ТалихI кьун рохаял, кьоге тарбия, нужер тарбияялъ турулел ругин… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКъого-лъеберго соналъ тарбия къваригIинего къваригIунарилан добехун гелдизабун тана. Тарбия гьечIеб бакIалда букIун бажаруларин жиндихъан яхIги ана анибехун. Тарбияги яхIги гьечIеб бакIалда намусалъулги квал-квал гуреб жо букIунарелъул, гьелда тIадги бакIал къанал чIвана, бетIер тIаде борхичIого букIине… Гьедин рачIинаго кIала-гъоркье чIвана аб дуниял. Доб ях1-намус бакIаб жо букIунелъул, яхI гьечIал тIад росана, гьеб кибего биччачIел - тIинде ана. БитIун бицани, риди тIаде ккана, тIорахь гъоркье ккана.\nЯхI гьечIазул рагъа-ракариги гьединабго яхI-нич гьечIеб букIунелъул, вай, Аллагь, цебе букIараб лъикIила, рукIарал лъикIал гIадамалила, цоцазул букIараб къадру-къиматила… тарбия кьезе кколила гьаб гIун бачIунеб гIелалъейилан зурзудизе лъугьана нилъ. Тарбияги, яхIги ничги гьечIониги, бетIер хIалтIулеб бугелъулха. ТалихIалъ.\nГьазда лъалеб жого гьечIила, я кIудияв вачIани тIаде рахъине лъаларила, чIахIиязул адаб гьабизе лъаларила, гIисиназе кумек гьабизе лъаларилан лъималазда рекъоларогун, школалъгIагийищила тарбия кьолареб, эбел-эменги магIишаталдаса сундего регIараб заман гьечIелъулилан мекъдарана…\nЗаманалъул гьоко, лъалхъе цо дагьалъ\nДие бокьун буго гъоркье рещтIине.\nДур чIамучIаб къири, чIобогояб кечI\nЧIалгIана гIагараб, гIайиб гьабуге.\nГIагараб Дагъистан, барщана мунгун,\nБоржин дуца тедал, тана мун ракIалъ.\nТана къункърабаца хаслил зоб гIадин,\nЗагъалаб хераб гъветI, тIамхаца гIадин.\nДур кIийиде бикьи, кIигьумерчилъи,\nКIолеб гьечIо дида тIокIалъ хIехьезе.\nДур хIакимзабазе хIелхIелчагIаца\nКьабулел хъатаца хъарсун буго ракI – илан хъвана ХIабиб Давудовас.\nГьедин зигардилаго нилъ ралагьулел руго цере рукIаразухъги, гIун бачIунеб гIелалъухъги. Гьезул бугеб кIудияб батIалъиги бихьулеб буго.\nНилъехъго ралагьулел гьечIо, нилъго рихьулел гьечIо. ГIайибалъул бутIрул нилъголъидал! Нилъее, лъица тарбия кьунги, гьаб гIун бачIунеб гIел, дол нилъер умумузда релъине бокьун буго. Гьел тарбия щварал лъугьине бокьун буго. Амма, лъималазда цере нилъ гурони гьечIо. Нилъедаса мисалги босулеб буго.\nГьаб сверун бихьулеб, рагIулеб, лъугьунеб бугеб щинаб жо гурищ гIун бачIунеб гIелалъе тарбия? Гьеле нилъер лъималаз унго-унгоги росулел дарсал. Школазда партаязда нахъаги рукIинарун, бадире килщалги регьун бицараб гуро босулеб, нилъеца гьабулеб бихьараб щинаб босула. Бищун цебе нилъеего кьезе ккола тарбия! Гьеб мехалъ лъималги лъугьуна тарбия щварал.\nЩиб гьабулелха нилъ ругел? Нилъ руго бикъунги, хъамунги, гьерсал рицунги, хIелхIедунги нилъеего гIарацги рахIатги балагьулел. Гьебго заманаялъ, нилъеца бицунеб буго, нилъ нилъерго умумуздаса мисал босун хьвадизе кколила, дол гIадинал ритIухъал, бахIарчиял, лъиего бетIер къулуларел рукIине кколилан.\nГьеб буго лъугьинего лъугьунареб жо. БукIинего букIунареб жо. Нилъер умумузги нилъецаги къимат гьабулел жал руго батIи-батIиял. Умумузе бечелъилъун букIана яхI, ясбер гIадин цIунараб намус, борхатго ккураб цIар, гIелму, гIамал, бахIарчилъи… ХIасил-калам, бичун босун бажарулареб щинаб жо. Гьелъ лъималги куцалел рукIана, батIиял рукIине бегьулеблъицин лъалеб букIинчIо гьезда.\nНилъеца хвезабунаха кинабго. Нилъер бечелъи буго гIарац ва гIарцухъ бичун босун бажарулеб щинаб жо. Амма, гьелдаги нилъ чIчIечIо. Нилъеца чIван чIобого бичана, нилъер умумуз, гIумру кьуниги кьолареб букIараб, бичун босун бажарулареб щинаб рухIияб бечелъи. ЦIакъ учузго бичана. Нилъер мисалги берда цебе тун, нилъер лъималаз умумуздаса мисал босуларо! Гьезиеги нилъер бечелъи бокьула, дозул бокьуларо.\nРукIана гIадамал, букIана гIумру,\nГIаданлъи цIунарал цIвабзаз гвангъараб.\nРукIана росаби, ясаз харцица,\nХарида пандур хъван ахIулел кучIдул.\nКинабго букIараб бикъана, чIвана,\nЧIегIерал нак1к1аца рахчана зобал.\nРоржунелщиналде бана гIарада,\nГIисинлъи босана, борхалъи бичун.\nГьанже щиб дир угьди, дир чIалгIен дир кечI-\nКарачелабалъе тIинкIараб магIу.\nМугIрузде лъутулел дир хиялазда\nХурхарал анищаз угьараб хIухьел.\nДун гъоркье рештIина, мун цебехун а,\nЦцидалаб, хIинкъараб, къабихIаб заман.\nДуе зани чIвараб заман бачIани,\nВачIина тIадвуссун, чIаго хутIани.\nОгь, гIаздалъ хутIараб, хирияб тIалъи,\nТIадго буссинебдай духъе араб их.\nКигIандай гIодизе ккелел, чанцIулдай керен ххачазе ккелеб?!


Туркиялъул магIарулал. 2-абилеб бутIа » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n(Миллатцоязул саламгун цадахъ сапаралдаса хъвай-хъвагIаял)\nЭсидия, Гуней-чIороголъун руго магIарулаз кьучI лъурал берцинал росаби..\nЦебесеб бутIаялда бицун букIана Стамбулалда гьабураб къокъаб рещтIеналъул, Яловаялда бихьа-рагIаралъул. Гьениса ун аскIорго ругел магIарулазул росабалъе щвечIони такъсир букIининги абун букIана.\nРорхатал мугIрул щвечIониги щобаздегIан къараб, санагIатаб бакI бищун буго яшав гьабизе, дол цересел, Туркиялде гочарал нилъер миллатцояз. Гьенире щолаго цо нилъерго Казбек мухъалде, Буртунаялде рачIунеб хIисаб букIуна. Цебесеб нухалъго рокьи ккун букIана Гуней росдал тIабигIаталъухъ, гьелдаса нахъе ккараб берцинлъиялъул Шигьабутдинил Эседия росуги гьечIо.\nШигьабутдин Озден - жамгIияв хIаракатчи, хъвадарухъан, «Дагъистан» журналалъул редактор. Къокъго абуни-сахав, унго-унгояв магIарулав, халкъалъе хIажатав, метериселде ургъун пайдаяб ищ гьабулев. Аваразул интеллигенциялъул гьев лъаларев чи гIемер ватиларо. Гьаниса рачIунелги дораго ругелги магIарулазе годекIанлъун бугеб Шигьабудинил азбаралъур рещтIана нижер къокъаги. Нижей салам кьезе рачIарал бакIалъулал магIарулазул саламатаб горсвери лъугьана. Кванил нигIматал хисун остоладе рачIана магIарулазул цIваби гIадал цIарал, нилъерго мацI, тарих цIуниялъе риччалел басмаби. Гьанир рукIун нилъеца цIалуларел, цIиял рахъарал ва цересел тIахьал ругоан Шигьабутдинихъ. Гьезда тIаде цо чанго дицаги жубана (нилъер халкъияй шагIир, Залму Батировалъ саламгун гьесие сайгъаталъе ритIаралги рукIана тIахьал). Данделъараз лъай-хъвай гьабуна Шамил мухъалъул жакъасеб гIумру рагьулеб «ЦОЛЪИ» казияталъулгунцин.\nГьенисаги щвана Гунеялде, рихьана чIороголъун чIахIиял минаби, тира-сверана, жамагIат гъункараб мехалъ чIухIун къачIарал къватIахъ, лъалхъана Дагъистан ракIалде щвезабулел суратазгун алатаз къачIараб ашбазалда. Гьениб бицана, жеги балугълъилалде эменгун цадахъ Туркиялде ккарав, Гунеялда вукъарав дир кIудияв инсул вац Гьидалъа МухIамад (ХIотодаса ГIадайло) махщел камилав махул къебед, гIертIал гьарулев устар вукIараблъи, баянлъана гьесул наслуялъул лъалкIал. Алжанул гIаркьел гIадаб гьайбатаб росулъ цIикIкIун руго чIунтулел минаби, лъугIулел руго магIарул мацI бицунел, кIудияб кIвар гьечIо гьеб цIуниялъулги.\nТIубан сапаралъул ва гьенир дандчIварал анцI-анцI магIарулазул бицун гIатIидаб хабаралъе «Миллаталъ» бакI кьеларо, гара-чIварияздаса рекIелъ хутIарал цо-цо пикраби рагьила.\nГуней росдал годекIанир кIалъалаго.\nДагъистаналда бизнес гьабизе хIалбихьарав КIаратIаса наслуялъул Карим : « Даран-базаралда гьоркьоб ритIухълъи гьечIо Дагъистаналда. ХIабихьун букIана, амма цIакъ рекIекълъана. Гьобол-гьудулъиялъе лъикIал руго Дагъистаналъул магIарулал, цоги иш цадахъ гьабизе бегьулареблъи бичIчIана».\nШигьабутдин Озден: « Дие бокьиларо дагъистаниял жидеда божизе бегьуларел гIадамал ругин абулеб рагIизе. Нижелълъ эбел-инсуца куцана магIарул чи лебалав, ритIухъав вукIине кколин. Киналго гьединал гьечIеб къагIидаха.»\nТуркиялда данде ккун Дагъистан кин бихьулеб социалияб цебетIеялъул ва исламияб рахъалъин абураб дир суалалъе Шигьабутдинил жаваб: «Туркия Европаялдаса нахъе ккун буго кIикъогониги соналъ, гьедигIанабгосеб заманалъ Туркиялдаса нахъе ккун бугин абизе бегьула Дагъистан. Россиялъул хIукуматалъ халкъалъул гIумру лъикIлъиялъе биччалеб гIарац, гьелъул кверщел кодобе щвараз бикъулеб букIиналъулъ буго гIиллаги. Бикъа-хъами кибго батила, амма доба цIикIкIун бугин ккола. Исламалъул бицани, гьаниб щибаб росдал, шагьаралъул имамлъун вуго тIадегIанаб лъай щварав, халкъалъул щибаб суалалъе жаваб кьун бажарулев чи. ХIукуматалъ харжги кьун тун тарал чи руго гьел. Мекъаб, хIукуматалъул политикаялде данде кколареб рагIи гьезул букIунаро. Бокьарав чиясе эркенго дин гьабизе рес буго, хIал гьабулев яги гьукъулев чиги гьечIо.» Гьелт гIажаиблъулел руго мажгитаздеги хьвадун гIаракъи гьекъолел дагъистаниязда. Чанги батIияб тепси гIуцIараб бакIалда гIодой чIана дун гьел къоязда, амма чайялдаса къвакIараб гьекъолеб жо рикIкIадасан балагьунгицин бихьичIо. Нилъер гьаниб гьобол вачIингун гьабулеб «хIурмат» гьезда лъикI лъалеб бугоан.\nЯшарил гьакида Бурса къотIун Анкараялде.\nРоцIцIараб зоб, камилго цIураб моцI, кваранихъе гIаздалал тIогьазул мугIрул, рохьаз сверун ккураб, ахазулъ щинкIараб некIсияб Бурса. ГIажаибаб асар хутIана гьеб шагьар къотIун унаго рекIелъ. Чан биги магIуги, рекIги пахрулъиги бихьараб гьеб чIухIараб Анатолиялъул ракьалда тIибитIараб гIусманиязул тIоцебесеб тахшагьараралда. Гьениб бугеб кавказалъул наслаби цолъизарулеб гIуцIиялъул нухмалъулевги ватана нижее салам кьезе нухде вахъун. (Гьесул гьариялда рекъон Дагъистаналдаса росарал хунжрулги щвезаруна Анатолиялъул магIарулазе рикьизе. Нус-нус километраялъул нух нахулълъа рас цIцIалебгIанги лъачIого тана нахъе. Рогьалил гIуждеги гIагарлъун Анкараялде щун ратана, Асиятица жийго гIураб ватIан Закаталаялъул, къажаразда данде ккун миллиябщинаб цIунизе гьениб магIарулазе гьечIел ихтияразул, гьеб кинабго бихьизе Дагъистаналдаса гьенире гьоболлъухъ рачIунезул къанагIатлъиялъул бицунаго.\nАнкара. Яшарилгун Асиятил гъаситухъ магIарулай Мелигьагун.\nГьереси гуро, унго-унгояб цIа бакулеб гъанситу буго ункъабилеб тIалаялъул рагъида. ЦIакъ ургъун, берцинлъигун санагIат рекъезабун ралел руго турказ ригьзал. БитIахъе бахиллъана сверухълиялъухъ балагьун, бакъул чIораз радал рагъиде ахIарай дун.\nГьалбал рачIине кколаян гIемераб рагъа-рашари бугоан нахъияб къоялъ хважаиназул. Бугеб-гьечIеб нигIмат хIадуризе журана гьел. Вабабай, дунги гьобол, цойги щалдай рачIинаян ургъел дида чIвана, чIваниги цоги бакIалде гьезги йиччачIо. Хас гьабун диргун лъай-хъвай гьабизе рикIкIадаб Кахраман-Мараш шагьаралдаса ячIуней Асиятил росасул гIагарай гIаданалда дандчIвазе ана шагьаралде. АнцIгогIан сагIатги нухда бан, анлънусгогIан километра нухлулги нахъе тун ячIуней гIаданалъул гьурмада свакалъул бакIалда цо француженкалъул гIадаб гьими бугоан. -Асият, гьанже дуца таржамачилъи гьабеха нижее,- ян абуна дица интеллигент гIадай Мелигьа йихьидал. - Щиб жоя, гьай туркайищ дуе? -ян цIцIа-цIцIан бералгун балагьана дихъ Асият, - Мун гьалъухъ гIенекке, цин.\n-Вай, ПатIимат, лъикI щварай! КигIан лъикI ячIарай! Дунги ячIана мун йихьизе...\nДун гьакIкIан хутIана гьелъухъ балагьун. МагIаруллъи бихьичIей, турк гурони мацIалъ цIаличIей, 30 соналъ Стамбулалъул чIахIиял музеязда хIалтIарай гIадан дида кIалъана чваххулеб магIарул мацIалъ. Къуватаб жо буго генетика.\nМелигьаца бицана Марашалда гьабулеб, Туркиялда бищунго лъикIаблъун рикIкIунеб дондурмаялъул (мороженное) шагьаралда гIагарлъухъ бугеб жидерго Ортотепе росулъ тIобитIулеб оцбаялъул. РакIалде щвезабуна лъимерлъи, харабазул биценал: - Мун нижер росулъе ячIине ккола, гьенир гIемер лъикIал магIарулал руго. Херал чагIаз цIакъ берцин бицуна мацI, гъозда гIемер кици-биценалги лъала. Дун гIумруялъ Истамбулалдаги йикIун лъалебги кIочана. Дун гьанже хIалхьиялда йиго, гIемер щола росулъе. Исана оцбай дица гьабуна росулъ. Оцал щвечIо хурир разе, чуялъ бекьана. ЛъикIаб байрам букIуна, гIемер чи вачIуна, садакъа бикьула, батIи-батиял къецал тIоритIула. АскIоб бугеб росулъаги ахIула гIадамал. Гьенирги магIарулал ругелъул. Гьедин, цоцахъе хьвадула ниж байрамкъояз...\nЦониги магIарул кечI лъалищин абидал Мелигьаца, кочIол рагIабазе баянги кьолаго, цо-чанго мухъ цIалана рекIехъе:\nНижер гIагарай гIадан йикIана ШугIайнат абун. Гьелъухъ рокьи ккун букIун бугоГIалиасхIаб абурав васасул. Гьасиеги кьечIого цогидазеги инчIого йигей гIолилалъул бицун гIолилас абун буго :\nЩун бихьула багIар бакъ\nЩобдасаги унаро... Ахир кьун йиго ШугIайнат ГIалиасхIабие, амма гъов аскаралде арав нахъ вуссун гьечIо.\nЦоги, церегIанго соназ цо яс йикIун йиго нижерго росулъа васасухъ рокьи ккун, амма гъосие гъой къабуллъун гьечIо. ГIолилал данделъараб, цо гвай бугеб бакIалда гьалъ васасе квешезего ахIун буго:\nЩвайги, гьудул, щвайги, дуй чIужу щвайги\nКатан бацIцIунарей, гъал битIуларей.\nГордил квенчIелалде рахъу бахъуней,\nКъвалазул рагIалалъ къалал рацIцIуней... Гьевго вас балъго вокьулей цогидай ясалъ гьенибго ахIун буго:\nГъанситу цIвакарай, цIилицI гургинай.\nКатан гъизуларей, гъал бетуларей... Гъов васасги кIиабилеб кечI ахIарай яс ячун йиго чIужулъун.\nМелигьалгун дир накъитги гьоркьоб къотIизабун бугIун рукъ цIуна тIаде рачIарал гьалбаз. ЦIидасанги дун рещтIаралъуб бакIарана, цIи-цIиял лъай-хъваял ккараб, магIарул годекIан.\nГьелъул ва хутIаралъул хадуб бицина.\n1. Бурса. Кавказалъул наслабазул гIуцIиялъул бетIер жиндирго кумекчIужугун ва Яшаргун\n2. ГIеретI дир гIагарав чияс гьабурабдай\n3. Гунеялъул къватIахъ\n4. Ингишоса ХIайбулагьил яс Мелигьа\n5. КIаратIаса Карим\n6. Чороголъун чIунтулел Гунеялъул ригьзал\n7. Чороголъун чIунтулел Гунеялъул ригьзал\n8. Чороголъун чIунтулел Гунеялъул ригьзал\n9. Шигьабутдинил азбаралъур\n10. Шигьабутдинил остолалдаса басмаби


"Дица цо диего памятник бана"\nЧIван къотIараб адрес, къватI, рукъ, гьенир жанир рукIарал гIадамазул къисмат, ретIа-къай, квен-тIех, мадугьалзабазулгун гьоркьорлъаби, битIахъе заманаялъ кинодул лента нахъе цIарал гIадал суратал рачIунел рукIана цере.\nЧIаголъулел рукIана гьел нилъедаго рихьичIел гIадамал ва гьезул гIумру махщалида хъвараб тексталъ, гIадамазул каламалъ. Светланаца гьеб кутакалда махщалида, къачIа-кIатIан, цIаларас къабул гьабуледухъ кьолеб букIана.\nАмма хадуб батIи-батIиял газетазда, жибго тIехьалда рахъарал героязулги, гьезул къиматалъулги, хасго цIаразухъ балагьун миллатлъулги хал гьабурабго дида бичIчIана цойги хIакъикъат - "нилъехъе шагьар бахъун ана батIиял, гIалхулал, шагьаралъул культураги гIумруги бичIчIуларел гIадамаз" абураб.\nГьеб, узухъда, дие бокьичIо, магIарулав хIисабалдаги, кватIун шагьаралде вачIарав чи хIисабалдаги. Бокьилищха кигIан махщалида ва цIалуледухъ хъвараб макъала бугониги гьеб дида бичIчIулаан цо-цо мехалда "дуцаги хвезабуна, бахъун ана дир шагьар" абураб бадибчIвай гIадин.\nЦогидаб рахъалдаса хIакъикъаталъухъ валагьани дида йитIун йихьулей йиго Светалана Анохинаги гьелъул героялги "БукIана гьединаб шагьар" абун пикрабалъгун ракIалдещвеязулъниги гьеб цIунизе къеркьолел.\nГьезда гIайиб гьечIо, букIана гьединаб шагьар, гьечIо гьеб жакъа. Кинаб шагьар гьеб? Кидаялиго жаниб тIадегIанаб шагьаралъул культураги, чIагояб гIумруги, гIатIидал къватIалги, гIурччинал сквералгун паркалги, жаниб литератураялъул, искусствоялъул, гIелмиябгун творческияб интеллигенцияги, хIалтIухъабигун махщелчагIиги ругеб шагьар.\nХIурият бергьун хадуб дагь-дагь ккун лъвахъана букIараб шагьаралъул цо-цо гIаламатал. ГIуцIана цIияб шагьар, гIемер рухIияб рахъалъ камилаб гьечIониги гIуцIана, бана, къачIана, жаниб гIуна цIияб халкъ.\nИдеологиялъгун партиялъ чIвачIо шагьаралъул рухIияб рахъгун культура, гьаруна цIияб заманалъул дагьалго хисаб-басиял. БукIана чIагояб шагьар, тIубараб улкаялдаса хIухьбахъиялъе гIадамалги рачIунеб, берцинаб ралъадги, гьайбатал мугIрулги, сверухъ авлахъалгун ахалги ругеб, гIурччинлъиялъулъ тIерхьараб шагьар.\nСССР биххун хадур шагьаралде бачIанаб къокъаб заманалда жаниб гIемераб халкъ. КинабгIаги культураги гьечIеб, гъоркь ругел гIадамаз гIумру гьабулеб къагIидаялъухъги балагьулареб. Гьел лъугьана шагьаралдаса росу гьабизе.\nРагъи цебехун цIазе, подъездалда цун тукаби разе, гIурччинал скверал, ахалги къотIун заправкаби, ашбазал,складал ва цогидаб цебе ккараб жо эхетизе, алъулги зарал букIинарин.\nГьеб киналъего хIукмаби ричулеб мэриялдаги рукIана киналго колхозалдаса бачIараб халкъ, шагьар ва гьелъул культура щибали лъалареб. Гьеб халкъалъ чIвана шагьар. Гьеб киналъго бижизабуна "БукIана гьединаб шагьар" абураб проектги.\nЩибаб заманалъ ва гьелъул вакилзабаца шагьаралъул гIумруялда тана жиндир хатI, архитектура, гIадатгун гIамал ва гIадамал рихьизарулел гIаламатал.\nХIурият бергьиналде цебесеб заманалъулги, кодоб кIудияб гIарац бугониги рухIияб культура гIадамазухъ букIиналъул памятник гIадин буго хIикматаб архитектураялъул ва берцинлъиялъул Данияловасул къотIноб бугеб Барятинскиясул мина (жакъасеб республикаялъул музеялъул мина), "Дагъистан" гостиница гIадал бакIал.\nСоветияб заманги, цохIо коцонир тIурал гIадин гIадамал ва нухмалъиги бихьизабулел гIаламатал руго шагьаралда ругел церегосел, киналго цоцада релълъарал минаби, гостиница "Ленинград" ва цогидал бакIал.\nХIабургъарал 90 абилезе памятникаллъун руго бащдаб тротуралда тIаде рачIарал рагъаби, заправкаби, паркалги къотIун рарарал кьер-кьерал тIохал ва магIна гьечIел накъишал.\nГьел гьундузухъа къватIибе бачIунаан цоял гIундул рекарал, цоял къалал кIичIарал, унеб нух, гьабулеб иш жидеда лъачIониги гьадаб жиндир гIаданиб бугеб ахIмакъаб пикруялъе гIолониги хвезе нахъе къаларел чагIи.\nГьез шагьар чIвана, гьезие тарбия щвечIо, амма адаб гьабизе жо гьезулъ ахIмакъаб бугониги хIинкъунгутIигIаги букIана. 2000 абилел соназда политикияб аренаялде бачIана цо цIар лъезе лъалареб агьлу хIелхIелчагIазул.\nЯ советияб заманалъул инженерасул гIадаб лъай гурел, я 90 абилел соналъулазул гIадаб рухI, таваккал ва бихьинчилъи гурел. Иргадазда къвалалги ран цIа батаралъуре кIкIвелун, кIкIуй батаралъуре гьелун чед-хинкI балагьулеб халкъ. Гьел бакI-бакIазда хъулухъазда руго жакъа, гьеб балагьулелги руго, кандидаталлъунги руго.\nДун хал гьабун вукIана кинабдай памятник гьез жидее лъелеб абун. Щиб лъалкI хутIилеб цIияб, кьер гьечIеб гIелалъул абун. ГIемер кватIичIого раккана гьел.\nАраб соналъ кьищни-къул тIамулел ящиказда тIад Обамалгун Порошенкол сурат бахъана, исана гIадамал тIад чIолеб бакIалда Венедиктов, Навальный ва Касьяновасул суратал рахъана. Гьеле гьезул даражаги, гIакълуги, гьунарги, гьеб лъабабго жидер гьечIолъи бихьизабизе лъураб памятниги.\nГьеб рищни-къулаъул ящикалда ва ьак1азда т1ад хъвазе лъик1ан гьеб лъурал х1елх1елчаг1аца: "Дица цо диего паятник бана..." Хабар лъикIаб рагIайги.


ГIолохъанал педагогазе малъа-хъваял\nШколазда гIезегIан руго дарсил план хъвазеги, дарс гIуцIизеги лъаларел учительзаби. Гьединал педагогазе хасиятал гъалатIазулги гьел ритIизарулел къагIидабазулги хIакъалъулъ гьадинал баянал кьолел руго хIалбихьи бугел учительзабаз.\nГъалатI 1. Пуланаб суалги кьун, учителас абула: «Лъие бокьилеб жаваб кьезе?» - ян.\nСуалалъе жаваб кьезе цIалдохъанасе гьединаб рес кьолев учитель мурадалде щоларо. Жаваб кьезе лъиениги бокьун гьечIин чIезеги бегьула гьел. Абизе ккола: суалалда тIад цин ургъе ва хадуб жаваб кьеян. Гьебмехалда жаваб кьезе гъира бугел цIалдохъаби цIикIкIине ресги букIуна, жавабалги мухIканал кьола.\nГъалатI 2. ИКТ хIалтIизабулинги абун, дарс буссинабизе бегьуларо мультимедиялъулаб шоуялде.\nКомпьютерги цогидал техникиял алаталги кидаго хIалтIизаризе ккола кумекалъул алатал хIисабалда. Берцинаб тIабигIаталъул слайдазухъ яги пуланаб видеороликалъухъ балагьизе цIалдохъаби тIамулеб мехалда кIочене бегьуларо дарсил аслияб мурадги темаги. Дарсида букIине ккола цIалдохъабазулгун чIагояб гара-чIвари, гьел тIамизе ккола бихьи-рагIаралъул хIакъалъулъ жидерго пикраби рицине.\nГъалатI 3. ЧIамучIаб дарс.\nЦокIалаб чвахигун ва цо мурад тIубазабулаго гIуцIараб дарс чIамучIаб букIуна. Гьединаб дарсихъ гIинтIамуларо цIалдохъабаз. Дарсил темаги кIочон тун, гьел машгъуллъизе бегьула батIиял жалазде, масала, телефоназде руссуна. Гьедин ккечIого букIине, учителас чанго бутIаялде бикьизе бегьула дарсил мурад. Дарсги гIуцIила гIисинал масъалаби тIуразариялъул къагIидаялда.\nЖигаралда цIалдохъаби хIалтIизарулеб дарсги чIамучIлъизе бегьула – гьелъ лъимал сваказарула. Гьединлъидал дарсида хис-хисун хIалтIизаризе ккола батIи-батIиял къагIидаби.\nГъалатI 4. ХIадурараб дарсил план-конспекталдаса кьурунгутIи.\nЦебеккунго хIадурараб конспекталда рекъон дарс бачиналъул кIудияб кумек букIуна учителасе. Амма цо-цо мехалда конспекталда хиса-басиял гьаричIого тIубаларо. Гьелъие рукIине бегьула гьадинал гIиллаби:\n• цебесеб дарсида контролияб хIалтIиги хъван дур дарсиде рачIарал цIалдохъаби свакан рукIиналда бан, гьезул къуват гIоларо, иргадулаб дарсидаги жигаралда хIалтIизе. Гьелъ квалквал гьабула дур дарсил мурадал тIуразе;\n• ИКТ хIалтIизабизе ракIалда бугеб мехалда, школалда ток гьечIого хутIизе бегьула;\n• ток батаниги, проектор, компьютер ва цогидаб техникияб алат хIалтIичIого рукIине бегьула.\nГьединаб хIал бугониги, цогидал къагIидабиги хIалтIизарун, дарс кьезе хIадуравлъун вукIине ккола учитель.\nГъалатI 5. Къокъабазде класс бикьун бугони…\nКлассалда жигарчилъи цIикIкIинабулеб къагIида буго къокъабиккун цIалдохъаби хIалтIизари. МухIканго хIадуризе ккола щибаб къокъаялъе кьолеб тIадкъай. Щивав цIалдохъанасда цебелъезе ккола чIванкъотIараб масъала. ЦIалдохъабазда бичIчIизабизе ккола, щивасул хIаракаталъе хасаб къимат лъезе бугеблъиги. Гурони, цевехъанлъун вукIине бажарулев цIалдохъанас кинабго хIалтIиги тIубан, хутIарал гьесухъ ралагьун чIола.\nГъалатI 6. ЦIияб дарс хутIана цIалдохъабазда бичIчIичIого …\nДарс кьолаго, учителас халкквезе ккола, цIалдохъабазда гьеб бичIчIулеб бугищали. Гьелде кIваркьечIого тани, учителас бицарабщинаб жо ракIалда чIезабуларо цIалдохъабазги. Гьезда чарагьечIого гьикъизе ккола, дарсида бицен гьабурал терминазулги цIиял рагIабазулги магIна бичIчIулищали.\nГъалатI 7. ГIемерисеб мехалда халатал текстал рекIехъе лъазаризе тIами.\nДарс кьеялъул гьединаб къагIидаялъул пайда букIунаро. ЦIалдохъаби ругьунлъула, щибго бичIчIичIониги, рекIехъе лъазарурал тексталги рицун, къиматал росизе.\nГъалатI 8. ЧIванкъотIараб мурадги масъалаги церелъечIого дарс ин.\nДарсил темаги бицинчIого, гьеб лъазабиялъе квербакъарал масъалабиги мурадалги мухIкан гьаричIого кьураб дарс цIалдохъабазул рекIелъ цIунун хутIуларо. Гьединаб дарсги ккола гIададисеб хIалтIилъун.\nГъалатI 9. ЦIалдохъабазде кIваркьунгутIи.\nДарс-лекция къанагIат гурони тIобитIизе бегьуларо школалда. ЦIалдохъабазулгун гара-чIвари гьечIеб дарсил мурад тIубаларо. Учителасул бадиреги ралагьун, жидерго пикрабазда рукIуна гIемерисел цIалдохъаби.\nГъалатI 10. Кагътида тIад хъварабги цIалулаго, дарс кьей.\nУчителас дарс кьезе ккола цебеккунго хIадурараб план-конспекталда рекъон. Гьеб конспектги букIине ккола учителасул ботIролъ. Гьоркьоса къотIичIого конспекталъухъ балагьулаго, яги тетрадалда тIаса бер нахъе босичIого, кьолеб дарс чIамучIлъула цIалдохъабазе. Гьезда бичIчIула, бицине кколеб яги дарсида тIобитIизе кколеб тIадкъай учителасда жиндагоги лъалеб гьечIеблъи. ХIатта гьеб планшеталдаса яги компьютералъул кумекалдалъун интерактивияб хъорщодаса цIалулеб бугониги. Гьединав учителасде божилъи тIагIуна цIалдохъабазул.\nПрочитано 361 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 27 ноября 2017 07:47\nДругие материалы в этой категории: « Данделъи\tБиблиотекаби дагьлъун руго »\nУмумузул рукIа-рахъин цIунараб некIсияб мина


Терроралъул кьалбал кирехун ругел?\nАраб анкьида жаниб Дагъистаналда хун вуго кIиго полициялъул хIалтIухъан, цо диванчи, цо бизнесчи, кьвагьизабун буго кванил нигIматал ричулеб тукен, гIадатиял гIадамазул хун вуго цо чи. Табасаран мухъалда унеб буго контр-терроралъулаб режим. Изну гьечIого яргъид гIуцIаразул цо чи чIван вуго гьенив. Республикаялда криминалияб ахIвал-хIал хисулеб гьечIо. Щив гIайибияв? Лъица гьабулеб бугеб квал-квал Дагъистаналда терроралъулаб къуват цIикIкIиналъе?\nАраб анкьида жаниб Дагъистаналда хун вуго кIиго полициялъул хIалтIухъан, цо диванчи, цо бизнесчи, кьвагьизабун буго кванил нигIматал ричулеб тукен, гIадатиял гIадамазул хун вуго цо чи.\nТабасаран мухъалда унеб буго контр-терроралъулаб режим. Изну гьечIого яргъид гIуцIаразул цо чи чIван вуго гьенив. Республикаялда криминалияб ахIвал-хIал хисулеб гьечIо. Щив гIайибияв? Лъица гьабулеб бугеб квал-квал Дагъистаналда терроралъулаб къуват цIикIкIиналъе?\nТабасаран мухъалда тIобитIараб контр-терроралъулаб режималъул хIасилалда цо изну гьечIого яргъид гIуцIарав чIван вуго.\nДербенталда чIван вуго бизнесчи. Щалали лъаларел гIадамал кьвагьдон руго Шура-Озень хIорил рагIалда хъаравуллъиялда рукIарал чагIазде, чIварав чи гьечIо.\nПолициялъул хIалтIухъабазул автомобилалда аскIоб ккараб кьвагьиялъул хIасилалда лъиениги зарал ккечIого хутIана.\nГьединал руго дагъистаналъул иноформ.алатаз тIиритIизарурал цIиял харбазул баян.\nГьелин абуни ккола гIицIго ахирисел кIиго къоялда жанир ккарал лъугьа-бахъинал.\nРеспубликаялда криминалияб ахIвал-хIал хIалуцун букIиналде киналго ругьунлъун ругин абизе бегьула. Гьелъ щивиниги гIажаиблъизе гьавулев гьечIилан абулеб буго гIадамаз цоцазда гьоркьоб.\nЩибаб анкьалъ Шималияб Кавказалда ккарал аслиял лъугьа-бахъиназул баян кьола цIияб анкьил байбихьуда Кавказ Узел сайталъ. Кидаго гIадин гьениб аслияб бакI ккун букIуна криминалиял темабаз ва кидаго гIадин гьезул цебесеб кьерда буго дагъистанги.\nПолициялъул хIалтIухъабазул кIигояв чIавана араб анкьалъ. КIиявгоги цохIо къоялъ, ноябралъул анлъабилеб къоялъ чIвана цояв Гъарабудагъкент мухъалда, цогияв Гъизилюрт мухъалъул ЦIобокь-Миякьо росулъ.\nРузман къоялъ тахшагьаралъул МухIамад Ярагъиясул ва Котровасул къватIал цолъулеб бакIалда кьвагьизабуна кванил нигIматал ричулеб тукен.\nАнкьида жаниб гьеб ккола лъабабилеб тукен. ТакъсирчагIи кквезе щун гьечIо.\nРеспубликаялда цебегоялдаса хIалтIулеб буго терроралда дандечIараб миллияб комитет, гьединго президентасда цебе гIуцIараб терорралда дандечIраб коммиссияги.\nГьел гIуцIабазул хIаракатчилъиялъул гьабулеб хIалтIул хIасил гьечIолъи кколищ республикаялда лъугIулел гьечIел терактазул рахасилан абураб суал кьуна «Эркенлъи» радиоялъ Сайдаев Исламие. Шималияб Кавказалда экстремизмалдагун-терроризамалда данде къеркьолеб комитеталъул вакил ккола гьев.\nИсламица рикIкIунеб буго Дагъистналъул цIияв нухмалъулев ГIабдулатIипов Рамазаница террор лъугIизабиялъул мурадалда гIемераб хIалтIи гьабулеб бугин, амма гьесие квал-квал гьабулел чагIи гIемерал ругилан:\nСайдаев Ислам: «Гьедин ахвал-хIал хIалуцун бугеб мехалда гьелъие квербакъуле гIадамалаги дагьал рукIунаро гьел дагьал гьечIо гIабдулатIиповасда сверухъги, цохIо дагъистан бахун гурелги, россиялда жанирго руго гьел.\nЦого-цо рагъул къуваталдалъун гурони терроралда дандечIей гьабун бажаруларилан аби мекъи буго, гьениб хIажалъула политикиябги хIалбихьи ва гъваридаб лъай, гьеб кинабго буго ГIабдулатIиповасухъ.\nАхIвал-хIал гьединго хIалуцинабун буго Сочиялда Олимпиада байбихьизе гIагарлъулеб заманалда терроралъулаб гуч цIикIкIун букиналъги, гьелъги хутIа-хутIарабги хIалуцинабун буго иш.\nКин бугониги дун божула Дагъистаналъухъа гьеб захIматаб заманалдаса борчIизе кIвелилан, гьелъие гIураб хIалбихьи буго Чачаназул республикаялъул ва ниж хIадурал руго гьеб рахъалъ кIвараб кумек гьабизе дагъистаналъе».\nДагъистаналда криминалияб ахIвал-хIал хIалуцун гурони лъугIизе гьечIеблъи жинца лъагIелалъ цебего абулеб бугин, абун течIого ахIицин банилан бицана «Эркенлъиялъе» жамгIияв хIаракатчи, полициялъул хIалтIухъабазул ихтиярал цIунулеб идараялъул нухмалъулев Шамилов МухIамадица.\nРеспубликаялда кьвагьиялги чIвай-хъвеялги лъугIизаризе ГIабдулатIиповасе квал-квал гьабулеб бугин Москваялъилан абулеб буго Шамиловас:\nШамилов МухIамад: « Президент хачадулев вуго къанун цIунулел идараби хIалтIулел гьечIилан, нуж гьедин хвелалилан тIад белъанхъулеб доба Москваги буго».\nЭР: «ГIабдулатIипов нухмалъуде вачIиндал гьесде хьул гьабун букIана гIемерав чияс…\nШамилов МухIамад: « Я дир гьудулзаби, ГIабдулатIипов вачIаниги, Шамилил МухIамад ялъуни ГIали-ГIумар вачIаниги щибниги хисуларо гьаниб Мокваялъ гьелъие кумек гьабичIони.\nТIоцебесеб марталда Москваялда тIобитIараб нижер профсоюзалъул данделъиялда абун букIана дица ГIабулатIиповасул рахъ дагъистаналъул жамагIаталъ тIасанги кIанцIун кколин, Москваялъулги мугъчIвай къваригIунин.\nГьеб марталдаса нахъе ичIабго моцI унеб буго, довго жанисел ишазул министрги, прокурорги диванчагIиги руго. Гьелги хIалтIичIони кинан ГIабдулатIиповасухъа хIалтIи гьабун бажарилеб?»\nРеспубликаялда цIикIкIунел ругел кьвагьиязулги чIвай-хъвеязулги хIакъалъулъ суал борхун букIна ГIабдулатIиповас 1-себ ноябралда терроралда дандечIараб коммиссиялъул данеделъиялда, амма дагъистаналда тероралъулаб хIалуцин цIикIкIунеб букIиналъе гIайибияллъун республикаялъул нухмалъулес рикIкIунел руго лъай кьеялъул идараби.\nГIадлу-низам цIунулел идарабазул хIалтIухъаби какулин гIемерисез, амма гьел какилалде цере цин лъай кьеялъул иш кин гIуцIун бугебалиги балагьизе кколин. Школа лъугIун хадубги батIи-батIиял махщелал малъун, данделъаби тIоритIун лъимада хадуб халкквей чIезабун букIунаанмн советияб заманалда.\nГьанже жидедаго тIадал дарсалги кьун гьел ричча-рихъан тун руго. Гьелъ лъималги къваригIел гьечIебщиналда хадур унел ругин, гьезие кьолеб тарбияги цIакъго загIипаб бугин.


Джо Байден: "США хIадураб буго Украиналъе кумек гьабизе."\n«Улка бикьизабизе хIаракат бахъулел гIадамал рукIаниги, Украина хутIизе ккола цолъараб улкалъун» - ян лъазабуна журналистазда Киевалда Цолъарал Штатазул вице-президент Джо Байденица.\nВизит тIобитIулеб мехалда иргадулаб нухалда Байденица абуна, Цолъарал Штатал хIадурал ругин, гьес абухъего, «унго-унгояб букIинеселъухъ кьеркьолеб» Украиналъейин кумек гьабизейин. «Нух захIматаб буго, амма украиналъулал жалго жидедего руссун хутIизе гьечIо» - ян жубана вице-президентас Украиналъул премьер-министр Арсений Яценюкилгун букIараб гара-чIвариялда хадуб.\nЯценюкил рагIабазда, ракIалда ругел президентасул рищиял, щиб кканиги, тIоритIизе ккола маялда.\nГьес абуна, Украиналъул машрикъалъул рахъалда загьирлъулеб кколин, гьел рищиял тIоритIунгутIиялъе Россиялъ бахъулеб хIаракаталъул гIаламатгийин. Аммаян, жубана гьес, Украиналъе гьанже цIакъ къваригIун вугин легитимияб къагIидаялда вищарав президентин.\nАмерикаялъул вице-президент кIигокъоялъулаб визитгун Киевалде щвана итни къоялда. Гьев дандчIвана Украиналъул президентасул ишал тIуразарулев Александр Турчиновгун ва ТIадегIанаб Радаялъул депутаталгун.


Афгъанистаналъул президентасул рищиязул кампания байбихьана\nАфгъанистан. Президентлъиялде кандидатазул дебатал. 16 февраль 2014.\nАфгъанистаналъул президентлъиялде ункъго кандидатас шамат къоялъ жидерго программаби загьираруна гIемерал кIвар цIикIкIарал суалазда хурхун. Гьезул аслияллъун ккола тIалибазулгун кIалъа-басаял тIоритIи ва руччабазул ихтиярал цIуни. ГIаммаб къадаралда президентлъун вахъине 11 кандидатас къасд гьабулеб буго.\nАфгъанистаналъул президентасул рищиял тIоритIизе руго исана 5 апрелялда. Цеве парламенталъул депутатлъун вукIарав Дауд СултIанзойица рагIи кьуна улкаялда хIинкъи гьечIолъиялъул шартIал щулалъизари мурадалда тIалибазулгун кIалъа-басаял тIоритIи.\nГьес абуна, паракъалъи гьечIолъиялъе аслияб гIиллалъун ккун бугин хIукуматалда ва халкъалда гьоркьоб халатаб манзил букIин.\nДауд СултIанзой: «Афгъанистан жиндир заманалда бикьун букIана Бонналда гьабураб хIукмуялъ. Ва гьелдалъун гьениб байбихьана жигьадги. Халкъ гъоркьлъалие босун бугоан.\nНижеца цIияб хIукумат гIуцIила халкъалъе хъулухъ гьабизе кIолеб. Ва нижер хиял буго халкъ борчиIзабизе гьениб бугеб ахIвал-хIалалъукьа».\nВукIарав губернатор Гуль ГIали Шерзайица лъазабуна жинца нейтралиял хIаракатчагIазул шура гIуцIизе бугин.\nГьезда гъорлъ рукIине ругин рухIаниялги, къвамазул церехъабиги, интеллектуалалги. Гьел киналго хIаракат бахъилин ракълилал кIалъа-басаял гьаризе.\nГуль ГIали Шерзай: «Нагьагьлъун дун президентлъун вахъани, дица гIуцIила лъидаго бачIеб джирга (ай – мажлис), ва халат рахъине руго гьоркьоса къотIарал ракълилал кIалъа-басаял.\nНилъее къваригIун буго Афгъанистаналда ругел тIалибазулгун къотIи гьабизе рес кьолеб лъикIаб механизм.\nГьединго хIажатаб буго дипломатикиял бухьенал щулалъизаризе Пакистангун гьебго ишкалалда бан.\nМисалалъе босани Гераталда, Кандагаралда, Жалалабадалда ва улкаялъул цогидал бакIазда дица Пакистаналъул бицен гьабизе буго гьеб улка - гьудуллъиялъул вацлъиялъул улка хIисабалда бихьизабун, цого мехалъ Афгъанистаналъул интересал цIунулаго. Иншааллагь, дица рекъел ва маслигьат щвезабизе буго».\nКандидатаз гьединго дандбана Афгъанистаналъул аскаралъул суал. Хасго букIине бугищ армия контракталдалъун хъулухъ гьабулездаса гIуцIараблъун ялъуни аскарияб хъулухъ гьабиялде ахIи базе кколин? Гьадинаб суал гьоркьоб лъун букIана.\nУлка цIуниялъул вукIарав министр ГIабдул РахIим Вардакица абуна, гьединги додинги бегьулин, аммаила, тIаде жубана гьес жидеего бокьун хъулухъ гьабулелги рукIине кколин армиялда.\nГIабдул РахIим Вардак: «Контракталдалъун аскарияб хъулухъ гьабиялъул тIокIлъи буго гIадатияб системаялде данде ккун. Афгъанистаналда профессионалияб армия букIинчIо киданиги. Гьанжейин абуни гьадинаб армия буго. Ва гьелъул хIажалъиги кIудияб буго. Дида гьеб дурус гьабизеги кIола мисалалдалъун. Киналго гIунгутIаби нахъ чIванани, гьединаб армиялъ улка лъикIалан цIунилаан».\nАмма ХIизб-и-Ислами абулеб фракциялъул рахъалъан кандидат Къутбуддин ХIилал гьелда разияв гьечIо. Гьес абулеб буго офицеразул корпус хIадур гьабиялъул хIалтIи щвалде щвараблъун букIине кколин,ва аскарияб хъулухъ гьабиялде мухъилал ахIизе кколин.\nРуччабазул ихтиярал цIуниялъул суал дандбалаго киналго кандидатал разилъана – гьел лъикIалан цIунизе кколин абун.\nКъутбуддин ХIилалийн абуна жамгIияталда руччабазе данде кколеб бакI шаргIалъ бихьизабун бугин.\nКъутбуддин ХIилал: «ЧIужу-гIадан лъикIай тохтурлъун йикIине бегьула, лъикIай мугIалимлъун, инженерлъун, гьей политикаялдагиwby гIахьаллъизе бегьулин. Руччабазул ихтиярал гьай-гьай цIунизе ккола жамгIияталда, амма шаригIаталъул гIурхъабазукьа рорчIичIого».\nТелевидениялдаса жидерго программаби загьирарулаго гьев ункъго кандидатас рагIи кьуна коррупциялде данде къеркьей гьабизе ва экономика цебетIезабизе. ХутIарал кандидатаз жидерго прогрраммаби загьираризе руго гьатIан къоялъ.


Бакълъулазул тарихги Муса Расуловги » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nРайоналъул нухмалъулесул ракIалдещвеял\n«ТуманкIуе цIакъал бакълъулал рачун», «чотIасан рагъулел бакълъулал рачун», - гьединал сипатал гьарулел руго имам Шамилил наиб ХIажимурадил бахIарчилъиялъул бицарал халкъиял назмабазулъ бакълъулазе (гьанжесеб Гумбет районалъул гIадамазе). «Шамил хун хадуб гьабураб» къасидаталда генерал Воронцовасул чабхъеналъул хIакъалъулъ ЧIикIаса МухIамадица хъвалеб буго: «Воронцовасул боял ТIаде щвей якъинлъидал, Бакълъулазул жамагIат Алжан босзе къачIана».\n«МелъелтIа КъабгIа ХIосен, Кьохъа РашидхIажияв, ТIубаларин нуж ракьулъ, рахъа гьанже къватIире…ИчичIалиса Къади, ГIавухъалъа Гъойтемир, НахъбакIалъа Гъайирбег, нужер хвалчен бекидал, Чехь кIудиял гIулбуца ккун анин имам Шамил. Аргъвани Шамхалкъади, цинги Абакардибир. Даргъиб ГьоцIомухIума, кIвечIищ яхI бахъизего» (ГьаракIуниса ГIандиял ГIашатил ГIусман, «Гъуниб бахъи»).\n«Гъара-Хайдакъ бахъизе ХIажимурад унаго, Имамасул бодаса тIаса вищун вачарав, Чанги мунапикъасда михир бачарав лачен МелъелтIаса Батирбег Табасараналъ хварав…НахъбакIалъа Гъайирбег, Аргъваниса Абакар, Аб дуниял тун индал, хараблъана дин-ислам…ИчичIалиса Къади, Къарахъа НурмухIамад, Къудукь МухIамад-хIажи хIажатал руго жакъа… Инхоса СагIид наиб, НурмухIамад-апанди, Ислам хараблъун бугин, хвалчаби къватIире цIай. Хайбар бахъулев ГIали, боял гъурулеб гъалбацI Балгъатив шагьидлъарав тулпар Данухъа ГьитIин. Гьелгощинал бахIарзал, бода цIар арал васал, Росабалъа камидал, капурлъи бергьинарищ? Балагьун тушман холел, туманкIуе лебалал, Анкьазарго чи вугин гьаниса дица цIалун» (Игьалиса Чупалав, «БахIарзабазде шигIру»).\n«Исламияб рукъалъул Рагьу щула гьабизе Шамил жиндир аскаргун Аргъваниве вортула. Тушбабаз бугеб гьури Гьениб буссинабула, Росу сверун цеп тIамун, ТIаде гIарада бала. Гьезда данде жаваб кьун, Жанисан рагъ гьабула, Жидерго намус цIунун, Росуги хIалай чIола. Гьанже ункъабго рахъалъ Къуват жаниб рехула, Мехтизе гьабун солдат Халкъалда тIаде гъола. Хвалчабигун лъугьун аз ЛъабцIул къватIир къотIула, КъвекIаб цIум гъорлъ речIчIидал Гъудул гIадин, хъамула… Гьанже тушбабаз росу жаниб цIа лъун бухIула, Жиндирго богун имам АхIулгохIде вуссуна» (ЦIадаса ХIамзат, «Шамил» поэма).\nМагIарулазул цоги жамагIатазда гьоркьоб мустахIикъаб бакI ккола бакълъулаз. «Бараб ахIулъги ахIараб болъги» камичIо гьел. БахIарчиял рагъухъабаздалъун гуребги, камилаб гIакълу-лъаялъул гIалимзабаздалъунги машгьураб буго бакълъулазул ракь. Гьедин гуребани, нилъер халкъиял назмабазулъ гьадинал мухъал рукIинароан: «МутагIиллъун вукIине ГIандивеги витIила, ГIалимчилъун вахъине МелъелтIеги витIила». Васазе ахIулел магIарулазул кинидахъ-кучIдуздаса рагIаби ккола гьел. Аваразул эпосалъул, фольклоралъул тIахьаздеги росун руго гьел мухъал.\nМагIарул росабиги фольклорги\n1970-1987 соназда Гумбет районалъе нухмалъи гьабурав (райкомалъул тIоцевесев секретарьлъун хIалтIарав) Муса Расуловас къватIире риччарал районалъул тарих рагьулел тIахьазде цIидасанги тIаде къулидал, тIадвуссун цIалана магIарулазул гъазаваталъул шигIраби ва халкъиял кучIдул. Нилъер фольклоралда ва хъвадарухъабазул асаразулъ бакълъулазе лъикIаб къимат кьун буго. Гьеб бихьула макъалаялъул байбихьуда мисалалъе рачарал мухъаздасанги.\nБигьаяб хIалтIи гуро тарихиял цIех-рехал гьари. ГIицIго гIалимзабазде тIамун ватIан бокьиги гьелъул тарих лъазабиги тани, гIемераб хазина кодоса ине бегьула нилъехъа. Ахираб заманалда магIарулазул росабазул хIакъалъулъ тIахьал хъвалел руго. Гьезда гьоркьор руго загIипалги тIадегIанаб гIелмияб даражаялда хъваралги. Районазул тарихалъул бицарал тIахьал басмаялда рахъи наслабазул баркалаялъе мустахIикъаб иш ккола.\nГIачIила байданалда байрам\n«Седой Гумбет – мой край родной» абураб тIехь Расуловас къватIибе биччана 2001 соналда. Дагъистаналъул халкъияв шагIир Расул ХIамзатовас гьелъие хъвараб цеберагIиялда руго гьадинал мухъал: «Муса Расуловасулгун дир лъай-хъвай ккаралдаса анцI-анцI сон сверана. Амма хасго ракIалдаса унареблъун хутIана Гумбет районалъул Игьали тIобитIараб Дагъистаналъул поэзиялъул ва кочIол байрам. 1972 соналъул тIогьолъ босараб рии букIана гьеб. Байрамалъул «рухI», гьеб гIуцIарав чи вукIана Муса. Гьенире рачIана Москваялдасаги МахIачхъалаялдасаги гIемерал гьалбал, тIолабго магIаруллъиялдаса гьунарчагIи».\nИсана кIикъого сон тIубала гьеб лъугьа-бахъин ккаралдаса. 1972 соналда ГIачIила байданалда тIобитIараб гьеб шигIрияб байрамалъул гIахьалчагIазул гьелда хурхарал лъикIал ракIалдещвеял руго. ГIумар-хIажи Шахтамановас хъвараб сценариялда рекъон, режиссер Бичуриница гьеб тадбиралъул хIакъалъулъ бахъараб фильм бихьизабуна централияб телевидениялъ. Гьелъухъ ралагьидал, заманаялъул гьокоялъ араб гIасруялъул лъабкъоялда анцIабилел соназде рачуна нилъ. МагIарул гугьар бугел чIахIиял гIадамал гIемер паркъула цере. Бухари-тIагърал, миллияб ретIел. «Фанера» гьечIел, халкъ гуккуларел церерахъинал. Советияб пачалихъ гучалда бугеб гьеб заманалдаго ахIулеб имам Шамил веццараб назму (Расул ХIамзатов, «Щибизе вахарав борхатаб Гъунив»).\n1972 соналда ГIачIила букIараб данделъиялъе тIадегIанаб къимат кьолеб буго академик ХIажи ХIамзатовасги: «КIочон толаро 1972 соналда Гумбеталда Муса ХIажимухIамадовичас гIуцIараб «КочIол ва поэзиялъул байрам». Унго-унголъунги халкъияб байрам букIана гьеб. ГIицIго Дагъистаналдаса гурелги, тIолабго Кавказалдасаго махщелчагIи церерахъана гьенир… Республикаялда халкъияб творчество цебетIеялъеги квербакъана гьеб дандеруссиналъ».\nЧанги захIмалъабазда дандчIвана Муса Расулов, 17 соналъ районалъе нухмалъи гьабулаго. ХIалхьиялде араб мехалда хъварал жиндирго тIахьазда гьелъул хIакъалъулъ ракIалдещвезабулеб буго гьес. 1971 соналъул ракьбагъари, ХIаригабурлъухъ гIазул гIансал тIей, гIазул кутакалъ гьенир ругел росабазулгун бухьен къотIи, хIалае МЧС ахIизе ккей ва гь.ц.\n1974 соналда Дагъистаналде вачIана РФСФСалъул Совминалъул нухмалъулев Михаил Соломенцев (1983-1988 соназда –КПССалъул ЦКялъул Политбюроялъул член). Гумбет районалъул росабалъе щварав гьев хасало ХIаригабурлъухъан тIадвуссуна. Машинаби тIерхьунеб гIазул гIансалъан бахъараб нух гIумруялъго ракIалда чIун буго гьев хъулухъчиясда. Гьаб сапаралдаса хадуб Соломенцевас Дагъистаналъе гьабулеб кумек цIикIкIанилан бицуна Расуловас.\n«ГъветI пашманго буго…»\nИсана 15 маялда Муса Расуловас бала 80 сон. ГIумруялъ жиндие хасиятаб чIаголъиялда вуго гьев. Рада-радал МахIачхъалаялъул паркалде хьвадиялъ сахлъи цIуниялъе квербакъулилан абула Расуловас. Ахирал соназда риччарал тIахьазда («Седой Гумбет –май край родной», «Гумбет и гумбетовцы», «Дир рекIел асарал», «Пикрабазул матIу») ратула шигIрияб куцалда хъварал гьурмалги. Жив хъвадарухъан гурила, гьединлъидал «кьварун диван гьабугеян» хъвалеб буго «Дир рекIел асарал» абураб тIехьалъе цеберагIиялда авторас. Амма щибаб радалиса паркалда жинда дандчIвай гьабулел гъутIбузул хIакъалъулъ, лъикIав поэтас кинигин, хъван буго гьес: «ГъутIбузда бугеб тIа гIодулеб буго, Хаслихълъи бачIанин, бортулеб бугин. Щибго бокьичIого, цо-цоккун гъуна, ЦIадаца бортула, гьороца уна. ГъветI пашманго буго. Угьун биччала, Жиндир тIанчIи тIаса гъунел ругилан. ГIемер къеркьана дун тIамах тIад кквезе, Кинго къуват гIечIо, бесдал дун тана». Гьединал мухъал цIалидал, Муса Расуловасул тIехьалъе Расул ХIамзатовас хъвараб цеберагIи ракIалде бачIуна: «Партиялъул цоги нухмалъулезул гIадаб чиновникасулаб гуреб, шагIирасул ракI буго гьесул».\nГумбет районалъул тарих бакIариялъулъги жибго тарихалъулъги лъалкI тезе кIвана МелъелтIаса Муса Расуловасда. Баркула гьесда 80 сонилаб юбилей. Гьарула кинабго лъикIабщинаб.\nМуса Расуловасул т1ахьал дихъги,руго,дицаги гьел ц1алана,ва кутакалда къабул гьаруна,ц1акъ лъик1аб,г1адатияб ,бич1ч1улеб мац1алда хъван ругоан гьес гьел,сахлъи кьеги гьесие!


Бабаюрт росулъ щалали лъаларел чагIаз мадрасалъе бараб минаялъуб цIа гъун буго\n26 маялъул сардилъ Дагъистаналъул Бабаюрт росулъ щалали лъаларел чагIаз мадрасалъе бараб минаялъуб цIа гъун буго. Гьениб мадраса рагьиялда разигьечIез гьабун батилин гьеб ишилар рикIкIунеб буго бакIалъул гIадамаз. Гьезул рагIабазда рекъон Дагъистаналъул динияб идараялъ росулъ мадраса букIаниги, лъиданиги цIехечIого, сверухъ бугеб ракьги ккун балеб буго гьеб мадраса, гьелде данде чIун руго чанги бабаюрталъулал.\nИтни къоялъ Бабаюрталда мадрасалъе къачIалеб бугеб лъабтIалаяб минаялъуб цIа рекIана. Гьеб лъугьа-бахъиналъул хIасилалда лъиениги зарал ккун гьечIо, амма гьеб минаялъе гIезегIан кIудияб зарал гьабун буго цIадуца. Гьелде тIадеги росдал гIолохъабазги гьеб щущазабизе мадар гьабунин бицунеб буго бакIалъул гIадамаз. Гьеб гъалмагъир гьабиялъе гIилла щибин цIехараб мехалда гIадамаз абулеб буго жидее къваригIараб жо гурин гьеб мадрасайилан. Росулъ кIигониги бугила мадраса, амма Дагъистаналъул динияб идараялъ гьелъие хIалтIизе толеб гьечIилан.\nГIадильханов МухтаргIали: «Бабаюрталд буго рега-рахъинеги, кваназеги санагIалъаби ругеб мадраса, амма Дагъистаналъул динияб идараялъ гьелъие лицензия кьолеб гьечIо. Щай гьеб кьоларебалиги бичIчIулеб гьечIо, цониги магIна бугеб багьана батичIо гьезда. Мадраса баялде данде чIарав чи гьенив цониги гьечIо, цо-цо чагIаз ниж квешал чагIилъунги рахъинарун, ниж мадрасабазде дандечIун ругилан бихьизабизехъин буго. Кидаялигоялдаса нахъе цин гьениб мадраса балеб бугин, хадуб Путинил цIаралда бугеб спортивияб кIалгIа балеб бугин, хадубги исламияб университеталъул филиал рагьулеб бугинги абун гьеб минаялда сверун цо жал хIалел буго динияб идара. Гьелда гьоркьов муфтийги чIван вугин абулеб букIана.\nГьелда тIадеги лъиданиги цIехечIого сверухъ бугеб ракьги ккун буго гьез. ЧанцIул гьеб гIадлу хвезабураб иш тейилан абуниги гьеб балеб чагIазда бичIчIичIо. Гьелъ гIадамазулги ццин бахъинабун буго. Ниж мадрасазда данде чIарал чагIи гуро, ниж данде чIун руго гьеб минаялда сверухъ бугеб ракь изнугьечIого кквеялдаги, цо-цо чагIаз гьелдасан жидеего гIарац гьабиялдаги», ян бицана «Эркенлъи» радиоялъе Бабаюрталдаса жамгIияву хIаракатчи ГIадильханов МухтаргIалица.\nМухтаргIалица бицухъе анцIгогIан соналъ цебе цо предпринимателас бичун босун букIун буго гьеб цебе жаниб Бабаюрт мухъалъул санэпидемстанция букIараб мина. Босизеги босун гьес динияб идараялъе кьун буго гьеб бакI. Гьеб анцIго соналъго цебе гьенир жанир хIалтIаби гьаризе лъугьун хадуб щиб-кинилан цIехарал бабаюрталъулазда абун буго гьениб мадраса рагьизе бугилан. Гьелдаги божичIого гIадамаз лъазабун буго жидее гьаниб тIокIаб мадрасаги къваригIун гьечIин, щибали бичIчIулареб бакI рагьизе жидеца гьаниб росулъ тезе гьечIилан. Цониги гьеб балеб ва рагьизе бугеб бакIалъул документги бихьизабун гьечIо гьенир хIалтIулел рукIараз ва гьелъул бетIергьанин хьвадулев чияс.\nГьелдаса хадуб гIадамаз лъазабун букIун буго гьесда, сверухъ бугеб ракьги жибго тейилан, мина бичаниги гьеб ракь дуе лъицаниги бичун гьечIилан. ТечIони жидеца гьеб мина щущазабизе бугин хIинкъизавун вукIун вуго гьев. ЖамагIаталъухъ гIин тIамичIеб мехалда ццин бахъарал гьез чанго соналъ цебе гьеб минаялъуб цIаги гъун гьениб жаниб бугебщинаб гъур-гъурун букIун буго. Гьелдаса нахъе чанго соналъ щибниги хIалтIи гьабулеб букIун гьечIо гьениб, цIидасан гьеб къачIазе лъугьун буго дагьаб цебегIан. Гьеб мехалдаги бакIалъул гIадамаз гьеб ракьуда хъвагейин гьанжеги жидеца цебе гьабураб гьабулин гьеб минаялъейилан лъазабун букIун буго гьелъул бетIергьанасда. Берцинго гьеб суал гьоркьоб лъезе вачIайин росдал жамагIаталъул дандейиялдайилан ахIараб мехалдаги вачIинчIила гьев, гьединлъидал ццин бахъарал гIолохъабаз цIаги гъунила гьеб минаялъуб, гьенир ругел нуцIбигун гордалги гъуранилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе жамагIатчи ГIадильханов МухтаргIалица.\nГьеб мина бухIиялда хурхун гIемераб ахIи-хIур бахъана социалиял сайтаздаги. Фейсбукалда динияб идараялъул рахъ ккурал гIолохъабаз цIакъ-гIайиб гъвел гьабулеб бугоан, чорокал рекъечIел рагIабигицин хъвалел ругоан гьеб мина бухIаразде. МухIамад Фатих абураб цIаралда гъоркь вугев чияс хъвалеб бугоан гьеб вагьабияз квешезего динияб идараялде данде гьабураб жо бугилан. Гьединго гьес хъвалеб бугоан бакIалъул администрацияги полициягун, цIасвинабулел чагIиги гьел цIагъуразул рахъалда рукIанин, гьеб мина бухIулелъул тIадералагьун рукIун ругеб гьез щибниги гьабичIилан.\nБабаюрталъулаз абулеб буго гьеб динияб идараялъ дагьабниги жидее данде кколареб жо гьабураб ва абурав чи вагьабияв вугин лъазабулан, амма гьеб ишалда гьоркьоб вагьабиязул ва тIарикъатчагIазул дандеккунгутIиялъул суал гьечIила. Гьеб ничбахъун жидеего бокьа-бокьахъин динияб идараялъул чагIи хьвадизе лъугьиналъ ццин бахъинабун бугин халкъалъулилан.\nБабаюрталъулазул бугеб разигьечIолъиялъул бицине ва гьелъие ругел гIиллаби щайин тIагIинаруларин цIехезе, гьеб гуребги мадрасаялъе къачIалеб бугеб минаялда сверун бугеб бахIасалъул рахъ роцIцIинабизе «Эркенлъи» радиоялъ ахIана Дагъистаналъул динияб идараялде. Гьелъул пресс-секретарь Ражабов ХIажимурадица жив гьаб сагIат регIун гьечIин, дагьаб хадуб ахIейинги абун свинабуна телефон. Амма къоялъ чанцIул ахIаниги, кIалъазе регIун гьечIев ватани смс битIейин хъваниги гьесул рахъалдасан жаваб щвечIо.\nЦIа свинабулел чагIи тIадералагьун рукIанин абураб информацияги кьочIое босун гьелда сверун цIех-рех гьабураб мехалда «Эркенлъи» радиоялда лъана гьел цIа свинабулез жидедаго тIадаб хIалтIи гьабураблъи, гьез свинабун букIинчIебани гьеб цIадуца тIубараб минаго бухIун лъугIулаанин абуна «Эркенлъи» радиоялъе Дагъистаналъул ГIорхъолъа арал ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъалъул нухмалъулей ГъазимухIамадова Тамилаца. Гьел цIасвинабулел хIалтIулел рукIараб куц бихьизабулеб видеоги, сураталги ругин жидехъин лъазабуна гьелъ.\n27 маялъул къаси Бабаюрталда тIобитIизе ккола гьеб мадрасаялъе къачIалеб бугеб минаялда хурхун жамагIаталъул данделъи. «Эркенлъи» радиоялъ гьеб суалалда хадуб халкквезе буго.\nЛъаратIа мухъалъулгун прокурорасулгун мажгитазул бахIс\nЩай къараб мадраса?


Данделъиялда бицана республикаялда туризм цебетIезабизе ва курортазул фонд цIигьабизе ккеялъул\nБесдаллъималазул ва сакъатазул ургъалида\n18 апрелалда Дагъистаналде ячIана Диана Гурцкая. Гьей ккола РФялъул мустахIикъай артистка, ЖамгIияб палатаялда цебе гIуцIараб хъизамалъул, лъималазул ва улбузул масъалабазул рахъалъ комиссиялъул нухмалъулей.\nМахIачхъалаялъул аэропорталда гьелда дандчIвай гьабуна ДРялъул хIукуматалъул нухмалъулесул тIоцевесев заместитель Анатолий Карибовас ва захIматалъулгун социалияб цебетIеялъул рахъалъ министр Изумруд Мугудиновалъ.\nД. Гурцкаялъ бицана МахIачхъалаялде ячIиналъе гIилла кканин канлъукъал лъималазул интернаталдеги, бесдаллъималазул школа-интернатаздеги ва гьединалго цогидалги цIалул идарабаздеги щвезе бокьи ва гьениб бугеб хIал лъазаби.\nПонедельник, 22 апреля 2019 10:53\n20 тонна рощнол бакIарана\nРацIцIадал росаби – бацIцIадаб Дагъистан\nЦIалдани – бажарула


Багьабазда хадур гъолел гьечIо\nАхирал моцIазда Дагъистаналда рукъалъе хIажатаб къайиялъул, ххамил, дарабазул, хасго росдал магIишаталъул нигIматазул багьаби битIахъе «зодоре анин» абизе бегьула. Гьелда бан гIадамазул гIарзалги руго кванил нигIматал росизе гIарац гIолеб гьечIин абун.\nМасала, 67 сон барай АхIмадова ГIайшатица бицана 13 азарго гъурущ гурони моцIрое бачIунарей жий хIинкъулей йигила тукаде, базаралде ине. Каспийскиялдаса учитель Мирзоев ГIарипица абуна, хъизамалъул цо жив вугила харж бачIунев чи. 38 соналъ школалда хIалтIулев жин- дир 17 азарго гъурущ гурони харжги гьечIила. Кинила жинца лъабго лъимер бугеб хъизам кваназабилеб?\nМахIачхъалаялъул №2 базаралда йигей йичарухъан ГIарипова Алжанатица абуна: «Багьаби рахиналъул гIайиб киназго нижеда чIвала. Нижеца пихъ-мичI босула оптовиял базабаздаса, кванил нигIматазухъ багьаби гьенирги цIикIкIинарула. Базаялдаса росарал нигIматазде тIаде рехараб 10-15 процент буго нижее щолеб хайир. Гьелда тIасаги щибаб моцIалъ кьезе ккола базархIакъ – 7-9 азарго гъурущ», - ан.\nБазаралъул администрациялъул хIалтIухъан Ибрагьимов Мусаца бицана: «Гьанир ричулел нигIматазул 30 процент гурони Дагъистаналда гIезабураб кколаро. ХутIараб, ай овощалгун пихъ, бачIуна Россиялъул регионаздаса, ламадур - Азербайжаналдаса, ражи - ГIизраилалдаса, помидор - Турциялдаса, пер - Ираналдаса… Кванил нигIматал хиралъи- ялъе бугеб аслияб гIилла ккола гьел улкабаздаги багьаби рахун рукIин. Масала, цебе ламадуралъул багьа букIана 40 гъурущ, жакъа буго 100 гъурущ, картошкаялъул – 25 (65), ражидул – 90 (150) гъурущ. Ветеринарияб инспекциялъ хIасилияб хIукму гьабураб мугьру чIвазе гьечIин ричарухъаби хIинкъизарун, гIиял гьанал багьа чIезабуна 400 гъурщида, гIанкIудал – 250 гъурщида. Чадил бизнесалда ругел чагIазул гIарз буго жидее щолеб хайир дагьлъун бугилан. Гьединлъидал кватIичIого чадил багьаги цIикIкIина», - ян.\nРеспубликаялда кванил нигIматазул багьаби цIикIкIиналъе ккарал гIиллабазе баян кьолаго, гьадин бицана ДРялъул росдал магIишаталъул министрасул заместитель ХирамухIамад МуртазагIалиевас:\n- Нижер министерствоялъ базаразда ва тукабазда зама-заманалда тIоритIула кванил нигIматазул ба- гьабазул цIех-рехал, хIисаб гьабула гьелъие ккарал гIиллабазул. Гьеб баян кьола ДРялъул хIукуматалде. Хасаб кIвар кьола нигIматал гIезарулел чагIазул багьабазде. ТIадчIей гьабула республикаялда «борщалъул наборалъе» къваригIунел овощал чIезариялде. КъватIиса росарал ва гьанирго гIезарурал нигIматазул хIисаб гьабун, жакъа республикаялда буго чанго моцIалъе гIураб пихъил ва овощазул нахърател. ЦохIо сезоналъулаб заманалда гурони, гIураб къадаралда цIиял овощаздалъун ва картошкаялдалъун республика хьезабун бажаруларо, хадур гьел росула цогидал регионаздаса.\nБагьаби цIикIкIиналъе аслиял гIиллабилъун ккана: сезоналде балагьун, багьа хисарди; 2020 соналда Россиялда бачIиналъул нахърател дагьлъи ва гьелдалъун Россиялъул регионаздаса гьел дагьал гурони щвечIолъи.\nАслияб куцалда, сезон гуреб заманалда республикаялде овощал рачIуна Волгоград, Астрахань, Тула, Брянск областаздаса, гьединго Египет, Азербайжан ва Иран пачалихъаздаса.\nРеспубликаялда картошка, чIакIултIан ва ламадур гIезабулеб аслияб оптовик ккола ООО «Агропрайм». ТIаде гIунтIулел руго гьелъул овощал, гьаб моцIрол ахиралде ахIвал-хIал лъикIлъизе ккола. Жакъа томатазул цо килоялъухъ ахIулеб буго 80 гъурущ, охцеразухъ – 35 гъурущ. Июналъул авалалде дандеккун, учузлъана гьел.\n2021 соналъул марталъул ава- лалда гIиял гьанал килоялъул ба- гьа 420-440 гъурщиде бахиналъе гIилла букIана кваназе жоялъул ва могьол багьаби рахин, хасало гIицIцIани хьихьиялда дандчIварал захIмалъаби, батIиял регионаздаса босулеб гьанал къадар дагьлъи.\nМисалалъе, исана хасало кьаралъизе хьихьун букIана гIиял 142 азарго бетIер, гъоркьиса букIана 250 азарго бетIер. Жакъа гIиял гьанал килоялъул оптовияб къагIидаялъ бичулеб багьа буго 360 гъурущ, гIисинккун бичулелъул – 420-450 гъурущ.\nАраб соналде дандеккун, 2021 соналъул марталда саламатго цIикIкIана гIанкIудал гьанал багьа, 2020 соналъул декабралдасаго цIикIкIине байбихьана ханазул багьа. Гьелъие бугеб гIилла ккола гIей гьечIеб къадаралда кваназе жо, гьеб къватIиса босизе кколеб букIин. Жакъа ханазул багьа лъалаго гIодобе ккун буго.\n2020 соналда республикаялда гIезабун буго гIанкIудал гьанал 50 азарго тонна ва 243 млн гIанкIудал хоно. Гьеб ккола республикаялъе лъагIалие къваригIунеб гIанкIудал гьанал 55-56 ва ханазул 30 процент. Бройлеразул хутIараб процент республикаялъул базаралде бачIуна Ставрополь ва Краснодар краяздаса, Ростов ва Москва областаздаса, гIанкIудал ханал – Свердловск областалдаса, Чачаналдаса, Краснодар ва Ставрополь краяздаса.\nГIанкIуял гIезари цебетIезабиялъе кIудияб квалквал буго кваназе жоялъул мукъсанаб база букIин ва гьелъул багьа цIикIкIин. Ахираб лъабго соналда жаниб кIиго нухалъ цIикIкIана могьол багьа, 2020 соналъул октябралдаса нахъе 21,4 проценталъ, гьелъ бахинабуна ханазул багьа.\nБагьаби гIодоре ккезариялъе ругел ресазул бицунаго, МуртазагIалиевас абуна, росдал магIишаталъул ярмаркаби тIоритIиялъ гьел цо хIалалда чIезариялъе квербакъулилан.\nДРялъул Росдал магIишаталъул ва Дармил министерствабаз, МахIачхъалаялъул администрациягун цадахъ лъугьун, щибаб шамат къоялъ тахшагьаралъул лъабго майданалда гIуцIун буго нигIматазул «придомовый» даран-базар.\n«ГIи-боцIи гIезабе, ахихъанлъи тIегьазабе» абун, гьава-бакъалъул лъикIал шартIалги кьун, Аллагьас кIодо гьабураб Дагъистаналда гьа- налги, пихъилги, овощазулги зодоре рахарал багьаби рукIин буго рогьояб иш. Ахихъанлъи гIатIид гьабиялъе, гIи-боцIухъанлъи ва теплицалъул магIишатал церетIезариялъул мурадалда, республикаялъул хIукуматалъ щибаб соналъ рахъула чIахIиял ва «гIакъилал» планал. Чанго сон унеб буго пихъ ва овощал цIунулел бакIал раялъул бицунаго, амма жеги «Муса добго хурив вуго». Росдал магIишаталъул статистикиял тарихал руго, «Жакъа Дагъистаналда буго щуго миллионгун щунусазарго гIи-цIцIани ва микьнусазарго чIегIерхIайван» абун, цо лъицаялиго мокърокьа росун хъварал гIадал баянал. Рес буго Дагъистаналъул ракьалда гIезабураб пихъица ва овощаз бащдаб Россия хьезабизе. ХIукуматалъул даражаялда кванил нигIматазул багьаби цого бакIалда чIезарийин абуни ккола заманалъулаб тадбир. Дагъистаниязул столазда тIад тIубараб лъагIалица нилъерго цIиял овощалги пихъги букIиналъе чара гьечIеблъун ккола ахал гIатIид гьари, теплицабазда овощал гIезари ва гIураб къадаралда овощал цIунулел бакIал рай. Гьелъ квербакъилаан консервабазул промышленность цебетIезабиялъе ва гIадамазе хIалтIи букIинабиялъе.\nДругие материалы в этой категории: « Больницабигун ясли-ахал разе кумек\tБагьабаз "хIанчIулеб" буго »


дискуссия выступление Тагаева на страницах газеты "Ассалам" - РЕЛИГИЯ и статьи на аварском - статьи - Персональный сайт\nХириял диналъул вацал ва яцал! Байбихьизин ТIадегIанав Аллагьасдасан кумек гьарун. 20 июлалъ «Х1акъикъат» газеталда бахъараб "Диналъе рац1цIалъи -бук1инеселъе дару-сабаб" абураб макъала цIалараб мехалъ, цин пикру гьабуна хIапданщинаб гьоялда тIил кьаби битIараб букIинадаян. Хадубги ургъидал, диналда цIал кьабулев чиясде кIалъачIони дун щивдай ккелаян (дидаго кьабуралъе жаваб кьезе мустахIикъаб батаниги) пикру бачIана ва гьелъул зараралдаса цIуниялъул мурадалда жаваб хъвачIого бегьиларилан. Дунги сон хIалтIизе вачIарав чи гурелъул, Идара-ялда ва сверухъ бугеб жо лъаларев чи гьечIелъул. Бищун цебе абизе бокьун буго гьеб макъала "цо кIодоца бицана-ян" абураб гIурусазул абиялда рекъараб бугилан, Гьелда тIадеги цоги чиясда гIайиб чIвалелде цебе, цин хIакъикъат лъазе ккела, хадуб гIайиб чIвалев жиндихъго валагьизе ккела, живго жинда гIайиб чIвалесдаса лъикIавги вацIцIа-давги вугодаян.\nРак1алде рачIана, Динияб идараялде х.1алт1изе лъугьун хадув магIарухъе щведал, цо лъикIав диналъул вацас дидаго абурал рагIаби: "Ле, дир вац, Ах1мад! КIочон тоге дуда тIад хъах1аб ретIел букIин, хъахIаб ратIлида лъураб гьитIинаб тIанкI рикIкIаде бихьула, хIарщул цIураб, чIегIераб ратIлида баханиги, бихьуларо; гьелъул миллат гьабулев чиги вукIунаро", -ян. Гьел рагIабазул ритIухълъи щибав жиндихъ-го валагьулесда цIакъ лъикI лъала. ГIайиб чIвай цIакъ бигьаяб иш буго, гьелъул жаваб киндай Аллагьасда цебе кьелаян ургъичIони, ай гьелъул ургъел гьечIев чиясе. Дидани ракIалде ккола гьедин пикру гьабулев чияс гьадинаб макъала хъвазе рее гьечIилан. Амма щиб л'ьалеб, ГIабдурашидида Москваялдасан лъикI бихьулеб батизеги бегьула гьаниб бугеб ахIвал-хIал. Макъалайин абуни буго, жинда абураб рагIиги хIехьезе кIвечIого, жив лъица бугониги рагIи абу-лев чийищилан абураб пикруялъ хъва-раб. Гьелъие нугIлъиги гьабулеб буго живго ГIабдурашидил рагIабаз: "Кин бугониги, гьаб нилъер хIурматияб "Х1акъикъат" газеталъул гьурмаздасан гара-чIваричIого чIезе ракIалъ дун толев гьечIо". Гьелъ гьединго нугIлъи гьабула гьев жиндирго нафсалда (аи кве-шалдалъун амру гьабулеб), кверщел гьечIев чи вукIиналъе. Гьесул баккулеб гьечIо пикру, гьаб макъалаялъул пайда-дай цIикIкIараб букIина исламалъе, гIадамазе ва Дагьистаналъе, заралдай, щиб хIасилдай гьелъ кьелаян абураб. Ургъизинха макъалаялда тIад.\n"Диналда хурхарал суалал х1аталдаса ун лъикI лъалел", тIасан рорчIун "чIахIиял" гIалимзаби гIемерлъиялъ, гьаб ахираб 10-15 соналда жанир гIезегIанго тунка-гIусиял, питнаби вабитIеялдещва-рал дагIба-раг!иял ккеялъе Динияб ида-раялда гIайибго гьечIеб гIадин кIалъалел руго гьанже цо-цо гьенир хIалтIулел", -ан хъвалеб буго макъалаялъул бет1ералда. Ай гьел тунка-гIусиязулги, питнабазулги, би тIеялде щваралдагIба-рагIиязулги гIайибиял руго Динияб ида-раялъул х1алт[ухъаби, гьенир хIалтIулел ругел "чIах1иял, х1аталдаса ун лъикI" диниял суалал льалел гIалимзабиян гурого, кин гьаб макъалаялъул бетIер бич1чIизе рес бугеб?\nБи тIеялде щвараб даг1ба-рагIиги, дидалъалеб, вагьабияз багъарараб питна гурони, бук1инчIо. Дуца абухъе, гьелъул гIайибиялги кколел руго Динияб идара-ялъул хIалтIухъаби. Дида гьедин бичIчIана гьел рагIабазул магIна, гьедин бич!аралги, цохIо дун гуревги, гIемер руго. Г!орхъолъа араб хIукму къотIулеб гьечIодай гьав "судияс"?! Жинцаго хъвалеб букIахъего, живго ГIабдурашид гьечIодай "жиндирго хIакъикъатги" ки-набго кквезе рес бугебщинаб лагаялъ ккун, т1ир-тIирун чIун? "Х1акъикъат лъай ва гьеб хIакъикъат тарихалда хутIи - гьеле дир мурад", - ан хъвалеб буго авторас. Ц!алараб мехалъ, макъалаялъул мурад, «ГIабдурашидил х1акъикъат» тарихалда хутIи бугеблъи бихьула. ГIелму лъаларев чияс гIалимзабаз гьабулеб жо какиялъул магIна бичIчIуларо. Диналда хурхарал суалал жиндаса дин батIа гьа-бураб х!укуматалда законал рахъиял-далъун тIуразаризе рее гьечIилан хъвалеб буго Г1абдурашидица. Гьелда бан бачIунеб буго суал: лъица гьукъун вугев Г1абдурашидва гьединаб пикру бугел исламалъул хIукъукъал тIуразеги, бусур-бабилъунги рук1ине. "Какил чан ракагIат базе ва кирехун ралагьун гьеб как базе кколебали закон кин бахъилеб? Базе кколебищ рузманалда хадуб къаде как, кколаребищ - гьелъие законалда стать-яйищ рагьилеб?" -абун хъвалеб буго ав-торас. Лъил Къуръаналъул таржама цIализе бегьулеб, лъил бегьулареб, кинал тIахьал цIалун лъикI, кинал цIаличIого лъикI валъил т1ахьалц1ализего бегъуларел?\n- лъица гьеб сияхI хъвалеб ва законалдалъун тасдикъ гьабилеб?"-ян суал лъолеб буго Г1абдурашидица. Гьел суалал руго дуда лъалареб батани гIалимзабаз халги гьарун, дандги бан, бегьибегьунгут!иялъе хIужабиги рачун, хIукму тасдикъ гьабулел суалал, щайгурелъул Къуръаналъул амру бугелъул льаларел лъалезда нахърилълъине кколилан ва лъаларез лъалезда гьикъизе кколиланги. Гьедин гьабун хадуб щибав гьел г!алимзабазулалдаса гIелму цIикIк1арав гьелъие жиндир хIужабиги ругев чи тун нахъиял бусурбабазда тIалъула гьелда нахърилълъине.\nГьеб хIукму мекъи гьабун бук!иналъе хIужаби ратаниги, гьездаги тIалъула гьеб суал гIалимзабазда гьоркь-обги лъун мекъи букIин чIезабизе, чIезабизе кIвечIони гьабураб хIукмуялда нахъ рилълъинеги. Ай гьеб сияхI хъвалеб къагIидаги, законалъул статьябиги церего руго Г1абдурашидида лъалеб батичIониги. "Аллагьас ц!унаги цогидал ихтияралги ресалги гьезухъе кьунани" (аи Динияб идараялъухъе), -ян хъвалеб буго Г1абдурашидица Динияб идараялъул хIакъалъулъ Алх1амдулиллагь абун Аллагьасе реццги гьабун. Гьанже нужго ургъеха, кинав бусурманчиха кколев гье-дин абулеб чи? ГIабдурашидил пикруялда Динияб идара кколеб буго дин хвеза-булеб г1уцIи. ГIабдурашидиеги гьезда релълъаразеги дин хвезабизе биччачIого букIиналъе цIикIк1араб хIаракат бахъулеб букIиналъ гуродай гьадигIан цIакъ рихун бугеб гьесда динияб идара?!\n"Л. Толстоясулги Н. Г!усмановасулги тIахьалго гIадин цIадулъе реххун рухIизе кколезул сияхIалда лъелаан гьез жидер-го пикру хадуб гъоларебщинаб жо", -ян хъвалеб буго нахъеги макъалаялда. Гьав Толстоясул суалгIаги лъица борхун букIараб, Н Г!усмановасул Къуръаналъул таржамаялдаиин абуни риччан руго инсан капурлъулел нус-нус гъалатIал. Гьелъул хIакъалъулъ Къурамух1амад-хIажияс хъвараб тIехьги (иншаАллагь) кватIичIого басмаялда бахъила. Г!усмановасул гьеб таржамаялъул рахъ-кквеялъги нугIлъи гьабулеб буго Къуръаналъул магIна, жиндаса т1адегIанаб жо гьечIеб Аллагьасул Калам букIин Г1абдурашидида лъалеб гьечIолъиялъе. "Цо тIехьалда батана", "ГIемерал гIалимзабазда гьоркьоса цояс абуна", "цоясул шуршуди рагIана" ва гьединал раг1аби релълъуна "цо кIодоца бицуна\n- ян" абун гIурусаз рицунел абундачазул байбихьйялда. Ц1ар гьечIев инсанги гьечIого, хъварав чиги гьечIого, гьес хъвараб тIехьалъул гьурмазул сияхIги гьечIеб тIехь букIунаро, ГIабдурашидида ратун ратани гьединал тIахьалги гIадамалги гьел рихьизаризе ккелаха, гьел цогидаздаса кин ратIа рахъизе лъалелагиги баянги кьун.\nЦо жиндирго пикру хадуб гьолареб дандекквей раг1арабго, Г1абдурашидица абулеб буго: "Дун дур диналъул чи гуро, дир дин дагьаб батIияб буго"-ян. Гьелъ нугIлъиги гьабулеб буго гьесда гIараб мацIалда ругел пасахIатал дандекквеял вагьабиязда Къуръанг1ангицин ричIчIулел гьеч1олъиялъе ва гьев гIалимзабахъ гьечIеб диналда вукIин. Дудаго лъалареб жоялъул хIакъалъулъ хъвадаругеян, аи исламалде дандекколарел жалги хъван, исламалъул хIакъалъулъ макъалаби хъва-геян гIалимчияс абизе бегьулеб гьечIо гьесие. Гьесда лъалеб гьечIо гьеб макъалаялда хъвараб мекъаб жо битIараблъунги бихьун цониги чи гьесда нахъвилълъани гьев мекъи ккезавиялъул хIакъ жинде тIаде бачIунеблъи. Гьеб ккола рекIелъ Аллагьасукьа хIинкъи гьечIолъи. "Дица насихIатал гьаруларо", -ян хъвалеб буго Г1абдурашидица. Гьавгощинав чияс ц!алулеб макъала насихIат гурони щиб кколеб? Исламалда жаниб вас-вас бегьуларо. Гьеб ккола илбисалъул пиша. Цо масъалаялда тIад суал баккараб мехалъ щивав бусурманчиясда тIалъула гьеб суал лъалев гIалимчиясдаги цIехон мухIкан гьабизе. Кодовего щоларев чи Къурамух1аммад-х1ажи вукIинги дида Г1абдурашидица хъвараб мехалъ гурони лъачIо. Г1ажаибаб жо буго аза-азар чиясухъе щолеб мехалъ гьесухъе щвечIолъи, Исламалъул хIакъалъулъ пикраби загьир гьаризе (аи гьезда тIасан бахIсалгьаризе) мун гIалимчийищан абиги бегьулеб гьечIо гьесие. Жинца ц!алараб г!елму гурищан абун ццим бахъун хъвалеб буго гьес, ва жинда лъалареб жоялъе нугIлъиги гьабун кIалъалев вуго.\nГьесда кисандай лъараб жинде кIалъарав такъия лъурав чиясда физика лъалареблъиги, приро-доведениялъе гьесие лъабил гурони къиматги щвечIеблъи. Балъголъи лъаялдегIаги гуродай гьев вахун вугев?\nЖагьилав чиян абич!ого букIине бокьани (исламиял суалазулъ) щайха гьесда бихьиза-бичIеб дурго бугеб исламияб лъай? Дуцаго гурищ нугIлъи гьа-булеб бугеб мун гIалимчи (исламияв) гьечIолъиялъе? Гьев гIалимчи дуда урология малъизе лъугьани жинда ракIалде ккарал жалги рицун гьесде дуцаго щиб-дай абилаан? Жагьилав чиян абизе бокьичIони цIалеха исламияб гIелму, гьебмехалъ абила-рогури лъица мун ккун вугев. Хадубги Г1абдурашидица ахIу-лел руго дагьистаниял гIалим-забигун гъазават гьабиялде. Нури ГIусмановасдаги, журналистаздаги, тIолабго интеллигенциялдаги исламиял суалазе жаваб кьезе кIолареблъицин лъалеб гьечIо гьев пакъирасда, ва гьес хъвалеб буго: "Гьеб жаваб кьезегIан питнаялъе ахир букIине гьечIо", -ян. Гьанже питна багъаризабулел чагIи лъунги гьаруна гьес гIалимзаби. Астагъфируллагь! Нахъеги хъвалеб буго: "Питна-зулму гьабулел гьал рух1аниял"-абун. Баян гьабизе ккела щал гьел кколел (ц1ар-цIар ккун) ва щиб зулму-питна гьез гьабулеб бугебали, гьечIони гьаб ккола диниял гIадамазда лъураб бугьтан. Гьелъулги жаваб кьезе хIадурлъе! Жив-живасе, жиндие бокьараб дин бищизе яги динал-даго гьечIого вукIине ихтияр Ал-лагьас кьураб букIинцинлъалеб гьечIо гьесда. Гьелъие нугIлъи гьабулеб буго гьес светияб па-чалихъалъул законаз кьунила ихтиярилан хъваялъ. Амма кIочон тун буго гьесда жинца тIаса бищараб нухалъул жаваб щивас кьезе букIин Аллагьасда цебе, гьединлъидал хIехьезе кIолеб гьечIо хIакъаб нухалда чIайин мунилан гIалимзабаз абураб жо. Гьабулеб иш консти-туциялда данде кколеб букЛин буго Г1абдурашидил пикруялда аслияб жо. Дицагони исламалда данде кколеб букIин тIаса бищила, гьеб тIаса бищуларев чиги кинав бусурманчиха вукIуне-вали ургъе нужго? Бат1аяб иш буго тIубазабизе ресго гьечIеб жо бугони. Бажарулареб жо Аллагьасги лъун гьечIо лагъасда тIад. Жакъа къоялда исламалда рекъон, бокьарав чиясе, хьвади-зе рес бугилан абила дицагони. Муг1алимги ц1ехечIого, цIехон хадусаги гьев кинав игIти-къадалда вугев чиялиги лъачIого тIахьалги жинцаго цIалун, ви-деоялъухъги балагьун ислам лъазабизе бегьулареблъицин лъаларев ахIмакъав чияс кин ис-ламалъул хIакъалъулъ хъвалебали лъаларо. ГIабдурашидица абулеб буго жинца фатва кьоларилан, щивасе жиндиего бокь-ухъе, гIалимзабаз абухъе гуреб, динияб идараялъ абухъе гуреб жинцаго битIараблъун рикIкIу-неб хIалалда фарз тIубазе ихти-яр гьес кьей - гьеб фатва гуре-бищ? Жинди-жиндие бокьухъе ислам (хасго фарз) гьабиялде, кколеб къагIидаялда тIоби-тIичIого, щивас жиндиего дин ургъиялде ахIулел руго Саг1идовас, Гьеб жо ислам щущахъ биххизабиялде ахIи гурищ кколеб? Щал гьел зулмуялдалъун цояб рахъ билълъанхъизабизе лъугьарал чагIиялиги хъвалеб гьечIо Саг1идовас. Динияб ида-ра бугин гьебангIаги гурищ гьесие абизе бокьун бугеб? Макъала цIаларасул пикру гьелде бачунеб буго гьес. Гьелъ-ул дандерижий-ищ жакъа нилъе-ца терроризм абун цIар лъураб гьеб кьвагьа-гIанхъи кколеб. Дидани лъаларо исламалдехун гьелъул кинаб хурхен бугебали исламалъ-гьукъараб жо терроризмги букIаго. Вагьабияца исламалъул байрахъалда гъоркь гьарулел питнабиги исламалда бугеб жо гуро. Хадубги Г1абдурашидица хъвалеб буго: "Гьебго заманал-да республикаялда жакъаги руго милициялъул ФСБ-ялъул кумекалдалъун диналъул рукнаби "мухIкан" гьаризе гIоло, "иман щулалъизе гIоло" зулму гьаби-ялъул ва хIинкъаби кьеялъул хIужаби",-ян. Амма хъвалеб гьечIо лъица гьеб гьабулеб бугебали. Мухъазда гьоркьоре балагьани гьеб кколеб буго Динияб идара, щай гурони Динияб идараги гьенир ругел гIалим-забити хIехьезе кIвечIого хъва-раблъидал бугеб макъала. Дида бичIчIанихъе Саг1идовасе абизе бокьун буго Динияб идара хIалтIулеб бугила ФСБ-гун, МВД-гун цадахъ рекъон. Гьел-даса кIудияб гьереси ургьизецин захIмат буго. Гьедин батани, щайха рихьизаруларел хIужа-би? Гьеч1ого!\nРогьалил какде хьвадиял-далъунги вагьабияллъун щалго рихьизаруларо, гьелдалъун зулму гьабуларо. Динияб идараялъ-улазтелевидениялдасан, радио-ялдасан ц1огь хIарамаб букIи-налъулги, гьереси документал гьарун гIарац кванаялъулги, гьел гурелги х1арамал-х1алалалжала-зул бицунарилан абураб жоги гьереси буго. Амма СагIидовасе чан нухалъ рахъаралалиги, сун-дул бицарабалиги отчет кьезе кколеб батани, Москваялдаги вукIун Дагъистаналда ругел пе-редачабиги рихьизе гьелги рагIизе гIанасеб гьунар гьесие Аллагьас кьун батани, гьеб жо кIудияб роххел бугилан, батиялдайин абуни кIудияб щаклъи буго. Чай гьекъезеги ахIун има-мас намуслъизавулев чияс цIогь гьабулареблъи лъаларев чияс гьадигIан кIудияб макъалагIаги кин хъвараб? Дагьалищ гьару-лел ругел вагIзаби, амма битIараб нух бокьарас босула. Дуцаго абухъе демократия бу-гелъул. Х1арамаб хинкIалъ мех-тарал чагIазул тIарикъаталъул "хIубалги" лъугьунареблъи, цIогьодулел квераз чIумал све-рулел ратанигицин гьел кантIиялъул нухде лъугьун ра-тила, амма мун-гIадав инкарчи, тIарикъатги ри-харав, чIумал свериги бегьу ларев битIараб нухде вачIи-наддаги гьенив чIеялдага щаклъи буго. Узухъда, руго кIигьу-мерчагIи, гьел рукIана, кидаго рукIинеги руго. Амма жинда Аллагь разилъаяв ГIумар-асхIабгицин жив кIигьумер-чагIаздасан вугодаян хIинкъулев вукIараб мехалъ, ГIабдураши-дилъ гьеб хIинкъи бихьулеб гьечIо.\nЩай исламалъеги тIарикъа-талъеги къимат кьезе кколеб кIигьумарчагIаз гьабулеб жоял-де балагьун. Гьесие бегьулеб гьечIо идара хIалтIиги, масжи-дал райги, гьенибе гIадамаз гIарац кьейги. Кинаб иманха букIинеб гьединазулъали нужго ургъе. Лъаларогойищ бугеб гьесда бюджеталдаса гIарцухъ хIалтIулеб идараги гьечIолъи гьелъухъ ралел мажгиталги мад-расабиги гьечIолъиги. Бюдже-талде кьезе кколеб гIарцул миллиардал рикъулезда щай гьес абулареб бикъичIого гьенибе кьеян яги кьурабги бикъулезда щай абулареб? Г1абдурашидие къваригIун буго жакъаги майма-лакаддасан лъугьанин гIадамалилан тарбия кьолел ругел школазе бусурбабаз гIарац кьезе. Кьолеб садакъаги ахираталъей-ищ ккелеб, ссиялъе кьураблъунищ букIинебали хIукму гьабизе ккани, гьеб лъаялъул даража-ялдедай вахун вугев гьев. Гьеди-нал жал уйинги ккун васвасдун садакъа гьабичIого макъала цIалун хадуб чIаразул жаваб лъиде тIадедай ккела? Падамаз хIеж гьабизегицин бегьулеб гьеч1о ГIабдурашидие! 70 соналъ хIежги гьукъун букIун чанго поколение хIежалде ине рес щвечIого хун букIиналъулги гьечIо гьесие ургъел. Гьезие гIоло гIагараз хIеж борхиги гьукъизехъин буго. Аллагьасе рецц кин гьабулареб гьадинаб гIатIилъи кьурав, гьединал ресал рагьарав, идараялъухъ ихтияр гьечIолъиялъухъ гьабичIого. Гьедиг1ан идара рихарал чагIи вагьабиял гурони дида лъаларо. Нахъеги хъвалеб буго гьес бу-гебщинаб чороклъи динияб ида-раялде ва гьеб рикIкIунеб буго питнаялъулбетIерлъун. Гьабго-щинаб бугьтаналъул жаваб киндай кьелаян гьев ургъун вукIаравани гьес гьеб хъвазе бук1инчIо. Шамхаладдажама-гIаталъ вахъана имам, нахъе аян жамагIаталъ абидал, инчIого. Дун вуго нугI, цеве муфтиги вукIаго имамас мажгиталда жаниб жиндирго рахъ кколел нахъаги чIеза-рун, бокьун гьечIин мун имамлъун вукIинеян жама-гIатчагIаз абидал, инарила имамлъиялдасаянги абун питна гьабиялъе. Гьев вахъун хадув, гьесда хадув тарав имам чIвазе щивдай ургъана, лъицадай гьесда ичIго гуллаялъул ругъун лъу-на? Идараялъищ? Идараялъула-зулги лъилгунго дандеккунгутIи гьечIо. Амма исламалде данде кколарин, Г1абдурашидица абухъего, жинди-жиндие бокь-ухъе фарз тIубаян идараялъул х1алтIухъабаз абизе бегьулеб гьечIо цо-цояз. Гьебги абулареб мехалъ идара щиб гьабизе. Дин бац!ц!ад цIуни гурищ аслияб мурад? Лъицаха идараялъ гьабулеб ислам ц!униялъул хIалтIи мекъаб бугилан рачун хIужабигун ч!езабураб?\nБагьавудинидасан байбихь-ун щайха цониги вагьабиялилан абулел чагIазул щивниги вачIинчIев гIелмияб бахIсалде, кигIан идараялъ ахIаниги. ГIабдурашидие бегьулеб буго муфти президентлъун вугони, гьесул пикруцоязул Халкъияб Собраниеги бугони, законалги хъван халкъ гIадлуялде бачине, гьечIони бегьулеб гьечIо. Гьеб щиб пикру кколеб? Оппозиция букIине кколилан хъвалеб буго Саг1идовас. Исламалда жаниб оппозиция букIине кколаро, амма гьеб букIин батIияб суал буго. Рес бугони питна гьабулев чи чIезавизе тIадаб буго, гьес гьабулеб питнаялда дандечIей гьабун, жанив тIамизе кколев вугони жанив тIамунги. Нахъеги тIадвуссун ГIабдурашидица бугьтан лъолеб буго идараядда, бихьизабулеб буго гьеб зулму-яб, хIинкъаби кьунги би гIодобе тIунги пачалихъалъул кумекал-далъунги жидеего бокьараб жо билъанхъизабулеб гIуцIилъун. Цониги бакIалда хъвалеб гьечIо идараялъ гьабулеб хIалтIи кинаб батаниги, гьеб исламалда данде кколищ яги кколарищали. Гьеб гIажаиблъи гьабизе ккараб жо гуро, ГIабдурашидида шаригIат лъаларелъул. Лъалареб жоялъул хIакъалъулъ хъвадарулев чи щив кколевали къимат нужеца-го кье. Дидани бичЫуларо жинцаго идараялъухъе ихтияр гьечIолъиялъе нугIлъиги гьабулеб букIаго, гьелъие гIоло Аллагьасе реццги гьабулеб букIаго, кин гьединаб ихтиярги гьечIеб, щибго жо гьабизе ресги гьечIеб идараялда зулму гьабулеб буги-ланги хIинкъабиги кьолел руги-ланги гьес бугьтанал лъолел ругел. Пакълуялда рекъолищ гьеб жо?\nАхиралдаги Г1абдурашидица ах!улел руго жамагIатал, дибирзаби, идараялъул х1алтIухъаби, светияб хIукуматалъул милиция, прокуратура г1уцIабазде ва чиновниказде данде рахъине.\nГьеб жо питнаялде ахIи кколаребдай? Светияб х!укуматалъул законал цIунизе кколи-лан абулеб, цинги ихтиярго гьел законазда гьечIеб жоялде дибирзабиги Динияб идараги ахIи ки-наб гIакълуялде данде кколеба-лиги нужго ургъеI Дида лъалеб жо буго цо. Динияб идараялъ ислам бац1цIад цIуниялъе бажа-рарабх1алтIи гьабуна, гьабулеб буго, гьабизеги буго, лъица щиб бицаниги, лъие бугониги гьеб бокьаниги бокьичIониги. Макъ-алаялъул ахиралда дие бокьун буго дунялалдаго машгьурав философ Жан-Жак Руссол гIакъилал рагIаби рачине. Гьезда нахърилълъани питнабиги зулмуги бук1наро. Гьес хъвалеб буго: "Киданиги лъавукълъ-иялъ (гIелму гьечIолъиялъ) питна-зулмуялде рачунаро. Зулмуги питнаги ккола мекъаб нухал-дасан иналъ. Мекъаб нухалъги лъай гьечIолъиялдалъун унаро, гIелму (лъай) гьечIев чи гIелму бугевлъун чIеялдалъун гурони"-абун.\nРач1а нилъги кIалъазин жив-живасухъ бугеб гIелмуялдасан, жиндир лъай гьечIел гIелмабазде гьоркьореги лъугьинчIого. Г1абдурашидиеги лъикI буго жиндирго урологиялъул суалаз-да тIад хIалтIи жиндир лъай гIоларел исламиял суалалги гIалимзабазе тун. Гьедин гьабу-ни Аллагьасда цебе жавабчилъ-игидагьлъила, питна-зулмуялъе сабаблъунгиккеларо. Кинавни-ги бусурманчиясда Аллагь гурхIаги, битIараб битIараб-лъунги бихьизабеги, тIекъаб тIекъаблъунги бихьизабеги, Жив разияб гIамалалдаги цIунаги. Амин.\nАх1мад-х1ажи Т!АГЬАЕВ, Дагъистаналъул муфтиясул заместитель\nИсточник: http://газета Ассалам за сент-2006\nПросмотров: 852 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 2.1/8 | - Оценить -ОтличноХорошоНеплохоПлохоУжасно


Дагъистаналъул мугIалимзаби харжил цо бутIаялдаса махIрум гьарун руго\n"ЦIализе, цIализе ва цIализе", - ян абурав Лениние Гъуниб росулъ тIамураб статуя.\nДагъистаналъул Гъуниб мухъалъул мугIалимзабаз гIарз бахъулеб буго гьезул харжалде тIадеги кьезе кколеб гIарац кватIизабулеб букIиналда тIасан. Лъай кьеялъул нухмалъиялъ гьезда абун буго республикаялъул бюджет дагь гьабиялда бан щолеб гьечIин гьанже гьеб гIарацилан. МугIалимзабазул ихтиярал цIунулесда ракIалда буго гьеб суалгун республикаялъул нухмалъулесухъе ине.\nГъуниб мухъалъул росабазул мугIалимзабазе исана январь моцIалдаса нахъе щун гьечIо гьезул аслияб харжалда тIаде кьезе кколеб, стимулирующая абулеб гIарац. Гьеб рагIула чанго соналъ цебе президент Путинил бихьизабиялда рекъон, лъикIго хIалтIарал мугIалимзабазе, харжалде тIадеги кьезе кколеб гIарац.\nГьелъул рагIуларо цо чIезабураб къадар, гьеб бараб букIине бегьула мугIалимасе моцIалъе щолеб гьоркьохъеб харжалда бараб.\nМисалалъе Гъуниб росдал гьоркьохъеб школалъул мугIалим, ХIайбулаева Рашидатие стимулирующая абулеб гIарацгун цадахъ моцIалъе щолеб букIун буго 16 азаралда хадуб гъурущ, гьанже гьеб къотIизабуралдаса нахъе гьелъие щолеб буго 12 азаралда хадуб гъурущ харжалъул.\nГьеб щай кьоларебилан лъазе тIалаб гьабидал, мухъалъул лъай кьеялъул идараялдасан гьелда абун буго республикаялъул бюджет дагь гьабидал кьолеб гьечIин гьеб гIарацилан.\nКьезе бугин тIасияб моцIалъилан тIасарихьизарулел ругин гьез, амма гьезул хадусеб моцI тIаде щоларелдаса гьале ункъабго моцI бугилан бицана Рашидатица.\nХIайбулаева Рашидат: «Кьезе бугилан абулеб бугоха гьез, амма эб щварал чагIи жеги нижер ккечIоха, цо чиясе щун буго эб 10 000 гъурущ, анцIила анлъазарго гъурущ щвезе кколеб бакIалда, амма чан моцIалъухъ ва кигIанасеб къадар гьебалиги бичIчIизабун гьечIо.\nКIиго-лъабго сон буго нижее гьеб кьезе байбихьараладса цебе букIараб жо гьеб гуро, Путинил бихьизабиялда рекъон кьолеб гIарац буго гьеб лъикIго хIалтIарал мугIалимзабазе.\nБалатIаго гьеб бихьизабун букIун буго харжалде гьоркьобеги малъун кьезейилан, гьедин кьолеб букIарабани хабарги букIинаронаха».\nГьединабго ахIвал-хIал рагIула Гъуниб мухъалъул цогидал школаздаги. Республикаялъул бюджет дагь гьаби бугин гьеб гIарац къотIизабиялъе гIиллаян абун буго мухъалъул лъай кьеялъул идараялда, Гьонода росдал школалъул нухмалъулев МухIамадов СагIадодаги.\nМугIалимзабаз гьелъие киналъего гIайибиявлъун вихьизавулев вуго Дагъистаналъул нухмалъулев ГIабдулатIипов Рамазан.\nРеспубликаялъе тIокIал дотациял хIажат гьечIилан гьес инкар гьабун бугин Дагъистаналъе биччалеб букIараб гIарцудаса, жалин абуни щолебги букIараб гIарацги щвечIого хутIанилан гIарз буго лъай кьеялъул хIалтIухъабазул.\nАшаханов Жалалудин: «Стимулирующий гIарцол нижее щолаан цо балалда рекъон нусго гъурущ, гьанже 50 гурони щвезе гьечIилан абулеб буго. Гьебги жеги щвечIо, гьале сон байбихьаралдаса ункъабго моцI ана, гьанже щвезе бугилан хабарги буго, амма гIарац кодобе щвечIого божиларо.\nЭ.Р «Гьеб гIарац камун хадуб лъалеб батIалъи бугищ харжалъул?»\nАшаханов Жалалудин: «БатIалъи букIинарищха, бащадабгIан къадаралъ дагьлъидал моцIрол харж».\nЭ.Р «Гьоркьохъеб харж кигIан бугеб жакъа мугIалимасул?».\nАшаханов Жалалудин «БатIи-батIияб буго 10 000 щолелги руго, 20 000 щолелги руго».\nГьадин бицана «Эркенлъиялъе» Гьонода росдал мугIалимзабазул махщалил цолъиялъул нухмалъулев Ашаханов Жалалудиница.\nДагъистаналъул цогидал мухъазул школазул мугIалимзабазе абуни щун буго гьеб гIарац. Нижехъе щварал баяназда рекъон Хунзахъ мухъалъул нухмалъулев Юсупов СагIидица къарзалъе гIарацги босун тIубазабун буго хундерил мугIалмизабазе кьезе кколеб гIарцул иш, гьединго Лаваша мухъалъул мугIалимзабазеги гьеб гIарац щун буго.\nГьеб суалалда тIасан нижеца бухьен гьабуна Дагъистаналъул тIолалго мугIалимзабазул махщалил цолъиялъул нухмалъулев Амиродинов МухIамадилгун.\nАмиродинов МухIамад «Нижеца мугIрузул мухъазда ругел киналго школаздаса ракIарулел руго баянал, гьениб цохIо харжалде тIаде бачIунеб гIарцул гуребги, жибго харж кватIизабиялъул хIужабиги руго. Гьел киналго росун ГIабдулатIиповасухъе ине ракIалда буго нижеда.\nМисалалъе Дахадаев ва Казбек мухъалъул мугIалимзабазул буго харжал кьолел гьечIилан гIарз, гьединго гIарзал руго сапаралъ арабго цадахъ кьезе кколеб гIарац кьолеб гьечIолъиялда тIасанги , цоязе цIикIкIун цоязе камизабун гIаарц кьеялъул руго хIужаби, гьел киналго ракIаралулел ругоха ниж».\nГьел баянал жидехъе щвезе ругин маялъул анцIила лъабабилеб къоялдеян абуна Амиродиновас.\nГьединго мугIалимзабазул цоги гIарз буго гьезул харжалд тIаде кьлоеб букIараб азарго гъурущ къотIизабун бугиланги. Гьеб ккола пуланаб классалъе нухмалъи гьабулев мугIалимасе президентасул хасаб программаялда рекъон кьоеб букIраб гIарац.\nЦебе гьеб кьолеб букIун буго федералияб бюджеталдаса, гьанже гьеб малъун буго регионалияб бюджеталде, амма регионалъул бюджет дагь гьабидал гьел гъурщаздасаги махIрумлъун руго лъай кьеялъул хIалтIухъаби.


Х1акимлъиялъ х1алт1и гьабизе ккела\nПублицистика (на аварском языке)\nАхир заманаялда Советияб пачалихъ биххиялдасан бахъараб "гьороца" гьалаглъизабунин халкъгойилан абизе бегьула, гьелда рекъараб гурони властьги бук1инищха. Амма гьеб чучаб ва чуроклъи гъорлъ камич1еб жакъасеб бук1а-бахъин жиндиего бокьа-бокьухъе х1алт1изабурав чиясда лъазе ккола, гьабуралда рекъон хадусан гьелда рекъараб жиндаги жинда сверун ругездаги батизе бук1ин. Гьединаз жидерго къимат хвезаби щиб гурин, жидер къавмазул, нилълъер халкъалъул ва т1олго Дагъистаналъул къимат хвезабулеб буго, Россиялдани щиб гурин, къват1исел улкабаздего г1унт1ун. Жакъасеб къоялъ т1олго СМИязулгон Интернеталъул лъугьа-бахъиназул порталал ц1езарула г1емерисел Северияб Кавказалъул субъектазда, гьезда гъорлъ хасго Дагъистаналда кколел щинал "ч1ег1ерал" ишаз, лъугьа-бахъиназ.\nРасул Х1амзатовас адабияталъул рахъалъан дунялалда ц1ар раг1инабураб нилълъер улка, СССР биххаралдаса власталде рач1арал чангиязул х1аракаталъ ч1ег1ераб лажбар т1ад бахараб г1адин бихьизабулеб буго. Дица абиларо жакъа власталда ругел чаг1и г1алхул жанаварал г1адинал чаг1и ругилан, щиясул ххал гьабуни г1езег1ан г1аданлъиги, хассал жидерго лъик1ал г1амалалги гъорлъ ругел г1адамал ккола гьел. Амма гьез цадахъ рекъон цоцазде т1амун т1аса-масахъаго т1оразарун гьарулел ишаз, кьурул т1огьисан гирараб гьит1инаб гамач1алъ гъоркье щведал гьабулеб к1удияб биххи г1адинаб жо ккола. Сон анаг1ан багьалъулел ток, газ ва гьел гурел цогидалги гьезда рекъон г1адамазул гьеч1ел доходалги, х1алт1улезул мукъсанаб харжги, заман анаг1ан гьеб кинабго бигьалъизе гьеч1о. Хасго дие гьаниб бокьун буго г1олохъабазул х1алт1и гьеч1олъиялъул бицине. Жакъа къоялъ 90% г1олилазул х1алт1ула гьеч1илан абуни, дица гьелда тамашалъи гьабиларо. Амма стастикаялда рекъон ц1акъ гьит1инаблъун гурони нилълъер х1алт1и гьеч1езул процент бихьизабулеб гьеч1о. Гьелъул г1илла щиб, лъие лъик1аблъун гьединаб статистика х1алт1улеб? Щай бугеб жо рак1 унтун унго-унгояб х1алалда бихьизабулареб халкъалда ва т1адег1анаб власталъул идарабазда? Ц1алулел студенталгицин нилълъеца рик1к1ине бегьула х1алт1и гьеч1еллъун, щай гурелъул гьезул къадаралъул анц1го проценталъегицин х1алт1и щвезе гьеч1елъул. Гьеб гуребги школа лъугьун, ч1ах1иязулъе журалел ц1ия-ц1иял г1олилазул кьеразул анц1го проценталъецингийищ х1алт1и щвезейищ бугеб? Дагьабищха Москваялдаги нилълъер х1акимлъиялъги, Дагъистаналда г1адамазул х1алт1игьеч1олъиялъул ва гьелда т1адч1ей гьабизе ккеялъул бицараб. Щайха щибго хисула гьеч1еб?\nЖакъа къоялде нилълъер Дагъистаналда хисун руго республикаялъул бет1ер, правительствоялъул бет1ер, гьез г1аги гьединал суалал хасаб контролялде росизе ккела. Ц1иял Дагъистаналъул бут1рул рач1ин х1исабалдеги босун цо дагьаб ях1 чорхолъ ц1ик1к1арал депутаталги щай гьеб суал цебеги лъун рахъунарел? Гьеб гьезда контроль гьабизе зах1мат батани Счётная палатаялда, Казначействоялда ва цогидазда т1ад къаял гьаризаризе ккела республикаялъул газетазда бат1и-бат1иял статистикаялъул ва финансазул отчётал рахъеян, гьел учреждениял бугебщинабжо балъго гьабизе г1уц1ц1арал гурелъул. Жакъаг1аги унго-унгояб х1алалъ х1акимлъиялъ т1аде босун х1алт1и гьабич1они, метерисел къоязде гьеб ц1акъ кват1изе буго, къо анаг1ан х1алуцин ц1ик1к1ине буго. Цо дагьабниги ях1, г1аданлъи чорхолъ бугел х1акимзабаз халкъалда бихьуледухъ жидерго х1алт1и гьабизе ккела, гурони ц1акъ зах1малъизе буго иш.


ЦIияв вице-премьерги, гьесул «талихIкъосараб» карьераги\nДагъистаналъул цIияв вице-премьер МахIачев ХIажи\nДагъистаналъул хIукуматалда унел руго руго кадровиял хиса-басиял. Итни къоялъ Рамазан ГIабулатIиповас вице-премьерасул хъулухъалде тIамуна МахIачев ХIажи. Социалиял сетазда гIемерав чияс ахIи хIур багъаризабуна гьелдаса разилъичIого. Кинаб къимат кьолеб бугеб экспертаз ГIабдулатIиповас гьабураб хIукумуялъеяли цIех-рех гьабуна нижеца.\nДагъистаналъул хIукуматалда иргадулал кадровиял хиса-басиял гьаруна анкьил байбихьудаго. Республикаялъул вице-премьерасул хъулухъалде тIамуна МахIачев ХIажи.\nГьелде щвезегIан гьев вукIана Москваялда Дагъистаналъул вакил хисулевлъун. Гьелдаги цеве исана январалъул 28 къоялъ анцIила ичIабилеб марталде щвезегIан гьев вукIана Гъизилюрт мухъалъул нухмалъулевлъун.\nГьедин марталъул кIиабилеб къоялъ Гъизилюрт мухъалъул жамагIат митингалде бахъун букIана МахIачев гьеб хъулухъалдаса нахъе ин тIалаб гьабун. Марталъул 19 абилеб къоялъ ГIабдулатIиповас гьезул гьари къабул гьабураб гIадин нахъе витIана гьеб хъулухъалдаса МахIачев.\nИтни къоялъ гьев хIукуматалъул хъулухъалде тIамун вугилан лъарабго кIудияб ахIи-хIур багъарана социалиял сетазда.\nFacebook сайталда жамгIияб интеллигенциялдаса байбихьун, журналистазул кIудияб къадаралде гIунтIун киналго рагъарана ГIабдулатIиповас гьабураб жоялъул магIна бичIчIуларого.\nГьаб нухалъ тIубан хвезе беганин гьаб, ГIабдулатIиповас мехталилъ гьабураб хIукмуйищин гьаб кколеб, сунде ургъулевин гьев вукIарав МахIачев гьединаб жавабияб хъулухъалде тIамулеб мехалъ, гьанже кинабго рекъезе Лефортоваялдаса вачун Амировги тезе кколин гьеб хъулухъалда гьеб мехалъ цоцаца чIвангIаги хвелин гьел кIиялоян бугин хьул - гьеле Facebook-алда МахIачев вице-премьерасул хъулухъалде тIамун вугилан рагIидал гIадамаз тарал комментариял.\nАмма гьел руго гьезул анцIил бутIа гьабун цо бутIа гIадал пикраби. БатIи-батIиял публикацияби руго МахIачевасул цере рукIарал хъулухъазул ва гьесие хIукуматалъул рахъалдаса щварал шапакъатазул хIакъалъулъ гьенир тIиритIун.\nГьел комментариязда гьоркьор МахIачев гьеб хъулухъалде вачIиналъул рахъкколелги руго. Щайин МахIачев нужеца гьеб хIалалъ какулев, щиб сабаблъунин нужее гьев вокьуларев илан чIванкъотIун суал лъолеб буго цояс гьениб, гьесул нахъекъай гьечIеб гIамалалъухъинищ унго-унгояв магIарул бихьинчи вукIиналъищин.\nЦогияс тIаде жубалеб буго нуж гIедегIугейин къимат кьезе ГIабдулатIиповас гьенив тIамиялъулъги цо магIна батулин сабру гьабейилан. Гьединал руго гIадамазул пикраби МахIачевасул цIияб хъулухъалда тIасан.\n«Черновик» газеталдаса МухIамад МухIамадовасул гьадинаб пикру буго гьелда тIасан:\nМухIамад МухIамадов «ГIабдулатIиповас МахIачев гьеб хъулухъалде тIамиялда тIасан гьадинаб хIасил гьабизе бегьула дида бичIчIулеб бакIалдаса гIебеде Рамазаница хIаракат бахъулеб буго республикаялда ругел батIи-батIиял политикиял шураязул къукъабазул ва кланазул киналгогун цадахъ рекъон хIалтIизе, щайгурелъул цояб политикияб къукъаялде цIайи гьабун цогидал нахъегIан цуни кIудияб хIинкъи гьел цо-цояз ГIабдулатIипов рехизе вукIиналда.\nГьединлъидал гьес хIаракат бахъулеб буго магIарулазул церехъабазулгун рагIи билълъун хIалтIи гьабизе.\nМисалалъе ГIабдулатIиповас абуна жиндир киналгIаги тIадкIалъай гьечIин пенсиялъул хъулухъалъул нухмалъулев МуртазагIлиев Сагидидехун гьелъул магIна щиб кколеб, магIна буго ГIабулатIиповас Сагидилгун ва гьев гIадав цогиязулгун гьоркьоблъи я тIаде, я гъоркье гуреб гьоркьоб къагIидаялъ бухьинабулеб букIин, гьединабго къагIида хIалтIизабулеб буго гьес цогиялгунги.\nПолитикияб рахъалъ балагьани кигIан битIараб хIукму гьеб бугебали абизе кIвеларо, амма гIакълу бугеб хIукму гьеб гьечIиланги абизе кIвеларо. Узухъда халкъалъул рахъалдаса бадирчIваялги тIасан кIалъаялги рукIина, амма ГIабдулатIиповасда хадуб гьесул пикруцояздаса гIуцIараб лъикIаб команда гьечIолъиги хIисабалде босун Рамазаница гьеб хIукму гьабиялда гIайиб чIвазеги захIмалъулеб буго».\nИтни къоялъ гьединго транспораталъул рахъалъ министрасул хъулухъалде тIамуна ХIажимурадов Шируханги.\nГьеб хъулухъалда тIасан киналниги тIадкIалъаял рукIинчIин абизе бегьула гIадамазул. 1998 соналъ МахIачхъалаялъул нухмалъулесул хъулухъалде рищиял тIоритIулеб мехалъ магIарулазул цIикIкIарасеб къадар Шируханида хадуб букIана, амма доб мехалъ республикаялъул гIоркь кодор ккуразул макрабаз гьеб хъулухъалде виччачIо гьев.


ХитIабалда тIасан пикраби\nДРялъул бетIер Владимир Васильев:\n«Улкаялъул нухмалъулесул жакъасеб политика хурхараб буго кIиго аслияб масъалаялда. Нилъер пачалихъалъул къадру борхизабиги щивав чиясул тIалабазде кIвар кьейги.\nПрезидентас цере лъурал киналго масъалаби данде росани, гьел хурхарал руго Россиялда гIумру гьабун ругезул къадар цIикIкIинабиялда, лъай кьеялда ва сахлъи цIуниялда киналго шартIал чIезариялда, халкъалъул рукIа-рахъин лъикIлъизабиялда ва гьел гурел цогидалги тIалабазда.\nДемографиялъул рахъ лъикIлъизабиялъе кIудияб рес буго жакъа Дагъистаналда. Амма гьелъие хIажатал шартIал чIезаризе ккола. ГьабсагIат нижеца цIакъ тIадчIей гьабулеб буго школазул минаби къачIаялда, лъим бачиналда ва цогидалги масъалабазда. Регионазда ругел школал къачIаялде ва школлъималазе квен чIезабиялде кIвар кьезе кколин абуна президентасги. Гьелъиеги къваригIуна сурсатал. АнцI-анцI соназ цо гъурущцин биччан букIинчIеб 700 школалда гьоркьоса, 300 къачIан буго нижеца».\nДРялъул информациялъул, бухьеназул ва массовиял коммуникациязул министр Сергей Снегирев:\n«Владимир Путинил хитIабалда жаниб аслияб бакI ккун буго инсанас, гьесул рукIа-рахъиналъул суалалъ. «Россиялъул цебетIей букIине гьечIо чиясул парахатаб гIумру гьечIони», - ян абуна улкаялъул нухмалъулес.\nПрезидентасул хитIабалда хасаб бакI ккун буго экономикаялъул цифровияб трансформациялда хурхараб темаялъги. Ниж хIадур руго гьел масъалаби гIумруялде рахъинариялда тIад хIалтIизе. Гьезда гьоркьоб буго «квалквал гьечIеб» интернет абураб проектги».\nМугIрузул округалда вугев ДРялъул бетIерасул вакил МухIамад Камилов:\n«Демографиялъул суалазда хурхун, хасго гIисинал лъимал ругел хъизамазе гIарац кьезе бугин президентас абураб хабаралъ гIемерав чи вохизавуна. Цебе лъабго сон базегIан гурони кьолеб букIинчIеб гIарац, гьанже кьезе бугила анкьго сон базегIан.\nЦоги цIакъ кIвар бугеб суал борхана президентас медицинаялъул вузазде лъугьунел студентазе, бюджеталъул бакIазде бугеб квота цIикIкIинабизе бугин абураб. Бюджеталъул бакIал щибаб соналъ дагь гьарулел рукIана, гьанже иш батIайиса букIина. Халкъалда рагIизе бокьарал чанги масъалаби рехсана президентас хитIабалда. Сунца квалквал гьабулеб букIараб гьесие гьединаб хитIаб цересел соназда гьабизеян суал лъолеб бугони, гьелъие гIиллаби рукIана. Путинидаги бичIчIулеб букIана халкъалъул рази гьечIолъи букIин. Олигархазги цогидазги бечелъи къватIибе баччулеб букIана, къватIисел улкабазда жидерго счеталги рагьун. Путинида бичIчIана гьедин бичча-бихъан тун иш дандекколареблъи».\n«Яблоко» партиялъул Дагъистаналда бугеб партиялъул вакил Альберт Эседов:\n«ГIаммаб куцалда босани, социалиял суалал роцIинаризе ишан босараб хитIаб букIанин президентасулин абизе бегьула. Гьенир чIванкъотIун рихьизарун руго демографиялъул суал цебетIезабизеги, «Эбелалалъулаб капитал» бечед гьабизеги, мугIалимзабазул харжалде тIаде кьезе бугеб гIарцулги ва цогидалги масъалабазда хурхун гьабизе бугеб хIалтIул программаби. Аслияб жо буго гьел хIукмаби, Маялъул указал гIадин, кагътида хутIичIого, щивав чиясул рокъоре щвей».\nДругие материалы в этой категории: « ГIабдурахIманил бакъ даим свинаро\tАнкьцIул борцун лъикI гурищ? »\n23:26, 20 сентября 2021, 110\n17:46, 20 сентября 2021, 89\n16:12, 20 сентября 2021, 85\n15:52, 20 сентября 2021, 106\n15:30, 20 сентября 2021, 187\n15:25, 20 сентября 2021, 117\n15:08, 20 сентября 2021, 139\n13:05, 20 сентября 2021, 108\n12:42, 20 сентября 2021, 135\n12:33, 20 сентября 2021, 114\n11:14, 20 сентября 2021, 89\n10:57, 20 сентября 2021, 39


Дагъистаналъул Пенсиязул Фондалда нухмалъулев хисана\n24 маялда Дагъистаналъул Пенсиязул Фондалъул нухмалъулесул ишал тIуралевлъун тIамуна Азнавур ХIажимирзоев. Гьеб хъулухъ гьес гьабизе буго лъагIел ахиралде щвезегIан. Гьелдаго цадахъ ХIажимирзоевасда тIад къан буго гьеб Фондалъул нухмалъулев хисулесул ишги.\nДагъистаналъул Пенсиязул Фондалъул нухмалъулесул хъулухъ эркенлъун букIана гьанжелъагIан гьенив вукIарав Сагид МуртазагIалиев цIех-рехалде кьуралдаса нахъе. Официалияб куцалда абуни, гьев вугеб бакI лъалеб гьечIо. ЦIех-рехчагIазул баяназда рекъон, МуртазагIалиевасде гIайиб гIунтIизабулеб буго гьес терроризмалъе гIарац биччанин, пачалихъиял хъулухъчагIи чIвазе къасд гьабунилан.\nДагъистаналда биччалеб «Черновик» газеталъул сайталда хъвалеб буго Пенсиязул Фондалъул нухмалъиялде кандидатураби хIисабалда рехсолел рукIанин республикаялъул парламенталъул вице-спикер СайгидахIмад АхIмадовги, МугIрузул мухъалда республикаялъул бетIерасул официалияв вакил ГIабдулмуслим ГIабдулмуслимовги, туризмалъул министр МухIамад ГIисаевги.


Талат къоялда Рамзан Къадировас бакΙарана Чачан республикаялъул тΙабигΙиял сурсатазул ва тΙабигΙияб гΙалам цΙуниялъул министерлъиялъул тΙоцебесеб данделъи. Гьеб идара гьес гΙуцΙана цебесеб анкьалда. Гьелъул нухмалъуде тΙамуна МахΙамадов Лема. Республикаялъул бетΙерасул пикруялда, гьеб идараялъул бакΙалда букΙараб комитеталъ проблемаби рагΙалде рахъинарулел рукΙинчΙо. Комитеталъе щвалде щун жиндирго хΙалтΙи гьабизе гΙарац гΙолеб гьечΙолъиялъул хΙужжа гьес загьир гьабичΙого тана.\n2005 соналда Алу Алхановас тΙабигΙияб комитеталъул нухмалъуде тΙамун вукΙарав Шахтимиров ГΙиса рикΙкΙунев вукΙана жиндирго иш лъалев махшел кΙудияв специалистлъун.\nЛиз Фуллер: «Мисалалъе босани, гьаб анкьалда жиндирго кΙвар Къадировас буссинабураб кΙиго проблемаялъул ай нарт бахъулел бакΙал чуруклъиялъул ва рукΙа-рахъиналъулгун индустриалиял хΙутΙелазул проблемабазул, суалал Шахтимировас рорхизарун рукΙана кΙиго соналъ церего. ЛъагΙалида жаниб Чачан республикаялда бакΙарула рищнидул 300 азаргогΙан кубометр. Гьелъул гьитΙинаб бутΙаялъулцин утилизация гьабуларо республикаялда. КинабгΙаги хΙаракат бахъулеб гьечΙо, гьелда гъорлъа экологияб рахъалъан хΙинкъи бугел хутΙелал ратΙа гьаризеги.»\nГьединал проблемаби загьирлъулел рукΙаниги, Къадировас жакъа аслияб кΙвар буссинабулеб буго рохьазде. ЦΙиял гъутΙби чΙезеянги абун, гьес ахΙулел руго рохьалъул 50 азарго гектар къотΙиялде.\nКъадировас рехсолеб гьечΙо гьеб рохь къотΙизе кколел бакΙал. Амма гьеб цебелъеялъ ракΙалде щвезабулеб буго Ι9 гΙасруялда пачаясул рагъулаз терек гΙоралъул рагΙаллъабазда рухΙарал рохьал. Идараялъул цΙияв бетΙерасул рагΙабазда, гьеб план гΙумруялде бахъизабулеб бугони, соналда жаниб къотΙизе кколеб рагΙула цΙулалъул кΙиго миллион кубометр.\nКъокъаб перспективаялда гьеб букΙине бегьула кΙудияб хайир кьолеб гали. Амма халатаб перспективаялда гьелдаса букΙине бегьула кΙудияб зарал, гьелъ багъаризабула ракьул эррозия ва щобазул ччукΙи. Гьединаб къагΙидаялда гьелъ бижинабула хасал хъулухъазда цеве хΙалтΙулев вукΙарав МахΙамадовас рагΙалде рахъинаризе кколел цΙиял экологиял проблемаби.\nГьаб анкьалда лъазабулеб букΙана, гъалгъазул Рищиязул комиссия байбихьанила республикаялъул бетΙер вищиялде хΙадурлъизеян. Гьел рущиял рукΙине ккола 8 сентябралда. Амма гьанжеги мухΙканго лъалеб гьечΙо, рукΙине ругищ республикаялда кинабго халкъ гΙахьаллъарал рищиял яги рукΙине гьечΙищ. Гьелдаго цадахъ ingushetiyaru.org сайталъ лъазабулеб буго, республикаялда тΙобитΙулеб бугин президентлъун вукΙарав Руслан Аушев гьел рищиязда гΙахьаллъиялде ахΙулеб петициялда гъоркь гъолбасал ракΙариялъул кампания тΙобитΙулеб бугин.\n58 сон барав Аушевас гьединаб инициативаялда хурхун киналгΙаги комментариял гьанжеги гьарун гьечΙо. Гьанже нухмалъуда вугев Юнус-Бек Евкуровас инкар гьабун букΙана, кΙиабилеб нухалда кандидатура лъеялда хурхараб суалалъе жаваб кьезе. Амма Владимир Путиние гьев цойги нухалда хъулухъалда хутΙи ракΙалъе гΙезе бегьулин, риккунеб буго цо-цо экпертаз, Евкуров хасал хъулухъазул чи вукΙин ракΙалдеги босун.\nЛиз Фулллер: «ТΙоцебесеб нухалда гуреб гΙодосан хΙалбихьулеб бугеб Аушев республикаялъул бетΙерасул хъулухъалде тΙад вуссинавизе. Зязиковасде данде пикру республикаялда завалалде щун букΙараб 2008 соналъул риидал, гьединаб хΙажа тΙоцебе ккун букΙана республикаялда. Амма гъалгъазул оппозициялъ цинтΙаго нахъе ахΙана Аушевасул рахъ кквеялъул жидерго гъулбасал, 2008 соналъул 3Ι августалда оппозициялъул лидер МахΙамад Евлоев чΙваялда хадуб Аушевас зигара бачΙого теялда хурхун.»\nШималияб Кавказалда гьаб анкьалда бищунго сенсациялъулаблъун ва ракΙалда букΙинчΙеблъун риккине бегьула МахΙачев ХΙажи Гъизильюрт мухъалъул бетΙерасул ишал тΙуразарулевлъун тΙами. Хасавюрт ва Гъизилюрт мухъал ккола исламистазул хΙаракатчилъи бищунго загьирлъулел мухъал. Логикаялда рекъон, МахΙачев гьениве нухмалъизе тΙами риккине бегьула икъбалал щолареб хΙалтΙиялде гьев тΙами ва чанго моцΙалдаса гьев хъулухъалдаса нахъе вахъизе бегьула, цо-цо экспертазул пикруялда.\nЛиз Фуллер: «МахΙамадсалам МахΙамадовасул гьедигΙан ццим бахъине ккани, щиб гьабун букΙине кколеб МахΙачевас? Рес буго гьелъие гΙиллалъун республикаялъул бетΙерасул хъулухъалда гьев хисизе бегьулел гΙадамазул сияхΙалда МахΙачевасул цΙарги «Кавполит» сайталъ рехсей букΙиналъул. «Политикияб болъоялда гьев гъоркье гали гьабизе тΙамиялъе» кинабгΙаги баянаб, багьана бичΙчΙинабулеб цогΙаги комментарий гьечΙо гьанжеги интернеталда.»\nЦебесеб моцΙалда РИА «Дагестан», сайталда бахъараб макъалаялда кΙвар буссинабун букΙана МахΙачевас гьабураб кΙиго лъазабиялде. ТΙоцебесеб хурхараб букΙана мухъазул бутΙрул кΙиго болжалалъ гурони хъулухъалда рачΙине рес кьунгутΙиялда хурхараб. Гьединаб къанун къабул гьабун хадуб, гьелъул тΙоцевесев къурбанлъун вахъине бегьулаан тахшагьаралъул мэр СагΙид ГΙамиров. КΙиабилеб цебелъей хурхараб букΙана Дагъистаналъул рухΙияб идраялда реформа гьабизе бугеб къварагΙелалда. Гьелъ баккизабизе бегьула республикаялъул муфтий ГΙабдулаев АхΙмад-ХΙажил компетенциялда, махшелалда хурхараб суал.\nШималияб Кавказалда сверун эксперт\nШималияб Кавказ анкьалда жаниб