Рощнолъ тIерхьун улкаги тун…\nГIалимзабаз рикIкIунеб буго пластикалдаса инкар гьабизе кколин\nАхираб чанго соналда жаниб Германиялъул гIалимзабаз гьарурал цIех-рехаз бихьизабуна лъималазул чорхолъе пластикаялъул микрочастицаби кколел рукIин. Германиялъул Сверухълъи цIуниялъул федералияб министерствоялъул ва пачалихъияб институталъул специалистаз щуго соналда жаниб, гьоркьоса къотIичIого гьарулел рукIана, 17 сонил ригьалде рахинегIан лъималазул кIващул анализал. Халгьабулеб букIана кинаб къадаралда гьелда гъорлъ пластик батулебали. 97 проценталъул кIващулъ ратана 11 батIияб тайпаялъул пластмассаялъул лъалкIал (микрочастицаби). Лъималазул чорхолъе гьеб химиялъул гIаламатал расанкIабаздасан яги шушбузухъа гьекъолеб лъедасан ккун бугин чIезабуна немцазул гIалимзабаз. Гьединго гьез абулеб буго анализазулъ рак унти лъугьинабулеб химикияб кислотаялъул (ПФОК) хутIелал ратулел ругиланги. Гьез лъикIаблъун рикIкIунеб буго пластикияб къайиялдаса тIубанго инкар гьабизе кколин абун. Амма кинха гьелдаса цIунилел, сверухълъиго гьелъ цIун бугеб мехалда?\nЩай Россиялъе чияр рищни?\nТаможняялъул статистикиял баяназда рекъон, 2019 соналда Россиялъ къватIиса пачалихъалдаса босулеб пластикалъул рищни-къулалъул къадар цIикIкIана. Бищунго цIикIкIун рищни-къул Россиялде бачIуна Турциялдаса ва Белоруссиялдаса. Нилъер улкаялъе кинабниги 18 улкаялъ жидерго рищни-къул бичулеб буго – гьезда гьоркьоб буго СШАги Украинаги. Щайха Россиялъе чияр рищни, хасго гIасрабаз турулареб пластик?\nРоссиялъ къватIисел пачалихъаздаса босула рищни гуреб, хIалтIизабун гIодобе рехараб пластик яги цогидаб къайи гьабизе бегьулеб магъакь. Россиялъул заводазде къватIисел пачалихъаздаса пластикаялъул шушби рачIуна дандеги къазарун ва гьелъул цIидасан цогидаб алатги гьабула.\nТаможенниялъул статискиял баяназда рекъон, 2018 соналда къватIисел пачалихъаздаса босун буго 20,3 миллион долларалде пластикиял хутIелал. 2017 соналда дандеккун 32 проценталъ цIикIкIун буго гьеб.\n2019 соналде щвезегIан Россиялдаго букIана ихтияр гьечIого гьабураб 11000 рощнол гохI. Щибаб соналда Россиялда хIалтIизабула ва гIодобе рехула пластикалъул шушбузул ва цогидабги полимералъулаб рощнол лъабго миллион тонна, амма гьеб къанагIат гурони батIа гьабуларо. БатIа ва цогидаб магъкьидаса бацIцIад гьабула гIицIго 10-15 процент рощнол. ХутIараб загьруяб полимералъул цIураб рищни цебе ккаралъубе бан тола. Щайха нилъерго улкаги рощнолъ тIерхьизе тун, заводазда хIалтIизабизе къватIисел пачалихъаздаса рищни-къул босулеб? Россиялъул рищни цогидаб къайиялде буссинабулел заводаздаян абуни, рощнол сурсат гIолеб гьечIо, гьединлъидал къватIисел пачалихъаздаса рощноде буссараб пластикаги босулеб буго. Нилъерго рищни-къул батIа гьабун бакIаризе кIвахIаллъиялъ яги кIвар гьечIолъиялъ къватIисел пачалихъаздаса гIарцухъ бичун босулеб буго рищни. Швейцариялда, Япониялда ва Канадаялда жидерго заводазда биун цогидаб къайи гьабизе пластикияб рощнол 90 процент хIалтIизабула. Россиялда гьединаб даражаялде рахине цо нусго соналдасаниги кIвезе батила.\n2019 соналда Россиялда рищни бакIариялъул ва гьелъухъ гIарац кьеялъул къагIидаби хисаралдаса байбихьана ихтияр гьечIого гьарурал рощнол гохIал дагьлъизариялде кIвар кьезе. «Рощнол реформаялда» рекъон, гIадамаз рищни батIа гьабун базе кколаан къалазухъе. Улкаялъул цогидал регионазда кинаб къагIидаялъ гьеб батIа гьабулебали лъаларо, Дагъистаналда щибаб къолода тIад игIланал чIваниги рищни батIа гьабун бажаричIо. Лъидаха гIайиб бугеб? ГIадамазул кIвахIаллъийищ гьеб? Гуро, гIадатиял гIадамазда бихьулеб буго гьез батIа гьабуниги, гьабичIого таниги, киналго къалазухъ бугеб рищни цого машинаялде тIадеги бан баччун унеблъи.\nДРялъул ТIабигIиял сурсатазул ва экологиялъул министерствоялъ «Лидер» УК регионалияб операторгун цадахъ МахIачхъалаялда рагьана кIиго «Экопункт». Гьел пунктазде бичун босула кIиабилеб нухалда жиндаса цогидаб къайи гьабизе бегьулеб, гIадамаз гIодобе балеб пластик, цIер, кагъат. Кагътил килограммалъухъ кьолеб буго кIиго гъурущ, пластикалъул килоялъухъ – микьго гъурущ, цIорохъ – кIиго гъурущ. Гьединаб рищни-къул бичизе бегьула МахIачхъалаялъул Шамилил къватIалъул, № 34 минаялда ва Абубакаровасул къватIалъул № 98 минаялда рагьарал «Экопунктазда». МахIачхъалаялда гьединаб чанго пункт рагьизе бугин абулеб буго ДРялъул ТIабигIиял сурсатазул ва экологиялъул министерствоялъ.\nРищни-къул бичун босулел бакIал\nТIоцебесеб октябралда МахIачхъалаялда, редукторазул поселокалда тIобитIана нилъеда сверухъ бугеб тIабигIат цIуниялъул мурадалда, кIиабизе хIалтIизабизе бегьулеб сурсат бичун босулеб, «БукIинесеб цадахъ рекъон цIунизин» абураб акция. ГIурус учительницаялъе бараб памятникалда аскIоб ДРялъул ТIабигIиял сурсатазул ва экологиялъул министерствоялъ ва «Лидер» УКялъ гIуцIараб акциялда гIахьаллъана МахIачхъалаялъул медицинаялъул колледжалдаса волонтерал, гьенир аскIор ругел школазул цIалдохъаби ва журналистал. ЦIалдохъабаз ричизе цадахъ росун рачIана басриял тIахьал, журналал, кагъат. Акциялъул аслияб мурадлъун букIана нилъеда сверухъ бугеб тIабигIат, шагьаралда рацIцIалъи цIуни.\n«Экопункт» проекталъул координатор МухIамад МухIамадовас бицана акция тIобитIулеб бугин тахшагьаралъул гIадамазда кIиабизе хIалтIизабизе бегьулеб басрияб къайи къабул гьабулел бакIал МахIачхъалаялдаги рукIин лъазабизелъун.\n«Республикаялда «Экопунктал» рагьулел руго рацIцIалъи цIуниялъул мурадалда. ГIагараб заманалда МахIачхъалаялда жеги гьединабго анлъго бакI рагьизе ракIалда буго. Нижеца бичун босула кагъат, пластик ва цIер. ДРялъул тIабигIиял сурсатазул ва экологиялъул министр Набиюла Карачаевас нижеда тIадкъан буго Каспийск, Буйнакск ва Гъизилюрт шагьараздаги экопунктал рагьизе. Хадубккун цогидал шагьараздагун районаздаги хIалтIизабизе рес буго гьеб къагIида. Нижеца бичун босараб ва данде бакIарараб пластик щвезабула Дербенталъул предпринимателазухъе, цIер битIула Дагъистаналъул Огни шагьаралде - цIер гьабулеб заводалде. Нижеца битIараб цIер гьениб биинабула ва гьелъул цогидаб къайи гьабула. Кагъатги чурун бацIцIад гьабула, хадуб бакъвазеги гьабун гьеб хIалтIизабулел бакIазде бичула», - ян бицана МухIамад МухIамадовас.\n«БукIинесеб цадахъ рекъон цIунизин» абураб акциялда бицунеб букIана нилъеца хIалтIизабун хадуса гIодобе рехулеб рищни-къул нус-нус соназдасан гурони туризе гьечIолъи.\nЧчугIбуздасаги гIемерал шушби\nДунялалъулго океаналде яги цогидал лъим бугел бакIазде лъагIалида жаниб балеб буго пластикаялъул рощнол микьго миллион тонна. ООНалъул хIисабалда рекъон, 2050 соналда океаназулъ ва ралъдалъ ччугIидаса гIемер пластикаялъул рищни букIине буго.\nБищунго гIемер пластикияб рищни ралъдалъе балеллъун ккола Азиялъул югалъулгун бакъбаккул рахъалда ругел улкаби. Дунялалъулго океаналъул тIинда ва дунялалдаго бищунго гъваридаб Мариинская гвендккелалъул тIинугицин цIун буго пластикалъул рищни-къулалъ. ЧIахIияб пластик турун яги синтетикияб ретIел чурулаго лъугьунеб, цо-цо ретIел чурулел порошоказулъ ва цаби чурулеб жоялъулъ букIунеб микропластик батун буго бищунго рорхатал мугIрузул тIогьибцин. Гьеб гьенибе альпинистаз гуро баччараб, гьороца хъамун бачIун буго. Микропластик батула нилъеца гьекъолеб лъелъ, хIатта шушбузухъе тIун бичулеб лъелъцин.\nПластик чанго гIасруялдасан гурони туруларин чIезабун буго гIалимзабаз. Жакъа къоялда нилъеца къватIибе рехулеб пластикалъул рищни-къул нилъер лъималазул лъимал херлъараб къоялъгицин кибегIаги тIагIине гьечIо ракьалдаса, гьеб нилъецаго дагь гьабуни гурони.\nПрочитано 131 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 07 октября 2019 11:16\nДругие материалы в этой категории: « ГIажаибаб гIумруялъул гIажаибаб дарс\tЦониги батичIо бечIчIулеб хIелеко »\n17:07, 03 июля 2020, 2\n14:18, 03 июля 2020, 24\n12:40, 03 июля 2020, 48


Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай» - прочее, уроки\nХъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»\nХъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»\n«Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»»\n«Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»- 6кл.\n«Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»- 6 кл.\nЛологъонилъ. 2018 с.\nДарсил тема: Хъах1абросулъа Мах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»\n- Баянго дарсил тема бич1ч1изаби. К1удияв маг1арул адабияталъул классик ва шаг1ир Хъах1абросулъа Мах1мудил творчествоялъул х1акъалъулъ г1ат1идаб баян кьей.Асаралъул тема, идея загьир гьабизе бажари. Асаралъулъ революциялъул х1акъалъулъ тема рагьун бугеб куц бихьизаби. Асаралъулъ авторасул ц1ияб хабаралдаса вохи загьир гьабун бугеб куц бихьизаби, революциялъул х1асилалда мискинзабазе лъик1аб г1умру гьабизе рес щвеялда авторасул бугеб божи бихьизаби. Жакъасеб къоялъулгун бухьен ч1езаби. Ц1алдохъабазул г1акълу камиллъизаби.\n- Нилъер эркенлъиялъе г1оло къеркьезе кколеблъи бич1ч1изаби..\n- Революциялда цебе мискинзабазул г1умру бихьизаби. Революциялда цебесебги гьанжесебги г1умруги данде ккун, лъимал бит1арал х1асилал гьаризе ругьун гьари.\n- революциялъе г1оло, нилъер эркенаб, талих1аб г1умруялъе г1оло рух1 кьурал революционеразе кколеб къимат кьей.\nДарсил алатал: т1ахьал, компьютер, презентация, суратал.\nа) Мах1мудил творчество;\nб) Маг1арухъ граждан рагъ. Мах1мудица революциялъул рахъ кквей.\nб) асаралъул идея рагьи.\n. Инхоса Г1алих1ажиясул кицабиял алфазал ( лъаб- лъаб- рек1ехъе);\n. Инхоса Г1алих1ажиясул г1умруялдаса гьесул г1акълу- лъай бихьизабулел\nЛъугьа- бахъин ( ц1алдохъабаз бищараб- Инхоса Г1алих1ажиясул « Асарал» абураб т1ехьалдаса).\nРек1елгъеялъулаб грамматика. Ребусалъул кумекалдалъун, нужеда лъазе буго лъил х1акъалъулъ жакъа бицине бугебали.\n- Дарс байбихьила г1адатияб гуреб къаг1идаялъ. Дица рик1к1ине руго жакъа дарсида бицен гьабизесев авторасул х1акъалъулъ бат1и- бат1иял г1адамазул, хъвадарухъабазул раг1аби. Лъил х1акъалъулъ гьел раг1аби кколелали бице нужеца.\nЦ1адаса Х1амзатица абуна гьесул цо г1унгут1и бук1анилан, гьев ц1акъ бах1арго хванилан.\nЖирковас абуна гьесда аваразул Пушкинилан, Тихоновас – Кавказалъул Блокилан… ( Мах1муд)\nа) Мах1мудил творчество.\nМах1муд гьавуна гьанжесеб Унсоколо районалъул Хъах1абросулъ Анасил Мух1амадил хъизамалда 1873 соналъ. Инсуца малъана васасда т1оцебе ц1ализе. Хадуб г1елмуялда хадув гьев вит1ана рокьи батараб Бекьилъе, Г1ашилт1е, Рихьуниве ва цогидалги росабалъе, лъик1аланго лъазаруна доб заманалъул г1елмаби, хасго г1араб мац1 ва адабият.\nМах1мудил г1олохъанго рокьи ккола Бекьилъа Муихъ, амма гьей росасе кьола пачаясул офицерасул вас Къебедмух1амадие. Гьесда цадахъ Муица бан буго микьго сон, гьавун вуго к1иго вас. Йокьарай яс росасе араб мехалъ, Мах1мудица т1оцее ячана жиндирго росулъа Рабиг1ат абурай яс. Гьел соназ (1899-1902) Мах1муд вук1ана росулъ дибирлъун. К1иабизе гьес ячана Ц1ат1анихъа Жамилат.\nЭбел-инсуца гьел халатаб заманаялъ тун гьеч1о цадахъ г1умру гьабизе, рат1алъун руго. Рат1алъиялъе цойги г1илла бук1ана Мах1мудида Муи к1очене к1веч1олъи.\nРос хун микьго сон т1убараб мехалъ Мах1мудица Муида гьарула жиндие яч1аян, цин разилъиги кьун, хадуб йокьулелъ хиянатлъи гьабула, гьелъул къуват г1оларо г1агарлъиялде ва г1адатазде данде ине. 1914 соналъ Мах1муд Т1оцебесеб дунялалъул рагъде уна. 1918 соналъул риидал полк биххула, поэт Дагъистаналде вуссуна. 1919 соналъ Мах1муд ч1вана.\n1917 соналъ россиялда ккана революция. Т1аса рехана пача. Дагъистаналдаги ккана рагъал. Дагъистаналдаса машгьурал революционераллъун, церехъабилъун ккола Мах1ач Дахадаев, Улубий Буйнакский. Гьез г1умруги кьуна мискинзабазул рахъ ккун къеркьолаго, гьезул ихтиярал ц1унулаго. Мах1ач Дахадаевасул ц1ар кьун буго нилъер тахшагьаралъе, Улубийил- Буйнакск шагьаралъе. Мах1муд революциялъул рахъалда ч1ана. Мах1муд божулев вук1ана революциялъ маг1арулазул г1умруги ц1илъилилан. Гьес бухьен гьабула Мах1ачилгун ва гьесул т1адкъаял т1урала. 1917- 1918 сс. Хъвана Хъах1абросулъа Мах1мудица «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай» абураб кеч1ги.\nРич1ч1уларел раг1абазе баян кьей (словарияб х1алт1и).\nСаринал, аят, Маску- Петербург.\nЩив кколев Хъах1абросулъа Мах1муд?\n-Кив гьавурав Хъах1абросулъа Мах1муд ?\n-Кида гьавурав Хъ. Мах1муд?\n-Мах1мудил аслияб тема кинаб бук1араб?\n-Мах1мудил рокьи лъихъ ккун бук1араб?\n-Т1убанищ Хъах1абросулъа Мах1мудил рокьул анищ?\n- Гьелъие г1иллалъун щиб кколеб?\n-Мах1мудил кинал асарал нужеда лъалел?\n- Революциялъе г1оло къеркьолездехун кинаб бербалагьи бук1араб?\n-Мах1ач Дахадаевасулгун кинаб гьоркьоблъи бук1араб гьесул?\n-Т1ехьалда гьесул кинаб асар кьун бугеб?\n- Гьелъул тема рагье.\n- Асаралъулъ дандч1валел метафорабазе, дандекквеязе баян кье (ц1ияб бакъан, хасалил сардазда зобал гъугъазе, щвараб г1ор гьукъулев чи вахъиларо, гьаб бурангун лъугьа дунял лъухьизе…)\nб)асаралъул идея рагьи.\n-Революциялъ мискинзабазул г1умру хисизабизе бук1ин бич1ч1изаби. Революциялъе г1оло, нилъерго талих1алъе г1оло къеркьезе ах1и.\nХъах1абросулъа Мах1мудил творчествоялъул х1акъалъулъ реферат хъвазе. «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»абураб кеч1 пасих1го ц1ализе ва х1асил лъазабизе.\nНомер свидетельства: 530470


Хунзахъ районалъул ТIануси росдал Бабаюрталъулаб зонаялда бугеб «Машгьурал гIадамал» СПК ккола республикаялъул церетIурал магIишатазул цояб. Пачалихъалъул гIемерал шапакъатазда, хIурматиял гIаламатазда гьоркьор руго 2015 ва 2018 соназда ВДНХялда СПКялъе щварал меседил медалалги. Гьелъул ракьалъул гIатIилъи ккола 5200 гектар (кIиазарго гектар Кочубей зонаялда), буго 170 бетIер чIегIербоцIул, 6600 бетIер гIи-цIцIаназул, хIалтIуе гIураб къадар техникаялъул. Гьал къоязда гьенире щварал ниж дандчIвана 10-гIанасеб соналъ магIишаталъе нухмалъи гьабулев вугев Зиявудин МухIамадовгун ва нижер ккана гьадинаб гара-чIвари.\nЗиявудин, «Машгьурал гIадамал» абураб цIаралда рекъараб хIалтIи бугищ магIишаталъул?\n- Сверухълъиялдаги заманалдаги рекъон унеб буго хIалтIи. Къадру- къиматалда ругел гIадамазул цIар хвезабиларин абун, биххизе течIого магIишатги цIунун хIалтIана дида цере рукIаралги.\nЖакъа гIемерисезе бокьулеб буго шагьар, амма гьениб киназего хIалтIи букIунаро ва гьединлъидал дир кинабгIаги щаклъи гьечIо гIадамал дагь-дагьккун ракь хIалтIизабиялде руссине рукIиналда.\nГьаб буго, магIарухъ рукIаго, нижер умумузе кьураб, пачалихъалъ жамагIаталда хадуб бухьинабураб ракь. Гьаниб буго 100-110 цIараки.\n- Нужер буго 90-гIанасеб бечIчIулеб гIака. Рахь кибе кьолеб ва дотация кин щолеб?\n- ЛъагIалида жаниб бечIчIула 150 тонна рахьдал. Гьеб кьола МахIачхъалаялъул рахьдал заводалде. Гьелъул багьаги хисардула, масала, букIана заман цо литралъухъ 20 гъурущ кьолеб. ГьабсагIаталда кьола 19 гъурущ.\nГьелъухъ кьолел дотациялги рукIана батIи-батIиял. ГьабсагIаталда цо литралъухъ кьола 2-3 гъурущ, букIана 7 гъурущ кьолеб мехги.\nХIакъикъаталдаги рахь лъедасаги гIемерго учузлъун буго. Гьебги буго жакъаги «дару» гьечIеб «унти». Дотациял кьолел рукIин буго кIудияб мадар.\n- Гьединабго хIал букIана квасулги, ай гьеб бичиялъул пайдаго гьечIеб. Нужеца кигIан квас къунцIулеб ва кинаб букIунеб гьелъул хадусеб къисмат?\n- 2018 соналда нижеца 18 тонна бичун букIана 135 гъурщиде килоги гьабун. 2019 соналда къунцIараб 20 тонна гьал къоязда бичана (70 гъурщиде кило гьабун, 30-40 гъурущ дотациялъул щвелин абураб хьулалда) Черкесск шагьаралъул квас къачIалеб комбинаталъе.\n- Къинлъул кампания кин араб?\n- Гьеб рахъалъ исана ниж разияб хIал буго. ГьабсагIаталда бугеб хIисабалда рекъон, кьегIер бахъиялъул букIина 100-105 процент, гъоркьиса букIана 80-85 процент.\n- ГIи-боцIуе гIураб къадаралда кIалцIи-хер нужедаго хIадуризе кIолищ?\n- ЛъагIалие къваригIуна 200-250 тонна кIалцIул, 2-2,3 азарго тонна харил. Гьел тIалабал тIурала нижецаго, гъоркьиса босизе ккана 100 тонна кIалцIул.\n- Исана 150 гектаралда нужеца бекьизе буго пиринчI. Гьеб бигьаяб хIалтIиги гуро. Гьелъие гIураб къуват бугищ?\n- Гьеб хьазе хIадурун букIараб ракьалъул 300-400 гектар буго гьаниб. Дагьаб бугониги, санайил гьеб бекьулаан. Лъим бугони, гьеб бекьиялъе щибго къварилъи гьечIо.\n- ГIезабураб пиринчI кибе кьолеб?\n- Гъоркьиса гIемер букIинчIо. Бугебги гьанире рачIун гIадамаз унаан босун (12-13 гъурущ кило гьабун). ГIадамазе бичунги Краснодаралде баччунги, пиринчI бичиялъе щибго къварилъи гьечIо.\nИсана бекьизе буго 150 гектаралда. Цо гектаралдаса 30-40 центнер бачIани, нижее щола 500-600 тонна. Гьеб къадар 12 гъурщиде кьабгIани, 7 млн гъурущ щола. Гьелдаса 3 млн гIезабулаго ун батани, 4 млн хутIулеб буго магIишаталъе.\n- ХIалтIи нухда бачине бигьаяб заман гьечIониги, нужер СПКялъ гIезегIан кумек гьабулеб буго гIагараб росдаеги росдал гIадамазеги…\n- Гьаб буго гIаммаб магIишат, гьединлъидал жамагIаталъеги щвезе ккола ресалда рекъараб кумек. МагIарухъ бугеб школалъе гьабуна материалияб кумек, лъимал ругьун гьаризе босана цIияб трактор, мажгиталъе ва ясли-ахалъе гьабуна кумек, тIубана росдал лъел суал. Росулъ вуго 80-гIанасев пенсионер, сахIал рахъулеб заманалда гьезул щивасе кьола нус-нус килограмм ролъул, 20-30 танг харил.\nСПКялде щварал ниж дандчIвана 36 соналъ вехьлъун вугев МухIамад ГIубайдулаевгунги (гьесдаго цадахъ руго гьесул васалги - Шамил (сураталда), Рамазан, Юсуп).\n- МухIамад, киналха ругел дандчIвалел захIмалъаби?\n- ЗахIмалъулеб буго къунцIараб квас бичи, гъоркьиса къунцIарабги жеги бегун буго. Гьелдаса бугелъул нижер бетIербахъи, нижее бигьалъулеб гьечIо гьеб суал.\n- Кинаб бугеб вехьасул гьоркьохъеб хIалтIул къо?\n- Риидалил заманалда радал тIаде вахъуна ва хIалтIи байбихьула сагIат 4 тIубараб заманалда, къаси сагIат 7-8-ялда лъугIизе тола. ГIодоркъоял рукIунаро, нижецаго гьаруни гурони, байрамкъоялги рукIунаро.\n- Чан гIиялъажо бугеб дуца жаваб кьолеб ва кинаб бугеб дуе чIезабураб мухь?\n- Дир ва дир васазул тIалабалда буго 1200 гIиялъажо. ЛъагIалил мухь хIисабалда нижер щивасе кьола 35 къинлъизесеб чахъу. Нижер щивасулги буго нус-нус бетIер, гьелги хьихьула чIорого.\n- Лъабавго дур васас вехьасул хIалтIи тIаса бищиялдаса рази вугищ мун?\n- Васазул буго цIала-къали, дие бокьилаан гьел шагьаралда, рекъараб хIалтIуда рукIине. Амма щолеб гьечIо хIалтIи. Гьединлъидал дун рази вуго гьал дида аскIор рукIиналдаса.\nЦинги ниж щвана 35 соналъ вехьлъун хIалтIулев вугев Шарап ХIайбулаевасухъе (гьесда цадахъги вуго кIиявго вас – Муслим ва МухIамадрасул).\n- Шарап, кин араб гIи къинлъиялъул иш?\n- ГIезегIан захIматгоги букIана, амма хIасил лъикIаб ккана. 95 процент бахъанин ккола тIинчIалъул.\n- МагIишаталъул чан гIиялъажо бугеб дур тIалабалда?\n- Дицаги, дир кIиявго васасги, цоги вехьасги жаваб кьола 1200 бетIералъул. Лъабасулго данде босун буго 800-гIанасеб бетIер гIи- цIцIаназул. Мухь хIисабалда нижее (щивасе) кьола 35 чахъу.\n- Дур кIиявго вас дуда цадахъ вукIиналдаса рази вугищ мун?\n- Дир хIисабалда, къо бахъанагIан бигьалъулеб хIалтIиги СПКялъ гьабулеб кумекги цIикIкIунеб буго. Амма гIолохъабазе бокьулеб гьечIо гьаб иш. Диегоги бокьилароаан васал гьаб хIалтIуда рукIине, амма гьез тIаса бищун бугелъул, пашмангоги гьечIо. Завод-фабрикалги гьечIони, цоги хIалтIиги щолеб гьечIони, рега- рахъун чIунги нижехъа бажаруларо, магIишат гьабизе кколелъулха.\nДругие материалы в этой категории: « Цези: Дидойзас фольклор\tОгь, баркаман, нигIматазул цIакълъи! »\n10:56, 30 ноября 2020, 379\n10:53, 30 ноября 2020, 390\n10:50, 30 ноября 2020, 384\n10:44, 30 ноября 2020, 392


НекIсияб Нарын-Хъалаялда аскIобехун балеб рагIула цIияб кIалгIа\nДербенталда цIидаса багъарана гъалмагъир шагьаралъул бутIруздаги журналистаздаги гьоркьоб Нарын-Хъалаялда аскIоб балеб объект сабаблъун.\nДербенталъул Нарын-хъалаялъул ракьалда Дагъистаналъул бетIер ГIабдулатIипов Рамазаница хIакимзабазе хIухьабахъи гьабулеб бакI балеб бугин хъвалеб буго РИА «Дербент» информсурсаталъ.\nГьезул баяназда рекъон исана марталъул ахиралда хъалаялдаса гIемер рикIкIад гьечIеб рохьил рагIалда хасаб техникаги бачун бухъа-хъваялъул хIалтIаби байбихьун руго.\nГьениб щиб базехъинин бугебин абун гIадамаз цIехараб мехалда хIалтIухъабаз абулеб букIун буго гьениб Россиялъул президент Владимир Путиние рукъ балелеб бугилан. Гьеб мухъ бухъулеб мехалда гьенир некIсиял, гIурасалъ тIад хъвай-хъвагIай гьарурал занал ратанин. Гьезухъ балагьун гьенир я гIурус солдатал яги дербенталъул насраниял рукъарал хабзал рукIун ругин хъвалеб буго РИА «Дебенталъ».\nГьел заназул халгьабизе, гьеб мухъалда щиб букIарабали чIчIезабизе археологалги ахIичIого, къасиги къадги хIалтIун трактораз гьобогьун банила гьел хабзал рукIараб бакIин абун баян гьабуле буго гьеб макъалаялъул автор МухIамадов Рашидица.\nГьесулго баяназда рекъон Путиние балеб кIалгIаялъул бакIалда гьениб кIудияб, чанго тIалаги бугеб «Дербенталъул биценазул си ва тарихиябгун-маданияб лаборатория» байилан лъазабун рагIула Дагъистаналъул бетIер ГIабдулатIипов Рамазаница.\nГьел федералиял ракьал ругила, гьениб щиб щибниги базе некIого къваригIун букIанила Дербенталъул хIакимзабазеги бизнесчагIазеги, амма гьезие биччачIила, гьанже щайила прокуратура буцIцIун чIчIун бугебилан абун рази гьечIолъи буго макъалаяъул авторасул.\nГьеб си щиб гьабизе балеб бугеб жойила, гьеб лаборатория Нарын-хъалаялда жаниб рагьизе бегьуларищила, гьенир гIезегIан чIобого ругел рукъзалги ругила, гьадингоги гIарац гьечIого бугеб Дербенталъул бюджеталдаса гIарацги биччан гьеб си хIажатаб жо гьечIин хъвалеб буго гьес. Гьединго си балеб бугин гьенибин абун багьанаги батун, тIалъиялъул хIажалъабазе ресторанги цойгидабги гьабизехъи бугин гьез гьенибилан баян гьабулеб буго РИА «Дербенталъ».\nГьеб проект гIумруялде бахъинабизе тIад къан рагIула Дербент мухъалъул бетIер Жалилов МухIамадидаги, Дербенталъул мэр Багълиев Маликидаги, Нарын-хъалаялъул музеялъул нухмалъулев Ибрагьимов ГIалидаги.\nГьеб сайталъул нухмалъулев Милрад Фатулаев кIалъазе щвечIо «Эркенлъи» радиоялъухъе, гьеб сайт бачунезул цояв Амиль Саркаровасги абуна гьениб макъалаялда хъваралде тIаде щибниги абизе жо гьечIила жиндирилан. Гьеб хъварав жидер автор дербенталда гIумру гьабун бугев чи вугила, гьесда кинабго хIакъикъат лъикI лъалилан.\nРИА «Дербенталъ хъваралда тIадрекъолев гьечIо Нарын-хъала музеялъул нухмалъулев Ибрагьимов ГIали. Гьес абулеб буго гьеб сиги бегьулареб бакIалда балеб гьечIила, гьенир археологал хIалтIизе течIин абиги гьереси бугилан.\nИбрагьимов ГIали: «Гьеб рохьил магIишаталъул ракь ккола гьез разилъиги кьун балеб буго гьениб гьеб маданияталъулаб комплекс. Гьеб макъала хъвараз киса-бачIарабали лъалареб цо 1943 соналъ лъун букIараб зани бачIун буго гьенибе бехъерхъун, гьебги хадуб тIагIун буго.\nГьенир хабзал ругин, археологал хIалтIизе толел гьечIин абун ахIи бахъинабизе багьана къваригIун букIана гьезие. Гьеб сиялъе кьучI лъолеб мехалдаги, гьениб бухъа-хъваялъул хIалтIаби гьарулел мехалдаги нижер музеялъул архитекторги, бетIерав археологги вукIана гьенив. Чанго къоялъ тIаса вахъинчIого, гьениб кинабго жоялъул сияхI босулев вукIана гьев археолог.\nГьеб бакI буго тIалу, кьуру бугеб бакI, гьеб кьвагьун гурони кьучIлъунцин бажаринчIо, кинал хабзал гьенир рукIунел. Дун гьеб проекталъул консультантлъун тун вуго. Дида лъалеб жо буго гьениб лъабтIалаяб си базе буго, гьелъул борхалъиги 17 метр букIине буго. ТIоцебесеб тIалаялда музей гьабизе букIин ракIчIун лъала, ресторан гьениб гьабулеб гьечIолъиги ракIчIун лъала дида, хутIараб кIиго тIалаялда щиб букIине бугебали жеги абизе кIоларо дида, гьеб иш мухIканлъун гьечIо жеги».\nГIали Ибрагьимовасул ццин бахъун буго гьеб проект балеб букIиналда сверун гьебщинаб ахIи-хIур гьабунилан. Гьес абулеб буго щиб гьениб гьабуниги гьеб букIине бугила туристазда бихьизабизе цойгиги бакI, хас гьабун ГIабдулатIиповас жиндиего бараб жо гурелъулила гьеб, ЛъаратIайищила гьес гьеб бан бугеб. Дербенталда щивав шагьасги ханасги ран рукIанила хъулбиги цойгидал бакIалда, амма гьез цадахъ босун инчIелъулила гьеб.\nГIадамазда бичIчIулеб гьечIила гьеб си баялъ шагьаралъе лъикIлъи гуреб жо букIине гьечIолъи. Гьелъул багьанаги батун гьениб рохьобехун ток, лъим бачин, цIияб нух бахъи чанги санагIалъи букIине бугила халкъалъейилан. Гьеб сивуниб тIадегIанал гIадамал къабул гьаризе санагIалъи гьабунин абун шагьаралъе я гIадамазе гьелъул щиб къварилъийила букIине бугеб? Къойил гьенир рахъун гурелъулила гьел хIакимзаби рукIине ругелин абун вуго Ибрагьимов.\nГьединго ГIалица абулеб буго Рамазан ГIабдулатIипоги, живги данде кколарел Дербенталъул экс-мэр Имам Яралиевасул информ сурсатаз ургъунго багъаризабураб ахIи бугин гьебилан. Гьениб балеб бугеб сиялъул бицинчIого живго Яралиевас гьабунщиналъул щайила бицунареб гьезилан абулеб буго музеялъул бетIерас.\nИбрагьимов ГIали: «Гьел Яралиевасул РИА «Дербентги» цойгидал информсурсатаздаги щай бихьулареб Дербенталда некIсияб рахъалда ралел ругел гIемертIалаял минаби. Щай цохIонигияз хъвалареб некIсияб шагьаралда гьединал бакIал разе бегьуларин.\nКьищни-къулалъул цIураб, бода сурараб бакIалда рацIцIа-ракъалъиги гьабун, гьениб си базехъин букIунин абун ахIи балел рукIинчIого Яралиевасул чIужуялъул вацас Нарын-хъалаялъул 6 гIасруялъул къадада тIад бараб рестораналъул щай ахIи бахъинабулареб.\nГьединго Яралиевас некIсияб шагьаралъул къадада цун чогърол завод балеб букIин щай гьезда кIочон тараб. Гьеб си цо чиясе балеб бугеб рукъ ругелъидал, кидалкъадги шагьаралъухъе кьолеб бакI буго гьеб».\nГIалил рагIабазда рекъон исана хасалихъиялде бан лъугIизабизе ракIалда буго гьеб Рамазан ГIабдулатIиповасул проекталда рекъон балеб бугеб си.


Гьикъе-бицина » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Религия - Дин ва гIумру » Гьикъе-бицина\nДобавил(а): istina от 13-01-2017, 10:43\nЛъимер гьабидал гIакъикъ хъвей\nГIакъикъ хъола лъимер гьабидал ва гьелъул рас кIкIвайдал. Бурайдат-асхIабас бицараб хIадисалда буго: "Аварагас ХIасанидасан ва ХIусенидасан гIакъикъ хъуна", - абун. Ислам бачIиналдеги гIарабаз гьедин гьабулаан, ислам бачIун хадубги гьеб иш хвезабичIого тана. Гьеб кIвар бугеб суннатги буго. Уму-Курзин абурай асхIабалъ бицун буго: "Дица аварагасда гIакъикъалъул цIехана ва аварагас абуна васасдасан кIиго чахъу, ясалдасан цо чахъу хъвела", - ян. Васасдасан кIиго хъвеялъул магIна буго вас гьавидал рохел загьир гьаби цIикIкIараб бугин абураб. Ибну ГIабасидасан бицараб риваяталда буго: "Аварагас ХIасанидасан ва ХIусенидасан цо-цо куй хъуна", - абунги. Гьалда нахърилълъун кIияздасанго цо-цо чахъу хъуни, гьелъги гIей гьабула. ГIакъикъ хъвеялъул тIалаб гьабулевги лъимадуе напакъа кьолевги эмен вуго. Аварагас ХIасанидасан ва ХIусенидасан гIакъикъ хъунин абураб хIадисалъул магIна буго, аварагас гьезул инсуде амру гьабунин ялъуни гIакъикъ хъвезе жо кьунин абураб. Гьабун хадуб анкьго къо иналде лъимер хвани, гьелдасаги хъвезе суннатаб буго. КIиго лъимер цадахъ гьабиялдалъун цо гIакъикъ хъвеялъ гIей гьабуларо, гьелдалъун гIакъикъги кIиго хъвезе ккола. Гьеб хъвеялъул гIуж лъимер балугълъиялде щвезегIан буго, балугълъиялде щвезегIан нахъбахъун хутIани, инсудаса гьеб хъвеялъул тIалаб тIаса ккола. Гьелдаса хадуб жинцагоги хъвезе бегьула. Хирияб суннатаб гIуж лъимер гьабуралдаса анкьабилеб къо буго. ГIаишатидасан бицараб хIадисалда буго: "Аварагас ХIасанидасан ва ХIусенидасан анкьабилеб къоялъ гIакъикъ хъуна, гьезда цIаралги лъуна, гьезул бетIералдаса расалги инареян амруги гьабуна", - ян. ГIакъикъ хъун хадуб лъимадул бетIер кIкIвазеги ва гьелъул цIайи халгьабун гIарац ялъуни месед садакъаде кьезеги суннатаб буго. Щайгурелъул, аварагас ФатIиматида амру гьабуна ХIусенил рас цIан, гьелъул къадар халгьабун месед садакъаде кьейин. ГIакъикъалъе хъолеб жоялъул шартIалги къурбаналъе хъолелъулго гIадал руго. Гьеб нилъецаго кваназеги суннатаб буго. Лъимадул ракьа сах-саламатго букIиналъул мурадалда, хъолеб жоялъул ракьа гъурун бекичIого, цоцадаса батIа гьабизеги суннатаб буго. Цебе рехсаралде тIаде рачIуна цо-цо суннатал жалги адабалги. Гьездасан буго: хъолаго Аллагьасул цIар абун хъвей. ГIаишатица бицана аварагас ХIасанидасан ва ХIусенидасан гIакъикъ хъунин ва абунин: "Аллагьасул цIаралдалъун байбихьула, я БетIергьан Аллагь Дуе ва Дудасан буго пуланасул гIакъикъ", - ан. Хъолеб мехалъги къад заманалда хъвезе лъикIаб буго. Автор: ХIадур гьабуна МухIамадхIабиб МАХIАТIОВАС.\nГазета №: 1, от 13. 01. 2017 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.\nМунагьазул "эбел"«Нужее нух битIаги, хириял хIажизаби!»ГIакъикъатГIакъикъатКак ахIи ва аварагасде свалат битIи


1944 сон. Депортация\nГъабардагун-Балкариялъул ТIадегIанаб диванханаялъ 19 декабралдаги инкар гьабуна 9 аппелационияб гIарзаялъул марад тIубазе. Гьел киназдаго бан хисизабичIого тун руго мухъазул диванаханабазул хIукмуял.\nГьедин бакIалъул ва федералиял диванаханабазда инкар гьабурал гIарзаби балкараз ритIулел руго инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун Страсбургалъул диванханаялде. Гьедин лъазабулеб буго балкаразул Харабазул Шураялдаса Гериева Тамараца.\nГьелъул рагIабазда рекъон, жидее яги жидер умумузе 1944 соналъул 8 марталда депортация гьабулаго ва гьелдаса хадуб ккараб морадияб зарал бецIизе тIалаб гьабураб аза-зар гIарза кьун буго гьанжеялде балкараз диванханабазде.\nГьез тIалаб гьабулеб гIарцул къадарги щугоялдаса 13 миллион гъурщиде бахунеб буго. Гьеб гIарцул къадар бараб буго репрессия гIарза хъварасе жиндего яги гьесул умумузейищ гьабун букIарабин абуралда.\nДоб мехалда Гьоркьохъеб Азиялде гочинавун вукIана 37 713 балкарав. Гьезулги 52% букIун буго лъималазул, 30%-руччабазул, 18%-бихьиназул.\n1957 соналда депортация гьабун 13 соналдасан балкаразе кьола ватIаналде тIадруссине рес.\nГочинарураб бакIалдаги, гьениса тIадруссун хадуб гIемерал соназги жал рукIанин «халкъалъул тушбабазул лъималин» ракIалде щвезабула жакъаги Гьоркьохъеб Азиялда гьарурал ва доб заманаялде жидер лъимерлъи ккарал гIадамаз.\nАмма гьел диванханабазде гIарзаби хъвай провокация бугин рикIкIунеб буго балкаразул жамгIияв хIаракатчи Рахаев Мурадиница.\nРахаев Мурадин: «Дун разияв гьечIо гьел гIадамаз гьабулеб бугеб жоялда. Дица рикIкIуна гьеб кинабалиго провокация бугин. Лъица ва кисан гьабулеб провокацияли гьеб дида лъаларо, амма гьеб гьедин букIиналда ракI чIараб буго дир. Гьеб кинабго багъа-башари жубана калмыказдаса хадуб, рукIана харбал лъиялиего рецIалил гIарац щун бугин абун. Гьале кIиго лъагIалица руго мугIрузул мухъаздаса рекьарухъаби Нальчикалде хьвадулел гIагацги хвезабун, заманги чIван. Дица рикIкIуна гьеб провокациялъ балкаразул халкъ федералияб централде данде лъолеб ругин».\nЭР: Балкаразул халкъалъе депортация лъица гьабун букIараб?\nРахаев Мурадин: «Узухъда, улкаялъул нухмалъиялъ гьабун букIана гьезие депортация, амма гьелдаса хадуб букIиндал реабилитациялъул программа. Гьанжеги бегьилаан диваналъ къотIарал ва рагIалде рахъинарун гьечIел хIукмуязе кIвар кьезе гьеб, дир пикруялда, тIубалареб анищалда хадур рекеричIого.\nБалкаразул гьединги гIемерал руго проблемаби. Масала, Нальчикалда аскIоб бугеб нижер кIиго росу бачун буго шагьаралде гьоркьобе. Гьел махIрум гьарун руго жидерго рекьулбакIаздаса. Гьеб хIукму къанунияб гьечIин абураб Конституционияб диванханаялъул хIукмуги буго нижеда кодоб. Щай бегьулареб гьеб суалалъе кIвар кьезе?»\nЭР: Дуца рехсараб реабилитациялъул программаялда рекъон сундухъ гIарац бецIун букIараб ва гьелъул къадар кигIан букIараб?\nРахаев Мурадин: «Гьеб гIарац кьун букIана депортациялъул заманалда хвараб мал-мулкалъухъин абун. Кьолебги букIана, дида мухIкан абизе кIоларо, хъизамалда вугев чи рикIкIун анкьазарго гъурущищ яги хъизамалдаса депортация гьабуразул къадар рикIкIун анкьазарго гъурущищали. Мекъи ватизеги рес буго, мухIканго лъаларо».\nЭР: Цо гIакдал багьа кигIанаб бугеб жакъа нужер республикаялда?\nРахаев Мурадин: «Разияв вуго, гьеб цIакъ дагьаб гIарац буго.\nЦо гIака жакъа 20-40 азарго гъурущалде бахунеб мехалда букIинищха гьеб гIураб гIарац? Амма жакъа нижеда цере руго дагьалги кIвар бугел ва гьебго заманаялда рагIалде рахъинаризе кIолел проблемаби. ГьитIинаб халкъ тIубараб улкаялде дандечIей-гьеб дица битIараблъун рикIкIунаро».\nРепрессиялде ккараз гIаразаби хъварал республикаялъул мухъазул диванханабазул хIукмуязда абулеб буго «Репрессиял гьарурал халкъазул реабилитация гьабиялъул хIакъалъулъ» абулеб 1991 соналда бахъараб къануналда рекъон, реалибитация гьабурал халкъазе рецIалил гIарац кьезе бугин бутIа-бутIа ккунин ва гьеб гIарац гьанжеялде кьунги бугин ва гьеб къануналда бихьизабун гьечIин материалияб ва моралияб заразда гьоркьоб батIалъиян.\nГьелго хIукмуязда гьединго абулеб буго моралияб заралалъул жавабчилъи чIезабураб къанунгицин 1992 соналда гурони бахъун букIинчIин ва гIарзачагIазе зарал гьелдаса цебе гьабун букIанин, гьединлъидал гьезул гIарзабазул мурад тIубазе рес гьечIин, гьезие зарал гьабураб мехалда гьединаб жавабчилъи бихьизабулеб къанун букIинчIолъиялда банин.\nДиванханабаз гьединго чIезабун буго «халкъалъул тушбабазул лъималин» абураб гIуж жидеда баялъул яги цоги куцалда жал хIакъир гьариялъул далилалги гIарзачагIаз рачун гьечIин.\nЖалго гIарзачагIаз абуни мугъчIвай гьабулеб буго «Клаус ва Юрий Киладзе Гуржиялде данде» абураб ишалда сверун Страсбургалъул диваналъ 2010 соналъул февралалда къотIараб хIукмуялда. Гьелда абулеб буго политикиял репресиязул къурбаназе гьабураб зарал бецIиялъул бихьизабураб къанун гьечIони, ккаралъул жаваб кьезе тIадаб пачалихъалъ гIарза хъварав щибав чиясе ункъазарго евро кьезе кколин.\nИнсанасул ихтиярал цIунулеб «Мемориал» гIуцIиялъул баяназда рекъон, Советияб Союзалда 1937 соналдаса 1944 соналде щвезегIан репрессиял гьарун руго 2,5 млн. чиясе. Гьезда гьоркьов вуго Шималияб ва Жанубияб Кавказалдаса 800 азарго гIанасев чи-101 азарго калмыкав, 70 азарго гъарачаев, 485 азарго чачанавгун-гъалгъал, 38 азарго балкарав ва 100 азарго турокав-месхетав ва цогидал.\nСтрасбургалъул диваналде репрессиял гьариялъухъ моралияб зарал бецIиялъул гIарзаби хъван рукIана калмыказги гъалгъазги, амма 2013 соналъул марталдаса нахъе гьеб диванханаялъ марад тIубачIого нахъчIван буго гьединаб 108 гIарза. Гьедин бицун буго информалатазе «Мемориалалдаса» юрист Фуркат Тишаевас.


Прагаялда DOX Централда лъун букIараб Владимир Путиниде бахъараб карикатураялъул баннер, 13Июн2014\nРоссиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъул мацI тIадбуссунеб буго цебесеб советияб къагIидаялде.\nГIурус мацI бигьаяб мацI гуро гьелда заманалги анлъго падежги букIиналъ гуреб. ГIурус мацI бицунел къагIидабаз бихьизабула кIалъалесул яги хъвадарухъанасул рекIел хIал, политикияб ситуация яги рихьизарула бицен гьабулеб заманаялъул. ахIвал-хIалалъул кьерал. ГIурус мацI бицунеб къагIидаялда кIола махIцин загьир гьабизе. Гьедин хъвалеб буго журналист ва блогер Филипп Кацица.\nГьедин Россиялъ дипломатиялъул мацI халтIизабулеб бугонигицин, жидеего бокьараб абизе гьез тIаса рищула батIи-батIиял кьерал рихьизарулел мацIалъул къагIидаби, Россиялда мацIалъ абулелдаса цIикIкIун бихьизабула. Гьеб гьедин буго 1917 соналдаса нахъе.\nБольшевиказ революция гьабун хадуб тIоцебесеб лъагIалида жаниб Владимир Лениница хисизабуна алфавит, грамматика, синтаксис ва гьебго заманаялда улка буссана къо-моцI малъиялъул григорианияб къагIидаялде.\nУлкаялда раккана гIемерал цIиял рагIаби ва хисана кIалъалеб къагIидаго. Гьеб кинабго гьабун букIана жидеца бицунеб бугеб КIудияб Гьереси халкъалда бичIчIиларедухъ, абулелъулъ балъгояб магIна лъеялъе. Гьелдаса кIудияб пайда босана хадуб Сталиницаги.\nСталин кIалъалеб къагIида кIвар кьечIого тезе кинго рес букIинчIо. ГIурус мацI рахьдал мацI гьечIониги гьесдаги гьелъул къуват лъалеб букIана.\nГьев кIалъалеб куцалъул букIана ункъго аслияб къагIида.\nЖиндиего суал кьей\nСталиница хъвараб «Марксизм ва мацI лъазабиялъул суалал» абулеб хIалтIуда буго гьелъие лъикIаб мисал: «Бижулеб буго суал, щибха хисараб гIурус мацIалда Октябралъул инкъилабалда хадуб? МацI лъалаго бечелъана, гьелде гъорлъе журана цIиял рагIаби ва идиомаби».\nАмма гьеб «суал бижана» гIицIго Сталиница гьеб борхиялъ.\nСталинил заманаялда байбихьана цо хасаб бакIалъе яги алаталъе гIатIидаб цIар кьеялъул къагIида ва хадубги гьелдаса гIатIидго пайда босана. Гьезул цо-цоял хутIун руго советиял архивазда. Масала I976 соналъул гьадинаб лъазаби: «Магърибалъул къуватазда кIолеб буго къецбан ярагъ гьаби чIезабиялъул суал щиб гьабунги захIмалъизабизе».\n«Магърибалъул къуватал» абураб жоялъул магIна ккола америкаялъул рагъулабгун-индустриалияб комплекс абураб. Амма «къуваталин» абун гьелъие кьун буго глобалияб магIна.\nГьелъул классикияб мисал буго 1977 соналъул Советияб коммюникеялда:\n«Китаялда (нилъеда бихьулеб буго) гIатIилъулеб буго антисоветияб кампания. Гьелъул рахъ кколеб буго пропагандаялъул батIи-батIиял идарабаз ва кинабго даражаялъул хъулухъчагIаз. Китаялъул прессаялъ ва цоги информалатаз щибаб къойил чороклъи тIолеб буго СССРалде тIаде. Цебего дунялалъул халкъазда цебе сурараб империалистияб пропагандаялдаса гьелъул кIудияб батIалъи гьечIо».\nГьанже мисалалъе бачунеб буго Россиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъчи Александр Лукашевичица Америкаялъул Пачалихъияб департаменталъ 2015 соналда дунялалда инсанасул ихтиярал цIуниялда хурхун гьабураб ва Россиялда гьеб рахъалъ бугеб ахIвал-хIал какараб докладалъе кьураб къимат:\n«Америкаялъул пачалихъияб департаменталъ 25 июналда къватIибе кьураб дунялалда инсанасул ихтиярал цIуниялда хурхун доклад загIиблъизабун буго цебегогIадин политикияб хасият бугел тIасанкIалъаяз ва идеологиял штампаз. Америкаялъул гIадатиял малъа-хъваял тун батIияб щибниги гьениб гьечIо. Гьеб гIуцIун буго жалго мунагь гьечIеллъун рихьизариялъе хIалтIизабулеб гьересияб логикаялда тIад».\nГьеб кIиябго нухалда Москваялъул жаваб къваригIун букIанищ?\nРоссиялда гражданияб рагъалъ гIатIидго тIибитIизабуна такъсирчагIазул мацI. Кьвари бихьизабичIони гурхIелгьечIолъи бихьизабизе гьеб Сталиницаги хIалтIизабулеб букIана.\n1930 соналда Сталинил заманалъулаб такъсирчагIазулаб жаргон бихьизабун букIана Илья Ильфица ва Евгений Петровас «Меседил бече» абулеб асаралда. Гьелъул аслияв герой махщел токIав авантюрист Остап Бендерица хIаракат бахъулеб буго цIияб экономикаялъул политикаялъул шартIазда бечелъизе.\nГьениб бицен гьабулеб буго журналистазул къукъагун Бендер поездалдаги рекIун инаго ккаралъул. Революционияб репортаж хъваялъул цIиял рихьизариязда рекъон, гьел журналистазул мацI букIуна цIакъ мукъсанаб. Бендерица ургъула доб заманаялда гьарзаяб I00 клише хъвараб рагIибусс. Гьеб лъикIго дандекколеб букIана партиялъ журналистикаялъе рихьизарурал стандартазде. Бендерица лъикIаб даран гьабула журналистазе гьел рагIибуссалги ричун.\nЖакъа президент Владимир Путиница цIигьабун буго кIалъаялъул рахъалъ Сталинил ункъго аслияб къагIида. Гьес дипломатазда ва тIадегIанал хъулухъчагIазда лъазабунги буго жидер советиял «умумуз» хIалтIизарухъе гьелги хIалтIизаризе.\nАвторас хал гьабун буго 2011 соналъул сентябралдаса байбихьун 20I5 соналъул июналде щвезегIан Россиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъ гьарурал лъазабиязул. Хасаб программаялъул кумекалдалъун анализ гьабун буго 22 азаргогIан документалда букIараб 2,5 млн. гIанасеб рагIул.\nЖиндиего суал кьеялъул къагIида Россиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъ хIалтIизецин гьабулеб букIанин абизе бегьулеб буго 2012 соналъул хасалихълъиялде щвезегIан. Гьебги абулеб букIун буго «Россиялъул цо-цо партнераз...» абун. Жиндиего суалал кьеялъул къагIида загьирлъизе байбихьун буго Путиница Магърибалдехун позиция кьваризабураб 2013 соналдаса байбихьун. Гьеб бищунго гIемерлъун буго 2014 соналда. Аслияб куцалда автор вихьизавулареб министерлъиялъ прессаялъе гьарулел лъазабиязда гьеб загьирлъун буго 200 гIан нухалда.\nКаламазулъ жиндиего суал лъезе бокьулеб буго къватIисел ишазул министр Сергей Лавровасеги. 189 лъазабиялда «бижулеб буго суал» яги гьебго магIнаялъул батIи-батIиял къагIидаби гьес хIалтIизарун руго 66 нухалда.\nТIадбуссун буго метонимияги. Лавровас 20I3 соналда Пачалихъияб Думаялде гьабураб хитIабалда хIалтIизабулеб буго: «Оппортунистиял мурадалги цIунун цо-цо пачалихъаз...»,-абураб къагIида.\nУкраиналда кризис байбихьаралдаса абулел «магърибалъул партнерал», «къуваталъул гегемон», «дунялалъул полициялъун жалго жидедаго рихьулел цо-цо улкаби» абулел гьел киналго рагIабазул магIна буго Америкаялъул «ХъахIаб рукъ» яги Цолъарал Штатал абураб.\nТакъсирчагIазул мацI хIалтIизабиялъул рахъалъ живго Путин лъидасаго нахъе ккун гьечIо. Россиялъ террористазде данде рагъбазе бугин абизелъун гьес абун букIана хIажатханаялъурги чIвазе ругин. ТакъсирчагIазул жаргонлъун кколеб «мочить» абулеб рагIиги хIалтIизабун. Гьединго гьесул каламазул фаворитлъун рехсола: «Жинсиял гIаламатал рукIаралани дир кIудаэбел кIудаэменлъун вукIинаан»,-ян гьес дунялалъул цоги улкаазул лидерал ругеб бакIалда гьес абулеб.\nДипломатаз хIалтIизабуларо такъсирчагIазул жаргон, амма Путинил Россиялда иш батIайиса буго.\n2012 соналъул 29 июналда Россиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъул брифингалда абун букIана «американиязе бокьула жидер рахъ кколел гъоркье цIазе, гьезул мурадазе кIвар кьезегIан»,-ян. Гьениб бицунелъул магIна лъаларев ва гIурус мацIалъул хаслъаби лъаларев чиясда гьениб щибго квешаб жо бихьуларо, амма гьениб хIалтIизабун букIана такъсирчагIазул дунялалда хIалтIизабулеб ва чиясе жинсияб хIал гьаби абураб магIнаялда хIалтIизабулеб «опустить» абураб рагIи.\n1991 соналда советияб нухдаса инкар гьабураб Россиялъ хисизабун букIана дипломатияб мацIги. КъватIисеб дунялгун дипломатал кIалъалел рукIана нейтралияб мацIалда. Амма гьеб хисизе байбихьана 2007 соналда.\nГьеб соналъ Мюнхеналда хIинкъигьечIолъи цIуниялда хунхун букIараб конференциялда Путица абуна СССР биххи 20-абилеб гIасруялъул бищунго кIудияб геополитикияб катастрофа букIанин. Гьелде тIадеги Путиница Магърибалда гьабуна Россия гIодобегIан гьабизе хIаракат бахъиялъул гIайиб ва абуна «жиделъ къижараб жанавар борчIизабугейин».\nГьеб заманаялда жив хIалтIулев вукIанин Россиялъул информалатазда ва жинда бихьулаго хIукуматалъул газетабаз босизе байбихьанин зомбиязул лексикайин хъвалеб буго гьаб макъалаялъул автор Филипп Кацица.\nГьебго заманаялда Россиялда цIикIкIунеб буго нацистазул атмосфера, цоги миллаталъул чагIаздехун рокьукълъи. ЦIикIкIунеб буго Россиялдаса нахъе унел жугьутIазул къадар. Гьединазул цояв ккола мугIалим ва гIалимчи Илья Франк. Гьес Эркенлъи Радиоялъул гIурус хъулухъалъе абулеб буго жиндир анлъго сон барай яс «нацистазул пропагандаялъул» цIураб школалде хьвадизе бокьун гьечIин жиндиейин.\nИлья Франк: «Дир йиго гьитIинай яс, исана гьей школалде ине ккола. Дир ракI гъанцIула Россиялъул школалде ине ккезе гурин гьейин абураб пикруялъго. Дие бокьун гьечIо гьениб букIине бугеб пропаганда гьелда рагIизе. Дагьалъ церегIан дие щвана Израилалда гIумру гьабизе изну кьолел документал».\nРоссиялда машгьурав гIалимчи лингвист Франкица улка тезе хIукму гьабун буго улкаялда нацистазул атмосфера букIиналъ.\nИлья Франк: «Ниж нахъе гочине руго исана хасало тIубараб хъизанго Россиялда бугеб нацистазул атмосфераялъукьа лъутун. Дица хIалтIи рокъобго гьабула ва къватIиве дун гIемер вахъунаро, амма вахъарабго дие гьеб загьирлъула».\nРоссиялъул хIукуматалъул баяназда рекъон, 20I4 соналъул тIоцебесеб ичIго моцIалда жаниб улка тун буго 203 659 азаргогIан чияс. Гьелда цебесеб соналъул гьебго заманаялда жаниб улка таразул къадар абуни букIун буго I20 756 азаргогIан чи. Гьезулги цIикIкIунисел гочун руго Израилалде.\nИммиграциялда хурхун Израилалъул агентлъиялъул баяназда рекъон, Россиялдаса гьенире гочунезул къадар исана соналъул тIоцебесеб кварталалда 40% цIикIкIун буго.\nГьанжесев иммигрантги вуго цересезде дандеккун гIолохъанав ва лъикIаб лъай щварав.\nТIадехун бицен гьабурав Фрэнкица хъван руго культураялда ва мацIал лъазариялда сверун жиндирго цогиязда релъинчIеб къагIида бахъарав чи.\nГьес гьедин батIияб дунял рагьун букIана аза-азар гIурусазе. Гьанже гьев ургъулев вуго гьеб методиякаялда батIияб улкаялда щибдай гьабизе бугьаладайин абураб суалалда тIад.\nИюналда гIурусазул политолог Владислав Иноземцевас хъвалеб букIана Владимир Путиница нухмалъи гьабулеб бугеб Россия къо бахъанагIан Бенито Муссолиница нухмалъи гьабулеб заманаялъул фашистазулаб Италиялда релъунеб бугин.\nАмма Фрэнк гьеб пикруялда тIад тIубанго рекъолев гьечIо.\nИлья Франк: «Батизе рес буго гьеб фашистазул Италиялдла релъон, гьенибги бецIцIизе ккараб жо гьечIелъул. Амма руго гьелъул фашистазул Алманиялда релъарал бакIалги, батIалъабиги рукIинарищха. Релъараб бакIал буго улкаялъул бутIруз ва диниял церехъабаз гьарулел калъаял фашистазул Алманиялдаса Гебельсил къагIидаби хIалтIизариялъ. РакIалде кколеб буго цо-цо мехалда гьесул каламазул тIубарал кескал росулел ругин гьезин. Дида кколеб буго гьел киналго цо гIаммаб бакIалда куцалел ругин гьелъиейин. Гьезул каламал гIуцIулел чагIаз хIадурал рецептал росулел ругин кколеб буго».\nИлья Фрэнк вуго немец мацIалъул мугIалим. Гьес бицухъе гьес гIемер цIалун руго немец мацIалда тIахьал, гьездаго гьоркьор I930 соназда хъваралги.\nИлья Франк: «Дун вуго немец мацIалъул мугIалимасул лъай щварав чи. Дица гIемер цIалана немец мацIалда хъварал тIахьалги рихьана документалиял фильмалги. Оригиналалда Гебельсихъги гIенеккана. Узухъда, дида рихьула цIакъ гIемерал релъарал бакIал ва гьелъ рекIее квешаб асар гьабулеб буго».\nФрэнкил пикруялда Россиялъул халкъалъул 90 процент унтун буго жалго жидедасаго чIухIиялъул ва цогиздехун рокьукълъи бекьиялъул вирусалъ. Гьеб халлъулеб буго YouTube сайталдаги цогияздаги, макъалаязда гъоркь хъвалел комментарияздаги. Гьединго гьеб бихьулеб буго тIахьал ричулел тукабазда ричизе лъурал тIахьазул цIаразулъгицин: «Донецкалъул рагъухъабазул мемуарал», «Америкаялъул квешлъиялъул хIакъалъулъ», «Майданалдаса хадуб Украиналда ккарал рокьукъал ишазул хIакъалъулъ» ва гь.ц.\nИлья Франк: «Дида ккола гьеб бугин Сталин эпоха байбихьулаго рукIарал гIадамазе щвараб тарбияйин. Гьезие захIмалъулеб букIана мацIалъулъги улкаялда кколеб бугелъулъги загьирлъулеб гIантлъи бихьизе. Хадуб гьез гьелъул хIакъалъулъ хъванги букIана».\nГIуртIаколо бугеб кьодасан Авар гIурулъе кIанцIи ругьунаб иш буго гIолохъабазе Цо-цоял жеги борхалъудасаги кIанцIулел руго. Файл бачIана Алисаца


15 июнь Украиналда чIегIер баялъул къо\nУкраиналъул президент Пётр Порошенкоца 15 июнь лъазабун буго сепаратистазде данде операция гьабулаго хварал аскариязухъ чIегIер баялъул къолъун. Гьес гьединго зигара бана 14 июналда хварал аскариязул ва гъурхъаби цIунулезул хъизабазда.\nУлкаялъул бетIерасул официалияб сайталда лъураб лъазабиялда абулеб буго «гьедин кIудияб ва гурхIел гьечIеб теракталда гIахьаллъи бугел тамихIалде цIачIого тезе гьечIин».\nЦебе лъазабулеб букIана Луганск икълималда 14 июналда ва Днепропетровск икълималда 15-16 июналда лъазабун бугин Луганскалда тIад кьвагьизабураб ИЛ-76 аэропланалда вукIарав 49 чиясухъ чIегIер баялъул къоялин.\n14 июналъул сардилъ Луганскалъул аэропорталда ракета кьвагьун бортизабун букIана Украиналъул Рагъулал къуватазул рагъулабгун-транспортияб аэроплан. Гьелда вукIун вуго экипажалъул ичIго чиги 40 солдатги. Гьел киналго хун руго. Гьелда бан, Украиналъул прокуратураялъ байбихьун буго цIех-рех.


ГIашилтIаса КъурбангIали » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКъурбангIали гьавун вуго гIага-шагарго 1895 соналъ. Къарахъа МухIамад-ТIагьирица жиндирго асаразулъ рехсон вугев, ГIашилтIаса ГIабдулагьилги Ханулги хъизаналъе.\nКъурбангIалил кьибил ккола Хунзахъ районалъул ГIахьалчIиса. ГIашилтIаги ГIахьалчIибги буго гьесул гIагарлъи. Къварилъиги гIатIилъиги бикьизе гьел цоцазухье щола.\nМухIканал тарихиял хIужаби кодоре щун гьечIониги, абизе бегьула ГIашилтIаса КъурбангIали кколин ХI-ХII гIасруялда вукIарав Дагъистаналда машгьурав гIалимчи ГIахьалчIиса КъурбангIалил тухумалъул ва гьесул цIар лъурав чийиланги.\n... АхIулгохIда унел рукIана кор боркьарал рагъал. Эменги хун нахъе хутIарав вас КъурбангIалиги каранда хахулей ясги ячун яхуна гьезул эбел Хану АхIулгохIде. Рагъул кьогIлъи, ракъи-къеч – кинабго муридзабазда бащадго хIехьана гьеб хъизаналъги.\nШамилица гохI тезе изну кьун хадуб нух гьечIеб цо рокъор рукIарал гьезде тIаде кIанцIун рачIуна гIемерал солдатал. ГIурусазухъе щвечIого хвезелъун, Хануца каранда хахулей йикIарай яс рокъоб жаниб чед бежизе, цIоросаролъ, ролъ барсизе гьабун букIараб багIарараб короние егьула. МагIарулалъул гьединаб тавакал бихьарав гIурус солдатас, вортун ун, яс нахъе йосула ва къватIие ячун уна. Гьелъул хадусеб къисмат нилъее балъголъилъун хутIула.\nЖиндирго лъималазе гохIил хабар бицунебщинахъе КъурбангIалица абулаанила гьей яс чIаго ятани, цо кьер нилъер гIагарлъиялъул купруялъулъ букIине кколилан.\nАхIулгохIда ккараб рагъул чIагояв нугIлъун вукIарав КъурбангIали Дагъистаналда цIар рагIарав кIудияв гIалимчилъун вахъана.\n...АхIулгохI тун хадуб заманалда Шамил уна Чачаналде, КъурбангIалийин абуни 15 гIашилтIисевгун цадахъ Шамилил буюрухъалда рекъон, росу цIи гьабизе ГIашилтIе тIад вуссуна. Росулъ гьес бала мина, босула чу-ярагъ ва хIадурго вукIуна Шамил вачIиналъухъ балагьун, аскаралде лъугьине.\nШамилида лъалаан хъвай-цIалиялъе КъурбангIалил бергьараб гьунар букIин. Гьесул хIакъалъулъ Шамилил цо хасаб пикруги букIун батизе ккола, гуребани тIад вуссун ГIашилтIе щварав Шамилица КъурбангIалида кьварун лъазабилароан: «Чу-ярагъги бичун, цогидал киналго ургъелалги жалго тун, гIелмуялде машгъуллъе!» – ян.\nГьеб къоялдаса нахъе КъурбангIалиги жиндирго пагьму-гьунаралдаса пайдаги босун, гIелмуялда тIад чIола.\nДир пикруялда, гьеб мехалъ букIине ккола имамас гьесда тIад къарабги АхIулгохIил щвалде щвараб хIакъикъаталда рекъон асар хъвазеги. Кида хъвараб батаниги, Шамилил тIадкъаялдалъун ва тIадчIараб бербалагьиялда гъоркь КъурбангIалица рагIа-ракьанде щвараб, киналго лъугьа-бахъинал рехсараб, ритIухъаб, щвалде щвараб, асар хъвараблъи нилъее мухIканаб хIужа буго.\nРакIбухIизе ккараб жо буго – гьеб къиматаб асар нилъехъе жеги щун гьечIолъи ва щиб гьес гьелда гьабурабали лъангутIи.\nРакIчIун пачаясул политика Дагъистаналдаги билълъанхъараб, гьезул кIудияв хъулухъчилъун КъурбангIали вахъинегIан халкъалда гьоркьоб мухIканаб бицен букIун буго гьеб тIехьалъул хIакъалъулъ, хадубин абуни, гьелъул бицен къотIун буго.\nКIудияб хъулухъалда вугев КъурбангIалица пикру гьабун батизе ккола АхIулгохIда ккарал рагъазул хIакъалъулъ хъвараб ритIухъаб асар гIурусазухъе щвани, жив гIумруялъул гIемерал санагIалъабаздаса махIрумлъизе бегьулилан. Гьединлъидал гьес гьеб асар, тIубанго хвезабичIбго, кибниги бахчун батилилан хьул буго.\nКъурбангIалил хIакъалъулъ буго цо гьадинаб биценги. Доб заманалъул лъикIа-лъикIал гIалимзабазда цеве цIалун, гIелму-лъай тIалаб гьабулаго, гьев щола Кьохъа (гьанжесеб Болъихь район) Салман-апандида аскIовеги. Гьев ккола гьаб заманалда магIарулазда гьоркьоб жиндир адаб-хIурмат бугев Кьохъа СултIанмухIамадхIажил цевесев чи.\nСалман-апандида цеве цIалулаго, гIелмуялде машгъуллъиялъул кутакалъ, квен-тIех, макьу, регел ва цогидал санагIалъаби мукъсан гьариялъул, гIемераб заманалъ халатбахъун цого къагIидаялъ тIахьазде къулиялъул хIасилалда собо-годон, захIматго унтун, щуризе кIоларев чи, чодаги къан, Кьохъа ГIашилтIе восун вачIуна КъурбангIали. Гьедин захIмалъаби хIехьон, гъираялда гIелму тIалаб гьабиялъул хIасилалда гьев къокъаб заманалда гъваридаб гIелму кодосев чилъун вахъуна. Гьелъие нугIлъи гьабула гьитIинго КъурбангIали гIешдерица дибирлъун теялъ ва сверухълъиялдасацин мутагIилзаби гьесда цере цIалулел рукIиналъ.\nДир пикруялда, БакьагьечIиса ЧIанкIаги КъурбангIалица ГIашилтIа цIализавун вукIине ккола.\nЖиндирго мугIалим хванилан рагIидал, рекIелъе кIудияб пашманаб асар ккун, хъвараб буго ЧIанкIаца КъурбангIалиде гьабураб кIиго бутIаялдасан гIуцIараб зигара-кечI.\nШамилил рагъал лъугIун хадуб КъурбангIали тIамуна Хунзахъ округалъул къадилъун. Гьенив хIалтIулеб мехалъ ккана магIарулазда гьоркьоб машгьураб бицен бугеб кIиго лъугьа-бахьин.\nТIоцебесеб хурхараб буго КъурбангIалидаги ва гьесул заманалда вукIарав бергьарав гIалимчи – устар ГIободиясдаги.\nКъурбангIалица живго гIадинал гIелмуялъул гIадамал данделъараб бакIалда ГIободиясул бицен ккараб мехалъ, гьев сан гьавичIого, рагIаби абула.\nГьеб заманалда жиндирго росулъ рокъов каки чурулев вукIарав устарас аскIов вугев жиндирго муридасда абула, Аллагьас хъван батани, метер Хунзахъе рилълъине ругилан.\nЦиндаго устарасул ракIалде бачIараб Хунзахъе рилълъиналъул пикруялда гIажаиблъарав муридас сапаралъе гIилла цIехола.\n– Аллагьас хъван батани, метер ГIашилтIаса КъурбангIалида умиян (эбел магIнаялда абулеб рагIи) ахIизабизе буго! – ян жаваб гьабула ГIободияс.\nНахъисеб къоялъул радалиса къватIиве ваккарав КъурбангIалида, чуяздаги рекIун, цере эхетун ГIободиявги ва гьесул цо чанго муридги рихьараб мехалъ лъицаниги калам гьабилалде кинабго бичIчIула.\n– ТIаса лъугьа, устар! Гьалъ кьвагьана, гьаниб щвана! – ян абула, килищ цин жиндирго кIалалда, хадуб надалдаги хъвазабун.\nУстар ва муридзаби тIокIалъ калам гьабичIого, тIад руссинарун чуялгун, ГIободе уна.\nДир пикруялда гьаб лъугьа-бахъиналъ бихьизабулеб буго кIиявго гIалимчиясул гIелму-лъаялъул гIорхъаби гIатIидал рукIараблъи.\nКIиабилеб бицен хурхараб буго КъурбангIалидаги ва жиндирго оц батичIого, чодаса гъоркье рещтIинарилан Аллагьасул цIаралдасан гьедарав чиясдаги.\nГьев чи киса кколев лъаларо, амма кигIан свераниги, оцги батичIого, лъида гьикъаниги чодаса гъоркье рещтIине нухги щвечIого ахирги вачIуна гьеб заманаялъ цо къваригIелалъ ГIашилтIа вукIарав КъурбангIалихъе. Гьоболасул мурад бичIчIарав гIашилтIасес чол чIолохъжо жиндихьего босула ва щибниги рагIи абичIого цо гъотIода аркIове вачуна.\n– Чодаса гьаб гъотIоде ваха! Щиб кинали бичIчIичIев чол рекIарав абураб гьабун, хъата-масан гъотIоде вахуна.\n– Гьанже гъотIодаса гъоркье лъугьа!\nГъотIодаса гъоркьеги лъугьун гьобол аскIове вачIарабго:\n– Мун гъоркье рещтIана гъотIодаса, гьанже ургъел тезе бегьула, Аллагьасул цIар хвезабичIо дуца! – ян абула КъурбангIалица, вохиялъ хIаладаса арав гьоболасда.\nХунзахъ округалъул къадилъиялдаса КъурбангIали вачуна Щура шагьаралде Дагъистаналъул къадилъун. Гьеб букIана Къарахъа МухIамадтIагьирида хадусеб заман. ГIага-шагарго 1900 соналъ хвезегIан КъурбангIали гьеб хIалтIуда вукIана. Гьесие кьун букIана офицерлъиялъул чинги.\nКъурбангIалица изну кьун бана АхIулгохIда бугеб гьитIинабго мажгитги, магIарулазул вакилзаби, изну тIалаб гьабун гIемер рачIун, нахъчIвазе кIвечIого.\n– Бегьуларо, диналъул вацал АхIулгохIда кигIан дагьабниги квербагъари гьабизе! Гьенире зияраталъе рачIарал гIадамазе жанире руссине бакI гьечIолъиялъ бугеб санагIатбахъиялъул хIисабги гьабун, нужер гьариги нахъчIвазе кIвечIого, кIудияб мунагь-хIакъги дирго бетIералде босун, кьезе кколеб буго изну гьитIинабго мажгит базе, – ян абула КъурбангIалица, ахирги яхI хварав чияс.\nГьанже гьеб мажгит цIигьабун къачIан буго. ЛъикIаб лъай бугев гIалимчилъун вахъана КъурбангIалил вас ХIабдулагьги. ГьабсагIаталъги ГIабдулагь лъалел гIешдерил гIадамаз ракI хIайранлъуледухь бицуна гьев инсанасул гIамал-хасияталъул, берцинлъиялъул ва гIелму-лъаялъул гъварилъиялъул, камиллъиялъул. ХIакъикъаталдаги гьединав чи вукIиндал батизе ккола гIадамаз гьесие кьун букIараб гIалимзабазда гьоркьоб цIакъ къанагIатаб гIелмуялда гIамал рекъараав абураб цIар.\nГIабдулагьица дибирлъи гьабула Хунзахъ. Гьебго хIалтIиялда 30 абилел соназул авалалда Унсоколо вукIаго, бакIалъулав мацIихъанасул «баракаталдалъун» НКВДялъ ккун туснахъалъув тIамула.\nКарандаса гъоркье борчIараб хъахIаб мегежалъул гьайбатав инсан гIелмуялда гIамал рекъарав ГIабдулагь, большевиказ Архангельскиялъул рохьаздеги вачун, араб бакI лъачIого тIагIинавула. КъурбангIалил яс Ханул вас ккола, магIарулазда гьоркьов машгьурав инженер-энергетик, драматург Багьадур Малачиханов. Гьесул хIакъалъулъ рехсей буго ЦIадаса ХIамзатил асаралдаги. Гьелъие гIиллалъун букIана жиндирго пикрабаздехун машгъуллъиялъул кутакалъ, МахIачхъалаялъул цо къотIносан унаго канализациялъул гвендинибе ккун, Багьадурил бох бекун букIин. Гьевги лъугьуна большевиказул къурбанлъун.\nБагьадурил вац Саладинги, гьоркьохъеб гIелмулъай бугев чи, дибирлъун хIалтIана ХарачIи (Унсоколо район) росулъ, учительлъун – Унсоколо тIоцебе рагьараб школалдаги.\nАвтор: Батулил МухIамад\nБаяналъул кьучI: 1995 сон\n» Чолодаса Удурат (хв. 1475 с.)\nКъурбанг1али гьавураб соналъулъ гъалат1 буго, бит1изабе. Шамилил заманаялъул чи 1895 соналъ кин гьавулев?


Дагъистаналъул "ЦIум" - улкаялъул багьадур\nХIабиб НурмухIамадовас Дастин Порьеда тIад босана ракIчIараб бергьенлъи\nИргадулабги нухалда ХIабиб НурмухIамадовас цIунана UFCялъул чемпионасул рачел. Гьелъие гIоло дагъистанияв UFC-242 турниралда къеркьана Америкаялъул Цолъарал Штатаздаса речIчIухъан Дастин Порьегун. Абу-Дабиялда букIараб гьеб турниралде ХIабибил рахъкквезе ун вукIана аза-азар дагъистанияв. 13 азарго чи жаниве унеб Абу-Дабиялъул кIудияб спортивияб кIалгIаялъул 40 процент нилъераз ккун букIанин абуни мекъи ккеларо. Октагоналде ХIабиб вачIана гIадатияб къагIидаялда, тIад гъалараб, хъахIаб тIагъурги лъун, Сабина СагIидовалъ ахIулеб кочIода гъоркь. Цеве вахъунелъул гьаб нухалъ гьесда аскIов вукIана эмен ГIабдулманап НурмухIамадовги. Къеркьей байбихьана ХIабибил гьужумаздасан. Гьурмалъ чанго нухалъ зарги кьабун, ХIабибица дандияв гIодов лъуна ва гугарулаго гьедин раундги лъугIана. КIиабилеб раундалъул байбихьудаги дагъистанияс дандиясде тIадецуй гьабулеб букIана. Жиндирго къуваталдаги божун цевехун унев вукIарав ХIабибил нилъазул хIамузулъ зар кьабуна американас ва дагьалъ нахъе къазавуна. Амма гьев нахъе къан чIечIо ва кIиабизеги речIчIана дандиясул бохдузулъ ва лъуна гIодов. Гьеб раундалда Дагъистаналъул «ЦIум» НурмухIамадовас дандияв гугарун сваказавуна. Лъабабилеб раундалъул байбихьудаги ХIабибица Порье, добго къагIидаялда, гIодов лъуна ва гъанкъулеб приемги гьабун, бергьенлъи босана. Гьеб лахIзаталда дагъистанияв октагоналъул сеткаялда тIасан кIанцIана. Гьенив Конор Макгрегорги гьечIин, лъие тамихI гьабизедай гьаб нухалда ХIабиб сеткаялда тIасан кIанцIулев вугевин абун ракIалде ккун батиларищха балагьаразда. Турниралда низам цIунулелги дагъистанияв кквезе журана. Амма дагъистанияс гIадлу хвараб жо гьабичIо. Гьев тIоцеве щвана UFCялъул президент Дана Уайтида аскIове ва хадубго, жиндирго командагун цадахъ, кIодо гьабуна бергьенлъи. Къеркьеялдаса хадуб НурмухIамадовас баркала загьир гьабуна жиндир рахъкквезе Абу-Дабиялде рачIарал ракьцоязе ва гьудул-гьалмагъзабазе.\n«ТIоцебесеб иргаялда, баркала загьир гьабизе бокьун буго инсуе ва гьединго АКАялъул тренер Хавьер Мендесие. Гьел аскIор рукIинчIелани, жакъа гьаб рачел дихъ букIинароан. Гьединго баркала буго Абу-Дабиялде гIунтIун рачIаразе ва дунялалдаго ругел дир рахъкколезе. Дастин Порье вуго къуватав речIчIухъан. Гьеб гьес бихьизабуна гьабсагIаталда октагоналдаги. ГIезегIан захIмат бихьана гьев къезавизе. Спортсмен гуревги, гьев вуго жамгIияв хIаракатчиги. Гьесул гурхIел-рахIмуялъул фондалъ кумек гьабула дунялалъулго мискинзабазе, къварилъиялда ругел чагIазе. Дица ретIун буго гьесда тIад букIараб футболка. Гьаб аукционалдаги лъун бичила ва гьелъухъ щварабги жеги тIаде жубанги гIарац биччазе буго дица гьесул фондалъе. Метер щиб букIине бугебали ТIадегIанав Аллагьасда гурого лъаларо. Аллагьас сахлъи ва гIумру кьуни, спорталъулгун къо-лъикI гьабизе ракIалда гьечIо. Амма хадубккун щивгун къеркьезе вугевали абизе кIоларо. Ахираб кIиго-лъабго моцI букIана захIматаб. Гьединлъидал, гьабсагIаталда бокьун буго хIалхьи гьабизе», - ян абуна ХIабиб НурмухIамадовас.\nДастин Порьеда журналисталгун кIалъалаго магIу кквезе кIолеб букIинчIо. «Дун гьаб къеркьеялде хIадурлъун вукIана рагIа-ракьанде щун, кидагоялдаса лъикI ва ракIалда букIана рачелгун ВатIаналде тIадвуссине. Амма мурадал, анищал тIурачIо. ХIабибгун къеркьолаго риччарал гъалатIал кидаго кIоченаро. ХIабиб вуго къуватав гугарухъан, греплер. Партералда гьевгун къеркьезе кутакалда захIмат букIана. Амма диеги рес букIана гьесие гъанкъулеб прием гьабизе, габур кквезе щвараб заманалда гьев дица бохдуз данде къазе кколаан. Амма гьелда тIад ургъичIо. Гьеб ккана дир бищунго кIудияб гъалатI. Баркала буго гьесие дир фондалъе кумек гьабизе ракIалде ккаралъухъ. Нижеца яхI бахъулеб буго Угандаялда иццал разе, мискиназе кумек гьабизе», - ян абуна Дастин Порьеца.\nUFCялъул президент Дана Уайтил рагIабазда рекъон, ХIабибил хадусев дандиявлъун вукIине бегьула Тони Фергюсон.\nUFC 242 турниралда гьединго цеве вахъана жеги ункъо дагъистанияв ва кIиго чачанав. БакIаб цIайиялда Америкаялъул Цолъарал Штатаздаса речIчIухъан Кертис Блейдсгун къеркьана Шамил ГIабдурахIимов. Эхетун вагъун нилъерас американав толев вукIинчIо. Амма гугарун Кертис бергьунев вукIана. Гьедин, кIиабилеб раундалда гIодовги лъун, чанго зар щвезабуна американас нилъерасда ва судияс къеркьей чIезабуна. ПалхIасил, Шамил гьеб къеркьеялда къуна.\nГIумари АхIмадов дандчIвана СШАялдаса Зак Каммингсгун. Лъабабго раундалда октагоналда тIокIлъи бихьизабулеб букIана нилъерас. ПалхIасил, судияз бергьенлъи кьуна ГIумарие.\nМуслим СалихIов дандчIвана Франциялдаса Нурдин ТIалебгун. Къеркьеялъул тIоцересел минутаздаго байбихьана нилъерас дандиясде гьужумал гьаризе ва гьезул цоялда СалихIовас хьвагIараб зар битIахъе ТIалебил гьурмалъ щвана. Гьелъул хIасилалда парангав нокауталде ккана.\nИслам МахIачев къеркьана Бразилиялдаса спортсмен Дави Рамосгун. Чанго нухалъ нокдауналде ккезавуна Исламица дандияв, амма кинго кIвечIо нокауталде инавизе. ПалхIасил, турниралъул регламенталда бихьизабураб лъабабго раундалъ къеркьана речIчIухъаби ва хIасилалда судияз бергьенлъи кьуна дагъистаниясе.\nХIабиб НурмухIамадовасда цадахъ ругьун гьавулев чачанав Зубайра Тухугов гьеб сордоялъ дандчIвана Англиялдаса речIчIухъан Лерон Мерфигун. ТIоцебесеб раундалда Зубайраца дандияв нокдауналде ккезавун вукIана, амма хехго рекIедеги вачIун, цо-цо мехалъ жиндир техникаялъул тIокIлъицин бихьизабулеб букIана гьес. ПалхIасил, судияз гьеб къеркьеялда спортсменал рикIкIана бащад ккараллъун.\nЦогидав чачанав Маирбек Тайсумов къеркьана Бразилиялдаса спортсмен Карлос Диегогун. Чанго соналъ октагоналде вахъун вукIинчIев Маирбек Абу-Дабиялда къуна.\nТурниралда гIахьаллъарав Чачан республикаялъул президент Рамзан Къадировас бицана гьадин: «Маирбек Абу-Дабиялде щведал унтана. ХIалихъе вахъана гьев октагоналде. Дица Тайсумовасда абулеб букIана турниралдаса инкар гьабеян, амма кинабго лъикI ккеялде хьулгун вагъана гьев гьенив. КIиабилеб раундалда жиндир рухI лъугIанин бицана Маирбекица», - ян. Гьес ХIабиб НурмухIамадовасда ва цогидалги спортсменазда баркана бергьенлъабиги.\nДагъистаналдаса спортсменазда, хасгьабун ХIабиб НурмухIамадовасда бергьенлъаби баркана республикаялъул нухмалъулев Владимир Васильевасги.\nПрочитано 128 раз\tПоследнее изменение Среда, 18 сентября 2019 10:31\nДругие материалы в этой категории: « Бергьенлъи-Гъизляралъе\tМагIарулал - бергьенлъиялъул тахида »


МахIачхъалаялъул цIорол кIкIор гьабулеб заводалда махщелчагIи гIолел гьечIо\nГIураб къадаралде хIалтIухъаби гьечIолъиялда бан, букIине кколеб къагIидаялъ хIалтIизе кIолеб гьечIо МахIачхъалаялъул цIорол кIкIор гьабулеб заводалда.\nМоскваялда дандеккун балагьанигицин, лъикIаб харжги щвезе рес букIаго, жинда бичIчIуларин щай нилъер гIолохъабаз гьеб заводалда хIалтIизе бокьулеб гьечIебилан абуна дагьаб цебегIан РГВК «Дагестан» каналалда букIараб дандчIваялда республикаялъул дармилгун промышленносталъул рахъалъ министр Низами Халиловас.\n- Бищун гIажаиблъи гьабизе ккараб жо, республикаялда хIалтIи гьечIого хутIаразул къадарги гIемер букIаго, щай гьединаб ахIвал-хIал букIине кколеб? МоцIрол харжги нилъер гьениб батIаго квешаб гьечIо. Гьоркьохъеб къагIидаялъ 45 азарго гъурущ щвезе рес буго, - илан абуна министрас.\nАмма министрасул рагIабазда рекъон, моцIрол харжалда бараб жо гьениб батIаго гьечIо. ХIажат бугин щибаб махщелчилъиялъул бугеб къадру-къиматги, гIадамазе, халкъалъе гьелъул бугеб мунпагIалъиги школа лъугIулел лъималазда бичIчIизабизеян абуна Н. Халиловас. Гьесда лъикIаблъун бихьулеб буго гьелъие гIоло цIорол кIкIор гьабулеб заводалде ялъуни цогидал предприятиязде экскурсиял тIоритIани.\nГьелдаса хадубниги завод-фабриказда хIалтIизе гьезул хиял лъеялде хьулги буго гьесул.\nДругие материалы в этой категории: « Афгъаналъулазда квер чIвалеб буго\tРахьдал мацIазул тIугьдузул квацIи »


МахIачхъала. Аслияб майдан. 06Авг2013\nЛенинил майданалда бугеб ХъахIаб рукъалда цебе рикъаразул улбуз митинг гьабуна 6 августалда. Гьеб тадбиралда рачIана 6 июналда рикъарал Шамил ГIабдулаевасул ва Шамил Закирагаевасул гIагарлъиялъул чагIи. Хасал хъулухъазул хIалтIухъабаз рикъанин кIиялгоилан рикIкIунеб буго гIагарлъиялъ.\nРакIалде щвезабила гьелго чагIи гIахьаллъана 28 июлалда Авар театралда цебе тIобитIараб митингалда. Гьенибги гьез жидер васал ругел бакI бицеян гьарулеб букIана. Театралда цебе букIараб митингалда вачIана нусгоялде гIагарав чи. Ленинил майданалда тIобитIараб митингалда 10-12 чIужугIадан ячIана.\nХъахIаб рукъалда цебе бугеб маххул чалиялда цереги чIун гьез Дагъистаналъул нухмалъулев Рамазан ГIабдулатIиповасдехун ахIдолеб букIана жидехъе къватIиве вачIаян.\nГIабдулаевасул эбел ПатIимат ГIабдулкъадыровалъ бицана жиндие бокьун бугин ГIабдулатIиповасда абизе жиндир вас вугеб бакI лъазабизе хIаракатбахъеян.\nЦебе тIобитIараб митингалда Закирагаевасул эбел Султанат МухIамадовалъ бицун букIана Эркенлъи радиоялъе жиндир васги ГIабдуллаевги къотIносан унел рукIанин, гьезда аскIоб чаналиго автомобиль чIезабураб мехалда.\nГьурмазда маскабиги ххурал, кодор автоматалги ругел чагIи рахъун рачIанин автомобилаздасайилан бицун буго нугIзаз хадуб васазул гIагарлъиялда.\nГьез бицаралда рекъон, ГIабдулаевги Закирагаевги лъутизе лъугьун руго дол чагIазухъа, амма автоматалдаса кьвагьун буго гьезул рахъалдехун маскаби ххураз. КIиязулго хIатIазда щванин гуллбиян бицун буго нугIзаз.\nГIабдулаевги Закирагаевги автомобилалда жанир рехун, маскаби ххурал тIурун руго лъугьа-бахъин ккараб бакIалдаса.\nЖидер васал лъица рачун аралали лъазабеян жидеца гIарзаби хъванин Дагъистаналъул хIукуматалдеги, прокуратураялдеги, Жанисел ишазул министерлъиялдегиилан бицана ГIабдулкъадыровалъ ва МухIамадовалъ.\nХъахIаб рукъалъул чалиялда цереги эхетун гьел ахIдолел рукIана кIиго моцI анин васал ругел бакIги лъачIого.\n15-20 минут бана руччабаз ХъахIаб рукъалда цебе. Гьезда аскIоре бачIана полициялъул къокъа, хадуб кIиго УАЗги бачIана. Полициялъулаз сверун ккун руччаби чалиялда аскIоса нахъе гъуна майданалда гIагарда бугеб паркалде.\nТадбиралда гIахьаллъараз абуна кIалбичан къоялдаса хадуб жидеца цогидал митингал гьаризе ругилан. Рикъаразул улбуз абуна митингаз кумек гьабичIони жидеца ракъунчIеялъул акциял гьаризе ругин.


БАХ1АРЧИ РАК1АЛДЕ ЩВЕЗАВУНА. - 6 Мая 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2017 » Май » 6 » БАХ1АРЧИ РАК1АЛДЕ ЩВЕЗАВУНА.\n1-2 маялда Хунзахъ Расул Х1амзатовасул ц1аралда бугеб спорткомплексалда т1обит1ана нилъер ракьцояв, Россиялъул Бах1арчи, Харахьиса Х1айдархан Х1ажиев рак1алде щвезавиялъул мурадалда районалъул росабазул командабазда гьоркьосеб волейболалъул турнир.\nИсанасеб турниралда г1ахьаллъи гьабуна кинабниги 13 командаялъ. Цебеккунго бахъараб можораялда рекъон гьел рикьун рук1ана к1иго группаялде. Щибаб группаялдасан полуфиналалде борч1изе рес бук1ана к1и-к1и командаялъул. Х1аязухъ балагьун бихьулеб командаби лъик1 х1адурун рук1ин. Щибаб командаялъ х1аракат бахъулеб бук1ана жидерго къуватал рахъаздаса пайдаги босун дандиязда т1ад бергьенлъи босизе. Гьедин к1иго къоялъ халат бахъарал х1аязул х1асилалда финалалде рач1ана Хунзахъ ва Т1ануси росабазул командаби. Районалда бищунго къуваталлъун рик1к1унел к1иябго росдал волейболистазул финалияб х1аялъухъ балагьизе раг1араз занк1ун ц1ун бук1ана зал. Байбихьудасаго х1алуцана гьезул къеркьей, к1иязго х1ай бачунеб бук1ана тириго, махщалида ва г1уц1адго. Гьединаб х1аялда 2-1 х1исабгун зах1матаб бергьенлъиги босун, исана февралалда районалъул бет1ерасул призалъе г1оло т1обит1араб финалалда къуралъухъ рец1ел босана т1анусдерица хундеридаса. Лъабабилеб бак1 щвана Гьамущи росдал командаялъе. Турнир къалаго к1алъазе рахъарал районалъул спортивияб отделалъул нухмалъулев Х1айдарбегов Г1абдулкъадирица. Муг1рузулаб Дагъистан волейболалъул федерациялъул президент Ах1мадов Мух1амадица ва цогидазги баркана командабазда гьезие щварал бак1ал ва баркала кьуна турнир г1уц1изе квербакъаралщиназе.\nЧемпионлъун бахъараб ва хадусел бак1ал ккурал командабазе кьуна кубок, рекъон кколел даражаялъул медалалгун дипломал ва г1арцулал сайгъатал. Гьединго хасал сайгъатал кьун к1одо гьаруна турниралъул бищун лъик1ал игрокалги: Хат1ипов Мух1амад (Т1ануси); Х1асанов Мух1амад (Хунзахъ); Гъайирбегов Гьит1ин (Хунзахъ); Г1абдулхаликъов Мурад (Гьамущи); Мух1амадов Х1ажидибир (Г1обода).\nПросмотров: 100 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


Сабигат МухIамадовалъе - 55 сон » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Горянка - МагIарулай » Сабигат МухIамадовалъе - 55 сон\nСабигат МухIамадовалъе - 55 сон\nДобавил(а): istina от 12-05-2017, 10:44\nШагIиралъул гIишкъул иццухъ хIохьбалей йиго\nГIемерал гIадамал руго хьвадилел,\nДунгун цо нухккунги нухал къотIунги;\nЦояз, йокьичIого, йиго еццулей,\nЦоял, дунги йокьун, руго кIалъалел.\nБичIчIизе захIматаб гьаб дунялалда\nДун йохунги гьечIо, къваридги гьечIо;\nАмма бакараб цIа цIунулеб буго,\nВа талихIалде нух цIехолей йиго.\nСабигат МухIамадова. МагIарул шагIир. ШигIрабазул улкаялда жиндирго бакI батарай. Жиндиргоги гьеб улка бугей. Гьенибе талихIалъул нух жиндагоги цIалдолездаги батарай.\n"Кьурда тIегь" абураб тIехь рагьидал, берда цере кIанцIун рачIана Сабигатил гьал рагIаби:\nКIиго накъиш цебе ккун, херлъарав устар вуго,\nГъалатIазул цо накъиш, цебего гьас бахъараб,\nГьебги, махщел бачIиндал, бахъаралде дандеккун,\nГъалатIазул замана нахъ свереян гьарулев.\nГьал рагIабаз аралъул пикраби гьаризе тIамулей йиго дун. Берал къанщаралго, цере тIамула гIумруялъул сухъмахъал ва шагьра. Ругелщинал накъишал. Гьезул цо-цоял дицаги хисилаан, заман нахъе бачине кIолебани. Жакъа дун гIадин, щивав цIалдолев тIамулев вуго шагIиралъ гIумруялъул къоязда тIад ургъизе: Арал гьал саназда тIад пардав бигъун,\nЦIияй гIадан дунин цIарищ хисилеб.\nРортун унел руго зодиса цIваби,\nДун хиси лъаларей ракьалъул гIадан.\nДир ракIчIола, цIидасан ракьалде йиччаниги, Сабигатица хисизе букIинчIо ТIадегIанас ракьалде йитIулелъул, цадахъго ракьалде рещтIараб цIваялъул хIикматаб тIадкъай - гIадамазде бугеб рокьулги гIишкъулги ах чIей. Дида ракIалде ккола гьеб тIадкъай шагIиралъ тIубанилан - бортизе гьечIо шигIрабазул тIогьиб бугеб гвангъараб цIва. Сабигат дида лъалаан гьелъул рагIабазда магIарул кочIохъабаз ахIулел кучIдуздасан. ТIоцебе Машидат ГIумарасхIабовалъ инсул хIакъалъулъ ахIулеб кечI рагIидал, дир рекIел букIараб хIалалъул бицине рагIабицин ратулел гьечIо. Дирго инсул сипат бачIун чIана цебе:\nДир чIухIарав эмен, чIухIун хьвадана\nМун гьаб дунялалда ватиялдаса.\nМун къадру борхатав хирияв дада,\nРитIухъаб гурони, рагIи духъ гьечIо.\nБаркала, хирияв, дур рокьиялъухъ,\nРагIабаз бицинчIеб дур тIалабалъухъ,\nДур калам къотIараб къо бихьугеги,\nЛъималазул рахъ, ккун кIалъалев эмен.\nИнсул калам къотIарай дихъе магIулъун рачIунел рукIана гьел рагIаби. Зодисан, саламги кьолаго, хIеренго гIодореги рачIун, недегьго ракь беэдулел гIазул хIулабазда релълъуна Сабигатил рокьул шигIраби. Цин гьулчун рачIуна гIишкъул карачелал, гьез йосун, гIурул рагIалда лъола, цинги гьури-цIад секьуна, дир пикраби-анищазда гIишкъул расеналги угьулаго, цIидасанги гьоболлъухъ щола рокьул къатIраби. РакIалдещвеязул цIадал тIираби магIуялде сверула, ва церерачIуна къисматалъул кIичI-кIичIарал свераби. Гьезул щибалъухъ хутIана тIурачIел анищалги анищалъ хутIараб дир талихIалъул маргьаги:\nДаимаб гьаб рокьул кьодасан уней,\nТIолго гьаб гIумруялъ духъе ячIуней,\nРекIеда бикIараб бакълъун дур цIаргун,\nЦIер чвараб нухда дун лъалхъун хутIана.\nКъисматалъ рикьарал нухал гурони,\nХутIичIо щибниги гьаб рокьиялъул.\nРокьуца рижарал хьулал гурони,\nНахъе жо батичIо тараб гIишкъудал.\nДаимго чиярав кин гIагарлъилев,\nГьаб чIалгIеналдаса кие йорчIилей.\nБухIулеб гьороца босун унеб ракI\nНахъеги дихъего буссунеб буго.\nЦIаланагIан цIализе рокьулел Сабигатил рокьул жугьабазде ургъел бикьизе гIемер щола дун гьелъул шигIрабазул улкаялде. Гьений ятарай дидаго аскIоеги ун, шагIиралде ургъел бикьула. Щибаб хIарпалдасан дие пашманго гьимула талихIги, гIумруги, къисматги, гьале жибилан аскIоб доб маргьаги чIола. Ва цIидасанги магIуялъ кар лъухьула:\nРикIкIада вугев мун щола ракIалде,\nЦо пашманаб бакъан нагагь рагIани.\nГьале дир къисматин ккола ракIалде,\nРикьарал нухазда цохIо берчIвани.\nГьале шагIиралъул шигIрабалъ гIагараб росдал сипат:\nДие бищун жакъа камулеб буго\nИнсул росдал рагIал, гIодой рещтIине,\nЛабаллъуда хурзал, борхалъуда рохь,\nБиялъ цIалей йиго росдал сверуде.\nКечI цIалулелъул, гIанабаздасан гирун рачIунел магIил гаралъан гьимула дие гIагараб росдал сипат. Гьеб бачIуна дихъе лъимерлъиги къвалакь ккун, гIолохъанлъиялъул куркьбаздаги рекIун, эбел- инсул лъалкIалги росун, вацазул гIанчIлъиги босун. Цинги урхъулей куцха росдахъ, гьелъул щибаб ганчIихъ, ганчIалгIан рацIцIадал ва къвакIарал росуцоязухъ:\nКаспий рагIалалъул гIатIидаб авлахъ,\nГIатIилъи кIваричIо, кье дие сухъмахъ.\nГIицIго духъе буго цIан унеб дир ракI,\nИнсул росу, гьечIищ дир цIаруе бакI?\nЦиндаго рохел хисула пашманлъиялъ. Цебе бачIуна, жибги тун, дун шагьаралде унелъул, хадуб инагьдулеб букIараб инсул мина:\nМугъчIвазе бакI цIехола.\nИнсул рукъ цебечIани,\nЧучлъула рекIел унти.\nКигIан гIемер гIумруялъ,\nНухал дие кьуниги,\nАмма инсул рокъое Унеб нух хисиларо…\nБуго магIарухъги дие бищунго хирияб мина. Пашманлъиги хадуб битIун,цIидасанги гьение гьоболлъухъ ячана дун шагIиралъул кечIалъ. Гьениб цIидасанги гьимана дие талихIги, чIухIиги, рохелги. Гьединал лахIзатаз ккола гьеб хинлъи лъицаниги сунцаниги бахъиларин дихъайилан. ЦIидасанги каранда ракI чIухIадго кIетIола:\nГьеб рукъ бахъун араб щоге дихъе къо…\nВа нахъеги рагIулел руго Сабигатил рекIел чIвабзаз рачунел талихIалъул бакънал:\nБатIияб гьаваялъ гьаюла гьогьом. Жакъасеб гIумруялъул матIулъун рикIкIине бегьула Сабигатил харбалги. Гьел руго яхI-намус, чилъи, гIаданлъи, ритIухълъи цIунизе ккеялъул мисалал. Гьез тIамула гIумруялда тIад ургъизе. ТIад-тIадюссун цIалулел руго дица гьелъул "Рокьи" ва "Цо гъалалъул балъголъи" абурал тIахьал. ШагIиралъ лъималазе хъварал асаразулги букIуна цо хасаб берцинлъиялъул недегьаб мацI. Гьединал гьечIони, гьел лъималазги къабул гьаруларо. Сабигатил маргьабиги кучIдулги цIалдохъабазеги цIалула дица. Гьез жидерго букIинеселда тIад ургъизе тIамула лъимал. Дица бегулеб буго "ШагIиралъул балъголъи" абураб ункъжугьабазул тIехь:\nГьавураб къоялъ мун щай къварилъулев,\nЦоги лъагIел анин, херлъулев вугин.\nТIубараб лъагIелалъ зодил багIарбакъ\nДуе гвангъанилан щай вохуларев.\nШагIиралъул гьаракьгун журарал дир магIил гаразги ахIулеб буго:\nДуда гIайибго гьечIо, гIайибай цо дун йиго,\nМун цIехолел беразда цогидав вихьуларо.\nГьаб кIудияб ралъдалцин карачелал сасидал,\nСсудун тараб рекIеца дур цIар ахIулеб буго.\nГьаб гьитIинабго макъалаялда бакI гIеларо Сабигатил киналго кучIдузул хIакъалъулъ бицине. Дица гьаниб бицана шагIиралъул гIишкъул лирикаялъ диего гьабураб асаралъул хIакъалъулъ.\nЧIухIун ралагьулел гьал дир беразул\nБалъгояб магIуцин гурищ гьал кучIдул.\nХIаллъазе толареб дир рохелалъул\nБахчараб гьимицин гурищ гьал кучIдул.\nДой ана Адабияталъул сонгунГьекъон къеч хьваларел «ГьацIул иццазухъ»Манаршал шигIрияб улка5 декабрь - шагIир гьаюраб къоГьабикье мугьал гIадин, ана гIумрудул къоял


Москваялда ккуна экстремистазул къукъа\nРоссиялъул жанисел ишазул министерлъиялъул хIалтIухъабаз гьал къоязда Москваялда ккун буго исламиял террористазул къукъа. Гьеб гIуцIун букIун буго 14 чиясдасан ва гьел киналго ккун руго Москваялъул Новокосино абулеб мухъалда бугеб гIемертIалаязул рукъалъул цоялда. Гьезухъ бату буго «шагьидасул рачелги» ярагъги. Гьедин лъазабулеб буго улкаялъул информалатаз. Экспертазул пикруялда гьел руго Олимпиадаялде цере гьарулел хIалтIаби ва улка терроризмалъул хIинкъиялдаса хвасар гьабизе гьединал тадбираздалъун бажаризе гьечIо.\nКкуразда гьоркьор руго Туркменистаналдаса, Узбекистаналдаса, Дагестаналдаса, Чачаналъа, Гъалгъаялъа, Калмыкиялдаса гIадамал ва Москвагун Белгородалъул ракьалдаса ислам босарав кIигояги. Гьедин хъвалеб буго «Российская газетаялъ». Полициялъул баяназда рекъон, чIухь байдал гьез гIумру гьабулеб бакIалда ратун руго хириял тукабазда бичулеб ретIел бикьиларедухъ гьезда дализарулел макънатIинсалъул горал. Гьелдалъун низам цIунулез чIезабун буго ккураз тукабаздаса ретIел-тIех бикъулеб букIун батизе рес бугин.\nГьелде тIадеги гьезухъ детонаторалги, рокъосел шартIазда бомбаби гьаризе хIажатал алаталги, тунчулги, гранатабиги, экстремистияб литератураги батанин лъазабулеб буго.\n«Шагьидазул рачел» Москваялъул территориялда кьвагьи гьабизе хIадурулеб букIун батиялда щаклъи бугониги низам цIунулез такъсир гьабиялъул иш рагьун буго гIицIго къануналде данде кколареб куцалда ярагъ хIалтIизаби абураб гIайиб гIунтIизабун. Гьедин лъазабулеб буго «Московский комсомолец» газетаялъ.\n«Комсомольская правда» газеталъул баяназда рекъон, гьел ккурал чагIи унел рукIун руго «Ат-Такъфир Валь ХIиджра» абулеб экстремистияб къукъаялде гъорлъе. Гьеб рагIула 1970-соназда Мисралда баккараб къукъа ва гьелъул цIар буссинабулеб буго «капарат ва хIасил» абун.\nГьеб къукъаялъул гIемерал чагIи Суэцкий каналалдаса чанго сагIаталъ автомашиналда рекIун араб бакIалда чIобогояб авлахъалда шагьидазул хабалазда рукъун ругин хъвалеб буго газетаялъ.\nГьезулго баяназда рекъон, гьеб къукъа рикIкIунеб буго дунялалда ругел халкъаздагьоркьосел исламиял террористиял къукъабазул бищунго радикалиязул цояблъун. Гьелъул гIахьалчагIаз жалго хIадурулел рагIула гIемерав ракълилав чи цадахъго чIваялъул актазде. Пикру хисизабурал гьел хвезе хIадурал рукIунун ва гьезда кколин гьедин жал алжаналде ине ругин хъвалеб буго Заголовки. Ру сайталда.\nГьединал къукъабазул хIинкъи бугин «терроризмалъе гьез кьучI лъолеб букIиналъин» рикIкIинеб буго ГIагараб Машрикъалъул институталъул директор Евгений Сатановскияс. Гьесул пикруялда, ФСБ-ялъул икъбалалда гьарурал операцияз тIагIинабуларо Россиялъул гIемерал регионазда бугеб терроризмалъул хIинкъи. Гьанжесеб гьеб операцияги Олимпиадаялда цебе тIобитIараб тадбирлъун бихьулеб бугин ва улка хIинкъиялдаса тархъан гьабизе гьелдалъун кIоларин абулеб буго гьес.\nДагъистаналда къватIибе бачIунеб «Настоящее время» газетаялъул бетIерав редактор Фатулаев Милрадица рикIкIунеб буго Мисралда гIуцIараб ва хадуб Либиялде гочараб гьеб «Ат-Такъфир Валь ХIиджра» къукъаялъулгун Москваялда ккуразул гIаммаб жо букIин щакаб бугин.\nМилрад Фатулаев: «Гьеб къукъаялъ рикIкIуна исламиял радикалиял цоги къукъаби ритIараб нухадасан унел гьечIин, гьеб гьездаса батI тIун чIола ва гьез рикIкIуна жидер мурадалде щвезе ккани рагъулаб къагIидаялда хIалтIизабизе кколин, масала, халифат гIуцIизе. БичIчIулеб буго жакъа къоялде щвелалде гьеб къукъаялъул букIараб цониги нухмалъиялъ россиялда хурхун гьединаб масъала жидеда цебе лъун букIинчIолъи. Гьединлъидал цIакъ щакаб жо буго гьеб Москваялда ккурабин абулеб гьитIинаб къакъаялъ жиндаго цебе гьединаб масъала лъун букIин».\nЩай гьанжелъизегIан Россиялда рагIинчIеб хас гьабун гьеб «Ат-Такъфир Валь ХIиджра» къукъаялдаса ругин гьелин лъазабураб низам цIунулезин нижеца гьикъидал Милрадица абуна гьеб багъа-башариялъул бицине байбихьанин Шамалда рагъулал ишал халат рахъараб мехалда. Гьениб президент Башар Асадиде данде багъулеб оппозициялъул къукъабазул идеология «Ат-Такъфир Валь ХIиджраялъул» идеологиялда релъараб бугин ва гьенире рагъизе ун нахъе рачIарал крымалъул татарал «ХIизб-ут-Тахрир» къукъаялде гIагарлъулел ратани, кавказалъулазе «Ат-Такъфиралъул» идеология гIагараб батизе бугин рикIкIунеб буго Фатулаевас.


4 июналъул радал ЦIунтIа мухъалъул Сагьада росдада аскIоб кIкIалахъе бортун буго I6 чи жанив рекIараб автомобиль. Гьеб лъугьа-бахъиналъул хIасилалда мухIканал гурел баяназда рекъон 10 гIан чи хун вуго. БакIалъул гIадамаз лъазабулеб буго гьеб автомобиль бортиялъе гIиллалъун бугила ЦIунтIа мухъалда цIакъго квешал нухал рукIин.\nАрбагI къоялъул радал ЦIунтIа ва ЦIумада мухъалъул гIорхъода бугеб I50 гIан метр борхалъи бугеб кIкIалахъе бортун буго I6 чи рекIараб автомобиль, гьезул 8 рукIун руго лъимал. Дагъистаналъул жанисел ишазул министрелъиялъул пресс-хъулухъалъул баяназда рекъон гьезул 6 яв чIаго хутIун вуго, гьел руго руччаби ва лъимал. Дагъистаналъул гIорхъолъа арал ишазул министерлъиялъул хIалтIухъаби ун руго гьенире гIадамал хвасар гьаризе, амма гьеб идараялъ жеги киналгIаги баянал кьолел гьечIо. Гьезул пресс-хъулухъалъул хIалтIухъан МухIамадова Написатица «Эркенлъи» радиоялъе баян гьабуна кинабго хIакъикъат лъачIого жидеца кинал рукIаниги баянал кьун бажаруларила.\nГьаб сагIат гьеб авария ккараб бакIалда хIалтIулел ругила жидер хасал хIалтIухъаби, тохтурзаби, хвасар гьарурал гIадамазе медицинаялъулаб кумек къваригIани гьел МахIачхъалаялде рачине хасаб вертолетги анила гьебине боржунилан. Написатица бицана арбагI къоялъул къад 3 тIубараб мехалда жидер хIалтIухъабаз кьурал баяназда рекъон авариялде ккаразул цо лъимер батун буго гьезда, хутIарал ралагьулелги руго. Гьеб автомобиль гъваридаб кIкIалахъан унеб гIурулъе бортун букIиналъ бортараб автомобилалъур рукIарал гIадамал ралагьизе захIмалъулеб буго гьел хвасар гьаризе аразеги.\nЦIунтIа мухъалдаса МухIамадов МухIамадица «Эркенлъи» радиоялъе бицухъе кIкIалалъе бортараб гьев автомобиль ЦIунтIа мухъалъул Шаикь росулъа Гъизилюрталде ине букIун буго. Гьеб мухъалда гIурхъи цIунун ругезда бихьун буго автомобиль кIкIалахъе бортун инеб, гьел кумекалъе рекерун руго, гьедин тIаде хасал идарабазул хIалтIухъаби щвелалде гIурхъи цIунулез чIаго ратарал гIадамазе кумек гьабун буго. Гьеб автомобиль бортараб бакI нухлул кутакалда квешаб кесек букIиналъ, гьеб бакI тезегIан автомобилалъур рекIарал къватIире рахъун рукIун руго, гъоркье бортулелъуб гьеб бачунев вукIарав чиги кIанцIун вуго къватIиве. Гьел лъабалго чIаго хутIун ругин абулеб буго МухIамадов МухIамадица, амма хасал идарабаз гьеб информациялда хурхун кинабгIаги баян кьолеб гьечIо.\nДагъистаналъул нухазул полициялъул лъазабиялда рекъон ЦIунтIа мухъалда авария ккелалъе гIиллалъун букIун буго цIцIадаца тамахлъизабураб, чурун инабураб чабххил нух, гьелдасан хъущтIун бортун буго гьеб автомобильги. Амма МухIамадов МухIамадица лъазабулеб буго гьеб нух гьанже цIадал раялъ хвараб жо гурила, гьеб чанги саназ тIасан квербосун тараб, хвараб, кутакалда санагIалъи бахъараб нух бугилан.\nМухIамадов МухIамад: «Гьеб авария ккеялъе гIиллалъун буго квешаб нух букIин, гьеб буго советияб заманалъго гьабулеб букIараб, гьанже тIасан квер босун тараб нух. Щибаб санайил къачIазейин, цIидасан гьабизейилан абун харбалги рицун, цо-кIиго километр нухлулги къачIан тIокIаб хIалтIи гьабуларо гьениб. Гьеб къачIа-кIатIазе I-2 миллион гъурущ гIарацги биччан лъугIула гьелъул иш. БакIалъул гIадамаз жидеца квераз къачIала гьеб. Гьеб буго коррупциялъулаб нух, гьелъ чанги чагIи «кваназарула». Гьеб буго тIолабго мухъалъул гIадамал хьвадулеб нух. КигIан квешаб нух букIаниги гIадамал гьенисан хьвадула, щай гурелъул гьенисан унелъул МахIачхъалаяде нух нижее I00 километрагIан къокълъулелъул. ХIакимзабиги гьезул лъималги хьвадуларо гьенисан, гьединлъидал гьезие гьеб нух лъугIаниги лъугIичIониги ургъелги гьечIо. Гьелъул тIалабги лъицаго гьабулеб гьечIо.\nДагъистаналъул нухазул полициялъул баяназда рекъон исана соналъ Дагъистаналда ккун буго кинабниги 280гIан авария, гьезул хIасилалда хун вуго I00 ялдаса цIикIкIун чи, сакъатлъи ккун буго 200 гIан чиясе.


Рабочая программа По учебному курсу «Родного языка» 6 класс «Дагъистан Республикаялъул лъайкьеялъул ва г1елмияб министерствоялъ тасдикъ гьабураб»\nИзтегляне 69.3 Kb.\nБартиханов М.М /__________/ Яхияев М.Г /____________/\n«____» 2012-2013г «___» 2012-2013г\nПо учебному курсу « Родного языка»\n«Дагъистан Республикаялъул лъайкьеялъул ва г1елмияб министерствоялъ тасдикъ гьабураб».\n(автор: А.Г Гамзатов).\n6 класс (51 саг!ат)\nАвар мац!алъул х!акъалъулъ къокъаб баян. Рахьдал мац!алъулги г!урус мац!алъулги цоцаздехун бугеб гьоркьоблъиялъул х!акъалъулъ (1 саг!ат).\nЛексика ва фразеология (4 саг!ат).\nЛексикаялъул х!акъалъулъ 5 классалда малъараб материал такрар гьаби.\nКиназго х!алт!изарулел раг!аби. Диалектикиял (бак!алъулал) ва пишачилъиялъулал раг!аби. Цогидал мац!аздаса рач!арал раг!аби. Ц!иял ва басралъарал раг!аби.\nФразеологияб словарьгун лъай-хъвай гьаби. Ц!иял ва басралъарал раг!аби, фразеологиял сверелал, цогидал мац!аздаса рач!арал раг!аби каламалъулъ х!алт!изаризе лъай.\nРаг!и лъугьин ва бит!унхъвай (5 саг!ат).\nМорфологияб къаг!идаялъ ц!иял раг!аби лъугьин:\nк1иго раг!и, яги к!иго кьибил жубаялдалъун.\nЖурарал раг!абазул бит!унхъвай.\nБат!и-бат!иял суффиксаздалъун ц!иял раг!аби лъугьинаризе ругьун гьари.\nЖурарал, журарал къокъ гьарурал раг!аби к!алзул ва хъвавул каламалъулъ бит!ун х!алт!изаризе ругьун гьари.\nПредметияб ц!ар (3 саг!ат)\nПредметияб ц!ар падежазде свери( цолъул формаялда).\nПредметияб ц!аралъул г!емерлъул форма лъугьин.\nГ!емерлъул формаялда предметиял ц!арал падежазде свери.\nПадежазул ахиразул бит!унхъвай.\nПредметияб ц!аралъул суффиксазул бит!унхъвай.\nПредметиял ц!аразул морфологияб разбор гьабизе лъай.\nПрилагательное (7 саг!ат).\nПрилагательное. Г!аммаб маг!на, морфологиял г!аламатал ва синтаксисияб роль. Прилагательное жинсгун формаялъулъ предметияб ц!аргун рекъонккей. Качествиял, гьоркьоблъиялъулал ва бет!ергьанлъи бихьизабулел прилагательноял.\nЖурарал прилагательноязул бит!унхъвай.\nГ!урус мац!алдаса рач!арал прилагательноязул бит!унхъвай.\nСинонимал ва антонимиял г!аламатал рихьизарулел прилагательноял каламалъулъ х!алт!изаризе лъай.\nПрилагательное жинсалъулъ ва формаялъулъ предметияб ц!аргун рекъон ккезабизе лъай.\nРик!к!ен (4 саг!ат).\nРик!к1ен. Г!аммаб маг!на, морфологиял г!аламатал, синтаксисияб роль.\nГ!уц!иялде балагьун г!адатал, журарал, составиял рик!к!енал ва гьезул бит!унхъвай.\nКъадаралъул рик!к!ен ва разрядал; цадахълъи бихьизабулел, щаклъи бихьизабулел, т!олголъи бихьизабулел, бут1а бич!ч!изабулел; гезул бит!ухъвай.\nИргадул рик!к!ен, гьеб лъугьунеб куц ва гьелъул бит!унхъвай.\nКъадаралъул ва иргадул рик!к!еналъул ц!ар падежазде свери.\nЦ!арубак! ( 5 саг!ат).\nЦ!арубак!. Г!аммаб маг!на, морфологиял г!аламатал ва синтаксисияб роль.\nМаг!наялде балагьун, ц!арубак!азул разрядал: гьумералъул, ишараялъул, баянлъул, баянлъи гьеч!ел, суалиял, жибголъиялъул.\nЦ!арубак!ал падежазде свери. Ц!арубак!азул бит!унхъвай.\nЦ1арубак!ал жиндирго каламалъулъ х!алт!изаризе лъай.\nГьумералъул ц!арубак!ал ниж, нилъ, нуж бит!ун х!алт!изаризе лъай.\nПричастие (5 саг!ат).\nПричастие- глаголалъул хасаб форма. Причастие лъугьунеб куц. Причастиялъул ва прилагательноялъул г!аммал г!аламатал. Гьезда гьоркьоб бат!алъи.\nПредложениялда жаниб причастиялъул роль.\nПричастиялъул заманаби: араб, г1ахьалаб, бач!унеб.\nПричастиялъул буголъиялъул ва гьеч!олъиялъул формаби.\nПредметияб ц!арлъун х!алт!изабураб причастие падежазде свери.\nДеепричастие (5 саг!ат).\nДеепричастие- глаголалъул хасаб форма. Деепричастиялъул глаголалда ва наречиялда релълъарал г!аламатал. Предложениялда жаниб деепричастиялъул роль. Деепричастиялъул заманаби: араб, г!ахьалаб; гьел лъугьунеб куц.\nДеепричастиял сверелал ва гьезулъ лъалхъул ишараби.\nТакрар гьаби (1 саг!ат)\nКалам цебет!езаби (12 саг!ат).\nКаламалъул стиль. Каламалъул гара-ч!вариялъулаб ва г!елмияб стилалъул х1акъалъулъ дагьабго лъай-хъвай гьаби. Тема ва тексталъул аслияб пикру. Текстал раг!ун хехго, гъалат1ал риччач!ого, ц!ализе лъай.\nЦ!иял раг!аби бит!ун абизе ва хъвазе, гьезул маг!на бицине, гьезие синонимал ва антонимал ургъизе лъай. Суалаздалъун предложениял т!ирит!изаризе лъай. Г!урусалдаса авар мац!алде 3-5 предложениялдаса г!уц!арал гьит!инал текстал руссинаризе лъай.\nСверухъ бугеб т!абиг!аталда хурхараб темаялда т!асан гара-ч!вари г!уц!изе бажари.\n6 классалъул ц!алдохъабазда лъазе ккола:\nЦогидал мац!аздаса рач!арал раг!аби, ц!иял ва басралъарал раг!аби, фразеологиял сверелал;\nМорфологияб къаг1идаялда раг!и лъугьинабизе;\nЦолъул ва г!емерлъул формаялда предметиял ц!арал падежазде сверизаризе;\nГ!адатаб ва жубараб прилагательное г!уц!изе;\nЦ!алдохъабазда бажаризе ккола:\nПредметияб ц1аралъул суффиксал бит!ун хъвазе; журарал предметиял ц!арал бит!ун хъвазе; бат!т-бат!иял каламалъул бут1абаздаса лъугьарал прилагательноял бит!ун хъвазе;\nГ!емерлъул формаялда ц!арубак!азул падежиял ахирал бит!ун ц!ализе.\nКалам г!уц!иялъул рахъалъан:\nЖубараб план г!уц!изе;\nБат!и-бат!иял темабазда т!асан хабарияб тайпаялъул текст дурусго ва къокъго бицине;\nТемаялъул аслияб пикру х!мсабалде босун, сочинениялъе материал данде гьабизе ва гьеб тартибалде ккезабизе;\n6класс ( литература)\nБайбихьи (1 саг1ат)\nХалкъияб к!алзул гьунар(1 саг1ат)\n«Къайицадахъал» (1 саг1ат)\nРак1 бащалъи, чехь бащалъи-гьудуллъиялъул кьуч1. Хиянатчи, гьереси-гьудуллъиялъул тушман. Х1алт1уларев чиясул х1алихьалъиги, хиянатги, макруги камулареблъи царал мисалалдалъун бихьизаби.\n«Ралъдал чу» (1 саг1ат)\nГьунар ц1ик1к1арасул ц1ар гьаби. Лъик1аб чу бах1арчиясда гурони квегъизе к1унг1т1и. Гьит1инав вацасул гьунарал. Ахиралде гьит1инав вац талих1авлъун вахъиналъе г1илла.\nАдабияталъул теория. (1саг1ат)\nХалкъиял к1алзул асаразул аслиял тайпаби\n«Муг1рузул Г!али» (1 саг1ат)\nБугьтан лъей, мац1ихъанлъи-инсанасул бищун квешаб г1амал. Загьруял борхьазда мац1ихъаби релълъинариялъе г1илла. Лъадул яц1ц1алъи, х1алимлъи, рух1г1ан Г1али вокьулев вук1ин бихьизабулел сипатиял раг1аби.\nЗаирбег Г!алиханов. «Бецаб сапар» (1 саг1ат)\nМаргьаялъул багьадурзабазул г1амал-хасият. Гьезул калам. Рак1бац1ц1адаб гьудуллъиялъ х1илла- макруялда т1ад бергьенлъи боси – маргьаялъул аслияб пикру.\nГ!умарх!ажи шахтаманов. «халкъалъул ццин» (2 саг1ат)\nВат1аналъул хиянатчи – халкъалъул тушман. Боц1уда хъант1иялъ чи вачунеб бак1. Маг1арул халкъалъул ях1- намусалъул байрахълъун Заг1алги Г1азизги рихьизари.\n19 Г1асруялъул адабият (1 саг1ат)\nИнхоса Г!алих1ажияв. «Будун дандамаги», «Кицаби ва алфазал» (2 саг1ат)\nДунги х!алае ккун г1адамал х1улулел цо-цо будун-дибирасул рух1ияб мукъсанлъи. Г1адамазде бач1араб къварилъиялдаса гьез пайда босизе х1аракат бахъи къват1иб ч1вазаби.\nМах1муд. «Рек1елъ иях1 бугев…» (1 саг1ат)\nЧияр зах!мат кваналнл макруял чаг1азул къасдал къват1ир ч1вазарун ругеб куц. Ц1ияб г1умру т1аде щолеб бук1ин бихьизабизе шаг1ирас х1алт1изарулел ругел сипатиял раг1аби.\nБатирай. «бах1арчиясул х1акъалъулъ» (2 саг1ат)\nШаг1ирасул г1умруялъул ва коч1охъанлъиялъул х1акъалъулъ баян.\nБатирай заманаялъ Ват1ан ц1униялъул бук1араб ц1арги к1варги. Нусгоялде данде цох1о живго вагъулев бах1арчиясул романтикияб сипат ва гьелъул к1вар.\nМетафоралъул х1акъалъулъ авалияб баян. (1 саг1ат)\nХашагиса Бецав Къурбан « Мискинав Шахасул яс»\nЦебе мискинчиясул берцинай яс лъугьин балагь бук1ин-коч1ол тема. Ханзабазул вах1шилъи, нахъег1анлъи, г1адатал г1адамал сан гьарунгут1и, гьезул зулмуялдаса жалго ц1унизе рес гьеч1ел мискинзабазул талих1къин коч1олъ коч1олъ бихьизабун бугеб куц.\nЙирчи Гъазахъ. «Икъбал», «Сибиралдаса кагъат» (2 саг1ат)\n« Икъбал». Бечелъиялде балагьун, чиясул къадру борцунеб социалияб г1уц1иялде авторас г1унт1изабулеб г1айиб.\n«Сибиралдаса кагъат». Ват1анги тезабун, Сибиралде рит1арал дагъистаниязул кьог1аб г1умруялъул сурат цебеч1езабун бугеб куц.\nКъуркълиса Шаза «Саву ккана каранда..» (1 саг1ат)\n20 Г1асруялъул адабият\nЦ!адаса Х!амзат. «Шамил», «Чоде», «Пилги ц1унц1раги», (3 саг1ат)\nЗаид Х1ажиев. «Х!анч1ик1ал», «цакьуги Циги» (2 саг1ат)\nРажаб Дин-Мух1амаев. « Хиянатчи» (2 саг1ат)\nРасул Х1амзатов. «Россиялъул солдатал», «Къункъраби».\nФазу Галиева. «Маг1арулав» (1 саг1ат)\nХ1усен Х!ажиев. «Г1алибегил къулг1а» (1 саг1ат)\nМ1х1амад Г1абдулх1алимов. «Госпиталалъул вас» (2 саг1ат)\nБагъатар. « Дихъ ралагьун ч1а, муг1рул» 91 саг1ат)\nЭфенди Капиев. «Маг1арухъ чвахунц1ад»,\n«Разведчикал», «Сабаб» (3 саг1ат)\nМ1х1амад-Султан Ях1яев. «Лъабго бакъ» (1 саг1ат)\nАвар мац1алъулгун бухьен\nСочинениялъе х1ажатаб материал тартибалде ккезаби. Жубараб план г1уц1и. Г1адамазухъа карал ишазул х1акъалъулъ сочинение хъвай. Т1абиг1аталъул, рук1а-рахъиналъул, рукъ-бак1алъул х1акъалъулъ изложение хъвай.\nКласстун къват1ибехун ц1али- 5\n6 классалъул ц1алдохъабазда церелъолел аслиял т1алабал\n-лъазарурал асаразул ва гьезул авторазул ц1арал\n-программаялда рек1ехъе лъазаризе рихьизарурал текстал.\n-Минутаялда жаниб 100-110 раг1и кколеб хехлъиялда лъазарурал текстал рит1ун, раг1ун ва чвахун ц1ализе4\n-лъазабураб асаралдаса хасал лъугьа-бахъинал рат1а рахъизе;\n-Лъазабулеб асаралъул багьадуразул ишазде балагьун, гьезул г1амал- хасияталъул бицине;\n-художествиял, рич1ч1изе бигьаял г1елмиял текстал рит1ун, чвахун, раг1ун ц1ализе;\nКаталог: http schools -> 1711 -> chirkey -> admin -> ckfinder -> core -> connector -> php -> connector.phpfck user files -> files\nhttp schools -> Кьурбанова Дарган мезла кружок бирнила методика Мях1ячкъала 2010 д\nhttp schools -> Литература бик1уси жузличи хасбарибси методикала пособие. Мях1ячкъала Сагаси Къаякент 2010 д\n1711 -> «Авар мац!алъе хасиятал рагьукъал гьаркьал в ах!арпал»


Фазу ГIалиева гьаюралдаса - 85 сон\nГIазулаб декабралда кунчIараб цIва\nЖакъаги рагIулеб бугин ккола гьелъул чIагояб гьаракь\nДица берал къанщидал,\nКъаникь лъелалде цебе,\nКъватIибе ракIги бахъун,\nКъотIун жанир раккани,\nНахъе бахъизе кIвечIеб.\nГьадин хъвана халкъияй шагIиралъ. Гьеб букIана гьелъул кучIдузул аслияб ахIилъунги. РакIалдещолеб буго, школалда цIалулелъул, «ВатIан, мун бокьизе тIоцебе дида» абураб гьелъул кечI хоралда ахIулеб букIараб заман. Нижер гIелалъе гьеб букIана рокьулел кучIдузул цояблъунги. АхIулеб букIараб шавкъалдаги нижеца гьеб:\nВатIан, мун бокьизе тIоцебе дида\nЛъицадай малъараб гьаб дунялалда?\nЛъица, абадиялъ унареб хIалалъ,\nДир хIасратаб рекIелъ бикIараб дур цIар?\nТIаде щолеб буго шагIир гьаюраб къо. 1932 соналъул щуабилеб декабралда хунздерил тIалъиялда кунчIана хIикматаб цIва. Гьелда лъалеб букIун батула, жиб къобахъанагIан, санал анагIан, гвангъизе букIин. Ва, дунялалда гIажаибал лъалкIалги толаго, Фазуйилан цIар кьураб гьеб хIикматаб цIва магIарул адабияталъул гъасда даимго бакахъе хутIана. Дой рещтIана ракьалда, хъахIаб гIазул рацIцIадал ва хIеренал хIулабаз недегьго еэдулаго. Гьез гьелъул гIумруялдаги рахъана хIикматал накъишал. Ракьалдасаги дой ана, хъахIаб гIазул рацIцIадал ва хIеренал хIулабаз недегьго еэдулаго. ХъахIаб гIазу - гьеб буго тIадегIанлъи, рацIцIалъи, берцинлъи. Цебе бачIунеб буго маргьадулъ гIадаб берцинлъи - хъахIаб гIазуги, гIаздада рижарал тIугьдулги, гьеб берцинлъиялдаса лазат босулеб гьединабго берцинаб хIинчIги. Гьеб буго шагIиралъул рухIалъул хIинчI. Гьелъул кьерги гIурччинаб буго. Гьеб букIана Фазуе бищунго бокьулеб кьер.\nФазу ГIалиевалъул цIар бахъидал, цее чIола гIагараб Гиничукь росдада аскIоб бугеб майданалда, гьелъул юбилеялда, квералги гIебеде ритIун, гIагарал мугIрузда тIавап гьабизе урхъун гIедегIараб зобалазде боржун унеб цIумалда релълъарай мугIрул чIужугIадан. Гьелъул кьурдиялда рухIдаллъун рукIана доб мехалда. Гьалеха жакъаги цереса унел гьечIо дида гьел лахIзатал.\nЖакъа нилъгун гьечIо халкъияй шагIир. Жакъаги рагIулеб бугин ккола гьелъул чIагояб гьаракь:\nГьаб бигъараб гIомо дир гIумру буго,\nБичизе, чучизе кодоб босуге.\nГьелда рарал гарцIал дир магIу буго,\nБитIизе гьабизе тIад квер бахъуге…\nМагIарухъ къанагIатаб цIар - Фазу. Фазуги гIазуги. ГIазуги Фазуги… Гьеб кIиябго рагIуда гьоркьоб бухьенго бугодаян ургъараб мехалда, цебе бачIуна цIорораб декабрь. Гьелъ ракьалде гIазугун цадахъ гьурщулеб рахIмат. Гьеб рахIматалъул тIирицин гуродай Фазуйилан кколеб буго. ГIаздаца ракьалда рахъулел гIажаибал накъишаз гIадамазул ракIазе гьабулеб хIикматаб асаралда хьолбохъго руго Фазуца гIадамазул гIумруялда угьарал накъишалги. Гьел сверана гIагараб ватIаналде бугеб кIудияб рокьиялде. Гьеб рокьиги талихIги тIадбуссана шагIиралъухъе:\nДие гьаб дунялалъ кьунщинаб нигIмат:\nТалихIалъул гъонолъ тIерхьун йиго дун…\n…Дие гьаб дунялалъ кьунщинаб нигIмат\nДицаги нужее кьела, гIадамал.\nДир васият буго ва гьари буго:\nГьеб дие гIадинан бокьа нужее!\nШагIиралъул бидулъ рессун, гIумруялда чIвараб талихIаб мугьрулъун руго мугIруз жидерго тIогьазда ва каранда рикIарал, кирниги хъвачIел, амма щивав магIаруласул гъанситоялъе хинлъи кьолел законал. МугIрузул законал. Бугебдай дунялалда гьезул берцинлъи борцунеб роцен?!:\nТушманас мугIрузул гIорхъи бахани,\nБихьинчилъи- бищун лебалаб ярагъ.\nГьудул вачIанани, гIодоб тIамураб\nТIанса гIадин цебе рагьун лъола ракI.\nГьале дир мугIрузул гIадатаб закон,\nБертабалъ тIил гIадин, цоцахъе кьолеб,\nХъвай-хъвагIай гьабичIеб, амма щивасул\nБидулъе, рокьолъе кьалбал риччараб…\nХунздерил тIалъиялда кунчIараб Фазул цIваялъе цIа кьуна гьенибго кунчIараб цоги цIваялъ. ШагIиралъул шигIрабазда куркьбал гъуна ва гьезда гIадамазухъе нух бихьизабуна исана жив гьавуралдаса 140 сон тIубарав, магIарул адабияталъул классик, Дагъистаналъул халкъияв шагIир ЦIадаса ХIамзатица:\n…Бакъул тIадегIанлъи ракьуе гIадин,\nДие хIажат руго, ХIамзат, дур кучIдул.\nДица щибаб къойил анцI-анцI нухалда\nДур хабада цебе свери бахъула.\nБуртина тIад барал дур гъуждуздасан\nМугIруздасан гIадин, баккула рогьел.\nДир хъахIлъулеб бетIер гIодоб къулула,\nМагIу хулун уна дир канал бералъ.\nДур, ЦIадаса ХIамзат, цIадул цо кунчIи\nДир кучIдулъ батани, дудаса буго…\nГьедин хъвана гьелъ ХIамзатил хIакъалъулъ.\nАна Фазу. Ракьалда рещтIунаго, недегьго гьей еэдарал хъахIаб гIазул хIикматал хIулабаз ячунги ана гьей. Фазу ГIалиева. Гьей магIарулазе, тIолго Дагъистаналъе, хIатта дунялалъегицин хутIизе йиго гIазугIан хъахIайлъунги, гьелъул хIулабигIан хIеренайлъунги, жиндирго шигIрабаз рачунел талихIалъул бакъналгIан хIайранайлъунги, мугIрулгIан тIадегIанайлъунги:\nНилъ нухлулал руго гьаб гIумруялда,\nГIумруялъе борцун цо-цо натI кьурал.\nГIарац - месед босун, ришват кьуниги,\nРокьо гьелде тIаде тIокIаб щоларо.\nМагIарул росдал сипат. ТIадбан унеб бугеб талихIаб гIумру. Гьеб берцин гьабулел магIарулал. ШагIиралъул рохалил цIураб ракIалъ ахIулеб буго:\nРии тIадбан буго дир тIалъиялда,\nТIугьдул рарщун руго, пихъал щун руго.\nЩивасул кавудахъ харил къай буго,\nХарицелабазул кунчI-кунчIи буго.\nТIолабго дуниял бакъул цIун буго.\nКваранисаги бакъ, квегIисаги бакъ,\nКвен лъураб гъадриниб басандулеб бакъ.\nАмма рукIуна гьеб талихIалдаги гьелъул цIураб ракIалдаги сверухъ, моцIроде хIапдолел турщул киниги, хьухьарал хьухьалгун рортулел жахIдачагIиги. Гьединазул хIакъалъулъ шагIиралъ хъван руго гьадинал рагIабиги:\nМугIрузул тIогьазда тIавап гьабулеб\nЦIум бихьараб мехалъ, цIацIала дур ракI.\nМацIалъул халатал цIалалги хьвагIун,\nГьелъий квекIеналъе кваквадула мун.\nЦIумазул борхалъиялда ругел шагIиралъул шигIрабазда ва прозаялда «квалквадулезе» кьураб жаваблъун руго гьал хадусел рагIабиги:\nКIоларо воржине дуда цIум гIадин,\nМегIергIан ворхатав гьечIо мун вижун,\nБакъул гIадаб хинлъи гьечIо дур рекIелъ,\nГIурул гIадаб къуват гьечIо дур чорхолъ…\nАмма заргIанасеб дур рекIелъ жаниб.\nРалъадгIан гьалагаб жахIдадал хIавуз,\nХIарщудеги буссун, буго беролеб.\nПрочитано 681 раз\tПоследнее изменение Пятница, 01 декабря 2017 10:23\nДругие материалы в этой категории: « Инсул васигат\tКочIое кьураб гIелмияб къимат »\n11:57, 30 марта 2020, 302\n11:46, 30 марта 2020, 37\n11:43, 30 марта 2020, 38\n11:33, 30 марта 2020, 36\n11:31, 30 марта 2020, 34\n11:10, 30 марта 2020, 43\n09:49, 30 марта 2020, 33