РакIалдещвеязул щенон балеб цIад\n25 январь нилъер улкаялда кIодо гьабула студентазул къо хIисабалда. Гьединго гIурусаз гьелда Татьянал къойиланги абула. Бищун талихIалги аваданалги сонал студенталъул ругеб заман букIанин абулелъул, нижер пикру ккана цо-цоязул ракIалдещвеял кьезе.\nХIусен Казиев, РФялъул мустахIикъав артист:\nДир студентлъун вугеб заман ана берцинаб Типлис шагьаралда. Гьениб щвана дие артистасул лъайги букIинеселъе гьунарги. Гьениб дица хIетIе чIечIеб бакIги тун батиларо. Типлисалъул музеялги, театралги, кIалгIабиги гIагараллъун лъугьана дие. ГIемерал гьудулзабиги руго гьениса, гьезул чангиязулгун жакъа къоялъги бухьен къотIун гьечIо.\nКIиабилеб курсалда дун вугеб мехалъ нижер группаялъул нухмалъулес бахъун букIана нижги гIахьаллъараб кино. Нилъер республикаялъул телевидениялдасаги бихьизабун букIана гьеб. Гьединго риидал дун рокъове щвезе вачIиндал, Буйнакскиялда театр бугеб заманалда гьениб лъолаан нижер курсалъ хIадур гьабураб студентазул спектакль. Гьединал хинал ракIалдещвеял хутIана Типлисалда цIалулел соназул.\nКепал лъугьа-бахъиналги камилищха студентазул. Цадахъ цIалулел гуржиязул гIолохъабазе интерес букIунаан нижеца бицунеб магIарул мацIалъул. Гьеб жидедаги малъиларищан рукIунаан. Цо рагIи гьезда малъулаго цадахъ чанги къваригIел гьечIеб цо-цо каламги малъулаан нижеца копоего. Хадуб гьелъул магIна бичIчIидал, барщунги рукIунаан гуржиял.\nКванихъ кьезе шагьи гьечIого хутIидал, чIорогоял шушби жанире кьунги гьабулаан гIарац. Цо нухалъ ккараб бицинин. Нилъер аниса гьоболлъухъ рачIунел ракьцояз цадахъ бачIун букIана чемодан цIураб икра. Босун цо гьелъул цIорол банка нижеда цебеги лъуна гьез общежитиялда. Аб щибжоян гьикъидал, икра бугин бицана. Амма дида доб мехалъ икра щибали лъалеб букIинчIо. ТIинчI лъезе унеб мехалъ къоркъоца къватIибе рехулеб жоялда релълъун бихьана дида гьеб доб мехалъ ва кваназе ине инкар гьабуна. Хадуб цадахъ цIалулел гуржиязе кьураб мехалъ, гьел риххун хутIана бокьаниги кодобе щолареб машгьураб деликатес дица гьедин чIобого кьураб мехалъ.\nШамил ХIасанхIусенов: «Гъуниб районалъул гIолилал» жамгIияб цолъиялъул нухмалъулев:\nДун цIалулеб заман цIакъ захIматал, рахIатхварал соназде данде ккана. Эбел-инсуеги нижееги ургъел бугеб мех букIана. Бугониги, гьезие кIудияб кIвар букIана дун тIадегIанаб цIалул идараялде ворчIиялъул. Доб мехалъ дие бокьун букIана мединституталде лъугьине, амма доб мехалъ рукIарал тIалабазда рекъон, дие битI ккечIо гьениве лъугьине. Гьединлъидал дица тIаса бищана политехникияб институт ва гьелдаса пашманлъичIо. ГIумруялъул лъикIаб школа батана дида гьениб. Общежитиялда гIумру тIамизе ккарав чиясда гурони бичIчIуларо гьеб. ЗахIмалъиги ракъи-къечги бихьичIого хутIуларо студентасда, амма захIмалъиялъ лъадараравгIан лъугьуна инсанасул къвакIараб пикруялъул ва щулияб хасияталъул чи. Гьединго гIемераб буго гьениб цадахъ ругел къайи-цадахъазда бараб жоги. Гьелъул рахъалъги битI ккана дие. Сахал гIолохъаби рукIана цадахъ.\nМугIалимзабиги рукIана камилал. Киданиги кIочон теларо Абакар Адуевич абун дие дарсал кьурав мугIалим. Дидехун кидаго хинаб бербалагьи букIана гьесул. Гьелдаса пайдаги босун, цIалулъ нахъе кколел гIолохъабе кумек гьарун аскIове индал, гьес абулаан жиндие кумек гьабизе бокьулин гьунарги пагьмуги бугел студентасе, гьел дуца бицунел гIоркьилазе гьеб хIажат гьечIин, гьезда гьадинги батулин гIумруялда жидерго бакI. Гьес абухъе ккезеги ккана.\nЦIалуде рокьи гьечIевгIанщинав чи нахъа лъикIаланго магIишатги дандебилълъун руго жакъаги. Гьелъул магIна кколаро цIали хIажат гьечIеб жолъун бати. ГьечIо. ЦIализе ккола. Амма кин букIаниги, щивасда батулеб буго гIумруялда Аллагьас къачIараб бакI.\nЖакъа ругел студентазулъ, дун цIалулеб мехалда рукIаралги данде ккунани, доб цебе нижер цIалуде букIараб гъира, чIаголъи гьечIо гьезулъ. Эбел-инсуца квер чIвалеб букIиналъ тIаса-масагояб буго гьезул цIалуде бербалагьиги. Студентлъун вугеб мехалда диего щвечIеб жо гьезие щвезе бокьун вукIуна дун, гьел рекIеда ратизарулев. Амма гьелдаса пайда босулев чи гIемер вугищали лъаларо.\nЖамалудин МалламухIамадов, гIелмияв хIалтIухъан:\n90-абилел соназул бищун захIматаб мехалъ ккана дун шагьаралде цIализе. Мискинго рукIана гIадамал. Студентал абуни бищунго хъарцинаб куцалъ хутIун рукIана. Тукадаса чед босизе ирга кквезе гIоло къаси кватIараб гIужалъ ине кколаан гьениве. РогьинегIан хутIараб мехги букIана чанги. Гьедин къо бихьун щвараб чадида тIагIамги батIияб букIунаан. Эбел-инсуца магIарухъа битIун щиб-щибниги нигIматалъул квен гьабуни, гьебги ун батулаан бикъун. Общежитиялда дунго гIадин ракъарал студентал гIемер рукIаралъул, хъаравуллъи ккун бажарулароан. Квен бикъаниги кIваричIин, хьаггIаги нахъбуссинабейилан лъазаби чIван толаан цо-цояз.\nОбщежитиялда рукIа-рахъиналъул суал цIакъго захIмалъидал, гIагарал чагIазул бакIалдаги вукIана рукъалъ. Автостанция бугеб районалдаса вахъарав лъелго унаан педуниверситеталде щвезегIан. Транспорталъухъ кьезе гIарац кидаго букIунароан, гIарац букIаниги, жибго транспортги къанагIалъун букIана.\nАмма гьединаб бигьалъи гьечIеб заман букIаниги, цIалудехун рокьи сундаго къезабизе кIвечIо. Бищун талихIаб заманлъун хутIана студентлъун вукIарал сонал. Гьанже ругел студентазухъги балагьула дун. Сундулго рахъалъ санагIалъаби ругеб гIасруялда цIализе щваниги, гьезие гьелъул ургъел гьечIо. РакI унтун цIалулел гIолилал жакъа дагь руго. Узухъда, гьезул щивасда батила жиндиего насибаб бакI. Амма жанисан, рухIияб рахъалъ, цIакъ мискинго рукIине руго гьел.\nМухIамад АхIмадов, халкъияв шагIир:\nБищун талихIал сонал рукIана Москваялъул Литературияб институталда цIалулеб заман. Гьенир гIадал мугIалимзаби цоги цIалул идарабазда рукIанадайилан ккола дида жакъаги. Достоевскиясул творчествоялда тIасан хасаб курс бачунев профессор вукIана Виктор Артурович Богданов абун. Гьесул гIадат букIана лекция цIалун лъугIулеб мехалъ килищ эхеде борхулеб. Борхараб килщиде студентасул цонигияс кIвар буссинабулеб бугищали халгьабун чIолаан гьев. Амма гIемерисезе гьелъул кIвар букIунароан. Цоял кучIдул хъвалелниги, конспектазде тIаде къулунниги, жидерго пишаялде машгъуллъун рукIунаан. Цо нухалъ иргадулаб лекциялда килищ борхидал, дун валагьун чIана гьесухъ. Гьебги цIакъ рекIее гIун, дида аскIове вачIана профессор. ХутIарал студенталги къватIире ритIун, цохIо дие цIалана кинабго лекция. Гьелъ цIакъ асар гьабун букIана диеги.\nГьединго гIурус мацI кьолаан цIакъ хIалимай кIиго чIужугIаданалъ. Кидаго радал тIоцебесеб гьезул дарс букIунаан. Лекция байбихьилалде, лъимал, нуж радал кванан ратуларинги абун, кидаго цадахъ букIунеб термосалъусан бухIараб чай яги кофеги тIун кваназарулаан, данде бутербродалги кьун. Гьезул адабги хутIана кидаго рекIелъ.\nГьанже ругел студентазул гьединаб аваданабги чIагоябги гIумру букIинин кколаро.\nРабадан МухIамадов, гIалимчи, археолог:\n1980 соналъул 10 январь. Доб мехалъ дун вукIана Ростовалъул пачалихъалъул университеталда историялъул факультеталда ункъабилеб курсалда цIалулев. Гьеб мехалда нижеца гьабуна «бакъвараб» студентазул ригьин. Цудунго радалиса ЗАГСалде рачIана автобус цIурал бахIарасулги бахIаралъулги гьудулзаби. КIиабилеб машина букIана, автобусалда дандеккун, цIакъго чIухIараб – ГАЗ-24 «Волга»! ТIад рухьарал шариказ ва лентабаз жанив вугев чи вихьизе толев вукIинчIо.\nЗАГСалда ккарабщинаб дица гьанже гьоркьоб биччалин. Регистрация лъугIун хадуб кIиябго машина къокъана. Светофоралда нижер машина лъалхъарабго, дида вихьана нухда эхетарав дир гIелмияв нухмалъулев, машгьурав археолог. Гьев вукIана хасалил тIагъурги лъун, хинаб хъабарчаги ретIун. ХIатIазда – валенкаби, кодор – ччугIа кколел алатал. Дида лъалаан дир «руководитель» гьеб къоялъ ччугIа кквезе Дон гIурухъе унев вукIин, амма гьадинан ниж нухда данде ккелилан ракIалде кисаха кколеб.\nБащдаб сагIаталдасан кафеялде автобусалъ рачун щварал нижер гьалмагъзабаз бицана «ччугIихъангун» азул ккараб лъугьа-бахъин.\nНижер «Волгаялда» хадуб гIедегIулеб букIараб автобус водителас чIезабун буго (дос квер борхидал):\n- Херав, вокзалалде щвезегIан вачинин, рекIая, - йинги абун.\nЖанир ругел «пассажираз» гьасде гьедигIанго халгьабун гьечIо, жидерго харбида, бицунеб-толелда рукIун. 10-15 минуталдасан маххул нухлул вокзалалда гIодове рещтIунаго, «ччугIихъанас», надалде далараб тIагъурги тIаде борхун, абун буго:\n- Гьалмагъзаби, нужеца Рабаданидаги Зинадаги дир салам бице! - ян.\nКиналго гIажаиблъун хутIун руго, кисандай гьав херасда нижер бахIаравги бахIарайги лъалел абун. Дица гьев дир «научный руководитель» вугин абидал, киналго релъанхъана…\nНахъисеб къоялъ дицаги чIужу_ялъги кьуна хасалил сессиялъул иргадулаб экзамен, щвана «щуйилал». Бакъанида ниж жиндихъего гьоболлъухъ ахIана дов дир гIелмияв нухмалъулес:\n- Гьа, щванищ нужее сон дир салам, - абун велъанхъана ав, къокъаб магжида кверги бахъулаго.\nДругие материалы в этой категории: « Рищиялги сасана, ахIи-хIурги дагьлъана\tНилъерго ракьалде гьалдолеб рокьи »


Ункъракь (на аварском языке)\nСайгидахIмад АХIМАДНАБИЕВ, Хасавюрт район ЦIияб Сасикь росу\nУнкъракьалда гьоркьоре уна ЦIумада районалъул Сасикь , Къеди , Сильди , Гьакъо , Гъоркьхъварщини, ТIадхъварщини, Метрада, Цихалахъ ва Хушет росаби.\nРайоналъул цойгидал росабазда данде ккун гьезул хаслъи буго - гьел киналго росаби болмацIалда кIалъалел, ай жидерго цойги мацI гьечIел рукIин.\nМакъалаялъул авторас бихьизабухъе, гьел росабазул хIакъалъулъ цIакъго дагьаб гурони материал газет-журналазда хъваларо (гьениса хъвадарулел чагIи гьечIолъиги батила гьелъие гIилла). Кинниги гьел росабазул тарих цIалдолезда, хасго гьел росабазул гIадамазда лъай мурадалда, СайгидахIмад АхIмаднабиевас батIи-батIиял тIахьаздаса, архивазда ругел хIужабаздаса, гIурусалдаса буссинабун хъван буго гьаб макъала. Гьенирги цо-цо цоцазде дандекколарел бакIалги руго, рукIаниги х1акъикъат лъаялъе мунпагIат букIинин гьел рахъулел руго.\n«Ункъракь - цIакъ борхалъуда буго, гьелдасан тIадегIан Аллагь вуго» - ян хъван буго «Кавказ» журналалда 1849 сонадда. ЦIакъго рикIкIад, цIакъго борхалъуда букIиналъ Ункъракьалъул жамагIат чияда бачIеблъун ва жибго жинда чIараблъун букIана. Борхалъуда Аллагьасда гIагарда рукIиналъ батилин гьез Ислам жидерго г1умруялъул къанунлъун бищарабилан хъван буго добго журналалда. ХIакъикъаталдаги гьел росабазул гIадамал церега рукIана шаригIатги тIарикъатги лъикI лъалел, гьелъул тIалабалги кколеб куцалъ тIуралеллъун, гьанжеги руго. Гьедин рикIкIад рукIиналъ гьел росабазул гIадамал 1844 сон адде щвезегIан имамзабигун гъазаваталда гIахьаллъиялъулги ц1акъго мукъсанал гурони хIужаби гьечIо. Гьеб соналъ, Къеди ги Гьакъоги рукIарал нуцалзаби тIагIинаридал, танила гьенив Шамилица наиблъун Сасикьа Хатил МухIамад. Гьесул 150 рекIаравги 320 лъелавги мурид вукIанин хъван буго церегосел тIахьазда.\nУнкъракьалъул росабиги цоги бакIалдаса рачIун чIарал магIарулаздасан лъугьарал руго. Гьезул гIорхъаби: бакъбаккудасан хъвар щалгун ва тIиндалгун, югалъул бакъбакку дасан гуржиялгун ва цIунтIалгун, югалдасан ва югалъул бакътIерхьудасан гуржиялгун, севералдасан чачаналгун ва севералъул бакъ баккудасан ч1амалазулгун руго. Гьездаго гъорлъ руго батIияб миллаталъул лъугьарал тухумалги. Масала: Цихалахъ росу Чачаналда са бид виххун Цихалди росулъа вачIарав чияс ккураб бугин абула. Буго Сасикь Таба сараналдаса вачIарав чиясдасан лъугьараб тухумги, - Гуржиялъа вачIарав чияс дасан лъугьарабги, гьединго руго цогидал росабалъги.\n1614, 1748 ва 1906 соназ Ункъракьалда раккарал къавуда ва вабаъ унтабаца гIемерал гIадамал хвеялъ, росабазул гIорхъабазулги хиса-басиял ккана. РукIана бащадалдасанги . цIикIкIун г1адамал тIагIарабги, гьеб унти щвечIелги росаби. Дагьал хадур соназ Ункъ ракьалъул росабазги кьолаан хунздерил ханасе магьало. Масала: Сасикь , Къеди , Сильди ва Гьакъо росабаз кьо-къо чахъу, метрадисез 30 къали пурчIинадул, хушетисез цо оц. XVIII г I асруялдага гуржияз Ункъракьа лъул росабазул ракьал толарого рук I ун, гьез аск I ор ругел т I индадерида гьарула, гуржиял жидер ракьалдаса нахъе къот I изе кумек гьабеян. Ункъракьалда рук I арал гиназал — Амирх I амзалги Малачилги бет I ерлъуда, т I индалгун лъугьун гуржиял нахъе къот I ула, гьезул росабиги риххизарула. 1837 сонадда тушазул лъабго росдаца магьало кьолаанила гьел гиназазе, — ян хъван буго генерал Клюки фон Клюгенауца «О некотрых обществах Дагестана», - ян абураб жиндирго хъвай- хъваг I аялда, 1839 соналда. Гьеб кумекалъухъ Ункъракьалъул г I адамаз жидерго ракьалъул цо бут I а кьуна т I индадерие. Гьениб бараб буго т I индадерица гьанже бугеб Эчеда росу.\nШамил имамасул гъазаваталъул соназ лъалаго хисана Ункъракьалъул гIадамазул рукIа-рахъин. Къеди ги Гьакъо ги РукIарал хунздерил ханасул нуцабаца лъикIалщинал мугIрулги, рекьулел ракьалги ккун, гьезул гун гIемер дагIба-рагIи кколаан. Жидергоги мукъсанал гурони ракьал гьечIел Ункъра кьалъул гIадамазе, гьеб кIудияб зулму букIа на. Имамас хунздерил ханзаби мутIигI гьарун хадуб, 1844 сонадда нуцабаздаги лъазабуна, гъазаваталда дандечIараб хIаракатги жибго тун, ярагъги нахъе кьун чIаян. Амма гьел имамасул амруялъе мутIигIлъичIо. Имамас- ги, сверухъ ругел росабазул муридзабиги данде гьарун, гьезде гьужум гьабуна. Гьезул гIемерисел чIвана ва гьезухъ рукIарал мугI рул: Игьадахъ, АпаратIа ва Гьиндухъ байтул- малалъе рахъана, гьединго рахъана рекьулел ракьалги. Имам асирлъун хадубги гьеб лъабабго мегIер ХIукуматалъул казнаядде ана, гьезги гьел тIад ясахъги лъун сверухъ ругел росабазухъе ижараялъе кьолел рукIана. 1906 соналда гьакъо сезул жамагIаталъ Пача ясул Кавказалда вугев начальникасухъе хъвараб гIарзаядда буго: «Ниж Гьакъо росдал ЖамагIат Шамилил гъазаваталъул замана бачIинегIан нижго бетIергьанаб Игьадахъ магIарда боцIи хьихьун рукIунаан, Шамили ца нижер хIакимзабиги чIван, нижер мегIер бахъана. Россиялъул хIукумат бачIиндалги гьеб мегIерадда кверщел гьез гьабуна. Гьел далъун ниж боцIи хьихьизе рес ГьечIого ху- тIун руго, 1000 хIайван ва 10 азаргоялде баха раб гIи бугониги нижер кIиго десятина гурони ракь ГьечIо. Бегьулеблъун батани гьеб нижер букIараб мегIер нижехъе нахъбуссинабе» - ян. Дагъистаналда вугев рагъулав губерна- торас гьезие кьураб жавабалдаги хъвалеб буго: «Г1анди округалъул Гьакъо росдал гIарзаядда рекъон гьезул букIараб Игьадахъ мегIер нахъ- буссинабизе гьабсагIат рес гьечIо, гьеб гьез дасанги мегIерадце хIажатал цойги росаба зухъе ижараялъе кьун букIиналъ, гьезие цIараб заман лъугIичIого», - ян.\nГьединабго хIал букIана АпаратIаги Гьин духъги мугIрузулги. ХIукуматалъул ракьа зулги хиса-баси ккедал, Гьиндухъ мегIер Чачаналъул ракьазде гьоркьобе ана, Игьа дахъ мегIер 1958 сонадда сасикьезул колхо залъе кьуна.\nИмам асирлъун хадуб пачаясул хIукуматалъ бакIалъулал хIакимзаби тезе бай бихьана. ГIемерисел имамасго тун рукIарал наибзабиги диванбегзабиги тана гьез жидерго бакIазда. Ункъракьалъул наиблъун 1860 соналъул ахиралда, имамасул Калугаялда вукIарав хазиначи — КIаратIаса ХIажияв тана. Гьеб заманалъ Ункъракьалъул росаби Аргу налъул округадде гьоркьор унаан. Ункъ- ракьги, чIамалалги, тIехIнуцалалги, гIандал ги, гумбеталъулалги Терский областалъул цIияб рагьараб Панди округадце кьуна. Гьебго соналъул январь моцIалда Ункъракьалъул росабаз пачаясул администрациядда рази гьечIолъи загьир гьабуна, гьез лъурал магъа лаби кьезе захIмалъиялъ ва кирго ругел гьезул постаз ва хъулбуз жидее бокьаралъуре ине, рачIине квалквал гьабулеб букIиналъ. Чача наддеги Гуржиялъеги хьвадун даран-база ралда гIумру гьабулел росабазе гьезул гIадлу къо анагIан захIмалъулеб букIана. Ахирги 1861 соналъул 24 маялда Гъоркьхъварщиниса Каракул МухIамадил бетIерлъиялда 50 чиясдасан гIуцIараб къокъа тIиндадерил рохьор цIул къотIулел рукIарал Куринский полкалъул рагъухъабазде тIаде КканцIана ва 16 чи чIван, щугояв лъукъун, гьезул ярагъги босун цереса ана. Гьезул къокъаядце цойгидал росабазулги гIадамал цолъизе байбихьана. ХIинкъи букIана гьеб «унти» цогидал росабаздеги тIибитIиялъул. Гьел бунтчагIазда данде ине Дагъистан областалда бугеб армиялъул командующий, генерал-майор Лазарев Преобреженский кьоде вачIана (Инхелосезул кьо) цадахъ 800 рекIаравги 400 чи милициялъулавги вачун. Сверухъ ругел росабалъа наиблъияздасан ракIарана 18 сотня ярагъгун ГIадамазул.\nМилициялда хадур ункъо гIарадагун Да гъистаналъул конно-иррегулярнияб полкги, лъабго батальон лъелазулги букIана. Каракул МухIамадица жиндирго рахъалде цIана цIи кIкIарасел ункъракьалъулги чIамалазулги росабазул ва г1анди гIурул квегIаб рахъадда киса-кирего гъоркьчIел гьабун чIун рукIана. Амма рагъухъабаз битIахъе гьезде тIадеги и нчIого, бунтчагIи сверун кквезе гIамал гьа буна. Гьел Г1анди магIарда тIасан Гьаквари сезул мугIруздеги ун, гьенисанги къеди се зулги чачаназулги гIорхъоде рачIана. Гьениса Умалги Атабайилги кумек щвезе букIараб Каракул МухIамадил къукъаялъул хьул къо тIизабуна. Гьенир лъикIаланго рагъухъабиги тун, Игьадахъ магIардасан сверун гьел Гьакъо росулъе рачIана. КIуди-кIудиял хIа кимзабигун генерал гьениве вачIин ункъ ракьалъулги чIамалазулги росабазе хIик матаб жолъун букIана. Шамилил мурид забицин щвечIеб росулъе генерал вачIиндал бичIчIана гьезда Каракул МухIамадил иш цебе унаребльи. Росабазул бегавулзаби рачIана генераласухъе мтIигIлъи загьир гьабун ва МухIамад хутIана росабазул кумек гьечIого. БукIаниги гьев жиндирго гIадамалгун ар миядда данде рагьде лъугьинин чIана. Генерал Лазаревас гьел росабазул бегавулзабазда лъазе гьабуна: «Нужеца Каракул МухIамадгун ругел ну жерго росабалъа гIадамал нахъе рачун жиндихъе рачIинчIони, жинца нужер гIадамазда гурхIел гьабизе гьечIо, росабиги рухIила, магIишатги бахъила» - ян.\nЖидерго мискинаб буголъияддаса ра тIалъиялда хIинкъун гьез Каракул МухIа мадгун рукIарал 142 чи вачун вачIана. Живго МухIамадги, гьесул дурцги, цойги микьго чиги кверде рачIинчIого чIана. Гьел кквезеян Лазаревас Ункъракьалъул наиб ХIажиявги, ТIелекьа наиб МуртазагIалиги, Доногьонол МухIамадги, 30 милиционерги витIана.\nГьезги маслихIаталъеян, цин гьев вугеб бакIадде рачIана, гьел тохлъарабго тIадеги кIанцIун, гьезул цевехъанги цадахъ рукIа ралги ккуна. Гьеб бунталъулъ гIахьаллъаразе кIуди-кIудиял зулмаби гьаруна пачаясул хIукуматалъ. Каракул МухIамад ва цо чангояв чIван, хутIарал Сибирадде ритIана.\nБукIаниги, 1862 сонадцаги рахъана ункъ ракьалъулал пачаясул хIукуматалъул гIадлуядде данде. Гьеб нухалъги жалго бергьунареб питнаги бекьун, тIадеги хIукуматалъ тами хIадде цIана. Хадусел соназги камулел рукIинчIо гIурус армиялъулгунги бакIалъулал милициялъулгунги тунка-гIусиял. Сонал анагIан цIик1к1унел рукIана росабазда лъолел магъалаби, квалквалал гьарулел рукIана жидеего магIишаталъе Чачанаддеги Гуржиядцеги хьвадулел гIадамазе.\n1871 соналъул октябрь моцIрол бакьулълъиялде цIидасан гьелегьана 10 соналъ гIодобуссун букIараб цIа. Гъоркь букIараб магъалоядде тIадеги щибаб рукъаддасан цо-цо гьурущ бакIарулеб бугилан рагIидал, Ункъракьалъул росабаз, хасго хушетисез, гьеб кьечIого чIезе хIукму гьабуна.\nГьеб заманаялъ гьенив наиблъун вукIарав КIаратIаса ХIажияс жиндир кумекчи Сасикьа ГIисал Дибир витIана хушетисезухъа магьало бакIаризе. Амма кидаго жиндир заманаялъ гьеб кьолел хушетисез магьало кьезе инкар гьабуна. тIадежоялъеги, тIокIаб кьезе гьечIиланги лъазе гьабуна. ГIисал Дибир божун вукIана гьеб иш ракълида иналда, амма хушетисезул гьеб цебего ургъараб иш букIана ва цогидал росабацаги жидер рахъкквеядда божиги букIана. ТIадежоялъе, пачаясул хIукуматадда «гьазават» лъазабизе кколин росабалъе хьвадизе байбихьана диниял церехъаби.\nХушетисезул къасд бичIчIидал ГIисал Дибир Гьаквари вукIарав ХIажиясда бугеб хIал бицине ана. ГIемерал соназ росабалъа магьало камичIого бакIараралъухъ жиндие ХIукуматалъул шапакъатал щварав наибасеги гьеб хабар рекIее гIечIо. Гьев хеккого нухда вахъана ва жиндирго нукарзабигун Гъоркьхъварщиниве вачIана. Хадурго хушетиселги бан ярагъгун гьенире рачIана. Гьелгун 1861 соналда хIукуматалъ чIварав Хъварщиниса Каракул МухIамадил лъабавго васги вукIана. ярагъ борчарал хушетисел рихьидал, наибасул кумекчи ГIисал Дибир гьезда аскIове вачIана ва гьел гьениса нахъе ин тIалаб гьабуна. Гьелъул хIасил кколареб бихьидал, Больихъ букIараб Дагъистаналъул бакътIерхьул рагьулаб Управлениядца лъазабизе кагьатгун чи витIана кумек гьарун.\nГьеб хIалуцараб заманалда Телавиялда (Гуржиялъ) рокъоб бессараб сугъурги бичун, гьелъухъ щвараб жоялъухъ хьитазда чIвазе ганщил тIукъбиги росун рачIунел Сильдиса СайгидмухIамадги, АсхIабил Гунащги, Денгал МухIамадги ккана Гъоркьхъварщинире. Нукарзабаз гьел наибасухъе рачана. Гъоркьгога ццим бахъун вугев гьес, кодор рукIарал тIукъбиги рахъун, гьел росулъа нахъе ритIана. Гьелги гьедана, жидее гьабураб тIекълъиялъухъ наиб чIвачIого теларилан. Росулъеги рачIун наиб чIвазе ине гьел хIадурлъулел рукIаго, росдал бегавул Мусал ГIалидаги лъан, гьес чапар витIана кагьатгун, Хъварщини вугев наибасухъе, - дуего цIодорлъи гьабеян. Чапар наибасул кумекчи ГIисал Дибирасде тIаде ккана, кагъат жинца кьелилан гьес чапар гьоболасул бакIалда кьижизе витIана, амма кагъат наибасухъе щвечIо. Наиб чIвазеян рачIараЯ сильдадерил 12 чиги хушетиселгун журана, ва ХIажияв вукIараб рукъ сверун ккуна. Нукарзабаз кьвагьизе гIамал гьабидал наибас гьел риччачIо, ракълида иш борчIилародаян бугеб хьулалъ. Амма Сильдиса Денгал МухIамадица бетIерлъи гьабулеб къокъаялъ ХIажияв кодов кьеян тIалаб гьабуна, гьез инкар гьабидал, рукъалда цIа лъуна. КIкIуйдулъ хIехьезе захIмалъидал наиб нукарзабигун рокъоса къватIиве кIанцIана ва цеве ватарав чанго чиги хвалчаца чIван ХIажияв живгоги хвана. (Цойги бакIалда хъвавухъе, гьев рукъалда гъоркь букIараб бокьалъул рахалги рахъун гьениве лъугьарав, гьенив чIвала). 1861 соналда гьединго ккараб багъа-бачариялъул бетIерлъун вукIарав ва хIукуматалъ чIварав Хъварщиниса Каракул МухIамадил лъабго васги вукIана ХIажиясдасан кидадай рецIел босилаян санагIат ккеялъухъ балагьун чIарал. Гьеб сордоялъ гьезулги мурад тIубана.\nГьаниб хъвачIого гIоларо, ХIусенил вас ХIажияв 1812 соналда КIаратIа рес бугеб хъизанадда гьавурав чи вукIана. Г1олохъанго гьев Шамил имамасул бодулъ вагъулев вукIана. Имамасда цадахъ Калугаядде арав лъабго муридасдасан цояв ХIажияв вукIана. РакIбацIцIадав, хиянат гьечIев чи вукIиналъ имамас ХIажияв Калугаялда жиндирго хазиначилъун тун вукIана. Имамасул рокъосел чагIазги гьесдехун кIудияб божилъи гьабулаан. Гьесул васал ГъазимухIамадилги МухIамад Шафилги тарбиячилъунги гIакълучилъунги гьев вукIана. Гьезул хъизаналъул ХIажиясдасан балъгояб жо букIинчIо. Имамасеги гьев бажари бугев, вацIцIадав, гIадамазулгун хIал рекъезабизе лъалев чи укIиналъ вокьулаан.\nХIажиясе ватIаналде тIадвуссине бокьи¬дал, кигIан жиндие хирияв вукIаниги имамас инкар гьабичIо. ХIажияв 1860 соналъул ахиралда Дагъистанадде вачIана ва генерал Лазаревасул кумекалдалъун, ункъракьа лъулги чIамалазулги тIоцевесев наиблъун тIамуна. АнцIго соналъ пачаясул хIукуматалъе гьабураб ракIбацIцIадаб хъулухъалъе гIоло ХIажияв капитанасде щвезегIан чиназеги, доб заманаялъ бищун хIурматияблъун рикIкIунеб букIараб «Орден Святой Анны» (бусурбабазул) — шапакъаталъеги муста хIикълъун вукIана.\nУнкъракьалъул наиб ХIажияв\nБолъихъ Ункъракьалда бугеб х1ал бицун чи вачIараб мехалда армиялъул начальник князь Чавчавадзе отпусткалда вукIана, Дагъистаналда вугев армиялъул начальник генерал Меликов Тифлисалде ун вукIана. Управлениялда хутIарав лъабго офицер вукIана. Гьесул щивасда кIолаан ккараб ишалъе хIукму къотIизе ва жиндаго тIаде жавабчилъи босизе. Амма босана гьезда гьоркьов вукIарав, Дагъистанадде Москва- ялдаса вачIун лъагIел гурони инчIев ротмистр, Хунзахъа Макъсуд Г1лихановас. Гьес Ункъракьалда бугеб бунт къинабизе, Агъвалиб букIараб кIиго рота Самуралъул полкалъулги, Хунзахъа ахIараб лъабго рота 15-абилеб линейнияб батальоналъулги битIана. Жинца гьарурал тадбиразул хIа къалъухъ лъазаби Темир-Хан Шурабе жин дирго командованиялъухъеги битIана. Г1а лихановасда цIакъ лъикI бичIчIулаан, жинца тIаде босараб иш цIакъго цIодорлъиялда, мухIканлъиядда гьабизе кколеблъи. Гьеб букIиндал жиндир ракьцоял, мацIцоял, динцоял гIадамазулгун гьабулеб рагъ. 26 сон гурони бачIев офицерасда бараб букIиндал Ункъракьалъул росабазул къисмат. Гьев тIоцеве лъугьунев вукIана рагъде, гьеб гиха, жиндирго эбелаб ракьалда. Гьелда бараб букIана гIолохъанав офицерасул армиялда гьабулеб хадубккунисеб хъулухъалъул хIасил.\nХIажияв наиб чIван хадурги Ункъракьа лъул гIадамал гIодориччачIо. Гьез мугIрузда цIаялги ракун цойгидал росабиги жалгун цолъизе ва пачаясул хIукуматадда данде гьазават гьабизе ахIулел рукIана. Гьелъие имамлъун Хушетиса Бецав МухIамадги вищун вукIана. 21 октябралда гьезул 400- гIанасев чи Эчедеги, Сильдиреги, Метраде ги, Цихалахъеги ана жалгун цолъеян. Бокьун рачIинчIезул, гъоркьлъалие гIадамалги ра чун, хIинкъизарунги рачулел рукIана гьез жалгун цолъизе гIадамал. ХIинкъи букIана гьеб бунт Дагьистанаддаго тIобитIиядда. Камун рукIинчIелъул ХIукуматаддаса рази г ьечIел гIадамал цогидал росабалъги.\nГьебго заманалда рагьулал хъулухъчагIиги парахат чIун рукIинчIо. Гьезул 250-гIанав чи вугеб М. Г1алихановас бетIерлъи гьабулеб къокъа Г1андигIорккун эхеде ана, бугеб хIал лъазабиялъул мурадалда. Гумбеталъул наиб, полковник Палиханида лъазабун букIана, ункъракьалъулал Гьакварире риччагеян. Г1андадерилги, тIехIнуцалазулги (балъ хъал), кIаратIисезулги наибзабазухъе хитIаб бачIана, гьел жидерго наиблъиялъул ра кьалде риччагеян. ТIиндадерил наиб — МахI- мудиде амру гьабуна, жиндирго наиблъи ялъул гIадамалгун Хъварщи кьо кквеян, гьединго жидер рахъалде гьел рачIине рес бугелщинал бакIазда гъоркьчIел гьабеян.\n21 октябралда тревогаги кьун киналго сверухъ ругелщинал наиблъиялъул милиция хIадурун чIезабун букIана, бокьараб мехалъ рагьде лъугьунеб хIалалъ. Дагъистаналъул конноиррегулярнияб полкалъул 21-аб. артиллериялъул бригадаялде амру гьабуна, бакътIерхьул Дагъистаналда 300 рекIар авгун, цо взвод мугIрузулаб артиллериягун рагьде хIадурлъеян.\nГьеб заманалда Тифлисалдаса вачIарав князь Меликовас ротмистр Г1алихановасул хIаракаталъе лъикIаб къимат кьуна. КIиго моцIалъ кваназе жоги, Хунзахъ букIараб нахърателалъул 16 пуд порохалъулги, гье дигIанабго тIухьиги щвезабейин рагьулъ гIахьаллъулезеян амруги гьабуна.\n«ХIинкъиялъул берал чIахIиялин» абу лелъул, Ункъракьалъул гьитIинабго чанго росдаца Дагъистан Россияддаса тIезабулеб бугеб гIадаб хIал букIана гьеб заманаялъ пачаясул рагъухъабазул. Управлениялъулгун щибго бухьен гьечIого вугев Г1алихановасда лъалеб букIинчIо, жинда нахъа бугеб управ лениялъ Дагъистаналдего ахIи балеб букIин. Гьев жиндирго планадда рекъон хIалтIулев вукIана. Пачаясул офицерзабазда лъалароан Г1алихановасул тактикаялъеги стратегия лъеги бугеб Аллагьасго кьураб гьунаралъул. Гьезда хеккого бичIчIана гьебгонияб ахIи бахъинабизе ккараб жо гьениб гьечIеблъи.\n21 октябралда гьазаватчагIи Хъварщинисан Сасикье анилан рагIарабго, тIехIнуцала зулги кIаратIисезулги наибзаби Гьаквари росу ккун чIун укIарал, хеккого Сасикье щвана. Амма гьениреги щун, гьазаватчагIи наибасул кумекчи ГIисал Дибирасул рукъги сверун ккун ратана. Ро къор жанир ГIисал Ди бирги, гьесул васалги, росдал бегавулги анкьго нукарги вукIана. Жалгун гъазаваталда лъугьаян чIарал гьезда рокъосан туманкI кьвагьана. Гьоркьоб ккараб кьадца кIиго гъазаватчи чIвана ва анлъгояв лъукъана. Жив го ГIисал Дибирги, кIиго нукарги, кIиго росулъа чиги жанир рукIаразулги лъукъана. Гьеб кьвагьа- гIанхъи ккун хадур гьа заватчагIи кIийиде ри кьана. Цоял Къеди реги Гьаквариреги ана, гьезул росаби жалгун рахъи наризе, цо тайпа сасикь езул лъарамухъккун тIехI нуцалазулги кIаратIисе зулги наибзаби рачIунел ругилан, гьезие гъоркьчIел гьабизе ва Хъвар- щинибехун араб Г1алиха новасул къокъаялъе Болъихъ ругезулгун бухьен къотIизабизе хIукмуялда, ЗакIикь абулеб бакIалде рачIунел рукIуна. Амма Эчеди вукIарав Палихановасда бичIчIана гьазават чагIазул мурад. Гьес гьоркьоса къотIичIеб бу хьен чIезабун букIана сверухъ ругел росаба зулгун ва Болъихъ бугеб гарнизоналъулгун. Гьел ЗакIикь лъарахъе рачIунел рукIин лъарабго, унеб рахьги жибго тун ГIалиханов нахъвуссана ва цIумадисезул кулабазде нахъе къана. Гьесул къокъа дандиязулалдаса лъикI го яргъидалъун хьараб букIаниги, гьесда лъалаан гьениб рагъ ккани кIиябго рахъал дасан кIуди-кIудиял камиял ккезе рукIин. ГъазаватчагIи ЗакIикье, гьенисанги Хъвар щи кьоде щведал, гьебги тIиндадерил мили циялъ ккун батана. Г1алихановасул хьул букIана гьел къоринире ккедалгIаги рагъ гьа бичIого, биял тIечIого кодор рачIинародаян. Хъварщи кьо ккун батидал гьазаватчагIаз хIукму гьабуна нахъруссун Агъвалире ине. Гьеб хIукмуги Г1алихановасда хеккого лъана ва жиндирго къокъагун гьев Агьвалибе унеб нухде нахъе къана. ЦIумада росуги мутIигI гьабун, Къеди ва Гьакварире ун рукIаралгун ги данделъун гьазаватчагIазул кIудияб къуват лъугьана ва гьез Г1алихановасул къокъаялда тIаде ине къасд гьабуна.\n22 октябралда рогьалилъ гьеб лъарав Г1али хановас жиндирго къокъа гьакварисезул лъарахъ лъалхъизабуна ва Самуралъул полкалъул Агьвалив вукIарав штабс-капитан Асеевасухъе кагьатгун чапар витIана, кумекгун жинда тIаде хехго щваян. Къалъул гIужалъ Самуралъул кIиго ротаялъ жидеего санагIатал щулалъаби ккуна гьенир. КIиго сагIатаддасан хабар щвана гьазаватчагIи рачIунел ругилан. Жал лъицаго рихьичIого рачIунел ругелин ккун гьел къо рукIкIинедце лъаралдаги Г1анди гIораддаги гьоркьоб бугеб майданалда рештIана.\nГьебго заманаялъ гIор бахун добехун букIа раб тIиндадерил милициялъ гьазаватчагIазде кьвагьизе байбихьана. Гьел нахъруссун унареб ва битIахъе Г1алихановасул къокъа ядце тIаде ани гуреб рескъотIуде ккезаруна. Цояб рахъалда гIор, нахъехун кьураби, ху тIараб кIиябго рахъалда Г1алихановасулалги тIиндадерил милицияги чIун, гьел горсве руде гьоркьоре ккана. Гьабизе жо лъаларого хутIарал гьезде, Самуралъул кIиябго ротаги жиндирго къокъаги бачун ГIалиханов тIаде ана. Къо рукIкIунеб гIужалъ, гуллил ман зилалъ аскIоре гIагарлъаралго, гьез гьазават чагIазде жидехъ бугебщинаб ярагьалъ кутакаб кьвагьи лъедал, гьезда гьоркьоб рихха-хочи ккана ва рахъ-рахъалде гIадлу гьечIого риххана.\nГьел сверухъ ругел нохъо-къедадца рахчулаго гьитIинал къокъаби гьарунги, цо- цоккунги нахъе къалел рукIана. Г1али хановасул къокъаялда кIолаан гьел хадур лъугьун тIагIинаризе, амма гьес, хIажат гьечIел биял тIечIого рукIиналъе гIоло гьел жалго нахъе ине риччан теян амру гьабуна. Гьелги нахъе къалаго Эчеди щвана, хадур ра чIунезе квалквалалъе бакI-бакIахъан нухал ги риххизарулаго. Гьенисанги гьел Сильдире ана ва гьенир цIидасан рагъуе хIадурлъизе байбихьана. Отпускаялдаса рачIарал Чавча вадзе ва Меликов, лъугьун бугеб хIал тIубанго бичIчIулеб гьечIолъиялъ, тIадеги тадбирал гьаризе лъугьана, гьеб багъа-бачари сверухъ ругел росабалъеги щун жидедаго дандечIей цIикIкIинчIого букIине цIунтIадерил наиб поручик Жаболасда тIадкъана, жиндирго милицияги бачун, Ункъракьалъул гIорхъода бугеб Сагьада росу кквеян, гьенисанги Мет раде ине гIамал гьабеян. Хунздерилги\nцIатIанихьезулги наибзабазда — Г1анди гIор ккун эхедеги ун Сасикь росу кквезе, хутIарал наибзабазда — ЦIумада росу ккун чIезе тIадкьана.\n25 октябрадда ЦIумадаги Сасикьги росу гьез ккун букIана. 26 октябралда князь Чав чавадзе Сасикье вачIана. Гьесда бичIчIулеб бу- кIана, жиндир заманаялъ тадбирал гьаричIони Ункьракьалда бугеб «унти» сверухъ ругел росабаздеги бахине букIин. Ункьракьалъулги цо-цо росабазе гьеб рагь-кьал хIажат букIин чIо. Гьез гъазаватчагIазде данде рахъинецин гIамал гьабуна. Чавчавадзеги хIикмалъун вукIана, щайдай кидаго жиндир заманаялъ магъало кьолел рукIарал росабазул гIадамаз дандечIей гьабулебан. Гьеб заманаялъ Жабо ласул милициялъ Сагьада росу ккуна ва гьени- санги Метрадё ине хIадурлъана.\nСильди рукIарал гьазаватчагIазда ракIал- ацин букIинчIо жидерго иш тезе. Гьезда лъалеб букIинчIо жидеда данде кигIан кIу дияб къуват бахъун бугебали. Сильди росу сверун кквезе Чавчавадзеца ГIалихановас гьабураб хIукму къабул гьабуна ва гьениб букIараб армияги милицияги гьесие мутIигI гьаруна ГIалихановас Эчеди хутIун рукIарал гьазаватчагIи нахъе кьабуна ва жиндирго милиция Сильди росдаде бакъбаккул рахъалъ чIезабуна. Цоял югадцехун росдаде гъоркье рачана. КIиго рота Къеди росулъа Бахо магIардаги рахун, гьениса Сильди росдада нахъе рачIана. Лъабго рота Аргуналъул округа- лъул гIорхъодаса Игъадахъ мегIералъул щоб ккун, Сильдиги Гьакъо ги росдада гьоркьоб бугеб щобда лъуна. Кинабниги 48 сотня армиялъул ва милициялъул букIана Сильди ругел гьазаватчагIи мутIигI гьаризелъун дан делъун. Кинабго ишги Г1алихановасда божун тун, Чавчавадзе Болъихъе тIадвуссана, жеги тIаде рачIунел ругел Апшероналъул кIиго батальонаддаги артилериялдаги дандчIвай гьабизелъун ва рагьулъ гIахьаллъаразе ква нил нигIматалги гулла-херги битIизеян.\nРосу сверун ккураз хIукму гьабуна, цин росдада тIаде инелде гьезул кулабазда бугеб боцIи-малалдаса ва хIалухъиналдаса гьел м ахIрум гьаризе. Сильдадерил кинабго боцIи ва кванил нахърател кулабазда букIунаан. Жидеда тIаде бачIунеб бугеб къуват лъайдал ХIажияв чIваялъулъ гIахьаллъарав 10 чиги, хушетиселги, кIиябго хъварщиниселги, митрадиселги сильдадерил росдада цере ругел хурзабахъа эхе Бидарохьохун балагьун нахъе къана. 28 октябралда сильдадерица дандечIейго ГьабичIого армия росулъе бачIана. Гьенисаги росулъа лъутун аразда хадур Мет радехун балагьун къватIир рахъана.\nГьеб октябралъул ахиралда гIазулал мугI рулги кIкIалалги регун, халатал нухалги на хъе тун Сильдире рачIарал аскариял битIахъе гIодор кколел рукIана свакаялъ. Г1алиха новасда лъалеб букIана росулъа аразе заман кьуни гьез жидеде дандечIей гьабизе букIин. Гьелъ жиндирго аскариял гьес гьездаго хадур Метрадехун балагьун къватIире рахъинаруна.\nГъазаватчагIаздаги лъалаан жидеца балъаргьараб питнаялъе ахир-къадги жидеца жаваб кьезе ккезе букIин. БукIаниги гьезул цо къокъаялъ Метраде рахунеб щобилъ гьоркь чIел гьабуна хадур рачIунезе. Цоял цере ритIана кулабаздаса ва росулъа боцIи-панз гьезухъе щоларелъубе бачине. ГIалихановас гьоркьчIалида рукIарал сверун кквезе гIамал гьабуна, цере араздасан гьел тIезаризелъун. ДандечIеялъул мунпагIат гьечIеблъи би чIчIидал гьеб къокъаги церехун аразда хадур рихха-хочун лъутун ана. Гьел Метраде що лелъул Жаболасул милициялъ росу ккун батана, гьезул чIегIербоцIуда ва гIи-цIцIа- назда кверщел гьабун батана. ГъазаватчагIи гьениса Гъоркьхъварщинирехун балагьун ана. Метрада Жаболавги тун хадурго ГIали хановасулалги ана. 28 октябралда къаси сагIат микьгоялда гьез рагъ гьабичIого Гъоркь хъварщиниги кодоб босана.\n14 сагIаталъ кIкIалахъан, мугIрухъан, халатаб нух нахъе тарал аскариял свакан тату хун рукIана. 29 октябралда тIиндадерил мили цияги гьениб тун гьел ТIадхъварщинире ине къватIире рахъана. Гьел тIаде щолаго росдаца данде маслихIаталъе ГIадамалги ритIун, рагь- кьал ккечIого гьел росулъе риччана. Къалъу дасан гьел хушетисазда хадур къватIире рахъана. Гьеб сордоги Цихалахъ бан нахъияб къоялъ гьел нухде рахъана. Гьезда нухдаго рагIана хушетисел рагъуе хIадурлъулел ругилан. Гьеб хабар бокьичIев ГIалихановас росу кинабго рахъалъан сверун кквезе хIукму гьабуна. Гьесул мутIигIпъиядде Чавчавадзеца кIиго кIудияб къокъа милициялъул кьуна. Гьезул цоязул бетIерлъуда гумбеталъул наиб Палихан тана, жидерго бакълъулазулги цойга магIарулазулги милициялъул хIалтIу хъабигун. Гьез бакъбаккудасан рохыи тун кьурул щоб кквезе кколаан, ЧIеро колодаса лъарахъе щвезегIан. Цойгидаб къокъаядда р укIарал цIатIанихьезулги гIандадерилги на иблъиялъул милициялда тIадкьана, севе ралда цихалахъазул рахъалда чIаян. Гьакъо са ахIана тIехIнуцалазул кIиго сотни, гьез бакъ тIерхьул рахъ кквезе кколаан. Гьеб мехалъ ху-шетисезе югадде Тушетиялдехун (Гуржиялъ) ани гуреб рес букIинчIо. Гьебги лъан ГIа лихановас 28 октябралдаго тушазда лъазабун букIана, жидерго гIорхъи цIунеян. Гьедин ункъабго рахъаддасан сверун ккурал хуше тисезде, кулабазда букIараб боцIиги цебе къотIун, гьениб букIараб кванил нахърателги босун аскариял тIаде рачIине лъугьиндал, жал бергьунареб рагьде лъугьине гьезул къасд к кечIо. Бихьулеб букIиндалха сверун бугеб щинаб армияги милицияги. Къад сагIат 12 тIубалелде 30 октябралда гьез Хушет росу ва имамлъун вищун вукIарав Беца МухIамад кверде восана. Гьелда цебе 35-гIанасеб хъи занги, гьездаго гьоркьор сильдадерил ХIа жияв наиб чIваялъулъ гIахьаллъарав 10 чиги росулъа Тушетиялдахун балагьун лъутун ун рукIана. Росдадаса 5 километралъ рикIкIад бугеб, тIаде чи вачIине захIматаб квешаб кьу рулъги вукIана цойги 25 чи, жал мутIигI лъиларин чIарав. Тушетиялдехун лъутаразда хадуб битIана цо чанго милициялъул къокъа. Гьезда лъалаан гьел тушаз жидехъе ричча лареблъи. Гьеб къокъаялъул мурад букIана сильдадерил анцIго чи кквей. 31 октябралъ милиция тушазул Агаюрт росулъе щведал, гьезда 8 сильдисев чIван ватана. 1 ноябралъ Хушетиве тIад вуссун вачIарав Чавчавадзеда цебе, хутIарав кIигоясул жаназа гьезги лъуна. Амма гьазаваталъе жеги ахир лъун букIинчIо, росулъа лъутун арал кьурабалъги нохъаздаги рахчун чIун рукIана. Гьел кверде росизе гьа рурал хIалбихьиязул хIасил ккечIо. Гьел гIарада речIчIун тIагIинаризе рес букIаниги, чIаго кверде рачIин мурадалда, сверунги ккун, тIаде квен-тIех биччачIого чIезаризе къотш ккана.\nГьеб мурадалда гьенив заманаялъ Ункъ ракьалъе наиблъи гьабулев Хунзахъа Инква чиласул Дибирги, чанахъабигун цадахъ микьго сотни милмциялъулги тана. Инквачилав ккола Гъуниб магIарда 1859 сонадда Шамил имамасул кваранаб кверлъун вукIарав чи. Гьесул хIаракатаддалъун гIуру сазул рахъалда вукIарав Хунзахъа Г1алихан вачIана имамгун ракьлилал кьотIаби гьаризе. Инквачилав живго асирлъуде инчIо, гьев ахиралде щвезегIан вагьана. Имам асирлъуде ун хадув гьев гIурусаз хунздерил наиблъун тана. Гьале 15 сон ун хадуб, гьев Инквачиласул Дибирги, дов Палиханил вас Макьсудги, кIиялго цадахъ руго Ункъракьадда пачаясе хъулухъ гьабулел.\nДол кьурабалъ рахчун чIаразе квен къо тIизаби гуребги, гьезул боцIи-панзги бахъана. Гьениб кьвагьа-гIанхъи ккечIого борчIичIо, кIиябго рахъаддасан камиялги ккана. 15 но ябралда чара къосиналде ккедал, сверун ккурал кверде рачIана.\n1871 соналъул 19 октябралдаса 15 нояб- ралде щвезегIан Ункъракьалъул гIадамаз пачаясул ХIукуматалде данде гьабураб рагъ лъугIана. Гьеб рагьулъ гIурусазул ккарал камиязул цIакъго дагь гьарун ратилаха, кIиго чи чIва нин ва микьгояв лъукъанин хъван буго. Ункъ ракьалъул гIадамазул анцI-анцI рукIине кколин абун гурони, мухIканал баянал гьечIо.\nГьаниб хъвачIого ГIоларо, 26 сон барав, Москваялдаса цIалун вачIун лъагIел гурони инчIев Макъсуд ГIалихановас гьеб рагъулъ к Iиябго рахъалъан камиял дагьал ккеялъе гьарурал тадбиразул. Гьев тIад ругел офице разда кIалдив балагьун, гьезул амру тIубалев чилъун чIун вукIаравани, камиял гIезегIан кIудиял кколаан. Аллагьасго рагъуе кьураб гьесул гьунаралде хIикмалъизе бачIуна. Масала: Гьаквари букIараб милицияги аскариялги, Къеди ги гьенисан Сильдиреги цо къоялде рачин. Гьебгиха, рорхатал гIазулал мугIруздасан октябралъул ахиралда. Гьединго Сильдиса Метраде рачин. Цадахъ гIарадабиги, гулла-хергун, кванил нахърателалгун, хасалил ратIлилъ. Гьеб рагьулъ гьесги гьесул нухмалъиялда рукIаразги гьабураб гьунар, полководец Суворовас Альпал рахунаго гьабураб гьунаралда релълъинабун буго гIурус генералзабаз. Г1алихановасухъ гьесухъ гIадал цIар арал гренадерал гурел, гьеб бунт къинабизе гIоло къватIире рахъинарурал бакIалъулал гIадамал рукIана. Суворовасул гIадин гьесул 69 сонги рагъуе махщелги бу кIинчIо, Суворовасе гIадин гьесие Европа ялъго хъатги чIвачIо, амма ниж Ункъракьа лъул гIадамал гьесда цере налъулал руго ни жер умумузул гIемерав чиясул г1умру хвасар гьабиялъе гIоло. ГIурус армиялда ЦIакъго дагьал гурони рукIинчIел магIарул офицеразул цояв, гьеб рагъуе бетIерлъи гьабизе ккеялъ хутIана нижер умумул чIаго. Гьединав вукIинчIевани гьев Армиялъул генераллъунги, Георгиясул лъабабго хъанчил кавалерлъунги вахъинароан.\nГьелда къокълъичIо ункъракьалъулазе ХIажияв наиб чIваялъухъги, магъало кьела- рин чIеялъухъги гьабураб тамихI. Дагъистаналда вукIарав рагьулав коман дующияс тIад ругезулгунги дандбан Хушет, КIиябго Хъварщини, Метрада ва Сильди росабазул 1351 чи 10 сонил болжаладца, цин Темир-Хан-Шураре гьенисанги Ставропола-лъул ракьалде гочинаруна. Гьединаб пашманаб хIасилалде рачана чанго росдал гIадамал, чанго чияс багьариза бураб питнаялъе гIоло.\n1944 сонадда, сасикьел хутIун, ункъ ракьалъул цогидал росабиги Чачанадде гочи наруна, гьенисан руссун хадур, цоял магIа рухъе жидерго росабалъе гочана, цогидал гIатIиракьалдаго чIана. Подоблъиялда чIарал Ункъракьалъул гIадамазул лъугьараб буго Хасавюрт районалда бугеб Муцалаул росу. Гьенир руго кIиябго Хъварщиниса, Цихалахъа ва Метрада росдал гIадамал. Къеди росдал цоял Чачаналъ Щелковской райо налъул Коби росулъ хутIана, цоял Хъумтор хъала районалъул ХIажидадаялде гочана. Бабаюрт районалъул Шава гьутаналда ру кIарал сасикьел, 1963 сонадда Терек гIор тIаде кIанцIиялъул хIасилалда, гочинаруна Ха савюрт районалъул ЦIияб Сасикье. Силь ди салги Гьакъо селги Гъизилюрт районалъул Кироваул росулъе цоял, Хасавюрт райо налъул Гуксувотар росулъе цоял ккана. Ху шетисел МахIачхъалаядда аскIор, ЦIияб Хушет росулъ гIумру гьабун руго. Гьедин рикь-рикьана цогояб жамагIат гIадин ру- кIарал Ункъракьалъул росабазул гIадамал.\nГьаб макъала хъвалаго пайда босарал тIахьал:\n1. Р.Н. Иванов «Укращение высокогорного Ункратля»;\n2. «История Дагестана», т. 2,1968;\n3. Е.И.Козубский «Памятная кнйжка Дагестанской области за 1895 г.»;\n4. «Движение горцев Северо-Восточного Кавказа в 20-50 г.г. 19 в.».


Камуна миллаталъе шагIир\nХунзахъ районалъул Сивухъ росулъа КъурбангIалил хъизамалда гьавурав МухIамад ПатахIов гьитIинго машгъуллъана кучIдул хъваялде. Школалда цIалулел соназдаго гьесул асарал рахъана «Росдал\nзахIматчи», «БагIараб байрахъ» («ХIакъикъат») газетазда, «Гьудуллъи», «МагIарулай» журналазда. Гьединлъидал ГIарани росдал школаги республикаялъул культураялъул училищеги лъугIарав гIолиласе,\nДагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул квербакъиялдалъун рес щвана Москваялъул М. Горькил цIаралда бугеб Литературияб институталда цIализе лъугьине.\n1986 соналдаса байбихьун МухIамадица къватIире риччана «ТIогьол гьими», «Горсвери», «Щубил гарал», «Сабру», «РагIи лъугIаралъуб магIу баккила», «ГIакълуялъул дандерижи» абурал тIахьал.\nМухIамад вукIана сабурав, адаб бугев, цIакъ намусав чи. Амма кучIдул цIалулелъул, бихьула сверухъ лъугьа-бахъунелъ гьесул рахIат хвезабулеб букIин, битIаралда битIарабин, тIекъалда тIекъабин абизе гьесулъ кидаго тавакал ва бахIарчилъи букIин. Гьедин, МухIамадица мустахIикъаб рагIи абуна нилъер республикаялде «цIиял низамал» гIуцIизе, нилъер халкъалда «хьвада-чIвадизе», «дин гьабизе кколеб куц» малъизеян къватIисел улкабаздаса рачIаразда.\nМухIамад вукIана жиндирго халкъалъул сониселъги, жакъаселъги, метериселъги рахIат хвезабурав чи. «Чадил кесекалъухъ кьезе шагьаби, Шагьаралда гурел насиблъичIев дун», - илан абулеб буго гьес жиндаго.\nГIумруялъул цIикIкIарасеб заман шагьаралда аниги, поэтасул рекIел хьулал, анищал рухьарал руго магIарухълъиялда, доба бихьула гьесда гIадамазда гьоркьоб рекIел хинлъиги, инсанасе тIабигIияллъун кколел гурхIел-рахIмуялъул асаралги, даран-базаралъ ригъизаричIел гьоркьорлъабиги. Гьединлъидал гIагараб росдадаса рикIкIад вукIине ккей гьесие букIана кидагосеб тамихIлъун, сахлъулареб ругъунлъун.\nАмма МухIамад вукIинчIо ххвалиего магIарухълъиги беццун, щиб хIилла ургъунги магIишат данде гьабиялде машгъуллъун ва гьеб мурадалда шагьаралда чIарав чи – тIолабго гIумру гьес кьуна рахьдал мацIалда хъвадариялъе, гьеб цебетIезабиялъе, цIиял сипатаздалъун, рагIабазул магIна гъварид гьабиялдалъун рахьдал мацI бечед гьабиялъе. Гьесул ракI унтизабун букIана ургъел гьечIолъиялъулги, умумузул къадруял гIадатал басра гьариялъулги «унти» магIарухълъиялдеги бахунеб букIиналъ.\nМухIамадил шигIрияб ирс къадаралъул рахъалъ гIемер цIикIкIараб гьечIо, амма гьеб буго пикрабазул гъварилъиялъулги сипатазул хаслъиялъулги рахъалъ унго-унгояб хазиналъун. Критикаялъ кIвар буссинабуна МухIамадил творчествоялъул цо-цо кIвар бугел рахъазде, амма гьесул пагьмуги гьунарги мустахIикъаб буго щвалде щвараб, гъваридаб гIелмияб цIех-рех гьабиялъе.\nМухIамад вукIана махщел камилав журналист гуревги, унго-унгояв гIуцIарухъанги. Гьев вукIана «ХIакъикъат» газеталъ гьебго цIаралда гъоркь биччалеб букIараб журналалъул редакторлъунги. Къокъаб заманалда жаниб журнал лъугьана киназего къабулаб, гъираялда цIалулеб ва жиндир хIакъалъулъ гIадамаз бицен гьабулеб басмалъун. Гьеб бичIчIулеб жоги буго: журналалда рахъана магIарулазул тарихалъул, маданиятаялъул, рукIа-рахъиналъул, машгьурал гIадамазул хIаракатчилъиялъул хIакъалъулъ жеги бер щвечIого хутIарал суалазда тIасан макъалаби, документал, фотоматериалал.\nБичIчIулеб жо, гьединаб хIалтIи цохIо чиясухъа гьабун бажаруларо, гьеб буго редакциялъул тIолабго коллективалъул хIалтIул хIасил.\nАмма гьебго заманалда абичIого гIоларо, гьениб гIемераб жо бараб букIана живго МухIамадида, гьесул бажариялда, гIамал-хасияталда. Щайгурелъул магIарулазул тарихги маданиятги, адабиятгун искусствоги гъваридго лъай гуребги, гьев вукIана кинавго чиясулгун хIал рекъезабизе лъалев, гьабулеб ишалъе мухIканав ва дурусав чи, гьесул вукIинчIо цониги тушманлъи бугев яги рагIи данде кколарев чи.\nГьединабго тавакал ва бажари бихьизабуна МухIамадица «Гьудуллъи» журналалъул коллективалъе бетIерлъи гьабулагоги. Журналалда рахъана миллаталъул тарихалъул, рукIа-рахъиналъул, гIадат-гIамалалъул хIакъалъулъ хъварал магIна бугел макъалаби. Дагь-дагьккун «Гьудуллъи» лъугьана кьер бугел, лъикIал суратаздалъун къачIараб, кодоб кквезе бокьилеб басмалъун. МухIамад вачIаралдаса хасаб кIвар кьуна жамгIиябгун политикияб гIумруялда хурхун рахъарал макъалабазде.\nЩибаб журналалда рахъана мунагьал чураяс махщалида хъварал макъалаби.\nМухIамадица цебе бачана гIолохъанал авторал тIатинариялде ва гьезул асарал журналалда рахъиялъе гьабулеб хIаракат, цIикIкIана магIарулазул тарихалъул ва культураялъулгун искусствоялъул жидеде кIвар буссинабичIого хутIарал хIаракатчагIазул, росабазул тарихалъул бицунел макъалаби.\nЖурналалъул тематика гIатIилъиялъе нугIлъи гьабула гьелда махсаро-хочIалъул, цIалдолел релъизарулел макъалаби рахъиялъги.\nАхирал соназдайин абуни журналалда рахъана магIарул маданиятаялъул тарихалда хурхарал макъалаби, хасал хъвадарухъабазул асаразе лъикIаланго щвалде щвараб къимат кьурал, чIванкъотIарал хIужабазул кьучIалда хъвадарухъабазе ва шагIирзабазе къимат кьурал очеркал, тIахьазе ва асаразе кьучIаб къимат кьурал рецензиял.\nМухIамад вукIана ракI лъикIав, чиясе кумекалъе вачIине кидаго хIадурав инсан.\nМагIарулазул аби буго чиясе къимат кьезе ккани, гьевгун цадахъ сапаралъ вахъине кколин. МухIамадгун цадахъ нижеца гIемерал сапарал рухьана Дагъистаналъул батIи-батIиял росабалъе. Хасаб асар гьесие гьабулаан магIарул росабалъе щвараб мехалъ. МухIамадие цIакъ хирияб букIана нилъер миллат. Гьев живгоги вукIана миллаталъул чIухIилъун.\nМухIамад ПатахIов вукIана дир бищун божарал гьудулзабазул цояв. Гьевгун цадахъ тIамурал къоял чIаго вугевгIан мехалъ хирияб хазина гIадин рекIелъ цIунила дица. Ниж гIемер щолаан цоцахъе, рохелги пашманлъиги гIахьал гьабулаан. Нижеца цоцае рикьулаан ургъелал, къасдал, пикраби.\nНилъер миллаталъе камуна гьунар бугев шагIир, лъикIав инсан, унго-унгояв яхI-намус бугев магIарулав.\nАлжан насибаб батаги дуе, МухIамад!\nДругие материалы в этой категории: « Аллагьас борцина лагъас тараб лъалкI\tЗаназда цIализе цIарал гурони, ЦIар ахIизе гьечIехъ унтула керен »\n15:54, 19 января 2022, 8\n15:42, 19 января 2022, 22


Буйнахъскалъул мэрлъун вищана Закарья ГIамиров\nИтни къоялъ Буйнахъскалъул мэрасул рищиял тIоритIана. Шагьаралъул мажлисалъул 21 депутатасда гьоркьоса 14- яс гьаракьги кьун Буйнахъскалъул бетIерлъун вахъана Дагъистаналъул таможнялъул нухмалъулевлъун вукIарав ГIамиров Закарья.\nГьеб къоялъ Буйнахъскалда мэрасул рищиял гурел кутакаб хасаб операция тIобитIулеб гIадаб ахIвал-хIал букIана шагьаралда. Гьенире жанире-къватIире унел нухазда полициялъул хасал къокъабиги, рагъулаб техникаги чIчIун букIана, аслияб майданалде рачIунел киналго нухал къан рукIана, майданги сверун ккун букIана низам цIунулез.\nГьелда тIадеги шагьаралъул администрациялъул минаялъуре мажлисалъул депутатал гурел тIокIав чиги виччалев вукIинчIо кIалтIа чIчIарал къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз. «Черновик» газеталъул ва «Эркенлъи» радиоялъул журналисталги гьел рищиязде риччачIо, мэриялъул минаялде жанирецин къазе течIо гьез. ГIамиров Закарьяца журналистал риччагейилан лъазабун бугин абурал баянал щвана хадурккун.\nКинабго информация щолеб букIана цоцада хадур цоял гьарун мэриялъуса къватIире рачIунел лъабиде бикьараб мажлисалъул депутатаздасан. РакIалде щвезабилин ГIусманов ГIусманил рахъалда рукIарал ветераназул партиялъул депутатазул цIикIкIунисеб къадар ГIамировасул рахъалде ана, хутIарал щугоял жеги ГIусмановасул рахъалда руго, гьединго Буйнахъскалъул вукIарав мэр ХIамзатов ХIусенил рахъалдаги рукIана депутатазул ункъго чи.\nТIоцеве журналисталгун дандчIвана «Единая Россия» партиялъул рахъалдасан шагьаралъул мажлисалъул депутатлъун вукIарав Валиев Зайирбег. Гьес лъазабуна къануналде дандекколаредухъ тIоритIулел гьел рищиязде данде протестги лъазабунин «Единая Россиялъул» депутатазилан.\nЗайирбек Валиев: «Рищиялинги абун гьеб чорокаб, къануналде дандекколаредухъ тIоритIулеб ишалъулъ гIахьаллъи гьабизе инкар гьабулеб буго «Единая Россия» партиялъул рахъалдасан мажлисалда рукIарал ункъавго депутатас. Гьев ГIамиров Закарья хъулухъалде тIамиго къанун хвезабиялдасан байбихьун букIана. Буйнахъскалъул тIоцевесев мэрхисулесул ишал тIуразарулев вукIана Ильяс Мамаев, гьев мэрасул ишал тIуралевлъун вукIинчIо.\nГьединлъидал тIоцевесев мэрхисулевлъун ГIамиров восизе гьесул кинаб букIаниги ихтияр букIинчIо, гьеб жо къанун хвезаби буго. Гьелда тIадеги 18 январалда Буйнахъскалъул депутатазул мажлисалъ ХIамзатов жиндиего бокьун хъулухъалдаса ине вугин абун гьереси гIарзаги хIадурун, гьебги кьочIое босун мэрасул ишал тIуралевлъун вищана ГIамиров.\nГьеб гIарза гьереси документ букIин чIчIезабун буго экспертизаялъ. ХIамзатовас жинца гьеб гIарзаги хъван букIинчIин жив гьереси документалъул кьучIалда хIалтIудаса вахъизе хIалбихьанин депутатазиланги абун гьезда тIасан диваналде гIарза хъван букIана. 6 апрелалда иргадулаб диваналъул данделъи букIине ккола гьеб гIарзалда хурхун, гьениб экспертизаялъул хIасилазулги бицине буго.\nДиваналъ гьел далил хIисабалда къабул гьаруни ГIамировасдаги гьесул къокъаялдаги гьереси документал гьариялухъ такъсиргьабиялъул иш рагьизе бегьула. Нижеца гьеб иш гьедин тезе гьечIо ритIухълъи чIезабизе буго диваналде гIарзалги хъван, ккани Москваялде щвезегIан ине руго».\nГIусманов ГIусманил рахъалда ругел ветераназул партиялъул щуго депутатасги нахъе кьун руго жидерго мандатал. Гьезги лъазабулеб буго гьел къанунги хвезабун тIоритIарал рищиял ругилан.\nАхиралда журналисталгун дандчIварав цеве ГIусмановасул рахъалдаги вукIун гьанже ГIамировасул рахъалде арав ветераназул партиялъул депутат Жанхаев Маратица лъазабуна «Единая Россиялъул» кIиго депутатас гурони мандатал нахъе кьечIилан.\nЖанхаев Марат: «Валиев Зайирбегие жиндаго хадур цIцIазе къваригIун рукIана хутIарал «Единая Россия» партиялъул депутаталги. Гьевги гьесдаго цадахъ мандат нахъе кьурав ГIумаров Муслимги руго жидерго пикру гьечIел чагIи.\nГьез депутатлъиялдаса нахъе унел ругин абулел рукIарал Баталов АхIмадги, ХIусенов ГIабдулаги депутатлъиялдаса кирениги инчIо. Нижеда цере рихъун рана гьез жидерго гIарзал. Гьел руго битIараб нухда ругел жидерго пикруги бугел гIадамал».\n«Эркенлъи» радиоялъухъе щварал баяназда рекъон цин Валиевасда хадур депутатлъиялдаса ине ругин хадубги ине гьечIин лъазабурал Баталовасдеги ХIусеновасдеги цIакъ кIудияб тIадецуй гьабун буго республикаялъул тIалъиялъ.\nБуйнахъскалъул медицинаялъул колледжалъул нухмалъулев ХIусенов ГIабдулахъе Дагъистаналъул сахлъицIуниялъул министрги, республикаялъул тIалъиялдаса цойгидал гIадамалги кIалъан руго ГIамировасул рахъкквейилан тIалабги гьабун.\nБаталов АхIмадил инсуде Буйнахъск мухъалдасан Халкъияб мажлисалде депутатлъун вачIине вугев Баталов Баталихъеги ахIун буго тIалъиялъ дуе гьел рищиязда гIахьаллъизе бокьун батани васасда ГIамировасул рахъкквейилан лъазабейин.\nБуйнахъскалъул вукIарав мэр ХIамзатов ХIусеница «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда лъазабуна Закарья ГIамиров къанунги хвезабун, рейдеразулаб къагIидаялъ вахъанин мэрлъунилан.\nХIамзатов ХIусен: «Жакъа шагьаралъул администрациялда лъугьараб жо гьеб буго къануналде дандекколареб иш. Жакъа букIараб депутатазул мажлисалъул данделъиялъ гьабураб хIукмуги, вищарав мэрги кинабго къанунги хвезабун тIобитIана, гьединлъидал гьеб киналдаго хурхун къуваталъул идарабаздеги, диваналдеги гIарзалги хъвазе руго дица. Шагьаралъул мажлисалъул депутатаздеги, администрациялъул хIалтIухъабаздеги цIакъ кIудияб тIадецуй гьабулеб букIана ГIамировасул гIадамаз.\nГьез тIамуна администрациялъул хIалтIухъаби дица хъвазего хъвачIеб дун хIалтIудаса нахъе ине вугин абураб гIарзаги, гьелда хурхун гьабураб хIукмуги къватIибе кьезе. КъокъхIасил гьабсагIат шагьаралда буго гIорхъолъа араб ахIвал-хIал ва бацIцIун къанун хвезаби».\nБуйнахъскалъул мэрасул рищиял нахъе рахъана\nТемир-хан Шураялда нахъойги тунка-гIуси\nГьереси документал хIалайккун босараб тIалъи


Амиров вачун ун хадуб МахIачхъалаялъул аслияб майданалда г1одор чIарал полициял, 1 Июнь2013\nМахIачхъалаялда гIемерлъулел руго тахшагьаралъул нухмалъулев СагIид Амиров цIех-рехчагIаз туснахъ гьавиялде дандечIарал акциял. Гьесул рахъ ккун улкаялъул нухмалъиялде кагъат битIун буго Халкъияб Мажлисалъул къоло лъабго депутатасцин. Амма гьелдаго цадахъго МахIачхъалаялъул мэр вачун иналдаса бугеб жидерго кIудияб рохел загьир гьабулелги дагьал гьечIо.\nАмировасул рахъккун кIалъалел киназулго буго цо пикру рукIинесел республикаялъул пищиязда гIахьалъизе щвеялдаса гьев махIрум гьави. Парламенталъ хIукму гьабунин дупутатаз гьаркьалги кьун Дагъистаналъул нухмалъулев вищизе, амма гьединаб нухаладцин тахшагьаралъул нухмалъулесул цIикIкIун рукIанин ресал гьенив бергьинеян абураб пикру буго киназулго.\nАмиров цIех-рехчагIаз вачун ун нахъисеб къоялъго тахшагьалъул нухмалъиялъул минаялда данделъаби тIоритIулел рокъоре ракIарун мэрасул рахъккун рачIарал чагIазул щунусгониги чи. Гьедин нахъисел къоязго байбихьана Амиров туснахъ гьавиялда рази гьечIел чагIазул лъазабиял. Нижехъе щварал баяназда рекъон Халкъияб мажлисалъул 23 депутатас хъван буго Москваялде гIарза МахIачахъалаялъул нухмалъулев гIумру гьабулеб бакIалдаса къватIиве инчIого чIезе шартIги лъун гьев къватIиве виччаян гьаригун.\nАмировасул ритIухъаб нухмалъиялда гъоркь чIара-хьараб политика букIанин тахшагьаралда гьединго республикаялда гьесие щибниги жо кканаи щиб гьабилебалаи лъалареб хIалалде бачIине бугин Дагъистаналъул ишан абуна мерасул рахъккун рачIарал чагIазда цее кIалъалаго МахIачахъалялъул шагьаралъул мажлисалъул «Единая Россия» партиялъул нухмалъулей БахIандова Перзият. Гьей ккола Амировасул хъизаналъул яцги.\nКоммунист партиялъул вакил Баматов Сапиюллал цIакъ ракIхун буго цIех-рех чагIаз гьабураб вахIшилъиялда. Гьединаб инжитлъи цебегоялдаса букIинчIин Дагъистаналдаян абулеб буго коммунистас.\nГьелад релълъарал цогидалги гIемерал пикраби руго гьеб баяналда. ЦIех рехалъул комитеталъул нухмалъиялъ лъазабухъе кIиго соналъ тIадчIун хIадурараб операциялъул хIасил кколин Амировас туснахъ гьави. БичIчIулеб жо бугин жакъа гьесул рахъккун кIалъазе рахъарал чагIи ругин цо кидаялиго гьес кумек гьабурал, гьесдаса нечарал в гьелад релълъараб тайпаялъул уммат, ама кигIан жидерго рази гьечIолъи загьир гьабун гьел къватIире рахъааниги гьезул хIаракатчилъиялъул хIасил кколареблъи бичIчIулеб иш бугилан абуна «Эркенлъи» радияолъе жамгIияв хIаракатчи ГъазимухIамадов ГIалисултаница\nГъазимухIамадов ГIалисултан: «Жакъа ракIчIун лъалеб жо буго мисалалъе ГIабдулатIиповасул бакIалда Амиров вукIаравани Дагъистаналъул нухмалъулевлъун ва Амиров гурев магIарлав жанив тIамун вукIаравани Амировас кьваризабизе букIана гьесдехун жиндирго бербалагьи. ГIабдулатIиповас рес кьолеб буго жакъа Амировасул рахъккуразе жидерго пикру загьир гьабизе»\nЦереккун Амировас кумек гьабунщинал, гьес чанги жидер квачIакълъи бацIцIанщинал чагIи ругин жакъа гьесде хIапделел. Официалияб куцалда жеги Амиров тахшагьаралъул нухмалъулев кколин гьединлъидал рекъон гьечIин гьесда нахъасан гаргадизеян абулеб буго Арсен Юсуповасги. Гьев ккола даргиязул мацIалда къватIибе биччалеб «Замана» абураб газеталъул бетIерав редактор:\nЮсупов Арсен: «Жеги киналниги далилал ва гIайиб гIунтIизабулел хIужаби загьир гьарун гьечIелъул берцинго сабурлъиялад рукIани лъикIаб бугоан киназего. Гьединго хIажат гьечIо магIарулалин даргиналин цоцаде рогьарал раялъул хIужабиги. КIиго соналъ хIадур гьабураб цIех рехалъул тадбир бугилан абулебги буго бегьилаан цебеккун гIайиб гIунтIизабиялъул санкцияги битIун къануналда рекъон тIубазе иш. Гьев живгоги вачIинаан Москваялде. Вертолеталги ритIун хIажат гьечIел жал гьаричIого»\nАмиров туснахъ гьавиялде дандечIаразул гуребги гьеб хIужаялдаса рази ругелги дагьал гьечIо Дагъистаналда. Мисалалъе Тахшагьаралда аскIоб Красноаремейское мухъалъул гIадамаз рагьун лъазабуна 15 соналъ жидеда тIад букIараб зулму нахъе босун анин инюналъул тIоцебесеб къоялъ. Гьеб мухъалъул гIадамазулгун Амировасул дагIба-рагIи байбихьун буго 12 соналъ цебегого. Къануналда рекъон балугълъиялде вахарав чиясе кьезе ккола ригь базе гIураб ракьул бутIа, рекъараб багьаялде.2001 соналдаса нахъейина буни гьелъул багьа цин бахинабун буго 50 азаргоялде, дагьаб хадубин абуни Амировс тIубанго инкар гьабунин ракьал рикьа-къотIизеян абулеб буго росдал гIадамаз.\nЖакъайин абуни гьеб ракьул бутIаялъул багьа бахун буго 500 зарго гъурщиде. Гьединаб багьаги кьун ракь бичун босизе рес гьечIо Красноармейское росдал гIадамазул. Гьедин щивасда гьоркьоб бикьа-къотIун хIалтIизабизе рес букIараб ракь кьишни-къулалъулги цIун бихьизе ракIнечараб хIалалда буго.\nАмиров кквеялда тIасан гIарза хъван буго гьесул адвокатаз


Хъутабазда тIасан рагъ » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nХъутабазда тIасан рагъ\nМиллияб сиясат рекъдизе бегьуларо\nБокьазда цIа гъуразе тамихI гьабичIолъиялъул хIасил\n2010 соналъул 13 декабралда Бабаюрт районалъул Львовское росдада аскIоб кьаба-тунки ккана Казбек районалъул Ленинаул росдал ва бакIалъулал гIолохъабазда гьоркьоб. Автоматалъ речIчIун захIматго лъукъарав казбекалъулав Хасавюрталъул больницаялда вегизавун вуго. Вухарав Львовское росулъа чиги ккун вуго тохтурзабазул кумекалде.\nБабаюрт мухъалда бугеб ракьалда тIасан Ленинаул ва Львовское росабазул гIадамазул цебегоялдаса нахъе дагIба буго. Ленинаулалъулазул гIаммаб магIишаталъе ижараялъе кьураб ракь жидер кколилан, гьениса хIалтIухъаби нахъе хъамун рукIана исана ихдал львовскоялъулаз. Официалиял идарабаз лъазабулеб букIана 120 казбекалъулас 13 декабралда гьенив ватарав вехь вуханилан, гьесул рукъги мотоциклги рухIанилан, Уголовнияб Кодексалъул «Чияр мулк хвезабуралъухъ» абураб 167-абилеб статьяялда рекъон, делоги рагьун бугилан. Гьезие жавабалъе Львовское росдал нусгогIан чиги тIаде вачIун, 220 чи гIахьаллъараб рагъ кканин гьенибилан баян кьолеб буго низам цIунулез.\nЛенинаул росдал бегавул Шамирза Шамирзаевас гьеб ахIвал-хIалалда тIасан гьадин бицана:\n- Исана 25 марталдаса Бабаюрт районалъул Львовское росдада аскIоб бугеб Ленинаулалъул «Гьудуллъи» («Дружба») СПКялъул ракьги бахъун чIун руго лъарагIал. Бецун, нусазарго харил тюкги бичана гьез жидеего хайиралъе. Нижер СПКялъул боцIиги нахъе гъуна. БатIияб мухъалъул боцIухъабазулгун къотIиги гьабун, 70-азарго гъурущ гьезухъаги босун, жидерго боцIи-панзги гьенибе гъун, нижер бокьалги рухIун, парахалъана лъарагIал. Суал тIубазе бугин, жеги дагьалъги чIаян, жеги дагьалъги чIаян республикаялъул нухмалъулезги абун, хутIана гьанжелъизагIанги гьеб иш цойиде ккечIого.\n2010 соналъул 13 декабралда бокьал къачIазе арал нижехъа гIадамазда тIаде бачIун буго бакIалъулаб участкаялъул милиционерги цогидалги жаниб рекIараб машина. Гьелдасан автоматалъул гулбузул цIад базабун буго нижер гIолохъабазде. Гьенив лъукъарав Манапов больницаялда вегизавуна. Тазалда щвараб гулла батизе кIолеб гьечIо тохтурзабазда. Рентгеналдацин кIвечIо гьеб тIатинабизе, къватIибе баккараб бакIги гьечIо. Ракьаги хъуризабун буго гьелъ.\nПитнаялъе кьучI лъуна лъарагIаз марталдаго. Гьез бокьал рухIидал, хIукуматалъ суал тIубазегIанилан, боцIиги бачун, магIарухъе ине ккана ниж. 13 декабралда ккараб лъугьа-бахъиналда сверухъги гьерсал тIиритIизарулел руго гьез цо-цо информациялъул алатаздасан. 20 машина цIурав 120 гIолохъанчи ун вукIинчIо гьениве нижер росуцоязул, бокьал къачIазе арал СПКялъул хIалтIухъаби кколаан гьел – кинавниги 13 чи (цо кIудияв чи ва хутIарал гIолохъаби). Гьезухъ ярагъги букIинчIо, рагъде гурелъулха рахъун рукIарал.\nКъватIиса вачун цо «морской пехотинец» вуго гьенив гьез «хъутабазда кверщел гьабизе» тун. Гьесие данде ккун гьечIо гъов 13 нижерав бокьал къачIазе вачIин. Багъарун буго дагIба. «Нуж щай рачIарал? Гьаб нижер ракь буго. Нахъе а», - ян кIалал гьикъизе лъугьун руго гъол. Нижер гIолохъабиги руцIцIун чIелищха цинги. Гьениб батараб, гьезул рокъоб букIараб бусен-къайиги къватIибе бан, машинаги бухIун, данде жаваб гьабун буго.\n14 декабралда Ленинаул, Калининаул, Дилим росабазул бутIрул ва Казбек районалъул нухмалъулел къабул гьаруна Дагъистаналъул президент МухIамадсалам МухIамадовас. Республикаялъул халкъазул съезд тIаса инегIан дагьаб мехалъги сабру гьабейилан абуна президентас, нилъеца гьеб суалалъе санагIатаб хIукму батилилан. БитIараб бицани, марталдаса бахъараб гьеб хабаралда хутIун буго иш.\nБабаюрт районалъул Львовское-1 росдада аскIор руго лъабабго росдал гъутаби. Ленинаулалъул «Гьудуллъи» («Дружба») СПКялъе ижараялъе кьун буго 630 гектар, дилималъулазул магIишаталъе –лъабнусго, Калининаулалъе – кIинусго. 1990-абилел соназдаги букIана гьебго жо. Доб мехалъги къуват хIалтIизабизе ккана нижеца. Гьанжеги долго хIаял такрар гьарулел руго гьез. Цин рищиязда цересел рикьалаби раккана лъарагIазул. Гьезие бокьухъе хисардулеб политикаги букIана. ХIукуматалъ хъутаби лъарагIазухъе кьезехъин ругилан абун харбал раккулел руго.\nЦIидасанги хъвай-хъвагIайги гьабурал, законияб куцалда нижер магIишатазда рухьинарурал ракьал ккола гьел, гочинабун гIи хьихьиялъе пайдаялъе кьурал. ЛъарагIазин абуни бицунеб буго жидер росу гIатIилъулеб бугилан, ракь жидее хIажат бугилан. МагIарухъаги рачIун, жидер бакI кколеб бугин нужецайилан гIарз буго гъозул.\nБабаюрт мухъалул бетIер Ганакаевасухъги рукIана ниж. ЦохIо гьениб гуребги, тIолабго республикаялда кколеб гьечIищха политикияб ва жамгIияб шура-хъури. Львовскоялъулаз бицунеб буго, вачIун ШихсагIидовас абунила жидеда, токги тIабигIияб газги бачун, гьел хъутабазул ракьал лъарагIазда гьоркьор рикьизе ругилан. «Тенгликалъул» махI бахъун буго гьеб киналдасаго. Марталда гьез рухIана кIинусго хIайван жанибе гьунел бокьал. Болъихъ районалъул ГIандиса гIухьби руго гьенир, 70-азарго гъурущ гъозул дибирасеги кьун, нижер бокьахъе боцIиги гъун.\nГьел ракьаздеги кIудияб хIажалъи гьечIо лъарагIазул, букIарабани, ижараялъе цогидазе кьелароан. Дагъистаналъул хIукуматалъул «чIун хутIи» сабаблъун, щун буго гьезие кеп кьабизе. Бабаюрт РОВДялъ марталдаго рагьараб кIиго дело буго хер бикъиялъулги бокь бухIиялъулги. Гьез нижеда абулеб буго цIех-рех гьабун лъугьунеб гьечIилан, гьел делаби цоги бакIалде ритIеян. 14 декабралда президентас буюрана гьел республикаялъул прокуратураялъул цIех-рехалъулаб комитеталде кьеян. ГьабсагIатги нижер лъабабго росдал жамагIат, ярагъ кодобги ккун, бахъун чIун буго, ниж гьаниса щвезегIан.\nДагъистаналъул халкъазул съездалъул аслиял масъалабазул цояблъун бихьизабун букIана Дагъистаналъул миллатал гъункизариялъе нухал рати. Амма республикаялъул нухмалъулез кIигьумераб политика хадубги билълъанхъизабулеб бугони, миллиял гьоркьорлъаби къоялдаса къоялде квешлъизе ругилан рикIкIунеб буго махщалилаз.\n» Рагъалъ вас гьавуларо\n» Нилъеда щай тIаса лъугьаян гьарулареб?


Ахирал соназда гIадатлъун лъугьун буго рахьдал мацIалда, миллияб адабияталда ва тарихалда хурхарал тадбирал тIоритIи. Буго лъагIалида жаниб цо нухалъ тIобитIулеб рахьдал мацIалъул къоги. Гьеб къо чIезабуна 1999 абилеб соналъул ноябралда ЮНЕСКОялъул 30 абилеб сессиялда.\nХас гьабун ЮНЕСКОялъул хIукмабаздаги, гьел рахьдал мацIаздаги хадуб хал ккурал чагIазда гурони гьеб къо рахьдал мацIалъул букIин лъалел чагIи цIакъ къанагIат рукIана Дагъистаналда. ХIукуматги я цебе гьелда регIун букIинчIо, я жакъа гьечIо.\nЛъиеха гьеб рахьдал мацI хIажат бугеб абун гьикъани, гIемерисеца жаваб кьела киназего къварегIун бугин, рахьдал мацI лъачIого кинин бегьулебин цIакъ-цIакъ кIалъазе руго гIемер чагIи. Гьеб бугин нилъер умумузул мацI, лъазе тIадаб бугин, парз бугин. Нечезе кколин лъангутIиялдасагиян абила.\nУйинха абун руцIцIунги чIун тIад рекъела гьел рагIабазда мацI лъалелги лъаларелги. Амма гIакълуялда гьикъун жаваб кьуни, хIакъикъаталда бадире цIодорго ралагьани, нилъеда лъала гьеб мацI гIицIго гьелдаса пайдаги бугел, гьелдаса кваназеги кваналел, гьеб мацI хIалтIизабиялъул хIажалъиги бугел бакIазда гурони цIунунги хутIизе гьечIеблъиги, хIажатги гьечIолъиги. КигIан мацI цIунизе кколин нилъеца вагIзаял гьаруниги.\nЛъиеха гьеб хIажат бугеб? ТIоцебесеб иргаялда, рахьдал мацIалъул мугIалимзабазе, кIиабизе – хIукуматалъ гIарацги кьун миллиял газетал, телепередачаби, радиопередачаби гьарулел чагIазе, миллияб театралъе, газет – журналазе ва мацIалъул гIалимзабазе. Росабалъ ругел гIадамазе, мажгитазул имамзабазе, мадрасазул мутIагIилазе, рузманалъул какде росабалъ рачIунел гIадамазе.\nМагIарул росулъ гIурус мацIалда вагIза гьабизе гIедегIилин кколаро, хIал кIун гьукъизеги ккола нилъеца гьеб. ХIисаб гьабурабго гIезегIан кIудияб гъат жамгIияталъул батанагури рахьдал мацIалда хIажалъи бугел ва гьеб алат хIисабалда гIелму цIализеги, гIибадат гьабизеги, цIиял харбал, шигIру, асар, пикру кьезеги къварегIунел.\nГьел гIадамал ругогIан заманалъ мацI билизе гьечIо. ХIакъаб жо мацI цIуниялъул пропаганда, бичIчIи кьеялъул хIалтIиги гьабизе ккола. ХIалтIи гьабизе ккола театралъ пьеса лъун, хъвадарухъанас асар хъван, журналистас макъала хъван.\nСурун рихьизаризе ккола лъималазда мацI малъичIел умумулги, тухум цIар лъаларев Иван гIадал васалги. Авар мацIалда кIалъалел рихьизаризе ккола гIолилазе мисалаллъун ругел чагIи. Масала, машгьурал спортсменал, культураялъул вакилзаби, политикал, бокьарал гьез кIвар буссинабулел чагIи.\nГьеб рахъалъ аваразул автономиялъги, авар ТВ – интернет телевидениялъги, социалиял гьиназда ругел авар мацIалъул къокъабазги кIудияб хIалтIи гьабулеб буго. МацI хIалтIизабулеб сурасатги, алатги, мацIалда хIажалъиги бугебгIан заманаялъ мацI холаро. Гьеб буго чIагояб мацI.\nРахьдал мацI кIодо гьабизе байбихьана тIоцебе Хасавюрт шагьаралда Сайгидпаша ГIумахановасул хIаракаталдалъун. Хадур гьел тадбирал тIоритIи тIаде босана цохIо гъовго ГIумахановасул гIарцудалъун хьихьараб аваразул автономиялъ.\nДир суал буго хутIарал аваразул церехъабазе, щай гьеб рахьдал мацIги, милияб культураги, магIарул халкъалде рагIад реххараб суалалъулъулъ цере рахъи ва миллаталъул къадру цIуни кидаго даим цохIо ГIумахановасда баччун букIине кколеб?\nГьесдаса нусго нухалъ бечедал гIадамал руго дунял чIобого хутIизе гурин рижун, цо кепкил багьа я миллаталъе, я Дагъистаналъе гьабичIел, я гьабизеги гьечIел. Гьезул кIуди-кIудиял амбициялги, хIатта республикаялъул бетIерасул тахбакIиде гIунтIун хиялги лъун буго, амма я иманалъул, я ияхIалъул, я миллияб бичIчIиялъул къатIра чорхолъ халлъулеб гьечIо.\nАллагьас гьеб къавмалдаса миллатги Дагъистанги рикIкIад гьабеги. ХIакъаб жо буго Аллагьасда аскIоб кириялда цадахъ Сайгидпаша ГIумаханов миллаталъул тарихалда хутIизе вукIин цересел гIасрабазул бахIарзалго гIадин. МагIарулазул тIалабги гьабурав, къадруги цIунарав, къо ккаралъув ватизеги ватарав патриот хIисабалда. Ахираб къого соналда жанив гьев хутIулев вуго бищунго магIарулазда гьоркьоб рейтинг борхатав цевехъанлъунги.\nХисардулареб, чIван къотIараб, бихьинаб хасияталъул политикаялъ. Гьев вокьунгутIизе рес буго цо-цоязе, амма ГIумаханов хIачIого тезе лъиданиги кIоларо Дагъистаналда. ТIоцебесеб ирагаялда аваразул хIакъикъияв, халкъалъ рахъ ккурав цевехъан хIисабалда.\nГьеб даражаялдеги гьев вахъана тIоцебесеб иргаялда рухIиял мисалал – миллияб мацI, адабият, аваразул тарих, миллатцоязулгун бухьен кквей ва цогидал кIвар бугел рахъал тIадегIан гьариялъ. ГIадада гурелъул абулеб дуца инсан ва халкъ кIодо гьабиялдалъун щолин духъеги кIодолъи абун. Хабар лъикIаб рагIайги.


Жидеца гIемер хIалтIи гьабунин гьел чагIазул документал хъирщулаго, батIи-батIиял рахъал хIисабалде росулаго, щайин абуни республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас жидедаса тIалаб гьабулеб бугин хъулухъазда гIицIго лъайги бажариги бугел чагIи гурони тунгутIизеян бицун букIана журналистазе гьелда тIасан республикаялъул хIукуматалъул бетIер ГIабдусамад ХIамидовасги гьесул хIалтIухъабазги. Амма гьебго заманалда фейсбукалда ахIи-хIур букIана гьеб кадразул резервалда тIасан. Масала, Разият НурмухIамадова абулей гIаданалъ хъвалеб букIана жиндир гIарза хIисабалдецин босичIин комиссиялъ. Гьединго цогидаз тIадежураял гьарулел рукIана гьеб сияхIалда гIемерисел ругила цереги гьанжеги хIукуматалъул хъулухъазда рукIарал чагIазул лъимал, гIага-божарал.\nЭР-ялъе гьебго хIужа тасдикъ гьабулеб буго политологиялъул гIелмабазул доктор Камиль Ландацаги.\nКамиль Ланда: «Кин цониги чи хъулухъалде кколевин балагьанани, хIажалъулел рахъал ккола: тухумчилъи, гьудул-гьалмагълъи, ришват, бищун ахиралда лъайгун бажари цIехезеги рес буго».\nЛандал пикруялда, гьабсагIаталда Дагъистаналда аслияб куцалда цебе бачIунеб буго тухумчилъиялъулгун клиентелизмалъул система.\nКамиль Ланда: «Хъулухъазда лъезе гIагарал чагIи хутIун ратичIони, тахбакIида вугев чияс гьенире рачуна гьудул-гьалмагъзаби, лъале-хъвалел. ХIалтIизе гьезул бажари бугищ-гьечIищали халги гьабичIого. Хадурккун хIукуматалда хъулухъазда тезе чагIи тIаса рищулеб «кадровый резерв» абураб, гIезегIан пайдаяб къагIида буго ургъун. Амма хIукуматалъул кадразул резерв цебе кколеб буго тухумчилъиялъулгун клиентелизмалъул системаялдаса. Кланаз хIадурулел руго жидерго резервал, жалго нахъе аниги, жидеца божилъи гьабулев чиясухъ гьеб хъулухъ букIинелъун, лъай бугев чиясул рахъкколеб гьечIо гъоз. Хъулухъал ирсалъе кьолеб гIадаб жо кколеб буго гьелъул».\nКамиль Ландаца бицана лъалев чи вугила Дагъистаналъул пачалихъияб университеталда. Гьес абулила бищун квешаб хьвада-чIвадиялъулги нахъе ккараб цIали гьабулелги студентал рукIунин Дагъистаналъул хIакимзабазул лъимал.\nКамиль Ланда: «Я жалгоги цIалуларила, цIалулезе квалквалги гьабулила. Цинги гьел лъимал рихьула цо-кIиго соналдасан ран галстукалгун, кIудияб къо-ассалда хIукуматалда хIалтIулел.\nГьединал чагIазе тIадеги бокьула Дагъистаналда террорги цогидабги гIала-гъважаги букIине, гурони гьезухъа хIалтIун бажарунгутIи тIатунелъул, гьаб щай гьадин бугеб, доб щай додин бугебин суалал кьеларищ гIадамаз. Гьединлъидал гIемерисеб жо терроралде рехизе санагIалъи букIуна. Школалдасангоги ричча-рихъан толел руго гьел, рукIине кколел тIалабалги цере лъечIого».\nПолитологиялъул гIелмабазул доктор Камиль Ландаца дарсал кьола Халкъияб магIишаталъулги пачалихъияб хъулухъалъулги рахъалъ Россиялъул президентасда цебе гIуцIараб Академиялда. Лъай камил гьабизе гьенире уна Дагъистаналъул хIакимзабиги. Академиялда ругел рукъзабазда ракIги рекъечIого, гьез моцIрое 40 азарго гъурщил багьаял люкс-номерал кколилан бицана гьес.\nКамиль Ланда: «Гьесул кверщаликь Дагъистаналда ватани 40-50 азарго чи, 100-150 азарго чи жиндир кверщаликь вугев Тюменалдаса, Владивостокалдаса гIурусав, муниципалияв нухмалъулев вукIуна дова азарго гъурущги моцIрое кьун гIадатияб рокъовги чIун цIалдолев. Дица нилъерасда абула, ле, щай, вац, дуца гьаб буголъи исрап гьабулеб? Жанир телефоналги, телевизор-холодильникалги, мебельги, цогидал шартIалги ругел рукъзал руго дора, кIиго чи гурони жанивги вукIунаро. Гьединаб общежитие цогидал цIалул идарабазул гьечIо. Гьедин гIурусал парахат жидерго цIали гьабулел рукIуна, библиотекабаздаги рукIуна. Нилъералин абуни гьенир гьоркьо-гьоркьор гурони рихьуларо. Гьединлъидал дозги дагъистаниязухъа, кавказалъулазухъа гьез кьураб жоги босула, гьезие къваригIараб къиматги лъола. ГIурусаздайин абуни ракIалдецин щоларо къиматалъе гIоло мугIалимасда хабар бицине кколеблъи».\nАмма цебехун кин букIун батаниги, республикаялда хъулухъазда толел чагIаздехун гьанже бербалагьи хисулеб бугин, лъай бугел чагIи ралагьулел ругин абураб пикруги дандчIвала.\nЩай тIагIунареб экстремизм Дагъистаналда? (1-б бутIа)


Майин кьураб гIарац хIалтIизабизе лъалеб гьечIони…\nХIалтIизабунги бажаричIого, 8,3 миллиард гъурущ пачалихъалъул казнаялде нахъбуссинабуна нилъер республикаялъ араб соналда. Демографиялда ва лъай кьеялда хурхарал миллиял проектазе биччан букIараб гьеб гIарцул 43 процент гурони харж гьабун бажарунцин гьечIо.\nГьебго куцалда 10 млрд гъурущ 2018 соналдаги нахъбуссинабун букIана.\nМиллиардазул къадаралда бюджеталъул гIарац Москваялде нахъбуссинабизе ккани, халкъалъул киналго гIузраби тIуран ругин Дагъистаналдаян кколеб батила федералияб централда. Амма рачIого хутIарал школазулгун ясли-ахазул халатаб сияхI буго. Лъималазул гIарцул 170 гъурущ моцIалъеги кьун улбулги «хьихьун» руго хIукуматалъ.\nКIиябго соналъ Москваялде нахъруссинарурал миллиардазда бан «ХIакъикъаталъе» гьадинаб баян кьуна Халил Халиловас. Гьев ккола ДРялъул Экономикияб цебетIеялъул рахъалъ министерствоялда цебе бугеб ЖамгIияб советалъул вакил.\nГьеб гIарац хIажатаб бакI нилъер гьаниб гIемераб букIанин абуна гьес.\n- Масала, хIакимзабаз жиндир заманалда конкурс лъазабичIо пачалихъалъулгун къотIи-къаял хъваялъе, - ян бицана Халиловас. - Гьеб абуни къануналъ тIадаблъун гьабун буго. Гьеб буго цо гIилла.\nКIиабизе бугони, миллиял проектал гIумруялде рахъинариялъул рахъалъ, цогидал регионазда дандеккун, нилъ нахъа хутIулел руго.\nЩай гьедин бугеб? Москваялъулгун къотIи-къай гьабулаго, нилъер хIукумат щай разилъараб цо соналъул болжалалда гьел проектал рагIалде рахъинаризе, анлъго соналъе къотIи гьабизе бегьулеб мехалда? Гьеб гуребги, Бюджеталъул кодексалъ изну кьолеб буго Москваялъулгун къотIи-къай хъвалалдего, миллиял проектал гIумруялде рахъинариялда хурхун хIалтIи байбихьизе. Гьелдасанги пайда щай босичIеб нилъер хIакимзабазали дида бичIчIуларо.\nРеспубликаялъул хIукуматалда ругел хIакимзабаз гьединал жал хIисабалде росани, иш роцIинаанин рикIкIунеб буго Х. Халиловас. Гьединго лъикI букIинаан лъабго гуребги, жеги чанго масъалаялда хурхараб проектазде кIвар буссинабуни.\nДругие материалы в этой категории: « Басриял масъалабиги цIиял къагIидаби\t17 млн гъурщил гранталъе мустахIикълъана »\n13:19, 25 октября 2020, 19


Полициялда цо нухалда жидехъего ккарав чи кIочонаро\nМахIачхъалаялда викъун анин лъазабулев вукIарав Артем Алхасов низамцIунулез ккун вугин лъазабулеб буго гьесул гIага-божараз. Гьесде изну гьечIого яргъидгIуцIаразулгун бухьен букIиналда хурхун гIайиб гIунтIизабулеб бугила. Дагъистаналда гIадатияб ишлъун лъугьунеб бугила цин чи тIагун, цинги гьев низамцIунулез ккун ватийин рикIкIунеб буго юристас.\n2 марталъ, маркIачIудаса нахъе кив вугевале лъазе кIолеб гьечIо МахIачхъалаялдаса Артем Алхасов. Щалали лъаларез автомобилалда жанив къазавун вачун унев вихьун вугила гьев гIадамазда. Гьебго сагIаталъ жидеца вас викъун ун вукIиналда хурхун гIарза хъванила Киров мухъалъул жанисел ишазул бутIаялда. Гьев автомобилалда жаниав хIал гьабун къазавулеб мехалъ чвантинисан бортараб телефоналдасан гIадамаз ахIун бачIанила ва щиб –кин ккарабали бицанила жидедайин лъазабулеб буго Артемил эмен ХIажикъурбан Алхасовас.\nЖивго ХIажикъурбан кколев вуго «Дагъистан» теле-радио компаниялъул агъул мацIалда кIалъалеб хъулухъалъул редактор.\nМахIачхъалаялъул Киров мухъалъул полициялъул бутIаялда мухIкан гьавуна жидехъе гIарза бачIин, амма гьеб Советский мухъалъул бутIаялде кезе кколила гьезул къватI гьенибе гъорлъе уне букIиналъин баян гьабуна полициялъул хIалтIухъанас.\n3 марталда, къадеялде жидерго чиясдасан лъанила Артем викъун ун гурев, низам цIунулез вачун ун вукIин. 4 марталъ, радалго жилер рокъоре чIухь базе низамцIунулелги рачIун рукIанин лъазабулеб буго гьесул вац Абубакарица.\nБачIиндаго жидеда ккун букIанила гьев викъун ун вугин, амма гьев хIал гьабун низамцIунулез вачун ун вукIун вугила.\nАбубакар Алхасов: « Жакъа радал Совет мухъалъул полициялъул бутIаялдаса чIухь базе низамцIунулел рачIун рукIана. Нижеда официалияб кагъат бихьана Артемида изну гьечIого яргъидгIуцIаразулгун бухьен букIиналда хурхун гIайиб гIунтIизабулеб бугин. Ункъо низамцIунулел рачIана, мадугьалзаби ахIейилан нижедаги абун, киса-кибего чIухь бана. Чанго соналъ цебе, 2012 соналъго чIварав чигун лъай-хъвай букIунин абун ккун вуго гьев. Кидаялиго щив вукIаниги лъалев вукIин гIолеб буго жакъа нилъер гьаниб чиясде гIайиб гIунтIизабизе».\nАбубакарица бицана лъабго соналъ цеве къануналда рекъечIеб митингалда гIахьаллъи гьабуралъухъ цогидазда цадахъ ккун вачун ун вукIанин Артем Жанисел ишазул бутIаялде, амма тIокIам низамцIунулезул рахъалъ щибго гьесдехун кIалъай букIинчIила. ГьабсагIат жидеца адвокаталгун гара-чIвари гьабулеб бугила гьесул ихтиярал цIунизе. Киб бакIалда вугев Артем ва хIал-зулму гьабун бугищ гьесияли жидеда щибго лъалеб жо гьечIила, гIицIго низамцIунулез изну гьечIого яргъидгIуцIаразулгун бухьен букIиналда щаклъи букIиналъ ккун вукIин гуреб.\n«Эркенлъи» радиоялъ бухьен гьабуна МахIачхъалаялъул Советский мухъалъул полициялъул бутIагун, амма Алхасовасул щибго жидеда лъалеб жо гьечIин лъазабуна гьез.\nЧи ккун вугонани, цIараб заманалда жаниб лъазабизе ккколин гьев ккун вукIиналъул, гурого, гьеб кколин къанун хвезаби, амма Дагъистаналда ккун рачун арал кир ругелали лъаларин кIиго-лъабго къоялъ, ва гьеб ругьунаб ишлъун лъугьун бугин лъазабулеб буго юрист, жамгIияв хIаракатчи Юсупов Идрисица.\nИдрис Юсупов: « Къануналда рекъон, кколеб куцалъ чи кколев вугони гьезул рес букIунаро я ярагъ рехизе, я цогидаб жо гьабизе, гьединлъидал, гьез цин ккун, кир ругелали лъазе течIого, хадуб ярагъги кодоб батун, яги хIал гьабун мукIур гьавун хадуб лъазабула чи кив вугевали»\nТIолго Россиялда ритIухъгьариялъул хIукму диваналда къотIарал ишазул къадар кколеб буго гIицIго 2 процент. Дагъистаналда изну гьечIого яргъидгIуцIаразулгун бухьен букIиналда хурхун гIайиб гIунтIизабурал ритIухъгьарурал ишал кверда рикIкIун бажарулин баян гьабуна юристас.\nПолициялда жидехъего ккарав чи кIочонаро


БухIулищ полициязги габани?\nДагъистаналъул полициялъулазухъ наркотикал ратиялда щаклъи буго хъулухъ гьабизе Дагъистаналде рачIарал Россиялдаса низам цIунулезул.\nХьаргаби мухъалда чIезабураб «Приора» машинаялда жаниб батараб чIахIил экспертиза гьабулеб буго. Гьеб наркотиказда гъорлъ рикIкIунеб хер-тIехлъун рикIкIани, къануналда данде кколаредухъ наркотикал рича-хисиялъул гIайиб гIунтIизабизе буго полициялъул лъабго хIалтIухъанасде. Документазухъ балагьизе Хьаргаби мухъалда чIезабураб машинаялъуб батун буго гьеб.\nАмма гьел полициялъулазда гIайиб гьечIин бицана ЭР-лъе Шамилов МухIамадица. Гьев ккола низам цIунулел идарабазул махщалилаб цолъиялъул нухмалъулев. Шамилов МухIамадица абулеб буго гьел полициялъулал зигараги гьабун Шамил мухъалдаса тIадруссун рачIунел рукIанилан. Цинги Хьаргабире щвейгун гьел чIезарун ругила дора посталда эхетарал низам цIунулез. ЦIех-рехалда бугеб машинаялъул номерал данде кколел рихьун, чIезабун бугила гьез гьеб машина.\nШамилов МухIамад: «ЦIех-рехалда бугин гьебилан, бегуниса чIван буго машина. Гьениб жаниб щибниги батун гьечIо. Гьенив вукIарав цояв полициялъуласда дозул посталда гIодобе рехун батун буго гьитIинаб пакет. ГIодоса гьебги босун тIаде ворхилалде, тIадречIчIун руго гIурусал гьесда, цинги къахIан ккун вугоха гьаб щибин духъ бугеб жоян. Лъаларин, гьаниб гIодоб батанилан абун буго дос, валлагь гурилан тIаделъун руго гIурусал. Цо грамм гIечIеб гIурччинаб чIахI букIун буго эниб жаниб. Наркотикилан абулеб бугоха, жегиги экспертизаго гьабилалде. АхIи-хIур бахъинабун буго, УСБялдеги (полициялъул хIалтIухъабазе тамихI гьабулеб бутIа – ЭР.) цогидалъубеги рагIиледухъ. Рачун полициялдегун, 7-8 сагIаталъ сурав босун, ахирги гьадингосеб чIанда батун буго. Бидулги кIварщулги анализалги гьарун руго».\nШамиловасе гьел полициялъулал цIунизейищ бокьун бугеб, яги гIаксалда, гьезде гIайиб гIунтIизабизейищали бичIчIулеб гьечIин гьимана ЭР-гун букIараб гара-чIвариялда жиндирго цIар радиоялдасан бицине разилъичIев полициялъул хIалтIухъан. Виххун ккарав полициялъулас кодобе босун бугин посталда гIодобе рехун батараб гьитIинаб пакетилан абулеб бугелъулдила.\nГьедин бигьаго тIаса ккезабулеб жойищин букIунеб гьеб, жеги цIех-рехго рагIалде бахъинчIогойин жаваб кьуна ЭР-ялъе Руслан ИбрагьимхIажиевасги. Гьев вуго республикаялъул жанисел ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъалъул хIалтIухъан.\nРуслан ИбрагьимхIажиев: «Нижго роххун рукIинаан ниж гьеб хIужа уяб батичIони. Полициялъулазухъ наркотикал ратанин чIезаби нижее рогьолъидал кколеб. Унголъунги полициялъулазухъищ гьеб чIахIил къвачIа букIараб, яги Шамиловас абухъе, гIодосайищ гьес гьеб босарабали цIех-рех гьабулеб буго гьабсагIат. Гьеб рагIалде бахъинчIого лъицаниги щибниги бицунаро. Наркотикал полициялъулазухъ рукIин тасдикълъани, гьел нахъе рехизе руго хъулухъаздаса».\nХьаргаби посталда Дагъистаналъул полициялъулал чIезарурал низам цIунулел руго хъулухъ гьабизе Россиялдаса ритIун рачIарал хIалтIухъаби. Гьезул рахъалдасан гIезегIан кколел ругила жидерго ишалдаса цIикIкIун пайда босарал хIужаби.\nШамилов МухIамад: «Гьезул рахъалдасан гIемер руго гьединал рекъечIел жал кколел – ярагъ батанин, гьабин добин – полициялъул хIалтIухъабаздаги гьездаги гьоркьоб дагIба-рагIи лъугьунеб буго. Дагъистаналда гьез гьарулел ругел жалазе къимат кьезе заман щун буго. БицинчIого щибилеб, доба Унсоколо мухъалда тоннелги къан, Временный поселокалда гьез гаьбураб зулму щиб? Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповги журналисталги данделъун гьелъие къиамт кьезе къваригIун буго. Щайгурелъул дида бихьана доба гIощтIоца къотI-къотIун бараб Къуръан. Гьединлъидал гьадаб полициялъул хIалтIухъаби кквейги гьезухъ наркотикал ратанин абиги буго гьадингосеб чIанда. Дунгоги вукIана гьез цо нухалъ дова посталда ккун.\nГьабизе жо тIагIарал чагIаз байбихьана транспорт бачине изну кьолеб документалъул болжал лъугIун бугилан абизе. Полициялъул бутIаялде вехъерхъун, гьабичIеб жо течIо. ТIотIол варани гьабула гьез. Бищунго квеш ккараб жо буго – гьел гIурус низам цIунулездаса хIинкъун рухI унеб буго нилъер бакIалъул нухмалъулезул. ГIурусаз абулеб буго жидеца кIудияб хIалтIи гьабулеб бугин гьаниб. Гьанже бахъараб ахIи-хIуралъухъ балагьидалги букIанаха цо кIиго таргьа цIураб анаша бахъараб гIадаб хабар».\nАмма цогидал дагъистаниязул пикруялда рекъон, гIемерисеб мехалда бигьа букIуна Россиялдаса хъулухъ гьабизе Дагъистаналде рачIарал гьел хIалтIухъабигун кIалъай гьабизе. ГIиси-бикъинаб жоялъул бицун рикIарулебги ришватал тIалаб гьарулелги гIамал гьечIин абула гьезул.


Аьралитурал суратру – Тарихий паркраву\nАвтор: ilchi · 03.11.2020\nМахIачкъалалив «Аьрасат – Ттул тарих» тIисса Тарихийсса паркраву тIиртIунни «Фронтовой портрет. Судьба солдата» тIисса цIанилусса мультимедий выставка.\nМунил лагрулий ккаккиялун дирхьуну дур Буттал КIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул шиннардийсса художниктурал аьрали кказитирттал редакциярттан куну графикалул зумувну щаллу дурну диркIсса суратру. Выставкалий Хъун дяъвилул талаталтрал суратру цIусса журалий – цифровой форматрай дирхьуну дур, суратрайн кIисса щайхту, му «сагъ хьуну», аьраличунаясса информация ххал буван бюхълай бур.\nВа выставка хъанахъиссар Аьрасатнал Поисковиктурал суккушиндаращалсса уртакьшиврийсса давуну.\n— Уттинингу Тарихийсса паркирдал ассоциациялул ва Аьрасатнал Поисковиктурал суккушиндарал цачIуну щаллу дурссар «Имена солдатских медальонов» тIисса проект. Ва цIанамур выставка хъанахъиссар цачIусса кIилчинсса давуну, — тIий буслай ур Тарихийсса паркрал директор Тимур Велиханов.\nВ Каспийске отметили День пограничника\nФедеральные меры по поддержке туроператоров\nСледующая публикация Министр культуры Дагестана посетила «Ночь искусств» в Музее изобразительных искусств республики\nПредыдущая публикация В Правительстве Дагестана рассмотрели вопрос строительства Центра спортивной подготовки по единоборствам


Таблица размеров джинсов Levis, Lee, Wrangler 7 г., 4 мес. назад Репутация: 612\nRe: Таблица размеров джинсов Levis, Lee, Wrangler 7 г., 4 мес. назад Репутация: 612\nRe: Таблица размеров джинсов Levis, Lee, Wrangler 7 г., 3 мес. назад Репутация: 36\nRe: Таблица размеров джинсов Levis, Lee, Wrangler 7 г., 3 мес. назад Репутация: 42\nRe: Таблица размеров джинсов Levis, Lee, Wrangler 7 г., 1 мес. назад Репутация: 612


Дагъистаналда разе ккола гIисинал ГЭСал\nРугел ресаздаса пайда босунгутIиялъ 25-30 млрд гъуршил зарал кколеб буго республикаялъе\n14 февралалда «Дагъистан» РИАялда тIобитIана Россиялъул промышленниябгун инвестициялъулаб фондалъул вице-президент ХIажи ХIажиевасулгун ва Дагъистаналъул энергетикиял компаниязулгун журналистазул дандчIвай. Пресс-конференциялда гьез бицана Дагъистаналда энергетикаялъул бугеб ахIвал-хIалалъул. ХIажи ХIажиевас бицана республикаялда энергетика цебетIеялъе ругел ресазул ва гьездаса босулеб гьечIеб пайдаялъул хIакъалъулъ.\n- Дица чанго кагъат хъвана Москваялде Дагъистаналъул энергетикаялда гьабулеб хIалтIи дагъистаниязухъ тейилан. Амма жакъа къоялдеги гьелъул щибго хIасил ккечIо. Гьелдаго цадахъ цIогьги камулеб гьечIо. Нилъерго гьанир ГЭСал ругониги, гIадамал токалдалъун хьезариялъул суал захIматаблъун хутIулеб буго. Гьединго Дагъистаналда кIудиял ГЭСАл раялъул хIасилалда экологияб рахъалъул суалалги гIемерлъулел руго. Ругел ресаздаса пайда босунгутIиялъул хIасилги ккола санайил щвезе кколеб 25-30 млрд гъуршил зарал кколеб букIин. Дагъистаналда разе ккола гIисинал ГЭСал. Гьелъие нилъер ресалги руго. Гидроэнергетика цебетIолеб бугони, гIадамазе ток гIунгутIиялъул суал роцIинабун бажарула, - ян бицана ХI. ХIажиевас.\nГьединго гьес абуна энергетикаялда гьабулеб хIалтIи лъалел ва бичIчIулел специалистал ругони, хIасилалги лъикIал ккезе ругин. КъваригIун ругила гьеб бутIаялда хIалтIизе махщел камилал гIадамал.\nИзамудин Жанбулатовасеги кьолел рукIана гIадамал токалдалъун хьезариялъул хIакъалъулъ суалал. Масала, журналистаз гьесда цIехана токалъухъ гIарац бакIариялъул ва гIадамазе гIарац бакIарулез гьабулеб бугеб квалквалалъул хIакъалъулъ.\nГьес абуна гьел идарабазда ракIбацIцIадал гIадамал хIалтIулел рукIаралани, иш некIого рукIалиде ккун букIунаанин. Гьединго Изамудин Жамбулатовас бицана республикаялъул энергетика цебетIеялъе гьарулел ругел хIалтIабазулги.\nПрочитано 891 раз\tПоследнее изменение Пятница, 16 февраля 2018 09:52\nДругие материалы в этой категории: « Токалда сверухъ «хIалуцин»\tЖамгIияб транспорт »


18 октябралда ДРялъул нухмалъиялда тIобитIана коронавирус тIибитIунгутIиялда бан гIуцIараб оперативияб штабалъул данделъи.\nДРялъул бетIерасул официалияб сайталда хъвавухъе, Сергей Меликовас бицана «Стопкоронавирус.рф» абураб сайталда араб анкьалъ тIолабго улкаялдаго бугеб хIал багIараб кьералъ бихьизабулеб букIанин. Гьелъул магIна кколила вакцинацияги тестированиеги нилъер гьаниб гIураб къадаралда гьабунгутIи. КигIан гIарац биччаниги, гьеб рахъалъ план тIубалеб рагIуларо. Масала, риидал ПЦР-анализал гьаризе биччан букIун буго 67 млн гъурущ. ГIагараб заманалдаги биччазе буго 204 млн гъурущ. Гьеб харж гьабизе буго гIадамазе вакцина гьабуралъухъ медиказе премиял хIисабалда.\nМеликовасул баяназда рекъон, жакъа республикаялда вакцина гьабун буго 480 чиясе. Амма сентябралдаги октябралдаги гьеб дагь гьабун буго.\nРоспотребнадзоралъул Дагъистаналда вугев нухмалъулев Николай Павловас бицухъе, республикаялда хъвай-хъвагIай гьабун буго ковидалъ унтарав 54 азарго чиясул. Анкьалъ цебе микьго район букIана тIаде унтарав чи гьечIел. Гьанже гьеб лъабго гурони гьечIо - БежтIа участок, ЦIунтIа ва Лак районал.\nАслияб куцалда унтулел руго 30-59 сонал рарал гIадамалги лъималги. Амма больницаялде рачIунел гьечIо, иш ахиралде ккараб мехалда гурони. Гьединго унтунги рукIун, эркенго гIадамазда гьоркьор чIолел руго. Гьелъ хехго унтиги тIибитIулеб буго.\nУнтарал цIакъго гIемерлъани, кислородалъул гIунгутIи букIинецин бегьулин хабар буго. ГьабсагIаталда гьеб къваригIарал унтаразул къадар бахун буго 670 чиясде. Сахлъи цIуниялъул министрасул ишал тIуразарулей Татьяна Беляевалъ бицана 49,5 млн гъурщихъ кислород кьолеб 15 газификатор босун бугилан. ЦIакъго захIматал унтарал регарал больницабазда лъун рагIула гьел. Гьединго ноябралдехун гьединаб цо алат лъезе буго Гъизилюрт шагьаралъул больницаялдаги. Гьелдаса хадур лъезе руго цогидал шагьараздаги (анкьго газификатор).\nМеликовас республикаялъул Минпромторгалда тIадкъана кислород нилъерго гьаниб гьабулеб къагIидаялда тIад ургъеян.\nГьениб бицухъе, вакцина гьабидал щолеб QR-код гьечIев чи кIвар бугел идарабазде виччачIого тезеги рес буго.\nДругие материалы в этой категории: « Бекилалде бухьун лъикI бетIер\tДагъистаналдаги QR-код »\n09:38, 08 декабря 2021, 50


В.Чубарова: «Дида ккола Путин живго гIодове ккезе вугин кватIичIого»\nАхирисел соназ гIемерал гIадамаз Россия тун, къватIирехун ана. ГIадатиял гIадамал гурелги – демократикиял багъа-бачариязул хIаракатчагIиги. Масала «Династия» фондалъе кьучI лъурав Дмитрий Зимин, эколог ва жамгIияв хIаракатчIужу Евгения Чурикова, Краснодар икълималдаса Леонид Мартынюк ва Сурен Газарян, чIварав оппозиционер Борис Немцовасул яс Жанна, гражданиял активистал Владимир Ионов ва Ирина Калмыкова. Гьел киналго жанире тIамизе рес букIун буго. Гьезде гIунтIизабураб гIайиб – изну гьечIого пикетал тIоритIи. Гьезда гъорлъ- жамгIияй хIаракатчIужу Валентина Чубароваги.\nЖамгIияй хIаракатчIужу, антрополог Валентина Чубарова 2014 соналда Польшаялде гочана. Доба гьелъ цогидал хIаракатчагIазулгун цадахъ гIуцIана «Эркенаб Россиялъе гIоло» абулеб жамгIияб багъа-бачари. Гьезул хIисабалда Россиялда бугеб ахIвал-хIалалъе къватIисанги асар гьабизе бегьула.\nЖиндирго эмиграциялъул хIалбихьиялъул бицен гьабулаго, Валентина Чубаровалъ абулеб буго, жидер хиял бугин Путин Россиялъул тушман хIисабалда вихьизавизе, щайин абуни гьесул политикаялъ кIудияб зарал гьабунин халкъалъе ва гьелъ жибго Россиялъул къадру хвезабунин.\nВалентина Чубарова: «Дун гьеб багъа-бачариялда аслияй гIахьалчIужу гуро. Аслияб къагIидаялда кIвар кIудияб хIалтIи дир коллегабаз гьабулеб буго. ГьабсагIат нижер рес гьечIо Россиялдаса гьанире гьалбал ахIизе.\nАмма мех-мехалъ цо-цо жигарал хIараткатчагIи рачулаан гьенире. Нижеца гIуцIулел руго батIи-батIиял данделъаби, Польшаялъул жамагIаталъул гIахьалчагIазул лъай-хъвай гьабулеб буго Россиялъул журналистазулгун, политиказулгун, жамгIиял хIаракатчагIазулгун.\nНижеда кIолеб ищ – Россиялъул вакиллиялъул минаялда цере протесталъул акциял тIоритIи. Масала Борис Немцов чIван хадуб нижеца гIуцIана гьадинаб пикет. Гьединго тIобитIана Савченкое хIалае цо акция.\nНижеца поляказде абулеб буго гьеб кинабго кколин гIаммаб балагь, гIаммаб проблема. Полякал ругьунлъана «Россия - нилъер гIаммаб тушманилан» абулеб игIлан ахIизе. Геополитикаялъул рахъалъан гьеб битIараб буго. Амма нижеца къасд гьабуна гьадинаб бербалагьи далъалъниги хисизе. Россия гурин, гьелъул гьанжесев президент Владимир Путин нилъер гIаммаб тушман вугин абулаго.\nГьеб гуребги - жибго Россиялъе Владимир Путин тушманлъун кколин. Нижеца гьединго гIаммал гьабулеб буго тIолго Европаялдаги ругел россиялъулал цолъизаризе, гьездаса щулияб ва асар бугеб диаспора гIуцIизе. ГIезегIанго гIадамазда кIола жиднрго рагIи абизе. Нижеца къасд гьабулеб гьечIо Путин тIаса рехизе. Дида ккола Путин живго гIодове ккезе вугин кватIичIого. Нижер аслияб мурад – цIияб Россия бай ва бухенал щулалъизари. Гьалеха, нижее бокьилаан гьадинал инсаниятлъиялъул кьоял разе гьабсагIат».\nЭР: Кин дуда кколеб, ватIаналда хутIарал дур гIага-божаразе хIинкъи щвезе бегьулищ?\nВалентина Чубарова: «Буго гьадинаб хIинкъи доба хасаб ахIвал-хIал букIиндал. Ва гьадинал хIинкъаби гIицIго жамгIияб ялъуни политикияб хIаракатчилъиялда гурел, гьел хурхарал руго батIи-батIиял хIужабазда. Масала азарханаялда тохтурзабаз унтарав инсан сан гьавичIого тезе бегьулеблъиялда, ялъуни борхатаб минаялда лифт гIодобе ккезе бегьулеблъиялда. Полициялъул бутIаялде гIакъуба кьезе бегьулеблъиялда. Гьединал хIужабазул гIемер бицулаан жибго Россиялъул прессалъ».\nПутинил хитIабалъулъ хирияб цIар


Гъуниб мухъалъул азарханаялда хIалтIулел тохтуразул гъалатI сабаблъун, лъабго моцI бараб лъимер хун буго . Хвараб лъимадул эбел-инсуца ва гIага-божараз гIайибиял тамихIалде цIай тIалаб гьабулеб буго ва гьединаб лъугьа-бахъин тIоцебесеб гурин абулеб буго.\nГъуниб мухъалъул азарханаялъул хъвай-хъвагIаязда рекъон, Раджабова ПатIимат гьение лъимергун ячун ячIун йиго Къорода росдал азарханаялдаса. Тохтурзабаз чIезебун буго лъимадул цIа-кан бугин гьалда квач хъван батизе рес бугилан. Мухъалъул азарханаялда анкь гIанаб мехалъ мекъаб дару-сабаб гьабулеб букIанин лъимаде. Гьеб щинаб мехалъ жидеца тIалаб гьабулеб букIанила лъимерги эбелги шагьаралъул азарханаялде ритIейилан, амма гьеб жидеда тIадаб гьечIилан гьел гIинде гьарун гьечIо. Ахирги, анкь гьениб бан, лъимер гьорон ва бидурихьал сун ран, бажарулеб жо гьечIолъи лъайдал ритIанила хехаб кумекалъул машинаялда МахIачхъалаяде. МахIачхъалаялда азархана бугеб бакIго лъалеб батичIила цадахъ йитIарай тохтуралдайин баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе ПатIиматил эбел Шумайсатица.\nРаджабова Шамсият: «ЙитIун анкь бана азарханаялда, мекъи ссун бидурихьалгун дараби риччана. Гьезда цадахъ якьадги йикIана. Лъималазул азарханаялде ритIун рачIине кколаан гьел. Амма гьел ритIун ратана Гьуърузул азарханаялде. Я машин бачунесда, я цадахъ йикIарай тохтуралда щибго лъалеб букIун гьечIо. Мекъияб азархана букIин бичIчIидал,гьениса тохтурзабаз лъималазулалде ритIун рачIана. Гьениб мекъа дару гьабун бугин, битIундару биччан гьечин бидулъейин абуна тохтурзабаз. Гьез кигIан хIаракат бахъаниги мекъи гьарурал дарабаз хIасилалда ургьисалаби хIалтIичIо. Тохтуразда лъимер хвасар гьабизе кIвечIо».\nШумайсатил рагIабазда рекъон, лъималазул азарханаялъул тохтуралъ гIарз бахъун буго мухъазул азарханаяздаса рагIалде иш бакIарараб мехалъ гурого ритIун рачIунарин шагьаралде. ХIасил калам, цIа-кан бугеб лъимадуе гьуърузул унтуда данде дару гьабун буго, хIакъикъаталда чехь-бакьазул унти бугеб мехалъ.\nГьел тайпаялъул лъугьа-бахъинал къанагIалъи гурин жакъа ругелин баян гьабуна Медикияб академиялъул хIалтIухъан, педиатр Караева Зульфияца. Жакъа тохтурзаби щуго соналда жанир цо нухалъ рачIунел руго квалификация борхизе МахIачхъалаялде, амма гьеб МахIачхъалаялда гуреб, цебетIураб аппаратура ва цогидал методал ругел батIиял шагьаразул азарханаялда гьабизе кколеб буго.\nЗульфия Караева: «ГъалатIал гIемер ккола. Азарханаязда кколеб оборудование гьечIолъиялъги жалго тохтуразул лъайгьечIолъиялъги. Шибаб къойил дандчIвала гьеб тайпаялъул лъугьабахъинал. Лъималазул хвелги гьитIинаб къадар гьечIо. МахщелгIунгутIи, лъайгьечIолъиги, гьелдаго цадахъ, азарханаялда къваригIараб дару-сабаб гьечIолъиги ккола гьелъие гIилла».\nГьел мухъазул азарханаялда гьабулеб хIалтIул агъаз гьабичIолъиялъул хIасилалда гьезул тIаса-масаяб бербалагьи букIунин унтараздехунин баян гьабуна тохтуралъ.\nЛъималазул хвалда хурхун эбел-инсуца гIайиб гIунтIизабуниги тохтурал жидерго хIалтIуда хутIулел руго. Масала, кирего ун гьечIо ЦIунтIа мухъалъул азарханаялъул хIалтIухъаби. Гьезул гIайибалда хун букIана гьанже гьабураб лъимер, мухъалдаса МахIачхъалаялъул азарханаялде УАЗ машинаялда битIун. Лъимер хвараб улбуз Дагъистаналъул бетIерасухъе хъван букIана кагъат, амма гьелъул щибго хIасил ккун гьечIо.\nСахлъи цIуниялъул министерлъиялъул баяназда рекъон гьарурал лъимал хвеялъул аслияб бутIа кколеб буго мухъазул азарханаязда.\nАмма шагьаралъул азарханаяздаги гуро кинабго лъикI бугеб: ункъо соналъ цебе КIиабилеб лъимал гьарулеб рукъалда сверун бахъун букIана ахIи, гьений тохтуразул кумекги щвечIого хвана Елена Ибрагьимова, лъимерги хвасар гьабизе кIун гьечIо. Гьеб тIоцебесеб гуро гьединаб лъугьа-бахъин букIараб лъимал гьарулеб рокъоб. ГIайибиял тамихIалде ахIун руго, амма ахIвал-хIал хисун гьечIо; 2012 соналъ гьебго лъимал гьарулеб рокъоб Сакинат Расуловалъул лъимер хун буго. Улбуз гIайиб гIунтIизабулеб буго тохтурзабазде, амма тохтурзаби чIун руго гьеб хварабго гьабун букIанилан. Дагъистаналъул сахлъи цIуниялъул министерлъиялъул баяназда рекъон, 2014 абилеб соналъ республикаялда кинабниги 49567 лъимер гьабун буго, гъоркь соналде данде ккун гьеб 2064 лъимералъ цIикIкIун буго. Гьелдаго цадахъ хварал лъималазул къадар буго 15 лъимер.\nМедикасул гъалатIалдасан хвана лъимер


Рособрнадзоралъ гьукъун буго Дербенталда бугеб Дагъистаналъул Пачалихъияб университеталъул филиалалъе тIадеги абитуриентал къабул гьаризе.\nАхираб заманаялда республикаялда къана чанго пачалихъиял гурел тIадегIанаб цIалул идараги, пачалихъиял тIадегIанаб цIалул идараялъул чанго филиалги. Кинал рукIарал гьелъие гIиллаби?\nДербенталда бугеб Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул филиалалда гьединаб хIукуму гьабиялъе гIиллалъун кканин цIалул идараялъул нухмалъулезул кIвар гьечIолъиян абулеб буго гьелда хурхун Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул ректор Муртазали Рабадановас\nРособрнадзоралъ гьелда цбеги чанго тIадегIанаб цIалул идара къана Дагъистаналда. 2014 соналъ лицензия нахъе босун букIана СайидмухIамад-хIажи Абубакаровасул цIаралда бугеб институталъухъа, «Социально-экномический университеталъухъа», «Дагестанский институт прикладного искусства» абураб цIалул идараялъухъаги. Гьединго Рособрнадзоралъул «чIегIераб сияхIалде» ккун рукIана «Академия гражданской инициативы и медицины катастроф», «Светский институт народов Кавказа» абуралги ва гьединго ГIабдула Эфенди шайихасул цIаралда бугеб институтги.\n2018 соналде щвезегIан киналго Россиялда ругел тIадегIанал цIалул идарабазул киналго филиалал къазе изну кьолеб хIукму бугин улкаялъул хIукуматалъул. Гьеб хIукмуялда гъоркье кканин жидер цIалул идарагиян бицана «Эркенлъиялъе», А.И.Герценил цIаралда бугеб Санкт-Петербург шагьаралъул Россиялъул Пачалихъияб Педагогикияб университеталъул Дагъистаналда рагьун букIараб филиалалъул проректорлъун хIалтIулей йикIарай Деревянко Ларисаца. Пачалихъгун дагIбадизе жал лъугьинчIин, амма киналго филиалал цадахъ къаялъул магIна жинда бичIчIуларилан абулеб буго гьелъ.\nДеревянко Лариса: «Сундуеха гьел цинги гьел рагьулел рукIарал, гьанже цадахъ къазе рукIинейиш? ДагIба гьечIо, руго Дагъистаналда чанги филиалал жидер кепкилгIанги мукагIалъи гьечIел. Гьединал къазе ккола. Амма цIалул тадбиралъул рахъалъги, тIоритIулел батIи-батIиял олимпиадабазул рахъалъги цогидал цIалул идарабазда гьоркьобги кIиабилеб бакIалда букIараб филиал босеги босун щай къазе кколеб? Узухъда гьезда нижер гIадаб гьитIинаб филиал гьезда берзукъго бихьун батила, амма гьелъ жибго ритIухъ гьабуна хIалтIулебгIан заманалда жаниб».\nУзухъда киналго филиалал цадахъ къаялъул рахъ жинца кколарилан абуна, «МугIалимзабазул махщалил цолъиялъул» нухмалъулев Амиродинов МухIамадица. Пачалихъалъул Лъай кьеялъул стандартазда рекъон хIалтIиги гьез гьабулеб батани, пачалихъалъул лицензияги гьезул батани гьел хIалтIизе бегьулин. Амма гьединал филиалал Дагъистаналда къанагIатги гьечIилан рикIкIунеб буго гьес.\nАмиродинов МухIамад: «Дихъе щварал баяназда рекъон цохIо Дербенталда букIун буго филиалалги малъун 40-ниги цIалул идара. Гъоркьа рокъоб жаниб филиалги рагьун гьенисаги риччалел рукIана гьез студентал къватIире. Амма кинав махщелчи гьесул вахъунев вукIаравали дида лъаларо.\nРособрнадзоралъ хал гьабулеб кинаб къагIидаялъ гьел филиалал хIалтIулел ругелали, кинаб лъай гьез кьолеб бугебали. Гьеб халтIиги цохIо Дагъистаналда хурхун гуребги. Россиялда киса-кибего гьабулеб буго. БитIун гьабулеб буго, цебего мех щун букIана».\nДагъистаналда батIи-батIиял, хашаб гурони лъай кьоларел цIалул идарабигун филиалал ругилан бицун букIана цебеккун президент Рамазан ГIабдулатIиповас. Гьесул рагIабазда рекъон тIатинабун буго 62 гьединаб цIалул идара. Гьел киналго ругин дипломал ричулел будкабазда релълъун. Нижеца лъайкьеялда хадуб хъаравуллъи кколеб идараялде ритIанин гIарзабин абуна ГIабдулатIиповас, Дагъистаналда анкьго филиал гурони букIине бегьуларилан, щайгурелъул цогидал филиалаз гIадада хвезарулел ругин лъимал.