Политковская чIваялъул ишалда сверун хIукму къотIизе буго 9 июналда\nЖурналист Анна Политковская чIваялъул ишалда сверун хIукму диванханаялъ къотIизе буго 9 июналда. Талат къоялда букIараб данделъияда прокурораз гьарулеб букIана киналго гIайиб гIунтIизабулезул кIигоясе- Сергей ХIажикъурбановасе ва Лом-ГIали Гайтукаевасе гIумруялъго жанир тIамизе хIакму къотIизе.\n20 маялда Москва шагьаралъул диванханаялъул гьа баразул коллегиялъ гIайиб бугевлъун лъазавун вукIана диваналда цеве эхетарав щуявго чи. Милициявлъун вукIарав ХIажикъурбанов ва Гайтукаев лъазарун рукIана гьеб такъсир гIуцIараллъун, МахIмудов Рустамица Политковская чIванин ва гьесие кумек гьабулеб букIанин гьесул вацал Ибрагьимгун ЖабрагIилицайинги чIезабун букIана гьа бараз.\nДиваналда цере эхетаразул цонигияв жинда гIунтIизарулел рукIарал гIайибазе мукIурлъун вукIинчIо.\nГьезул адвокатазги тIадчIей гьабулеб буго гьезда гIайиб гьечIолъиялда.\nAmnеsty International абулеб инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун халкъазда гьоркьсеб идараялъ Политковская чIваялда сверун диваналъул процесс ритIухъаблъун рикIкIунеб гьечIо журналист чIвазе тIадкъай кьурав чи диваналда цеве эхетичIого.\n«Новоя газетаялъул» хIалтIухъан Анна Политковская чIван йикIана 2006 соналъул 7 октябралда Москваялда жиндирго рукъое жание лъугьунеб бакIалда.


Цин божун… цин божичIого… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЗаирбег Г1алихановасул пьесаялда рекъон, Х1айбула Г1абдугъапуровас Авартеатралда лъураб «Муг1рузул Г1али» спектакль бихьич1ев чиясда, щиб бицунейдай ай йигейиланги ккела… Бук1аниги, бицинч1ого ч1езе к1олеб х1ал гьеч1о.\nБич1ч1ич1ев, бихьизе а.\nАзарабго баркала буго нилъер Авартеатралъул нухмалъулезе, режисеразе, сценаристазе, гьенир х1алт1улел артистазе ва цойгидалги киналго, нилъее г1оло, нилъ роххизаризе, хинлъизаризе, нилъеца мекъаб-т1екъалда т1ад пикру гьабизе, квеш-лъик1алъухъ ралагьизе, бащадабгицин ц1еч1еб залалда цереги рахъун нилъее театр бихьизабилилан лъугьарал.\nЧанц1ул бицаниги щиб, долго, фонограммаги биччан, бихъилеб х1алалъ к1алги гьак1к1ан (нилъеда умаб жойилан ккезе) цере рахъунел, «рожа кракадилия», - йиланги жоги ах1улел чаг1азул концерталда гьебго зал бук1уна жагацин г1одобе бортилареб х1алалъ ц1ун. Щайдай?\nГьел пикрабиги рач1ун, гьадал нилъеда цереги рахъун, ункъго-щуго чиясе театр х1алел ругел артистазукьаги нечон, гьабилеб жоги т1аг1ун йик1ана дун.\nУнго-унгояб маг1арул мац1! Мац1алъул пасих1лъи… Раг1абазул гъварилъи… Гьелъул г1ажаибаб гугьар! Унго-унгояб маг1арул рет1ел-хьит! Унго-унгояб маг1арул рук1а-рахъин… рукъ-бак1… къайи-свери… кеч1-бакъан! Бак1ит1ерахъин! Машааллагь, киналъго рек1ее гьабулеб асар!!! Лъицаг1аги гьазухъе гьадинаб ихтияр кьурабали, махщел бугел артистаз бокьа-бокьараб гьабулеб бук1ана ралагьаразул рек1ее… Релъизарун, роххизарун, ч1ух1изарун, пашманлъизарун, г1одизарун, ццидаххинарун… Гьедин гьабизеги ккола. Божизаризе ккола жидецаго бихьизабулелда.\nАмма, цо-цо бак1алда дун божулей йик1инч1о.\nАртист х1алев вуго, амма дун божулей гьеч1о. Г1алица Зада йокьулилан абулеб буго… Божуларо! Кинха божилей, дида берда цеве вуго къого-къоло щуго сон баравг1адав г1олохъанчи Г1алиги, досдаса г1езег1ан к1удияйг1адай Задаги - гьанжего гьанже анц1ила микьго сон барай ясалъг1адал жал гьарулей. Киг1ан х1аракат бахъаниги, божизе к1веч1о дида. Божич1ониги божараб ххвелги гьабун ялагьана… Цин божун, цин божич1ого… щвана, Г1алихъе мац1ихъабиги рач1ун, Г1алил ццин гьалаглъараб бак1алде.\nМуг1рул рагъарана, зобал гъугъана,\nГъаргъар щварав Г1алил кьер босун ана… - ян хъван буго халкъияб кеч1алда.\nКиг1ан гьалагаб ццинха бук1ине ккелеб Г1алил, бер къапич1ого гьададиг1ан йокьулей лъади ч1вазе ккани…\nХьондаса гирараб гьорчо г1адинан,\nГьорца хъамураб т1амах кинигин,\nМуг1рул регулаго, г1ор бахунаго… киг1ан векераниги, чи ч1валеб даражаялде кинго бахинч1о Г1алил ццин.\nМаг1ардаса рокъове щвейгун цин эбелалалда гаргадана Г1али. «Муг1рузул Г1али» кеч1алда, лъадуда ханжар къазабун хадуб гурони гьев эбелалухъе вилълъунаро. Гьес гурищ эбелалда абулеб:\n- Хъун тарабин, эбел, цо гьардараб ц1е,\nЦ1а гьалагаб баке, хьаг к1удияб лъе.\nХъвезехъинги бугин микьбагьаб дег1ен,\nГ1агарал-г1унт1арал рач1аян абе…, - йилан.\nХадув лъадуда гаргадана… Ч1уч1адилев вук1ин гурони, ццидал бихьулеб жоги бук1инч1о. Хадубги цо х1обода къвалги бан г1одана… циндаго вахъун ханжарги къазабуна. Божич1о!!! Ва киданиги божиларо! Гьадаб ццидаца чи ч1валаро! Гьединабго жо бук1ана жиндаго ханжар къазабиги.\nЦилъун гъулгъудана, бац1лъун хичана,\nХехаб цциналъ Г1алил г1акълу босана, - илан. Гьаниб, щибго ццинги бахъинч1ого къазабуна лъадуда ханжар. Махсаро батилилан ккана дида.\nКирха ругел дол Г1алил раг1аби:\n- Асалам г1алайкум, ячурай лъади,\nДунищ к1очон тарав, тавбуйищ хвараб?\nХабалъеги цадахъ босзе гьабураб,\nГьудул лъик1ав щунищ, къот1и биххараб?\n… Дур каранда балеб гьулияб маргъал\nЛъил чвантинибали бице дидаги,\nРукьалда рекъараб микьг1арцул курхьен\nКинав багьадурас хонжрода ккураб?\n- Каранда бук1араб гьулияб маргъал,\nМун росулъ гьеч1ого баларин абун,\nБагьа т1адег1анаб хараялда гъорлъ,\nГъансил к1улал рич1ун жаниб лъун буго.\nРукьалда кенч1олеб микьг1арцел курхьен,\nМун тун бат1иясе кенч1еч1о, Г1али,\nМун рокъов гьеч1ого баларин абун,\nКъаданиб жо борхун гъоркь биччан буго…\nКидадай гьел раг1аби раг1илаян гьак1к1ан к1алгун йик1арай дун… данде эбги бачун ч1езе ккана. Раг1улеб жоялъулги бук1ана цо санаг1алъи гьеч1олъи. Микрофоналде аск1оре ккарал раг1аби раг1ун, ккеч1ел – раг1ич1ого.\nГ1исси-бикъинал жалазул бицуней ч1ужуги дун гуро… Амма, гьел дандеккунгут1ияз ва «бажарич1оха азухъа дун божизайизе», - йилан абураб пикруялъ дие рах1ат бук1инч1о. Божич1ониги, дун гурони гьенив г1одулев чиги дида вихьич1о. Унго-унгоги рук1арал чаг1илъидал дов Г1алиги лъадиги… долги рак1алде щун, ц1акъ рак1 бакъвана. Мунагьал чурадал(((\nЦойги квеш ккараб жо буго нилъеда гьанже ругел артистазул ц1арал лъангут1и. Цере лъалаан гури киналго. Дида ц1арал лъалел рук1аралани, ц1ар-ц1ар ккун рехселаан г1олохъанал, махщел бугел артисталги… Баркала релъизаруралъухъ, роххизаруралъухъ, ч1ух1изаруралъухъ, пашманлъизаруралъухъ, г1одизаруралъухъ, ццидаххинаруралъухъ…\nДида лъалаха рокъоса бак1алги росун театралде унеб заманаги… Щибдай нилъее ккараб?\nАмма, «ч1ух1арай Бахуда» кутакалда божана!)\n» Ле, нилъ!\n» ВахI! – илан ккана дида ракIалде…\n» РакI унтун, мугъ бекун…\n» Лълъарни кквечIин, рачIчIгIаги ккве…


Культура - Маданият » Страница 10 » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nМагIарулалги Дагъистанги чIухIизе мустахIикъай\nДобавил(а): Musa от 13-04-2014, 17:43\nРоссиялъул халкъияй артистка Зайнаб Набиева ракIалдещвеялъе\nДун театралде вачIараб 1969 соналда, дида Зайнаб театралда ятичIо. Гьей пенсиялдеги ун рокъой йикIана. Зайнаб дида лъалаан сценаялда йихьун, гьелъул хIакъалъулъ хъвараб цIалун, "НакIкIаз зоб толеб буго" абураб киноялдасан. Кинай гIадан гьей йигеяли, кинаб къагIидаялъ гьей хIалтIулеяли дида лъалароан. Бицунаан гьей кутакалда махщел бугей артистка йикIанилан ва гьелъие "СССРалъул халкъияй артистка" абураб цIар кьезе кколаанилан.\nКидаго рекIелъ - гIагараб ракь ва гьелъул тIабигIат\nДобавил(а): Musa от 13-04-2014, 17:06\nВатIаналде рокьи загьир гьабула шигIрабаздалъун\nСкульптор, шагIир, композитор Хизри Асадулаев гIемер щола живго гIураб ГIахьвахъ районалъул КIаратIа росулъе. ДандчIвала школалъул цIалдохъабигун, учительзабигун. Росдал кIиябго школалъе, араб соналдаги, аза-азар тIехь кьуна гьес сайгъаталъе. Лъеберго сон Белоруссиялда баниги, ватIаналъулгун бухьен тIезе биччачIо гьес. Хизри Асадулаевасул творчествоялъул нижеца цебеги бицун букIана. Амма бицинчIого гIоларо гьесул жамгIияб хIаракатчилъиялъул хIакъалъулъги.\nМахщалица квен гьаруларо\nДобавил(а): Musa от 11-02-2014, 11:28\n"КъалантIар" хIалтIизабизе лъалев, гьелдаса пайда босизе бажарулев гIалимчи ватун гьечIо. Лъазе кIун буго рузнамаялдаса пайда босизе. Амма гьелъ рагьулин абулеб буго гIемераб гIелму\nКатегория: Культура - Маданият, Общество - ЖамгIият\nРоссиялъул культура ва масъалаби\nДобавил(а): Musa от 31-01-2014, 23:22\nГьанжесеб заманалъул шартIазда рекъон халкъалъе рухIияб тарбия щвезаби буго аслияб мурад\nИсанасеб сон культураялъул лъагIеллъун лъазабун бугелъул, кинаб пайдаха гьелъ кьезе бугеб социалиял захIмалъаби гIемерлъараб, абухъего гъурщида хадур рекерахъдизе ккараб халкъалъе? Социалияб кIвар бугел масъалабиги тIурачIого, хIажат бугищ культураялъул тадбиразда тIад гIемераб гIарац хвезабизе? Маданият "шоу-бизнесалде" сверараб гьаб заманалда, рухIияб рахъ цебетIезабиялъул бакIалда маданият абураб рагIул магIнацин бичIчIуларезда гьеб кин ракIалде щвезабилеб? Гьединал суалал гIемерлъулел руго культураялъул лъагIеллъун исанасеб сон лъазабидал. Маданияталъул унго-унгояб магIнаги, культураялъулаб политикаги кинаб букIине кколебали бицана ДРялъул нухмалъулев Рамазан ГIабдулатIиповас "Российская газеталъул" мухбирасулгун букIараб гара-чIвариялда. Подробнее\n"Дир Дагъистангун" векерана\nДобавил(а): progman от 17-12-2013, 09:48\nгьабуна Москваялда тIобитIараб марафоналда\nГIелмуялъул букIинеселде ракIчIараб гали\nДобавил(а): progman от 27-11-2013, 09:15\nПагьму бугел гIолилазда\nгьоркьоб гIелмияб конкурс\nПьер Айджо – бусурбанчи\nДобавил(а): progman от 20-11-2013, 15:45\nКIвахIалал рукIиналъ бизнесалде\nгъира бугел гьечIо\n«Нижее къимат кьун бажарулев чиго гьечIо»\nДобавил(а): progman от 20-11-2013, 15:34\nГIаданлъиялъул байрахъ борхатго\nккун буго, амма…\nГIумрудул магIна - рохел бикьи\nДобавил(а): progman от 11-11-2013, 22:52\nВатIан цIунизе ярагълъун кьурди\nКIазалъул бицуна гIочIодаги чIван\nДобавил(а): progman от 11-11-2013, 22:32\nМиллияб ретIелги черх бацараб\nКатегория: Культура - Маданият, Религия - Дин ва гIумру


МагIарул мацI » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКъоло анкьго соналъ магIарул мацIалда гаргадилев вугониги, дида лъицаниги гьикъичIо кинаб бербалагьийин дур нилъер мацIалдехун бугебилан. Кинаб бугебали дица бицунги букIинчIо. Амма, дир гIадаб батIияб бербалагьи нилъер магIарул мацIалдехун бугев чи дида дандги чIвачIо. Гьединлъидал…\nТалихIкъосиялъги, къисматалъги дун вехъерхъун вачана хъвадарулел гIадамазде гьоркьове. Хъвадарулел гIадамазда гьоркьов дун рикIкIуна бищунго мацI лъаларевлъун. Буго хъвадарухъабазда гьоркьоб цо гьадинаб кIиго рагIи: «загIипаб мацI». Кинасда кинан гьеб рагIи бичIчIулеб батаниги, гьеб рагIи зама–заманалдасан дида абула. Дида мацI лъаларилан лъица бугониги абизе ккани, гьелъие къваригIуна кIиго гIилла:\nI. Дида хIакъикъаталдаги мацI лъаларо, дир гьеб «загIипабги» буго.\n2. Дида мацI лъала, мацI лъаларо басмаялда магIарул мацIалъ тIахьал, газетал, журналал рахъулел ва дида дур мацI «загIипаб» бугилан абуравщинав чиясда.\nТIоцебеселда дун киданиги разилъиларо. КIиабилелда батIиялги разилъуларо, гIодов ккун дун хваниги. ХIакъикъаталдаги, бетIер сверарав чияс гурони абизе рес гьечIо киналго мекъал ругин, цо дун битIун вугилан. Гьаб макъала лъугIизегIан дида цадахъ вилълъунев чиясда дица бичIчIизе гьабила дун битIун вукIин, вилълъунарев чиясда дида гьабизе кIолеб жо букIунаро.\nГьабсагIат нилъер республикаялда магIарул мацIалда къватIибе бачIунеб «БагIараб байрахъ» газеталъги, «Литературияб Дагъистан» журналалъги магIарул мацI хIалтIизабуларо. Цойгиги буго нилъер кIиго журнал: «Лачен» ва «МагIарулай» – гьеб кIиябгоги журналалъул мацI магIарул буго, амма хIинкъуца холаго хъвараб. Нилъер издательствоялъ къватIире риччалел тIахьазулъги къанагIатги батуларо магIарул мацIалъ хъвараб, нагагьлъун магIарул мацIалъ хъван гьенибе тIехь бачIани, редакторас биччазеги биччаларо. Нилъеца, щай биччаларебали дагьаб нахъа бицина, гьабсагIат дица абурабщинаб тасдикъ гьабизе мисалал рачина.\nБисмилла лъелин, бищунго мацI лъикIаб букIине кколеб, «БагIараб байрахъ» газетаялдаса мисалги бачун. Гьале жидерго мухбирас (Дибиров Д.–ХI.; 06.09.90сон) газеталда пикру хъвараб къагIида: «Хер къаялда ва баччиялда хIалтIулеб буго лъабго машина ва щуго тракторалъул гьоко». Лъидаха бичIчIизе кколеб «хер къаялда хIалтулеб буго», – ян абураб рагIи щиб жояли? ТIадехун бугеб пикру магIарул мацIалде буссинабуни ккола: «Хер баччулеб буго щуго тракторалъги, лъабго машинаялъги». ГIемерал мисалал рачине бегьула гьеб газетаялдаса, заман чIвай гурого гьелъ кьезе жо гьечIо – бичIчIун батила кинаб мацIалъул бицунев дун вугевали, щибилан абизе дие бокьун бугебали. Дунялалда рижанщинал мацIал, цохIо рагIаби батIиял рукIиналъ гурелъул батIи–батIиял гьарун ругел – щибаб мацIалъул букIуна хасаб гIуцIи, абулеб къагIида. Щибаб мацIалда букIуна жидерго халкъалъул, добасан умумуздасанго бачIараб цо хасаб махI. Нилъеца кIалалъги, бетIералъги гуро мацI бицунеб – гьеб нилъер бидулъ букIуна. КIолеб батани гIурусазул ялъуни французазул мацIалде буссинабе гьаб пикру: «Дица ракьандаса рачIчI ккун букIана КПССалъул». Лъиданиги кIоларо. Гьединго кIоларо гIурус мацIалда бачIараб пикру магIарул мацIалда хъвазеги. «БагIараб байрахъалъ» цоясухъа босараб интервьюялда хъвалеб бугоан: «ГIададисеб къасд гьабулеб буго дир рагIабазулъ балъгояб магIна балагьизе» – ян. Гьеб буго гIурус мацI, гьединан магIарулас абуларо. МагIарулас абула: «Дица абу–абуралда хадувги лъугьун наккдалъа мугьал рищизе лъугьунге» – ян.\nГьединал мисалал гали чIара–чIаралъур ратула. ТIахьазулъги, журналазулъги магIарул мацI хIалтIизабулеб мехалда аслияблъун пикру кколеб гьечIо.\nГьелъие буго чанго гIилла – гьабсагIат дица гьел цо–цо ккун рикIкIина.\nТIоцебесеб: Нилъер газет–журналазде бокьа–бокьарав чи хIалтIизе восуларо – гьенив къваригIуна лъай бугев чи. Нилъер республикаялда лъай киназего гIурус мацIалда щвана. ГIурус мацIалда лъай босулеб бугони, гьев чи гIурус мацIалда ургъизеги ккола. Инкъилаб бергьинегIан нилъее лъай щолеб букIана гIараб мацIалда, лъай бугев щинав чи ургъана гIараб мацIалда, инкъилабалдаса хадуб киналго ургъизе лъугьана гIурус мацIалда. МацIалда тIад хIалтIулеб сахабщинаб бетIер доб заманаялъ хIалтIулаан гIараб мацIалда тIад, гьанже лъикIавщинав филолог хIалтIулев вуго гIурус мацIалда тIад. Нилъерго мацIалъул пикру гьабун, лъиениги щолеб хайир букIинчIо – нилъер бутIрул къватIире ана. Нилъецаги мацI гьабизе ккана гIурусазулалда релълъун. Гьединлъидал нилъ ургъулелги, хъвадарулелги руго гIурус мацIалда, рагIаби магIарул ругониги. МагIарул рагIаби ругеб, гIурус къагIидаялъги хъвараб мацI ккола гьабсагIат нилъер бугеб, ургъун бахъараб, мацI.\nКIиабилеб: Дунялалда загIипаб пикруялъул бетIергьаби цIакъ гIемерал руго. ЗагIипав чиясе бищунго цIакъ бокьула жиндирго пикру кутакаб бугилан ккезе. Гьев пакъирасда жиндагоги лъала пикру загIипаб букIин, амма, цоцалъа бахъизе лъалареб къагIидаялда, жуба–гъубараб мацIалда гьеб пикру хъванани, гьеб гIакъилаб ва гъваридаб бугилан ккола. Мисал: «ЦIакъ рекIее захIмалъула лъугIиго гьечIел бугьтанал партиялда лъолел ва гьелъул цIаралда мустахIикъал гурел рагIаби абулел рагIараб мехалъ». («БагIараб байрахъ»). Гьединан халатбахъун, хIажат гьечIебщинаб рагIиги хIалтIизабун хъвани, чIобогояб пикруги гъваридаб бугилан ккезехъин буго… гIантав–тохав чиясда. Гьеб магIарул мацIалде буссинабуни ккола: «Бокьиларо, вац, дие партия какизе» – ян абулеб жо. Амма, гьединан хъвани мацI «загIипаб» бугилан абула. Гьединлъидал, лъица щиб хъвалеб бугониги, бигъинабулеб буго, хIабургъинабун, жиндирго пикру гъваридаб гьечIеблъи бихьизе толеб гьечIо…\nЛъабабилеб: Нилъер мацI хвезабун буго «берцинлъиялъги», гьелъул «цIекIал дахIал» гьаризе лъугьиналъги. Нилъер мацI берцинаб гьечIо. ГанчIалъги, кьурабалъги, кIкIалабахъги берцинаб мацI бижуларо. «Къверкъ» – илан абураб рагIи берцинаб мацIалъулъ букIунаро. Нилъер буго хъачIаб, бихьинмахIаб, къвакIараб ва гъваридаб, цо рагIи анцIго кьералъ паркъезабизе кIолеб, мацI. Амма, хал гьабе, магIарул мацIалъулъего лъугьинчIого, гьеб берцинлъизабизе къеркьолаго, гIадамазда бихьулеб бугеб къоялъухъ. ГIабдула Дагъановас жиндирго «ГIадамазе роххел бикьулев» – илан абулеб тIехьалда хъвалеб буго: «КечIги, бакъанги битIарал, гьеб гьабизеги, ахIизеги жидер гьунар бугел, мугIрул рорхаталъур гIурал чIарадисез, хасалил мучIдуздаса, гIи–боцIиги, гьезие хъулухъ гьабулел гIадамалги, тIад руссараб роол берцинаб моцIалда тIобитIула кечIалъулгун захIматалъул байрам». Гьаб къоги бихьун къачIараб предложение кIиго нухалъ цIалани бичIчIула гьениб хъвараб жоялъул магIна гьадинаб букIин: «Щибаб риидал цадахъ къватIире рахъуна чIарадисел квана–гьекъезеги, кучIдул ахIизеги».\nГьале цойгиги «дахI».\n«Щулаго абизе ккола, жиндирго творчествоялъул нухлул байбихьудаго гьадинал асарал хъварав чияс, литературияб нухлул хадусеб манзилалдаги жеги камилал ва цIалдолел гIемераб жоялде кантIизарулел, гъваридал лъалкIал телилан». ДагIба гьечIо – гIурус мацIалъ хъвараб жо гуризего гуро, амма, дахIалги, чIандаги нахъе реххани, магIна буго гIицIго гьадинаб: «РакIалде ккола байбихьудаго гьадинал асарал хъварав чияс хаду–хадуб дагьалги лъикIал хъвалилан» – абураб. ТIокIаб щибниги гьечIо эниб, щай чIалгIаде свер–сведизабун? Лъил бер бухьине? Кинабго жо гьединан «дахIалги» хIалтIизарун хъвалеб бугони, бокьараб пикру рагIабазда нахъа бахчизе бегьула, лъиданиги батулареб къагIидаялъ, гьедин бахчулебги буго.\nУнкъабилеб: Нилъер мацIалде рештIараб ункъабилеб балагь ккола нилъер газет–журнал–тIахьазул редакторзаби.\nЩибав хъвадарухъанасул, щибав журналистасул букIуна жинди–жиндир мацI. ГодекIаниб цо профессорас бицунеб хабарги, векьарухъанас бицунеб хабарги батIи–батIиял рагIабаздасан гIуцIараб, батIи–батIиял пикрабаздалъун херхараб букIуна. Векьарухъанасда киданиги кIоларо профессорасда гIадин цIацIазабун бакI–бакIалъеги ваккун чIамучI гьабун хабар бицине, профессорасдаги кIоларо векьарухъанасда гIадин чIван–къотIун хьвагIун квергун жиндиего къваригIараб жо гIадамазда бичIчIизабизе. Гьезул буго жидеего хасаб, жидерго гIакълу–лъаялда рекъараб, гIамал–хасияталда данде кколеб мацI. Гьунар бугел хъвадарухъабазулги букIуна, гьединго жидерго хасияталде данде кколеб, жиндицаго гурони батIияв чияс хIалтIизабулареб, жиндирго темаялда дурусаб хасаб мацI. Гьеб жо хIисабалде босулев цониги редактор гьечIо нилъер. Наполеоница абун буго: «ГьитIинав чиясда кIудияб иш тIад къани, кIудияб ишалъул гьитIинаб иш лъугьунилан». Гьединан ккечIого букIине, гIицIго нилъер редакторазда тIад къан тезе бегьуларо магIарул мацI.\nКинавниги редакторасда, къадал газеталъул редактор вугониги, ракIалде кколеб буго, хъвараб жоги босун вачIунев автор жидедаса гьунар гьечIевги, жиндилъе бахараб гIакълу–лъай гьечIевги вугилан. Гьединлъидал, редакторас жиндиего ихтияр кьолеб буго бачIараб асар тIад квералги рахъун къачIазе. Кверал рахъулаго, бищун цIакъ кьаби щола мацIалда. Мисалалъе, вачIуна пуланав хъвадарухъан цо кутакаб кьалул кечIги босун. ЯчIуна цо гIолохъанай шагIирги цо кутакаб рокьул кечIги хъван. Гьел кIиялго рачIуна, коммунизмалъул хIакъалъулъ гурони хабар хъвачIев, херав редакторасухъе. Гьев редакторас кIиябго кечI «къачIала» жиндирго гьунаралда рекъон. ХIасил–калам, кIиябго кочIол лъугьуна, коммунизмалде унаго ккараб рокьиялъул хIасилалда, нилъ рачIараб кьалул хIакъалъулъ хъвараб, цIалидал цIалун бахъунареб, чIамучIаб, я хабар гуреб, я кечI гуреб жо.\nДагIба бухъизе бегьила, редактор бетIер сверарав чи вукIунарин, гьесдаги лъалин кинаб мацIалда авторас кинаб пикру къватIибе кьолеб бугебали, тIирун чIезе бегьила редакторас щибав авторасул хаслъи цIунулин абун. ЦIунулеб батани, хIал бихье, ракI гъоларого вугеб мехалъ хал гьабе, редакторал батIи–батIиял рукIиналъ «БагIараб байрахъ» газеталъулги, «МагIарулай» журналалъулги бугеб батIи–батIияб мацI бихьизе. Яги «Литературияб Дагъистаналъулги», «Лаченалъулги» мацI данде ккве. Амма, «МагIарулай» журналалъулги, «Лачен» журналалъулги мацI релъараб буго. Гьелъие гIиллаги буго – кIиябго журналалъул мацI къачIалел редакторал Хунзахъа рукIин. ГIемер свер–сведизабун щиб гьабилеб – редакторасги жиндирго мацIалде данде кколареб жоялда, мацI загIипаб бугиланги абун, тIад квасул цIураб хъат лъола.\nЩуабилеб: Гьаб щуабилеб пикру цодагьаб батIияб буго. Гьеб пикруялъулгун лъай–хъвай гьабурав, макъала цIалулев чиясул ракI чIела дир тIубан бетIер сверун букIиналда. Гьесул ракI чIечIого букIине, гьоркьобе цо тарихалъул жоги реххун, тIубанго батIа тIезабун, мухIканго бицина «щуабилеб» пикруялъул хIакъалъулъ.\nМагIарулазул аби буго: «Вилълъиндал рекъав лъала, кIалъайдал тIекъав лъала» – ян. ХIакъикъаталдаги, кIалъаравго вихьула чи, кIиго мухъ цIаларавго лъала хъвадарухъан. Бихьула бицунеб жо рекIелъанищ бачIунеб бугеб, яги хъалалъанищ биччалеб бугебали.. ЦIакъго ракI унтун хабар бицунев чиясул тIубанго черхго букIуна кIалалда цадахъ хIалтIилеб: хьвагIулел квералги, къапезарулел бералги, тулеб хIацIуги… Хъвадарухъанасул асаралъулъа гIадамаз тIаса бищула хъвараб къагIида – гьес хьвагIулеб квер, къаполел берал, тулеб хIацIу… Мунго кагътида нахъа вахчунги вукIун, рекIелъ бугеб асар, гьеб хIалуцин, гьеб «кверал хьвагIи» къватIибе, цIалулесухъе кьезе кIвеялда абула гьунариланги. Гьунар – берцин хъвай гуро, гьунар – халат бахъун хъвай гуро, гьунар – цого жо батIи–батIиял рагIабаз аби гуро, гьунар – мацI бечедав чи вугилан ккезаби гуро. Гьунар буго рекIелъ бугеб асар къватIибе кьей. Хъвадарухъанасда, пикруялъул кумекалдалъун гурони, лъиданиги щибниги унтизабизе, асар къватIибе кьезе кIоларо. Пикру ккола мацI. Пикруги загьир гьабула мацIалъ, асарги загьир гьабула мацIалъ. Хъвадарухъанас цохIо мацIалдалъун кIиябго цадахъ загьир гьабизе ккола. ЦохIо пикру кьун толеб бугони хъвадарухъабаз, харбалги кучIдулги лъугьуна ургъун рахъарал, гьезул «гIакъилал формулаби» лъугьуна, ГIабасил МухIамадил гIадал, ритIа–ришарал, щибаб мухъалъул рачIчIалги данде ккезарун хъварал, къачIа–кIатIарал кучIдул лъугьуна. Данде ккве кIиго рагIи «нуцIа» ва «хунчIул». КIиабилеб рагIиялъ нилъее цо хасаб «бецIхъахIилаб» асар гьабула. Гьеб буго нилъер мацIалда (киналго мацIаздаги) рагIулъго бугеб асар. Гьединал, жиделъ гIицIго магIна гуребги, асарги бугел рагIаби кучIдулъги, харбалъги гIемерлъанагIан, кечIги, хабарги рекIелъе унебги букIуна. Дагьалищ нилъеца хIалтIизарулел «гIищкъу», «ццин», «угьи», «магIу» ва гь.ц. рагIаби. Гьелги жиделъ цо хасаб асар бугел рагIаби ккола. Дие бокьун буго гьаб цIалулев чияс цойги кIиго рагIи данде кквезе: «лъаларо» ва «гьамаро». Дицаго кидаго «лъаларо» – ян абураб рагIи хIалтIизабиялъ батила, дие кIиабилеб «гьамаро» – ян абураб рагIулъ цо кIарчанлъи буго. «КIарчанлъиги» цо хасаб асар ккола. Щай нилъеца художественниял асаразулъа нахъе бахъараб «гьамаро» – ян абулебги цойгиги гьединалги рагIаби. Гьанже нилъ щвана литературияб мацIилан абулеб бакIалде, ай «болмацIалде».\nЩибаб миллаталъул буго литературияб мацI. Щибаб миллаталъе гьелъ хайирги кьола… магIарул мацIалъе хутIизегIан.\nГIурусазги, немцазги, хутIа–хутIаразги литературияб мацI гIуцIун буго киназего бигьаяб букIине гIоло, мацI бечелъизе гIоло, нилъер кколеб буго гIаксалда. Щай? Щайгурого нилъер мацIазулъ ругелщинал диалектал, дозул диалектазде данде кквезе бегьуларо. МагIарулазул ругелщинал мацIалги, гIурусазул «оканиялги» киданиги данде гьаризе бегьуларо. Литературияб мацI ургъиялъ гIурусазе рес щвана мацIалда жаниб цо хасаб гIадлу–низам гьабизе, гIадамаз щибаб къоялъ къотIноб бицунеб мацIги, тIахьазда бугеб мацIги гIагар гьабизе. Гьабизеги гьабуна. ГьабсагIат гIурусаз бицунеб мацIалдаги, Чеховасул харбазулъ бугеб мацIалдаги гьоркьоб гIемераб батIалъи гьечIо. Нилъеца гIуцIараб литературияб мацIалъ, «болмацIалъ», гьелъул гIаксалда, жибго литературияб мацI хвезабуна. ГIадамаз литературияб мацI босичIо. Гъунисез жидерго, кIкIуядерица жидерго, бакълъадерица жидерго, хундерица жидерго – киназго жиде–жидер мацI бицунеб буго.\nЛъие къваригIараб жоха литературияб мацI?\nГьеб суал цебе лъураб мехалъ хъвадарухъабиги, журналисталги, гIалимзабиги, литературияб мацIалда хурхун чIун вугевщинав чи цин гIантаб суалалда тIад гIадин релъула, хадуб, ццин бахъараб ххвелги гьабун – «бетIер сверун бугин дур» – илан ахIдезе лъугьуна. ГIодоре риччараб мехалъ кьолеб жаваб киназулго цохIо буго: «Литературияб мацI гьечIони литературиял асарал киналго магIарулазда ричIчIуларо» – ян.\nРачIаха ричIчIулищали бихьизе…\nБайбихьизин ЦIадаса ХIамзатидасан. Гьесул буго «ТIанус годекIанир» абураб пьеса. Гьениб ХIамзатица хIалтIизабун буго тIанусдерил мацI. Дица гьениса цо гьитIинабго бутIа гьаниб рехсолебги буго.\n«ГIУСМАН. Гъо базаралъул хабар бицунаго хутIанун. Цо чи вугоан эсда цIехолдули, БакьайчIисацин гуродай гьадавали, дунял багъари кинан букIуна жойилан. Гьачи, бицун танаха, талихIкъадица, къанщун кIиябгу бергун, бицун танаха, валлагь, базарги эсул кIалди балавун, гьакIкIан хутIана эб къоялъ. Оцол лълъаратIа чIараб жо дунял букIин, битIун бицани, дидагоги лъачIо гьеб къоялълъагIан.\nЧАЛАНДАР. Жамалудиндаха вугу гьев чи, гьалъа ИштIивриса Идрисда вугу? Базаралде къачIали вугилан хабар букIанун гьесулги НахъбакIалда.\nХАЛИЯ. Идрисги эдина чидай вугу?\nЧАЛАНДАР. Ва! Эвали, ккура бакъ–моцIцин биччазе гьавлилан авли бергьара гIакъилчи вугу, гъарин.\nХАЛИЯ. Гьа–гьа, рукъо магIулъуд! ВукIунаха къватIи цIакъа–цIакъа чи.\nЧАЛАНДАР. Ав дийрлъун вунеб соналъ моцI ккун бугу Гьарадирихъ, битIун бащалъуда. Гьачи, кIанцIу ругу жамагIат асухъи, аман гьарун. Гьачи, вахун цо борхата тIохтIегун, буги гьаракьалъ гьабунилаха хIалчIахъадица цо салахI. Гьедулаха, Айнтаза, эсул гьаракь рагIара гIаданал кьижун рукIараги рахъу ратилила гьеб сордоялъ. Гьачи, бичIун цей цо кIудия тIехьги лъун, гIисикку цIалдезе авги лъугьанила, дагь–дагьккун биччазе моцIги лъугьанила. ЩижогIаги гъо талихIкъадица цIаларали, сагIат иналде моцI рукIитIе кканила…»\nГьеле лъидаха гьаб мацI бичIчIичIеб?\nГьанже рилълъа Гьидалъе. Дица Адаллода гьарана дурго доб «Биччан те, МухIамад…» гьидерил мацIалде буссинабеян. Адаллоца жиндицаго буссинабуна. Дица гьениса кIиго куплет рехсолеб буго.\nБешенте, МухIама, со шобил бакъан\nШобалгиму гIорал гIенехьилаан.\nГIодле гьубе пандур, дир рукIел гьудул,\nГьелъ гурого чуччIаб дир черхалъул хIал.\nЧанги банкетазда гIахьаллъуро дун,\nГIемерал операл рагIарал дида.\nАмма, гьудулзаби, гьаб нилъер сверел\nСундухго ракьаа кьунаро дилъа.\nГьале гьебго кечI БацIадаса ТубхIат Зургьаловалъ жидерго мацIалде буссинабураб:\nБичча тум, МухIама, цо щубил макъам,\nЩобалгимо гIорал гIенеккунадух,\nГIанзе гьабуе, тIамур, дир рукIел гьудул,\nЭлъ гураб чуччIабха дир чорхол хIал.\nЧамги банкетазда гIахьалгьурав? дун,\nГIемерал операл регIарал дида,\nАмма, гьудулзаби, аб нилъер сурел\nСундухго рукьда ад кьунараб дилъе.\nГьаниб абизе бегьула мацI бичIчIулеб бугин кечI лъалеб букIиналъ. Ургъунго, бичIчIулебищали бихьизе кьолеб буго ТубхIатица хъвараб цо гьитIинабго текстги. ЦIалулеб мехалъ цадахъ ургъе щибдай гьалъ бицунеб бугеян ва гIинтIаме нилъер мугIрузда бижараб гIажаибаб мацIалъул берцинлъиялъухъги.\n«КигIанжо гъведах вугав чи кIалгьалъиги, дилъа исух гьведухгIинжо гIен тIамунаро. Эв вугIар дида лъихени гьанарого чай къезе йилъабо або, – гIабдаласул регIиги гIантаб бугIлаляха. Ахирги дилъа исул хабар кIалдибго бакъазе гьабур. Э, валлагь».\nГьаб мацI щай нилъеца литературияб мацI гуриланги абун «гьведухгIинжо гIен тIамунарого» – тезе кколеб? Нилъерго пикру мухIканлъизе дагьалги рачунел руго мисалал. Сугъулдерил мацI:\nБиччайля, МахIама, цо щобил бакъан,\nШобалги, гIоралги гIенеккдиледух,\nГIантде буйля пандур, дир рекIел гьудул,\nГьелъ гураб чуччIумо дир черхалъул хIал.\nБицанте, МухIама, чо собил бакъан,\nСобалги, гIоралги гIенехьиледухъ.\nГIодябе пандур дир рекIел гьудул,\nГьелъ гуро чучичIо дир черхалъул хIал.\nГьанже гIемер рачун мисалаз гьабизе жо гьечIо – бичIчIун батила, щибав чи жинди–жиндир мацIалда кIалъазе тани, нилъеде баллагь бачIунареблъи. Цойги хIисабалде босизе ккола, нилъер диалектазда гIадамал гаргадулеб мехалдаса, гьебго диалектазда хъвараб жо цIалулеб мехалъ, бичIчIизе бигьалъулеб букIин – ударение цIалулев чияс жиндиего бокьаралъуб лъолеб бугелъул.\nЦебе нилъер годикIабахъ ругел умумузда, тIаде вачIарав чиясе салам буссинабулаго, лъалаан киса гьевали – мацIалъухъ балагьун: Гьидалъайищ, Хунзахъайищ, Гъунисайищ… Гьанже анцIго нухалъ цIале, тIарадаса бахъараб ахаде щвезегIан «БагIараб байрахъ», яги «Литературияб Дагъистан», ялъуни «Сабаб» – цониги автор хъвараб бакI батичIони, кисаялицин лъаларо. Инкубаторалъ гIанкIудал ханидасан рахъарал тIанчIи гIадин, цоцада релълъинаризе бегьуларо авторал, «болмацI» бугиланги абун.\nБугелда бугилан абизе ккола, нилъер руго «диалекталилан» цIарги чIван тIубан батIиял мацIалги – нилъеца гьезул хIакъалъулъ ургъунго цIар бахъичIого тела – гьезда жидедаго лъала кинан хъвадарани жидеего хайираб бугебали, кинаб мацIалъ хъванани жидер асарал гIемерав чиясухъе щолелали.\nЩибав чи жинди–жиндир мацIалда хъвадарани кколеб жо нилъее цебе чIезабизе захIмалъиларо: бакI–бакIалъан раккун рачина батIи–батIиял мацIазда хъварал киназдаго ричIчIулел макъалабиги, харбалги, кучIдулги. Раккун рачIунилан нилъее ккезе заралги гьечIо.\nЩиб гьелъ кьезе бугеб?\nГьелъ кьезе буго хъвадарулев чиясе эркенлъи. Кинаб художественнияб асар чияс хъвалеб жиндирго гуреб мацIалда? Дир гъастIа батIияб мацI бицунеб бугони, щай дица ургъун бахъараб мацIалда хъвазе кколеб? Хъвадарулев чиясда лъикI лъала кинабго мацIалда бараб жо букIунеблъи. Кьалул бицунеб бугони, мацI къваригIуна хасаб гьеб темаялде данде кколеб, рокьул бицунеб бугони, тIубан батIияб мацI хIалтIизабула, махсаро–хочI гьабулеб бугони, дагьабги батIияб мацI букIуна. БукIинеги ккола: гьеб буго художественниял асаразулъ аслияб жо – тема мацIалде данде ккей. Хъвадарухъанас кинан ккезабилеб темаялде данде мацI, жиндирго мацI хIалтIизабулеб гьечIони? Ургъун бахъун гIамаб мацI гьабураб мехалъ, киназго хъвараб жо цоцазда релъунеб буго, релълъинчIого ресги гьечIо. Дица хъвараб жо цойгидасулалда релълъунеб бугони, я дун гуро гьунар бугев чи, я дов гуро. Дунялалда цониги цогидасда релълъарав чи вукIунар, цоцада релълъараб кIиго гьунарги букIунаро. Божа, Гьидалъа чи дунялалда нилъер гурони гьечIо, бакълъухъевги гьечIо, бацIадисевги гьечIо – магIарул «литературияб», лъилниги гуреб мацIалда хъвадарулел бокьанагIан руго. МацIго лъаларел чагIицин руго.\nМацIго лъаларел чагIицин руго… редакторлъи гьабулел. Эбелалъул кереналда цадахъ бачIараб, гъастIа бицунеб мацIалъ хъвараб жо гурони кагътида щулалъизе ресги гьечIо, щулалъаниги цо кепкил мунпагIалъи букIинеги гьечIо. Хасго пикру загIиплъизе буго хъвадарухъанасул живго нечолеб хIалалда. Пикру – мацI бугилан нилъеца тIадехунги абун букIана. Нилъ гьарилалдего Марксицаги, Камюцаги, Цицероницаги, Аристотелицаги, Конфуцийицаги ва нус–нус цойгидазги абун букIана. Цойгиги нухалъ такрар гьабулеб буго: дунялалда рижарал мацIазул батIалъи цохIо рагIаби батIи–батIиял рукIин кколаро – гIуцIи буго аслияб жо. ЧIалгIаде гуро дица «гьамаро» – ян абураб рагIи хIалтIизабун букIараб. Гьеб рагIулъ бугеб асар нилъехъе тIад буссун бачIине буго мацIалда гъорлъ бугебщинаб рес хъвадарухъабаз хIалтIизабуни. Цо сордоялъ, къаси, кьижилалде хIисаб гьабе, чан батIияб хабар бижун батилеб нилъер ганчIалъ, жидерго мацIалда гурони кеп кьолареб. Чан батIияб, гIажаибаб, гъваридаб рагIиги, чан батIияб художественнияб асарги щвелеб нилъехъе. Кинабалиго «литературияб мацI» гьабулел ругиланги абун, нилъерго бугеб бечелъи мерхьунел гIадамал рукIунелищ? Жиде–жидер мацIалъ гIадамал хъвадариялъ кьезе заралгIаги букIарабани бегьилаан… БатIиял мацIазул хIал дида лъаларо, гIурус мацIалда гIадин литературияб мацIалъ гьезие кьолеб хайир бугебищали, амма магIарул мацIалъе зарал тун батIияб жо гьечIо.\nИнкъилаб бергьаралдаса нахъе гIуцIараб жо гуро гьаб «литературияб» мацIилан абураб жо. Аб нилъер умумуцаго гьабулеб букIана. Амма, чан хъвадарухъан жидер вахъаниги, чан гIалимчи жидер ракьалда вижаниги, щиб мацI бицун гIакълаби кьолел гьел рукIаниги, щибаб тIалъиялъги, хьиндаллъиялъги жидерго мацI хвезе тезе гьечIо. КигIан къачIа–кIатIан мацI гьабулел нилъ ругониги, гIандисес жиндирабго бицуна, бицинеги буго. МацI къачIалезеги лъикIаб буго гIандисесухъе жиндирго мацI бицине тей – «БагIараб байрахъалдаги», «Литературияб Дагъистаналдаги» «Сабабалдаги». Радиоялъ тун буго. Дида чанги чи дандчIвана, интервью босулеб мехалъ, жиндиргояб гурони бицунарев. Цебе ккун микрофонгун дун чIараб мехалъ, цо сугъралъелъ гьикъана сугъулдерил мацIалъ бицине бегьилебищилан. Гьеб суал чиясухъ бижизабизе бегьилищ? Жиндирго мацIалда кIалъазе бегьилищилан инсанас гьикъизе ккани, гьелъул магIнаго щиб букIунеб? ХIасил–калам, нилъеца гIемераб гьунарги чIинтIулеб буго, бидулъ гьечIеб мацIалда ургъизе тIамиялъ, лъалаго нилъерго мацIги мискин гьабулеб буго, жиндирабго тун «болмацI» гьабизе лъугьиналъ.\nДидаги бичӏчӏуларо гьеб гезтазул болмацӏ )).\nДиеги бокьула дирго росдал мацӏ.\nБолмацӏги лъазе ккола.


№10 школалде сапар\nГьужумалда данде гьужум\tРакъугарцIазде данде тIоритIулел тадбиразул хIалуцин ...\t- 22 июнь 2018\nЗаманалда сахгьабичIони...\tНугIаздаса цIуниялъе цIодорлъи гьабизе тIадаб буго щивав ...\t- 22 июнь 2018\nИсполнительный директор Фонда ...\tВ преддверии V юбилейного Северо-Кавказского гражданского ...\t- 21 июнь 2018\nВпервые в России приготовят ...\tАссоциация Шашлычников России (АШР) совместно с компанией ...\t- 21 июнь 2018\nРоссельхознадзор выявил ...\tСпециалистами Управления Россельхознадзора по Республике ...\t- 21 июнь 2018\nПятница, янв 12 2018\nРамазан ГIалиевас халгьабуна школалъе балеб минаялъул\n«Лъайкьей цебетIезаби» абураб федералияб программаялда рекъон, лъабго сменаялда цIалулел школазе ралел руго минаби. Балеб буго тIадеги мина МахIачхъалаялъул Юсуп Акаевасул къотIноб бугеб №10 школалъеги. Рамазан ГIалиевасда цадахъ цIибалеб бакIалъухъ балагьизе рачIун рукIана тахшагьаралъул лъайкьеялъул управлениялъул нухмалъулелги бакIал ралел подрядчиказул вакилзабиги.\nЦIияб минаялъул буго ункъо блок: цIалул кабинетазул, мастерскаязул, богорукъалъул, данделъабазулгун спорталъул залазул. Мина бан бахъун буго ва жанисан къачIан буго. Богорокъоб лъун буго хIажатаб къайиги.\nРамазан ГIалиев рази хутIана классаздасаги бихьаралдасаги. ГIиси-бикъинал гIунгутIабиги тIагIинарун, школалъул\nЛаваша районалъул Чуни ва Цухти росабалъе лъим бачIина\nДРялъул хIукуматалъул председатель ГIабдусамад ХIамидовас тIобитIана данделъи. Гьениб бицана гъоркьиса гьабураб хIукуматалъул хIалтIул хIакъалъулъ ва мухIкан гьаруна исана церечIарал аслиял масъалаби.\nАслиял масъалабилъун рехсана «2016-2025 соназда РФялъул субъектазул лъайкьеялъул идарабазда цIиял бакIал гьари» ва «2013-2020 соназда школалда цебесеб, школалъул ва школалда тIадехунисеб лъайкьеялъул цебетIей» абурал социалиял программаби гIумруялде рахъинари. Рехсарал программабазда рекъон, гъоркьиса республикаялда бана анкьго цIияб школа. Гьезул цоязда жаниб къайи лъолеб буго ва цогидал цIалдохъаби къабул гьаризе хIадурго руго. Гьел школал рагьиялъул тартиб тасдикъ гьабуна данделъиялда. «Январалдаго цIияб школалда цIали гIуцIизе рес батани, гьеб рагьизе ккола. ГIиси-бикъинал гIунгутIаби ругони, масала, Алмало росдал цIияб школалде ток бачине рес гьечIо, - батизе ккола батIияб нух, ай босизе ккола генератор. Бан бахъараб школалда рукIине ккола цIалдохъаби. Нилъее къваригIун буго гьабураб хIалтIул хIасил. Гьебмехалда исанаги цIиял школал разе гIарац щвеялде хьул лъезе бегьула», - ян бицана ГIабдусамад ХIамидовас.\nКида хIалтIизе бугеб «ХIинкъигьечIеб шагьар» абураб аппаратазулабгун программияб комплекс? Гьеб суал лъуна данделъиялда республикаялъул премьерас. Гьесие жаваб кьолаго, рачана гьадинал хIужаби. 2014 соналда, инвестициязул гIарцухъги росун, лъуна фото ва видефиксаторал. МахIачхъалаялда лъуна 64 видеокамера. Гьел аппаратаздасан баянал унел рукIана нухазда низам цIуниялъул халкколеб хасаб централде.\n2016 соналда гIуцIана «112» абураб тIасан борчIараб хIал ккедал хехго къватIибе бахъине хIадурго букIунеб хъулухъ. Гьебги хьезабуна аппаратаздалъун. Гъоркьиса гьел аппаратазде кIалъан вуго нусазаргоялдаса цIикIкIун дагъистанияв. ГьабсагIаталда балеб буго Хехго къватIибе бахъине хIадураб хъулухъалъул цогояб центр. Гьеб бан лъугIизабизе ккола гIага-шагарго лъагIалил ахиралде.\n«ХIинкъигьечIеб шагьар» проекталда рекъон лъезе буго 102 фотовидеофиксатор. Жеги 90 лъезе буго гIемер гIадамал ракIарулел бакIазда.\nДРялъул хIукуматалъул тIоцевесев вице-спикер Рамазан ГIалиевас бицана, 2018 соналда гIумруялде бахъинабизе бугин цересел соназдаго байбихьараб 35 ва 31 цIияб социалиябгун экономикияб проект. Дагъистаналда гIумруялде бахъинабизе буго микьго федералияб проектги.\nИсана республикаялъул хIукуматалъ тIубазе буго газалдалъун хьезариялъул масъалаги. Гъоркьиса газ бачана 26 росулъе. Гьеб бачунеб буго 2018-2022 соназда Дагъистан газалдалъун хьезабиялъул хIакъалъулъ программаялда рекъон. Рамазан ГIалиевас абуна, республикаялъул цо-цо росабалъ газалъул рогIрал лъун ругин, амма гьел газалъул гIаммаб рогIорогун цолъизарун гьечIин. «Программаялда гьеб хIужаялде кIваркьезе ккела. Газпромалъ аслияб рогIоро лъурал росабалъеги газ бачиналъе ресал ратизе ккела», - ян абуна гьес.\nДанделъиялда бицана Лаваша районалъул Чуниги Цухтиги росабалъе лъим бачиналъе гьабулеб хIалтIи лъугIулеб бугинги.\nДругие материалы в этой категории: « Сахлъуларел ругънал\tЩиб гьабураб? »\nГьужумалда данде гьужум\nИсполнительный директор Фонда президентских грантов Антон Долгов дал интервью о поддержке Фондом некоммерческих организаций страны июня 21, 2018\nВпервые в России приготовят самый длинный в мире шашлык июня 21, 2018\nРоссельхознадзор выявил грубые нарушения в четырех садах республики июня 21, 2018


Сажид Сажидов лъаларев чи Дагъистаналда къанагIатги ватиларо. 1980 соналда гьавурав ЦIумада районалъул Гьигьалъ росулъа гьев вукIана профессионалияв спортсменлъун, ккола эркенаб гугариялъул рахъалъ дунялалъулгун Европаялъул кIицIул…\n13 ноябралда «Анжи-Аренаялда» тIобитIана «Open Dagestan» абураб туризмалъул форум. Гьелда гIахьаллъана туроператоралги, гидалги, гостиницабазулгун кафеязул ва туристал раччулеб транспорталъул бетIергьабиги, эксперталги. Гьез гьенир тIоритIана семинарал,…\nУнго-унгоги, гьаб ракьалда ругелщинал лъикIал гIадамал. Гьединаз гурищ дунялго ккун бугеб. Гьезул лъикIлъиялъ кIигъеж гьабун баччун букIуна гIумруялъул кинабго захIмалъи. Гьединал рихьидалги, гьезул- гун лъай-хъвай…\n«Я хIалтIизе, яги хъулухъалдаса нахъе ине ккела»\nИсана миллиял проектал кин рагIалде рахъунел ругелали бицана ДРялъул нухмалъулев Сергей Меликовас 9 ноябралда Дербенталда тIобитIараб данделъиялда. Гьеб букIана стратегия цебетIеялда ва проектал гIумруялде рахъинариялда…\nДагъистаналъул къадруги чияр ракьалъул къануналги цIунун\nХIалтIулаб сапаргун Орел областалде щвана ДРялъул Физкультураялъулгун спорталъул ва Миллияб политикаялъулгун диниял ишазул министерствабазул вакилзаби. Гьел дандчIвана рехсараб регионалда гIумру гьабун ругел ракьцоялгун, Мценск шагьаралъул…\nХасалихъе байбихьула хIисаб гьабизе, рикIкIине, нахърателал гьаризе. Гьедин гьабулеб буго исанаги Казбек районалъул хурухъабазгун боцIухъабаз. АбизегIан гIемер гьечIо гьезул бекьулеб ракь -8500 гектаралдецин бахунаро. Гьелда…


Кижу эл тIахьал руги? » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГьанже ругел гIадамаз сундулго гIажаиблъи гьабуларин рагIун букIана. Дица гьабулаха... Жиб-жиб къойил.Гьале жакъаги, гьал нилъер тIадчагIазул гIакълуялъул камиллъийилан, гьабураб гIажаиблъиялъ, рекIеде ячIине кIоларого йиго.Бицинин нужееги, нужги гIажаиблъизе.\nХундерил тIалъиялда цо данделъиялда вугеб бакIалда нилъер Республикаялъул БетIер Рамазан ГIабдулатIиповасухъе бачIун буго цIакъ лъикIаб пикру. Гьесда ракIалде ккун буго Дагъистаналда ругел киналниги миллатазул цIар рагIарал хъвадарухъабазул ва шагIирзабазул тIахьаз цIезаризе киналго росабазул, районазул, шагьаразул ва школазул библиотекаби.\nКутакалда лъикIаб пикру буго. «Нормальный» хIукумат нилъер букIарабани, гьедин букIинеги кколаан.\nАмма, ал нилъер торгIо кколел чагIаз, «кижу эл тIахьал руги» - йилан цIехезе кколеб бакIалда, киналниги министралги гъорлъе рачун гIуцIцIун буго цо чIухIараб, кIуркIургIараб комиссия, ритIун руго рахъ-рахъалде кагътал, бахъинабун буго ахIи-хIур. РитIунчагIи щун руго министерствабазде, гьез ритIун руго замахъе, замаз - гIелмиял хIалтIухъабахъе, директорахъе, лъалезухъе, лъаларезухъе, мируде, чIируде… Дос царада малъун, цараца рачIчIалда малъун… Кутакалда ургъун тIаса рищейила, кинал авторазул тIахьал гьел библиотекабазда рукIине кколелали ва исписок хIадурейила.\nГьагъаб кагътида берчIвайгун дир чехь унтана. Унтиларищха, гьаний рачIчIалда йигей дихъе гьаб кагъат щвезегIан, цониги чияс гьикъун гьечIо, киргIаги, вац, эл тIахьал ругелин ва кисагIаги эл росилелин. ТIубанго гIадада хун рукIинчIогоян, жидерго кепкалги данде рехун, живго авторас, яги гьесул гIагарлъиялъ бахъараб, яги, 5-6 соналъ иргаялдаги чIчIун, Дагкнигииздательствоялъ бахъараб 200-300 тIехьалдейищ азул хьул бугеб.\nГьезего гьечIел тIахьал библиотекабазда лъезе тIаса рищизе, рекерахъдилел руго лъабго министерствоги, хъвадарухъабазул Союзги, гьел министерствабазул кверщаликь ругелщинал идарабиги. ТIаса рищулелги руго, списокал хIадурулелги руго, кутакаб пачалихъалъулаб кIвар бугеб хIалтIи гьабулеб гIадал куцалги руго киназулго.\n- Щай, вац, гьаб хIалалъ хIадурун нилъее гьаб список, гьел тIахьазда гьел библиотекаби рихьулареблъи нилъеда ракI чIчIун лъалагун – илан мекъдарула дун.\n- Рахъизе ракIалда ратилаха – йилан угьун биччала аскIов вугес.\n- Лъималазе цIалул тIахьал рахъизе гIарац гьечIеб хIукуматалъ, гьал эркенаб заманаялъ цIалулел тIахьал сундухъдай рахъулел? Лъицадай эл хIадурулел? ХIадурулел чагIиги чIобогойищ хIалтIулел… Эдинаб бигьаяб жо эл тIахьал рахъи букIараб батани, щайха урхъаниги цIализе Муса МухIамадовасул тIехь щолареб, кир ругел ГIабдулмажид Хачаловасул тIахьал, ХIажи Гъазимирзаевасул бихьизабе цогIаги тIехь бицун босизе бегьулеб бакI… Къудукьа Мусаласулги, ГIамакиса Абубакарилги бицинего бицинарин. Валлагь дида бичIчIуларо.\nРогIраз тIаде гIарацги чваххун, бакъ аги - къо агиян ругезеги, рухI хвассарлъиялъе чвантидаго хъвалареб харжги тIинкIизабун хIалтIулезеги гIададисеб хIалтIи цого жо гуро! ГIададисеб хIалтIи нижеца гьабила, нужей гIадин гIадада гIарац кьолеб бугони.\nУнха цо! Щиб гьабулел ругелилан ругелали…\nЭл Бахуца гьанир рехсарал авторазул т1ахьал ,ричулеб бак1 буго цох1о Мах1ачхъалаялда жаниб,гьеб паркалъул к1алт1а ругел басриябл т1ахьал ричулел ункъо-шуго чи,гьале эзухъа гурони ,нужее рес гьеч1о,йа мусал,йа расулил,йа фазул,ыв гь.ц асарал рахьдал мац1алда росизе.


Щулалъулищ ункъиде бикьараб Дагъистан?\nДагъистан ункъо округалде бикьизе хIукму гьабуна 25 ноябралда республикаялъул нухмалъулес. Гьелдалъун гьесие къваригIун буго бакIазул нухмалъулездаги, гьениб лъугьа-бахъунелдаги хадуб жиндир вакилзабаз халкквезе. Амма цо заманалдасан Дагъистан ункъо республикаялде бикьизелъун Кремлялъ гьабураб хIукму батичIониян абураб пикруги буго.\nУнкъиде бикьун Дагъистаналда раккана гьадинал округал - Централияб, Северияб, МугIрузул, Къилбаялъул. МагIарулал аслияб куцалда Шималиябги МугIрузулги округазда гъорлъе кколел руго.\nГьеб суалалда тIасан гIезегIан гара-чIвариял руго интернеталдаги информация тIибитIизабулел цогидал алатаздасанги. 28 ноябралда гьелъул бицана Халкъияб мажлисалъул данделъиялдаги. Спикерасгун вице-спикерас коммунистазул депутат МухIамад МухIамадов гIодовиччазавуна гьеб бугин хас гьабун президентасул бетIергьанлъиялда бугеб суал. Гьелда тIадкIалъазе цогидазул ихтияр букIунарилан. Гьелъие гIиллалъунги ккун бугин щибаб мухъалда лъугьунеб ахIвал-хIал республикаялъул нухмалъулесда жинди-жиндир вакиласдасан лъазе къваригIин.\n29 ноябралда къватIибе бачIараб «Миллат» газеталда гьадин хъвалеб буго гьелъул хIакъалъулъ: «Миллиардазул бюджеталъул дефицит бугеб республикаялда кинал хIакимзаби тIадеги къваригIун ругел? Гьадинги бюрократиялъ кваналеб буго республика. Президентасул ункъго вакил, ункъго округ абураб жо гIемерисезда бичIчIана ункъо округалда административияб гIурхъи гьабизе бугеб гIадин. Гьениб миллияб рахъ кин букIине бугеб, щал лъидехун цолъизе ругел абураб суалги бачIунеб буго.\nГьабсагIаталда республикаялъул политикаялда хадуб хал ккурал чагIазе бищунго интересаблъун хутIана гьеле гьеб «лъица гьабизе бугеб?» абураб суал. Кинал чагIи рукIине ругел гьел цIиял вакилзаби? Кинал чагIи рукIине ругел гьел цIиял вакилзаби? Щал рукIинел? Кинаб гьоркьоблъи букIинеб районазул ва шагьаразул бутIрузулгун гьезул. Президентасухъе гIарз гьаби гурони батIияб рычаг, сурсат, ихтиярал кинал гьезул рукIинел? Гъоркьа эхеде бакIалъул нухмалъиялъул закон ва халкъалъ рищарал бутIрул, тIаса гъоркье – власталъул вертикаль ва федералиял хъулухъчагIи. Кинаб нухмалъи гьеб хIалалда букIинебали бараб буго законалъ кьолел ресазда, президентас гьезда цере лъолел масъалабазда ва гьеб хъулухъалда тарал чагIазда хIалтIи лъаялда ва иш бажариялда».\nГьелдаго релълъараб пикру загьир гьабуна ЭР-ялъе жамгIияв хIаракатчи МухIамад Цезицаги. Дагъистан ункъиде бикьи квешаб пикру гьечIин, амма гьенир вакилзабилъун толел чагIазда бараб жо бугин гIемерисеб.\nМухIамад Цези: «Гьеб захIматаб суал буго. Живго гIакълуялда рекъон хIалтIани, гъолъул кумек букIуна. Амма гьанжелъагIан чорокаб системаялда гъорлъ рукIарал, гьагъалго хIакимзаби гъора лъунани, гъолъ пайда кьезе гьечIо. Щайин абуни коррупциялъул схемаялда хIалтIизе лъугьине руго гьел. Гьенир рукIине ккола унго-унгоги ракIбацIцIадал, Дагъистанги, нилъерго миллатги бокьулел чагIи. БитIараб бицани, жакъа бакI-бакIалда бугеб хIакъиъкияб ахIвал-хIал президентасухъе щолеб гьечIо. Гьебги бичIчIун Рамазан ГIабдулатIиповас живго божулел чагIи лъезехъин ратилаха гъора. Мухъазул, шагьаразул нухмалъулез битIараб бицунеб гьечIо. Цебего букIараб системаялда рекъон хьвадулел руго гIадамал, гIемер жо бахчулеб буго. Нилъер чагIазул гIадат буго бокьараб лъикIаб пикру чорок гьабулеб. Гьединлъидал гьеб иш рагIалде бахъинабизе яхI бахъизе ккола киназго».\nЦIумада мухъалдаса жамгIияв хIаракатчи МахIмудов ХIажимухIамадица гIажаиблъи гьабулеб буго республикаялъул нухмалъулесул хIукмуялда. Ункъиде бикьизе ккани, гьедигIан кIудияб пачалихъищ Дагъистанилан.\nМахIмудов ХIажимухIамад: «ХIамил бетIергIанасеб Дагъистан къотIи-къотIизе байбихьун батани, гьедигIан бажари гьечIогойищ ругел нилъер тIадчагIи. Яги жидеца хIалтIи гьабулеб бугилан ккезейищ гьезие къваригIун бугебали. КIудияб пачалихъищ, кIудиял ракьалищ ругел?»\nБицен гьабулеб суалалда тIасан «Черновик» газеталда хъвалеб буго Дагъистан ункъиде бикьи Кремлялъул жиндирго хIукму батизе бегьулин. Гьедин кватIичIого гьел округазул ункъабго республика лъугьинеги рес бугилан.


ИХТИЯРАЛ Ц1УНУЛЕЛ ИШАЛДА. - 21 Ноября 2015 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2015 » Ноябрь » 21 » ИХТИЯРАЛ Ц1УНУЛЕЛ ИШАЛДА.\nИХТИЯРАЛ Ц1УНУЛЕЛ ИШАЛДА.\nГ1адамазул парахалъи ц1унун\nГьал г1агарал къоязда Россиялда, гьелдаго гьоркьоб Дагъистаналда ва нилъер районалда к1одо гьабуна, цебе милициялъул къолъун рик1к1унеб бук1араб, гьанже жанисел ишазул х1алт1ухъанасул къоялде сверизабураб полициялъул х1алт1ухъанасул рохалилаб байрам.\nОктябралъулаб революция бергьун хадуб киса-кибго улкаялда т1ибит1ана такъсирчилъи, т1егьан бач1унеб бук1ана ц1огь, ч1вай-хъвей, бикъа-хъами. Х1ажат бук1ана гьелда данде рагъ гьабизе хасаб г1уц1и. Гьеб мурадалда улкаялда г1уц1ун бук1ана улкаялъул жанисел ишазул органлъун кколеб г1уц1и-милиция. Гьелдаса нахъе ана 95 сон. Амма гьаб жакъа къоялдаги камун гьеч1о такъсирчаг1и, бикъа-хъамулел, экстремистал, террористал, ч1ук1начаг1и ва гь.ц.\nГьединаб ах1вал-х1алалда нилъер районалъул полициялъул х1алт1ухъабаз рак1 бац1ц1адго т1убазабулеб буго жидедаго т1адаб налъи. Гьел х1алт1улел руго демократиялъул, рагьун бициналъул кьуч1алда зах1матчаг1азе кумекалъе ратизе, г1адамазул ихтиярал ц1унизе, такъсирчилъи гьукъизе. Полициялъул х1алт1и т1ей гьеч1ого бухьараб буго политикиял, экономикиял ва рух1иял бут1абазда. Къо бахъанаг1ан полициялъул х1алт1ухъабаз щула гьарулел руго зах1матчаг1азулгун бухьенал, ц1ик1к1унел руго гьезул интересал ва ихтиярал ц1унун гьабулеб х1алт1и.\nПолициялъул х1алт1ухъабазул лъик1аб г1адатлъун лъугьунеб буго зах1матчаг1азул мурадал ц1униялъе г1оло, гьелгун дандч1ваял, х1исабкьеял, гьезул суалазе ч1ванкъот1арал жавабал кьеял т1орит1и. Гьез ц1унула къват1ахъ, транспорталда ва общественныял бак1азда г1адлу-низам, х1аракатаб къеркьей гьабула гьекъон-мехтун транспорт бачунездехун, гьебго г1иллаялдалъун г1адамазул рах1ат, х1алхьи хвезабулездехун.\nГражданазул ихтиярал ва законалъулал т1алабал хвезаризе риччангут1иялде к1варги кьолаго, полициялъул х1алт1ухъабаз мух1канго т1орит1ула оперативиялгун ц1ех-рехалъулал х1алт1аби, т1атинарула т1олгороссиялъул ц1ех-рехалда ругелгицин. Гьедин, нижеда кквезе к1вана гьабураб такъсиралъе г1оло Мах1ачхъалаялда жанив т1амунги вук1ун, т1урун унев вук1арав Гумбет районалдаса г1олохъанчи, т1атинаруна бикъа-хъамиял гьарурал ц1огьал, т1аг1инаруна Гьоц1алъ ва Г1орут1а ратарал блиндажал. Гьелъ нилъер районалда такъсирчилъи рагьиялъул иш республикаялъулалдаса г1емерго ц1ик1к1унеб буго.\nАхириял соназда г1емерго борхана г1аммаб буголъи ц1униялъул, бикъа-хъамиялде данде рагъ гьабиялъул, уголовныяб розыскалъул, патрулазулгин постазулаб хъулухъалъул, ц1ех-рехазулаб аппараталъул х1аракатчилъи. Полициялда х1алт1улеб буго кинологиялъулаб хъулухъ. Буго цо г1адамал, цогидаб ярагъ т1атинабизе к1олеб к1иго гьой.\nГьебго заманалда полициялда ц1ик1к1араб к1вар кьолеб буго х1алт1ухъабазул х1алт1ул шарт1ал лъик1лъизариялдеги. Бан лъуг1улеб буго киналго шарт1алги жанир ругеб мина. Бихизабизе буго гьабсаг1аталда ниж жанир ругеб мина ва гьелъул бак1алда гьабизе буго санаг1атаб площадка. Буго г1ураб къадаралда транспорт.\nГьел лъик1ал рахъазда цадахъго, камун гьеч1о полициялда г1унгут1абиги. Байрамалъулаб къоялъ загьир гьарич1ониги, нижеда гьел лъала, рич1ч1ула. Нижер т1олабго коллектив къеркьолеб буго гьел т1аг1инаризе. Полициялъул х1алт1ухъанасе зах1малъула гражданазул кумек, квербакъи гьеч1ого такъсир т1атинабизе. Гьединлъидал, гьари буго районалъул росабалъ бук1аниги, райцентралда бук1аниги, щаклъи бугел г1адамал рихьани, хех гьабун полициялда лъазабеян. Нужеца гьеб гьабун бук1ин лъидаго лъазабизе гьеч1о. Гьеб рахъалъ нужее кинаб бук1аниги х1инкъи бук1ине гьеч1о.\nГьабсаг1аталда полициялда унеб буго «Лъазабе, киб ричулел ругел хвалде ах1улел» абураб операция. Дагьал гьеч1о гьаб ахирияб заманалда наркотикал х1алт1изарулел, гьел ричулел. Гьелъ аслияб къаг1идаялда хвалде бачунеб буго г1олохъанаб г1ел. Гьединлъидал нилъер щивасул налъилъун ккола гьел хвалде г1адамал ах1улел наркотикал г1езарулел, ричулел къват1ир ч1вазари.\nЦойги, полициялда унеб буго «Выкуп» абураб операцияги. Нилъер г1адамазухъ буго кинаб г1иллаялдалъун щун батаниги, г1емераб ярагъ. Нилъеда лъала рагъалъ вас гьавулареблъи, ярагъалъ г1адамал лъик1алде рачунареблъи. Гьеб кодоб бук1уналдаса, бук1инч1ого г1емерго лъик1 буго. Гьединлъидал, полициялда унеб буго ярагъ кодоб бугел, амма бичизе бокьарал г1адамазе, бичулеб бугони, гьеб босулеб тадбир. Кьола щибаб ярагъалъухъ кколеб мухь.


МахIачхъалаялда гIурусазул миллияб байрам – Масленица кIодо гьабулеб буго. Исана 13 нухалъ кIодо гьабулеб буго гьеб барам тIалъиялъул даражаялда. Амма гьенир гIахьаллъулел гIурусал соналда соналде дагьлъулел ругилан абулеб буго байрамалде рачIунез.\nГIурус культураялъул миллияб байрам – Масленица Дагъистаналда исана 13 нухалъ тIобитIулеб буго. ТIалъиялъул даражаялда байрам тIобитIизе байбихьун буго 2000 соналъ. Исана гьеб байрам тIобитIна МахIачхъалаялда бугеб ГIурус театрала цебе. Байрамалде рачIаразе бихьизабулеб букIана батIи-батIиял ансамбляз кьурди хъат, гьединго бокьаразе кваназе гьенирго гьарулел рукIана гьеб байрамалъул миллияб квен- хъухъанчадал. Амма байрамалде ракIараразул къадар кIудияб букIинчIо.\nГIурусазул миллияб байрамалда гIицIго гIурусал гурелги Дагъистаналъул миллатазул гIадамалги гIемер рукIана.\nБайрам кидагоги лъикIаб даражаялда тIобитIулин, амма гьение щведал пашманлъизе бачIунеб бугин бицана «Эркенлъи» радиоялъе байрамалде ячIарай Галина Рамазановалъ. Соналдаса соналде дагьлъулел ругила Дагъистаналда гIурусал. Байрамалдаги гьезул къадар цIакъ дагьаб бугила.\nГалина Рамазанова: «Кутакалда лъикIаб иш буго, гьадинаб гIурусазул миллияблъун кколеб байрам республикаялда тIобитIулеб букIин. Амма пашманаб жо буго гIурус халкъ гьаниб дагьлъулеб букIин. Масленица гIурусаздаго цадахъ дагъистаниязги кIодо гьабула, щай гурелъул гьеб буго их тIаде бачIин кIодо гьабулеб байрам. Дагъистаналъул халкъалгун культурияб хис-бас гьаби буго гьаб байрам. Дун дунго ккола Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул хIалтIухъан. Гьанире дица рачана дирго студентал, православияб культураялъул байрамгун лъай-хъвай гьабизе букIине гьез».\nСундасан бихьулеб Дагъистаналда гIурусал дагьлъулел рукIинн абуни, гьеб бихьулин щибаб соналъ цIализе лъугьунел лъималаздаса, лъималазул ахалде росуллездаса ва гьадинал тайпаялъул байрамазда гIахьаллъулездасайин тIаде жубана Галинаца.\n2010 соналъ тIобитIараб хъвай-хъвагIаялда рекъон, Дагъистаналда гIумру гьабун руго 104 азарго гIурус миллаталъул гIадамал. Амма гьелдаса нахъеги жеги дагьлъун бугин гьезул къадарин абулеб буго цогидай байрамалде ячIарай гIадан Раиса Филаповалъ. Дагъистаналдаса Москваялде лъималгун гочун, гьений гIумру гьабун йигила жий ахирал соназ. Амма МахIачхъалаялде цо-цо щведал, гьеб щибаб нухалъ лъалареб хIаладе ккун хисун батулила. ГIурусал нахъе иналъе гIилла Раисал пикруялда гIумру гьабизе захIмалъи кколеб буго, жалго дагъистаниязул киданиги букIинчIила гIурусаздехун рокьукълъи.\nРаиса Филипова: «Доб Дагъистанги, доб МахIачхъалаги гьечIо жакъа. Цебе, МахIачхъалаялъул чанго къватIал цIун рукIана евреялги гIурусалги. Масала, Маркова къватIалда рукIунаан гьел аслияб куцалъ, амма 90-абилел соназда байбихьун гьел ана Дагъистан тун. ГIуруслги ана. Нижер минаялда букIана 13 гIурусазул хъизам. жакъа цо хъизам хутIун буго, хутIарал нахъе гочана. ЦIакъ дагьал хутIун руго гIурусал гьанир».\nМасленица байрамалъул кIвар бугин гIурус миллаталъул чагIазе. Амма шагьаралда ругездасаги Тарумовкаялда Гъизляралда ругел гIурусаз берцин кIодо гьабулин гьеб, гIадатазда рекъонин тIаде жубана Раиса Филиповалъ.\nМасленица гIурусаз исана кIодо гьабулеб буго 13 марталде щун. Гьелдаса хадуб гьезул кIал кквей байбихьулеб буго.\n"Масленица" кIодо гьабулел дагьлъулел руго


«Живго бетIергьанаб ракь гьечIев фермер релълъуна чед бортараб таргьаялда» » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГIабдурахIман ГIабурикIовас «Миллаталъе» рагьулел руго росдал магIишаталъул гIузраби\nРосдал магIишаталъул цIияв министр Абулмуслим Абулмуслимовасде кIудиял хьулал руго республикаялъул фермеразул. Хасго, цере рукIарал министразда дандеккун.\nМоскваялда Темирязевасул цIаралда бугеб росдал магIишаталъул академияги лъугIарав, батIи-батIиял хъулухъаздаги хIалтIарав, ишги лъалев, гIаданлъиги бугев чи вугин гьевин абуна «Миллаталъулгун» букIараб гара-чIвариялде байбихьулаго, фермеразул Ассоциациялъул нухмалъулев ГIабурикIов ГIабдурахIманицаги. Гьелда тIадеги цIех-рехалъул органазул жавабиял хъулухъаздаги хIалтIарав чи вугин, гьединлъидал кIиябго ишги роцIцIун лъалин гьесда.\nГьебги хIисабалде босун, ришватчилъиялдасаги, откаталдасаги росдал магIишаталъул структура бацIцIад гьабизе божилъигун тIадкъан бугила гьесда Васильевас гьеб хъулухъ.\nБищунго лъикIав инвестор ккола живго фермер\nАмма цохIо министр тIамунилан росдал магIишаталъул иш цебетIоларилан абулеб буго ГIабурикIовас, гьелда жаниб бессун бугеб бецIаб система къваригIун бугила хисизабизе. ГIемерал суалал ругила тIуразе кколел. Гьезул тIоцебесеб рагIула ракьул суал.\n«Жакъа живго бетIергьанаб ракь гьечIони, магIишат цебетIезабун бажаруларо фермерасухъа, - ян байбихьана ГIабурикIовас. - КигIан гIемераб гIи-боцIиги, речIчIулел гIачиги, тракторалги гьесул ругониги щиб, гьесул жиндирго ракь гьечIони. Гьединлъидал кинабго хIалги, жанги кьун фермер хIалтIизе гьечIо чияр ракьалда, щайгурелъул бокьараб мехалъ гьев гьениса нахъе къотIизе бегьулелъул. Гьев гьенив вуго квартирант. Жакъа гIемерал ракьал руго совет хIукуматги биххун хутIарал колхоз-совхозазухъ. Гьезул ракь ижараялъе босулеб буго фермерас. Ижараялъе кьечIого щай бегьулареб гьеб ракь тIубанго гьесухъе кьезе, тIубанго бегьулеб батичIони, кьеха ижараялъе, амма кIиго лъабго соналъул болжазда гуреб, 49 соналъе къотIиги гьабун, гьоркьохъанги гьеч1ого. Гьеб мехалъ хIалтIила гур гьев гъираялда. БетIергьан гьечIеб бакIалда гIадлу-низам букIунаро, вехь гьечIеб гIиял къавуда букIунареб гIадин».\nГIабурикIовасул рагIабазда рекъон, инвесторазеги бокьулеб гьечIо чияр ракьалда вугев фермерасул магIишаталде гIарац биччазе, щайгурелъул божилъи гьечIого. Бищунго лъикIав, потенциалияв инвестор вуго живго фермер.\n«Гьеб жо бичIчIизабизе бокьун буго нижее министрасда, - ян бицана ГIабдурахIманица. - Хьулги буго бичIчIилилан. ХIалтIуде лъугьараб тIоцебесеб къоялъго гьес коллективалда лъазабуна цебе букIараб хIалалъ щибниги букIине гьечIин. Откаталги, ришваталги, гьересиги, хиянатги нилъер умумузе хасиятаб жо букIинчIин. РекьичIого раккуриялде руссине хурзалги тун нилъер умумул рукIинчIин. ХIажат бугила гьезул нухдаса ун, бацIцIадаб нияталда хIалтIизе, росдал магIишатги цебетIезабизе».\nГьел гурелги руго жеги унтарал суалал. Жакъа фермерасда бихьулеб къоялъул лъицаниги хIисаб гьабулеб бугишали лъаларо. Россиялъул цогидал регионазда гIи-боцIи хьихьулел мучIдулги, харибакIалги руго гьезул росабазда цун. Нилъер анибин абуни, риидалги хасалоги анкьалги нухда ран, гочине ккола хъутаналдаса мугIруздеги нахъеги. 300-400 км манзилалда гIи-боцIи гочинабулеб къагIида Россиялдани кин гурин, дунялалдацин батиларо цох1о Дагъистаналда гурони.\n«Жакъа фермер цIунун гьечIо хIукуматалъ. Мисалалъе, горо-цIер бан, гIоралъ ун, гьорчо речIчIун гьесул гIи-боцIуе зарал ккани гьесие гьеб бецIулеб гьечIо. Щайинха дуца гIи зодикь тараб, жанибе щай бачинчIеб, гьорчо щун батани, дару-сабаб щайин гьабичIебилан гIайиб-гъвел балеб буго гьез. ХIасил, кинаб унти гьес бицаниги, данде жаваб батулеб буго, кумек гьечIо», - ян абулеб буго ГIабдурахIман ГIабурикIовас.\nЖакъа Дагъистаналъул фермеразул Ассоциациялде гъорлъе уна 700-саги цIикIкIун фермер. Амма гьезул къадар мухIкан гьабизе лъугьин рекIее гIечIо ГIабдурахIман ГIабурикIовасе.\n«Гьезул рикIкIен гуреб, гьезул хIаракаталъул хIасил къваригIун буго. Гьесул чамалиго азарго гIи бугин, чIегIер боцIи бугин абун мухIкан гьаризе журала хъващтIан. Гьесул чахъу анцIгоги, къогоги нусгоги букIине бегьила гьеб гуро аслияб жо, аслияб буго гьес гьелдаса бахъараб хIан, къунцIараб квас, бечIчIараб рахь. Гьеб букIине ккани, фермерасе кумек гьабизе ккола хIукуматалъ», - илан абуна ГIабдурахIман ГIабурикIовас хадубги.\nГьеб гуребги гIемераб жо бицана ГIабдурахIман ГIабурикIовас. Росдал магIишаталъул актуалиял киналго суалалги данде ракIарун хасаб интервьюцин гьабизе бегьула гьесул. Жакъасеб гара-чIвари ккеялъе аслияб гIилла букIана.\nФермерасдасаги бергьунеб рахьдал завод\nХунзахъ мухъалъул Байикь росулъа Макъсудов МухIудадал тIубараб хъизамго буго фермеразул магIишаталда гъорлъ. 3200 гIиги речIчIулел гIачIиги руго гьез хьихьун. Амма бахъараб хIаракаталъул жал разияб хIасил гьечIин абуна гьес «Миллаталъе».\n«МахIачхъалаялъул рахьдал заводалъ 15 гъурщиде литр гьабун уна нижехъа рахь босун. Амма гьеб багьа цIакъго дагьаб буго. Щайгурелъул нижехъа босараб рахьдал чанго батIияб нигIматги гьабун бичула гьез жидецаго. Нисо, нахалъул бицинчIониги, цохIо родол шиша бичулеб буго гьез къоло щуго гъурщиде. Гьанже хIисаб гьезие щолеб бугеб хайирги, нижеца ракь бичулеб бугеб учузгоги. Гьеб литр рахьал бечIчIизе кигIан къуват нижеца кьолебали лъица хIисаб гьабулеб?».\nГьединго МухIудада цIакъ рази гьечIоан хIукуматалдаса кинаб букIаниги кумек тIалаб гьабун ине ккани, ракIаризе кколелщинал кагътаздасаги.\n«Нижерго Хунзахъ мухъалдаса байбихьун, Шамилхъалаялде щун, чанго батIияб идараялде ине ккола справкаби ва документазда хадув. Исанаго дагьаб мадар буго, араб соналда, битIахъе, ракIсваказе гьабун гьезда хадув векерахъдун», - илан бицана гьес.\nГьединго гIи-боцIи гочинабулеб заманалда нухда кколеб заралалъулги бицана гьес. ЧIахIиял КамАЗаз чIинтIун холила гIемераб гIи нухда. Ахирисеб нухалъ 25 ниги гIиялъажо чIван буго гьесул. Амма гьеб гьесие бецIун гьечIо.\n» Рихьуниб ГЭСалъул «пайда» – 9 районалъул кьишни бакIаризе щвараб рес\n» ЧIикIаб ралъдал рагIалда – ччугIбузул завод…


Анлъго чи чIван вуго Унсоколо мухъалда\nУнсоколо мухъалда рузман къоялъго байбихьараб хасаб операция халат бахъунеб буго ва жакъаялде гьенив чIван рагIула кинавгIаги анлъго чи.\nРузман къоялъул 4 июлалъул радалиса байбихьун Унсоколо мухъалъул Майданское, Балахьуни, Зирани росабалъ Россиялъул аскарияз тIобитIулеб буго хасаб операция. Гьел росабазул гIадамазул гIарз буго сардилъги, къадги рачIун минабахъ чIухь балаго, аскарияз гIадамаздехун хъачIлъиги, согIлъиги биччалеб бугилан.\nМайданское росулъ 5 июлалъул маркIачIулъ чIван вуго экстремисталин щаклъи бугезул лъабгояв. Гьел кколел рагIула Балахьуни росулъа ХIажиев ГIабдухIалим, гьесул вац ХIажиев Расул, ГIадухIалимил дурц ГIадалаев МухIамад.\nХIажиев ГIадухIалим абун паспорталда хъван букIаниги, гIадамазда гьев лъалаан Багьавдинил АхIмад яги Сварщик абураб тIокIцIаралдалъун. ГIадухIалимги вац Расулги дурц МухIамадги лъабалго чанго соналъ цIех-рехалда ругел чагIи кколлилан хъвалеб буго цIех-рехалъул комитеталъул сайталда.\nХасаб операция унеб мехалда чIварав ХIажиев АбдухIалим.\nГьатIан къояъул сардилъ Майданское росу сверун ккурал россиялъул аскарияздаса балъго лъутизе къасдгун унел рукIарал кIигоял ОМОНалъулаз чIван руго. Гьел киса щал кколел мухIканаб баян щун гьечIилан абуна Унсоколо мухъалъул полициялъул хIалтIухъабаз. Информалатаз лъазабулеб буго, Майданск росулъ тIобитIулеб тадбиралъулъ чIван вугин Хабаровск шагьаралдаса 34 сон барав Александр Гладченко. Гьесул йиго лъади ва кIиго гьитIинаб лъимер.\nРоссиялъул омоналъул лъабго хIалтIухъанги батIи-батIиял ругъналгун азарханалда ругилан, хъвалеб буго интернеталда.\n4 июлалдаса итни къоялде щвезегIан ОМОНалъул хIалтIухъанги малъун Майданск росулъ чIван вуго кинавгIаги 6 чи. Унсоколо мухъалъул гьел росабазда тIад хъаравуллъи гьабун сверулел руго аскариязул терелаби.\nБалахьуни, Майанск, Зирани росабазул гIадамазе росулъа къватIирехун инеги жанире рачIинеги изну кьолеб гьечIо россиялъул аскариз.


Темирбегов: МухIамадхIажи МухIамадов чIваялъе гIилла - цеве гьев полициялда хIалтIулев вукIин\nthe murder of a police officer\n28 апрелалъул сардилъ Шамил мухъалъул Гьолокь росулъ МухIамадхIажи МухIамадов чIваялда бан такъсир гьабиялъул иш рагьун буго Дагъистаналъул ЦIех-рехалъул комитеталъ.\n52 сон барав МухIамадхIажи МухIамадов хIалтIулев вукIун вуго Шамил мухъалъул ХIебда росулъ мухъалъул полициялъул нухмалъулев хисулевлъун. ЛъагIалидаса цIикIкIун заман бан букIун буго МухIамадов ригь баялъул гIиллаялда пенсиялде аралдаса. 29 апрелалъ къаде гIуж щвелалде МухIамадов вукъун вуго Гьолокь росулъ.\nемирбегов: МухIамадхIажи МухIамадов чIваялъе гIилла - цеве гьев полициялда хIалтIулев вукIин\nЛъугьа-бахъин ккараб лахIзаталдаса нахъе росулъ кIудияб къадар полициялъулазул ва рагъулазул бакIарун букIанин лъазабулеб буго бакIалъул гIадамаз. ТIолго мухъалда рогьинегIан сверулел рукIанила полициялъулал. ГьабсагIаталда МухIамадхIажи чIваялъул аслияб гIилла гьесул букIараб хIалтIуда хурхинабулеб бугила, щаклъи бугила изну гьечIого яргъидгIуцIаразда. Амма жибго Гьолокь росулъ цониги вагьабияв яги салафияв гьечIин тIаде жубалеб буго гьез.\n28 апрелалъул сардилъ ккараб чIвай-хъвеялда бан Дагъистаналъул ЦIех-рехалъул Комитеталъ рагьун уго такъсир гьабиялъул иш, 105 –чанго чияс цадахъ гьабураб чIвай-хъвей ва 222- изну гьечIого ярагъ цIуни ва хIалтIизаби, статьябазда рекъон.\nЧIвай-хъвей кIиго чияс гьабун бугин, гьезул къурбанлъун ккарав МухIамадовасда чанго нухалъ автомат речIчIун бугин бицана «Эркенлъи» радиоялъе Дагъистаналъул ЦIех-рехалъул идараялъул вакил Расул Темирбековас.\nРасул Темирбеков: «Такъсир гьабиялъул иш рагьун буго кIиго статьяялда рекъон, 105 ва 222. Чанго батIияб версиялъухъ хал гьабулеб буго ЦIех-рехалъул идараялъ ва полициялъ, амма аслияб версия буго гьев полициялда цевеккун хIалтIулев вукIиналда бан, гьеб чIвай-хъвеялда нахъа изну гьечIого яргъидгIуцIарал рукIиналда хурхараб. Цереккун тIоритIарал цIех-рехалъул хIалтIабаз бихьизабуна такъсирчи кIиго вукIин».\nГьолокь росулъ ккараб чIвай-хъвеялъул бицунаго, «Рен» абураб федералияб каналалъ кIвар буссинабуна гьеб изну гьечIого яргъид гIуцIаразул рецIел букIиналде.


Чанго анцIго соналда жаниб ригьназул гIадатал тIуран хиса-басун ругин абулеб буго, магIарулазул ригьназул гIадатазда хурхун тIехь хъварай тарихчIжу Заира ГIалихIажиевалъ. Кинал кинал рукIарал магIарулазул ригьин гьабиялъул тайпаби ва кинал гьезул тIагIарал, кинал цIунун хутIун ругел?\nКинабго, инсанасда сверухъ бугебго гIадин, ригьнал гьариялдаги хъатIичIогон хутIун гьечIо глобализация. Ахираб заманалда ригьнал гIадатазул хазинаби хисун руго медиа-сурсатаздасан тIибитIиабулеб бакъ-тIерхьул улкабазул хазинабаз.\nХХ гIасруялул гьоркьолъиялде щвезегIанги ригьнал тухумалда жанир, ва росу-ракь тун къватIиса гьари гIадлъулеб букIун батанани, Советияб кверщел щулалъидал социалияб ращалъиялъул ва тухум- кьибилалъул кIвар гьеб суалалъул цIакъго дагьлъизабунин баян гьабулеб буго тарихчIужу Заира ГIалихIажиеваль.\nМасала, ЦIадаса ХIамзатица рехсолеб бугила, анкьумумулъги хъазахъ вугев чиясе узденияс яс кьоларилан. Советияб заманалда гьеб тIагIинабизе хIаракат бахъанила, амма Совет хIукумат биххигун, гьеб нахъеги цIилъулеб бугила. МагIарулазул рукIанила жидерго ригьнал гIадатал, шартIал ва тайпаби, гьезул цо бутIа жакъа къоялде тIагун ругин бицана тарихчIужуялъ «Эркенлъи» радиоялъе.\nЗаира ГIалихIажиева: «Цебесеб заманалдаса бахъун бижараб магIарулазул ригьнал гIадатал хисулел рукIана щибаб заманалъул социалиял ва экономикиял хаслъиязда рекъон. Совет хIукумат биххигн тIубан хисана гIадамазул хазинабазул ориентация. Гьеб хъвачIогон хутIичIо ригьнал гьариялдаги.\nМасала, гIадатазда рекъон гьабулеб бертадул букIараб берцинлъи, хаслъи ва бечелъи тIубан тIагIан. Тайпабазул бицунеб бугони, цебесеб заманалдаса бахъун рукIана чанго батIиял тайпаби: Тухумалда жанисел ригьнал, гьелги рукIана вацгIал-яцгIаллъиялда гьоркьор гьарулел ва цунагIаллъиялда гьоркьор гьарулел.\nРукIана цебеккун къотIи гьабун гьарулел ригьнал. Гьединал ригьнал аслияб куцалда гьарулаан цереккун тушманлъиялда ругел тухумал рекъеялдаса хадуб».\nТарихчIужуялъ баян гьабуна къотIи гьабун гьарулел ригьнал рукIанин чанго тайпаялъул, масала жидее вас, нужее яс гьаюнани, гьезул ригьин гьабизе къотIи гьабулаанила тухумаз. БукIанила гьединго кинидаго лъимал цуцазе абулел гIадат. Гьеб гIадат бугила хасиятаб Гьидерил жамагIатазе.\nЦогидаб, социалиябгун экономикияб кIвар бугеб ригьназул тайпа букIанила рос хванани, лъади гьесул вацасе ин, яги чIужу хванани гьев чияс гьелъул яц ячуней. Гьеб гIадат букIанила хъизамалъ гьабураб магIишат цIуниялъе ва лъималазе тарбия жидерго чияс кьезе букIиналъе гIолон гьабулеб.\nЦогидаб, ригьин гьабиялъул гIадат букIун буго квер хъванани, яс васасе росасе ине ккей.\nЗаира ГIалихIажиева: «Васас жамгIияб бакIалда ясалда квер хъванани, гьей суризаюрай кколей йикIана. Гьелдаса хадуб гьея яс ине кколаан гьев чиясе, батIияв чияс гьей ячунароан. Ясал хъамиги букIана цо тайпа ригьнал.\nГьебги букIана ясгун къотIи гьабун хъами, унго унго гуреб куцалда хъами ва хIал гьабун хъами. Жакъа хIал гьабун яс хъами гьечIо, щай гурелъул гьелъухъ тамихъалде цIала къануналда рекъон. Ясгун къотIи гьабун хъамиял руго жеги»\nЖакъа къоялде тIадехун рехсарал ригьнал гIадатазул тIагIун руго квер хъванани яс гьев васасе ине кколеб букIараб гIадат, хIал гьабун яс хъами ва тIубан къанагIалъи кколила чIужу хведал гьелъул яц ячин яги росасул вацасе ине ккей. Амма цо-цо тухумазул жакъа къоялъги ругила вацгIал-яцгIаллъиялда гьоркор ригьнал гьари. Бищун т1ибит1араб ригьин гьабиялъул къагIида жакъа къоялде бугила къотIи гьабун гьабулеб ригьин, ай абун ячи.\nГьединго, ахираб чанго анцIго соналда жаниб тIибитIанила миллатазда гьоркьосел ригьнал.\nЛъикIаб гIакдаца гIор бахунареб, гIамал лъикIай ясалъ росу толареб. КъватIиса ханасдаса росулъа тIил гIунтIарав мискинчIиго лъикI. Гьеб тайпаялъул абиял гIемер дандчIвала магIарулазул кIалзул гьунаралда. Гьездасан бихьизе бегьула, кинаб букIараб бербалагьи жамагIаталъул къватIиса гьарулел ригьназде.\nАмма глобализациялъул процессалъ тIубан хисун буго гьелде бербалагьи ва миллатазда гьоркьосел ригьнал руго цIакъ гIемер. МахIачхъалаялда гIумру гьабун йигей Майсаратил хъизан кколеб буго миллатазда гьоркьосеб ригьиналъул мисал.\nЖийго магIарулай, рос тумав. Гьезул руго кIиго лъимал, амма кIияздагоги лъалеб гьечIо гIурус мацI тун батIияб мацI. Гьеб Майсаратица бичIчIизабулеб буго цуцада гьоркьор гIурус мацI бицун гурого рес гьечIолъиялъ.\nМиллатазда гьоркьосел ригьназда гьарурал лъимал кколел ругин цIияб миллат-дагъистаниял. Гьел рикь-рикьуларин цогIаги миллатаздейин абулеб буго чIужугIаданалъ.\nТарихчIужуялъ миллатазда гьоркьосел ригьнал магIарулазул гIемерлъи бичIчIизабулеб буго мугIрул росабалъа гIодолъиялдъе гочин ва ассимиляция ккеялдалъун. Амма ругила цо-цо жамагIатазул ва росабазул гIадамал, гIодолъиялда, шагьаразда ругониги, росабигун бухьен тIезе толарел ва ригьнал росулъа гьарулел.\nГьединазул мисаллъун гьелъ рачунел руго ГIанди, ХIебда, Хунзахъ, Гьочоб, БакьайичI ва цогидал росаби.


РитIухълъи балагьун Бастрыкинихъе кагътал\nДир Ихтиярал-Дир Эркенлъи\nДунял ва Динал\nМагIарулазул тарих цIараздалъун\nНужер видео ва суратал\nСентябрь 13, 2013\nИсана июль моцIалда чIваhав журналист АхIмаднабиев АхIмаднаби.\nИсана июль моцIалда, журналист АхIмаднаби АхIмаднабиев чIваялда хурхун, гьабураб такъсиргьабиялъул иш рагьизе букIине кколеб хIалтIи гьабулеб гьечIин, лъазабулеб буго гьесул адвокат ГIабдурашид Шейховас. Гьеб иш Россиялъул цIех-рехалъул идараялъул халгьабиялде босейилан кагъатги хъван букIана гьес цебехун рехсараб идараялъул бетIер Александр Бастрыкинихъе.\nАдвокат ГIабдурашид Шейховас «Эркенлъи» радиоялъе бицана Россиялъул цIех-рехалъул идараялъул бетIер Александр Бастрыкинихъе хъвараб жиндир кагътие жеги жаваб бачIинчIилан. Гьеб кагътида адвокатас хъвалеб буго Дагъистаналъул цIех-рехалъул идарабаз букIине кколедухъ гьабулеб гьечIин АхIмаднабиев чIваялъул такъсирияб иш рагьиялъе хIалтIийилан. Гьесул пикруялда рекъон Дагъистаналъул къуваталъул идарабазе гьеб иш рагьунги къваригIун гьечIо.\nГIабдурашид Шейхов: «ЦIех-рех чIагIаз гьабгощинаб заманалда жаниб букIине кколедухъ хIалтIи гIуцIун гьечIо, цохIониги гьез гьабизе кколеб цIех-рехалъул тадбирцин тIобитIун гьечIо. Лъабго моцI ана АхIмаднаби АхIмаднабиев чIваралдаса нахъе. Гьеб заманалда жаниб хIалтIизе бокьун букIарабани хасал идарабазе цо кинаб бугониги хIасил ккун букIинаан. ХIасилалги хIалтIиги бихьулеб гьечIолъиялъин дица Россиялъул цIех-рехалъул идараялъул бетIерасухъе гьеб ишалда хадуб нужецаго халкквейин, яги гьенибеги босун хал гьабейин абун кагъат хъван букIараб. Жеги гьелъие жавабги щвечIо. Къануналда рекъон цо моцIида жаниб халгьабизе ккола гьеб кагътил. Ццим бахъиялъ хъвана дица гьеб кагъат. Щай гурелъул дида бичIчIулеб бугелъул нилъер цIех-рех чагIазе гьеб такъсир рагьиялъе хIалтIи гьабизе бокьун гьечIолъи»\n«Эркенлъи» радиоялъ гьеб АхIмаднаби АхIмаднабиев чIваялъул иш рагьиялъе хIалтIи гьабунгутIи Дагъистаналъул цIех-рехалъул хIалтIухъабазул бажари гьечIолъиялдайищин бан бугеб, яги цо лъица букIаниги гьеб рагьиялъе квалквал гьабулебищин абураб суал кьуна ГIабдурашид Шейховасе. Гьелъие гьадинаб жаваб кьуна адвокатас :\nГIабдурашид Шейхов: «Гьеб иш рагьиялъе лъица букIаниги квалквал гьабулеб бугин абурал хIужжаби гьечIо дихъ. Гьединлъидал гьадин батила додин батила абун шакдаризе бокьун гьечIо. Амма хIакъаб жо буго такъсир рагьиялъул иш цебехун унеб гьечIолъи. Лъабго моцIида жаниб такъсир ккараб бакIалда тIоритIизе кколел хасал экспертизабицин гьарун гьечIо. Гьелде тIадеги цIех-рех чагIазе гьеб такъсир рагьиялъул ургъел гьечIин абиялъе цойги гIиллаги буго. ЧанцIул дунги АхIмаднабиги хъвадараниги гьев чIвазе къасд гьабиялда хурхун такъсиргьабиялъул иш рагьун букIинчIо гьелъ къуваталъул идарабаз. Къайи-къоно хвезабиялда хурхинабун гурони рагьичIо гьеб такъсиргьабиялъул иш. Заманалда гьелде кIвар кьун букIарабани жакъа АхIмаднаби нахъе вукIинеги бегьулаан»\nАдвокат ГIабдурашид Шейховасул рагIабаздаса рази гьечIо Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул вакилзаби. Гьезул пресс-хъулухъалъул бетIер Расул Темирбековас «Эркенлъи» радиоялъе бицана АхIмаднаби АхIмаднабиев чIваялда хурхун рукIине кколелщинал тадбирал тIоритIулел ругилан.\nРасул Темирбеков: «Журналист чIвай гьеб гIадатияб такъсир гурелъулха, гьеб цIан къоялдеги рагьуларо, гьелъие чанги заманги хIажалъула. Адвокатасулги цойгидазулги разигьечIолъиги бичIчIула нижеда, амма гьеб такъсир рагьиялда тIад хIалтIулел гьечIин абулел чагIи гьел мекъал руго. Гьеб такъсиралда хурхун унеб буго цIех-рех, АхIмаднабиев чIварал гулбузулги экспертиза гьабун буго, гьеб чIвараб бакIалъулги халгьабун буго, нугIзазухъаги сурав босана»\nАхIмаднаби АхIмаднабиев чIваялда хурхун такъсир жеги рагьун гьечIолъиялда бан разигьечIолъи цохIоа адвокатас гурониги загьир гьабулеб буго. РакIалде щвезабилин АхIмаднаби АхIмаднабиев чIваялъул такъсир 5 сентябралде щвезегIан рагьичIони жидеца ракъунчIей лъазабизе бугин абун рукIана КIаратIа жамгIияб идараялъул вакилзабиги. Гьеб тадбиралде дагьабги лъикIаб хIадурлъи гьабизейилан абун дагьаб заманалъ нахъе бахъун буго кIаралаз ракъунчIей лъазаби.\nКIкIаралазул божилъи хун буго низам цIунулезда\n"ЧΙегΙераб" статистика: анцΙила анкьабилев\nТакъсир рагьичlони ракъун хвезеги разиял руго кlаратlисел\nЦIунулищ "къалмил агьлу" хасаб къануналъ?\nВахIшияб чаналъул къурбан\nНиж социалиял сайтазда\nМагIарул тарих цIараздалъун\nРадио Эркенаб Европа/ Эркенлъи Радио © 2015 RFE/RL, Inc. Киналго ихтиярал цlунун руго.


Сочиялъул Олимпиадаялъе цIияб квал-квал\nКIудияб Британия -- Сочиялда букIинесеб Олимпиадаялде данде гIуцIцIараб митинг.Лондон, 28Июл2012\n2014 соналда Сочиялда букIине бугеб Олимпиада тIобитIиялъе церего раккарал политикиял ва экологиялъулал квал-квалазде гьанже жубан буго цIияб.\n2014 соналъул хасалил Олимпиадаялъе Сочи шагьар тIаса бищун хадусала кватIичIого протесталъул акциял байбихьана тIолго дунялалда. Аслияб къагIидаялда гьелде данде чIун руго чергес миллаталъул гIадамал.\nРоссиялъул политиказ гьел протестал сан гьаричIого тун ругониги, Магърибалъул хIаракатчагIаз гьезие кIудияб кIвар кьола байбихьудасанго.\n2010 соналда Эркенлъи радиоялъе интервью кьолаго Нидерландазул хъвадарухъан «The Sochi Project» абулеб тIехалъул автор Арнольд ван Брюххеница гьадинаб баян гьабуна:\nАрнольд ван Брюххен: «Сочиялда Олимпиялъул хIаял тIоритIиялде данде чIола къватIисел улкабазда ругел кавказ диаспоразул вакилзаби. ТIоцебесеб иргаялда - чергесал. Гъозие бокьилаан кIвар буссинабизе ХIХ гIасруялда жидерго умумул гIагараб ракьалдаса хIалица гочинарун рукIиналъул тарихияб хIужжаялде. Ва гьезда ккола 150 сон ун хадуб гьагъабго ракьалда хIаял гIуцIи гьеб бугин хварал умумул хIакъир гьари гIадаб ищ.\nГьелда разиял гьечIел гIадамазул къадар дагьа-макъаб бугониги интернеталдасан гьез лъикIалан загьирабуна жидерго позиция. Заман арабгIан гьеб къукъаялъул жигарчилъи цIикIкIине буго».\nХIакъикъаталдаги гьеб жигарчилъи цIикIкIунеб буго моцIалдаса моцIалде. Рагьун буго хасаб сайт ва Сочиялда Олимпиада тIобитIиялде данде чIолезул гъулбасал тIолго дунялалдаса ракIкIарула гьелъул администратораз. ХIатта Лондоналда иргадулал Олимпиялъул хIаял байбихьараб къоялъцин чергесазул хIаракатчагIаз гьениб гIуцIун букIана протесталъул митинг, амма гьелъ кIудияб асар гьабичIо лъиениги.\nГьелъие нугIлъи гьабулеб буго кIиабилеб августалда Лондоналда Россиялъул президент Владимир Путингун КIудияб Британиялъул премьер-министр Дэвид Кэмеронил букIараб дандчIваялъ. Кэмероница мухбирзабазде гьадин лъазабуна.\nДэвид Кэмерон: «Нижеца дандбана гьал унел Олимпиялъул хIаязда цадахъ рекъон хIалтIи гьабиялъул суалги 2014 соналда Сочиялда букIинесеб Олимпиадаялъул суалги. Хьул буго гьеб Сочиялъул Олимпиадаги икъбалгун тIобитIиялда».\nСочиялда хасалил Олимпиялъул хIаязе жеги кIудияб квал-квал гьабулеб буго Шималияб Кавказалъул яргъид гIуцIарал къукъабазул бутIруз кьолеб хIинкъиялъ. Россиялъул тIадтараз гьелъие цIикIкIараб кIвар кьолеб буго. Амма гьедин гьелъ гьабулеб буго хIинкъаби нахъ чIвай мурадалда гуреб – жидее пайдаяб багьанаги батун жидеде данде чIаразде цIиял гIайибал гIунтIизари мурадалда.\nГьале гьадинаб мисал. 2012 соналъул май моцIалда Террорралде данде чIараб Россиялъул Комитеталъ лъазабун букIана Россиялъулгун-Абхазиялъул цадахъаб рагъулаб яравуллъиялъул хIасилалда ЧIегIераб ралъдал рагIаллъиялда гIемераб къадаралда ярагъги кьвагьулел алаталги ратун ругин.\nПачалихъиял хъулухъчагIаз чIван къотIун лъазабуна гьеб бугин Сочиялда букIинесеб Олимпиадаялда хIалтIизабизе хIадурараб ярагъ-матахIилан. Ва тIадеги жубана гьеб ярагъ гьениб щвезабун бугин Гуржиялъул хасал хъулухъазулгун щулияб бухьен бугев Шималияб Кавказалъул яргъид гIуцIарал бусурбабазул бетIер ГIумаров Доккул буюриялдалъун.\nГьадинал хIинкъабаздаса чанги нухалъ цIикIкIараб хIинкъи кьола тIабигIаталъе гьабулеб заралалъ. Сочиялда ва сверухъ ругел бакIазда олимпиялъул объектал разе байбихьараб мехалда инсанасул ихтиярал цIунулезулги гIалимзабазулги рахIат хвезабун букIана гьел бакIал ралез экологиялъул ахIвал-хIал гIадахъ босунгутIиялъ. Гьелдалъун бачІунелъул балагьалдаса цІунизе захІмалъула, ян абулеб букIана хIаракатчагIаз.\nГьале НухIил тIупаналда релъараб чвахун бачIараб лъеца Крымск шагьар тIубанго гъанкъизбуна. Краснодар икълималъул хъулухъчагIаз гьелъие батIияб гIилла батун бугониги, цо-цо экспертаз абулеб буго спортивиял объектал раялда хурхарал чIахIиял проектаз цIияб тIабигIияб балагь багъаризабизе бегьулилан загIипаб экология бугеб регионалда.\n«Яблоко» партиялъул бетIер Сергей Митрохиница тIадеги рехсолеб буго пачалихъиял хъулухъчагIазул тасамахIаб бербалагьи.\nСергей Митрохин : «Гьеб букIана хIинкъи гьечIолъиялъул шартIазул ва техникиял нормабазул нилъер къанунал кIалагъоркье руссинарураб глобалияб хиси-свериялъул хIасил. Техникиял системабазухъ хал-щал гьабизе тIамурал гIемерал хъулухъал къан ялъуни дагьлъизарун рукIанa. Гьелдалъун хIинкъи гьечIолъиялъул ахIвал-хIал бехе ккун бугоан. Гьале гьаб буго нилъер улкаялда ккарал щинал катастрофабазе гIаммаб глобалияб гIилла».\nГьалкъояз цIияб квал-квал баккана Сочиялда букIинесеб Олимпиада хIадурлъиялъе. Россиялъул ХIисаб гьабиялъул Палатаялъ хал гьабуна Сочиялда Централияб стадион баялъул ва тIатинабуна цебеккунго ургъун хIалтIи халат бахъинабиялъул хIужжа.\nГІедегІахъдизе гьечIони Олимпиада рагьиялъул ва къаялъул кIиябго рохалилаб тадбиралъул сценарий хисизе ккела. Ва гьеб букIинаан гIарцул зарал гуребги – Россиялъул къадру хвезабиги.\nГьадин абун буго Россиялъул ХIисаб гьабиялъул Палатаялъул аудитор Александр Пискуновас Россиялъул хIукуматалде гьабураб хасаб хитIабалда. Гьеб рехсараб хIужжаялъул мухIканаб цIех-рех гьабуна «Известия» газетаялъ.


ЛъикIалъул бицинин, ццин чучиялъе » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЛъикIалъул бицинин, ццин чучиялъе\nЧ1валел гьаби, политикаялъул гьобо, гьеч1елъуса рахъун рицунел къват1ул харбал - унгоха къанаг1атлъи рак1 чучулеб, г1умруялде гъира балеб харбил. Цоцазде рокьукълъиги бижизабун ццидаллъи гурони, пайда щиб бугеб гьел харбазул?\nРамазан Ражабов цо мустах1икъаб бак1алда лъун вугин абураб рохалилаб ругьелалъ лъик1аб хабар бицине гъира ккана жакъа дирги.\nНилъер заманалъ г1емер раг1улеб хабар: минаби ч1ах1агьариялъ нухал къварид гьарулел руго! Лъидаха раг1араб к1ит1алаяб минаялъул къедги даг1агьун, рукъзалги къварид гьарун, къват1 г1ат1ид гьабурав чи? Дида раг1ана, бихьизеги бихьана. Нижер, Шамил мухъалъул Гьандихъ буго гьединаб чанго мисал- азбаразул ригьзазул къадал риххун жанире ц1ц1ан цидасан бараб чанго бак1 батана, халкъияв хъвадарухъан Мусса Мух1амадовасул росулъ. Цоги рехсеч1ого бегьулареб мисал батана Гьандихъ- росдал бегавулас т1убараб лъаг1алица босич1ого жиндирго харж буссинабун буго росулъ ралел жамг1иял бак1азде, лъаг1алида жаниб цо моц1рое бач1унеб пенсия, харж росдае г1аммал х1алт1аби гьаризе кьолеб буго т1убараб жамаг1аталъго. Божуларев бихьизе Гьандихъе а.\nТ1екьадерил цо-цо хъизаназда батана бицинч1ого бегьулареб г1адат баккун. Мисалалъе, цо к1удияб хъизаналъул бет1ерас т1аде босулеб буго ч1ах1иял г1урал жиндирго ва яц-вацазул лъималазе дарсал лъезе. Ч1езабураб заманалда хъизаналъул к1удияс аск1осеб г1агарлъи ах1улеб буго жиндихъего. Гьениб лъолеб буго хасаб цо темаялдаса дарс. Дарсил экзамен босизе данделъулел руго иргадазул рукъзабахъ. Дарсазул тема- исламалъул кьуч1, ч1ах1иязда ва г1исиназда аск1об ц1унулеб адабгун т1алаб, рос-лъадуца цоцазул х1умат ц1уни, рокъоб г1иц1го рахьдал мац1алда к1алъай. К1удияб к1варалъул, маг1наялъул иш буго гьеб нилъер заманаялъ. Цо бугони иман-исламалъул бич1ч1и щулла гьаби, к1иабизе- умумузул лъик1ал г1адал малъи, лъабабизе- хъизан гъунки, рух1ияб рахъалъ къуватаблъун лъугьин.\nГьидерил Хочбарил ват1ан-Х1отода росулъги бижун буго, гьал ахирал соназ, г1адамазда гьоркьоб гьуинлъи ц1ик1к1инабулеб г1адат. Гьениб щибаб рузман сордоялъ киназго инкар гьабула телефоназдаса, киналг1аги гаджетаздасан. Гьел илбисазде руссун г1агарлъи цоцаздаса рик1к1алъулеб бук1инги х1исабалде босун, х1отодисез ургъун буго «Гьи (мугь) кваназе г1агарлъи данделъулеб сордо. Кьолбол к1удияс бахъула хасаб сиях1, гьеб сиях1алда рекъон иргадаз белъун х1адурула т1аг1амаб мугь, гьеб кваназеян г1агарлъиги ах1ула. Узухъда, аслияб ханлъиялда «гьи» бугониги цогидал миллиял кванил ниг1маталги камуларо остолалда. Телефонал тун руссараб тепсиялда нахъа хабарги рек1ее хьалхьи кьолеб бук1инарищха.\nРосу бахъун къват1ирехун, шагьаразда ругел х1отодисездеги бахун буго гьеб «лъик1аб» унти. Цоцахъ т1аг1ам кванач1они г1агарлъи цоцаздаса т1олеблъи нилъеда исламалъги бицунеб гьеч1ищха.\nКъелдерил росабазул бегавуласул ва гьесул заместителасул буго жидерго аслияб жавабчилъиялда т1аде т1адабго гьеч1ебги г1емераб х1алт1и жубалеб. Ахираб лъабго сонида жаниб, хасалил халатал сардаз гьел щолел руго жидерго росабалъ ругел зах1маталъул ветераназухъе, г1уц1улеб буго «ц1адахъруссен». Цадахъ сурат, видео бахъулел чаг1иги, жидерго маданияталъул вакилзабиги. Харабаз бицунеб буго жидерго г1умруялъул, г1олилазги гьеб кинабго камераялдеги босун росдал архивалъе ц1унулеб буго. Гьединго, ихдалил заманаялъ т1абиг1аталда т1обит1улеб буго харабазул къо. Жалго ветераназ т1аса бищулеб буго х1ухьбахъи т1обит1изе бак1ги. Г1емерисебго мехалъ гьеб кколеб буго гьел жалго колхоз-совхозазда х1алт1улаго маг1ишат гьабурал, гьанже ч1унталиде ккарал кулаби. Ч1ваднахъги балагьун, угьун х1ухьелги биччан бицунеб буго гьез гьеб къоялъ жидерго г1олохъанлъиялъул..\nГьедин буго нижер мухъалда. Нужехъ кин бугеб?\n» Динищ, тарихищ?


Чачаназул гIолохъабазул паспортазул къадар цIикIкIунеб буго\nИсламалда жаниб лъугьараб вагьабияб рикьиялда нахъги рилълъун, гIолилал Сириялде рагъизе инчIого рукIиналъе цIияб къагIида ургъун буго Чачан республикаялъул парламенталъ. Гьеб ккола жинда жаниб миллатги, тухумги, динияб рикьиги, устарасухъа босараб вирдги бихьизабураб «рухIияб паспорт».\nВирд босарал чагIи салафияллъун рикIкIунаро, гьелъулъ буго паспорталъул аслияб магIна.\nДагьалъ цебе Россиялъул телеканалалдасан Чачан Республикаялъул бетIер Рамзан Къадировас рахIатхвей загьир гьабуна ИГИЛалда гъорлъе арал чачаназул къадар 500 чиясде бахун букIиналадса. Гьезул 200 чи чIван рагIула, 50 чи – рокъове тIадвуссун рагIула, ракI бухIун.\nГьедин – «рухIияб паспорталдалъун» гIолилал ИГИЛалдаса цIуна-къай гьабизе ракIалда буго гьеб республикаялъул нухмалъиялда.\nМахIачхъалаялдаса бизнесчи Камалудин МухIамадовасда гьелъулъ пайда цIикIкIун бихьулеб буго.\nКамалудин МухIамадов: «Гьеб паспорт кодоб кквезе тIадаблъун гьабураб мехалда лъалаха щивав чи – добе-анибехун гьетIи гьечIев чи бачIинахъего разилъила гьениб хъвай-хъвагIай гьабизе. Республика тун къватIире унел, яги щакаб хьвада-чIвади бугел чагIазе абуни бокьиларо гьеб паспорт кодоб кквезе.\nЭР: «Дуца гьеб кинилан рикIкIунеб: лъикIиланищ, яги квешиланищ?»\nКамалудин МухIамадов: «Цо рахъалъ, лъикIин ккола дида. Амма цогидаб рахъ босани, гIадамазда гьоркьоб бичIчIунгутIиги ккезе рес буго. Щибниги дин, яги политика бичIчIуларел чагIазе цодагьаб санагIалъи гьечIолъи кккезе рес буго гьелъул. Гьединал чагIазда бичIчIизабизеги ккелаха щиб гьебали.\nГьединго цоги суал буго гьениб. Киназдаго тIадаблъун гьабулеб батани гьеб паспорт боси, къануналда данде кин гьеб кколебаниха…».\nЭР-гун букIараб гара-чIвариялда Хунзахъ мухъалдаса Шамиль абурав гIолохъанчияс бицана жив вугин тIарикъатчи, амма вукIаниги, Дагъистаналад гьединаб паспорт билълъанхъизабулеб букIарабани, жинца инкар гьабулаанин гьелдаса. Щайин абуни вирд боси гIицIго Аллагьасе гIоло гьабулеб жо бугила, гIадамазда бихьизабизе гьабуларила. Гьединго бокьараб пачалихъияб документгицин гьересияб гьабизе кIолеб мехалда, гьеб «рухIияб паспортищин» гьабизе кIолареб? Гьединлъидал гьеб гIададисеб пикру бугила («рухIияб паспорт» кодоб кквезаби).\nШамиль: «ГьечIо, хIасил кьезе гьечIо гьелъ. Гьеб хIакъикъияб букIиналда божилъи гьечIо гурищ кинабгIаги? Масала, вагьабиясда кIола гурищ тIарикъатчияс гIадин кIкIван мегежгун хьвадизе, паспорталдаги жив тIарикъатчи вугин вихьизавизе? Динги гIицго Аллагьасе гIло гьабулеб жо буго, вирд босун батаниги, батичIониги. Доба-аниб хъвалеб жойищ гьеб букIунеб? Бокьарав чиясул ихтияр буго жиндирго пикру букIине. ТIокIал жал руго гьарулел. Щив кинали полициялда лъазейин гьабулеб батилаха гьеб, амма гьединан гуребги лъазабизе кIола гурищ полициялда гьеб? Гьезул хIалтIи буго щакаб хьвада-чIвадиялъул чагIи тIатинари. Гьелъухъ гIарац чIалгIадейищ кьолеб бугеб хIукуматалъ гьезие? Гьереси-паспортги кодоб ккун вугони, кисан гьезда чи лъалев – салафиял ратаниги, тIарикъатчагIи ратаниги, теракт гьабулел чагIи ратаниги?\nЦойги жо тIаде жубазе бокьун буго гьелда хурхун. Жакъа къоялда чанги чагIи руго жал гIабдалзаби ругилан, хасал документалги кодор ккун (хIукуматалъ кьолеб пенсиялде хьулги лъун). Гьединабго жо хIазе кIола гурищ салафияздаги – полициялъ жал доре-анире цIаларедухъ, жал тIарикъатчагIи ругилан, паспорталги кодор ккун».\nЭР-ялъ гара-чIвари гьабурав чанго экспертасги тIаде жубана Чачаналъ билълъанхъизабулеб гьеб рухIияб паспорталдалъун ццим бахъинабизе бугин салафияб рикьиялъул гIолилазда гьоркьоб. Щайин абуни дин гьабизе бугеб эркенлъиялъе нух къай гIадаб жо кколин гьеб. ТIадежоялъе киналго салафиялги гурин ИГИЛалъул рахъги ккун, Сириялде рагъизе унел ругел.\nЧан паспорт букIине кколеб чачаназул гIолохъабазул?\nДмитрий Песковас - Рамзан Къадировасул баяналда тIасан\n"Къадирофобия" биччалеб гьечIо Россиялда


Гьоркьохъеб заманалъул гьоркьохъел церехъаби\nСССРалъул заманалда депутаталлъун дояркаби, гIухьби, производствоялъул церехъаби, культураялъул хIаракатчагIи рихьизарулаан. Гьелъул магIна букIана улкаялъ нужер ракI бацIцIадаб хIалтIул къимат гьабулеб бугин ва цогидазги гьаздаса мисал босеян абураб жо.\nРищиял рукIинчIин абизе бегьула. РукIана байрамалде гIадин гIадамалги ахIун пуланав чи вищеян тIасан амруги кьун ящиказухъе кагътал реххи. Данде кандидатура, бахIсал, хаcаб программа, избирателазулгун хIалтIи букIинчIо.\nГьеб баккана хадуб, 1980 абилел соназул ахиралда нилъее Горбачевас эркенлъиги кьун. РакIалда буго ЛъаратIа районалъул бетIерлъуде кандидатура лъурав мунагьал чураяв Шамил Расуловгун цо нухалъ Расул ХIамзатовасухъе гьоболлъухъ щвана ниж.\nРайоналда унеб букIана цIакъ хIалуцараб рищиязда цебесеб къеркьей, гьелъул рахъалъги гьикъун Расулица абуна: "Дида лъаларо кинал рищиял нужеца гьарулел ругелали. Дун къоло щуго соналъ СССРалъул Верховный Советалда вукIана.\nЦо нухалда иргадулал рищиял лъугIун хадуб дихъе КГБялъул кIудияс ахIун бачIана хIисаб кьун: "Рищиял лъикI ана,Расул ХIамзатович, кинабго Дагъистаналъ дур рахъ кколеб буго, Болъихъ районалда цо гьаракь данде кьун рагIула, метер къасиялде щивалиги лъазабун кьварараб тамихI гьабизе буго"- ян вуго кIалъалеванги абун велъана Расул.\nГьеб букIана советазул рищиязул къагIида. Гьелда тIад велъулев вукIана живго Расулги. Доб хIалтIул церехъаби ва тIасан амру кьун гъоркьан рищулеб къагIидаялъе ахирги лъун 90 абилел соназда байбихьана хIалуцараб къеркьей мандатазда ва шагьаразулгун районазул бутIрузул тахбакIазда сверухъ.\nГьел соназда политикияб гIумруялъулъе рачIана чIагоял, гвангъарал, халкъ хадуб цIазе кIолел гIадамал. Гьезда гъорлъ рацIцIадал гурел, церехун туснахъазда рукIарал, хIатта тIад би бугелцин чагIи рукIана. Амма гьел рукIана таваккалал чагIи. Гьел хIадур рукIана жиндир пикруялъе ва ишалъе гIоло къеркьезе.\n1990 абилел соназул ахиралда Россиялъул тIалъиялде В.Путин вачIун хадуб гьезул цо-цоял нахъе кьабгIана. Улкаялда бокьарас бокьараб гьабиялъе ва олигархаз тIалъиялда тIадецуй гьабиялъе ахир лъуна. Гьелда цадахъго хьухьикье анин абизе бегьула демократия ва халкъалъ тIалъи бищи.\nПарламенталде депутатал рищизе байбихьана партиязул сияхIазда цIарал хъваялдалъун. Гьеб цIар хъвазе кинабгIаги халкъалъул гьев кандидатасул хIакъалъулъ бугеб пикру хIажалъичIо. Мандатал кьезе байбихьана бищунго махщалида дов тIад вугев чиясулгун гIаммаб мацI батизе лъалел чагIазе.\nГьеле гьеб мацI батизе хIажалъичIо я гIелму, я лъай, я дуда хадур ругел гIадамал, я халкъалда гьоркьоб къадру. ГIаммаб мацI батула досие данде кколеб жо гьабиялъ ва бициналъ. Гьелъул хIасилалда улкаялъул ва регионазул парламентал цIуна гIемерал гьумер, кьер, рагIи, пикру, гIадамал тIаде цIазе кIолел ишал гьечIел, поэтас абухъе, "ричIчIуларел гьоркьохъел" гIадамаз.\nГьеб бихьана ахада ругездаги. Лъалеб букIахъе власть ва гьезул ишал кидаго рукIуна халкъалъе жидецаго гьабизе бугеб ишалъе мисаллъун.\nХIалибалихъе школаги лъугIун, инсул ришваталъ диплом босарав цо пуланида бихьулеб буго цо жиндасаги тату хварав товарищ тIоцеве министрасул кумекчилъун, хадув гIакълучилъун, хадув гьанивги бегьунгутIи гьечIин партиязул сияхIалда цIарги хъван депутатлъун вахъарав.\nАсда ракIалде ккола гьебго гьабизе бегьулагури дицаги абун. Байбихьула женжедизе гьеб сияхIалда цIар хъвазабулел горсвериялъ. Гьасда къвал бала, досул квер босула, лъабабилесулгун сурат бахъула, ункъабилев жиндир рахъалъ кIалъазе тIамула ва асул лъугьуна цо кандидатасде вачIарав гIадав чи.\nХадуб ракIалде ккола кандидатлъун бегьарав депутатлъунги бегьилин. Гьев вихьарав цогидав пакъирги вагъарула. Ай, цIияб заманалъ тIубанго биххизабуна гIадамазда жидер цIайи, бажари, социалияб статус ва жив вукIине кколеб бакI лъай. Гьеб биларав щинав ахIмакъ векерахъдулев вуго мандат балагьун.\nПачалихъияб Думаялде кандидаталлъун къачIарал чагIазул ращдал халкъалда лъалел гьечIо, лъалезухъ балагьун кколеб буго гъолги лъалареланиян. Амма гьеб нилъер пикруялъ кинабгIаги квалквалги гьабулеб гьечIо гьезие гIурусаца абухъе "в ролях" рукIине. Гьезул заман буго рагьтIа. ШагIирас абухъе: "БачIун бугеб замана - бичIчIулареб гьоркьохъеб".\nГьезда релълъарал гIемерлъун руго тIалъиялда. Ахада ругезда жидер куц-мухъалъул, мазгьабалъул ва пишаялъул чагIи рихьулел руго т1арада. Гьезда релълъараб букIинарищха гIумруги? Пайда щиб бицун? Хабар лъикIаб рагIайги.


ЦIоралдаса НухIиязул тухумалдаса НакIкIазул МухIамад » MAARULAL.RU :: Аварский Культурно-Просветительский Портал\n11 сентября 2014 | История | добавил(а): admin | Просмотров: 10723\nЗакатала мухъалъул ЧIар росулъ гIумру гьабун руго тарихалда лъалкI тараб машгьураб НухIиязул тухумалъул чагIи. Гьезул наслу лъугьараб, гьел рачIараб бакIалъул бицарал гIезегIан хIалтIаби руго ЦIоралъул тарихалда тIадчIарал гIалимзабаз хъварал. Масала, кавказовед Тимур Айтберовас «Закавказские аварцы» абураб монографиялда хъвалеб буго НухIиязул кьибил лъугьанин ЧIаралъул мугIрузул ахалъуда бугеб Гъолода росулъ XVI гIасруялда гIумру гьабун вукIарав НухIбег абурав чиясдасан.\n«Поселения Джарского общества» абураб хIалтIулъ гьеб тухумалъул хIакъалъулъ мухIканго хъвалеб буго гIолохъанав тарихчи ХIапизов ШагIбаницаги.\nУзухъда, Дагъистаналъул тарихчагIаз мугъчIвай гьабулеб буго революциялде щвезегIан букIараб тарих лъазабулел Россиялъул цIех-рехчагIазул хIалтIабазде (М. А. Коцебу, Ф. Плотто, А. Поссербский). Масала, Поссербскияс гьадин хъвалеб буго: «ЧIаралъул кIкIалахъ гIадамаз чIей гьабиялда тIасан гьадинаб бицен буго. ТIоцеве гьениве вачIун вуго НухIиязулги ЧIимчIилиязулги жамагIатаздаса кIиго чи. Чабхъенал гьаризеги, вагъизеги, ислам-дин тIибитIизабизеги букIараб хIаракаталъ НухIиязул тухумалъул бетIер НухIбегие щун букIана Шайих абураб цIарги».\nГьаб гьитIинабго макъалаялда жаниб бицун бажаруларо доб заманалда жамгIияталда жанир кколел рукIарал лъугьа-бахъиназул. Амма абизе ккола гьеб мухъалда ислам тIибитIиялъе НухIиязул тухумалъ бихьизабураб хIаракаталъул.\nXX гIасруялда гьеб тухумалъул аслияв вакиллъун вукIана НакIкIазул МухIамад – динияв, жамгIияв хIаракатчи ва тарихчи. «Джарская летопись» абураб тарихияб хIалтIул авторги ккола гьев.\nНакIкIазул МухIамад гьавуна 1909 соналда ЧIар росулъ, НухIбегил тухумалда. Байбихьулаб лъай гьесие росдал мадрасалда щвана. Цинги гьес лъазабулаан тарих, гIараб мацI (гьесда гIезегIан камилгоги лъалаан гьеб). Гьедин гIарабалдаса чIарлъул диалекталде буссинабуна гьес чанго хIалтIи.\nГIараб цIали гьабун хадув МухIамадица лъугIизаруна педагогикиял курсалги. Гьедин гьев хIалтIана ЧIарлъул школалда тарихалъулги географиялъулги учительлъун.\n1964 соналда НакIкIазул МухIамадица «Джарская летопись» абураб хIалтIулъ кьун буго НухIиязул тухумалъул генеологиялъул таблица. Гьелда рекъон, гьезул тухумалъе кьучI лъун буго НухIбегица. Живго НакIкIазул МухIамад кколев вуго НакIкIазул вас, НакIкIав кколев вуго МалламухIамал вас, МалламухIама – МухIаммадаминил вас (Ваци), МухIаммадамин кколев вуго Мала МухIаммадил вас, Мала МухIаммад – НакIкIи ХIасанил вас, гьевги кколев вуго НакIкIазул вас, НакIкIавги кколев вуго Кашдал вас, Кашда – Тахтабашил вас, Тахтабаш – Буттайил вас, Бутта – МахIамал вас, МахIама – Шихшабанил вас, Шихшабан – МухIаммадбегил вас (Малла-МухIаммад - ал-Гъолоди), МухIаммадбег – ГIали-бегил вас, ГIали-бег кколев вуго НухIбегил вас.\nГьелдалъун бихьулеб буго XVII гIасруялъул гIалимчи Малла МухIаммад ал-Гъолоди НухIбегил васасул вас вукIин.\nНакIкIазул МухIамадица авар мацIалъул чIарлъул диалекталде буссинабураб «Джарская летопись» абураб трактат ккола Закаталаялъулгун Шекиялъул ракьалда XX гIасруялъул кIвар бугеб культураялъул памятниклъун.\nБалагьараб мехалда, гьеб кколеб буго XVIII гIасруялда гIумру гьабун вукIарав Малла МухIаммад ал-Джари абурав чияс хъвараблъун. Гьелъ рес кьолеб буго кIвар бугел тарихиял хIужаби ричIчIизе, чанги доб заманалъул, Турциялдаги, Россиялдаги, Ираналдаги гьоркьор рукIарал тунка-гIусиял, гIунгутIаби ратизе ва ритIизаризе кумек гьабулеб буго.\nТIоцебе гьеб хIалтIи къватIибе бачIана «Хроника войн Джара в XVIII столетии» абураб цIаралда гъоркь Хулуфлу абурав чияс бахъун. 1996 соналъ тарихчи ва кавказовед Т. М. Айтберовас хIадур гьабуна гьеб къватIибе биччазе ва цо лъагIалидасан ГIелмияб Централъул хIалтIухъан С. Сулеймановас гьеб буссинабуна азербайжан мацIалде «Джар салнаме» цIаралда гъоркь.\nГьабсагIаталда ДНЦялъул ИИАЭялъул гIелмияв хIалтIухъан Ж.МалламухIамадовас хIадурулеб буго гьеб гIурус мацIалда къватIибе биччазе.\nНакIкIазул МухIамад ккола «Тазикрат Ал-Джариййа» (ЧIарлъул ракIалдещвеял) абураб, кIвар бугеб хIалтIул авторги. Гьеб ккола даруял хурдул халкъияб медицинаялда хIалтIизариялъул хIакъалъулъ хъвараб дандероси. Авторас гьеб хъвалаго хIалтIизарун руго цIар рагIарал машрикъалъул хIалтIаби: «Таhсилул манафигiи аррахмату фи тибби», «Тазкиратул Антакиййа», «Хайатул хайванат» ва цогидал.\nАвторас хъвавухъе, гьес гьениса хурдузул ва гьел хIалтIизаризе кколеб куцалъул кIвар бугел баянал дандеги ракIарун руссинаруна гIажамалде (гIараб мацIалдаса авар мацIалъул чIарлъул диалекталде).\nАвтор: Загьид Халаев, тарихиял гIелмабазул кандидат, ДНЦялъул ИИАЭялъул гIелмияв хIалтIухъан.\nИсточник: Газета "Миллат" №23(151) 04.07.2014


Экс-премьерас 20 млн бикъиялда щаклъи буго\nГьал къоязда МахIачхъалаялъул Советский мухъалъул диваналда байбихьана республикаялъул хIукуматалъул вукIарав нухмалъулев, гьанже Дагъистаналъул педагогикияб университеталъул ректорасул ишал тIуралевлъун вугев ГIабдуллаев МухIамадида тIад гьарурал такъсиргьабиялъул ишазул цоялъул халгьаби.\nГьаб нухалда ГIабдуллаевасде гьес хъулухъалдаса букIине кколелдаса цIикIкIун пайда босиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго республикаялъул прокуратураялъ. 2014 соналда гьев ГIабдуллаевас риччарал гъалатIазе гIоло, ай гьесул гIайибалдалъун гьеб цIалул идараялъул бюджеталдаса 20 миллион бикъун букIиналда бан такъсиргьабиялъул ишги рагьун букIана.\nГьес ректорлъун вукIиналдаса пайдаги босун финансазул документазда хурхун хIилла-рекIкI гьабун бугин абун гьеб кIиябго такъсиргьабиялъул иш цолъизабизе кколин лъазабун буго диваналъул данделъиялда прокурорас. Гьединго ГIабдуллаев МухIамад туснахъ гьавизе къваригIун бугин прокуратураялъейилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе гьев ректорасул ишал тIуралесул сверухълъиялдаса чи МухIамадов ГIумарица.\nМухIамадов ГIумар: «Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул вакилас цIех-рех лъугIизегIан туснахъ гьавейин ГIабдулаев МухIамадилан тIалаб гьабулеб букIана, амма диванчияс гьесул тIалабалъул рахъкквечIо. Прокурорас лъазабуна ГIабдулаевила туснахъ гьавичIони улка тун тIурун ине бегьулила, гьесул ишалда хурхун баянал кьезе ругел нугIзадериде тIадецуй гьабизе бегьулила гьесилан. Анкьго моцIица халат бахъунеб буго гьеб цIех-рех гьебщинаб мехалда кигIан регIун гьечIониги щибаб диваналдеги вачIана гьев, гьез ахIараб мехалда жавабги кьола гьес.\nДиванчиясги абуна жидеде тIадецуй гьабунин ректорасул ишал тIуралесин гIарз бахъарав цониги нугIги гьечIила, ГIабдулаевас гьеб такъсиргьабиялъул ишалда гъорлъе унеб цониги далил тIагIинабиялъул хIужаги гьечIила, гьев хъулухъалдаса нахъеги гьавун гьечIила, цеве киданиги я ккун яги жанив тIамун вукIарав чиги гурила гьединлъидал гьев туснахъ гьавиялъе гIилла бихьулеб гьечIин жиндидайилан».\nГьединго ГIумарица бицана гIайиб гIунтIизабулеб рахъалъ диваналда цониги ГIабдулаевас хъулухъалдаса букIине кколелдаса цIикIкIун пайда боси тIатинабулеб, чIезабулеб цониги документ бихьизабичIилан. Гьесда гIайиб букIин бихьизабулеб цохIониги кьучIаб далилги гьечIила гьезухъилан.\nДагъистаналъул педагогикияб университеталъул ректорасул бакI къваригIараз ва некIогоялдаса нахъе ГIабдулаев МухIамадиде дандечIун ругез багъаризабунила гьеб иш, гьезго ректорасул ишал тIуралесде данде рахъинарунила студенталги, университеталъул мугIалимзабигийилан абулеб буго МухIамадовас.\nГьеб иш хасал чагIазул заказалда рекъон гьабулеб букIин бичIчIулеб жо бугила киназдаго, амма щиб гьабунги гьев гIайибиявлъун вихьизавичIого гIодоре риччазе ракIалда гьечIин гьездайилан.\nКIиго соналъ цебе Дагъпедуниверситеталъул студентазе стипендиялде тIаде кьезе кколеб букIараб гIарцул 20 миллион бикъиги ГIабдулаевасде реххизе къваригIун бугила прокуратураялъе. Гьеб ишалъе гIайибиял батIиял гIадамал рукIаниги гьанже кинабго ректорасул ишал тIуралесдехун буссинабулеб бугин абун разигьечIолъи загьир гьабуна.\nМухIамадов ГIумар: «Гьеб гIарац батIиял гIадамазухъе кьун букIана, гьез гьелъул хIисабги кьезе кколаан. ГIабдулаевасда бараб жо гьениб щибниги букIинчIо, гьев гуреблъидал гьеб гIарацги босун тIурун арав. Гьеб ишалъулъ гIахьаллъи гьабулев вукIарав университеталда тарбиякьеялъул хIалтIи гьабулеб бутIаялъул нухмалъулев ГIалиев Артур ва гьенивго бетIерав бухгалтерлъун хIалтIилев вукIарав МухIамадгIали БахIмудов ккун руго низам цIунулез. Гьеб 23 миллионалъул цо бутIа гьез босун буго.\nЦIех-рех лъугIизегIан туснахъалда руго гьел. Гьеб гIарцул аслияб бутIаги босун тIагIарай педуниверситеталъул проректор МухIамадгIалиева Ирайсат халкъалда гьоркьосеб цIех-рехалде лъазаюн йиго. Гьеб гIарац бикъарал гьел гIадамазе тамихI гьабиялде кIвар кьечIого, ГIабдулаевас кьун бугин гьезухъе гIарацилан абун гьесде гIайибал гIунтIизаризе, гьеб кIиябго такъсиргьабиялъул иш цолъизабизе хIаракат бахъулеб буго цIех-рехчагIаз ва прокуратураялъ. ГIабдулаевас гьеб гIарац студентазе бикьизе кьун букIана гьезухъе.\nГьеб ишалъулъ гIайибиял батIиял гIадамал рукIинги МухIамад ГIабдулаевасда гIайиб букIин бихьизабулеб цониги далил гьечIолъиги хIакъаб жо буго».\nКигIан МухIамадовас ГIабдулаевасда гIайиб гьечIин лъазабуниги цIех-рехалъул гьеб ишалда хурхун батIиял баянал руго. Гьезда рекъон ГIабдулаевас къанунги, гIарцул операциял гьарулеб къагIидаги хвезабун гьеб студентазе кьезе кколеб букIараб гIарац ГIалиевасухъеги МухIамадгIалиевалъухъеги кодобе кьейилан тIалаб гьабураб документалда гъулбасун букIун буго.\nПроректор МухIамадгIалиева Ирайсатица гьереси документалги гьарун студентазе лъабгоги, щугоги, анкьгоги азарго гъурщил бакIалда азарго гъурущ гурони кьун гьечIо. Гьебги кьун хутIараб 20 миллион жидеего тун буго гьел чагIаз.\nСтудентазул 20 миллион гъурущ бикъун буго\nЛъица бикъараб 20 миллион?\nДГПУ: студентаз лъазабулеб буго ракъунчIеялъул акция\nДГПУ-ялъул ректорасда тIад такъсиргьабиялъул иш рагьун буго