ШАГЬАРАЗУЛ ШКОЛАЛЪУЛ ПРОГРАММА 1-4 КЛАСС » Ассоциация учителей аварского языка\nАУАЯ » Учителасе » Программаби » ШАГЬАРАЗУЛ ШКОЛАЛЪУЛ ПРОГРАММА 1-4 КЛАСС\nШАГЬАРАЗУЛ ШКОЛАЛЪУЛ ПРОГРАММА 1-4 КЛАСС\nавар мацIалъул ва цIалиялъул программаби\nДагъистан республикаялъул лъай кьеялъул ва гIелмияб министерствоялъ тасдикъ гьабураб\nПрограммаби гIуцIана А. Гь. ХIамзатовас.\nБасмаялда рахъизе хIадур гьаруна ХI.С. Вакиловас.\nПрограммы по аварскому языку и чтению для начальных классов городских школ.- Махачкала: ООО «Издательство НИИ педагогики» 2013. – …с.\nООО «Издательство НИИ педагогики», 2013\nМиллияб махIалдасаги, миллияб рухIалдасаги, рухIияб бечелъиялдасаги шагьаралъvл лъимал махIрумлъулел рукIиналда бан, лъайкьеялъул министерствоялъул коллегиялъ хIукму гьабуна гьездаги рахьдал мацI малъизе.\nГьеб масъала гIумруялде бахъинабиялъул мурадалда гIуцIaраб буго байбихьул классазе хIисаб гьабураб гьаб программаги.\nГьелъие кьочIое босун буго гIаммаб лъайкьеялъул гьоркьохъеб школалъул кIиабилеб (№ 2) цIалул план.\nГьелда рекъон, шагьаразул школазул байбихьул классазда рахьдал мацI малъизе бихьизабун буго анкьида жаниб тIоцебесеб классалъе кIи-кIи, кIиабилеб – лъабабилеб классазе лъаб-лъаб сагIат.\nШагьаразул школазул байбихьул классазда рахьдал мацI малъиялъул аслияб мурад буго цIалдохъабазул кIалзулгин хъвавул калам цебетIезаби, гаргазе ругьун гьари ва гьезул гIакълу цIубазаби, ай тIубазе ккола бацIцIадаб литературияб мацIалъ кIалъазе малъиялъул ва гьелъул кьучIалда гIакълу цебетIезабиялъул масъала.\nШагьаралъул школалде рачIуна мадаралда рахьдал мацIалда кIалъалелги, бицунеб жоялъул магIна босизе кIолел, амма кIалъаларел, лъималги. Гьезул цо тайпа буго я мацI бичIчIулареб, яги кIалъалареб. Гьединлъидал, росабазул школазе хIисаб гьабурал программабаздаги цIалул тIахьаздаги рекъон, шагьаралъvл лъималазда мaцI малъизе цIакъго захIмалъулеб буго. Гьебги хIисабалде босун, шагьаразул школазда малъизе бихьизабун буго рахьдал мацIалъул практикияб курс. Гьелъул аслияб масъалалъун буго бицарабги цIаларабги жо эркенго бичIчIулеб даражаялда рахьдал мaцI лъазаби. Малъулел теориялъулал баяналги цIалдохъабазда ричIчIизаризе руго практикияб куцалъ, ай рекIехъе определениял лъазаричIого, сунда щиб абулебали бицине тIамичIого, мацIалъул аслияб роцен хIисабалда рагIабиги предложениялги каламалъулъ хIалтIизаризе ругьун гьарун.\nГьединлъидал авар мацIалъул дарсида учителасулги лъималазулги пикру\nбуссине ккола гIемер хIалтIизарулел рагIаби лъазариялде, гьелги дандран, предложениял гIуцIизе, предложенияздасан хабар херхине ругьунлъиялде (бицунги хъванги). Гьеб масъала тIубаялъ рес кьола бицунебги цIалулебги асаралъул аслияб магIна босизе, рахьдал мацIалъул кьучIалда пикру гьабизе ва, гIенеккарасда бичIчIулеб куцалда, кIалъазе.\nРахьдал мацI малъизе, лъимал данде кIутIула кIи-кIи, лъаблъаб, ункъ-ункъ классалдаса. Гьединлъидал авар мацI малъизе кколеб буго, лъимал свакан хадуб, ахираб - щуабилеб дарсида.\nРасписаниялдаги миллияб мацIалъул дарс тIоцебе лъезе цогидал дарсал кьолел учительзаби разилъулел гьечIо. ГIемерисел школазда щуабилеб дарс кьезе кколеб буго сменабазда гьоркьоб къараб 45 минуталда жаниб. Ункъабилеб дарсидаса къватIире рачIаралго, щуго минуталъулниги перерыв гьабичIого, дарс бачине бажаруларо. ТIaдe бачIунеб сменаялъеги къваригIуна гьедигIанабго заман: дарсиде хIадуризеги классалде цIияб гьава биччазеги. Гьединал шартIазда дарсил заман къокълъулеб бyго 35 минуталде ккезегIан. Гьедин бугелъул дарс бачине ккола жигаралда, цIалдохъабазда чIалгIунареб, чIаголъи цIикIкIараб интересаб формаялда.\nАнлъго сон барал лъимал цIалулеб тIоцебесеб классалда батIи-батIиял хIаялги, чIагояб гаргарги гIемер гьабун, хасго ракIгъолеб, лъимал гъираялда гIахьаллъулеб куцалда дарс бачинчIого чара гьечIо. Гурони, гьел хIалтIуларо.\nБайбихьуда (I-2 классазда) учителас гIатIидго пайда босула лъикIго лъималазда лъалеб гIурус мацIалдаса, рагIабазул мaгIнa баян гьабизеги учителас бицараб ва цIалараб жо бичIчIулеб бугищали бихьизеги. Авар мацIалъ цIалараб яги бицараб тексталъул хIасил бицине бажарулеб гьечIони, жидеда бичIчIараб жо гIypyсалъ бицинеги изну кьела. Гьединго учителас гIурусалъ абурал рагIаби ва предложениял тексталда жанир ратизе ва рахьдал мацIалда цIализе тIадкъала. Авар мацIалда художествияб къагIидаялъ бицараб маргьа, хабар тIyбан лъималазда бичIчIулеб гьечIони, учителас гьел къокъго гIурусалъги такрар гьарила. Гьеблъиялда лъималазда мадаралъе рахьдал мацI лъазегIан, гIатIидго мугъчIвай гьабила гIурус мацIалде.\nКIАЛ3УЛ КАЛАМАЛЪУЛ КУРС\nГIypyc мацIалъе кьурал сагIтазул къадар анкьида жаниб 9 бахунеб батани, авар мацIалъе бихьизабун буго гIицIго 2 caгIaт, ай ункъо-щуго нухалъ дагьго. Гьединлъидал рес гьечIо гIypyc мацIалъул азбука цебе малъичIого. Гьеб лъугIизегIaн, авар мацIалъул кIалзул каламалъул курс тIобитIула. Школазда гIурус мацIалъул азбука (букварь) лъугIула гIага-шагарго 15- 20 марталда. Гьеб мехалде щвезегIан халат бахъуна кIалзул каламалъул курс (разговорные уpo ки). Гьеб курс гIуцIараб буго гIага-шагарго 48-50 дарсидасан.\nБаянаб жо буго, цин цIализе тIамилалде, лъималазда лъазе ккола цIализе ругел рагIабазул ва предложениязул мaгIнa, ругьунлъизе ккола, мукъсанго букIаниги, рахьдал мацIалда кIалъазе, бичIчIизе ккола учителас бицунеб жо ва гьесул амру. Гьеб масъала тIубала кIалзул каламалъул курсалда. Гьединаб хIадурлъи гьечIого, азбука (букварь) цIализе лъимал тIамуни, нилъеца гIeмераб заманги гIадада чIвала ва битIунги бичIчIунги цIалиялъул принципги хъачIго хвезабула. Гьединлъидал слогалги, рагIабиги, предложениялги, текстги авар мацIалда цIализе лъимал ругьун гьарула гIypyc азбука (букварь) лъугIун хадуб, гьеб малъулаго лъарал, абиялъулъ бицинегIан батIалъи гьечIел цого хIарпазде мугъчIвайги гьабун.\nГIypyc азбука лъугIизе лъабго-ункъо анкь xутIapa6 мехалъ, 6-9 дарсида, дагьа-дагьаб заманги кьун (5-I0 минут), суратазулгин хIарпазул таблицаялдасан цадахъго малъула гIyрус алфавиталда гьечIеб, авар мацIалъе хасиятаб I3 гьаракь-хIарп (къ, кь, кI, гь, гъ, гI, лъ, хъ, хь, xI, цI, тI, чI). Лъималазда лъала суратазда цIаралги, гьел цIаразул бетIералда ругел гьаркьал-хIарпалги, гьел цIалулеб куцги. Гьеб хIадурлъиялъул хIалтIи лъугIула гIурус азбука ахиралде щварабго. Гьеб мехалда лъималазда лъикIго лъан букIунa гIурусалъ хъвараб текст цIализе. ТIаде малъарал хасал гьаркьал-хIарпалги гъорлъе ккезарун, цIалдохъабаз байбихьула азбукаялдаса къокъал, магIнаял ва пасихIал текстал цIализе.\nЛъималаз цIалул бажари борхизабула, кIалзул каламалъул курс лъугIун, нахъе хIутIарал дарсазда. Гьенибги аслияб кIвap кьола кIалзул каламалъул курсалда битIун абизе ругьун гьарулел рукIарал гьаркьал-хIарпал (гъ, гь, гI, къ, кь, кI, лъ, хъ, хь, xI, тI, цI, чI) мyxIкaнгo цIалиялде ва хъваялде.\nУчителас художествияб къагIидаялъ лъималазе бицине яги пасихIго цIализе хIисаб гьабурал асарал хутIизегIан, шагьаралъул школазул лъималазе тIасарищизе ккола бичIчIизе бигьаял, къокъал предложенияздасан данде гьарурал пасихIал кучIдул ва харбал. Гьезда гьоркьор 1-2 проценталдаса цIикIкIун ричIчIуларел рагIаби рукIине лъикIаб гьечIо. Гьел рагIабиги рукIине ккола предложениялъул аслияб мaгIнa бичIчIизе квалквал гьабуларел.\nШагьаралъул лъималазе хасго захIмалъула авар мацIалъе хасиятаб I3 гьаракь (гъ, гь, гI, къ, гь, кI, лъ, хъ, хь, xI, тI, цI, чI) битIун бахъизе ва рагIабазда гъорлъ абизе ва цIализе. Гьеб рахъги хIисабалде босун, тIоцебеселдаса байбихьун щибаб классалда гьел гьаркьал-хIарпал битIун рахъиялде ва цIалиялде гIураб кIвap кьела. КъосинчIого, камилго гьеб 13 гьаракь-хIарп цIализеги хъвазеги лъарабго, рачIина геминатал (хIухьелалъул тIаде цуй кутаклъизабун абулел) ва лабиалиял гьаркьал (кIутби цIутIизарун абулел) битIун цIализариялде. Гьелдеги кьезе ккола кидагосеб кIвap. Гьелги дандекъан, цо графикалъул кьучIалда гIуцIарал гIезегIан хIарпал руго, абиялъулъги цо-цо мехалъ пархенцин гьечIел гьаркьал (фонемаби) рихьизарулел. Масала: цoxIo к-гIаламаталъул кьучIалда гIуцIун буго 9 хIарп (кк, къ, кь, кI, кIкI, кв, къв, кьв, кIв). Гьезул щибалъ кинаб гьаракь загьир гьабулебали къосинчIого лъазе захIмалъула, шагьаралъул лъималазе гуребги, лъикIго рахьдал мацI лъалел росабазул цIалдохъабазеги, 8 класс лъугIизегIанги хъвавулъ гьезул кколел гIемерисел гъалатIалги гьел хIарпал къосиналъулъ ва хисун ккеялъулъ pукIунa. Гьединлъидал битIун цIалиялъул иш мухIканго бачине ккола.\nАвар мацIалда цIакъ гIeмep руго геминатал гъорлъ ругел рагIаби. Амма, гьел рихьизаризе, 30 рагIулъги гьезул лугьарал цогидал грамматикиял форма6азулъги гурони хъваларо кIирекъараб хIарп: хх - 8, сс - 5, цц - 4, цIцI - 4, чIчI - 5, лълъ - 4 рагIулъ. Гьезул битIунхъвай гIyцIараб буго шартIия6 къагIидаялъ. Масала: кк, кIкI, чч хъвазе бихьизабун буго рагIулебщинаб бакIалда. Гьедин хъвазе кколаан киналго геминатал. Амма гьел хутIизегIан, цогидал рагIабазулъ кIирекъарал хIарпал хъвазе рихьизарун руго гIицIго мaгIнa хисулел рагIабазулъ: цIe - цIцIe, бесана - бессана, чIвад - чIчIвад, мах - махх, лъар - лълъар. Басмаялъе гьелъул кIудияб caнагIатги экономияги буго. Амма гьедигIанго захIмалъи мацI лъазабулел лъималазеги буго. Гьелъ кIyдияб батIалъи ккезабула цIалиялдаги хъваялдаги гьоркьоб: хъвала – цIар, цIалула - цIцIар, хъвала - росасе, цIалула - россассе, хъвала - росулъ, цIалула - росулълъ ва гь. ц. ЛъикI авар мацI лъалездаги киналго геминатал гъорлъ ругел рагIаби ракIалда чIезаризе кIоларо. Гьединлъидал геминатал хъвараб 30 рагIулги кк, кIкI, чч хIарпазул битIунхъваялъулги таблицаби кидаго лъималазда бихьулеб бакIалда рукIине ккола.\nАвар мацIалъул битIун цIалиялъул (орфоэпиялъул) къагIидаби чIезабураб словарь гьечIо. Гьелъул хIасиллъун ккола цо-цо учительзабазгицин хъван батухъе цIалиялде гIей гьабулеб букIинги. Гьеб буго кIудияб гъалатI. Рехсарал гIунгутIабиги хIисабалде росун, битIун цIалиялде хасаб кIвaр кьезе ккела.\nКIалзул каламалъул курс - 48 caгIaт.\nКIалзул каламалъул курсалъул аслияб мурад буго битIараб литературияб мацIалда кIалъазе лъимал ругьун гьари. Гьеб масъала тIубазе ккани, хIажалъула:\nАвар мацIалъе хасиятал хасал гьаркьал битIун рахъизе, рагIабазулъ гьел абизе бажари;\nРагIабазул батIи-батIиял грамматикиял формабаздаса пайда босизе лъай, гIадатал предложениязда жанир гьел ракъезаризе бажари;\nБатIи-батIиял гIуцIабазул гIадатал предложениял данде гьаризе ругьунлъи;\nГIадатал хабариял предложенияздалъун учителасул суалазе жавабал кьезе бажари;\nЖидецаго суалал кьезе ва гаргаралда гIахъаллъизе лъай;\nУчителасул амру лъималазда бичIчIи ва гьеб тIубазаби;\nУчителасда хадуб такрар гьабун, гIисинал кучIдул рекIехъе лъазари;\nУчителас пасихIго цIаларал яги художествияб къагIидаялъ рицарал маргьабазул, гIисинал харбазул ва кучIдузул мaгIнa бичIчIи ва хIасилалда тIacaн лъурал суалазе жавабал кьезе бажари;\nХабарияб текст предложениязде, предложениял рагIабазде, гьелги гьаркьазде риххизе лъай;\nКалам гIуцIизе, гIадатаб гара-чIвариялъе чара гьечIого хIажатаб 250-350рагIи, гьезул грамматикиял формаби лъай, гьединго батIи-батIияб гIуцIиялъул гIадатал суалиял, хабариял, тIалабиял предложениязул аслиял тайпабаздаса пайда босизе бажари.\nКIалзул каламалъул дарсазул темаби.\nНиж цIалдохъаби. Нижер школа - 3 caгIат.\nа) Р а г I аб и: вас, яс, васал, ясал, цIалдохъаби, лъимал, гьав, гьай, гьаб, гьал, щив? щий? щиб? щал? мун, дун , ниж, бице, абе, такрар гьабе, гIодор чIа, тIаде рахъа, расандизе, васандизе, ясандизе, расанди, салам, кив? кий? киб? кир? гьанив, гьаний, гьаниб, гьанир, цо, кIиго, лъабго, ункъо, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичIго, анцIго..\nб) П р е д л о ж е н и я л: Гьав щив? Гьай щий? Гьаб щиб? Гьал щал?\nГьав вуго вас. Гьай йиго яс. Гьаб буго стол. Гьал руго лъимал. Мун щив? Дун вуго вас. Дун цIалдохъан вуго. Нуж щал? Ниж лъимал руго. Ниж цIалдохъаби руго.\nв) Х и т I а б в а т I а л а б бичIчIи ва гьеб тIубазаби: Дуца абе. Нужеца бице. Киназго такрар гьабе. Цадахъ абе. ГIодов чIа. ТIaдe вахъа. Аида, гIодой чIа. Муса, тIаде вахъа. Салам, лъимал! Салам, учитель! ГIенекке. ГIинтIаме.\nНижер класс - 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: класс, нyцIa, гордо, къед- кулъун, мел, жаниве, жание, жанибе, жанире, къватIиве, къватIие, къватIибе, къватIире, рагье, къай, бакI, парта, стол.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Мyca къватIиве ана. Асма жание ячIана. Лъимал къватIире ана. Жанире рачIана. Яс (вас) къватIие ана. ГIали, нyцIa къай. НуцIа рагье. Учитель, къватIиве ине бегьилищ? Гьабищ гордо? У, гьеб буго гордо. Гьабищ стол? Гуро, гьеб буго доска. Парта киб бугеб? Гьале парта. Парта гьаниб буго. Доска киб бугеб? Доска къеда бан буго.\nЦIалул къайи - 3 сагIат.\nа) РагIаби: дир, дур, нижер, нилъер, тIexь, къалам. къалмал, къалантIар, баркала, бацIцIадаб, цIияб, кинаб? лъикIаб, кIудияб, гьитIинаб, босана, гIодоб лъуна, киб? ине, вачIине, тIад, цебе, аскIоб, нахъа, жаниб, босе, гIодоб лъе, нахъе лъе.\nб) Пр ед л о ж е н и я л: Гьаб къалам дурищ? Лъил ручка гьаб? ТIexь кинаб бугеб? ТIexь киб бугеб? ТIexь цIияб буго. Гьале тIexь. Гьаб къалам дир буго. Тетрадь киб бугеб? Тетрадь буго сталалда тIад. Гьаб класс лъил? Гьаб класс буго нижер. Гьаб буго нижер школа. ТIexь кинаб бугеб? ТIexь, буго цIияб. ТIexь буго берцинаб, бацIцIадаб.\nМина-рукъ ва азбар – 2 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: мина, азбар, гъветI, чали, каву, рукъ, рукъзал, борхатаб, керчаб, кровать, бyсен, юргъан, къандалъо, сагIат, сурат, чирахъ, хьонбакI.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Гьалда цIар щиб? ГъветI кинаб буге6? Азбар кинаб бугеб? Мина кинаб бугеб? Рукъ (рукъзал) кинаб бугеб? Гьалда цIар Ася буго. Гьасда цIар Муса буго. Дида цIар ГIали буго. ГъветI кIудияб буго. Мина бархатаб буго. Бусен бацIцIадаб буго. Азбар кIудияб буго. Азбар бацIцIадаб буго. Азбаралда щиб бугеб? Нужер азбар кинаб бугеб? Чали сундул бугеб? Рокъоб щиб-щиб бугеб? Каву маххул буго. Чали цIулал буго.\nХъизан - 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и:. кIудада, кIодо (кIодоэбел) дахIадада, дахIабаба, эбел, эмен, баба, дада, вас, яс, вац, яц, вацал, яцал, улбул, умумул, маргьа, кепаб, бицине, цIализе, хабар, васасул вac, ясалъул вас, васасул яс, ясалъул яс, рокьула, вокьула, йокьула, гIeнeккун вуго (йиго).\nб) П р е д л о ж е н и я л: Лъил йигей кIодоэбел? Лъил вугев кIудада? ЦIар щиб кIудадада? ЦIар щиб кIодоэбелалда? ДахIададаца щиб гьабулеб бугеб? ДахIабабаца щиб гьабулеб бугеб? ДахIададаца маргьа (хабар) бицунеб буго. Маргьа кепаб буго. Эмен газета цIалулев вуго. Эбел юкъарулей йига. Дуе кIудада вокьулищ? Дуе дахIабаба йокьулищ? ХIалтIулев вуго. ХIалтIулей йиго. ХIалтIулел руго. Дир эмен хIалтIулев вуго. Дир эбел хIалтIулей йиго. Эбелги эменги хIалтIулел руго.\nв) К а л а м г I у ц I и: (Сюжеталъул суратаздасан). Гьай йиго яс. Гьалда цIар Аида буго. Гьей цIалулей йиго тIоцебесеб классалда. Аида школалде ячIана. Жакъа гьей дежурнияй йиго. Ясалъ доска бацIцIана. Цинги тIугьдузде лъим тIунa.\nРасанкIаби - 2 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: къали, ясикIо, расанкIаби, цилтIинчI, зенеро, раса, чу, гама, бел, торгIо, байрахъ, гIанкI, машина, самолет.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Гьаб буго къали. Къали берцинаб буго. Къали кIудияб (гьитIинаб) буго. ГIали къолохъан вуго. Гьале ясалъул ясикIо. ЯсикIо берцинай йиго. Ясалъе ясикIо йокьула. Муса тopгIoгун вуго. Дун тopгIoгун васандула. TopгIo киб бугеб? ТоргIо кинаб бугеб? Гьеб лъил тopгIo?\nв) К а л а м г I у ц I и: (Сюжеталъулал суратазда тIасан суалал ва жавабал). ГьитIинаб хабар данде гьаби: «Гьав вас вуго Муса. Мусал гIемерал расанкIаби руго. Гьесул буго чуги, машинаги, торгIоги, зенеpоги, самолетги, роялги, жирафги. Гьес машинаялда рекIинаруна цилтIинчIги гIанкIги. Цинги, гьелги рачун, свердезе ана.\n«Гьале яс. Гьалда цIар буго Асият. Гьелъул руго гIемерал расанкIаби. Ясалъе бокьула ясикIабигун ясандизе. Гьезие дарс кьола, тIехь цIалула. Къаси ясикIо жиндирго бусада егизаюла. РасанкIабиги жидерго бакIалда лъола.\nПихъал ва овощал – 3 сагIат.\nа) Р а г I а б и: ГъветI (гъутIби), микьир, кокон, курак, ахбазан, жага, гIеч, гени, цIибил, гъацIи, чIеп, бижизе, барщизе, бакIаризе; хъабахъ, хъарпуз, ражи, пер, охцер, картошка, талган, ламадур, капуста, помидор, редиска, пастIан, щитил.\nб) Пр е д л о ж е н и я л: ГъветI киб бижулеб? Пихъ сунда бижулеб? Помидор киб бекьулеб (бижулеб)? ГIеч кинаб бугеб? Жага кинаб бугеб? Гени бижула\nгъотIода. ГъветI бижула ахикь. Гени букIунa чIахIияб, гьуинаб.\nв) К а л а м г I у ц I и (Сюжеталъул суратаздасан хабар данде гьаби).\nГьав вуго вас. Васасул цIар буго Муса. Гьесул кодоб буго чIеп. Гьебги босун, Mуca унев вуго ахикье. Ахикь гъотIода гIеч барщун буго. Мycaцa гIеч бетIана (бакIарана). ЧIеп гIечул цIуна. Гьебги босун, вас рокъове ана.\nГьай йиrо Аида. ЧIепги босун, гьей бахчаялде ана. Гьениб букIана гIурччинаб пер, барщараб капуста, помидор. Ясалъ барщараб помидор бакIарана. ЧIеп цIуна. Гьебги босун, Аида рокъое ана.\nКвен ва кванил цIарагI - 3 caгIат.\nа) Р а г I а б и: чед, ччугIа, хоно (ханал), цIурабакь, рахь (мачIгояб, бетараб), булка, печенаби, конфетал, чайник, ведро, cтaкaн, крушка, гъадаро, самовар, хьаг, чакар, балухъ, тIapc, нус, къоно, гIучI, ханжу, ххaраб, кор, печь, вуссине, вачIине, чурпа, гьекъезе.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Гьаб щиб? Гьаб буго чед. Чед сундул гьабулеб? Чед гьабула ханждал (ххаралъул). Киб бежулеб чед? Чед бежула корониб. Гьаб чед бугищ? ГьечIо, гьеб буго ччугIа. Ролъ киб бекьулеб? Кида гьеб барщулеб? Гьабищ конфета? Гуро, гьеб буго булка. ЧчугIа киб букIунеб? ЧчугIа букIуна ралъдалъ. ЧчугIа ккола ччугIихъабаз.\nв) К а л а м г I у ц I и: (Сюжеталъулал суратазда тIacaн 3-5 предложениялдасан хабар данде гьаби).\nМуса школалдаса вуссана. Гьес кверал чypaнa. Кваназе гIодов чIана. Васас гъудалъ (балухъалъ) чурпа ххyнa. Гьес данде чед кванана. Хадуб гьec носоца котлетал къотIана. Цинги гIочIоца росун, гьел кванана. Хадуб чай гьекъана. Данде печенаби кванана.\nВацги яцги кванан рахъана. Гьез стол бакIарана. Яцалъ цIарагI чурана. Вацас гьеб полотенцаялъ бацIцIана ва шкафалъуб лъуна. Гьезие рацIцIалъи бокьула.\nАраб материал такрар гьаби - 3 caгIaт.\nИнсан ва гьесул лугби. Лъималазул сахлъи цIуни – 3 сагIат.\nа) Р а г I а б и: бетIер, pac, тIоноцI, нодо, гъванща, кьенсер, кьунсрул, къванща, къунщби, гIин, гIундул, бер, берал, мeгIep, кIаркьен, кIаркьаби, гIоно, гIанаби, кIал, кIветI, кIутIби, ца, цаби, мацI, чанагъ, нилъу, габур, щекъер, мукъулукъ, черх, керен, мугъ, хьибил, гъеж, рукь, гIункIрукь, рукьаби, квep, кверал, килищ, килщал, малъ, малъал, чехь, гьод, черх, лага, рохулкъотIи, бох, бохдул, мaxIy, махIаби, xIeтIe, хIатIал, эгъе, угъдул.\nб) Пр е д ло ж е н и я л: Гьаб буго бетIер. Гьаб щиб кколеб? Щай берал къваригIарал? Берал къваригIуна канлъи бихьизе. ГIундул сундуе къваригIунел? ГIундул къваригIуна калам рагIизе. ГIундул (берал) кин цIунизе кколел? Гьабищ xIeтIe? Гуро, гьеб бyго гъеж. Берал щай цIунизе кколел? БотIрол pac кин букIине кколеб? БатIрол рас букIине ккола бацIцIад. Дуца кверал щай чурулел?\nв) К а л а м г Iy ц I и: (Сюжеталъулал суратазда тIacaнсуалал ва жавабал). Хадуб, суалал гьечIого, хабар херхине малъи.\nЦIалдохъанасул къо - 3 caгIат.\nа) Р а г I а б и: радал, зарядка гьаби, бусен (кровать) бакIари, сапун бахи, порошок, щётка, биччараб, черхалъе тимар гьаби, черх лъадари, чвердезе, ралъад, хIор, лъар, рацIцIад хьвадизе, бацIцIад цIунизе, таращ, нух, гьудуллъи, хъвадарулев вуго (йиго), цIалдолев вуго, хIисаб гьаби.\nб) Пр е д л о ж е н и я л: Вас (яс) макьидаса ворчIана (йорчIана). Гьев (гьей) ворчIизавуна (йорчIизаюна) сагIтица. Васас (ясалъ) черхалъе тимар (зарядка) гьабуна. Хадуб бусен бакIарана. Гьес (гьелъ) гьумер-кIал чурана, цаби рацIцIана. Васас (ясалъ) щиб гьабулеб бугеб?\nв) К а л а м г I у ц I и: (Сюжеталъулал суратазда тIacaн учителас лъурал суалазе тIубарал предложенияздалъун жавабал кьезе ругьун гьари). 3-5 къокъабго предложениялдасан хабар херхине малъи.\nРетIел-хьитал - 3 сaгIaт.\nа) Ра г I а б и: щвата, щватаби, гурде, гурдал, хъабарча, хъубчул, тIагъур, тIаргъал, тIажу, тIажал, квелъел, квелъелал, кIаз, кIазал, майка, пальто, къокъаб, бихьиназул, руччабазул, васазул, ясазул, ретIине, бахъизе.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Васас (ясалъ) щиб гьабулеб бугеб? Васас щватаби ретIунел (рахъулел) руго. Пальто (хъабарча) кида peтIунеб? Хъабарча щай ретIунеб? Хъабарча peтIунa черх хинлъизе. Щватаби щай ретIунел? Щватаби peтIуна хIатIал хинлъизе.\nв) А м р у б и чI чI и в а гь е б тI у б а з а б и: Пальто peтIe (бахъе). Хъабарча (пальто) магIида бай. РетIел peтIe (бахъе). РетIел хисе.\nг) К а л а м г I у ц I и: (Сюжеталъулал суратаздасан хабар гIуцIизе ругьун гьари).\nХIалтIул на спорталъул тIагIалаби – 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: гIащтIи, къотIизе, бичIизе, баччизе, сокIкIине, мачIу къазе, хъвалхьине, хъухъадиро, хъухъазе, квapтIa, кIутIизе, кьабизе, бекизе, чанагъ, хъещтIезе, цIазе, бачине, рекIине, кIвекьмахх, къотIизе, лъутIизе, иту, кьабизе, бахъизе, конькаби, лыжаби, клюшка, шайба, ракета, хIазе.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Гьаб щиб тIагIел? Гьаб буго гIащтIи. ГIощтIоца щи6 гьабулеб? ГIощтIоца цIул бичIула, къотIула, хъвалхьуна. Гьаб щиб кколеб? Гьeб буго хъухъадиро. Хъухъадиро сундуе къваригIунеб? Хъухъадиро къваригIуна цIул хъухъазе, хъарщи бахъизе. Инсуцаги васасги щиб гьабулеб бугеб? Инсуцаги васасги цIул хъуxъалеб буго.\nв) К а л а м г I у ц I и: 1. ЦIул хъухъалеб, бичIулеб ва мачIу къалеб сураталда тIaсaн суалазе жавабал кьезе ва гьитIинаб хабар гIуцIизе ругьун гьари.\nРукъалъул хIайванал ва хIанчIи - 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: куй, чахъу, кьeгIep, гIи, цIцIе, дегIен, бурутI, чу, гIала, тайи, барти, xIaмa, кIepт, гIорцIен, варани, бугъа, оц, гIaкa, бече, баси, гIачIар, гьой, гважи, таращ, кету, катитIинчI, хъаз, хъазил тIинчI, ордек, ордекалъул тIинчI, хIелеко, гIaнкIу, гIанкIудал тIинчI, гургуралъул тIинчI, микки, маккал\nб) Пр е д л о ж е н и я л: Щиб кин ахIдолеб? Бугъа бубудула. Чахъу гъадула. ЦIцIе э-эула. ГIaкa гIергIедула. ХIелеко гIегIедула. Кету мимидула. Хъаз гагадула. Ордек къвагъдола. ТIанчIи чIикIдула. ГIaкдaцa щиб кьолеб? ГIaкдaцa рахь кьола.\nв) К а л а м г I у ц I и: Сюжеталъулал суратазда тIacaн лъурал суалазе битIарал тIубарал жавабал кьезе ругьун гьари. Гьезда тIacaн къокъаб хабар херхине ва бицине малъи.\nГIалхул хIайванал ва хIанчIи – 2 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: ритIучI, ци, цер, бацI, гвангва, гIужрукъ, хъабан, багIнас, бакьуч, цIиркъ, гъаплан, гъалбацI, сайгак.\nб) Пр е д л о ж е н и я л: РитIучIалъ щиб кваналеб? РитIучIалъ кванала хер, тIaмax, михIи. БацIица щиб кваналeб? Гвангваялъ щиб кваналеб? Сунца ритIучI тушманалдаса цIунулеб? ГIужрукъил тIoм зазихараб щай бугеб? Гвангаялъе керчаб кIудияб рачI щай къваригIараб?\nв) К а л а м г I у ц I и: бацIил, ритIучIил, царал, цидул хIакъалъулъ 3-5 предложениялдасан гIуцIарал харбал херхине малъи (бицун). Масала: «Гьаб бyгo цер. Гьелъул буго ункъо бох, керчаб рачI, гъуцIарал гIундул. Цер букIуна гIалхуда. Гьелъ чан гьабула гIисинал рухIчIаголъабазде ва хIанчIазде. Щвани гIанкIуги хъамула. Цер буго берцинаб, сихIираб жанавар».\nНилъер шагьар - 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: къватI, авал, майдан, парк, бульвар, кIитIалаял, щутIалаял, ичIтIалаял, анцIила кIитIалаял, минаби, вокзал, автобус, троллейбус, тукен, базар, бичизе, басизе, рекIине, рещтIине, лъалхъизе, ине, багIараб, тIогьилаб, гIурччинаб, канлъи (чирахъ), шагьар, къватIжубай, къватIбахин.\nб) Пр е д л о ж е н и я л: Гьаб буго шагьар. Гьаб буго щагьаралъул къватI. Нилъ руго шагьаралъул къватIахъ. Киб бугеб щутIалаяб мина? Кинаб канлъи (чирахъ) бакараб? Бакана багIараб канлъи. КъватI бахине бегьулищ? Бакана гIурччинаб канлъи. Нилъеца къвaтI бахине бегьулищ? Нилъер шагьаралда цIap щиб? Нилъер школа кинаб къотIноб бугеб?\nв) К а л а м г I y цI и: Шагьаралъул къотIноб гара-чIвари гьабила къватI бахине кколеб куцалъул, къотIносан хьвадизе кколеб куцалъул хIакъалъулъ.\nXасел ва хасалил рекIелгъеял- 3 caгIaт.\nа) Р а г I а б и: хасел, хасало, гIазу, балеб буго, гIазул xIyлaби, гIемераб, хъещтIеро, квач, цIорой, хъещтIизе, цIер, гIазуречIчIи, гIазyл ясикIо, гoxI, гохIдоса гъоркье, конькаби, лыжаби.\nб) П р е д л о ж е н и я л: Хинаб ретIел кида ретIунеб? Хасел бачIана. Лъеда цIep чIвана. Лъималаз хъещтIеро гьабуна. Васалги ясалги конькабазда (чанагъазда, лыжабазда) хъещтIолел руго. ХъещтIеро сундул бугеб? ХъещтIеро буго гIазул (цIорол).\nв) К а л а м г I у ц I и: сюжеталъулал суратазда тIacaн гIисинал харбал херхине малъи.\nЦIализе ва хъвазе ругьун гьари - 20 caгIат.\nГIypyc букварь (азбука) лъугIизегIан, цIалиялъул рахъалъ лъималазул лъугьараб бажариялде мугъчIвайги гьабун, циндаго байбихьула слогал, рагIаби ва предложениял цIалиялде. Гьелъие гьабила гьадинаб хIадурлъи:\nГIурус букварь лъугIизе жеги лъабго-ункъо анкь букIaгo, байбихьула гIypyc мацIалда гьечIел, авар мацIалъе хасал гьаркьал-xIapпал малъизе. КIалзул каламалъул курсалда лъимал ругьун гьарула гьел гьаркьал гъорлъ ругел рагIаби битIун абизе. Гьанже гьел гьаркьал рихьизарулел хIарпал лъазари ва ритIун цIализе малъи буго аслияб масъала.\nЦебеккунго хIадурула 13 хасаб гьаракь-хIарпги щибаб гьеб гьаракь-хIарпалдаса цIap байбихьулеб предметалъул суратги бахъараб гьадинаб таблица:\nХIадурлъиялъул заманаялъ щибаб дарс байбихьула цадахъгоги, кьералккунги, цо-цоккунги таблицаялда ругел гьаркьал-хIарпал такрар гьариялдаса, цIакъго кIвap кьола графикаялъул рахъалъ релълъенлъи бугел гьаркьал-хIарпал мyxIкaнго абиялде (5-7 минут). КъосинчIого киназдаго 13 гьаракь-хIарп лъарабго, байбихьула слогал, рагIаби ва предложениял, хадуб текстал цIализе. Байбихьула азбукаялдаса яги учителас кьурал хасал карточкабаздаса текстал цIализе.\nЦIалараб текст предложениязде биххизе малъула. Гьеб бажарараб мехалъ, предложениял рагIабазде, рагIаби слогазде ва гьаркьазде риххизе ругьун гьарула. Гьеб хIалтIи бачуна цIалул сон лъугIизегIан, санагIатаб текст, предложение, рагIи дандчIварабго, дарсил дагьа-дагьаб заманги кьун.\nТаблица хIалтIизабизе ккола, къосинчIого тIубанго авар алфавит лъазегIан. Гьелдаса пайда босула гIинзул диктант тIобитIулелъулги суалазе жавабал хъвалелъулги. Графикалъул рахъалъан авар алфавит захIматаб букIиналда бан, таблицаялдаса пайда босула 2-4 классаздаги. 13 гьаракь-хасаб хIарп къосинчIого цIализе бажаризегIан, слогазул таблицаги хIалтIизабизе мустахIикъаб буго:\nИргадал 13 гьаракь-хIарпалъул карточкаби лъола бухчиниб, ва цIалдохъабаз гьеб гьаракь-хIарпалъул лъугьунелщинал слогал цIалула. Гьелдаса рачIуна рагIаби ва предложениял цIалиялде.\nЦIалул дарсида заман батула фонетикияб, грамматикияб анализ гьабизе, каламалъул щибаб гьаракь битIун абиялде, щибаб хIарп битIун хъваялде, рагIабазул тIабигIат баян гьабиялде, гьезие суалал лъеялде. Щибаб дарсида 5-6 минут, санагIaт ва бакI бихьун, гьединаб хIалтIиялъе кьола.\nГрамматикаялъул дарсида битIун ва пасихIго цIалиялде ва хъваялде, предложениязул мaгIнa бичIчIизабиялде, цIалдохъаби гаргадизе ва хабар гIуцIизе ругьун гьариялде кидагосеб кIвap кьола.\nКIалъазе малъулел дарсаздаго гIадин, гIатIидго калам цебетIезабизе рес букIинчIониги, гьеб хIалтIи гьоркьоб къотIизе теларо. Цо ккураб тартибалда, тIадруссун такрар гьарула малъарал темаби. Босизин «ГIалхул хIайванал» абураб тема. Гьанжесала кIвap кьела щибаб сураталда тIacaн гара-чIвари гьабиялде, хадубго гьитIинаб хабар херхиналде. Масала:\n- Гьаб щиб кколеб? - Гьаб буго ритIучI.\n- Кинаб ритIучI гьаб бугеб? - Гьеб буго чараб ритIучI.\n- РитIучIалъул щиб-щиб бугеб? - РитIучIалъул руго гIаркьахарал, берцинал\nлълъурдул, гучал бохдул, кIудияб черх.\n- РитIучI киб букIунеб? - РитIучI букIуна гIалхуда, рохьазда.\n- Щиб гьелъ кваналеб? - Гьелъ кванала хер, гъотIол тIамах.\nЦинги, суалалги гьечIого, ритIучIил хIакъалъулъ къокъаб хабар гIуцIизе тIамила.\n«Гьале чараб ритIучI. Гьелъул руго берцинал лълъурдул, гyчал бохдул, кIудияб черх, чараб тIом. РитIучI букIуна гIалхуда, рохьазда. Гьелъ кванала хер, гъотIол тIамах. РитIучI буго берцинаб гIалхул хIайван».\nГьеблъиялда калам гIуцIиялъул хIалтIи гьабула сюжеталъулал суратазда тIасанги. Щибаб дарсида калам цебетIезабиялъул хIалтIуе 10-15 минут кьезе мустахIикъаб буго. Калам гIуцIиялъул ва цебетIезабиялъул хIалтIи гьоркьоб къотIичIого бачине ккола киналго байбихьул классазда.\nТIоцебесеб классалъул цIалдохъабазе щвезе кколеб\nлъай на гьезул лъугьине кколеб бажари.\nа) Гаргазе ругьун гьариялъул рахъалъ:\nУчителас рицарал ва цIаларал гIисинал, бигьаял харбазул аслияб магIна босизе. Учителасда хадуб такpap гьарун, кучIдул рекIехъе лъазаризе.\nБицараб маргьаялъул ва хабаралъул хIасилалда тIacaн кьураб 1-2 суалалъе жаваб гьабизе (бичIчIун букIин лъазе, гIурусалъ бицинеги изну кьезе бегьула).\nМалъарал тайпабазул предложенияздалъун авар мацIалъ кIалъазе, суал лъезе, суалазе жавабал кьезе.\nУчителасда ва цоцазда хIажатаб жо гьикъизе ва цIехезе.\nПредложениял цоцалъ херхун, хабар гIуцIизе. Масала: «Гьале Асият. Гьей уней йиго школалде. Гьениб яс цIалдана, хъвадаpaнa, гьелъ хIисаб гьабуна».\nРагIабазул грамматикияб форма хисизабун, предложениял абизе (Яс кьурдулей йиго. Вас кьурдулев вyго. Васалги ясалги кьурдулел ругo). Кин? киб? Кинаб? абурал суалазе жаваблъун рачIунел рагIаби тIаде журан, кьурал предложениял тIиритIизаризе.\n3-6 къокъаб предложениялдасан данде гьабураб хабар бицине.\nУчителас гIуцIараб гIадатаб гара-чIвариялда гIахьаллъизе. Сюжеталъулал суратазда тIacaн гьитIинабго хабар херхине.\nБитIун, чвахун, тIубарал рагIабиккун, предложениязда гьоркьоб лъалхъиги гьабун, букваралдаса текстал цIализе.\nГьитIинабго хабарияб текст предложениязде, предложениял рагIабазде риххизе.\nБицунлъиялде гIураб хIадурлъи гьабун хадуб, кIиго-лъабго суалалъе жавабал хъвазе.\nДоскаялдаса ва тIехьалдаса, тIаде балагьун, хъвазе ва хъвараб жо битIун цIализе.\nМинуталда жаниб I20 хIарпалдасан гIуцIараб, гIага-шагарго 20-26 рагIи бугеб бигьаяб текст цIализе.\nРекIехъе лъазарулел кучIдул рукIине ккола лъималазул гIумруялда хурхарал, пасихIал, бигьаго ракIалда чIолел. МоцIида жаниб цо-цо, кIи-кIи кечI лъазабула лъималаз. Гьезул кIодолъи 68 мухъалдаса кIудияб букIине лъикIаб гьечIо. РукIине ккола бигьаяб роцада (7 ва 8 слогазул) хъварал.\nб) ЦIализе ва хъвазе ругьун гьариялъул рахъалъ:\nАвар мацIалъул гьаркьазулги гьезда данде кколел алфавиталъул хIарпазулги цоцаздехун бугеб хурхен. Цо графикалъул кьучIалда гIуцIарал (х-х, хъ, хь, xI, хв, хъв, хьв, ххв)хIарпаздаги гьез кьолел гьаркьаздаги гьоркьоб батIалъи;\nГIypyc мацIалъул дарсазда щвараб лъаялде ва бажариялде мугъчIвайги гьабун, гъ, гь, гI, къ, кь, кI, хъ, хь, xI, лъ, тI, цI, чI гьаркьал-хIарпал ва гьездасан лъугьарал слогал ва рагIаби битIун цIализе ва хъвазе;\nЛабиалиял гьаркьал гъорлъ ругел рагIаби битIун цIализе ва хъвазе;\nПрактикияб къагIидаялъ предложениялда жанир ругел рагIабазе суалал лъезе (щиб? щив? щий? щал? кинав? кинай? кинал? лъица? сунца? лъие? сундуе? лъида? сунда? щиб гьабураб? щиб гьабулеб бугеб? щиб гьабизе бугеб?);\nПредложениялда хадуб тIaнкI яги суалияб ишара лъезе. Предложение кIудияб хIарпалдалъун байбихьизе;\nСураталда тIacaн лъурал суалазе жавабал кьезе (бицун).\nФОНЕТИКА, ГРАММАТИКА, БИТIУНХЪВАЙ\nВА КАЛАМ ЦЕБЕТIЕЗАБИ.\nКIиабилеб – ункъабилеб классазда авар мацI малъизе рихьизарурал сагIтал цIалиялъеги грамматикаялъеги бащад гьарун рикьизе мустахIикъаб буго, щибалъе 51 дарс кколеб хIисабалъ.\nГрамматикияб курс гIуцIун буго ункъо бутIаялдасан: «Фонетика (Гьаркьал ва хIарпал)», «РагIи (Каламалъул бутIаби)», «Предложение» ва «Калам гIуцIи». Гьеб ункъабго рахъ рекъон цадахъ бачине тIадаб буго учителасда. Щибаб дарсида тIобитIизе ккола гьеб ункъабго рахъ жанибе бачараб практикияб хIалтIи: лъимал ругьун гьарула гьаркьаздасан рагIабиги, рагIабаздасан предложениялги, гьездасан хабарги гIуцIизе. Гьединго малъизе ккола текст предложениязде, гьелги рагIабазде, рагIабиги магIнаял бутIабазде ва гьаркьазде риххизе.\nТIоцебесеб ва кIиабилеб классалда, терминалги абичIого, определение кьечIого, суалазул кумекалдалъун, лъимал ругьун гьарула предметияб цIар, цIарубакI, прилагательное, глагол каламалъулъ хIалтIизаризе. Лъабабилеб ва ункъабилеб классалда, терминалги кьун, гьелго каламалъул бутIаби дагьалги гъваридго малъула. Глагол заманазде хисизабизе, предметияб цIар ва цIарубакIал пажазде сверизаризе, гьединго прилагательноял жинсалде ва гIемерлъул формаялде хисизаризе жеги гIатIидго ругьунлъула.\nБерцинго хъваялъе программаялда кьураб хасаб заман гьечIо.\nГIypyc мацIалъул дарсазда бацIцIадго хъваялде гIураб кIвap кьолелъул, учителас тIадчIей гьабула цIалдохъабаз хъвалебщинаб жо берцингоги бацIцIадгоги букIинабиялде. ХIажатазе тетрадазда мисалияб хъвай-хъвагIайги гьабун, лъималазул хатI куцай берзукьа биччаларо.\nБитIун хъвазе ругьун гьари.\nКIалъазе, гаргадизе, цIализе ва бицине ругьун гьариялда цадахъ лъималазда малъула баянго жидерго пикру кагътиде босизе. Авар мацIалъул грамматикаялдаса чара гьечIого хIажатал баянал практикияб къагIидаялъ малъиялда цадахъ лъималазда лъазе кколa битIунхъваялъул къагIидабиги цo-цо лъалхъул ишараби лъезеги. Масала, глагол ункъабго заманалъул формаялда ва предметияб цIap гIадатал падежазда хIалтIизабизе ругьун гьарулаго, глаголазул ва падежазул ахиразул битIунхъвайги малъила гьебго практикияб къагIидаялъ. Абизин, геминатал рагIулел рукIаниги, падежазул ахиразулъ гьел рихьизаризе кIирекъарал хIарпал хъваларо. Гьел хъвалел рагIабазул таблицаги кидаго цIалдохъабазда (2 классалда ва хадубги) цебе бан букIина. Гьединго рикIкIеназул ахиралда  ГО хъвазе ругьун гьарула. ЗахIматал рагIабазул сияхIги букIуна къеда бан яги гьезул тетрадазда хъвазабун. Киналго захIматал рагIабазул список кьезе рес букIунарелъул, учителас лъималазе кидаго хIажатаб кумек гьабула. Бер цIодорлъиялъе тIаде балагьун хъвазабун, гIин цIодорлъиялъе диктантал тIоритIун, битIунхъваялъул рахъалъ бажари борхизабула. Гьелдаго цадахъ тIадчIун ругьун гьаризе ккола изложениял ва сочинениял хъвазеги. Аслияб къатIидаялъ гьел рукIуна ругьунлъиялъул хIалтIаби. Цин цебе киналго лъималазда лъазе ккола цIалараб тексталъул хIасил бицине, кьураб темаялда (сураталда) тIacaн хабар херхине. Бицунлъиялда киназухъанго бажарулеб бихьараб мехалда, тIадкъала хъвазеги. Ункъо-щуго кIалзул изложение (сочинение) гьабун хадуб, цо-цо хъвавулги тIобитIула. Гьединаб мухIканаб хIадурлъи гьечIого, изложение яги сочинение (хабар) хъвазе шагьаралъул лъимал тIамизе бегьуларо. Хъвалеб мехалъги, учителас хIажатазе кумек гьабула рагIи тIасабищизе, предложениял магIнаялда гIуцIизе, ракIалда чIолареб хIарп хъвалеб куц бихьизабизе.\nГрамматикаялъул дарсазда тIоритIулел киналго хIалтIабазул аслияб мурад буго кIалзулабгин хъвавулаб калам цебетIезаби.\nБерцинго хъваялъе, хатI куцаялъе хасаб заман бихьизабун гьечIо. Гьединлъидал, учителас щибаб дарсида берцинго ва бацIцIадго хъваялде кидагосеб кIвap кьола. Тетрадазул хал гьабулаго, хатIалъул хашлъи тIагIинабиялде руссарал ругьунлъиялъул тIадкъаял кьола, мисалиял хIарпал ва рагIаби рихьизарула. Щибаб хIалтIи берцинго ва бацIцIадго хъвазе кколеблъи бичIчIизабула лъималазда хъвадаризе тIамулелщинахъе.\nГьаркьал ва хIарпал - 26 сагIат.\nРагьарал ва рагьукъал гьаркьал. РагIабазулъ гьел paтIaрахъизе лъай. ТIоцебесeб классалда малъараб материал такрар гьаби.\nГрафикалъул рахъалъ релълъенлъи бугел, цо халипаялъул кьучIалда гIуцIарал батIи-батIиял гьаркьал рихьизарулел хIарпал. КъосинчIого рагIабазулъ гьел битIун абизе, цIализе ва paтIa гьаризе лъай:\n1) г, гъ, гь, гI;\n2) х, хх, хъ, хь, xI;\n3) к, кк, къ, кь, кI, кIкI;\n4) л, лъ, лълъ;\n5) ц, цц, цI, цIцI;\nГеминатал (хIухьелалъул тIадецуй кутаклъизабун абулел) ва гьел рихьизарулел хIарпал.\nЛабиалиял (кIутIби цере цIутIизарун рахъулел) гьаркьал ва гьел рихьизарулел хIарпал:\n1) кв, ккв, кIкIв, кьв, къв;\n2) хв, хьв, хъв;\n3) гв, гьв, гъв;\n4) св, щв, чв, чIв, кв, цIв.\nЛабиалиял гьаркьал гъорлъ ругел рагIаби битIун цIализе ва хъвазе бажари.\nСлог. Ударение. РагIи слогазде бикьизе ва слогалккун рагIул бутIаби цIияб мухъиде росизе ругьун гьари. Ударениялъул кIвар ва гьеб лъезе бажари. Гьамза (ъ) гьаракь. Гьелъул хаслъи.\nРагIи - 11 cагIaт.\nКаламалъул бутIабазул цIарал абичIого, практикияб къагIидаялъ гьезул грамматикиял гIаламатал лъазари.\nПредметияб цIар. (Щиб? щив? щий? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIунел рагIаби).\nПрилагательноял. (Кинаб? кинав? кинай? кинал? абурал суалазе жаваблъун рачIунел рагIаби).\nГлагол. (Щиб гьабураб? щиб лъугьараб? щиб гьабулеб бугеб? щиб лъугьунеб бугеб? щиб гьабизе бугеб? щиб гьабилеб? абурал суалазе жаваблъун рачIунел рагIаби).\nСуалазул кумекалдалъун предложениялда жанир предметиял цIарал, прилагательноял, глаголал ратIарахъизе ругьун гьари. Практикияб къагIидаялъ киб? кибе? кида? абурал суалазе жаваблъун рачIунел рагIаби жидерго каламалъулъ хIалтIизаризе бажари.\nПредложение - 6 caгIaт.\nПрактикияб къагIидаялъ хабариялги, суалиялги, тIалабиялги предложениял, магIнаялде балагьун, ратIарахъизе, жидецаго гIуцIизе ва каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nПредложениялъул авалалда кIудияб хIарп хъвазе, ахиралда лъалхъул (тIaнкI, суалияб, ахIул) ишараби лъезе ругьун гьари. Логикияб суал лъезе малъи, ай магIнаялъул, бакIлъи тIаде кколеб рагIи гьаркьил тIадецуялдалъун батIабахъизе ругьун гьари. Мунищ рокъов вукIapaв? Рокъовищ мун вукIapaв? Мун pокъов вукIaравищ? Яги: Дун ана Москваялде. Москваялде ана дун. Ана дун Москваялде.\nКалам цебетIезаби – 8 сагIат.\nГьитIиналго хабариял текстал предложениязде риххизе. Цоцаздехун предложениязул бугеб магIнаялъулаб, заманалъулаб, тартибалъулaб хурхен практикияб къагIидаялъ лъималазда бичIчIизаби.\nТексталда кколел аслиял лъугьа-бахъинал ракIалда чIезаризе ругьун гьари. Киназго цадахъ къокъаб план гIуцIизе бажари.\nГьитIинабго хабаралъул гIатIидгоги къокъгоги хIасил бицине ругьун гьари.\nСюжеталъулал суратазда тIacaн учителас лъурал суалазе жавабал кьезе лъай. Хадуб, суалалги гьечIого, хабар херхине кIвей (3-4 предложениялдасан гIуцIараб).\nГьаркьал ва хIарпал.\nГIицIго авар мацIалъе хасиятал рагьукъал гьаркьал (гъ, гь, гI, къ, кь, кI, лъ, хъ, хь, xI, тI, цI, чI), геминатал ва лабиалиял гьаркьал битIун рахъиялъулъ лъималазул кколел гIунгутIaби тIагIинариялда тIад хIалтIила тIубараб цIалул соналъ. РагIаби гьаpкьaздe ва слогазде риххиялъул бажари жеги камил гьабила. Гьел хIалтIаби тIоритIила, цIалулги грамматикаялъулги дарсазда дагьа-дагьаб заманги кьун.\nРагIул гIуцIи - 5 caгIaт.\nАхиралъул, аслуялъул, кьибилалъул ва суффиксалъул хIакъалъулъ гIаммаб баян кьей. Практикияб къагIидаялъ рагIи магIнаял бутIабазде биххизе ругьун гьари. Аслуялъулъ кколел гьаркьазул хиса-басиязулгун лъай-хъвай гьаби.\nПредметияб цIар - 9 caгIaт.\nПредметияб цIаралъул хIакъалъулъ авалияб баян.\nГIаммал ва хасал предметиял цIарал. ГIypyc мацIалъул дарсазда щвараб лъаялде мугъчIвайги гьабун, практикияб къагIидаялъ хасал цIаразул битIунхъвай такрар гьаби.\nПредметиял цIаразул жинс, цолъул ва гIемерлъул форма. ГIyрус мацIалъулги авар мацIалъулги грамматикиял жинсазда гьоркьоб бугеб батIалъи.\nГIадатал падежазда ругел предметиял цIаразе суалал лъезе ругьун гьари, падежазул цIаразулгун лъай-хъвай гьабичIого. Масала: Инсуца рукъ бана. (Лъица? щиб?) Булбулалъул бакъан рагIула. (Сундул? щиб?). Эбелалъе вас вокьула. (Лъие? щив?). Устарас ганчIил къед гьабуна. (Лъица? сундул? щиб?).\nПрилагательное - 5 cагIaт.\nПрилагательноялъул хIакъалъулъ авалияб баян. Гьелъие лъолел суалал. Жинсалде ва цолъул-гIемерлъул формаялде прилагательное хисулеб куц. Гьелъул жинсиял гIаламатал практикияб къагIидаялъ лъималазда ричIчIизари (беpцинаб цер, берцинав вас, берцинай яс, берцинал васал, ясал, цурдул). Жидерго каламалъулъ предметияб цIаргун прилагательное рекъезабизе ругьун гьари.\nГлагол - 9 сагIат.\nГлаголалъул хIакъалъулъ авалияб баян.\nГьелъие лъолел суалал. Глагол заманазде хиси. Глаголалъул жинсиял гIаламатал. Предметиял цIаралгун рекъон ккезарун, каламалъулъ глаголал хIалтIизаризе малъи.\nРикIкIен 2 сагIат.\nРикIкIеналъул хIакъалъулъ авалияб баян.\nГьелъие лъолел суалал. Къадаралъул ва иргадул рикIкIенал практикияб къагIидaялъ лъазари. Цо-цо рикIкIеназул битIунхъвай.\nПредложение - 17 caгIaт.\nХабарияб, суалияб, тIалабияб ва ахIул предложениялъул xIaкъалъулъ баян. МагIнаялде ва абиялде балагьун, тексталда жанир гьел paтIa гьаризе лъай.\nПредложениялъул бетIерал членал. Суалазул кумекалдалъун гьел ратIа рахъизе ругьун гьари.\nПредложениялъул бетIерал гурел членазе суалал лъезе ругьун гьари (гьел членазда цIаралги абичIого).\nСуалазул кумекалдалъун бетIерал гурел членалги тIаде журан, предложениял тIиритIизариялъул хIалбихьи жеги камиллъизаби.\nУчителасул кумекалдалъун киназго цадахъ къокъабго хабарияб тексталъул аслияб мaгIнa жанибе бачараб гьитIинаб план гIуцIизе ругьун гьари. Планалда рекъон, тексталъул хIасил бицине (кIалзул изложение гьабизе) бажари. Бицунлъиялда бажарараб мехалъ, хъвазеги ругьун гьари.\nСюжеталъул суратазда тIacaн гьитIиналго, ай 4-6 гIадатаб предложениялдасан данде гьарурал харбал херхине лъай (бицунги хъванги).\nЖидер расандабазул, рекIелгъеязул, гьудул-гьалмагъзабазул хIакъалъулъ къокъго бицине бажари. Цинги суалазе жавабал хIисабалда хъвазеги лъай.\nКалам гIуцIизе ругьун гьариялъе программаялда хасаб заман бихьизабуларо. ЦIалулги грамматикаялъулги щибаб дарсида гьелъ кквезе ккола аслияб бакI: рагIул нахърател бечед гьаби, гьелги дандран, предложениял гIуцIи, предложенияздасан хабар херхине бажари (бицунги хъванги) ккола авар мацIалъул дарсазул аслияб мурад.\nГьаркьал па хIарпал.\nАвар мацIалъе хасиятал гъ, гь, гI, къ, кь, кI, хъ, хь, xI, лъ, тI, цI, чI, гьединго геминатал ва лабиалиял гьаркьал битIун рахъияда ва гьел рахьизарулел хIарпал битIун хъваялде тIaд гьабулеб хIалтIи гьоркьоса къотIизе теларо. Хасаб заман гьелъие бихьизабун гьечIо, амма, цIалдохъабазул кколел гъалатIазде балагьун, тIад-тIад pyссун, гьел такрар гьарула.\nПредметияб цIар - 16 caгIат.\nЦересел классазда малъараб материал такрар гьаби.\nМагIнаялде балагьун, предметияб цIаралъул жинс батIа бахъизе ругьун гьари. ГIурyc мацIалда дандеккун, авар мацIалда грамматикияб жинсалъул бугеб батIалъи практикияб къагIидаялъ лъазаби.\nПредметиял цIарал - падежазде сверулеб куц баян гьаби:\nАслияб падеж - щив? щий? щиб? щал?\nАктив падеж - лъица? сунца?\nХаслъун падеж - лъил? с.ундул?\nКьовул падеж - лъие? сундуе?\nЖинда падеж - лъида? сунда?\nПадежазул ахиразул битIун цIали ва хъвай практикияб къагIидаялъ лъималазда лъазаби.\nСуалазул кумекалдалъун бакIазул падежазулгун практикияб лъай-хъвай гьаби: лъида? сунда? лъилъ? сундулъ? лъикь? сундукь? лъихъ? сундухъ? ва гь. ц.\nЦересел классазда малъараб материал такрар гьаби. Прилагательноял предметияб цIаргун жинсалъулъ ва формаялъулъ рекъезарун, жидерго каламалъулъ хIалтIизаризе малъи.\nЦIарубакI - 5 сагIат.\nГьумералъул цIарубакIазулгун практикияб къагIидаялъ лъайхъвай гьаби. Предметиял цIаразул бакIалда цIарубакIалги лъун, предложениял хисизаризе ругьунлъи. ТIоцебесеб, кIиабилеб ва лъабабилеб гьумералъул цIарубакIал жидерго каламалъулъ хIалтIизаризе бажари. ГIуруc мацIалъул цIарубакIазда дандеккун, авар мацIалъул цIарубакIазул батIалъи баян гьаби: мы - ниж, нилъ; он - гьев, гьав, дов, гъов.\nГлагол - 13 caгIaт.\nИнфинитив - глаголалъул аслияб форма. Араб, бачIунеб, гьанже ва гIахьалаб заманалде глагол хисулеб куц практикияб къагIидаялъ лъималазда лъазаби. Буго, гьечIо абурал глаголал тIаде журан, лъугьунел составиял глаголал. БачIунеб ва гьанже заманалда гьел глаголал хIалтIизаризе жеги лъикIго лъазаби.\nЖинсиял ва жинсиял гурел глаголазулгун практикияб лъайхъвай гIатIид гьаби: Яс кьурдана. Вас кьурдана. Лъимал кьурдана. Яс ячIана. Вас вачIана. Машина бачIана. Лъимал рачIана.\nПредложение - 12 caгIaт.\nПредложениялда жанир рагIабазул дандраял ратизе ва гьезда гьоркьоб магIнаялъулабгин грамматикияб бухьен чIезабизе (суалазул кумекалдалъун) ругьун гьари.\nСоюзалгунги союзал гьечIогоги тайпа цоял членал ругел предложениял гIуцIизе, тексталда жанир гьел ратизе ругьун гьари. Тайпа цоял членалгун\nпредложениял битIун цIализе ва лъалхъул ишараби лъезе лъай.\nКьурал предложениял тIиритIизариялъул хIалбихьи жеги камил гьаби. ТIиритIарал предложениязда жанир бетIерал членал ратизе бугеб бажари камиллъизаби.\nЖубараб предложениялъулгун практикияб лъай-хъвай гьаби.\nХудожествиял асарал цIалулелъул, дандчIварал ричIчIуларел рагIаби хъвазарунги грамматикаялъул дарсазда цIиял рагIабаздаса, синонимаздаса, антонимаздаса практикияб къагIидаялъ пайда босизе малъунги, лъималазул рагIул нахърател тIадеялдаса тIаде бечелъизе гьабула. Гьеб рахъалъ тIоцебесеб классалда байбихьараб хIалтIи, школа лъугIизегIан, гьоркьоса къотIичIого бачине ккола.\nБицунги хъванги калам гIуцIиялъул хIалтIи щибаб дарсида гьабула. Цо хъвавул хIалтIиялда дандеккун 5-6 кIалзул изложение (хIасил бицин, суалазе жаваб кьей, сочинение, хабар данде гьаби) гIадал калам гIуцIиялъул хIалтIаби тIоритIула.\nДиктанталги малъун, лъагIалида жаниб хъвавул хIалтIабазул къадар букIина 14-16-ялдаса дагь гьечIеб, гьездасан 4-6 контролияб, хутIарал - ругьунлъиялъул.\nБерцинго хъваялъе ва xaтI къачIаялъе программаялда хасаб заман бихьизабун гьечIониги, цересел классаздаго гIадин, гьанибги берцин хъваялде ва xaтI къачIаялде кидагосеб кIвap кьела.\nЦIАЛИ ВА КАЛАМ ЦЕБЕТIЕЗАБИ\nПрограммаялда цIалул курс гIуцIизе бихьизабун буго гьадинаб тематика. Гьелъ гъорлъе бачуна: лъагIалил 4 заманалда хурхарал харбал, кучIдул, макъалаби, халкъияб кIалзул гьунаралъvл асарал, ВатIаналъул, гьединго эркенаб захIматалъул лъималазул гIумруялъул ва сахаватал ишазул, ракълие гIоло къеркьеялъул бицунел рагIул устарзабаз хъварал кучIдул ва харбал. Гьел рукIине ккола ричIчIизе бигьаял, пасихIал, лъималазул рухIияб гIумруялде гIагарал гIисинал асарал. Гьезул кIодолъи 1-4 классазда букIине мустахIикъаб буго 0,5-2 гьумералдаса тIаде инчIеб хабар. РекIехъе лъазаризе ругел кучIдузул кIодолъи 6-I2 мухъалдаса цIикIкIине лъикIаб гьечIо. ЦIализе хIисаб гьабурал рукIине бегьула 20 мухъалдаса тIадехун инчIел. 2-4 классазда цIалул дарсида цIикIкIунисеб заман инабула малъулеб асар цIалулагоги гьелда тIад хIалтIулагоги.\nТекстал цIали гуребги, программаялъ хIисабалде босун буго тIадчIун лъималазул рагIул нахърател бечед гьабизе, рагIабиги гъорлъе ккезарун, гьел предложениял гIуцIизе ругьун гьари, гьединго малъарал, тайпабазул предложенияздасан хабар херхине бажари букIинабизе; битIун, бичIчIун, чвахун цIализе, тексталда тIад хIалтIизе, гьелъул гIадатаб анализ гьабизе, суалазе жавабал кьезе, гара-чIвариялда гIахьаллъизе. Программаялда чIванкъотIун бихьизабун буго гьеб рахъалъ щибаб классалда лъималазе щвезе кколеб лъайги лъугьине кколеб бажариги.\nХудожествияб текст (хабар, кечI, маргьа) цIалулелъул, цохIо битIун ва хехго цIалиялде гуребги, учителас кIвар кьела асаралъул аслияб мaгIнa лъималазда бичIчIизабиялде, логикияб ударение лъун, авторасул рекIел хIал загьирлъуледухъ, гьес героязе кьолеб къимат баянлъуледухъ, гьаракь-бакъан рекъезабун, цIализе ругьун гьариялдеги. ЦIалдохъаби тIамила (гьезухъа бажарулеб даражаялда) лъугьа-бахъиназе къимат кьезе, героязул гIамал-хасият данде кквезе. Учителасул нухмалъиялда гъоркь лъималаз рагIун текст цIалула цадахъгоги, кьералккунги, кIи-кIиккунги, цо-цоккунги. ГъалатI биччачIого, paгIун текст цIализе ругьунлъарал лъимал тIамула (хасал тIадкъаялги кьун) жидеего сасун асар цIализеги.\nШагьаралъул школазда цIалулги грамматикаялъулги дарсазда гьоркьоб кIудияб батIалъи букIине кколаро. ЦIалул дарсидаги дандчIваралщинал захIматал гьаркьал-хIарпал битIун рахъиялда (абиялда) тIад хIалтIула. СанагIатал предложениял рагIабазде, рагIаби слогазде, гьаркьазде риххизе ругьун гьарула практикияб къагIидаялъ. Гьединго грамматикаялъул дарсида аслияб бакI кквезе ккола рагIаби ва предложениял битIун цIалиялъ, предложениялги дандран, хабар херхине ругьун гьариялъ, кицабаздаса, бицанкIабаздаса, пасихIал кучIдуздаса пайдаги босун, лъималазул гIакълу цIубазабиялъ. Хасго цIалул дарсазда цIиял рагIаби малъиялъ, гьел батIи-батIиял гIуцIабазулъ такрар гьариялъ мустахIикъаб бакI кквезе ккола. ЦIиял рагIабазул мaкIнa баян гьабизе лъикIаб буго предложениязда жаниб. Гьениб баккула рагIул чIванкъотIараб цо мaгIнa. КIалзул изложение хIисабалда цIалараб тексталъул хIасил бицине (къокъгоги гIатIидгоги), хIасилалда тIacaн кьурал суалазе къокъгоги тIубарал предложенияздалъунги жавабал кьезе лъазе ккола. МагIнаял бутIабазде текст биххизе, гьезда цIарал лъезе ругьун гьариялдасан цIалдохъаби рачина жидецаго къокъабго план гIуцIиялде, гьелда рекъон (бицунги хъванги) изложение тIобитIиялде.\nВатIаналъул, шагьаразул ва росабазул, гьаваялда, ралъдада ва ракъдада бахIарчилъи бихьизабурал Дагъистаналъул бахIарзазул хIакъалъулъ кучIдул ва харбал.\nРиидал магIарул тIабигIаталъул гьайбатлъиялъул бицунел харбал ва кучIдул. МагIишаталда лъималаз гьарулел пайдаял хIалтIабазул бицунел асарал.\nГIадамазул захIматалда тIор баялъул, тIабигIаталъул хиса-басиялъул ва берцинлъиялъул, бачIин бакIариялъул, ахакь, хурзабахъ гьарулел хIалтIабазул хIакъалъулъ къокъал, пасихIал харбал ва кучIдул.\nЛъималаз чIахIиязе гьабулеб кумекалда тIасан гара-чIвари.\nРукъалъул хIайванал ва хIaнчIи\nРукъалъул хIайваназул ва хIанчIазул хIакъалъулъ рагIул устарзабаз хъварал асарал цIали.\nГьел хьихьиялда ва гьездаса бахунеб хайиралда тIасан гара-чIвари.\nГIалхул хIайванaл ва хIанчIи\nГIалхул хIайваназул ва хIанчIазул хIакъалъулъ къокъал кучIдул ва харбал цIали.\nГьезул гIумруялда ва бетIербахъиялда тIасан гара-чIвари гьаби.\nЭpкeнaб захIмат - нигIматазул ицц\n3ахIматалъул церехъабазул, гьединго лъималазул гIумруялъул ва пайдаял ишазул хIакъалъулъ къокъал асарал.\nЛъималазул рукIа-рахъиналда, хъвада-чIвадиялда ва махщалида тIасан гара-чIвари.\nХъахIаб хасел - лъималазе рохел\nХасалил гIаламатал. ЦIияб соналде хIадурлъи. Хасало лъималазул рекIелгъеял. Хасалил тIабигIаталъул ва рухIчIаголъабаз хIайваназ ва хIанчIаз хасел тIамулеб куцалъул бицунел асарал цIали ва гара-чIвари.\nХалкъияб кIалзул гьунаралъул асарал\nГIажаибал лъугъа-бахъиназул ва хIайваназул хIакъaлъулъ халкъиял маргъаби. 3ахIматалъул, гIелму-лъаялъул, лъикIлъи-квешлъиялъул бицунел, лъималазул гIумруялъул хIалбихьиялда ва гIакълуялда данде кколел кицаби, бицанкIаби, лъималазул кучIдул.\nЛъикIлъи, хIалимлъи, хIурмат\nГIадамазул лъикIабги квешабги хьвада-чIвадиялъул, цоцазе гьабулеб хIурматалъул, яхI-намус бугел унго-унгоял гIадамазул хIакъалъулъ харбал ва кучIдул.\nУлбузул, яцазул, киналго руччабазул хIурматияб захIматалъул, лъималазде гъезул бугеб гIурхъи гъечIеб рокьул бицунел харбал ва кучIдул цIали.\nУлбузул, ай руччабазул къо кIодо гьабиялъул хIакъалъулъ гара-чIвари.\nХъизан ва школа\nХъизаналъул ва школалъул кIудиязулги гIисиназулги цоцадехун букIине кколеб гьоркьоблъиялъул хIакъалъулъ кучIдул ва харбал.\nДагъистаналъул шагьаразул ва росабазул, гIадамазул гIумруялъул, гьез гьарулел хIалтIабазул хIакъалъулъ асарал.\nРоол хIакъалъулъ рагIул устарзабаз хъварал къокъал асарал (1-1,5 гьумер).\nРиидал рукIарал рекIелгъеязул ва хIухьбахъиялъул xIaкъaлъулъ гара-чIвариял (лъималазул халкквеялде ва роол тIабигIаталъул суратазде мугъчIвайги гьабун).\nГьарзаяб, гьайбатаб, пашманаб хасалихълъиялъул хIакъалъулъ къокъал харбал, кучIдул.\nХурул ва ахил бачIин рукъалде буссинабиялъулъ цIалдохъабаз гьабулеб гIахьаллъиялъул ва гьелъул кIваралъул бицунеб гара-чIвари. "ХинкI босулес гул босе, горо босулес тIор босе" абураб аваразул кициялъул магIна рагьи.\nЛъималазул гIумру ва ишал\nЛъималазул гIумруялъул ва сахаватал ишазул хIакъалъулъ харбал ва кучIдул. Цогидал улкабазул лъималазул гIумруялъул бицараб гара-чIвари. Халкъазда гьоркьоб рекъел ва гьудуллъи щулалъиялъе лъималаз бахъулеб хIаракат.\nГIaгapaб тIабигIат, гьелда нур базабулел рухIчIаголъаби цIуниялъул бицунел асарал.\nХалкъияб кIaлзул гьунарaлъул асарал\nЛъималазул маргьаби, кучIдул, бицанкIаби, захIматалъул, гIелмуялъаялъул, квешлъи-лъикIлъиялъул хIакъалъулъ кицаби, абиял.\nХасалилги буго гIураб берцинлъи\nХасалил тIабигIаталъул бицунел рагIул устарзабазул асарал. Хасало лъималазул рекIелгъеял. ЦIияб соналъул байрам.\nХасалил каникулал араб куцалда тIасан гара-чIвари.\nНилъер ункъхIатIилал гьудулзаби\nРукъалъул ва гIалхул хIайваназул, хIанчIазул хIакъалъулъ къокъал харбал ва кучIдул.\nВатIан чIухIарал бахIарзал\nВатIаналъе ва халкъалъе гIоло рухI кьурал бахIарзазул гьунарал, гIаданлъи, лебаллъи, намус, бацIцIалъи загьир гьабулел къокъал харбал кучIдул, маргьаби, биценал, кицаби.\nИхдалил праздниказул бицунел асарал цIали: 8 Март, Космонавтикаялъул къо, оцбай, 9 Май.\nИхдалил гьайбатлъиялъул, гъелъ гьабулеб асаралъул бицунел асарал. Ихдал тIабигIат цIилъулеб куцалъул, сверухъ кколеб хиса-басиязул, хурзабахъ ва ахакь гьарулел хIалтIабазул бицунеб гара-чIвари.\nГIагараб ВатIаналъул тIабигIаталъул сипат-сурат цебечIезарулел аваразул рагIул устарзабазул къокъал харбал ва кучIдул цIали. ВатIаналде бугеб жидерго рокьи гьез загьир гьабураб куц лъималазе рагьи.\nРиидал лъимал хIалтIараб ва гьез хIухьбахъараб куцалда тIасан гарачIвари.\nЛъималазул гIумpy ва сахаватал ишал\nНилъер ва цогидал улкабазда лъималазул бугеб гIумруялъул хIакъалъулъ къокъал харбал. ГIадамазе ва ВатIаналъе пайдаяллъун рукIине ккеялъул бицунел асарал. Лъималазе - рекъел! Рагъ xIaжaт гьечIо.\nАваразул цересел ва гьанжесел хъвадарухъабазул асаразулъ гIагараб тIабигIаталъул сипатал ва суратал.\nТIабигIат цIунизе ва бечед гьабизе ккеялъул суалазда тIасан гарачIвари.\nЛъагIалил батIи-батIияб заманалъ тIабигIат хисулеб куцалда хадур гъезари. Художниказ суратазда ва поэтаэ кучIдузулъ батIи-батIияб заманалъ тIабигIаталъул берцинлъи бихьизабун бугеб куц.\nЭркенаб захIмат - талихIалъул кечI\nЗахIмат рихарав чи - халкъалъул гъин кунев чи. Меседил кверал ругезул меседил ракIги букIунеб. ХIалтIизе бокьунгутIи - инсанасул бищун кaкараб хасият. «ХIалтIичIесе гьечIилан ихдал хIинчIги ахIдолеб».\n3ахIматалъул церехъабазул хIакъалъулъ къокъал асарал.\nЭбел-инсул хIалтIул ва жалго лъималаз гьарулел пайдаял ишазул хIакъалъулъ гара-чIвари. ЗахIмат бихьун - мухь.\nДагъистаналда миллатазул гьудуллъиялъул ва машгьурал гIадамазул хIакъалъулъ асарал.\nГIисина6 гIелалъул лъималазе мустахIикъал халкъиял маргьаби. кучIдул, кицаби, бицанкIаби.\nХасало берцинаб жо - бицатаб гIазу\nХасалил тIабигIаталъул хIакъалъулъ рагIул устарзабаз хъварал асарал цIалулаго, гьелъул берцинлъиялдехун лъималазул рокьи базаби. Художникaзги хъвадарухъабазги ВатIаналде бугеб жидерго рокьи гьелъул тIабигIаталъул гьайбатлъи бихьизабиялдалъун загьир гьабун букIин цIалдохъабазда бичIчIизаби.\nЛъикIабин сунда абулеб, квешабин сунда абулеб\nГIадамазул гьоркьоблъабазул, унго-унгоял гьудулзабазул ва гьалмагъзабазул, лъикIабги квешабги хьвади-чIвадиялъул, яхI-намусалъул хIакъалъулъ асарал.\nДагъистаналъул мацIазул, халкъазул, тарихалъул, эркенлъиялъе гIоло къеркьарал бахIарзазул, географиялъул хIакъалъулъ бицунел асарал.\nИх тIаде бачIиндал, тIегьала ракIал.\nИхдал тIабигIат чIаголъулеб кyцалъул, гьелъул берцинлъиялъ гьабулеб асаралъул бицунел къокъалго харбал ва кучIдул цIали, гьезул гIадатаб анализ гьабизе малъи.\nИхдал кколел тIабигIиял хиса-басиязда тIасан лъималазулгун гарачIвари.\nВатIаналъул кIалтIу къараб хъаравул\nРагъда чIел босарал васазул хIакъалъулъ къокъал асарал. 9 Май - Бергьенлъиялъул къо.\nРекъел буго нижей къваригIара6 жо\nРaгъул балaгьалдаса гIалам цIунизе, ракълилаб гIумруялъе гIоло къеркьезе ахIарал асарал.\nРакълие ва эркенлъиялъе гIоло цогидал улкабазда халкъаз гьабулеб къеркъеялда тIасан гара-чIвари.\nЛъаялъул ва бажариялъул рахъалъ щибаб классалъул цIалдохъабазда цере чIарал аслиял тIалабал\n2 класс лъугIулел лъималазда лъазе\nва гьезухъан бажаризе ккола:\nДарсида учителас цIаларал ва рицарал къокъал хабариял текстазул магIна босизе, гьезда кьураб 1-2 суалалъе битIараб жаваб гьабизе (малъарал тайпабазул предложенияздалъун);\nзаманалъул яги лъугьа-бахъиназул тартибги цIунун, 3-5 предложениялдасан хабар данде гьабизе. (Суратазда тIасанги лъугьа-бахъиназул кьучIалдаги);\nролазде бикьун, гаргаралъулаб текст цIализе;\nмалъарал къокъалго хабариял текстазда ва кочIол куплетазда тIасан 3-4 сураталдасан данде гьабураб диафильм гIуцIизе (бицун);\nучителасда цадахъ такрар гьабунги жидецаго цIалунги къокъал (6-I2 мухъ бугел, 7-8 слогазул гIуцIи бугел) кучIдул рекIехъе лъазаризе;\nучителас кьурал гIадатал гIисинал предложениязулъ paгIaбазул грамматикиял формаби хисизаризе. Масала: Яс уней йиго. Ясал унел руго. Вас унев вуго. Васал унел руго. Тракторалъ хур бекьулеб буго. Тракторалъ хурзал рекьулел руго. ГIepeтI бесана. ГIepeтI бесулеб буго. ГIepeтI бесизе буго;\nкин? кида? кинав? кинай? кинаб? кинал? абурал суалазе жаваблъун кколел рагIабиги тIаде журан, предложениял тIиритIизаризе. Масала: Эбелалъ гIaкa бечIчIана. Хирияй эбелалъ гIaкa бечIчIана. Эбелалъ багIараб гIака бечIчIана. Эбелалъ радал (бакъанида, маркIачIуда) гIака бечIчIана. Эбелалъ хехго (гIедегIун) гIaкa бечIчIана;\nгьитIинабго текст предложениязде биххизе, предложение рагIабазде биххизе, суалазул кумекалдалъун, рагIабазда гьоркьоб магIнаялъулабгин формаялъулаб хурхен батизе;\nмалъарал рагIабазул ва предложениязул кьучIалда авар мацIалъ гаргадизе,\nгара-чIвариялда гIахьаллъизе, суалазе къокъгоги тIубангоги жавабал кьезе, жинцаго гьалмагъасда яги учителасда хIажатаб жо гьикъизе;\nбитIун, чвахун, минуталда жаниб 30-40 рагIи кколеб хехлъиялда малъараб текст цIализе, авар мацIалъе хасиятал гьаркьал рихьизарулел хIарпал (къ, кь, кI, хъ ва гь. ц.) къосинчIого paгIaбазулъ битIун цIализе;\nрагIабазул фонетикияб анализ гьабизе, ай рагьукъал ва рагьарал гьаркьал ратIa рахъизе;\nгеминаталги лабиалиял гьаркьалги рагIабазулъ битIун абизе (цIализе);\nлогикияб ударениеги лъун, къокъал гIадатал предложениял ва гьитIинаб текст (6-8 предложение жаниб бугеб) цIализе;\nмалъарал текстазда ва суратазда тIacaн лъурал суалазе тIубарал жавабал хъвазе (бицунлъиялда цебеккунго лъикIаб хIадурлъи гьабун хадуб). Киназдаго бицине лъараб мехалъ, къокъаб хабар (15-18 рагIи бугеб) хъвазе;\nа). ГIинзул ва берзул диктантазул кIодолъи 40-50 рагIиялде бахараб букIуна;\nб). Рокъобе хасал тIадкъаял кьоларо. Жидеего бокьараб текст тIасабищун цIализе ва суратал рихьизе, «Лачен» журналалъул номерал кьола бокьарал лъималазухъе рокъоре росизе;\nв). РекIехъе лъазаризе кьола 6-12 мухъалдаса кIудиял гьечIел, 7-8 слогазул гIуцIиялъул, пасихIал, бигьаго ракIалда чIолел кучIдул. ЛъагIалида жаниб гьезул къадарги 10-12 цIикIкIине лъикIаб гьечIо;\n3 класс лъугIулел лъималазда лъазе\nУчителас рицаралги цIаларалги асаразул аслияб мaгIнa босизе. Гьезда тIacaн лъурал суалазе къокъго жавабал кьезе;\nавар мацIалъе хасиятал гьаркьал: къ, хъ, гъ, лъ ва гь. ц., гьединго геминатал ва лабиалиял гьаркьал гъорлъ ругел рагIаби, предложениял, гъалатI биччачIого, чвахун цIализе;\nавар мацIалда гьабулеб гара-чвариялда гIахьаллъизе, жинцаго суалал кьезе, жавабазул магIна босизе;\nгьитIинал текстазул къокъгоги гIатIидгоги хIасил бицине;\nдиафильм хIисабалда малъараб (цIалараб) тексталда кколел лъугьа-бахъиназул тартибалда суратал церечIезаризе;\nсюжеталъулал суратазда тIасан гьитIинал харбал херхине (бицунги хъванги);\nрaгIун, битIун, бичIчIун, чвахун, минуталда жаниб 50-60 рагIи кколеб хехлъиялда хабарияб текст цIализе;\nучителасул кумекалдалъун, малъарал асаразул лъугьа-бахъиназе ва героязул ишазе битIараб къимат кьезе;\nмалъарал (цIаларал) гьитIиналго асаразул къокъгоги гIaтIидгоги хIасил бицине (планалда рекъонги гьеб гьечIогоги).\nжидеца цIалулеб тексталда жаниса ричIчIуларел рагIаби ва предложениял ратIарахъизе, гьезул мaгIнa учителасда цIехезе;\nгIадатаб хабарияб предложение суалияблъун гьабизе: Эбелалъ гурде букъулеб буго. Эбелалъ щиб букъулеб бугеб?\nучителас кьураб планалда рекъон, тексталъул магIнаял бутIаби ратIа рахъизе;\nучителас гIурусалъ абурал предложениял авар тексталда жанир ратизе ва цIализе. Aвap мацIалъ учителас бицараб жоялъул мaгIнa гIурусалъ баян гьабизе;\nгъалатI биччачIого, тIаде балагьун, текст хъвазе (Берзул диктант);\nцIалараб тексталда яги суратазда тIacaн кьурал суалазе тIубарал предложенияздалъун жавабал гьаризе (бицун);\nцин цебе кIалзул изложение хIисабалда хIадурараб гьитIинабго текст хъвазе бажари (кьураб планалда яги суалазда рекъон);\nмухIканаб хIадурлъиялдаса хадуб, бигьаяб тексталъул изложение хъвазе (8-10 предложение);\nмалъарал битIунхъваялъул къагIидабиги цIунун, 50-60 рагIи бугеб гIинзул ва берзул диктант хъвазе.\nКлассалда лъималаз цIализе хIисаб гьабурал текстазул кIoдолъи цIикIкIине лъикIаб гьечIо 1-2 гьумералдаса. Учителас лъималазе бицине яги цIализе хIисаб гьабурал асарал рукIине бегьула 3-4 гьумералда.\n4 класс лъугIулел лъималазда лъазе\nна гьезухъан бажаризе ккола:\nУчителас бицараб жоялъул ва тIехьалдаса цIалараб тексталъул мaгIнa босизе;\nхIасилалда тIacaн кьурал суалазе къокъго жабавал гьаризе;\nмалъарал ва жинцаго цIаларал гIисинал асаразул лъугьа-бахъиназул тартиб ракIалда чIезабизе, героязул ишазе ва рагIабазе битIараб къимат кьезе;\nгара-чIвариялда гIахьаллъизе. Жинцаго суалал кьезе, малъарал асаразда тIacaн лъурал суалазе къокъгоги гIатIидгоги жавабал кьезе;\nмалъарал асаразул хIасил бицине (къокъгоги гIатIидгоги);\nсуалиял яги хабариял предложенияздалъун гьитIинабго тексталъул къокъаб план гIуцIизе ва гьелда рекъон хIасил бицине. Гьединго текст магIнаял бутIабазде биххизе, гьезда цIар лъезе (учителасул кумекалдалъун);\nлогикияб ударениеги лъун, кколелъуб лъалхъиги гьабун, битIун, чвахун, минуталда жаниб 60-70 рагIи хехлъиялда малъараб бигьаяб текст цIализе;\nмаргьаби, харбал, кучIдул, кицаби, бицанкIаби цоцаздаса ратIа рахъизе;\nрекIехъе лъазарурал кучIдул пасихIго цIализе;\nкучIдузулъ, харбазулъ авторас загьир гьабулеб асаралъул бицине;\nгерояздехун ва гьезул ишаздехун авторасул бугеб бербалагьи рагьизе (какулевищ яги веццулевищ авторас жиндирго герой вугевали баян гьабизе). Гьелъие нугIлъи гьабулел сипатиял рагIаби ратизе;\nавар мацIалъ гаргадизе. Суратазда ва лъугьа-бахъиназда тIacaн гьитIинабго (4-6 предложение бугеб) хабар херхине (бицун);\nлъикIаб хIадурлъиялдаса хадуб, сочинение хъвазе, магIнаялъул тартибги цIунун;\nмалъарал битIунхъваялъул къагIидабиги цIунун, 60-70 рагIи бугеб диктант хъвазе (берзулги гIинзулги);\nрагIи магIнаял бутIабазде биххизе (ахир, аслу, кьибил, суффикс батизе);\nмалъарал каламалъул бутIаби тексталда ратизе, гьезие битIун суал лъезе;\nпредложениялъул тайна батIa гьабизе (хабарияб, тIалабияб, суалияб, ахIул);\nпредложениялъул бетIерал членал ратизе, гьезие битIун суалал лъезе;\nпредметияб цIар ва цIарубакI падежазде сверизе (суалазул кумекалдалъун). Падежaзул ахирал битIун хъвазе;\nтайпа цоял членал хъвалелъул, запятая лъун, paтIa гьаризе, цIалулелъул лъалхъизе;\nа). ЛъагIалил ахиралдехун изложениязул ва сочинениязул кIодолъи букIуна диктанталдаса 10 рагIиялъ цIикIкIараб;\nб). Классалда лъималаз цIализе росулел текстал рукIуна 11,5 гьумералдаса кIудиял гьечIел, учителас лъималазе цIализе ва рицине хIисаб гьабурал текстал рукIине бегьула 4-5 гьумералда ругелги;\nв). ЛъагIалида жаниб peкIexъe лъазаризе кьола 8-12 мухъалдаса цIикIкIинчIел, 7-8 слогалдасан гIуцIарал бигьаял кучIдул. Гьезул къадар 8-10-ялдаса цIикIкIине бегьуларо. Гьел рукIине ккола дурусаб чвахиялъул (бакъаналъул) пасихIал, хехго рекIелъ росулел, лъималазул гIамал-хасияталда данде кколеб магIнаялъул.\nЦIалдохъабазда лъазе тIадал рагIабазул ва рагIабазул дандраязул сияхI\nАбизе – сказать\nАвал – начало\nАзбар – двор\nАнкьго – семь\nАнкь – неделя\nАнцIго – десять\nАнцIтIалаяб – десятиэтажный\nАргъан – гармошка\nАргъан хъвазе – играть на грамошке\nБаба – мама\nБагIараб – красный\nБагIнас – дикая коза\nБазар – рынок\nБайрахъ – знамя, флаг\nБакьуч – барсук\nБакI - место, стул\nБакIаризе – собирать\nБалухъ – ложка\nБаркала – спасибо\nБарти – жеребец\nБаси – бычок\nБацIцIадаб – чистый\nБачине – вести\nБаччизе – возить\nБарщизе – созреть\nБарщизе – быть в ссоре, поссориться, обижаться\nБекизе – ломать\nБерцинго – красиво\nБетIер – голова\nБече – теленок\nБигьаро – тополь\nБижизе – расти\nБиине – таять\nБиччизе – мокнуть\nБицине – рассказать, говорить\nБиччараб – мокрый\nБичIизе – колоть\nБокь – сарай\nБорхараб – высокий\nБосана – взял, купил\nБох - нога\nБугъа – бык (производитель)\nБулка – булка\nБурутI - козленок\nБусен – гнездо, постель\nВарани – верблюд\nВас – сын, мальчик\nВ(й-, б-, р-)асандизе - играть\nВасасул вас – внук\nВ(й-, б-, р-)ахъине - вставать\nВ\_й-, б-, р-\_ ачIине - приходить\nВ\_й -, б -, р -\_ егизе - лечь\nВ\_й-, б-, р-\_ орчIизе - проснуться\nВ\_й-, б-, р-\_ уссине - вернуться\nГага – косточка\nГвангва – белка\nГабур – шея\nГаза – мотыга\nГама – корабль\nГени – груша\nГомог – желоб\nГордо – окно\nГохI - холм\nГохIдаса гъоркье – вниз с холма\nГул – сноп\nГудур – капкан\nГургур – индюк\nГъабу – лоза \_виноградная\_\nГъванша – затылок\nГъадаро – тарелка\nГъалбацI - лев\nГъанцIа – крючок\nГъаплан – леопард\nГъацIи – облепиха\nГъеду – ворона\nГъеж – рука \_от плеча до киста\_\nГъотIоркIо – дятел\nГъуни – стог, куча\nГьаб \_-в, -й, -л\_ - это, этот, эта, эти\nГьабигьан – мельник\nГьалбал – гости\nГьобол – гость\nГьаниб \_-в, -й, -р\_ - здесь, тут\nГьекъезе – пить\nГьитIинаб \_-в, -й, -л\_ - Маленькое \_-й, -я, -е\_\nГьобо – мельница\nГьод – спина\nГьой \_гьве\_ - собака\nГьудуллъи – дружба\nГIазу – снег\nГIазу балеб буго – идет снег\nГIазул хIули – снежинка\nГIазуречIчIи – игра в снежки\nГIазул ясикIо – снежная баба\nГIака – корова\nГIала – кобыла\nГIанкI - заяц, кролик\nГIанкIу – курица\nГIанса 1 – посох\nГIанса 2 – снежная птица\nГIарада – пушка\nГIачIар – нетель\nГIащтIи – топор\nГIенеккизе – слушать\nГIемераб гIазу – много снега\nГIеч – яблоко\nГIи – овцы\nГIи бечIчIизе – доить овец\nГIин – ухо\nГIинтIи – шиповник\nГIодов чIезе – сидеть\nГIодоб лъезе – положить\nГIор – река\nГIужрукъ – ёж\nГIункIрукъ – локоть\nГIурччинаб – зеленый\nГIучI - палочка, вилка\nДада – папа\nДахIадада – дедушка\nДахIабаба – бабушка\nДад – маслобойка\nДару – лекарство\nДегIен – козёл\nДир – мой\nДур – твой\nЭбел – мать\nЭмен – отец\nЭгъе – пятка\nЖаваб – ответ\nЖага – вишня\nЖайран – антилопа\nЖакъа – сегодня\nЖал 1 – грива лошади\nЖал 2 – сами\nЖанахI - коридор\nЖанибе - вовнутрь\nЖигар – старание\nЖул – метла\nЖулам – кизил\nЗаз – колючка\nЗарядка – зарядка\nЗенеро – юла\nЗоб – небо\nЗурма – зурна\nИне – идти\nИнкар – отказ\nИрга – очередь\nИту – утюг\nИцц – родник\nИчIго – девять\nИчIтIалаял – девятиэтажные\nКаву – ворота\nКвацIи – букет\nКапуста – капуста\nКартошка – картофель\nКерен – грудь\nКерчаб – густой\nКиб\_-в, -й, -р\_ - где\nКибе - куда\nКиса – откуда\nКокон – слива\nКор – жаровня\nКонфетал – конфеты\nКровать – кровать\nКурак – курага\nКанлъи – свет\nКвартIа – молоток\nКваназе – кушать, есть\nКваназе гьаруна – кормили\nКваркьи – крыло\nКвар – веревка\nКвач – холод\nКатитIинчI - котёнок\nКвас – шерсть\nКватIизе – опаздывать\nКвелъелал – рукавицы\nКвер - рука\nКету – кот, кошка\nКилищ – палец\nКинаб \_-в, -й, -р\_ – какое (каков, какая, какие)\nКун – нитка\nКумек – помощь\nЛага – часть тела\nЛалу – свирель\nЛамадур – морковь\nЛъабго – три\nЛъай – знание\nЛъалхъизе – делать передышку\nЛъар – речка\nЛълъар – рог\nЛъен – вилы\nЛъикIаб \_-в, -й, -р\_ - хорошее (хороший, хорошая, хорошие)\nЛъил – чья\nЛъикI - хорошо, ладно\nЛъимал – дети\nЛъутизе – убегать\nЛълъутIизе – скроить\nМагI - гвоздь\nМайка – майка\nМалъ - ноготь\nМалъизе – учить\nМах – берёза\nМахх – железо\nМахIу – колено\nМацI - язык\nМачуял – чувяки\nМашина – машина\nМегIер – нос, гора\nМикки – голубь\nМикьир – персик\nМикьго – восемь\nМина – дом, здание\nМина – эмаль\nМугъ – спина\nМун – ты\nНай – пчела\nНах – масло\nНиж, нилъ – мы\nНижер, нилъер – наш, наша, наше, наши\nНису – сыр, творог\nНодо – лоб\nНус-1 – нож\nНус-2 – невестка\nНур – радуга\nОрдек – утка\nОрдекалъул тIинчI - утёнок\nОхцер – огурец\nОц – бык, вол\nПарта – парта\nПастIан 1 – дыня\nПастIан 2 – огород\nПер – лук\nПечь – печь\nПомидор – помидор\nРагьизе – открыть\nРагI - сосуд (глиняный)\nРажи – чеснок\nРадал – утром\nРалъад – море\nРалъдал рагIал – берег моря\nРахь – молоко\nРачI - хвост\nРасанди – игра\nРасанкIаби – игрушки\nРетIине – одевать\nРекьуда – на пахоте\nРекIине – сесть \_верхом\_, в автобус, такси\nРещтIине - слезать, выходить из машины.\nРедиска – редиска\nРии – лето\nРиидал – летом\nРитIучI - олень\nРокьизе – любить\nРосу – село\nРохь – лес\nРуз – сова\nРукIкIен – иголка\nРукъ – дом, квартира, изба, жилище\nРукь – предплечье, ярмо\nРухI - душа, жизнь, сила\nСагIат – часы\nСайгак – сайгак\nСалам – привет, здравствуй\nСапун – мыло\nСокIкIине – складывать\nСтакан – стакан\nСурат - фото, потрет, изображение\nТайи – жеребёнок\nТалган – редька\nТакрар гьаби – повторение\nТаращ – щенок\nТоргIо – мяч\nТроллейбус – троллейбус\nТукен – магазин\nТIавус – павлин\nТIагъур – шапка\nТIажу - брюки\nТIаде вахъине– вставать\nТIамах – лист, листва\nТIалъел – крыша\nТIарс – таз\nТIегь – цветок\nТIехь – книга\nТIикъва – подкова\nТIинчI - детёныш\nТIогьилаб – коричневый\nТIох – крыша\nТIутI - муха\nУнкъо – четыре\nУнти – болезнь\nФонтан – фонтан\nХанжу – мука\nХалича – ковёр\nХоно - яйца\nХадиро – грабли\nХасел – зима\nХарицел – коса\nХер – трава\nХъабан – кабан\nХъабарча – тулуп, щуба\nХъубчул – шубы\nХъабахъ – тыква\nХъал – кора, кожура\nХъап – мешок\nХъарахъ – кустарник\nХъарпуз - арбуз\nХъвазе – писать\nХъвалхьине – колоть\nХъещтIеро – каток\nХъещтIезе – кататься на катке\nХъизан – семья\nХъил – асфальт\nХъухъадиро – пила\nХъухъазе – пилить\nХьаг – котёл\nХьибил – бок\nХьирхьири – шипенье\nХьухьине – вязать\nХIама – осёл, ишак\nХIамикIерт – ослёнок\nХIапаро – червяк\nХIетIе – нога\nХIатIал – ноги\nХIилла – хитрость, коварство\nХIор - озеро, пруд\nЦер – лиса\nЦи – медведь\nЦил тIинчI - медвежонок\nЦо – один\nЦо нухалъ – однажды\nЦIа – огонь\nЦIад – дождь\nЦIадираби – весы\nЦIазе – тянуть\nЦIали – учение, чтение\nЦIализе – читать\nЦIалдохъан – ученик\nЦIал – кнут\nЦIарагI - посуда\nЦIер-1 – лёд\nЦIер-2 – стекло\nЦIибил – виноград\nЦIиркъ – тигр\nЦIилицI - веник\nЦIияб – новый\nЦIорой – мороз\nЦIум – орёл\nЦIунцIра – муравей\nЦIурабакь – колбаса\nЦIумур – звонок\nЧайник – чайник\nЧали – изгородь\nЧанагъал – санки\nЧарх – катушка\nЧакмаби – сапоги\nЧахъу – овца\nЧед – хлеб\nЧерх – тело\nЧерх лъадаризе – закалять тело\nЧерекал – чувяки\nЧехь – живот\nЧирахъ – лампа, лампочка\nЧордезе – купаться\nЧу – лошадь\nЧуризе - стирать\nЧурпа – суп\nЧчугIа – рыба\nЧIалкIултIан – свекла\nЧIеп – плетеная корзинка\nЧIор – стрела\nЧIороло – перепел\nШагьар – город\nШал – платок\nЩиб /-в, -й/, щал - кто, что\nЩар – айран\nЩвата - носок\nЩвантIих – дудка\nЩётки – щётка\nЩуб – роса\nЩуго – пять\nЮргъан – одеяло\nЯс - девочка\nЯсалъул вас – внук\nЯсикIо – кукла-девочка\nАдаб – уважение, почитание\nАлжан – рай\nАхIи базе – поднять тревогу, кричать\nБагьа – цена\nБагIли – черешня\nБакъан – мелодия\nБайрам – праздник\nБакъ – солнце\nбалагьизе – посмотреть, находить, искать\nБасандо – озорник, шалун\nБахчизе– спрятать, спрятаться\nБахиллъи – скупость\nБахIарай – невеста\nБачине – водить, привести\nБацизе – затыкать, закрыть, заделать\nБацIине – избить, погнать\nБацIцIине – почистить, вытирать, оправдивать\nБацIцIунел – чистящие\nБакIаб – тяжёлый\nБессизе – ткать\nБетIербахъи гьабизе – жить, прожить\nБечIазе – вянуть\nБечIчIизе – доить\nБецIизе – погасить,возместить, мстить\nБецIцIизе – капать, стекать, сочиться\nБецизе – косить\nБеццизе – хвалить\nБецIлъи – темнота\nБилизе – пропадать\nБичизе – продать, развязать\nБичIчIизе – понять\nБижудаса – со дня рождения\nБилъизе – разбавлять, растворить\nБилълъине – ходить\nБикьанагIан – по мере раздачи\nБис – тур\nБокьаралъубе – куда угодно\nБогорукъ – кухня\nБокьулареб – неприятное\nБищун сахаб – самий лучший\nБотI - вязь\nБоцIи-панз – скот\nБугъа – бык\nБорлъизе – бурить\nБуртина – бурка\nБуссине – вернуться\nБухизе – бить\nБуххизе – черпать, снять\nБуссизе – измельчать\nБухIи – жара\nБуцIана – тесал\nБуцIцIине – стягивать.\nВагIза - наставление\nВахчизе – спрятать\nВекьаризе – пахать\nВехь – чабан, пастух\nВиххун хутIизе – растеряться\nВортанхъи – рвение\nГабурхалат – длинношейка\nГвангъизе – вспыхнуть, пылать , ярко гореть\nГвенд – яма\nГозо – клюв\nГохI - горка, холм\nГудрал гъуцIдукь – в тисках капкана\nГукки – обман\nГуккизе – обмануть\nГуккулей – обманывающая\nГулла гIадин – как пуля\nГъалараб – лохматый\nГъарцIи – облепиха\nГъатахараб – многослойный\nГъвала – коза безрогая\nГъвари – вымя\nГъегъ – камнелом\nГъизараб – загрязненный\nГьайбатаб - прекрасное\nГьай лазат – как хорошо\nГьалаглъулеб чIор – гибельная стрела\nГьарза ккве – шире прояви\nГьалбадерилъ – с гостями\nГьарщизе – сыпать\nГьарзаяб – обильная\nГьелчизе – колыхаться, качаться\nГьими - улыбка\nГьимулаго – улыбаясь\nГьин гъезе – расставить силки\nГьодораб – пустой\nГьодори – дупло\nГьоло – бобы\nГьор – сеновал\nГьоркьобакI – отношение, середина\nГьоцIо – мёд\nГьури – ветер\nГьуърул – лёгкие\nГIагIадизе – хохотать\nГIадатIасан – с головы\nГIаданлъи – человечность\nГIайибал гьаризе – винить, порицать\nГIакIа ахIизе – оглашать объявление (глашатаем)\nГIаламат – признак, чудо\nГIалам – человечество\nГIанлъизе – долбить\nГIансахIинчI - снежная птица\nГIанхвара - хомяк\nГIанчIаб – озорной\nГIарац билизе – потерять деньги\nГIаркьахарал – ветвистые\nГIасилъизе – взбеситься, погрешить, ослушаться Аллха\nГIари – стог, скирда, копна\nГIедераб – скорый, проворный\nГIералда чIун – стоя на жерде\nГIидра – молодая зелень\nГIицIал – голые\nГIодомина - одноэтажный домик\nГIомо – моток пряжи\nГIолохъанав – молодой\nГIор къазе – перекрыть реку\nГIорол горбоде – на вершину стога\nГIураби – лужайки\nГIуцIизе – создавать, организовать\nДавла – добыча\nДагIбадизе – спорить\nДандбазе - собирать\nДанде рахъине – встречать, выйти на встречу\nДандияв – ровесник, противник\nДахIалав – ласковый, добрый, красавый\nДахIададал рахъалъан – от дедушки\nДегIенаса – кубарем, верх тормашками\nДиналъул вац – брат по вере\nЖавгьар - жемчуг\nЖагъаллъизе – быть, стать непрочным, испортиться\nЖайрангIан – как джейран\nЖанавар – зверёк\nЖал-рачI - грива-хвост\nЖемараб – завернутый\nЗагьру – отрава, яд\nЗагIипаб – слабый\nЗавалалъул гIадамал – люди в расцвете сил\nЗакъум – отрава, сильный яд\nЗиярат – посещение, паломничество\nИлбис – шайтIан\nИргадал – по очереди\nИх – весна\nИхх – селевой поток\nИц - моль\nИццул лъар – родниковая речка\nЙорхун хьвадизе – ходить высокомерно\nКанал цIваби – яркие звезды\nКаратI - дыра\nКвалквадизе – заниматься, риться в чем-либо\nКвачакъал – живущие в холоде\nКвачI – лапа, рука\nКвачIазда – на лапах (руках)\nКвегъулезул – покорителей\nКерчаб – густой, пышный, мохнатый, косматый\nКквезе жувазе – броситься ловить\nКвелъ – уздечка\nКин йохиларей – как не радоваться\nКули – хутор\nКивехун вугониги – где бы не был\nКъавуда – дома\nКъадру – авторитет, достоинство\nКъадараб рагIи – плохое, дурное слово\nКъадако – воробей\nКъад – днём\nКъаси – вечером\nКъадеквен – обед\nКъатIипа – бархат\nКъатIра – капля\nКъвагъараб – раскаленный, горячий\nКъвакъвадизе – кудахтать\nКъварилъи 1 – узкое место, теснина\nКъварилъи 2 – теснота, грусть, недостаток, стеснение\nКъварилъухъ – в ущелье, в теснине\nКъалъизегIан – до полудня\nКъвал – рукав\nКъвали – земляной орех\nКъвачIа – кожаный мешок\nКъед – стена\nКъеч – жажда\nКъине – иссякать, пропадать\nКъо – день\nКъокъа – группа\nКъокъине – двигаться, отпрвляться\nКъолъикI – прощайте\nКъо-мех лъикI – до свидания\nКъо тIамизе – провести день\nКьал – междуусобица, ссора, вражда\nКьалда – в бою, в борьбе\nКьибил – корень\nКьаралъарав – ожиревший\nКьвагьизе – выстрелить, взрывать\nКьер – цвет\nКьо – мост\nКьуру – скала\nКьурул нохъо – скальная пещера\nКьучIаб – основательный, твердый, крепкий\nКIанцIизе - прыгнуть\nКIал – рот\nКIалбегIер – языкастая\nКIалгIа – дворец\nКIалтIа – у порога\nКIванкьа – рогатка\nКIвахI - лень\nКIвекIизе – размягчать, измучаться, протирать\nКIетIезе – стучать, колотиться\nКIудияй гIезе – вырасти\nКIкIал – овраг, ущелье, балка\nКIкIара – комар\nЛагълъун ккезе – стать рабом\nЛал тIамизе – молотить\nЛахIзат – миг\nЛахI - сажа\nЛачен – сокол\nЛъадарарав – закалённый\nЛъедон – вплав\nЛъикIаланго – достаточно\nЛъикIлъи – доброта\nЛъикI щвараб – добро пожаловать\nЛъор 1 – граб\nЛъор 2 – пазуха\nЛъунагIан – по мере складывания\nЛъухьизе – подметать\nМагьи - слоновая кость\nМагIишат – хозяйство\nМадугьал - сосед\nМадугьалихъ – по соседству, в соседстве\nМагIу– слёза, слёзы\nМалгIун – окаянный, проклятый\nМаргъал – жемчужина\nМахI - запах\nМахI бачине – идти по запаху\nМегъчIван – вдоль полей\nМигьир – запас (у грызунов)\nМискин-пакъир – бедняк\nМоцI - луна\nМочIу – ломтик\nМугъ-мучI - зерно-сечка\nМукъур – зоб.\nМугIрул чIван – вдоль гор\nМухь – плата\nНаку - колено\nНакку – соломеная мука\nНакIкIирохь – сосновый лес\nНахъе хутIизе – отставать\nНедегьго – мягко, любезно\nНодохалалъухъе – вдоль лба\nНухлулав – путник\nПара – миг, мгновение\nПарпадизе – развеваться, реять\nПархине – вспыхнуть, порхать\nПарахат – в покое\nПахруго – гордо\nПахь – медь\nПашманаб – грустный\nПашманаб ххвел гьабизе – сделать печальный вид\nПинкь – мозоль\nПири – молния\nРагьдухъ – у входа, у двери\nРадалалде – к утру\nРакъи – голод\nРакъарал – голодные\nРакIаризе – собираться\nРахан – закрыв\nРаххан – деревянная лопата\nРахас – цепь\nРекъел – мир\nРекъечIеб – неподобающее, дурное\nРекIараб хвалчен – оточенная сабля\nРекъараб – подходящий\nРелъине – красить (варить)\nРелълъине – стать похожим\nРелъулаго – смеясь\nРехтIезе – кидаться (камнями)\nРехъен – отара, стадо мелкого рогатого стада\nРетIелги квенги – одежда и пища\nРецутIа – на сенокосе\nРигь – дом, время\nРигь-ригьалда – утром и вечером, время от времени\nРогьел тIамилалдего – до рассвета\nРохьихъан – лесник\nРохьдохъан – пастух\nРуссун – корыто (кормушка)\nРугъун – рана\nРатIа – передяя нога (животного)\nРухI бачIинегIан – до восстановления сил\nРухI - душа\nСайигъат – подарок\nСанагIат – удобство\nСан – орган тела\nСсан – склон\nСасун – спокойно\nСвак – усталость\nСвараб – потухший\nСвери – поворот\nСвердезе – кружиться\nСвинабизе – потушить\nСихIкъотIи – тишина\nСогIаб – грубый, упрямый\nТалагьине – растаскивать\nТалихI - счастье\nТиризе – гулять\nТIагIел - инструмент\nТIагIине – исчезать, подеваться\nТIалу – валун\nТIадагьлъизе – стать лёгким\nТIел – стая\nТIелхал рагьун – открыв ресницы\nТеметIибагIар – красный гребешок\nТIеренаб – тонкий, слабый\nТIогьиллъизе – желтеть\nТIокIлъи – превосходство, излишек\nТIор – колос\nТIи – солод\nУнго-унгояб - настоящий\nХадув лъугьине – гоняться за кем-то\nХазина – казна, сокровище\nХараб гьабизе – опустошать, разрушать\nХараби – старики\nХахдезе – сосать соску\nХвасарлъи – спасение\nХваши - шорох\nХведер – стружки, щепки\nХхенезе – молоть\nХинлъи – тепло\nХиралъизе – любить, дорожить\nХулжал – хурджины\nХурхине – обниматься, вцепиться\nХурхен – связь\nХъазан – котёл\nХъандарачI - куцый хвост\nХъарт – ведьма\nХъахIилаб – голубой\nХъачагъ – бандит\nХъергъу – ястреб перепелятник\nХъещтIезе – кататься на чем-либо\nХьвагIизе - махнуть\nХьвадизе – ходить\nХьвазе – исчезать, избавиться\nХъвани – лошади\nХьихьизе – содержать, кормить\nХьул лъезе – надеяится\nХьуртIизе – промелькнуть\nХIажатав – нуждающийся\nХIалхьи – отдых, покой\nХIалаб – насыщенный\nХIалигъун – бурно\nХIалухъин – зерно, урожай\nХIалтIанагIан – по мере работы\nХIалуцун кьабизе– бешено бить\nХIама – осёл\nХIамул – полозья\nХIанкъва – лебедь\nХIарараб нису – накрошенный сыр\nХIерен – ласковый\nХIетI - поступь\nХIораб цIцIе – яловая коза\nХIулидул гарал – пуховые комочки\nХIурмат – уважение\nХIур – пыль\nЦагъур – закром горский\nЦевехъан – вожак\nЦин – сперва\nЦил – угол\nЦцин – гнев, злость\nЦIа - огонь\nЦIам – соль\nЦIал – плеть\nЦIакъ хIажатаб – очень нужный\nЦIалкIу – сито, решето\nЦIар – имя\nЦIер – стекло, лёд\nЦIеркъай – оледнение\nЦIикараб – сверкающий\nЦIилицI - метёлка\nЦIодор – умница\nЦIодорлъи гьабизе – быть начеку\nЦIоко – шкура\nЦIорол Дада – Дед Мороз\nЦIудул малъал – орлинные когти\nЦIцIе – коза\nЧабах – гравий\nЧагъана – скрипка\nЧан 1 - сколько\nЧан 2 – дичь\nЧан гьабизе - охотиться\nЧвалхизе – плеснуть\nЧвархъун – захлопывая\nЧилла – шёлк, шёлковая нить\nЧини – эмаль\nЧилъи – мужество\nЧури – пойло\nЧIагояб – живой\nЧIалгIун хвезе – умирать от скуки\nЧIахI - зелень\nЧIинхал – камушки\nЧIурканаб – изяшный, стройный\nШуризе – ползать\nШиша – бутылка\nЩакъи – чернила\nЩар - айран\nЩар чIвазе – сбить масло\nЩоб - хребет\nЩобилъан щинкIизе – скрыться за хребтом\nЩуризе – шепнуть\nЩурщудизе – шептать\nЭркенлъи – свобода\nЮк – груз\nЯзихъав – беспомощный\nЯрагъ – оружие\nЯхI - терпение\nАби – поговорка\nАвлахъ – равнина, степь\nАгъаз – забота\nАда – тётя\nАлат – орудие, инструмент\nАнищ – мечта\nАслу – основа\nАхбазан – абрикос\nАхир – конец, окончание\nАхIи базе – поднять тревогу\nБачине – водить\nБарщараб – спелый\nБецIизе – возмести\nБецIцIизе – капать, сочиться\nБуцIизе – (об)тесать\nБуцIцIине – стягивать, закладывать\nБищун сахаб – самый лучший\nБотI - вяз\nВагIза – наставление\nВакъизе - голодать\nВахчизе - прятаться\nВегизе - лечь, ложиться\nВехьлъи гьабизе – пасти скот, овец\nГвангъизе – светиться\nГабур – щея\nГагу – кукушка\nГали – шаг\nГамачI - камень\nГамущ – буйвол\nГаргар – разговор\nГиризе – покатиться, скатиться\nГуро – нет\nГъизараб – загрязнённый\nГъуцIизе - навостриться\nГъине – падать /фрукты, листья/\nГъегъ – груда камней, камни, щебень\nГъуни – стог, горка\nГъадар – тарелка\nГьан – мясо\nГьалбадерилъ – в гостях\nГьай лазат! – как хорошо!\nГьайбатаб – прекрасное\nГьацIукьер – медовой цвет\nГIункIкI - мышь\nГIари – стог\nГIидра – зелень /молодая/\nГIажаибго – удивительно\nГIедерав – проворный\nГIанчIаб - озорное\nДандран – объединив\nДаимаб – вечной\nДурусаб – точный\nЖавгьар – жемчуг\nЖагъаллъун букIине – быть поврежденным\nЖал – грива\nЖергъен – бубен\nЖанавар – зверь\nЖаниб – внутри\nЖинс – род\nЖубай – плюс\nЖубазе – прибавить\nЖут – пара\nЗагIипаб – слабые\nЗакъун – яд (сильная)\nЗаман – время\nЗар – кулак\nЗахIматаб – трудный\nИхдал – весной\nИхх – дождевой поток\nИзну – разрешение\nИлхъи – табун\nИлхъичи – табунщик\nИмгIал – дядя\nИсана – в этом году\nИтни – понедельник\nИш – дело, работа\nКвачакъал – обездоленные\nКантIогьиллъизе – стать яркожёлтым\nКкал – плесень\nКIкIуй – дым\nКвалквадизе – хлопотать, возиться\nКерчаб – пушистый\nКъадру – достоинство, авторитет\nКъадараб рагIи – плохое (дурное) слово\nКъазе – закрыться, закрываться\nКъали – барабан, мерка (I2 кг.)\nКъвали – бутень\nКъватI - улица\nКъокъине – идти, шествовать\nКъо тIамуна – провел день\nКьабизе – бить, побить\nКьарияб – тучный, жирный\nКьезе – дать, давать\nКьенсер – бровь\nКьижизе – спать\nКIалъазе – говорить, выступать\nКIаркьен – щека\nКIвезе – смочь\nКIветI - губа\nКIкIвазе – сбрить\nКIанцIизе – прыгнуть\nКIанцIезе – прыгать\nКIийилаб – двойка\nКIитIанкI - двоеточие\nКIутIизе – стучать\nЛажбар – краска\nЛимон – лимон\nЛимонад – лимонад\nЛъабцIул – трижды\nЛъагIел – год\nЛъазе – знать\nЛъалкI - след\nЛъалъазе – поливать, орощать\nЛъедезе – плавать\nЛъелго – пешком\nЛъие – кому\nЛъим – вода\nЛъимер – ребёнок\nМагIна – смысл, значение\nМаймалак – обезьяна\nМакру – коварство\nМакъала – статья\nМаргьа – сказка\nМармар – мрамор\nМасала – например\nМасъала – задача\nМахIу – нога (от колена)\nМегъ – поля и сады\nМилъиршо – ласточка\nМисал – пример\nМокъокъ – курапатка\nМадугьалихъ – в соседстве\nНакку – соломенная мука\nНакъит – беседа\nНакIкI - туман, сосна\nНамус – честь, совесть\nНасихIат – нравоучение, наставление\nНатIухI - халва\nНахъеккей – отставание\nНахъратель – запас\nНечезе – стыдиться\nНух – путь, дорога\nОборав – хитрый\nОгъохъат – ладонь\nОгьо-гьой – ой, ой, ой\nПайдаяб – полезный\nПалугьан – канатоходец, акробат\nПара – миг\nПархизе – мелькнуть\nПаракъат – спокойно, нормально\nПашманаб – печальный, грустный\nПикру – мысль\nПолоп – пена\nПунхъизе 1– фыркать\nПунхъизе 2 - брызгать\nРагьдухъ – во дворе\nРаккури – пар, залежь\nСабру – терпение\nСагIан – мята\nСсак – бык моста\nСаламат – благополучно\nСапар – поездка, поход\nСахлъи – здоровье\nСахаб – здоровая, лучшая\nСордо – ночь\nСи – башня\nТадбир – мероприятие, аккуратность\nТакрар – повторение\nТамахаб – мягкий\nТамихI - наказание\nТарбия – воспитание\nТезе – оставить, оставлять\nТира-свери – прогулка\nТухум – род-племя\nТIад, тIаде, тIаса – наверху, наверх, сверху\nТIадагьлъизе – стать легким\nТIадкъазе – поручить\nТIеренго – тонко\nТIеренаб – тонкий\nТIех – толокно\nТIорахь – сметана\nУгьаризе – вышивать\nУгьдизе – стонать\nУргъизе – думать\nУнго-унгояб – настоящий\nУнтизе – болеть\nУнти – боль\nУнтарав - больной\nУстар – мастер\nУчузаб – дешевый\nФорма – форма\nХехлъи гьабизе – спешить\nХведер – стружки\nХъаба – горшок\nХъамизе – утащить\nХъала – крепость\nХъаравул – караул\nХъасизе – чесать\nХъарсизе – царапать\nХъуризе – дробить\nХьазе – сеять\nХьачIун – медленно\nХIарараб чед – измелчённый хлеб\nЦебего – давно\nЦебебухь – фартук\nЦерекъад – позавчера\nЦинги – затем, потом\nЦолъизе – объединиться\nЦIвакараб – блестящий\nЦIулакьо – орех\nЧанахъан – охотник\nЧвердезе – купаться\nЧи – человек\nЧили – журчанье\nЧвалхи – плесканье\nЧорокаб – грязный, испачканный\nЧIалгIен – скука\nЧIанчIур – слива продолговатая\nЧIанда – болтавня\nЧIандачи – болтун\nЧIар – сорняк\nЧIикIизе – (об)лизать, (по)лакать\nШагьра – шоссе\nШагIир – поэт\nЩуризе – шевелиться, ползти\nЩапизе – свалиться\nЩай – почему\nЩамат – суббота\nЩенезе – моросить\nЩурщудизе - шептать\nЩулаго – прочно\nЩулияб – прочный\nЭркенго – свободно\nЭхебе – вниз\nЭхеде – вверх\nЭхерегIел – спуск\nЭхедерегIел – подъём\nЭхетизе – стоять\nЮк – груз, ноша\nЮргъачу – конь-иноходец\nАваданлъи – веселье\nАскар – войско\nАхIизе – петь\nАзарго – тысяча\nБакълъабазда – на солнечной стороне склона\nБатараб жо – находка\nБахьикъос – негодяй\nБайрам къо – день праздника\nБакъинегIан – до заката солнца\nБекичIеб – неполоманный\nБекIтIами – игра в кости\nБегIерал малъал – острые когти\nБер бахъизе – выбить глаз\nВекерун – бегом\nВоре – чурь, смотри, осторожно\nГабурги цIабуцIун – вытянув шею\nГара-чIвари – беседа\nГебегун ине – покатиться кувырком\nГелгедизе – шарить\nГочараб гIадин – плавным бегом\nГъургъур – воркование\nГъугъдузулъ – в камнеломах\nГьаб(-в, -й, -л) - это, этот, эта, эти\nГьадинго – кроме того, просто так\nГьацIул къали – бочка мёда\nГьегь – плетённая карзина\nГьединлъидал – поэтому\nГьогьен – прохлада\nГIадан – человек\nГIажаибаб асар – дивное чувство\nГIакълу – совет\nГIантав – тупой\nГIарахъ – стог сена\nГIегIедизе – кукарекать\nГIодове виччазе – успокоиться\nГIомогоро – комок\nГIурччинлъи – зелень\nДаци – дядя\nДун – я, дир – мой\nЖайран – газель\nЗазихараб – колючий\nЗахIмат – труд\nЗахIмалъанила бетIербахъи гьабизе – жить стало трудно\nЗиярат – посещение\nЗулму – насилие\nИшан – прицел\nИшара – намек, метка, знак\nИш-пиша – дело, занятие\nКакизе – осуждать, критиковать\nКалам – слово, речь\nКваназе – есть, кушать\nКвачI - лапа\nКеп – кайф\nКвешлъи – зло, вред\nКъваридаб кIал – узкое горло\nКъагIида – метод, способ\nКъазе – закриваться\nКъайи-къоно – домашняя утварь\nКъалам – карандаш ручка\nКъанщизе – закрывать глаза\nКъатIизе – прекращаться\nКъацандизе – спорить\nКъезе – быть побеждённым\nКъеркьезе – бороться\nКъец – спор, соревнование\nКъечезе – испытать жажду\nКъиса – повесть\nКъосарав вас – блудный сын\nКъотIизе – резать\nКьаралъизе – жиреть, полнеть\nКьагьизе – стрелять\nКьватIизе – треснуть, лопаться\nКьегIер – ягнёнок\nКьерхен – непогода, ненастье\nКьили – седло\nКьогIаб – горький\nКьурул гIусалда – на выступе скалы\nКIаз – платок\nКIалтIа – у ворот, двери\nКIалъазе – говорить\nКIарчамаб – забавный, игривый\nКIвезе – суметь, мочь\nЛагълъи – рабство\nЛазаталда – с удовольствием, с наслаждением\nЛол – загон для скота\nЛъабилаб – тройка\nЛъади – жена\nЛъазабизе – учить, выучить\nЛъай-хъвай – знакомство\nЛъалъазе – орошать, поливать\nЛъезе – класть, положить\nЛъикIлъи – добро\nЛъикIаб – хороший\nЛъугьине – войти, выйти\nЛъутизе – убежать\nМагIу – слеза\nМадугьал – сосед\nМакьу – сон\nМалъи – учение\nМахI сунтIизе – нюхать запах\nМерхьунаго – топча\nМикк – дуб\nМокъокъ – куропатка\nМугь – зерно\nНагагь – вдруг, случайно\nНа//най – пчела\nНаку – колено, мотив\nНакъит – беседа, разговор\nНакъищ – узор, резьба\nНакIкI – сосна\nНаслу – потомство\nНахъа – позади, после\nНахъе – назад\nНедегьаб – ручной, прирученный\nНич – стыд\nНуцIа – дверь\nОгьохъат – ладонь\nОгь – ах, уф\nОгьо-гьой – ой-ой\nОц – вол, бык\nПаркалда сверизе – гулять по парку\nПаркъизе – мелькнуть\nПартал – одежда\nПарччи – кувшин (глиняный)\nПаракъат – спокойно, безапасно\nПасихIлъи – красноречие\nПача – царь, король\nПири гIадин – как молния\nПихъ – фрукты\nПиша – ремесло, профессия\nПуйзе – дуть\nПу й-чIвай – метель\nРагъул хъала – военный крепость\nРагъида – на веранде\nРагIи-хер – сено-салома\nРазилъизе – согласиться\nРахьдал мацI - родной язык\nРекIкI - коварство, обман, подвох\nРеххараб чIор – пущенная стрела\nРизго – густо\nРосу рагIалда – на краю села\nРоххел – радость\nРухIчIаголъи – живое существо\nРурудизе – реветь\nРукъ – дом\nРокъоб – дома\nРукIкIалаби – моршины\nСаву – иней\nСагIат – час, часы\nСваказе – уставать\nСанагIаталда – в удобном виде\nСандукI - ларь для муки\nСалмаг – ковёр без ворса\nСали – песок\nСапар – поезда\nСахаватлъи – щедрость\nСахлъизе – выздоровить\nСах-саламат – благополучно\nСверухъ – вокруг\nСвине – гаснуть\nСихIираб – хитрый\nСорозе – дрожать\nСунтIизе – нюхать\nСурат – картина\nСуризе – опозориться\nТайпа – род, порода\nТамахлъизе – смягчиться\nТарбиячи – воспитатель\nТартиб – порядок\nТастикъ – утверждение\nТатуяб - вкусный\nТезе – оставить\nТохлъизе – зевать, упустить из виду\nТуризе – гнить\nТIадречIчIи – нападение\nТIалаб - забота, требование\nТIасан – сверху\nТIегьазе - цвести\nТIезе – рвать, сорвать\nТIехIине – отупиться\nТIоноцI - макушка\nТIом – кожа\nТIубазе – выполнить, закончить\nТIуцаб – низкий\nУгьине – вышивать\nУдаман – старший чабан\nУзданаб – стройный\nУчузго - дешево\nУчузаб – дешёвый\nХабар – весть, рассказ\nХадув гъезе – догонять\nХалатаб – длинный\nХалкъияб - народный\nХхаризе – лезть, лазать\nХер – трава, сено\nХерлъи – старость\nХерав - cтарый\nХехго - быстро\nХинлъизе – согреваться\nХирияб – ценный, дорогой\nХъаба – кувшин\nХъамизе – унести, похитить\nХъантIизе – жадничать\nХъарщи – доска\nХъахIаб – белый\nХъегIезе – кашлять\nХъублъизе – загрязниться\nХъудизе – щуметь\nХьадарго – медленно\nХьандезе – ругаться\nХьиндада – в долине\nХьихьизе – кормить\nХьирхьидизе – шипеть\nХьул – надежда\nХьуцI - болото\nХIадурлъи – подготовка\nХIажат – нужда\nХIазе – играть\nХIайранаб – изумлённый\nХIакъаб – истинный\nХIал – сила, состояние\nХIалухъен – хлеб, урожай зерна\nХIал дагьлъизе – ослабеть\nХIамбал – носильщик\nХIехь – пень, чурбан\nХIанчIизе – кусать, укусить\nХIинкъизе – бояться\nХIухьлачунеб цIурачед – горячее чуду\nЦадахъ – вместе\nЦебетIезе – развиваться\nЦогидаб – другой\nЦойилаб – единица\nЦолъи - объединение\nЦудунго – рано\nЦудунаб – ранний\nЦцуризе – набухать\nЦцин – гнев\nЦIакъаб – отличный\nЦIализе – учиться\nЦIахIилаб – серый\nЦIар рагIарав – известный\nЦIехезе – спросить\nЦIунизе – охранять, беречь\nЦIилъизе – обновляться\nЦIогьор – вор\nЧадил рекел – обломки хлеба\nЧарлъизе – пестреть\nЧIаголъизе – оживать\nЧIалгIине – скучать\nЧIикIизе – облизывать\nЧIинхъи – шорох\nЧIухIухъан – гордец\nЧIучIади – дерганье\nШартI - условие\nШартIияб – условный\nЩай – зачем\nЩекъер – горло\nЩвезе – достичь, доезжать, прибыть\nЩобда – на гребне горы\nЭбел-эмен – родители\nЭгъе - пятка\nЮргъа – иноходец\nЯбу – кляча\nЯгъзин – подлец\nЯкъут – яхонт\nЯкьад – тёща\nЯравул - тренировка\nЯравулчи – тренер\nЯсикIо – кукла\nЯтим – сирота\nДобавлено: 16-04-2017, 12:49\nУчителасе / Программаби\nАВАР МАЦIАЛЪУЛ БИТIУНХЪВАЯЛЪУЛ СЛОВАРЬ


Дагъистаналъул гьеб тIоцебесеб нух гуро кколеб гIагарлъи бугел чагIи тIалъиялда рукIин тIатинабулеб. Амма журналистаз баян гьабулеб буго гьеб гIицIго Дагъистаналъе хасиятаб иш гурин.\nДагъистаналъул прокуратураялъ кьолел баяназда рекъон, коррупциялда дандечIеялъул къануналда рекъон халгьаби тIобитIулаго чIезабун буго, 2016 соналъул февраль моцIалда цевеккун ЗахIматалъулгун социалияб цебетIеялъул вукIарав министр ИсмагIил Эфендиев тIамун вукIин Дагъистаналъул бетIерасул ва тIалъиялъул администрациялъул нухмалъулевлъун.\nГьебго заманалда, гьесул вац Юсуф Эфендиев гьебго идараялъул нухмалъи гьабиялъухъ хал гьабулеб бутIаялъул бетIер хисулевлъун хIалтIулев вукIун вуго.\nРеспубликаялъул прокуратураялда баян гьабухъе, гьел кIиялго хIакимчагIи цо идараялда хIалтIулел рукIиналда бан гьез гьелдаса пайда босизеги рес буго. Прокуратураялда баян гьабулеб буго, гьеб информация Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповасде щвезабун бугилан.\nГьеб тIоцебебсеб гьеб тайпаялъул лъугьа-бахъин гуро кколеб бугеб Дагъистаналъул тIалъиялда.\nДагьалъ цебе прокуратураялъ гьединаб лъазаби гьабуна лъай кьеялъул министр ШагьгIабас Шагьовасул вац Шагьрудин Шагьовасеги, сахлъи цIуниялъул министр Танка Ибрагьимовасул эмен Ибрагьим Ибрагьимовасеги.\nГьединго прокуратураялъ дагIба бан букIана Культураялъул министр Зарема Бутаевалъ гьеб идараялда хъулухъалда жиндир дурц теялда. Гьелъ гьев чи тун вукIана федералияб кIваралъул объектал цIуниялъул бутIаялда тIоцебесеб даражаялъул махщелчилъун. Амма Прокуратураялъул тIалабалда рекъон, гьес хъулухъ тана.\nЖурналист ГIалисултан Гъазимух1амадовас гьелда бан баян гьабулеб буго, тIасахун прокуратураялъ абизегIан чIезе кколароанин хIакимзаби гьединаб гIунгутIи лъугIизабизе. Гьезда байбихьудаго, гIагарлъи хъулухъазда толеб мехалдаго, лъазе кколин жидеца къанун хвезабулеб букIин.\nАмма цогидаб рахъалъ босани, прокуратураялъги зани бегизабизе бегьуларила. Масала, хал гьабизе кколила гьев чи унголъунги хIалтIизе бажарулев чи вугищали.\nХадубго ГъазимухIамадовас кIвар буссинабуна республикаялда хIакимзабаз хъулухъазда жидерго гIагарлъи гуребги, росу-ракь цIехонги толел рукIиналде гIадамал.\nЖурналистаз гьеб лъугьа-бахъин баян гьабулаго кIвар буссинабулеб буго гIагарлъиялъул чагIи цо идараялда, ай хурхен бугел пачалихъиял гуцIабазул бетIерлъуда рукIин цо Дагъистаналъе хасиятаб жо кколарин, гьелъул мисалал федералияб тIалъиялдаги ругила.\n«Черновик» газетаялъул журналист МухIамад МухIамадовас гьелда бан баян гьабуна, ГIабдулатIиповасдехун прокуратураялъ хитIаб гьабиялъул хIасил ккей щакаб бугин.\nМисалалъе гьес бачана араб соналъул октябрь моцIалда иргадулаб Халкъияб мажлисалъул данделъиялда депутатазул мандатал эркенлъун рукIиналда бан гьел Пайзудин Уцумиевасеги Аслан Казибековасеги кьолел ругин сессиялда лъазабидал, гьел щалилан гьикъанила республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас.\nАслан Казибеков вугин рукIа-рахъиналъулгун коммуналияб магIишаталъул ва бакIал раялъул министрлъун тIамурав Ибрагьим Казибековасул вас, Пайзудин Уцумиев вугин Гъизилюрт шагьаралъул мэр МухIамад Уцумиевасул василан жаваб кьедал, ГIабдулатIиповас абунила гьев кIиявго чиясул суал нахъбахъейин, ургъизегIан. Амма гьедин букIаниги, гьеб сессиялъул ахиралда Казибековги Уцумиевги депутаталлъун лъугьанила.\nГIагарлъиялъул чагIи цо бакIалда хIалтIулел рукIин тIатинаби бичIчIизабизе бегьулила, тIалъиялде ккедал чияс живго божизе бегьулел чагIи аскIоре цIазе лъугьиналдалъун. Гьединлъидал, тIалъиялда билълъун араблъун лугьун бугила тухумал рукIинин баян гьабуна гьес «Эркенлъи» радиоялъе.\nМухIамад МухIамадов: «Гьеб тайпаялъул лъугьа-бахъинал хасияталлъун лъугьун руго. Щай гурелъул, кинав вукIаниги тIалъиялде ккарав чияс хIаракат бахъула гьеб бакIалда щулалъизе живго. ГIицIго политикиял амбицияздалъун гуребги, гьенире гIага-божарал цIанги. Гьеб гуребги, ахираб заманалъ гIолилал хIажат ругин абулеб буго, гьединлъидал гьанже хIакимзабазул лъималги рачIунел руго тIалъиялде, хадубккун жидерго чагIи хисизе.\nГьеб квеш ккараб жо буго, амма гьелде ругьунлъун руго. Гьелго депутаталлъун рищарал Казибеков ва Уцумиевасул хIисаб гьабе. Амма гьеб цо Дагъистаналъе хасиятаб иш кколаро. Гьеб нилъер улкаялда цIакъ тIибитIиараб иш буго».\nЖурналистас тIаде жубана, ччугIа ботIералдасан махIцине байбихьулеб гIадин, квешал хасияталги тIасан байбихьулила тIиритIизе. Гьединлъидал, федералияб тIалъиялдаги, республкаялъуладаги, бакIазул нухмалъиялдаги гIагарлъиялъул бухьенал тIатинариялъ хIикмалхъизаруларила.


Рамзан Къадиров ва сверухълъи\nРамзан Къадировасдехун хинаб бербалагьиялъул лъазабулеб буго Россиялъул «кваранал» политтехнологаз.\nРоссиялъул опозициялъулги Чачанлъиялъул бетIер Къадиров Рамзанилги ахираб заманаялда букIараб дагIба-рагIиялдаса хадуб, Къадировасдехун хинаб бербалагьиялъул лъазабулеб буго Россиялъул «кваранал» политтехнологаз.\nЧачанлъи-Россиялде бачIунеб радикалияб исламалда цебе чIараб сангар бугин рикIкIунеб буго Россиялъул политолог Сергей Кургиняница. Гьес гьедин абуна Александр Рогаткиница бахъараб ва «Россия» каналалда «Специальный корреспондент» программаялда бихьизабураб «Ишаналде босараб терроризм» абулеб фильмалъе къимат кьолаго.\nГьес Регнумалъе жеги ракIалде щвезабулеб буго ДАГIШалъул мурад цо кинаб букIаниги территориялда тIад, масала ГIиракъалда тIад контроль чIезаби гуреблъиялде. Гьезул мурад бугин Татарстан, Шималияб Кавказ ва Россиялъул цоги регионазда тIад контроль чIезабийин абулеб буго гьес.\n«Нилъер бакIалъул исламалъе гьеб къваригIун гьечIин, нилъер масъалаги бугин гьеб суалалъулъ гьезул рахъкквей»,-ян абулел Кургинянил рагIаби кьолел руго Регнумалъ. ИА REGNUM.\nЧачанлъи-Россиялде бачIунеб радикалияб исламалда цебе чIараб сангар бугин Кургиняница рикIкIунеб батани, Чачанлъи- Россиялъул пачалихъалъул жанубияб рахъалда стратегияб мугъчIвай гьабулеб республика бугин абулеб буго Александр Прохановас.\n«Ниж Грозныялде унел руго Россиялъул пачалихъалъул жанубияб рахъалда (югалда) стратегияб мугъчIвай гьабулеб республика гьеб букIиналъги улкаялда тIибитIулеб бугеб чеченофиялъе жаваб кьезеги. Дица абила къадирофобияйицин. Гьеб буго либералиял къукъабазулъ тIибитIун. Нижеца рикIкIуна гьеб бугин пачалихъалде данде гьабулеб бугеб цо операциялъул бутIа»,-ян абуна Россиялъул хъвадарухъан ва журналист Александр Прохановас Чачанлъиялъул бакIалъул информалаталъе.\nГьесда ракIалда буго жинца бетIерлъи гьабулеб Изборский абулеб клубалъул иргадулаб данделъи Грозныялда тIобитIизе.\nГьеб клубалъул масъала бугин Советияб Союз биххун хадуб къватIисан нилъеда босизабураб либералияб проектги нахъе рехун, Россиялъул пачалихъалъул прогрессивияб идеология гIуцIиян баян гьабун буго Прохановас.\nПроханов вугин махщел бугев хъвадарухъан ва пикру бугев инсан, амма гьев гIадинал чагIи цоги бокьарал къуватаз жидерго мурадал цIунизелъун хIалтIизарулел ратизе бегьулин рикIкIунеб буго чачаназул машгьурав кинорежиссер Шарипов Иналица.\nШарипов Инал: «Проханов цо заманаялда кIочон тун вукIанин абизе бегьула. Гьеб заманаялда дун гIемер кIалъаан гьевгун. Дида гьев лъала лъикIав хъвадарухъан хIисабалда. Художник хIисабалда жиндирго бакIал балагьулев ватизеги рес буго гьев. Гьев вуго пикру бугев чи. Узухъда, гьев профессионалив политик гуро, гьев политтехнолог гуро. ЛъикIав режиссерасда кIола герой бокьараб средаялда лъун сцена гIуцIизе. Гьедин гьевги цо-цояз жидерго мурадазе хIалтIизавулев ватизе рес буго».\nПолитикаялде гъорлъе лъугьуневщинав чи жакъасеб Россиялда гьел ругин тIалъиялъ гIуцIараб вертикалалъул мурадал цIунулел чагIийин рикIкIунеб буго Шариповас.\nШарипов Инал: «Политика жибго бацIцIадаб жо руго. Гьелдасан чед щолел чагIиги ракI рагьарал чагIи ругин аби мекъаб букIине буго. Гьеб буго театр. Пачалихъиял информалатаздасан кIалъазе рес щолел политикал гьел руго вертикалалдаса чагIи ва гьез цIунула пачалихъалъул ва тIалъиялда бугеб элитаялъул мурадал».\nПрохановас лъазабунаха жидер клуб данделъи гьабизе Грозныялде ине бугин. Щибизе гьел гьенире?\nШарипов Инал: «Гьев вуго гьеб тIалъиялъ гIуцIараб вертикалалдаса чи. Киналго политтехнологалги руго тIалъиялъе хъулухъ гьабулел ругел чагIи. "Рамзан Къадиров" абулеб проект гIуцIаравин рикIкIине бегьулев Владислав Сурковас ургъун букIана "суверенияб демократия" абулеб терминги. Гьеле гьесдасан бачIараб буго Грозныялде ине бокьарал Россиялъул жамгIияталъул машгьурал чагIазул ирга гIуцIиги».