Маг1арул рух1ияб адабият бакки ва гьелъул цебет1ей » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nМаг1арухъе Бакъбаккул адабият бач1ине байбихьана диналда цадахъ. Тарихчаг1аз Дагъистаналда дин щулалъиялъе ва Ислам камиллъиялъе г1арабаз гьабураб х1алт1ул бищун к1вар бугеблъун бихьизабулеб буго, гьезул даг1ват, ай исламалъул къанунал лъазари ва шариг1ат малъизе гьабураб х1алт1и.\nМаг1арул адабияталъул т1оцебе анализ гьабурав, ва гьеб лъазабиялда т1ад г1емераб х1алт1и гьабурав г1алимчи Мух1амадов Бадавица хъвалеб буго исламалда цадахъ Дагъистаналде бач1араб г1араб адабияталъ маг1арул адабият нахъе къазабизе лъугьун бук1анила ва цо хасаб заманалда халкъияб адабиятги (фольклор) рух1ияб адабиятги бет1ерлъи гьабиялъе къеркьолелги рук1анилан. Гьесул бихьизабиялда рекъон, рух1ияб адабияталъ, маг1арул фольклоралъул элементалги къабул гьарун, бижун бач1ун буго жибго жиндаго ч1араб динияб адабият. Мух1амадовасул пикру цо рахъалъ бит1арабги буго, амма т1убанго гьединаб дандеч1ей адабияталда бук1анин абизе к1веларо. Г1араб мац1 ва адабият маг1арухъ т1ибит1иялъе к1вар бугеб ишлъун ккана г1арабазул хъизанал муг1рузде гочун рач1инги.\n…Дол гIадамаз бачIана хъвай-хъвагIай, мацI, адабият, кинабго исламалда борцараб ва щула гьабураб… Гьелдаса хадубги анцIила анкьабилеб гIасруялде щвезегIанги батIи-батIиял къокъаби, хъизанал рачIунаан Дагъистаналде. Гьезда гьоркьор рукIана мугIалимзаби, дагIватчагIи, суфиял ва гIадатиял гIарабал. Гьебго заманалда маг1аруллъиялдасаги байбихьана мутаг1илзаби г1араб ракьазде ун г1елму ц1ализе. Гьеб киналъулго х1асил бук1ана Xlll-XVll г1асрабазда маг1арухъ г1араб, ай исламияб маданияталъ асар гьаби ва маг1арул г1адатазда гъорлъе шариг1аталъул асар бач1ун, г1алимзабаз кинабго исламалъул кьуч1алде бачин. Маг1арул адабияталъе к1удияб асар ккана Бакъбаккул рахъалъул шаг1ирзабазул т1ахьал ц1алиялъ. Академик Х1. Х1амзатовас хъвалеб буго, мутаг1алимазда гьоркьоб г1араб мац1алда бугеб жудожествияб адабият машгьураб бук1анилан. Т1алаб гьабурав чиясе щолаанила ц1ализе Бакъбаккул шаг1ирзабазул диванал –Абу Нувасил, Абу Таммимил, Ал-Мутанабби, Ал-Маарил, Ибн ал-Фарабил. Гьединго машгьурал рук1анила – Пирдоусил, Хаямил, Низамил, Саг1адил, Х1апизил, Жамиясул, Навоил, Физулил ва цогиги бусурбабазул гьоркьохъел г1асрабазул адабияталъул вакилзабазул шиг1раби ва куч1дул.\nГ1алимзабаз жидер ваг1за-насих1ат г1адамаз къабул гьабиялъул мурадалда, г1араб къаг1идабазда т1аде фольклоралъул къаг1идабиги х1алт1изаруна исламиял асарал хъваялъулъги. Гьедин т1оцебе бижун бач1ана маг1арул мац1алда рух1ияб абун ц1ар щвараб адабият. Гьеб адабияталда гьоркьоре уна: туркаби, ай шариг1аталъул асарал, марсиятал, мавлидал, мадаих1ал ва цогидалги назмияб къаг1идаялда хъварал асарал. Гьезул г1емерисел маг1арул адабияталда жанире рач1ана, шаг1ирзабаз, г1алимзабаз г1араб адабияталдаса мисал босун. Авалалда г1иц1го таржамаби рук1ун ратизеги рес буго. Дагъистаналда нахъе ц1унун хут1арал г1араб т1ахьазда гьоркьор ц1акъ г1емер ратула адабалъул ва шиг1рабазул х1акъалъулъ т1ахьал. Хапизил «Диван», Х1аририясул «Макъамал», Гьиндазул «Калила ва Димна», Саг1адил «Гюлистан», Ас-Сападиясул «Силкул г1айн» ва жеги г1емерал т1олго исламияб халипаталда машгьурал т1ахьаз маг1арул рух1ияб тема баккиялъе хасаб асар гьабуна ва жибго жиндаго ч1араб адабият баккиялъе квербакъана. Хунзахъа Дибир-къадица «Калила ва Димна» ва цогидалги асарал маг1арул мац1алде руссинаруна ва гьеб машгьурлъана маг1арухъ.\nРух1ияб темаялда хъварал асаразул нилъехъе щвараб маг1арул т1оцебесеб тарихияб нуг1 ккола Къудукьа Мусалас (1652-1717) хъвараб гьит1инабго назму.\nМагIарда гIазу буго<!--[if !supportFootnotes]-->,\nГIоралда накIкI чIун буго<!--[if !supportFootnotes]-->.\nБодул кутак хун буго<!--[if !supportFootnotes]-->,\nХанги парччахIав вуго<!--[if !supportFootnotes]-->.\nБухI-бухIараб къехь гIадаб,\nБагьан чIвараб байтулман.\nГьаниб Мусалас дандекквеялдалъун жиндирго г1умру раг1алде щун бук1иналъул баян гьабулеб буго пашманаб асаралдалъун. Гьединал назмиял асарал жеги рук1ун ратизе рес буго доб заманалъ гьеб гурони нахъе хут1ич1ониги. Хадуб нилъее рагьун рач1уна Г1аймакиса Абубакарил (хв. 1790с.) ва Кудалиса Х1асанил (хв. 1795с.) туркаби. Гьев лъабавго г1алим маг1арул рух1ияб адабияталъул кьуч1 т1амурал шаг1ирзаби руго. Гьезда хадур киназдего г1унт1ун маг1арул г1алимзабаз насих1атиял асарал хъвана шиг1рияб къаг1идаялда, ай ругьунаб х1алалъ гьижабиги рекъезарун. Гьелдаго цадахъ цебет1олеб бук1ана г1араб мац1 ва г1елму. Г1емерисел г1алимзаби рук1ана рахьдал мац1алда рух1ияб адабияталъе кьуч1 т1амурал шаг1ирзабиги. «Машгьурал исламалъул г1алимзабазул ц1аразул сиях1 гьабуни, XVII г1асруялдаса жакъа къоялде щвезег1ан гьезда гьоркьов ватиларо диналъул темаялда цо чанго шиг1рияб асар хъвач1ев г1алимчи. Гьез гьеб к1вар кьеялъе г1иллаги бук1ана г1адамазул иман щула гьабиялда т1ад х1алт1и, бищунго кири к1удияб ва бищунго бусурманчиясе берцинаб, рекъараб иш бук1ин. Гьеб адабият бук1ана диналда бухьараб, ва асарал хъвалел г1адамал рук1ана къадру бугел, халкъалъ жидер церехъабилъун тарал. Гьелъулъ бук1ана х1асил ва гьоркьоса къот1ич1еб цебет1ей. Жамг1ияталда гьоркьор кколел хиса-басиязухъ балагьич1ого, заман хисаниги, гьеб адабият хисич1о. Ваг1заби рук1ана халкъ исламалде ах1иялъул аслияб къаг1идалъун». Гьезул дагьаб бугониги шиг1рияб ирс нахъе хут1ун буго ва нилъеца жакъаги пайда босула гьелдаса (Г1аймакиса Абубакар, Кудалиса Х1асан, Инхоса Г1али-х1ажи, Г1ободаса Сиражудин, Миякьоса Г1умар-х1ажи, Багинуса Шуг1айб-апанди, Г1урадаса Удурат, Г1ахьалч1иса Муртазаг1али-х1ажияв, Шуланиса Исмаг1ил ва цогидалги).\nДагь-дагь ккун адабият щулалъана ва, заманго инелде, рух1ияб адабият абураб ц1аралда гъоркь нилъеца к1вар кьолеб х1алалде бач1ана. Академик Х1. Х1амзатовас хъвалеб буго: «Жакъа «рух1ияб адабият» абун нилъеца рехсолеб адабият ккола, т1убанго эстетикияб ва художествияб хъулухъ гьабулеб ва диналъул тарихиябгун философияб буголъи загьир гьабулеб, диниял асарал (Мух1амад аварагасул г1умру, асх1абзабазул, мазгьабалъул ва диналъул церехъабазул, диналъул аслабазул х1акъалъулъ биценал ва гь.ц.) шиг1риял кьуч1азда лъей».\nГ1аймакиса Абубакарица (1711-17910) ва Кудалиса Х1асаница (1718-1795) халкъалде ваг1заби х1исабалда хъварал назмаби жакъа къоялъги машгьурал руго. Гьезул берцинаб насих1атияб мац1ги, инсуца лъималазе г1адин ургъел батун, лъик1 рук1ине бокьун бицунеб раг1иги, киналго заманабазе рекъана ва маг1арул рух1ияб адабияталъул кьуч1да бегана.\n… Эбел-эмен рази гьаре, вацал яцал г1ат1ид гьаре,\nЦогидазе лъик1лъи гьабе, ахир лъик1лъи бегьала дуй…\n( Г1аймакиса Абубакар)\n… Боц1и ц1ик1к1ун, мехтарав вигьинего к1оларо,\nЦо макъамалъ ч1ух1арав чияхъ валагьуларо.\nЗаманаялъ квегъич1ев г1одове вуссунаро,\nЩибго пикруго гьеч1ев гьалмагълъуму гьавуге…\nГьезул мисалалда х1алт1ана X1X –абилеб г1асруялъул авалалда рук1арал Хунзахъа Дибир-къади, Гьарак1униса Саг1ид ва цогидалги г1алимзаби.\nМаг1арул адабияталда хасаб бак1 ккола г1алимчи Хунзахъа Дибир-къадица (1742-1817). Филологиял гIелмабазул кандидат, ДНЦ РАНалъул ИЯЛИялъул кIудияй гIелмияй хIалтIухъан П. М. ГIалибеговалъ хъварал баяназда рекъон, Дибир-къадица ц1акъ к1удияб х1алт1и гьабун буго маг1аруллъи цолъиялъе, ислам щулалъиялъе, адабият цебет1езабиялъе ва г1ажам алип камиллъизе г1оло. ТIоцеве Дибир-къади цIалана жиндирго инсуда цеве, хадув Кудалиса ХIасанида цеве цIалана гIемерал соназ, гьединго цIалана ЧIохъ МахIадида цеве ва цоги жидерго мадрасаби ругел гIалимзабазда цеве. Дол гIасрабаз рукIарал гIелмабазул гIемерисел кьучIдасанго лъазе гьарун камилаб лъай щваниги, Дибир-къади ана ГIарабустаналдеги Персиялдеги. Шушаялда парс мацI лъазабуна Мирза Жамал Жаваншир (1773-1853) абулев шагIир, гIалим ва пачалихъияв хIаракатчиясухъ. Мирза вуго «Гъарабагъ-наме» машгьураб асар хъварав тарихчиги. Гьев вукIана Гъарабагъ-хан Ибрагьимил секретарь (мирза). Дибир-къадица Мирзада малъана гIараб мацI<!--[if !supportFootnotes]-->. Гьелдаса хадубги парс мацI лъазабизе Дибир-къади цIалана машгьурав гIалим Макъсуд Челеби Панахабадиясухъ. Ахирги лъай камил гьабуна Турциялда ва Шамалда. Дибир-къадида камилго лъалаан гIараб, парс, турк, гуржи ва Дагъистаналъул миллатазул магIарул, лъарагI, дарги, ва тум мацIал. Гьесда лъалел гIелмаби рукIана пикъгьи, мантIикъ, тавхIид, нужум, нахIви, адаб ва цогидалги. Эмен хун хадув Дибир-къади хунздерил бодул къадилъун тана. Амма цохIого цо шаригIаталъун суалал тIураялда къокълъичIо гьесул хIалтIи. Гьес тIуралаан ГIумма-ханасул гIакълучиясулги вакиласулги ишал. ГIумма-хан цIакъ рази вукIунаан жиндирго вазир ГьоцIалъа ГIалисканди (ХIамзат имамасул эмен) ва Дибир-къади гIадал чагIи аскIор рукIиналдаса ва гьезул гIакълуги къабул гьабулаан. Киса-кивего ГIума-ханас жиндирго сапараздаги цадахъ вачунаан Дибир-къади. Гьеб, кин бугониги, гIалимчиясе захIматаб жо букIана ва Дибир-къадил хъвай-хъвагIаяздаса бичIчIулеб буго гьес гIелмуялда тIадч1езе х1аракатбахъулеб вукIине бокьун букIараблъи, амма пачалихъиял суалаз гьеб иш рекIее бокьухъе цебе бачине рес кколеб букIинчIолъи. Кин бугониги, Дибир-къадица гIемераб хIалтIи гьабуна гIелмуги, адабиятги, мацIги цебетIеялъе. Гьесда лъикI лъалаан Бакъбаккул улкабазул шагIирзабазул: СагIадил, ХIапизил, Фирдоусил, Румиясул, Жамил, Низамил ва цогидазулги асарал. Гьединго гьесда гIарабазул халкъиял асаралги лъикI лъалаан.\nМаг1арул мацI камил гьабиялда ва цоги мацIал малъиялда тIад гьарурал Дибир-къадил хIалтIаби руго магIарул гIелмабазда гъорлъ бищунго нек1сиял. Гьес гьарун рукIана магIарул ва азербайжан, магIарул ва тум, магIарул ва гуржи гьитIиналго къамусал (словарал). Гьел хIалтIаби нахъе хутIун гьечIо. КIиго ва лъабго мацIалъул лугъатал гIуцIи букIана цIакъ кIвар бугеб ва жамгIияталъе хIажатаб хIалтIи. Гьев магIарул г1алимчияс г1уц1ана гIараб, парс ва турк мацIазул лугъатал. Дол соназ цIакъ машгьураб букIана гьеб хIалтIи. Щай абуни гIараб мацI лъалел мутагIилзабазе рес кьолеб букIана бакъбаккул ислам гIелмуялдаса, адабияталдаса пайда босизе. Гьеб буго бергьун кIудияб махщалдида ва халкъалъе гьелъул бугеб ва хIажалъи бихьун гьабураб хIалтIи. Долдаса нахъе маг1арул рухIияб ва дунявияб адабияталъе Бакъбаккул ракьазда бук1араб цебе тIураб адабияталъ к1удияб асар гьабуна. Хасаб кIвар кьолаан Дибир-къадица гIелму малъиялъул къагIидаби камил гьариялдеги. Гьесул руго лъималазе мацI малъизе хъварал хIалтIабиги: «Тибян ал-лисан ли тагIлим ас-сибян», («Лъималазе малъизе мацIалъул баян»). Гьединго: «МажмугI ал-лугъат» («МацIазул мажмугI») абураб парс ва турк словарь буго Жиндирго хIалтIабазулъ Дибир-къадица, пуланаб мисал ва рехсараб иш, далил х1ужа босараб бакI бихьизабун (накълу), камил гьабун буго. Гьелъги батила хIалтIи рагIа-ракьанде щвараб, мухIканаб, тIад калам гьечIеб бугеб.\nЦоги Дибир-къадил буго, «ТIалтIиясул насихIатал» абун гьанжесел гIалимзабаз цIар лъураб асар. (ТIалтIияв абун хъван буго Дибир-къадица жиндирго хIалтIабазда гъоркь. Гьелъул магIна буго Хунзахъ ТIалтIа авалалдаса абураб. Гьеб авалги буго ханзабиги рукIараб, росдал (хIатта Аваристаналъулго) Бол-мажгитги букIараб машгьураб бакI). Гьеб асаралда гIумруги лъарав, дунялги бихьарав, хIалбихьиги бугев авторас гьарулел руго насихIатал иман камил гьабиялда, Аллагьасул рахIму-цIобалде хьулалда, ритIухълъиялда рукIине ккеялда хурхун. Къуръаналдаса аятал, хIадисал рачун хъварал гьесул насихIатал, асараб бечедаб рух1ияьб хазиналъун лъугьана магIарулазе.\nДибир-къадил художествиял асаразда гьоркьоб хасаб бак1 ккола ГIумма-хан (1761–1801с.с.) хвеялде гьабураб поэма-марсият.\nГьеб марсияталда ГIумма-хан вихьизавулев вуго ритIухъав, лебалав, сахаватав чилъун. ХIатта, рагъул сапараздаги гьес низам цIуни ва зулму биччангутIиги бихьизабулеб буго. ГIумма-ханил хвел магIаруллъиялъе к1удияб ками бук1анин абулеб пикру буго асаралда аслияблъун. Аваристан цолъизабун гьеб гучаб пачалихълъун гьабизе дос кьураб кIваралъеги бахъараб жигаралъеги кьун буго мустахIикъаб къимат.\nМаг1арул адабияталда жаниб Г1умма-ханасе сайигъат гьабураб Дибир-къадил поэма-марсият ккола т1оцебесеб раг1а-ракьанде щвараб, камилаб асар. Гьеб байбихьулеб буго Т1адег1анав Аллагьасе рецц гьабиялдаса, хадуб бицунеб буго поэмаялъул багьадурасул гьунарал, гьес умматалъе гьабураб пайдаялъул, сверухъ ругел ракьазул бут1руз гьесул гьабулеб бук1араб адаб-х1урматалъул, жиндирго халкъалъе гьесул бук1араб бербалагьи-гурх1елалъул х1акъалъулъ\n…..Бихьухъе тушманзаби жал гьесдаса х1инкъана,\nК1удиял гьесул къасдал гьесул к1варлъун рук1ана.\nЧан ч1ух1араб ракьалде гьес гьужумал гьарурал,\nГьел ракьазда щулиял хъулби киг1ан росарал?\nМулкал жидер г1ат1идал, къосарал тушманзаби\nКиг1ан г1емер мерхьарал гьесул аскарул чуяз?\nДудалъун рак1 къварилъун, к1анц1изе бак1 т1аг1арал\nТ1ад кверлъун рекъон тезе киг1ан мун къач1адарав?\nАхиралдаги Т1адег1анав Аллагьасда гьарулеб буго авторас, мунагьал чури т1алаб гьабун ва хьулалги загьир гьарулел руго Г1умма-хан лъик1ав чи вук1иналдалъун досие алжан насиблъиялда:\n….Я, дир Аллагь, мун вуго гьоболасе х1урматав,\nГьав нижер гьобол вуго, гурх1елалде хьул буго.\nГ1адамазул бищунго сахаватав вук1анин,\nСахаватал рук1унеб алжан кье дуца гьесий.\nБах1арчияв вук1ана, гьал халкъал нуг1зал руго,\nРокьаралгун данделъун гьенивги гьев вук1ина.\nХ1елму бугев, сабурав, нечаравги вук1ана,\nЯ, т1адег1анав Аллагь, мун гурх1агиха гьесда.\nТ1алт1ияс гьаб марсият халат гьабун бицана,\nЦебе Дудасан гьесий г1ат1илъиги бук1ана……\nДибир-къадил адабияб ирслъул жанразул хал гьабидал гьениб буго марсиятги, поэмаги, назмуги, туркиги, шиг1руги. Художествиял асаразул г1емерисел г1араб мац1алда ругониги г1ажамалъ хъваралги гьезда гьоркьор ратулел руго.\nХудожествияб адабияталда цадахъ Дибир-къадица цебетIезабуна доб заманалда цIакъ кIвар букIараб гIажам хъвай-хъвагIай. Гьес хъвана гIемерал тIахьал. БатIи-батIияб къагIидаялъ (насх, настIаликъ, шекаст) хъварал гьесул нусхаби нахъе руго жегиги. Хвана Дибир-къади 1817-абилеб соналъ. Гьесул хоб бугеб бакI лъалеб гьечIо.\nДибир-къадил заманаялда маг1арухъ г1умру гьабун вук1ана машгьурав г1алимчи, лъабавго имамасул (Гъазимух1амад, Х1амзат, Шамил) муг1алим, Гьарак1униса Саг1ид (1863\_4- 1834). Г1емерал асарал гьеч1о нилъехъе щварал, амма адабияталъул кьуч1 лъурал асарал руго гьесул. Гьарак1униса Саг1идица живго хвелалде хъван буго:\nМетер ине къасд буго,\nКъокъине хиял буго;\nДоба гъелареб рек1ел,\nАнибго ургъел буго.\nРосу тезе ккун буго,\nСапар г1агарлъун буго,\nТезе зах1малъун буго...\nХабалъ вугев дун пакъир\nРак1 гъолеб къо аниб тун\nКерен киндай турила.\nСаг1идица т1оцебе авар адабияталда хъвана элегия «Х1амихъ маг1у» -абураб.\nНижер х1ама хванилан,\nХабаб цояс бициндал,\nБак1ал гьирал г1адинал\nГьаб г1ат1идаб дуниял,\nДие гьеб къварилъана.\nГьекъолел жал кьог1лъана,\nКьураб сабру бак1лъана.\nАслияб къаг1идаялда гьел шаг1ирзабазул асарал дидактикиял насих1атал рук1ана. Дунялалъул дагьлъи ва хехго т1аса ин бихьизабулеб буго ва гьелдалъун ахираталде къач1азе ккеялде гьесизарулел мурад бугел. Г1алимзабаз шиг1рабаздалъун насих1ат гьабулеб бук1ана х1алкъ шарг1ияб нухде ах1иялъе, гьезул к1вар буссун бугоан, г1адатал хисун исламалъул кьуч1алда г1умру гьабиялде.\nШариг1аталда данде кколарел г1адатал халкъалда жанир жеги гучалда рук1ана ва, киг1ан г1алимзабаз ваг1заби гьаруниги, бук1ине кколеб х1асил кьеч1олъиялъ, гьел (г1адатал) т1аг1инариялде данде ва цоги к1вар бугел г1емерал г1иллабаздалъун, гъазават лъазабуна XIX г1асруялъул авалалда маг1арухъ диниял церехъабаз. Т1оцебе г1адатазда дандерахъин загьир гьабуна Гъазимух1амад имамасул нухмалъиялда гъоркь Генуб росдал жамаг1аталъ. Гьез цо къоялъ гьабураб х1укмуялда рекъон, росураг1алде росун г1адатал хъварал т1ахьал рух1ана.\nДагъистаналъул т1оцевесев имам, Гъазимух1амад гьавуна Генуб росулъ 1794 (1795) соналда. Инсул рахъалдасан гьев кколев вуго Г1урадаса г1алим Ибрагьим-х1ажиясул наслуялъул чи. Гъазимух1амадил умумузул чанго наслу бук1ана г1алимзабилъун. Гьесул эмен г1елму ц1аларав чи вук1аниги, гьелда рекъараб г1амал гьеч1ев вук1ун вуго. Кверда махщел бугев гьес тунк1азе хъундагъал гьарулаан. Гьит1инаб мехалдасаго Гъазимух1амад ц1алана к1удияв эмен Исмаг1илида цеве. Гьелдаса хадув Гъазимух1амад ана Унсоколове Гъазимух1амад абулев г1алимасда цеве ц1ализе. (Гьениве гьесда хадув Шамилги вач1уна). Хадув к1иялго ц1алула Рихьуниса Х1ажимух1амадихъ, Х1ариколоса Лачиниласухъ, Г1орот1аса Х1ажиясухъ, ва Гьарак1униса Саг1идихъ ва гь.ц. . Кинабниги анц1ила к1иго соналъ ц1алана гьев к1иявго ва гъваридаб лъай щун буго исламиял г1елмабазул. Гьев ц1алун вуго Генув, Хъаранив, Унсоколов, Ч1ик1ав, Индиралда, Таргъуялда, Гьарак1унив, ва цоги росабалъ.\nГьит1инго г1елмуялда г1амал рекъарав, шарг1алъ малъухъе хьвадулев Гъазимух1амадие инсул пишаги рек1ее г1олароан. Инсуца жиндирго раг1и г1адахъ босич1еб мехалъ, Гъазимух1амад т1ок1ав эв вихьулеб бак1алде вач1инарилан, гьедун, росулъа къват1иве уна, г1елму ц1ализе нияталда. Амма, кват1ич1ого эмен хванилан хабарги бач1ун нахъвуссуна ва эменги вукъун анкьго къоялъ хабада Къуръанги ц1алун, ц1идасанго ц1ализе уна. Бицен буго гьесул эмен хвелалде цеве г1агарлъиги бак1арун тавбуги гьабун, рузман сордоялъ накълулъанилан. Цо заманалъ г1елму ц1алиги жибго тун, Гъазимух1амад инсуца малъун бук1араб хъундагъал гьариялде вуссун, росулъго ч1ола. Гьеб мехалъ эбелалъ гьесде г1айиб гьабула, г1елму ц1али гьоркьоб къот1изе тунилан. Ц1идасан къват1иве вахъуна Гъазимух1амадг1елму т1алаб гьабун. Маг1аруллъиялда щив г1алим вугилан раг1ани гьесда цеве ун ц1алулааан Гъази Мух1амад. Бицен буго Ч1ик1ав ц1алун вахъиндал гьесда гьарулеб бук1анила дарсал кьун гъоваго ч1аян. Гъазимух1амадил г1елму-лъаялъул х1акъалъулъ доб мехалда маг1арухъго ц1ар ун бук1ана. Г1умру лъебериде бахиналде Гъазимух1амадида жо малъулев г1алим хут1ун вук1инч1о маг1арухъ. Г1емерал биценал руго гьесул х1акъалъулъ Гьарак1униса Саг1идихъ ц1алулаго. Саг1ид вук1ана доб мехалъ бищунго цевет1урав г1алимчи. Гьесухъе т1олго Дагъистаналдасаго рач1унаан ц1ализе мутаг1илзаби. Рук1инисел имамзаби Гъазимух1амад, Х1амзат, Шамил, Ярагъиялдаса Мух1амад-апанди, Игьалиса Саг1ид, Къарахъа Мух1амад Т1агьир, Гьолокьа Дайитбег, Хваршиса Загъалав, Эндиреялдаса Ташав-х1ажи, Хунзахъа Нурмух1амад-къади, Гъазанущиса Г1абдурах1аман ва жеги цогидалги г1емерал жидеца г1елму т1ибит1иялъеги гъазаваталъеги нахъа бергьараб кумек гьабизе бугел г1алимзаби. Гъазимух1амад ц1алулеб заманалда, гьесде ц1ик1к1ун к1вар кьолеб бук1ун буго Саг1идица. Гьелъ цо-цо мутаг1илзаби рази гьеч1огоги рук1унаанила, жидее дарс ц1ализе щолеб гьеч1илан. Гьеб мехалъ Саг1ид мук1урлъун вуго, Гъазимух1амад дарс ц1ализеян жиндихъеги вач1ун, жиндие эбги ц1алун анин абун. Киве аниги, Гъазимух1амадица жиндирго г1елму бахчун гурого ц1алараб жо загьир гьабун гьеч1о. Лъица гьикъаниги, абулеб бук1ун буго «Жами» абулеб грамматикаялъул т1ехь ц1алулев вугилан.\nЦ1алун хадув Гъазимух1амад вахъуна къвак1ун шариг1ат ккурав, амру-нагью гьабиялда т1адч1арав, бечедав мискинав, залимав-заг1ипав ват1а гьавич1ого киназдаго рекъараб насих1ат гьабулев г1алимлъун. Гьебго заманалда Дагъистаналда загьирлъула накъшубандияб т1арикъаталъул устар Ярагъиялдаса Мух1амад-апанди ва гьес ижаза кьурав Гъазигъумекиса Жамалудин. Гъазимух1амад цин Жамалудин устарасухъе уна, хадувго –Ярагъиясухъеги. Гьес Гъазимух1амад лъабго къоялъ жиндирго рокъовги тун, т1арикъатги малъун вит1ула нахъе. Гьелдаса хадув Гъазимух1амад г1езег1ан мехалъ халваталда ч1ола. Гьев, Шамилги цадахъ вачун, росдадаса рик1к1ада бугеб «Ракъдал к1к1ал» абулеб бак1алде ун, х1ужрарукъзалги гьарун, жанив ч1ола халваталда, ц1ализе т1ахьалги цадахъ росун. Гьенир жанир гьел рук1аго, гьезухъе зияраталъ рач1уна Ярагъиявги Жамалудин-устарги. Гьелдаса хадув Гъазимух1амадица байбихьана, росабалъ шариг1ат лъун, г1адатал хвезариялде. Т1оцебе жингирго Генуб росулъ лъуна гьес шариг1ат. Кинниги ваг1за-хабаралдалъун иш билълъанхъулареблъи бич1ч1ун, гъазаваталъул хвалчен борхизе ккана шариг1ат лъеялъе г1оло. 1828 соналъул хасалихъе Ярагъиялда Мух1амад-апандияс мажлис г1уц1ана ва лъазе гьабуна гъазават. Ярагъияс киналго эркенал жамаг1атазда, росдал церехъабазда ва къадизабазда лъазе гьабуна гъазаваталъул байрахъ Гъазимух1амадица борхулеб бугеблъи ва гьебго мажлисалда гьев Имамлъунги лъазе гьавуна. Халкъалда гьоркьоб т1ибит1ана имам вахъиналъул х1акъалъулъ хабар ва цо-цо росабалъа вакилзаби рач1ун, гьениб шариг1ат лъезе Гъазимух1амадилгун къот1и гьабуна. Кин бугониги дандеч1аралги камулел рук1инч1о. Гъазимух1амадица росабалъ шариг1ат лъелалде цебе, хъван, цадахъ босун бук1ана «Г1адатазул бет1ергьаби исламалдаса рахъун ккеялъе къуватаб х1ужа» - абураб гьит1инабго мажмуг1. Гьеб т1ехь хъвазе Гъазимух1амад уна Бузнаб абулеб бак1алде, цадахъ эбелалъул вацг1алги вачун, г1емерал т1ахьалги росун, жинцаго хъвалебщинаб жоялъе далилал рехсезе г1оло. Гьеб т1ехьалъул авалалда лъуна гьаб назмуги (къокъ гьабун лъолеб буго):\nИблисалъе как балел г1усатазул цо къокъа\nГ1адатазул къанунал къвалакъе ккун ч1ун руго,\nКъо бач1ина, Аллагьас, Мух1амадги иблисги\nМах1шаралдеги axlyн, эзул диван гьабулеб.\nИмам вук1ана назму-ваг1заялъе пасах1атав чи. Гьаб назмуялдаса бихьулеб буго киг1ан махщалида гьес шиг1рияб коцониб г1елмияб ваг1за рекъезабун бугебалиги. Гьединаб баянги кьолаго, Гъазимух1амадица байбихьана халкъ шариг1аталде ах1изе. Амма бак1азда ругел т1адчаг1азе рек1ее г1олеб бук1инч1о ц1ияб низам ва байбихьана жеги лъебергог1ан соналъ халатбахъараб Пачаясулаб Россиялъулгун рагъ. Г1алимзабаз бихьизабулеб буго гъазаваталъул соназда Дагъистаналда г1елмуялде к1удияб к1вар кьолеб бук1анин ва киса-кибего мадрасаби х1алт1улел рук1анин. Гьеб бук1ана Аллагьасе г1оло байбихьараб ва дин т1ибит1иялъул нияталда гьабураб х1алт1ул х1асил. Кин бугониги диналда дандеч1ей лъуг1ич1о, жакъа къоялъги (киналго ихтиярал кьун ругин таниги) бихьулебги буго.\nГъазимух1амад-имамас байбихьараб гъазаваталъ маг1арул адабияталдаги ц1ияб гьумер рагьана - г1елмиял темаби, пикраби шиг1рияб къаг1идаялда загьир гьабизе лъугьана. Кинаб бугониги шарг1ияб х1укмуги г1алимас назмуялдалъун баян гьабуна. Гьединго Кавказалъул рагъул соназдаги гьеб лъуг1ун хадубги маг1арухъ т1орит1ун рач1ана гъазваталъул х1акъалъулъ назмабиги. Аслияб куцалда гьел рук1ана зулмуялъул, имамасул ва муридзабазул бах1арчилъиялъул, къо х1ехьеялъул, бусурбабазул иманалъул къвак1иялъул х1акъалъулъ хъварал. Камулел рук1инч1о имам какулелги г1адамал. Яхсялдаса Юсупица хъван бук1ана Шамилил х1аракатчилъи какулеб назму. Гьелда данде Къарахъиса Мух1амад-Т1агьирица хъвана щибаб калимаялде данде шарг1ияб х1укмуги рехсараб жаваб-назму.\nШамилил бах1арчилъи, мух1ур лъугьун, т1аг1ана,\nТ1олгояз имамилан эсда ц1ар ч1вананиги.\nШамилил бах1арчилъи байрахълъун парпадана,\nГьединин имамилан эсда халкъалъ ц1ар ч1вараб.\nКъарахъа Мух1ммад-Т1агьир вук1ана ич1го соналъ имам Шамилие мирзалъун хъулухъ гьабурав г1алим. Кавказалъул рагъазул х1акъалъулъ кодоре щварал асаразул бищун камилаб ва мух1канаб буго Къарахъиясул «Барикъату суюф аль жабалийа фи баг1д аль гъазават аш-Шамилийа»- абураб т1ехь. Гьеб гуребги чанги шариг1аталъул баянал кьурал т1ахьал хъвана Къарахъияс.\nХ1уригат бахъилелде маг1арухъ г1араб мац1алда т1ирит1ун рук1ана киналго г1елмаби: философия, адабият (поэзия), мант1икъ (логика) ва цогидалги. Гьелъие нуг1лъи гьабула, маг1арул адабияталъул халгьабулаго, гьениб г1араб мац1алда хъвараб адабияталъ г1езег1ан бак1 кквеялъги. Г1араб мац1алда жидерго асарал нахъе тана Г1урадаса Муртазаг1алица (хв 1865с.), Къарахъа Мух1амад-Т1агьирица (1812-1882), Сугъралъа Х1ажи-Мух1амадица (1825-1870), Х1оцоса Нажмудиница (1860-1925), Аргъваниса Пахрудиница (1867-1930), Ч1ик1аса Х1амзат-х1ажица (хв.192?) ва цогидазги. Гьединго маг1арул ва г1араб мац1алда асарал хъвана: Багинуса Шуг1айб-апандияс, Къах1иса Х1асан-апандияс Г1асаса Дибирасул Мух1амадица ва цогидазги. Маг1арул мац1алда асарал нахъе тана г1емерал г1алимзабаз. Диниял аслабазул мажмуг1алги назмияб къаг1идаялда хъвана г1алимзабаз.\nТ1оцересел асарал ц1алидал, гьел ратула киналго г1адин диналъул аслаби лъазариялде, г1адамасул хасият лъик1лъизабиялде, ай Къуръан - х1адисалдаса ва свалат салам лъеяв Аварагасул г1умруялдаса росарал темабаздасан хъварал. Гьезда гьоркьор руго: Ч1охъа Г1абдулагь-х1ажиясул «Уммул баян», Г1ободаса Сиражудинил «Бустан Аваристан», Гьигьалъа Х1усайниясул «Манзумат» (назмаби), К1удияб мавлид ва цогидалги. Гьединаб адабият г1арабазда гьоркьобги машгьураб буго.\nДагь-дагьккун г1ат1илъана «рух1ияб» абун ц1ар тараб адабияталъул тематика. XVlll г1асруялда раккана тарихиял темабазда хъварал асарал. Хунзахъа Дибир-къадица (1742-1817) хъвана «Г1умма ханиде»- абураб поэма, Миякьоса Г1умар-х1ажияс (1849-1921) «Аварагзабазул къисаби», Инхоса Г1али-х1ажияс «Макка бахъи», «Дагъистаналъул бах1арзазде» абурал поэмаби. Гьединго маг1арул эпикияб поэзия г1уц1иялъулъ к1вар бугеб бак1 ккола Хьаргабиса Мух1амад Бегица (Бегилас), (1840-1912) ва гьесул хъвадарухъанлъиялъ.\nХъварал асарал т1ирит1иялъе бищунго зах1матаб суал бук1ана кагъат къанаг1аб заман бук1ин ва щибаб т1ехь квералъ хъвазе ккей. Гьедин бугониги г1алимзабаз назмияб рахъалде ц1акъ к1вар кьолеб бук1ана, ва гьез исламалъул кьуч1алда г1уц1ана г1араб ва маг1арул мац1азда адабият. Халкъалда гьоркьоб адабият т1ибит1иялъе ва цебет1еялъе бищун к1вар бугеблъун бук1ана г1ажам алип г1уц1и. Г1ажам хъвай-хъваг1аялъул кумекалдалъун, нахъе ц1унизе бигьалъана ва халкъалда гьоркьор машгьурлъана миллиял авторазул асарал. Профессор С. Х1айбуллаевас хъвалеб буго, маг1арул адабияталъул халгьабуни, гьеб XVll г1асруялъул к1иабилеб бащалъиялдаса жакъа къоялде щвезег1ан цебет1олеб бугила гьоркьоса къот1ич1ого. Гьоркьохъел г1асрабазул машгьурал г1алимзаби Г1ободаса Шаг1бан-къади, Г1аймакиса Абубакар, Кудалиса Х1асан, Хунзахъа Дибир-къади г1ажамалъе кьуч1 лъуна ва ва хадусел г1арсабазда г1ажам алип х1алт1изабулеб бук1ана. Г1ажам баккиялъул х1акъалъулъ машгьурав г1алим - тарихчи М.С. Саг1идовас хъвалеб буго: «Т1оцебе маг1арул раг1аби х1алт1изарун Г1андиса Г1али-Мирзаца (гьавуна 1442\_3) 1485 соналъ хъвараб Г1андуник1 нуцалил васияталда анц1ила анлъго раг1и маг1арул мац1алда бугилан. Гьесдаса хадуб Х1арахьиса Т1айгибица (1563 -1668) дагьабги камил гьабунила г1ажам алипба. Бищунго г1емер х1алт1и г1ажам камил гьабиялъе, гьес бихьизабухъе, гьабун буго Хунзахъа Дибир-къадица (1742 -1817): «…Гьес г1ажам алип камил гьабуна гьаркьилал х1арпазе х1аракаби лъун ц1алулеб х1алалда. Дибир-къадица камил гьабураб г1ажамалдаса маг1арулаз, к1удияб хис-басиго гьабич1ого, пайда босана х1уригатги бахъун замана хисизег1ан. Имаматалъул заманалъ абуни «лълъ» гьаракь бихьизабулеб х1арп т1аде жубана. Дибир-къадица гьеб х1арп цо къаг1идаялда хъван гьеч1оан. Гьеб хъвай-хъваг1аялда т1ад х1алт1изе хасаб комиссия бихьизабун бук1ана имамас. Гьел руго Шамилил муг1алим Х1ариколоса Лаченилав, К1улзебалдаса Г1али ва цогидалги… XX абилеб г1асруялъул авалалда г1ажамалъ ц1акъ г1емерал т1ахьал рахъана Темир–Хан Шура М-М. Мавраевасул басмаханаялда. Г1емерисел гьел т1ахьал рук1ана диналъул темаялда хъварал. 1902 абилеб соналъ Истамбулалда басмаялда бахъун бук1ана Мух1амад Аварагасул (с.г1.в.с.) г1умруялъул х1акъалъулъ бицунеб гьит1инабго т1ехь. Гьеб хъван бук1ана Миякьоса Г1адул вас Г1умарица.\nГьединлъидал нилъеда ч1езабизе к1ола Дибир-къадица бахъараб г1ажам алиф маг1арулазул миллияб хъвай-хъваг1ай бук1ин». Филологиял г1елмабазул доктор Чакар Юсуповалъ хъвалеб буго: «АнцI-анцI соназ Дагъистаналъул гIалимзабазул чанго кьер цIикIкIараб хIаракатчилъигун хIалтIана нилъерго миллияб хъвай-хъвагIай гIуцIиялда тIад. Гьеб гIуцIун хадуб Дагъистаналъул адабият, хасго байбихьуда щулаго бухьараблъун лъугьана рухIанияб, динияб гIумруялда. Гьезулъ загьирлъана хадуб гIараб мацIалда ва миллиял мацIазда гIуцIараб динияб поэзиялъулъ щулалъарал пикрабиги, масъалабиги. Гьеб поэзиялъул аслу-кьучIлъун, байбихьи-аваллъун лъугьана Къуръаналдасаги ва цогидал хириял тIахьаздасаги миллиял мацIазде руссинарун бигьаго бичIчIуледухъ кьурал асарал». Г1ажам бахъи бук1ана маг1арухъ бищунго ц1акъ ислам дин щула гьабиялъе ккараб кумек. Гьеб алипалда хъвазе байбихьана т1ахьал, ваг1заби, гьездаго цадахъ т1ирит1ана шиг1раби, мавлидал, туркаби ва марсиятал. Г1алимзабаз гьеб рахъалде к1вар кьеялъе г1илла бук1ана пасах1атаб калам, бег1ераб ва г1ужилаб раг1и асар гьабулеблъун бук1ин.\nДиниял асарал абун г1емер соназ ц1ализе гьукъун рук1аниги, Инхоса Г1али-х1ажиясулги, Миякьоса Г1умар-х1ажилги ва цогидазулги асарал машгьурал рук1ана халкъалда гьоркьор. Масала, Г1али-х1ажияс динияб адабияталда ц1ияб рух1 лъун, гьеб цебет1еялъе ц1иял нухал рагьана, ругел г1ат1ид гьаруна. Г1али-х1ажияс кьуч1 лъуна мавлидал хъваялъул хасаб къаг1идаялъе: “Жеги маг1арул адабияталда лъалеб бук1инч1еб анц1ила ункъо яги анц1ила анлъго гьижа бугел мухъаздалъун назму хъвай, гьелъ рес кьуна г1одоб биччан, т1адагьго, г1енеккулезда бицунеб хабар бич1ч1иялъе”. Маг1арул мац1алда ругьунал алпазал, дандекквеял, машгьурал фразеологизмал х1алт1изаруна Г1али-х1ажияс жиндирго мавлидазулъ свалат салам лъеяв Мух1амад аварагасул сипат гьабулаго. Гьелъ рес кьуна халкъалда Расуласул сипат бич1ч1иялъе ва рак1алда ч1еялъе. Гьес хъвана къокъал, ах1изе бигьаял мавлидал. Маг1арул адабияталъул классик шаг1ир, г1алимчи, исламалъул аслияб, бищун к1вар бугеб т1алаб – даг1ват гьаби жиндир т1олго г1умрудул маг1налъун гьабурав Г1али-х1ажил асарал руго щибаб заманалда рекъарал, щибаб мехалъе данде ккарал, г1асраби аниги, басралъи гьеч1ел. Камилаб маг1арул мац1, г1акъилаб раг1и, г1ужилаб мисал, исламалъул кьуч1 – кинабго махщалида данде бачун буго Г1али-х1ажияс жиндирго асаразда. Гьелъин гьев маг1арул шаг1ирзабазул хадусел наслабазе мисаллъун вугев. Гьес церет1езаруна адабияталъул бат1и-бат1иял жанрал: назму, иллагьияб шиг1ру, сатира, юмор, элегия, алпазал ва гьел гурел цогидалги. Г1али-х1ажиясул асараз кумак гьабула исламалъул тарих свалат салам лъеяв Аварагасул г1умру лъазе. Гьесул «Макка бахъи» абураб поэма буго г1арабазул ракьалда ислам т1ибит1и, рагъуе х1адурлъи, свалат салам лъеяв Аварагасул х1алимлъи, сабру, нич – кинабго баян гьабун хъвараб пасих1аб асар. Гьединго Г1али-х1ажиясул поэзиялъулъ бищунго к1вар бугеб бак1 ккола напсалдехун, гьабулеб ваг1за-хит1абаз, инсанасул рух1ияб рахъ цебет1еялде кант1изарулел назмабаз.\nДагъистаналъул халкъияв шаг1ир Мух1амад Ах1мадовас хъвалеб буго: «Анц1ила ич1абилеб г1асруялъул к1иабилеб бащалъи Инхоса Г1али-х1ажиясул гьунаралъул бакъалъ къалъизабураб, «г1акълудул ралъадалъ» бечед гьабураб, рокьул шиг1рабаз пана гьабураб, сатираялъул куч1дуз кант1изабураб, насих1атиял назмабаз заман рагьараб, кицабиял алпазаз даимлъи кьураб буго маг1арул адабияталъе»,- абун. Г1али-х1ажиясул заманалда рух1ияб адабият цебет1езабурал шаг1ирзаби ккола Геничукьа Х1айдарбег (1829-1873), Ч1охъа Г1абдуллагь-х1ажияв (хв.194?), Багинуса Шуг1айб-апанди (хв. 1909с.), Г1алахъа Х1ажи Х1усен (1843-1916) ва цогидалги. Г1али-х1ажиясдаса хадур рахъарал рух1ияб темаялда хъвадарарал шаг1ирзаби ц1акъ г1емер руго. Гьесдаса хадуб ц1ияб х1ухьел ч1вараб г1адин ч1аголъун, цебет1ун бач1ана маг1арул динияб ва дунявияб адабият. Гьениб хасаб бак1 ккола Миякьоса Г1умар-х1ажи Зияуддиница. Жиндир г1емерисеб г1умру Г1усманияб пачалихъалда т1обит1арав гьев г1алим ва шайих рахьдал мац1алда хъвадарана ва Эдирнеялда, Истамбулалда, Темир Хан Шураб Мавраевасул басмаханаялда, т1ахьал риччан, маг1арулазухъе щвезаруна. Г1умар-х1ажил г1умруялъул ва динияб х1аракаталъул бицунаго, Муртазаг1алиевас хъвалеб буго, гьес нахъе танила г1араб ва турк мац1азда хъварал камилал г1елмиял асаралги маг1арул мац1алда хъварал пасих1ал, маг1на гъваридал, исламияб диналде халкъалъул рак1 базабулел мавлидалги туркабиги.\nГьединго Г1умар-х1ажил буго «Къисас ан-набия» (Аварагзабазул къисаби) абураб т1оцебе маг1арул мац1алда хъвараб эпикияб асар. Г1умар-х1ажиясул ирсалъул халгьабидал гьенир г1иц1го диниял асарал гурони ратулел гьеч1о. Гьелъулъ буго гьесул Инхоса Г1али-х1ажиясдаса бат1алъиги. Г1али-х1ажи адабияталъул классиклъун вуго, Миякьоса Г1умар-х1ажи абуни динияб адабияталъул классиклъун рик1к1ине бегьила.\nXX г1асруялъул авалалда маг1арул адабияталда загьирлъана ц1иял ц1арал, жидер рух1ияб ирс халкъалъе хазиналъун ругел. Темир-Хан Шураб М.М. Мавраевасул басмаханаялда къват1ире риччарал т1ахьаз нилъее машгьур гьавуна Г1ободаса Сиражудин (1868-1914). Гьесул адабияб ирс бат1и-бат1иял жанрал хасиятал руго. Жанралъул рахъалъ «Х1осен ч1ваялъул турки» буго эпикияб поэма, мух1канго, свалат салам лъеяв, Аварагасул ясалъул вас ч1ваялъул х1ужа рагьулеб. Гьесул «Бустан Аваристан» (Аваристаналъул ах) абураб диналъул аслаби баян гьарулеб т1ехь г1емерисеб шиг1рияб къаг1идаялда хъвараб буго. Гьединго т1арикъаталъул адабал баян гьарулеб Къах1иса Х1асан-апандиясул «Хуласатул адаб» абураб т1ехьги буго жинда жаниб адабалъул малъа-хъваял ругеб, г1емерав чиясе пайда щвараб, т1убанго шиг1рияб къаг1идаялда хъвараб. Гьелго соназ Мавраевасул басмаханаялда х1алт1арав катиб, г1алим Шуланиса Исмаг1илилги (1865-1930) буго бечедаб рух1ияб ирс нахъе ц1унун. Масала, «Аллагьасул парзалъе к1арчанлъун г1умру арав», «Адабул х1укму» ва цогидалги асарал насих1ат г1адин къабул гьарула ц1алдолез.\nГьидалъа Удурат (1850-1921) г1алим, шаг1ир, ваг1из машгьурлъана жиндирго, ай мухъазул ахиралда цого раг1и такрарлъулел насих1атаздалъун:\nДуниял сапар буго, гlибадат базар буго,\nСагlадат тlокlлъи буго, тlалаб гьечlого буго.\nВатlан ахират буго, тlагlат хазина буго.\nГ l амал ккурасе жаза, Жаннатул Пирдавс буго.\nГ lадан, дунял, дирго черх, хадуб шайтlанги буго.\nДин гьабизе гьукъулеб, ункъо тушманги буго.\nГьабураб гlамал холеб гlужбугин рияъ буго,\nГ lамалго гьабичlого, гъаплаталда черх буго.\nГьаб къаг1ида х1алт1изабиялъ туркиялъулъ пасих1лъиялъулги рек1ел х1алалъулги асар ц1ик1к1инабулеб буго. Удуратица нахъе тана рух1ияб темаялда хъварал г1емерал туркаби.\nГьигьалъа Гъазимух1амадил вас Мух1амад Х1усайнияс (1835-1935) бечед гьабуна маг1арул адабият, поэзиялъул ва прозаялъул жанразда хъварал асараздалъун. Гьес хъвана жакъа къоялъги халкъалда гьоркьор машгьурал мавлидалги назмабиги. Аварагасул г1умру баян гьабураб «Къалаиду жавагьир…» абураб эпикияб асар нахъе тана Багинуса Шуг1айб апандияс (хв. 1909 с.). Аварагасул г1умру баян гьабулел асаразда гьоркьоб гьеб поэма рик1к1уна Расуласул г1умру лъазабиялъе бищунго камилаблъунги мух1канаблъунги.\nРух1ияб адабият цебет1еялъе квербакъарал киналго г1алимзаби шаг1ирзабилъун ратулел руго– цо-цониги назму, турки камулеб гьеч1о гьезул гьунаралъулъ. Гьанир нилъеца рехсана гьезул ц1ик1к1ун ирс нахъе таразул ц1арал. Бит1ун т1ахьал басмаялда рахъизеги асарал хъваялъе санаг1алъабиги ккараб XX г1асруялъул авалалда Дагъистаналда ккана к1удияб хиса-баси, ай т1олго Россиялъул империялдаго ккараб 1917 соналъул Октябралъулаб инкъилаб. Гьелъ халкъалъул г1умру кьуч1дасанго хисана ва байбихьана рух1ияб (динияб) рахъалде мугъ рехараб, бат1ияб тарих.\nДНЦ РАНалъул Ц1. Х1амзатил ц1аралда бугеб мац1алъул ва адабияталъул тарихалъул институталъул соискатель.\n<!--[if !supportFootnotes]--> БетIер хъахIлъулеб буго\n<!--[if !supportFootnotes]--> Бецлъулев вуго\n<!--[if !supportFootnotes]--> Черх загIиплъулеб буго\n<!--[if !supportFootnotes]--> Гьава бергьунеб буго\n<!--[if !supportFootnotes]--> Мирза цо заманалда анлъго соналъ Хунзахъ вукIун вуго Ибрагьим-ханасул хъизан, ГIумма-ханасул яц Бахтикал кумекчилъун.\nшары с доствкой ---- Тут можно купить шарики ---- казино онлайн Slots City бонусы Украина ---- Сколько нужно, все бери ---- микрозайм


Ч1АГОЯБ Г1АХЬАЛЛЪИГУН. - 18 Декабря 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2016 » Декабрь » 18 » Ч1АГОЯБ Г1АХЬАЛЛЪИГУН.\n14 декабралъ Хунзахъ т1обит1ана «Районазул халкъияб информациялъул алатаздаса пайда босиялъулъ Интернеталъул к1вар» абураб темаялда муг1рузул районазул СМИязул редакторзабазул семинар. Семинаралъул аслияб мурадлъун бук1ана редакторзабазул профессионалияб х1аракатчилъи борхизаби, районка ц1алдолез Интернеталдасанги ц1ик1к1ун пайда босулеблъун лъугьинаби ва гьел халкъалда гьоркьоб т1ибит1изабиялъе ц1и-ц1иял нухал рати. Маг1арулазул редакторзабазе семинар т1обит1изе вач1ун вук1ана республикаялъул бет1ерасул г1акълучи Азнаур Аджиев.\nУлкаялъул информациялъул бет1ераб агентство-ИТАР-ТАССалъул х1аракаталдалъун т1обит1улеб гьеб к1вар бугеб ц1ик1к1араб мажлисалда г1ахьаллъанаТАССалъул бет1ерав редакторасул заместитель Александр Куприянов, «Люди Peopole» компаниялъул управляющий Владимир Змеющенко, «Моя округа РФ» проекталъул нухмалъулев Антон Долгов. «Гьанжесеб информациялъулаб жамг1ияталда газеталъул к1вар», «Печаталда кьабг1араб газеталъул ва Интернеталъул сеталда сайталъул бат1алъи» абураб темаялда лекция ц1алана Владимир Змеющенкоца. Семинаралъул г1ахьалчаг1и рак1рагьараб гара-ч1вариялде, ишалъулаб бах1салде рачараб, гьезул суалазе жавабал кьураб к1алъай бук1ана Александр Куприяновасул ва Антон Долговасул.\nГ1ахьаллъаразе г1езег1ан пайдаяб бук1ана семинаралъул тема, гьеб ана киназулго ч1агояб г1ахьаллъигун ва пайдаяб ах1вал-х1алалда.


Бихьилищ нилъеда 3 миллиард гъурщил эффект?\nТIалъиялъ рахъкколеб буго жамгIиял гIуцIабазул, гьелъие нугIлъи гьабула исана тIалъиялъ гьезие 3 млрд гъурущ биччаялъги. Гьедин бицана 10 июлалда Шималияб Кавказалда улкаялъул президентас тарав вакил Сергей Меликовас Гъарачаязулгун Черкессиялда тIобитIараб форумалда.\nЦебе-цебе жеги кьолаанин жамгIиял гIуцIабазе гIарацилан биц ЭР-лъе Каспийскалдаса жамгIияй хIаракатчIужу Лейла ХIамзатовалъ. Гьанже тIаса къотIун бугила. Амма гьелъ бицухъе, гьеб ккола жамгIияб палатаялдасан рикьулел грантазухъ щолеб гIарац. ГIемерисел гьел щолел руго пачалихъалъул рахъалда ругел гIуцIабазе. Ялъуни цо цIакъго цере кIанцIичIого чIаразе.\nАмма жиго Лейла ХIамзатовалъ бицана гIезегIан лъикIал хIалтIаби хъван рукIанин Дагъистаналдасан. Амма гьелъ рехсарал гIуцIабазул цIарал республикаялда къанагIатги рагIуларо. Гьез гIолилазда гьоркьоб гьабулеб хIалтIиги бихьуларо.\nЛейлал рахIатхвезабулеб хIужа цоги буго. ЖамгIиял гIуцIабазда гьоркьор гIемер дандчIвалин гьенир рукIине кколарел чагIийин рикIкIунеб буго гьелъ. Гьелъ жинцаго цодагьаб цебегIан гIуцIана беццазе кумек гьабулеб гIуцIи. Бокьун буго жеги эбел-инсуца рехун тарал лъимал хьихьизе рачунеб гIуцIи рагьизеги.\nЛейла ХIамзатова: «Дида бичIчIуларо гьагъабгунияб гIарацги харж гьабун, гъобгунияб документ-квараги бакIарун гъол жамгIиял гIуцIаби щай гIадамаз жидедаго тIад хъвалелали. Дие къваригIун букIана жамгIияб гIуцIиялъул цIаралдасан грант щвезелъун, цо хIалтIи хъвазе. Амма гьечIеб бакIалда жамгIияб гIуцIиялъул хъвай-хъвагIай бачIинахъего гьабуларо юстициялъул министерлъиялъ, гьединлъидал балагьун чIезе заманги букIинчIого, дица цоясда абуна дур жамгIияб гIуцIи дихъе кьейин. Гьединги щибниги хIалтIи гьабулеб гьечIин дуца гьелъул цIаралдасан. Дуца гьеб гIуцIиялда лъураб цIарги рекIее гIунин дие, гьелъул программаги бугин лъикIаб. ХIисаб гьабеха дуцаго, 2009 соналдаго гIуцIун буго гъос гъоб, Гъизилюрталда хъвай-хъвагIайги гьабун.\nЩибизе гъосие гъоб, щибниги хIалтIиги гьабулареб мехалда. Цо кварталалда жаниб чанго батIияб идараялде хIисаб кьун кагъталги ритIизе ккола гьединал гIуцIабазул бетIергьабаз. ДИда лъалелъул гъосухъа гъоб гьабун бажарулареблъи. Кье дихъейин гьаридал, тIир-тIирун чIана, кьеларилан. Гьелъухъ щибила жиндие дуца кьелеб? Гьеле гьединаб бичIчIи буго жамгIиял гIуцIабазул бетIергьабазул гIемерисезул. Заманалдасан жидее гьелдалъун щибниги щвезеги рес бугин, хъвай-хъвагIай гьабун букIайин толеб батилаха гъоз гъоб. Цинги гьединал чагIийин гъол гIемерисеб мехалда эхе-эхедеги кIанцIолел жидее кумек гьабулеб гьечIилан. Кин гъозие кумек гьабулеб? Кумек гьабизе жидеца цогидазе щиб гьабулеб бугеб?»\n«Дагъистаналъул улбул» абураб гIуцIиялъул нухмалъулев Светлана ГIисаева кватIун йиго исана грант щвезе документал ритIизе. Амма кватIичIеянигицин, жидее гьеб щвей щакаб букIанин кколеб буго гьелда. Щайин абуни гIемерисеб мехалда гьеб гIарац пачалихъалъул рахъалда ругел гIуцIабазе щолила. Масала, исана грант щун буго «Солдатазул улбул» абураб гIуцIиялъе.\nГьебги республикаялъул рагъулаб комиссариаталда цебе бугеб гIуцIи ккола. Къанун цIунулезул гIайибалдалъун араб бакI лъачIого тIагIунел ругин гIолохъаби, гьединго туснахъазда гIакъуба кьолеб бугин гьезиеян ахIи балеб «Дагъистаналъул улбул» абураб гIуцIиялъулин абуни рахъ кколеб бихьичIо тIалъиялъ. Гьединго цо заманалда гьеб гIадаб гIуцIиялда цIарал лъезе байбихьана букIана къватIиса пачалихъазул агентал ругин нужилан, щайин абуни Даниялъулги, Швециялъулги, цогидазулги гIарцуде грантал щолел рукIиналда бан.\nГьединлъидал гьадинаб пикру буго Светлана ГIисаевалъул.\nСветлана ГIисаева: «Цо рахъалъ ниж тIалъиялъ жидецаго тIамулел руго къватIиса пачалихъазул агенталлъун рукIине, цогидаб рахъалъ босани, жидецагоги кьолеб гьечIо гIарац».\nТIалъиялъ жамгIиял гIуцIабазул рахъкколеб бугин Сергей Меликовас Гъарачаязулгун Черкессиялда тIобитIараб форумалда абураб пикруялдаги разилъизе бачIунеб гьечIо Светлана ГIисаевалъе.\nСветлана ГIисаева: «БитIараб бицани, цониги нухалда загьирлъичIо гьез рахъкколеб букIин. Республикаялъул нухмалъиялда МухIамадсалам МухIамадов вугеб заманалда цодагьа-макъаб хIалтIи гьабулеб букIана гьеб рахъалъ. Нижехъ гIенеккулелги рукIана, данделъабазде ахIулелги рукIана. Амма гьанже гьедин гьечIо. Республикаялъул бетIерас абулеб убго щиб хабарин гьезда бицинеб. Дагьал гьечIелъулха гIумрудулъ битI ккечIел, мекъи нухдасан арал гIадамал. Гьел битIараб нухде ккезаризе ккеларищ. Амма гьезда бицине хабар гьечIин абулеб буго дос».\nПалхIасил, цеехун бицен гьабурай жамгIияй хIаракатчIужу Лейла ХIамзатовалъ бицана лъие кьуниги кьолеб бугин хIукуматалъ гIарац, амма гьелда рекъараб хIалтIи гьабулеб бугищали кIварго кьолеб гьечIилан.\nКъватIиса пачалихъазул агенталлъун рукIинеги тIамун, жидецаго кумекги гьабичIого


РухI гьечIел "бахIарзал" » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Культура - Маданият » РухI гьечIел "бахIарзал"\nРухI гьечIел "бахIарзал"\nДобавил(а): istina от 15-08-2016, 10:18\nИскусствоялъул цIияб рахъ цебетIезабулеб буго ясикIаби гьарулей устаралъ\nЭтникияб культураялъул централда гIуцIулеб буго Сакинат ИсмагIиловалъ гьарурал ясикIабазул "Киноялъул ясикIабазул бахIарзал" абураб выставка. Гьеб тIобитIизе буго 24 августалдаса 21 сентябралде щвезегIан. Дагъистаналъул фильмаздаса бахIарзазул сипатал рихьизарулел руго устаралъ ясикIабазул кумекалдалъун. Выставкаялъул мурад ккола ясикIаби гьарулей устар Сакинат ИсмагIиловалъул хIалтIабазулгун ва гьелъул махщалилгун гIадамазул лъай-хъвай гьаби ва декоративияб творчествоялъул гьанжесел цIиургъарал рахъал церетIезари. Выставкаялда лъезе руго миллиял, батIи-батIиял халкъазул, чIартил гьарурал, ракIалдещвеялъе сайгъаталъе кьезе бегьулел, коллекциялъулал ясикIаби.\nДагъистаналъул ва гьединго Россиялъул цогидалги халкъазул ретIел ретIун къачIарал ва батIи-батIиял къагIидаби хIалтIизарун гьарурал ясикIаби рихьизе руго Сакинатил махщалихъ ралагьизе рачIаразда.\nГьитIинаб мехалда Сакинатие цIакъ бокьулаан Расул ХIамзатовасул "МагIарулай" поэма. Дагъистаналда "МагIарулай" фильм бахъулеб заманалда Сакинатица гIахьаллъи гьабун букIана гьитIинай Асиятил роль хIазе киноялъулал хIалбихьиязда. Амма эбелалъ гьей йиччачIо гьеб роль хIазе. Гьелдаса гIемер сонал ун хадуса Сакинатица хIалбихьана цогидаб нухалъ Асиятил хасият-сипат бихьизабизе. Гьаб нухалдайин абуни устаралъ гьеб бихьизабуна ясикIодул кумекалдалъун. Авторалъе гьитIинаб мехалдаса нахъе анищлъун букIараб Асиятил роль выставкаялда хIазе буго магIарулалъул сипат-сурат бугей ва ретIа-къай бихьизабулей ясикIоялъ. Гьеб хIалтIи бергьана Санкт-Петербургалда тIобитIараб "КуклоГрад" III Фестиваль-конкурсалъул "Шарнирная кукла" абураб номинациялда. Сакинат цIалана Санкт-Петербургалъул пачалихъияб культураялъул ва искусствабазул университеталда. Гьей ккола художествиял ясикIаби гьарулей устар, Россиялъул этнографиялъул музеялъул хIалтIухъан. Гьелъул хIалтIаби лъун руго Россиялъул этнографиялъулаб музеялда, Россиялъул миллияб библиотекаялда, Россиялъул халкъазул Гьудуллъиялъул Музеялда, ДГОМаялъул филиалазда. 2014 соналда "Дагъистаналъул халкъазул гIадатияб ретIел" абураб устаралъул коллекция бихьизабуна Москваялда Пачалихъияб Думаялда. Сакинатил хIалтIаби "ЦIияб Дагъистаналъул" брендлъун, ДРялъул церетIезе рес бугел проектазул цояблъун рикIкIуна. Жакъа авторасулаб ясикIо ккола - скульптура, живопись, композиция, декор жинда жанибе бачунеб искусствоялъул цIияб рахълъун. Ахираб заманалда дунялалдаго устарзабаз гьединал ясикIаби гьарулел руго гIицIго расанкIаби хIазе мурадалда гуреб, рукъзал къачIазелъунги, коллекциял данде ракIаризелъунги. "Киноялъул ясикIабазул бахIарзал" абураб выставка - гьеб ккола ясикIаби гьарулезе ва гьел гьаризе ругьунлъизе бокьаразе тIобитIулеб творчествоялъул байрам. ЯсикIабазул выставкаялда этникияб культураялъул централда 26-27 августалда тIоритIизе руго мастер-классал. Дагъистаналъул халкъазул ясикIаби квераз рукъун гьарулеб къагIида бихьизабизе бугин бицана Этническияб культураялъул централъул хIалтIухъабаз. Выставка тIобитIулеб буго ДРялъул Культураялъул министерствоялъул ва этническияб культураялъул централъул кумекалдалъун.\nГазета №: 32, от 12. 08. 2016 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.\nБухьеназе ресал ратанаКIочене тезе гьечIо умумузул гIадатал"Маданияталъ гьудуллъи щула гьабула"Борхиладай гIодобе ккараб къимат?Басрияб цIунана, цIияб лъазабуна


ФРОНТОВИК ХАЛИМБЕКОВ РАСУЛ.\nК1удияб ват1анияб рагъ бай бихьилелде жинда жаниб ункъго колхоз бук1араб Алмахъ росолъа 300 ялдасаги ц1ик1к1арав чияс г1ахьаллъи гьабун буго гьеб рагъда. Гьезул г1емерисез г1умру кьун буго Ват1ан ц1уналаго. Г1агараб росолъе т1ад русадазулги ц1акъго дагьал хут1ун руго. Гьединазул цояв, Халимбеков Расулица армиялда хъулухъ гьабизе байбихьана жеги рагъ башлагьилелдего 1941 соналъул январалда Дальный Востокалда. Хъвай-ц1али лъаларев, г1урус мац1алъулги ц1акъго дагьаб гурони бич1ен гьеч1ев маг1аруласе зах1матго бук1ана рагъулаб ишалъе ругьунлъизе. Хъулухъ гьабизе байбихьун буго 354 кьвагьдохъабазул полкалда ва 1385 зенитчиказул артиллериялъул часталда. Лъик1аланго заманаялъ т1убазабун буго поварасул хъулухъги. Ц1адулал рагъул нухаздасан унаго Расулида бищунго рак1алда ч1арал рагъазул цояб кола Берлин босиялъе г1оло гьабураб рагъ.\nЖанибе лъин баккараб хандахъги бук1ун, гьелдаса ц1унизе ц1ул-хъарщи балагьизе сверухъе арав дун вихьун вугоан тушманасда, гьез реч1араб г1арададул гула дида цебеги кьвагьун, гьелъул карачелалъ дун лъик1алаго манзилалъ довег1ан рехана, г1ажаибаб талих1алъ ч1агоги хут1ун, хехго хъурщун дирго хандахъалъув т1епана. «Халимбеков ч1вана» - Ян абулеб раг1унаан гьалмагъзабазин рак1алде щвезабуна фронтовикас. Х1акъикъаталдаги, рукъобе хабар бит1ун бук1ун буго Расул рагъда ч1ванилан.\nРагъда х1инкъи-къай гьеч1ев ва лебалав рагъухъан х1исабалда Расул восула партиялъул кьеразулъе. Цох1о гьеб х1ужаялъги бицун гьев рагъда кинав вук1аравали. Командованиялъ кьурал рик1к1ен г1емерал баркабигун медаль-киласаз керенги ц1езабун, 1945 соналъул октябралда вуссана фронтовик г1агараб росолъе. «Бергьенлъи кохозалда Халимбеков Расулица т1убазабич1еб ч1ег1ераб-хъах1аб х1алт1иго хут1ун батиларо. Рагъда гуребги ракълилаб г1умруялдаги гьабуна Расулие хвалица «махсаро». Гьел магъгун сапаралдаса рукъоре рач1инаго данде бач1унеб автомашинаялъе нухги тун довег1ан къарав Расул т1адег1анаб вольталъул токалъул т1ун г1одобе делараб квариде т1аде ккола. Жиндаго хъварабго токалъ гьев довег1ан рехула ва лъавулдаса уна. К1удияб ругъун лъун батула кванараб гъежалда. Рагъдаго г1адин, Аллагьасул х1алк1олъиялъ хвеч1ого ч1аго хут1ула.\nЦерег1ан соналъ хвана Расулил лъадиги. Хут1ана лъималгун живго. Хадусан гьарурал ригьназулги бит1го ккеч1о. 90 ялдасаги ц1ик1к1арал сонал ругониги сах-саламатаб ч1аголъиялдаги вуго. Хуриб-къват1иб жиндирго к1одолъиялда рекъараб х1алт1иги гьабула. Бач1уна моц1ие 1648 гъурущ пенсияги.\nТамахьо ц1ай таралдаса лъи к1аб ч1аголъи лъугьана черхалъе. Тамахьойилан абуни гьес лъимерлъиялдасаго ц1алеб бук1ана. Ц1ар к1удияв – вас, ц1об к1удияй – ясилан абула алмахъаз. Гьелъухъего ц1ар к1удияв Расулил вас г1умру-яшав гьабун рик1к1адег1ан вуго. Ц1об к1удияй яс – Зулайхат инсул, рагъул ва зах1маталъул ветеран Халимбеков Расулил т1алаб – агъазги гьабун йиго.\nг. «Чапар», 19.02.2001с. №8? Калининаул росо. 19 февраль 2001 с.


Ракьул мацI лъазабизе ккола » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nБакIазул цIарал – гIелму, тарих, политика\n2012 соналъул 13 апрелалда РАНалъул ДНЦялда тIобитIана Дагъистаналъул географиял цIарал лъугьиналъул бицунеб гIелмияб данделъи.\nXX гIасруялъул бащалъуда гIалимзабаз абулеб букIана нилъер республикаялда гьел цIаразул бащадал\nТIадчIун гьел ракIариялъе гьанжегIаги хIалтIи гьабичIони, гьелъ нилъер тарихги, мацIги, халкъги мискин гьабулилан бицана гьениб цIех-рехчагIаз.\nБакIазул цIаразул хазина\nДНЦялъул тарихиябгун маданияб ирсалъул масъалабазул рахъалъ ГIелмияб советалъул исанасеб гьеб дандеруссиналда кIалъалаго, централъул нухмалъулесул заместитель МуртазагIали ХIажиевас абуна, республикаялъул вузазда цадахъ, топонимазул (бакIазул цIаразул) гIелмияб цIех-рех жидецаги гьабулеб бугилан. ХIалкIванагIан цIикIкIун гьединал цIарал кагътиде росун, гьел киса рачIаралали лъазабун, топонимазул хасаб хазина (энциклопедия, фонд) гIуцIун, жеги гIемераб хIалтIи гьабизе ккезе бугилан бицана гьес: «Топонимал дандегьариялъул ва гьезие гIелмиял баянал кьеялъул хIалтIи жеги жагаралда гьабизе ккола. ЦIакъ кIвар бугеб тема буго гьеб. Жакъа тIолабго Северияб Кавказалда гьеб гIелму (топонимика) цебетIолеб буго. Гьединлъидал босана гьаб суал ГIелмияб советалъул данделъиялда гьоркьоб лъезеги. Аслияб кIалъай гьаниб гьабизе буго гIалимчи МухIамад МухIамадовас. БакътIерхьул Дагъистаналъул топонимазда тIасан гъваридал цIех-рехал гьарун руго гьес. Севералъулгун бакътIерхьул Кавказалда, Адыгеялда, Осетиялда, - киса-кирего топонимал лъазарулел руго. Осетияз киналго топонимал ракIарана, чачаназги георгафиял цIаразул кIиго том къватIибе биччана. Гьеб масъалаялда тIад гъеж гурун хIалтIизе ккола нилъги».\n«Топонимазул бугеб кIвар цебечIезабулеб цо мисалалдасан байбихьулеб буго кIалъай. – илан абуна ИЯЛИялъул грамматикиял цIех-рехазул отделалъул нухмалъулев МухIамад МухIамадовас. – Дагъистаналъул Централияб архивалда хIалтIулеб заманалда дица халгьабулеб букIана ракьазул гIорхъаби сабаблъун росабазда гьоркьор ккарал тунка-гIусиязул. Масала, гъагъадерилги чачаназулги, кьахъадерилги гьамщаредилги ва цогидалги ракьазда тIасан ккарал кьалазулъ, мегIер-гIалах лъилали чIезабулеб мехалъ, маслигIатчагIаз цIехолаан кинаб росдал ва щиб мацIалда пуланаб бакIалде цIар бугебилан… Географиял цIаразул цIех-рех гьабулеб гIелмуялде, топонимикайилан гуребги, ономастикайиланги абула. ТIоцебесеб Кавказалъул ономастикияб данделъи тIобитIана 1971 соналда машгьурав ономатолог, АНалъул этнографиялъул институталъул ономастикаялъул къокъаялъул нухмалъулев Владимир Никоновас… Ахирал соназда Дагъистаналъул гIалимзабаз ономастикиял цIех-рехазде цIикIкIараб кIвар кьолеб буго. Хас гьабун гьеб темаялда хIалтIаби хъвана Багомедовас, ГIабдулжалиловас, Исмаиловас, Жаватовас, ХIасановас, ГIабдусаламовас ва цогидазги. Гьезда гьоркьор рехсезе бокьун буго ИЯЛИялъул кIиго соискателасул цIарги. «Мавраевъ» абураб басмаханаялъул нухмалъулев, ИЯЛИялъул соискатель Дибир-ГIали Хазамовас кIудияб жигаралда ракIарулел руго топонимал. Дагъистаналъул гIемерал росабалъе щун, таманал георгафиял цIарал къалмиде росана гьес. Гъоркьиса Тбилисиялда Кетеван Ломпакидзеца нусго сон тIубаялъул хIурматалда тIобитIараб конференциялда гъваридаб гIелмияб калам гьабуна Хазамовас. ГIандаллъиялъул топонимал кин лъугьаралали бицана гьес конференциялда. ИЯЛИялъул аспирант МухIамад ХIажиевас хъвалеб буго магIарул мацIалъул бакълъадерил диалекталда тIасан диссертация. Шамил ва Гъуниб районазул щуго росу кIалъала гьеб диалекталда. Гьел росабалъа ракIарулел руго ХIажиевас топонимал».\nРекъав Тимур – Сталин – лингвоэкология\nРагъазул ва цоги политикиял лъугьа-бахъиназул хIасилалда топонимал тIагIиналъул мисалал тарихалда гIемерал рукIанилан абуна МухIамадовас. Рекъав Тимурица щущазарурал росабазул микротопонимия нилъехъе кодобе щвечIо. 1944 соналда Чачаналъе гочинарурал ва магIарухъе тIадруссинчIел росабазул бакIалъулал цIаразеги гьебго къисмат насиблъизе бегьула, гьел лъалел хараби чIаго рукIаго, цIех-рехал гьаричIони. Гьединал ва гьезда релълъарал мацIал ва топонимия цIуниялъул суалал лъазарулеб цIияб гIелму баккун буго –лингвоэкология.\nМухIамадовас ва гьесда хадур кIалъарал цоги гIалимзабаз лъазабуна, киналго Кавказалъул мацIазулго гIадин, топонимазулги цо кьибил бугилан. Северияб Кавказалъул халкъазулги гуржиязулги географиял цIаралги дандеккун, гьезул аслу ва гIуцIи цоцазде гIагарал ругилан бицана ИЯЛИялъул профессор ГIиса ГIабдулаевас.\nМагIарул миллаталъул мацIги цIарги\nГIага-шагарго нилъер эраялъул байбихьуда ратIалъула цо мацIалда гъорлъа авар ва гIанди лугъатал. МухIамадовасул цIех-рехаз бихьизабулеб буго гьанжесел Хунзахъ, Гумбет, Унсоколо районазда гIандисезул, гIахьвалазул ва цогидалги гIисинал мацIазул рагIабаздасан баян гьаризе кIолел топонимал рукIин. ГIалимчи Шиллингицаго гIадин, гьесги рикIкIунеб буго цебе гьел районазда гIандисезул жамагIатал рукIанилан, нилъер эраялъул авалалда авараз гьел бакътIерхьудегIан къазарунилан.\nГIандисез жидедего гъIваннал абула. ГIандал абураб цIар аваразул гIоно (лабалаб бакI) абураб рагIудасан бачIанилан хIукму къотIулеб буго МухIамадовас. МагIаруллъиялда ратулел -гIан- кьибилалъул топонимал ккола ГIанди (росу), гIандалал (эркенаб жамагIат), ГIанада байдан (Надир-шагьасулгун рагъ ккараб ругъеждерил ракь), ГIандиицц (Гьонода бугеб), ГIандияла (Бакьулъ Гьарадерихъ росдал мегIер) ва гь.ц.\nМухIамадовасул пикруялда, МелъелтIа росдал цIар бачIун буго гIандадерил «милъи» абураб рагIудасан (бакъ). Авараз гьеб мухъалъул жамагIаталде бакълъулалилан абула.\nМамайхан Агъларовас рикIкIунеб буго Гумбет районалъул Гъадари гIанди мацIалъул «гъадор» (лъар), Щабдухъ – «щеб» (си), Инхо – «инххи» (чвахи, гIор) рагIабаздасан лъугьанилан. Гьебго ракьалда авар рагIул кьибилалдасан гIуцIарал топонималги ругилан бицана МухIамадовас – Сивухъ, ЛъаратIа ва гь.ц. Гьанже Россиялъулги, Франциялъулги, цоги пачалихъазулги хъахIал рукъзабахъ рехсолеб буго «Макьасда» абураб рагIи. ГIахьвалазул мацIалда «микьалокъа» ккола пенкьели, гьелдасан лъугьун бугин «Макьасда» абураб топонимилан бицана МухIамадовас.\nЦIоралъул аваралги топонимияб зулмуги\nДГУялъул Бакъбаккул рахъ лъазабиялъул факультеталъул доцент Замир Закарьяевас докладчиясда цIехана дагъистаниязул топонимал гьанжесеб ДРялъул гIорхъабаздаса къватIирехунги ругилан, гьезул цIех-рехал гьиризе кколарищилан. Кколилан жаваб кьуна МухIамадовас. Амма Азербайжаналъул ва Грузиялъул тIадчагIазе цIакъ бокьуларила, гьединал гIелмиял масъалабиги цере лъун, гьенире рачIине. Азербайжаналда миллиял дагъистаниязул географиял цIарал къажар къагIидаялъ хисизарулел рукIиналъул ва гьединаб топонимияб тIадекIанцIи гьез Югалъулаб Дагъистаналдеги гьабулеб букIиналъул бицана Закарьяевас.\nАраб эраялъул XXII гIасруялда рукIарал хуритазулгун урартазул мацIазул хутIелал ругин магIарулазул лугъатаздайилан абуна МуртазагIали ХIажиевас. Доб некIсияб заманалда Кавказалда рукIарал гьел халкъазда гIалимчи Дьяконовас «алародиял» (некIсиял сино-кавказиял) абун цIар лъуна. Жакъасеб авар миллаталъул жамагIатал (магIарулал) гьел алародиязул ирсилаллъун рикIкIуна гIалимзабаз.\n«Дагъистаналъул топонимия хвасар гьабе»\n«1960 соналъул августалда тIобитIараб Бакъбаккул рахъ лъазабулел гIалимзабазул (востоковедазул) XXV конгрессалъ хIукму гьабун букIана: «Кавказалъул топонимиялъул бащалъи хвана, тIагIана. Нилъер масъала буго хутIараб бутIа хвасар гьаби», -йилан. Дида ккола ахираб 50 соналда жаниб гьеб рахъалъ букIине кколеб хIалтIи гьабичIилан, - бицана - профессор ГIиса ГIабдулаевас. – Дагъистаналъул топонимия хвасар гьабизе ккун буго. Тарихияб гIелмияб цIех-рехалъе нилъехъе щварал баянал гIемерисеб мехалда цохIо гьел географиял цIаразулъ цIунун ратула. Топонимал ккола ракьул мацI. Гьеб лъазабизе тIадаб буго нилъеда».\nПалестинаялъул цIаралцин рухIана\nГIабдулаевас ракIалде щвезаруна дунялалда ккарал рагъазулъ халкъазул топонимия лъугIизабизе жигар бахъиялъул мисалалги: «1982 соналда Бейрут бахъун хадуб, ГIизраилалъул самолетаз топал рехун, хIур лъугьинабуна Ясир ГIарафатил буюрухъаллалъун гIалимзабаз данде гьарун рукIарал палестинаялъулазул топонимазул централъул. ГIизраилалъ хIалгьабун рахъарал гIарабазул ракьазул топонимазул хазина\nбукIана гьениб. Гьединго КIиабилеб Дунялалъул рагъдаса хадуб, анлъго миллион немцав нахъеги гочинавун, Германиялъул лъикIаланго ракь Польшаялъе кьуна. Польшаялъул тIадчагIаз амру гьабуна немцазул топонимал ургъун рахъарал поляказул цIараздалъун хисеян».\nБищун щвалде щвараб ономастикияб центр буго Швециялда. Гьеб пачалихъалъул къираласул буюрухъалдалъун 1903 соналда гIуцIараб гьеб идараялъ данде гьабун буго 11 миллион географияб цIар. Щибаб цIаралъул цIех-рех гьабураб 11 миллион карточка буго Швециялъул гьеб картотекаялда. Гьединал мисалазда рекъон хIалтIизе кколин нилъилан бицана Дагъистаналъул ГIелмияб Централъул дандеруссиналда. Хьул буго нилъехъа кодоса борчIулеб бугеб бечедаб тарихалъул гьеб рахъ (топонимия) лъазабиялъе ва цIуниялъе гIалимзабазги, гIадатиял гIадамазги, тIадчагIазги квербакъи гьабилилан.\n» Щай Тимур Айтберов Азарбижаналде виччачIев?


23 ноябралда МахIачхъалаялда тIобитIана республикаялъул НКОязул (коммерциялъул гурел гIуцIабазул) съезд.\nГьелда гIахьаллъана миллияб политикаялъул ва диниял ишазул, гьединго сахлъи цIуниялъул, информациялъул министралги, батIи-батIиял районаздаса рачIарал хъулухъчагIиги, жамгIиял гIуцIабазул нухмалъулелги, ассоциациязул вакилзабиги.\nГьеб данделъиялда цадахъго жеги чанго батIияб дандеруссинги тIобитIана жамгIиял гIуцIабаз гьениб. Масала, гьелъул цоялда бицен ккана ахираб заманалда Северияб Кавказалда гIумру гьабулел гIадамаздехун федералиял СМИяздасан, социалиял гьиназдасан бижизабулеб бугеб рокьукъаб бербалагьиялъул хIакъалъулъ.\nГьединаб бербалагьи загьир гьабулел журналистазги политиказги багьанадуй бачунеб буго централияб Россиялъул шагьаразде рачIиндал, Кавказалдаса цо-цо г1олохъабаз гIадлу хвезабулеб букIин. Масала, дагьалъ цебе гьединаб ахIи-хIур бахъана Москваялъул метроялъуб нилъер гIолохъабаз гIурус миллаталъул гIолохъанчи вухидал.\nГIицIго кавказиялъулазищ гьадинал такъсирал гьарулел, нилъ нилъерго ВатIаналда гурищ ругел, Россияги Москваги нилъер ватIан кколарищин кIалъана «Гьудуллъиялъул Рокъоб» тIобитIараб "Рикьа-риххиялде данде миллатазул ва диназул цолъи" абун гIаммаб цIар тараб данделъиялда гьелъул гIахьалчагIи. Жидерго росу-ракь тун, яшав гьабизе къватIире арал гIолохъабаз гIадлу хвезабурал жал ккани, цебе гьезие тамихI, милициялъги прокуратураялъги гуребги, гьезул жамагIатазги гьабулаанин бицана данделъи рагьулаго ДРялъул БетIерасда цебе гIуцIараб гражданияб жамгIият цебетIезабиялъул ва инсанасул ихтиярал цIуниялъул рахъалъ советалъул председатель Зикрула Ильясовас.\nГьес ракIалде щвезаруна КIудияб ВатIанияб рагъда гIахьаллъарал, хадур СССРалъул ва Россиялъул БахIарзаллъун рахъарал нилъер умумулги, улкаялъул къадру борхизабурал Дагъистаналдаса Олимпиялъул хIаязул чемпионалги, космонавтги, космосалде битIулеб гамил конструкторги, цIар рагIарал шагIирзабиги, цогидалги. Амма букIине кколедухъ нилъецаго къимат гьабулеб гьечIин къадруял ракьцоязулинги бицана гьениб. Масала, СССРалъул киналго БахIарзазул цIарал гуро лъун ругел къватIаздаги, школаздаги, цогидал бакIаздаги.\nГьеб пропагандаялъул рахъ нилъецаго бичча-бихъан тун букIиналъул хIакъалъулъ бицана гIурус мацIалъулгун литератураялъул централъул нухмалъулев Руслан Луговоясги: «Миллатазда гьоркьоб рокьукълъи бижизабиялъул тема буго гьанже киса-кибего бугIулеб. Гьеб хабар цоцахъе босулел, жеги цIадабе нарт тIолел цо-цо блогералги руго. Гьелда данде гьабулеб хIалтIиги загIипаб буго – гьеб рахъалъ СМИязулги социалиял гьиназулги хIалтIи хашаб буго. ГIицIго чанго фильм буго интернеталде рехун. Амма гьезухъ балагьарал чагIазул къадар буго цIакъго мукъсанаб», - ан бицана гьес.\nГIадатлъун лъугьун буго квешаб жо гьабуни, СМИяздасан гьесул хIакъалъулъ дагъистаниявин, чачанавин, ингушавин хъвай, Олимпиадаялда чIел босидал, яги цогидаб ишалъулъ цебетIей бихьизабуни, россиялъулавин абун хъвай. Гьеб хIалалдасаги разилъи гьечIолъи загьир гьабуна жамгIиял хIаракатчагIаз.\nХадур гьел рачIана гIицIго чияде гIайиб-гъвел гьабунги нилъ тIурангутIиялде, лъилниги тIадкIалъай букIунареб куцалда нилъеца гIолилазе тарбия кьезе ккеялде.\nМасала, Каспийскиялъул килисаялдаса иеромонах Иоанница бицана гьеб данделъиялде вачIунев жинда рихьанила хъубаб мацI бицунел, жиндир инсудасаги кIудиял чагIи. Килисаялъул чи хIисабалда жив инегIанцин руцIцIун чIечIила гьел. Гьединго дин батIиял чагIиги лъикI къабул гьарулел рихьичIин жинда гьанирин тIаде жубана иеромонахас: «Насранияб диналъул чагIи сурун рихьизаризелъун дагьалъ цере тIиритIизарун рукIана кьучI гьечIел харбал – ГIурусазул Килисаялъ Библия хисизабулеб бугилан. ЧIорогоял харбал руго гьел! Килисаялъул гьечIо гьединаб ихтияр».\nГьанже заман хисун бугин, гьединлъидал гIолохъабазе гIадлу росабазул жамагIатаз гьабиялдаса ун бугин ишилан кIалъана гьенив этнограф, гIалимчи МухIамадхан МухIамадханов:\n«Нилъер гьаниб иш буго Америкаялда гIадин: Колорадоги буго, мугIрулги руго, амма магIарулал хутIун гьечIо. Масала, рахIатхвезабулеб буго лъай кьеялда сверухъ ришватчилъи цIикIкIун букIиналъ. Киназдаго цIар-цIарккун лъала лъица сундухъ кигIан босулебали, амма кIалдибе лъим босаралгIанги руцIцIун чIун руго нилъ. Амма рагьун гьелъул хIакъалъулъ бицинчIони, нилъер кинабгIаги цебетIей букIине гьечIо. Гьединго хIалтIизе бакIал гьечIолъиялъул масъалаги буго чара гьечIого тIубазе кколеб.\nРакьазул суалги буго. Дальний Востокалда ругел гектаразул бицунел руго нилъ (Путиница абун букIана гьенире гочарал чагIазе чIорого ракьал кьезе ругилан – авт.). Гьединалго ракьал магIарухъги руго. Амма саламатаб ришват кьурасе гурони, гьелги кьолел гьечIо».\nПалхIасил, гIезегIан кIвар бугел суалал рорхана гьенир. Гьединго съездалъул ахиралда жамгIиял хIаракатчагIаз рахъккуна СМИяздасан такъсирчагIазул миллатги динги бихьизабугеян Чачан республикаялъул парламенталъ РФялъул Пачалихъияб Думаялде битIараб законалъул проекталъулги.\nДругие материалы в этой категории: « «Я хIалтIизе, яги хъулухъалдаса нахъе ине ккела»\tДАГЪИСТАН-КАЗАХСТАН: гьоркьорлъаби ва масъалаби »


ФАЗУ ГӀАЛИЕВА: «ЙОХУЛА ДУНГО ХУНДЕРИДА КIОЧОН ГЬЕЧIОЛЪИЯЛДАСА» - 6 Апреля 2011 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2011 » Апрель » 6 » ФАЗУ ГӀАЛИЕВА: «ЙОХУЛА ДУНГО ХУНДЕРИДА КIОЧОН ГЬЕЧIОЛЪИЯЛДАСА»\n-Фазу ХӀамзатовна, Мун ккола Россиялдаго тӀоцебе бищунго т1адег1анал 2 пачалихъиял шапакъатал щварай цого-цо йигей чӀужугӀадан. Бокьилаан гьезул хӀакъалъулъ нилъерго районцоязе бицани.\n- 2002 соналъул 26 декабралда дие щвана Святой апостол Андрей Первозванныясул орден. Дихъе гьеб кьолелъул Россиялъул Президент В. Путиница абуна: «Гьай ккола г1акъилай, жиндаго барахщич1ого Россия т1егьазабиялъе, гьелъул ц1ар, къуват ва гуч машгьур гьабиялъе г1оло к1вах1, свак лъач!ого хIалтIарай ч1ужуг1адан. Гьалъул раг1ул къуват г1иц1го Дагъистаналда гуребги, кибго раг1араб буго. Бищунго зах1матал къояз гьей йик1ана гьалъул кумек х1ажатал бак1азда»,- ян. В. Путиница указалдаги хъван буго: «Ват1аналъул литература цебет1езабиялъулъ лъураб ц1ар раг1араб бут1аялъе ва т1адег1анаб гражданлъиялъулаб х1аракатчилъиялъе г1оло»,-абун. Россиялдаго гьединаб орден кьун буго 11 чиясе. Орденалъул буго горбода балеб меседил рахас, каранзул квег1аб рахъалда балеб ц1ва, кваранаб гъажалдасан балеб хъах1илаб лента. 2007 соналъул март моц1алда дие щвана «Россиялъул ч1ух1и» абураб т1оцебесеб номер бугеб орден. Дидаго цадахъ гьеб щвана космонавт Леоновасе ва хун хадуб К. Королевасе. Гьеб кьуна гьесул ясалъухъе. Москваялде «Россиялъул ч1ух1и» меседил орден босизе ниж ах1араб залалда г1уц1ун бук1араб кутакаб банкет щибха. Россиялъул президент В. Путинихъа орден босулелъул дица абуна: «Т1убараб г1умруялъго Россия бук1ана дие ч1ух1илъун, гьанже Россиялъе дун кколей йиго ч1ух1илъун, узухъда, дида к1оларо гьелъие мукIурлъичIого ч!езе»,-ян ва дун гьеб бак1алда г1од-г1одун йиччана. Бицунеб бук1ана гьел дир раг1аби Россиялда творчествалъул г1адамазда гьоркьоб афоризмалъун лъугьун рук1анилан.\n- Фазу ХӀамзатовна, мун щвана чанго батӀи-батӀиял улкабазде. Гьел сапаразул мурад щиб букӀараб?\n- Дун сапаразде ана рекъел ц1униялъул комитеталъул, т1олгодунялалъул Ракълил советалъул, СССРалъул хъвадарухъабазул союзалъул бищунго т1адег1анал делегациязда гьоркьой. Абизе бегьула дица т1олабго дунял тиранин абун, г1иц1го Африкаялъул улкаби хут1зег1ан. Лъабго нухалда дун ун йик1ана СШАялде, 3 нухалъ Япониялде, 2 нухалъ анц1ила анлъ-анлъ къоялъ Китаялде, нилъер улкаялъулги китаялъулазулги гьоркьор-лъаби лъик!лъизарулел цере т1езарулеб заманалда, щвана дун Италиялде, Швециялде, Бразилиялде,Голландиялде, Аргентинаялде, Вьетнамалде, Афгъанистаналде. Дун ккола СШАялъул ва Китаялъул шагьарал Хо Ши Миналъул ва Пульманалъул х1урматияй гражданин. Дун ана Чехословакиялде, Венгриялде гьениб бук!араб бунталдаса хадуб. Кибго г1адамазе бокьун бук1ана ракълида г1умру гьабизе. Гьединал дандч1ваяз ниж кутакалда цоцазде г1агар гьарулаан. Дир к1алъаяздаса хадуб г1адамаз ц1идасанги ц1алейин куч1дул, бицейин хабарилан гьарулаан дида. Кие дун аниги, кидаго къадруялда ц!унана дица нилъерго Ват1анги гьелъул г1адамалги, гьелъул культураги. Унгейилан г1емерал г1адамаз гьарулеб, х1инкъизаюлей йик1аниги, дун ана рагъул кор боркьараб Афгъанистаналдеги. Гьениб цо часталдасан цогиялде ун, дица гьезие х1аллица маг1у кколаго куч!дул ц1алулаан. Дун гьение инаан дир васас гьениб рагъулаб хъулухъ гьабулеб бук1инч!ебаниги. Дида кколеб бук1ана гьеб ч1вай-хъвей г1емераб рагъда нилъер лъималазе эбелалъулаб раг1и г1олеб букIинчIилан. Доб лах1заталда дун йик1ана гьезул эбеллъун. Хинаб эбелалъулаб раг1иялъ, чанги лъукъарал г1олохъанал солдатазул рак1ал ратизаруна рагъ кват1ич1ого лъуг1изе бук1иналда божилъи гьабун. Гьениб бижун бач1ана дир «Комиссар» ва «Муг1рузул г1инт1и» абурал поэмаби хъвазе пикру. Нилъер улкаялъе зах1матал къоязги х1инкъи-къай лъач1ого, дирго сахлъиялъухъ балагьич1ого дун ана г1адамазул рак1ал ратизаризе х1инкъарал бак1азде. Чачаназ жидерго суверенитет лъазабураб заманалда, гьениб рагъ унелъул, гьениса къимат-къадру бугел руччаби Дагъистаналдеги ах1ун, дица гьезие баян гьабуна рагъалъ г1иц1го хвел гурого босун бач1унареблъи. Гьел Дагъистаналде ах1изе рес г1еч1еб мехалъги Турциялде ах1унги, дица руччабазе баян гьабуна раг1и дандеккунгут1и, ракълилаб къаг1идаялда т1убазабизе бегьулеблъи. Каспийскиялда мина кьвагьизабураб мехалда, Дагъистаналда конституциялъулаб г1уц1и биххизабизелъун х1укуматалъул минаялде т1аде к1анц1араб мехалда, Болъихъ, Буйнакскиялда ккарал лъугьа-бахъиназдаса хадубги дица Россиялъул солдатазда бич1изабуна дагъистаниялги гьелго г1адин, Ват1ан ц1унизе гъираялда ругеллъи, Россия гьеч1ого Дагъистаналъул бук1несеб гьеч1олъи.\n-Доб заманалда магӀарул росулъа яс кин цӀализе йиччарай Москваялде?\n-Дун эбелалъ гьит1инго кьуна росасе. Гьавуна к1иго вас. Бет!ергьанчи х1алт1улев вук1ана учительлъун, амма дир яги гьесул киг1анго пагьму-гьунар бугел нижго рук!аниги, т1адег1анаб лъай бук1инч1о. Дица дирго бет!ергьанчи Дибирида абуна, нилъ к1иялго т1адег1анаб лъай гьеч1ого рук1ине бегьуларин, мун ц1ализе айин дун х!алт!илин дуда хадуб г1арацги бит1илилан Дибир ц!ализе ана, дун лъималги хьихьун рокъой ч!ана. 3 моц1 ц!алулеб индал, гьев т1ад вуссун вач1ана жинда к1олеб гьеч1ин мунги лъималги гьеч1еб бак1алда ц1ализейилан. Дица абуна, дие бокьун гьеч1ин дирго ц!алуде бугеб гъира къинабизе дун инин ц1ализейилан. Лъугьана Дагъистаналъул педагогикияб институталде ц1ализе. Гьений ц!алулаго, дица дирго куч1дузул мухъал ккун гьабураб перевод бит1улаан Москваялде литинституталде. Кват1ич1ого гьенисан дихъе кагъат бач1ана ц1ализе лъугьине яч1айилан. Эбелалъ лъималги хьихьун дун ана Москваялде. Дие гьение ине лъицаго инкар гьабич1о, щай гурелъул киназдаго бихьулеб бук!ана дун сундуе г1оло къеркьолей йигеяли. Москваялде иналде дун Дибиридаса ят1алъун йик1ана. Литинституталда ц1алулелъул дир лъай-хъвай ккана гьенивго ц!алулев вук1арав маг1арулазул хъвадарухъан Муса Мух1амадовасулгун. Институт лъуг1ун хадуб дун гьесие ана. Инги лъик! ккана Москваялда ц!алулей дида бокьарав чияс бугьтан лъезе бегьилаан. Нижер лъик!аб хъизан бук1ана. 4 вас цоцазул адаб бугел. Дир васалги Мусаца жиндиргоял г1адин къабул гьарулаан.\n-БатӀияб миллаталъул батӀияб мацӀалъул, батӀиял гӀадатазул гӀадамазда гъорлъ бигьаго букӀун батиларо дуе тӀоцебе цӀализе.\n- Щуго сон гурого бук1инч1о дие эмен хвараб мехалда. Гьит1инаб къоялдаса нахъего дун эбелалъги к1одоцаги куцана х1алт1и бокьизе, х1алт1и гьабизе. Дун г1унаг1ан г1иси-бикъинаб хIалтIиялдасан байбихьун к1удиялде щвезег1ан кинабго рукъалъул х1алт1и гьабизе т!амуна, гьелдаго цадахъ цогияздаса нахъе ккеч1ого школалда ц1ализеги ц!алулаан дун. Дица г1емерал т1ахьал ц1алулаан. Дир г1урус мац1алъул ва литератураялъул учительницаялъги г1емерал т1ахьал кьолаан дихъе ц1ализе. Дида лъалареб жо г1емер бук1инч1о. Дида к1олаан бокьарав чиясулгун бокьараб темаялда хабар бицине. Литературияб институталда ц1алулел г1емерал студентазул гуро централиял издательствабазда т1ахьал къват1ире риччалел рук1арал. Дун лъабабилеб курсалда ц1алулеб мехалъго къват1ибе бач1ана дир «Молодая гвардия» издательствоялда «Хъах1илаб нух» абураб т1ехь. Пиц1го Москваялда бищунго къадру бугел издательствабазда дир 49 т1ехь къват1ибе биччана. Дун ккола 84 поэтикиял ва прозаикиял сборниказул автор, гьездасан 40 поэма, 11 романал.\n-Фазу ХӀамзатовна, Дур асарал цӀалулелъул цере чӀола рорхатал мугӀрулги, цӀорорал, рацӀцӀадал иццалги, тӀогьолъ росарал расалъабиги, кьер-кье-рал пихъазул ахалги, годекӀанир гӀодор чӀарал гӀакъилал харабиги. Бихьулеб буго Дуе мунго гьаюраб ва гӀураб Гиничукь росуги цӀакъ бокьулеб букӀин.\n- Пумруялда жаниб дир талих1 бук1араб батани, дица дунго Гиничукь, ай маг1арухъ йижиги талих!лъун рик1к1уна, щай гурелъул маг1арухъ кьалбал рац1адал рук1уна. Дун гьениб ругел г1адамаз ругьун гьаюна рак!-рак!алъ елъизе, нилъедаса инсан ват1алъун унелъул рак!-рак1аалъ г1одизе. Дица баркала кьола, дун бесдалай, хурухъанас бахъараб рахъалда хадусан кьалбал рищизе, лал т!амулелъул лулбузда рек!ине, къвали бищизе изну кьурал г1адамазе. Кинабго хъварабщинаб г1акъиллъи дица босана муг1рузул г1адамаздасан. Маг1арухъа цо г1акъилав чияс дида абуна хъизан цоцалъ рекъон бук!ине ккани, кошелек г1аммаб бук1ине кколилан. Росасдаса ч!ужуялъги, росас ч1ужуялдасаги г1арац балъго гьабизе бегьуларилан. Дица гьел дирго хабаралъе цебераг1илъун росана.\n-ГӀарацалъ кинаб бакӀ гӀумруялда жаниб кколеб?\n- Парац къвариг1уна нилъго ракъич!ого, лъимал язихълъич1ого рук1ине, амма г1арцуе лагълъи гьабуни гьев чиясул къимат хола. 20 соналъ дида лъаларо дие харж бит1унищ яги мекъийищ кьолеб бугебали. Дихъе гьеб кидаго бит1ун бач!уна. Дун яги дир лъимал г1арац г1емерал чаг1и гуро. Шагьаралда гьекъолеб лъедаса бахъараб кинабго х!ажатабщинаб бичун босизе ккола.\n- Дур гьудулзаби ругищ?\n- Руго. Амма дун цо-цо г1адамал г1адин чаял гьекъезе, квенал гьаризе цин-циязухъе унаро. Дир гьедин, щибго гуреб жоялда хвезабизе заман бук1унаро. Дун кидаго х!алт1изе ккола.\n.-Фазу ХӀамзатовна, гӀумру щиб кколеб?\n-Пумру-ккола ралъдат1а т1ад бараб полоп г1адаб жо. Гьеб цин баккула, хадуб ссун уна. Пакъилав, ц!одорав, жинца гьабулелъе къимат кьолев чияс, киданиги цойгиясул рак1 лъукъизабуларо, жиндаго хадур чорокал лъалк!ал теларо. Инсан киданиги вук1ине бегьуларо цойгидав чиясул лагълъун. Гьев жанисанги къват!исанги кидаго вук!ине ккола эркенав чилъун. Пурусазул машгьурай поэтесса Марина Цветаевалъ абуна: «Поэтас х1акимасе киданиги хъулухъ гьабизе кколаро, щай гурелъул гьев живго х!аким кколелъул, поэтас киданиги къуваталъе хъулухъ гьабизе кколаро, щай гурелъул гьев живго къуват кколелъул, поэтас киданиги хъулухъ гьабизе бегьуларо халкъалъе, щайгурелъул гьев живго халкъ кколелъул, поэтасул цох!ого-цо бугеб ихтияр ккола цойгидав к!удияв поэтасе хъулухъ гьаби»,-абун. Дун гьелъул ахирисел мухъазда разияй гьеч!о, щайгурелъул поэтас киданиги хъулухъ гьабизе ккола халкъалъе, дица гьеб гьабизеги гьабуна. Дун киданиги бечелъиялда хадуй лъугьинч1о, тряпкаби ралагьулей, рукъзал къач1алей йик!инч!о. Кидаго дир гьудуллъун бук!ана т1ехь. Дун телевизоралъухъги г1енеккула, цадахъго т!ехьги ц1алула.Цох1о т1аадег1анав Алла-гьасдаса гурого лъикьаниги х1инкъич1о, божизеги божич1о. Лъиданиги цебе бет!ерги къулич1о.\n-ЧӀужугӀаданалъулъ щиб Дуда берцин бихьулеб?\nДида ч1ужуг1аданалъулъ сабру берцин бихьула. Пакъилго, ц1одорго, сабруялда г1умру гьабизе к1вей-гьеб к!удияб талих1 ккола. Дунгоги дун муг1рул т1огьалъ чIинтIизабуницин бихилареб г1адаб сабруялъул г1адан йиго. Дида бет!ергьанчияс абулаан, дур сабруялда жив урхъулев куцилан. Киг1ан абизе ккараб бак!алдаги раг1и абич1ого юцц1ун ч1олила мун, хадуб хъвараб жоялдалъун жавабги кьолилан. Дун ккола динияб рокъоб г1урай яс. Инквачил Дибирасул вацасул яс йик1ана дир к1одо. Гьелъул рос, дир эбелалъул эмен Х1айдарбег вук1ана Дагъистаналдаго ц1ар раг1арав г1араб г1елму лъалев чи. Гьез г1емераб лъик1абщинаб малъулаан нижеда. Къуръаналда, диналда данде кколареб жо гьабизе бегьулареблъи гьит1инго бичIчIизабулаан. Сабру гьабизе лъайги т1оцебе букIинчIониги, гьезул Макълуялдасан босанин тола дица.\n-МагӀарул руччабазе кинал насихӀатал гьарилел рукӀарал?\n-Маг1арул руччабазе кьелеб г1адаб г1акълуялъул г1адан дун гуро. Гьезулгун гара-ч1вари гьабулелъул дида рак!алде ккола унго ругел ц1одорал, г1акъилал руччаби, г1айиб гурищин гьаб махщел, гьунар цебет!езабич!ого тезейилан. Маг1арухъ куцарал бихьиналги руччабиги г1аданлъи, ях1намусалъул рахъалъ росаниги, бах1арчилъи, къо х1ехьеялъул рахъалъ росаниги, г1акъиллъи, ц1одорлъиялъул рахъалъ росаниги кидаго т!адег!анаб бак1алда рук1ана. Гьел нилъер унго-унгояб хазиналъун ккола.Амма нилъер бихьинал руччабазе дагьал кьварарал руго. Дие бокьун бук!ана гьал марталъул къоязда бихьиназда гьикъизе, лъица ахираб заманалда ч1ужуялъ т!аг!амаб квен цебе лъураб мехалда, квералдаги къочун гьелда абураб: «Хирияй киг1ан т!аг1амаб лъик1аб квен дуца гьабун бугеб, гьалъухъ дуе баркала»,-ян абун гьелъул бадивеги валагьун. Руччаби реццизе, гьел реэдизе, гьезда куркьбал рижизаризе ккола. Цо байрамалъул къоялъ кьолеб сайигъаталдаса, гьелъие щибаб къоялъ абулел гьединал раг1абиго рокьила. Гьединал раг1абаз руччабазул рек!елъ канлъи бала. Рокъоб кидаго гьуинлъи, парахалъиги бук1уна.\nФазу ХӀамзатовна, эркенаб заманалда мун кинал пикрабазда, анищазда йикӀуней?\n-Дир анищ буго Дагъистаналда г1одоре-риччай, парахалъи бук1инабизе к1вей, рекъел щулалъи. Улбузул беразулъ маг1у бакъваги, цониги эбел ккогеги васасул яги ясалъул хабат1е т1аде къулизе. Дирго рахъалъан абуни, дица Аллагьасда гьарула дагьабги заман кьейин дие г1адамазе лъик1лъи гьабизе дунялалда йик!ине, дихъа борч1араб квешлъи, мунагь батани, гьел чуризелъун Аллагьасде йиссине,дагьайги ц!алдезе.Дица гьарула дир рух1бахъиялда Аллагь гурх!агиян.Дир к!одоца бицунаан лъабго нух бугила нилъее Аллагьас бихьизабураб кенч1олеб бук1унеб.Т1цебесеб, кколила Аллагьасда божиялъул (какал рай, к1алал кквей).К1иабилеб, садакъадул.Лъабабилеб, г1адамазе лъик1лъи гьабиялъул.Т!оцебесеб нухалъул бицани, дун Аллагьасда божула, какалги рала, амма рач!огоги г1езег1ан хут1ана. Дица Аллагьасда т!аса лъугьаян гьарула.К1иабилеб нухалъул бицани, дица гьабурабщинаб садакъа, рокъоб бикьанщинаб жо. Аллагьас кинабго къабул гьабун батаги.Лъабабилеб, нухалъул х1акъалъулъ абуни дица г1адамазе гьабунщинаб лъик1лъи, маслих!аталъе к1алъарабщинаб к1ал. Нижер руччабазул союзалда г1адамазе кумек гьабизе г1арац бук1унаро, амма вач1арав чиясе, инвалид вугониги, цоги кумек х!ажатав чи вугониги, кумек щвезе бегьулеб бак!алде к1алъан, кумек гьабеян гьарун дихъа бажарарабщинаб гьабуна.Гьаб рокъоб дида ясазул лъарабщинаб балъголъи. К1иабилев чиясда бицинч1ого дица гьеб балъголъи ц1унана ва дихъа бажарараб х!алалда г1акълу кьуна. Иншааллагь, кумек щвезе хьул буго.\n-Фазу ХӀамзатовна, баркала Дуе заманги батун нижгун дандчӀвазе ва гара-чӀвари гьабизе разилъаралъухъ. Мурад буго Дуе чорхое сахлъи,васалгун ва гьезул лъималгун цадахъ халатал соназул гӀумру, талихӀ ва рохел.Биччанте жеги анцӀ-анцӀ соназ Дуца Дурго гьайбатал асараздалъун магӀарулазул ракӀал рохизаризе.\n-Нужееги баркала Дихъе щвезе рач1аралъухъ. Дир рахъалдасан рак1-рак1алъулаб баркала загьир гьабе нуж дихъе рит1арав райадминистрациялъул бет1ер Х. Дарбишевасе. Гьес дир беразда маг1у хулизабуна. Дун йохула хундерида к!очон гьеч1олъиялдаса.\nГара-чӀвари гьабуна НАПИСАТ ГӀАЛИЕВАЛЪ. апрель 2011 год.\nПросмотров: 999 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


МацIазе гъураб къор | МацI лъазабе | Киназего гIаммаб Россия\nМацIазе гъураб къор\nЛъикI гьечIо жакъа миллатазул ахIвал-хIал. Дунял хехаб къагIидаялда цебе унеб буго. Гьелда цадахъ унаго халкъазул жидерго хаслъаби дагь-дагьккун лъугIулел руго. БичIчIизе захIматаб «къуваталъ» цIакъ хIаракат бахъулеб буго нилъ киналго цоцазда релълъарал, миллиял хаслъаби гъорлъ гьечIел, «жидерго гьумер гьечIел» лъугьине. Бищун пашманаб жо — гьеб «къуват» бергьунеб букIин. Гьелде тIадеги, нилъер улкаялда гIадатлъун лъугьунеб буго «гьитIинав вац» къварид гьави, гьесда «жиндирго бакI» бихьизаби. Гьедин бичIчIула дида миллиял мацIазда сверухъ лъугьун бугеб ахIвал-хIал. Бищун кьучIаб хазина халкъалъе мацI бугелъул, берцинал харбалги рицун, халкъ жибго тIамулеб буго жиндирго мацIалдаса инкар гьабизе. «Заман гьединаб бачIун буго» — гьеле нилъеда гьелъие рагIулеб далил.\nГьаб кIиго-лъабго анкь цIакъ хIалуцараб букIана гIицIго нилъер республикаялъул мацIалъул ургъел бугелщиназе гуребги, киналго миллатазул республикабазе. Цо-цояз чIванкъотIун лъазабуна жидер республикаялда миллияб мацI лъазабизе бугин (Ингушетия, Чачан республика). Цо-цоялин абуни (Дагъистан), «тIасан» бачIараб тIалаб тIубазабизе хIадурго, законопроекталда щибго хIинкъизе ккараб бакI гьечIин, гIадамал гуккизе харбал рицине лъугьана. Бищун пашманаб иш — гьел ккола нилъерго гIадамал, нилъерго халкъазул вакилзаби.\n5 июналда Пачалихъаяб Думаялъ гьеб проект нахъе тIамун тана, гьелда тIад жеги хIалтIизе кколинги лъазабуна.\n«Законопроект миллиял республикабазда хIалтIизабизе санагIатаблъун гьабизе буго. Гьебго заманалда титульнияллъун кколарел миллатазул гIадамал, хIалгьабун, мацI лъазабизе тIамизе гьечIолъи цIунизе буго», — ян абуна Пачалихъияб Думаялъул лъайкьеялъул ва гIелмуялъул комитеталъул председателасул заместитель Олег Смолиница.\nГьелдаса рохизейищ рохилел яги ишанкъанищ чIелел? Жеги «лъамияб» къагIидаялъ, гIадамазда ричIчIизе захIматал рагIабаздалъун законопроектги хIадурун гьебго ишалде тIадруссине бегьулелъул гьелъие чанкъан ругел.\nГьеб суалалда тIасан кор боркьараб бахIс букIана 5 июналда «Черновик» газеталъул редакциялда тIобитIараб данделъиялдаги. Гьенир гIахьаллъана республикаялъул Лъайкьеялъул ва гIелмуялъул министерствоялъул, Миллияб политикаялъул министерствоялъул, жамгIиял гIуцIабазул вакилзаби, республикаялъул газетазул редакторал, журналистал.\nДандеруссин нухда бачана «Черновик» газеталъул хIалтIухъан МухIамад МухIамадовас.\n— Жакъа нилъеца гьоркьоб лъолеб буго «РФялъул лъайкьеялъул хIакъалъулъ» абураб законалда хиса-басиял гьаризе хIадурараб законопроект. Гьелда бицунеб буго миллиял мацIал жидеего бокьун (улбузе ва лъималазе) малъиялъул. Гьеб проекталъул рахъкколез абулеб буго гьелъул щибго зарал гьечIин рахьдал мацIазе, гьелда данде ругез абулеб буго гьелъ рахьдал мацIал лъугIиялде рачине ругин.\nБаху МухIидинова, магIарул мацIалъул учительзабазул ассоциациялъул нухмалъулей:\n— «Жидеего бокьунилан» абулеб рагIулъ буго гьениб бищун аслияб бакI. Улбузе ва лъималазе рахьдал мацIал лъазаризе бокьи гуребги, гьеб законопроекталда рекъон гIуцIун рукIине ккола гьел лъазариялъе шартIалги. Кинал шартIазул бицунеб бугеб? Бокьизе ккола гьеб, тIоцебесеб иргаялда, Лъайкьеялъул министервоялъе, гьелдаго цадахъ миллияб республикаялъул нухмалъиялъе. Школазул гьелъие ресал рукIине гьечIо. Гьениб улбузе ва лъималазе бокьиялъул лъицаго тIалаб гьабизе гьечIо.\nШирали ГIалиев, Дагъистаналъул лъайкьеялъул ва гIелмуялъул министрасул тIоцевесев заместитель:\n— Гьеб законопроекталъ рахьдал мацIал лъазаризе Конституциялъ кьураб лъилго ихтияр хвезабулеб гьечIо. Гьелда рекъон рахьдал мацIазул ва адабияталъул дарсал чара гьечIого малъизе кколезда гьоркьоса рахъун гьечIо, гьебго заманалда улбузе рес кьун буго гьезие рахьдал мацI тIасабищизе. Гьеб законопроекталда рекъон, рес кьун буго улбузул комитеталъе тIасабищизе кинаб мацI гьез рахьдал мацIлъун тIасабищилебали. Гьез гIурус мацI бищун хадуб, гьеб гьезул иш буго, гьединаб ихтияр кьолеб буго гьезие.\nМухIамад МухIамадов, РАНалъул ДНЦялъул грамматикиял цIех-рехазул отделениялъул нухмалъулев:\n— Пачалихъиял мацIаллъун рикIкIунел руго гIурус мацI ва Россиялъул халкъазул мацIал. Гьеб законопроекталда рекъон гIурус мацI хутIизегIан цогидал мацIал рикIкIунел руго гIурус мацIалда бащадал ихтиярал гьечIеллъун. Гьелдаса ине къваригIун гьабулеб хIалтIи буго гьеб, пачалихъияб мацIлъун букIине къваригIун буго гIицIго гIурус мацI, хадусеб рахъ, ай Россиялъул халкъалъул мацIал абураб бутIа нахъе рехизелъун. БатIияб куцалда гьеб бичIчIизе рес гьечIо. Руго гIадамал гIурус мацI жидее рахьдал мацIлъун кколел, гьеб мехалъ гIурус мацIги ккезехъин буго «Россиялъул халкъалъул мацIазда» гъорлъе. Гьеб магIнаго гьечIеб жо кколеб буго. Щай гьикъизе кколеб улбузда? ГIурусазда гьеб гьикъулареб мехалъ, батIиял миллатазул улбузда щай гьикъулеб? Нилъер мацIал хъулухъ тIубалареллъун ккун руго. Гьезда тIад пачалихъияб тIалабго гьечIо, гьел цIазе хIухьел щолареб бакIалде ккезарун руго. Гьадинги квешаб гьезул ахIвал-хIал тIубанго лъугIизабизе гьанже гьикъулеб буго эбел-инсуда. Мисалалъе, Дагъистаналда бугеб ахIвал-хIал босани, гьаниб гIемерисев чи жиндирго тарихияб ватIаналда гьечIо гIумру гьабулев. Росе тумал, гьезул 70 процент руго Россиялъул батIи-батIиял шагьаразда. Киналго улбузда гуро бугеб ахIвал-хIал бичIчIулеб. Камуларо щибго къваригIел тIубалареб рахьдал мацI щайин абулелги, гьединаз инкар гьабизе буго. «Жидеего бокьун» абурал рагIаби хIалтIизарулаго пикру гьабизе ккола киналго рахъазул. Щаялиго гIурус мацI лъазабиялъул лъицаго гьикъуларо жидеего бокьунищ, бокьичIогойищ гьеб малъизе бугебали. Чияр мацI чара гьечIого лъазе кколеб, жиндирго мацI лъазабизе кколареб абураб жо битIун гьечIо. БитIун букIина рахьдал мацI — чара гьечIого малъизе хIажатаб, чияр мацI — жидеего бокьун лъазабулеблъун гьабуни. Жакъа Дагъистаналъул мацIал ккун руго къватIисел улкабазул мацIазул статусалде.\n— Законалда бихьизабун буго кинаб мацI ва кин тIасабищилебали. Гьенибго бихьизабун буго мацI тIасабищизе кколин лъимадул законияв вакилас абун, ай эбел-инсуца. Нилъер гьанир гIемер руго батIиял миллатазда гьоркьор гьарурал ригьнал, гьединлъидал эбел-инсуца тIасабищизе ккола кинаб мацI лъимералъе рахьдалаблъун кколебали.\nФедералияб законалда бихьизабун буго лъайкьеялъул мацIлъун кколин пачалихъияб мацI. Кинаб мацI кколеб нилъер пачалихъияблъун? ГIурус мацI. Нужеца Татарстаналъул бицунге, Татарстаналда буго рахьдал мацIалъул хIакъалъулъ закон, гьелда рекъон гьез малъулебги буго рахьдал мацI. ГьабсагIат нилъеца бицунеб буго «ихтиярал хвезари кколищ рахьдал мацIал тIасарищизе изну кьей» абураб суал. Нилъер лъималазул улбуз гIемерисез рахьдал мацIлъун тIасабищулеб буго гIурус мацI. Гьединаб ихтияр буго гьезул.\nШагIбан ХIапизов, магIарулазул регионалияб миллиябгун культурияб автономиялъул нухмалъулев:\n— Мисалалъе, дие бокьун гьечIо дир лъимер физкультураялде ялъуни математикаялде хьвадизе, амма гьединаб ихтияр дие кьоларо лъицаго. Гьеб законопроекталъул «сихIирлъи» ккола тIасабищизе ихтияр кьун букIин гIицIго рахьдал мацI. Гьелъул магIна ккола рахьдал мацI кIиабилеб, лъабабилеб сорталъуллъун рикIкIунеб букIин. Щайха тIокIаб батIияб дарсалъе гьединаб «ихтияр» кьолеб гьечIеб? Нилъее гьеб законопроекталъул щибго къварилъи гьечIин, кинабго лъикI букIине бугин бицунев нилъер министерствоялъул вакил сихIирлъулев вуго. Гьазул «нахъарокъоб» ва нилъер нухмалъиялъул «нахъарокъоб» рахьдал мацIалъул дарсал факультативазде рехизе ругин хабар букIин лъала. Районазул Лъайкьеялъул управлениязда унел руго «кIалзулал» лъазабиял цIалул программабаздаса рахьдал мацIалъул дарсал нахъе росеян. ГьабсагIат нилъер Лъайкьеялъул министерствоялъул аслияб масъала, рес букIун, цIалул планаздаса рахьдал мацIалъул дарсал нахъе роси буго. Гьелъул щибго къварилъи гьечIин бицунеб харбида щивха божилев. ХIалбихьизе дида кIола жакъа рахьдал мацI лъазабулел лъималазул къадарги босун тIадеялъул лъагIалил ахиралде гьезул къадар кигIан букIинебали дандекквезе. ХIасил букIине буго лъабго-ункъо нухалъ дагьаб. Биччанте жакъа нилъер Лъайкьеялъул вакилас абизе рахьдал мацI лъазабулезул къадар тIадеялъулалде дагьлъизе гьечIин. Гьедин ккани, дица халкъул гIаламалда цебе гьарила гьесда тIаса лъугьаян.\nНилъер Лъайкьеялъул министерствоялъ сундулго жаваб кьоларо. Гьезухъа тIалаб гьабизе ккола, щай фашистаз гIадин, ФГОСазда дандекколел гьечIилан багьанаги батун, школаздаса рахьдал мацIалъул тIахьал нахъе ракIараралин абураб суалалъе жаваб. Дунялалда кибго гьединаб лъугьа-бахъин рагIичIо.\n— Гьеб буго кьучI гьечIеб хабар. Цоги нухалъ абулеб буго гьеб законопроекталъ лъихъаго рахьдал мацI лъазабизе кьурал ихтиярал нахъе росулел гьечIин. Кинаб эбел-инсуца тIасабищилебали, гьеб гьезул иш буго, биччанте гьез тIасабищизе рахьдалаблъун рикIкIунеб мацI.\nМухIамадрасул ГIумаров, магIарул СМИязул ассоциациялъул председатель:\n— Министерствоялъул вакилас бицунеб жо буго нилъ тIаса рихьизариялъе бицунеб хабар. Щайин абуни, гьаб буго цIалул соналъул ахир, гьанже рикьула школалда хадусеб соналде сагIтал, гьелин абуни, школазда жакъа рикьулел руго рахьдал мацIалги нахъе рахъун. Гьеб ккола ШагIбан ХIапизовас рехсараб «лъазабиялъул» нугIлъи гьабулеб хIужа.\nГьанжелъизегIан рес букIараб батани рахьдал мацI тIасабищизе, гьанже гьебги гьечIо, нужеца рахьдал мацIал «гъуна» факультативазде. Жакъа рахьдал мацI нужеца шахматазул кружокалде сверизабулеб букIиналъе нугIлъун вукIаго, кин дуда кIолеб дун мекъи вугин чIезавизе?\nХадуб бицинин, щиб букIине бугеб тIадегIанал цIалул заведениязда миллиял кафедрабазул, щиб букIине бугеб педагогиял цIех-рехазул институталъул, щиб букIине бугеб миллияб прессаялъул?\nШамсият Султанбегова, «ХIакъикъат» газеталъул бетIерав редакторасул заместитель:\n— Дие гьабсагIат Лъайкьеялъул министерствоялъул вакиласул бакIалда йикIине бокьилароан, щайин абуни гьабсагIат министерствоялъ гьабураб хIукмуялъ нилъер республикаялъул халкъалъул тарихалда чIегIераб тIанкI лъезе буго. Пачалихъияб Думаялъул комитеталъ хIадур гьабураб законопроект цебехун «тункулаго», нужеца хIучч цIалеб буго киналдаго тIад. Цере рукIунаан жидеего бокьун гIуцIарал студентазул къокъаби, студентаз гьезда абулаан хIалгьабун жидеего бокьун гIуцIарал студентазул къокъабийилан. Гьебго жо гьабулел руго нуж жакъа. Дунги хIалтIана школалда, хIалтIулей йиго миллияб газеталда, цIакъ лъикI лъала школазда мацIазул бугеб ахIвал-хIал. Лъала гьединго гьалгониял соназ Лъайкьеялъул министерствоялъ килщида килищ кIутIараб хIалтIи гьабичIолъи мацIал цIунизелъун. ГьабсагIат мун вуго Татарстаналъул мисал бачунев, далиллъун гьезул закон бугин абулев. Нилъер республикаялда мацIазул закон гьечIолъи лъил гIайиб? Халкъалъул балагьищ нилъер гьединаб Лъайкьеялъул министерство букIин, гьединал депутатал рукIин ва гьадинаб хIукумат букIин? Дун бахиллъуларо дуда ва дуда цадахъ гьеб законопроекталъул рахъккуразда, къого соналдасан нужеде хьандезе буго халкъ.\nНиж ахIи балел рукIана мацIалда «хвалил унти» чIван бугин, нужеца гьелъие хоб бухъулеб буго. Нужее баркала лъицаго кьезе гьечIо.\nМухIамад МухIамадов, (модератор):\n— Гьале дихъ буго гьеб законопроект, гьаниб кинабго гIуцIун буго бокьараб рахъалде сверизабизе кIоледухъ. Хъван буго: «…рахьдал мацIал малъизе улбузул ва лъималазул тIалабазул хIисабги гьабун» абун. Щибха кколеб «улбузул ва лъималазул тIалабал»? Гьеб кколаха улбузул комитеталъ гьабураб хIукмуялда бараб бугин кинабгоян абулеб жо. ХIасил — группаби ялъуни классал гIуцIизе лъималазул къадар гIезе гьечIо. Гьединлъидал рахьдал мацIалъул бакIалда гIурус мацI лъазаби «тIасабищизе» ккезе буго гIадамаз.\nЦоги гьаниб буго «тIасабищи» абураб бакI. Гьаниб абулеб буго жиндирго лъимералъе гIоло эбел-инсул ихтияр бугин лъайкьеялъул учреждениялъ кьураб сияхIалда гьоркьоса мацI тIасабищизе. Нагагьлъун гьеб сияхIалда гьоркьобе батIи-батIиял гIиллабаздалъун рахьдал мацI ккун батичIони, гьеб малъичIого хутIизе рес буго. МацI малъулареб бакIалда гьеб лъугIиялъул бицинего ккелищха. Гьеб суал гIемер цIакъ хъинтIизе буго миллиял газетаздаги.\nГIали Камалов, Журналистазул союзалъул председатель:\n— Аллагьасе рецц, миллияб пресса къваригIунищ абун суалал кьолел рукIаралги, щай гьелъие пачалихъалъ кумек гьабулеб, щай гьезие гIарац биччазе кколебин ахIдолел рукIаралги жакъа рекIеда ратана, гьезда бичIчIана гьебги къваригIунеблъи. Миллияб прессаялъ гъорлъе бачуна мацI цIуниялъул цо кIудияб бутIа. КIиабилеб — цин цереса нахъе росулел руго мацI малъиялъул алатал (ясли-ахалдаса бахъараб, школаги гъорлъе бачун), хадуб абулеб буго хIалтIи гьабеян. Кинабго бачунеб буго халкъалъ жинцаго жиндирго мацIалдаса инкар гьабиялде. Гьаниб хIалтIизабуна «хвалил унти» ва «хабалъ лъей» абурал рагIаби, гьелде гьеб иш лъица бачунеб бугебалиги нилъеда киназдаго лъала. Нужеда лъала дагьал церегIан къоязда нилъер Халкъияб Собраниялъул кIиго комитеталъ гьеб законопроекталъул рахъккун гъолбас гьабураблъи. Гьединго киназдаго лъала кинабго гьеб ишалъул бетIералда «Единая Россия» партиялъул вакилзабиги рукIараблъи. Комитетазул данделъиялда лъайкьеялъул министралъги ва депутат ХIамидулагь МухIамадовасги (гьав кидаго рахьдал мацIал цIунулевлъун хIалев вукIуна — ред.) законопроект беццараблъи ва гьелъул рахъккураблъи. Халкъияб Собраниялъул депутатаз гьелъул рахъкквечIеблъиги лъала. Гьел гьелда данде рукIинги лъала. Нижеца нижерго газеталда кьолеб макъалаялъул бетIерцин гьадинаб лъун букIана: «Бице, эбел ВатIан, бице, Дагъистан, божизе бегьулищ ниж дур васазда». Абизе ккола, гьедин депутатал данде рахъараб хIужа ракIалда гьечIо. Лъаларо, газеталъ гьезие асар гьабилищали, амма халкъалда лъазе ккола жиндирго бахIарзал. Гьеб законопроекталда гъоркь гъолбас гьабуни, лъайкьеялъул ва гIелмуялъул министрги, миллияб политикаялъул министрги ине ккола хъулухъаздаса нахъе — гьелъулги «гIакълу гIуна» мацI миллаталъул хаслъи бихьизабулеб гIаламат гурин абизе. Гьединал хIакимзабазул кумекалдалъун кинабго унеб буго нилъ миллат гьечIеллъун гьаризе. Кинабго цоцазда бухьараб буго. КъваригIун бугищ миллияб мацIалда газета абурабги, электроннияб версия гьабуни гIолин газеталъулин бицунеб хабарги буго цого бакIалдаса гьоркьоса къотIи гьечIого бицунеб бугеб жо. Гьединал гIемер руго нилъер хIакимзабазда гьоркьор. Гьезул хъизамалда гьечIо рахьдал мацI, цогидазул хъизамалда гьеб цIунунги гьезие щайха. Киданиги гьикъанищ эбел-инсуда цогидаб дарс къваригIун бугищали, лъиеха къваригIараб гIумруялда жаниб тIадегIанаб математика, тригонометрия? Щаяли лъидаго цIехечIого малъула гьеб школазда. Рес кьолищ гьел тIасарищизе? Щайха, хас гьабун, рахьдал мацI тIасабищизе тIамулел ругел абураб суалалъ расги лъикIал гьечIел пикрабазде рачунел руго. Гьединлъидал жакъа жамгIияталда бичIчIизабизе ккола нилъер миллатал дагь-дагьккун рачунел ругеб бакI. «СихIирлъи» абураб рагIи, Ширали, дуе рекIее гIечIо. Щибаб жоялда жинди-жиндир цIар абизе ккола. Гьеб нужеца бицунебги буго сихIираб хабар. Гьеб ккола гIадамал гукки, гьединал харбалги рицун, гIадамалги гуккун хвезабулеб буго нилъерго мацI, маданият ва тарих. Гьединлъидал хIадур рукIине ккола нилъги, нилъер халкъалги. Нилъеца битIараб бицинчIони, гьезие битIараб бицине чи гьечIо. Гьел цин-циял тIалабалги ургъун, мекъи ккезарулел руго, ургъизе течIого «тIасарищиял» гьаризе тIамулел руго.\nБайрам ГIабдулаев, цахуразул газеталъул бетIерав редактор:\n— Гьеб законопроекталъ кIудияб кьаби щвезабизе буго Дагъистаналъул гIисинал халкъазда — цахуразда, рутулазда, агулазда. Гьедин гьечIин министерствоялъул хIалтIухъаби чIаниги, гIемерисел бакIазда рахьдал мацIалъул дарсал рачун руго факультативалде. Нилъер районазда руго школал рахьдал мацIалъул дарсал кьоларелги. Законалда рекъон, гьеб ккола такъсир. Щаяли гьединал хIужаби рихьуларо, лъаларо министерствоялда. Директорасда гьикъани, щай нужеца гьел дарсал кьолел гьечIелин, гьес абула специалист гьечIилан. Гьезие гьел специалисталги къваригIун гьечIо. Директорзабазеги ЕГЭ кьуни гIун буго, рахьдал мацIазул дарсазул гьезие щибго ургъел гьечIо. Киданиги тIалаб гьабичIо директорзабаздаса рахьдал мацIазул дарсал кьеялъул хIалтIи. МацIазул закон хIажалъичIо нилъее, жакъа гьале дарсал къваригIунарин борхун буго суал, метер къваригIине гьечIо миллиял газетал, хадуб миллияб театр. Бищунго миллиял мацIал къваригIинчIел гIадамал руго нилъер Лъайкьеялъул министерствоялда, Халкъияб Собраниялда. Гьеб законопроекталъ цIакъ квешаб бакIалде бачине буго республика.\nБашаев Руслан, тумазул газеталъул бетIерав редактор:\n— Бищун цIакъ пашманлъизе ккараб хIужа буго гьеб ишалъулъ нилъерго дагъистанияв нилъерго мацIал хвезарулеб законопроекталъул рахъалда вукIин. Батизе бегьула гьес гьеб жиндиего бокьичIониги гьабизе кколебги, амма гьеб буго цIакъ пашманаб иш, нилъер дагъистаниясул кIалдисан гьединаб жо рагIи. БичIчIулеб буго гьеб нилъер министерствоялъ ургъараб жо гуреблъи, тIасан бачIараб тIалаб букIин. 2008 соналда Минтемир Шаймиевас абурал рагIаби ракIаде рачIана. Рахьдал мацIалъул сагIтал факультативалъе рехизе ккеялъул хабар баккидал, гьес доб заманалъ министрлъун вукIарав Фурсенко гIахьаллъараб данделъиялда абуна: «Нужеда щиб, улкаялда кIвар гьечIелги халкъал «рижизаризейищ» ракIалде ккараб? Гьедин гьабулеб бугони, гьеб суал борхизе ккола Конституциялъулаб судалда, ялъуни Татарстаналъул Конституциялда хиса-басиял гьаризе ккола», — ян. Пайда щиб, нилъер республикаялъул бетIерлъуде цониги нухалъ Шаймиев гIадав чи ккечIелъул. Татарстаналъе ва гьединалго цо мацI бугел республикабазе бигьаго буго мацI цIунизе, нилъер республикаялда жеги цIикIкIун кIварги кьезе ккола, ресалги ралагьизе ккола гьел цIунизе. Амма нилъер гьаниб кинабго гIаксалда буго.\n— Рахьдал мацIалъул дарсал рукIине руго чара гьечIого кьолел дарсазда гьоркьор. Лъица нужеда абулеб бугеб гьел рукIине гьечIин? Бицунеб буго гьел жидеего рокьун лъазарулеллъун гьаризе ругин. («Чара гьечIого малъулелги» «жидеего бокьун лъазабулебги» магIна цогоял пикраби гуро. Амма гьел цойиде рачунел руго министерствоялъул вакилас. — ред.) ЦIалдохъанасул яги гьесул эбел-инсул рес буго бокьараб рахьдал мацI тIасабищизе. ТIасабищараб мацI букIине буго чарагьечIого малъулезда гьоркьоб.\n— Законопроекталда хъвалеб буго гьел дарсал кьезе киналго шартIал ругони абун. ШартIал ккола дарс кьезе кабинетги, гIураб къадар лъималазулги ва цогидалги. Гьел гьечIел бакIал гIемер рукIина нилъер школазда. Гьебмехалъ щиб ккезе бугеб?\nАльберт Мехтиханов, «Молодежь Дагестана» газеталъул журналист:\n— ГьабсагIат шагьаралда ругел миллатазул гIолеб гIел босани, мацI лъалев чи къанагIатги ватуларо. Гьез абула мацI лъалин, гъорлъе раккидал, мацI лъалеб батуларо. Гьесда лъалел ратула гIурус классикал, амма жиндирго мацIалда цогIаги кечI рекIехъе цIалун бажаруларо. Нилъер гьаниб миллияб мацIалъ тIубалеб рахъ тун гьечIо, гьединлъидал пачалихъияб кумек щвечIони, мацIал цIунун хутIи цIакъ щакаб иш буго. Гьединлъидал «тIасабище» абун мацI тезе бегьуларо.\n— Нилъ унел ругеб бакIги бихьун, нижеца гьеб суал борхулареб заманго букIинчIо. Лъала, шагьаралъул лъимералда гъваридго мацI малъизе захIмалъулеблъи, росулъгIаги цIунизе ккеларищ мацI? Гьединлъидал школа лъугIулелъул рахьдал мацIалъул экзамен тIобитIизе ккола, хIакимлъуде унев чиясда рахьдал мацI лъалищали халгьабизе ккола. Жубарал хъизамазда малъизе ккола цогIаги миллияб мацI. Гьеб лъабго суал лъуни, киназго хIаракат бахъизе буго мацI лъазабизе.\nЖурналистазул союзалъ улкаялъул президентасде гьабураб хитIабалъулги гьикъун кIалъан вачIана цо хIакимчи дихъе. Гьеб хъачIго бугин багьана чIвана цин, хадуб цоги нухалъ цIалидал, жиндихъе битIеян абуна. БитIун хадуб, кинабго хъварабги битIараб бугин разиго вукIана гьев, амма… Путинихъе битIугеян абуна. Гьеб Путинихъе некIого битIун букIана. ХIакимзабиги, редакторзабиги, министралги, депутаталги, директорзабиги битIараб абизе хIинкъулел ругони, нахъе ине ккола хъулухъаздаса. Жакъасеб мацIалъул ахIвал-хIалалъул жавабчилъи буго киназдаго тIад, амма тIоцебе — министрзабаздаги, депутатаздаги, тIадегIанал хъулухъазда ругел хIакимзабаздаги.


Кабель мультимедийный DVI to DVI 24pin, 3.0m Atcom (9148). Оформить заказ на Кабель мультимедийный DVI to DVI 24pin, 3.0m Atcom (9148) в Запорожье. Кабель мультимедийный DVI to DVI 24pin, 3.0m Atcom (9148) для компьютеров обзор, описание, продажа. 9148\nКабель мультимедийный DVI to DVI 24pin, 3.0m Atcom (9148)\nКабель мультимедийный DVI to DVI 24pin, 3.0m Atcom (9148) для компьютера\nКабель DVI to DVI 24pin Atcom, 3.0m. - кабель, предназначен для передачи видеоизображения на цифровые устройства отображения, такие как жидкокристаллические мониторы и проекторы.\nМодель: DVI to DVI 24pin, 3.0m\nТип Вход: DVI