РачIа ликбезал рагьизе » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nДида кIудиял чагIаз бицунеб рагIун букIана, доб хIуригат бахъун хадубила, Совет хIукуматалда цIализе хъвазе лъаларел чагIи рукIине бегьуларилан, чIахIиял чагIи ликбезалдейилан ликпунктазде хьвадулаанила, кодоб кагъат-къаламги ккун. Гьедин чанги жиндирго цIарцин хъвазе лъаларел чагIазда хъвай-цIали малъанилан.\n– Ма, дир вас, дурго бахъани дирабгIаги хутIизе, гьаб дир телефонги босе, - йилан абулеб буго эбелалъ. – Вореха, камераялда вихьулареб гIадаб бакI балагье гIодов чIезе… Дол чагIи тохлъаралго интернеталдасан хъван баче, - йилан малъа-хъваялги гьарулел руго.\n- Ма, щиб кканиги, дир гьаб айфонги босе, интернеталдаса бокьараб жо балагьизе цIакъаб бугин дир аб, - илан инсуцаги бегьулеб буго жиндирго телефон. – КIвараб хIаракат бахъе, дир вас, щиб хIилла гьабунги гьел баллал цIикIкIун щвезе, хадуб нилъеца цо щиб букIаниги ургъилин, - илан ракI-макIги гьабун витIулев вуго вас экзаменалде.\nГьанже ав пакъир, ворчIиладай чIваладайилан щола доб бегьулареб жо цадахъ бугони ахIтIолеб жоялде аскIове. ТIамула гали… бииип! Бахъун чвантинисагун кьола цо телефон пилициялъуласухъе. Цойги нухалъ витIула добго жоялда жанисан ине. ЯхI гьечIищила нужер, нич гьечIищила, цого бакIалдасан кIиго нухалъ лъимер билълъинабизейилан ахIи-хIур бахъуна эбелалъул… ТIамула гали – биииип! Бахъун бачIуна къватIибе кIиабилеб телефон. ВитIула цойги горсверуде. Гьанже хIехьезего кIоларого лъугьуна эмен ва кинабго тухум-кьибил, щайила лъималазе гIакъуба кьолеб, сверабиги рахъизарун, бетIер сверизабулеб бугила васасул, гьанже кинабгоги нужеца кIочон тезабун, кинилан эс экзамен кьолеб, хвезабунила жидер васасул гIумру...!!!! ТIамула гали – биииииип!\nВукIаниги, цIалдохъанасда квер хъвазе ихтиярги гьечIелъул, берцинго гIодов чIола ав столалалда нахъа. ЦIцIараб заманалдасан вахъуна нилъер бахIарчи хIажатханалдейилан… бала лъабго сагIат, кверал тIуртIудун суал цIалун бажаруларого ва кинаб логода жаваб бухьун бугебали ракIалде щоларого. КIвараб-лъараб жоги хъван, ракI рекIеде бачIунарого, кивехун унев вугевали лъаларого къватIиве вачIинев вугев цIалдохъанасде полициялъулас «Ле!» - илан гьаракь гьабула ва гьев чвархъан гIодов ккола. Лъималазул нервабиги чармил рукIунарелъулха.\n» ТалихI кьун рохаял, кьоге тарбия, нужер тарбияялъ турулел ругин…\n» Гьал рекIаразда рещтIаян абизе заман щвана\n» Киредай рачинел нилъ аб гьороца?\nВаллагь цо-цо кӀудиязеги эб рагьани лъикӏ


Медаль щвечIониги, анищ тIубана | Спорт | Киназего гIаммаб Россия\nМедаль щвечIониги, анищ тIубана\nМилана Дадашева гьаюна 1995 соналда Избербашалда. Гьезул хъизан МахIачхъалаялде гочун хадуб, гьей машгъуллъана дзюдоялде. ГьитIинаб къоялдаса нахъе бокьулаан гьелъие спорт, амма Миланаца тIасабищана эркенаб гугари. 2016 соналда 48 кг цIайиялда гьей яхъана Россиялъул чемпионкалъун. ГIолохъанго йикIаниги, гьелъие кьуна "Халкъазда гьоркьоб классалъул спорталъул мастер" абураб цIар, хъвалеб буго "ХIакъикъат" казияталда.\nТIоцебе шагьаралъул турниралда бергьун хадуб эркенаб гугари гьелъие лъугьана кIудияб спорталде гали тIамулеб ареналъун. Миланае гугариялъул махщел щвана МахIачхъалаялъул ДЮСШалда, Россиялъул цIар рагIарав тренер Къасум Насрудиновасул нухмалъиялда гъоркь. Хадуб, дагьал кIудиял гугарухъабазул къокъаялде ккедал, гьелъул тренер йикIана Светлана Грачева. ГIолохъанай спортсменкаялъул тIубараб махщел рагьизе кумек гьабуна гьелъ.\n2012 соналъул апрелалда Оренбургалда тIобитIараб Россиялъул юниоразул чемпионаталда Дадашевалъе мазгарул медаль щвана. Гьелъул хIасилалда, гьей ячана улкаялъул гIолилазул тIасабищараб командаялде. 2012 соналъул маялда Турциялъул Анкара шагьаралда тIобитIараб гIолилазул турниралда Миланае меседил медаль щвана. Гьебго соналъул риидал Загребалда тIобитIараб Европаялъул чемпионаталда гьей мустахIикълъана мазгарул медалалъе.\n2015 сонги букIана Дадашевалъе битI бугеблъун. Июлалда гьей бергьана Истамбулалда юниоразда гьоркьоб тIобитIараб континенталияб чемпионаталда. Гьебго соналъул августалда Бразилиялда юниоразда гьоркьоб тIобитIараб дунялалъул чемпионаталда гьелъ босана мазгарул медаль.\n2016 соналда чIахIиял спортсменазда гьоркьоб тIобитIараб Россиялъул чемпионаталда Дагъистаналдаса гугарухъаналъ киналго дандиязул мугъ ургуялда цузабуна. Гьеб букIинчIо тохлъукьегояб ишлъун, щайгурелъул гьеб чемпионаталде Милана лъикI хIадурлъун йикIана. Амма гIемерисел тренерал ва экспертал гьелда хIикмалъун рукIана. Гьебмехалъ гьелда бичIчIана Бразилиялда Олимпиялъул хIаязда 48 кг цIайиялда гIахьаллъизе йигей Россиялъул тIасабищараб командаялъул вакил жий йикIине йигеблъи. Олимпиялъул хIаязда гIахьаллъана, амма медаль щвезе Миланае хъван букIун гьечIо.


Нухал лъикIлъанагIан цIикIкIунел занал.. » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЦойги магIирукъ, машинаялъ авария гьабун хварал рукъизе гьаругьин рачIунел машинабазул читIир.. Базаралде арай юссинчIо эбел, хIалтIул сордо-къо лъугIун, хъизан-лъималазда аскIоб хIухьбахъизе анишгун вачIунев лъикIав махщелчи ана абадияб хIалхьуде, бертаде хIадурлъулел рукIарал гIолохъаби ккана гъура-чункун чурхдулгун больницаялде..\nЖидер лъималазул гIайибалдалъун хваразул рокъор накабазда эбел-эмен, полиция гьоркьобе лъугьине биччагеян маслихIаталъе кIалъалел хараби.. Анкьида жаниб рагIараб анцIго авария, авараго гьечIого хъамулел машинаби, гьезул хъаравуллъуда харж кьун таразе гьечIеб ургъел. Щибалъул батIа-батIа хъвазе (хъвараб цIалун тамихI гьабулебани) хIужжабазул гIемерлъи! Шагьаралдаса рахъарал нижер мухъалде щвезе ккани анлъго районалъул ракь къотIун ругел нухал тола нахъе. Щибаб росдада аскIоб хIинкъи, хIинкъи гьечIого хъамулел машинаби..\nХъил тIурал, гIатIидал шагьранухал руго магIарухъ. Гьелдасан чанги лъикIлъи буго, хекко щолелги руго, ракIбагъаризабулеб кIанцIейги гьечIо, машинабиги гIемер холел гьечIо. Квешлъиги буго лъикIлъи кIоченабулеб, занал руго цIикIкIунел нухлул рагIалда. Аллагьасул къадар-ин абун тезе бегьила. Гьелда разилъунгутIи Аллагьасда божунгутIи гуро дирги. Аллагьас инсанасе гIакълу щай кьун бугеб, аварагасул хIадисаз нух щай бихьизабун бугеб, нилъее гIумру гьабиялъе бигьалъиялъе гурищ? ХIукуматалъул гIуцIи, законал ругел сундулъго тартиб цIунизе гурищ?\nЩибго квал-квал гьечIого, ричун росулел руго машина бачине изну кьолел документал, документго кодоб гьечIелги руго рулалде рахине гIурабго кодобе машинаги кьун. Ругелщинал мисалал сверухъ, бицун хIалкIвеларо.\nЭмен тохлъаравго гьесул машина хъамулеб буго васас къватIахъе. Эбел васасдаса чIухIун аскIой рекIуней йиго. Бегьилищ I3 сон барав васасухъе машина кьезе бегьилищин абулеб якьадалъул хабаралъе нусалъ жаваб кьолеб буго «Гьедин ругьунлъичIони гьесда машина бачине кин лъалеб»-ин жаваб. «Шоферлъиялъе цIализе гьесул эмен Шураве витIун вукIана дица» ян къварилъахъдулей йиго якьад. «Гьанже лъимал цIодорал руго»-ян кьвагьулеб буго данде нусалъ. Хадусел къоязго инсул чIухIараб машинаялъул чухIараб банка гIадаб жо гьабуна «цIодорав гьанжесев васас», живго цо бох бекун хвасарлъана..\nЭмен гьечIолъи лъазе теларин, васалги гIолохъаби гIолел ругинги абун, налъукье лъугьун гIарацги гIезабун, босун буго эбелалъ школалда цIалулел лъималазе машина. ЦIалунгIаги рахъинчIел васазда машина бачине божилъи гьабизе бегьилищин абулезулги рагIи къотIизабулеб буго гьелъ: «КIудияб квегIенлъи буго магIишаталъе рокъоб нижерго машина букIун, чияда гьардезеги кколел гьечIо..» Эбелалъул рохел къокълъана панкъгIадаб машинаги гIурул рагIалде рехун, лъукъа-къотIун вас больницаялде ккараб къоялъ.. «АльхIамдулиллагь, вас чIаго вуго..ГIадамаздаса намус ккана. Аллагьасул къадар гьадин букIун бугоха»,- ян бецIцIулеб буго гьей пакъиралъул магIу.. Мискинаб хъизаналда бесдаллъун руго лъимал гьелъул васасул гIайибалдалъун, жиндирго кIваргьечIолъиялдалъун. Гьеб кин бецIилеб?! Гипсалъулъ лъурав васул къаданийги чIун шурулеб буго эбелалъ: « Я, дир вас, бегьилищ гьалъал сверабалъан машина хъамизе? Сверуда нахъа гIадан, хIайван, машина, гIодобе тIун кьуру батизе рес бугелъул..» КватIун йиго эбел васасе вагIза гьабизе..\nАвария гьабураб бакIалда гьоркьоре лъугьун гIайибияв тамихIалде цIцIалеб гIадатги нилъер гьезего гьечIо! Гьенибги иш гIарцуца, гIаданлъиялъ тIубала. ХIажатго бугищ гьеб нилъго нилъецаго чIвалеб гIаданлъияли лъаларо дида.\nЩАЙ?!-ин абураб чанги суал буго жаваб гьечIого! Щай, праваго гьечIел гIисинлъимал рулалда нахъа ратани эбел-инсуе гIадлу гьабулареб?! Щай, мехтун тохлъарал праваялдаса махIрум гьаруларел?! Щай, щибго бичIчIи гьечIел, цIалун шоферлъиялъул махщелго щвечIезе ричун праваби кьолел?! Туснахъазда рахачIониги, щай бегьулареб гьезие гIумруялъго машина бачине гьукъизе?! Щай кьваризабулареб тамихI машинаби хъамулезе?! Районаздаялъи гьеб гIадлу-низам гьабизего гьабуларин. Шагьараздаги гъурщаз тIубала гьеб суал. Жалго полициялъул хIалтIухъаби мукIурлъула, кинилаха гьабилеб тамихI, гьанир киналго нилъерго чагIи ругеб мехалъ!\nРуго «лежачий мент»-ин абулел, машина хъамиялъе квал-квал гьабулел жал. Гьелги законалъ риччалел рагIуларо. Эхетарал, чIагоял ментаз законги цIуничIони, «регарал ментал» законалъеги бегьичIони кин чангит балеб гIаданиб нах гьечIел махул чуязда, пахруял гIолохъабазда?!\nСабру насиб гьабе, Аллагь, нижее.


13 январь – Россиялъул печаталъул къо - Статьи - Сетевое издание «По новому пути»\n13 январь – Россиялъул печаталъул къо\n10.01.2020 17:00 Пятница\nХIурматиял «ЦIияб нухдасан» газеталъул хIалтIухъаби!\nРакI-ракIалъ баркула нужеда профессионалияб байрам – Россиялъул печаталъул къо.\nГьанжесеб дунял цебечIезабизе захIмат буго халкъияб информациялъул алаталги гьечIого. Прессаялъ, телевизоралдасан ва радиоялдасан передачабаз, интернеталъ щибаб къоялъ нилъее баян гьарула ахирисел харбал, лъугьа-бахъинал. Нужехъ гIинтIамун, нужер щвалде щвараб информациялъухъ ралагьун рукIуна бакълъулал.\nЛъугьа-бахъунелде агъаз гьечIолъи биччангутIи, чIван къотIараб гражданскияб позиция, цIиябщиналде кIваркьей, ахIвал-хIал лъазабизе хIаракат бахъи — кидаго букIана журналистазул махщалил кIварбугел рахъаллъун. РакIчIола социалиябгун экономикияб ва культурияб рахъалъ цебетIеялъул, рекъел щула гьабиялъул, цолъи ва разилъи букIиналъул масъалаби тIуразариялъе районалъул газеталъул журналистазул махщалилаб хIаракатчилъиялъ хадубккунги квербакъизе букIиналда.\nБиччанте нужеца заманги къуватги кьун гьабулеб къиматаб хIалтIи хадубккунги тIегьазе, Россиялъул журналистикаялъул лъикIал гIадатал цIунизе, гIагараб мацIалде рокьигун бербалагьи гьабизе. Гьарула нужее щулияб сахлъи, талихI ва творческияб хIалтIулъ бергьенлъаби!\nШамиль Дабишев МР «Лаваша район» бетIер


Гьаниса Гъолоде – лъабго къойил нух… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n…Къалъилелде щола щанкIлал хъахIаб чу\nМагIарул бахIарчилъиялъулги чилъиялъулги гIемер хIалбихьараб бакI буго ЦIор. Нилъер халкъалъул фольклоралда, тарихалда, гIумруялда жаниб кIудияб бакI ккола ЦIоралъул темаялъ. Кавказалъул гIорхъи МагIаруллъиялъул гIорхъи букIана ва гьеб цIунана аза-азар соназ, рухIалда барахщичIого.\nДагьаб цебегIан Дагъистаналда промышленниказул ва базаргабазул тIоцебесеб форум тIобитIулелъул, гьенир гIахьалъизе рачIарал ЦIоралъул магIарулазул жамгIиял хIаракатчагIазулгун гара-чIвариял гьаруна «Миллаталъ». ЦIоралъул магIарулазул Шамил имамасул цIаралда бугеб гIуцIиялъул цеве вукIарав нухмалъулев, машгьурав жамгIияв хIаракатчи АсхIабгIали МахIмудовасулгун ва гьанже вугев бетIер МухIамад ГIисаевасулгун «Ленинград» абураб гьоболаб минаялъуб гIезегIан халатал накъитал гьаруна.\nАсхIабгIали МахIмудовас (Хирав) бицана дагь-дагьккун магIарулаздаса эркен гьабулеб бугин ЦIорилан. Тарихияб магIарулазул ракь ккола ЦIоралъул Закатала, Билкан мухъал. Гьединго гьанжесеб КIахъ районалдаги руго магIарулал. Гьеб КIахъ мухъалъул Тангит росдада аскIоб буго Шамил имамасул наиб ХIажимурадил хобги. Мех-мехалда гьеб хобгун ва занигун рагъула цо-цо къажарал. Зани гъурула, гьаб бакIалда наиб ХIажимурад вукъун вугилан абураб игIлан, маххул гьабуниги, бикъун, бахъун уна. Азербайжаналъул цевесев бетIер ХIайдар ГIалиевасул ва гьанжесев бетIер, гьесул вас Ильгьам ГIалиевасул суратал камураб цониги росуги, къватIги, рукъги гьечIо. ХIайдар ГIалиевасе рарал памятникалги руго, СССРалда Ленинилалдаса цIикIкIун, гьезие рукугI гьабизеги тIамулел руго киналго.\nГьединго некIсияб магIарулазул ЧIар росулъ вукъун вуго бищунго шавкат бергьарав ва ритIухъав магIарулазул нуцал, бодул цевехъан КIудияв ГIумахан. Амма гьесул хобалда аскIоб цун бугеб басрияб мажгиталда жаниб магIарул мацIалда вагIзаби гьаруларо, гьел гьукъун руго Бакуялъул тIадчагIаз. «Миллаталъул» гIакълъучи КIудияв ГIумаханасул рухIалъе бигьаго батиларо гьеб хIужа хIехьезе.\nЯ хIалтIудалъун хьезаруге, я магIишат цебетIезе тоге, чIелищ хасго гIолохъаби ЦIоралда. Гьел гочунел руго Россиялде, гьелъул батIи-батIиял регионазде ва гьединго Дагъистаналде. Гьединаб «тамахаб геноцид» ургъун, магIарулаздаса «бацIцIад гьабулеб» буго нилъер умумузул бидуца ва гIетIуца лъалъараб, буцараб, нус-нус росаби ругеб, аза-азар хабал тараб, хIалалаб магIарул ракь. Чияр пачалихъалъ хьихьарал Турциялде гочарал мугьажирзабазде кьолеб кIвар цIикIкIун буго магIарулазул жамгIиял идарабазулги, хьолбохъ бугеб ЦIоралде кьолелдаса.\nГъоркьисаги исанаги ракьбагъариял ккеялъ, гIемераб гIакъуба-къварилъи бихьана ЦIоралъул магIарулазда, хIисаб гьабеха, ригьзалги тIатIала ккун, къотIнор хутIарал гIадамазул. Гьелги кколагури гъолго «беженцал», тIабигIияб балагьалъул къурбанал. Гьанже Крымалде унел руго Дагъистаналдаса квербакъиялъул «КамАЗал». Ине бегьиларилан абулеб гьечIо, амма Крымалда нахъа гьабсагIат кIудияб улка буго, ЦIоралъул магIарулалил абуни, рехун тун руго, бесдалал гIадин, чиярал гIадин, лъиего хIажат гьечIел гIадамал кинигин. Кир ругел нуж, миллатцоял?\nДекабрь, 2014 сон\nЛъие дай,гьеб суал кьун лъик1?\nМагIарулалилан жалго жидецаго рикIкIунелщиназе.\nHamzatavari,"Гъанкъулев чиясул,хвасарлъи гьесдаго бараб буго"(


Г1УНГУТ1АБИ КАМУН ГЬЕЧ1О. - 9 Апреля 2018 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2018 » Апрель » 9 » Г1УНГУТ1АБИ КАМУН ГЬЕЧ1О.\nБакьагьеч1и советалде гъорлъе унеб 2 росулъ ва 1 Г1арада гъутаналда хъвай-хъваг1аялда рекъон г1умру гьабулеб буго 1932 чияс, амма гьездасан х1акъикъаталда гьениб г1умру гьабун буго г1иц1го 876 чияс, ай к1иц1ул дагь. Буго 1 ФАП, 1 библиотека, 1 культураялъул рукъ, почалъулаб отделение, 2 ясли-ах ва 2 гьоркьохъеб школа. Гьездасан 1 садик ва 1 школа уна Кизилюрт районалъул лъай кьеялъул бут1аялде гъорлъе. 2015 соналдаса нахъе советалъул бегавуллъун х1алт1илев вуго Г1алиев Артур. Гьел саназда жаниб гьабураб ва хадубккун гьабизе рак1алда бугебги х1алт1ул бицана гьес нижергун гьабураб гара-ч1вариялда.\n-Артур Жах1барович, мун бегавуллъун вугеб 3 соналда жаниб кинаб хиса-баси лъугьараб советалда. Кинал х1алт1аби гьарун бажарарал?\n-Дун бегавуллъун ккараб заманалдаса цадахъ ккана росулъ г1ураб къадаралда лъим гьеч1олъиялъул г1унгут1и. гьединлъидал аслияб къаг1идаялъ лъабабго сон дир лъел суал роц1ц1инабулаго ана, жеги гьеб х1алт1и раг1алде бахъунги гьеч1о. Бук1аниги цо-цо бажарарал г1иси-бикъинал х1алт1аби гьарун рорч1ана. Бакьагьеч1и жаниб 500 метрадул манзилалда нухде т1уна хъил. Росулъе жанире рач1унеб нухда рана чирахъал. Зама-заманалдасан чабахх баччун къач1ала росулъ ругел нухал. Ракьги баччун рит1а-ришизарула росдал хабзалазул цо бут1а. г1адамазул г1арцудалъун босана цо ц1ияб трансформаторги. Бан раг1алде бахъунеб буго ц1ияб футбол х1алеб майдан.\n-Кинал ругел аслиял цере ч1арал масъалаби? Чара гьеч1ого гьаризе кколел х1алт1аби?\n-Дун хъулухъалде вач1аралдаса росдал рах1ат хвезабулеблъун ккола лъел суал. Хасало росулъ т1убанго лъим къот1ула. Г1адамаз доба-гьаниса лъим баччун жидеего г1амал гьабизе кколеб буго. Гьелъие г1илла буго Бакьагьеч1ибе унеб лъел мухъалде гъорлъе бат1и-бат1иял росаби журай. Гьединлъидал аслияб цебе лъураб масъалаги ккола росулъ г1ураб къадаралда лъим ч1езаби. Районалъул нухмалъиялъги киг1ан г1емер дица гьараниги нижер суал т1убазе нухал ратич1о. Киназдасаго хьулги къот1ун нижеца росдал жамаг1аталъул ц1аралдасан лъел иш т1убазе кумек гьарун г1арза хъван бук1ана республикаялъул бет1ерасул ишал т1уралев Владимир Васильевичасухъе. Г1емер мех иналдего исана нижер гьари т1убазабилин абураб жаваб бач1ана республикаялъул ралел бак1азулгун архитектураялъул ва ЖКХялъул министерствоялдасан. Кумек нижее щвани рак1алда буго Гозолоколосан лъел ц1ияб мухъ бачине. Нижерго къуваталдалъун къач1ан раг1алде бахъинабулеб буго 2 км. манзилалда чинич1иса росулъе бач1унеб лъел мухъ. Гьелъул 800 м. манзилалда бухъун буго риццатал, давление х1ехьолел пластмассаялъул турбаби лъезе рахъ. Гьенир ругел нек1сиял лъел тараназулги ревизия гьабуна, гьезда хадуб бербалагьиялъе х1алт1ухъанги толев вуго. Гьал рицарал тадбирал т1убарабго, цо авалалда алхинч1ого лъим ч1езе гьабизе рес буго. Гьединго хьул буго росулъе т1абиг1ияб газ бач1иналдеги. Гьелъие росулъ трубабазул жанисеб разводкаги нек1ого гьабун буго. Х1ажат буго росулъе жанибе магистралалъул труба бачине. Гьелъие х1алт1и гьабилин раг1и кьуна районалъул бет1ерасул ишал т1уралев Шамил Г1аммаевасги. Гьел гурелги маг1арухъ г1умру гьабун ругел г1адамазул г1иси-бикъинал г1унгут1аби камун рук1инищха. Амма бищун г1адамал лъедалъун хьезарун бажарулебани, росдал аслияб ургъел т1аса инаан.\n-Сунде руссун рук1унел росдал жамаг1ат? Кинаб маг1ишат-яшав гьезул бугеб?\nРуго х1укуматалъул х1алт1абазда ругелги. Г1езег1ан чаг1и х1алт1улел руго рагъулаб часталда. Г1арада гъутаналда ругезул аслияб бет1ербахъи бук1уна г1и-боц1иялдасан. Гьениб лъик1аб даражаялда х1алт1илеб буго колхозги. Маг1арухъ г1умру гьабун ругезги умумузулго батараб г1и-боц1и хьихьиги хур-хер рехун теч1о. киналниги нижер советалда руго г1адамал бет1ергьанал 1199 бет1ер ч1ег1ерх1айваназул ва 4778 бет1ер г1и-ц1ц1аназулги. Руго цо-цо росдада аск1об бугеб карьералда х1алт1илел ругел г1олохъабиги. Амма гьелдаго цадахъ Бакьагьеч1и бащалъиялдаса ц1ик1к1ун рукъзал ч1орого руго. Гьезул г1емерисел руго гъутаналда, Мах1ачхъалаялда ва цогидалги шагьаразда. Гьелъие г1иллалъун дида бихьула нижер гъутан цогидазда данде ккун г1езег1ан цебет1урабги х1ажатал шарт1ал ругебги бук1ин. Гьединлъидал нижер г1адамал т1олабго муг1рузулаб Дагъистаналда цебеч1араб масъала росаби ц1уни. Амма гьелъие г1адамазе росабалъ г1умру гьабизе ккани чара гьеч1ого х1ажаталг1аги шарт1ал г1уц1изе ккола. Амма г1емерисезул гьединал шарт1ал ч1езеризе рес бук1унаро. Бажарарал шарт1ал нижецаги г1уц1улел руго. Кват1ич1ого рак1алда буго рукъзал гьаризе нусгог1ан участок кьезеги.\n- Ахиралдаги щиб дуе абизе бокьилеб жамаг1аталдехун?\n- Бокьун буго къвариг1араб мехалда кумекалъе ратулел росуцоязе рак1-рак1алъулаб баркала кьезе. Хасго росдал г1олохъаби щиб х1алт1и гьабулеб бугониги х1алае ратула. Цоги дир мурад буго цох1а хъизамг1адин жамаг1ат гъункизаби. Гьаб ахир заманаялъ г1емерлъулел руго интернеталда хъвадарулел ва нахъасан гаргадулел чаг1и. Узухъда ратила дир х1алт1удаса рази гьеч1елги, дунгоги рази гьеч1о дирго х1алт1удаса, гьединго щивасул ихтияр буго рагьун жиндирго пикру загьир гьабизеги. Амма жамаг1аталда гьаризе бокьун буго нахъасан гаргадун, г1адамал цоцазде гьусун, жамаг1аталда гьоркьоб рикьалаби ккезарич1ого нужерго бугеб г1узруги, г1олеб г1олареб рахъги, бицун дихъе рач1аян. Рикь-рикьун ругони х1алт1иги цебет1олареблъидал, х1ажат буго букъараб зарг1адинан жамаг1ат гъункизе. Дица киназего гьарула щулияб сахлъи, халатаб ва талих1аб г1умру, хъизан-лъималаздаса рохун, х1алт1ул ургъалида таги киналго.


Гьев кидаго халкъгун вукIана\nЦIадаса ХIамзатил адабияб ирсалъулги заманаялъулги бухьен\n17 октябралда РАНалъул ДНЦялъул ИЯЛИялда тIобитIана Дагъистаналъул халкъияв шагIир ЦIадаса ХIамзатил творчествоялъе сайгъат гьабураб ТIолгороссиялъул гIелмияб конференция. Гьенир гIахьаллъана гIалимзабиги, шагIирзабиги, студенталги, журналисталги. Конференция рагьана ва нухда бачана институталъул директорасул заместитель А. Акавовас.\nИнституталъул грамматикиял цIех-рехазул отделалъул нухмалъулев, филологиял гIелмабазул кандидат МухIамад МухIамадовас бицана жеги гIелмиял цIех-рехал гьаричIел шагIирасул асаразул ва Гьарадерихъ росдалгун шагIирасул букIараб бухьеналъул, гьев гьенив дибирлъун хIалтIулев вукIарал соназул хIакъалъулъ:\n- ЦIадаса ХIамзатил руго жеги букIине кколеб хIалалда цIех-рех гьабизе ирга щвечIел асарал. Гьелде кIвар кьолеб буго институталъул гIалимзабаз, - ан абуна гьес.\nХIамзатил «Шамил» абураб поэмаялъул хIакъалъулъ гIатIидго бицана филологиял гIелмабазул доктор, Расул ХIамзатовасул адабияб ирс лъазабиялъул централъул нухмалъулев АхIмад МуртазагIалиевас:\n- ШагIирас Шамилил хIакъалъулъ хъвана, лъикьаниги ва сункьаниги хIинкъичIого. БахIарчиясул хIакъалъулъ гьесул букIараб пикру хисизабизе лъиданиги кIвечIо. ГIенеккичIо гьев жинде гьарулел гIайибазухъги. Гьесда лъалаан Шамил каки - гьеб дагьабго заманаялъул ахIи-хIур букIин, - ан абуна гьес.\nДГПУялъул Дагъистаналъул адабияталъул кафедраялъул нухмалъулей, филологиял гIелмабазул кандидат Лейла Шабаевалъ жиндирго кIалъаялда бицана лъарагIазул шагIир Гъазияв ГIалилги ЦIадаса ХIамзатилги асаразул гIаммаб рахъалъул хIакъалъулъ.\nИнституталъул лексикологиялъул ва лексикографиялъул отделалъул гIелмияй хIалтIухъан Саимат Юзбековалъ рикIкIана шагIирасул ункъжугьаби.\nГьединго данделъиялда кIалъазе рахъана ДГПУялъул доцент, филологиял гIелмабазул кандидат ГIалибег ГIашурбегов, ИЯЛИялъул литератураялъул отделалъул нухмалъулев, филологиял гIелмабазул доктор Малик ХIусенов, гьебго институталъул искусствабазул тарихалъул отделалъул гIелмияв хIалтIухъан, филологиял гIелмабазул доктор ГIамирбег МухIамадов. Гьез бицана советияб заманалда Дагъистаналъул адабият цебетIеялъул, 20-30-абилел соназда чIахIияб гIелалъул хъвадарухъабаздеги шагIирзабаздеги кьолеб букIараб кIваралъул хIакъалъулъ. Гьелдаса хадуб данделъиялда гIахьаллъарал гIалимзаби ЦIадаса ХIамзатил гIумруялъул ва хъвадарухъанлъиялъул хIакъалъулъ бицине рикь-рикьана батIи-батIиял секцияздеги.\nПрочитано 573 раз\tПоследнее изменение Пятница, 20 октября 2017 15:18\nДругие материалы в этой категории: « ШагIирасухъ гьоболлъухъ\tИнсул васигат »


Автор: ilchi · 09.10.2019\nРайондалул юбилейран хас дурсса мероприятиярттал лагрулий хьунни тарихрал ва краеведениялул музей тIитIлатIисса шадлугъ.\nЗувиллийсса шиннардил манзилданий шаппа цува салкьи буллай ивкIсса музей райондалун пишкаш бунни райондалул бакIчинал хъиривчу Амсар Къажлаевлул. Пикри хъин чулий ккавккун, Юсуп МахIаммадовлул музейран ккаккан дурунни хьхьичIва Пионертурал къатта яла ОьрчIал творчествалул къатта бивкIсса къатри.\nМузейрал экспозициялий бивхьуну бия щала лакрал ва Гъумучиял тарих: Лакку билаятрал цIанихсса арсваврал – Совет Союзрал ва Аьрасатнал вирттаврал, аьлимтурал, шаэртурал, магьирлугърал ишккаккултрал суратру; ичIаллил кьай-кьуй, тIахIни-кIичIу, музыкалул ярагъ. Так цавай сурат рищай аппаратрува бия 200 журалул.\nГъумучиял школалунгу, Лакрал райондалунгу пахрулунсса иш\nПахру ва къюву\nСледующая публикация Мобильная приёмная Президента РФ дошла до Избербаша\nПредыдущая публикация Ниттил мазрал учительтуращалсса хьунабакьаву


Юмористические рассказы (на аварском языке)\nДобавил(а) Administrator on 07 Март 2011.\nБагьаводинги Салал Г1исаги\nАлмахъазулъ цере рук1унаан къоялъ гектар бецизе к1олел кутакал рецарухъаби. Гьединазулъе кколаан дида лъалел Алмахъалдаса Салал Г1иса, Багьаводин,, Калининаулалдаса Этул Ах1мад, Или ва гьел гурел цогидалги...\nЦо къоялъ совхозалъул хурир рук1уна цоцазда хадур рецол ч1ч1ваялги рачун унел рецарухъаби. Цеве-цеве Г1исаги гьесда хадув Багьаводинги. Г1исаца хер бецун чи хадув гъезе толарев вук1ун вуго. Цо х1охь бахъизе ч1аралъур Багьаводиница абун буго Салал Г1исаде валагьин харицел гъеждаги лъун вилъун аниги хадув гъоларин жив дудайилан.\nЮмористический рассказ (на аврском языке)\nЦ1огьорас чу бачинч1огун тана\nМух1амад доб заманаялъ вук1ун вуго, рик1к1аде ун ц1одорго ц1огь гьабулев чи. Цо нухалъ чачаназул росулъеги ун гьенив жиндирго гьалбедирлъув решт1ен гьабула гьас. Цеве-цевеги гьав вач1ун вук1ун щай гьав вач1аравали бич1ч1ула гьалбадерил ц1одорай к1одода. Гьоболасул мурад т1убазе бокьарай гьалъ Мух1амадиде ц1ехон лъазабула. лъил чу гьасда бикъизе рак1алда бугебали ва малъула щиб кин гьабизе кколебали. Гьелъ малъухъе, балъго дов цоясул бокьовеги лъугьун. гьенив вихьиларедухъ вахчун ч1ун вуго Мух1амад дунял бец1лъизег1ан. Марк1ач1ол г1ужалда жанисан рахан-къан бокьгун, жанире сверун руго рукъалъул бет1ергьаби. Мух1амадги бокьосан жанибе бугеб гордухъан ххал гьабун вук1ун вуго, гьел кидада кьижулаян. Рос кьижизе вахун хадуб, щаяли гьесул ч1ужу кьижизе егун гьеч1о.Гьедин гьей ч1ужу кьижизег1ан ч1ун вук1арав Мух1амадида цо заман ун хадуб бихьун буго т1алидоялъусан печалде жанибе т1огьиб г1анкъурги бугеб квар делун бач1ун. Гьей ч1ужуялъ хехго квар жиндирго россасул габуралде ккезабун буго ва гьеб квар эххеде ц1ан ун буго. Макьидаса ворч1аниги квар габуралдаса бат1а гьабизе к1веч1огун г1анкъун лъуна вук1ун вуго кьижун вук1арав росс. Живго т1атаниги, гьев чи хвезе теларилан жанивеги к1анц1ун Мух1амадица хонжроцагун квар къот1ун чачанав хвасар гьавун вуго...Жив гьаниве кин ккаравали Мух1амадицаги бицине ккеларищ, ккараб ах1и-х1уралда хадуб... Гьав чачанасул ч1ужуялъги гьелъул вокьулесги дов росги хвезавун жалго данделъизе ургъараб макруяб иш бук1ун буго гьеб... Хадусеб къоялъ рукъове ине къват1иве лъугьарав Мух1амадида к1алт1а кьолон чачанас х1адурги гьабун батун буго жиндирго чу гьасие кьезе, жинца эбелалъул хахараб рахьг1ан х1алал гьабулин дуе гьабиланги абун. Амма Мух1амадица инкар гьабун буго гьеб чодаса, дун гьеб бикъизе вач1ун вук1анин, мун хвасар гьавиялъухъ босизе вач1арав вук1инч1иланги абун


БачIунеб - гIагарда, унеб - рикIкIада ... » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЛъидаха ракIалда ккун букIараб араб анкьил казият цIалулаго, Дагъистаналда цIияв вачIарав бетIерасда Владимир абураб цIар букIинин. Гьеб гIечIого инсул цIарги бусурбабаздаса, амма жеги цониги дагъистаниясда рагIичIеб ГIабдугIалиевич букIинин. ВачIана гьединав чи витIун, гьесда цIарги буго Владимир ГIабдугIалиевич Васильев. Россиялъул парламанталъул спикерасул заместитель, цевехун МВДялъул структурабазда вукIарав чи рагIула.\nГьеб нужер киназдаго цебего ватцапалъ абун букIун батула. Дица нужее гьаниб бицине кIиго рахъалъул. ТIоцебесеб, щиб гIиллаялъ Р.ГIабдулатIипов нахъе витIаравали дир пикруялда. КIиабилеб, щибгун вачIарав Васильев Дагъистаналде ва щиб гьесул вачIиналъ кьелеб?\nГIабдулатIипов хъулухъалдаса витIизе кинабгIаги гIилла букIинчIо, дагьаб цебегIан полковник МухIамад ГIумаров абурав чи жанив тIами гурони. Гьев жавабияв МВДялъул хIалтIухъан Р.ГIабдулатIиповасул гIагарав чи вугин кьун рагIула цо-цо кремлежуликIаз В.Путинихъе баян. Гьебги хIисабалде босун витIанин ГIабдулатIипов нахъе, батIияб гIилла букIинчIин абулеб буго политикияб кухня лъалел чагIаца. Гьелда бан бетIерлъиялде хьул лъурал финансовиял ва политикиял къуватаца жидер кандидат президентасул столалде ккезавун къеркьолаго ГIабдулатIиповас гьабуна гIажаибаб политикияб ход. Нахъе унев вугин гIарзаги кьун, анкьица тIамуна Дагъистанги Кремльги щив толевали лъалареб рагъа-рачариялда. Лъугьа-бахъарабщиналъул анализги гьабун В.Путиница хIукму гьабуна гьел къуватазда нахъ инчIого лъиданиги вачIев гIурус чи гьаниве витIизе. ВитIана. ВитIунги лъикI. ГIабдулатIипов бегьулев ватичIони иргадал олигархазул таращ гIадин рахъ-рахъалде цIалев витIун чиясдаса Дагъистаналъе Владимирги бегьила, Иванги бегьила, хIатта, Тимофейцин данде ккела. Гьеб буго нилъергун Кремлиялъул жуликIаз улкаялъул президентасухъе ккезабураб гьерсазулги, цояб цогидалда данде кколареб информациялъулги хIасилалда бачIараб кандидатура. Щиб кьелеб гьесул нухмалъиялъ Дагъистаналъе абураб суалалъе жаваб заманаялъ кьела.\nХамиз къоялъул къадеялдаса ХъахIаб рукъалъул жанахIал кьабгIун цIун рукIана. Районазулгун шагьаразул бутIрул, министрал ва депутатал, журналистал, жамагIатчагIи ва гIемерал цогидалги.\nХалкъияб Собраниялъул кIудияб залалда гIодор чIезе бакI батуларого рукIана цо-цоял. АнцIго минуталдасаги заман букIана цIияв ва басрияв республикаялъул бетIерги, гьелгун вачIарав Москваялъул хIаким вачIине балагьун чIун. ТIоцебесеб кьер ккуна пачалихъалъул думаялъул депутатаз ва хIукуматалъулгун парламенталъул бутIруца. Президиумалде вачIана Шималияб Кавказалда вугев президентасул вакил Олег Белованцев, Рамазан ГIабдулатIипов ва Владимир Васильев. Данделъиги рагьун Белавенцевас гIемераб рецц гьабуна ГIабдулатIиповасе. ХIалбихьи бугев политик, гIакъилав инсан, Дагъистан хвасар гьабизе профессионалияб лъайги, хIажаталъуб бахIарчилъиги бихьизабурав цевехъан. Мун ва дур нухмалъи жеги Дагъистаналъеги улкаялъеги хIажат бугин, гьеб дуца жеги бихьизабилин. Хадубго рагIи кьуна Рамазан ГIабдулатIиповасе. Амма ГIабдулатIипов ГIабдулатIиповлъун вукIинароан кинабго жо протоколалдаса кьуричIого гьабуни. Жиндаса цеве рагIи бицине Васильев витIеян чIана. Цо дагьал щурщудун хадур вахъана цеве: "Дие гьобол хIисабалда Владимир ГIабдугIалиевич цеве виччазе бокьун букIана, аз дун витIана. Гьаб дир кIалъай букIина нужее гъоркь букIаралдаса къокъаб, гьалбадерие цIакъго халатаб. ТIоцебесеб иргаялда нужер киназего баркала загьир гьабулеб буго цадахъаб хIалтIухъ. Лъиениги балъголъи гуро кинаб ахIвал-хIалалда дица къабул гьабураб Дагъистан ва кинаб бугеб гьеб жакъа. Владимир ГIабдулгIалиевич, (абун цIияв вриоясде вуссун) дун Дагъистаналде вачIараб мехалда рекIараб самолеталъул жанисеб салон букIана далун ботIроде бортун бачIунеб хIалалъ. Аэропортгун нухал рукIана рихьизе хIинкъулеб хIалалда, нилъ жанир ругеб гьаб ХъахIаб рукъги аслияб майданги букIана рагъул фронталъул линия гIадин маххул заборазда ва бетоналъул блоказда нахъа. Дагъистаналъул къватIазда унеб букIана граждан рагъин абизе бегьула. Рохьилазулги, рохьилал гурелги бандитазул флешкабазда гъоркь букIана республика. Жакъа мун вачIана гьаниве лъикIаб даражаялъул самолетазда, аэропорт ва нухал, гьаб минагун площадь дуда бихьана. Дун вачIинегIан цояв Севералда, цояв Югалда, лъабабилев МахIачхъалаялда рукIарал кьураралги, гьезул гъоркьлъалида букIараб республикаги дица хвасар гьабуна. Жакъа республикаялъул тIалъиялъухъ гIенеккуларев чи течIо. Дида цебе лъураб масъала букIана биялтIей чIезаби ва кьвагьиял къотIизари. Гьеб масъала тIубана дица, хутIараб дуда ва цIияб командаялда цебе буго. Промышленносталъулгун экономикаялъул бицине дун лъугьинаро. Щай гурелъул, лъиениги балъголъи промышленияб цебетIеялъул темпазул рахъалъ Дагъистан Россиялда тIоцебесеб бакIалда буго, щай гурелъул республика бортараб кIкIал цIакъго гъваридаб букIана, дагьал хIасилалги гьел баяназе гIемераллъун лъугьунел руго. Экономика? Лъие доба Москваялда Дагъистаналъул экономика хIажатгIаги бугеб. Дагъистан буго экономикаяб рахъалъ загIипаб, нахъе ккараб республика, дида Россиялъул экономикаялъул министрас цониги нухалда гьикъичIо щиб кумек нужее гьабулебин. Добаса кIолеб гьечIо хIажатаб даражаялда нухмалъи гIуцIизе. Дица кIвараб жо гьабуна, гъалатIал ратани дида тIаса лъугьа киналго. Баркала буго В.Путиние гIумруялъул рагIалде щварабго дие ватIаналъе хъулухъ гьабизе кьураб ресалъухъ. Владимир Васильев дида лъалелдаса буго 25 сон. Гьев вуго лъайги бугев, хIалбихьиги бугев лъикIав нухмалъулев. Гьаб сагIаталда гьесдаса рекъарав чи гьечIо Дагъистаналъе нухмалъиялъе. Нужеца гьикъила 3 миллион чи вугеб Дагъистаналда вукIинчIищ гьединав чиян. ВукIана. Пайда щиб, ахираб 10 соналда жанир дагъистаниял ругьунлъун цоцадаса мацIал гьарун, гьеб мацIихъанлъиялъ унев вуго дунги заман щвелелдего, гьел мацIихъабаздаса свакан витIарав вуго Владимир Васильевги Путиница нухмалъуде. Киназего гьарула икъбал, хIалтIизе руго Дагъистан цебе бачиналда тIад" - ин лъугIизабуна ГIабдулатIиповас калам. КIалъай букIана мухIканаб, пасихIаб, щивав гIенеккарасухъе рагIи-рагIи ккун кьураб. ГIабдулатIиповасда кIвана зал асир гьабизе, хIатта живго вокьуларелцин. ГIодор чIараз варххиялда хъат чIвана гьев жиндир бакIалде гIодов чIезе щвезегIан. Гьениве щваралдасаги кинабго залалъ рахъун чIун чIвана. Ахир Москваялъул гьалбалги, живгоги тIадеги рахъун баркала кьун гIодор чIезаруна. Хадусеб рагIи кьуна цIияв тарав бетIер Васильевасе. Гьесул калам хIалица кквезе щолеб букIана. Живго интеллигент, цIодорав чилъун вихьуна. Амма гьеб Рамазанихъе бугеб харизма абураб жо ва зал кверде босулеб гьунар гьечIин ккола. Гьеб хIажатги батиларо гьесие, ишаздалъун бихьизабила. Гьесул каламалъул аслияб пикру букIана жинца гъоркь рукIарал министралгун хIукумат нахъе битIизе гьечIин, щивавгун дандчIван, кастинг гьабун рищизе ругила нухмалъулел. Гьелъул магIна ккола Москваядаса пуланав чи тIаме спикерлъун яги премьерлъун абураб тIадкъай гьесие гьечIо. Гьеб буго хъулухъчагIи роххараб, гьезул бакI кквезе бокьарал риххараб цIияб хабар. Гьеб лъикIищ квешищали заманаялъ бихьизабила. Хабарал лъикIал рагIаги.\nАвтор: Мух1амад Бисавг1алиев\n» Инжитлъиялъе лъураб памятник ва "конкретный беспредельщикал"\nЛъикӏаб хъван батаги


Рахьдал мацIалъе кIвар кьеялъул хIакъалъулъ | ВатIаналдаса цIиял харбал | Киназего гIаммаб Россия\nРахьдал мацIалъе кIвар кьеялъул хIакъалъулъ\nМацI гьечIони, нилъ гьечIо\nДагьаб цебегIан Йошкар-Олаялда тIобитIараб Миллиял гьоркьорлъабазул советалда кIалъалаго, республикаялда гIурус мацI малъиялда, гьеб лъазабиялда бан Россиялъул Президент В. Путиница абуна мацIал лъазари бугила, Россиялъул Конституциялда рекъон, щивас жиндие бокьун гьабулеб иш ва пачалихъияблъун кколеб гIурус мацI лъазабиги лъикIлъизабизе ккелилан.\nСунда бан борхараб улкаялъул президентас мацIазул суал? Гьелъие гIиллалъун ккана миллиял республикабазда (Татариялда, Башкириялда ва гь. ц.) батIияб миллаталъул гIадамаз жидее рахьдаллъун, гIагараллъун кколарел мацIал лъазари тIадаблъун гьаби лъикI гьечIилан гIарз бахъи. Щайгурелъул гIемерал сонал руго, мисалалъе, Татарстаналда гIумру гьабун ругел гIадамазда, щиб миллаталъул гьел ратаниги, татар мацI лъазабизе тIадаблъун гьабуралдаса. Гьеб суалалъул хIакъалъулъ бицинчIониги бегьилеб букIун батила, нилъер республикаялда Путинил рагIаби жидеего бокьухъе цIалулел ва бичIчIулел гIадамал рукIинчIелани. Жакъа, хIатта, Дагъистаналъул улбуздаги школазул мугIалимзабаздаги гьоркьорцин ратулел руго рахьдал мацIал лъазаризе ккеларилан абулел чагIи. БитIараб бугищ гьеб пикру, гьединаб тIалаб? Узухъда, гьечIо. Гьединаб бербалагьи хадубккунги бугони, цо заманалдасан гьеб нилъеда цIакъ ракIалда бухIизе буго. Щиб жо кколеб Дагъистаналъул халкъазул культура? Гьеб ккола щибаб халкъалъул мацIазул кьучIалда бараб гьайбатаб си. КьучI биххани, гьеб маданиятги гIодобчIвала, халкъалъул хасиятги хола. Хварал мацIал чIаго гьариялъул мисалалгицин руго нилъеда цере. Мисалалъе гьединаблъун ккола гIибрани (ГIизраилалъул пачалихъияб мацI), нус-нус соназ хун букIараб ва 1947 соналдаса байбихьун чIаголъизе гьабураб. Цогидал республикабазда, рахьдал мацIалда ЕГЭ кьезе жидее ресал гьареян, Конституциялъулаб Судалде щвезегIан хъвадарулелцин руго.\nЛъалаго, тIаде цIазе бегьиларо кIудияб ками!\nГьедин бугеб мехалъ, щайха нилъеца лъимал, лъималазул лъимал махIрум гьаризе кколел бечедаб, нилъер тIабигIатлъун кколеб эбелаб мацIалъул гьайбатлъиялдасаги гьелъул тIагIамалдасаги. Метерисеб къоялъул пикру гьабуларел цо-цо гьоролчагIазул хьвади-чIвадиялъухъги балагьун, щай тIубараб миллат гьезда хадуб унеб бугеб? Нахъа кватIун букIинародай? Масала, щай бакI-бакIазда гьарурал хъвай-хъвагIаял, официалиял идарабазда, къватIазда лъурал, росабазул ва районазулгун шагьаразул цIарал, гIурус мацIалда цадахъ, Дагъистаналъул Конституциялда рекъон, пачалихъияллъун жал рикIкIунел, нилъер халкъазул мацIаздаги хъвазе бегьуларел? Цогидал республикабазда, улкабазда гьеб къагIида гIатIидго билълъанхъизабулебги бугелъул.\nГьеб киналъулго хIисабги гьабун, нилъер халкъалъул тарихалде жанире раккани, гьениб рахьдал мацIалдехун жакъа гIадаб хашаб бербалагьи гьабулеб букIараб заман батизе рес гьечIо. Советиял соназдацин рахьдал мацI гьадигIанго кIвар кьечIого толароан. Гьанжейилан абуни, соналдаса соналде дагьлъулеб буго магIарул мацI лъалезул къадар, ва гIурус мацI лъугьун буго нилъеда гьоркьоб бухьеналъул алатлъун. Узухъда, нилъер культураги гIумруялъул даражаги борхизабиялъулъ гьеб мацIалъул буго кIудияб кIвар, ва гьелда лъилниги щаклъи гьечIо. Р. ХIамзатовас абухъе, гIурус мацI ккола нилъер мугIрулги, гIадамалги, халкъалги цоцада рухьараб меседил рахас. Гьеб нилъер халкъалъе ккола кIиабилеб рахьдал мацIлъун. Амма, гьелда бан, рахьдал мацI кIочене тей битIараб букIинадай?\nДагъистаналда рахьдал мацIазда сверухъ бугеб ахIвал-хIалалъе гвангъараб мисаллъун ккола нилъер школал. Гьел хIалтIула кIиго цIалул планалда рекъон: цоабилеб ва кIиабилеб. Цоабилеб планалда рекъон школазда 5 классалде щвезегIан дарсал кьола рахьдал мацIалда. Амма республикаялда цIикIкIарасел школал, гьелдаса инкарги гьабун, рачIунел руго рахьдал мацI анкьида жаниб 2-3 дарс хIисабалда кьезе бихьизабураб кIиабилеб цIалул планалде. ГIажаибаб жо буго, жалго эбел-эмен разилъулел гьечIо жидер лъимералъ рахьдал мацI лъазабулеб букIиналда. ХIатта, гьелъул экзамен кьезе ккеларедухъ, миллат хисиялдегицин рачIине ракIалда буго цо-цоязда. Гьеб хIалалда нилъ унел ругони, хIинкъи буго гIагараб заманалда жаниб рахьдал мацI лъугIиялда. Гьелда тIадеги, жидеца магIарул мацI лъазабулел цIалдохъабазул къадар республикаялъул школазда, араб цIалул соналде дандеккун, исана дагьлъун буго кIиго проценталъ. Жакъа Дагъистаналда буго кинабниги 1454 школа, гьездаса цого миллаталъул цIалдохъаби цIалулел руго 1223. Гьениб рахьдал мацI малъизе кинабниги квалквал гьечIо, амма гьел кIиабилеб цIалул планалдеги рачун, унел руго гIурус мацIалда цIали гьабулеб къагIидаялде. Гьеб лъикI гьечIо. Школазул нухмалъулел ургъизе ккела кинаб къиматдай жидер «хIаракатчилъиялъе» лъела хадусел гIелаз абураб суалалда тIад.\nГьал къоязда Дагъистаналъул журналистазул делегация тIадбуссана, Дагомысалда тIобитIараб «ТIолабго Россия» абураб фестивалалда гIахьаллъиги гьабун. Гьениб Дагъистаналъул журналистазул жигарчилъиялдалъун тIобитIана миллиял газет-журналазул букIинеселъул ва гьединго рахьдал мацIазда сверухъ бугеб ахIвал-хIалалъул хIакъалъулъ «гургинаб стол». Гьеб тадбиралда баянлъана нилъер республикаялда, цогидазде дандеккун, миллиял мацIал цIуниялъул рахъалъ беццараб хIал гьечIолъи.\nЮНЕСКОялъул баяназда рекъон, дунялалда хIалтIизабулеб 6900 мацIалъул тIагIиналъе хIинкъи бугеблъун ккола 2500 мацI. Гьезда гьоркьоса 25 мацI ккола Дагъистаналъул халкъазул, магIарул мацIги жанибе бачун. Гьеб буго жакъа нилъее, магIарулазе, цIакъго пашманаб хабар. МацI тIагIиналъе аслиял гIиллабазул цояблъун ккола гьеб умумуз гIолеб гIелалъухъе кьолеб гьечIолъи. Заман щун буго нилъ рекIеде рачIине ва нилъеда тIаде бачIинехъин бугеб кIудияб камиялъул ургъел ва гьеб тIаса босизе тадбирал гьаризе.\nИнхоса ГIалихIажица, Ругъжаса Элдарилас, ЧIанкIаца, ХъахIабросулъа МахIмудица, ЦIадаса ХIамзатица, ХIамзатов Расулица асарал хъвараб, имам Шамилица бицараб мацIалде нилъеца дагь-дагьккун ракь хъвалеб буго. РекIеде рачIине заман щун гьечIодай? Бокьилаан газета цIалулез, гьаб суалалда тIасан жидерго пикраби загьир гьарун, редакциялде хъвазе.\nЗикрула Илясов,Россиялъул халкъазул Ассамблеялъул\nДагъистаналъулаб гIуцIиялъул нухмалъулев


Минск. Белорус мацI цIуни тIалабгун гIуцIараб митинг. 20Фев2013\nАхирисеб заманалда Белоруссиялда кIудияб бахIс багъарун буго мацIалъул политикаялда хурхараб. Цоязул рахIат хвезабун буго гIурус мацIалъул позиция Белоруссиялда загIиплъизабулеб букIиналъ. Цогидаз гIамал гьабулеб буго белорусс мацI латин хIарпаздалъун хIалтIизабизе. Амма гьеб проблема гуро цохIо Белорусссиялъе хIасиятаб.\n«Столетие» абулеб Тарихияб Перспективаялъул Фондалъул информациониябгун цIех-рехалъул сайталъ гIатIидго дандбалеб буго Белоруссиялда бугеб мацIалъул ахIвал-хIалалъул суал.\n«Миллатчилъиялъул министерлъи» абулеб макъалаялъул автор Алексей Полозовасул пикруялда Белоруссиялда латинизация байбихьун бугин. Мисалалъе гьес рачунел руго Минск шагьаралъул метроялъул къадазда рарал хъвай-хъвагIаял.\nМетроялъул станциязул цIарал кьун руго кириллицаялдаги латиницаялдаги.\nПолозовас хасго гьадин абулеб буго жиндирго макъалаялда: «Шаклъи гьечIого, хасго гIурус мацI ккола Белоруссиялда аслияб мацIлъун. Гьедин бигьаяб буго жалго белоруссазе ва гьезул цIикIкIунисеб къадар белорусизациялде данде чIолеб буго».\nАммаила, гьелда балагьичIого республикаялъул тIадтараз къасд гьабулеб бугин хасго белорус мацI гIатIидго тIибитIизабизе.\nБатIияб баян гьабулеб буго Белорус мацI лъазабулеб институталъул гIелмияв хIалтIухъан Игорь Копыловас:\nКопылов Игорь: «Белорус мацIалъул латиницаялъул цIияб вариант гьале 15 соналда жаниб хIалтIулеб буго. Гьелъул апробацияги тIобитIана Цолъарал Миллатазул ГIуцIиялда ва экспертазул къукъаялъ гьеб вариант къабулги гьабун, халкъаздагьоркьосеб даражаялде бихьизабун буго».\nИгорь Копыловас абулеб буго гьаб проблема актуалияблъун рикIкIине бакI гьечIин.\nКопылов Игорь: «Дица абиларо жакъа къоялде гьеб кIвар цIикIкIараб проблема бугин, щай? Щай гурелъул жакъа официалияб графикалъун кириллица кколелъул. Амма, хIакъикъаталдаги Белорус мацIалъул тарихалда латиница хIалтIизабулеб букIана халатаб заманалда. Чанго гIасруялда жаниб. ХV-ХIII гIасрабазда Белорус мацIалъ хъварал асарал басмаялде кьабулаан хасго латин хIарпаздалъун».\nБатIияб иш буго Россиялъул миллиял субъектазда. Россиялъул тIадтараз, жамгIиял ва политикиял хIаракатчагIаз некIогоялдаса гьоркьоса къотIичIого русификациялъул политика хIалтIизабулеб буго хасго бусурбабаз гIумру гьабулел икълимазда – Татарстаналда ва Шималияб Кавказалъул республикабазда.\nАхирисел соназ Татарстаналъул жамгIиял хIаракатчагIаз ва гIалимзабаз чанги нухалъ къасд гьабулеб букIана цебе гьениб хIалтIизабулеб букIараб латин алфавит хIалтIизабизе. Амма Россиялъул хIакимзабаз чIван къотIараб къагIидаялда гьеб иш гьукъулаан, гьединал хIаракатчагIазе миллатчагIазул цIаралги кьун.\nГьениб бачине бегьула гьадинаб тарихияб баян. Лъалеб букIахъе Латин алфавит хIалтIизабулеб букIана Дагъистаналдаги большевикал хIакимлъуде рачIараб мехалда. Гьез нахъе бахъун букIана гьениб некIо заманалдаса хIалтIизабулеб букIараб ажам, ай – гIараб алфавит.\nБолшевиказул идеологаз дагъистаниязе мисалалъе бачулеб букIана Туркиялда ккарал реформаби. Дораги гIараб алфавит нахъе бахъун букIана Ататюркица, ян абулаго. Хадуб официалияб алфавитлъун Дагъистаналда лъазабун букIана кириллица. Гьеб кинабго иш гьабулеб букIана миллияб ва рухIияб ирс кIочонтезаби мурадалда.\nП.К. Услар. Авар грамматика. Тифлис, 1889.\nАмма гьеб иш большевиказ гурел байбихьараб. 1870 соналда Тифлисалда къватIибе бахъараб «МагIарулазда гъорлъ цIáла-къали тIибитIизаби» ян абураб макъалаялда абулеб букIана Кавказалда гIаммаб мацIлъун гIурус мацI букIине кколин, гIаммаб алфавитлъун кириллица букIине кколин.\nЦого мехалъ пачаясул администрациялъ кIудияб кIвар кьолеб букIана рахьдал мацIазеги. Амма миллиял мацIал церетIезари пачаясул хъулухъчагIазул аслияб мурадлъун букIун гьечIо. Рехсараб макъалаялда гьадин бихьизабун бугоан гъозул унго-унгояб мурад:\n«Нилъеде данде кколареб гIараб маданият гIараб мацIалъ гьениб тIибитIизабун бугони, гьелде данде чIезабизе бигьаго бегьула халкъияб мацI».\nГьелдаса нахъе пачаясулги большевиказулги гIалимзабаз гьеб иш бихьизабун букIана «жагIилаб» ва «хъвай-хъвагIай лъалареб»илан абураб халкъалъе алфавит кьей хIисабалда.


Исана марталда Каспийскалъул азарханаялда лъабго сон бараб лъимер хвеялда бан такъсиргьабиялъул иш рагьун буго цIех-рехчагIаз. Тохтурзабаз заманалда букIине кколеб кумек гьабичIолъиялъ хванин гьеб лъимер, гьеб лъугьа-бахъиналъе гIайибиязе тамихI гьабизабичIого тезе гьечIин жидецайилан лъазабулеб буго хвараб лъимадул эбел-инсуца.\n16 июлалъ Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ такъсиргьабиялъул иш рагьун буго исана марталда Каспийскалъул азарханаялда лъимер хвеялда бан. Гьеб лъимер хвеялъул гIайиб тохтурзабазда бугин рикIкIунеб буго хварав лъабго сон барав васасул гIагарлъиялъ.\nЦебехун «Эркенлъи» радиоялъе гьесул эбел Исламова Дианаца бицун букIахъе къаси кьижараб бакIалда унтун лъугьун вуго гьелъул вас, квешаб, хIапдолеб гIадаб хъегIиги, бахараб цIа-канги букIун буго гьесул.\nРокъор кьурал дарабаз кумекги гьабичIого хехаб кумек ахIун буго гьелъ, амма нужехъе битIизе автомобиль гьечIинги абун кумек гьабизе инкар гьабун буго гьезги. Жиндирго бажариялдалъун азарханаялде щвараб мехалдаги жиндихъги унтун холеб бугеб лъимадухъги гIинтIамичIин гьенибилан бицун букIана Дианаца.\nГьелъул рагIабазда рекъон жиндир вас холев вугин кумек гьабейилан гьей ахIдезе лъугьараб мехалда, цин гьелъул васасул бахунеб унти бугин, гьесие къваригIунел дараби гьечIин абун азарханаялъул цояб бутIаялдаса цойгиялде ритIулел рукIун руго гьел.\nЗахIматаб хIалалда вугониги, гьез кьурал дарабазги кумек гьабулеб гьечIолъи бихьаниги тохтурзабаз унтарал регулеб рокъоре жалги ритIун, тIокIаб гIинго тIамичIилан, гьел кьижун рукIанила, медсестраги жидеде регIун йикIинчIилан абулеб буго Диана Исламовалъ.\nГьедин къаси 8 тIубаралдаса радакь 5 тIубазегIан азарханаялда букIине кколеб кумек щвечIолъиялъ гIанкъун хун вуго гьелъул лъабго сон барав вас. Гьев хун хадуб тохтурзаби Дианада гIайибал чIвазе лъугьун руго. Гьез жидедаго гIайиб бугин рикIкIунебго букIун гьечIо. Дуца гьев цIакъго кватIун вачIанин азарханаялде вачун, гьедин захIматго унтарав чи рокъов сах гьавизейищила хIалал рихьулелин абун тIаделъун руго гьел васасул эбелалде.\nГьев хун хадуб, гьеб сордоялъ хIалтIуда вукIарав гIицIго цохIо реанимациялъул тохтур ун вуго жиндиего бокьун азарханялдаса нахъе. ХутIарал церего гIадин хIалалъ хIалтIулел рукIун руго.\nДианаца абулеб букIана гьел чагIи жидеда ккараб гIайибалъе мукIурлъун рукIаралани ва жалго хIалтIудаса нахъе ун рукIаралани жиндица уголовияб тамихI гьабейин гьезиейилан лъазабилароанилан, амма гьезул нич бахъиялъ ва жидедаго ракIчIеялъ ццин бахъинабун хъванила жиндица гьезда тIасан гIарзилан бицана гьелъ «Эркенлъи» радиоялъе.\nДиана Исламова: «Дица гIарза цохIо прокуратураялдеги, цIех-рехалъул идараялдеги гурониги, страхование гьабулеб фондалдеги, сахлъикьеялъул министерлъиялдеги, Дагъистаналда йигей лъималазул ихтиярал цIунулей Интизар Мамутаевалъухъеги, бажараралщинал идарабазде хъвана. Гурони гьеб иш гьоркьоб инабизехъин букIана гьеб азарханаялъул нухмалъиялъ. Гьезие гьеб ахIи-хIур къваригIун букIун батилищха.\nМарталъ хвана дир вас гьеб мехалдаго абун букIана гьез гьев хвеялъе гIайибияв щивали чIезабизе бугила жидеца, гьев хIалтIудаса нахъе гьавизе вугилан. Щив гьез чIезавулев, щивниги гьавуларо, гьезие заман инабизе къваригIун буго. Гьезда ккун батила гьоркьоб заман ун хадуб дунги гIодой йиччалин, гьеб ишги гIадамазда кIочон телин абун.\nГьезул цIех-рехал къваригIун гьечIо гьеб бакIалда, цIар-цIарккун рицана дица гьеб сордоялъ хIалтIуда рукIарал ва дир васасе кумек гьабичIел тохтурзабазул цIарал. Щайха гьезие гIадлу гьабулареб? Щай гьел жаваб кьезе тIамуларел азарханаялъул нухмалъиялъги сахлъикьеялъул министерлъиялъги? Щай гурелъул гьезие хварав дир васасулги цойгидал лъималазулги ургъел гьечIогоха. Гьезие цохIо жидер азарханаялъул квешаб цIар иналъул ургъел буго.\nБетIералдаго гьез жидеда гIайибги кканин абун, гIадамазул нухда рилълъун рукIаралани дица гьабщинаб ахIи-хIур бахъинабулароан. Жидедаго бугеб гIайибалъеяли щай гурин гьел тохтурзаби мукIурлъиларел, дун гIайибияй гьайизе, инжит гьайизе лъугьана гьел.\nГьанже дун гIодое йиччазе гьечIо, дица гьел букIине кколедухъ тамихIалде цIазаризе руго. Хваралъуса дир вас вахъинаро, амма тIокIаб гьединаб лъугьа-бахъин ккечIого букIиналъе кIвараб хIаракат бахъизе буго дица. Гьел гIадал тохтурзаби тIокIал киданиги хIалтIун бажарулареб хIал гьабизе къваригIун буго дие».\nЦIех-рехалъул идарабаз баян гьабулеб гьечIо гьеб такъсиргьабиялъул ишалде гъорлъе чан тохтур ккун вугевали, амма гьеб ишалъе гIайибиял рукIин чIезабурал тохтуразе къануналъ киданиги жидерго пишаялда рекъон хIалтIизе рес кьезе гьечIин баян гьабулеб буго гьез.\nТохтурзабаз жалго гIайибиял ругин рикIкIинчIониги Каспийскалъул азарханаялъул бетIерав тохтур Жамалудин МухIамадгIалиев жиндирго хIалтIухъабазда Диана Исламовалъул вас хвеялъул гIайиб букIиналъе мукIурлъулев вуго.\n«Аргументы и Факты» газеталъе кьураб баяналда гьес лъазабулеб буго гьеб ишалъе гIайиб букIиналда щаклъи бугелщинал тохтурзаби, цIех-рех лъугIизегIан хIалтIудаса нахъе гьарун ругилан. Гьезда гIайиб чIезабуни гьел азарханаялдаса тIубан нахъе реххизеги ругилан.\nТохтурзабазул гIайибалдалъун Дагъистаналда лъагIалида жанир хварал лъималазул мухIканал баянал кьолел гьечIо цохIониги сахлъицIуниялъул идараялъ. «Эркенлъи» радиоялъ гьабураб цIех-рехалъул хIасилалда тохтурзабазул гIайибалдалъун гъоркьисал ва исана Дагъистаналда хун буго дагьалдасан 6 лъимер.\nМухIанго гьединал баянал щвеялъе квалквал гьабулеб буго буго гIемерисел гIадамаз гьединал лъугьа-бахъиназул къватIиб лъазабунгутIиялъ. Гьединго нижер баяназда рекъон ахирал саназда Дагъистаналда лъимер хвеялъе гIайибияв цохIониги тохтурасе уголовияб тамихIги гьабун гьечIо.


Къойилго гIадин дагъистаниязда дандчIвалел масъалаби тIураялъе Дагъистаналда гIуцIун буго "Дун ккола президентасул кумекчи" абураб багъа-бачари. Гьелъул кумек букIинин заманаялъ нухмалъи гьабизе Дагъистаналде витIарав Рамазан ГIабдулатIиповасейин рикIкIунеб буго гьесда сверун ругел гIадамаз. Гьедин республикаялъул 42 мухъалъул щибалда вуго президентасул анкьго вакил.\nГьеб багъа-бачариялъ гьабулеб хIалтIул хIакъалъулъ цIализе бегьула интернеталда ругел сайтаздасанги. Масала, В Контакте сеталда кьураб баяналъухъ балагьун, аслияб куцалда гьеб багъа-бачариялъ республикаялда рищни-къул бакIарулеб буго. Нухмалъи гьабизе вачIун тIоцересел къоязго ГIабдулатIиповас кIвар кьезе лъугьараб масъала букIана гьеб - сверухъ рацIцIалъи чIезаби. Гьедин ГIабдулатIиповасда бихьизе гIадин бакIалъул нухмалъулезги цогидазги зама-заманалдасан тIоритIула рищни бакIариялъул акциял.\n"Президентасул кумекчагIаздасан" гьабулеб тIалаблъун лъугьунеб буго бакIалъул нухмалъулездасан гIадамаз рахъулел гIарзал ГIабдулатIиповасде щвезариги. Гьел кумекчагIазул вакилзаби руго щибаб мухъалдаги щибаб росулъги. Масала, Казбек мухъалда гьединав вакиллъун вуго Нургьамудин Идрисов. Гьесги цогидал ракьцоязги гьал къоязда Казбек мухъалда тIобитIараб митингалда рорхун ругоан республикаялъул нухмалъулесда рагIизе къваригIарал суалал. ЭР-ялъе гьес бицунеб буго кинал суалал гьел кколелалиги, жибго гьеб багъа-бачариялъул ккезесеб хIасилалъулги.\nИдрисов Нургьамудин, жамгIияв хIаракатчи\nНургьамудин Идрисов: "Гьелъ хайир кьелин ккола дида. Щайин абуни гьеб буго аслияб куцалад гIолилал данде гьарун, гьезул бугеб ресалдаса пайда босулеб тадбир. Нижеца, чIахIияб гIелалъ гьезда нух бихьизабулеб буго, кинаб къагIидаялъ гьеб хIалтIи бачинебали. Дун вуго Казбек мухъалда вугев вакил. Жибго гьеб тадбиралъул мурад буго экология цIуни, ришватчилъиялда ва цогидал мекълъабазда данде къеркьей, тарих лъазаби ва цогидаб...\nНижехъе рачIунел гIарзаби батIи-батIиял руго. Масала, цо мугIалималъ хъвалеб буго жидер школалъул директорлъун тун вугин цеве жидер Газель автомобиль бачунев вукIарав чи. ХIакъикъаталда гьедин бугизеги буго. Гьеб ккола Гуни росдал школа. Гьединго Дилималдаса рачIунел гIарзаби хурхарал руго нухал, газ, электричество гьечIолъиялда. Гьединго хIалтIуде лъугьунелъул гIарац тIалаб гьабулеб букIиналда рарал. Гьедин цIалун яхъун, росулъе ячIарай цо гIолохъанай яс гIодана дие хIалтIуде йосизе къваригIун батани 150 азарго гъурущ тIалаб гьабулеб бугин жиндихъаян. ХIакъикъат чIезабизе кIолареб хIужаги бугоха гьеб, цо рахъалъ. Росдал гIадамазе рукъзал разе кьолеб гIарац буго. Гьеб щвезе ккани, бачIинахъего 50 азарго гъурущ кьезе кколеб буго. ХIалтIи щвезе иргаялда чIарал гIадамазул фондалъги унеб буго ришват хIисабалда гIадамазухъа гIарцул цо пуланаб къадар бахъун. Гьеле гьединал жал руго гIемер дандчIвалел. Гьеб киналъулго бицинеги бицана гIадамаз митингалда".\nАмма президентасе кумекалъе рахъарал гIадамазда ракIчIолеб гьечIо Хъазамбиева Шамайил. Гьей ккола Хунзахъ мухъалъул ТIануси росулъа мугIалим.\nХазамбиева Шамай, мугIалим\nШамай Хъазамбиева: "Дида гьаб нилъер халкъалда божилъи бачIунеб гьечIеб - гьазул кIигьумерчилъиялъги хIалихьалъиялъги. Масала, дунго мугIалим кколелъул, дица мугIалимасул мисал бачина. Ришват кьечIого мугIалимасе тIадегIанаб категория чIезабулилан кколищ дуда? ГIабдулатIиповас бищунго рагъ базе кколеблъун ришватчилъи лъидалха рикIкIунеб бугеб... Киналдего гьесул квер гIунтIулищ? ГIунтIуларо. Гьел кумекалъе тарал чагIиги, гъолго чагIи гурищ гъол ругел? Мисалалъе босе ЕГЭ ( цогояб пачалихъияб экзамен). Шагьараздаса гьабщинаб халкъ росабалъе щай бачIунеб бугеб гьеб экзамен кьезе? МагIарухъ кьолеб лъай цIикIкIараб букIунищ? Гуро, гьаниб гьеб кьезе бигьа букIун...\nНилъеца ГIабдулатIиповасе гьабулеб кумек букIинаан ришватал нилъецагоги кьечIого, нилъецагоги босичIого тезе... Щибаб мухъалде цех-рехалде чагIи ритIулел ругила. Гьеб мухъалъул нухмалъулес гьезие битIарабищ бицине бугеб? Квешаб-лъикIаб батIа бахъизе жеги гIун гьечIо нилъер халкъ. КIигоги лъабгоги соналда жаниб хисулеб хIал бугищ гьелъул?\nГIабдулатIиповасе кумек гьабичIони, квалквалгIаги гьабичIого толаро - ришваталги росула... Гьеб буго ГIабдулатIипов вачIиналдего, МухIухъе щвелалдего, МухIамадгIалил мехалдаго, 20 соналда жаниб кьалбал риччараб ришватчилъиги цогидабги хъата-масан лъугIулебищ? Гьединго гьанже гIадамазухъ гIенккараб мехалда, гьев гIагарав гурев чиго гьечIо. Жиндир ясалъул бетIергьанчиясул гьудуласул классцояв вукIун вугила, жидер имгIаласул щивалигойила, ... - гьеле гьединал жалги рицун гIадамаз ГIабдулатIиповасухъе нухал рахъулел руго. Гьелдалъун гьесие квалквалалги гьарулел руго. Дир хIисабалда, гIолилал жиндаго аскIоре цIани лъикI букIинаан гьесие".


Дагъистаналъул политикаялъул аслияб гьодекIан\nАмма божизе бегьулел бакIалъа ЭР-ялъухъе щварал баяназда рекъон, МухIамад ГIисаевги нахъе вахъун, гьесул бакIалде тIамулев вуго Шамил ГIисаев. Гьес гьенир тIуразаризе рагIула инвестициязулгун транспорталъул ва промышленносталъул суалал. МухIамад ГIисаевин абуни тIадвуссунев вуго жиндирго букIараб хъулухъалде – туризмалъул комитеталде нухмалъулевлъун.\nМухIамад ГIисаевги нахъе вахъун Шамил ГIисаев гьеб хъулухъалда теялъулъ магIна бихьулеб гьечIин жидедаян абуна ЭР-гун букIараб гара-чIвариялда цо-цо экономистаз.\nАмма гьеб магIна жинда бихьулеб бугин бицана ЭР-ялъе журналист ва жамгIияв хIаракатчи Маркъо ШагIбановас.\nМаркъо ШагIбанов: «Дида гьениб щибгIаги гIилла бихьулеб гьечIо гьеб хIукму бичIчIунгутIиялъе. Щай гьев вице-премьерлъун тезе бегьуларев, щиб гIунгутIи гьесул бугеб? Дида дагьа-макъав лъала Шамил ГIисаев. ГIезегIан хIалбихьиги бугев, хIалтIиги лъалев чи вуго гьев. Гьесухъа бажарилин ккола дида гьеб иш».\nДагъистаналда вацал ГIисаевазул бизнес буго цIатариялда хурхараб, гьединго Шамил ГIисаев ккола «Агромир» абураб компаниялъул нухмалъулевги. Гьединлъидал вацал ГIисаевазул хIалбихьиялде мугъчIвайги гьабун республикаялда транспорталъулъ, экономикаялъулъ цебетIей лъугьинабизе къваригIун батилин Рамазан ГIабдулатIиповасеян абуна ЭР-ялъе цо-цо экономистаз.\nМасала, экономист Халил Халиловасул рагIабазда рекъон, улкаялъул нухмалъулесего гIадин, регионалъул бетIерасеги кIудияб кIвар буго къватIисан инвестициял рачIинариялъул. ХIажат буго инвестициял рачIунеб куцалда республикаялда гъоркьбакI рекъезабизе.\nХалил Халилов: «Гьеб рахъалъ, ай промышленносталъулги, инвестициял рачIинариялъул рахъалъги иш беццилеб хIалалда гьечIо гьабсагIаталда. Ахираб заманалда гьединаб цебе туркIи гьечIо. Гьединлъидал Шамил ГIисаевас нухмалъи гьабулеб «Агромир» компаниялъ бихьизабулеб буго гьеб хIалтIи кинан гьабизе бегьулебали. ТIадежоялъе республика тун къватIирехун лъикIал бухьеналги руго гьесул.\nГьединлъидал кIудияб хьул буго инвестициял рачIинариялдаги промышленность цебетIезабиялдаги рухI речIчIизабилин гьесилан. Жакъа къоялда нилъее церетIезе къваригIун батани, нилъеца чара гьечIого кIвар кьезе ккарал рахъал руго гьел – инвестициялги, промышленностьги».\nРеспубликаялда Шамил ГIисаев лъала бизнесмен, Халкъияб Мажлисалъул депутат ва Краснодар мухъалда чIарав бизнесмен Ризван ГIисаевасул вац хIисабалда. Краснодар мухъалда Ризван ГIисаевас рарал тIубарал шагьарал руго гьанже заманалъул тIалабазда данде кколедухъ.\nГьединабго шагьар «Немцазул росу» абун Дагъистаналдаги базе бокьун букIана бизнесменасе МухIу ГIалиев республикаялъул президентлъун вугеб заманалда, амма гьелъул хIасил ккечIо.\nЦо-цо баяназда рекъон, президентги бизнесменги махсароде ккун руго Дагъистаналъул хIакимзабаз гьеб шагьар базе эркенал ракьал ругин МахIачхъалаялда аскIорилан. Гъаякент мухъалъул гIадамазда дандги бачIого гьабулеб букIараб гьеб хIалтIи, гьез ракьазда дагIбаги бан, гьоркьоб къотIана.\nКкун вукIанищ премьер-министрасул гIакълучи, вукIинчищ?


Мультимедиа, Февраль 01, 2016\nИтни къо 1 Февраль 2016\nАзербажан. Нартида аскIоб гIумру\nАзербажаналъул Апшерон мухъалъул Новханы росдада аскIоб батун буго чIегIернартил магIдан. Фотокорреспондент Петр Шеломовский щвана гьениве гьенир ругел гIухьбузул ва гьезул хъизамазул гIумруялъул суратал рахъизе.\nПрагаялда хасалил сордо\nГьал къоязда Чехиялда рукIана исана хасалил бищунго квачарал къоял. Гьедин лъазабуна синоптиказ. Гьезулго баяназда рекъон, цо-цо бакIалда 35 градусалъул квач букIун буго. Прагаялда къаде квачалъул 7-9 градус букIун батани, къаси гьеб 17-ялде рещтIунеб букIана. 24 январалдаса байбихьун Прагаялда хинлъизе жубана.\nШамат къоялъ Венециялда рагьана лъагIалилаб карнавал\nЛъетIа тIад тетралиял тадбирал тIоритIила 9 февраль швезегIан. Видео Рейтер\nАмерикалъул машрикъалъул рагIаллъиялда - гIазул гьури\nАмерикалъул Цолъарал Штатазул машрикъалъул рагIаллъиялда кутакаб гIазу бана. Гьелдалъун гьениб гIумру гьабулев 85 миллион чи захIматаб ахIвал-хIалалда хутIана. Вашингтоналда гIазул бицалъи цо метралде гIунтIун буго. Годоркъоязда гьениб хIалтIулеб гьечIо жамгIияб транспорт. Нью-Джерсиялда ва Нью-Йорк\nТбилисиялъул некIсиябги гьанжесебги тарих суратазулъ\n2016 соналъул январалда «Эркенлъи» радиоялъул мухбир Нурчазул Ахилчица сапар бухьана Грузиялде. Гьаб фотогалереялда кьолел руго Грузиялъул тахшагьар Тбилисиялъул басриялги жакъаселги авалал, гIарасал, гIадамазул рукIа-рахъин рихьизарулел фотосуратал.\nР.Къадировасе Красноярскалъул депутатасул жаваб\nКъадировасде «Россиялъул сурийин» абурав Красноярскалъул депутатгун интервью\nГIаммал проблемабазде кIиго батIияб бербалагьи. Америкалъул ва Россиялъул президентазул каламал жидер улкабазда ва дунялалда кколеб бугелда хурхун.\nКъуватаб кьвагьи ккана Стамбулалъул централда\n10 чи хун ва 15 лъукъун вуго Стамбулалъул централияб майданалда ккараб кIудияб кьвагьиялъул хIасилалда. Гьеб хIужжа тасдикъ гьабулеб буго шагьаралъул нухмалъиялъ. Лъугьа-бахъин ккараб бакIалда бахъараб видеоялда бихьулеб буго полициялъул ва хехаб кумекалъул автомобилал. Гьез нух къан буго ХъахIилаб\nГьанже заманалъул мугьажирал\nГIумру нахъе араб анцIго бакI


«Салафиязда хадур чIеялъ пачалихъалдехун рокьукълъи бижизабулеб буго»\nХалкъазда гьоркьосеб кризисалъулаб къокъаялъ хIадурана Сириялде рагъизе унел Шималияб Кавказалдаса гIадамазда хурхараб доклад.\nГьелда жаниб бугеб аслияб пикру ккола Россиялъул низам цIунулез салафияздехун гьабулеб тIадецуй дагьлъизабизе кколин, гьединго диниялги жамгIиялги хIаракатчагIиги данде гьарун кIалъа-басаял гьаризе кколин абураб пикру.\nГьеб докладалда рази вуго Дагъистаналдаса эксперт, республикаялъул бетIерасул гIакълучи Денга Халидов. Гьебго заманалда гьес кIвар буссинабуна гьадинаб хIужаялдеги. Жакъа къоялда тIарикъатчагIаздаса батIияб рикьиялда гъорлъ ругел чагIазда салафиялин аби мекъаб буго.\nДенга Халидов: «Салафиял руго МухIамад аварагасдаса (с. гI. в) мисал босулел чагIи, гьесда цадахъ рукIарал асхIабзаби. Гьаниве (Дагъистаналде – ЭР) вачIун вукIарав гIалимчи Къарадагъиги (дунялалда машгьурав гIалимчи – ЭР) уна гьезда гьоркьове. Суфияздагун салафиязда гьоркьоб кIалъа-басаял гьарулел рукIана гьез гьанир».\nДенга Халидовас ракIалде щвезабуна бицен гьабулеб ахIвал-хIалалда бан республикаялъул бетIерас абурал рагIаби – кодоб ярагъги ккун пачалихъалда данде рагъ гьабизе кколин, Сириялде жигьадалъ рахъине кколин лъазабиял гьарулел гьечIони, салафиял рукIаниги, жидерго дин гьабизе тезе кколин гIадамал. Гьедин тани, жамгIияталда жаниб рекъел цIикIкIунин абураб пикру буго Денга Халидовасул.\nЭР: «Хадуб гьабулеб халкквей чIезе тани, инчIого чIолелищ гьел Сириялде?»\nДеньга Халидиов, политолог\nДенга Халидов: «Халкквей чIезабизе бегьула нусго-кIинусго чиясда хадуб. Гурони 10-20 азарго чиясда хадуб гьеб чIезабулеб бугони, дида лъалароха щиб гьебали. 1930 соназда букIараб гIадаб практика кколаха гьеб – гьеб мехалда гIемер чи тIагIинавуна Совет Союзалда, Дагъистаналда, батIи-батIиял багьанабиги ратун. Цинги 15-20 соналдасан тIалъиги хисун, гьел чагIи ритIухъ гьаруна. Гьебго жо букIине буго гьанибги, пачалихъалъул низам хвезабуни. Чи жанив тIамизе ккани, цо кIудияб гIилла букIине ккола».\nРеспубликаялда руго «вагьабиязулин» абулел сияхIал. Гьеб балъго гьабуларо жалго низам цIунулезги. СияхIазда руго республикаялда машгьурал жамгIиялгун диниял хIаракатчагIигицин. Масала, Къуръаналъул тафсиразул таржама гьабурав Сасикьа МухIамадил ГIабдурахIимица.\nАмма цо кIудияб гIилла-мурад гьечIого чи гьеб сияхIалде воси мекъаб бугин рикIкIунеб буго цевехун рехсарав Денга Халидовас.\nДенга Халидов: «Масала, машина чIезабун, документазул хал гьабидал, мун сияхIалда вугин абула пуланав чиясда. Кинаб сияхI, лъица гьеб гIуцIараб? Гьабураб цо такъсир гьечIони, щай гьев сияхIалда лъезе кколев? Гьелъ пачалихъалдехун квешаб бербалагьи бижизабулеб буго бусурбабазда гьоркьоб.\nГьенире росарал чагIазул рес гьечIо я карьера гьабизе, яги бизнес гьабизе. Терроризмалда данде къеркьеялъул багьанабиги ратун, цо бакIалде кьеризарун чIезарун руго гьел. ГIадамазул 5-10 процент букIине бегьула лъай гьечIел, магIишаталъул рахъалъги нахъе ккарал чагIазул. БитIараб нухде рахъине кумек гьабизе ккола гьезие.\nАмма нилъер кумекги къабул гьабичIого, бицараб хабарги гIадахъ босичIого, къваригIел гьечIел жал гьарулел ратани, гьеб мехалда гьезда данде къеркьезе ккола – тIоцебесеб иргаялда, росдал, бакIалъул жамагIат, хадусеб иргаялда – гIадлу-низам цIунулел идараби».\nХалкъазда гьоркьосеб кризисалъул къокъаялъ хIадурараб доб доклалда бицунеб буго Россиялдаса рагъизе арал гIадамал ДАГIШалда (терроралъулабин Россиялда лъазабураб гIуцIи) гуребги, гьединабго тайпаялъул Джабхат-ан-Нусра гIуцIиялдаги.\nГьединго абулеб буго байбихьуда гIадамал Сириялде унел рукIанила хIеж тIубазе гIадин, бусурбабазе кумек гьабулелин абун. Хадубккун гьезул цо къадар гьениса нахъе бачIанила доба бихьаралдаса ракIги буссун.


Цоял къварид гьарун, цогидал гIатIид гьарун\nМахIачхъала, цIияб автостанциялда аскIоб бакIал\nМахIачхъала Детройт шагьаралде сверизе рес буго.\nМахIачхъалаялъул къватIазда шагьранухал гIатIид гьарулел руго гIадамал хьвадулел нухалги къварид гьарун. Гьелдалъун нухазда транспорталъул хIалуцин чучизабизе ракIалда буго шагьаралъул тIалъиялда, амма жамгIиял хIаракатчагIаз ва блоггераз рикIкIунеб буго гьелъ шагьаралъул нухазуда гIунгутIаби лъугIиларин, гIицIго тIаде журан гурони.\nГьал къояз МахIачхъалаялъул тIалъиялъ социалиял гьиназдасан тIибитIизабуна лъазариял МахIачхъалаялъул кIиго аслиял къватIазда шагьранухал гIатIид гьаризе рукIиналъул хIакъалъулъ. Расул ХIамзатовасул къватIалда, шагьаралъул ЗАГС бугеб мухъалдаса гIебеде ва ГIахъушиясул къотIноб, «ЦIумадисезул» абулеб базар бугеб бакIалдаса. Гьенир, киналго хIалтIаби рагIалде рахъинарун хадуб, траспорталъул хьвада-чIвади чучизе бугин лъазабулеб буго МахIачхъалаялъул тIалъиялъул официалияб сайталда. Гьединго, «ЦIумадисезул» абулеб базар нахъе бахъиялъул ишги нух гIатIид гьабиялъул суал тIубан хадуб гIумруялде бахъинабизе бугин тIаде жубалеб буго.\nГьебго заманалда, шагьаралъул тIалъиялъ халцин гьабулеб гьечIин, гьел квекIенал нухда ккеялъе гIиллабилъун ругел бакIал цогидал бакIазде рахъиялъул, гьебго шагьаралъул ЗАГСалъул мина ва цогидабин хъвалеб буго «Черновик» газетаялъ.\nЯрагъиясул цIаралда бугеб гIадамал хьвадизе рес гьечIеб къватI\nНухал гIатIид гьари тIобитIулеб буго гьенирго ругел гIадамал хьвадулеб нухал, ай тротуарал къварид гьарияллдалъун, гьеб тIоцебесеб нух гуро кколеб буго шагьра нухал тротуарал мукъсан гьариялдалъун гIатIид гьарулел, цереккун, гьебго хIалалда гIатIид гьаруна шагьра нухал Советский, ХIажиевасул ва цогидал къватIазда. Амма гьел шартIаз транспорталъул хIалуцин къватIаздаса тIагIин щакаб бугин рикIкIунеб буго блогераз. Масала, Мурад Мустафиновасул пикруялда, тротуарал чIедер гьарун нухал гIатIид гьариялъ сунде рачине бегьулелали мисаллъун кколеб буго Яригъиясул къватI. Гьенир, гIадамаз ккун ва чIедер гьарун цо чицин вилълъун бажарулеб хIалалда хутIун гьечIин бакI-бакIалдаса тротуарин бицана Эркенлъи» радиоялъе Мурадица.\nМурад Мустафинов: «Дида лъаларо, гIадамал хьвадулел нухал къварид гьарун, шагьраял гIатIид гьариялъ кин транспорталъул хIалуцин тIагIинабулебали. ЗАГСалъул мина гуребги, тIолго Ленина къватIалда рукIуна пробкаби, гьелъие аслиял гIIиллабиги ккола гьеб къватIалда батIи-батIиял квана-гьекъолел бакIал рагьун рукIин, парковкабиги гьечIогон, гьенир нухдаго лъун тун рукIуна машинаби, цинги хьвадулеб транспорталъе къварилъула нух. Гьеб нух гIатIид гьабиялъ гIунгутIи тIагIинаро, гьезда жидедагоги бичIчIулеб батила гьеб, гIицIго щиб бугониги гьабулеб бугин букIине гьабулеб жо буго гьеб».\nШагьаралъул администрfциялъул пресс-хъулухъалъ баян гьабухъе, хIалтIаби тIоритIулел руго МахIачхъалаялъул Коммуналиялгун рукъалъулал хъулухъаз. Гьел хIалтIабазул аслияб мурад бугин паhковкаялъе бакIал рахъийин баян гьабуна пресс-хъулухъалъул вакил ГIалимирзаева Зайнабица. Лъелго хьвадулезе квекIен букIине гьечIила щибго.\nЗайнаб ГIалимирзаева: «Гьенир машинаби лъолел чунтби гьарулел руго, щай гурелъул нухлул ракьанда лъураб траспорталъ хьвади захIмат гьабулеб буго.Абизе бегьула гьел парковкаби гIадин гьарулеб бакI бугилан. Гьелда тIадеги, цIияб автостанциялда цебе бугеб «Болъихъ» абураб гостиницаялъ къанунияб гуребхIалалда ккун букIараб анцIгоялдаса цIикIкIун метр бугеб бакI эркен гьабулеб буго. Лъелго хьвадулезе захIмалъи ккезе гьабулеб жо гуро гьеб. Аслияб мураб буго нуал чучизе парковкаялъул бакIал гьари».\nГIахъущиясул цIаралда бугеб гIадамал хьвадизе рес гьечIеб къватI\nКъватIазда транспорталъул хIалуцин тIагIинабиялъул мисалал гIемер ругин Москва, Рим ва цогидал шагьаразул, гьедин, цо бакIалда траспорталъул номеразухъ балагьун, цо бакIалда гIарац босун, цо бакIалда жамгIияб транспорт цIубазабун тIубалин гьеб гIунгутIийин бицана «Эркенлъи» радиоялъе жамгIияв хIаракатчи Къадиев Расулица. МахIачхъала лъелго хьвадулел гIадамал ругеб шагьар букIин кIочене бегьуларин, гурого, гIицIго автомобилазул гурого нухал гьечIеб, Техас штаталъул шагьаразде сверизе рес бугин МахIачхъалайин баян гьабуна гьес.\nРасул Къадиев: «Москва ва цогидал чIахIиял шагьаразул мисалал руго, транспорталъул хIалуциналъул суал тIубараб. Гьезда бичIчIун буго захIматаб гуреб жо: нухал тротуарал тIагIинариялдалъун гIатIид гьариялъ транспорт цIикIкIун гурого, хIалуцин тIагунаро. Социологиялда буго цо принцип, щиб бугониги лъикIлъанагIан, гьеб квешлъула. Масала, шагьаралда лъималазул ахал цIикIкIинаррун, гьезие хIазе бакIал гIуцIун, квегIенлъаби гьарунани, гьенир цIикIкIуна гIадамал, ва раккула гIунгутIаби, гьел гIезе лъугьунаро. Гьедино нухалгунги. Гьебго Ленина къватIалда цебеккунги гIатIид гьабун букIана шагьара нух, амма гьелъ щибго хисизабичIоха, гьел гIатIид гьарурал бакIал парковкабаз ккуна. ГIадамаз машинаби лъун цIезарула гьел. Гьелда тIадеги, цуцуда цун рагьулел ругел кеп-ихтилаталул ва квана-гьекъолел бакIазда парковкаби гьечIо, гьел парковкаби администрциял гьарурел ругеб гIадинаб жо кколаха тротуарал чIедер гьарун, нухал гIатIид гьари.\nГьебго ГIахъушиязул къватIалда гьадинги тротуарал гьечIо, гьел ричарухъабаз ккун, яги чIунтун, рилълъун бажарулеб хIалалда рукIунаро. Бегьуларо шагьар гIуцIизе, кидаго траспорталда рекIун хьвадулеб бакIалда гIадин, салул авлахъазул Техас штаталда, Детройт шагьаралда гIадин, гьаб буго шагьар, гIадамал лъелгоги хьвадулел, тира-сверулел. Гьединлъидал, цогидал нухал ратизе ккола, траспорталъул хIалуцин тIагIинабизе. Масала, Рималда цо къоялъ рикьулел тарихал ахиралда ругел, цогидаб къоялъ рикьуларел тарихал ахиралда ругел машинаби рукIунел руго къватIалда, гьанир берцинал тарихал ругел автомашинаби кепалъеги рукIуна тирулел. Гьединго Россиялъул цо шагьаралда гIазу байдал, транспорт рокъоб тун, жамгIияб транспорталда рекIун, техникияб паспорт бихьидал чIорого рачунел руго. Гьеле гьединал мисал1ал росизе ккола хIисабалде, гIадамал хьвадизе ругел нухалги жалго тун».\nШагьаралда гIумру гьабун ругел аслияб бутIа гIадамазул рази гьечIо тротуарал къварид гьариялдаса ва гьел цо-цо минабаз ва тукабаз кколел рукIиналдаса. Бищун гвангъараб мисаллъун, гIадамазе рилълъине бакI гьечIеб къватIалъул кколеб буго Ярагъиясул къватI.


ГIабдулатIиповасулги, ГIабдулхабировасулги, Миясатилги, Чалаевасулги хIакъалъулъ\nАвгусталъул ахиралда МахIачхъалаялъул Советский районалъул судалда гьоркьоб лъун рагIула Дагъистаналъул гимн хисиялда хурхун Миясат Муслимовалъ Рамазан ГIабдулатIиповасде кьураб диваналъул иск. Гьеб диваналда судияс ГIабдулатIиповасул хIукуму законияблъун рикIкIун бугила.\nЛъалеб букIахъе араб соналъ ГIабдулатIиповас бахъана хасаб хIукуму гимн хисизе комиссия гIуцIизе. Гьеб щайгIаги букIараб асие гIабдалзаби гаргадизе тIамизеяли дида лъаларо. Сессия байбихьарабго Эдуард Хидиров ва коллегаби кинаб бакъаналда гъоркь тIаде рахъаниги нилъее батIалъи щиб? ТIокIаб эб гимн хIалтIулеб бакIги лъаларин. Жакъа официалияб къагIидаялъ парламенталъ тасдикъ гьабурабин бачунеб Чалаевасул цо бакъан буго.\nГьеб бакъан кинаб бугебали лъалев чиги Дагъистаналда живго Чалаев гурони рагIуларо. ХIасил калам Чалаевас хъван буго «гимн» абураб цIаралда гъоркь жиндаги Миясатидаги ГIабдулхабировасдаги гурони бичIчIулареб бакъан.\nГьезул лъабгоял рагъарун руго хутIараб лъабго миллион дагъистаниял гIадамасда ричIчIуларел «кутузул гьаркьазда» гъоркь рахъун чIезаризеян. Гьеб ахIмакъаб пикруялъе битIараб хIукуму къотIун рагIула Советский районалъул диваналъ.\nЖеги абула судаз ритIарал хIукмаби къотIуларин. Дица тамашалъи гьабуларо Чалаев жиндир бакъан цIунун ахIтеялда. Берцин бихьун батилаха жинцаго гьабураб жо. Нилъеда нилъер цоял берал хъвалисарал, цоял къокъал, цоял рекъал лъимал нилъерго рукIун берцин рихьарал гIадин, гьесдаги гьадаб «рагъулел кутузул» гIадал гьаркьазда гъорлъ чанги жо цебе тIамулеб батила.\nДица тамашалъи гьабуларо Миясат Муслимова гьеб гимн цIунун къватIий яхъиялда, тумайги йигони, ГIабдулатIиповас хIалтIудаса яхъун йигони гьелъ кин ГIабдулатIиповасул рахъ кквелеб? Жийгоги, магIарулаца абухъе бакъан-квараялъул ва кучIдузул гIаданги рагIула.\nДица тамашалъи гьабула Москваялда вугев тохтур ГIабдулхабировасда кин аб хIалалъ лъазе кIвараб кечI-бакъаналъул гIелму? Гьедин батани щайха ас нилъ жив тохтир вугин гуккулел, бакъназул гIалимчи живго ватани? Ялъуни тохтирлъиги гьаб бакънал лъаялда релълъарабдай бугеб? Жинда гьабги лъалин, добги лъалин, доб цоябги лъалин ватани гьеб жо гьересиялда релълъуна, лъаларо лъиданиги медицинаги, музыкаги, поэзияги цадахъ. Бахчун щай гьеб гIунгутIи нилъер бетIер ГIабдулатIиповасулги буго – бакъаналгун кучIдул хъвазе вагъари. КисагIаги нужее ал анкьгьунарал?\nГIабдулатIиповасни рагьун абулебгIаги буго жив гьеб пишаялъул махщелчи гурин ва поэтасул яги композиторасул цIаралде гьесарулев гьечIин. Гьелъ бахъун буго хIукмуги хасаб комиссиялъ гимн бищизе, жинцаго гуро. ГIабдулхабировасда лъалеб рагIула кинаб «гениальный» гимн хъван бугеб Чалаевас.\nЯ, дур инсул рукъ бакъвараб ролъул цIеяв гьалмагъ, мун тохтир ватани щай дуе гьаб «палугьанлъиги», бахIсалги, цIекIал реццалги, гьоркьоса къотIичIеб гъвелгун гъибатги? ГIадамал сах гьариялдаса кIудияб баракатги, берцинлъиги, кириги, баркалаги бугеб пиша дунялалда гьечIо. РакI бацIадго гьебги гьабуни, къол щуябго какги бани дуе гимналъул бакIалда зурма-къали бугониги батIалъи букIине кколаро ва дур заман гIеларо хутIарал ишазе.\nХIасил калам гимналда сверхъ ругеб рагъа-рачари буго лъиениги пайда гьечIеб чIобогояб гьури-муч, киназул рахъалдаса батаниги. ЛъикIаб иш буго лъикIаб, камилаб, киназдаго лъалеб, гIадамал гьунаразде ва лъикIал къасдазде ахIулеб гимн лъугьани. Гьел руго Дагъистаналда цо-цо росабазул, районазул гIадамаца официалиял ва официалиял гурел данделъабазда ахIулел. Масала, гьеб рахъалъ бищунго камилаб ва берцинаб гимн бугин абизе бегьула нилъеца щибаб данделъиялда ахIулеб «МагIарулазул ватIан» гимнги, ЧIарада районалъул «Къарал гIор» абураб кечIги.\n«А даим цебехун цолъе гIоралгун\nЦолъи гIадаб къуват гьечIо ракьалда…»\nГьале хIакъикъияб гимн. Цолъиялде ва гьунаразде гIалам ахIулеблъун букIине кколеб гьаракьги бакъанги Дагъистаналда сверана Миясатил ва ГIабдулахабировасул ГIабдулатIиповасухъ ккараб «рокьи» бихьизабулеб алатлъун. Гьеб ишалъе гимнги, Дагъистаналъул халкъги, судалги хIажалъиларо, цоцахъе кагътал хъвани бегьила.


МагIарул мацI бицине нечоге\nАвтор: Асият МухIамадова\nМагIарул мацI цIунизе кколеблъиги жакъа гIолеб гIелалда кIочон толеб букIинги, лъазабизе бокьулеб гьечIолъиги мухIканаб жо буго. Школазда магIарул мацI лъазабизе дагьаб заман гурони биччалеб гьечIеблъиялъулги гIемер бицуна. Кинха бицинчIого телеб магIарул мацIалда кIалъазе лъалел гIолилазул къадар къойидаса къойиде дагьлъулеб букIиналъул?\n«РорчIами» кьечIого «приветилан» гьел цоцазда кIалъалел рукIиналъул? Авар мацIалда кIиго рагIи цоцада бухьинабизе кIоларин абулел университет лъугIулел магIарулазул? Гьел масъалабазда тIад хIалтIана ва хIалтIулел руго нилъер цIар рагIарал этнографал, лингвистал ва тарихчагIи. Гьездаса цояв ккола Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул преподаватель, лингвист, этнограф ва тарихчи Тимур Айтберов.\n- Ираналдаса тIадруссиндал гьеб пачалихъалдаги конференциялдаги хурхун кинал ракIалдещвеял ругел?\n- ТIоцебе бицине бокьилаан конференция тIобитIараб Ардебиль шагьаралъул. Ардебилалъул Дагъистаналъулгун кидаго букIун буго бухьен. Жакъа гьенир гIицIго шигIитал ругилан абизе бегьула. Цебе заманалдайин абуни гьенир рукIун руго суннитал. Цоги, гьеб шагьаралда вукIун вуго машгьурав шайих СахIиуддин Ардабели. Гьевги вукIун вуго шафигIияб мазгьабалъул чи. Досул васаз хадуб шигIизм босун буго. Цере дол гIемер хьвадулел рукIун руго нилъер гьанире чабхъад. Петр I-абилесул заманалда нилъералги ун руго Ардебилалде ва 1721 соналъ дагъистанияз шагьар тала гьабун букIун буго. Дир хIисабалда, гьениб азербайжаназул бугеб хIалуциналъул аслияб гIайиб американазда буго. СШАялъ малъухъе бачунеб буго гьениб гьез политика. Лъеберабилел соназда бижизе байбихьун буго миллатчилъи. Байбихьун буго кинабго Ираналъул къагIидаялде сверизабизе, хасго гьеб гьабулеб букIун буго рагъда хадусеб заманалда. Совет Союзалъ байбихьун букIун буго доба миллияб политика цебетIезабизе, гьебго заманалда гъорлъе жубан буго Америка, гьелда ракIалда букIун буго миллияб кьучIалда Иран бикьизабизе ва биххизабизе. Исламияб революция бергьун хадуб, гьениб гIумру гьабулел киналго миллатазе ращадал ихтиярал щвана. РакIчIун абизе кIола гьениб миллатазда гьоркьоб кинабниги багъа-бачари, рагъ-кьал гьечIилан. Масала, пачалихъияб телевидениялда азербайжаназул мацIалда кIалъалеб лъабго канал буго. ТIадеги, цо халкъазда гьоркьосеб каналги буго азербайжан мацIалда. Азербайжаназе жавабиял хъулухъазда бакIалги цIикIкIунцин кьун ругин абизе бегьула. МагIарулазулги лезгиязулги бугеб ахIвал-хIалалъулги букIана гьезие интерес, нилъер тарихги лъалеб бугоан лъикIго.\nИраналдаги нилъедаги гьоркьоб бугеб батIалъиялъул бицани, абизе ккола Ираналъ хал кколин тIолалго социалиял масъалабазда хадуб, толаро бечедаздаги мискиназдаги гьоркьоб гIурхъи цIикIкIине, лъикIаблъун рикIкIунаро жидерго бечелъи бихьизабиги. Нухалги Россиялда ругездасаги лъикIал руго.\n- Дур хIисабалда, къватIисел пачалихъазда магIарулазул ихтиярал кин хвезарулел ругел?\n- ТIоцебесеб иргаялда, халкъалъул хъвай-хъвагIай гьабулеб мехалда ихтиярал хвезарулел руго. ТIоцебесеб дунялалъул рагъул заманалда Россиялъул императорасул армиялъул мобилизациялъул управлениялъ гьарурал лъазабиязда рекъон, Азербайжаналда вукIун вуго 5I азарго магIарулав. Киналго магIарул мацIалда кIалъалелги рукIун руго. Хадусеб хъвай-хъвагIаялъ бихьизабун буго магIарулазул къадар 10 азарго чиясде гурони бахунарин. КIиабилеб суал – азербайжаназул Дагъистаналда бугеб хIал. Бугеб жоялда бугилан абун бицани, гьел рукIун руго сунитазда цере хIалтIулел рукIарал чагIи. Амма Дагъистаналда гьезие, киналго миллатазего гIадин, ращадал ихтиярал кьуна. Конституциялда рекъон, магIарулги азербайжаналъулги мацIалъул цогояб даража буго. Добайин абуни нилъер мацI гьукъун буго, гьечIо магIарул мацIалда кIалъалеб радио, телевидение, къана магIарул школал. Амма, гьаб ахираб заманалда, битIахъе бицани, лъикIаб рахъалдехун хисизе байбихьана ахIвал-хIал.\n- МагIарулал миллаталде данде къеркьезе ккани, гьеб лъие хIажатаб иш?\n- Нижеца гьеб суалалъе жаваб балагьулаго гIемерал соназ гIелмияб цIех-рех гьабуна ва бичIчIана гьеб пантюркизмалъул идеология букIин. Доб заманалда гIурусазде дандечIеялъул аслуялда цо чанго чи данделъун вуго ва гьезул букIун буго хасаб план. Гьелда рекъон Кавказалда букIине кколаан лъабго пачалихъ: цояб – гуржиязул, кIиабилеб – эрменазул, лъабабилеб – бусурбабазул пачалихъ. Гьелда гъорлъе ине кколаан Ираналъул цо бутIа, гьанжесеб Азербайжан, Дагъистан, Чачанлъи, Ингушетия. Амма цо эрменияс гьеб план гIурусазда бицун буго ва тIубазабизе рес щун гьечIо. Суалалъе жаваб кьолаго абила, гьеб американалъулазе къваригIараб иш бугилан.\n- Ираналда аслияб куцалъ кинал миллатаз гIумру гьабулеб бугеб?\n- Дора руго персал, гьезул мацI пачалихъияблъунги ккола, татал – гьел ккола жугьутIал, амма гьел цIакъго дагь руго. Турк мацIалда кIалъалезул къадар бахуна анлъго миллион чиясде, амма дир хIисабалда, гьелги заманалдасан ираналъулаллъун лъугьине руго, ай мацIалъул рахъалъ. Масала, Ираналъул шималияб рахъалда ругел азербайжанал югалдехун гочани, гьениб гьез бицине байбихьула персазул мацI. ГьечIо гьениб кинабгIаги дандеккунгутIиги. Ираналда халкъалъул 99 процент бусурбаби ккола, гьезул 90 процент – шигIитал. Сунитал руго курдазда ва белуджиязда гьоркьор. Ираналъул Севериябгун бакътIерхьул рахъ, масала, Бакъбаккул Азербайжан, Ардебиль ва Зенджан провинциязда руго туркал.\n- Дагъистаналдехун щай гьезул цIикIкIараб интерес бугеб?\n- Дагъистаналдехун гьезул кидаго букIана гьудуллъи, гьалмагълъи. Гьанжеги цебеги гьез бусурбанчиясда цIехолеб гьечIо мун сунитавищан, гьикъула мун шафигIиявищан. Ниж щвана Тегераналда бугеб Пехлеви - шагьасул кIалгIаялда бугеб яргъил музеялдаги. Нижеда гьениб батана дагъистаниязул ярагъ, ай ХVIII гIасруялъул ахиралда, ХIХ байбихьуда ГIаббас Мирза Къажар принцасе кьурал хунжрул. Гьев принцасул букIун буго дагъистаниязулгун бухьен, хасго магIарулазулгун. Музеялда бугеб тIолабго ярагъ ккола шагьасул хъизаналъул, 1979 соналда исламияб революция ккун хадуб нахъе тараб.\n- Авар мацI цIуниялъул дуца цебеги гIемер бицунаан. Щиб гьабизе кколеб, дур хIисабалда, рахьдал мацI цIунун хутIизе ккани?\n- ГIадат буго пачалихъалъ миллияб мацI цIунулеб, ялъуни хвезабулеб. Масала, шумеразул цивилизациялъ цебетIезабулеб букIун буго жидерго материалияб рахъ, амма рахьдал мацI цIуниялде кIваркьолеб букIун гьечIо. Тарихалъ бихьизабуна шумерал тIагIараллъи. Гьелъул гIаксалде, семитаз, жугьтIаз ва гIарабаз, жидерго рахьдал мацI цIунун буго, гьединлъидалин гьел хутIунги ругел. Жакъа Дагъистаналда буго гьадинаб ахIвал-хIал: конституциялъулаллъун рикIкIунел мацIазда гьоркьоб буго къватIисеб пачалихъалъул мацIалги. Амма нилъер хIукуматалъул гьездехунги цогояб бербалагьи букIин битIараб гьечIо.\nДица гьеб тема цIакъ лъикI лъазабуна. Басмаялда рахъана гIемерал тIахьал. ГIуцIана Дагъистаналъул мацIал, культура ва гIадатал цIуниялъул фонд, дунги ХIусейн Абуевги ккола гьелъул нухмалъулеллъун. Дица кидаго абула, магIарул мацI цIунизе ккани, мисал босизе ккола Европаялъул цогидал миллатаздаса. Масала, Великобританиялъул Уэльсалдаса. Уэльсалъул халкъ 30 соналъ къеркьана жалго ругел районазда ингилис мацIалда гьаруралщинал хъвай-хъвагIаял Уэльс мацIалдаги хъвазе. Телевидениялдасан ва радиоялдасан бицунеб ва бихьизабулебщинаб рахьдал мацIалда бицизелъун къеркьана. Бегьуларищ дагъистанияз гьездаса мисал босизе? Жакъа Уэльсалда рахьдал мацIалда кIалъалел ратани чIахIиязул I8 процент, лъималазда гьоркьоб гьеб къадар бахун буго 23 проценталде. Гьелъул магIна ккола ахIвал-хIал хисулеб бугин абураб. Цогидал бакIаздаса рачIаразги лъазабизе кколеб буго гьезул мацI, школаздаги яслияздасаги малъулебги буго гьеб. Дагъистаналда миллияб мацI цIунизе ккани гьабизе ккола гьадинаб жо: тIоцебесеб иргаялда, кIиго мацIалда гьабизе хъвай-хъвагIай. Щай бегьулареб «хлеб» абун хъван течIого, магIарул росабалъ «чед» абун аскIобго хъвазе? КIиабизе, жамгIияб хIалтIиги рахьдал мацIалда гьабизе ккола. Цо нухалъ ниж Гъунире щвана Рамазан ГIабдулатIиповгун. Ана музеялде. Гьений йикIарай гIаданалъ кинабго бицунеб букIана гIурус мацIалда! Ниж долда магIарулалъ кIалъалаан, жаваб гIурус мацIалда кьолаан. ГIажаибаб жо гьечIищ шагIирзабазул, хъвадарухъабазул лъимал гIурус мацIалда кIалъай, хIакимзабазул лъималазда рахьдал мацI лъангутIи! Гьедин, мацIалъул адаб гьабичIого тезе бегьуларо. Лъабабизе, телевидениялда букIине ккола миллияб мацIалда тIубараб къоялъ кIалъалеб цо канал.\n- Дуца кинаб къимат кьолеб миллиял мацIазда руссинарурал мультфильмабазе?\n- ЛъикIаб къимат кьола! Мультикалги, фильмалги, кечI-бакъанги рахьдал мацIаздаги рагIун лъикI. Гьеб лъикIаб иш буго. Цоги, мацI цIунизе кканани, хисизабизе ккола конституция. Дагъистаналъул миллияб мацIазулги, цогидаб пачалихъалъул мацIазулги цогояб даража букIине бегьуларо. МагIарул районазда ругел школазда дарсал магIарул мацIалда кьезе ккола анкьабилеб классалде щвезегIан. Университетазда ахирисеблъун лъечIого, тIоцебесеблъун лъезе ккола рахьдал мацIалъул дарс. КIвараб кумек гьабизе ккола хIакимзабаз, щайгурелъул гьезул ихтиярал цIикIкIарал руго. Амма ахIвал-хIал хIалуцинаби гурони, гьездаса пайда букIунаро. Гьай-гьай, журналистаздаги бараб буго гIемераб.\nХIакимлъиялдаго гIадин, дир ццин бахъуна гIолилазда, хасго ясазда. Нужецаги гIурус мацI бицунеб буго. Щай нечолел рахьдал мацI бицине? МагIарул ясал чIухIизе ккола миллаталдасаги, мацIалдасаги ва гьеб мацIалда кIалъазеги ккола …