Хунзахъ — Википедия\n42°32′ ш. гӀ. 46°42′ бб. х.HGЯO\nГӀакаро магӀардаса бихьухъе сурат\n↗4245 чи (2010)\nХунзахъев, хунзахъей, хунз\nХýнзахъ, Хунзахъ шагьар (абулеб къагӀида [ˈχun.zäqχː]) — ккола Дагъистаналда бугеб росу, Хунзахъ мухъалъул ва Хунзахъ росдал боялъул административияб центер; ккола мухъалул бищун кӀудияб чӀел-бакӀлъун, жиндир халкъалъул къадар 4245 чи вугеб. Хунзахъ буго гьебго цӀар бугеб тӀалъиялда, ГӀакаро мегӀералдаса шималиябгин бакъбаккудехун, Тобот лъаралда аскӀоб.\nГӀуцӀула Хунзахъ щуго авалалъ, гьезул бищун некӀсиял руго Самилахъ, ШототӀа, нуцалзабазул резиденция букӀараб ЩулалъутӀа, жеги кӀиго авал лӀугьана XVII гӀасруялда: Лъарахъ ва ХӀорихъ.\nХунзахъ ккола некӀсияб чӀел-бакӀлъун, жиндие 2400-ялдаса цӀиккӀун сон бугеб. Бакъбаккул Кавказалда бищун некӀсиял ва сиясиял центразул цояблъун кколеб Хунзахъ букӀана Авар пачалихъалъул тахшагьарлъун, кколаан Аваристаналъул ва мугӀрул Чачаналъул рагъулаб ва административияб центерлъун. Авар нобилитат ва гьелъие хъулухъ гьабулел гьенир рукӀиналъ, Хунзахъ букӀана кӀудияб чӀел-бакӀлъун, халкъалъул цӀикӀкӀараб къадарги бугеб. Кавказалъул рагъул заманалда халкъалъул къадар гӀезегӀан гӀодобе ккана. Россиялъул империялде гъорлӀ Хунзахъ букӀана Авар сверухълъиялъул, революциялдаса хадуб Хунзахъ кантуналъул центерлъун.\nЖакъа къоялъ Хунзахъ буго мухъалъул сиясиябги, маданиябги центр, гьенир руго руго аслиял административияб бакӀал, маданияталъул бакӀал. Буго цебетӀураб инфраструктура: школаби, паркал, спортзал. Гьенир торитӀула мухъалъул аслиял тадбирал. Гьединго Хунзахъ руго туристикияб бакӀал, гьезда гьоркьоб Хунзахъ музейги. Самилахъ авалалда буго Абулмуслим шайхасул зиярат.\n3.2 Жанисеб рикьи\n4.1 Бугеб бакI\n4.2 Жанисеб сипат-сурат\n4.4 Ракьлъай (геология)\n7 ХӀалхьул бакӀал\n9 Машгьурал гӀадамал\nТопонимия[хисизабизе | код хисизабизе]\nРосдал цIар кисан бачIараб бугеяли гIалимзабазул ва тарихчагIазул батIи-батIиял пикраби руго:\nXl гIасруялъул гуржиязул тарихчи Мровели Леонтица хъвала буго Хунзахъилан цIар жинда бугев НухI аварагасул наслуялъул чи, «байданлъиялда гочарухъабаз гIемер рахIат хвезе гьабун, гочанила магIарухъе. Гьес гьениб шагьарги гIуцIанила, гьелъие жиндирго цIарги кьунила».\nХунзахъ чамалиго нухалъ биххизе гьабун цIидасан базе ккун букIана. Гьединлъидал, цо-цоязул пикру буго росдал цIар "Хун бахъ"-илан абурал рагIабаздасан бачIун батилилан.\nЦогидаз абула буго гьеб цIар "Ханзабахъ"-илан абураб рагIиялдасанги бачIун букIине бегьулилан, щайгурелъул Хунзахъ цIебегоялдаса нахъе букIана ханзабаз чIей гьабулеб бакIлъун.\nГьединго Хунзахъ росдал цIар бачIине бегьула гьелъул кьучI лъураб бакIалдасан, ай сверухълъиялдасан. Гьедин бачIараб цIаралъул мисалал Аваристаналда дагьал гьечIо.\nХунзахъ ва Хунзахъ боялда цогидал халкъаз абулел рукӀана жидерго цӀарал. Даргияз хӀалтӀизабулеб термин букӀана XӀивар/ХӀибар. Тумаз Хунзахъ шагьаралда абулаан Яртащи/Яртахьи абун. Чачаназ ва гъалгъаяз абулеб цӀар букӀана Джаяхъ.\nГӀандисез хӀалтиӀзабулеб термин ккола Гьайбуя, гъодоберисез — Гьабул, кӀкӀаратӀисез — Гьалби. ГӀахьвалаз абулеб цӀар буго Илъалъ.\nХунзахъ Аваристаналъул тахшагьарлъун букIана. 1837 соналъ гIурусазул боялъ кверде босана., 1843 соналъ Шамилие мутIигIлъана. 1859 соналъ гIурусаз цIидасан бахъана. 1864-69 соназ Хунзахъ рагъул хъала бана. Ахиралда, 1864—1928 соназ, Авар округалъул администратияб центрлъун букIaна.\nМухъалъул[хисизабизе | код хисизабизе]\nЖанисеб рикьи[хисизабизе | код хисизабизе]\nХунзахъ бикьула щуго авалалде: Самилахъ, Лъарахъ, ХӀорихъ, ШототӀа, ШулалъутӀа. Д. Атаевас рехсохъе, Самилахъ ва ХӀорихъ жалгоги рикьула кӀи-кӀи роххабазде. Щибаб авалал букӀана жиндирго авал-мажгит. Бищун некӀсияллъун ккола Самилахъ, ШототӀа ва ЩулалъутӀа, гьелъие нугӀлъи гьабула гьезул локациялъги, гьезда хурхарал топонимазги, гьединго хундерил биценазги.\nСамилахъ авал (XVII гӀасруялде щвезегӀан Сагьмилахъ) букӀана Аваралде ислам бачӀиналдего. Гьенир ратана гуржи ва бищун цересел гӀараб хъвай-хъвагӀаби (XI–XII гӀасраби). Самилахъ буго Цолбокь рагӀалда, гамачӀхӀалаб борхалъуда. Гьениб буго Шималиябгин Бакъбаккул Кавказалъул бусурбабаз рикӀкӀунеб Абумуслим шайхасул хоб. Самилазул цере рукӀана хасал балъал, гӀумруялъул аспектазул регуляция гьабулел; балъал 1824 соналъ балъал хъвана гӀараб мацӀалда, гьел хъвай-хъвагӀаби цӀунун хутӀун руго.\nШототӀа яги ЧототӀа авал буго жанубияб рахъалдехун, гӀанчӀилаб борхалъуда, жанубияб рахъалда рагӀал бугеб бакӀалда. Авалалъул централияб бакӀ ккола ГьинтӀа. Цере ШототӀа авалалъулги рукӀун руго жиндирго балъал.\nЩулалъутӀа авал буго хъитӀазулаб борхалъуда, анцӀ-анцӀ метр борхалъи бугеб рагӀал кӀиго рахъалӀан данде бачӀун лӀугьунеб бокӀнида. Авал букӀана Хунзахъ тахшагьаралъул аслияб, гьениб букӀана нуцалзабазул щула гьабураб резиденция, жиндир хӀакъалъулӀ XVI гӀасруялдасаго лъалеб. ШулалъутӀа гӀумру гьабун рукӀана нуцаллзабазул нуслуялъул гӀадамал, гьезул цетелзаби, нукарзаби, хъалаялъул гъаравашал, хъулухъ гьабулеб персонал, пачалихъияб администрациялда хӀалтӀулел. XIX гӀасруялде щвезегӀан гьениб букӀана Хунзахъ бол мажгит, жиндица нуцаллзабазул гьингун цо щулалъиялъул комплекс гӀуцӀулеб букӀараб.\nЛъарахъ авал документазда рехсолеб буго XVII гӀасруялъул ахиралдаса байбихьун Лъарахъ-ШототӀа хӀисабалда. Гьеб бутӀаккун буго хундерил аристократиялъул гӀадамалги рукъулел рукӀараб XVI гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда. Гьеб факталъги, тӀабигӀияб щулалъи гьечӀеб бакӀалда букӀиналъги нугӀлъи гьабула гьеб авал цогияздаса хадуб лӀугьараб букӀиналъе. Бищун рес бугеблъун ккола гьеб XVII гӀасруялда ШототӀа авал гӀатӀилъун, гьелдаса батӀалъун лӀугьин.\nХӀорихъ авал буго XVII гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда, Лъарахъ авал гӀадин тӀабигӀияб щулалъи гьечӀелъуб. Гьеб докуентазда рехсолеб буго XVII гӀасруялъул ахиралдаса бахъараб, гьелъ абизе бегьула гьебги Лъарахъ авалги гӀага-шагарго цого заманалда лӀугьанилан. Авалалъул цӀаралъ нугӀлъи гьабула гье авал хундерица гьабураб хӀор сверун лӀугьараб букӀиналъе. XIX гӀасруялдаса ХӀорихъ-авалалда буго Хунзахъ бол мажгит.\nБугеб бакI[хисизабизе | код хисизабизе]\nХундерил тIалъи буго МагIарухъ жумгьурияталъул бакьулъ, ай МахIачхъалаялдасан 220 км рикIкIад. 1700-2000 м ралъдал гьумералдаса тIаде ккола гьеб. Гьелъул кьучIалда гъорлъ уна къвакIараб гачигамачӀ. Хъунзахъ буго борхалъиялда бугеб тIалъи (гІурус. плато). Гьелъул халалъи буго 25 км, гIеблъи – 8-10 км, кинабниги гӏеблъи-халалъи бахуна 250 квадратияб километралда. Хундерил тIалъи Сулахъалъул жаниблъиялде гъорлъе уна.\nЦогидал шагьараздасан Хунзахъе унел шагьранухазул халалъи.\n1 МахIачхъала 220\n2 Дербенд 100\n3 Шура 76\n4 Избербаш 173\nЖанисеб сипат-сурат[хисизабизе | код хисизабизе]\nХунздерил тIалъи бакъбаккул рахъалдасан Тобот Лъаралъул кIкIалалъ (гІурус. каньон) кIийида бикьула. Гьеб кIкIалги Хунзахъ хъалаялъул къадаздасан байбихьараб лъугьуна Шамилил мухъалда, Гьолокь росулъе, АваргIоралде швараб мехалда. Гьеб кIкIалалъул халалъи 100 метралдаса 1000-1200 метразда бахинегIан цIикӏкIуна.\nБищунго Хунздерил тIалъиялда кIудиял лъараздасан кола: Тобот, Хундерил Лъар, Илъа Лъар - гьезул киназулго берцинал, 50-80 метразда рахарал, чвахабиги руго.\nГьоркьохъел макс. ва мин. температураби (°C)\nГӀазу-цӀадал гӀаммаб къадар (мм)\nГьоркьохъел макс. ва мин. температураби (°F)\nГӀазу-цӀадал гӀаммаб къадар (дюм)\nХунзахъ буго гьоркьохъел гӀеблъелазда, гьава-бакъалъе сипат гьабизе бегьула хинаб абун. Сверухълъиялъул лъагӀалил гьоркьохъеб гьогьомараб температура къаде букӀуна +10.0°C, къаси-къаси гьеб гӀодобе ккезе бегьула +1.3°C-ялде. ЛъагӀалил гьоркьохъеб температура абуни букӀуна +9,7°C; гьоркьохъеб максимумги минимумги ккола +8.0...+11.9°C. ЛъагӀалил гьоркьохъеб абсолютияб температура гӀунтула +5.0...+19.2°C-азде.\nБищун квачарал моцӀаллъун ккола декембер, январ ва фебруар; гьел моцӀазда щибиб къоялъги цӀунула минусияб температура. Январалъул гьоркьохъеб температура букӀуна -2.5°C, къаде бахине бегьула 0.4°C-ялдеа, къаси-къаси: -5.1°C. Абсолютияб минимун ккола -14,8°C-ялдаса гӀодобеги. Ахирисеб анцӀго соналда жаниб бищун гӀодегӀанаб январалъулаб минимумалъул фиксация гьабуна 2014 соналъул 21 январалда: гьеб букӀана -17,6°C. Январалъул абсолютияб максимум гьоркьохъеб къагӀидаялъ букӀуна 9,1°C, бищун цӀикӀараб январалъул абсолютияб максимум фиксатинабуна 2021 соналъул 9 январалда: +13.1°C. Фебруаралъул гьоркьохъеб температура январалъулалдаса дагьалъ борхатаб букӀаниги, гьеб хисардизе бегьула, гьениб цо-цо къоялъ температура ккезе бегьула январалъул гьоркьохъелдасаги гӀодобе. 2012 соналдаса Хунзахъ фиксатинабураб бищун гӀодегӀанаб температура буго фебруаралъул абсолютияю минимум: -20.9°C (2014 соналъул 1 фебруар).\nХинаб сезон байбихьула Хунзахъ април-маялъ, гьелъул завал ккола роол лъабабго моцӀалде. Юн, юл ва август моцӀазул гьоркьохъеб температура букӀуна 14...16°C, абсолютияб максимумалъул гьоркьохъеб къима бахуна 27...29°C-деги. Роол моцӀазул абсолютияб минимумалъул гьоркьохъеб къима ккеза бегьула — 7...8°C. 2011 соналдаса бищун цӀикӀкӀараб температура Хунзахъ букӀана +30,5°C, жиб 2018 соналъул 4 юлалда фиксатинабураб.\nБакъул къоязул гьоркьохъеб къадар лъагӀалида жаниб ккола 254. Гьезул бищун дагьал ккола январалде — 17 къо; канлъул къоялъул халалъи гьеб моцӀалда ккола 9.1–9.9 сагӀат. Бищун цӀикӀкӀараб къадар гьел къоязул бачӀуна юн, юл, августалде: 25–27 бакъулаб къо. Канлъул къоялъул халалъи гьел моцӀазда ккола 11.6–15.3 сагӀат.\nЛъагӀалида жаниб букӀунеб гьоркьохъеб накӀкӀлъиялъул къима Хунзахъ бахун 4.8 баллалде. Бищун цӀикӀкӀараб накӀкӀлъи букӀуна ихдалил моцӀаздаги, юлалъги юлалъги. Ахирисел соназул накӀкӀлъиялъул гьоркьохъеб къима бищун цӀикӀкӀун кколеб буго май моцӀалде. Бищун цӀикӀкӀараб гӀаммаб бал щвараб накӀкӀлъей фиксатинабуна 2013 соналъ — 5.3 балл. НакӀкӀ лъедела жо бихьизе бажариялъул минималияб къима фиксатинабуна Хунзахъ 2011 соналъул 6 новембералдаги 2012 соналъул 19 январалдаги, гьеб букӀана 50 метралдаса дагь.\nГӀазу-цӀадалъул лъагӀалил нормаялъул гьоркьохъеб къима Хунзахъ буго 49.1 мм. Бищун дагьаб ккола январалде, бищун цӀикӀкӀараб — юлалде: 8.1 ва 122.7 щибалъе. Фиксатинабураб гӀазу-цӀадалъул лъагӀалилаб максимум буго 738 мм (2013 соналъул 5 май), моцӀилаб максимум — 211 мм (19.07.2013); хадуб хал ккураб заманалда жаниб сордо-къоялда бараб гӀазу-цӀадалъул максималияб къадар букӀана 58 мм (22.08.2020). ГӀазуялъул гъаталъул гьоркьохъеб биццалъи ккола 17,3 см, гьеб хутӀула гьоркьохъеб хӀалалъ 63 къоялде щвезегӀанги. Бищун бицатаб гӀаздал гъаталъул фиксация гьабуна 2016 соналъул 2 январалдаги 18 октобералда — 27 см.\nГьаваялъул реччелалъул гьоркьохъеб къима буго 63%. Хунзахъ бищунго дагьаб реччел бугел моцӀал ккола новембер, декембер, январ ва фебруар. Гьоркьохъеб реччелалъул фиксатинабураб бищун цӀикӀкӀараб процент ккола 81, гьебги 2013 соналъул 10 юлалда. Фиксация гьабураб минимум буго 26%. Гьоркьохъеб атмосферияб тӀадецуй букӀуна 818,9 гПа. Хунзахъ букӀараб максималияб атмосферияб тӀадецуй 1055.8 гПа — 2021 соналъул 1 январалда, минималияб букӀана 2013 соналъул юлалда — 846.2 гПа.\nГьорол хехлъиялъул ахирисел соназул гьоркьохъеб къима буго 2.6 метр секундалда жаниб. Гьури гӀемераб моцӀлъун ккола мартги априлги. Гьоркьохъеб къимаялъул бищун цӀикӀкӀараб фиксатинабуна 2011 соналъул октобералда (5.0 м/с). Бищун хехаб гьури Хунзахъ букӀана 35 м/с бугеб 2013 соналъул 23 марталъ. Гьуриялъул процентияб рахъалъ цӀикӀкӀанисеб ккола бакъбаккулаб — 51.5%, бищун дагьаб ккола жанубалъулгин бакъбаккулаб 1.9%.\nАбсолютияб максимум, °C\n9,1 12,7 15,4 19,7 23,5 26,2 27,4 27,3 23,6 19,0 15,1 11,8 19,2\n2,0 3,5 6,7 12,0 16,7 19,4 20,9 21,3 17,1 12,5 6,7 3,6 11,9\n−2,5 −1,6 1,2 6,1 11,3 14,5 16,3 16,4 12,2 7,1 1,9 −1,2 9,7\n−6 −5,4 −2,8 1,8 7,1 10,5 12,5 12,2 8,3 3,4 −1,8 −4,7 8,0\nАбсолютияб минимум, °C\n−14,8 −14,8 −11,2 −6,6 1,9 5,8 7,6 7,9 2 −2,4 −9,2 −13,3 5,0\nБакъул къоязул гьоркьохъеб къадар\n17 18 17 19 23 24 25 27 25 21 19 19 254\nГьоркьохъеб накӀкӀлъи, октаби\n4,7 4,6 5,7 5,6 5,8 5,5 5,6 4,6 4,5 3,7 3,8 4,0 4,8\nГӀазу-цӀадал норма, мм\n8,1 10,1 22,9 42,9 94,4 103,5 122,7 91,9 52,3 17,4 11,4 11,5 49,1\nГьоркьохъеб реччел, %\n57,9 57,3 61 61,8 65,4 68,5 72,5 68,6 72,1 58,0 57,3 56,9 63\nАтмосферияб тӀадецуй, гПа\n814,9 816,0 814,7 817,5 819,0 820,1 820,2 821,8 821,6 821,9 820,5 818,1 818,9\nГьорол гьоркьохъеб хехлъи, м/с\n2,7 2,7 3,2 3,2 2,6 2,3 2,1 2,2 2,3 2,5 2,2 2,7 2,6\nИцц: Гьава-бакъ ва климат сайт\nРакьлъай (геология)[хисизабизе | код хисизабизе]\nХунздерил тIалъиялъул чӏегӏеракь буго гIемерисеб буго. Чӏегӏеракьал, лабаллъиялда балагьичIого, ритIизарун, хурзазе хIалтIизе гьарула. Хурзабахъ абуни картошка, чIегIергьоло, лъелъ, тIепало ва гь. ц. хьала.\nГIурчинлъиялъ Хунзахъ бечедаб бакI гьечIо. Рохьалги хутIунго гьечIо.\nХунзахъ тӏалъиялда гьал хаду рехсарал хурдул рижулел руго: махIакIо (гІурус. шалфей), гIонкIкIозаз (гІурус. астрогал), рехъеб (гІурус. вьюнок ), хIамисур (гІурус. чабрец), гIанбарис (гІурус. экспарцет), гIанкIихер (гІурус. клевер), люцерна, (гІурус. тимофеевка), ва гь. ц. Хунзахъ байданал ва мугIрул ихдал батIи-батIиял тIугьдуца цIун рукIуна.\nХунзахъ тIалъиялда гьедигIан батIи-батIиял хIайваналги гьечIо. ГIемериса букIунеб жо бугеб гIанхвара (гІурус. хомяк). КъанагIатго гьенире рихьуна: гIанкI, цер, гIондокь (гІурус. ласка), бакьучги (гІурус. барсук), бацIги.\nГьениб дагьабго лъикI буго хIанчIазул иш. Ай рихьизе бегьула гъалухIанчIазул (гІурус. галкаби) тIелал, гӏалхул маккаби, чIоролабазул цо тайпа, ва гьединго цо-цо вахIшиял хIанчIал.\nЖакъа къоялда, тIалъиялъул гӏалхул хIайванал киналго тIагIелалда хIинкъараб буго. Гьебги халкквей жодода хаду гьечIел чанахъаби сабаблъун ва цо-цо хIайванал гьабзаца чIваялдалъун.\nЦебе[хисизабизе | код хисизабизе]\nРугел баяназда рекъон XVII гӀасруялда Хунзахъ букӀун буго 3000 цӀараки. Сверухъ тӀабигӀаталъул гӀаммаб деградациялъ, ракь гӀунгутӀиялъ гӀумруялъул даража гӀодобе кколеб букӀиналъ, эпидемияз ва къватӀисел сиясиял ситуацияз квалквал ккана Хунзахъ шагьар гӀатӀилъиялъе. XVI–XVII гӀасрабазда Хунзахъа къватӀире араз кьучӀ лъуна чанго росуялъе тӀалъиялдаги ва цогидал ракьаздаги.\nXIX гӀасруялда Хунзахъ букӀана 700–800 цӀараки, захӀматаб Кавказалъул рагъалдаса хадуб гьеб къадар ккана 400 цӀаракиялде. XX гӀасруялъул тӀоцересел анцӀсоназда, тӀоцебесеб иргаялда Хунзахъ Авар сверухълъиялъул административияб марказ гьабидал, халкъалъул къадар байбихьана цӀидасанги цӀикӀкӀине.\nГьанже[хисизабизе | код хисизабизе]\n1768 ↗1810 ↗2150 ↘1972 ↗2372 ↘2332 ↗2901\nЖакъа къоялъ Хунзахъ буго аваразул чӀахӀиял росабазул цояб. Ахирисеб нусго соналда жаниб Хунзахъ бугеб халкъалъул къадар буго стабилго цӀикӀкунеб. Гьеб шартӀинабураб буго Хунзахъ жибго цебетӀеялъги, гӀумру гьабизе лъикӀлъаби чӀезариялъги, гьелъул административиябгин политикияб кӀвар букӀиналъги. Росдал аслияб халкъ ккола аварал.\nХундерил буго лексикияб рахъалъ стандартияб авар мацӀалде гӀагараб жидерго сверел, жиб болмацӀалъе кьучӀлъарабилан рикӀкӀунеб.\nХӀалхьул бакӀал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАбу-Муслим — шейх, магIарулазда гьоркьо Ислам тIибитIизе гьабунин рикIкIунев чи, вукъун вуго Хунзахъ.\nГIумма-хан — Аваристаналъул хан.\nМухIамад-нуцал IV — Аваристаналъул хан.\nМакъсуд ГIалиханов-Аварский — гIурусазул генерал, Мервскияб округалъул начальник ва Тифлисалъул губернатор.\nХъайтмаз ГIалиханов — полковник, ХӀоцоса Нажмудинил асхIаб, хIуригатдандечи (контрреволюционер).\nХунзахъа ХIажимурад (1816—1852) — ханзабазул рахьдал вац, бахIарчияв цевехъан ва рагъухъан. Лев Толстоясул повесталъул герой.\nМухIамадбекова, МухIамадил Загьидат (1920—1999) — Дагъистан лъикI лъалей гIадан (дагестановед).\nХIажиев, ХIажил Загьид (1898—1971) — магIарул шагIир. Дагъистаналъул АССРалъул халкъияв шагIир.\nГIалихан ХIусейнов (1814—?) — Шамилил мюрид, хаду-хаду, гIурус генерал-майор.\nГIумар ибн ГIабдусалам ад-Дагъистани (1759—1792) — машгьурав динияв цевехъан. Живго Хунзахъа, гIумру Мадинаялда ана.\nАбубакар ибн ГIабдусалам ад-Дагъистани — Хунзахъа машгьурав динияв цевехъан, Мадиналъул хIанапил мазгьабалъул муфтий. ГIумру Мадинаялде ана.\nГIусман ибн ГIабдусалам ибн Абубакар ибн ГIабдусалам Дагъистани — Мадинаялда ХIанапил мазгьабалъул муфтий (гьиджраялъул 1303-1319 соназ).\nСурхайханил ПатагӀали (? — октябрь 1877) — рагъул цевехъан, Шамил имамасул наиб.\n↑ 1,0 1,1 1,2 Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. Архивировано из первоисточника 13 май 2014. Проверено 13 май 2014.\n↑ Айтберов, Тимур (1990). Древний Хунзах и хунзахцы [НекӀсияб Хунзахъ ва хунз] (in русский). p. 6.\n↑ Я. И. Костенецкий Авар экспедиция 1837 с. // «Современник» 1850 с., техь 10—12 (батIагояб издание: Авар экспедициялъул хъвай-хъваял (Записки Аварской экспедиции) СПб., 1851)\n↑ Хунзахъ гьава-бакъ.\n↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Гьава-бакъ ва Климат.\n↑ Хунзахъ гьава-бакъалъул архив.\n↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано из первоисточника 3 феврал 2012.\nKhunzakh.ru — Хунзахъ мухъалъул сайт\nТопографияб карта K-38-58. Хунзахъ\nОфициалияб гуреб Хунзахъ росдал сайт\nв Медине. Дагъистаниял – Мадинаялъул муфтиял\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Хунзахъ&oldid=81319»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 23:21, 3 июл 2022.


Парижалдаги лъазе буго Дербент\n2015 соналъ Дербенталъ 2000 сон тIубаялъул хIурматалда Дагъистаналъул къоял абураб дандеруссин тIобитIизе буго Франциялъул тахшагьар Парижалдаги. Цо-цоязда бичIчIулеб гьечIо гIемераб гIарацги хун щай гьединаб тадбир улка бахун къватIибехун гьабизе кколебали. Амма маданияталъул церехъабаз гьелъул рахъкколеб буго.\nКавказалдаго бищун некIсияб шагьаразул цояб Дербенталъ 200 сон тIубаялде гIемерал тIоритIизе хIисабалде босун буго тIасиял соназ. Машгьураб Дербенталъул юбилей тIобитIизе буго 2015 соналда. Амма цохI дагъистналда гурелги рохалилал данделъаби тIоритIизе хIисабалде босун буго улка бахун къватIибехунги. Мисалалъе Франциялда Дагъистаналъул къоял абураб рохалилаб тадбир тIобитIизе буго гьелъул тахшагьар Парижалда. ГIага-щагарго гьеб букIине рагIула 2015 соналъул тIоцебесеб бащалъиялда къо моцI мухIканго чIезабун гьечIо жеги. Дербенталъ 2000 сон тIубаялъул тадбирал тIоритIизе миллиардгун 700 миллион гъурущ биччазе хIукму гьабун буго.\nРеспубликаялда гьадинги цIеречIарал гьелдсаги кIвар бугел масъалабиги рукIаго гьебгущинаб гIарац доба Европаялъул пачалихъалда дагъистаналъул къоял абураб тадбиралъе биччаялда рази гьечIо цо-цо чагIи.\nДербенталъул юбилеялде тIоцебе биччазе хIисабалде босараб гIарац гьеб анцIгогIан гIемераб букIанилан бицана «Эркенлъиялъе» Маир Пашаевас. Югалъулаб дагъистаналхул бизнесчагIи абураб ассоциациялъул нухмалъулев ккола гьев. Амма дагь дагьккун тIаса къунцIун гьитIин гьабун гьанже 2 миллиард гIечIеб гIарац бичазехъин бугин киналго тадбиразе. Гьебин абуни юбилеялъул програмаялда хIисабалде росун рукIарал киналго суалал тIуразе гIолрилан абулеб буго бизнесчияс.\nМаир Пашаев: «ТIоцебе бицен гьабулеб букIана 19 миллиард гъурущ, хадуб маялда гьеб гьитIин гьабуна 8 млрд щвезегIан. Гьаже абуле буго цо млрдгун бащад гIарцул. Гьеб гIарац хIисабалде рсоун киналго хIалтIаби гьаризе гIезе гьечIо. ТIадеги цIиял бакIал, мактабал, маданияталъул идараби ва гьел гурел цогидалги хIалтIаби рукIана хIисабалде росун. Гьанже гIей гьабизе ккезе буго гъокрь рукIарал бакIал къачIазе. Гьединлъидал гьеб гIарац гьедигIан гIемераб жо кколаро».\nФрнациялда Дагъистаналъул къоял тIоритIизе рукIиналад жиндирго бугеб разилъи загьир гьабуна Эркенлъиялъе Зарема Дадевалъ гьей ккола МахIачхъалаялда бугеб тарихалъул музеялъул нухмалъулейлъун. Гьелъ мисалаъе бачана гьал къоязда МахIачхъалаялда унеб бугеб Ираналъул маданияталъул къоял абураб тадбир.\nЗарема Дадева: «КIиго батIияб пачалихъалъул маданияталъул церехъаби цоцалъ журазе рес кьолеб буго гьеб тадбиралъ. Гьел цоцазда кIалъазе руго таржама гьабизе кколареб маданияталъул мацIалдалъун гьеб цIакъ кIвар бугеб жо бугилан рикIкIуна дица. Щибаб улкаялъул буго жиндирго маданият, жиндирго хаслъи жиндирго милияб бечелъи, гьеб кинабго батIияб мацIалде сверизабун бицине кколаро гьеб гьадинги бичIчIула, гьеб буго бищун дун йохизаюлеб хIужа. Гьелъ рес кьола цоцазул бухьен щула гьабизе, цоцазе цIияб жо рагьизе. Гьединалъидал маданияб бутIаялъул вакил хIисабалда дица ракI-ракIалъ рахъ ккола гьеб тадбиралъул».\nДербенталда дагъистаналъул къоял тIоритIиялъул магIна бичIчIулеб гьечIо тарихчи хIажимурад доногъода.Гьеб батизе бугин цо лъил букIаниги хасаб мурадалда рекъон гьабулеб тадбирлъун. Нижеца гьесда гьикъана Дербенталда рукIун Франциялде гочарал гIадазул наслуялъул чагIи рукIин хIисабалде босун гьабулеб дандеруссин букIине бегуьлищин гьедилан. Гьелъие гьадинаб жаваб кьуна ХIажимурадица.\nХIажимурад Доногъо: «Франциялъулгун нилъер тарихияб бухьен батанигицин, гьеб байбихьана, Совет хIукумат бергьун хадур гьенире гочине ккарал басрияб тIалъиялъул рахъалда рукIарал дагъистаниязул кумекалдалъун. Гьелги гьенир гIемерал чи гьечIо, кавказиял дагьал гьечIо Франциялда, амма дагъистаниял гIемерал гьечIо. Дир хIисабалда гьеб буго лъил бугониги къотIи къаялдалъун гьабулеб тадбир франциялда. Гьениб гьабичIого Дагъистаналъул къоял Турциялда тIобитIани лъикIаб букIинаан. Гьени Дагъистаналъул вакилзабиги гIемер руго, нилъер маданиятги тарихги мацIги лъикI бичIчIулел чагIиги цIикIкIун руго».\nДербенталъ 2000 сон тIубаялде хIадурлъи гьабулаго тIоцебсеб иргаялда цIигьарун къачIазе рагIула дербунатлхул машгьураб «Нарын хъала», гьелда жаниб I6 гIасруладго бараб лъим кьабулеб мухъги цогидалги тарихиял бакIал цIигаьризе хIисабалде босун буго. Гьел киналго хIалтIабазе харж гьабизе рагIула 300 миллион гъурущ.\nДербенталъ 2000 сон тIубай кIодо гьабиялда тIасан исана апрелалда Москваялда тIобитIун букIараб гргинаб столалд гIатIидго рорхулел рукIана юбилеялда хурхарал суалал. НекIсияб шагьаралъул къо кIодо гьабулеб тадбиралда гIахьалъи гьабизе буго россиялъулъулги кватIиса хIукуматлъулги, кинавниги 2000 журналистас.\nДербент Парижалдаги лъазе буго


Къанун бахъана, форум тIобитIана, ришватчилъи дагьлъичIо...\nМахIачхъалаялъул Киров мухъалъул магъалаби ракIарулеб инспекциялъул нухмалъиялда вукIарав Сулейман Сулеймановасе диван гьабизе буго.\nЦIех-рехалъул комитеталъул вакилас журналистазе кьураб баяналда рекъон, Сулейманов ккун вуго исана маялда цо кафеялда. Гьеб мехалда хьитал ричулев бизнесчиясухъа 200 азарго гъурущ ришваталъе босулев ватун вуго гьев. Амма гьеб гIарцуда гIей гьабун чIезехъин вукIун гьечIо Сулейманов. Хьитал рича-хисулев чиясда тIад кинабниги 240 азарго гъурущги щибаб кварталалъе 60 аза-азар гъурущги лъун букIун буго гьес. Бизнесалъе квалквал гьабичIого букIинелъун, бизнесчи разилъизе кколев вукIун вуго магъалабазул инспекциялъул нухмалъулес цебе лъураб тIалабалда.\nАхираб заманалда МахIачхъалаялда цо-цо идарабазда цере рагьун руго «божилъиялъул телефонал». Масала, «Главное бюро медико-социальной экспертизы» абураб идараялъ исана лъун буго ришваталъул бицун гIадамал кIалъазе хасаб телефон. Амма гIадамазда жеги тIубан бичIчIун гьечIин гьелъул магIнайин бицана ЭР-ялъе бицен гьабулеб телефоналдасан жавабал кьолей хIалтIухъан ПатIимат МухIамадсадикъовалъ. Жидехъе кIалъалел чагIи сакъатал, гIажизал гIадамал рукIунила. Гьединлъидал кинабали азархана, кинабали поликлиника киб бугебали лъаларищилан цIехезеги ахIулила. Амма бугила гIемерисез ахIулеб цо гIиллаги.\nПатIимат МухIамадсадикъова: «Аслияб куцалда нижехъе кIалъала жидее сакъатлъиялъул даража чIезабурал чагIи. Гьел рази рукIунаро гьелда. Масала, лъабабилеб даражаялда. Гьеб буго бищун гIодобегIанаб даража. Гьелъухъ гIарац дагьаб щола унтаразе. Гьединлъидал тIадегIанаб даража гьабизе ккани, жидехъа комиссиялъ ришват тIалаб гьабулеб бугин гIарз бахъула гьез. Нижехъе ахIулел чагIи киналго чIахIияб гIелалъул чагIи ругин абизе бегьула. ГIадамаз нижеде божилъи гьабиялъул иш гъоркьисалалда дандеккун кин, исана кин бугебин гьикъани, жаваб кьезе кIоларо. Щайин абуни гьаб телефон (8(8722) 77-77-24) исана гурони лъечIого».\nГьанжегIагар астмаялъ унтарай эбелалъе тIоцебесеб даражаялъул сакъатлъи чIезабизе МахIачхъалаялдаса Рисалатица 50 азарго гъурущ кьун буго ришваталъе, гурони гьабизехъин букIинчIила. ГIарацги босун цо лъалев тохтур витIун вуго гьелъ сакъатлъи чIезабулей гIаданалъухъе.\nРисалат: «Гурого гъолъухъе чи витIизе кколелъулха, рачIинахъего ине бегьуларелъул гьелъухъе. Цинги гъолъ тIанчида хъван бачIана 80 азарго гъурущилан. Гьеб мехалда ниж ресукъал чагIи ругин бичIчIизабидал, 50 азарго гъурущ босун танаха. Киназго абулеб буго нужее чIобого гIадин гьабун бугин гьебилан. Дунни йикIана гьебгицин кисайин кьолебилан. Гьеб кьечIони, гьабулеб гьечIелъул эз».\nКоррупциялда хурхараб лъабазаралда хадуб гъалмагъир тIатанин республикаялда исанаян бицун букIана августалъул байбихьуда тIобитIараб Дагъистаналъул прокуратураялъул коллегиялда. Гьелъие гIоло жавабчилъиялдеги цIанила пачалихъиялги муниципалиялги хъулухъчагIазул 700-ниги чи. Ришваталъул гIайибги гIунтIизабун туснахъалда лъун руго Гъарабудагъкент ва Гъаякент мухъазул нухмалъулел.\nКватIичIого диваналда цеве эхетизе вугила миллияб политикаялъул ва къватIисел ишазул вукIарав министрги, Тарумовка мухъалъул вукIарав нухмалъулевги, Росимуществоялъулги нухмалъулевги.\nКватIичIого диваналде щвезе рагIула Южно-Сухокумск шагьаралъулги, Хайдакъ, Бабаюрт мухъазул нухмалъулездаги хурхун гьарурал цIех-рехал.\nРишват кьечIого тIураларел рахъал гьечIин хIисаб гьабидалин абула гIемерисез республикаялда. Лъимер гьабураб къоялдаса байбихьун, тохтурасеги кьолила гьеб, школа лъугIун унел лъималазе цогояб пачалихъияб экзамен кьолеб мехалда тIалаб гьарулел ришватазулги букIуна ахIи-хIур. Гьединго цIалул тIадегIанал идарабаздаги кьезе кколин гьел, цIалун рахъун хIалтIизе бакI щвезеги кьезе кколин гьел, сах гьаруралъухъ азарханаялдаги – ришватал хIажалъуларел бакIал къанагIат ругин абула дагъистанияз.\nГьелда данде къеркьезеян 2009 соналда бахъараб къанунги буго Дагъистаналда. Хасго МухIу ГIалиев президентлъун вачIиндал цIакъго рукIана гьелде тIаделъун. Амма кигIан бицаниги гьелъул хIасилги кколаро – рихьдае цо-цо хIакимчиги жанив тIамун лъугIула иш. Гьединго гIадамаз жидецаго ругьун гьарула ришват босулел гьеб пишаялде. Гьанже Рамазан ГIабдулатIипов нухмалъиялде вачIиндалги рукIана жамгIиял хIаракатчагIи ришватчилъиялде данде къеркьезелъун ишал гьарулелин абун. Гъоркьисала ЧIохъ росулъ ришватчилъиялда данде къеркьеялъул форумги тIобитIун, тIокIалъ рагIичIо гьелги. Интернеталда кьураб гьезул телефонги тIубан батIияв чияс борхулеб буго.\nКъанун бахъана, форум тIобитIана, ришватчилъи дагьлъичIо


Россиялъул ГIелмабазул Академиялъул академик ХIажи ХIамзатович ХIамзатов: ЦIоралде «чабхъен»\n«ЦIоралде сапар» абураб бетIералда гъоркь тIоцебе бахъана 1967 соналъул 26 сентябралда къватIибе биччараб «БагIараб байрахъ» газеталда.\nИсана дица дирго отпуск ЦIоралда тIобитIана. Профсоюзалдаса путевка тIалаб гьабичIо, вахун машинаялдегун ЦIоралде хазабуна. Мурад цо букIана – халкъалъул кIалухъ гьедигIан цIакъ рехсолеб, кици – биценалъулъ гIемераб, некIсиял сариназулъ гьарзаяб ЦIор дирго берда бихьизе ва гьелъул гIадамазул къан квер бачине. Щиб ракь ЦIор ва щал гьелъул гIадамалали лъазе.\nОрджоникидзе шагьарги нахъа тун, цIар рагIараб Военно-грузинский нухги къотIун, нижеца регана Кавказалъул кIудиял мугIрузул сиртал ва кватIичого Грузиялъул гьайбатаб тахшагьаралде щвана. КIиго – лъабго сордо-къо гьенибги бан, нижерго церегосел гьалбадерица ниж нухда регIана бечедаб гьайбатаб Кахетиялде, Алазаналъул гьарзаял расалъабазде.\nАбизе бегьула ЦIоралъулгун нижер тIоцебесеб лъайхъвай Цинандалиялда бугеб гуржиязул машгьурав поэт, князь Александр Чарчавадзел некIcияб имениялда кканилан. Имениялда чIахIиял гъутIбузул рагIдукь эхетарал бечедал калгIабахъ гIуцIун бугоан гIадамал хIайран гьабулеб музей.\nГьеб музеялъул гIелмияй хIалтIухъаналъ регана нижее нилъер мугIрузул улкаялъулгун гуржиязул рукIарал некIсиял хурхеназулги тарихалъулги гIажагIибал тIамчал. Чанги гьунар тIокIал ва лебалал гIадамал рещтIарал рукъзал ругоан гьенир. Пушкиница гьоболлъи барал, Грибоедовасул ракI жанибе цIарал Чарчавадзел минабаз гIемераб жоялъе нугIлъи цIунун бугоан.\nИмениялъул хважаинасул цIар араб меседил хвалчадул хIакъалъулъ музеялъул хIалтIухъабаз бицен гьабураб мехалъ нижеца гьикъана:\n- Бегьиларищ цо гьеб хвалчада бер речIчIизабизе?\nГьимизеги гьимун, цо гIаданалъ нижеда абуна:\n- Цо нухалъ чабхъад рачIарал «лекIияз» (магIаралуз) хъамун ун буго гьеб.\n«ЛекIиязул» наслуялъул чIагIи ругоха нижги, амма нижеда гьеб хвалчен Дагъистаналда бихьичIилан гьабураб нижер махсараялъе гьез ракI-ракIалъулго релъиялдалъун жаваб гьабуна. Цинги рачIун къададa бараб цо кIудияб сураталда цере эхетизаруна. Сураталда бихьизабун бугоан, лебалал чуяздаги рекIун, кьолода цере ккун гуржиязул ясалги хъамун, пири гIадин нух босун унел магIарулазул чабхъен.\n- Гьале гьадин хъамун ун рукIана Шамилил муридзабаз гьал калгIабахъа Чарчавадзелги Орбелианилги хъизамал.\nРакIалде рачIана Веденор Шамилил кверщаликь чанго моцI барал гьел мунагь гьечIел асиралги, нахъа имамасул хIакъалъулъ гьез рицарал харбазул тIамчалги. Шамилил муридзабаз гьел асир гьариялъе сабабги букIун буго цевего АхIулгохIда аманаталъе гIурусазухъе кьун вукIарав жиндирго вас Жамалудин гьезухъ хисунниги нахъе щвелародаян имамасул букIараб хьул. Ккезеги гьедин ккана. Гуржиязул цIар рагIарал княгинаби жидерго рокъоре тIад руссана, Шамилил гIолохъанчи гIурав вас Жамалудинги Петербургги рехун тун магIарухъе вачIана.\nТарихалъ ракIалде щвезарурал пикрабигун, ниж ана Гуржиани абулеб цIолболги чагъиралъулги магIданлъун кколеб, гьитIинабго бугониги, гIажаибго берцинаб шагьаралде. Лъабго тIала ракьулъе бугеб бечедаб чогърол заводалъул цехалда аза-азар литр жанибе гьунел дадазда жанисан ччун бахъун, жакъасеб гьудуллъиялъулги вацлъиялъулги рахъалдасан цо-цо лълъарги борхун, Гуржистаналъулги Дагъистаналъулги мугIрузул токIкIарал лълъимал гъорлъ росараб, тарихиял лъугьа-бахъиназул абадияб нугI Алазань гIорги къотун, ракI лъикIал гьалбадерица ниж Къварелиялде тIоритIана.\nКъварели бугоан гуржиязул югалъул бакъбаккуда Азербайжанлъулгун гIорхъуда гIагараб цо районалъул центр, гьава-бакъ рекъараб, гьанжесеб къагIидаялда берцинго къачIараб гьитинабго шагьар. Гьениб буго Гуржистаналъул кIудияв хъвадарухъан ва общественнияв хIаракатчи Илья Чарчавадзел рукъ-музей. Цоги нижеда гьениб батана гIажаибго бечедаб ва учузаб, гьелдаго цадахъ бичулел гIемераб, босулел дагьаб базар. Хадубги, гьенир аскIорго цун мугIруздегIан къараб бакIалда рагIула магIарулазул чанго росаби. Дагъистаналъулгун гIорхъи цояб гьеб районалдаса БежтIе щвезе ккани цо чуги бащдаб къоги гIолилан бицана нижеда.\nГьале ниж Закаталаян абулеб, магIарулазул жаниб ЧIар абун цIар батараб, нижерго сапаралъул аслияб Мурадлъун бугеб районалдa.\nЗакаталаялда цониги вукIинчо я дун лъалев, я дида лъалев чи. «Лъихъе инев, щивгун кIалъалев, кив рещтIинев?» – абурал суалазги букIана дагьаб рахIат хвезабун. Амма гьениве щвараб мехалъ гьеб ургъалил гъуни цинтIаго тIаса рехун ана. ТIoцеве нижгун дандчIварав Сиражудин абулев гьалмагъ ватана гъорлъ восарав, аваданав ва гьелдаго цадахъ халтIуда тIад вигъарав магIарулав – шагьаралдаса гIемер рикIкIад гьечIеб МакIув абулеб чанго росдадаса данде кIутIараб магIарулазул кIудияб колхозалъул председатель. Колхозалде щведал нижеда сверухъ бакIарана гIисиналги чIахIиялги магIарулазул руккел. Дагъистаналдаса рачIарал нижгун гьикъа-бикъарулел ва гара-чIварулел гьезул рохалиеги разилъиялъеги гIорхъиго гьечIилан кколаан.\nДида цебего рагIун букIана ЦIоралъул ракьалда гIемерал магIарулал ругилан. Амма гьезул хIакъалъулъ дир пикру цIакъ мукъсанаб букIун буго. РакIалде кколаан, аслуялдасанго жидер рачIин магIарулаздасан батаниги, гIемераб мехалъ Дагъистаналдаса ратIа тIун рукIиналдалъун унго-унголъун магIарулазда релълъараб жо гьезул дагьго гурони хутIун батиларилан.\nДун кутакалда мекъса ккун ватана. Ва гьедин ватиялдаса гIажаибго вохизеги вохана. БитIун бицани, цо хасаб магIнаялда, унго-унгоял аварал гъора ругиланцин ккана ракIалде.\nЗакаталаялда нижеца бана кIиго анкьгIанасеб заман. Нижеда дандчIвана гIемерал батIи – батIиял гIадамал. Ниж щвана гIемерал магIарул росабалъе – ЧIарихъе, Лъебелобаялде, КIатIехире, МецIихире, Даначиялде, Къабахчеялде ва гь.ц. Нижеда бицана гIицIго Закаталаялъулги Белоканалъулги – кIиябго районалда 45 азариде гIунтIун авар халкъ бугилан. Гьеб дагьаб халкъ гуро.\nМагIишаталъул рахъалъ ЦIоралъул магIарулазул иш цIакъ лъикI буго. Гьенир руго бечедал, гучал колхозал. Гьезулги руго гIажаибго берцинабги гьайбатабги тIабигIаталъул цIурал ракьал. Алазаналъул цIанбитIараб расалъиги ЧIарихъан байбихьун зодихъе эхетарал мугIрулги тIуран рацун руго даимго гIурччинаб гъвет – рохьалъ, ахаз ва пастIабаз. Колхозалъул магIишаталда жаниб аслияб бакI кколеб буго ахихъанлъиялъ ва техникиял культурабаз, цо-цо магIишатазда – гIи-боцIухъанлъиялъги. Абизин, гьерин руго балагьун бер щоларелгIан чIахIиял цIулакьодал ва миккил рохьал, чайдул ва гIинтIидул тIогьол плантацияби, генул ва гечул ахал, гьединго тушгIиял чIахIиял рехъаби ва ганщазул рехъедал. Колхозазе бажарун нухмалъи гьабулеб буго тIадегIанаб лъай бугел, гьунар токIал магIaрул специалистаз.\nРукIа-рахъиналъул рахъ босани, ЦIоралъул магIарулазул кIудияб культура ва рацIцIa-ракъалъи буго. ГIадамал жанир чIолел минаби гIемерисел кIитIалаял руго. Гьездаса 50-гIан метралъ рикIкIад руго бокьал. Киналниги минаби руго ганчIил гьарурал ва тIад щегI ккурал. Жиб-жиб азбаралъуб буго чвахун унеб токIкIараб мугIрузул лъим, гьезда сверухъ руго чIахIиял ахил участкаби. ГIемерисезул рокъор руго радиоприемникал, патефонал, телевизорал. Гьел балагьула Москваялъухъ, Бакуялъухъ, Тифлисалъухъ, Ереваналъухъ. Хъизамалги гьезул нилъер гьаниралдаса чIахIиял руго. ГIемерисезул лъимал щугоялдаса дагь гьечIо, гIемер руго микьго – ичIго лъимер бугелги. Дицаго кIвар буссинабураб жо ккола Шамилил цIар лъурал лъимал рукъ-рукъалъур ратулел рукIин. Гьебги жидерго тарихалдехун бугеб адаб-хIурматалъул гIаламатлъун тана нижеца. БукIаниги, бищун тамашалъун бихьараб жо лъугьана 45 азарго магIарулав мугIрул регун гъоркьехун рати. Гьал кин гьанире ккарал? Чияр улкаги гурелъул, квер гIунтIулареб рикIкIалъудаги гьечIелъул, щай нижеда гьазул хIакъалъулъ гьадигIан дагь гурони лъалеб букIинчIеб?\nУзухъда, кисаниги рачIун ва хIалица рачун ккарал чагIи гуро гьал гьанире. Гьал руго анкьумумазулъанго жидерго рукIарал рукъазда. ПалхIассил, анкьабилеб векалдаса нахъениги гьалго ракьазда гьал гIадамал рукIиналъе тарихияб гIелмуялъ ишкал тун нугIлъи гьабулеб буго.\nГьединлъидалги батизе ккола, дир рекIее хIаталдаса ун асар гьабураб жо ккана гьезда жидерго магIарул мацIги магIарул гIадатги бацIцIадго цIунизе кIун букин. ЦIали ва хъвай-хъвагIай гьениб Азербайжан мацIалда гурони гьечIо, школалда предмет хIисабалдацин авар мацIги малъулеб гьечIо, рахьдал мацIалда газета, тIехь, радио гьаниб гьечIо, амма рокъобги къватIибги бицунеб жо магIарул мацI буго.\nДунго цIакъ санагIат гьечIого лъугьана школалде хьвадулел дир лъималазадаса лъикI авар мацI бицунел гIисин лъимал гьенир ратараб мехалъ. Гьобол – гьудул хиралъи ва лъималаз эбел – инсул ва цIикIкIаразул хIурмат гьаби гьаниб кьури гьечIеб закон буго. Аваразул халкъияб творчествоялдехунги музыкаялдехунги гьезул бугеб рокьиялда битIахъе урхъизе бачIуна. МагIарулазул тарихалъул тIамчал, хасго Шамилил ва ХIажимурадил бахIарчиял рагъазда хурхарал къисабигин кучIдул гьезул жив-живасул рокъорги рекIелъги кIудияб къадруялда цIунарал руго. Ункъойилъе вахарав ЧIарихъа Ражабица нижее рекIехъе цIалана некIсиял магIарул кучIдуз ниж асир гьаруна ва колхозалъул председатель Ибрагьимил чIужу ХIуриял кIалдисан аваданго чвахун унел халкъиял кочIол макъназ ниж хIайран гьаруна. Чанго жо ракIалде щвезабуна нижеда кIиябго бер бецав АхIмадица чагъанаялда рачунел гьайбатал макъназ ва имамасул тарихалъул бицунев Камилил хIасратал харбаз.\nГьеб кинабго бихьараб мехалъ ракIалде ккана гьедигIан жидерго умумузул мацIги, литератураги, тарихги хириял гIадамал жидерго мацIалда школа, хъвай-хъвагIай гьечIого хутIизе гIайиб гурищилан. Гьеб киназдехунго ЦIоралъул магIарулазул бугеб рокьиялъе нугIлъун чIоларищ гьениб аза-азар гIадамаз нилъер «БагIараб байрахъ» газеталъеги, «Гьудуллъи» альманахалъеги, «МагIарулай» журналалъеги, «Советияб Дагъистан» журналалъеги подписка гьабун букIин, щибаб къоялъ МахIачхъалаялдасан кьолел радиоялъул харбазухъги кучIдузухъги гIенеккизе гьез жигар бахъулеб букIин?\nДица дидаго цадахъ босун букIана магнитафон ва магIарул бищунго лъикIалилан рикIкIунел кучIдулгун макънал хъварал лентабиги. Нижеца гьеб хIалтIизе биччараб мехалъ, бакI-бакIалдасан, рукъ-рукъалъусан, къватI-къватIалъусан рачIун, магIарулазул кIудиял руккелал гIолаан. Тамашалъи гьечIищ щиб кочIол гьаракь бахъаниги, гьеб сагIат гIадамазул шуш бахъулаан: гьаб Муил буго, гьай Манаша йиго, гьаб цояб Сайгидсалимил буго абун. Гьез гьарулаан цо Шамилилаб биччаян, Хизроевалда ахIизабеян, Сидратил гьечIищан. Гьеб жо жидерго халкъалъул музыкаялдехун бугеб рокьи гурищха?\nГьеб киналъухъго балагьун пикру гьабидал, гIажаибго хадур гIунтизе кIолареб ишлъун бихьула Дагъистаналдаги, школазул программабазда жаниб рахьдал мацIазеги литературабазеги соналдаса соналде нух къварид гьабулеб бугеб республикаялъул Лъай кьеялъул министерствоялъул хIалтIи. Росабалъ рахьдал мацI ва литература предмет хIисабалда хIутIун батаниги, (бицанихъе гьебги киса-кибего бугеб жо рагIуларо), шагьараздайин абуни лъималазда гьеб малъизе бокьарал эбел-эмен чара къосараб хIалалде кколел руго…\nКъваригIелалъ дихъе вачIарав Хунзахъ районалдаса цо мугIалимасда дица итни къоялъ вачIаян абидал, гьес гьикъана гьеб щиб къо кколебан – вторникищ, понедельникищ абун. ТокIаб рагIи нилъее щай. Аза-азар соназда жаниб тIубарал халкъазул жанги, ракIги, гIакълуги тIад кьун гIуцарал, гIурал ва камиллъарал рахьдал мацIал ккола къимат кьун хал кIоларебгIан кIудияб хазина ва гьездехун гIамал кIудияб ва адаб гьечIеб бербалагьи гьабулел чагIазда лъолеб цIарго щиб кколеб?\nЗакаталаялъул ва Белоканалъул магIарулазул мацIал ккола авар мацIалъул хасал диалекталлъун. ЦIехараб мехалъ, гьел диалектал гIелмияб рахъалъан цIех-рех гьабун лъазарулел чагIиги дида ратичIо. Гебги цо тамаша гьабизе ккараб иш буго, нилъер гьаниб мацIазул гIелмабазул вакилзабазул гьарзалъиялъухъ балагьараб мехалъ.\nБугониги ракI бохизабулеб жолъун буго ахириял соназда ЦIоралъул магIарулазулгун Дагъистаналъул хурхен цIикIкIунеб ва щулалъулеб букIин. Гьенире чанго нухалъ щун руго Авартеатралъул коллектив, филармониялъул ва радиоялъул артистал, «БагIараб байрахъ» газеталъул хIалтIухъаби. Дагъистаналдаса гьалбадеридехун гъораса магIарулаз гьабулеб ракI батараб, берцинаб, рохараб балагьиялъ нилъеда тIадаблъун гьабула гьеб хурхен жеги цIикIкIун щула гьабизе. Хасго гьез лъазабуна жидее цIакъ бокьун бугила магIарул хъвадарухъаби рихьизе ва гьезухъ гIенеккизе абун.\nЧанги бакIалде щвана ниж гьаб сапаралъ. Кидаго кIочон толареб дандчIвай ккана МецIихиса АсхIаб-ГIумарилгун, ЧIарихъа Ибрагьимилгун, ТIагьирилгун ва Жамалудинилгун, Лъебалобаялдаса Сиражидинилгун, АхIмадилгун ва МахIмудилгун, Белоканалъулги Закаталаялъулги райисполкомазул председательзаби Калаевасулгун ва Ялиевасулгун.\nГьез нуxда регIана ниж гьенисан унагоги. Нижгун цадахъ гьел рилълъана Кахалъулги Нухаялъулги районазул гIорхъода, шагьаралдаса 2-3 километралъул манзилалда хьибилалдехун бугеб хIалбохаяв ХIажимурадил хабаде щвезеги. Кин ва щиб заманаялъ хваравали бицун хъвай-хъвагIай гьабураб мармаралъул хъаршиги тIад рекъезабун, цIар рагIарав Шамилил наибасул къаданиб чIвараб зани бугоан умумузул тарихалъул къадру цIунарал гIадамаз чанги зияратал гьарулеб бакIлъун.\nГьениб къо-лъикIги гьабун, бихьараб-лъарабщиналъ рекIее гьарурал асараз кодорги росун, нухтIа рахъарал ниж нахъисеб къоялъ МахIачхъалаялде щвана.\nЛъикIаб бакI буго Цоралъул ракь. Дагьалги лъикIал руго гьелъул гIумру кьун рохаял гIадамалги. А, магIарулал, цо-цо гьезухъе щвезе. Нужер ракI бухIиларо.\nСоздан 02 янв 2010


Ункъо ахлатӀ — Википедия\nУнкъо ахлатӀ (тур. ahlat-ı erbaa) ГӀарабазул, таджиказул, индиялъул тӀиб гӀелмуялдалъун унти чӀезабизе ва дару хӀалтӀизабиялъе руго жиндирго хаслъаби. Гьез тӀабигӀаталъул ункъго батӀияб хӀал: гьава, лъим, цӀа ва ракь хал гьабун гьелда релълъинарула инсанасул чорхолъ рукӀунел тӀабигӀатал (хӀалал). Аварагас абуна: Аллагьас инсанасул чорхолъ лъун буго ункъго жо: лъим, хӀарщ, цӀа ва гьури. Гьелда релълъун инсанасул чорхолъги руго ункъго ахлатӀал (материя) жубаял.\n1. Биялъулаб хилтӀ – жубай релълъинабун буго гьаваялда ва гьелда рекъон гьелъул тӀабигӀат бухӀараб ва биччараб буго. Инсанасулъ гьеб чӀолеб бакӀги – тӀул буго.\n2. Лимфа (бидул цо бутӀа, хъахӀаб, лъамияб би къотӀун хадуб къватӀиб бачӀунеб жо) – балгъам – слизь, риччел – релълъинабун буго лъеда ва лъел гӀадаб биччараб ва цӀорораб тӀабигӀат буго. Инсанасулъ гьеб чӀолеб бакӀги гьуърул руго.\n3. Сафраъ – ццим (желчь). Гьеб релълъинабун буго цӀаялда ва цӀаялъулго гӀадин бухӀи ва бакъвай гьелъул тӀабигӀат буго. Гьеб чӀолеб бакӀги инсанасулъ ццим буго.\n4. Савдаъ – чӀегӀераб ццималъул жубай. Гьеб релълъинабун буго ракьалда. Ракьалъул гӀадинаб цӀорораб ва бакъвараб тӀабигӀат буго. Гьеб чӀолеб бакӀги чорхолъ къерчӀ буго.\nГьал ункъалго ахлатӀал щивав чиясулъ батӀа-батӀаго рукӀуна, ай киналго цадахъ гурел, щивасулъ цо хилтӀ – жубай букӀуна. Гьездалъун буго инсанасул чорхол унтиги, гьелда рекъон гьабула гьесие даруги. Гьел ахлатӀазул кинаб чорхолъ цӀикӀкӀун батаниги, гьелда рекъон букӀуна инсанасул мизадж (натура, темперамент). Инсанасулъ гьел тӀабигӀиял темпераментал ращадго ккун рукӀунаро, цоясулъ бухӀи цӀикӀкӀуна, цоясулъ цӀорой биччи ва бакъвайгун цадахъ цӀикӀкӀуна. Гьединлъидал гӀалимзабаца бихьизабулеб буго щуго батӀияб тӀабигӀат-хасият (темперамент).\n1. Бидулаб – дамавияб мизаж буго. Гьелъул тӀабигӀат бухӀи ва биччи гӀемерлъарав чиясулъ букӀунеб хасият буго. Гьесде абула сангвиник (латиназул мацӀалда – сангвис – би). Гьеб тӀабигӀаталъул гӀадамазе хасиятаб буго чӀагоял, гӀемер рагъа-рачаризе бокьулел, рохарал, цо жоялде жал руссарал, пагьму гьоркьохъев, черх гӀебав, макьу дагьав.\n2. Лимфа (балгъамияб) реччелалъулаб тӀабигӀат буго. Гьевги чорхолъ риччел гӀемерав, цӀорой бугев, бухӀиги бакъвайги дагьав вуго. Гьесде абула флегматик (греказул мацӀалда – флегма – слизь, риччел). Гьел рукӀуна гӀодор риччарал, хӀинцал, черх гӀебал, тӀатӀи гӀемерал, чорхолъ риччел гӀемерал, макьу гӀемерал, кӀухӀалал, пагьму бакӀал, вагъа-вачари дагьал, кӀочон тей гӀемерал.\n3. Сафравияб мизаж – ццималъулаб мизаж буго. Гьебги жиндилъ бухӀи ва бакъвай бугеб тӀабигӀат буго, гьесулъ биччи цӀоройги дагьаб букӀуна. Гьесде абула холерик (холе – жёлчь, ццим). Гьев вукӀуна хехав, хехго ццим бахъунев, цӀа гӀадав, цевехъанлъи бокьулев, бахӀарчияв, пагьму лебалав, черх хӀалакъав, макьу дагьав.\n4. Савдавияб – чӀегӀераб ццим – ракьулаб тӀабигӀат – цӀорой ва бакъвай. Гьеб тӀабигӀат бугев чиясде абула меланхолик (чӀегӀераб ццим). Гьесул тӀабигӀатал: черх тӀеренхалатав, кьер тӀогьилав, макьу дагьав, хӀалтӀи гӀемерав, пашманав, ихтилат-разилъи дагьав вукӀуна.\n5. Гьоркьохъеб мизаж буго – гьел ункъго тӀабигӀатал жиндир чорхолъ дагь-дагьаб къадаралъ бугев (уравновешенный тип).\nГьесул гӀаламат: пагьму бугев, киналго амрабазулъ гьоркьохъеб хӀалалда вукӀунев, тӀабигӀат лъикӀав вукӀуна.\nГьелда рекъон гьабула унтарасе даруги. Щибаб чӀахӀ-хералъул, кванил нигӀматазулги букӀуна жиндиего хасаб тӀабигӀат. Гьеб тӀабигӀаталъул халги гьабун дару малъизе лъазе ккола тохтурасда. Масала: чорхолъ бухӀи цӀикӀкӀарав чиясе кьезе ккола цӀорораб тӀабигӀат бугел дараби, гӀаксалда бегьуларо, гьелъ къаркъала дагьабги бухӀизабула ва унти цӀикӀкӀинабула, ай гӀаксалда гьабула. Риччел ва цӀороялдалъун ккараб унтуе бухӀараб ва бакъвараб тӀабигӀат бугеб дару, чӀахӀ-хер ва пихъ кьола гьелда релълъун. \n↑ МухӀаммад-хӀажи ГӀабдурахӀманов, ГӀарабазул тӀиб гӀелмуялъул цо-цо хаслъаби\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Ункъо_ахлатӀ&oldid=76155»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 15:40, 4 ноябрь 2021.


Расул ХIамзатовас тIогьол гул кьурай\nГьитIинго кечI-бакъаналъе гьунар бугей гIадан йикIана Шамил районалъул Ругъелдаса Аминат Давудова. Школалда цIалулеб мехалдаго гIахьаллъулаан гьей росулъ тIоритIулел батIи-батIиял тадбираздаги.\nЧIиркъатIа росулъа ХIадисов МухIамад вуго хIикматав инсан. ГIумруялъул кIудияб ригьалде вахун вугониги, гIадан бахилаб рекIел цIодорлъиги буго гьесул. ЧIиркъатIа кканщинал лъугьа-бахъиналги лъала гьесда. Росдал тарихалъе…\nБогатыревкаялда «ХIакъикъат» газета хъваялъул хIакъалъулъ бицине бокьун буго. Гьаб макъала хъвалалде цевеги дун щвана почтальоналде аскIове, гьикъана чан чияс газета хъван бугебилан. Гьелъ кьураб жаваб…\nМагIарул газета цIали - гьеб къаде кванайго гIадин гIадатлъун лъугьараб иш буго нижер рокъоб. «БагIараб байрахъ» газеталъе тIоцебе подписка дица гьабуна 1966 соналда.\nАраб гIасруялъул 50-абилел соназул ахиралда цIунтIал тIадруссана Чачаналдаса умумузул ракьалде. Гьеб заманалда гьезул рукIинчIо нартил чирахъалцин. Канада цIаги бакун гьабулаан квен-т1ехцин. БукIана кан цIунизе гьабураб…\nБищунго аслияб жо буго гIадамасе чорхол сахлъи. Гьеб щула гьабизелъун дун вегизе ккана гIемерал больницабазда. Гьениб дида бихьана тохтурасул каламалда, бербалагьиялда бараб жо гIемераб букIунеблъи,…\nЦIияв нухмалъулесул лъикIал ишал\nДРялъул пенсиялъул фондалъул ЦIунтIа районалда бугеб отделалъул нухмалъулевлъун МухIамадов Варис хIалтIулев вугелдаса гIемераб заман гьечIо.\nНилъерго чехь унтичIони…\nГIемер бицунебги хъвалебги буго рахьдал мацI цIунизе ккеялъул, гьаризе кколел тадбиразул хIакъалъулъ. ГьабсагIаталда мацIги маданиятги цIунулеб гъанситолъун хутIун руго «ХIакъикъат» газетаги, миллияб театрги, радиоги.


«БахIарчилъиялъул гуреб – гIамал кIодолъиялъул рагъ»\nНАТО-ялъ иргадулаб гуреб данделъи тIобитIулеб буго. Гьоркьоб лъолеб суал - Сириялъулгун Туркиялъул гIорхъида Россиялъул рагъулаб боржаро бортизаби. Гьадин лъазабуна The Times газетаялъул мухбир Дебора Хайнсица.\nРоссиялъул улка цIуниялъул министерлъиялъ байбихьуда лъазабун букIана СУ-24 абулеб гьеб жиндирго боржаро Сириялъул гьавадул гIатIилъиялда букIанин ва ракьулъа бортизабун букIанин.\nТуркиялъул рагъулал тIадтаразийн абуна Россиялъул боржаро жиндирго гьавадул гIатIилъиялде бачIун букIанин. Турказ цо чанго нухалъ тIалаб гьабуна, жидерго гьавадул гIурхъи бахинабуге, ян абун. Аммаила Россиялъул воржарухъанас гьеб сан гьабичIого танин.\nТуркиялъул Hurriyet, газетаялъул баяналда рекъон боржаро бортана Сириялъул Йамадлы абулеб росдал сверухълъиялда. Гьеб буго туркоманзалул росу. Гьаб гьитIинаб миллаталъул вакилзаби Сириялъул президент Башар Асадиде данде чIун руго. Россиялъул кIиго пилотас катапультаялдалъун хвасарлъана. Цояв хадуб гIумруялдаса ватIалъанин.\nГьеб хIужа ккун хадусала Россиялъул президентас абуна гьелъ квешаб асар гьабизехъин бугин Россиялъулгун Туркиялъул кIирахъалъулал бухьеназе.\nВладимир Путин: «Жакъасеб балагьалъулаб хIужаялъ квешаб асар гьабила Россиялъулгун Туркиялъул бухьеназе. Жакъасеб ками хурхараб буго нижее нахъасан гьабураб хIалихьатаб кьабиялда. Гьеб кьваби террористазул кумекчагIаз гьабун букIанин абун гурони, тIокIаб щибниги абизе кIоларо дида».\nПрезидент Владимир Путиница чIван къотIун абуна, Россиялъул боржаро Туркиялъул гьавадул гIатIилъиялде бачIун букIинчIин.\nВладимир Путин: «Нижер кьвагьизабураб боржаро Сириялъул територриялда тIад боржун унеб букIана. Туркиялъул F-16 тайпаялъул боржароялъ гьелде риччан рукIана Гьава-гьава тайпаялъул ракетаби».\nЖиндир иргаялда Туркиялъул премьер-министр АхIмад Давудогълуца абуна Туркиялъул тIубараб ихтияр бугин жидерго гIурхъаби цIунизеилан.\nГьелдаса нахъе талат къоялъ кIудияб ахIи-хIур багъарана социялиял сайтаздаги политикияб ва жамгIияб гIумруялдаги. Россиялъул пачалихъияб Думаялъул вице-спикер Николай Левичевас ахIи бана Туркиялда ругел Россиялъул киналго гражданал эвакуация гьабун, тIад руссинариялде, илчи нахъе ахIиялде ва гьеб улкагун ругел гьавадул бухьенал гьоркьоса къотIиялде.\nЖиндирго блогалда Россиялъул цIар арав оппозиционер Алексей Навальныяс квешаб къимат кьолеб буго Путиниеги Эрдогьаниеги. КIиявго колин пиарщикал.\nПутиница Сириялда бачунеб бугин хIажат гьечIеб рагъилан. Исламияб пачалихъалде данде бачунеб рагъ гьеб гурин, гьеб бугин жиндирго гражданал гьукъи мурадалда бачунеб рагъ. Гьелдалъун бахIарчилъи гуреб – гIамал кIодолъи бихьулеб бугин.


Нури Аль-Маликица нахъ чIвана Америкалъул ахIи\nГIиракъалъул премьер-министр Нури Аль Маликица арбагI къоялъ телевидениялдаса жиндирго анкьил хитIаб гьабулаго, баян кьуна улкаялда ругел щинал миллатазул ва диниял гIаркьелазул вакилзабигун цIияб хIукумат гIуцIизе кколин абураб суалалда тIаса.\nГьадинаб тIалаб гьабулеб буго Цолъарал Штатаз. Вашингтоналда ккола, ГIиракъалъул хIукуматалде суннитал цIикIкIараб къадаралда ахIулебани, гьелдалъун радикалиял бусурбабазул хIаракатчилъи ва гьез гьабулеб зулму дагьлъизе ккелаанин.\nАмма Нури Аль Маликица гьединаб ахIи нахъ чIван, абуна гьединаб хIукму парламентиял рищиязул хIасилалде ва конституциялде данде кколарин.\nГъоркьиса апрель моцIалда шиитазул оппозиция парламентиял рищиязда бергьана ва гьелъул бетIер Аль Малики вахъана премьер-министрлъун. Ахирисеб чанго анкьида жаниб улкаялда цIикIкIана « ГIиракъалъул ва Леванталъул исламияб пачалихъ» абулеб суннитазул радикалияб гIуцIцIиялъул хIаракатчилъи. Гьелъул хIасилалда азаргогIан чи чIван вуго.


Волгоградалда гьарурал кьвагьиязул бицунареб бакI яги хъизам букIун батиларо Россиялда гьаб анкьалъ.\nАслияб къагIидаялъ суалал кьолел руго халкъалъ: Щай гьанжеги Волгоградалда? Кире ралагьун рукIарал хасал хъулухъалъул хIалтIухъаби?\nЦере гьарурал къвагьиял щай дарслъун хутIулел гьечIел лъиениги?- ян абурал.\nАмма суалазе кинабниги рахъалъ жавабал щолел гьечIолъиялъ халкъалъул рижизарулел руго жиде жидер пикрабиги.\nХасго интернеталда,социалиял гьиназда жиде-жидер пикраби загьир гьарулел руго халкъалъ.\nГьезда гьоркьор руго гIемерал радикалиял пикрабиги.\nМисалалъе, Кавказ Россиялдаса тIезабизе ккола. Киналго къватIисан рачIаразда ракь тезабизе ккола- ва гьел гурел цогидалги.\nАхирал кьвагьиязда бан социалиял гьиназда загьир гьарулел пикрабазул Волгоградалдаса блогер\nСергей Стукаловас Би Би Си телерадиокампаниялъе кьураб интервьюялда бицунеб буго гьадин.\nСергей Стукалов: «31 декабралдаса бахъараб,тIоцебесеб январалдаги, жакъасеб къоялде щвезегIанги халкъалъ гьоркьоб лъураб тема буго Волгоградалда гьарурал кьвагьиязул. Халкъалъ бицунеб буго кьвагьиязул, амма тIоцересел къояз букIараб гIадаб чарахвей дагьабго лъугIун буго.\nХалкъалъ хIаракат бахъулеб буго бичIизе щиб лъугьунеб бугебали.\nВа жавабазухъ халккун чIун руго.\nАмма халкъалъухъ цIакъ дагьаб гурони информация гьечIо.\nВачIана президент Волгоградалде.\nЖавабал кинал рукIаниги щвечIо.\nАна лъукъаразухъе азарханаялде, баркала буго,тIобитIана данделъи хIинкъигьечIолъи чIезабиялъул суалазда тIасан. Жавабал гьечIо.\nПолициялъ гьабсагIаталда тIобитIулеб буго операция «Вихрь антитеррор».\nДокументазул халшал гьабулеб буго, изну гьечIого кодоб бугеб ярагъ тIатинабулеб буго.\nГьел руго нилъее гьечIого гIоларел хIинкъи гьечIолъи цIуниялъул тадбирал. Амма халкъалъе лъугьараб таралда бан кинал рукIаниги жавабал щолел гьечIо.\nГьедин лъидал халкъалъ лъолел руго суалал –\nЩай хас гьабун ниж? Щиб лъугьунеб бугеб?\nКир ралагьун рукIарал хасаб хъулухъалъул хIалтIухъаби?-ян абурал.\nСергей Стукаловасул рагIабазда рекъон социалиял гьиназда ругел пикраби рикьизе бегьула радикалиял -цо лъица букIаниги нахъасан тункун загьир гьабулездеги жалго халкъалъул радикалиял пикрабаздеги.\nСергей Стукалов: «Пикраби руго бачIинахъего радикалиялги. Цо-цо радикалиял пикраби руго нахъасан тункулезул тIадецуялдалъун загьир гьарулел гIадал. Мисалалъе «Кавказ Россиялдаса тIезабизе ккола»- абурал пикраби руго щакал аккаунтаздасан рачIунел.\nГьебго заманалда руго гIадатияр гIадамазул радикалиял пикрабиги\n-Кииналго къватIиса рачIарал нахъе гъезе ккола абурал\nАмма аслияб къагIидаялъ социалиял гьиназда гIадамаз суалал лъолел руго.\n- Кире ралагьун рукIарал хасаб хъулухъалъул хIалтIухъаби?\n- Гъоб цояб теракт гьабун хадуб кIиго моцI гурони инчIеб мехалъ хIинкъи гьечIолъиялъул рахъ щай щулагьабун цIуничIеб?-абурал суалал руго халкъалъул.\nВолгоградала карал кьвагьиязда гIадамазул пикрабазухъ гIеккулаго нижеца грачIвари гьабуна Москваялда гIумру гьабун ругел дагъистаниял Калиматилгун ва Сулейманилгун. Гьезулги гIуцIго суалал руго ахирал кьвагьиязда бан хутIун.\n-Щай тIубан терроризм лъугIизабун бажарулареб? -Лъие къваригIун ругел гьел кьвагьиял? Гьел гурел цогидалги.\nКалиматил рос Сулейманица жиндирго бербалагьиялда рекъо хIалбихьана лъугьунеб бахъунелъе жаваб кьезе. Гьес рикIкIунеб буго россиялъул президентлъун Владимир Путин вугогIан мехалъ терроризмалъулал актал Россиялда лъугIизе ратиларин абун.\nЖапаров Сулейман: «Россиялда гьарулел кьвагьиял Владимир Путиница рикIкIуна халкъалда гьоркьосеб терроризмалъул бутIалъун. Халкъалда гьоркьосеб терроризмалде данде къеркьей гьесул къватIисеб политикаялъул аслияб рахъги буго. Гьелдалъун гьес жиндиего рейтинги гьабулеб буго. Гьединлъидал кьвагьиял лъугIизе ратиларо».\nГьеб буго Москваялда гIумру гьабун вугев дагъистанияв Жапаров Сулейманил терроризмалъул актазда бан загьир гьабураб жиндирго пикру.\nБищунго рахIат хвезабун буго дагъистаниязул Волгоградалда гьарурал кьвагьиязул гIайиб гьанжеги Дагъистаналде гIунтIизабизе бегьиялъ.\n«Жеги кьвагьи гьабуразул я цIарал абун гьечIо, яги гьел кисаяли бицунеб гьечIоамма дир гьалмагъзабаз ЦIияб сон дида зигара бараб гIадин баркана»- ян бицунеб буго дагъистанияй Калиматица.\n- Щай Дагъистаналъе цере тIалабалго лъечIого кьвагьиял гьаризе?\nРугониги гьечIониги яргъид гIуцIарал ругин лъазеги гьарун цересен чIван васал тIагIинаруниги буцIун чIун бугеб Дагъистан щай толареб?»-абурал суалал цоялда хадур цоял кьолел рукIана Калиматица.\nЖаваб кьезе хIаракат бахъулеб букIана гьелъул рос Сулейманица.\nЖапаров Сулейман:«Гьанже ирга Дагъистаналде щун гьечIищха. Цебе Чачаназул респубгика букIана,хадуб Гъалгъалъ букIана. Ислам колел республикабазда гурони терроризм киб бугин ха ТIадтараз абилеб?»\nГьадинал руго гьабсагIаталда Волгоградалда карал кьвагьиязда сверухъ гIадамазул пикрабиги жаваб гьечIел суалалги.\nРакIалде щвезабуни Волгорадалда гьабураб кIиябго кьвагьиялдасан къварилъи карал гIадамазул къадар: хваразул 34 чи 70 гIанасев чи лъукъун вукIана гьездасан 62 чи вуго москваялъул ва Волгоградалъул азарханаязда. 3 январ ккола чIегIербаялъул ахираб къолъун


Борхьил чохьонисан чол нух бахъарав » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n«Ролъул хур кванарал ганщал жалго тун, гугьунбачал руго, рачун жанир гъун».\nБогIолаби, хъамалаби, хъартал…\nЦIиркъида бадиса магIу бикъарав\n«ВахIатуту-хIатуту, ХIотол мегеж кIалдисев, КIалги мацIги ЦIоросев, ЦIалги чуги меседил; Васа-вакун тIагъур лъурав, ТIагъриниве хъивихъарав, Хъабчиниве кIивикIарав, КIигоявгун щурщударав, Щугоявгун векерарав; Векерун куй босарав. Керен чIван оц босарав, Булбулалъул мугъалда рагъуе хъала барав. Хъахилаб ралъадалда БагIараб цIа бакарав, ЦIел хIуби хIалае ккун, Зобалазде вахарав, Зодор ругел цIцIаназе, ХIорде рачун, цIам кьурав…»\nГьадинаб буго магIарул рагIи. Макъала байбихьулеб буго халкъалъул кинидахъ- кечIалдасан. Гьениб буго нилъер аслу. Гьеб кьучI билани, билула миллатги. Халкъияб кинидахъ-кечIалъулъ бессун букIуна миллаталъул хасият ва къисмат. Бечедаб, спартаялъулазул гIамал-хасияталда релълъараб магIарул чиясул сипат рагьулеб фольклорги эпосги буго нилъер.\nКинавлъун вихьизе бокьун бугеб магIарулалъе ва тIолалго магIарулазе жидер бихьинчи? - БацIида кIалдиса цIигьан бахъарав, ЦIиркъида бадиса магIу бикъарав, Борхьил чохьонисан Чол нух бахъарав, Чабхъада гьунарал гIемер гьарурав. Ялъуни: - Агъалда гъалбацIилав, Гъажалда ритIучIилав, РитIучIалъул лълъарада лъамамесед бекьарав… Чол кьолонив кьурдарав, Кьибилалда нур барав, БогIол цагъур кIудияв, ЧIалда мохмох биццатав… Гулла гIадав лъугьаги… Къебедасул квартIа гIадав лъугьаги, Чанахъанасул бер гIадав лъугьаги, БегIераб гIащтIи гIадинав ватаги… Харилъе квешаб борохь Чол цIалае хьвагIаги…\nБихьуларищ мацIалъул, бахъулеб сипат-сураталъул, гьарулел дандекквеязул камиллъи, такрарлъи гьечIолъи!\nКинидахъ-кучIдузулъ буго хIикматаб маргьудул дунял. Лъимерлъудаго рагьараб гьеб гIумруялъго хутIула инсанасда цадахъ, гьес ахирисеб хIухьал цIазегIан. – ПатIи, хъаме хъамало, Дир хирад дуй кьеларо. ГIумар, хъаме богIоло, Дир дарман дуй кьеларо. МагIарул фольклоралъулъ ва эпосалъулъ буго гIажаибаб махлукъат – богIолаби, хъамалаби, хъартал. Гьез гIумру гьабулеб буго гIадамазда гьоркьоб. Аваразул халкъиял маргьабазул багьадурзаби ккола ЦIилгIин, ЧIилбикI, ГъутIбирачч ва цогидалги. Гьел маргьабаздасан, миллияб фольклоралдасан байбихьула магIарул сатира ва юмор. Машрикъалда машгьурав Мала Насрудиниде магIарулаз Маларасанди абун цIар лъуна. Гьесул сипатги бачIана магIарул адабияталда гъорлъе.\nТIагърал лъун хьвадулел рохьил циязе…\nАвар литератураялда сатирикиял жанрал цIакъго церетIуна Инхоса ГIали-хIажиясул асаразулъ: ХIамий сарин ахIун мун сверданиги, Дур сариналъ хIамил хIал хисиларо…Жиде-жидерго хIакъ хIайваназе кье: ХIамие чури тIе, чое кIалцIи бай… Ялъуни : - ТIагърал лъун хьвадулел рохьил циязе Бицине лъазабе цо-кIиго маргьа. Цоцазул гьан кунел квешалщиназе Камун тоге дуца талай-талилай.\n«Авариялда бищунго бегIераб гIакълу бугев чи», - абун Тихоновас къимат кьурав магIарулазул цоги классикас – ЦIадаса ХIамзатица - цIакъго тIадегIанаб даражаялде рахинаруна авар адабияталда сатирикиял жанрал ва юмор. Нусго сон балеб нилъер миллияб басмаялда хIалтIулаго, газеталда сатирикияб гьумер хIадурулаан гьев кIудияв шагIирас. ЦIарал хисаниги, магIарулазул миллияб газета магIарулалгун буго. Жиндирго творчествоялъул хIакъалъулъ ХIамзатца хъвана: «Халкъалъухъа босана, халкъалъухъе кьуна», - абун. Гьединаб нигатгун хIалтIулеб буго нусгогIан соналъ магIарулазул «ХIакъикъат» басма. Харжги халкъалъ кьолеб буго, хIалтIиги халкъалъул мурадазда гьабулеб буго.\nЖакъасеб сатираялъулгун юморалъул гьумералда цIар буго «ВахI-хIатуту-хIатуту». Щивав магIарулас къан кквезе ккола миллиял аслаби, кьалбал, кьураби ва мугIрул. «ВахI-хIатуту-хIатуту» - магIарулазул хIикматаб, маргьудулаб махлукъат, галактика. Халкъалъул гьайбатаб тарихги кIочон течIого, гьаб захIматаб заманалда букIинеселде церехун унел руго магIарулазда цадахъ миллияб басмаги гьелъул сатирикияб гьумер «ВахI-хIатуту-хIатутуги». Гьай-гьай, гьаб гьумералъул сипат-суратги хисичIого букIинаро. «ВахIалъул» автораз нуж ахIулел руго сатирикиябгун юморалъул годикIанире, гвавулъе, бакIидерахъиналде. РитIе кагътал, хъвай кучIдул, угье маргьаби. «Нилъер мегIер цо тун, чияр мегIер кIиго тун», гьел рисалатал редакциялде щвела ва басмаялдасан тIолалго магIарулазе рикьила.\nЦилгIин, ЧIилбикI, ГIандуникI, Маларасанди, Ахилчи ва цогидалги маргьуяб магъил гIулдул\n» ЦилгIинги Прометейги\nФольклор халкъалъул ,адабияталъул кьуч1 буго,мисалалъе машгьурав ингилисазул хъвадарухъан -фантаст Толкиеница жидерго асарал ,хъвана ингилисазул фольклоралде,ай маргьабазда,кици-биценазда хурхун.


МахIачхъалаялъул "Анжи" Москваялда дандчIвана "Спартак" командагун | Спорт | Киназего гIаммаб Россия\nМахIачхъалаялъул "Анжи" Москваялда дандчIвана "Спартак" командагун\nФутболалъул рахъалъ Россиялъул премьер-лигаялъул 19-абилеб туралда МахIачхъалаялъул "Анжи" Москваялда дандчIвана "Спартак" командагун.\nХIай букIана хIалуцараб, ва тIоцебесеб таймалда нилъер командаялъул рахъалдасан дандиязул кавабазе хIинкъи бугел гьужумал цIикIкIунцин рукIана. Чанго нухалъ рес букIана гол кьабизе. Амма "Анжиялъул" гьужумалъулазул махщел гIечIо торгIо кавабахъе ккезабизе. Гьелъул гIаксалда, жидерго букIараб ресги хIалтIизабун, 67-абилеб минуталда "Спартакалъ" "анжиялъулал" къварид гьарунаян хъвалеб буго "Х1акъикъат" казияталда.\nГьелдаса хадубги гIезегIан хIаракат бахъулеб букIана "Анжиялъ" хIасил бащад гьабизе, амма бажаричIо. ХIай лъугIана 1:0 хIисабгун.\nОлимпиялъул гIарцулав призер къезавуна\nТурциялда тIобитIараб эркенаб гугариялъул рахъалъ халкъазда гьоркьосеб турниралда гIахьаллъана Дагъистаналъул руччабазул ва бихьиназул тIасарищарал командаби. Турниралъул тIоцебесеб къоялъ 70 кг цIайиялда бихьиназда ва 48 кг цIайиялда руччабазда гьоркьор рукIана къецал. КIиябго цIайиялда чIел босана дагъистанияз, ай бихьиназда гьоркьов чемпионлъун вахъана МахIачхъалаялдаса МухIамадхIабиб КъадимухIамадов, руччабазда гьоркьоб меседил медалалъе мустахIикълъана Милана Дадашева.\nХадусеб къоялъ, 86 кг цIайиялда дандиязда тIад михирги бачун, Яшар Догъул мемориалалъул чемпионлъун вахъана Даурен Куруглиев. Финалалда гьев бергьана 2016 соналъул Олимпиялъул хIаязул финалист, Турциялдаса Селим Яшаридаса. Дагъистаналъул командаялъул речIчIухъабазе турниралда гьединго щвана мазгарул медалалги. Гьезие мустахIикълъана Заур Угуев (57 кг), МухIамадрасул ГъазимухIамадов (70 кг), Халил Аминов (74 кг). Мазгарул медаль щвана Турциялъул байрахъалда гъоркь цеве вахъунев дагъистаниясе.


Мероприятие "Нилъер Расулил юбилей" - родной язык и литература, мероприятия\nМероприятие "Нилъер Расулил юбилей"\nданное мероприятие подготовлено с целью духовного развития учащихся, знакомит учащихся с жизнью и творчеством великого поэта Расула Гамзатова\nНилъер Расулил юбилей\nДур хъулухъгин хlалтlи щиб?\nХlасраталъул шагlир дун.\nДур миллат, мацl, цlар, улка.\nЦlадастан, рокьи, рокьи!\nЦlаларав кив, гlилму щиб?\nДагъистан цlакъ бокьарав,\nНилъер Ватlан чlухlарав\nЦlар рагlарав гьав Расул\nИнсул мисалги босун,\nУмумузул нух бокъун\nВахъана мун шагlирлъун\nНижер хирияв, Расул\nТlолалго дур асарал,\nГьезда гъорлъ «Дир Дагъистан»\nМисаллъун буго нижей\nТlаде гlолеб гlелалъе\nБаркула дур юбилей,\nДунял хlайранав шагlир,\nДуй рохел, сахлъи кьейги,\nКванаб цlва – Цlадаса вас!\nДагъистаналъул халкъияв поэт Расул Хlамзатов Гьавуна 1923 соналъул 8 сентябралда Хунзахъ районалъул Цlада росулъ машгьурав шагlир Хlамзатил хъизамалда. Эбелалда цlар букlана Хъандулай. Гьел рукlана цlакъ гlадамал хириял. махсаро- хочl бокьулел, ракlбацlцlадал магlарулал. Эбел- инсул хасият - гlамал васасул чорхолъги, бидулъги, рекlелъги босичlого хутlичlо.\nТlабигlаталъги тlадегlанав бетlергьанасги Расулие кьуна къанагlатаб ва хlикматаб гьунар, бергьараб кlалзул пасихlлъи, рекlел цlодорлъи; живго гьитlинав мехалъ ва гlолохъаналъулда дагьав хедарулев, цlакъго ракl гlанчlав гlорхъолъа ун гlадамазде божулев чи вукlаниги, Расулил вахъана кlудияв шагlир, гьесул асараз рохел щвезабуна, магlарулазе гуребги, дуниялъулго миллионал гlадамазе.\nжиндирго гlумруялъул аслиб мурад Расулица баян гьабураб кочlол 4 мухълдалъун.\nРорхатал цlабзазде сухъмахъал гьарун\nГьенине ракетал роржаян абе\nБищун тlадегlанал, гlагарал ц ваби\nГlадамазухъе щвей буго дир мурад\nЖакъа къоялде щвезегlан хъвардухъанас къватlибе биччан буго лъабкъоялдасаги цlикlкlун техь, чанго нухалде рахъана данде гьарурал асаразул томал. Гьел руссинарун руго гlурус ва анцl- анцl батlиял милаталъул мацlазде. Расулил щибаб цlияб тlехьалъ нугlлъи гьабула гьесул творчество тlадеялдаса тlаде тlегьалеб букlиналъе гьунаралъе гlурхъи гьучlолъиялъе.\nОгь, щиб жо лъугьараб, щиб жо лъугьараб-\nШвараб гlор нахъ буссун чвахулеб\nгьанже чиновникал кучlдул ахlулел руго,\nкочlохъаби чингун, честь ккун хъудулел\nХъурщизе рижарал роржулел руго\nРоржизе рижарал хъершелел руго\nалжан гьабулебин гьаб улкаялде\nГьанже иребас жужахl гьабулеб буго\nГьал херал кlудаби бах арлъун руго,\nГьал бах Арал ясал херлъулел руго.\nХал гьабула сагlтилъ, гьелъин абуни,\nПачаязул заман бихьизабула.\nДун гьелда гьардела. гьудул мунгун дун\nДандчlвалеб замана бихьизабиян\nМун пашман гьайигун, бутlергьанасе\nБетlер чlвала дица, тlаса лъугьаян\nБетlергьанасе как къабуллъичlони,\nКъумула дуе дун, тlаса лъугьаян.\nГьад дир гlазабазул гlиллаги, нугlги,\nЯчlа диваналде дие гьабулеб\nДир сурав босулеб яхlалъул судакъ\nсуал кьейгун абе, тlаса лъугьаян.\nДир хlакъгун хlалкъикъат, хlинкъигун хlикмат\nГьоб дир къисматалъе къотlулеб хlукму\nДир кlиго рагlида бараб буго гьсб\nКlухlалъуге, абе тlаса лъугьайин.\nГьеб дица абуни доб диваналда,\nДун ракьалде тела дирго рокьигун.\nКlудиб Хазина буго гьудуллъи\nГьелда квер хьвагlизе гlедег уге, вац\nГьудуласде дагьалъ дур бахъараб ццин\nЦодагьаб къинабе, къватlиб гьурщуге,\nГlадамал нужеде гьари буго дир;\nГlанаяб рекlел цlва цlорозе тоге;\nЦlуне гьудулзаби гьел гlемер гьечlо,\nГlайиб камурав чи кивго вижичlо.\nБокьула магlарул ясазул гьурмалъ\nНамусаб багlарлъи – гьеб цlакъ рекъола\nБокьула росулел гьезул кверазулъ\nЦо нечараб хlинкъи – цlакъ рекъола\nБокьула симсалда гъорлъан раккарал\nКlиго кьураб гъал – гьеб цlакъ рекъола\nРокьула, лъар бахун унеб мехалда,\nГьезул гlицlал хlатlал – гьеб цlакъ рекъола.\nБокьула рогьалилъ лъел цlолел гьезий\nЦо цlорараб гьава – гьеб цlакъ рекъола.\nБокьула цlекlлъиян тlокlлъиги гьечlеб\nЦо рахараб партал – гьеб цlакъ рекъола.\nБокьула нилъеца абураб рагlуй\nЦо мутlигlаб сабру – гьеб цlакъ рекъола.\nБукьула магlарул яасалъе даим\nДаимаб талихlги цlияб гlуруги.\nАмма бищунго цlакъ магlарул намус\nБокьула ясазе – гьеб цlакъ цlакъ рекъола.\nЧlамулаго сакъиссгун вачlунев\nЧlалу г1адав гlолиласе нагlана\nЧlучlулаго семечкагун кlалъалев\nГlер гlадинав бихьинасе нагlана.\nБожи гьичlолъиялъ гьаб дунялалда\nГьабунщинаб квешлъи, канщинаб балагь\nГlадамал, божи кье, – нужеца дие\nДанде хисун дица, кьела гьудуллъи, воцлъм.\nДир чиясда бугеб хвел гьечlеб божи\nХвелаан цевего, гьеб гьечlебани\nДицаги гьарула, гlадамал божи\nГlаламги, дунялги даин роцlине.\nГьрула щобазе бакъгин цlад дица;\nГьарула мугlрузе гlазу - цlер дица;\nГьарула зообазе хъахlиллъи дица;\nХъахlилаб ралъдае хlайранлъи дица.\nГьарула хlанч азул кечl рогьалида;\nГьарула гlурул ахх ихдалил сардий\nДица гlадамазе гьарула канлъи\nДица гlадамазе гьарула лъикlлъи.\n« Гlагараб авар мацl! Дир кинабго бечелъи, кинабго Хазина, дир дарман, дир гьаракь. Мун кидаго дунгун буго кинидахъ дица къабул гьабураб дур кочlое кидаго дун хасичlо. Дир мун гlола гlумруялъе» - гьедин абун буго нилъур шагlирас гlагараб мацlалъе гlола ва авар мацlалъул хlкъклъулъ цо чанго кечlги хъван буго.\nАваразул миллат- мацl.\nАдаб кьогое лъураб\nАхир рокьуе гьечlеб\nАхан кини кlкlикlарал\nАгьан кучlдул ахlарал\nАваданаб авар халхъалъ\nАвгуст тlамулел тlохал,\nАнцl- анцl хъудулел лъарал\nАйлъир квач ида чlарал\nАваразул лебеллъи -\nАрарат мегlер буго\nАвар - мацl лъалел лъимал.\nРасулил творчиствоялъул хlасилал данде гьарулаго ракlалда щвезаризе бегьула гьесул тlахьал:\n«Хlасратаб рокьиги боркьараб цинги»\n«Инсугун гара- чвари»\n«Цlаялда цlва буго кlалъай гьабулеб»\n«Дир гlумруялъул гьоко» ва гь.ц.\nРасулие бищун бокьулеб жо буго сахлъи, вацлъи, рекъел, шагlирас гьарулебги буго:\n«Сахал чагlи сах тего\nКвешал чlаги квеш таги».\nКиназулго гlахьаллъиялда бакъаналде Расулил кочlол куплетаз ахlизе.\nГуро, гьитlинаб гьечlо, гьудулзаби Дагъистан\nГьелъул борхалъиялда ваха гьудин абулев\nАхал тlогьолда руго, тlогьел ахада руго\nДунялалда гlагарлъи гlунги тlоке буго нилъер\nМугlрул иццазул лъарахъ океан зигардула\nМугlрул лебалал васахъ ясал чанги угьдула.\nАлидибирова Раисат Ухумадовна\nРодной язык и литература, 8 класс, Мероприятия\nСценарий внеклассного мероприятия к юбилею великого поэта Коста Левановича Хетагурова "Нæ цæугæ хох, нæ лæугæ мæсыг".\nПрезентация к уроку родной литературы "Давын чи сахуыр уа, уый йæхицæй дæр давы»-Хетæгкаты Къ. уацмыс «Ахуыр»-мæ гæсгæ\nОткрытый урок: "М.Жұмабаев – қазақ лирикасыны хантәңірі"\nОткрытый урок: «Қазақ тілі сабағындағы ойынның рөлі.»\n"Адаптированная рабочая программа по учебному предмету «Русский язык и развитие речи», «Чтение и развитие и развитие речи» в 8 классе для обучающихся с умственной отсталостью(интел\nРабочая программа по родному языку для 8 класса\nМониторинг по литературе, 8 класс


Унтукьа хIинкъунгутIи бахIарчилъийищ?\nКоронавирусалда данде къеркьеялъул оперативияб штабалъул статистикияб баяналда рекъон, 20 сентябралде щвезегIан Дагъистаналда ковидалъ унтун вуго 50699 чи, гьезда гьоркьоса тIуванго сахлъун больницаялдаса рокъове виччана 46574 чи, коронавирусалдаса хваразул къадар – 2429 чи. Статистикаялъул баяназда рекъон, ДРялда 19-20 сентябралда ковидалъ унтана 117 чи, сахлъун больницаялдаса рокъове виччана 140, хвана 7 чи.\nРоссиялъул регионазда гьоркьоб коронавирус унтиялдалъун бищунго хвел цIикIкIаразда гьоркьоб Дагъистанги (4,79 процент) буго.\nКоронавирусалъ унтаразда гьоркьоб бищунго цIикIкIун хвел ккун буго Краснодар (8,2 процент), Ал- тай (5,31 процент) Красноярск (4,99) краязда, Чувашия республикаялда (6,67 процент), Тульск, Ростов областазда.\nМосква шагьар ва областалда унтаразул къадар цIикIкIараб бугониги, хваразул къадаралъул процент дагьаб буго (1,84 процент).\nДагъистаналда щайха хваразул къадар цIикIкIунеб бугеб? Унтарас жиндир заманалда тохтурасул кумек тIалаб гьабичIолъиялъищ яги Дагъистаналъул медицинаялъул къуват гIоларогойищ? Гьелъие цо чIараб жаваб гьечIо. Щивас гIайиб цоцазде рехула.\nКъойилго гIадин кьогIал харбал рагIаниги, гьеб унтудаса цIуна къайцин нилъецаги гьабулеб гьечIо.\nРакIалде ккола нилъер ракIал ругьунлъунцин ратилин гьеб къварилъиялде, къойилго рихьулел хвелазде, унтуца кIвекIулел гьалмагъзабазул чарахварал гьурмазде.\nПандемиялъул заманалда коронавирусалъ унтун хваразул къавулъе, магIирокъоре, зигараялъе гIадамал гIемер хьвадулел рукIун ратичIони, гьанже гьелъулги кIвар гьабулеб гьечIо. Масала, коронавирусалъ яги цогидаб унтуца хварав чиясул гIагарлъиялъ къварилъи ккараб къоялъго лъазабулеб буго, жидеда зигара базе рикIкIадаса щивго вачIунгеян. Бихьиназул рагIиги гIадахъ босичIого, магIарухъа шагьаралде яги гьениса магIарухъе магIирокъоре унел руго руччаби.\nУнтудаса бугеб хIинкъиялдасаги цебечIолеб буго гIадамазда цебе бугеб нич, ругьунаб гIадат. Гьеб мехалда магIирукъ лъугьунеб буго вирусал тIиритIулеб бакIлъун.\nГьединаб бакIалде лъимаде ругел ва чIахIияб ригьалъул руччаби гьукъулеб гIадат билълъанхъизабуни лъикIаб букIинаан.\nДругие материалы в этой категории: « Медицинаялъул гIуцIабазе – 33 машина\tГрипп тIагIун гьечIо »


Тедеев рязину ур Европанал чемпионатрал хIасиллай |\nТедеев рязину ур Европанал чемпионатрал хIасиллай\nЛачIун буккаврил Аьрасатнал цачIундур командалул хъуна-хъунама тренер Дзамболат Тедеевлул журналистътурал суаллахьхьун жавабру дуллунни Каспийскалий хьусса Европанал чемпионатрал хIакъираву. Мунал хъин чулийссаннун ккалли дурунни Аьрасатнал лачIунбуккултрал хьун дурсса хIасиллу.\n«Аьмну ласурча, команда хIадурну дия ва турнирданийн. Жу дурссар 4 сбор Сочилий, циняв жулва лачIунбуккултрал ккаккан бувссар цалва бюхъу, гьунар. Жулва оьрчIал жаваблувшиву хъун дуллай дия чемпионат жучIара даврилгу, муниятур хIасиллугу аьркинсса куццуйсса хьусса. На ххарину ура укунсса хIасиллу шаврия», — увкунни Дзамболат Тедеевлул.\nЖулла командалул дурххунни 8 медаль, миннувату 6 дур мусил ва 2 арцул. Европанал чемпионтал хьунни: ХIажимурад Рашидов (61 кило), МахIаммад Кьурбанаьлиев (70 кило), АхIмад ХIажимахIаммадов (79 кило), Артур Найфонов (86 кило), Аьвдурашид Сяъдуллаев (92 кило) ва Владислав Байцаев (97 кило).\nАрцул медаллу дурххунни Заур Угуевлул (57 кило) ва Илияс Бекбулатовлул (65 кило). Наградартту дакъа ливчIунни Хатик Цаболов (74 кило) ва Мурадин Кушков (125 кило).\nКIилчинмур кIану бувгьунни Азирбижаннал цачIундур командалул, шамилчинмур – Туркнал цачIундур командалул.\nКаспийскаллал Европалул чемпионатрал ттугъ буллунни хъиривмур сакиншинначину хьусса Румыннал билаятрахьхьун.\nПредыдущая записьХхувшаврил тIин бусса ккурчСледующая записьТтула буттауссиха лащан ччайнува уссара


ЦIу буккан буллай бур Шушиннал школа\nЦIуминалийсса Шушиннал шяравусса школа гьануцIакул цIу буккан буллалисса давуртту дачин дурну бур «100 школа» тIисса проектрал лагрулий.\nШиккува бусан, Дагъусттаннал БакIчи Владимир Васильевлул сипталийну жула региондалий зузи дурну дуссар школарттал материально-технический базарду цIу буккан баву мурадрайсса «100 школа» тIисса проект.\nПроектрал лагрулий Шушиннал шяравусса школалий дуллалисса ремонтрал давуртту дуллай бур региондалул ва райондалул бюджетирттава итадаркьусса арцух, мукунма меценатътурал ка-кумаг баврийну. ХIакьинусса кьини ва школалий проектрал ва сметалул документациялуву дан ккаккан дурсса давуртту сайки дузал шавай дур. Дакьин дуллай, цIу дуккан дуллай бур магъи, дуллай бур электричествалул ва отоплениялул давуртту, мукунма бакьин буллай бур спорт площадка, дуцлай бур гъилисса щин, кIива кабинетраву дурну къуртал давай бур гьануцIакулсса ремонт. Проект иширайну дузрайн дуккан даврин ккаккан дурну дур 2 млн ва 533 390 къуруш, миннува 2 млн региондалул бюджетрава, 100 азарда къуруш райондалул бюджетрава ва 433 390 къуруш меценатътурал кумаграйну.\nВай гьантрай школалий дуллалисса давурттал ялтту уккан увкIунни ЦIуссалакрал райондалул бакIчи МахIаммад-ХIажи Айдиев, архитектор Рашидов ЦIаххи, Шушиннал шяраваллил бакIчи Камил ХIажиев ва школалул директор Шакират Абакарова.\nРайондалул бакIчинал подрядчиктуращал цIухху-бусу бувну махъ, кIицI лавгунни давуртту ккаккан дурсса чIумуй дурну къуртал дантIишиву ва дуккаврил процессрахун дахчинсса дайшишру къадикIантIишиву. Мукунма, МахIаммад-ХIажи Айдиевлул ххал диргьунни ремонт дан ишла дуллалисса материаллу цукунсса даражалул дуссарив.\nДакIнийн бутанну, «100 школа» тIисса конкурсрал проектраву ххув хьуминнан региондалул бюджетрава итадакьлай душиву 2 млн арцул, аьмну харж дурсса арцу хIисав дурну 5% арцул райондалул бюджетравагу. Му бакъассагу, проектрал агьаммур масъала хъанай бур школалул иширттан ка-кумаг бан хIадурсса меценатътал лякъаву.\nВ детском саду открыли спортзал\nСледующая публикация Колониялия ряха инсан ливхъун ур\nПредыдущая публикация Цашиврул кьинилул кьадру


Учительзабазул августалъулаб совещание\nСанайил тIобитIулеб иргадулаб данделъиялда МахIачхъалаялда Гьудуллъиялъул рокъор гIахьаллъана республикаялъул киналго шагьаразулги районазулги учительзаби\nГьудуллъиялъул рукъалъул жанахIалъуб рагьун букIана Каспийск\nшагьаралъул С. Орджоникидзел цIаралда бугеб инженернияб колледжалъул ва Дербент шагьаралъул халкъиял промыслабазул колледжа-лъул студентаз гьарурал тIагIелазул выставка. Гьединго выставкаялда рукIана «100 школа» абураб проекталъул ва бесдал лъималазде кьолеб бугеб кIваралъул хIакъалъулъ бицунел стендалги.\nДанделъи рагьана Дагъистан Республикаялъул хIукуматалъул председатель Артем Здуновас. Гьенив гьединго гIахьаллъана РФялъул Просвещениялъул министерствоялъул вакилги.\nРеспубликаялъул Министразул кабинеталъул нухмалъулес абуна, тIоцебесеб иргаялда, кIваркьезе бокьун бугила жеги аттестат щвечIел цIалдохъабаздейилан.\n«Нилъеца ургъел гьабизе ккола гьезул хадусеб къисматалъулги. КIиабилеб иргаялда, олимпиадаялда гIахьаллъулел ва гьенир цересел бакIал кколел цIалдохъабазул къадар цIикIкIинабизе ккола. Масала, араб цIалул соналда Дагъистаналдаса цIалдохъаби гIахьаллъана ТIолгороссиялъул олимпиадабазда. Лъабгояв бергьана. Нилъер ресал руго цIияб цIалул соналда хIасилал дагьалги цIикIкIинаризе. Гьелъие тIатинаризе ккола пагьму бугел лъимал, ва гьезулгун гьабулеб хIалтIи дагьабги камилгьабизе ккола», - ян абуна гьес.\nГьединго А. Здуновас бицана исана хIалтIизе биччараб «100 школа» абураб проекталъул хIакъалъулъ.\nЦIияб цIалул соналде рагьулеб буго 15 школа. Гьелда гIей гьабизе гьечIо. ЦIиял школаз рес кьезе буго лъабго сменаялда хIалтIулел школал лъугIизаризе.\nДанделъиялда бицана лъайкьей цебетIезабиялъулъ интерактивиял\nтехнологиязул бугеб кIваралъулги,\nшколалда цебесеб лъайкьей цебе-тIезабиялъулги, гIолилазе профессионалияб лъайкьеялъулги хIакъалъулъ.\nРоссиялъул Просвещениялъул правовояб департаменталъул директор Светлана Нуждиналъ бицана «Лъайкьей» абураб миллияб проекталъул хIакъалъулъ.\n- Проекталда кIудияб кIвар кьезе буго миллиял мацIал малъиялде ва церетIезариялде. Гьелъие гIуцIизе буго хасаб фонд. КIвар кьезе буго гьединго миллиял мацIазда тIахьал ри-ччаялдеги. Нужедеги, данделъиялъул гIахьалчагIазде, кIудияб гьари буго - гIахьаллъе, кумек гьабе гьеб проект гIумруялде бахъинабизе. Жакъа жанахIалъуб гIуцIараб выставкаялъухъги баркала. Гьелда гIей гьабун чIезеги бегьуларо. Пагьмуял лъимал тIатинаризе хIаракат бахъизе ккола. Нижецаги кумек гьабизе буго. Владимир Путиница цебелъун буго цIакъго кIвар бугеб масъала - 2024 соналде Россия ккезе ккола лъайкьеялъул бищун лъикIал къагIидаби ругеб 10 улкаялъул сияхIалде гъорлъе. РагIалде бахъунеб буго Россиялъул электронияб школа цебетIезабиялъул хIалтIиги. Учительзабазе рес ккезе буго Эрмитажалдаса дарсал кьезе, ай чIагояб экскурсиялдаса пайда босизе. Дида лъала Дагъистаналдаса цIалдохъабаз ТIолгороссиялъул олимпиадабазда рихьизарурал тIадегIанал хIасилазул хIакъалъулъги. Масала, ингилис мацIалъул олимпиадаялда Казаналда дунги йикIана. Гьенир нужер лъималаз рихьизаруна лъикIал хIасилал. ГIумруялдаса нахъе ккезе ихтияр гьечIо учительзабазул, - ан абуна гьелъ.\nСовещаниялда гьединго кIалъана ДРялъул бетIерасул ва администрациялъул нухмалъулев Владимир Ивановги.\nГьес баркала кьуна гIемер соназ ралел рукIарал школал ран рахъиналъе кумек гьабуразе - учительзабазе, волонтеразе, цIалдохъабазул эбел-инсуе ва цогидалги гIахьалчагIазе.\nУчительзабазда баркана тIаде щолеб бугеб лъаялъул къо Дагъистаналъул парламенталъул вице-спикер Елена Ельниковалъги. Гьелъ абуна Халкъияб Собраниялъул ахирисеб сессиялда республикаялъул хIукуматалде хитIаб гьабунин учительзабазе харжал цIикIкIинариялъул суалалда тIад хIалтIизе.\nДагъистаналъул хIукуматалъул председателасул заместитель, рес-публикаялъул лъайкьелъул министр Уммупазил ГIумаровалъ жиндирго кIалъаялда тIадчIей гьабуна учительзабазда церечIарал масъалабазде, кIвар кьуна «Лъайкьей» абураб проект гIумруялде бахъинабизе ккеялде.\n- Республика гIахьаллъизе буго ичIабго федералияб миллияб проекталда. Гьединго кIудияб хIалтIи гьабулеб буго «Будущие кадры для региона» абураб программа гIумруялде бахъинабиялъе гIоло. Гьединго хIалтIулел руго лъабго-анкьго сон барал киналго лъималазе ясли-ахазда бакIал рукIинариялда тIадги. Ясли-ахал рагьизе гIарцулаб кумек гьабулеб буго инвесторазги. Масала, МахIачхъалаялда хIадур гьабун буго «Билдинг-сад» абураб проект. Гьединго хIалтIаби гьарулел руго «100 школа» абураб проекталда рекъонги. ТIадеялъул проекталде гъорлъе ккезе буго 117 школа.\nГИАялъул хIасилаз бихьизабуна школазда гIурус мацI кьеялъул иш лъикIаб рахъалдехун хисулеб букIинги.\n1685 цIалдохъанасе щвана 80-ялдаса цIикIкIарал баллал, микьгоясе щвана 100 балл.\nИсана цIикIкIана 100 балл щваразул къадар: гIурус мацIалъе- микьго, химия - микьго, обществознаниялъе - лъабго цIалдохъан. Экзаменал кьезе кIвечIел цIалдохъабазул рес буго сентябралда цоги нухалда хIалбихьизе, - ян абуна гьелъ.\nГьединго данделъиялда бицана цIалул тIахьазул, пагьму-гьунар бугел лъималазул, дарсал кьоле-лъул интерактивиял технологиял хIалтIизариялъул, учительзабазул аттестациялъул, «ГIолохъанал профессионалал» абураб гIуцIиялъул хIакъалъулъги.\nКIалъазе рахъана республикая-\nлъул шагьаразул ва районазул лъайкьеялъул цо-цо идарабазул вакилзабиги. Данделъиялда къабул гьабуна хасаб хIукмуги.\nПрочитано 866 раз\tПоследнее изменение Пятница, 31 августа 2018 14:20\nДругие материалы в этой категории: « ЕГЭ - 2018\t«Маялъул» указ »


«Рохьилазе» рахIму гьабизе рес буго\nАдоптация гьабиялъул комиссиялъул данделъи, Махlачхъала, 2012 сон\nЗаманаялъ Дагъистаналъул президентасул хъулухъал тIуралев ГIабдулатIипов Рамазаница Россиялъул телевидениялдаса бицана гIагараб заманалда изну гьечIого яргъид гIуцIаразе амнистия гьабизе бегьулин. Кинал шартIазда амнистия гьабизе бегьулеб ва кинал рукIине бегьулел гьелъул хIасилал абурал суалазда хурхун ц1ех-рех гьабуна «Эркенлъи» радиоялъ.\nДагъистаналда амнистия гьабизе ккеялъул суал тIоцебе борхана «Русский Репортер» журналалъул хIалтIухъан Марина АхIмадовалъ. Гьелъ президент Рамазан ГIабдулатIиповасухъе хъвараб рагьараб кагъат бахъун букIана «Эркенлъи» радиоялъул гIурус хъулухъалъул сайталда. Гьеб кагътида журналисткаялъ президентасухъе хъвалеб буго республикаялда тIалъи хисигун ва МахIачхъалаялъул мэр туснахъалъув тIамигун рохьоса хъватIире рачIун ракълилаб гIумру гьабизе разиял гIадамаз жиндирго бухьен гьабун бугин. Гьезие бокьун бугин къватIире рачIингун жидее рахIму гьабизе. Россиялъул телевидениялдаса «Познер» абураб программаялда гьединаб тадбир гьабизе хIадур вугищ абун цIехарабго, Рамазан ГIабдулатIиповас абуна гьединаб хIалтIи гьабулеб бугин, жинца буюрухъ кьун бугин рехсараб проблемаялда хурхун хIалтIи гьабеян. «Нилъер жамгIияталда киналго цоцада тIаса лъугьине ругьунлъизе ккола», - ян тIадеги жубана Дагъистаналъул президентас.\nГьелда хурхун экспертаз батIи-батIиял пикраби загьир гьарулел руго. Россиялъул этнографиялъул институталъул гIелмияв хIалтIухъан, диниял суалазул рахъалъ эксперт Ярлыкапов АхIмадица гьеб суалалда хурхун «Эркенлъи» радиоялъе гьадинаб баян кьуна:\nЯрлыкапов АхIмад: «Дир хIисабалда гьеб хIалтIи цIакъ кIвар бугеб буго Дагъистаналъе ва Рамазан ГIабдулатIиповасдаги гьеб лъикI бичIчIулеб буго. Цебеккун рехсараб проблемаялда тIад хIалтIиялъул хIалбихьиги хIисабалде босизе ккола. Дица бицунеб буго ракълилаб гIумруялде ругьун гьариялъул хасаб комиссиялъул хIакъалъулъ, щайгурелъул гьелъ цIакъго гIемер хIалтIи гьабуна. Цогидал республикабаздаги рукIана гьел комиссиял, амма ДагъистаналдагIан кIвар бугеб хIалтIи гьез гьабичIо.\nРохьоре унел руго цIакъ гIемер тIубанго гIолохъанал чагIи, гьезул гIемерисезда тIубан бичIчIулеб гьечIо кире жал унел ругелали. Гьезул цо-цоял хадур рекIекълъула жидеца гьабураб галиялдаса. Гьеле гьедина гIолилазе кумек гьабизе ккола ярагъги гIодоб лъун ракълиде рачIине. Амма кIвар бугеб жо буго, гьел гIолилал балъго рачине ккола, хIалтIи гIемерисеб балъго гьабизе ккола ва гьел халкъалда цере рахъинарун, телевизоралъ рихьизаризе бегьуларо, гьездаса рецIел босизе бегьула рохьилаз ва цогидаз.\nТIалъиялъе унго-унгоги пайда бугеб хIалтIи гьабизе бокьун батани, гьеб хIалтIи балъго гьабизе ккола, кинал ругониги политикиял пайдаял гьелдаса жидее росизе хIалбихьичIого. ХIасил букIине бугищ гьеб комиссиялъул абун цIехани, аслияб жо буго тIалъиялде божилъи. Кинабго хIалтIи гьелда бараб буго. ТIалъиялде божилъи бугони рохьоса нахъруссунел рукIине руго. КIиабизеги, кинал шартIал рукIине ругел рохьоса рачIаразул? Щибниги хисулеб гьечIони гьел тIадруссун доре ине руго. ХIасил, гьабулеб хIалтIуда бараб букIине буго кинабго, амнистия гьабулеб бугилан абун тараб гIоларо».\nДагъистаналда амнистия тIобитIизе ккеялъул бицине байбихьана 2010 соналъ. Доб мехалъ республикаялъул нухмалъиялъ гIуцIун букIана изну гьечIого яргъид гIуцIарал ракълилаб гIумруялда ругьун гьариялъул хасаб комиссия. Гьелъул кумекалдалъун ракълилаб гIумруялде руссана 50-гоялдаса цIикIкIун чи абун баян кьолеб буго «Кавказская политика» сайталъ. ХIакъикъаталда комиссиялъул хIалтIуда хурхун гIемерал суалал рукIана. РагIи дандеккунгутIи букIана Дагъистаналъул цIех-рехалъул комитеталъул доб мехалъ вукIарав нухмалъулев Саврулин Алексейилгун. Алексейица рикIкIунеб букIана рохьоре унезе ва гьезие кумек гьабулезе рахIму гьабизе бегьуларин.\nГьаб соналъул январалда Рамазан ГIабдулатIиповас лъазабун букIана цебе букIараб ракълиде рачиналъул комиссиялъул бакIалда гIуцIизе кколин жеги цIикIкIун масъалаби ва ихтиярал ругеб маслихIаталъул комиссия. Амма гьеб гIуцIиялъул хIалтIи жеги рагIалде бахъун гьечIо.


Россия, Январь 01, 2014\nГI.РахIимов: Экзаменазул багьа борхизабулеб буго\nРоссиялъул парламенталде хитIаб гьабулаго хамиз къоялъ президент Владимир Путиница рехсана чанго батIи-батIияб проблема. Гьезда гъорлъ букIана цогояб пачалихъияб экзамен кьолеб къагIида хисизабиги. Щай гьаризе ккурал гьел хиса-басиял ва букIине бугищ гьезул къваригIараб хIасил?\nАслияб къануналъе 20 сон\n12 декабрь ккола Россиялъул Конституциялъул къо. Гьанжесеб улкаялъул Аслияб къанун къабул гьабуралдаса исана тIубала 20 сон. Кьолел руго гьеб байрамалда тIасан цо-цо дагъистаниязул пикраби.\nКремлалда вихьун вуго "жиндирго" журналист\nРоссиялъул президент Владимир Путиница «Россия сегодня» абураб цIияб информациялъулаб агентлъиялъул нухмалъиялде тIамурав Дмитирий Киселев вуго жиндаго ракI чIарав, хисардулеб гIамалалъул ва жигарго Кремлалъул рахъ ккурав чи. Гьесулъ гIечIеб жо батаниги, гьеб журналистика буго. Гьедин рикIкIунеб буго гьесул критиказ.\nРоссиялда гьеб щай бажарулареб?\nРес бугищ Украиналъул сценарий Россиялда такрарлъизе, ай рес бугищ хIукуматалъул хIукмуялда разиял гьечIел аза-азар чи къватIахъе вахъине ва гьелда жидерго разилъи гьечIолъи загьир гьабизе? ГьечIо. Щайгурелъул тIубараб Россия Калининградалдаса Сахалинскалде щвезегIан цоккураб букIун, тIалъие мутIигIлъи жиндихъа бичун босулеб бугеб Кавказ хутIизегIан. Гьедин хъвалеб буго Владимир Голышев абулев чияс Каспаров.ру сайталда «Россиялда гьеб щай бажарулареб?» абураб макъалаялда.


МустIапа Джемилевасe нух кьaлеб рагIула Крымалде\nКрымалъул татаразул халкъалъул Мажлисалъул бетIерлъун вукIарав, Украиналъул ТIадегIанаб Радаялъул депутат МустIапа Джемилевас лъазабуна, жиндие 20I9 соналде щвезегIан гьукъулеб бугин Крымалде щвезейин.\nУкраиналъулгун Крымалъул гIорхъи бахунеб мехалда МустIапа Джемилевасе кьун буго «Россиялъул Федерациялде вачIине гьукъулеб букIин лъазабулеб акт». Амма документалда гьечIин я гъулбас я мугьруйин, хъвалеб буго Мажлисалъул сайталда ва кьолеб буго гьеб «Акталъул» сурат.\nДжемилевас лъазабун буго, гьединаб хIукмуялде балагьичIого, жив Крымалде нахъе вуссине вугин.\nКрымалъул нухмалъиялъ кIалзул буюри кьун буго, Джемилев ва Мажлисалъул бетIер Рефат Чубаров «Крым» абураб пачалихъияб телекомпаниялъул эфиралда рихьизаризе гьукъулеб. Гьединал санкцияби хурхурал рагIула гьединго Мажлисалъул хIаракатчилъиялдаги.\nКрымалъул татаразул къадар бащдабчIинкIиялъиялда буго 12 процент. Марталда тIобитIараб Крым Украиналдаса батIалъун Россиялде гъорлъе иналъул суал лъураб референдум крымалъул татаразул аслияб бутIаялъ кIвар кьечIого тана.


ДахIадаев мухъалъул бетIерасда тIад такъсиргьабиялъул иш рагьун буго\nБащадаб лъагIалица цебего ДахIадаев мухъалъул администрациялдаса документал рахъун рукIун руго хасал идарабазул хIалтIухъабаз. Гьеб тадбиралъул хIасиллъун ккана гьал къоязда гьеб цебехун рехсараб мухъалъул бетIер Жарула ГIумаровасдаги цойги гьесдаго цадахъ хIалтIулев чанго чиясдаги тIад тIакъсиргьабиялъул иш рагьи.\nГьедин Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул щаклъи буго ДахIадаев мухъалъул нухмалъиялъ хъулухъалдаса букIинекколелдаса цIикIкIун пайда босиялда ва гьереси документал хIадуриялда.\nГьеб идараялъ лъазабухъе 2011 соналдаго Жарула ГIумаровас гьес нухмалъи гьабулеб мухъалда риххун инел ругел, басриял, гIадамаз жаниб гIумру гьабизе хIинкъи бугелин рикIкIарал рукъзал гьечIеблъи лъаниги, гьединаб чанго мина бугин ДахIадаев мухъалда, гьениса гIадамал гочинаризе кколинги абун Дагъистаналъул бакIал раялъул минисерлъиялъулгун къотIи-къай гьабун букIун буго басриялги риххун цIиял минаби разе пачалихъалъ биччараб гIарац гьеб мухъалъеги кьезе букIине.\nГьеб къотIи-къай гьабун бахъун хадуб росабазул бутIрузул кумекалдалъун гьел риххун инел ругел рукъзал ругин абурал гьереси документалги хIадурун цIиял минаби разе, къанунги хвезабун 60 миллионги ункънусго азарго гъурущги биччан букIун буго. Гьеб гIарцуде унъго кIитIалаяб чанго хъизаналъе рукъзал жанир ругел минаби ран рукIун руго.\nГьел рукъзабахъеги унголъунги басриял минабахъ гIумру гьабун ругел гIадамал гурел, мухъалъул нухмалъиялда лъикIилан ккарал чагIи гочинарун руго. Гьедин басриял минабахъа гочинаризе кколел рукIаразул ихтиярал хвезарунин абун лъазабулеб буго хасал идарабаз.\nГьеб Жарула ГIумаровасда ва гьесда цадахъ хIалтIулезда тIад гьабураб такъсиргьабиялъул иш Дагъистаналъул прокуратуралъ хасаб бербалагьиялде гъоркьеги босун буго.\nГьев ГIумаровасда тIад такъсиргьабиялъул иш рагьун бугин абун баянал тIиритIаралго, гьев хъулухъалдаса вахъизелъун, республикаялъул тIалъиялъ, ургъунго, гьабулеб иш бугин гьебилан абулеб букIана гIемерисез.\nЦIех-рехалъул идарабазда цебе-цебеги гьес гьарулел рукIарал къанун хвезабиялъул ишал рихьичIогоайищила рукIарал, гьел ишал рагьизе чанги гIиллаби рукIанила, амма гьабщинаб мехалда щибниги ГIумаровасдехун суалго букIинчIила гьел хасал идарабазулилан.\nГьанже Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповасе гьев ГIумаров гьесул чи гурелъул гьев хисун гьесул бакIалда жиндирго божарав чи тезе къваригIун букIиналъ рагъаранила хасал хъулухъалилан.\nДахIадаев мухъалде гъорлъе унеб Кубачи росдал бегавуллъун вукIарав Расул Куртаевас «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда бицана гьесда тIад гьабураб такъсиргьабиялъул ишалъулъ республикаялъул нухмалъиялъул кинаб букIаниги гIахьаллъи гьечIила.\nГIумаров данде кколарел мухъалдаго гIезегIан ругила, гьел рукIунила щиб гьабунги гьесде данде жо багъаризабулел. Гьезго бахъинабун батилин гьеб такъсиргьабиялъул ишалда сверун ахIи-хIургийилан абулеб буго Расулица.\nРасул Куртаев: «Дихъе щварал баяназда рекъон гьедигIан цIакъ такъсиргьабиялъул иш рагьизе кколеб хIалго букIун гьечIо гьениб. Документал букIинекколедухъ хIадурун рукIун гьечIо мухъалъул администрациялъ, тIокIаб такъсир гьениб гьечIо.\nГьел рукъзалги унголъун ран руго, гIадамал жанире рахъине бегьулел хIалалдаги руго гьел. Дун гьев Жарула ГIумаровасул рахъкколев чиги гуро, дирги гьесулги дандеккунгутIаби рукIинги киназдаго лъала, амма гьаб нухалда гьесда сверун ахIи-хIур гьев дандекколарез бахъинабун букIин якъинаб иш буго.\nГьедин босани бокьараб мухъалъул бетIерасдаги, бегавуласдаги такъсиргьабиялъул иш рагьизе багьана камун букIунаро, щибниги бикъун-хъамун гьечIониги, документал букIине кколедухъ цIун гьечIолъиги гьеб къанунхвезабилъун рикIкIине бегьула.\nЧанго нухалда митингал гьарун, акциял тIоритIун Жарула ГIумаровасде данде рахъун гьесул бакIалде рачIине къваригIарал чагIи руго, гьеб жакъа байбихьараб ишги гуро, чанго соналъ халат бахъунеб буго. Гьез цебе-цебеги гьев квешаб рахъалъ вихьизавиялъе гIемер хIаракат бахъун букIана».\n«Новое Дело» газеталъул журналист ва Дагъистаналъул гIелмияб централъул тарихалъул ва археологиялъул институталъул социологиялъул бутIаялъул хIалтIухъан МухIамад ГIабдурашидовасги «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда лъазабуна Жарула ГIумаровасда тIад такъсиргьабиялъул иш рагьи гьеб Дагъистаналъул бетIерас гьев нахъе реххизе букIиналъе гьабулеб бугин аби гьеб кьучIгьечIеб хабар бугилан.\nМухIамад ГIабдурашидов: «Гьеб буго къуваталъул идарабаз къойил гьабизе кколеб хIалтIи, ай гьез халгьабиял тIоритIизе ккола зама-заманалдасан. Гьел тIоритIун хадуб кинаб букIаниги къануналде данде кколареб иш батани гьелъул цIех-рехги, рагьизе кколеб бугони такъсиргьабиялъул ишги рагьиларищха.\nГьедингIан цIакъ кIвар кьезе кколеб кутакаб такъсир гьечIо гьениб гьабун. Жарула ГIумраов данде кколарел гьелъул сенсация гьабизе лъугьунин абун, кутакаб иш гуро гьеб. Гьел документазда ГIумаровас лъураб цониги гъулбасгицин гьечIо, гьезул халгьабулевги гъулбасаздалъун гьел тадсикъ гьарулевги вукIана доб заманалда Жарула ГIумаров хисулевлъун вукIарав чи.\nРамазан ГIабдулатIиповасги гьев хъулухъалдаса вахъизе къваригIун букIарабани гьелщинал ишал гьарулароан, гьелъул хIажалъиги букIунаро республикаялъул бетIерасе. Гьес, дуца божилъи, ритIухъ гьабичIинги абун цIан вахъизе бегьулаан гьев ГIумаров хIалтIудаса».\nАхираб заманалда цIех-рехалъул идарабаз такъсиргьабиялъул ишал Жарула ГIумаровасда гурониги Буйнакск, Гъизляр ва Тарумовка мухъазул бутIрузда ва Гъизилюрт шагьаралъул администрациялъул бетIерасда тIадги рагьун руго.


Ункъабилеб болжал, кIалгIаби, туснахъал… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГАЗалда гьабураб лъазаби, Ниццаялъулги Оренбургалъулги асирал ва МОКалъул чIор\nЩибха букIараб араб анкьалда магIарулазул ва тIолалго дагъистаниязул пикру буссинабураб иш? Кинал лъугьа-бахъиназ ва харбаз цIикIкIун асар гьабураб халкъалъе?\n2017 соналъул 6 декабралда Гъоркьияб Новгород шагьаралда ГАЗалда (Горькиялъул автомобилазул завод) Россиялъул президент Владимир Путиница лъазабуна жив цIияб болжалалда Россиялъул бетIер вищулел рищиязда гIахьаллъизе вугилан. Гьесда цадахъ гьел рищиязда гIахьаллъизе йиго «Дом-2» абураб цо тIадагьаб шоу бачуней йикIарай Ксения Собчак, Григорий Явлинский, Алексей Навальный ва цоги кандидатал. Парангазул полициялъ Ницца шагьаралда ккуна Россиялъул Федерациялъул Советалъул член, миллиардер Сулайман Керимов. МахIачхъалаялъул мэрлъун вукIарав ва терроризмалъе квербакъаралъухъ рагъулаб судалъ гIумруялъго жанив тIамурав СагIид Амиров хун рагIулилан харбал раккана, амма гьесул суал цIидасанги Оренбург областалъул Соль-Илецкалъул районалъул судалъ цебе босана, гьесул адвокатал къеркьолел руго, сахлъи лъикI гьечIолъиялда бан, гьев туснахъалъуса къватIиве виччазавизе хьулгун. Россиялъул президент Владимир Путиница къабул гьавуна Дагъистаналъул бетIерасул ишал тIуразарулев Владимир Васильев. 2017 соналда республика кутакалда цебетIун бугилан бицана Кремлиялда. Гьединги букIаго, гьеб цебетIей гIуцIарав Рамазан ГIабдулатIипов болжал лъугIилелде Дагъистаналъул нухмалъиялдаса нахъе гьавиялъул гIилла бичIчIулеб гьечIо. Гьебго заманалда жаниб… бухIараб Мокъокъ росу цIигьабун гьечIо ва, тIадмагIарухъ бухIулеб тIинцIидул махI камичIо.\nОлигархиялдаги халкъалдаги гьоркьоб кIкIал\nСССРалъул ахирав къирал Михаил Горбачевасги рахъкколеб буго Владимир Путиница ункъабилеб нухалдаги Россиялъул президентлъиялде кандидатура лъеялъул. ЦIиял цIарал хIажат ругилан абулелги руго. Амма Путинида данде кандидатураби лъурал чагIазда гъорлъ унго-унголъунги гьесулгун къел ккун къеркьезе рес бугел «бугъби» гьечIо. Цо-цояз абулеб буго гьединаб «бугъа» Алексей Навальный вугилан. Амма гьевги цIакъго къватIисел пачалихъазда варав, Россия гIемерал халкъазул ватIан кколеблъи бичIчIуларев кандидат вукIин якъинаб буго. Гьеб кинабго бихьула гьесул кIалъаяздасанги ишаздасанги. Араб гIасруялъул 90-абилел соназда ракъуца холел рукIарал Россиялъул гражданал гьанжени мадар лъугьанилан руго, ракъиги граждан рагъгигIаги лъугIанилан. Амма олигархиялдаги гIадатаб халкъалдаги гьоркьоб кIкIал гIатIилъулеб ва гъварилъулеб буго. Гьелде ва цогидалги гIунгутIабазде кIвар кьечIони, Россиялъул букIинесеб роцIцIин щакаб буго.\n…Дуйги кьабила цIумур, цIараб заман щванилан…\nДагъистаналъул политикияб къебелъухъ цебе рехун бихьулеб кIудияб хиса-баси ккечIо араб анкьалдаги. Хъулухъалдаса рахъарал ва тахбакIал щварал чIахIиял хIакимзаби рукIинчIо. Дагъистаналъул бетIерасул врио Васильевас цебеккун абун букIана республикаялъул лъайкьеялъул ва гIелмуялъул министр чIужугIадан йикIине кколилан. Гьелъул магIна ккола гьабсагIат министрлъун вугев ШагьгIабас Шагьав Васильевасе данде кколев гьечIилан абураб. Каспийскиялда цIияб школа баялда ва цоги суалазда хурхун, низам цIунулез цIех-рехалги гьарулел руго.\nНиццаялъул гудур гарбидаги бан…\nСенатор ва миллиардер Сулайман Керимов 2013 соналъул 2 сентябралда Белоруссиялъул ЦIех-рехазул комитеталъул хIаракаталдалъун Интерполалъул сияхIалде восун вукIана, «Уралкалий» ОАОялъ жидер пачалихъалъе нусго миллион долларалъул зарал гьабунилан гIайибги гIунтIизабун. Гьеб гуребги, цоги ахIи-хIур бахъарал ишалги рукIана. Амма исана, 2017 соналъул ноябралда, Франциялъул Ницца шагьаралда полициялъ ккун вачун ана сенатор. 40 миллион евро гъоркьлъалиеги кьун, къватIиве виччан вуго Керимов. Амма анкьида жанив чанго нухалъ полициялде халгьабизе ахIулев вуго, Франция тун инеги гьукъун буго судалъ гьесие, паспортги бахъун буго кодоса. Лазуралъул рагIаллъи абулеб бакIалда вилла абулеб кIалгIа босулелъул, хIармал гьарун ругилан, магъало кьун гьечIин, гIарац бикъанин гIайибал гIунтIизарулел руго Франциялъул Щуабилеб Республикаялъул полициялъул вакилзабаз Керимовасде. Амма гьес гьел гIайибал гьереси гьарулел руго. Россиялъул тIалъиялъги Керимов цIунизе хIалтIи гьабулеб буго, депутатасулаб къолден бугин гьесулилан лъазабулеб буго.\n«Мун Оренбургалъул Бастилиялда»\n2013 соналъул 1 июналда МахIачхъалаялъул мэр СагIид Амиров ккуна жиндирго кIалгIаялъув ва, «маххул хIинчIалъ» вачун, Лефортовоялъул изоляторалде щвезавуна. 2015 соналъул 27 августалда Ростовалда бугеб Северияб Кавказалъул рагъулаб судалъ, терроризмалъул статьябазда рекъон, Россиялда бугеб бищун кьварараб тамихI гьабуна гьесие – гIумруялъго туснахъалде къотIана. Гьесул официалияб биографиялда хъван буго 4 монографиялъул ва 70 гIелмияб хIалтIиялъул автор, ДГУялъул профессор, академик кколин гьевилан. Судалъул хIукмуялдалъун пачалихъиял шапакъатал нахъе рахъун руго гьесухъа.\nЦIадаса ХIамзатил Расулица «ЧIегIераб ящик» абураб машгьураб поэмаялда ХIажи МахIачевасул хIакъалъулъ хъван букIана: «Мун Оренбургалъул Бастилиялда», – абун. Оренбургалъул Бастилиялда гьабсагIат вуго МахIачхъалаялъул экс-мэр СагIид Амиров. Оренбург областалда буго гIумруялъего халкъалдаса тIезаризе хIукму къотIарал такъсирчагIи жанир тIамулеб «ЧIегIераб дельфин» абураб туснахъ. Гьеб областалъул Соль-Илецкалъул районалъул судалъ 14 декабралда нахъеги халгьабизе буго Амировасул хIалалъул. Туснахъалда тIамизе бегьуларев инвалид вугилан чIезабуни, къватIиве виччазеги бегьулин гьевилан абулеб буго цIех-рехчагIаз ва экспертаз. Лъаларо, гьединаб «рахIмуялъул» хIасилалда Дагъистан цIидасанги «флешкабазул» нухде тIадбуссинищали. Лъалеб жо буго ТIадегIанав Аллагьасул судалдаса щивниги ворчIуларевлъи.\nМОКалъул инкарги, политикаги, спортги\n2017 соналъул 6 декабралда МОКалъ (Халкъазда гьоркьосеб Олимпиялъул хIаязул комитет) Россиялъул командаялъе гьукъана 2018 соналъул 9 - 25 февралалда Югалъулаб Кореялъул Пхёнчхан шагьаралда тIобитIизе ругел Хасалил Олимпиялъул хIаязда гIахьаллъизе. Допинг батичIеллъун рикIкIарал спортсменал, Россиялъул байрахъалда гъоркь гурел, жалго лъугьун гIахьаллъизе риччалел руго. Амма чанги политиказ ва машгьурал спортсменаз МОКалъул гьеб хIукму политикияблъун, ритIухълъи гьечIеблъун ва Россия хIакъир гьабизе ургъараб ишлъун рикIкIана ва гьел къецазде унгеян лъазабуна. МОКалъул гьеб хIукмуялдаса разигьечIолъи загьир гьабурал лъазариял гьаруна олимпиялъул чемпионал ХIажимурад МухIамадовас, ХIайдарбег ХIайдарбеговас, ГIабдулрашид СагIадулаевас ва цогидазги. Заманаялъ бихьизабила политикаялъулги спорталъулги гьоркьорлъаби кире ккелелали. Россиялъул спорталъе цIакъ квешаб кьаби щвезабуна ва зарал ккезабуна гьеб хIукмуялъ.\nЖамгIияб тIалаб тIобитIулаго…\nГьединго щуабилеб декабралда машгьурай хъвадарухъан ва жамгIияй хIаракатчIужу Фазу ГIалиевалъ тIубана 85 сон. 68 мацIалда бахъараб нусгогIан тIехьалъул автор ккола Фазу ГIалиева. Гьелъул юбилеялъул тадбир 11 декабралда МахIачхъалаялда ГIурус театралда гьабулеб буго.\n«Миллат» басма ккола халкъалъулгун хурхен бугеб, магIарул росабалъе ва кулабахъе нух бахъизе хIинкъулареб информациялъул алат. Гьединлъидал, казияталъул проекталда рекъон, «МагIарулазул росаби» рубрикаялъе гара-чIвариял, макъалаби, очеркал ракIаризе «Миллаталъул» хIалтIухъаби щвана Унсоколо мухъалде ва Бузнасан нух бахъулеб бакIалде. Гьеб сапаралъул хIасилалда хъвараб «Рихьуниб ГЭСалъул «пайда» – 9 районалъул кьишни бакIаризе щвараб рес» абураб накъит цIализе бегьула газеталъул гьаб номералъул бакьулъ – 4-абилеб гьумералда.\n» Нугъаязул рекъелги Гъарабагъалъул рагъги