Харьковалда гьабураб кьвагьиялъул хIасилалда хвана лъабго чи\nХарьковалда «ЯхIалъул марш» унеб мехалда ккун буго кьвагьи. Хун вуго лъабго чи, 10-яв лъукъунги вуго. Гьелъул хIакъалъулъ лъазабулеб буго низам цIунулел гIуцIияз. Тадбиралда гIахьаллъулезда гъорлъан чIужугIаданалъ лъазабуна, гьеб кьвагьи кканин марш тIобитIизе кколоннаби гIуцIулеб мехалдайин.\nКиевалъул Майданалда хварал ракIалде щвезарун «ЯхIалъул маршал» тIоритIана гьатIан къоялда Украиналъул гIемер шагьаразда. Киевалда гьеб тIадбиралда гIахьаллъана Литваялъул, Латвиялъул, Польшаялъул, Германиялъул, Гуржиялъул, Молдовалъул, Словакиялъул ва Евроцолъиялъул лидерал.\nСон цебеккун 22 февралалда Украиналъул ТIадегIанаб Радаялъ тахалдаса махIрум гьавуна президентлъун вукIарав Виктор Янукович. Гьелда хадуб Украиналъул тахшагьаралда рагъарана гIемер халкъ гIахьаллъарал протесталъул акцияби. Гьелъул гIахьалчагIаз загьир гьабулеб букIана доб мехалъул нухмалъиялъ Евроцолъиялъулгун ассоциациялъул къотIи-къай гъулбасизе инкар гьабиялда разилъунгутIи..\nДандечIчIарал рахъазда гьоркьор ккарал тунка-гIусиязул хIасилалда хвана нусгоялдасаги цIикIкIун чи.


ИГИЛалъул пропагандаялъул видеоялдаса сурат\n2007 соналда ГIумаровас живго лъазавун вукIана Имарат Кавказалъул лидерлъун. Гьеб «Имаратги» лъазабун букIана Шималияб Кавказалда гIуцIулеб ва мухIканал гIурхъаби рихьизаричIеб исламияб пачалихълъун. Гьелъул хIасилалда яргъидгIуцIаразул чачаназул гIаркьелалда рикьел лъугьун букIана. Чачаназул яргъидгIуцIаразул чанго чияс лъазабун букIана Доку ГIумаровасе кьураб гьа жидеца нахъе босулеб бугин ва жал гьесие мукIурлъуларин.\nШималияб Кавказалда хурхун машгьурав эксперт ва журналист Сухов Иваница абун букIана ЭР-лъе ГIумаровасда живго «мужагьидазул глобалияб багъа-башариялъул бутIалъунин» вихьулев вукIанин.\nСухов Иван: «Гьеб букIанин абизе бегьула Кавказалда сепаратистазул багъа-башариялда хиса-басиял ккараб мех. 90-билел ва 2000 соназул авалалда гьел жидер ракь Россиялъул Федерациялда бачIого букIиналъе гIоло къеркьолел рукIун ратани, Имарат Кавказ лъазабуралдаса нахъе гьезул къеркьей сверана динияб багъа-башариялде. Гьелдаса нахъе дандечIей гьабулезул лидераз жидер къеркьеялъул аслияб гIиллалъун дин бихьизабулеб букIана».\nТIадехун рехсараб видеоялда Доку ГIумаровас Эркенлъи Радиоялъул чачаназул хъулухъалда гIунтIизабулеб буго жидер къеркьей чучлъизабиялъул гIайиб. Амма жиндир рагIаби тасдикъ гьарулел мисалал рачунел гьечIо гьес гьенир.\nГьес гьединго ахIулел руго, гьес абухъе, капурзабазул пачалихъияб системаялде данде къеркьезе жидер кьеразулъе лъугьинеги.\nДоку ГIумаровасда гIунтIизарулел рукIана Россиялъул территориялда гьарурал терактазул ва тIадекIанцIиязул гIайибал. Гьездаго гьоркьоб 2004 соналда Бесланалъул школалда гIадамал гъоркьлъалие росиялъул гIайибги. Гьеб мехалда хун вукIана 334 чи, гьезулги цIикIкIунисел лъимал. Амма 2005 соналда Эркенлъи Радиоялъе кьураб интервьюялда ГIумаровас какулеб букIана Бесланалда школа гъоркьлъалие боси ва абулеб букIана тактика хIисабалада терроризмалдаса жидеца инкар гьабун бугин.\nХадуб гьез тактика хисизабиялъул хIасиллъун ккана 2009 соналда Москваялдаса Санкт-Петербургалде унеб букIараб «Невский Express» поезд кьвагьизаби ва гьенив 26 чи хвейги.\nДоб мехалда интернеталда лъураб видеоялда гьес абулеб букIана аэропорталда гьабураб кьвагьи бугин «Кавказалда Россиялъ гьарурал такъсиразухъ къисас босийин».\nИнтернеталда ахираб заманаялда ракIкIарал цоги видеоязул бицани, буго гьениб Дагъистаналда бугеб ГIавухъазул абулеб «жамагIаталъ» ГIиракъалъулгун Сириялъул территориялда бугеб «Исламияб пачалихъин» жидедаго абулеб радикалияб къакъаялъул лидер Абу Бакар Багъдадие мукIурлъулел рукIиналъул гьа баялъул видеоги.\nКколищ гьелъул магIна гьел Доку ГIумаров хун хадув гьесул бакIалде вищарав Кебеков ГIалиасхIабие мукIурлъуларин абураб?\nГьебго интернеталда тIиритIарал лъазабиязда рекъон, Шималияб Кавказалда ругел яргъидгIуцIаразе данде кколел гьечIо ИГИЛалъул къагIидаби ва гьез гьарулел вахIщилъаби.\nГьанибго абизе ккола «Исламияб пачалихъ» абулеб къукъаялда хурхун «Имарат Кавказалъ» официалиял лъазаби гьабун гьечIин, амма исана июналда Кебековас лъазабураб гьезул тактикаялде ай ракълилаб халкъалде данде терактал гьарунгутIи, руччабазе жалго кьвагьизаризе гьукъи ва гьел рагъулал акциязда гIахьаллъизе ахIунгутIи «Исламияб пачалихъалъул» тактикалде данде кколеб гьечIин.\nГьенисан бижунеб буго Шималияб Кавказалъул яргъидгIуцIаразда гьоркьоб цIидасан рикьелищ лъугьунеб бугебин абураб цоги суал?\nГьеб суал нижеца кьуна Сухов Ивание.\nСухов Иван: «ЯргъидгIуцIаразда гьоркьоб кколеб бугебщиналъул хIакъалъулъ бицине рес буго гIицIго гьез къватIире кьолел видеояздасан, гьезул рахъалдасан тIокIаб батIияб информация щолеб бакIал гьечIелъул. Гьел видеоялги унго-унгоял ругищали лъицаго гарантия кьоларо. Амма гьезул кьералъ лъугьунелда хадуб хал ккун ругел гIадамаз абулеб буго яргъидгIуцIаразда гьоркьоб рикьи лъугьун бугин. Дида бичIчIухъе, Имарат Кавказалъул нухмалъиялъ Аль-Багъдадигун яги ИГИЛгун кинал рукIаниги гьоркорлъаби чIезарун гьечIо. Амма лъалеб буго ГIагараб Машрикъалда ругел цоги радикалиял багъа-башариялгун, масала Сириялда ругел радикалиял къукъабигун гьезул бухьен букIин. Исламияб пачалихъгун гIаммаб жо гьезие къваригIун гьечIин кколеб буго. ГIавухъазул жамагIаталъ Багъдадие ритIухълъиялъул гьа баялдаги гIажаиблъизе ккараб жо гьечIин рикIкIуна дица, щайгурелъул Шималияб Кавказалдаса гIемерав чи Исламияб пачалихъалъул кьеразулъ вагъулев вукIун».\nЭР: Дуда кIолищ Сириялда яги гьеб регионалъул цоги бакIазда рагъулел ругел кавказалъулаз тIадруссун рачIинаго ИГИЛалъул идеология Шималияб Кавказалде бачIине бугин ва гьезул тактика гьенибги тIибитIизе бугин абизе?\nСухов Иван: «Дида рикIкIуна гьеб бугин Россиялъул Шималияб Кавказалъе ругел хIинкъабазул бищунго аслиязул цоябин. Дида ккола гьениб ИГИЛалъул кинал рукIаниги территориалиял амбициязулцин гуребин бицен бугеб, бицен буго гьезул идеология тIибитIизабиялъул».\nИГИЛалъул идеологиягун рачIаразда ва Шималияб Кавказалда ругел яргъидгIуцIаразда гьоркьоб кьал ккезе рес бугищин гьикъараб мехалда Суховас абуна бугин, амма 2010 соналда Доку ГIумаровас «Имарат Кавказ» гIуцIулеб букIиналъул лъазабураб мехалда гьезул кьеразулъ рикьел лъугьун букIанин ва гьеб гьезулъ жанибго хутIанин. Гьединлъидал гьанжеги рикьел лъугьаниги гьелъул къватIибехун лъалеб жо дагьаб букIине рес бугин рикIкIунеб буго Суховас.\nМоскваялда бугеб Карнегил централдаса Алексей Малашенкол пикруялда щаклъи буго ИГИЛалъул идеология Шималияб Кавказалда тIибитIиялда, щайгурелъул гьеб гьениб машгьураб гьечIого. Сириялда рагъулел рукIарал тIадруссине байбихьараб мехалда гурони гьез гьабизе бугеб жо лъаларин рикIкIунеб буго экспертас.


Путинилгун Порошенкол гара-чIвариялъе позитивияб къимат колеб буго\nРоссиялъулги Украиналъулги президентал Владимир Путинидаги Петр Порошенкодаги гьоркьор тIоцересел кIалъа-басаял тIоритIана Минскалда. Украиналъул лидерасул рагIабазда, гьел рукIана захIматал. Путиница гьел кIалъа-басаязе позитивияб къимат кьолеб буго.\nКIигогIан сагIтица халат бахъараб гара-чIвариялда хадуб, Порошенкоца лъазабуна, гIагарисеб заманалда жинца Украиналъул машрикъалъул рахъалда рекъел чIезабиялъул «нухлол карта» хIадуризе бугин. Гьес кIвар буссинабуна, «гьеб ракълилаб стратегиялъул рахъ ккунин Минскалъул данделъиялъул киналго гIахьалал рахъазин».\nПорошенкол рагIабазда, къотIи-къай гьабун буго гьединго Украиналъулги Россиялъулги гIорхъаби цIунулезда гьоркьор консультацияби байбихьиялъул ва гьоркьоб лъун буго «къануналде данде кколареб къагIидаялда ккурал гражданал» эркен гьариялул суалги.\nВладимир Путиница, гара-чIвариялъул хIасилазда хурхун комментариял гьарулаго лъазабуна, Россиялдаги Украиналдаги гьоркьор хутIулел ругин гьанжеги гIемер «рагIалде рахъинаричIел суалалин». Гьесул рагIабазда, Украиналъул жанубиябгун машрикъалъул рахъалда кьвагьдей чIезабиялъул суал гьоркьоб лъун гьечIо. Гьединаб къагIидаялда гьез кIвар буссинабун буго Россия конфликталъул рахъ гьечIеблъиялде.\nДанделъиялда цебе тIоритIана «Таможенияб цолъи – Украина – Евроцолъи» форматалъул консултацияби. Гьоркьор лъун руго Украиналъ Евроцолъиялъулгун ассоциациялъул къотIи-къай гъулбасарал шартIазда Таможенияб цолъиялъулгун Украиналъул гьоркьорлъабазул суалал.\nМинскалъул кIалъа-басаял рукIанин рагьарал ва позитивиялин, лъазабуна Евроцолъиялъул къватIисеб политикаялъул тIадегIанай комиссар Кэтрин Эштоница. Гьелъ гьединго лъазабуна, Евроцолъиялъ загьир гьабунин Украиналда рекъел чIезабиялда сверун кIалъа-басаязул инициативаян.


Бицун чи божулареб хIалалъ, гIансиялъ бацун буго ХIаригабурлъи\nГIанси тIун бачIиналда хIинкъи букIун къан буго Гумбет мухъалда аскIоб бугеб ХIаригабурлъухъан бугеб шагьранух. Гьеб шагьранухдасан хьвадула Гумбет ва Казбек мухъалда гIумру гьабун ругел гIадамал шагьаралдеги нахъеги. Гьанже гьел рикIкIада бугеб шагьранухдаса ине кколел руго.\nХIаригабуралъи абулеб бакIалдаса бугеб шагьранухдаса хьвадулел руго Гумбет мухъалда гIумру гьабун ругел гIадамал Хасавюрт шагьаралдеги нахъеги. Гьединго гьеб шагьранухдаса унел руго Казбек мухъалъул гIадамалги.\nЩибаб хасало гIазу банщинахъе гьеб нухда квал-квалал камураб мех букIунарилан абула гьеб мухъалъул гIадамаз. Исана ахIвал-хIал цIакъго квешго бугилан абулеб буго Гумбет мухъалъул МелъелтIаса автомобилалда хIалтIулев ГIабдулхIамидица. Гьес бицухъе ХIаригабурлъухъан шагьранух къаралдаса моцI гIанасебниги заман буго. ГIемерисеб бакI гIазуца бацун, шагьранухалъул сипат-суратцин тIагIун бугилан абулеб буго гьес.\nЩибаб къоялъ гьенире унел руго Гумбет мухъалъул нухазул хъулухъалъул хIалтIухъаби, амма гIазудаса шагьранух бацIцIад гьабизе бигьаго гьечIин абулеб рагIула гьезги. ГьабсагIат ХIаригабурлъухъ бугеб ахIвал-хIалаллъул гьадин бицунеб буго ГIабдулхIамидица «Эркенлъи» радиоялъе.\nГIабдулхIамид: «Кутакалда гIемераб гIазу бан буго гьенибе. 10-15 метралъул бицалъи бугел гIансиял руго нухда тIадехун. Бищунго унтараб суаллъун хутIун буго гьеб тIун бачIиналда хIинкъи букIин. Нижер нухазул хъулухъалъул чагIаз бицухъе радал хеккого, бакъ баккилалде ун гурони хIалтIизе бажарулеб гьечIо нухда, нахъа хинлъун хадуб гIанси тIун бачIиналда кIудияб хIинкъи бугила. Жидер берда цебе бачIанила чанго нухалда гIанси тIун.\nГьенир ругел гIансиял рихьун гурони, бицун чи божулел жал гуро. Гьеб тIун бачIани тракторалги, цогидабги цебе батараб техника тIутI гIадин босун кIкIалахъе рехизе буго, цIакъ гъваридаб кIкIал буго гьениб аскIоб. Гьединан цIодорго хIалтIулел ругоха гьел, гьезда багьана гьечIо кIварабщинаб гьабулеб буго гьез, амма гIазуда нух бацIцIад гьабизе бигьа гьечIо махIниги».\nГумбет мухъалъул нухлухъабазе кумекалъе жидерго техникагун Казбек мухъалъул гIадамалги рачIун рукIун руго гьенире. МелъелтIаса ХIаригабурлъиялъул тIогьибе бугин 33 километраян абулеб буго ГIабдухIмидица.\nГьенисан арабго тIоцебе батулеб Казбек мухъалъул Буртунай росулъеги рагIула анцIгогIан километр. Гьениб бищунго хIинкъи бугеб бакI бугин кIиго километралъул манзилалда бугеб нухлул бутIа. ХIаригабурлъухъан автомобилал хьвадизе бегьуларилан офцициалияб куцалда лъазабунги бугилан бицана ГIабдухIамидица.\nГIабдулхIамид: «Нижер газеталдасанги, ГИБДД-яллъул хIлтIухъабазги лъазабун букIана гьенисан автомобиль бачнгуеян, хасго маршруталъул такси ине бегьуларилан. ЦIакъго хIажалъи ккани, УАЗ автомобиль гурони ине бегьуларилан абун букIана цебеккун.\nАмма лъазабун букIаниги щиб, цо-кIиго къоялъ гурони рагьун хутIун букIинчIо нух, гIазу балеб-балеб букIана. Нижер гIемерисел росабалъе бачIо, добе цIакъго кутак гьабуна гIазуца исана.\nГьединлъидал ХIаригабурлъухъан Хасавюрталде ва гьеб тун добехун рахъалдеги хьвадулел рукIарал Гумбет мухъалдаса гIадамал гьанже сверизе ккола Унсоколасан, гендерил тоннельги къотIун. МахIачхъалаялде ва Гъизилюрт шагьаралде унел рукIарал гьеб мухъалъул гIадамал цереги тоннелалъусан унел рукIун руго.\n«Эркенлъи» радиоялъ цебеги бицун букIахъе, цIияб соналъул тIоцебесеб къоялъ бараб гIазуца квешаб къо чIезабун букIана Дагъистаналъул шагьранухазда. Хасго квешаб хIалалда ругин ЦIунтIа мухъалъул нухалилан бицун букIана нижер программаялъе гьенир гIумру гьабун ругез.\nЦIунтIадерил нухал гIазу-цIад бачIониги рукIунин хIинкъи бугеб хIалалдаян абула гьеб мухъалъул чагIаз. 2015 ва 2014 соназда автоавариялъул хIасилалда гIемерав чи хвана гьезул. Гьединабго хIалалда руго лъебел мухъалде ругел шагьранухалги.\nЦIияб соналда автомобилалъ авария гьабурал хIужаби ккеялъул хабар букIинчIо, амма гIазу бан хадуб шагьранухал къан рукIана. Лъабабилеб январалда ЦIунтIе, ЛъаратIе ва Шамил мухъалде нухал цолъулеб бакIалда, нухде кьуру биххун кIудияб квал-квал ккун букIана транспорталъе.


Практикиял х1алт1аби. Цебераг1и «Авар мац1алъул диалектология»\nСкачать 224.42 Kb.\n«Авар мац1алъул диалектология» ккола мац1алъул бицунеб г1елмуялъул к1вар бугел бут1абазул цояб. Гьеб курсалъ бицуна маг1арул мац1алда ругел наречиязул, диалектазул ва сверелазул.\nСтудентазда лъазе ккола маг1арул литературияб мац1 гуребги, жеги г1андадерил ва ц1унт1адерил группаялъул жалго жидедаго ч1арал мац1ал рук1инги.\nБищунго к1вар бугеб суаллъун ккола щибаб диалекталъе хасиятал фонетикиял, морфологиял, лексикиял ва цогидалги бат1алъабазул бицин. Киналниги ц1алдохъаби к1алъала жиде-жидер диалекталда яги сверелалда. Цониги росу яги къавм гьеч1о бац1адаб литературияб мац1алда к1алъалеб. Гьединлъидал маг1арул мац1алъул учителасда лъазе ккола ц1алдохъабаз жидерго диалекталда хурхарал кинал гъалат1ал риччазе бегьулелали.\nГьеб кинабго х1исабалдеги босун, маг1арул мац1алъул дарсал кьезе х1адурулел студентазда диалектология малъизе бихьизабун буго ц1алул планалда рекъон.\nПрограммаялда диалектал ва сверелал малъизе рихьизарун руго Ш.И. Микаиловас бихьизабураб тартибалда рекъон. Гьелда т1адеги, х1ажат буго жеги мух1канаб г1елмияб ц1ех-рех гьабизе киналниги маг1арул мац1алда ругел диалектазул ва сверелазул.\nСтудентазе авар мац1алда ругел киналниги диалектазул х1акъалъулъ баян кьеялъул буго к1удияб к1вар. Цо бугони, гьелъ авар литературияб мац1 г1ат1идго бич1ч1изе, лъазе кумек гьабула. К1иабизе бугони, авар мац1 кин ва киб т1ибит1ун бугебали бицуна. Гьелда т1адеги, рук1инесел авар мац1алъул учительзабазе баян гьабула кинал диалектазда хурхарал гъалат1ал риччалел жидерго диалекталда к1алъазе ругьунлъарал ц1алдохъабазали.\nСеверияб наречиялъул диалектал.\nСеверияб наречиялде гъорлъе уна хундерил, бакъбаккул ва бакът1ерхьул (салатавиялъул) диалектал.\nБакъбаккул диалекталда к1алъала: Буйнакск, Хьаргаби ва Леваши районазул г1адамал.\nСалатавалъул диалекталда к1алъала: Казбек, Гумбет ва жеги цоги-цоги районазул г1адамал.\nХундерил диалекталда к1алъала: Хунзахъ ва Унсоколо районазул киналго г1адин росаби.\nГьеб лъабабго северияб наречиялъул диалекталда гьоркьоб бугеб аслияб бат1алъи ккола салатавиялъул диалекталда о гьаракь х1алт1изабулеб бак1алда хундерилги бакъбаккулги диалектазда г1емерисеб у гьаракь х1алт1изаби.\nГьедиго хундерил диалекталда п бак1алда гь гьаракь х1алт1изабула: к1ут1бузулаб б гьаракь гьоркьоб биччанги батула салатавалъул диалекталда составияб сказуемоялъул причастиялъул бак1алда жибго глаголалъул форма х1алт1изабун батула.\nКиналго г1адин югалъул диалектазда эргативалъул ахир =д= х1алт1изабула =ца= ялъул бак1алда.\nЮгалдасан хундерил диалект байбихьула Шамил районалъул Датуна, Къваниб ва Нит1аб росабаздасан. Хадубги гьеб диалекталде гъорлъе уна Хунзахъ районалъул киналниги росаби Гьоц1алъ, Уздалросо, Хъах1ик1к1ал ва Т1агьада хут1изег1ан. Рехсарал росаби Ш.И. Микаиловас бакъбаккул диалекталда гъорлъе рехсон руго.\nДагьа-макъаб хисигун хундерил диалекталда к1алъала гьединал росаби: Гьамишт1а, Жалакьури, Гьамущи, Мушули, Ц1алк1ит1а, Гьарадерихъ, Г1арани, Гиничукь, Ц1ада, Г1ахьалч1и, Бакьайч1и, Буц1ра, Гьонохъ, Баикь, Г1обода, Гъоркьколо, Гозолоколо, Г1орот1а, Г1оч1ло, Т1ануси, Г1ебут1а, Нак1к1икь, Хьини, Гьац1алухъ, Лъаг1илухъ, Харахьи, Х1ариколо, Хунзахъ, Шотода, Заг1иб ва ц.\nХадубги хундерил диалекталда к1алъала Унсоколо районалъул киналго г1адин росаби, Гьарак1уни ва Рихьуни хут1ун. Гьаб к1иябго росу бакъбаккул диалекталда гъорлъе уна. Унсоколо районалъул хундерил диалекталда к1алъала гьадинал росаби: Г1ашилт1а, Балахьуни, Генуб, Хъах1абросу, Мок1сохъ, Унсоколо, Харайч1и, ва гьединго Игьали (гьанже Гумбет районалъул). Сахъадерил ва Кьахъадерил сверелал хундерил диалекталде гъорлъе кколел рук1аниги фонетикиял ва морфологиял хаслъаби ц1ик1к1араллъун рик1к1уна.\nХундерил диалекталда рагьукъал ва рагьарал гьаркьал литературияб мац1алдаго г1адинал руго.\nХундерил диалект цогидал диалектаздаса бат1а гьабулеб хаслъи ккола к1ут1бузул кумекалдалъун рахъунел гьаркьал къанаг1ат гурони х1алт1изе гьарунгут1и. Гьелъул х1акъалъулъ П.К.Усларица хъвалеб буго б, м хундерица х1алт1изего гьаруларилан.\nБакъбаккул ва бакът1ерхьул диалектазда к1ут1бузулаб б гьаракьалъул бак1алда цо-цо югалъул диалектазда п1 гьаракь х1алт1изабун батула. Амма кьабизе → кьап1изе г1адал раг1абазулъ х1алхундерил диалекталда б, п1 гьаркьазул бак1алда г1 х1алт1изабула: кьабизе → кьап1изе - кьаг1изи.\nАвар литературияб мац1алда ва киналго г1адин севериял диалектазда бугеб к1ут1бузул гъунки ккун бахъунеб гъугъаб п гьаракь хундерил диалекталда гьеч1о. Гьелъул бак1алда кидаго гь х1алт1изабула: полоп – гьологь, пер –гьер.\nЦогидал диалектазда дандеккун, раг1улебщинаб бак1алда лълъ гьаракь хундерил диалекталда ц1акъго мух1канго х1алт1изабула: лълъар, лълъут1.\nбом гьаркьал г1емер х1алт1изе гьаруларо: гье ехалъ, диир, эел, эен, цее зааналъ.\nГьелда бан г1емер рагьарал гьаркьазул диортонгалги лъугьуна гьацла, г1олохъааца.\nцо-цо росабалъ б бак1алда м х1алт1изабула: бече – мече, баг1ли – маг1ли.\nГ1орот1а т1 бак1алда ъ х1алт1изабунги батула: х1алт1улел руго – х1алт1улел луго.\nассимиляция ккун р гьаракьалъ л сверунги батула: х1алт1улел руго – х1алт1улел луго.\nи, у г1емер х1алт1изабула е-о дагьго.\nИгьали, Хьиндахъ, Гьарадерихъ о х1алт1изе гьабуларо.\nБак1алъул падежазул 1 сериялда т1 (т1а) х1алт1изаби: кьот1а, къадат1а, балат1а.\nБак1алъул падежазул 5-аб сериялъул ахиралда класс бихьизабулел г1аламатал х1алт1изаруларо: рокъо, рохьо, зодо.\nраг1ул падежалъул 5-б сериялъул й х1алт1изабула рокъой, рохьой, зодой.\nБакъбаккул диалект бакът1ерхьул диалектгун рик1к1ине бегьула бищунго литературияб мац1алде г1агарблъун.\nБакъбаккул диалекталъул росаби ккола Шамил районалъул Т1елекь, Гъогъолъ, Гъуниб р-л Гьонода, Хунзахъ р-л Гьоц1алъ, Уздал-росу, Т1агьада, Къах1ик1к1ал, Ч1алда. Хьаргаби р-л Хьаргаби, К1ик1уни, Г1аймаки; Лаваша р-л Ч1уг1ли, Ух1ли, Урма, Хвахит1а, Гуни, Унсоколо р-л Гьарак1уни, Рихьуни; ва Буйнакск р-л Х1апши, Т1.-жунгутай, Дурангъи, Т1.-Гъараниб, Гъ.-Гъараниб.\nФонетикияб рахъ босани бакъбаккул диалект бикьизе бегьула к1иго группаялде: 1. Т1елкьедерил (Т1елекь, Зиури, Гьонода, Гъогъолъ, Гьоц1алъ, Уздалросу, Къах1ик1к1ал, Т1агьада; 2. Хьергебдерил: (Хьаргаби, К1ик1уни, Гьарак1уни, Рихьуни, Жунгутай, Ух1ли, Г1аймаки, Кутиша, Хахит1а, Ч1уг1ли, Гуни, Урма, Къулиц1ма, Х1абши, Дурангъи, Гъараниб, Ахакь). Фонетикияб рахъ босани, хундерил диалекталда х1алт1изарулел и, у ва бакът1ерхьул диалекталда х1алт1изарулел о, е гьенир бащадго г1адин х1алт1изарула.\nЛексика босани, даргиязул г1орхъода ругел мац1азулъ даргин мац1алъул раг1аби, лъараг1азул г1орхъода ругел росабазулъ лъараг1 раг1аби г1емер х1алт1изарула.\nБакът1ерхьул (салатавиялъул) диалект.\nСалатавиялъул диалектазда гъорлъе уна:\nЧ1ик1аб, Ахъайтала; Гъизилюрт р-л: Бавтугъай, Т1.-чирюрт, Гъ.-чирюрт, Къакъаюрт:\nКазбек р-л: Алмахъ, Буртунай, Гертма, Дилим, Гуни, Ц1обокь, Инчхе, Гъозтала, Калинаул, Ленинаул, Миякьу, Хубар, Дубки;\nГумбет р-л: Аргъвани, Гъоркь Инхо, Т1.-Инхо, Ингишо, Мегъелт1а, Килалъ, Лъарат1а, Ц1иликь, Ц1ундищабдухъ, Ч1иркъат1а, Данух, Ч1икь.\nСалатавиялъул диалекталда г1емерисеб у бак1алда о х1алт1изабула: хъомор, агьло, гъабо, маг1о ва и бак1алда е х1алт1изабула: кело, келесо, эрга.\nЦо-цо лабиализация т1аг1ун батула: ч1азе, ссеризе.\nМорфологияб аслияб бат1алъи ккола гьанже заманалъул глаголал причастие босун гуреб глагол босун лъугьинаби: гьабула вуго, х1алт1ула вуго, кванала вуго.\nСалатавиялъул диалекталда цойгидаздаса ц1ик1к1ун руго лъараг1 мац1алдаса росарал раг1аби яшавизе –г1умру гьабизе, гучаргъач – х1ос, тарлав – бекьулеб ракь, гъуруще – г1уц1изе.\nБак1алда ц1аралги г1емерисел лъараг1алдаса росарал руго: Бавтугъай – бав «ах» - тогъай «г1одолъи (долина), Гертма – гертме «г1алхул гени», Гъозтала «ц1улакьодул тала».\nГумбет р-да г1емерисел бак1азул ц1арал г1андадерил мац1алдаса рач1арал руго: Мегъелт1а – Милъилъа – милъи – «бакъ», Данухъ – дан «куй», Ичич1али – иц1ич1ол «милъиршо», Аргъвани аргъван Х1абургъин «муть».\nГунбет (лъараг1алдасан) «бакъул гьумер» «бакълъул рахъ».\nГ1андалазул диалект т1ибит1араб буго Гъуниб районалда. Гьеб диалекталда к1алъала 19-аб г1асруялда Буйнакский районалде гочинарурал Гьарак1униса ва Манасаул росабалъги.\nГ1андалазул диалект бикьула 10 говоралде:\nбухтисезул (Бухтиб, Шангъвада росаби);\nругъжасезул (Ругъжа, Мугула, Унк1ит1а, Ботлониб, Сала, Букадиб, Хабада, Хопор, Камиб);\nк1огьорисезул (К1огьори росулъ);\nк1к1уядисезул (Агъада, Г1уруда, Мурада, Балуниб);\nсугъулдерил (Сугъралъ, Нак1к1азухъ, Шитлиб росаби);\nг1обохъезул (Г1обохъ росу);\nгъамсукьезул (Гъамсакь росу);\nх1от1оч1-хьиндалазул (Х1от1оч1и, Хьиндахъ росаби);\nсалт1асезул (Салт1а, Кудалиб, Дарада, Мурада, Хъварт1ихьуни, Маг1ли, Гьарк1асуни, Манасаул росаби);\nч1ахъадерил (Ч1охъ росу).\nГ1андалазул диалекталъул руго гьадинал фонетикиял хаслъаби:\nа) мац1алъулхьолбохъан бахъунеб аффриката =л1= гьеч1олъи, гьелъул бак1алда лълъ бук1ин: вил1а – вилълъа.\nб) мац1алъул хьолбохъан рич1и ккун бахъунеб =лъ= гьеч1олъи, гьелъул бак1алда =гь= яги =л= х1алт1изаби: лъала – гьала.\nв) литературияб =т1= ялъул бак1алда =ъ= х1алт1изаби: т1аде – ъаде;\n7. =п1= гьаракь бук1ин = кьап1де;\n8. литературияб =х= ялъул бак1алда =х1= х1алт1изаби: хур – х1ур.\n9. падежазул =лда= ахиралъул бак1алда =лълъ(д)а ахир бач1ин: гьобоялда – гьобоялълъа;\n10. цо-цо литературияб мац1алда гьеч1еб бак1алда лабиализация ц1уни: г1езе – ч1веде.\nа) мац1алъул диалекталъул руго гьадинал фонетикиял хаслъаби: гьелъул бак1алда лълъ бук1ин: вил1а – вилълъа.\nб) мац1алъул хьолбохъан рич1и ккун бахъунеб =лъ= гьеч1онлъи, гьелъул бак1алда =гь= яги =л= х1алт1изаби: лъала – гьала.\nв) литературияб =т1= ялъул бак1алда =ъ= х1алт1изаби: т1аде – ъаде.\n7. =п1= гьаракь бук1ин =кьап1де;\n8. литературияб =х= ялъул бак1алда =х1= х1алт1изаби: хур-х1ур.\n10. цо-цо литературияб мац1алда гьеч1еб бак1алда лабиализация ц1уни: г1езе – г1везе.\nГ1андалазул диалекталъул руго гьадинал морфологиял хаслъаби:\nах1ул форма бук1ин: вас-ав!, яс-ай!\nэргативияб падежалъул ахир =д= бук1ин: г1ощъод-ца.\nинфинитивалъул ахир –де =бук1ин= инее –енде.\nдеепричастиялъул суффиксал: =амо=, =умо=, =омо=, рук1ин гьабун – гьабумо, ун вуго –омо вуго.\nГ1андалазул диалекталъул лексикияб хаслъи кола: г1охъода бугеб лак мац1алдаса рач1арал раг1аби г1емер рук1ин.\nГьеб т1ибит1араб буго Лъарат1а районалда.\nАнцухъезул диалекталда гъорлъе уна гьадинал говорал:\n1. Ч1адаколосезул, ташазул, анц1росунхадиязул, бугьнадасезул (Гьиндиб, Кадриб, Хадиял, Т1адиял росаби).\n2. Томуразул ва кьанадисезул.\nАнцухъезул диалекталъул руго гьадинал фонетикиял бат1алъаби:\n1. мац1алъул хьолбохъан абруптив =кь/ бук1ин (ташазулги ч1адаколосезулги говоразда хут1изег1ан: бет1ер – бекь1.\n2. зирарал аффрикатал =дз=, =дж= рук1ин: свердизе – севердзи.\n3. аффриката =у= ялъул бак1алда =с= х1алт1изаби: цер – сер.\n4. литературияб мац1алда бугеб =х= гьаракьалъул бак1алда =х1= х1алт1изаби: х1ур = хур.\n5.инфинитивалъул ахиралда ассимиляция ккей: бац1зи>бац1ц1и; босзи>босси.\nАнцухъдерил диалекталъул руго гьадинал морфологиял бат1алъаби:\nкьовул падежалда класс бихьизабулел г1аламатал рук1ин: вехьаси-в-е – вехьаси-б-е;\nг1емер кумекалъул глаголал рук1ин: бачан(а), бох1ан(а) ва цогидал;\nраг1ул падежалъул ахирал =ах= (ух)= ошколалдаху, ошкаалдах;\nбак1алъул падежазул 5-аб сериялда класс бихьизабулел г1аламатал гьеч1олъи: рокъов, рокъой, рокъоб – рукъи;\nиргадул рик1к1ен лъугьине бисси «говорить» глаголалъул причастие х1алт1изаби: к1ибиссанаб;\nэргативалъул суффикс =л1(а)= яги =лъ(а)= х1алт1изари: дил1(а) – дица;\nараб заманалъул суффикс =а= бук1ин: х1ва – хвана, яги =ри= бук1ин: бекь-ри – бекьана.\nдеепричастиязул араб заманалъул суффиксал =у= ва цогидалги рук1ин: бос//босу//босун//босул//бослу – босун (лит.);\nинфинитив =ензи= бугел глаголазул т1алабияб наклонениялъул суффикс =ун= бук1ин: бич-ун «продай»;\nшарт1ияб наклонениялъул суффикс =лълъи= бук1ин: ц1аларилълъи – ц1алани.\nГьеб диалекталда к1алъала: Т1аса Бакълъухъ, Гъоркьа Бакълъухъ, Гьолокь, Занат1а, Могьохъ (Шамильский район), Къорода (Гъуниб р-он).\nБакълъухъезул диалекталъул руго гьадинал фонетикиял хаслъаби:\n1. Цо-цо ц1ирун абулел аффрикатазул ва рич1и ккун рахъулел =ц, с, ц1, з= г1адал гьаркьазул бак1алда щурун абулел х1алт1изари: бицине – бичине, анц1го – анч1го, росу – рошо, абизе –абиже.\n2. Цо-цо щурун абулел х1алт1изарунгут1и: баччизе – баццище, щуго – суго, ч1ужу – ц1ужу.\n3. =лъ= гьаракь х1алт1изабунгут1и: лъар = гьар, болъо молгьо.\n4. Кк бак1алда =хь= х1алт1изаби: ккезе=хьеже.\n5. х бак1алда =гь= х1алт1изаби: хоно=гьоно.\n6. =у= ялъул бак1алда =о= х1алт1изаби: т1ину = т1ино.\nБакълъухъезул диалекталъул морфологиял хаслъаби:\nкласс бихьизабулел г1аламатал гьоркьоса ин: дагьа(б) заман;\nтранслятивалъул форма гьеч1олъи: росулъа(н).\nГьидерил диалекталда к1алъала Шамил р-л Мач1ада, Т1идиб, Г1нуда росаби ва Ч1арада районалъул Г1урухъ – Сот1а абураб росу.\nГьидерил диалекталъул фонетикиял хаслъаби кола:\nаффрикатал ц, цц, чч, л1, хъ гьеч1олъи:\nг1арац – г1арас\nбоццизе – бессле\nбеччизе – бешшле\nл1угьине - лъугьле\nх гьаракьалъул бак1алда х1 гьаракь х1алт1изаби: хвезе – х1везе;\nкк гьаркьалъул бак1алда хь х1алт1изабт: ккезе – хьеле;\nдж аффрикат бук1ин: жужах1 – джужах1;\nаффрикаталда кь1 бук1ин –т1ад - кь1ад;\nГьидерил диалекталъул морфологиял хаслъаби:\n1. бак1алъул падежазул 5 еб. сериялъул ахиралда жинсияб г1аламат х1алт1изабунгут1и: рукъи-, къут1и-.\n2. инфинитивалъул суффикс ле/не бук1ин: бехьле;\n3. араб заманалъул глаголазул ахиралдаса н гьоркьоса т1аг1ин: тана – тан, сорона – сорон, туна – тун;\n4. деепричастиязул ахиралда –мо/му суффиксал х1алт1изари: кьуму - кьун.\nЗакаталалъул диалекталда к1алъала Азербайджаналда ругел Белакан ва Закатала р-л г1адамал.\nГьелъул фонетикиял хаслъаби ккола:\nтамахал рагьукъал гьаркьал рук1ин: бет1ер –бик1’ер\nквине - к’инзи\nкьуна - кк’ури\nлъабго - хь’абгу\nбертин - бет’ин\nнух - н’ух1\n2. мац1алъул хьолбохъан рахъунел ва к1ут1бузул рагьукъал гьаркьал гьеч1олъи: щвана – щана, ч1вазе –ч1азе.\nЗакаталалъул диалекталъул морфологиял хаслъаби:\n1 сериялъул ахир - а’ бук1ин: бот1рода – бик1а’да;\nбач1унеб заманалъулги г1ахьалаб замалъулго цого форма бук1ин:\nгьанже заман лъугьин деепричастиялда т1аде бишина кумекалъул глагол жубан:\nКъаралазул диалекталда к1алъала Ч1арада р-л г1адамал. Гьеб диалекталда гъорлъе уна гьадинал говорал:\n1. Т1асакъаралазул (Гочоб, Сачада, Сумат1а, Ц1улт1а, Гьолъоб, Улъухъ, Мокъсоб росаби).\n2. Гъоркьакъаралазул (Ч1арада, Мощоб, Ц1уриб, Кьорош, Лъалухъ, Мурухъ, Гъунухъ, Гьачада, Онлъохъ, Онлъоб росаби).\n3. Кьесеразул. Гьеб говоралда к1алъалел г1адамал руго Кьессер г1урул раг1ал ч1ван. (Къарануб, К1ут1их, Г1ириб, Нукъуш, Хьинуб, Цимер, Рулда, Лъарабазулъ).\n4. Мукракьазул. (Магъариб, Мукукь, Сода, Кучраб, Мугурухъ, Чуниб, Ц1еноб, Хъецуб, Багинуб, Х1урухъ росаби).\n5. Риссиб. Риссиб говралда к1алъала Рисг1урул раг1аллъаби ккун г1умру гьабун руцгел г1адамал. (Риссиб (Дусрахъ), Читтиб, Кьосрода росаби .\nГьеб районалда руго бат1ияб мац1алъул к1алъалел росаби. Масала, Ариса (Арчиб) – маг1арулаз абула гьезда Рочиб абун. Гьезда гъорлъе уна г1исинал росабиги: Алчуни, Хилих, Хитаб. Гьенирго руго лак мац1алда к1алъалел Хъилиб (Шали) росуги, гьидерил Урух-Сот1а говралда к1алъалеб 7 росуги.\nКъаралазул диалекталъул фонетикиял хаслъаби:\n1. Гъоркьакъаралазул говоралда гьеч1о цойги къаралазул диалекталда бугеб аффриката – хъ: хъваазе – хвазе.\n2. Риссисезул говоралда буго мукъулукъулда гъункиккун бахъулеб –кь1: бикь1ер – бет1ер, гьакь1ан – гьат1ан.\n3. Къаралазул диалекталъул киналго говразда гьеч1о мац1алъул хьолбохъан бахъулеб аффриката л1: л1ут1изе - лъутизе>лълъуцци.\n4. риссиб говоралда т1 – ъ: т1ад – ъад, т1ил – ъил.\n5. Киналго говоразда х бак1алда х1 х1алт1изабула: нах – нах1, хоно – х1оно, нух – нух1.\n6. Риссиб говоралда дандч1вала аффриката –дж: жаваб – джаваб, Жамилат – Джамилат.\n7. Ж гьаракьалъул бак1алда й х1алт1изабунгги батула: жакъа – йакъа, жаниб – йаниб.\n8. Ассимиляция: къот1изе – (къат1изе) > къоцци; к1ут1изе – (к1ут1зи) > к1уцци.\n9. Гъугъал гьаркьал зираразде свери: ккезе – гези, пихъ – бихъ.\n10. Аффрикатизация: щаг1ил – чиг1ил.\n11. Лабиализация: доба – дваба, гъоба – гъваба (кьаралазул гъ,т1) дав, гъаб – хут1арал говоразул.\nКъаралазул диалекталъул морфологиял хаслъаби:\n1. Эргатив падежалъул ахиралда –д бач1ин: Шамилид, варанид, зород.\nПредметияб ц1ар авармац1алда говоразда ва диалектазда\nАвар мац1алда предметияб ц1аралъе г1ахьалаблъун ккола г1емерлъул форма. Г1емерисеб дандч1вала суффиксалдалъун г1емерлъул форма лъугьунел раг1аби. Къанаг1атго дандч1вала цо-цо диалектазда г1емерлъул форма лъугьунел суффиксалдалъун гуребги префиксаздалъунги ( класс бихьизабулеб г1аламат). Шул рассг1алзаби двоюродный братья или сестры ( вацг1ал двоюродный брат или йацг1ал двоюродного сестры). Северияб наречие лит.вацг1алзаби двоюродные братья, яацг1алзаби – двоюродные сестры. Анц. рехьаби «пастухи» (ухьби, вехьби) Шул. Ра-к1-ал «места» (от ба-к1 «место») авар лит.бак1ал.\nАвар мац1алда предмтияб ц1ар лъугьуна бат1и-бат1иял суффиксаздалъун:\n-ал, -ул, дул, би, аби, об, заби, зал, и, -ни.\nСуффикс –заби т1ад жубала г1аданлъи, дунголъи ва г1аданлъи бихьизабулеб х1алт1и: устар- устарзаби- мастера\nх1аким – х1акимзаби – начальство\nгьалмагъ – гьалмагъзаби – таварищ\nтушман – тушманзаби – враги\nкъоролав – къоролзаби- вдовцы (вдови)\nгьудул – гьудулзаби – друзья\nкассир – кассирзаби – кассиры\nбухкалтер – бухкалтерзаби – бухкалтеры\nГ1агарлъиязул бицунагоги х1алт1изабула –заби суффикс.\nВаццаг1ал ваццал заби – двоюродный брат\nЦинаг1ал цинг1ал заби – троюродный брат\nУнкъг1ал ункъг1ал заби – тетя\nИмг1ал – имг1ал заби – дядя\nСеверияб наречиялда – заби абураб суффиксалъул бицизе кколеб хиса баси кколеб гьеч1о. Югалъул диалектазда суффикс –заби –ялъул бак1алда –зби, ва заби х1алт1изабула.\nГьалмагъзаби – гьалмагъзиби – гьалмагъзби\nНукарзаби – нукарзиби – нукарзби\nХ1акимзаби – х1акимзиби – х1акимзби\nГьудулзаби – гьудулзиби – гьудулзби в.гь.ц.\nГьаниб рехсич1ого рес гьеч1еб жо буго суффикс –заби эпокъа къоялдеги бищунго т1ибит1араб бук1ин жанисеб авар мац1алда.\nГьединго дандч1вала г1емерго х1алт1изарулареб цо-цо раг1абигун х1алт1изабун суффикс –зал.\nХур хур –зал\nРукъ рукъ – зал\nЛагъ лагъ –зал\nЮгалъул диалектазда гьаб суффиксалъ бат1ияб хиси кколаро, амма дандч1вала цо-цо диалектазда гьебго г1адин х1алт1изабула суффикс –зал\nЛагъзал – лагъзаб\nНуг1зал – нуг1заб\nСуфф. –зал –зоб = го г1адин х1алт1изабула суффикс -об –ги ,\nРосс – россаб\nДурц – дурцаб\nАвар мац1алда ва диалектазда цоги т1ибит1араб суффикс ккола –ал\nА Шифнерица жиндир х1алт1улъ бихьизабун буго суффикс -ал х1алт1изабулилан раг1ул ахиралдла рагьараб гьаракь бугеб бак1алъ «Гьеб къот1иялда т1убан бицинч1о рук1инеги рес буго, щай гурелъул руго раг1аби гьеб къот1иялда данде кколарел т1ажу т1ажрал , г1ащт1и г1ащт1ал ва гь.ц.\nГьеб къот1иялда т1аде жубазе бегьула : предметияб ц1аралъул лъабабилеб класс бихьизабулеб мехалъ ударение бортула ахирисеб раг1ул слогалде : тажал, гордал, г1ащт1ал в.гь.ц.\nГьединго бицизе т1адаблъун ккола раг1ул ахиралда рагьараб гьаракь бугони т1ад (ф) суффикс –ал жубалеб мехалъ гьезда гьоркьоб -й- гьаракь баккула.\nЦолъул ф. г1емерлъул ф.\nГьа гьа – й – ал\nЦа ца – й - ал\nЦ1инди циндй – и - ал\nЧу чу – й - ал\nКьо кьо – й – ал\nАвар мац1алъул диалектазда суффикс –ал х1алт1изарула бат1и – бат1иял раг1абигун. Гьединго буго диалект.суффикс –ал бищунго т1ибит1араб.\nГьединаблъун И.И. Церивадзеца бихьизабун буго Анцухъезул диалект.\nАнцухъезул диалекталда бищунго т1ибит1араблъун ккола –ал суффикс амма цо-цо мехалъ дандч1вала анцухъезул диалекталда бугеб суффикс -ал хисула цогидал суффиксаз.\nМат1аби мут1у – й – ал\nг1уч1рул г1ач1 – рал\nчахъ – аби ча – хъал\nкуй – дул ква – й – ал\nдуг1 – би даг – и – ал\nт1анч1и т1анч1 – ал\nручч – аби ручаб – ал\nгьец1 – аби гьец – ал\nГьидерил диалектазда ва келебазул жубарал говоразда вас , яс восс, Ясс г1емерлъул форма лъугьуна т1аде к1иго суффикс ал жубараб мехалъ\nДиалекталда лит. мац1алда\nВас – ал - ал вассал\nЯс – ал – ал яс – ал\nВасс – ал – ал ваццал\nЯсс – ал – ал яццал\nСуффикс дул х1алт1изабула цо слогалъул раг1абигун.\nБер бурдул (берал)\nгох1 гух1дул (гох1ал)\nлълъар лълъурдул (лъарал)\nэгъе угъдул (агъал)\nШ.И.Микаиловас бихьизабун буго суффиксал –дал -дал диалектазул хиси бугилан\nБухти говор чахъ говор лит.\nНукьдил нукьдал нукьдул\nБуххдил буххдал буххдул\nЛълъурдил лъурдал лълъурдал\nСуффикс -би- х1алт1изабула авар мац1алда лъабабго классалда. Гьеб суффикс жубани раг1ул кьибилалда хиса – баси ккола:\nНуц1а – нуц1би; нухъа – нухъби ;\nДег1ен – дуг1би; гъванща – гъвунщби;\nБаси – бусби; лълъади – лълъудби ;\nГ1анса – г1унсби ; ххвалчен – ххвалчби;\nГъвет1 – гъвут1би ; гула – гуллби ;\nТ1икъва – т1укъби ; киналго раг1абазул суффикс би жубайдал ударение бортула ахирисеб слогалда.\nЮгалъул ва северияб наречиялъул бат1алъи\nЮгалъулаб ва северияб наречиялъул бат1алъи бицунаго рак1алде щвезе ккола гьаб гъоркь рехсараб тартиб :\n1.Северияб наречиялде данде ккун югалъул наречиялда ц1иккун руго диалектал ва говорал.\n2.Югалъул диалектал цояб цоялдаса бат1аяб буго морфологияб фонетикияб ва лексикияб рахъалъ, гьеб мехалъ северияб наречия бикьула лъабго диалекталда гьезулги дагьаб гурони бат1алъи батуларо.\n3.К1иябго наречиялъул бат1алъиялде гъорлъе рачине ккола т1ибит1ич1ел бат1алъаби цо я чаналиго диалекталъе данде кколел. Гьединго рачизе ккола гьезда гъорлъ жиб – жиб говоралъул бат1алъабиги хадур диалекталъул ва группаялъул. Гьезги бат1а бахъула северияб ва югалъулаб наречие.\n4.Ахирги руго бат1алъаби цох1о югалъул диалектазе хассал, севериялде гьеч1ел.\nРехсизин дагьалго фонетикиял мисалал к1иялго наречияб цояб цоялда данде кколарел:\n1.х ; х1 яги х ; х1, гь яги х ; гь – гьаркьазул дандеккей. Кинабго югалъул рагьаралда -х- гьаракь х1алт1ула цо-цо цоги диалектаздаса рач1арал раг1абигун, гьединго цоял диалектаздаса гьелъ хисула мац1алъул хьолбохъан баккулеб -хъ- гьаракь цоял диалектазда -х- цогидазда -х1- ва гь, цогидазда цого -гь- гьаракь х1алт1изабула.\n2. –т1- гьаракь х1алт1изабула киналниги югалъул диалектазда цо-цо мехалъ дандч1вала 1 севериялъул -т1- гьаракь хисула цогидал гьаркьаз (диалектазда балагьун) -ъ-, лъ, ъл, л, лл, кь1, к1.\nАмма А.Т ва АЧ говоразул анцухъезул диалекталда гъоркькъарал ва т1адкъарал, хъарахъисезул диалектазда -т1- гьаракь х1алт1изабула севериял наричиялдаго г1адин.\nЦо – цо раг1абазул -т1- гьаракьазул хиса-баси ккола северияб наречиялда Хунзахъ районалъул Гьорот1а росулъ.\n3.Щекъерккун бач1унеб -к1- гьаракьалъул хиси ккола бищунго т1ибит1араб аваразул глаголалда: бук1ине.\nГьеб хисула г1, ва ъ – гьаркьаз югалъул диалекталда.\nБук1ине – буъде, боъзи: буг1зи, бот1зи, бози.\n4. -г1- ва -гь- гьаркьал къват1ир ин : мег1ер , г1адан, гьеб, гьаб, гьедин, гьадин (сев.н.)\nМеэр, ъадан, Эб, ъаб, эдин, ъадин (юг.н). Гьединго цо-цо раг1абазда т1аде -г1- гьаракь жубан: масала:\nАздагьо , азарго, ункъого (сев.н.) г1ашдагьа , г1азарго, г1инкъого (юг.н.).\n5. гьо, гьи ва гье слог къват1иб ин: гьоркьоб, гьит1инаб, гьекъезе, (сев.н.)\nКьороб, т1инаб, (юг.н.) ( в келебалде ит1инаб, чахъ-никъаб). Къеде (Анцухъ- къелзи. Гьидерил ва Келебазул – къеле.\n6.Севериялда гьеч1еб лобиализация бук1ин цо-цо диалектазда . г1езе, г1оркь, гьалще, инс.(сев.н.)\nГ1веде Гьидерил ва Келеб –л- г1веле)\nГ1веркь, гьвалде, гьвалдзи (Анцухъ), инее – ялъул бак1алда югалъул диалектазда Инзе, энзи, ъвензе, венде, т1венум, к1венум, к1ензи.\n7. Ассимиляция –де –зи: бате (сев.н.) ботда, боччо, батч1о, бацци (Батзи) ва гь.ц.\n8. Редукция рагьарал гьаркьазул ва слогазда .масала: эбелълъ (эбелалълъ), боссла(бак1алдаса), дилълъ (а) дулълъ (а) ва гь.ц.\n9.Маг1азул к1алазухъ бач1унеб –м- югалъул диалектазда ц1унула, севериялда хисулеб мехалъ (юг.н.) дарам (Ас.п.) гьамсил (род.п.) северияб наречиялда: даран гъамсил (гъамасс).\n10. е: о: у: х1арпал дандеккей: бехьде (бехьзи, бехьле), ценги (инги, иленги), бохде (бохъзи, бохле), малъ, ракь. Ва гь.ц. Гьел раг1аби северияб наречиялда гьадин рехсола бихьизе, цинги, бухъизе, мугъ, рукъ.\n11. Ассимиляция цересел рагьарал гьаркьазул раг1ул аслуялда , ударения к1иабилеб рагьараб гьаркьида бугеб мехалъ: къили, ругьул, рукун.\nГьаб бат1алъи ц1акъго т1ибит1араб буго гьидерил – г1андалазул группаялда, закаталазул , анцухъезул ва къаралазул группаялдаса.\n12. с: и ва о: у свери е,0 ялда т1аде ударение гьеч1еб мехалъ : Эб- иссул бекьде – бихьана бак1де бик1ана. Цогидал диалектазда е ва о – ялда ударение бугеб мехалъ гьеб хиси кколаро.\n13. ийа – гьаракь ц1ан –е—ялде свери : нуселда – нусийялда, айа - -а –ялда сев.: де дине цо-цо говоразда хиси кколаро.\nМорфологиял хаслъаби .югалъул ва северияб наречиял данде ккеч1ого рук1ине г1емерлъул ва цолъул формаялда х1алт1изаби чи – абураб раг1и . Гьеб мехалъ северияб наречиялда рук1уна г1емерлъул форма чаг1и.\n15. Югалъул наречиялде эргатив падежалъул ахир лълъа бук1ин (заккаталах. Хъа ) Гьеб мехалъ северияб наречиялда х1алт1изабула цца.\n16. Эргативалъул падежалда ахир з бук1ин – северияб – цца –ялъул бак1алда .\nГьедин бук1аниги з авар литературияб мац1алда жаниб бач1ун буго северияб наречиялдаги гьеб з т1ибит1араб бук1иналъ.\nЮгалъул наречиялда дандч1вала з гуреб –д –ги (Гьолокь ва къарахъ диалектазда).\n17. Югалъул диалектазда г1емер х1алт1изарула к1ирекъарал х1арпал падежазда: Ч1ч1ухсса – Ч1ч1оха. Гъвазуд – гъвоз (къаралакъ).\n18. Югалъул наречиялда падежазул ахир -лъ,-лълъда,-ъа,-ла бук1ин. Гьеб меалъ Севериялда лда, да бук1ин.\nДандч1вала к1иябго наречиялда цо-цо говоразул падежазда ахир –т1а ккей.\nЮгалъулалда гьединго дандч1вала литературиял (яда,да).\n19. Северияб наречиялда щуабилеб сериялда падежазул: иниб, иниса.\nЮгалъул диалектазда .инаб (инаб,инуб) инобе (инобе,инубе) иносса (инасса,инуса). Цо-цо говоразда ахир б гьеч1о.\n20. Гьанже заманалъул причастиялъул г1аламат –б Югалъулалда –аб ах1иноб- ах1улеб, ох1ч1аб- ах1ич1еб.\n21. Югалъул наречиялда прилагательноялъул ахир –доб-аб бук1ин – таб, -ийоб бук1ине кколеб бак1алда :\nКьарияб – кьарадаб, кьарайаб\nХалатаб – халадаб, халайаб.\n22. Северияб наречиялда араб заманалда глаголалъул ахир –ана -уна-она.\nЮгалъул наречиялда: ри а (закат.анцухъ.) –ур,ар,а (карахъ.Бац1ада) –ан,он,ун (унтиб щуланиб) ан, он, ун (Гьидерил) –а,о,у. Цо-цо Г1андалазул говоразда литературияб къаг1ида х1алт1изабула.\n23. Гьанже заманалъул глаголазул ахир –ла югалъул наречиялда хисула на ялда.\n24. Югалъул наречиялда дандч1вала глаголалъул т1оцебесеб х1арп бук1уна класс бихьизабулеб г1аламат . северияб раг1и рещт1ине . Гьаниб т1оцебесеб р югалда хисула класс бихьизабулеб г1аламаталъ.\n25. Гьанже заманалъул причастиялда ахир –леб бугеб бак1алъ югалда бук1уна –на (б),-ни (б), -не (б).\n26. Югалъул диалекталда хит1аб гьабула ахир класс бихьизабулеб г1аламатгун: вас – васав , йас – йасай севериялда гьеб бук1уна гьадин: ле,вас ! ле, йас!\nАвар мац1алда бищунго суалазда гъоркь кколеб ва бищунго рехсолеб падеж ккола эргативияб.\nЭргативияб падежалъул ахиразул бицунаго лъазе ккола гьеб суалалъул бат1и-бат1иял пикраби рук1ин . Гьедин А.С. Чикобавоца рихьизарун руго гьал. «–з, -ца,-лълъ, -с, -д ». Жеги А.С. Чикобавул пикруялда рекъон ахир -з буго цого –цо бугеб г1емерлъул формаялъул ахир. Гьидерил Г1андалазул,Анцухъезул ва Ч1аразул диалектазда.\nП.К.Усларица абулеб буго эргативалъул ахир г1емерлъул формаялда -з бугилан киналго диалектазда.\nГьолокьисеб говоралда эргативалъул ахир г1емер формаялда хисула г1емерлъул формаялда Актив падежалъул ахиралъ.\nЦоги гьединаб ахир Гьолокьисезул говоралда ккола –д. Амма –д –ахир киналго падежазда гуро , цох1о эргатив падежалда гурони.\nЭрг. Хас. П.\nГ1адамад г1адамазул г1адамазе\nГ1ухьбид г1ухьбизул г1ухьбизе\nБач1ад бач1азул бач1азе\nГ1анк1вад г1анк1вазул г1анк1вазе\nМопирзабид мопирзабизул мопирзабазе\nЛитературияб -цца, ялъул бак1алда югалъул диалектазда эргатив ахир -д бук1уна. Гьединго г1емерлъул формаялда миллатазул бицунаго . Ц1идех1дуд, ц1едех1дерид, гьидруд, ч1охдод.\nЛитературияб мац1алда Ц1идехдерицца , гьидерицца, ч1ахъадерицца эргативалъул ахир –с х1алт1изабула прилагательноязул г1адал лъугьин бугел цо-цо г1адамазул ц1аралгун цадаххъ.\nХ1ажияв – х1ажияс, Исаяв – Исаевас\nТолстой – Толстой – ас, Шолохов – Шолоховас\nАнцухъезул диалекталда эргативалъул ахир ккола д-, л1, гьел х1алт1ула 3 классалда ругел г1адамазул ц1аралгун. Гьедин –д г1ахьаллъула А.Чвадаколос, А.Ташад, А.Анцросухадиял, А.Гам,говоразда, амма л1 Бухти говоралда.\nОцоцца оцод (осод) (ошод)\nБот1роцца бот1родуд (бот1род)\nКинабгоги ц1алун т1аде ва гъоркь рехсарал мисалазуххъги балагьун кьуч1 бугеб жо буго югалъул диалекталда д-ахир ц1ик1к1ун х1алт1изабулеблъи севералда цца- ялдаса.\nРачизин цоги диалектаздаги -цца, ва –д ахир ругел мисалал.\n2. Къарахъисезул диалекталда\n3. Г1андалазул диалекталда\n4. Гьидерил диалекталда\n5.Бац1адисезул жубараб говоралда литературияб мац1алда бугеб -цца хисула -д ялде ва гь.ц.\n6. Ункъиб говоралда з-леб классалъул предметияб ц1аралъул ахир литературияб цц-ялъул бак1алда –д. Къули , в ад, лълъ Ункъибалде\nКъули. Ункъиб. Лит.мац1.\nЦарад царалълъа-царад царацца\nЦид цилълъа-цид цицца\nГ1анк1ид г1анк1илълъа-г1анк1ид г1анк1ицца\nКьовул падеж А.Тащ. А.Ч1адокол, А.Анцросухадиязул говоразда ц1акъго бат1а бахъула , щайгурелъул гьел говоразда г1ахьаллъула класс бихьизабулел г1аламаталги г1емерлъул формаялда (иве,ийе,ибе,иге) . Кутлабалде -зи, -сси, ивези, ийези, ибези.\nВехьасиве вас вегьри (вехьасе вас гьавун вуго)\nВехьасибе боц1я бегьри (вехьасе боц1и щвана)\nВехьасире квидал регьри (вехьасе куйдул щвана)\nДир х1ам-ибези хер т1аме ( дир х1амде хер т1аме)\nЙасалълъ-ирези (ясалъе) ва гь.ц.\nАнцухъезул диалекталда кьавул падежазул хисиял ункъго руго, гьеб лъугьуна гьениб класс бихьизабулеб г1аламат бук1иналъ.\nДун – диве, дийе, дибе, дире.\nШамил – Шамиливе, Шамилийе, Шамилибе, Шамилире ва гь.ц.


"Унго, диссидентлъун вукIарав гурев"\nНилъеда лъалеб, якъинаб жо буго советияб пачалихъалъ цIияб гIуцIиялъе, партиялъул ва улкаялъе хъулухъалда тIамун букIана тIолабго творческияб интеллигенция: хъвадарухъаби, журналистал, актерал, артистал, художникал, скульпторал, ай киналго ботIроца ва гьунаралъ щиб бугониги гIуцIулеб халкъ. Гьел лъикI хьихьулелги рукIана, ай пачалихъалъе хъвадарухъан ва хъвадарухъанасе пачалихъ цоцазе хIажат рукIана.\nГьелъул хIасилалда рижана гIемерал батIи-батIиял, жакъа нилъеца ирониягун цIалулел кучIдул, къисаби харбал:\nРоххалида унеб улка буго дир..."- ан абурал мухъал гIадаб творчество.\nЛъалеб букIахъе совет пачалихъалъ нух ва рес кьуна гIемерал гьунар тIокIал гIадамал халкъалъухъе щвезаризеги. Масала, нилъер кинабго аваразул хIурият бергьинелде цебе букIараб рухIияб ирс, асарал ва цIарал халкъалъухъе щвезаруна тIад руссун цIияб пачалихъалъ.\nГьединго рорхана ва тIубараб улкаялда машгьур гьаруна цо-цо мехалда гIемерго гьеб машгьурлъиялда рекъараб гьунар гьечIел гIадамалги. Гьединаздаса цоявлъун рехсезе бегьула районаздагун росабазда, колхозаздагун, совхозазда, школазда ва шагьаралъул къватIазда цIарал лъурав, Максим Горькияс "ХХ гIасруялъул Гомер" абун цIар лъурав Сулейман Стальский.\nХIисаб гьабеха, кин бичIчIизе рес букIараб 1934 абилеб соналъ Хъвадарухъабазул Союзалъул съездалде вачун вачIарав хъвай-цIали лъаларев Стальскияс чунгуралда азербайджан мацIалъ ххенолеб жо Горькиясда? ХIажат букIана пачаялъул Россиялъ рагIдукь тун букIараб "гьунар", цIияб советазул улкаялъ бакъалде бачанин абизе.\nГьелъ реххараб букIана беццав Гомерида релълъинавураб дандекквейги. ЦIадаса ХIамзатиде гьеб абичIо, досул "гIунгутIи" букIана, лъикIаб лъайги, хъвай-цIалиги, хIатта гIараб адабиятцин лъайги. Гьелъ хутIана ХIазат дагьав нахъегIан цун Сулейманидаса нусцIул гьунар бугев вугониги.\nГьезда хадуб Дагъистаналъул "тIоцевесев" шагIирасул байрахъ борхана Расул ХIамзатовас. Гьев лъугьана цIакъ жиндие улкаги, улкаялъе живги хIажатав, "кочIоца гIумруги, гIумруялъ кечIги" цоцаца гIуцIизе кIолев поэтлъун. Гьес улка ва партия кочIолъ ахIулеб букIана махщалида, гьесул гIорхъолъа араб гьунар букIана. Гьеб гьунаралда рекъарал цIарал ва санагIалъаби пачалихъалъги гьаруна гьесие.\nАмма СССР биххун хадур раккана улкаялъул адабияталда цо-цо цереххун гьукъун рукIарал, рагIдукь хутIарал цIарал. Интеллигенциялъул аслияб пикру бижана церехун пачалихъалъ гьунар гьечIел рорханин, бугел нахъе рехханин абураб. Гьелъие хъвараб букIун батила ХIамзатовасул:\nУнго, диссидентлъун вукIарав гурев,\nРикIкIунарищ васлъун дуца, дир улка..." - ян абураб кечIги 90 абилел соназда.\nАхираб заманалда бакI-бакIазда цIалулеб буго дица нилъер магIарул литератураялда хурхун Расул ХIамзатовасдаса ГIумархIажи Шахтаманов ва ГIадалло ГIалиев гьунар тIокIал рукIана, гьел пачалихъалъ ва системаялъ цере риччачIин абурал пикраби. Гьел бихьинаб гIамалалъул, жаниб милияб рухI ва яхI бугел, гьунар бугел шагIирзаби рукIана кIиявго, амма Расулиде гьунаралъул рахъалъ цойги кIи-кIи гIумру кьуниги гьел рахунаро.\nДие рахине бокьилаан, хIатта Расулидаса гьунар бугел ратизеги бокьилаан, гьечIо ва гьечIеблъи бичIчIизе ккола. ЦохIо гьел Расулгун данде ккечIо ва улкаялъ кIодо гьаричIин абураб пикруялъ тIамулел руго гьал харбалги. Киналго гуро системаялъ къабул гьаричIел Мандельштамалги, Буниналги, Бродскиялгилъун рукIунел.\nГьел руго ХIамзатовасул заманалъул ва гьесул шигIрияб мактабалъул, ай кечI хъвалеб къагIидаялъул гьунар тIокIал шагIирзаби. Хасго "Расулидаса гьунар бугел рукIана" абурал пикраби ругIулел руго авар мацIги лъаларел, гьел данде кквезе ресги гьечIел батIиял миллатазул чагIаца. Гьезие Шахтамановгун Адалло рорхизе бокьун гуребха, живго Расул реххизе къварегIун, гъов ахаде цIазе.\nЩибха ккараб нилъеца бицен гьабураб адабияталъул тарихалъул? Цин СССРалъ понцIозарун зодоре рахинаруна гьунар бугезда цадахъ гьечIелги. Жакъа нилъер заманаялъ рагIдукь хутIарал гьунарал загьир гьарулаго нахъе реххулел руго СССРалъ рорхарал гьунарал. Бокьилаан гьеб киналъухъго роцIцIарал бераздалъун ралагьани. Стереотипазул ва ассоциациязул къорикье ккечIони. Киналго гьунар гьечIел гуро рукIарал доб заманаялъ рорхун ва гьединго жакъасезулъги руго батIи-батIияб даражаялъул чагIи. Кин букIараб ХIамзатовасул?\nКиналго беццал гуро,\nКиналго гIинкъал гуро,\nКиналго рекъарал гуро\nКиналго хIанчIи гуро\nКъвекIал цIумал лъугьунел..."\nХIатта гьанивцин нилъеца хIалае ахIизе кколев жиндаса "гьунар бугел" шагIирзабиги тун Расул. ГIадада гурелъул, гIадада абичIо гъос жинцаго, "гIадада щивго гьечIо, гIадада щибго гьечIо" - янги.


Фейсал ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд — Википедия\nФейсал ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд\nФейсал ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд (гӀар. فيصل بن عبدالعزيز آل سعود; гь. 14 апрель 1906 — 25 март 1975) — СагІудиязул ГІарабиялъул лъабабилев хан 1964 - 1975 соназде щвезегІан, СагІудиязул тухумалдаса.\n2 ноябрь 1964 — 25 март 1975\nСагІуд Ал СагІуд\nХалид Ал СагІуд\nТІарфа бинт ГІабдуллагь\n8 вас ва 7 яс\nФейсал ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд Викигъамасалда\nФейсал — ккола ГІабдул ГІазиз ибн СагІудил лъабабилев васлъун. ЧІахІиял васаздаса вукІиналъ, кІвар бугев асар гьабуна инсул кодоб ГІарабистаналъул хІукмо щулалъиялъе. 1925 соналъ гьесул бетІерлъиялда гъоркь сагІудиязул аскаралъ кверщел гьабуна ХІижаз икълималда. Гьелъухъ, 1932 соналда, СагІудиязул ГІарабиялъул цолъараб ханлъи гІуцІун хадуб, Фейсалие щвана къватІисел ишазул министерасул хъулухъ. Цо заманаялъ гьев вакиллъун вукІана СагІудиязул ГІарабиялъул ООНалда. 1930 соназда инсул тІадкъаялда рекъон гьев вачІана Москваялде ва Ленинградалде. Эмен хун хадуб 1953 соналда Фейсал лъугьана тахбакІалъул ирсилавлъун. Фейсал 1964 соналда лъугьана ханлъун, амма гьеб хъулухъалъе гІоло гьевгун къацандулев вукІарав гьесул ва СагІуд нахъегІан къала гІалимзабиги гьоркьоре лъугьун ва гьев пачалихъалдаса къватІизе ккезавун Женевалде витІула. Фейсалил хІукмуялъул замана ракІалда чІола нарт бахъи цІикІкІиналдалъун, жиб сабаблъун ккун ханлъиялъе цебе букІинчІеб бечелъи щвараб. Гьедин бечелъи цІикІкІиндал, гьелъ рес кьуна пачалихъалда кьучІдасан бахъун хиса-басиял гьаризе, цІияб инфраструктура гІуцІизе.\nФейсалил заманаялъ СагІудиялъул хурхенал «цІорона» Гъарбиял пачалихъазулгун, ва хасс гьабун АЦШялъулгун, гьелъие сабаблъун ккана ГІизраилалъ гІараб пачалихъазда данде гьабураб рагъ. 1973 соналъул 17 октябралъ Фейсалица ракІалда гьечІеб бакІалдасан сагІудиялъул нарт нахъе босана дунялалъул базараздаса, букІаралдаса гьелъул багьа бахинабуна 4 нухалъ, ва гьелъул хІасилалда баккана кІудияб энергетикияб кризис.\n1975 соналъул 25 марталъ жиндирго вацасул вас Фейсал ибн МусагІидица речІчІун чІвана хан Фейсал, гьевуги вукІана америкаялъул университеталда цІалиги лъугІун ватІаналде тІад вуссарав чи.\nФкйсалидаса хадуб тахбакІалде вачІана гьесул вац Халид.\nЦоги сагІудиялъул амирзабазда данде ккун Фкйсалил васазе щвана цебе тІураб европаялъул лъай. Амир Турки ибн Фейсал Ал СагІуд цІалана Ню-Жерсиялъул школалдав вв Жоржтаунил университеталда. Амир СагІуд ибн Фейсал цІалана Принстоналъул университеталда.\n↑ Georgetown University Reflections on US-Saudi Relations. georgetown.edu (2008). Проверено 25 май 2009.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Фейсал_ибн_ГІабдул_ГІазиз_Ал_СагІуд&oldid=63978»\nПоследний раз редактировалась 12 февраль 2016 в 09:17\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 09:17, 12 февраль 2016.


Путиница лъазаби гьабуна «Панамаялъул досьеялда» хурхун\nРоссиялъул президент Владимир Путиница лъазабуна Журналистазул цIех-рехазул Халкъазда гьоркьосеб консорциумалъ тIобитIараб цIех-рехалъулъ офшораздехун жиндир бухьен букIин бихьизабулеб хIужа гьечIилан.\nХадубго гьес тIаде жубана "Панамялъул досье" абурал баяназулъ жинда ришватчилъиги бихьулеб гьечIин. Гьединго Путинил рагIабазда рекъон, гьеб ишалъулъ буго гIицIго Россиялда ахIвал-хIал хIалуцинабизе лъицаялиго гьарулел хIалбихьиял.\nГьедин гьеб гьабиялъе бищунго бигьаяб нухин абуни бугила тIалъиялда гIайибал чIвай. Путиница гьеб Панамаялъулин абулел доркументазда бицен гьабулев музыкант Сергей Ролдугинилгун лъай-хъваялдаса чIухIаравги вугин жив.\nКъватIир пачалихъазда гьабунщинаб гIарац гьес, гIаксалда, Россиялде бачIанин босун. Гьаниб ракIалде щвезабила, 3 апрелалда прессаялда раккун рукIана президент Путинил сверухълъиялдаса чагIаз Россия тун къватIибе 2 млрд доллар баччун букIиналъул хабар.


Парижалда лъугьа-бахъаралдаса нахъе полициялъ кьварарал тадбирал гьаризе байбихьана. Машрикъ лъазабулев гIалимчи Андрей Остальскиясул пикруялда гьединал ишал церего гьаризе кколаан.\nА.Остальский: «Гьединаб иш букIинегIан ралагьун чIун рукIана гьел, варанихIинчI гIадин бетIер салулъ бахчун. Амма дир щакъли буго гьедин букIинеги букIиналда.ТIокIал терактал рукIине гьечIо ян абизе кJоларо лъиданиги.\nЦIияб хIакъикъат бачIун буго гIадамазул рукъзазде. Гьанже жамагIаталъеги пачалихъалъеги къваригIунел руго цIиял жавабиял тадбирал. Ва гьеб бигьаяб ищ гуро.\nХIинкъи гьечIолъи цIуниялъул шартIал щулалъизаричIого гьадинал хIужаби цереккунго нахъ чIвазе кIвеларо тIадтаразда.\nМисалалъе КIудияб Британия босани, абизе бегьула гьенир гьединал тадбирал полициялъ ва хасал хъулухъаз гьарулел ругин цIикIкIараб къадаралда, Франциялде данде ккун.\nГьадин дида кколаха. Щибаб соналъ цереккунго нахъ чIвалел руго гIемерал гьединал гьужумал, терактал ва балагьал. Амма добаги, КIудияб Британиялдаги гIадамазда ва тIадтаразда бичIчIула гьелдалъун киналго тIаде кIанцIиял нахъ чIвазе рес гьечIолъи.\nХIисаб гьабеха нужецаго: гIемерал гIадамазе гьадинаб иш гьабизе бокьун бугони, ахир къад гъозие цогIаги ресги щвеларищха? Гьедин бугониги, жамагIаталъ гьеб хIинкъи сан гьабичIого тола.\nДица щивниги какулев гьечIо - гьадинаб бугоха инсанасул хасият. Гьадинаб буго инсаният.\nМагърибалъул гIадамаз кIвар кьолеб букIинчIо Сириялда унеб рагъалъе, ГIиракъалда унеб рагъалъе. Цого заманалда нус-нус бусурбаби вачIунаан гьенире, "Исламияб пачалихъалъул" кьеразде. Хадур лъикIаб рагъулаб хIалбихьи щварал гьел радикалал тIад руссунел руго, добаги рагъ багъаризе хIадурлъун.\nЕвроцолъиялъ къабул гьабичIо хасаб программа, гIорхъолъа борчIараб ахIвал-хIалалда хIалтIизабизе кколаб. Амма заман щвана. Щун бугониги, лъиениги бокьун гьечIо жамгIияб гIумру хисизе».\nЭР: Исламияб радикалияб идея кин бижараб ахирисеб заманалда? Щиб дуца абилеб Машрикъ лъазабулев гIалимчи хIисабалда?\nА.Остальский: «ГIарабазул их абулеб инкъилаб - гьеб букIана ришватчилъиялде ва коррупциялде гъанкъарал режимазе гуребги - Аль-КъагIидаялъеги кьварараб жаваблъун.\nЛъикIаб малъи-лъай щварал гIолохъаназда бичIана ва жидеде абуна - радикалияб Ислам хвасар гьабиялдехун унеб цохIого-цо нух гурин. Хадур раккана цо-цо проблемаби гьенирги.\nГIемерал гIадамазул ракI буссун бугоан. Амма инсанияталъул тарихалда гьедин букIуна кидаго, щибаб инкъилабалъул хIасилалда букIуна гьадин. ГьабсагIат, хасго гьеб "Исламияб пачалихъалъул" жигарчилъи рикIкIине ккола жаваблъун доб гIараб ихалъеги Магърибалъеги. Ва Магърибалъул улкабаздасаги ГIараб дунялалдасаги гIолохъанал бусурбаби гIедегIана "Исламияб пачалихъалде" гъорлъе журазе».\nАндрей Остальскиясул пикруялда «Исламияб Пачалихъалъул» бутIрузулгун кIалъа-басаял гьаризе кколарин. Диалог тIобитIани «Исламияб пачалихъ» къолареблъун бихьила гIемерисезда.\nАндрей Остальский: «Гьалеха Магърибалъ таваккалал ишал гьаризе гьечIони, ахIвал-хIал захIмалъизе буго, Магърибалъул цивилизациялъе гуреб пайдаялде сверун.\nБищун кIудияб хIинкъи кьолеб буго гьадинаб жоялъ. Нагагьлъун Европаялъул халкъаз, хасго Франциялъул халкъалъ хасал хъулухъазе квербакъи гьабун, жидерго гражданазда хадуб тIубараб хал кквей гьабизе гъозие карт-бланш кьуни, гьелъул пашманаб хIасил букIине буго.\nХIажатаб буго комплексияб программа. ХIажатаб буго политикияб яхI бихьизабизе, амма либералиябгун демократикияб аслу хвезабичIого, щай, щай гурелъул демократикиял къиматал хвезаруни, цIунизеги хутIиларо щибниги.\nГьай-гьай рагъулабгун-полициялъул тадбиралги гьаризе ккола, "Исламияб пачалихъалде" данде руссарал. Магърибалда тIадаб буго жиндирго гуч бихьизабизе. Машрикъалда къуваталъул хIурмат гьабиялъул гIадат буго. "Исламияб пачалихъалда" тIад бергьенлъи босизе ккола компромиссалги кIалъа-басаялги гьаричIого».\nПарижалда МухIамад авараг махсароде тIамулел суратал рахъарав 12 –гояв чIван хадуб, Магърибалъул гIемерал улкабазул журналистаз ахIи бана – гьединал суратал такрар гьаризе.\nРатана гьадинал гIадамал Россиялдаги. Мисалалъе политолог Леонид Гозманица жиндирго Фейсбукалда бана гьадинабго ахIии. Гьелдаса нахъе гIемерал гIадамаз комментариял тана гьесул тIанчIалда – Леонид нижеда кколаан мун гьакъилав чи вугин, амма мекъи ккун ратила, ян абулеб буго гьез.\nШвейцариялда вугев Ходорковскиясги ахIи бана гьел карикатураби такрар гьариялде. Чачан республикаялъул бетIер Къадиров Рамзаница гьев жиндирго тушманлъун лъазавун вуго.\nКъадировас гьединго тIалаб гьабуна «Эхо Москвы» радиостанциялъул бетIерав редактор Алексей Венедиктов жавабчилъиялде цIай. Гурони, ратила гьесухъа жаваб босизе кколел гIадамал, ян абуна гьес.\nГIиллалъун ккана рехсараб радиостанциялъ гьабураб гьикъа-бакъи – кколищ карикатураби такрар гьаризе-ккеларищилан абураб суалгун гьоркьоб. Живго Венедиктовас абуна, жив хIинкъун вугин, ва низам-цIунулездехун вуссун, гIарз гьабизе бугин Къадировасул лъазабиялда.\nДагьалъ цебе Донбассалде сапар бухьарай нижер радиоялъул журналист Шагьида Якъубица абулеб буго, жинда дора гIемерал кавказиял рихьанин.\nШагьида Якъуб: «ТIоцебего абуни, дир хьул букIана Украиналде тIад руссине рокьулел гIадамал ратизе. Амма дида ратичIо гьадинал гIадамал. Дун гIемер халкълъун кIалъана - халкъияб бодул рагъухъабигун, гIадатиял гIадамалгун. Амма лъиениги бокьун гьечIо Украиналде нахъвуссине. Киназго абула - жиндее Россиялда рукIине бокьилаанин.\nГьез абулеб гьечIо жидее лъиданиги бачIеблъи бокьун бугин, гьез гIицIго абулеб жо – Россия!\nКIиабизеги - дида цебеккунго лъалаан жидеего бокьун къватIисан гьенире рачIарал гIадамал рукIин. Амма гьедегIан кIудияб къадаралда гьел ратилароан дида кколаан.\nДонецк кIудияб шагьар бугониги, гьединал гIадамал киса- кирго рихьула гьенир. Рихьула кавказиял - гьириял, абхазал, чачанал, дагъистаниял. Лъица нуж гьенире ритIаралилан абураб суал гъозие кьуни, гьез абула – жал жидеего бокьун рачIанин гьанире. Мухьги жидее лъицаниги кьолеб гьечIилан.\nГьездаса гIуцIун руго батальонал. Гьел Донецк ва Луганск абулел республикабазул батальоназде гъорлъе журан руго. Дида бичIчIухъе гьел батальоназул бутIрул ралагьун чIун ругоан Россиялдаса гьединал гIадамал гьенире рачIинегIан.\nБалагьани - гьел мискинал гIадамазда релъарал гьечIо. Буго гьезул гIарацги. Дида гьел рихьана рестораназдаги бараздаги. Гьезда тIад лъикIаб ретIелги букIана.\nЦо-цоял гьенир май моцIалдаса байбихьун чIун руго. ГIага-шагарго 30 чи. Хадуб жеги 150 чачанав вачIун вуго. Гьезда абула - къадировциилан. Гьезул бетIерлъун ккола СОБР-къукъаялъул хъулухъчи, каранда бараб ишараялде божани.\nГьезда тIад гIемераб ярагъ-матахIги буго бихьулеб. Гьале гьадинаб куцалда гьел рестораназдеги рачIунел руго. Щиб гьез гьабизе бугебали - гьеб лъиданиги лъаларо. Щай-щайгурелъул гьениб сихI къотIиялъул низам лъазабун букIиналъул.\nНужер хиял щибилан? - дица гьикъараб мехалда гьез жаваб кьуна, жидеца къаси ва сардилъ къватIабахъ патруллъи гьабулеб бугин абун, мехтарал гIадамал нахъе гъей мурадалда, нагагьлъун гьадинал дандчIвани.\nДоба комендантасул сагIат къаси анлъгоялдаса байбихьула хIалтIизе, гьединлъидал къватIабахъ мехтарал рукIине рес гьечIин дида ккола. Рагъулаб полицияги буго гьениб.\nХасго гьелда тIадаб буго гьеб иш. Руччаби къаси хьвадулел гьечIо гьенир. Нагагьлъун бихьинав ватани - рагъулаб полициялъ, ялъуни казаказ гьев ккун, ваччун вачула. Гьелдалъун камула гIадамал. Ва гьел камурал гIадамазул гIага-божараз щибаб штабалде рачIун цIехолел руго.\nЭР: Щайха гьел гIадамазе Россиялде гъорлъе журазе боклилаан?\nШагьида Якъуб: «Дида ккола гьеб бугин политикияб гъуба-жубаялъул хIасилалда баккараб гъира. ТIоцебего абуни жибго регион букIана Россиялдехун цIикIкIараб цIайи бугеб бакIлъун. Гьединго ракIалде щвезабизе ккола гьадина хIужа.\nГьеб регионалъе халатаб заманалда жаниб Киевалъ дотацияби кьолел рукIана, амма регион цебетIезабун букIинчIо. Гьедин бугониги доба цIакъ багьаял тукабиги, атосервисалги рихьула. ПалхIасил гIемер гIарац хвезабун буго жидерго напсиял интересазе гIоло цо-цояз.\nДида ккоухъе, гьеб буго лъикIалан хIалтIизе бажарулареб хIукумат бугеб Украиналъул гIаммаб проблема. КIиабизеги-рагъ багъарараб мехалда жалго Украиналъул аскарияз гьел гIадамазе, ай – гIурусазе – абулаан, а нуж нужерго Россиялдеин.\nАмма гьебги гуро бищун квещаб жо. Гьел гIадамаз абулеб буго жидеде Украиналъул аскарияз кьвагьдарулел рукIанин. Хасго гьеб бугин тIаса лъугьине рес гьечIеб ищ гьезул хIисабалда.\nШколабазда цере дарсал кьолааан Украин мацIалъ. Гьанжейин гIурус лъималазе бокьун гьечIо Украин мацIалъ цIализе. Украиналъги гьеб регионалдаса рекIелъ инкар гьабун бугин дида ккола.\nДида гьеб якъинго бихьана Донбассалъул цо бакIалдаса цогидаб бакIалде сапар бухьулаго. Гьале цо мисал. Донбассалда ругел цIалул идараби Россиялъул лъай кьеялъул системаялда рекъон хIалтIизе руго. Гьелда бан дица телефоналъ кIалъана Украиналъул лъай кьеялъул министргун. Гьес диде абуна - жиндир авара гьечIин. Гьалеха, гьелдалъун якъинго бихьулеб буго гьез гьеб регионалдаса инкар гьабун букIин».\n«Гьадинаб буго инсанасул хасият, гьадинаб буго инсаният»


Гьадин тIобитIулеб букIана коррупциялде данде митинг МахIачхъалаялда 2011 соналъул 4 октябралда.\n28 марталда МахIачхъалаялда тIобитIизе кколеб букIараб коррупциялде данде ва цадахъго Росссиялъул президентасул рахъ кквеялъул тIолгодагъистаналъул митинг гьукъана Дагъистаналъул юстициялъул министерлъиялъ. Акция гIуцIараз лъазабулеб буго, митингалда рорхизе ракIалда рукIарал суалал гьезда хурхарал рукIиналъ, Дагъистаналъул тIалъиялъ ургъунго биччачIин гьеб митинг тIобитIизейилан.\nШамат къоялъ МахIачхъалаялъул КIудияб ВатIанияб рагъулъ бергьенлъи босиялдаса 50 сон иналъул цIаралда бугеб ахикь 2000 гIан чи вакIарараб митинг тIобитIизе ракIалда букIана республикаялъул жамагIатчагIазда. Гьеб акция жидеца Россиялъул президент Владимир Путинил ва пачалихъияб сиясаталъул рахъкколеб букIин загьир гьабизе, гьединго Дагъистаналда бугеб коррупциялдегун, тухумчилъиялде данде тIобитIизе ракIалда букIанин лъазабулеб букIана гьеб гIуцIулел рукIараз. Къануналде данде кколедухъ гьеб тIобитIизе букIине ригьтIаго Дагъистаналъул юстициялъул министерлъиялде хIажатал кагъталги кьун рукIун руго гьес, гьелдаса хадуб цин разилъи кьун буго минюсталъ акция тIобитIизе, хадубги гьеб гьабизе цо къо хутIараб мехалда разилъи нахъе босулеб бугин лъазабун буго.\nМитинг тIобитIизе хIадурулев вукIаразул цояв «РитIухълъи ва цолъи» йилан абураб жамгIияб идараялъул нухмалъулев ГъазимухIамадов НурмухIамадица «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда бицана юстициялъул министерлъиялъ жидеда лъазабунила гьаб сагIат республикаялда санагIалъи гьечIеб, хIинкъи цIикIкIараб хIал бугин, гьединлъидал гьеб тадбир дагьаб нахъбахъейилан. Амма гьеб нахъбахъейиланги абуниги хадусеб нухалъ митинг тIобитIизе биччалин абураб жоялда божилъиго гьечIин жидерилан бицана НурмухIамадов ГъазимухIамадица.\nНурмухIамадов ГъазимухIамад: «Гьеб буго ургъунго гьабураб жо, дида гьеб ракIчIун лъала. Ургъунго букIинарищха нижеца гьеб митинг гьабиялъе разилъи тIалаб гьабун кагътал моцIица церего ритIун рукIана, 3 къоялдаса гьез разилъиги кьун букIана. Гьабщинаб нухалда республикаялда захIматаб хIал букIин лъан гьечIо азда, митингалдаса цебесеб къоялъ бичIчIун рагIула гьаниб хIинкъи букIин. Гьадингояб чIанда буго гьеб. Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялдасан баянал щвана дихъе минюсталъ гьезухъе митинг букIине бугин гьенир гIадлу-низам букIинабизе полициялъулал ритIейин абураб кагъат 27 къоялъ гурони бачIунго гьечIеблъи.\nЩибниги хIадурлъи гьабизе, гьенире ритIизе хIалтIухъаби чIезаризе гьезулги заман гIелищха. Гьелъги бихьизабулеб буго кинабго ургъунго нижеца митинг тIобитIичIого тезелъун гьабураб жо букIин. Дагьаб заманалъ нахъбахъейин гьебилан абунаха гьеб министерлъиялъ, дун 30 марталда цIидасан апрелалда гьеб тIобитIизе тейилан абун гIарзаги босун ине вуго юстициялъул министерлъиялде. Гьанжесалаги гьеб нахъчIвани ниж Москваялде ине руго акция тIобитIизе».\nЦебехун рехсараб митинг тIобитIулезда гьоркьов вукIарав Дагъистаналъул жамгIияб палатаялъул гIахьалчи Хадулаев Шамилица рикIкIунеб буго жидеца гьеб митингалда рорхизехъин рукIарал суалал Дагъистаналъул тIалъиялъе дандекколел рукIинчIин, гьединлъидал гьезул буюриялда рекъон квалквалал гьарунин минюсталъ акция тIобитIизейилан. Гьединго Шамилица абулеб буго митинг тIобитIизе течIолъи республикаялъул нухмалъиялъ ахIмакъаб жо гьабунила, гьелъ гьадингоги гьезда ццин бахъун бугеб халкъ дагьабги цIакъ жидедаго данде базабулеб бугилан.\nХадулаев Шамиль: «ТIалъиялъул чагIи хIинкъуца холел руго, жал цIакъал чагIийин, жидеца кутакалда гIемераб жо гьабунин Дагъистаналъейилан гаргарлел рукIунел гьел щайха хIинкъулел, щай цойгидазеги рагIи абизе толареб. Щай гурелъул жидедаго бугебщинаб гIайиб гьезда лъалеб букIунха, гьезда гIадамал гIантал ругин, жал цIодорал ругин ккун бугоь. Гьел берцинал харбалги рицун, халкъги тIаса бихьизабун жидеего бокьараб гьабулел руго.\nНижеца щивниги хъулухъалдаса вахъейилан тIалаб гьабизехъинги букIинчIо, нижее къваригIун букIана гьел тухумчилъиялъул ва коррупциялъул суалал рорхизе, гьезде кIвар кьезе. Гьеб абизегицин тезехъин гьечIо гьанже тIалъиялъ. Амма гьезда бичIчIулеб гьечIоха гьедин гIадамазул кIалал къазейин гьел лъугьани, халкъалда гьел дагьалги цIакъ рихунеблъи».\nГьеб акция тIобитIизе хIадурулел рукIарал жамагIатчагIазда ракIалда буго иргадулаб нухалдаги юстициялъул министерлъиялъ митинг тIобитIизе рес кьечIони, гьел диваналде кьезе. Къануналда рекъон гьез жидее акция тIобитIизе инкар гьабизе бегьуларилан лъазабулеб буго жамагIатчагIаз.\nТIоцебе изну кьун букIараб митинг гьукъана\nХIинкъизе ккелищ шапакъатал кьолеб хIукуматалдаса?


Гъизляралъул коньяк гьабулеб заводалъул хlалтlухъаби\nAnchor17 апрелалда Гъизляралъул коньяк гьабулеб заводалде вачIине кколаан Дагъистаналъул росдал магIишаталъул министерлъиялъ тIамулев вугев ШугIайбов Шамиль. Амма гьев гьениве виччаларин чIун рукIана радалго шагьаралъул гIадамал, кинавниги лъабнусидаса цIикIкIарав чи.\nГъизляралде вачIинчIо росдал магIишаталъул министерлъиялъ коньяк гьабулеб заводалде нухмалъулевлъун тIамурав ШугIайбов Шамиль. Гьев ккола гьанжелъагIан гьеб министерлъиялда хIалтIулев вукIарав чи. Амма вачIаниги гьев заводалде виччаларин абун заводалъул кIалтIе ракIарун чIун рукIана заводалъул хIалтIухъабиги, гIадатиял гIадамалги – кинавниги лъабнусидаса цIикIкIарав чи.\nЭР-ялъе гьез бицана жал хас гьабун ШугIайбовасда, яги цогидасда данде чIун гьечIин. Жидее къваригIун бугин гьабсагIаталда гьенив вугев Дружинин абулев директор цIунизе. ТIадежоялъе гьев жеги хIалтIулевги вугин, нахъе ине гьес хъвараб кинабгIаги гIарзаги гьечIин. Исана 6 сон тIубана гьев гьеб заводалъул директорлъун вугелдаса.\nЧанго къоялъин абуни Ключанов абурав гъизляралъулав толев вукIун вуго гьенив. ГIадамаз гьеб мехалдаги гьабго ахIи-хIур бахъинабун буго. Гьев цеве Гъизляралъул чед бежулеб заводалъул директорлъун вукIун вуго.\n17 апрелалда ШугIайбов Гъизляралде щай вачIинчIевани лъалеб гьечIо. ГIадамал данде чIун рукIин рагIун вачIун ватиларин кколеб буго цо-цоязда. Щайин абуни итни къоялъ, 14 апрелалда, Ключанов тезе рачIарал гIадамалги нахъе ун руго гьеб дандечIей бихьигун. Гьеб къоялъ Гъизляралде рачIун рукIун руго Ключановги, ШугIайбовги, гьединго росдал магIишаталъул министр БатIаловги. ТечIого гIолел ратичIони, генералияв директорлъун Дружининги тун, гьесдаса хадусел чагIилъун тейин ШугIайбовги, Ключановги, цойги бокьарав чигиян чIун Гъизляралъул гIадамал.\nЭР-ялъе гьадин бицана Гъизляралъул коньяк гьабулеб заводалъул инженер ГIалиев ХIажица гьеб суалалда тIасан.\nГIалиев ХIажи: «Ниж батIаго ШугIайбовасда дандечIун гьечIо. Нижерго директорасда хадур руго. ГIадамазул 95 проценталъул буго гьединаб пикру. Россиялдаго бугеб цохIо завод кколаха гьеб, къиматаб маркаялъул коньяк биччалеб».\nЭР: «Халкъияб Мажлисалда республикаялъул нухмалъулес абун букIана жиндие къваригIун бугин завод цIунизе. Гьениб коньяк чорокаб спиртги жубан гьабулеб букIун бугилан».\nГIалиев ХIажи: «ГIенеккея, гьеле гьеб мехалъ Москваялдаса халгьабизе рачIарал чагIи жегиги руго гьанир – экономикиял такъсиразда данде къеркьолеб бутIаялъул хIалтIухъаби. Гьез абуна 2011 соналъул коньякалда гъорлъ кинабгIаги чорокаб спирт батичIилан. Ревизия жеги лъугIун гьечIо… Халкъалъе батIияв чи вокьун гьечIо».\nЭР: «Директорлъун нужеда лъалев чи къваригIун вуго, уйищ?»\nГIалиев ХIажи: «У, лъаларев чиги вугелъул, гьедин батилаха дол цоязда дандечIей гьабулеб бугеб. Ключанов лъала нижеда, гьанив чед бежулеб бакIалъул нухмалъулев вукIана. ШугIайбов лъаларев, МахIачхъалаялдаса чи вугоха. ТIадежоялъе гьанир гIумру гьабун 60 процент гIурусазул буго. Гьединлъидал батIияб миллаталъул чиги вокьун ватиларо».\nГъизляралъул коньяк гьабулеб заводалде нухмалъулевлъун бечедаб хIалбихьи бугев МухIамад СагIадулаев витIулев вугилан лъазабун букIана республикаялъул нухмалъулев Рамазан ГIабдулатIиповас. Гьев ккола Дербенталда бугеб чогърол заводалъул нухмалъулев. Амма цо-цо баяназда рекъон, СагIадулаевас жинцаго инкар гьабун буго Гъизляралде ине. Абулеб букIана республикаялъул нухмалъиялъе къваригIун бугин гьеб завод бичизе.\nДагъистаналъул Халкъияб Мажлисалъул сессиялда Рамазан ГIабдулатIиповас абуна МахIачхъалаялдаса Москваялде щвезегIан ратанила гьеб заводалъе «крыша» гьабулел чагIи, ай завод жидерго къайимлъиялде босрал хасал чагIи. Гьединлъидалин гьелда сверухъ гьабщинаб ахIи-хIурги бугеб. Цин акциячагIазул гIуцIиялде сверизабилин гьеб завод, хадуб балагьила нухмалъиялъул кинаб къагIида гьелъие данде кколебалиян абуна ГIабдулатIиповас.\nГьесулго рагIабазда рекъон, 1 млрд 400 млн гъурщиде чорокаб спиртги босун, гьелъул коньяк гьабулеб букIун буго гьениб.\nГьединго гьеб заводалдаса магъалабазул 300 млн гъурущ щун гьечIо республикаялъул бюджеталъе. Млрд гъурщил налъиги буго гьелда тIад.\nГъизляралъул коньяк гьабулеб завод


Митингалги тIоритIун лъугIана Россиялъул бесдалазул проблемаги, гьезие гIицIго Цолъарал Штатазда гьабулеб къварилъиялъулги бицун лъугIана. КидалъизегIан? ЦIидасан цоги лъимер хванин Цолъарал Штатазда, гьеб хьихьизе бачаразул кIвар гьечIолъиялдалъунилан рагIизегIанищ?\nБесдал лъималазул проблемайищ кIвар бугеблъун кколеб митингазде рахъиналъе, яги халкъазда гьоркьосел къецазул къурбаналлъунищ лъималазул къисмат кколеб бугеб?\nХIакъикъаталдаги Россиялдаса хьихьизе рачарал лъималаздехун цолъарал щтатаз гьабулеб бербалагьиялдаса разигьечIелищ митингазде рачIун рукIарал? Яги «Магнитскиясул къануналде» данде Россиялъул рахъалъ къабул гьабураб «Дима Яковлевасул къануналъул» рахъ кквезелъун къватIибе бахъинабураб халкъищ букIараб?\nРакIбацIадго бесдал лъималазул рахъ кквезелъун, гьезда ракIги гурхIун рачIарал митингалда рукIараблъи, нахъ чIвазе бегьулеб хIакъикъат гуро.\nАмма митингалда гIахьаллъараз гьелдаса хадуб жиде- жидер блогазда хъвараб цIалулаго, ниж тIаде ккана гьадинабги хъвай хъвагIаялде:\n«Жакъа телевизоралъухъ балагьун рукIарал ратании яги радиоялъухъ гIенеккуни рукIарал ратании, нужеда рагIун батизе буго бицунеб, лъималазул рахъ ккун митингалда гIалаллъаразул гIарзал, жидее кьезе рагIи кьураб гонорар кьечIин абун»\nГьедин хъвалеб буго «Live internet» тIамчида жиндирго блогалда Полина Ухановалъ 2 марталда тIобитIараб митингалдаса хадуб.\nЦолъарал штатаз «Магнитскиясул къанун» къабул гьабизегIан щайха Россиялъул бесдалазул проблемаялъул хIакъалъулъ митингал тIоритIулел рукIинчIел?\nМитингал гурел, цIех-рехал тIоритIизе карал ва чанго лъималазул рукъалъул тIадтарав туснахъалде ритIизе колел хIакъикъатал къватIире чIвазарулел ги ругин экспертаз.\nРоссиялъул лъималазул рукъзабахъ бугеб ахIвал-хIалалъул жалго лъималаз бицунелъухъ гIенеккани, туснахъалдасаги квешаб ахIвал-хIалалда щай гьел тун ругел?\nГьезул проблемабазул хIакъалъулъ лъаларогонищ тIадтаразда, яги къваригIараб мехалъ къватIире рахъизе нахъе лъунищ гьединал проблемаби рукIунел Россиялда?\nМисалалъе ракIалде щвезабуни 2009 соналда киназдаго рагIараб хIужжа «Newsland.com» интернет тIамчида хъвараб « Россиялъул лъималазул рукъзабахъ ахIвал- хIал туснахъаздаса квешаб буго» -ян абураб.\nТула мухъалда Кимово шагьаралда бугеб лъималазул рокъоса нухмалъулезул гIадлуялъухъ гIенеккичIев Саша Самойлов психиатриялъул азарханаялде щвезавун вукIараб куц.\nСашал адвокат Клара Воробьёвалъ абухъе, россиялъул лъималазул рукъзабахъ гьеб кидагоги гьабулеб хIалбихьи буго. БатIи -батIияб багьанаги батун, санаториялде янги абун, лъимал психиатриялъул азарханаялде щвезари.\nСаша Самойловасул 18 сон букIана гьеб лъугьа-бахъин караб мехалда. Сашал къисматалдейин абуни лъималазул рукъзабахъ Россиялда 5-6 сон баралдаса нахъего ккезарулел руго лъимал.\n2012 соналъул 5 июлалда Москваялда тIобитIараб гургинаб столалда цIалараб, инсанасул ихтияразда тIасан гражданазул комиссиялъул президент Татьяна Мальчиковалъул «Гьанжесеб жамгIияталда бесдал лъимал кин цIунилел»- абураб каламалда кIвар буссинабулеб буго тIадехун рехсараб проблемаялде.\nТатьяна Мальчикова: «Бесдал лъималазул тIолго проблемабазде гъорлъеги лъугьинчIого, дие бокьун буго кIвар буссинабизе жамгIияталъул бералдаса бахчараб проблемаялде. Халкъалда рагIизе гьеб гьабуниги цо-цо къанун цIунулезда бичIулеб гьечIо, кIвар гьабичIого тани гьеб проблема сунде сверизе бегьулеб улкаялъеяли.\nЦо мисал бачина дица, 2009 соналда ккараб. Москваялда аскIоб бугеб мeхъалдаса 10 сон барав Володя эбелалда аскIоса нахъеги вачун кьун вукIана психологиялъулгун реабелитациялъул централде. Гьенир ритIула лъимал. 3-6 моцI бахъула лъималазул рокъоре ритIизе хIукмуги къотIизе, документал хIадуризегIан.\nГьеб централда тарбиякьолез жтдедаго квегъизе кIоларел лъимал ритIулел руго психиатриялъул азарханаялде. Гьеб кидагосеб хIалбихьи буго централда гьабулеб».\nЛъимал кодоре щварабго психиатраз жидерго хIалтIи байбихьулеб буго. Гьенир гьарурал инъекцияз, лъималазда кIалъазеяли щай гурин бажарулеб, гьел хIалица хIатIазда рахъун чIолел гIадал лъугьунел руго .\nГьеб централдасан кIицIул тIурулев вукIун вуго Володя . Хадуб ккун тохтур-психоневрологас гIадав легьичIин, амма социумалда вукIавахъиналде хIадурав гьечIин чIезавун вуго Володя. ВитIун вуго психиатриялъул азарханаялде.\nГьарулел рукIун руго дараби, чIахIияздаги цин хIехьезе захIматал къуваталъул.\nМисалалъе «Аминазин». Тохтурзабаз бицахъе гьеб даруялъ чIахIиялги цин кIал чвахулел, къаркъала ккун чIезабизе кIоларел лъугьинарулел руго.\nГьеб даруялъ лъимал социумалда рукIавахъине лъалеллъун кин гьарулелали жеги чIезабизе кIун гьечIо. Цо талихIалъ жиндирго кIодо эбелалда кIун вуго Володя психиатриялъул азарханаялдаса нахъе вачине, 6 моцIалъ хадуй лъугьун хадусан».\nГьеб буго гIемераздасан цо мисал каламалъул авторалъ церелъолезда гьоркьосан.\nГьедин руго Россиялъул лъималазул рукъзабахъ лъимал «Кидадай кIудиял гIела, жалго жидецаго тIуран рукIине»- ян хьулазда. Амма киназего гуро талихI кьолеб бугеб. Гьезул гIумру тIубан лъималазул рукъалъул администрациялъул кверщаликь хутIулеб буго.\nПсихологиябгун -педагогияб комиссиялъ хал-шалги гьабун, щвалде щвечIел абун чIезеги гьарун лъимал ритIулел руго психиатриялъул азарханаялде.\nКъануналда рекъон лъималазул рокъосан цIалун лъугIун къватIире риччалел лъималазе кьезе ккола рукъзал. Амма гIадалал ругин чIезаруни гьезие рукъзалги кьезеги кьолел гьечIо, гьединал азарханаялдеги ритIун сахлъизаризе лъидал кколел, нахъе босулеб буго гьезул 75% пенсиялъулги.\nКигIан пашманлъаниги, гьединаб къисмат буго Россиялъул лъималазул рукъзабахъ гIемерисел лъмалалазул. Официалиял лъазабиязда рекъон гьабсагIаталда Россиялда руго 650 азарго бесдал лъимал. Лъиданиги рачIел экспертаз гьеб тарих цо миллионалде бахинабулеб буго.\nДанде ккуни гьеб буго, рагъул заманалдаса хадуб Совет Союзалда букIаралдаса дагьаб цIикIкIараб къадар. Гьединго Россиялда жакъасеб къоялъ руго 4000-ялде рахарал лъималазул рукъзалги.\nАхирал рикIкIеназда рекъон, лъабабилеб бутIа Россиялъул лъималазул рукъзабахъ ругел лъималазул буго психиатриялъул диагноз. Яги гьединаллъун рахъиналда хIинкъи руго.\nХадуб ккун цониги саламатаб хIалтIиги щолареб, саламатаб хъизанги, лъималги гьарунги бажарулареб.


БукIине бугищ Сибиралда халифат?\nТюменалда бусурбабаз кIал биччараб къо кIодо гьабулеб тадбир. 26Окт2012\n«Комсомольская правда» газетаялъ иргадулаб макъалда къватIибе биччан буго Россиялъул жанисел регионазда ругел Кавказ миллатазул гIадамазул хIакъалъулъ. Гьаб нухалъ бицен унеб буго Сургуталда лъугьа-бахъаралъул.\nГIисал диналъул аслияб байрам ай Пасха тIобитIулеб мехалда ОМОНалъул хъулухъчагIаз кавказиял рекIарал автомашинабазул кIиго колонна чIезабуна. Гьеб хIужа хIисабалдеги босун цо-цо экспертаз абулеб буго кавказалъул бусурбабазе бокьун бугин Сибиралда халифат тIад чIезабизе.\n«Сургуталда букIараб хIужаялъ бихьизабулеб буго гьенир радикалияб Исламалъул рахъ ккурал гIемерал рахчIун чIун ругеблъи». Гьадинаб цIаралда гъоркь къватIибе биччараб макъалаялъул автораз цо-цо экспертазул пикруялда мугъ чIвайги гьабун, абулеб буго радикалиял бусурбабаз гIамал гьабулеб бугин Сибиралда халифат гIуцIизе.\n5 маялда Сургуталъул полициялъ чIезабуна гIаммаб къадаралда 90 автомобиль ва ккуна гIага-шагарго 160 чи. Гьел киналго полициялъул минаялде щвезарун рукIана. Полициялъул баяналда рекъон автомобилалда жаниб травматикияб ярагъ батун буго.\nГьелдалъун абизе бегьулин кIудияб кьал цебеккунго нахъ чIван буго ян лъазабуна гIадлу-низам цIунулез. Амма добго къоялъ киналго ккурал эркенлъуде риччан рукIана.\nГьедин бугониги социалиял сайтазда кIудияб ахIи-хIур багъаризабуна блоггераз. Цоял полициялъул баяналда божула, цогидаз абулеб буго гьеб букIанин ракълилаб авторалли, лъабабилез ракIалде швезабулеб буго дагьалъ цебе Сагра абулеб росулъ букIараб хIужа.\nДораги автомобилазда рекIун, кавказиял рекIкIерун рукIанин «разборка» абулеб ишалде.\nПолициялъ дол ккурал ва хадур эркенлъуде риччарал кавказиязде цониги гIайиб гIунтIизабун гьечIониги, «Комсомольская правда» газетаялъ Сургуталда ккаралъул мухIканаб цIех-рех гьабун, абулеб буго гъозул хиял букIанин миллатчилъиялъул питна багъаризабизе.\nГьеб гуребги, ракI чIун лъазабулеб буго рехсараб газетаялъ, бакIалъулал вагьабияз хIадурлъи гьабулеб бугин Тюменалъул халифат гIуцIизе гьенир ругел бечедал нартил магIданазда жиндир контроль тIад чIезаби мурадалда.\nГьеб гIайиб нахъ чIвалеб буго жалго кавказияз, доб авторалли букIанин абулаго.\nЖурналистаз бакIалъулал гIадамазда гьикъа-бакъи гьабун, гьадинал пикраби рачунел руго: «ЧIалгIана! Шибаб ишалда хадур дагъистаниял руго. Гьез гьенир ханлъи гьабулеб буго. Ахикьги, маршруткабаздаги гIурус гуреб мацI рагIула».\nГьединал макъалаби цIалулел кавказиял жиндир иргаялда абулеб буго хасго гьадинал пикрабаз миллияб питна багъаризабулеб бугин. Масала Тюмень икълималда бугеб Муравленко шагьаралда гIумру гьабулев чачанав Абзотов Ибрагьимица:\nАбзотов Ибрагьим: «Муравленкоялда гIемерал нилъерал руго. У абизе бегьула, шагьар нижер кодоб бугин. Нижеца лъиениги зулму гьабулеб гьечIо. Нижги ккола гIурусал гIадал россиялъулал.\nАмма квершеллъиялъ нижер ихтиярал хвезарулел руго. Щиб кканиги – гIайиб хъващтIан нижеде гIунтIизабулеб буго. Провокацияби гьарулел руго.\nГьечIо гьениб вагьабизм. Пачалихъияб хIалтIи чачаназе ва дагъистаниязе щоларо. Рокьукълъи бихьулеб буго киса-кибго. Гъозие бокьун гьечIо нижгун цадахъ хIалтIизе. Амма мадугьалзабазулгун бигьаго буго гIумру гьабизе.\nГIадатиял гIадамазул рахъалъан миллияб рокьукълъи бихьуларо тIадегIанаб даражаялда ругел пачалихъиял хъулухъчагIазул бербалагьиялъул гIаксалда. Гьале гьадинал руго гьел. Гьез киназего гIумру хвезабулеб буго, гьел квершел кодосел».\nБерцинго балагьани якъинго бихьулеб бугин кавказиял Москваялде, Петербургалде ва нартилгун газил регионазде гIемераб къадаралда гочунел ругеблъи.\nСибирь кканин вагьабияз чIей гьабулеб базалъун, ян абулеб хIасил гьабулеб буго «Комсомольская правда» газетаялъул авторас ва аслияб далил хIисабалда рехсолеб буго Тюменалъул мажгитабахъ цо-цо имамзабаз гьабулеб вагIза.\nГьелъул магIна гьадинаб бугин: «Ханты-Манси, Ямал-Ненец, Коми Республика ва Тюменалъул цо бутIа ккола Тюмения абулеб букIинесеб исламияб пачалихъалъе щулияб аслу. Ахир-къад гьеб пачалихъ дунялалъул киналго улкабаз къабул гьабила».\nГьадинал рагIаби рехсон руго «Комсомольская правда» абулеб газетаялда бахъараб макъалоялда.


Гьале исанаги рогьунеб буго их. Гьеб рещтIунеб буго нилъер щивасул рекIелъе рогьелги, рохелги, гьогьенги гьурщулаго. Дида чIвалеб буго магIаруллъиялъул махI. МугIрузда гIадаб берцинаб их кибго букIунеб батиларо.\nГьелдаго цадахъ чIвалеб буго лъимерлъиялъул махIги. Ясазул къокъагун цадахъ марталъул байбихьудаго унаан дерец тIугьдул ралагьизе. Дица хIаракат бахъулаан бищунго цее ккезе ва, квераз гIазуги нахъе гьабулаго, дерец балагьизе. Дун цIакъ божулаан эбелалъ бицунеб букIараб дерец тIегьалъул къисаялда. Гьелъул талихIаб ахирги букIана: тIоцебе дерецалда берчIварав чи гьеб соналъ бищунго талихIав вукIунилан бицунаан эбелалъ.\nГьабсагIаталдаги ракIалде щола дида эбелалъ сайгъат гьабун букIараб дерец, зама-заманалдасан гьелъул тIагIамги басандула кIалдиб. Гьебги дихъе кьолаго, магIил гаралги гирана гьелъул бадиса ва, зобалазде квералги ритIун, ТIадегIанасда гьардана гьей жиндир ясалъе гIемераб талихI кье-йиланги абун. Гьеб дерец жеги цIунун буго дица, пакеталда жанибги лъун. Бакъвараб гьеб чагIолъулеб гIадаб асар гьабула дир рекIее, ихалъул ругьел щведал. РакIалда буго, дерец батараб мехалда, рикIкIунел рукIарал рагIабиги. МагIнаги лъалароан, лъачIониги, рохунги рукIунаан:\n- Ясал цIилъун, цIихер бижун,\nИхалда цадахъ нилъер гIумруялъул гIидраялдаги рещтIуна роцIарал пикраби. Хасалил саву хисун бачIунеб мартIалда релълъарал цо-цо гьезги пашман гьаричIого хутIуларо.\nИхдалил цIилъиялъ рекIел хIалги хIайран гьабун букIуна. Хасалил хъахIаб тIимугъалъулгун къо-мехги лъикI гьабулаго, тIабигIаталъ къабул гьабулеб буго ихдалил ретIел. ЛъикIаб хIалалда цIабуцIинеги цIабуцIун, гьелъ тIубанго тIаса рехулеб буго хасалил форма. Ва гьале жиндирго кверщаликье ккараб тIабигIаталъул каранда ихалъ ретIунеб буго, гIурччинал маржаналги рекьун, чIухIизабураб гурде. Гьелда ругелщинал гIаламаталги. ГIурччинаб гIидраги гьениб, гIидраялда расандулел кьагIазул гъадиги рагIула гьениб, гьанжего гьанже тIегьазе хIалбихьулел кьер-кьерал тIугьдузул нуралги гьенир, лъил каранда сунареб цIа лъезедай жиб инейилан ургъулеб бугеб рокьул сариназул гучги гьениб, гьелчолеб талихIалъул махIалги гьенир, доба кибалиго рикIкIада тракторазул гьаркьалги…\nЦогиги цебе абулаан их магIарухъе, оцазул лълъурдуздаги бухьун, бачIу-нилан. Гьелъул магIна батила, ихдал рекьи оцаз гьабулеб заманалда, ракь рекьиялъухъ гIащикълъун бугин абураб.\nЖиб тIаде щолеб бугилан ахIдолаго бачIунеб ихалъ чIвалеб къолол гьаркьихъеги ахIулеб кочIол бакъаналъухъе кьурдизе биччайилан каранда тархелеб ракIги буго.\nЦIияб их цIияб талихIгун ва цIияб сахаватлъигун рещтIун батаги. Нилъер киназулго анищалги цIилъаги, пикрабиги цIураги, ихдалил сариназул сасги тIагIунгеги гIумруялъул гIидраялдаса.\nДругие материалы в этой категории: « Театралъул вас\tГьунар бугезе гьабе кумек »\n16:47, 21 января 2021, 99\n16:41, 21 января 2021, 93


Инфоурок / Русский язык / Презентации / Материал для уроков родного языка\nШАРАДАБИ ХIадур гьаруна: ЧIиркъатIа гьоркьохъеб школалъул авар мацIалъул ва адабияталъул мугIалим МухIамадова Алписат Бартихановналъ\n«ГI» цебе лъун, дун херхани, Хур-хералъул хъаравул дун, Хисун гьебгун «лъ» лъунани, Лъугьунеб дир яргъил бусен.\nАвалалда «ЧI» хIарп хъвани, ХIалухъен гъанкъулеб хер дун. Хисун гьениб «ЦI» абуни, Инсанасда рекIунеб жо.\nЦIарулъ цебе «ЧI» ги бугеб, ЧIегIеркьераб кIанцIолеб жо. «ЧI»хисун, «ГI« хъванани, ГIемер хIалтIун, цIирулеб жо.\nАвалалда «ГЬ» бугони, Гьаваялъул чвахи дун. Гьебги хисун, «ХЬ» абуни, Хьопол хъарщи лъугьуна дир.\nАвалалда «ЛЪ» бугони, Лъугьуна дир тIубараб сон. Гьебги хисун, «ЦI» хъванани, ЦIа пирхизе гьабулеб жо.\n«ТI» ялдасан байбихьани, Бицатабин дир антоним. «ТI» ги хисун, «ХI» хъванани, ХъачIаб ккола дир антоним.\n«Щ» цебе лъун, дун абуни, Унтарабин дир синоним. Гьеб хисани «КЪ» ялдалъун, Къокълъиялъул сипатги дун.\n«Исбагьияб» дир синоним, Сипатги дир тIадегIанаб, ТIоцебесеб «КЪ» хIарп бугеб, Бате дида абулеб цIар.\n«Т» цебе лъун, дун абуни, Дир синоним лебалабин. Гьебги хисун «Х» абуни, Элъул магIна багьаябин.\nДир синоним гIехьелабин, ГIи-боцIуда хурхарабин, «КЬ» ялдасан байбихьулеб, Бате дида абулеб цIар.\n«ТI» ялдасан байбихьани, Борхатабин дир антоним. Босун «ТI» ялъ «Ц» хисани, БакIаб ккола дир антоним.\n«ЧI» цебе лъун, гIуцIун хадуб, ГIебаб ккола дир антоним. «ЧI» ги хисун «ГI» хъванани, Хьадарабин дир антоним.\n«ХI» дир авал, «Б» дир ахир, Унго, бугеб гучаб рагIи. «ХI» ги хисун, «ЦI» цIалани, ЦIакълъиялъул сипат ккола.\nМагомедова Алписат Бартихановна\nНомер материала: ДБ-346934


Интернеталдасан терроризм гьукъизин\nДагьал церегIан къоязда Расул ХIамзатовасул цIаралда бугеб Миллияб библиотекаялда тIобитIана интернеталдасан терроризм тIибитIизабиялде информациялъулаб дандечIеялъул суалазда тIасан семинар. Данделъи рагьулаго, ДРялъул информациялъул ва печаталъул министр ГIумаргIусман ХIажиевас бицана интернеталдасан терроризмалъул пикраби тIиритIизариялде данде гьабулеб хIалтIул гIолеб гIелалъе ва улкаялъул букIинеселъе бугеб кIваралъул хIакъалъулъ.\nДанделъиялда гIахьаллъана «Дагъистан» РИАялъул директор МухIамад МухIамадов, ДРялъул бетIерасда цебе гIуцIараб жамгIият цебетIезабиялъул ва инсанасул ихтиярал цIуниялъул Советалъул председатель Зикрула Ильясов, ДГУялъул доцент, АТКялда цебе бугеб экспертлъиялъулаб советалъул вакил ХIажи Малучиев, Дагъистаналъул Динияб идараялъул вакил МухIамад Дадаев, психологиял гIелмабазул доктор, ДГПУялъул профессор Анжелика Цахаева, ДГУялъул психологиялъул ва философиялъул факультеталъул профессор МустIафа Билалов, бакIалъулал гIуцIабазда хIалтIулел терроризмалде данде къеркьеялъул комиссиялъул (АТК) вакилзаби, СМИязул нухмалъулел ва цогидалги.\n«Дагъистан» РГВКялъ бихьизабуна ургъичIого мекъаб иш гьабурай гIадатияй дагъистаниялъул хIакъалъулъ хIадурараб социалияб ролик. Дагъистаналъул Динияб идараялъул вакил МухIамад Дадаевас бицана гIадамазул гIакълу «виртуалияблъун» лъугьин ва гьелдаса бугеб хIинкъиялъул хIакъалъулъ.\n«ИКЦ» ГБУялъул нухмалъулев Мухтар ГIамировас СМИялъул информациялъулаб хIалтIи хIасил кьолеблъун лъугьинабизе рес кьолел къагIидабазул ва технологиязул хIакъалъулъ бицун гьабуна доклад.\nДругие материалы в этой категории: « «Шамилил кавабазда» цураб къед биххана\tТIадаб налъи мустахIикъаб куцалда »


Фидель Кастро “кодов восарав” магIарулав\nНужеда лъалищ Совет Союзалдаги Социалистияб Кубаялдаги гьоркьор цо заманалда хун рукIарал дипломатиял бухьенал цIидасанги лъикIлъиялъе ккараб аслияб гIилла?\nГьел рагIабазул автор щивали сразу бичIчIула поэзиялъул дагьабниги бичIчIи бугев чиясда. Щайин абуни, жиндирго цо хасаб мацIги, цIалдолезул рекIелъе тIинкIуледухъ херхарал жугьабиги, хваниги хадур гъолареб…\n«Джипалгун» вагъарав, вагъичIого къола\nРада-радал хIалтIуде уневщинахъе, вореха дир вас, цIодорго вукIайилан малъа-хъвай гьабула эбелалъ дие. Дицаги эбелалъ малъухъе гьабизе хIаракат бахъула. ГIурччинаб канлъи бакараб мехалда гурони нухги бахунаро,…\nКороВОвирусалъулКонтора кибдай бугеб?\nХасавюрт базаралда босулеб буго ханжу...\nЦо-цо багьана батун,Хварал харбалги риччан,Хасавюрт базаралдаБосулеб буго ханжу.\nВирусалъул тIел бугин тIаде щвезе гIагарлъун,ГIажалалъул лъар бугин Китаялдаса щолеб.\nГьаб щиб квешаб хабар, коронавирус,Вирус гъорлъе ккаяз ургъараб хӀилла!\nЦIодорал жал рукIуна руччаби\nУнкъо чIужугун хIежалдеги ун вуссарав чиясда цIехон буго гIакъуба-къварилъи бихьарабищилан. Валлагь, кIудияб къварилъиго бихьичIилан абун буго гьес, ганчIазда къочардилел алги рукIанин, бихьинчи гIадин бохалде бохги…\nПатIи, мун ячIарай Кьохъан ятани, Кьодухъ ссак биххичIеб ГIаламат гурищ …


Дагъистаналда кIиго къоялда жанив ришват тIалаб гьабиялда щаклъи букIун ункъго полициялъул хIалтIухъан ккун вуго. Гьез жидерго хъулухъалдаса пайдаги босун, гIадамал хIинкъизарун тIалаб гьабулеб букIун буго гIарацги автомобилалги. Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ гьеб киналдаго хурхун такъсиргьабиялъул иш рагьун буго. Гьел низам цIунулезда гьеб гIайиб тIадчIезабуни гьел 8 соналде щвезегIан туснахъ гьаризе бегьулел руго.\nГьал къоязда хасал идарабаз коррупциялъе гIоло ккун вуго Дербент мухъалъул полициялъул хIалтIухъан. ЦIех-рех чагIаз лъазабулеб буго гьев полициялъулас гьебго мухъалъул Геджух росулъа чиясухъа 300 азарго гъурущ тIалаб гьабулеб букIун бугилан.\nГьес гьабураб такъсиралъухъ тамихI гьабичIого тезе ва къуваталъул идарабаз цIех-рех лъугIизегIан нахъе бачун букIараб гьесул автомобиль нахъбуссинабуралъухъ кьезе кколеб букIун буго гьев чияс низам цIунулесе ришват.\nГьес гIарац кьезе инкар гьабураб мехалда полициялъулав гьесде тIаделъун вуго, хIинкъалаби кьезе, тIадецуй гьабизе лъугьун вуго. Гьеб мехалъ гьес федералияб хIинкъигьечIолъи букIинабулеб идараялде гIарза хъван буго жиндаса ришват тIалаб гьабулеб бугин полициялъул хIалтIухъанасилан.\nГьеб лъабнусазарго гъурущ босизе вачIарав бакIалда тIад ккун вуго гьев хасал идарабазул хIалтIухъанас. Гьеб ишалда хурхун халгьабиялги цIех-рехалги унел ругин лъазабулеб буго Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъалъги.\nГьезул баяназда рекъон халгьабияз гьесда гIайиб букIин чIезабуни ришват тIалаб гьабулев вукIарав низам цIунулев хIалтIудаса нахъе реххизе вугин ва гьесул нухмалъулесеги гIадлу гьабизе бугин лъазабулеб буго.\nГьаб сагIат ришват тIалаб гьабиялда хурхун Дербент мухъалдаса гьев полициялъуласда тIад россиялъул къануналъул 163 бутIаялда рекъон такъсиргьабиялъул иш рагьун буго.\nГьединго гьал къоязда гьебго ришват тIалаб гьабиялда щаклъи букIун такъсиргьабиялъул иш рагьун буго Казбек мухъалъул полициялъул уголовияб цIех-рехалъул бутIаялъул бетIерасдаги, кIиго оперуполномоченныясдаги.\nДагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ лъазабухъе гьел лъабазго исана 4 июлалда гьел лъабалго низам цIунулез Гъизилюрт мухъалъул Гелбахъ росдада аскIов гьебго росулъа чи хIалицаго автомобилалъув къазавун вуго, хадуб лъикI вухунги вуго гьенивго.\nПолициялъулаз гьесухъа цин гIемераб гIарац гIарац тIалаб гьабулеб букIун буго, жидир гьебщинаб гIарац гьечIин абун гьес лъазабураб мехалда, 950 азарго гъурщил багьаяб гьесул кIиябго автомобиль кьейилан чIун руго низам цIунулел.\nГьедин цо оперуполномоченныяс гьев чи Гъизилюрталде нотариусасухъеги вачун жиндаго лъалев чиясда тIад автомобиль хъвазе тIамун вуго. КIиабилеб автомобилалъухъ 300 азарго гъурущ тIалаб гьабун буго полициялъулас гьев гелбахъасдаса.\nГьев оперуполномоченный, гьеб тIалаб гьабулеб букIараб, гIарац босулаго тIадккун вуго хасал идарабаз. Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул баяназда рекъон цIех-рех лъугIизегIан гьел лъабалго полициялъулазда щиб гьабилебали жеги хIукму къотIун гьечIо. Гьез цIех-рехалъе квалквалал гьаричIого рукIине гьеб лъугIизегIан гьел туснахъ гьаризеги бегьулин лъазабулеб буго республикялъул цIех-рехалъул идараялъ.\nГьел Казбек мухъалъул полициялъул хIалтIухъабазда тIад гьеб гIайиб чIезабуни Россиялъул къануналда рекъон 8 соналде щвезегIан туснахъ гьаризе бегьулел руго гьел чагIи.\nАхираб заманалда гIемерлъун руго коррупциялда гъорлъ рукIиналда щаклъи бугел Дагъистаналъул полициялъул хIалтIухъаби хъулухъалдаса рахъи. «Черновик» газеталъ кьурал тIубан мухIканал гурел баяназда рекъон 2014 соналъ 40-гIан низам цIунулев хIалтIудаса вахъун вукIун вуго гьеб ришваталъе гIоло. 60 гIан чиясда хурхун жеги цIех-рехги унеб буго.\nИсанаги гьебго ишалъе гIоло 20 ялдасаги цIикIкIун полициялъул хIалтIухъанасда сверун цIех-рех унеб бугин абурал баянал руго. Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъ гьединал хIалтIухъабазда хурхун статистикиял баянал кьолел гьечIо.\nДагъистаналъул жанисел ишазул системаялда бугеб коррупциялъулги, гьезул лъавукълъиялъулги бициналухъ ва низам цIунулезул гIорхъолъа араб хьвада-чIвади къватIиб чIвазабиялъухъ ва гьеб какиялъухъ 2014 соналъ хъулухъалдаса вахъана полициялъул полковник СалихI ХIажиевас.\nГьес рикIкIунеб буго бищун цебе корруциялъ хвезабун, туризабун бугин Дагъистаналъул жанисел ишазул идарайилан. Гьелъул хIакъалъулъ бицине ва гьелде данде къеркьезе кколин абун гьес батIи-батIиял информалаталздасан гьес лъазабизе лъугьараб мехалда байбихьанила жиндие хIалтIуда квекIенал гьаризейилан бицана гьес.\n30 соналъ жанисел ишазул системаялда хIалтIулев вукIарав гьесул, гьеб гъалмагъир къватIиб чIвазабизе лъугьинегIан, нухмалъиялъул рахъалъ цохIониги тIадкIалъай букIун гьечIо. Гьеддаса хадуб кIалгьикъун нахъе реххун вуго гьев, гьелда тIадеги жидеца мун араб бакI лъачIого тIагIинавулинги абун хIинкъалабиги кьолел рукIун руго министерлъиялъул нухмалъиялъ.\nТIадругез тIамулел ругила цойгидал хIалтIухъабиги ришват босизе, гьаб сагIат низам цIунулеб система коррупциялъул аслуялда гIуцIун бугин лъазабулеб буго гьес. Амма кигIан гьев батIи-батIиял идарабазде хъвадараниги, лъазабиял гьаруниги гьениб хисулеб жо гьечIин бицана полковникас «Эркенлъи» радиоялъе.\nГьединлъидал гьанже цIидасан живго Россиялъул президентасул администрациялдеги ун Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялде хасаб комиссия битIейилан тIалаб гьабулеб буго гьес.\nСалихI ХIажиев: «Рес къотIиялъ тIамуна дун цIидасан Россиялъул президентасухъеги, гьединго Россиялъул жанисел ишазул министрасухъеги хъвадаризе, щай гурелъул гьеб коррупциялъул суал дагъистаналъул жанисел ишазул системаялда жаниб тIубан бажарулеб бакIалда гьечIо.\nГьаб кIиябго соналъ дун хъвадаричIеб бакI хутIичIо, амма дун хIалтIудаса вахъи гурони тIокIаб хIасил ккечIо. Жидеего бокьа-бокьараб гьабулел руго нижер министерлъиялъул нухмалъи. Гьениб жанибги гIемерисел суалал гIарцуца тIуралел рукIинги лъала. Дагъистаналъул жанисел ишазул министрасдаги лъидасаго лъикI лъала гьеб.\nГьелдаго цадахъ жакъа полициялде хIалтIизе лъугьине ккани киназго гIарац кьезе ккола, гьебги дагьаб макъаб жоялъ тIубаларо. Чангияз налъи гьабун босула гьеб гIарац, хадуб гьеб тIадбуссинабизе ккеларищ гьез. Гьединлъидал щиб гьабунги щвара-щваразухъа батIи-батIиял багьанабиги ратун бахъула гьез гIарац.\nХIалтIуда дагьабниги цере тIезе кканиги гIарац къваригIунеб букIин бихьулеб буго гьезда, кколеб жо кьуни кинабго нухда унеб букIин лъалеб буго. Гьелъ дозда гIурхъалаби лъалел гьечIо, бокьа-бокьараб гьабизе лъугьунел руго. Гьезул психологияго хисизабун бугелъул коррупциялъги гьеб тIибитIизабулеб нухмалъиялъги.\nБерцинго хIалтIун бажарулареб хIал лъугьинабун буго гьаб сагIат полициялда. Цере дир тIалабалда рекъон тIоритIун рукIарал халгьабиязги хIасил кьечIо, гьел цIакъ тIаса-масаго гьаруна. Гьединлъидал цIидасан хасал идарабазул хIалтIухъабаздасан ва жамгIиял хIаракатчагIаздасан гIуцIараб хасаб комиссиялъ халгьаби тIобитIейилан тIалаб гьабулеб буго дица».\nГьединго СалихI ХIажиевас лъазабулеб буго республикаялъул жанисел ишазул системаялда цIакъго гIемер чи хIалтIилев вугила. Дагъистан гIадаб гьитIинаб республикаялда гьанжегIадин 18-ги 19-ги азарго полициялъул хIалтIухъан къваригIунарилан.\nГьелги гьездаса ришват щвезелъун росулел ругила хIалтIуде, амма гьенире росулелъул гьезул лъаялъулги жидерго хIалтIи гьабун бажарулищалиги халго гьабулеб гьечIилан. Гьединлъидал гьединал лъавукъал, жидеца гьабулелъул жаваб кьоларел, гIадлуги къанунги цIунизе кколел гьез жидецаго гьеб хвезабулеб букIиналъ гIадамаз къадру-къимат гьабулеб гьечIила полициялъулазулин тIадежубана полковник СалихI ХIажиевас.


ДАИМ ХУТ1УН ЙИГО НИЖЕР РАК1АЗУЛЪ. - 11 Декабря 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2016 » Декабрь » 11 » ДАИМ ХУТ1УН ЙИГО НИЖЕР РАК1АЗУЛЪ.\nДАИМ ХУТ1УН ЙИГО НИЖЕР РАК1АЗУЛЪ.\n5 декабралда 84 сон т1убалаан нилъер ракьцояй, машгьурай жамг1ияй ва политикияй х1аракатч1ужу, гвангъарай халкъияй поэтесса, публицист Фазу Х1амзатовна Г1алиевалъ.\nИсана т1оцебесеб нухалда к1одо гьабулеб буго гьей гьаюраб къо, жийго Фазуги г1ахьаллъич1ого.\nФазу Г1алиевалъул ц1ар машгьураб буго г1иц1го нилъер улкаялда гуребги, гьеб бахун къват1ибехунги. Гьелъ хъварал 80-ялдасаги ц1ик1к1ун асарал руссинаруна дунялалъул 68 бат1ияб мац1алде. Жиндирго асараздалъун Фазу Х1амзатовнаялъ раг1изабуна Дагъистан, ч1ужуг1адан-маг1арулай,г1акъилай ва т1алаб ц1ик1к1арай эбел, нилъер рукъалъул гъансито ц1унулей зах1матч1ужу.\nТ1убараб г1умру кьуна Фазу Г1алиевалъ Дагъистаналъул литератураялъе хъулухъ гьабиялъе. Гьелъул пероялъукьан арал руго анц1-анц1 т1ахьал, нус-нус журналазул ва газетазул макъалаби, жиделъ нилъер ракьалъул берцинлъи ва к1одолъи, миллияб хасият, г1адатазул бечелъи, нилъер халкъги, йижараб росу-ракьги г1орхъи тун бокьи бихьизабулел. Нилъедаса ят1алъаниги, Фазу Х1амзатовна нилъер киназулго рак1азулъ гвангъараб мат1улъун ц1унун хут1ун йиго.\nГьал къоязда школалъул районазда щиб,культураялъул рукъзабахъ щиб рак1алде щвезаюлей йиго Фазу г1алиева, ц1алулел руго гьелъул асарал, т1орит1улел руго гьелъул г1умруялдасан ва творчествоялдасанконференциял, поэтическиял вечерал.\nТ1адег1анав Аллагьас мунагьал чурун ратаги гьелъул. Нилъее баракатги аниб тун ун ятаги гьей.\nДаимаблъун гьабиялъе г1оло\nНилъер ракьцояй поэтесса Фазу Х1амзатовнаялъул ц1ар даимаблъун гьабиялъе г1оло, нилъер республикаялъул нухмалъулев Рамазан Г1абдулат1иповас т1адкъай гьабуна, Фазу Г1алиевалъул гьит1инаб Ват1аналда-Гиничукь росулъ гьелъул ц1аралда бугеб парк гьабизе. Гьеб бук1ине буго кутакалда берцинаб архитектурияб ансамбль, жинца т1аде рач1арал гьалбадерил ва нилъер районалъул г1адамазул рак1ал рохизаризе бугеб. Гьединго гьеб парк бук1ина бат1и-бат1иял поэтикиял ва творческиял тадбирал т1орит1улеб бак1лъун.


Синаялъул бащдабчIинкIиллъиялда ИГИЛалъ Россиялъул аэроплан бортизабиялда бан, Дагъистаналда ругел изну гьечIого яргъид гIуцIарал къокъабазги жидерго хIалтIи чIаголъизабизе рес бугин абураб баян тIибитIизабуна 20 ноябралда Дагъистаналъул прессаялдасан хIинкъи гьечIолъи чIезабиялъул федералияб хъулухъалъ.\nГьелъул хIисабалда рекъон, республикаялда рагIула гьединаб 12 къокъа. Гьел рахчун рукIине рес бугила мугIрузул мухъаздаги, рохьаздаги, гIиял къайи чIварал бакIаздаги. Гьединго ИГИЛалъе гьа барал изну гьечIого яргъид гIуцIаразулги вугила 800-де гIагарун чи. Гьезул гIемерисел Дагъистан тун къватIир руго, низам цIунулезул баяназда рекъон.\nСириялде рагъизе Дагъистаналдаса аразул къадар 600 чи вугин бицана гьал къоязда «Газета. Ру» - ялъе республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповасги. Цо-цоял анила тIубарал хъизаналгун цадахъгицин. Амма гьабсагIаталда чIезабизе кIолеб бугила Сириялде рагъизе гIадамал ин. Масала, киналго идарабигун, муниципалиял гIуцIабигун цадахъ рекъон гьабулеб бугила бичIчIи кьеялъул хIалтIи.\nГьединаб тадбир тIобитIана гьал къоязда Унсоколо мухъалъул Шамилхъалаялдаги. Гьенив цо мажгиталъул имамас бачараб мисал рекIее гIун бугоан МугIрузул мухъалда республикаялъул бетIерас тарав вакил хисулев ГIамирхан МухIамаддадаевасе.\nГIамирхан МухIамаддадаев: «Цебесеб рузман-къоялъ дун ун вукIана Шамилхъалаялде. Гьенир киналго мухъазда ругел спорталъул бутIабазул нухмалъулелги гIахьаллъун бицунеб букIана къваригIел гьечIел ишаздехун руссинаредухъ лъимал спорталде разаризе кколилан. Гьелъие гIоло волейбол, гугари, самбо, дзюдо батаниги, бокьараб тайпаялъул секциялги рагьизе кколилан.\nГьенибго мажгиталъул имамас бицараб кьучIаб хIадисги бокьана дие цIакъ. МухIамад аварагасда (с.гI.в.) аскIове вачIун вугила цо гIолохъанчи жиндие жигьад гьабизе ине бокьун бугилан. Гьес гьикъун бугила гъосда дур рокъосез щибилан абулеб бугебан. Валлагь гьел цIакъ пашманго ругин, разиги гьечIин жаваб кьун бугила гIолохъанчияс. Гьеб мехалда аварагас абун бугила гьесда мун рокъове айин, дурго гIагарал роххизари бугин дур жигьадилан.\nГьединго диналда рекъон абула, эбелалъул хIатIазда гъоркь бугин алжанилан. Щиб ккелебани лъалареб бакIалде унев чияс щай хIисаб гьабулареб гьелъул? Хадуй гIодулей эбелги тун арав чиясе щиб алжан букIинеб?\nБичIчIи кьеялъул хIалтIи спорталъул чагIазги гьабулеб бугони, мажгитаздаги, школаздаги, культураялъул бакIаздаги гьабулеб бугони, хIалтIи релълъина. Бокьараб рагъ ракълидалъун лъугIулин абураб абиги бугелъулха…».\nЭР: «Сириялде вагъизе арав чиясул инсуца бицана жиндир вас дове унароанин, амма низам цIунулез течIин дов гьанив, аниве-дове цIа-цIан…».\nГIамирхан МухIамаддадаев: «Жакъа къоялда Сириялда хурхун Россиялъул политика кинаб бугебалиги лъалаго лъил эбел-инсуцаха абилеб жиндир васас битIун гьабунин Сириялде инилан? Гьелъие гIиллаби рачинчIого гьезги теларо. Лъаларо, гьеб низам цIунулезулгун дандеккунгутIаби рукIанин абураб жо букIун батизеги бегьула, амма батичIого букIинеги рес буго».\nГьединан къанун цIунулез мех-мехалда гIорхъи бахунеб букIиналъул мисал рехсана ЭР-ялъе Гъизляр мухъалдаса ГIали ГIумаровасги. Гьесул вац ун вуго Сириялде вагъизе. Жал рази гьечIила гьев дове вагъизе иналда, амма низам цIунулезулгун гьесул лъугьарал дандеккунгутIабиги хIатталдаса ун рукIанила. Хадуб ГIалица гьадин бицунеб буго низам цIунулезул рахъалъ.\nГIали ГIумаров: «Гъоз рокъоса иналде ккезарула. Гьединлъидал гIадамаз абулебги буго рохьалъ гьанже чи хутIун ватиларин, гьенире тIуризарулел ругин гьез гIадамалилан. Гьаниб бицунеб букIана терроризмалде данде къеркьезе гIарац тIалаб гьабизелъун Россиялъул хIукуматалде Дагъистаналдасан хитIаб гьабидал, кинаб террорин нужер гьениб бугеб, сихIкъотIи бугилан жаваб кьун бугила гьезие.\nГьедин гIала-гъважа багъаризабулеб буго гьаниб. Масала, ярагъ батанилан хъвай-хъвагIайги гьабун, рачун туснахъ гьарулел руго. Дир вацасесеги гьабуна гьебго жо. Дун гьесул ишалъ адвокатасухъе араб цо анкьалда жанив 55 чи вачIун вукIана жидее кумек гьабеян дир вацасул адвокатасухъе.\nГьел киназдего букIана ярагъ батиялъул гIайиб гIунтIизабулеб. Цо-кIиго анкьида жаниб Гъизляр мухъалда гIадамазухъе рехараб ярагъ бугоан гьеб».\nДагъистаниял Сириялде рагъизе иналъул бициналде тIадруссани, Дагъистаналъул бетIерас «Газета. Ру» - ялъе кьураб доб интервьюялда абулеб буго нагагьлъун гьел дораса тIадруссун рачIани, тIокIалъ кирениги ине бажарунгутIизелъун гьел чагIи паспортаздаса махIрум гьаризе кколилан.