От Марка цIияб къотIи\nНахъеги ралъдал рагІалда гІадамазе вагІза-насихІат гьабизе лъугьана ГІиса. ГІемераб халкъ бакІарун букІана гьесухъе. Гьединлъидал, ралъдалъ бугеб росодеги вахун, гьенив гІодов чІун вукІана гьев. ТІолабго халкъин абуни ралъдал рагІалда эхетун букІана.\nГІемераб хабар бицана гьезие ГІисаца, батІи-батІиял мисалалги рачана.\n– ГІенеккея: хуриб хьон хьазе вахъун вукІанила цо чи.\nХьалаго-хьалаго цо-цо мугьал нухде рортанила, роржун рачІун хІанчІаз рищанила гьел.\nЦо-цо мугьал ракьул хъал гурони тІад гьечІеб тІалде кколел рукІанила. Ракь тІеренаб букІиндал, гьел гьенир хехго тІирщанила ва тІаде раккизе лъугьанила.\nАмма бакъ тІад речІчІарабго, речІан анила гьел, ва гъваридго ракьулъе кьалбал риччан рукІинчІелъул, хеккого ракъванила.\nЦогиги мугьал заз-хъарахъалда гъорлъе кканила, хІалигъун бижараб чІахІицаги зазицаги гьел гъанкъун реханила, ва гьезда тІад тІорги бечІанила.\nЦогидал мугьал кканила лъикІаб ракьалда тІаде, гьездасан рижанила ва гІун рачІанила тІорал: гьезул цоялда букІанила лъеберго, цогидалда – лъабкъого ва цо-цоялда – нусгоги мугь.\nЦинги ГІисаца абуна: – ГІундул ругезда рагІизе биччанте гьеб!\nЖалго хутІидал, дов анцІила кІиявго чапарасги цогидал цадахъ рукІаразги ГІисада гьикъана, мун мисал бачун кІалъаялъул магІна щибилан.\nГІисаца абуна: – Нуж руго Аллагьасул ПарччахІлъиялъул балъголъаби лъазе рес щварал гІадамал, амма цогидазе кинабго мисалаздалъун бицуна, –\nралагьун ругониги гьезда бихьунгутІизе, гІенеккун ругониги рагІунгутІизе, бичІчІунгутІизе. Гьедин букІинчІебани, гьел Аллагьасде руссинаан ва гьезул мунагьалги чурилаан.\nЦинги гьес абуна: – Унго бичІчІичІебищ нужеда доб мисалалъул магІна? Гьеб бичІчІуларел нужеда цогидал мисалал кинха ричІчІилел?\nХьон хьалев чи ккола рагІи хьалев чи.\nЦо-цо чиясул иш ккола нухде рортарал хьодул мугьазда релълъун. Гьесул гІинда рагІани Аллагьасул рагІи, гьебсагІатго бачІун илбисалъ бикъун уна гьесул рекІелъе ккун букІараб рагІи.\nГьединго цогидал гІадамал релълъуна ракьул хъал гурони тІад гьечІеб тІалде рортарал мугьаздасан бижаралда. РагІини гьездаги рагІула ва гьебсагІат рохун къабулги гьабула.\nАмма рекІел гъварилъуда кьалбал гьечІелъул, гьеб халат хутІуларо. Къабул гьабураб рагІи сабаблъун хІинкъабиги къварилъабиги тІаде ккараб мехалъ, гьединав чияс къо хІехьоларо.\nЦогидал релълъуна заз-хъарахъалда гъорлъе рортарал мугьаздасан бижаралда.\nРагІини гьездаги рагІула, амма гьезул рекІелъе лъугьарал гьаб дуниялалъул тІалаб-агъазалъ ва бечелъиялдаги тІагІам-лазаталдаги хадур хачадиялъ гьеб рагІи гъоркь къинабула. Гьединазул хІалухъенги букІунаро.\nАмма руго лъикІаб ракьалде рортарал мугьаздасан бижаралда релълъарал гІадамалги. РагІиги гьезда рагІула, къабулги гьабула. ХІалухъенги бижула цоязе лъеберго, цогидазе лъабкъого, цо-цоязе нусго нухалъцин цІикІкІараб.\nЦинги ГІисаца гьезда абуна: – СахІида гъоркь яги хьонбакІалда гъоркь лъезейищ чирахъ бакун рокъобе жанибе босулеб? Борхатаб бакІалда гурищ гьеб лъолеб?\nБалъгоябщинабги тІатунеб, бахчарабщинабги загьирлъулеб.\nГІундул ругезда рагІизе биччанте гьеб!\nЦоги гьес абуна: – Балагьея, гІинтІаме гьаб дир калимаялъухъ: кинаб сахІалъ нужеца борцаниги, гьединабго сахІалъ борцине буго нужееги, ва нужее тІадеги жубазе бугеб.\nКодолъи бугесе тІадеги кьезе буго, кодолъи гьечІесухъа бугебги бахъизе буго.\nЦоги ГІисаца абуна: – Аллагьасул ПарччахІлъи релълъуна цо гьадинаб ишалда. Масала, пуланав чияс ракьулъе рехула хьодул мугь.\nЦинги къаси кьижун, къад вахъун, жиндирго яшавалда вукІуна гьев, ва гьесда лъаларо кин гьеб мугь тІирщулебали, тІаде баккулебали.\nРакьалъ жинцаго тІалаб гьабула мугьалъул: цин гьеб тІаде баккула, хадуб тІор бала, тІоралда мугь цІубала.\nГьале, тІоралда мугь барщарабго, босун нилъгун вачІуна гьев лъилъаризе, хур бакІаризе заман щун бугелъул.\nЦоги гьес абуна: – Сунда релълъунеб Аллагьасул ПарччахІлъи? Яги кинаб мисал бачун гьелъул сипат цебе чІезабилеб?\nМасала, гьеб релълъуна горчицаялъул хьодул мугьалда. Гьеб буго ракьалде хьалел киналго хьоназда гьоркьоб бищунго гьитІинаб хьодул мугь.\nАмма гьеб мугь ракьулъе ккани, гьелдасан лъугьуна бищунго кІудияб хъарахъ, ва гьелъул чІахІиял гІаркьалабазул рагІдукь хІанчІаз бусабицин гьарула.\nГьедин гІемерал мисалалги рачун, гьезда бичІчІуледухъ бицунаан ГІисаца Рохалил хабар.\nМисал гъорлъ гьечІеб каламго букІунароан гІадамаздехун гьесул. Цинги жалго хутІараб мехалъ, жиндирго муридазда бичІчІизабулаан гьес гьеб киналъулго магІна.\nГьебго къоялъ маркІачІул гІужалъ ГІисаца муридазда абуна ралъдал доб рахъалде рахине кколилан.\nХалкъги нахъе битІун, ГІисаги вачун, гьел рахана гьев тІад вукІараб доб росоде. Цогидал русбиги рукІана гьезда цадахъ.\nКутакаб гьури бахъана: речІчІун рачІарал карачалабаз раса лъадал цІолеб букІана.\nГІиса гьебмехалъ, цо къаданибжоги лъун, росол нахъисеб рахъалда кьижун вукІана. АскІоре ун, муридаз ворчІизавуна гьев: – Я, МугІалим! Нилъ гъанкъизехъин рукІиналъул ургъелгойищ дуе гьечІеб? – абун.\nТІаде вахъун гьес гьорода лъазабуна, тІокІаб пугейилан, карачалабазеги: «РуцІцІун чІа!» – ян амру гьабуна. ГьебсагІат гьури къотІана, тІубанго сихІ къотІун дуниялги хутІана.\nЦинги ГІисаца жиндирго муридазда абуна: – КигІан хІинкъарал чагІи нужго! Кибе араб нужер божи-иман?\nГьебмехалъни цІакъго-цІакъ хІинкъана гьел, гьуриги карачалабиги жиндие мутІигІав гьавго кинав чийилан цоцазда абулеб букІана гьез.


Динияб рагΙи щулалъизабулеб аттестация\nДагъистаналда байбихьун буго исламиял цΙалул идарабазда хΙалтΙулел мугΙалимзабазул аттестация. Масала, намусалъулаб эркенлъиялъул ва диниял гΙуцΙабазулгун цадахъ рекъон хΙалтΙи гьабиялъул рахъалъ Дагъистаналъул хΙукуматалда цебе бугеб идараялъ лъазабухъе, тΙоцебесеб гьединаб аттестация гьабиялъул тадбир тΙобитΙана Хасавюрталъул, имам АшгΙарил цΙаралда бугеб, исламияб институталда.\nГьеб тΙобитΙиялъул хΙаракатчилъун цебе бахъараб Динияб идараялъул муфтиясул наиб МутагΙилов Магьди-хΙажица бицухъе, диниял церехъабазул лъай борцине ккеялъул масъала борхун букΙун буго Дагъистаналъул президентасул ишал тΙуразарулев ГΙабдулатΙипов Рамазаница.\nГьаниб ракΙалде щвезабун абуни, имамзабазул ва диниял цΙалул идарабазда дарсал кьолел мугΙлимзабазул аттестация гьабизе ккеялъул суал ГΙабдулатIипов Рамазаница борхун букIана март моцΙалдаго. Гьелда тΙасан гΙезегΙан бахΙсалги рукΙана социалиял мухъазда. Масала, ислам лъазабиялъул рахъалъ Шималияб Кавказалда гIуцIараб централъул нухмалъулев Гереев Русланица бицана гIемерисел муниципалитетазда имамасул хьвада-чIвадиялда, гьес гьабулеб хIалтIуда гьоркьоре лъугьунел чагΙи кколароанила ва гьединлъидал, цебего заман щун букΙанила гьединаб хΙалалъе ахир лъезе. «Жакъасев имам вукIине ккола кинабго рахъалда хадув гΙунтΙарав, щвалде щун лъай бугев чилъун», - абураб пикру загьир гьабуна Гереев Русланица.\nАмма тарихчи Гьиматил Камилил рагΙабазда рекъон, имамзабазулгун диниял мугΙалимзабазул лъай борцунеб къагΙида цебеги букΙун буго.\nГьиматил Камил: «Инкъилаб ккелалдеги ва гьелдаса хадуб, ай Советазул хΙукуматалъ диналде данде хвалчен бахъичΙеб заманалда дибирзабилъун хΙалтΙизе, тΙамизе гΙураб гΙелму жидер бугищали халгьабизе унаан Темир-Хан-Шура шагьаралде. Гьениб имтихΙан кквезе кΙваразда божилъи гьабулаан росабалъ дибирлъи гьабиялъе. Инкъилаб ккун хадусел соназда диналде данде чΙейги букΙинчΙо ва гьелъие нугΙлъи гьабулеб хΙужаги ккола шаргΙияб диван хΙалтΙулеб букΙараблъиялъ. ШаргΙияб диваналъул къадилъунги вищун вукΙана ЦΙадаса ХΙамзат».\nТарихчи Гьиматил Камилица бицухъе, доб заманалда бокьарав чиясул ихтиярги букΙун буго бокьани шаргΙияб бокьичΙони къануналда рекъараб диван гьаби тΙаса бищизеги.\nАмма гьаб заманалда Дагъистаналда диниял рикьалаби гΙемерлъун рукΙиналъ ва дагьабниги гΙелму щвараз жидерго гΙакълуялда рекъон хΙукмаби къотΙулел рукΙиналъ, гьезул лъай борцунеб къагΙида билълъанхъизаби рагΙула аттестация гьабиялъул мурадги.\nАттестация абун цΙар лъуниги гьезие экзамен, итихΙан лъей гурила гьеб тадбиралъул аслияб мурад абун бицана аттестация гьабиялъе гΙуцΙараб идараялъул нухмалъулев, муфтиясул наиб МутагΙилов Магьди-хΙажица.\nМутагΙилов Магьди-хΙажи: «Дагъистаналда ругел гΙемерисел имамзаби нижеда щалали лъала. ГΙемерисел руго Динияб идараялда нахъ рилълъунел ва дагьалго чагΙи руго рилълъунарелги. Гьедин букΙинеги ккола. Рикьи гьабулел чагΙи кидаго рукΙаралъулха ва рукΙинеги ратила. Цебегоялдаса нахъе нижедагоги ракΙалда букΙана гьединаб тадбир гьабизе. Амма аттестацияйиланги абун чΙахΙиял гΙалимзабазул хΙалбихьун, имтихΙанал гьарун гьединал жал гьаризе ракΙалда букΙинчΙо. Гьединаб жо ккун букΙун буго Хунзахъги. КΙудияв гΙалимчи ахΙараб мехалда ва комиссиялъ лъималазе гΙадал суалал кьедал, гьеб мекъи бихьун лъугьун вукΙун вуго. Гьединал жал гьари гуро нижер мурад. Мурад буго бугеб ахΙвал-хΙал дурус гьаби, киб бакΙалда щив чи вугевали лъазаби, кин гьес дарсал лъолел ругелали баянлъизаби».\nИмамзабазул ва мугΙалимзабазул аттестация гьабиялъе гΙуцΙараб комиссиялъул нухмалъулев МутагΙилов Магьди-хΙажица бицухъе, аслияб мурад рагΙула цадахъ рекъон хΙалтΙи гьаби, цо масъалаялда бан, цебе чΙараб суал борхун вагΙзаби гьарулел къагΙидаби рукΙинари.\nМутагΙилов Магьди-хΙажи: «КΙал кквей ва биччаялда тΙасан букΙуна гΙемераб дандеккунгутΙи. Ниж ана къватΙисел улкабазда ругел гΙалимзабазухъе, дандчΙвана Дагъистаналде рачΙун рукΙаралгун, щвана Катаралда ругел гΙалимзабазухъе, гьенибги борхана гьеб суал. Дандбана гΙакълу. Щайгурелъул, гьединал масъалаби тΙуразариялъул хΙалбихьи дозул доба цΙикΙкΙараб букΙунелъулха. Амма аттестация абун лъураб цΙар, хΙакъикъаталдаги, мекъаб буго. Гьединаб цΙар лъеялъулъ буго цо-цоязул бичΙчΙунгутΙиги. ИмтихΙан босулеб бугин абураб жо мекъи бичΙчΙулеб буго. Гьелъул аслияб мурад буго цоцазда рихьи, гьабулеб хΙалтΙи дандбан гьаби».\nМутагΙилов Магьди-хΙажица бицухъе, гΙалимзабаздасан хасаб комиссия гΙуцΙун рагΙула ва гьелда гьоркьор ругила тадбир унеб къагΙидаялда хадуб балагьулел чагΙи хΙисабалда хΙукуматалъул вакилзабиги. ХΙкуматалъул рахъалдасанин абуни, рехсараб комиссиялда гьоркьор руго намусалъулаб эркенлъиялъул ва диниял гΙуцΙабазулгун цадахъ рекъон хΙалтΙи гьабиялъул идара, гьединго, Юстициялъул министерствоялъул вакилзаби.\nИшан диналдейищ босун бугеб?


МагIишат гьабизеги захIматаб, лъималазе тарбия кьеялдеги бищунго кIвар кьезе хIажатаб гьаб заманалда Дагъистаналъул руччабазе мугъ чIвалеб бакIлъун лъугьана руччабазул «Муслимат» абураб исламияб жамгIияб гIуцIи. Гьелъул…\n• ГIамрил Салманидасан (р.гI.) бачIараб хIадисалда аварагас* абулеб буго: «ГIагарлъиялъе кьураб садакъаялъул кири кIиго нухалъ цIикIкIун хъвала». (ТIабарани)\nЛукъманил ХIакимил насихIатал\n• Дунял цIакъ дагьаб жо буго, гьениб дур гIумруги жеги цIакъ дагьаб жо буго, гьеб гIумруялъул дуе хутIараб жо абуни цIакъго цIакъ дагьаб жо буго.\nХунзахъа ХIажимурадица Шамил имамасухъе хъвараб кагъат\nАдабалда ругьунлъарав, имамасул амруялъеги мутIигIав ХIажимурадил рахъалдасан муъминзабазул имам ва Аллагьасул хIинкъулел чагIазул халипа, иманалъул ракьал цIунулев, купру-къосеналъул асарал тIагIинарулев, бацIцIадаб шаригIаталъе квербакъулев, битIараб тIарикъаталъул…\nЧияр яс чияе те\nЦебе цIакъго тIибитIун букIараб, ахираб заманалда, талихIалъ, кIочон толеб бугеб гIадат буго йокьарай яс хъами. Гьеб бахIарчияб ишлъунцин рикIкIунебги батана. Гьеб диналда гуребги, гIакълуялдаги рекъолеб…\nКидаго къалъаги эбелалъул бакъ\nРеспубликаялъул тахшагьар МахIачхъалаялда буго руччабазул динияб кIиго гIуцIи – «Гьидаят» ва «Муслимат». «Муслиматалъулги» гьелъул нухмалъулей Хадижат ШихгIалиевалъулги хIакъалъулъ нижеца чанго нухалда хъвана газеталда.\nЛукъманул ХIакимил насихIатал\nЯ, дир вас! Дуца Аллагьасукьа хIинкъаразул гурони квенги кванаге ва гIакълуги дандбай хIакъикъиял гIалимзабазулгун.\nУмматалъе мисал – нилъер авараг\nМухIамад авараг вукIана кутакалда адаб цIунулев ва бищунго тIабигIат-гIамал берцинавги. Гьев лъилниги рокъовеги лъугьунароан изну гьечIого.\nРихьдае хIалтIиги интеллектуалияб гъазаватги\nЦебесеб анкьида МахIачхъалаялда тIобитIана халкъазда гьоркьосеб исламияб конференция.\n12:32, 05 апреля 2020, 214\n12:28, 05 апреля 2020, 47


Амма 30 июлалда Фейсбукалда тараб посталда гьелъ лъазабулеб буго, жинца гIарза кьунин Гъабардагун Балкариялъул адвокатазул палатаялдаса нахъе уней йикIиналъул ва юристалъул хIалтIи чIезабулеб букIиналъул хIакъалъулъин. Щай гьей гьединаб галиялде арай гIадамаз лъикIаб къимат кьураб 35 соналъул хIалтIуда хадуб?\nАдвокаталъул хIалтIи толеб букIиналъул багьана Эркенлъи радиоялъе бицунаго, Лариса Дороговалъ абулеб буго, Россиялъул жакъасеб жамгIияталда юристасул хIалтIуе бакIцин хутIулеб гьечIин. Улкаялда, хасго Шималияб Кавказалъул республикабазда загьирлъулеб кIигьумерлъиялъул атмосфераялда юристасе гуребги, ракIбацIадго жиндирго тIадкъаял тIуразарулев бокьараб цогидаб профессиялъул чиясеги захIмалъун буго хIакъикъат батизе. Улкаялда къануназул къимат тIубанго хун бугин, гьезул бакIазда хIалтIизарулел ругин жидецагоги къануналги конституцияги рикIкIунарел тIалъиялъул вакильзабазул къагIидабийин, жубалеб буго гьелъ.\nЛариса Дорогова: «Щай дица чIезабулеб бугеб дирго хIалтIи? Щайгурелъул киналго ресал къотIизарун руго хIалтIул. ТIуранго ресал къотIизарун руго. ХIехьезе бажарулеб къагIида хутIун гьечIин абизе бегьула. Гьанже бугеб хIакъикъаталде цIар буго къанунал гьечIеб, къанунал хIалтIулареб, ихтиярал гьечIеб хIакъикъат. Гьанже бугеб жоялде абуларишха полициялъул «беспределин». Хасго гьезул зулму хурхараб буго диниял гIадамазда».\nДороговалъул рагIабазда, гьелъие цIакъ бокьулеб буго жиндирго профессия. Амма жакъа ракIбацIадго хIалтиIзе ккани, юрист маххул вукIине кколев ватилин, жубалеб буго гьелъ.\nЛариса Дорогова: «80 соназда гьаб хIалтIуде лъугьараб мехалда, дир талихIалъул гIорхъабицин рукIинчIин абизе бегьула. Дун хIалтIулей йикIана кIудияб гъирагун. Цебе гьеб хIалтIулъ логика хIалтIизабун дур рес букIана бергьине. Гьедин дун цIакъ йохулей йикIана дида пуланал гIадамал ритIухълъи гьечIеб ишалда хвасар гьаризе бажарараб мехалда. Цере дир гьединал гIемер ишал рукIана.\nУ, гьеб букIана цебе. Амма ахирисеб анцIго гIанаб сон букIана унго-унгояб жужжахI. Дица цIунизе кколел рукIана хIакъаб багьана гьечIого полициялъ ккурал, жидее гIазаб кьурал, жидерго киналго кьучIиял ихтиярал хвезарурал гIадамал. Дир гIемер рукIана ишал рикъарал, рухарал гIадамазда хурхарал. Хадуб рукIана 2005 соналда Нальчикалда ккаралда хурхарал ишал. Гьеб лъагьа-бахъиналъул цо-цо ишал гьанжеги халат рахъунелги руго».\nЮристалъул рагIабазда, ахирисеб заманалда гьелъул хIалтIи хурхараб букIана динияб кьучIалда ккараллъун рикIIкунел ишазда. Жинца гьел ишазул аслияб къадар рикIкIунин, бусурбабазде тIадецуйги зулмуги гьабиялъулин.\nЛариса Дорогова: «Гьанже бажарулеб жо гурин, абизе бегьула далилал рачун, ритIухълъи бихьизаби. Духъ далилал ругониги, рутIухълъи чIезабизе рес гьечIо. Къанунал цIех-рехчагIазги, диванчагIазги хIалтIизарулел руго жидеего бокьа-бокьараб къагIидаялда. ЦIех-рехчагIазулгун яги диванчагIзулгун адвокатасул кIалъай релъараб букIуна гIинкъасулги мацI лъаларесулги диалогалда.\nЦебе цо-цо жо логика хIалтIизабун, далилал рачун мурадазде щвезе бегьулеб букIун батани, жакъа цIех-рехалъул ишалда яги диваналда хIасил букIуна пуланал къокъабазе яги даражаялъе къваригIараб. Гьениб къанун хIалтIулеб бугин абизе захIматго букIуна. Инсанасул ихтияралин абураб жо жакъа чIобогосел рагIаби ругинги абизе бегьула. Киса-кибего гьереси буго. Дица абулеб ахирисеб заман, гьеб ккола Путиница нухмалъулеб заман».\nДороговалъ кIвар буссинабилдеб буго, адвокатазул палатаялдаса нахъе иналъул хIукму гьелъул Нальчикалда дагьал къояз цебе букIараб хасаб операциялъгьесизаюн йикIиналде.\nЛариса Дорогова: «Гьелда хадуб чанго къоялъ дида бажаричIо гIодой юссине. Низам цIунулез гьанже киданиги щивниги кверде восуларо. У, рагъ унеб бугин абизе бегьула. Амма рагъдацин асир гьарула гIадамал, гьел сахцин гьарула. Гьанибин абуни, гьерсалги рицун чIвала кидаго. Гьеб абизе бегьула унго-унгояб чIвадари бугин. Жидеца боевиказдаса тIалаб гьабунин кверде рачIин. Гьез гьелъул бакIалде жидеде кьвагьданин, жалго цIунулаго, жидеца гьел чIванин. Гьедин лъазабула кидаго гьезул пресс-хъулухъалъ. Гьединаб цокIалаб буго жакъа гьезул хьвада-чIвадиялъул сценарий.\nГьеб ккола унго-унгояб чIвадари. Гьелдаго цадахъ аскIоре риччаларо я юристал, я журналистал. Щай нилъ гьезда божизе кколел?! Бегьуларищ гьел чIвачIого, мисалалъе, газги хIалтIизабун лъавудаса инаризе яги рахчарал бакIаздаса къватIире рахъинаризе? Гьеб ккола чIвадари. Гьелъухъ гьел гIадамазе кьолеб буго лъикIаб гIарац. ЧIвалел руго гIолохъаби.\nГьеб кинабго бихьарай дида кколеб буго ХIХ гIасруялдаго байбихьраб Кавказалъул рагъ халат бахъулеб бугин. КIудияб заманалъ гьеб лъалхъун букIанин ва гьанже гьеб халат бахъунеб бугин. Гьеб буго геноцидалда релъараб жо. Щай? Щайгурелъул чIвалел руго гIолохъаби. Пикру гьабуни, бихьинал дагьлъизарулел руго. ХутIулел руго хералчагIиги гоIолохъанал руччабиги. Гьеб ккола генофонд хвезаби. Кин хъизанал гьаризе кколел гьез. Гьеб геноцид гIадаб жо ккола.\nСалафиязул мажгиталъул имамасухъе адвокатал риччалел гьечIо\nКъануназул хъаравулзабаз къанун хвезабулеб буго\nГIарац бахъизелъун полициялъ вухун вуго Дагъистаналдаса бизнесчи


Алмахъалдаса мунагьал чураяв Мух1амаднуров Мух1амадкамилиязул (Камуч) умумузул чаг1азул кколей йик1ун йиго Сулайнатилан абулей к1удияй ч1ужуг1адан. Гьеб бук1ун буго Шамилил боялъулъе алмахъазул бихьинал унилан аскарияз гьезие квешезего росу бух1ун, гьезул т1ощел хвезабулеб мех. Жидер ц1оросаролъул ч1еп биххун, гьениб бук1араб ц1оросаролъ г1одобеги бан чуязда кваназабула солдатал ругеб мехалъ, аск1ое яч1ун Сулайнатица гьенив вук1арав офицерасде гьикъун буго нижеца хасало щибин кваназе бугебилан. Гьес абун буго Сулайнатиде "землю кушай"илан. К1оченч1огун хут1арал гьелъулги дов офицерасулги раг1аби рицана Алмахъалдаса школалъул учитель Алгереев Байгереца.\nДол аскариял росулъе к1анц1ун, г1адамазул квен т1ощел хвезабун зая гьабулеб мехалъ Салих1атил (гьей кколей раг1унаЖантемировал Г1усман, Мансур гьезул умумузулъа ч1ужуг1адан) гьоло жаниб бугеб ц1улал санк1у ч1ехьон буго аскарияз гьениб аск1обго бугеб кьурулъе. Гьеб гьалида гъорлъ рук1ун руго Салих1атица рахчарал г1емерал г1анк1удал ханал. Ч1ехьон хадур гурони рихьун гьеч1о дол солдатазда кьурулъе гьалида гъорлъ ч1ехьон арал ханал. Х1акъдила хут1ун руго гьел аскариял ханазда хадур, хоно ц1акъго къиматаб жо бук1ун буго доб мехалъ.\n1977 соналъ Симсиралдаса Г1алибегх1ажигун цадахъ г1урусазде данде алмахъазул цо къокъа бахъун, гьеб сабаблъун Алмахъ бух1ун буго ва росдал г1адамал Хубаралде гочинарун руго, гьениб гьез бан буго лъабго сон. Гьениса жиде-жидер хурзал гьаризе алмахъал Хубаралдаса к1варал рилъун рач1унел рук1ун руго ихтияр гьабич1ониги. Гьедин гьарурал хурзал солдатаз хвезарулелги рук1ун руго. Т1ощел г1ураб мехалъ гьез рач1ун чуязда кваназабулеб бук1ун буго алмахъаз г1езабураб т1ощел. Цо нухалъ, гьедин г1олеб т1ощел хвезабунги толарого бук1ун, хадусанги иххдал хурзал гьаризе бицунаго данд бан буго алмахъаз щиб гьабуни лъик1ин, гьабураб т1ощелги рач1ун солдатаз хвезабулин, хурзал гьаризейищ гьарилел ялъуни гьарич1огунищ телелилан. Гьезулъа цо к1удияв херав чияс абун буго: "Бач1инеб, бач1инареб лъалареб г1урусги, бач1инч1огун ч1олареб хаселги"йилан. Гьедин гьесги абун хурзал гьарун руго алмахъаз. (Гьебги бицана Байгереца)


Росабалъ культура "бесдаллъиялде" ккезабулеб буго\nРосабалъ культура цебетIезабизе жидее кIудияб квалквал 131 федералияб къануналъ гьабулин ахIи буго Дагъистаналъул культураялъул идарабазул хIалтIухъабазул.\nГьелъул магIна ккола пуланаб мухъалъул администрациялда цебе гIуцIараб культураялъул бутIаялъухъа нахъеги рачун, росабазул клубал росабазул администрациязухъе, бегавулзабазул тIалабалде кьун ругин абураб. Цинги гьел бегавулзабазги бокьа-бокьараб гьабулеб бугин пачалихъалъ культураялъе биччараб гIарцудаян абулеб буго ЭР-ялъ гара-чIвари гьабурав ХIажиев Темирханица. Гьев ккола ЦIумада мухъалъул культураялъул бутIаялъул нухмалъулев.\nТемирхан ХIажиев: «Росабалъ ругел бегавулзабазе тIири къварилъи гьечIо гьел культураялъул идараби хIалтIаниги хIалтIичIониги. Щайгурелъул гьезухъ гIарац бачIараб гIолеб бугелъул гьезие. Амма гьеб гIарцуде щибниги жо босулеб гьечIо гьез – инструментал, къайи-цIа. Щибаб соналъ цо-цо инструментгIаги босулеб букIарабани гьез…».\nЭР: «Щибха цинги гьеб культураялъе биччараб гIарцуда бакIалъул нухмалъулез гьабулеб бугеб?»\nТемирхан ХIажиев: «Художествоялъулав нухмалъулев абун хъулухъалда толев вуго жиндирго вацгIал вукIа, цинагIал вукIа, яцгIалалъул вас вукIа – цеве ккарав чи. ХIакъикъаталда абуни гьел рукIуна лъим бачине, яги нухал къачIазе тарал чагIи. Масала, КIванада росдал бегавулгун дагIбадулев вукIана дун. Гьес абуна жидее къваригIараб жо гурила гьеб культура. Пачалихъалъул гIарац щвезелъун толев вугила жиндица гьенив цониги чи. Гьес бачине кколила лъим, къачIазе кколила нухал…»\nЭР: «Бегавуласул хIалтIи гурищ гьеб?»\nТемирхан ХIажиев: «Бугоха… Гьес хъулухъалда тарав «культураялъул» хIалтIухъанасги гьабулеб руго росдал магIишат рукIалиде бачиналъул хIалтIи».\nЭР: «Нужер ЦIумада мухъалда гIемер руго диналда тIадчIарал гIадамал. Гьеб рахъалъги культураялде тIадецуй букIунеб батила?».\nТемирхан ХIажиев: «Буго. КIванада, Лъондода, Хуштада батаниги – гьечIо росдал клубал. Хвезаруна гьел. Бакъан-квар биччалеб гьечIо, машинаялда жанибгицин биччалеб гьечIо… Гьединаб ахIвал-хIал буго киналго мухъазда».\nТемирхан ХIажиевас бицараб тасдикъ гьабулеб буго ЭР-ялъе ЧIарада мухъалъул культураялъул бутIаялъул нухмалъулей Рашидат ГIалиасхIабовалъги. Росабалъ ругел клубазул хIалтIухъабазул лъаялъул даража борхизабизе къваригIун жал гьоркьор кIалъазе бегьулеб гьечIила бегавулзабазе.\nРашидат ГIалиасхIабова: «Руго бегавулзаби жидее бокьун гьечIин гьел клубазул иш тIубазе, нужехъего росейин гьелилан нижеда абулелги. Амма гIемеризесе бокьун гьечIоха гьел нахъе кьезе. Гьедин гьабуни, бакIалъул бутIрул махIрумлъула бюджеталдасан клубазе биччараб гIарцудаса. Цо ставкаялда хIалтIизе кколев культураялъул чиги бащдаб ставкаялде вачун, хутIараб ставкаялъул гIарац жидеего бокьараб бакIалде биччалеб буго бегавулзабаз. Гьединаб ихтияр кьун бугоха гьезие. Жидер росулъ щиб къваригIел батаниги, гьенибе хIалтIизабеян абулеб буго гьезда гьеб.\nРеспубликаялда киналго тIаделъун кIвана киналго библиотекаби централизованнияб системаялде рачине. КъваригIун буго гьединабго жо клубазеги гьабизе. Гурони щибгIаги цIияб хабарги эзда лъаларо, информацияги эзухъе щоларо. Цебе нижеца моцIида жаниб цо нухалъгIаги семинар тIобитIулаан, цоцазул хIалбихьи гIахьал гьабулаан. Гьаб ахирияб чанго соналъин абуни гьеб хIалтIи чIун хутIун буго. Республикаялъул даражаялъул тадбиразда гIахьаллъула ниж – гIицIго централъул хIалтIухъаби. Амма росабазул хIалтIухъаби гьенире рачине нижеда кIолеб гьечIо».\nЭР: «РикIкIада росаби гьединго хутIулел ратилаха…»\nРашидат ГIалиасхIабова: «Гуро, рикIкIада гьечIо гьечIо, кидаго нижеда аскIорги рукIана. БакIалъул нухмалъулес абула щайин гьел чагIи нужеца данделъабазде ахIизе кколел. Дир гьари бугоха гьел клубазул хIалтIиниги нижехъе кьезе, бюджетни кIваричIин. Кьолеб гьчеIоха гьез гьеб».\nРосабалъ культура цебетIезабиялъе федералияб къануналъ квалквал гьаби гуребги, хIакимзабаз ресал ралагьулел гьечIин халкъияб устарчилъи цIунизегиян абураб рахIатхвей буго республикаялда. Масала, дагъистаниял машгьурал рукIана щагIихъабаздалъунги, цIулада месед бегьулел устарзабаздалъунги, гъалайчагIаздалъун ва цогидаздалъун. Гьезул цояв ккола Гумбет мухъалъул ИчичIалиса гIертIазул устар МухIамад Ханакаев.\nМухIамад Ханакаев: «Исана цо мугIалимасе гIарацги кьун, гьес малъулеб бугоха лъималазда гьеб махщел. Гурони тIокIаб кверчIвай гьечIоха – я къебелъиялъе хIажатаб къайи-ца босизе гуро, яги цогидаб гуро».\nЭР: «Гьеб махщалил чагIи гIемер хутIун ругищ нижер росулъ?»\nМухIамад Ханакаев: «9-10-ниги чи ватила. Амма унголъунги хIалтIулеб цохIо гьев чиясул къебелъи гурони гьечIо. Цебени жиб-жиб рокъоб буккIана гьеб. Гьанже эл гIертIал къваригIарал чагIиги гьечIелъулха».\nЭР: «Унха, гьанже киназго рокъо-рокъобе лъимги бачун, лъадаре щалха унел гIеретIги мугъзада чIван…».\nМухIамад Ханакаев: «Нижеразгоцин гьезул бакIалда пластмасс буго хIалтIизабулеб».\nЭР: «Унголъунги гьанже гьел гIертIал жидецаго хIалтIизаризе ратичIониги, гьадинго рокъор лъун рукIинениги росуларо, уйинщ?».\nМухIамад Ханакаев: «Жидерго гIадат-жо хвезабичIого букIине цо-цояз умумузул рукIарал гIертIал кьолел руго ригьнаде унел ясазе. БахIарай лъадае ячунелъулги, гьазухъа-дозухъа босун кьола ясалъухъе гIеретI, хадуб нахъеги кьола. Щибизейин гьелилан абулеб буго гIадамаз. Ругелниги гIертIалги гордудаги лъун рукIуна цо-цо чагIазул. Гьанже 9-I0 соналдасан щиб жойин гьеб гIертIал гьарийин гьикъизе батила…».\nP. S. 25 марталда МахIачхъалаялда кIодо гьабуна Дагъистаналъул культураялъул министерлъи гIуцIаралдаса 80 сон тIубай.\nМухъазда культура "бесдаллъиялде" ккезабулеб буго


Ххал бивгьунни бакьин буллалисса кIичIиравалу\nДР-лул ХIукуматрал председатель АьбдулпаттахI Амирхановлул ххал бивгьунни МахIачкъалалив бакьин буллалисса Къорхъмасовлул цIанийсса кIичIиравалу.\nПремьер-министрнал каялувшиврийсса делегация ялтту бувккунни Фазу Аьлиевал цIанийсса скверданучIату Лениннул Комсомолданул паркрачIан бияннинсса манзилданул. Ххуллий дуллалисса давурттая буслай бия подрядрал сакиншиннардал вакилтал ва шагьрулул администрациялул зузалт.\nМиннал цIанасса ппурттуву дуркьун дур ххуллул ялувсса кугьна хьумур къат ва бакьин буллай бур инсантал заназимур ххуллу. Пландалий бур асфальт бизан бувну, цIусса бакьин, инсантал заназимур ххуллу гьарта буван, велосипедирттансса ххуллу буван, токрал ххаллал тталлу баххана буван, дузал дуван гъарал щин экьилагайсса канализация.\nХхуллий дуллалисса давуртту ххал дурну махъ, АьбдулпаттахI Амирхановлул тапшур бунни давуртту анавар дуккан дуван, ва миккун буцин цаймигу зузалт.\nДР-лул ХIукуматрал председательнал цалчинма хъиривчу Нюсрет Оьмаровлул тIимунийну, декабрьданул 25-ннийнин къуртал дуван аьркинну дур ххуллул реконструкциялул давуртту. ЦIанасса тагьарданух буругарча, давуртту лахъи лаган тIий дур махъсса чIумалнин.\nСледующая публикация Террорданухьхьун биривминнал аьпалун\nПредыдущая публикация Каспийскалий тIивтIунни Мемориал


2015 сон тIолабго Россиялда лъазабун букIана Литератураялъул сонлъун. Сон рагьулаго абулеб букIана гьеб акциялдалъун ракIалда бугин гIадамазул тIахьал цIалиялде рокьи бижизабизе ва литератураялъул кIвар борхизабизейин. Кинал хIасилал гьаризе бегьулеб Литератураялъул сон рагIалде бахъиндал?\nЛитератураялъул сон кколин акция, акциялъул кумакалдалъун кьочIодаго ахIвал-хIал хисизе лъидаго ракIалда букIунарин, гьелъул магIна кколин хIукуматалъ гьеб гIунгутIи загьир гьабун, гьелде кIвар буссинаби. Амма жакъа бугеб хIалалда школазда ва институтазда лъай кьеялъул процесс цебе унеб бугони, лъабго ункъо соналдаса цебе лъай кьеялъул кьочIолъ букIараб литератураялъул кIвар тIубанго тIагIине бугин рикIкIунеб буго филологиял гIелмабазул кандидат, мугIалим Муса ХIажиевас. Гьелъие аслияб гIиллаги бугила Цогояб пачалиъияб экзамен, жинца тIубан литератураялъул кIвар лъугIизабулеб бугеб. Исана соналдаса литератураялъул сочинение хъвазе бихьизабун бугин, амма гьелъги ахIвал-хIал лъикIаб рахъалде хиси щакаб бугин баян гьабуна гьес.\nКин араб литератраялъул сон ва кинал хIасилал гьаризе бегьулели баян гьабулаго «Эркенлъи» радиогун букараб гара-чIвариялда мугIалимас баян гьабуна мугIалимзабазе гIадаб иш бугин литература цо заманаялъулаб акция гIадин къабул гьаби, амма гьединал акцияби хIажат ругин, щай гурелъул гьелда жанир чанги пайдал тадбирал рукIиналъ.\nМуса ХIажиев: «КигIан гIунгутIаби рукIун ратаниги, школалда литература лъазабиялъул букIараб система жакъаялде биххун бугин абизе бегьула. ТIадегIанал цIалул идарабазда ва школазда литература цIалдохъабазда малъулел чагIазда бичIчIула ва бихьула кинаб хIалалда гьеб бугебали. Гьединлъидал, цо бихьизабураб заманаялъ гурого гьелде кIвар кьунгутIи гIадлъула, гьелдасанго бижулеб батила тIадрелъанхъиги щибин гьеб лъагIалица кьелебин абураб. Амма гьеб заманалда жаниб жамгIияталъул кIвар литератураялде буссинабулел гIемер тадбирал тIоритIана республикаялда. Гьединаллъун кколаПоэзиялъул театрги, гьениб жакъа къоялда лъуна чанго спектакль: Лермонтовасул ва Пушкинил асараздасан, гьединго тIоритIана чанго кучIдул цIалиялъул сардал. Телевидениялдаги, «Культура» каналалда «Война и мир» асаралъул цIалиял тIоритIана. ТIадегIанал цIалул идараязда рукIана хъвадарухъабигун дандчIваял, масала Дагъистаналъул пачалихъияб университеталда МГУялъул профессор, хъвадарухъан Владимир Новиковгун данчIвай гьабуна дица студентазе. Гьел разиги рукIана. Литератураялъул сон тIобитIи ккола цо тайпа литератураялде кIвар буссинабизе ругел ресазул».\nМуса ХIажиевас гьединго бицана жинца дарсал кьолеб 39 лицеялда цIигьабунин гIодоркъоялъ школалде рачIун рагIун тIахьал цIалиялъул гIадат, гьеб кинабго кIвар бугеб хIасиллъун рикIкIунеб буго мугIалимас.\nЛитератураялъул сон лъазабунин абун гIадамазул 12 моцIида жаниб бачIун гьелде рокьи бижун батилин рикIкIин бугила мекъаб пикру, сон лъазабун гуреб, комплексалъул хIалалда тарбия ва лъай кьеялъул система цIубазабиялдалъун тIубазе кколила гьеб масъалайин рикIкIунеб буго «Дагъистан» журналалъул бетIерав редактор МухIамад БисавгIалиевас.\nЖурналист Светлана Анохиналъ бицана сонал лъазари жиндие къабуллъуларин, Дагъистаналдаги цо-цо данделъиял тIоритIун ва цо-цо хъвадарухъабазе жидедего кIвар буссинабизе рес щвей гурого батIияб хIасил бихьулеб гьечIилан. ТIахьал цIализе бокьулел чагIаз гьел кидаго цIалулила, гьединлъидал гьелул бихьулеб асар гьечIила, китабханаялги церего гIадин чIорого ругила. ГIицIго «Война и мир» асаралъул цIалиял кканин гьеб лъагIалил хутIарал лъикIал ракIалдещвеялин бицана гьелъ «Эркенлъи» радиоялъе.\nТIахьал цIалиялде рокьи тIагIиналъе гIиллабазул цояб кколин цебе тIехь цIали аслияб тайпа букIин эркенаб заман тIобитIиялъул. Гьанже, компьютер ва интернет бахъидал, гьеб нахъисеб бакIазде ун бугин, лъималаз рокъобе литератураялъул асар цIализе кьедал, гьедигIан кIудияб щайин кьолебин гьикъи букIунин захIмалуъун. ГIицIго Цогояб пачалихъияб экзамен кьеялде руссун, хутIараб кIвар гьабичIогон толеб бугин бицан мугIалим ХIусейнова ГIайшатица.\nЖиндир заманаялъ бищун цIалдолеб улкалъун букIараб хIукуматалда жакъа тIахьал цIалиялъе гIадамаз хвезабулеб буго гьоркьохъеб куцалда, анкьида жаниб гIицIго 7 сагIат, гьединал баянал кьолел руго «NOP World» абураб дуналалъулго тIахьазул дармил компаниязул цоялъ. Бищун цIалдолеб хIукуматлъун ккун буго Индия, Хадубго Таиланд ва Китай.\nЛъимал олимпиадаялде риччани, хIалтIудаса рахъилин лъазабуна\nЭкстремизмалде ахIиял: иргадулав фигурант\n«Орденал щвезелъун хъварал тIахьалги» цIалдолареб умматги


Добавил(а) Administrator on 12 Август 2017.\nшагlир, член Союза журналистов РФ,\nжурнал «Салатавия-Алмак» №6 июнь 20l2\nАлмахъалдаса Кlудияв Шамирза вукlун вуго имам Шамилил мюридлъун ва гьединго нусилазул бетlер Сайгидил ва живго имамасул бокьараб иш тlад къазе бегьулев божарав чилъун. Гьесул цlар гlезегlанго бакlазда рехсолеб буго, гьаниб гlицlго тlадчlей гьабун толеб буго гьес гьабураб цо гьадинаб ишалда.\nГlурусазул рахъалдехун лъу-гьун, Шамилиде данде чlчlарав Мухlамадилан цо чи вукlун вуго доб заманалда Чlикlаб росолъ. Гьелъ гьесде «Гlурус Мухlамад» абун цlарги лъун букlун буго ццин бахъарал чlикlасез.\nЦо нухалъ Алмахъалда гlемерав чи вакlарараб бакlалда Шамилица абун буго Гlурус Мухlамад рагlунин жиндие хlила-макру ургъулев, гьедин-лъидал жинде къваригlун вугин Чlикlавеги ун гьевги чlван тlад вуссун вачlунев цо лебалав чиян. «Дун ина гьениве», - янги абун цеве вахъун вуго Шамирза. Бакlалде щун хадуб Мухlамадил рукъги цlехон азбаралъуве Шамирза лъугьиндал, нуцlаги рагьун къватlие яккарай досул лъадиялда гьас гьикъун буго бетlергьанчи рокъов вугищан. «Гьечlо!» - янги абун Мухlамад араб бакl бицине гьей гlадамалъ инкар гьабидал, Шамирзаца гьелда бичlчlине гьабун буго жив кlиясго гулла-хералъе гьабураб къотlи-къай букlанин ва жив Алмахъалдаса вахъарав гьелда хадув вачlарав чи вугилан. Гьоболасда божарай гьелъ Шамирзаде абун буго Мухlамад бакъани-маркlачlуда рокъове вачlине кколилан. Гlемер мехго инелде азбаралъуве лъугьун вачlарав Мухlамадилъ гьес таманча речlула ва гьебго къоялъ Алмахъалде тlад вуссун вуго.\nГlемер къоялго инелде Шамирзаги цlехон Алмахъалде ячlун йиго Мухlамадил къоролго хутlарай лъади. Гьелъ Шамир-заде абун буго, дуца дун росги чlван танин, гьанже дуца жий дуего бокьани лъадилъун ячейин, бокьани яцлъун гьаюн хьихьейилан. Гьей гlадан нахъе йитlизе рекъей гьечlеб иш бугилан гlага-божаразги абун Шамирзаца гьей жиндирго кlиабилей чlужулъун гьаюн йиго. Гьедин лъугьараб чlикlасезул наслуялъул гlезегlанго гlагарал чагlи жакъаги руго Шамирзал нахъе хутlараб тухумалда жанир.\nКlудияв Шамирза хун хадусал гьесул нахъе хутlарав васасеги кьун буго Шамирза абун цlар. Гьесин абуни Кlудияб Ватlанияб рагъ ккелелде цебе финазулгун ккарал рагъазулъ гlахьаллъи гьабун буго. Гьев вукlун вуго кавалерист. Дов гъорлъ вукlараб рекlаразул аскар цо рохь къотlун унеб мехалда гъоркьчlалда рукlарал тушбабаз нахъе чи течlогон гъурун буго. Живго Шамирзалъ гьез речlараб гулла щун гьечlо, амма гьав рекlун тlамун ина букlараб чу циндаго гlодоб ккун буго ва тlад вукlарав Шамирза цевехунги речlулаго гьасул бетlералда тlад кьабун буго. Рагъдаса тlад вуссун хадусал гьесул ботlрол унтиялъ цlакъго рахlат хвезе гьабун буго. «Нахъа отар» абураб бакlалда букlараб «Сталин» колхозалъул бригадирлъун хlалтlулеб заманаялда ай l940 соналъ ункъо бестlал лъимер нахъеги тун Шамирзае Аллагьасул къадар ккун буго.\nРакъарал ва рагъул сонабаз цlакъго захlмат букlана бестlа-лазул эбел Мадинатие лъимал ракъул балагьалдаса рорчlизаризе. Тlадежоялъе кlиго вац рагъдаги вукlаго, гьей пакъирлъуде ккарай чlужугlаданги лъималги къва-тlиреги рахъун хlукуматалъ гьезул рукъги бихана.\nГьелдаса нахъе гlемераб гlакъуба-къварилъи чlамуна гьеб хъизаналъ. Шамирзал бищунго кlудияв вас Мухlамадсагlитил эмен хвараб мехалъ букlана гlицlго ll сон, бищунго гьитlи-нав Шарабодинил абуни бу-кlинчlо микьго моцl гурони.\nМухlамадсагlит жеги балугълъиялде вахинелдего хlал-тlулев вукlана Алмахъ росдал советалъул председателасул секретарлъун. Дагьав кlудияв гlураб мехалъ, жеги рукъ-бакl гьабилелдего гьев вачуна Казбек райисполкомалъул общий отдела-лъул заведующиясул хъулухъалде. Гьелдаса хадуб гьес рачана алмахъаз яшав гьабулел лъабалго росабазул нухмалъи гьабулел цойгидал хlалтlабиги. Гьел росабалъ цого бетlерав бухгалтерасул хlалтlи гьес гьабуна 35 соналъ. Мухlамадсагlитил хlалтlи хlукуматалъ гlемерал батlи-батlиял шапакъатаздалъун кlодоги гьабуна. Жиндирго эменго гlадин ботlрол унтиялдалъун 63 сон тlубайдал гьев ватlалъана гlумруялдаса.\nМухlамадсагlитил васасеги кьуна бачlина батараб Шамирзал цlар. Гьевги сельхозинститут лъугlинабун хадусал микьго соналъ хlалтlана Ленинаул росдал «Гьудуллъи» колхозалъул бетlерав бухгалтерлъун. Цо соназ хlалтlана Чиркейгэсстроялъул ОРСалъул начальниклъун, хадув «Алмахъ» совхозалъул директорлъун. Гьанже гьес бетlерлъи гьабулеб буго Ленинаул росдал администрациялъе.


Туркиялъул магIарулал. 1-себ бутIа » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЩай Туркиялде? Шайгурелъул, дораги нилъерал рукIун\nЦо бакIалда йикIун чIезе кIолареб хасият буго дир. Дагьалъ цее яхъун ана Туркциялде. Даран-базаралъ гуро, гьадинго, тира-сверизе. ГIарац базе бакI лъугIун ятилинги ккоге, гьел командировкабазе гIураб харж главред йигониги дие щоларин. Аваразул миллиябгун маданияб автономиялъул гIадат буго нилъер миллат цIакъго бокьулел гIадамазе сайгъатал кьечIого толареб. Щаялиго дунги халлъула гьезда мех-мехалъ. ГIарцуца хIалтIи малъулелъул, дирги хиял ккана автономиялъ конверталда жаниб лъун кьураб «баркалаялъухъ» норковый шуба босичIого, пикрабазе цIилъи кьолеб цо сапар гьабизе. Щай Туркиялде? Шайгурелъул, дора гIемерал магIарулал рукIин рекIелъа унарого букIун.\n2004 соналъ тIоцебе Туркиялде бухьараб сапаралдаса хъвай-хъвагIаязул халгьабидал цIакъ мукъсанал жал ратана. Дагьаб гIатIидго рагьизе бокьана, батIияб улкаялда ругел магIарулазул гIумруялде нуцIа. Гьелъие гьанже фейсбукалъулги бергьун кIудияб кумек буго, чияр ракьалде къисматалъ рачарал магIарулазул наслуялъулгун гьудуллъи щулалъун гуребги, дирго гIагарлъицин батана гьениб. Сундулха бицинеб берцинаб Туркиялдаса юссарай дица? Къокъго бицина гьенир дандчIварал магIарулазул, гIасраби хисаниги умумузул ракьалде хинлъи цIунарал наслабазул, гьезулгун дандчIваязда ракIалда хутIаралъул.\nЩунусгоялдасаги цIикIкIун километра нухлулги нахъа тун, дида дандчIвазе Анкараялдаса рахъун Стамбулалъул аэропорталде щун ратана дир гьудулзаби Яшаргун Асият. Яшар- Анкараялда бугеб магIарулазул жамгIияб гIуцIиялъул цевехъан, Туркиялда ругелщинал дагъистаниязул бухьен щулагьабиялъе хIаракат бахъулев, Ингишосагун ГIандиса умумузул вас. Асият- гьесул лъади, Бакуялъул университеталда филологиялъул лъайги босун, гьенибго гIелмияб хIалтIи цIунарай Къабакъчолиса магIарулай (нилъер гIемерисезда гьей лъала Бакуялда цIаларай мацIазул гIалимчIужу, Асият Тинаева хIисабалда).\nСтамбулалда рещтIана гIолохъанал рос-лъади Вулкан ва Делтахъ. Вулкан- Яшарил яцалъул вас, вацIцIадав магIарулав магIарул мацI лъаларев, ралъдал транспорталъул инженер. Делта-туркай, турк мацIалъулгун адабияталъул мугIалим. БитIахъе хIайранлъана гьел гIолилаз чIахIиязул гьабулеб адаб, гьезул берцинаб яшав бихьун. Гьездаса разилъи загьир гьабулаго ункъго-щуго магIарул рагIи малъана дицаги радалиде Вулканидагун Делтада.\nСтамбулалде щварав магIарул чи Яловаялде ваккичIого чIчIей мекъи буго, гьенисаги ун аскIорго ругел магIарул росабалъ гьоболлъи бачIони, гьеб такъсир буго. Яшарил машинагун цадахъ кIудияб гамица швезаруна, ралъдал рагIалда, щобил каранда парахалъараб гьайбатаб шагьаралде. Машааллагь, анцIила цо соналъ цебего дир лъай-хъвай ккарай, Туркиялъ машгьурав, Дагъистаналда лъалев хъвадарухъан, шагIир, таржамачи ЖахIбар Барласил, нусиде яхарай эбел ячIана кавудахъ дандчIвазе. Жинцаго хьухьарал хинал щватабиги кьуна нижее сайгъаталъе. КъосичIеб чIикIасезул мацI бугоха гьез бицунебги. ЖахIбарил рокъоре ниж лъугьун мех балелде партIан тIаде щвана Яловаялъул машгьурал «гIолохъаби», бакIалъулал аваразул жамагIатчагIи, миллаталъул хIубал Шигьабутдин, Пахрудин ва Жагьид.\n- Нужер бицунеб берцинаб магIарул мацIалъ дир ракIалъе кьолеб бугеб рахIат, роххел,-ин яхъана Асият гьезие рец-бакъ гьабизе.\n- ВахI, ниж магIарулаллъидалха!,- ян аваданго жаваб гьабуна хIурматияб ригьалде рахъунел «гIолохъабазги».\nБахIсалде сверараб гара-чIвари ккана Дагъистаналдаги Туркиялдаги магIарулаз бицунеб гIурус, турк жубараб мацIалда тIасан.\nПахрудин: - АнцIго сон баралдаса нахъе магIарулал ругеб бакIалдаса вахъун шагьаралда вуго дун, амма нилъерго мацI кидаго бицуна. Мисалалъе, гьанжеги мижеца рокъоб турк мацI бицунаро..\nШигьабутдин: - Цебе гьедин букIанин абе, Пахрудин.\nПахрудин: -Цебеги хадубги батIалъи гьечIо бицунев чиясе..\nЖагьид: - Я, вац, те! Нилъер лъималазда, лъималазул лъималазда лъалеб бугищ магIарул мацI бицине?\nПахрудин: - Буго, дир наслуялда лъала.\nВаллагь баркала, битIахъе паналъана гьезухъ балагьун. ГIасругун бащдаб заманалдаса цIикIкIун цере ватIан тунун арал наслабаз махсаро-хочIалда чваххун бицунеб магIарул мацIалда бахиллъичIогоги рукIинищха .\nГIемерал соназ тIад хIалтIун Дагъистаналъул тарихалъул, магIарул адабияталъулгун маданияталъул баянал ракIаризе хIаракат бахъулеб буго Барласица:\n- Дица цIияб мина бан бахъунеб буго, гьениб букIине буго дир кIикъого сонил хIалтIи жанибе бачараб, нилъер тарихалъул, магIарулазул рухIияб бечелъиялъул бечелъи данде гьабураб кIудияб библиотека. ГезегIан харжал гьаруна гьеб бакIарулаго, гIуцIулаго. ГIарац хажатаб жо буго амма щибаб жо гIарцуца борцине бегьуларо. Иншааллагь, гьеб нужедаги бихьила. Мурадги буго, Туркиялда гIолел нилъер наслабазда Дагъистан лъай. Гьеб рахъалъ умумуз нижее\nгьаниб щибго ирс тун батичIо.\nШагьар бихьизе ячичIого гьез гьобол телищха, тирана «МахIачхъала» паркалда, лъалхъана гьенир имам Шамил ва Расул ХIамзатов ракIалдещвеялъе лъурал памятниказда цере. Къадекваназе ана шагьаралъул мэриялда цебе бугеб, магIарулгулгун даргиязул би жубарай ГIаблулмукъсимил яс ПатIиматил ашбазалде. Гьенирги цо-цо ккун рачIун саламатаб магIарул годекIан лъугьана. Ашбазалъул хважаиналъги лъим гIадин бицунеб бугоан магIарулгун дарги мацIал. Гьелъ салам битIана жиндир умумузул росаби КъулецIма ва Хважалмархьи росабазул жамагIатазде.\nБакI чияр бугониги чагIи нилъерго ратана. БакIги чиярин кинха абилеб, сверухълъиялъго Дагъистан ракIалде щвезабулеб букIаралъул.\nЖиндир чIужу Мадиналгун лъай-хъвай гьабичIого бегьуларинги абун, ХIажимурадин абурав, черкессазулгун би жубарав вугониги живго дагъистаниявлъун рикIкIунев цо къапIарав бихьинчияс хъамуна рокъоре. Мадина ятана Россиялдаса ячарай черкесай. Кутакалда йоххана гIурус мацIалъ кIалъазе лъалел ясал (Асиятги дунгиха) рачIун. ХIажимурад вугоан дунялалъул гIемерал фестивалалда гIахьаллъарав, Америкаялъулгун Израилалъул ракьалда кавказалъул бакънал рачарав, кьурдаби малъарав искусствоялъул машгьурав чи. Нижееги рачана аргъаналда, жинцаго гьарурал пашманал бакънал. Гьел ругоан Кавказалдаса гочун Туркиялъул ракьалде рачIунел умумул ракIалде щун хъварал бакънал.\nНиж гьанже росабалъе щвезе инин рахъидал ХIажимурадица абуна:- Гуней росу туркиязул росдаде сверулеб буго, магIарулал гьенир цIакъ дагь руго..\nАнцIго къоялъул сапаралъул ва гьенир дандчIварал анцI-анцI магIарулазул жакъа бицун лъугIиларо. Бищунго интересаб, магIарул росабалъе, Анкарагун Стамбулалда бихьа-рагIараб, абиял, кици-биценал хадусеб нухалъ бицина, иншаАллагь.\n1. Асият ва Яшар гамида\n2. Барлас, ПатIимат, Шигьабутдин, Жагьид, Пахрудин, Асият\n3. Барласил азбаралъур\n4. Барласил эбел, Ч1ик1аса Зайнаб\n6. ГIабдулмукъсимил ПатIиматил ашбазалда\n7. ГIабдулмукъсимил ПатIиматил ашбазалда\n8. Жагьид, Шигьабутдин, Пахрудин\n10. МагIарулазул нус Делта\n11. МахIачхъалаялъул цIар кьураб паркалда\n13. Яшар, Асият, ХIажимурад, Жагьид. Расулил памятникалъухъ\n14. Яшар, Асият, ХIажимурад, ПатIимат. Имамасул памятникалъухъ\nЯловалда гурелги руго гури,маг1арулал ,Турциялъул цоги регионазде щай унарел?


КУМЕК ЩВАНИ, ДУНГИ ВОХУЛА . - 27 Января 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nСуббота, 24.02.2018, 22:43 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2017 » Январь » 27 » КУМЕК ЩВАНИ, ДУНГИ ВОХУЛА .\nКУМЕК ЩВАНИ, ДУНГИ ВОХУЛА .\nКумек щвани, дунги вохула яги «Аллагьасул хъваялдалъун, Досул кумекалдалъун»\nЩибаб х1алт1ул г1уц1иялда к1удияб кумек ва квербакъи бук1уна бит1ун х1алт1и гьабулел профсоюзазул г1уц1аби ругони. Щибха гьез гьабулеб? Жидеего бокьун киналго х1алт1ухъаби цолъараб гьеб г1уц1иялда к1ола х1алт1ухъабазул ихтиярал ц1унизе, гьезул мурадал г1умруялде рахъинаризе.\nЖакъа нижеца гара-ч1вари гьабулеб буго районалъул лъай кьеялъул муниципалияб казеннияб учреждениялъул профсоюзазул организациялъул председатель Мах1мудов Мух1амадилгун.\n-Мух1амад, районалъул лъай кьеялъул х1алт1ухъабазул г1езег1ан к1удияб профсоюзазул организация буго. Г1емерал к1вар бугел суалал т1уразе к1олеб батила нужер г1уц1иялда?\n-80 лъай кьеялъул учреждениялдаса 1843 лъай кьеялъул х1алт1ухъан гъорлъе вачараб профсоюзазул организация буго нижер. Дун х1алт1изе лъугьана 2009 соналда. Гьеб заманалда жаниб г1езег1ан рук1ана лъай кьеялъул х1алт1ухъабазул мурадал ц1унизе ккарал лъугьа-бахъинал. Мисалалъе босани, г1емерал ккола школазда цо соналъ кьун рук1арал дарсал т1асияб соналда нахъе росарал, заманалда харжал щвеч1ого хут1арал, коммуналиял кьеч1ого хут1арал лъугьа-бахъинал. Гьединаб мехалда иш т1убаларо профсоюзал гьоркьоре лъугьинч1ого. Дагьаб цебег1анги педагогазе 40 проценталъ гурого харжал щун гьеч1олъиялда бан, нижеца Дагъистаналъул нухмалъулев Рамазан Х1ажимурадович Г1абдулат1иповасухъе телеграмма бит1ун бук1ана. Гьабсаг1аталда оптимизация гьабулел ругилан, киса-кирго къокъ гьарулел руго х1алт1улел бак1ал. Нилъер районалдаги рес бук1ана цо-цо бак1азда байбихьул школал къазе. Цо талих1алъ гьел къач1ого рорч1ана, Сивухъ, К1ахъ аслиял школал байбихьул школазде рехизе рихьизарун рук1аниги, Саг1ит Камилевичасул кумекалдалъун, т1адег1анав Аллагьасул хъваялдалъун, ругелго къаг1идаялъ ц1унизе к1вана.\nПедагогазе коммуналиял харжал щолел рук1инч1олъиялда бан, профкомалъ Пачалихъияб Думаялдецин телеграмма бит1ун бук1ана. Рак1алде ккола гьелъул х1асил ккеч1ого бук1инарилан.\nЛъаг1алида жаниб цо нухалъг1аги профкомазул председатель щвеч1еб районалъул цониги школа хут1уларо. Гьедин араб мехалда хал гьабула х1алт1ухъабазул рук1а-рахъиналъухъ. Заралиял шарт1азда х1алт1улел кочегаразе, электриказе… шарт1ал ч1езарун ругищали, гьезул зах1мат ц1униялъул журнал, зах1мат ц1униялъул бок1он бугищали, хасало школазда г1ураб хинлъи ч1езабун бугищали.\nТ1адаб къаг1идаялда нижеца хал гьабула лъимал кваналеб бак1алда рац1ц1а-ракъалъи, г1ураб квана-гьекъезе жо, х1алт1уе, х1ухъбахъиялъе, сахлъи ц1униялъе г1урал шарт1ал ч1езарун ругищали.\nПрофсоюзазул х1алт1ухъабазе, кумек х1исабалда, нижецаго къот1и-къайги гьабун, армиялда вас унев вугониги, лъимадуе хъизан-рукъ гьабулеб бугониги,лъимер гьабураб мехалъги т1аде къоял кьола.\n-Г1емерал г1арзал рач1уна редакциялдеги педагогазе коммуналиял харжал кьеялда хурхарал. Бокьилаан кинаб тартибалда, киг1анасеб къадаралда гьел кьолебалиги бицани.\n-2011 соналъул 28 январалда Дагъистан Республикаялда бахъараб № 120 бугеб постановлениялда рекъон, районалда г1умру гьабулев щивав учителасе бихьизабун буго коммуналиял харжал х1исабалда, щолеб харжиде т1адеги 1055 гъурущ г1арац кьезе. Амма ахирияб лъаг1елгун 2 моц1алъ гьезие гьеб щвеч1о. Гьеб ккола районалъул педагогазе пачалихъалъул рахъалдасан бугеб налъи. Гьеб кидал щунги щвеч1ого хут1уларо.\n-Бицунеб буго коммуналиял харжал кьолелъул цо-цо педагогал рат1а гьарулел ругилан. Щиб дуца гьелда хурхун абилеб?\n-2016 соналъул 2 декабралда т1адеги бахъараб № 374 бугеб постановлениялда гьарун руго хиса-басиял. Гьелда рекъон коммуналиял харжал кьолел руго жидер аслияб х1алт1уда 75 проценталдаса гъоркье гьеч1еб ставка бугел гражданазе. Амма рес кьолеб буго росабалъ ва шагьаралъул тайпаялъул поселоказда лъай кьеялъул учреждениязда х1алт1улел педагогазе цебехун бихьизабураб къадаралда ставка гьеч1ониги, коммуналиял харжал кьезе, бихьизабураб къадаралда ц1алул нагрузка кьезе рес гьеч1олъи бихьизабураб справка лъай кьеялъул учреждениялдасан бач1ун бугони. Гьеч1они кьоларо.\nЦоги, коммуналиял харжал кьезе рихьизарун гьеч1о жидеда т1ад кинаб бук1аниги налъи бугел г1адамазе, гьеб гьеч1олъи бихьизабураб справка бач1ун хадуб гурони.\n-Районалда ругелщинал педагогал справкабиги росун киреха ине кколел?\n-Рехсарал справкаби районалъул социалияб рахъалъ г1адамал ц1униялъул управлениялде щвезаризе ккола. Гьелъул г1емерал лазатбахъиял кколел рук1ана райцентралда гуреб, цойгидал росабалъ г1умру гьабун ругел педагогазе, гьединлъидал лъай кьеялъул профкомазул комитеталъул председателасги социалияб рахъалъ г1адамал ц1униялъул управлениялъул начальник Булат Г1умаровасги къот1и-къай гьабуна щивав педагог Хунзахъе нахъе хьвадизавич1ого, жиде-жидер лъай кьеялъул учреждениялъул нухмалъулес г1иц1го налъаби т1ад ругезул, ва коммуналиял харжал кьезе кколезул сиях1 бач1инабиялда г1ей гьабизе.\n-Лъай кьеялъул профсоюзазул организациялъул «чванта» бук1унищ педагогазда гьоркьов ватарав материалияб кумек х1ажатав чиясе ва цоги-цогидалги бак1азде г1арац харж гьабизе?\n-Г1езег1ан бечедаб профсоюзалъул организация буго нижер. Гьелда к1ола унта-щокъав чиясе кумек гьабизе, профсоюзалъул член х1исабалда, курорталде унезе 20 проценталъ учузго путевка кьезе. Г1емерал т1орит1ула педагогазда гьоркьобги, ц1алдохъабазда гьоркьорги спортивиял тадбирал, спортакиадаби, педагогазда гьоркьор «Лъаг1алил учитель», «Лъаг1алил воспитатель» конкурсал. Гьединал бак1азда бергьенлъи босаразе профкомалъул рахъалдасан кьола г1арцулал сайгъатал, грамотаби. Гьел гурелги лъик1аб лъайги т1адег1анаб тарбияги лъималазе кьолел, сундулъго цебехъанлъи бихьизабулел учительзабазе кьола премиял.\n-Мух1амад Х1ажиевич нилъер районалъул профсоюзазул организация республикаялдаго т1оцебесеб бак1алда буго. Гьелъулъ к1удияб бут1а батила г1иц1го дурго гуребги, цоги-цогидал районалъул школазул профорганизациязулги?\n-Бит1араб буго. Лъай кьеялъул профсоюзазул организациязул х1алт1улъ щивас лъола жиндиего хасиятаб бут1а. амма гьезда гьоркьобги жигараб г1ахьаллъи гьабула Ц1ияб Буц1ра школалъул директор Г1умаров Мух1амад Мух1умаевичас. Гьеб школалъул буго кутакалда гъункараб коллектив. Школалъул руго жидерго найил т1улби, ах-хур, хуриб гьез бекьула картошка. Ахикь бижараб жидедасаго т1ок1лъараб пихъ, картошка бичун щвараб г1арац х1алт1изабун, гьез школалда ц1алулебщинаб лъимералъе ва педагогазе ч1обого ч1езабун бук1уна къадеквен. Гьединалго коллективалъе пайдаял х1алт1аби гьарула Т1ануси школалъул директор Дибиров Хъайитмаз Г1умаровичас, Гьамущи, Т1ануси, Г1ахьалч1и, Гьоц1алъ, Хунзахъ № 2 гьоркьохъел школазул профкомазул председателал: Къурамух1амадов Зубайирица, Г1абдулхаликъов Х1ажица, Мух1амадов Т1айгиница, Г1абдурах1манов Х1ажица, Ах1мадова Заремаца.\nРайоналъул лъай кьеялъул х1алт1ухъабазул профкомазул х1алт1улъ лъураб бихьулеб бут1аялъулъ нилъер районалъул нухмалъулев Юсупов Саг1ид Камилевичасе щвана Россиялъул лъай кьеялъул профсоюзазул централияб комитеталъул рахъалдасан каранда балеб г1аламат, диего Т1олгороссиялъул лъай кьеялъул исполнительныяб комитеталъул рахъалдасан грамота.\n-Баркала гара-ч1вариялъухъ. Сахлъи кьеги нужее хадубккунги гьединал пайдаял ишал гьаризе.\n-Дуеги баркала нижехъе яч1аралъухъ. Дун кидаго х1адурав вуго лъай кьеялъул х1алт1ухъабазда хурхарал киналго суалазе мух1канал жавабал кьезе.\nПросмотров: 74 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 0.0/0


Программаби V-IX ва X-XI классазе Дагъистан Республикаялъул лъайкьеялъул ва гIелмияб министерствоялъ тасдикъ гьабураб - страница 4\nКонтролияб словарияб диктанталъе\n3. Сочинениязе ва изложениязе къимат лъолеб куц\n4. Ругьунлъиялъул хIалтIабазе къимат лъолеб куц\n5. ХIасилалъулаб къимат лъолеб куц\nПРОГРАММА X КЛАСС (34 сагIат)\nМацIалъул хIакъалъулъ гIаммал баянал (1 сагIат)\nСтилистика ва каламалъул культура (2 сагIат)\nБитIун аби (орфоэпия) ва интонация (2 сагIат)\nГрафика, битIунхъвай ва пунктуация (2 сагIат)\nРагIул гIуцIи ва рагIи лъугьин (1 сагIат)\nМОРФОЛОГИЯ Предметияб цIар (2 сагIат)\n(бахIарай, херав, ункъояв, унтарав).\nПрилагательное (2 сагIат)\nXI КЛАСС (34 сагIат) Синтаксис ва пунктуация РагIабазул дандраял ва предложение (4 сагIат)\nБетIерал ва бетIерал гурел членал (4 сагIат)\nТайпа цоял членалгун предложениял (2 caгIат)\nХитIабалги, гьоркьор ккарал рагIабиги ва междометиялги гьорлъ ругел предложениял (3 сагIат)\nБитIараб ва хъвалсараб калам (2 caгIат)\nЖубараб предложение (1 сагIат)\nЖурарал нахърилълъарал предложениял (4 сагIат)\nЦо чанго тIаджубарабгун бугеб жубараб предложение (3 сагIат)\nСоюзал гьечIел журарал предложениял (3 сагIат)\nКалам цебетIезаби (11 сагIат)\nПрограммы по Аварскому языку для V-IX и X-XI классов сельских школ Редактор Х.С. Вакилов\nБаян. Диктанталъе рикIкIуна грамматикиял тIадкъаял тIуралаго ккарал битIунхъваялъул ва лъалхъул ишараби лъеялъул гъалатIалги.\nГрамматикиял тIадкъаял тIуразариялъе къиматал лъолеб куц: «5» къимат лъола, гъалатI гьечIого, киналго тIадкъаял тIуран ратани.\n«4» к ъ и м а т лъола, киналго тIадкъаязул ункъилъа лъабил бутIа (3/4) битIун гьабун батани.\n«3» к ъ и м а т лъола, бащадалниги тIадкъаял битIун гьарун ратани.\n«2» к ъ и м а т лъола, бащадалдаса дагь гурони, битIун тIуразарурал тIадкъаял ратичIони.\n«1» к ъ и м а т лъола, цIалдохъанас цониги тIадкъай тIубан батичIони.\nКонтролияб словарияб диктанталъе къимат лъола гьадинаб къагIидаялъ:\n«5» к ъ и м а т лъола гъалатI гьечIеб диктанталъе.\n«4» къ и м а т лъола 1–2 гъалатI биччан батараб диктанталъе.\n«3» к ъ и м а т лъола 3 – 4 гьалатI батараб диктанталъе.\n«2» к ъ и м а т лъола 5-ялдаса 7-ялде щвезегIан гъалатIал ккун ратани.\n«1» к ъ и м а т лъола 7-ялдаса цIикIкIун гъалатI батани.\nV–IX классазда сочинениялги изложениялги тIоритIула цIалдохъабазул хъвавулаб калам цебетIезабиялъул программаялда рекъон. Сочинениязул ва изложениязул мисалияб кIодолъи кьун буго таблицаялда. Лъималазул хIалтIабазул\nкIодольи-гьитIинлъи 6атIи-батIияб букIине бегьула. Гьединлъидал чIезабураб мисалияб къадаралдаса цIалдохъанасул сочинение цогун бащадалъ жеги тIадеги кIудияб яги гьитIинаб батани, учителасул ихтияр буго цо къадаралъ къимат тIаде яги гъоркье бачине, амма кIодолъиялъухъ балагьун «5» къимат лъоларо.\nСочинениял ва изложениял хъвазариялъул кIиго мурад буго:\nа) кьураб темаялда ва цебе лъураб масъалаялда рекъараб лексикаги тIаса бищун, литературияб мацIалда магIнаяб хIалтIи хъвазе бажарулеб бугищали хал гьаби:\nб) грамматикиял нормабиги битIунхъваялъул къагIидабиги цIунизе лъалищали балагьи.\nГьединлъидал кинаб букIаниги сочинениялъе ва изложениялъе хадуб-цебе кIиго къимат лъола: цебесеб къимат – хIасилалъухъ ва калам гIуцIиялъухъ, хадусеб-битIунхъвая-лъухъ. КIиябго къиматалъ борцуна цIалдохъанасда авар мацI лъаялъул даража. Гьединлъидал гьел рикIкIуна грамматикаялъе лъураллъун.\nХас гьабун литературияб лъай борцине мурадалда хъвараб хIалтIи бугони, цебесеб (хIасилалъе ва калам гIуцIиялъе лъураб) къимат рикIкIуна адабияталъе ккараблъун.\nСочинениялъе ва изложениялъе къимат кьолелъул, учителас хIисабалде росизе ккола гьал рахъал:\nХIисабалде росизе кколел аслиял рахъал\nМагIна ва калам гIуцIи\n1. Кьураб темаялдаса кьуричIеб хIасилалъул хIалтIи. 2. МагIнаялъулъ гьалатI гьечIолъи. 3. Планалда рекъараб, гьеб гьечIогоги, хадуб цебе рекъон бачIараб магIна букIин. 4. ХIалтIи букIине ккола бечедаб, лексикаялъул, рагIи херхина-лъул рахъалъ мухIканаб, предложениязул гIуцIиялъул ва гьел дандраялъул рахъалъан батIи-батIиял ресаздаса пайда босараб. 5. Тексталъул мацIа-лъул букIуна дуруслъи ва гIураб пасихIлъи. БукIине бегьула магIнаялъулъ 1 сакъатги, калам гIуцIиялъулъ 1–2 гIунгутIиги.\n1. Кьураб темаялдаса дагьа-макъабго гурони кьури гьечIеб магIнаялъул хIалтIи.\n2. Аслияб къагIидаялъ хIасил битIарабги букIун, магIнаялъулъ цо-цо сакъат ккараб.\n3. Хъвараб жо халуб-цебе рекъон бачIиналъулъ дагьа-макъал гIунгутIаби ругеб.\n4. Калам гIуцIизе paгIул бечелъиялдаса ва грамматикиял къагIидабаздаса гIураб къадаралда пайда босараб.\n5. Бицунеб жоялда рекъараб мухIканаб литературияб мацI букIин.\nГьениб ккун букIине бегьула магIнаялъулъ 2 сакъат, калам гIуцIиялъулъ 3–4 гIунгутIи.\nБукIине бегьула 1 битIунхъваялъул, яги 1 лъалхъул ишараби лъеялъул, яги 1 грамматикияб гьалатI.\nБукIине бегьула битIунхъваялъул 2, лъалхъул ишараби лъеялъул 2 гъалатI, яги битIунхъваялъул 1 ва лъалъул ишара-базул 3, яги битIунхъваялъул гъалатIго гьечIеб, лъалхъул ишараби лъеялъулъ 4 гъалатI, гьединго 2 грамматикияб гъа-латIги.\n1. Кьураб темаялдаса хIасил лъикIго кьуризе биччан бугеб.\n2. Аслияб къагIидаялъ хIасил битIараб бугониги, магIнаялъулъ гIунгутIаби риччараб.\n3. Хадуб-цебе рекъон бачIиналъулъ цо-цо сакъатал ругеб.\n4. Мукъсанабго лексикаялъул, цого тайпаялъул предложенияздасан данде гьабураб хIалтIи батани, мекъи рагIаби хIалтIизарияльул хIужжаби дандчIвалеб.\n5. МацIалъул рахъалъан дуруслъи, мухIканлъи цIунизе кIвечIеб. Хъвалеб жоялъул магIнаялъулъ 4 сакьат ва калам гIуцIиялъулъ 5 гIунгутIи ккун букIине бегьула.\n1. Кьураб темаялда данде кколареб хIасилалъул хIалтIи.\n2. МагIнаялъулъ гIемерал гIунгутIаби риччараб.\n3. Хъвараб жоялъул киналго бутIабазда гьоркьоб хадуб-цебе рекъон бачIиналъул тартиб гьечIеб, текст планалда данде кколареб.\n4. ЦIакьго мукъсанаб лексикаялъул, къокъал, цого тайпаялъул, цоцаздехун, загIипаб гурони бухьен гьечIел предложенияздасан гIуцIараб, мекъи хIалтIизарурал гIемерал рагIаби ругеб хIалтIи.\n5. Тексталъул магIнаялда\nрекъараб мацI гьечIеб. МагIнаялъулъ 6 ва калам гIуцIиялъулъ 7 гIунгутIи ккун букIине бегьула.\nБукIине бегьула битIунхъваялъул 4, лъалхъул ишараби лъеялъул 4 гъалатI, яги битIунхъваялъул 3 ва лъалхъул ишараби лъеялъул 5 гъалатI, яги битIунхъваялъул гъалатIги гьечIого, лъалхъул ишараби лъеялъул 7 гъалатI.\n(V классалда: битIунхъваялъул 5 ва лъалхъул ишараби лъеялъул 4 гъалатI, гьединго грамматики-яб 4 гъалатI).\nБиччан букIине бегьула битIунхъвая-лъул 7 ва лъалхъул ишараби лъеялъул 7 гьалатI, яги битIунхъваялъул 6 ва лъалхъул ишараби лъеялъул 8, яги битIунхъваялъул 5, лъалхъул ишараби лъеялъул 9 гьалатI.\nЦIалдохьанас хъвараб хIалтIулъ магIнаялъулъ 6-ялдаса цIикIкIун ва калам гIуцIиялъулъ 7-ялдаса цIикIкIун гъалатI биччан бугони\n7-ялдаса цIикIкIун битIунхъваялъул, 7-ялдаса цIикIкIун лъалхъул ишарабазул ва 7 грамматикияб гъалатI биччан батани\nБАЯН. 1. Мисалияб къадаралдаса сочинение 1,5 – 2 нухалъ кIудияб яги гьитIинаб бугони, битIунхъваялъе «4» къимат лъолелъул цо, «3» къимат лъолелъул кIиго гъалатI тIаде жубала яги тIаса бахъула. Масала, «4» къимат лъола битIунхъваялъул 3, лъалхъул ишараби лъеялъул 2, грамматикаялъул 2 гъалатI батани, яги гьебго тартибалда гьадинаб къадаралъул гъалатIал ратани: 2–3–2, 2–2–3, «3» къимат лъола битIунхъваялъул 6, лъалхъул ишараби лъеялъул 4, грамматикаялъул 4 гъалатI бугони, яги гьебго тартибалда гьадинаб къадаралъул гъалатIал ратани: 4 – 6 -– 4, 4 – 4 – 6.\n2. КьучIаб, берцинаб литературияб мацIалъ цIалдохъанас гъваридаб магIнаялъул сочинение хъван батани, учителас цо роценалъ цебесеб (ай адабияталъе лъолеб) къимат тIаде бачине бегьула.\n3. ХIасилалъухъ ва калам гIуцIиялъухъ лъикIаб къимат лъезе рес гьечIо, сочинениялъул тема рагьун батичIони, гьелъул цогидал рахъал ярагьунел ругониги.\nКонтролиял хIалтIабазда дандеккун, ругьунлъиялъул диктантазе ва цогидалги батIи-батIиял хъвавул хIалтIабазе къимат лъола дагьаб кьваризабун.\nРугьунлъиялъул хIалтIабазе къимат кьолелъул, хIисабалде босула:\n1) живго жиндаго чIун цIалдохъанасухъа бажарараб жо;\n2) малъараб материал бичIчIун бугеб куц;\n3) хIалтIул кIодолъи-гьитIинлъи.\nКкезе бегьулел гъалатIазде цебеккунго лъималазул кIвар буссинабун бугони, «5», «4» къиматал лъола цониги гъалатГ гьечIеб, ккарабги жинцаго битIизабураб хIалтIиялъе. Гьезда гьоркьосанги цояб къимат тIаса бищи бараб буго хIалтIул бацIцIалъиялда, хатIалъул берцинлъиялда.\nДиктанталдаса кIудияб ругьунлъиялъул хIалтIye «4» къимат лъезе бегьула, цо-кIиго гъалатI ккунги букIун, гьелги жинцаго ритIизарун ратани. Классалда букIа, рокъоб букIа цIалдохъанас хъвараб ругьунлъиялъул хIалтIухъ хал гьабула, гьелъие къимат лъей-лъунгутIи живго учителасул иш буго: кIвар бугелъе лъела, гьечIеб, бер щвезабун, тезеги бегьила.\nКкезе бегьулел гъалатIазде цебеккунго лъималазул кIвар буссинабичIого, тIубанго жалго жидедаго чIун, цIалдохъабаз хъварал хIалтIабазе къимат лъола гьеб тайпаялъул контролиял хIалтIабазе чIезарурал нормабазда рекъон.\nЧетверть, бащадаб лъагIел, цIалул сон лъугIулеб мехалъ, лъола хIасилалъулаб къимат. Гьелъ гIаммаб къагIидаялъ борцуна, авар мацI цIалулаго, цIалдохъанасе щвараб тIолабго лъай, ай теориялъул баянал лъаялъул даража, лъугьараб бажари, каламалъул цебетIей, битIунхъвазе ва лъалхъул ишараби лъезе ругьунлъараб куц.\nХIасилалъул къимат лъолелъул, хIисабалде росула цереккун цIалдохъанасе лъурал къиматалги, амма аслияб къагIидаялъ кIвар кьола ахиралдехун гьесие щвараб лъаялде ва лъугьараб бажариялде. Гьсдинлъидал, цохIо церехун ккарал къиматазде балагьун, хIасил гьабизе, гьоркьохъеб къимат лъезе бегьуларо.\nХIасилалъулаб къимат лъолелъул, цIикIкIараб кIвар кьезе ккола битIунхъваялъул, лъалхъул ишараби лъеялъул ва калам гIуцIиялъул рахъалъ лъугьараб бажари борцине тIоритIарал хIалтIабазухъ щварал къиматазде. Гьединлъидал четверталда (бащадаб лъагIалида) хъварал цIикIкIунисел диктантазе, изложениязе, сочинениязе къадарал («2». «1») къиматал ккун ратани, кIалзул жавабазе щварал сахал къиматазде балагьун, гьоркьохъеб хIисабалда хIасилалъулаб «3» къимат лъсзе бегьуларо.\nГьалго нормабазда рекъон къимат лъола X–XI классалда авар мацIалда хъварал хIалтIабазул битIунхъваялъеги. Гьел классазда хъвавул хIалтIиялъе лъолеб кIиябго къиматалъул цебесеб рикIкIуна адабияталъе, хадусеб битIунхъваялъе ккараблъун.\nГьоркьоб хъвалсараб хIуччги цIан, гьеб кIиябго къимат журналалда лъола адабияталъе кьурал гьурмазда.\nX КЛАСС (34 сагIат)\n1989/90 цIалул соналдаса байбихьун, Дагьистан Республикаялъул Лъайкьеялъул министерствоялъул коллегиялъул хIукмуялда рекъон, росдал школазул X–XI классаздаги малъулеб буго рахьдал мацI. Гьединлъидал Дагъистаналъул гIелмиябгун цIех-рехалъул педагогикияб институталъул рахьдал мацIазул секторалъ хIадур гьабураб программа буго гьаб.\nГьаб программаялъ, X–XI классалда рахьдал мацI малъизе, бихьизабун буго анкьида жаниб цо сагIат. Кинабниги кIиго лъагIалида жаниб – 68 сагIат. ТIасиял классазул программаялда рекъон, авар мацIалъул аслияб курс лъугIула V–IX классазда. Гьединлъидал X–XI классазда авар мацI малъиялъул аслияб масъалалъун буго цебехун малъараб программияб материалалъул кIвар бугел баянал гьваридго ва гIатIидго такрар гьари.\nПрограммаялъ гьорлъе рачуна гьал хадур рехсарал бутIаби: практикияб стилистика ва каламалъул культура, лексикология, фразеология, фонетика, битIун аби ва битIунхъвай, рагIул гIуцIи, грамматика ва пунктуация.\nПрограммаялда кьурал темабазе сагIтал рикьун руго мисалияб къагIидаялъ. МутIалимасул ихтияр буго мустахIикъаблъун бихьараб бакIалда сагIтазул хиса-баси гьабизе ай, цо темаялдаса тIаса рахъун, хIажатаблъун бихьулеб цоги тема малъиялъе цIикIкIинаризе.\nАвар литературияб мацI, гьелда тIад хIалтIи ва гьелъул тарих (история). Авар литературияб мацI северияб наречиялъул кьучIалда гIуцIараб букIин. Северияб ва югалъул диалектазул фонетикиял, лексикиял ва морфологиял батIалъаби (къокъго). Хъвай-хъвагIай гьечIел гIанди-цез группаялъул мацIал. Аваразул литературияб мацI – киналго магIарулазул рухIияб бечелъи.\nI. Авар литературияб мацIалъул хIакъалъулъ бичIчIи кьей. Халкъияб ва литературияб мацI. Стилистикаялъул х!акъалъулъ бичIчIи кьей. Литературияб мацIалъул хаслъаби (гIелмияб, канцеляралъул, газет-журналалъул ва художествиял асаразул). Художествияб адабияталъул мацI.\nII. Тексталда тIасан жиндирго пикру загьир гьабизе лъай (хъванги бицунги). Материал бакIаризе ва гьелдаса пайда босизе лъай (хъванги бицунги). БатIи-батIиял хасиятазул (стилалъул) рагIаби ва предложениял ратIа гьаризе лъай.\nЛексикология (2 сагIат)\nI. Лексика ва лексикология (къокъаб баян). РагIул битIараб ва хъвалсараб магIна. Омонимал. Синонимал. Антонимал. Авар литературияб мацIалъулъ чияр мацIаздаса (гIypyc, гIараб, перс, тюрк) рачIарал рагIаби ва гьезул битIунхъвай.\nII. Дурусго, мухIканго рагIи хIалтIизаби. РагIул такрарлъиялдалъун гIунгутIи бихьизаби. Жиндирго каламалъулъ синонимал, омонимал, антонимал хIалтIизаризе ругьунлъи. Хаслъиялъухъ балагьун, рекъон кколедухъ, рагIи тIасабищизе ва предложениялъулъ хIалтIизабизе лъай. Словараздаса пайда босизе ругьунлъи.\nФразеология (1 сагIат)\nI. Фразеологиял свераби ва гьел лъугьин. Эркенал рагIабазул дандраял ва фразеологиял свераби.\nII. Антонимиял ва синонимиял фразеологиял гIуцIаби гъорлъе ккезарун, предложениял ургъи. Фразеологияб свери кинаб хасияталъул бугебали лъазе ва каламалъулъ битIун хIалтIизабизе ругьунлъи. Фразеологиял сверабазул словарь гьаби. Кицаби, абиял ракIари.\nI. Орфоэпиялъул хIакъалъулъ бичIчIи кьей. Авар каламалъул интонация. Логикияб ударение.\nII. Диалектиял гъалатIал риччачIого, битIун кIалъазе лъай. ГIурус мацIалдаса рачIарал рагIаби битIун абизе ругьунлъи. Рагьаралги рагьукъалги гьаркьал битIун абизе бугеб бажари камиллъизаби.\nИнтонацияги цIунун, батIи-батIиял тайпабазул предложениял цIализе бугеб ругьунлъи камиллъизаби.\nI. Авар мацIалъул графикаялъул къокъабго тарих. Авар орфографиялъул аслиял къагIидаби (принципал). Лъалхъул ишараби ва гьезул кIвар.\nII. Авар мацIалъул битIунхъваялъул словарь, гьелъулгун лъай- хъвай гьаби.\nЛъалхъул ишараби хIалтIизаризе бугеб ругьунлъи камиллъизаби.\nI. РагIи лъугьин – мацI бечелъизе бугеб рес хIисабалда. РагIи ва рагIул формаби лъугьунел къагIидаби ва, гьел формаби лъугьунаго, рагIул кьибилалъулъ кколел хиса-басиял.\nII. РагIи морфемабазде биххизе ругьунлъи. Морфемабазул магIна лъай. БатIи-батIиял морфемабаздалъун цIиял рагIаби лъугьинаризс ругьунлъи.\nПредметияб цIар (2 сагIат)\nI. Предметияб цIар. Предметияб цIаралъул падежияб система. Предметияб цIар ва гьелъул гIемерлъул форма лъугьунел къагIидаби. Предметияб цIар лъугьин ва гьелъул битIунхъвай.\nII. БатIи-батIиял каламалъул бутIаби предметияб цIаралде свери (бахIарай, херав, ункъояв, унтарав).\nМагIарда (-де -даса -дасан) гIадал падежазул формаби каламалъулъ битIун хIалтIизаризе лъай.\nХъвалсараб магIнаялда предметиял цIарал хIалтIизаризе лъай (меседил яс, ганчIил ракI).\nI. Прилагательное. Грамматикиял гIаламатал. БатIи-батIиял каламалъул бутIабаздаса прилагательное лъугьин. Прилагательноялъулги хаслъул падежалда бугеб предметияб цIаралъулги синонимика (инсулаб тIадкъай – инсул тIадкъай).\nII. БатIи-батIиял синонимал – прилагательноял каламалъулъ хIалтIизари. Текстазулъ прилагательноял ратизе ва гьезул морфологияб разбор гьабизе лъай.\nОписаниялъулъ прилагательноял хIалтIизаризе ругьун гьари (масала, тIабигIаталъул, рукъ-бакIалъул сурат кьолаго).\nРикIкIен (2 сагIат)\nI. РикIкIен. ГIуцIиялде балагьун рикIкIенал.\nАвар мацIалда къадаралъул рикIкIеналда хадуб предметияб цIар кидаго цолъул формаялда букIин.\nПредметияб цIаралъулгин иргадул рикIкIеналъул бухьен. РикIкIеназул битIунхъвай.\nII. Къадаралъулги иргадулги рикIкIенал каламалъулъ битIун хIалтIизари. Предложениялъулъ гIадатаб, жубараб, составияб рикIен хIалтIизаби.\nЦIарубакI (2 сагIат)\nI. ЦIарубакI. Грамматикиял гIаламатал. ЦIарубакIазул битIунхъвай ва битIун аби (нижер, нужер, жидеца).\nИшараялъул цIарубакIал лъабабилеб гьумералъул цIарубакIаллъун хIалтIизари.\nII. Каламалъулъ предметияб цIаралъул, прилагательноялъул, рикIкIеналъул бакIалда цIарубакIал хIалтIизаризе лъай. Ишараялъул цIарубакIал (манзилалде балагьун) битIун хIалтIизари. Суалиял цIарубакIал ругел предложениял битIараб интонациялдалъун цIализе ва гара-чIвариялъулъ хIалтIизаризе лъай. Нижер, нилъер цIарубакIал каламалъулъ битIун хIалтIизаризе лъай.\nГлагол (4 сагIат)\nI. Глагол. Рухьарал ва тIадчIарал глаголал. Цо-цо глаголал, лексикияб магIнаялде балагьун, рухьарал ва тIадчIарал рукIине бегьи.\nГлаголазул фразеологиял гIуцIаби ва журарал глаголал. Гьезул битIунхъвай.\nГлаголалъул батIи-батIиял наклонениял ва гьезул формаби.\nЖубараб предложениялъул бутIаби цоцалъ рекъезаризе глаголалъул формабаздаса пайда боси.\nII. Аслияб ва цогиялда бараб рагIилъун глаголалги ккезарун, рагIабазул дандраял гIуцIизе ва гьел каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nI. Причастие ва гьеб лъугьин. Причастиялъул синтаксисияб роль. Причастие предметияб цIаралде свери. Причастияб сверел ва определениелъун тIаджубараб предложение. Гьениб лъалхъул ишараби.\nII. Причастие ва причастиял сверелал каламалъулъ хIалтIизаризе лъай. Причастиялгун рагIабазул дандраял гIуцIизе лъай.\nСуалиял ва риторикиял предложениязулъ причастие сказуемоелъун хIалтIизаби.\nI. Деепричастие ва гьеб лъугьин. Деепричастиялъул синтаксисияб роль. Деепричастияб сверелгун лъалхъул ишараби.\nII. Деепричастиегун рагIабазул дандраял гIуцIизе лъай. Каламалъулъ деепричастияб сверел хIалтIизабизе лъай.\nПричастиялъулги деепричастиялъулги кумекалдалъун составиял глаголал лъугьинаризе ругьунлъи.\nНаречие (2 сагIат)\nI. Наречие ва гьелъул грамматикиял гIаламатал. Наречие лъугьин ва гьелъул битIунхъвай. Качествиял наречиял ва гьезул роль.\nII. Наречиял битIун хъвазе ругьунлъи камиллъизаби.\nАслияб ва цогиялда бараб рагIилъун наречиялги ккезарун, рагIабазул дандраял гIуцIи ва гьел каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nСинонимиял, антонимиял наречиял хIалтIизаризе лъай. Предметияб цIаргун хIалтIизабулеб хадурегIел наречиялдаса батIа бахъизе лъай.\nСоюзал (1 сагIат)\nI. Союзал. ГIадатал, журарал, составиял союзал. Союзазул битIунхъвай.\nII. Предложениял ва предложениялъул членал союзаздалъун цоцаздехун хурхинаризе лъай.\nСоюзал гьорлъ ругел предложениял каламалъулъ хIалтIизаризе лъай. Союзал – синонимал каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nЧастицаби (1 сагIат)\nI. Частицаби. Цо-цо мехалда частицабиги союзалги омонимал хIисабалда дандчIвай ва гьел ратIарахъи.\nСоюзаллъунги форманталлъунги (суффиксаллъунги) хIалтIизарулел частицаби.\nII. МагIнаялъухъ балагьун, батIи-батIиял частицаби каламалъулъ хIалтIизаризе лъай. Частицабазул битIунхъвай.\nХадурегIел (1 сагIат)\nI. ХадурегIел. ГIемерисел хадурегIелал наречиялдаса лъугьарал рукIин лъай. Цогидал каламалъул бутIабаздаса жал лъугьинчIел хадурегIелал. ХадурегIелазул битIунхъвай.\nII. БакIалъул падежалгун хадурегIелал хIалтIизари. ХадурегIелалги наречиялги тексталъулъ ратIарахъи.\nМеждометиял (1 сагIат)\nI. Междометиял. Междометиязул битIунхъвай.\nII. Междометиял гъорлъ ругел предложениял дурусго цIализе лъай. Художествияб тексталъулъ ва каламалъулъ междометие хIалтIизабиялъухъ халкквей.\nXI КЛАСС (34 сагIат)\nСинтаксис ва пунктуация\nРагIабазул дандраял ва предложение (4 сагIат)\nI. Синтаксисалъул аслиял бутIаби. РагIабазул дандраял ва предложениял, гьезда гьоркьоб бугеб батIалъи.\nII. Глаголал, предметиял цIарал, прилагательноял, наречиял аслияллъунги ккезарун, рагIабазул дандраял гIуцIизе лъай. РагIабазул дандраяздасан предложениял гIуцIизе лъай.\nI. Каламалъулъ предложениялъул кIвар. Абиялде балагьун, хабариял, суалиял ва тIалабиял предложениял. АхIул предложение. Гьезул ахиралда лъалхъул ишараби. Предложениялъулъ рагIабазул тартиб ва логикияб (магIнаялъулаб) ударение.\nII. ГIадатал предложениязул синтаксисияб разбор гьабизе лъай. Предложениязул ахиралда кколел лъалхъул ишараби лъезе ругьун гьари.\nСуалиял ва ахIул предложениялги гъорлъе ккезарун, цо гьитIинаб текст гIуцIизе.\nБичIчIизе, рагIизе, батизе ва гь.ц. глаголал сказуемояллъун ккараб мехалда, подлежащее жинда падежалда; бокьизе, хиралъизе гIадал глаголал сказуемоелъун ккараб мехалда, подлежащее кьовул падежалда букIунеблъи баян гьабизе.\nI. БетIерал членал. Подлежащее, гьеб букIунел падежал. Подлежащеелъун батIи-батIиял каламалъул бутIаби ккей.\nЦIарулаб ва глаголияб составияб сказуемое.\nБитIараб дополнение. БитIараб дополнениелъун кколел каламалъул бутIаби.\nБитIараб дополнениялда ва аслияб падежалда бугеб подлежащеялда гьоркьоб батIалъи.\nЦадахълъел. РатIалъизарурал членалгун предложениял ва гьезулъ лъалхъул ишараби.\nII. Подлежащеегун сказуемое жинсгун формаялъулъ рекъонккеи. Бухьен гьоркьоб биччан бугони, подлежащеялдаги сказуемоеялдаги гьоркьоб тире лъезе ругьун гьари.\nПредложениял тIиритIизаризе ругьун гьари.\nРатIалъизарурал членалги гъорлъе ккезарун, тIабигIаталъул хIакъалъулъ цо гьитIинаб хабар хъвай.\nI. Предложениялъулъ тайпа цоял членазул батIи-батIиял кьерал. Подлежащеегун ва битIараб дополнениегун сказуемоялъул рекъонккеи. Тайпа цоял членал ругеб мехалда гIамлъул рагIаби ва лъалхъул ишараби.\nII. Тайпа цоял членал ругеб предложение членазде биххизе лъай.\nТайпа цоял членалгун гIамлъул рагIи хIалтIизаби ва лъалхъул ишараби (кIитIанкI, тире) битIун лъезе ругьун гьари.\nI. Каламалда жаниб хитIабалъул, гьоркьор ккарал рагIабазул ва междометиязул кIвар. Гьелгун лъалхъул ишараби.\nII. ХитIабгун, гьоркьор ккарал рагIабигун гьитIинабго хабар гIуцIи.\nХитIабалги гьоркьор ккарал рагIабиги ругел предложениял, интонация цIунун, цIализе ва лъалхъул ишараби битIун лъезе ругьун гьари.\nI. БитIараб ва хъвалсараб каламалда ва авторасул рагIабазда гьоркьоб бугеб бухьен. БатIи-батIиял стилазул каламалъулъ битIараб калам хIалтIизаби.\nII. Авторасул рагIабаздаги битIараб ва хъвалсараб каламалдаги гьоркьоб бугеб батIалъи батизе лъай.\nБитIараб калам хъвалсараб каламалде сверизабизе бажари.\nЖурарал предложениязул тайпаби, каламалъулъ гьел битIун хIалтIизаризе лъай.\nСоюзал ругел журарал предложениял.\nЖубараб сокIкIараб предложение (2 сагIат)\nI. МагIнаялде балагьун, журарал сокIкIарал предложениязулъ ругел гIадатал предложениязул гьоркьоблъи. Союзалъул кумекалдалъун гьел загьир гьариялъул къагIидаби. Интонациялъул хасиятал ва гьезда рекъон лъалхъул ишараби.\nII. МагIнаялде балагьун, жубараб сокIкIараб предложениялъул бутIаби ратIа гьаризе лъай (иш цого заманалда лъугьун букIин, иш хадуб-цебе тартибалда лъугьун букIин, иш гIаксалда кколеб букIин, иш цояб тун, цогияб лъугьун букIин ва гь.ц.).\nЖурарал сокIкIарал предложениязулъ лъалхъул ишараби лъезе, гьезул разбор гьабизе лъай.\nI. МагIнаялде балагьун, журарал нахърилълъарал предложениязулъ ругел гIадатал предложениязул гьоркьоблъи. Жубараб нахъбилълъараб предложениялъул гIуцIи; бетIераб ва тIаджубараб предложение; бетIерабги тIаджубарабги предложениялъул цо чIараб бакI букIунареблъи; гьел цолъизаризе хIалтIизарулел союз рагIаби.\nСоюзал гьечIел журарал сокIкIарал ва журарал нахърилълъарал предложениял синонимал хIисабалда хIалтIизари.\nБатIи-батIияб стилалъул каламалъулъ журарал нахърилълъарал предложениял хIалтIизариялъул къагIидаби.\nII. Журарал нахърилълъарал предложениязул синтаксисияб разбор гьабизе лъай.\nКаламалъулъ журарал нахърилълъарал, журарал сокIкIарал ва ратIа гьарурал членалгун гIадатал предложениязул синтаксисалъул синонимал хIисабалда разбор гьабизе ругьунлъи. Журарал нахърилълъарал предложениязулъ лъалхъул ишараби лъезе лъай.\nI. Цо чанго тIаджубарабгун бугеб жубараб нахъбилълъараб предложениялъул гIуцIи.\nСоюзал ругеб яги союзал гьечIеб, цо чанго предложениялдасан гIуцIараб жубараб нахъбилълъараб предложение. СокIкIиналъулги нахъбилълъиналъулги бухьен жиндилъ бугеб жубараб предложение.\nII. ТIадехун рехсарал журарал предложениязул разбор гьабизе ва гьезулъ лъалхъул ишараби лъезе цIалдохъаби ругьун гьари.\nI. Союзал ва союз рагIаби гьечIел журарал предложениязулъ ругел гIадатал предложениязул гьоркьоблъи. Союзал гьечIел журарал предложениязулъ лъалхъул ишараби.\nII. Союзал гьечIел журарал предложениязул разбор гьабизе, интонацияги цIунун, цIализе ругьун гьари.\nТекст. Тексталъул аслияб магIна ва пикру баян гьаби. План.\nГIадатияб ва жубараб план. Планалъул кIвар. Описание гьабулеб текст къокъго, гIатIидго бицин. Хабариял текстал жиндирго цIаралдалъун бицине ругьунлъи.\nПланал гьарун, планаздасан бицин.\nФразеологиял сверелал ва бегIерал рагIаби (крылатые выражения) ракIари ва гьел жиндирго каламалъулъ хIалтIизари.\nГероязул ишазе, лъугьа-бахъиназе, хIужжабазе къимат кьезе, жиндирго пикру загьир гьабизе.\nКонспект, доклад гIуцIизе, гьезда тIасан кIалъазе рахъин.\nЦIалараб, бихьараб жоялда тIасан къокъал сочинениял хъвай. ЦIаларалъе, бихьаралъе къимат кьей. Гьалмагъасул хIалтIуе къимат кьей (рецензия).\nАвтобиография, расписка, доверенность хъвай. БатIи-батIиял тайпабазул изложениял: тексталде гIагарал, къокъал, тIасарищарал, творческиял тIадкъаял ругел, сочинениялъул элементал ругел.\nПрограммы по Аварскому языку\nдля V-IX и X-XI классов сельских школ\nРедактор Х.С. Вакилов\nХудожественный редактор М.Ш. Муталлибов\nТехнический редактор Р.Ю. Буттаева\nКорректор Р.М. Дайтбеггаджиева\nСдано в набор 14.03.2012. Подписано в печать 02.11.2012.\nФормат 60х84 1/16. Бум. офсетная № 1. Гарнитура Times.\nУсл.п.л. 3,37. Уч.изд.л. 2,21. Тираж 500 экз. Зак. № 43ип.\n367000, г.Махачкала, ул. Леваневского, 4.


Хунзахъ нуцабазул тарих (хъван буго ХIХ-б г1асруялда, гIажам хатIалда) | Цор Тв\nГIумма абурав нуцаласул вас ГIандуникI-нуцаласдаса [XVI гIасру]1 бахъараб, Гебек абурав нуцаласул [чIван вуго 1802 соналъ] вас Сурхайиде [1834 соналъ ХIамзат-имамасул муридзабаз чIварав] щвезегIан тарих буго гьадинаб.ГIумма-нуцаласул васасде – ГIандуникIиде – жиндирго инсул, ай ГIумма-нуцаласул, цIаралдалъунги цIар абулеб букIун буго2. Живго ГIандуникI гьижрияб тарихалъул гьаб [977/1569] соналъ хун вуго.\nГIандуникI абурав нуцал хун хадуб Дугъру-нуцал абун цIар бугев ГIандуникIил вас3 нахъе хутIун вукIун вуго. Хундерил ханлъиги ирсияб букIун, инсул – ГIандуникIил – ханлъи васасде Дугъру-нуцаласде гьижрияб тарихалъул  соналъ щун буго. Гьев Дугъру-нуцаласде ТIурулав (ТIурурав) абун цIарги ахIулеб букIун буго. Дугъру-нуцал хундерил ханзабазда гьоркьов бищун гIадилав, динияв абулев хан вукIун вуго4.\nГьединав гIадилав хан вукIингин цадахъ, Дугъру-нуцалица жиндирго рагIигаталда гьоркьосан ГIоротIа абулеб жамагIаталъулгун магъало сабаблъун анцIила анлъго соналъ рагъ гьабун бугила. Гьеб гIарадерил жамагIаталъги магъало кьоларого, жал тIагIинчIого кьеларилан, – цо щулияб Ахидуниб5 абулеб кIкIалахъ ЧIинкIва6 абун цIар букIараб росулъ чIун, – гьеб анцIила анлъго соналъ Дугъру-нуцаласде дандечIун, рагъ гьабун бугила.\nЖакъаги гIарадерил ракьалда гьеб ЧIинкIва абураб росдал чIунтараб чIвадан буго, – лъабкъого си букIун – цогидал чIваднал малъичIого. Гьаб лъабкъоябго сиялда гьоркьобги кIикъого си Дугъру-нуцалицадила гIарадериде рагъ гьабизейилан, гъол гIарал магъилъе хIалтIуде гьукъизейилан разарурал рукIун руго. Нахъе хутIараб къого сигIарадерица Дугъру-нуцаласде дандечIей гьабизйилан базабураб букIун буго.\nГIарадерилгун Дугъру-нуцаласул букIарабилан абулеб рагъда, гьадаб ЧIинкIва абураб росулъ, Хунзахъ7 Дугъру-нуцаласул бол бетIер, [ХIащтIихилазул – ?] ГIиса абурав чи8, чIван вугила къаси тIадехун унаго. Гьелдалъунги Дугъру-нуцаласул бо бихханила.\nГьев ГIиса вукIун вуго гъоб заманалъулъ [ХVII гIасруялда] цIар бугев, лъикIав бахIарчи. Кибехун бо битIизе кканиги, Дугъру-нуцалица бол бетIерлъун витIулев чи вукIанила.\nГIиса чIваялъул харбихъе, Хунзахъа ахIуд яхъарай ГIисал эбел щванила гIарадерида тIадехун бугеб Харикь абураб цо бакIалде. ГIарадерицаги ГIисал жаназа, – ччукIел бахъичIого, щибго тIаса жо босичIого, – кIудияб хIурматалда чIваралъусаги босун, гьеб Харикь бакIалде щвезабун буго. ГIисал жаназа бихьараб мехалъила [ХIащтIихилазул] ГIисал эбелалъ [ 350 г1ан соналъ цебе ] гьабураб магIуги буго:\nАзарго чи хваги ГIорутIа росулъ,\nДир ГIисал каранда цо ругъун лъурал!\nЧиго хутIугеги хундерил ТIалтIа.\nТiурулав-нуцалил10 гIисин нуцаби,\nГIиса ЧIинкIвав гIадин харид рухIаги!\nРухIалил магIил берзул нур чвахун,\nЧехьалъул улбулги дун гIадин таги!\nТуманкIул цIад байги Дугърил гьундузде,\nГьарай байилан, чукъби тун ритIун\nЧанги дун гIадалъе магIирукъ банин.\nДугъру абурав нуцаласул мирзалъунги къадилъунги вукIана ГIобода абулеб росулъа ШагIбан абурав чи – ИсмагIилил вас.\nНусиялда лъабкъоялда анцIго (170) рукъ гIечIеб12 бакI буго гIарадерил росу. АнцIила анлъго соналъ гьеб росдаца, хундерил боде дандечIей гьабун, Дугъруде рагъ гьабун бугила.\nГIакъиласул гуреб, гIабдаласул гIакълуялъги гьеб къабул гьабичIониги бицен буго: гIаралгин игьел ансалгунги цолъун, хьиндалазул цогидал жамагIатазул рахъалдаса кумек тIалаб гьабун, Дугъру-ханасдейила данде чIун рукIун руго.\nХунзахъ хабалазда Дугъру-нуцалил зани\nАхир-къадги гьел ханзабазул зулму-магъало гIаралгин игьелдерица тIаса рехи хIакъаб жо буго.\n[XVIII гIасруялъул 40 соназда] ханасул нусавго чи: нусго соналъ [ГIорутIа] жанив хутIаниги, рухIгун [хьиндалазул] кверде инарилан гьедун рукIун руго, гьаги бан.Гьоркьоре лъугьарал маслахIатчагIаз – гIалимал, гIакъилал, чIахIиял, супиял – гIаралгин игьелдерида тIад букIараб хундерил ханзабазе кьезессеб магъало, ансадерида цебе гъоркье лъун16 буго. Гьебго гъоркьлъелалъе лъебералда анлъго хъирим — туманкIги кьун буго.\nГIаралгин ансадерилгун хундерил ккараб тунка-гIусиялъул хIакъикъат лъарал гьидерица гали цебехун лъун букIун буго: тушманасул тушман гьудул гурев, вац вугилан абураб жидерго кициялда рекъон.\nКагъат хъван, кодобеги кьун гьез Унсоколове чи витIун вукIун вуго.\n[ТIалъиялда] бицен буго: [1802 соналъ] лъабго сордо-къоялъ лъабабго росдал – гIаралгин игьел ва ансадерил – гIадамал тIаделъаниги жидее, ай [хангун цадахъ рачIарал хундерил гIолохъабазе, зарал гьабизе кIвечIин1.\nГIумма-нуцал III ва гьесул цо-цо лъимал\nДугъру-ян абурав нуцаласул вас ГIумма-нуцаласде абулеб букIун буго КIудияв Булач абунги. [1148/1735–36 соналъ ЦIоралда чIварав] гьев ГIумма-нуцаласул лъабго вас вукIун вуго. Гьезда цIарал руго: МухIамад-нуцал, МухIамадмирза, ГIуммахан абун.ГьитIинавго санаде щвечIев ГIумахан гьижрияб тарихалъул 1125/1713 соналъ хун вуго.\nЯхсиялдаса21 Хасай-Мусал тайпалъул ПатIимат абурай ясги ячун, МухIамадмирза рукъалде вуссун вуго. Гьей ПатIиматица МухIамадмирзае кIиго лъимер гьабун буго – КIилъилай абурай ясги, Булач абурав васги. Гьев Булачида ГьитIинав Булачиланги абулеб букIун буго. МухIамадмирзал, гьеб кIиябго гуреб, тIокIаб лъимер букIун гьечIо.\nШакиялъул бетIергьан ХIусен-ханасеги Ширваналъул бетIергьан Акъаси-ханасеги24 кумек гьабун, Дербенталъул ПатагIали-хангун рагъизейилан, [1186/1772-73 соналъ], МухIамадмирза, хундерил богун цадахъ, жиндирго вас Булачги вачун, ун вуго Ширваналде. Гьеб рагъда кIиябго рахъалъул гIемерав чи чIван, гIемераб би гIодобе тIуна.\nХундерил бодуе гьеб зарал ккеялъе сабабги: ХIусен-ханасулги Акъаси-ханасулги боял – Дербенталъул аскаразул кутак бихьидал, – риххун, гьалмагъзабиги гъоркьго тун, лъутун руго. Гьел шекиселгин ширваназда данде букIарабги ПатагIали-ханасул бо гьебмехалъ хундериде буссун, гьезда тIаделъун бук1ун буго. Гьел нуцабиги, цоцазе сиянги26 кьун, чIун рукIун руго.\nГьев кIиявго – эменги васги, хундерил ханзабазул кьибилалъул чагIи – МухIамадмирзаги Булачги гьеб рагъда чIвала. Гьелги чIвай гуребги, хундерил бол гIадамазе – гъоб рагъул сапаралъ – Ширваналда гIемераб зарал ккола.\nМухIамад абурав Хунзахъ нуцаласул кIиго чIужу йикIун йиго. Хайдакъ уцумиязул ХанмухIамад абулев чиясул яс – гьесул цо чIужу. Гьелда цIарги Баху30 букIун буго. Гьей Бахуца МухIамад-нуцаласе ункъо лъимер гьабун буго. Цо васги лъабго ясги рукIун руго.\nЦо ясалда цIар Хъистаман абун букIун буго.\nМухIамад-нуцал. Сурат бахъарав – Э. Акуваев.\nГьей кьун йиго Жунгуталдаса [АхIмадхан] абурав ханасул вас ГIалисултание. Хъистаманица гьев ГIалисултание кIиго вас гьавун вуго. Гьезда цIаралги – ХIасанханги СултанахIмадги рукIун руго.\nХайдакъалдаса ячарай Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьаюрай кIиабилей ясалда цIар Аймесе абун букIун буго. Гьей Гъазигъумекиса Шагьмардан абурав МухIамад-ханасул васасе кьун йиго. Гьей Аймесецаила Шагьмардание гьавун вуго Арслан абун цIар лъурав вас.Бахуца гьаюрай лъабабилей ясалда цIар Бахтика абун букIун буго. Гьей Бахтика кьун йиго шушу-хан35 абураб цIаралдалъун Дагъистаналда машгьурлъарав гъарабагъ-ханасе36. Гьесул жиндирго битIараб цIар Ибрагьим-хан [ханлъи кодоб кквеялъул сонал: 1759-1806] абун букIун буго.\nБахтикал эмен МухIамад-нуцал хун [1774 соналъ] хадуб вацас – ГIуммаханица – кьун йиго гьей гъарабагъ-ханасе. [АнцIила ункъо – анцIила щугогIан сон барай яс]Бахтика Ибрагьим-ханасе жий чIужулъун кьеялда разилъуларого йикIун йиго. Жиндирго кIудияв вацасул – ГIуммаханил – вазир ГьоцIалъа ГIалискандида: кьунилан гIайиб гьабун букIун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьесул шагьарги Бахтикаца какун руго. Жиндир эмен МухIамад-нуцалги, гьесул вац МухIамадмирзаги, гьев МухIамадмирзал вас жий – Бахтика – ячине абун вукIарав Булачги, гьел хун рукIинчIеланийила, дун Ибрагьим-ханасе кьелароан абун – Бахтикаца гьабурабилан абулеб кечI буго:\nХабар бачIанила Шушуялдаса.\nХъатир-хъулухъилан, – бихьинал-цIуял,\nЩурщун гIемерлъана дир гIелилазул,\nЩапун магIилги тIун, бицана гIодун\nГьал рачIарал гьалбал ГIуммаханихъе,\nГьарун, мун кьейилан шушу-ханасе.\nКъачIай, ле, хазина, гьанже къокъине.\nКъваридай, чучизе чи тIагIанин дир,\n– Кьоге, вац ГIумма-хан, дун Шушуялде,\nКIанцIизе кьуруни, гIела борхалъи,\nИнсул тушманасул улкайин кколеб.\n– КьечIого кин гIелей мун Шушуялде,\n…Нусго яс гьаеги ГIалискандие,\nДир вац дов ГIуммахан гIарцуд гIорцIизе.\nДун йичун босараб меседгин гIарцул\nПурцил маххал гьаре хундерил бое.\nНахъе хутIаралъул тIад-хIебдалазе\nХарицелал къотIе, къваригIиналде.\nДун кьуралъухъ кьураб мирзай-ххамалъул41\nКинниса кинниги дун толарелъул,\nКъвалица кье харай хундерил бое,\nИгилъа44 гIодое дун уней мехалъ.\nБерцинав Булачил хъалинги бухIун,\nКьалда хваралазул хивал кIоченищ,\nЦинги танин абе Илусиялда,\nХъурмил хIулабаде ругьалайги ран.\nГьанже йигин абе Гъарабагъалда\nКапураб махI буго росдадасаго.\nПарччи цIун бачIуна болъоназул би.\nКилищ-малъ хIуларав хIама-къажарав\nГьаб кочIол магIна жиндир узданаб черх чияе, хIама гIадин, бичи Бахтикаца какиялъулъ буго. Яц-яс йичунги, гIагарлъиялъ боцIи боси гьелъ рогьолъун рикIкIун буго. Жий гьедин росасе кьунилан, жиндирго хвараб-чIвараб гIагарлъиги рехсон, вац ГIуммаханидаги, гьесул вазир ГIалискандидаги гIайибал чIвалел руго Бахтикаца. Жиндего рачIарал чIегIерал къоязул бицун, магIу тIолеб буго гьей ясалъ. Ракьулъ рахчарал умумулгин гIагарлъи рехсон, жиндиего кIалалъ хвел гьарулебги буго, жинцаго жиндиего хвел босизе кIвечIониги.\nХайдакъ-уцумиязул яс Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьавурав васасда цIар – ГIуммахан букIун буго.\nМухIамад абурав нуцаласул кIиабилей чIужу – бусурманлъарай гуржияй ккола. ЦIар гьелда – Марйам букIун буго. Гьей Марйамица МухIамад-нуцаласе Гебек абун цIар лъурав вас гьавун вуго.\nГебек-нуцал,  соналъ гьесулго яцгIал КIилъилалъ цо лагъасда чIвазавураб мехалъила гьев Гебекил Сурхай абун гьитIинавго вас витIун вуго ТIукитIа росулъе, КIудияв Нуричу абурав чиясда аскIовейила. Керен кьун хьихьарав жиндирго вас балъгого чияхъе витIулеб мехалъила, ЧIуркьин абурай гьесул эбелалъ абун руго гьадинал рагIаби:\nИнсул кьибил кьалаб кьурул милъиршо\nКьун арабин дица тIукадерихъе.\nКьолбода рихараб цо лочнол хоно,\nАманатха, тIукал, щулаго рукIа.\n1148/1735-36 соналъ ЦIоралда чIварав ГIумма-нуцаласул лъималазул – МухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал – ханлъи жидедаго жаниб букIун буго. КIиявго вац рекъон, цоцаде ургъел бикьун, кIиявго цолъун, цо чияс гIадин хьвадизабулеб букIун буго гьеб. Ваамма ханлъиялъул цIар МухIамад-нуцаласда букIун буго.\nМухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал заманаялъ, гьижрияб тарихалъул 1153/1741 соналъ, Надир-шагь Гъазигъумекиве кIудиял боялгун вачIун вукIун вуго. Надир-шагьасдехун дандечIей гьабизе кIвечIого, Чулахъ-Сурхайгун гьесул хъизан Надир-шагьасул кверде ун руго.\nНадир-шагьасул кверде ин жидер ламусалъ къабул гьабичIел Чулахъ-Сурхайил лъимал – МухIамадгин МуртазагIали — Хунзахъе кIанцIун руго МухIамад-нуцалгин49 МухIамадмирзаде тIаде, аманги гьарун. Гьел хундерил ханзабазги Сурхайил лъималазда, – МухIамадгин МуртазагIалида – кIудияб хIурмат-хъатир гьабун хадуб, абун буго…\n[МухIамад-нуцал чIван вуго 1187/1773-74 соналъ Ширван абулеб улкаялъул Шамах абулеб шагьаралда жанив, чияца рекIкI гьабун].\nГIумма абурав нуцаласул вас МухIамад-нуцаласе ГIуммахан гьавун вуго [Хунзахъ росулъ] гьижрияб тарихалъул 1175/1761-62 соналъ ХанмухIамадил яс Бахуца – Хайдакъалдаса ячарай чIужуялъ. ГIуммаханил эмен МухIамад-нуцал Шамахаялда пучхъалихъе. чIван вуго Дербенталдаса вачIарав ПатагIали-ханасул чадиралда жанив, гьадаб цебе рехсараб куцалъ.Эмен чIвараб мехалда санаде вахинчIев ГIуммахан – анцIила кIиго-лъабго сон барав чи, – 1188/1774 соналъ жидерго умумузул ирсияб ханлъи хьвадизабизе лъугьун вуго.\nМухIамад абурав нуцаласул вас ГIуммаханил лъабго чIужу йикIун йиго.\nГIумма-нуцал КIудияв. Сурат бахъана М. Шабановас\nГIуммаханил лъимал – кIиго яс йикIун йиго, вас вукIун гьечIо. Руччабигин ясазул цIарал гьал рукIун руго:\nТIоцеесей чIужу – жиндирго яцгIал КIилъилай, МухIамадмирза абурав имгIаласул яс йикIун йиго. Гьей КIилъилалъ гьабураб лъимер ГIуммаханил букIун гьечIо.\nКIиабилей чIужуялда цIар Хъистаман абун букIун буго. Гьей Хъистаманги Хайдакъалдаса ячарай йикIун йиго, уцумиязул яс. Хъистаманица гьаюрай ГIуммаханил ясалда цIар Баху абун букIун буго. ГIуммаханица гьей Баху кьун йиго Жунгуталдаса СултанахIмадие – цее рехсарай жиндирго яцалъул васасе.\nЛъабабилей чIужуялда цIар букIун буго Дарижа абун. Жиндирго заманалъ берцинлъиялъул рахъалъ цIар гьабулей гIадан йикIун йиго.\nГьей Дарижа бусурманлъарай гуржияй йикIун йиго– гуржиязул бетIергьан ГьерекIли-ханасила ГIуммахание сайгъаталъейила йитIун ячIарай, бахIаралъе букIине кколебщинаб къайиги кьун. Гьей магIарухъе ячIун йиго лъабго гIалагун, лъабго бартигун, лъабго лагъгун, цо гъарабашгун цадахъила. Дарижал рукъалъ чIараб бакI ЛъагIилухъ росу букIун буго. Гьей Дарижаца ГIуммахание гьаюрай ясалда цIар ЯхсипатIимат абун букIун буго.\nЯхсипатIимат абун цIар гьелда абиялъе сабаб: ГIуммаханил инсул вацасул – МухIамадмирзал – чIужу Яхсиялдаса ячарай ПатIиматин цIар тарай гIадан йикIун йиго. ГIуммаханил яс ЯхсипатIиматил эбел-эмен хун хадуй60, гьелъулго яц61Бахуца гьей инжит гьаюн йиго: гуржиялъе гьаюрай яс – лагъ абун.\nИнсул – гьев шагьидлъун хадуб – щвезе букIараб боцIиги Яхсипат1иматие кьечIого, гьей яс [Бахуцаги КIилъилалъги] КIахъ абураб росдал бакътIерхьул рахъалда букIараб Ханасул кули абулеб цо колотIа тун йиго. Рос-рукъалде инчIей гIолохъанчIужу йикIун йиго. Хунги йиго ЯхсипатIимат гьижрияб тарихалъул 1229/1813-14 соналъ, тIагIун абулеб унтудалъун.\nЯхсипатIимат рехсараб колотIа хун йиго. Гьелъул хобги КIудияб нухлул рагIалда буго – Хунзахъа ЛъарагIалде гIадамал хьвадулеб, кIахъиязул магъилъан бугеб\nВазир ГIуммаханил вукIун вуго ГьоцIалъа – ГIалиханил МухIамадил вас ГIалисканди62. Гьев ГIалискандида гIадамаца абулаан КIудияв ГIалисканди абун.ГIуммаханил мирзалъун63 вукIана Хунзахъа Дибир-къади абулев чи, Макъсуд-къадиясул вас . Гьев Дибир-къадиясда МухIамадшапигI-мирза абураб цIарги абулаан. ГIадамазда гьоркьоб машгьураб бицен буго, ГIуммаханица абулеб букIараб абун: жиндир гIадав гIакълу цIикIкIарав вазирги, гIелму цIикIкIарав мирзаги цересел ханзабазе щвечIилан абун. Гьединал гIелмуялдалъун машгьурал чагIиги рукIун руго гьел.\nХIадур гьабуна Тимур Айтберовас\n← Аваро-чеченские правители из династии Турловых\nС волком на знамени →


Экономика, Январь 01, 2015\nГъурущ: букIунги ургъел, гьечIониги ургъел\nГьал къоязда МахIачхъалаялъул ва Дагъистаналъул цоги шагьаразул сипатлъун лъугьун бугин абизе бегьула банкоматазда сверун ва банказда рогьаралдаса гIадамазул халатал читIирал рихьи. ГIадамаз хIаракат абахъулеб буго хехгьабун банказдаса жидерго гъурщал нахъе росизе. Халкъалъул цогидаб бутIаялъ хехал тадбирал гьарулел руго гIарац сунде бугониги буссинабизе ай гьелде кинаб букIаниги къайи босизе\nКиредай рачинел рахунел багьабаз?\nЭкономикияб кризисалъул тIоцересел галаби щванин абизе бегьула Дагъистаналдеги. Республикаялда хиралъизе байбихьун руго кванил нигIматазухъ багьаби. Ричарухъабаз абулеб буго жидецаги къайи хираго босулин, гьеб багьа гьабичIого жидерги рес гьечIин. Экономистазул пикруялда, багьаби жегиги рахине руго.\nКризисаз лъадарараб Россиялъул гъурущ\nНартил багьа гIодобе кколеб букIиналъ ва санкциял гьарун рукIиналъ гIодобе бортулеб буго гъурщил багьа. Амма абизе бегьула гьеб гьелъие цIияб жо гурин ва гъурщие стрессал цереги ккун рукIанин.\nКIиабилеб къо буго Дагъистаналда предпринимателазулгун бизнесчагIазул форум унеб. Гьедин тIоцебесеб къоялъ къотIи-къай гьабун буго ГIахъуша, Табасаран ва Дахадаев мухъазда инвестораз гьаризесел хIалтIабазда хурхарал, 48 млн гъурщил багьаял проектазе.\n21 ноябралда МахIачхъалаялда байбихьана предпринимателазулгун бизнесчагIазул форум. Гьенире рачIун руго Россиялдасаги гьеб тун къватIисаги бизнесчагIи.\nА.Меламедов: Россия хIадурлъулеб буго санкциязул шартIазда гIемерал соназ букIине\nШималияб Кавказалъул федералияб икълималда индустриалияб рахъ цебе тIезабиялда хурхараб хIукмуял къабул гьарун рукIана араб анкьалда Нальчикалда хIукуматалъул комиссиялъул данделъиялда. Гьезул сияхI кьолеб буго Россиялъул хIукуаталъул сайталда. Гьезда гьоркьоб аслияб бакI кколеб буго Шималияб Кавказалда хIалтIулел ругел заводал импорт хисулеб къайи гьабиялде сверизариялъул хIукмуялъ. Кинал заводал ругел Шималияб Кавказалда ва кинаб къайи гьабун гьезда бажарулеб?\nРоссия кваназабизе кIолищ Дагъистаналда?\n«ГIела Кавказ кваназабураб» абураб хитIабаздалъун Россиялъул миллатчагIаз гIужие босун букIараб Шималияб Кавказалдехун жакъа Россия батIияб бералъ балагьизе байбихьун буго. Гьелъие квербакъана Украинаялда ккарал лъугьа-бахъиназ.


Халкъазда гьоркьосел террористал щущахъ риххизаруралдаса 20 сон тIубаялде\nЦохIо эбел-ватIаналъул васал\nДол къояз рагъ гIахьалаб букIана Эльмираеги\nЦIоб гьечIел хъачагъаз Дагъистаналъул ракьалда хъубаб хIетIе чIаралдаса ана къого сон. 1999 соналъул июль. Рии тIадбан букIана Дагъистаналда. Цо лахIзаталъ кьерхана дуниял – киса-кирего накIкIаз рахчана зобал, гIодана мугIрул, гьезул карандасан бецIцIизе лъугьана би. ВатIаналъул кавудал кIалтIе тушманги вачун щваразда гьоркьор рукIарал чарал бахIарзазда бахъараб ццидал кутакалъ жалго жидецаго кунел рукIун ратила дол. Тушман тIаде щвана, имам Шамилил наслабазда дин гьабизе малъизе, Аллагьасе гурони мутIигIлъичIеб халкъалъухъа эркенлъи бахъизе. Гьезда ракIалдагицин букIун буго дагъистанияз жидеда дандчIвай гьабизе, лъикI щварайиланги абун, гьоболлъи гьабизе. Цолъараб халкъалъул ццидаца щущахъ риххизаруна гьезул хьулал. Амма мугIрул рукIана угьдулел, тушманасул хIатIил лъалкIал бакIлъун гурел. Гьезда хIехьезе кIолеб букIинчIо хирияб ракьалда тушманасда хIетIе чIезе малъарал васазул хилиплъи. Дол къояз Дагъистаналда хIукму къотIулеб букIана Россиялъул къисматалъе. ЦIунана дагъистанияз кIудияб улкаялъул цолъи.\nЦоги нухалда дол къваридал къоял ракIалде щвезаризеги журналист Эльмира Кожаевалъул «1999 год. Глазами репортера» абураб тIехьалъул хIакъалъулъ бицинеги данделъун рукIана араб анкьалда МахIачхъалаялда, Р. ХIамзатовасул цIаралда бугеб миллияб библиотекаялда.\nДол къояз рагъ гIахьалаб букIана Эльмираеги. Гьеб байбихьаралдаса лъугIизегIанги, гьелъ дагъистаниязе суратаздалъун бицунеб букIана Болъихъги ЦIумадаги бугелъул хIакъалъулъ. Рагъул кор боркьарабщиналъуй цее-цее йикIунаан Эльмира. Гьеб букIана гIолохъанай журналисталъул ватIаналъе ритIухълъи.\nГьале дица регулел руго гьелъул тIохьол тIанчал - цIидасанги рагIизе лъугьана тункIил кьвагьиги, рагъул гъугъайги, руччабазул магIуги, лъималазул гIодиги. Гьездаго аскIоб – бахIарчилъиги, бихьинчилъиги, къохIехьейги. Дагъистаналъул цолъиялъулги, гьудуллъи-вацлъиялъулги, гъункиялъулги щулалъиялъул хIалбихьулел дол къояз мугIрузул тIогьиб парпадана ритIухълъиялъул ва эркенлъиялъул байрахъ.\nЦохIо эбел-ватIаналъул васал, Россиялъул солдатал. Долдаса нахъе ана къого сон. Дол къоязул бахIарчияб гIелалъ чIухIадго дандчIвай гьабулеб буго КIудияб Бергьенлъи босаралдаса 75 сон тIубаялде. БатIи-батIиял гIелазул кIиго бергьенлъи. ЧIухIадго гьеб ирс хадусел гIелазухъе кьолеб буго гIагарал мугIруз.\nГьеб киналъулго хIакъалъулъ бицине ва ракIалде щвезабизе, цIияб тIехь къватIибе бачIин авторалдаги баркизе рачIун рукIана Болъихъа ва ЦIумадаса ополченцалги, журналисталги, гьелъул гьудул-гьалмагълъиги, дол захIматал лахIзатаз аскIор рукIаралги.\nАбизе бегьула гьеб дандеруссин букIанин гIун бачIунеб гIелалъе ватIан бокьиялъул тарбия кьолеб тадбирлъунилан.\nДандеруссин нухда бачана республикаялда машгьурав журналист Ильман ГIалипулатовас.\nГьес бицана Эльмирал бахIарчилъиялъулги, дол къояз гьелъ бахъараб жигаралъулги, гьитIинаб ватIаналде гьелъул бугеб кIудияб рокьулги хIакъалъулъ.\nЭльмира Кожаевалъул рекIел хIалги, хIалуцинги, цощинаб…илан абураб хIинкъиги цIалдолесда батила гьелъул тIохьол щибаб гьумералда. Унго-унгоги Нугъай авлахъалда гIурай чIинчIикъай гьелъулъ букIун бугебщинаб бахIарчилъи! ТIохьодасан чвахулеб, бецIцIулеб буго мугIрул цIумал гIадал васаздаса, дагъистаниязул цолъиялдаса, гьудуллъиялдаса чIухIиги, тушманасде бугеб рокьукълъиги ццимги.\nЭльмирада иргадулаб тIехь къватIибе бачIин баркана нугъаязул шагIир Анвардег Култаевас, Терекли-Мектебалдаса гьалбадерица, Дагъистаналъул Композиторазул союзалъул председатель Хан Башировас, ополченцал Камил ХIажиевас ва Муртуз ХIасанхIажиевас, журналистал Марат ХIажиевас ва Алик ГIабдулхIамидовас, Дагъистаналъул Руччабазул союзалъул председатель Интизар Мамутаевалъ ва цогидазги.\nТIехьалда гьединго бицунеб буго ЦIияб Лак районалде ва Гъадаралде хъачагъал рачIиналъулги. ТIехьалда лъун руго дол къоязул хIакъикъаталъул хIакъалъулъ бицунел суратал. Щибго цIаличIониги, суратазухъ ралагьарал гIола, дол къоязул къваридаб къиса ракIалдещвезе.\nДандеруссиналъул ахиралда тадбиралде рачIаразе баркала кьуна авторалъ:\n- Дол къоязул нугIзаллъун ккола тIехьалда лъун ругел сураталги, Дагъистаналъул мугIрулги, мугIрузул борхалъиялдасаги тIадегIаналлъун ратарал бахIарчиял васалги, аскIор ругел гьалмагъзаби къанщидал, сударал ракIалги. Амма нилъеда кIвана Дагъистаналъул гьаракь цоги нухалда дунялалда рагIизабизе. Дие гьаниб бицине бокьун буго цо лъугьа-бахъиналъулги. ЦIияб Лак районалда цо херай гIаданалъ жиндирго минаялъув вахчун вукIун вуго захIматго лъукъарав гIурус солдат. Хъачагъазда гьеб лъан буго ва хералда лъазабун буго, солдат вугеб бакI бицинчIони, 14 сон барав гьелъул васасул вас чIвазе вугилан. Гьеб мехалдаги мукIурлъун гьечIо херай. Цинги живго солдат вачIун вуго къватIиве. ЧIван вуго хъачагъаз гьев. Чанго соналдасан чIварав гIурус солдатасул эбел кIалъан ячIун йиго Дагъистаналде жиндир васас гIумру кьураб, берал къанщараб ракьалъе къулизе ячIине бокьун бугилан. Гьеб гурищ бахIарчилъиялъулги гьудуллъиялъулги кIудияб ва цIакъго берцинаб мисал. Цогиги бокьун буго дие абизе. Нилъги чачаналги ТIадегIанав Аллагьас гIадада гуро мадугьалзабилъун ккезарун ругел. Нилъеда гьоркьоб гьудуллъи гьечIони, кIиябго миллат тIегьазе гьечIо. Хъачагъалилан тIолабго халкъалда абизеги рекъараб гьечIо. Дагъистаниял руго гIакъилал гIадамал. ГIакълу бергьинчIони, рахIму гьечIолъиялъги вахIшилъиялъги кверщел гьабула, -ян.\nЛъугIана дандеруссин. ЛъугIана чIахIияб гIелалъ хадусеб гIелалъе кьураб Бихьинчилъиялъул иргадулаб дарс. ХутIана бергьенлъиги, гьудуллъиги, вацлъиги. ЦохIо эбел-ватIаналъул лъималазул талихIги. Гьелда хIур хъвазегIан, гIумру кьезе хIадураб бахIарчияб наслуги.\nЧан нухалдаха ракIалде щолел мугIрул цIум МухIамадзагьидил: «Ниж цохIо эбел-ватIаналъул лъимал руго»,- ян абурал рагIаби…\nПрочитано 196 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 09 сентября 2019 15:16\nДругие материалы в этой категории: « Интернеталъул гIасруялъул гIузраби\tХицIиб магъилъе »\n13:28, 31 июля 2021, 16\n13:25, 31 июля 2021, 16\n13:21, 31 июля 2021, 13\n10:44, 31 июля 2021, 38\n10:41, 31 июля 2021, 38\n21:50, 30 июля 2021, 103\n21:47, 30 июля 2021, 102\n13:23, 30 июля 2021, 153\n12:56, 30 июля 2021, 166\n12:20, 30 июля 2021, 147