Исана 265 сон тIубала сугъулдерил ракьалда Ираназул шагь Надирил бо щущахъ биххизабуралдаса. Гьеб тарихияб лъугьа-бахъиналъе ва магIарулаз гьениб гьабураб гьунаралъе жеги мустахIикъаб къимат кьун гьечIо. Кинаблъун букIараб Дагъистан, магIаруллъи 300-400 соналъ цебе абун суал лъуни, гьелъие щвалде щвараб жаваб кьезе кIолев цониги гIалимчицин ватиларо. Умумузул тарих нилъеда лъангутIиялъе руго гIемерал гIиллаби, амма гьеб буго батIияб хабар. Нилъеда лъалебниги хадусел гIелаздаги лъазе букIине ккани, нилъеда тIадаб буго гьеб лъай загьир гьабизе, газетазда ва тIахьазда хъвазе, лъугьа-бахъинал рехсон течIого гьезул анализ гьабизе. Жакъа гьединаб анализ гьабизе хIалбихьулеб буго Маркъулазул МухIамадица. Кин гьеб лъугьун бугебали къимат нужеца кьела.\n(ГIабдулмалик АхIмадилов Газета СОГРАТЛЬ)\nСугъулдерил буго цIакъго бечедаб ва некIсияб тарих. Жакъа къо щвезегIан гьелъул 10 процентцин лъазабун гьечIин ккола. ХIатта лъалебгицин мухIканлъи гьечIого тун буго. Дица абиларо ГургулрагIала бугеб (ракьуда гъоркь) хъалаялъул, абиларо бакI-бакIазда ратарал тIагIелазул, абиларо хIатта бо гIодоб бараб кьуриялъул. Амма абичIого гIоларо гьанже гIагарда букIараб тарихалъул. Масала, Надир-шагьасул рагъазул заманаялъул, хасго доб ГIандалазул рагъул хIакъалъулъ.\nГьеб тарих буго сугъулдерил ракьалда жиб аслияб куцалда ккараб, Къуръаналда Ясин гIадинаб жиб кIвар бугеб ва аслияблъун жиб кколеб. Гьаб ахираб заманалда гьеб суалалъулъ гIезегIанго цебетIейги ккана Саттавовасулги («Крах грозы вселенной»), профессор Р. МухIамадовасулги («разгром Надир-шаха в Дагестане») тIухьдул къватIире рачIиналъ. Гьелдаго хадуб ккана цоги кIвар цIикIкIараб лъугьа-бахъин - мемориал «ВатIан» бай ва гьеб рагьи. Амма кин бугониги историказул хIалтIи лъугIичIилан ккола дида. Щай абуни, жеги чIезабун гьечIо гьеб рагъул кIвар ва масштаб.\nГьеб рагъул хIакъикъат бичIчIизе ккани лъачIого гIоларо доб заманалда дунялалда букIараб ахIвал-хIал (рагъулабгун политикияб). Лъазе ккола гьеб рагъул заманалда дунялалда кинаб бакI кколеб букIараб Ираналъ Россиялъ, Турциялъ (ГIусманиязул империя) ва гьединго Европаялъул пачалихъаз. Гьелда хурхун кинаб букIараб кIвар Дагъистаналда (ГIандаллъиялда) Надир-шагьасда тIад босараб бергьенлъиялъул.\nМисалалъе босани ГIусманиязул империя. Надирил заманалдаги гьеб букIана Дунялалда бищун рагъул рахъалъ къуватаздасан цояб. Масала, 1683 соналда байбихьана рагъ цо рахъалда Турция, цогидаб рахъалда Австрия, Польша, Венеция, Россия (Священная лига) бугеб рагъ. Европалъул улкабаз (рагъда гIахьаллъулареб Франция хутIун) кумек гьабулеб букIана гьел христианазул улкабазе. Турциялда кIун букIана Австриялъул тахшагьар Вена сверун кквезе ва дагьалъ хутIана гьеб бахъизе. Амма туркал нахъе къазе ккана ва рагъ халат бахъана анцIила анлъго соналъ. Гьеб рагъул хIасилалда турказдаса нахъе ана Венгрия ва Трансильвания (Румыниялъул бутIа). Амма Турция жеги цIакъго къуватаб улкалъун хутIана гьелдаса хадуб гIемераб заманаялъ.\nРоссиялъулги Швециялъулги рагъул заманалда (Северная война) 1709 соналъ Полтаваялъул рагъда къун хадуб Швециялъул къирал Карл XII ана Турциялде ва гьениб политияб хIинкъи гьечIолъи гьарана султIанасда, гьесие гьебги щвана. Амма Россиялъ тIалаб гьабулеб букIана гьев кверде кьей, Куръаналда мугъги чIван Турциялъ инкар гьабуна. Петр I-яс жиндаго ракIги чIун, Балканазда ругел (Турциялда гъорлъ) славяназда берги щун, Турциялда рагъ лъазабуна. Турказ гьев Прут абулеб гIурухъ сверун ккола, ва рекъел гьаризе чара гьечIевлъунги ккезавула. Гьев хIадур вукIана Балтикалда рахъарал ракьал (Литва, Эстония) нахъе кьезе, хIатта Санкт-Петербург байцин гьоркьоб къотIизабизе, турказе гIемераб меседги кьезе. Амма турказул кIудияв Вазирас хIукму батIайиса къотIула. Жив ришватчи гуревлъи вихьизавизе гIоло жидее мутIигIал чагIи, хасго Крымалъул хан гьес меседил бочкаби нахъе гиризе тIамула киназдаго рихьун, ва гIурусазе бигьаял шартIал лъала: Азов хъала нахъе кьей («Священная лигагун» цадахъ багъун Россиялъе щун букIараб), гьединго Таганрог хъала бай къотIизе тей. Гьел хIукмабазде къотIи-къаялда гъолбасги гьабун Петр I сверун ккураб бакIалдаса къватIиве виччан тола.\n1721 соналъ Северияб рагъги лъугIун хадув Петр I вуссула Кавказалъул ва Персиялъул суалалде. Гьелъие гIиллалъун букIуна Персиязул улкаялъул загIиплъи. Гьенив вугев посол Волынскиясул баяналдасан хъантIарав Петр I-ясда бичIчIула Персиялъул хIатта «лезгиназдаса (дагъистаниял Сурхай-хан, Давуд-бег) ва афгъаназдасацин цIунизе къуват гьечIолъи». Персиялде тIаде иналъе аслияб гIиллалъун Петрица бихьизабулеб буго Сурхай-ханас Шемаха бахъулеб заманалда гIурусазул даранчагIи талавур гьарун рукIин. КIигьумерав Петр I-яс Прикаспиялъул халкъазухъе битIараб кагъаталда (минифест) абулеб буго, жив вугила Кавказалъул халкъал Персиялъул зулмуялдаса эркен гьаризе вачIунев абун. Амма Персиялъул хIукуматалъул бутIрузухъе хъвалеб буго жив вугила нужеда данде рагъулел Дагъистаналъул питначагIи къезаризе вачIунев абун…\nГьедин Россиялъул боял Дагъистаналде тIаде кIанцIула. Аксаялъул ханзабаз гьезде кутакаб дандечIей гьабула. Цо-цо баяназда рекъон 160 азарго чи вугеб Петрил армия Таркиялде лъугьуна. Таркиялъул шамхал ГIадилгерей пачаясда лъикI дандчIвала. Гьесие бокьун букIуна Сурхай-ханги (квер гьечIев) Давуд-бегги Петр I-ясул кумекалдалъун къезе гьаризе, жиндирго тIалъиги Дагъистаналда бищун къуватаблъун ккезе. Петр I нахъе ун хадув гьев гIурусазде данде вагъула. ХIиллаялдалъун кквезеги ккун Архангельск губерниялде витIула ва гьенив туснахъалда хола.\nДагъистаналда Петр I-ясде данде вахъула Утамышалъул султан, гьенир цIакъ кутакал рагъалги ккола. Гьел рагъазул хIасилалда гIурусазухъе щола тIолабго Каспиялъул рагIаллъи, Азербайжаналдаса Туркмениялде щвезегIан. Турциялъ бахъула Ираналдаса бакъбаккул Армения, Грузия ва гьединго Азербайжаналъул ханлъабиги. 1729 соналда Иран щущан ине хIадурго букIана. Гьелъул бакътIерхьул рахъалда ханлъи гьабулел рукIана туркал, данде рагъизе хIадурго рукIана армениял, гуржиял, курдал. Каспий ралъдалъе нухги къан северияб рахъалда ханлъи гьабулел рукIана гIурусал. Шарваналъул ракь бахъун букIана Сурхай-ханас. Бакъбаккудасан чабхаде рачIун Иран талавур гьабулел рукIана афгъанал. 1728 соналда афгъаназул къирал Мир-МахIмудица Исфахан шагьар бахъула ва шагьлъиялъул гIаламатал жиндихъего росула. Иран Афгъанистаналде гъорлъе ккола. Гьеле гьеб заманалда Ираналъул чара хварал хIакимзабаз кIвар буссинабула Туркмениялде, гьезул цIар арав рагъул цевехъан Надир жидехъего ахIула, рагъулав вазирлъун тIамула.\nГьелдаса хадуб байбихьула Ираналъул цIакъ кутакаб тIаде бахъин. Надирица тIоцебесеб иргаялда кьаби щвезабуна афгъаназда, хадув гьев вуссана турказде данде. Гьедин квешаб хIалалда букIараб Ираналда кIвана гьеб Турция 1733 соналде щвезегIан тIубан къезабизе. Гьаниб рехсечIого гIоларо гьадинаб хIужа. 1731-32 соназда, турказулгун заманалъул рекъелги гьабун, Надир нахъе ине ккана, Исфаханалда бугеб дандечIей гIодоб къазе гьабизе. Гьеб заманалда Надирица бодул нухмалъи кверде кьун тана Тагьмасиб II шагьасухъе. Тагьмасибида бичIчIана гьединал бергьенлъаби росун Надир вугони жиндир къадру гIодобе кколеб букIин. Гьеб хIисабги гьабун, Надир нахъе арабго Тагьмасибица турказулгун къотIи хвезабула ва гьужумалде уна. Амма гьев турказ къезавула. Надирица рахъун рукIарал ракьал ва хъулби Ириван, Нахичеван нахъе рахъула.\nИсфаханалда дандечIейги къинабун вачIарав Надирица жиндирго къадруялдаса мунпагIатги босун шагьлъиялдаса ТIагьмасиб гIодов тола. Гьесул гьитIинав васги шагьлъун тун гьесул регентлъун живго чIола. 1733 соналде гьес туркал тIуранго къезарула ва Багъдадалде щвезегIан хъамула. Гьениб гьабураб Багъдадалъун къотIи-къаялда рекъон бакъбаккул Арменияги Кахетияги, Картлиги, Ираналъул Курдистанги Ираналъухъе бачIуна ва ГIиракъ турказул администрацигун ва рухIияб шигIияб (Ираналъул) нухмалъиялда тола. Гьединаб къуват Ираналъул бихьигун Россия цин Решталъулаб къотIи-къайги (1732 сон) гьабун Аракс гIурухъе щвезегIан нахъе къала, хадуб Ганжаялъул къотIи-къайиги (1734 сон) гьабун Терекалде щвезегIан нахъе уна. ПалхIасил, Петр I-ясул «персидский походалъун» хIасилал хIурудахъ уна. ЦохIого-цо Надирил хIаракат сабаблъун.\nГьебго 1734 соналда Надирица байбихьула Дагъистаналъулгун рагъ (Сурхай-хан) ва гьебго соналъ 1734 соналъ Гъумекиб росу бахъула. Сурхай магIарухъе (Авариялде лъутун уна. Надир аравго Сурхай нахъеги Ширваналъул (Азербайджан) ракьазде тIаде кIанцIула. Надир хIажатавлъун ккола кIиабизеги Гъумекибе сапар гьабизе. Гьаб нухалъги битI гьечIел рагъаздаса хадув Сурхай-хан (квер гьечIев) Авариялде уна. Надирица тIадчагIилъун херазул совет (Шура) тола, тIокIав Сурхай-хан нахъвуссине виччаларин абураб рагIиги босун. 1736 соналъ чанго бергьенлъи босарал рагъаздаса хадув Надир шагьлъун вищула. Гьес Иран бачана жидерго тарихиял гIорхъабазде ва Ираналъул къадру борхизабуна. Гьебго соналъ жиндирго вац Ибрагьим-ханги Кавказалда тун, Надирица 1737-1739 соназ тIубанго\nАфгъанистан бахъана. Кинаб улка-хIукуматха букIараб Афгъанистан. Россиялда, Турциялда, Австриялда данде ккуни гьеб букIинчIо гьедигIан кIудияб ва къуватаб. Амма халкъ букIана рагъуе хIадурарарб ва къвакIараб. Гьединлъидал Афгъанистан мутIигI гьаби ва бахъи букIана бигьаяб гуреб масала. Гьеб Надир-шагьас тIубазабуна бергьенлъиялда. Гьале гьелдаса нусго соналъ хадур абурал Карл Марксил рагIаби: «Афгъанистаналъул бетIергьаби (ай Афгъанистан бахъарал чагIи - хIукумат) - гьел Азиялъул бетIергьаби ккола». Гьелдаса хадуб Надир-шагьасул бодул аслияб бутIалъун гьел бахIарчиял афгъанал кколаан.\nГьанже руссизин Россиялде. Петр I хваралдаса хадуб Россиялъ нахъе кьезе ккана киналго Каспиялъул рагIалда рахъарал ракьал ва «Святой крест» абураб, гьанже поселок Сулахъ бугеб бакIалда букIараб хъала. Гьеб щущазабуна ва гьениб букIараб гарнизон Гъизляралде бачана. Россиялъ Австриялъулгун союзги гьабун 1734 соналда байбихьана Турциялда данде рагъ. Гьеб рагъ Россиялъе цIакъго хираго чIана. Россиялъул армия кIиго нухалъ Крымалде борчIаниги, хIатта Бахчисарай бахъизе кIваниги, гьезухъа гьеб нахъе бахъана, кIудиял камиялгун гIурусал Крымалдаса нахъе ине ккана. Гьединго битI гьечIеб букIана Молдавиялде рагъул сапар. Къуна турказдаса Австро-Венгрия. Ва гIурусалги чара гьечIеллъун ккана турказулгун рекъел гьабизе. БатIи-батIиял баяназда рекъон гIурусазул камиял 150-200 азарго чиясде рахана.\nНужецаго гьанже данде ккве: союзникалги гьечIого Турциялда тIад Ираналъ росарал бергьенлъаби ва гьебго Турциялде данде Россиялъул рагъал - щибго бахъизе кIвечIел, хIатта союзниклъун доб заманаялъул къуватаб улка Австро-Венгрия букIаниги. Афгъанистан кодобе щвеялъ Надирие рагьана Индиялде нух. Гьанже къимат кьезин Индиялъе. Жеги дол хъанчил (крестовый поход) сапараздаса хадуб Индия букIана Европаялъул пачалихъазул бутIрузул анищлъун. Щайгурелъул, нахъе ккараб, бецIаб Европаялда бихьана бакъбаккул улкабазул бугеб бечелъиги цебетIейги. Индиялде щварал чагIаз бицухъе (Марко Поло), гьеб букIана цIакъго бечедаб улкалъун. Гьениб букIана цIакъго гIемераб месед, якъут ва гьеб гуреб цогидабги бечелъи. Гьанисан бачIараб къайи Европаялъе гIарабияз бичулеб букIана анцIго-анцIила щуго нухалъ хираго. Гьеб Индиялде нух бахъи сабаблъун рагьана европаялъулаз Америкаги. РакIчIун абизе кIола Индия кканин Европа (тIоцебе Португалия ва Испания, хадур цогидалги) цебетIезе байбихьиялъе сабаблъун. Амма 1498 соналда Португалиялъул ралъдахъан Васко-да-Гама Индиялде (Калькуттаялде) вачIараб заманалда Индиялда букIинчIо политикияб цолъи. РукIана батIа-тIурал княжестваби. Гьеб заманалда Португалиязда кIвана кинабго БакътIерхьул Индиялъул ралъдал рагIал бахъизе. Амма хехго Индиялда ккана кIудиял лъугьа-бахъинал. 1526 соналда Гьоркьохъеб Азиялдасан гьениве тIаде кIанцIана Чингис-ханасул наслуялъул чи Бабур. Гьес Индия бахъана ва байбихьи лъуна гьеб цолъизабиялъе. Гьелдаса хадуб Индия тIубанго гIадин цолъана.\n1588 соналъ Испаниялъул флоталда тIад бергьенлъи босаралдаса нахъе ралъдалаб гуч-къуват бачIине байбихьана дагь-дагьккун Англиялъухъе. Англиялъ Португалия Индиялдаса нахъе гъуна. Амма гьеб Англия хIажатаблъун ккана Моголазул (Индиялъул) императоразулгун ракълилабгун дармилаб къотIи-къай гьабизе (Ост-индская компания, 1600-1725 сон). Щайгурелъул, Индия лъугьана бищунго бечедаб гуребги, бищунго къуватабги улкалъун. Хасго патишагь Жамалудин Акбарил заманаялда ва гьесдаса хадуб (1600-1700 сс.). Гьеб заманалда Индиялъул халкъалъул къадар бахана нусго миллион чиясде. Дунялалъул киналго улкабазул мурад букIана Индиялъулгун даран-базар гьабизе щвей, гьеб бахъизе анищцин гьабуларан. Гьеб заманалда Индиялда бана хIикматаб Тадж-Махал. Амма XVIII гIасруялде Индия загIиплъизе байбихьана. Кин бугониги 1739-1740 соназда Надир-шагь вачIараб заманалда гьеб жеги къуватаб пачалихъ букIана. Гуребани гьеб бахъи сабаблъун Надир-шагьасе «Гроза вселенной» ва «Александр Персидский» абураб цIар щвелароан.\nБосизин цойги мисал. Монголаз 1258 соналда Багъдад шагьар биххизабуралдаса хадуб (Багъдадалда вукIана 2,5 миллион чи) дунялаллда цохIониги миллион чи вугеб шагьар букIинчIо, XVII гIасруялда цохIого-цо Индиялъул тахшагьар Дели гуреб. Гьединаб ахIвал-хIалалда Афгъанистанги бахъун 1739-1740 соназда Надир-шагь тохлъукьего Индиялда тIаде кIанцIула. Ва канал абураб бакIалда кIудияб Индиялъул армияги къезе гьабун, гьев Дели шагьаралде тIаде уна. Гьениб рихха-хочи ккола. Делиялда кIинусазарго чиги хола ва гьеб бахъула. Гьенив Индиязул падишагь МухIамад мутIигIлъизе ккола Надир-шагьасе, ва гьесие кIудияб давлагун цадахъ бриллианталъул корона-таж кьезе ккола. Гьеб бергьенлъигун Надир-шагь нахъвуссуна Ираналде, жиндирго тахшагьар Мешхедалде. Ва гьебго 1740 соналда Гьоркьохъеб Азияги бахъула гьес. Гьеле гьединаб гучалде вахуна Надир-шагь. Гьеб заманалда, ай 1741 соналъул ихдал Надир-шагьасул боял, цо-цо баяназда рекъон 150 азаргоялде бахунеб, къватIибе бахъуна Кавказалдехун балагьун.\nГьеб мехалъ Мешхед шагьаралда, Ираналъул историказулги поэтазулги баяналда рекъон, ккана цо кIвар буссинабулеб лъугьа-бахъин. Дагъистаналде унаго Надир-шагьас гьабураб парадалъул заманалда цо рахъалъан кьвагьун бачIараб тункIил гулла уна Надир-шагьасул гьурмада цебесан гьесда хъвачIого. Гьеб кьвагьарав чи кверде щоларо. «Иранги живго Надирги талихIав вукIинаанила гьеб гулла гьесда щун букIарабани, хадуб Дагъистаналда ккараб лъугьа-бахъин хIехьезегIан…» - илан хъвалеб буго ираназул тарихчагIаз. Кавказалда, нилъеда лъавухъе, букIана гьадинаб ахIвал-хIал: 1738 соналъ цIоралъул магIарулазулги дагъистаниязулги цолъарал къуватаз Ибрагьим-хан къезавун хадуб, дагъистаниял Ираналъе мутIигIлъулел рукIинчIо. Гьелдаса хадуб ккараб бицуна умумузул кочIоца.\nНадир гьедула Ибрагьим-хан чIварал теларилан:\nЯ дол гъолодисел рохьазде ана,\nЦIа тIамун къвагъана къамищил рукъзал…\nЦIоралъул магIарулалги къезе гьарун Ираналъул боял Дагъистаналде лъугьуна кIиго мухъ ккун: Люфт-ГIали-ханасул бетIерлъиялда цо бо Дербенталдеги бачIун Табасаран-хайдакъазул ракьалде лъугьуна ва гьеб бахъула. Цогидаб бо живго Надир-шагьасул нухмалъиялда кваралазул (лезгиязул) ракьазде лъугьуна. Гьениб кваралазул къокъабазги Сурхай-ханасул аскаралъги яхI бахъула Надирил гьужум чIезабизе, амма жо кколаро. Хехго тIаде рачIунел къажараз гьел къезарула, живго Сурхай-ханги тумазул ракьалде нахъе къала. Цовкраялда аскIоб цойги рагъ ккола. Гьенив квер гьечIев Сурхай ва гьесул анкьазарго рагъухъан асирлъуде ккола, гьесул вас Муртаза-ГIали лъутун ворчIула щуазарго рагъухъангун цадахъ (кинавниги Сурхайил вукIуна 12 азарго рагъухъан). Гьел лъугьа-бахъиназул хIакъалъулъ нилъер умумуз кочIолъ гьадин абулеб буго:\nУлка-ракь гIемерав квер гьечIев Сурхай\nЦо къо къалъилалде кверде вачIана…\nГьеб ахIвал-хIалалда Надир-шагь Гъумекиве щола 52 азарго чи вугеб богун. Сурхайги ккун, Хайдакъалъул уцми ва Таргъуялъул шамхал мутIигI гьарун Надир-шагьасда ккола жив Дагъистаналъул бетIергьан вахъанилан. Гьес ритIула кагътал хунздерил ханзабазухъе, магIарулазул къадизабазухъе, мутIигIлъиялъул гIаламаталги росун жиндихъе Гъумекире щваян. Амма гьесухъе щивго вачIунаро. Гьадин хъвалеб буго англиялъул историк Локкартица: «Гъумекив вукIаго къиматаб заманги ун гьанже кватIун Надирида бичIчIана Авария эркенго бугебгIан заманаялъ Дагъистаналъул кIулал рахараллъун хутIулеблъи». Гьанже кватIун Надир-шагь жувала Авария бахъиялъе хехал тадбирал гьаризе. Люфт-ГIали-ханасда буюрула ГIаймакдерил кIкIалахъан хьиндаллъиялде лъугьине ва ГIандивехун вачIине. Жиндиргоги къасд букIуна ГIандаллъиялдасан Хунзахъе вачIине ва гьедин Авария бахъиялъул ишги тIубазе. Гъумекисан къватIиреги рахъун къажараз ДурчIи-мегIералъул рорхалъаби ккола. Гьениб тIад бо рештIуна 12 сентябралда.\nГьеб бакIалда Надир-шагьги тун, гьанже анализ гьабизин Дагъистаналда лъугьараб политикияб ахIвал-хIалалъул. Дагъистаналда букIана 14 феодалияб (бегзабазул) цолъи: ханлъаби, шамхаллъи, нуцаллъи, уцмилъи ва гь.ц. Гьединго Дагъистаналда рукIана 60 эркенал (вольные общества) жамагIатал, гьездасан 41 магIарулазул. Дагъистаналда гIумру гьабулеб букIана гIага-шагарго 450 азарго чияс, гьездаса 130-150 азарго кколаан магIарулал. Дагъистан букIана цогояб ва гьелдаго цадахъ бикь-бикьараб. Гьеб цогояб букIана дагъистаниязул цогоял мурадал рукIиналъги, гьеб цогояб рагъулаб лагерь букIиналъги. Цого мацI (магIарул ва тюрк-лъарагI) букIиналъги, цого цевехъан гьез вищулев вукIиналъги. Амма Дагъистан бикь-бикьараб букIана мацIазде, миллатазде, эркенал жамагIатазде, феодалиял цолъабазде ва гьединго батIи-батIияб букIана цебетIей, нахъе ккеялъулги рахъалъги. Гьанже Надир-шагь ДурчIи-магIарде вахараб заманалда магIарухълъи (Авария) хутIун кинабго Дагъистан гьес бахъун букIана. Ираналъул аскаразул тIелал щун рукIана Къарахъе (ЧIараде) ва амма гьенисан нахъруссана аслияб рагъ ккараб ГIандаллъиялде. Гьединаб хIалалда нилъеца тIуранго нахъчIвалел руго цо-цо хъантIарал тумазул историказул кьучI гьечIел (гьез ургъунго гьарулел), Надир-шагь къезавураб рагъ тумазул росабазда аскIоб кканин абурал баянал. Кинабго тумазул ракь Ираналъ щулаго ккун букIана. Цогидал гьезулго тарихчагIаз абула Надир-шагь аваразулги тумазулги гIорхъода къезавунилан. Гьебги гьедин гьечIолъи нилъеда бихьулеб буго, ДурчIи-дагъалъул кинабго тIалъи Надирил бояз ккун букIиндал. Гьединго нилъеда абизе кIола гьеб магIарда тIад рагъ букIине рес гьечIилан. Гьединаб битIараб тIабигIат бугеб бакIалда ракIчIун Надир-шагь бергьунаан цохIого цо топхана (артиллерия) хIалтIизабун.\nКIиабилеб маргьа буго гьеб рагъ ЧIохъ росдада гъоркь кканин абун гIемераб заманаялъ бицунеб букIараб. Гьелда щиб нилъеца абилеб? ХIакъикъаталдаги ЧIохъ рагъ букIана, гьелъие нугIлъи гьабулеб цо документалда хъван буго, ЧIохъ росдал жамагIаталъ гьаранила ГIандалазул къадиясда жидее дагьаб кумек гьабеян ва гьебги гьезие щванилан. Амма аслияб рагъ ЧIохъ росдада аскIоб кканин абизе кьучI гьечIо, щайгурелъул гьеб гьедин ккечIолъиялъе нугIлъи гьабулел документал хIисаб гьечIого гIемерал руго. Гьединго ХицIиб мегъ (ГIандалазул рагъ ккараб ракI) Сугъралъ росдада дандбитIун буго. Гьединги абизе бегьилаан Сугъралъ росу гьитIинаб букIарабани. Амма доб заманалда Сугъралъ букIун буго гIага-шагарго 400-450 гIанасеб цIараки, ЧIохъ букIине ккола 250 гIанасеб цIараки. Ахирисеб далил - нилъер умумузул кочIолъ ругел рагIаби:\n«МохIоб-чIалда гьоркьор чадиралги чIван,\nГIабхъадарил магъилъ чуялги рухьун,\nБухтиргимо Шитлир цIаялги ракун\nЦIун буго ГIандаллъи гьал къажаразул.\nКъол гIакIа ахIула сугъулдерица…»\nГьедин нахъе чIвалеб буго нилъеца кIиабилеб маргьа.\nГьанже халгьабизин МухIамад Хуршиловасул «ГIандалал» абураб къисаялъул. Гьениб бихьулеб буго гьесда кIун гьечIолъи (доб заманалъул тарихияб гIелмуялъул чвахиялда рекъон) гьеб рагъ букIараб бакIалъул цIар бахъизе, ай ХицIиб бакIалъул. Гьеб бакI буго ЧIохъан анкьго километралъ, доб басрияб Сугъралъ росдадасайин абуни гIицIго кIиго километралъ рикIкIад. Хъвазе кIун гьечIо гьесда гьеб рагъул бетIерасул цIарги.\nЖиб-жиб рагъул букIуна жидерго ракI: Бородинаялъул гьеб буго «Багратионовы флеши», Сталинградалъул «Мамаев Курган», гьел гурел цогидалги. ГIандалазул рагъул ракI буго ХицIиб, гьеб цIар бахъичIого гьеб рагъул хIакъалъулъ хъвараб хабар хIакъаб букIунаро. Гьединго жиб-жиб рагъул вуго жиндирго «Кутузов», ай цевехъан. ГIандалазул рагъул «Кутузов» вуго Пир-МухIамадкъади. Гьеб цIар бахъичIого хъвараб хъабарги гьеб рагъул хIакъалъулъ букIуна кьучI гьечIеб.\nГьединго Хуршиловас хъвалеб буго цохIо гIандалал гурони рагъда рукIинчIел гIадин, тIадежоялъе гьезулги цо росу гурони букIинчIеб гIадин. Гьес хъвалеб буго «вакилзаби ритIаниги», цохIониги жамагIатал тIаде щвечIел гIадин, гьел кватIарал гIадин. Амма гьеб гьедин букIинчIо, магIарулазул ахIи бай цIакъ хехаб букIана, ккара-тараб жо Дагъистаналъул цо бокIнихъан цоги бокIнихъе пиригIан хехго щолаан. НугIлъун буго добго кечI…\nГьанже ГIандаллъиялъ ахIи тIамуна\nДиналъул вацазде, магIарулазде,\nГьидгимо къаралал, къелгимо тIекьал,\nБагучIамалалгун гIандал, хьиндалал…\nГьелщинал бахIарзаз ярагъ балелде\nРагъде байбихьана кьищтIул бахIарзаз.\nНакIкIукьан парулеб пири киниги\nПири гIадин щвана мукракьгун кьенсер…\nГьел мухъаз нилъеда кинабго бицунеб буго. Дагъистаналда кутакаб цоял-цоязда нахъ рахъин букIин ва гьединго мугIрузулаб Дагъистан кутакаб рагъул лагерь букIин. ГIандалазул рагъулъ киналго рукIана рагъизе кколелги, рагъизе кIолелги, хунз хутIун. Гьел гIаймакдерил къварилъуда ккараб рагъуца ккун рукIана. Гьениб Люфт-ГIали-ханасул боялги къезарун ахиралда щола гьел ХицIире. Гьел рачIингун Надир-шагьасул боял нахъе къазе журала.\nГьаб бакIалда абизе бокьараб жо: нилъеца дол цересел маргьабиги нахъе чIван, гьел маргьабазул бакIалда нилъерго маргьаби лъезе рекъараб гьечIо. Щайгурелъул, нилъедаса хадурги рукIина тарихчагIи, ва гьел нилъедаса нахъе ккаралги рукIинаро. Гьезего гьечIел героялги букIинего букIинчIеб лъугьа-бахъинги рехсеялъ гьел нилъер наслуялъул историказда цере нилъ гьересичагIилъун рукIине рекъараб гьечIо.\nГьанже дун гьаб хъвалев вукIаго, телевизоралъусан къватIиб чIвазабулеб буго доб КIудияб ВатIанияб рагъул заманалъул советияб (миф) маргьа: Москваялде тIаде немцазул цониги самолет борчIичIин абураб. Гьениб бицунеб буго битIун тIаде бомба щун лъабкъоялда щуго курсант чIваялъул, гьел бомбаби музеялда щвеялъул. Гьеб ВатIанияб рагъул руго гIемерал маргьаби, гьанир цоги рехселаро, темаялдаса добехун ккечIого букIине. Амма гьелъ рецц гьабуларо советиял пропагандистазе, историказе, политиказе. Гьединалго чагIилъун гьеб Надир-шагьасул рагъазул хIакъалъулъ бицунаго нилъги рукIине бегьуларо. Нилъее рекъараб буго гьеб ГIандалазул рагъуе ПирмухIамад-къадица нухмалъи гьабулеб букIараб бакI (цо-цо баяназда рекъон гьеб кколеб буго «Сох») къачIан, гьениб хъвай-хъвагIай гьабизе.\nГьанже нахъчIвазин цойги маргьа. Цо-цояз абула гьев Надир-шагь Дагъистаналде вачIараб мехалда Ираналъул гуч загIиплъун букIанилан. Гьеб гьедин букIинчIолъи чIезабула гьаб цебе рехсараб анализалъ. Гьеб заман букIана Надир-шагь бищун тIадегIанаб къуваталде вахараб заман.\nГьанже ахир нилъеца чIезабизе ккола гьеб ГIандалазул рагъул гIорхъи. Гьайгьай, гьеб гIицIго ХицIиб букIинчIо, гьелъиеги нугIлъи гьабула нилъер умумузул кочIоца:\nМохIоб – чIалда гьоркьор чадиралги чIван,\nГIабхадерил магъилъ чуялги рухьун,\nБухтиргимо Щитлир цIаялги ракун,\nЦIун буго ГIандаллъи гьал къажаразул...\nГьеле гьеб хIужаялъ бичIчIизабулеб буго кинабго рагъул гIорхъи: бакъбаккуда гьеб буго ДурчIи-дагъ (ГIобохъ кьуру), гьениб тIад рештIун букIана Надир-шагьасул бо. Шималияб (Север) рахъ гьеб буго ЧIохъ росу, Къилбаялъул (Юг) рахъ буго Бухтиб ва Шитлиб росаби. Сугъралъе ва Гъамсукье жанире Надирил боял щвечIо. Гьел цере рехсарал бакIазда гьоркьоб киса кибго рагъ букIана. Бищун Сугъралъ росдаде гIагарде рагъ щвана КIкIубер ферма букIараб бакIалда гъоркь бугеб хурибе (Агиласул хур).\nГьанже анализ гьабизин гьеб рагъул кIваралъул. Гьебин абуни цIакъго кIудияб букIана. Гьелъие нугIлъи гьабулеб хIужа ккола Дагъистаналда Надир-шагь къеялда бан Истанбулалдагун Санкт-Петербургалда рохел загьир гьаби.\nГьайгьай, рукIана рагъал гьелда церехунги хадурги (1734-1745 с.), гьенибги дагъистанияз кIудияб бахIарчилъи бихьизабуна, амма бергьенлъи щвечIо. Надир-шагь гьелдаса (ГIандалазул рагъ) хадувги бергьана дагъистанияздасаги турказдасаги. Амма гьеб рагъ ккана Иран загIиплъиялъе сабаблъунги. ХIатта дунялалъулго хиса-басиял ккеялъе гIиллалъунги. Гьелдаса хадуб байбихьана тIубанго Бакъбаккул дунял къезе, БакътIерхьул дунял (Европа) бергьине.\nГьелдаса хадуб Европаялъ байбихьана дунялалъулго колонизация гьабизе. Надир-шагь хведал (1747 с.) Дунялалъ эркенго хIухьел цIана, амма гьелъул Бакъбаккул рахъалъе лъикIлъи букIинчIо кинабгIаги… Дица гьалда къокълъизе тела ГIандалазул рагъул бицен, хIатта жеги хъвазе бегьулаан. Гьари буго дир мекъи ккараб, къосараб жо батани, гьабго газеталде хъван битIе абун.\nНадир-шагь ана Дагъистаналдаса 1746 соналъ. Дунял тун ана 1747 соналъ кIудиял цIаралги нахъа тун: «Александр Персидский», «Гроза Вселенной», «Великий Узурпатор». Гьев хвей букIана Европалъул колонизаторазе чияр ракьал рахъизе Азиялде нух рагьилъун. Надир-шагьасдаса хадуб тIокIаб бусурбабазул дунялалда гьединаб къуватаб пачалихъ букIинчIо жакъа къо щвезегIан. Гьелдаса хадуб Бакъбаккул дунял кинабго рахъалъ нахъе ккезе байбихьана ва хадуб жибгоги колониялъун ккана. Иран тIокIаб киданиги букIинчIо Надир тIалъиялде вачIине цебе гIадин нахъе ккараблъун ва щущан ине хIадураблъун. Хадуб кIудияб Кавказалъул рагъул соназдаги ГIандаллъиялъул мухъ 1859 соналъул август щвезегIан (ай рагъ лъугIизегIан) гIурусазул Амиялдаги босизе кIвечIо. 1819 соналда рахъана Леваша – ГIахъуша мухъал, Гъумекиб 1820 соналъул июналда босана. КIвар бугеб жо - гьеб мехалдаги гIурус армия Сугъралъе жанибе бачIинчIо. Сугъралъ вукIана гIурусасул тушман Сурхай-хан II (Кун-Бутай) 1820-1827 сс. Гьединго Россиялъул тушман МухIамад Ярагъияв 1834-1838 сс. Сугъралъ букIана имам Шамилил пачалихъалъул югалъулгун бакъбаккул рахъалъул форпост (хъала).


Саласпилс – бидул банк\nФашистазул концлагеразда гьоркьоб Саласпилс букIана бищунго гIасияб. Гьеб хIалтIана лъабгогIан лъагIелалъ ва гьениб чIвана аза- азар лъимер. Гьеб букIана хвалил лагерь гуребги бидул банклъунги. Зулмуялъ тату хун, ракъун-къечон холел, жеги щуго сонцин бачIел лъимал фашистаз рикIкIунаан бидул цIурал чIагоял контейнераллъун ва медицинаялъул экспериментазе щвараб материаллъун.\nЛагерь бан букIана жугьутIазе\n1941 соналъул октябралда Латвиялда базе байбихьана лагерь. Гьеб балеб букIана Саласпилс абураб поселокалда гIагарлъухъ – фашистаз гьелда Кайзервальдин абун цIар лъунги букIана.\n«А» эйнзатцгруппаялъул (тIомол кьералъухъ балагьун ва рейхалъул политикиял тушбабигун къеркьолеб СДялъул хасаб къокъа) нухмалъулев Шталекерица жиндир нухмалъулезухъе хъван буго: «1941 соналъул тIоцебесеб декабралдаса нахъе рейхалдаса бачIунеб буго жугьутIал рачунеб транспорт. Гьезда гьоркьоса 20 азарго чи витIана Ригаялде. Лагерь балезда гьоркьор киналго руго жугьутIал ва гьаб лагералда ихдал ракIаризе бегьула исана хасало хвечIого рорчIарал киналго жугьутIал», - ан.\nХадубккун ССалъул генерал Йекельница судалъе кьурал баяназда рекъон, щибаб анкьалда концлагералде бачIунаан жугьутIазул цIураб кIиго-лъабго эшелон. Щибалда вукIунаан азаргониги чи. «Нижеца чIвана гIага-шагарго 87 азаргогIанасев жугьутIав, цогидал улкабаздаса Саласпилс лагералде вачIарав», - ан мухIкан гьабуна гьес.\n1942 соналъул риидалалде Саласпилсалъул лагералде щвезаризе байбихьана латышазул антифашисталги асирлъуде ккарал советиял солдаталги, – цыганалги.\nБахъулаан ахирисеб бидул къатIрацин\nОфициалияб Латвия мукIурлъулеб гьечIо Саласпилсалда гIемерал лъимал чIванин абураб хIужаялъе, амма гьеб тасдикъ гьабула гьединал ишазул нугIзаллъун рукIарал гIадамазул ракIалдещвеязги киназдаго лъалел ишазги. Аслияб къагIидаялда гьенире рачунаан Белоруссиялдасаги Россиялъул Псков, Калинин ва Ленинград областаздасаги лъимал.\nОфициалиял документазда Саласпилсалда абулаан «ЗахIматалъул рахъалъ тарбия кьеялъул лагерилан» абун. Амма хIакъикъаталда гьеб букIана бидул банклъунги инсанасул ракI гъанцIизарулел медицинаялъул хIалбихьиял гьарулеб бакIлъунги. Гьенир рукIана кIиго, лъабго сон баралги, жеги эбелалъул керен хахулелги лъимал. ЦIаралъул бакIалда щивасул букIана маххул жетоналда тIад бикIараб номер. Лъабго соналъ хIалтIана лагерь ва гьеб заманалда жаниб гьениб бахъана лъималазул бидул 3500 литр. Гьеб битIулаан госпиталазде - гьенир ругел ССалъул офицерзабазул сахлъи камил гьабиялъул мурадалда.\nГIисинал асирзабазе бищунго захIматаб лахIзатлъун букIана хъахIаб халгIат ретIарав немец баракалъуве вачIин ва столалда тIад медицинаялъул алатал гьес тIиритIи. ВахIшиял тохтурзабаз лъималазе буюрухъ кьолаан регаян ва квер гIебеде битIеян абун. ГIемерисез сихIтун малъараб гьабулаан. Инкар гьабурал столалда рухьунаан ва зулму гьабун бахъулаан гьезул би. РухI тIагIун, хвалде рехарал лъимал рачунаан баракалъуса къватIире ва лагералъул коронир рухIулаан яги аскIоб бугеб лъел каналалъуре рехун толаан.\nГьелде тIадеги, Саласпилсалда рукIарал лъималазда хIалбихьулаан батIи-батIиял загьруязул - лъималазе кьолеб кванилъе балаан мышьяк яги гьарулаан, гьебги гъорлъе жубан уколал, ялъуни загьруял газазул цIезарурал камерабазде ритIулаан.\n7000 лъимер чIвана\nСтатистикиял баяназда рекъон, Саласпилсалда букIана 12 азарго советияб лъимер ва гьезул бащдалдаса цIикIкIун хвана, донорал хIисабалда хIалтIизарун хадуб. Амма фашистаз хIаракат бахъана жидерго чIвадарухъанлъиялъе нугIлъи гьабулел хIужаби рахчизе.\nМасала, судалда жавабал кьолаго фашистаз кьурал баяназда рекъон, гестапоялъул хIалтIухъан Блобелил нухмалъиялда гъоркь тIагIинаруна гIемерал асирал рукъун рукIиналъул лъалкIал, гьезда гьоркьор - Саласпилсалъул туснахъазулги. ЛъалкIал хутIунгутIиялъул мурадалда фашистаз рухъулаан гIемерал жаназаби цадахъго рукъарал хобал ва рухIулаан гьезул хутIелал. Хобал рухъизе тIамулаан жугьутIал ва гьелги, хIалтIи гьабун бахъараб мехалда, чIвалаан ва цIадаре рехулаан.\n1944 соналъул хасалихъе, советияб аскаралъул гьужумалъукьа лъутулаго, фашистаз, лъалкIал рахчиялъул мурадалда, чIвадназде буссинабуна Саласпилс концлагерь, гьелъул хIалтIухъабиги (немцалги латышазул полициялъулалги) хехго ритIана батIиял бакIазде.\n1945 соналъул 28 апрелалда Саласпилсалъул ракьалъул халги гьабун, гьениб батараб 54 хобалъуб батана 632 жаназа. Судалъулаб медицинаялъул экспертазул хал гьабиялда рекъон, гьезда гьоркьоб букIана 114 хахулеб лъимер, 106 - 1-3 лъагIел бараб, 91 лъимер - 3-5 сон бараб, 117 - 3-8 сон бараб…\nСаласпилсалда чIварал гIисинал туснахъазул хIурматалда рагъдаса хадусел соназда гьениб бана мемориал.\nДругие материалы в этой категории: « Нахъеги гIунана гIумру, гIодана къисмат\tБахIарчиясул цIар цIунила рекIелъ »\n19:56, 07 декабря 2021, 142\n19:52, 07 декабря 2021, 85\n19:47, 07 декабря 2021, 91\n14:52, 07 декабря 2021, 66


Талат къоялда рагІалде бахъана 1 июлалда Мисралъул рагъул къуватазул тІадегІанаб мажлисалъул нухмалъиялъ киналго политиказе лъазабун букІараб ультиматум. Гьелъул вакbлаз телевидениялдасахун загьир гьабураб лъазабиялда абулеб букІана,улкаялъул политикиял къуватазе 48 сагІат кьолеб бугин «мисралъул халкъалъул тІалабал тІуразариялъейин».\nГурони рагъулал гъорлъе лъугьине ругин ахІвал-хІалалде, улкаялъул ва халкъалъул букІинеселда бан жидерго «нухлолаб карта» хІалтІизе биччазе бугин.\nПротесталъул гІахьалчагІаз гьединаб лъазаби къабул гьабун букІна роххун. Цо-цо журналистазул пикруялда, гьез гьеб ультиматум къабул гьабуна Мурси ва гьесул бербалагьиялъул рахъ кколеб нухмалъи тІаса рехи гІадин.\nГенерал ГІабдель-Фаттах аль Сисиль рагІабазда, Мисралда чанго къоялъ загьирлъулел нухмалъиялде данде гІемер халкъ гІахьаллъарал акцияби ккола «киданиги бихьун букІинчІеб халкъияб хьул загьир гьаби.»\nАрмиялда хадуб мисралъул полициялъги рахъ ккуна Каиралъул Тахрир майданалда ракІараразул. «Жидерго хьул загьир гьабизе къватІибе бахъараб мисралъул халкъ нижеца рехун тезе гьечІо» - ян абулеб буго полициялъул лъазабиялда. Полициялъулаз рагІи кьуна «Бусурбаби-вацал» багъа-башариялъул гІахьалчагІздаса протесталъул гІахьалчагІи цІунизе.\nТалат къоялда президент МахІамал Мурсица нахъ чІвана рагъулазул ультиматум.\nТалат къоялдаго Аль-Гарабия телеканалалъ лъазабуна, живго лъикІав лъугьун хъулухъалдаса нахъе анин мисралъул премьер-министр Хишам Кандилин. Амма гьеб баян нахъ чІвана Рейтерс агентлъиялъ. Гьелда цебе хъулухъал теялъул хІакъалъулъ лъазабун букІана нартил ва финансазул министраз. Дагьалъ хадуб гьединабго галиялде ун вуго къватІисел ишазул министр МохІамад Камель Амр. Гьев кколев рагІула гьеб галиялде арав анлъабилев министр.\nЛъазабулеб буго гьединго хъулухъаздаса нахъе лъугьиналъул гІарза кьунин цогиги чанго министрасин. Гьезда гъолъ рагІула туразмалъул, гражданияб авиациялъул, коммуникациязулгун информациялъул технологиязул, гьекъолеб лъел ва санитариялъул, парламенталъул ишазул ва тІабигІат цІуниялъул, гьединго юстициялъул министрал.\nЦолъарал штатазул президент Барак Обамаца мисралъул президент МохІамад Мурси ахІана рази гьечІезул гьаракьалъухъ гІенеккиялде.\nНухмалъиялде данде акциялда гІахьаллъулел итни къоялда тІаде кІанцІана «Бусурбаби-вацал» абураб гьанже нухмалъиялда бугеб багъа-башариялъул штаб-квартираялде ва гьеб бухІана. Улкаялъул президент МохІамад Мурси ккола гьеб гІуцІиялъул гІахьалчи. Улкаялъул аслияб хъулухъалдеги гьев вачІана гьелъул кумекалдалъун.\nКинабго миллаталъул протесталъул нухмалъиялда бугеб «Таммаруд» абураб оппозициял багъа-башариязул цоялъги президентасе лъазабун букІана жиндирго ультиматум. Талат къоялъул маркІачІуде гьев хъулухъалдаса нахъе ун, заман щвелелдего президентасул рищиял лъазаричІони, тІолабго улкаялдаго буюрал гІадахъ росунгутІиялъул акция тІобитІизе бугин хІинкъиял кьолел рукІана гьеб гІуцІиялъ.\nГьатІан къоялда Мурсица ультиматум нахъ чІвана. «Бусурбаби-вацал» абураб багъа-башариялъул вакиль Гехад Хаддадица лъазабун буго Би-Би-Си агенлъиялъе, генерал Сисил нухлолаб картаялда рекъон, заман щвелалдеги президентасул рищиял тІоритІиялъул къварагІел гьечІин. Гьесул рагІабазда генералас тІадецуй гьабизе бегьула, парламенталъул рищиял тІалаб гьабун.\nМисралда цIияб дандечIей


Къабукканнав зу буручлансса! |\nКъабукканнав зу буручлансса!\nОьрчIру буруччаврил кьинилун хасну ххаллилсса байран дунни цала аякьалийн лавсъсса оьрчIан ва нитти-буттан ЦIуссалакрал райондалул КЦСОН-далул (комплексный центр социального обслуживания населения) зузалтрал.\nЦIуминалийсса трестрал къатрал хьхьичIсса майдан чIюлу бувну бия байрандалун хасну, баллай бия балайрдал чIурду, тяхъасса оьрчIал хъяхъавуртту. ЧIирттайн лархъун дия оьрчIал дирхьусса суратирттал стендру.\nКьинибархан оьрчIайх дачIлай бия нацIу-кьацIурду, игрушкартту.\nОьрчIал байрандалий гьуртту хьун бувкIун бия ЦIуссалакрал райондалул администрациялул бакIчинал хъиривчутал ХIажи ХIажиев ва Алик Исрапилов, «Дараччи» ихIсандалул фондрал каялувчи Гульшан Хасаева, кIулшивуртту дулаврил ва культуралул управлениярттал вакилтал, ЦIуссалакрал мизитрал имамнал хъиривчу Мансур КьурбанхIажиев.\nБайрандалул мажлис тIитIлай, оьрчIру барча буллалисса ихтилат бувна райондалул КЦСОН-далул хъунаманал хъиривчу Аьбидат Аьбдуллаевал. Ванил бувсуна Дунияллул халкьуннал дянив кIицI лагайсса оьрчIру буруччаврил кьинилул тарихрая. КIицI лавгунни ва байрандалул цал ялагу жунма дакIнийн бутлатишиву жяматрал гьарицагу оьрчIахлусса жаваблувшиву.\nОьрчIру барча буллалисса ихтилатру бувна хъамаллуралгу. ХIажи ХIажиевлул кIицI лавгуна хIакьинусса кьини ЦIуссалакрал райондалий цIуллу-сагъшиврул ссуссукьушиву дусса 56 оьрчI ушиву ва вай оьрчIру дагьайсса аякьалийн лавсун бушиву райондалул социал къуллугърал.\nГьар мудангу райондалийсса ахIвал кIюласса кулпатирттан, цIуллу-сагъшиврул ссуссукьушиву дусса оьрчIан ка-кумаг байсса Гульшан Хасаева ва ххуллух цуппагу бувкIун бия оьрчIал байрандалий гьуртту хьун.\n— ОьрчIрув, зу хъуни буллай нитти-буттал бихьлахьисса захIмат дузрайн букканнав, зул оьрчIшиву тяхъасса, буруккин бакъасса хьуннав, зул ялувсса ссавгу чаннанура личIаннав. Къадукканнав оьрчIру буручлансса кьини, — увкунни Гульшаннул.\nИхтилатирттал лях-карах райондалул школарттал дуклаки оьрчIал увкунни балайрду, ккаккан дунни къавтIавуртту.\nБайрандалий цинявппа махIаттал бувна тренер Анисат ХIусайновал хIадур бувсса чIава спортсменкахъал гимнастикалул мастер-классирттал. ЛичIинува кIицI лаган ччива Дагъусттаннай бакъассагу, Щалагу Аьрасатнаву хьхьичIунсса кIанттурду бувгьусса тренер-преподаватель Руслан ХIаммадовлул хIадур бувсса чIава каратистътал. Мюрщи спортсментуран ххаллилсса бахшишру дунни райондалул администрациялул ва спонсортурал чулуха.\nМукунна бахшишру дунни хьхьичIра школарттай баян бувну бивкIсса оьрчIал суратирттал конкурсрай ххув хьуминнан.\nОьрчIал байран чIюлу дуруна Дагъусттаннал эстрадалул артистътурал ккаккан дурсса концертралгу.\nва Имара Саидовал\nПредыдущая записьЦIунилгу НурижатлучIаСледующая записьАлкьадарил агьулданиясса киносурат


Кумек гьабе нижер щибав чиясе кьун ругел номер нахъе рахъизе!\nКиналго низам цIунулел цIогьалги морадералги гьечIел гIадин ниж киналгоги гьечIо вагьабиялги гьезие кумек гьабулелги. Нижеда чIалгIун буго нижее кьолел ругел тIокIцIаралги нижеда чIезабун бугеб къоги.\nГьеб нижеда чIалгIун бугин гьаракь рагьун абу-абурасул рокъобе рехулеб буго, гьев чи тамихIалде цIазе рес букIине, яги гулла, яги гьелда релъараб цоги къануналъ гьукъараб щиб букIаниги.\nГьединаб магIнаялъул рагьараб кагъат хъван буго Унсоколо мухъалъул Генуб росулъа МухIамадова Аминатица Дагъистаналъул президентасул гIакълучи Халидов Денгахъе.\nАминатица тIолабго росдал рахъалдасан гIарз гьабулеб буго росулъе жанире-хъватIирецин щибин эбел-инсуде тIаде щвезецин номер абичIого жал риччалел гьечIин абун.\nГьеб кагътида рорхарал суалазда тIасан ва гьезие кинаб кумек гьабизе бегьулебин абун нижеца чанго суал кьуна Халидов Денгае.\nХалидов Денга: «Гьанже гьеб суал росдал жамагIаталъ борхизабулеб батани, гьезул вакилзаби дица рачина хIукуматалъул нухмалъулев хисулев Джафаров Рамазанихъе. Гьеб росулъ гьарулел къануналде дандекколарел жал ратани, гьел суалал рагIалде рахъинаризе дица кIвараб жо гьабила. Рамазан ГIабдулатIиповасдаги бицина гьелъул. Джафаров вугоха низам цIунулел идарабазда хурхарал суалал рагIалде рахъинарулев чи».\nЭР: Гендерие номерал кьунаха кIиго сон цебе. Лъил инициативаялда рекъон гьабураб хIалтIи букIараб гьеб МВДялъулищ ФСБялъулищ?\nХалидов Денга: «Валлагь гьеб дида лъаларо. Низамалда, къануналда рекъолареб жо гьабулеб бугин гьенибин кколеб бугоха дидаги. Гьелъул гIадлу гьабулев чиги вихьичIо гьанив. Гьанже гьел гIадамаз гьеб суал борхизабулеб батани, гьезни гьеб некIогоги борхизабулеб букIана, кIвараб жо гьабила. Концлагерь гьечIелъул жакъа гьаниб».\nАхирисеб нухалда Генуб росулъ лъазабун букIараб контртеррористияб операциялъул низам лъабго чиги чIван нахъе бахъун букIана 12 октябралда. Гьеб букIана ахирал соназда гьенир лъазарулел рукIарал гIемерал КТОязул ахирисеб. БукIана гьениб моцIалгун лъагIелаз халат бахъарабцин КТО. Эркенлъи Радиоялъ гIемер бицана гьел операциял тIоритIулаго гIадатияб халкъалда низам цIунулез чIезабулеб балагьалъул. Гьел жидерго рукъзабахъа нахъе гочинариялъул, къваригIараб босизецин гьенире риччангутIиялъул, тIадруссиналде рукъаладаги магIишаталдаги чIезабун батулеб къоялъул. Генубалда аскIоб бугеб Временныялдаса нахъе къотIарал гIадамал чанго моцIалъ риччалел рукIинчIо росулъе жанире лъугьинецин.\nРиидалил ретIелгун къватIире лъугьарал гьел хасалихълъи бачIараб мехалда ретIине жоги гьечIого хутIун рукIана. Школалде ретIине ретIел букIинчIо гьезул лъималазул. Нижергун букIараб гара-чIвариялда росулъа гIадамаз бицуна жидеда чIезабун бугеб къоялъул цоги дагъистанияз пикруцин гьабулеб гьечIин, гьез жидеда кIалцин гьикъулеб бугин цо нужер росулъ гурони Дагъистаналъул цоги-цоги росабалъ щайин гьединаб низам чIезабуларебин. Гьелъие жаваб кьолеб буго Генуб росулъа Сидрат абулей гIаданалъ.\nСидрат: «Гьаб суалалъе жаваб кьезе нижее кутакалда захIмалъулеб буго. Дида ккола гьеб цохIо росдал жамагIаталъул гIайиб гурин. Гьеб буго централдасан байбихьудасанго геназда хурхун мекъаб политика билъанхъизабиялъул хIасил. Гьедин абулеб буго росдал гIадамазги. Росдал жамагIаталъ чанго нухалда рес кьун букIана низам цIунулезе гьез боевикалин абулел (изну гьечIого яргъидгIуцIарал) васал кквезе. Гьезул щибав вукIана низам цIунулез ккун. КIи-кIи лъаблъа нухалда ккун къваритIе риччан гьаруна гьез гьел.\n2013 соналда росдал жамагIат къватIибе бахъана апрель моцIалда гьезухъе росуги тун. 12 рохьилавин гьез абулев васги гьенив тун. Гьез росуги талавур гьабуна, росуги бикъана, гьев 12 васги къватIиве виччана. Гьеб мехалда щай букIине кколеб гIайиб росдал жамагIаталда?»\nСидратица баян гьабулеб буго жидер щивасе кьун ругел номеразул бугеб квал-квалалъул.\nСидрат: «Тату-бахъи букIинарищха гъолъул- росулъе жанире-къватIире унаго гьикъула, посталда чIезарула, цIех-рехалда (профучеталда) ругел чагIи ратани полициялде рачуна, наряд яхIула. Килщазул расеназул суратал рахъула, ДНК кьезабула. Гьединаб гIемераб лазат-бахъи буго нижее гьелъул. Нижер гIунрачIина ругел лъималазда бихьулеб буго эбел-инсуе номерал кьолел рукIин. Щиб бицинеб гьезие?\nГьез яргъидгIуцIаралин абулел рукIарал гьел васал чIван лъугIана. Цоял рохьор, цогиял мегIер-гIалахалда, лъабабилел русулъ цо-цо минаязда жанир. Гьанжеги росулъ балагьулеб бугеб жо бичIчIулеб гьечIо нижеда».\nРосулъ ругел аскариязул жидее гьанже бицинегIанасеб квал-квал гьечIин, амма жидее номерал щал кьун ругебали ва цIех-рехалде жал щай лъазарун ругелин гьикъулел жидерго лъималазе бицине жо лъаларин жидедайин абулеб буго Сидратица.\nСидрат: «Нижер росулъ ва гьенире жанире рачIунеб бакIалда ватула 1000-гIаги аскарияв. Росдал щибаб авал сверулелги рукIуна гьел. Къаси-къад батIалъи гьабичIого рукIуна гьел гьенир. Гьезул къварилъи бугин нижеейинги абизе бегьиларо. Гьел руго жидедаго тIадаб жо гьабулел. Нижее къварилъи буго хас гьабун профучеталъулги фильтрациониял номеразулги. Номерал кьезе ниж концлагералда ругел чагIийищ яги ниж туснахъалда ругел чагIийищ?\nЖакъа васас гьикъулеб буго дида: "Баба мун цIех-рехалда (розыскалда) лъезе ккани дуца гьабун бугеб жо щиб? Мун лъица розыскалда лъурай?"-ян».\nРохьоре гIолилал гIагаразе бокьунищ унелин, жидеда гьел нахъе рачине кIолищин, гьезде балагьун щибго гIайиб гьечIел жидее гIакьуба щай кьолебин гьикъулеб буго Сидратица.\nСидрат: «Гьанир хIалтIудаса гIадамал рахъулел руго. Масала школалдаса нахъе рехана 15-20 соналъ гьений хIалтIарай кIиго чIужу. Гьезул фамилия буго Загулиевал. Гьезул вац чIван вукIана 2013 соналда Генуб. Яцалъе бокьунищ вац рохьове унев? Цоги гIагаразе, эбел-якьадалъе бокьунищ унев? Арав гьев нахъе вачине кIолищ гьезда? Щай гьанже гьез гьесул жаваб кьезе кколеб? Россиялда цоги такъсирал гьарурал чагIазул гIагараз кьолеб бугищ жаваб?\nГендерил вагьабиялги, монстралги гьарулел руго информалатазги интернеталъги низам цIунулезул квер-бакъиялдалъун.\nГьаб жо кидаллъизегIан букIине бугеб жо?!\nДагъистаналдаги районалдаги чанги хъулухъчи вуго жидедаса улкаялъе цIех-рехалда вугев генусесдаса гIемерго цIикIкIун зарал бугев».\nГенуб росулъги гьеб сверун ругелги аскарал нахъе рачине щиб гьабизе кколебин ва гьеб лъица рагIалде бахъинабизе кколеб суалин гьикъана нижеца Халидов Денгада.\nХалидов Денга: «Республикаялъул бетIер ГIабдулатIипов Рамазаница гьениб хIалтIи гьабулеб букIана геналгун гьабураб къотIиялда рекъон. Гьеб мухъалъул халкъалда гьоркьоб адаб бугел гIадамалги, нухмалъулелги, Генуб росдал жамагIаталъул вакилзабиги, хIукуматалъул вакилзабиги гIахьаллъун къабул гьабун букIана гьеб къотIи. Рамазаниде данде хIалтIулел, гьесухъ гIенеккуларел чагIиги руго гьадал гъеждакIичIал раразул цо-цоял. Дида кколеб буго гьез гIиси-бикъинаб багьанаги цIехон, гьесде данде гьабулеб бугеб хIалтIи бугин гьебан».\nЭР: Официалиял гьечIониги, рукIана лъазабиял лъагIел цебе Временный росдал гIадамалги нахъе къотIун гьениб яргъидгIуцIараз бахчараб гIемераб гIарац балагьулеб букIанин низам цIунулезин? Гьелда сверун щиб дуца абилеб?\nХалидов Денга: «Гьеб дида лъаларо. Кинаб гIарац? Временныялда гIарац гуреб цIехолеб букIараб. Гьез цIехолеб букIанила яргъидгIуцIаразул чIовудабакI. Гьез ракьулъе бухъун гьабураб бункер букIанин бицунеб букIана».\nЭР: Гьеб жоялда тIадги релъулел рукIана гIадамал. ГIабдулатIиповас лъазабун букIиндал гьедин.\nХалидов Денга: «БукIана гьебги...»\nГендерица бицухъе, гьел хIинкъулел руго росулъ кколеб бугелда сверун щиб букIаниги бицине. Улкаялъул ва республикаялъул нухмалъиялъухъе гIарз гьабун кагътал хъварал гьезул росулъа чагIазде гьабулеб буго тIадецуй, гьел лъазарулел руго цIех-рехалде. Гьел хIинкъулел руго жидер рукъзабахъе къануналде данде кколареб жоги жидецаго рехун низам цIунулез жал тамихIалде цIазе бегьиялдаса.\nГенуб контртеррористияб операциялъул низам лъазабун букIана тIоцебе 2008 соналда. Доб мехалда Дагъистаналъул жанисел ишазул министрлъун вукIана гьебго соналъ чIварав МухамадтIагьиров ГIадилгерей. Цо-цо баяназда рекъон, гьеб низам лъазабиялъулъ гьесул квер-бакъиги дагьаб букIинчIо. Доб мехалда гьеб низамалда абулаан - специальная комплексная профилактическая операция (СКПО) абун. Гьеб халат бахъун букIана лъагIелгун бащдалдасаги цIикIкIун заманаялъ. Гьеб байбихьиялъе аслияб гIиллалъун рехсолеб букIана Дагъистаналъул Халкъияб мажлисалъул депутат ГъазимухIамад МухIамадов (Гимринский) чIвай. Гьевги гьебго росулъа ХIажидадаев Ибрагьимица чIванин лъазабулеб букIана.\nГьеб заманаялда президентлъун вукIарав ГIалиев МухIу хисун республикаялъул бетIерлъуда МухIамадов МухIамадсалам тун хадубги Генуб тIобитIана чанго кIуди-кIудияб контртеррористияб операция. Гьеб нухалда гьенив ХIажидадаев Ибрагьим валагьулев вугин абулеб букIана. ХIажидадаев абуни чIвана МахIачхъалаялда Семендер абулеб авалалда 2013 соналда.\nНижергун гара-чIвари букIарай Сидратицаги бицана, росдал гIадамаздаги кIочонаро, гьел соназ контртеррористиял операциязул цояб унаго росулъ ругел яргъидгIуцIаралги гьенирго тун росулъа гIадамал къватIире иналъул. Гьеб мехалда росу кIиго гор гьабун сверун ккун рукIарал низам цIунулезул къуваталги ругелъурго тун, гьениса, цо полициявги чIван, лъутун ворчIун вукIана 12 изну гьечIого яргъидгIуцIарав. Кин гьезда гьениса лъутизе бажарарабин абун гIадамазул доб мехалда бижараб суалалъе гьезда жаваб жакъаги батулеб гьечIо. Гьезул цо-цояз рикIкIунеб буго низам цIунулез, къотIиги гьабун, гьел гьениса нахъе ричIчIан ратилин.\nРеспубликаялъул нухмалъиялде ГIабдулатIипов Рамазан вачIун хадубги тIоритIулел рукIана Генубги гьелда аскIоб бугеб Временный росулъги контртеррористиял операциял. Временный росулъа гIадамал нахъе гъун рукIана чанго моцIалъ. Гьеб мехалдаги гIадатиял гIадамазул гIарз тIалъиялда рагIулеб букIинчIо.\nАхирги гьениб дунял роцIцIанин абизе бегьула Унсоколо мухъалъул рагIи билъарал гIадамалги, мухъалъул нухмалъиги, Генуб росдал жамагIаталъул вакилзабиги цо рахъалъан, цоги рахъалъан Дагъистаналъул хIукуматалъул вакилзабиги гIахьаллъун къотIи гьабун хадуб.\nГьеб гьабурабгоги рукIана къотIи щвалде щвараб гьечIин, гьелда гIемерал суалалазда сверун жавабал гьечIин абулелги.\nГьеб къотIиялда рекъон, Дагъистаналъул хIукуматалъ Генуб росу босизе букIана пачалихъиял инвестициязул програмаялде ва гьениб поликлиникагун азарханаги, лъималазул ах базеги квер-бакъизе букIана. Гьединго квер-бакъизе букIана ракьал ччукIун инаредухъ хIалтIаби гьаризеги.\nГенуб росдал культураялъул рукъги къачIан росулъе лъим бачинеги, росдал школаялъе автобус кьезеги, гьединго росулъ ва гьелъул сверухълъиялда бижулеб пихъил нигIматал гьаризе бакIал раялъеги, гамачI къотIулеб бакI баялъеги, сахлъи щула гьабиялъул лагерал разеги квер-бакъизе бицунеб букIана.\nХIукуматалъ «квер-бакъизе бугин» аби гуреб кида кинаб хIалтIи гьабизе бугебали хъвараб къотIи-къай гьеб букIинчIо, гьединлъидал гьел тIадеросиял гIумруялде рахъинариялъул гарантияги гьениб букIинчIо. Гьенир рехсарал хIалтIабазе гIарцул кигIанасеб къадар биччазе бугебалиги гьениб рехсон букIинчIо. Гьеб къотIи гьабилалде республикаялъул бюджетги цебего къабул гьабун букIана.\nЩибха гьабизе кколеб букIараб гендерил жамагIаталъ гьеб къотIиялда рекъон?\nГьеб къотIиялда гъоркь гъулбас лъун букIана 5000-гIан чи вугев жамагIаталъ жал вакил гьарулел ругин абун кинабгIаги процедура жидеда сверун тIобитIичIев анкьго чияс.\nКин бугониги, гьеб къотIиялда рекъон, гендерил жамагIаталъ квер-бакъизе кколеб букIана росулъ низам букIинабиялъе, гIуцIизе кколел рукIана росулъ халкъиял дружинаби, хIаракат бахъизе кколеб букIана гIадамазухъ къануналде дандекколареб куцалда бугеб ярагъ низам цIунулезухъе нахъе кьеялъе.\nГьединго лъабго моцIида жаниб цо нухалда бакIаризе кколеб букIана росдал жамагIат. Гьенибги гьоркьоб лъезе кколеб букIана росулъ Россиялъулгун Дагъистаналъул къанунал цIуниялъе квал-квал гьабулел ва изну гьечIого яргъидгIуцIаразе кумек гьабулел гIадамазул суал.\nГьединго цин росдал администрациялда ва хадуб мухъалъул администрациялда тIадкъалеб букIана жамагIаталъул гьел данделъабаздаса видеоял республикаялъул хIукуматалде ритIизе.\nАхирги гьел къотIияз хIасил кьечIолъи бихьулеб буго. Генуб гьабизейин бицараб хIалтIи хIукуматалъги гьабичIо, гьезго абухъе, гендерицаги къотIи хвезабуна.\nГенуб росулъ гIумру гьабулел цо-цоязулги росу бахун цоги улкабазда гIумру гьабулел гьезул цо-цо ракьцоязулги щаклъицин буго хIукуматалъулгун кинал рукIаниги къотIиялги гьарун гьениб ахIвал-хIал рукIалиде ккезе букIиналда. Гьез абулеб буго кидайила гIадамазда кIочене бугеб жидер рукъзал талавур гьари ва кидайила лъималазда кIочене бугеб гьезул эмен чIвараб куц ва хадуб гьесул жаназа низам цIунулезухъа бичун босизе росдацаго гIарац бакIарулеб букIараб куцин.\nАмма цогиязда бичIчIулеб буго ахIвал-хIал бугеб куцалда букIине бегьунгутIи ва гьез гьарулеб буго гIайиб гьечIеб жидер халкъалъул гIумру бигьалъизабейин. Гьез абулеб буго ахир гьечIеб жо букIунарин ва кида-къадги кIалъа-ралъаязде рачIине кколин.\nГеназул номерал нахъе рахъизеги рес буго\nВременное росдал гIадамаз инкар гьабуна ракъун чIеялдаса


Нижер мурад- херазул адаб цIуни - Статьи - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nНижер мурад- херазул адаб цIуни\n25.01.2019 11:59 Пятница\nАвтор: С. ГьитIинамухIамадов\nЖакъасеб къоялъ пачалихъалъ кIудияб кIвар кьолеб буго херазе, щокъазе гьабулеб хъулухъ лъикIлъизабиялде. 2014 соналъ къабул гьабуна РФялда социалияб хъулухъ гьабиялъул Закон. Советияб заманаялъцин букIинчIеб, херазе, щокъазе хъулухъ гьабизе рагьана хасал централ,гьенир хIалтIизе лъуна хасаб социалияб лъай босарал специалистал. Гьезул нухмалъиялда гъоркь хасаб сияхIалдеги росун, харжалги кьун хIажатал гIадамазе хъулухъ гьабизе тана социалиял хIалтIухъабиги. Нилъер районалда бугеб халкъалъе социалияб хъулухъ гьабулеб комплексияб централъул (КЦСОН) нухмалъулев Ибрагьимхалилов Ибрагьимилгун хIалтIулги гIоларел рахъазулги бицун гьабураб гара-чIвари кьолеб буго жакъасеб номералда.\n-Ибрагьим, мун гьаб хъулухъалде вачIана 2015соналъ. Сундаса хIалтIи байбихьараб? -Дица хIалтIуда байбихьана специалисталгун росабалъе сапарал гьариялдаса. Социалиял хIалтIухъабигун цадахъ щвана щивав нижеца хъулухъ гьабулезухъе рокъоре.ЦIехана гьезие гIолеб гIолареб, хъулухъ гьабулездаса рази ругищали,балагьана хIалтIул тетрадазухъ. Ахиралда щибаб росулъ ругел соцхIалтIухъабиги данде гьарун тIобитIана семинар. Гьездаса тIалаб гьабуна гьабураб хIалтIул акт (акт выполненных работ). Гьединго щвана рагъул заманаялъ тылалда хIалтIаразухъеги.\nНижерго хIалтIулеб бакIалда чIезабуна низам. Щибаб хIалтIул къоялъул графикги гIуцIун, централда чIезабуна специалистазул дежурство, нижехъе къваригIелалъ вачIарав чи хIажатаб бакIалдеги вачун гьесул мурад тIубазе. Централда байбихьана ремонт гьабизе, коляскаялда рекIун жаниве вачIине гьаруна пандусал. Къад заманаялъ херал рукIунеб отделениялъул богорокъоб ва гьез хIухь бахъулеб рокъобги гьабуна ремонт. Гьениб лъуна телевизор, газетал, журналал, спортинвентар.\n- КЦСОНалда кина-кинал отделениял ругел ва хъулухъ гьабизе кинал чагIи росулел? — Централда буго 6 отделение: херазе рокъоб хъулухъ гьабулеб лъабго отделение, хъизан-лъималазе хъулухъ гьабулеб, хехаб кумекалъул, къад хераз хIухь бахъулеб ва квен кьолеб отделение. Нижеца хъулухъ гьабизе тIаде росула тIалаб-агъаз гьабизе чи гьечIого хутIарал херал ва гьединалго сакъатлъаралги.\n-Кинал тIалабал рукIунел гьел гIадамазе хъулухъ гьабулел хIалтIухъабаздехун? — Кинавниги централда вуго 73 соцхIалтIухъан. Гьезул щивас хъулухъ гьабула ичI-ичI чиясе. ХIалтIуде росулаго гьезулгун хъвала къотIи-къай:тIадаб хIалтIи ракIбацIцIадго гьабизе, рихьизарурал хъулухъал жиндир заманаялъ гьаризе, херазул гIузро-гIайиб къватIибе загьир гьабичIого тезе, гьезул адаб-хIурмат цIунизе.\n-Араб, 2018 соналъул хIалтIи кинаб букIараб? -Нижеца хъулухъ гьабизе кколел чи руго 1464чи,гьездаса 69 лъимер. Щивав чиясе хъван бихьизабун букIуна гьабизе кколеб хъулухъ(рукIа-рахъиналъул, унтун ккаразе температура, давление борци,тохтур ахIи, дараби роси ва гь.ц.) Хъулухъ букIуна чIобого ва мухьдахъ гьабулеб. Мухь босун хъулухъ гьабула гьесул пенсиялъул къадар бищун гIодобегIан гIумру гьабизе бихьизабуралдаса цIикIкIун бугони, гьеб гьоркьоб бугеб батIалъиялъул 50%де щвезегIан къадаралде. Араб соналъ гIарац босун хъулухъ гьабун буго 217 чиясе ва чIобого 1247чиясе. Гьабураб хъулухъалъул къадар бахун буго 132567 ва мухьдахъ-52249. Централда буго попечительский (къайимлъиялъул) советги анкьго чиясдаса гIуцIараб. Гьеб советалъ рес бугел чагIазде, СПКялъул, идарабазул нухмалъулезухъе ахIи бала херазе, щокъазе кумек гьарун. Гьедин СПКялъул бутIруз жидерго росабалъ ругел язихъазе хIан, нах, гьан кьун буго 34 чиясе, кинабниги 26700гъурущалде ккараб. Улкаялда кIодо гьабулеб ригь арал гIадамазул къоялда банги кьун буго 220 херасе 220кг.гьан,250кг.хIан,20кг.нах. Гьединго централъул хIалтIухъабаз рес бугезухъа, предпринимателазухъа бакIарун буго 32200гъурщиде кванил нигIматал, 36100 гъурщиде ретIел ва 20100гъурщиде хьиталги. Гьел рикьун руго кумекалде хIажатал 265 хъизамалъе. Централда къад заманаялъ рачIун хIухь бахъулеб отделенияда (отд.дневного пребивания) къаде кваназарула щибаб къоялъ 19 чи, гьенире рачIине кIоларезухъе квен рокъобеги щвезабула.\n-Райадминистрациялъулгун кинаб бухьен букIунеб?\n-Районалда тIоритIулел Бергьенлъиялъул къо, Херазул къо, Сакъатазул къо,Эбелалъул къо гIадал ва цогидалги байрамал тIоритIула районалъул нухмалъулезулгун дандбан, гьезул вакилзабиги гIахьаллъун. Гьединал тадбиразда 20-25 чиясе хIадурун кванил нигIматазул пакеталги кьола, концерталъул номералги рихьизарула. Централъе къайимлъи гьабулев райадминистрациялъул заместитель Камил МухIамадовги ризго щола нижехъе къваригIараб хIажатаб цIехон.\nГьабсагIат нижее гIолареб жо буго цIияб оргтехника, гьеб дагьаб басралъун буго, гьелъиеги нижер министерствоялъ кумек гьабизе рагIи кьун буго.


Хизри ШихсагIидов ва Рамазан ГIабдулатIипов: балъгояб кIалъай.\nХамиз къоялъ Ессентукиялъул диваналъ кIиго моцIица рокъов туснахъ гьавун тана, бюджеталъул 14,6 миллион бикъиялда щаклъи букIун ккун вукIарав Буйнакск мухъалъул бетIер Даниял ШихсагIидов.\nЛъабго моцIица Есентуккиялъул туснахъалда вукIана гьев жанив тIамун, гьесул ишги Шималияб Кавказалъул федералияб округалъул цIех-рехалъул идараялъухъ букIана. Гьесул эмен Дагъистаналъул Халкъияб мажлисалъул бетIер Хизри ШихсагIидовас цIех-рехчагIазде тIадецуй гьабичIого букIине, Дагъистаналъул къуваталъул идараби гьоркьоре къазе течIила гьеб ишалдайилан абулеб букIана экспертаз.\n«Эркенлъи» радиоялъ цебехун бицун букIахъе гьеб Халимбекаул росулъ лъималазул ах базе биччан букIараб гIарац Даниял ШихсагIидовас, республикаялъул бакIал раялъул системаялде гьоркьобе унеб «Дирекция единого государственного заказчика – застройщика» абулеб идараялъул бетIер Шамиль Къадиевгун ва Буйнакск мухъалъул «МФЦ» ялъул, ай гIадамазе батIи-батIиял документал гьаризе кумек гьабулеб хасаб централъул нухмалъулев Къагьир МухIамадовгун цададахъ рекъон хIилла-рекIкIги гьабун бикъун букIиналда щаклъи буго къуваталъул идарабазул.\nГьел церехун рехсарал МухIамадовги, Къадиевги ккун руго къуваталъул идарабаз. Гьел рукIарабго бакIалда Есентуккиялъул туснахъалдаго руго, ШихсагIидовасда цадахъ рокъор туснахъ гьарун къватIире риччачIо гьел.\nШамиль Къадиев захIматаб хIалалъ чакаралъул унти бугев чи вугин, гьесие чара гьечIого хIажалъулел инсулинги цойгидал дарабиги кьолел гьечIин гьеб туснахъалда, гьелъ гьесул сахлъиялъул рахъ нахъе кколеб бугин, хасго берзул канлъи цIакъго дагьлъулеб бугин гьесул, гьев рокъов туснахъ гьавейин, яги медицинаялъулаб кумек чIезабейин гьесиейилан абун хитIаб гьабун букIана гьесул гIагарлъиялъ улкаялъул тIалъиялъухъе. Гьелъул хIасил кинаб ккарабали лъалеб гьечIо.\nЭкспертаз Даниял ШихсагIидов кквей хурхинабулеб букIана МахIачхъалаялъул мэрасул рищиязда. Дагъистаналъул тахшагьаралъул бетIерасул хъулухъалде вачIине вукIарав аслияв кандидат Сайгид МуртазгIалиевги «Единая Россиялъул» Дагъистаналда бугеб бутIаялъул кIудияв Хизри ШихсагIидовги цадахъ рекъон, рищиязда бергьенлъи босизе ракIалда букIанин абулеб букIана экспертаз. Гьедин Хизри ШихсагIидов гIодой виччазавизелъун багъаризабунин гьесул васасда сверун гьеб ишилан. МуртазгIалиевасда тIад такъсиргьабиялъул иш рагьиялъе ругел гIиллабазул цояблъунги гьелго рищиял рехсолел рукIана.\nДаниял ШихсагIидов рокъов туснахъ гьавун теялъ гьесул иш роцIцIанин абизе бегьуларин рикIкIунеб буго журналист Маркъо ШагIбановас. Инсул бажариялдалъун заманалъ рокъов тунин абун, тамихIалдаса гьев ворчIиларин рикIкIунеб буго гьес.\nМаркъо ШагIбанов: «Азербайджаналъул президент Ильгьам ГIалиевасда Хизри ШихсагIидовасги гьарун, гьес Владимир Путинидаги гьарун рокъов туснахъ гьавун тун вуго гьев Даниял. Гьаб сагIат Азербайджанги Россияги кIиялго цадахъ рекъон хIалтIулел пачалихъал ругелъу ва Азербайджаналъ жидер ракьалдасан Россиялъе гьаб сагIат Сириялде самолеталги, геликоптералги роржине ресги кьолеб бугелъул разилъун ватила Путин гьезул гьари къабул гьабизе.\nЦин гьарараб мехалъ гьел нахъчIван рукIана Путиница. Инсул бажариялдалъун заманалъ рокъов тун вукIин гурони, гьесул гьеб такъсиргьабиялъул иш къалин кколаро дида. Цойги баяналги рукIана гьес бюджеталъе гьабураб заралги бецIун гьев эркен гьавизе бегьулин абунги, гьелъул рахъалъ жеги мухIканлъи гьечIо».\nШихсагIидовасда тIад иргадулаб диван исана декабралъул байбихьуда гьабизе буго.


Ахирал къоязда Чачан республикаялъул Кванхи росулъа Рамазан Джалалдиновасул рукъ бухIиялда сверун унеб ахIи-хIуралда бан Дагъистаналдаса журналистазул къасд ккана жалго гьенире щвезе ва бугеб ахIвал-хIалалъул бицине.\nАмма росдада жанире гьел риччан гьечIо полициялъул халтIухъабаз, Чачаназул ХIукуматалдаса кинабалиго кагъат гьечIилан багьанаги батун.\nКванхи росулъа бачIунеб батIи-батIияб, цоялдаса цояб гIаксияб информация букIиналда бан Дагъистаналдаса чанго журналистас къасд гьабуна гьенире жалго ине. Цереккун гьенире щун рукIана Дагъистаналъул хIукуматалъул делегация, амма гьезда бихьизе щун гьечIо я бухIараб рукъ, ялъуни Жалалдиновасул гIагарлъи. ГьечIоан цониги бухIараб рукъалъул сурат, ялъуни видео.\nКванхи росулъе щвезе къасд ккана МахIачхъалаялдаса ННТ абураб телекомпаниялъул ва «Новое дело» газеталъул журналистазул. Чанго сагIаталъ халатбахъараб нух тун хадур росулъе щварал гьел Чачаназул полициялъ тIадруссинаруна информациялъулгун министерлъиялъул ихтиярал кьолеб кагъат гьечIилан ва гьеб Кванхи росу жанибе унеб Шарой мухъ Гуржиялъулгун гIорхъода бугин, гьенибе хасаб ихтияр букIине кколин.\nДове щварав журналист Ибрагьимов Шамилица «Эркенлъи» радиоялъе гьадин бицана.\nИбрагьимов Шамиль: «Росдада жанире ине ккани, журналистазе къваригIунин Чачаназул информациялъулгун басмаялъул министерлъиялдаса хасаб ихтияр кьолеб кагъатилан абуна тIоцебе, хадуб абуна аскIоб пачалихъияб гIорхъи бугин, жидеда кIоларин бокьарав чи гьениве виччазе. Гьенире унаго ниж чанго росулъе щвана, щай гьениб къваригIунеб гьеб министерлъиялъул ихтияр абураб суалалъе жаваб гьез кьечIо. Яги цониги гIорхъи цIунулеб идараялъул чагIи дида гьенир рихьичIо,\nЧачаназул полициялъул хIалтIухъаби гурони. Росдада жанире щвезе кIиго километр хутIараб бакIалда буго полициялъул пост, гьенисан ани гурони тIокIаб рес гьечIо росулъе щвезе. ГIезегIан заманаялъ гьеб посталдаги балагьун чIезаруна, Кванхиялдаса мухъалъул полициялъул нухмалъулев хисулев щвезегIан абун.\nГьенив росулъ министр хисулевги вугиланцин абуна гьез. Гьединго полициялъул хIалтIухъабаз мухIканго хал гьабуна нижер документазул, цIехана щибизе унел ругилан росулъе. Нижеца абуна репортаж гьабизе бокьун бугин, бугеб ахIвал-хIал цIехезе, бакIалъулалгун дандчIвазе. Таманал ургъизеги ургъун, гьез ниж нахъруссинаруна. БичIчIуларо кигIан балъгояб росугIаги гьеб бугеб, жанире ине ккани хасаб ихтияр къваригIунеб».\nЧачаналъ рукъги бухIун Дагъистаналде щвараб Жалалудиновасул хъизамалъе кумек гьабизе республикаялда хасаб комитет гIуцIун буго. Гьеб комитет гIуцIизе тIоцебе къасд тIамурав ва гьенире жанире унезул цояв, жамгIияв хIаракатчи Уладиев Сулайманица бицана гьабсагIаталда бугеб ахIвал-хIалалъул ва рехсараб хъизамалъе гьабулеб кумекалъул хIакъалъулъ.\nУладиев Сулайман: «Гъоб комитеталда жанив вуго щуго чи, дунги жеги ункъоявги. Гьелги гIезегIан гIадамазда лъалел, машгьурал жамгIиял хIаракатчагIи. Дица цебеккунги абун букIана лъабго аслияб жо бугин гьеб ахIвал-хIалалда хурхун гьабизе кколеб. ТIоцебесеб букIана, гьеб ишалда хурхун чIванкъотIараб къимат кьезе кколин тIалъиялъ, кIиабилеб, дораса лъутизе ккарал ракьцоязе кумек гьабизе кколин ва лъабабилеб букIана гьеб рукъ букIарал такъсирчагIазул ишазда хурхун разилъи гьечIолъи ва гьелде рокьукълъи загьир гьаби.\nНижеца гьабсагIаталда халккун буго щиб гьабизе бугебали тIалъиялъ. Гьабураб жо буго гьанже гIицIго гьеб хъизаналъе заманаялъ чIезе рукъ кьейин гьабураб буюрухъ. Гьеб жеги гьабун бахъун гьечIо. Гьанже гьев Жалалудиновас Дагъистаналъул миллиял ишазул министерлъиялда абун рагIула жиндир росуцоязе гIакъуба гьечIони жинца цониги Чачаназул тIалъиялде дандекIалъай гьабизе гьечIин.\nГьеб иш биччазе бегьуларо, гьев чи къуркьизе, векизе виччазе бегьуларо. Гьанже нижер комитеталъ хIадурлъи гьабун буго гьезие кумек гьабизе, гIарац кьезе гьезие бокьарал чагIи гIемер руго. Нижго гьеб гIарцуда аскIоре къазе гьечIо, гьеб хъизамалъе бокьараб къагIидаялъ электроннияб кисаяде реххизе бегьула гIарац. Хасго гIемер кумек гьабизе бокьун буго руччабазе, гьез ахIун бачIунеб буго щиб гьабизе кколебали».\nУладиевас абуна журналистал росулъе риччалел гьечIин ургъунго, гIорхъода гIадамал хьвадизе кколеб къагIида жинда лъалин, журналистазе росулъе ине ихтияр бугин. Лъалеб букIахъе, гьеб тIоцебесеб нух гуро журналистал гьеб росулъе риччачIеб. Гьанжесеб ахIи-хIур бахъинегIан, араб соналъго «Черновик» газеталъул журналистал риччан рукIун гьечIо рехсараб росулъе.\nТаржама гьечIел суалал ва политика


Россиялъул президент Владимир Путиница 8 сентябралда гъулбасана Регионал церетIезариялъул министерлъи биххизабиялъул буюри. ТIадтаразул лъазабиязда рекъон, гали хурхараб буго пачалихъалъул нухмалъиялъул къагIидаби лъиклъизариялда.\nИдараялда тIад рукIарал масъалаби рикьулел руго батIи-батIиял министерлъизда гьоркьор – Финансазул, Юстициялъул ва РукIа-рахъиналъулгун коммуналияб министерлъиязда гьоркьор. Журналист ва политолог Фатулаев Милрадил пикруялда, гьелда нахъ буго цогидаб багьанаги.\nМилрад Фатулаев: «Соналъул байбихьудаго Слюняевасул идараялъе биччалеб гIарцул къадар дагьлъизабун букIана щуго гIаги нухалъ. Гьеб букIана гIуралъ кIудияб, цIакъ кIудияб бюджет жиндир бугеб министерлъи. Цогидал масъалабаздаго цадахъ гьелда тIадкъан рукIана гьелъие дандецин кколарел миллияб политикаялъул суалалги. Гьеб букIана гьитIи-гьитIин ккун кинабго жо гьабизе кколеб букIараб министерлъи. Гьанже дида ккола, гьеб къаялъул гIилла бугин Крым «рукIалиде бачиналъе», Украиналъул машрикъалъул рахъалда загьирлъулеб кризисалда хурхун лъазарурал халкъаздагьоркьосел санкциязул асар тамахлъизабиялъе гIемер гIарац къваригIун букIиналда. Гьедин, дида ккохъе, биххизабуна гьеб бюджеталъул кIудияб къадар хвезабулеб регионазде хурхен букIараб идара».\n2004 соналъ гIуцIун букIараб Минрегионалда гъорлъ букIараб Миллатазул гьоркьорлъабазул сфераялда пачалихъияб политикаялъул департаменталда тIад рукIана миллияб политика гуцIиялъул, гIисинал миллатазул ва гIисинал халкъазул ихтиярал цIуниялъул, батIи-батIиял этнокультуриял жамгIиятазул къварагIелал тIуразариялъул ва цогидал масъалаби. Министерлъиялда цадахъго рехсараб департамент биххизабиялда бан миллияб политикаялъул суалал кьолел руго культураялъул идараялъухъе. Щиб хисизе бегьулеб гьелда бан Россиялъул миллияб политикаялда? Бажаризе бугищ Россиялъул Культураялъул министерлъиялда пачалихъалъул миллияб политикаялъул кIвар кIудиял суалазе жавабал кьезе ва битIараб нух бищизе?\nСоциолог ва политолог Кисриев Энверица рикIкIунеб буго ахирисеб галиялъул кинаб гIаги асар букIине гьечIин пачалихъалъул миллияб политикаялдейин.\nЭнвер Кисриев: «Дир пикруялда, миллиял гьоркьорлъабазул департамент жиндилъ букIараб Регионал церетIезариялъул министерлъи бихизабиялъул кинаб гIаги асар букIине гьечIо улкаялъул миллияб политикаялде. Щайгурелъул миллияб политикайин абураб жого нилъер букIинецин букIинчIо гьанже. КIиабизеги, миллиял гьоркьорлъабазул политика нилъер пачалихъалда буго нахъасеб планалда. Гьеб барабги буго цогидал сферабазда. Мисалалъе, низам цIунулеб системаялъул идарабазул, социалиябгун экономикияб сфераялъул ва цогидал идарабазул хьвада-чIвадиялда. ГIицIго гьенир руго битIараб яги мекъаб миллияб политикаялъул кьалбал. Регионазул министерлъиялъ тIуразарулел рукIарал яги тIуразаризе хIалбихьулел рукIарал функцияби руго гьединго президентасда цебе гIуцIараб милллиял гьоркьорлъабазул комиссиялъухъги».\nКультураялъул министерлъиялъухъе гьел масъалаби кьеялъ миллиял гьоркьорлъабазул суал буссине бегьулин гIицIго фестивалалгун арт-проектаздейин ва пачалихъалъул миллияб цебетIеялъул суал ккезе бегьулин гIицIго регионазул даражаялдейин, хъвалеб буго «Финугор» абураб гIуцIиялъул информцентралъул сайталда. Гьединабго пикру загьир гьабуна Кисриевасги. Гьес жубалеб буго, жакъасел шартIазда Россиялъул бищунго актуалиял проблемаби дурусго хурхарал ругин щвалде щвечIеб миллияб политикаялдайин.\nДагъистаналъул Миллияб политикаялъул министерлъиялъул нухмалъулев хисулев Ильясов Зикрулал пикруялда, жиб-жиб идараялда тIад рукIине ккола гIицIго гьелъие хасиятиял масъалаби, гьел масъалаби рукIине ккола мухIканал, киназего баянал. Россия гIадаб гIемер миллатазул, гIемер этносазул пачалихъалда хасаб министерлъи гьечIолъи гъалатI ккола. Миллияб политикаялъул министерлъи букIарабани, Кондопогаялъул гIадал лъугьа-бахъиял ккечIого хутIизе бегьулаан.\nИльясовасулалдаго релъараб пикру загьир гьабулеб буго Фатулаевасги. Миллияб политикаялъул суалал Культураялъул министерлъиялъухъе кьеялда нахъ гьесда бихьулеб буго пачалихъалъул нухмалъиялъ гьеб сфераялъе щвалде-щун кIвар кьолеб гьечIолъи.\nМилрад Фатулаев: «Миллиял гьоркьорлъаби церетIезари нухмалъиялъ культураялъе, гьебги щиб фольклоралъул даражаялда, квербакъи гьаби хIисабалда къабул гьабулеб бугин ккола дида цо-цо нухалда. Амма нилъеда лъала гьеб батIа чIараб цIакъ кIудияб сфера букIин. Гьеб ккола цогидал халкъазулгун гьоркьорлъаби гIуцIи ва гьел лъикIаб даражаялда цIуни. Гьеб ккола ракьазул суал, мацI цебетIезабиялъул суал, добго культураялъул суал, гьеб ккола этнокультурияб хаслъи цIуниялъул, гIорхъабаз рикьизарурал халкъазул суалал, рагъ унел бакIазда хутIарал этносазда хурхарал суал, этносазда жидерго хаслъи бихьиялъул даражаялъул ва цогидал суалал.\nМиллияб политикаялде букIине ккола этнополитикияб гIелмуялъул борхалъиялдаса бербалагьи. Бегьуларо гьеб сфера Культураялъул министерлъиялъухъе кьезе. Гьеб ккола лъикI ургъичIого, примитивияб даражаялда гьабулеб хиса-баси. Дида гьеб ургъунго гьабулеб бугинцин ккола. Дида ккола гьеб бугин проблема бахчизабиялъе гьабулеб хIалбихьиян. Хадуб сунде гьеб буссунебали нилъеда лъакI лъала - долго Манежазде, добго жахIдаялде.\nГIалимчагIазги, цIодорал политиказги, жамгIиял хIаракатчагIазги абулеб буго, миллияб политикаялъул проблемаби рагIалде рахъинариялъе къваригIунин киналго ресалги махшелги бугеб хасаб министерлъийин. Россиялъул Миллияб политикаялъул министерлъи. ЦIарни букIине те бокьараб, амма гьелъул букIине ккола мухIканаб масъала ва гьеб тIубазабизе бажарулел хIалтIухъаби федералиябги регионалиябги даражабазда. Дир пикруялдаги, гьеб букIине кколаро кинабалиго министерлъиялъул департамент яги бутIа. Гьеб букIине ккола щвалде щвараб хас гьабун миллиял проблемабазда тIад хIалтIулеб министерлъи. Гьелдаго цадахъ хIалтIизе ккола милллиял проблемабазе къимат кьолел ва гьел рагIалде рахъинариялъул рекомендцияби кьолел гIелмиял институтал, экспертазул къокъаби. Гьединалин абуни, Россиялда руго.\nЩаялиго федерелияб нухмалъиялда гьединал церелъеял рагIунел гьечIо. Нухмалъиялъ гьелъие кьезе ккола кIудияб кIвар. Хасго дагьалъ цебе бахъараб къануналда рекъон, Россиялъул Федерациялъул субъектазул бутIрузул жидерго регионалда загьирлъулел миллатаздагьоркьосел суалазда хурхун жакъа персоналияб жавабчилъи букIин гIадахъ босани. Мисалалъе, Гъалгъазул республикаялда этникияб кьучIалда конфликт багъарани, кинаб къагIидаялда республикаялъул бетIер Юнусбек Евкуровас гьеб проблема рагIалде бахъинабизе кколеб? Гьесул букIине ккелариш данде кколеб идара? ГIантаб жо гурищ, проблема бугеб мехалда гьеб рагIалде бахъинабулеб идара гьечIеб мехалда».\nФатулаевасги рикIкIунеб буго, Россиялда жакъаги гIуралъ актуалиял кколин кавказофобия, исламофобия ва цогидал миллатаздагун диназда хурхараб фобиябийин. Жакъа цо-цоязда кколеб бугин миллатазда ва диназда гьоркьосел проблемаби тIагIанин. Журналистас абулеб буго, гьединал проблемаби жалго жидедаго тIагIунарин, хасго гьел проблемаби гIадамазул ботролъ бугеб пикруялда хурхарал рукIин гIадахъ босанийин. ХIакъакъаталдаги гьел проблемаби Крымалда ва Украиналда хурхун бижараб проблемаялъул рагIдукье кканин ва гьеб пачалихъияб пропагандаялъул гIаламат кколин, жубалеб буго Фатулаевас.\nМилрад Фатулаев: "Прессаялда бахъун, нилъеда лъалеб буго чанго локалияб конфликталъул хIакъалъулъ. Амма регионалияб прессаялъул хал гьабуни яги Армениялъул, Азербайджаналъул, Гуржиялъул букIине те информалатазул мониторинг гьабуни, нилъеда бихьулеб буго Россиялда миллатазул гьоркьорлъабазда хурхараб, миллатчилъиялда хурхараб ахIвал-хIал гIуралъ захIматаб букIин. Миллиб ва динияб рокъукълъиялъул кьучIалда лъугьунел тунка-гIусиязул, конфликтазул къадар соналда жаниб бахунеб рагIула гIага-шагарго I500 - 2000-ялде. Дица бицен гьабулеб буго Пугачевалда, Кондопогаялда ва цогидал бакIазда ккарал гIадал конфликтазул. Гьезул хIакъалъул информация тIибитIизабичIого хутIулеб буго гьанже. ГIадамазда гьанже гьеб кинабго лъачIого хутIулеб буго».\nЦо-цо экспертаз миллатазда гьоркьосел конфликтал рагьариялъул хIинкъи бугеб республика хIисабалда ризго рехсола Дагъистан. Журналистаз кIвар буссинабула хасго ракьазда хурхун лъарагIазул жамгIиял хIаракатчагIаз рорхизарулел суалазде. Конфликт бижинабиялъул хIинкъи бугеб багьанабазда гъорлъ рехсолеб букIуна гьединго республикаялъул нухмалъиялда гьал яги дол халкъазул вакилзазул къадаралда ва тухумчилъиялда хурхунги.\nЭР. - Дагъистан гIемермиллатазул республика букIин ракIалде босун, кинаб къимат кьезе кIолеб дуда миллатазул гьоркьорлъабазе? Пачалихъалъ цо-цо проблемаби, мисалалъе, ракьазул ва цогидал суалал рукIалиде рачани, миллатазда гьоркьоб «гьуинлъи» цIикIкIине бегьулищ?


ХIалтIулел руго, вац... | Эксклюзив | Киназего гIаммаб Россия\nИчIабилеб июлалда 32 сон барав НурбахIандов МухIамад ва 23 сон барав гьесул вацгIал ГIабдурашид гIагарлъиялда цадахъ хIухьбахъизе рохьоре ана. Сергохъала росдадаса кIиго километралъ рикIкIад бугеб рохьил рацIцIалъиялда тIубараб къоялъ рекIелгъеялдаги рукIун, бакъанил гIужалде цадахъ рукIарал бихьинал ва руччаби рокъоре тIадруссана. НурбахIандов МухIамад, гьесул вацгIал ва гьезул гIисинал вацал (бищун гьитIинав вукIана лъабабилеб классалъул цIалдохъан) рохьор сордо базе чIана. Къаси чадирги чIван кьижун рукIарал гьел рогьалилъ сагIат щугоялде бащдаб хIалтIараб гIужалда хъачIал гьаркьаз макьидаса рорчIизаруна. Гьезда тIаде ккун руго рохьосан унел рукIарал хъачагъал.\nРохьосан рачIунаго, ункъо хъачагъасда бихьун буго чадир ва гьелда аскIобго "Мерседес-Бенц" ва "Лада Приора" машинаби. Цоялда жанив кьижун ватарав бихьинчиясда тенкон руго гьел ва хадубккун киналго рорчIизарун руго жидее машина къваригIун бугинги абун. РорчIизарурал бихьиназухъа телефонал рахъун руго ва гьел гъурун руго. "Лада Приораялъул" цIурдул гъурун руго ва гьелдаса магнитолаги бахъун, бекун буго.\n10 сон барав вацасда малал ралеб бихьидал, НурбахIандов ГIабдурашид гьесда нахъасан вахъана ва гьеб сабаблъун гьесде лъабцIул кьвагьана хъачагъаз. "Mercedes-Benzалъул" хал-шал гьабулаго, хъачагъазда гьениб батана НурбахIандов МухIамадил полициялъуласул, ай ведомствоялъулаб гуреб хъаравуласул удостоверение. ХIухьбахъиялда рукIарал гIолилал хъачагъаз рухьана ва машинаялде рахинаруна. ЧIварав ГIабдурашид ва МухIамад НурбахIандовал гьез багажникалъур къазаруна ва киналго рохьоре рачана", - ян хъвалеб буго РФялъул ЦIех-рехалъул комитеталъул баяналда. Туристал рукIараб бакIалдаса километралъ рикIкIалъидал, цояв хъачагъас МухIамадил ботIролъ таманча речIчIана. Гьелдаса хадуб рохьобго машинаги тун, хъачагъал гьениса лъутана.\nСергохъалаялдаса 32 километралъ рикIкIад буго Избербаш шагьар. Шамат къоялъул сардилъ Избербашалъул цо къотIноб живго бетIергьанаб машина чIезабуна ункъо чияс. Жаниреги рахун, жал Сергохъалаялде щвезареян гьарана гьез. Гьел чагIазул хабар-гIамал рекIеего гIечIев шоферас машинаялъуса къватIире лъугьаян тIалаб гьабуна. Амма пассажираз, ярагъги къватIибе бахъун, шоферасе хIинкъи кьуна ва гьевги багажникалъув къазавун, Сергохъалаялдехун нух босана. Нухдасан шоферасухъа багажникалъул тIалъел рагьун бажарана ва гьев гьениса къватIиве ворчIана. Хъачагъаз машина чIезабичIо ва рохьил рагIалде щведал машинаги рехун тун, рохьорехун ана. Гьенир гьел тIаде ккана кьижарал туристазде.\nЦIех-рехалъул пикруялда, Избербашалдаса машина хъамун арал ва НурбахIандовал чIварал хъачагъал "Избербашалъул террористазул къокъаялъул" гIахьалчагIи кколин рикIкIунеб буго следователаз.\nГьеб такъсирияб къокъаялъул бетIерлъун низам цIунулел идарабаз рикIкIуна МухIамадов Камил. 2011 соналъул 11 июналъул сардилъ Гъарабудагъкент районалда хасаб операция тIобитIулаго, гьев чIвана. Москваялъул Кузьминки районалда такъсир гьабиялъул бетIерлъунги гьев кколин абулеб букIана ФСБялъ. 2010 соналъул 31 декабралда Москваялъул рехсараб районалъул Головачевасул къотIноб бугеб "Объект" кьвагьдохъабазул клубалда кьвагьи бахъана ва гьелда цIа рекIана. ЦIех-рехалъ чIезабуна гьениб жидецаго гьабураб кьвагьулеб алат хIалтIизабураблъи. ЦIа ккараб бакIалда батана гIолохъанчIужуялъул жаназа. Хадубккун гьей Давудова Завжат йигин ва гьей хъачагъасул лъади кколин чIезабуна. Такъсир гьабиялъул мурадалда Кузьминкиялъул паркалда гьалбадерил бакIалда рукъги ккун, Давудовалъе хасаб телефонги босун букIун буго. Гьеб телефоналде СМС-кагъат бачIине кколаан ва телефоналъул гьаракь бахъиндал, кьвагьулеб алатги хIалтIизе кколаан.\nИнтернеталда лъун буго НурбахIандов МухIамад хъачагъаз чIваялъул бахъараб видео. ХIалтIи рехун тейин абун низам цIунулел хIалтIухъабазде хитIаб гьабеян тIалаб гьабулеб буго гьесдаса хъачагъаз. Амма МухIамадица гьезул мурад тIубазабичIо. "ХIалтIе, вацал!" - ан абуна гьес хвалда цебе. Полициялъул гьитIинав лейтенант НурбахIандов МухIамадида лъалаан жиндир гIумруялъул ахирисел лахIзатал рукIин. Амма гьев къуркьичIо хъачагъасул тIалабалъе. Жив чIаго хутIиялъул хьулалда тушманасе хIеличIо. БахIарчияб хвел тIаса бищизе хIадурал бихьинал Дагъистаналда жеги рукIин бихьизабуна гьес.\nОфицерасул бахIарчияб ишалъе нугIлъи гьабулеб видео дагьалъ цебе щвана низам цIунулел идарабазул хIалтIухъабазухъе. Гьеб батана хасаб операция тIобитIулаго. Дол хъачагъал чIвана. Россиялъул ФСБялъул ЦСНалъул хIалтIухъабаз Интернеталда лъуна дол хъачагъал чIвараб спецоперациялъул видео-материал. "ХIалтIулел руго, вац...", - ан абулеб бугоан гьелда ФСБялъул хIалтIухъабаз...\nМисалиявлъун вукIана... Мисаллъун хутIана\n"Сергохъалаялъул №2 лицеялда цIалана НурбахIандов МухIамад. Дидаса ункъо соналъ кIудияв вукIана гьев. Гьев вукIана жигарав, щуйилазда цIалулев вас. КВНалъул къокъаялъул нухмалъулевги вукIана гьев. Гьесул къокъаялъ районалъул къецазда бергьенлъаби росана чанцIулго. ТIокIлъиялда лъугIизабуна лицейги. ЦIакъ лъикIав, гIадамазулъ жуварав вас вукIана гьев. Хвалда цебе гьес абурал рагIабаз гьесул ва нилъер халкъалъулго бахIарчилъи, бихьинчилъи ва къвакIи бихьизабула. Нилъ тушманасда къуркьизарун бажарунгутIи бичIчIизабула.\nЭкстремистазул вахIшиял ишаз чанги къварилъи бихьизабуна Сергохъала районалъул гIадамазда. БукIана экстремистаз жигараб багъа-бачари гIуцIараб заман ва гIадамазе гьелъул гIемераб заралги ккана. ГIезегIан мехалъ парахат букIана район, ракI гIагализарулел лъугьа-бахъиназдаса эркенлъун рукIана ниж. Гьединлъидал, хъачагъазул нахъегIанаб лъугьа-бахъиналъ щивасул рекIее захIматаб асар гьабуна. "Россиялъул БахIарчи" абураб цIаралъе мустахIикъав вугин гьевин рикIкIуна нижер гIолилаз. Сергохъалаялъул цо къватIалда гьесул цIар лъезе ва гьесул рукъалда мемориалияб хъарщи чIвазе кколинги пикру загьир гьабуна", - ян бицана Сергохъала районалъул газеталъул бетIерай редактор ГIаликберова ПатIиматица.\nНурбахIандов МухIамадие "Россиялъул БахIарчи" абураб цIар кьеян Россиялъул президентасде хитIаб гьабизе бугин хъвана Дагъистаналъул бетIер ГIабдулатIипов Рамазаница Instagramалда. "Унго-унгояв бахIарчи, кьураб гьаялъегун ватIаналда цебе тIадаб борчалъе ритIухъав офицер жив вукIин бихьизабуна НурбахIандов МухIамадица. РФялъул президентасда нижеца гьаризе буго гьесие "Россиялъул БахIарчи" цIар кьеян.\nВатIан ва офицерасул мундиралъул къадру цIунулаго хварав унго-унгояв бахIарчи даим хутIила бихьинчилъиялъул ва ватIан бокьиялъул мисаллъун. Гьес киназдаго бихьизабуна нилъ хъачагъазукьа хIинкъулареблъи, нилъ гьездаса тIадегIанал ва къуватал рукIин. МухIамад гIадал гIолилазул хIаракаталдалъун нилъеца парахатаб гIумру гьабулеб буго республикаялда. Гьединав бахIарчияв вас гIезавурал эбел-инсуе, гьесие тарбия кьурал педагогазе ва ишцоязе баркала кьола дица Дагъистаналъул тIолабго халкъалъул рахъалдасан", - абун хъван буго гьениб.\nРоссиялъул МВДялъул вакил Ирина Волкица абуна бахIарчиго хварав Дагъистаналдаса полициялъул гьитIинав лейтенантасул эбел-эменгун дандчIвазехъин ругин МВДялъул нухмалъулел. НурбахIандов МухIамадие пачалихъияб шапакъатги кьезе бугин абуна гьелъ.\nМуса Азаев "ХIакъикъат"


Авар мацIалъул дарс. — Аварский видео портал\nГлавная → Видео → Мактаб → Авар мацIалъул дарс.\n2847 / +15\nКатегория ролика: Мактаб\nАвар мацIалъул дарс бачуней йиго ГIарада школалъул (ТУО) мугIалим Шамай ГъалбацIова.\n<iframe width="420" height="315" scrolling="no" src="//avartv.ru/embed/106" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>\nКайтмаз # 27 февраля 2013 в 06:59 0\nЦ1акъ зах1матаб дарс бук1ана.Малъулейги рек1ее г1уна. Цого цо бокьилаан гьелъ ТАКилан абулеб жо маг1арул дарсида реххун тезе,цере рахъун бит1ун жаваб кьуразда МОРОДЕЦилан абич1ого ц1одорилан абунигицин рекъон бук1инилан ккола.Ва лъималазул ц1ц1арал маг1арул къаг1идаялъ абуни дагьабги бит1араб бук1ина) Баркала дарс кьуралъеги,дарс бахъаразеги!\n0 # 19 апреля 2013 в 16:47 0\n0 # 28 февраля 2013 в 20:25 0\n0 # 2 марта 2013 в 16:37 +1\nРак1-рак1алъ баркала кьола Шамайийе. Лъик1 бачана дарс. Техникияб алат х1алт1изабиялъ рахьдал мац1алъул дарс бахинабуна ц1ияб даражаялде. Амма цо-цо г1унгут1абазде к1вар буссинабизеги бокьун буго:\n1.Ай-ай, муг1алималъ жиндирго мац1алда хадуб хал кквезе ккола. Бегьиларо риччазе так, давай, разминка, вообще г1адал г1урус раг1аби. Муг1алимасул мац1 бук1ине ккола мисалияблъун, "бац1ц1адаблъун".\n2. Заман щун доскайилан абич1ого нилъерго хъарщийилан абизе. Рахъа хъорщоде, бац1ц1е хъарщи, хъвай хъорщода ва гь.ц.\n3. Дарсил тема г1емерго зах1матаб бук1ана. Гьединлъидал лъимал дагь гурони гаргадулел рук1инч1о. Дарсил аслияб юк баччулеб бук1ана педагогалъ, амма гьеб дагьабго т1адкъазе ккола ц1алдохъабаздаги.\n4. Дарс байбихьана Рахьдал мац1алъул х1акъалъулъ шиг1руялдаса, амма гьелъул авторасул ц1ар абич1о. ГЬеб хъач1аб гъалат1 ккана, щайгурелъул исана Расул гьавуралдаса т1убала 90 сон. Бегьилаан Расулил ц1арги абун, цо-к1иго жумла гьесул юбилеялъул х1акъалъулъ абун бук1арабаниги.\nАмма, х1алч1ахъаги, Шамай!\n0 # 19 апреля 2013 в 16:52 0\nЦо цо г1унгут1аби ги руго.Амма шукру Аллагьсада жакъа авар мац1 гьадинаб куцалда мактабазда тадрис гьабулеб буго.Нежехъ доба Ц1оралде ц1акъго х1ажатаб буго авар мац1 мактабазда гьадинаб къаидаялда тадрис гьаби.\n0 # 3 марта 2013 в 02:27 0\nКиг1анги лъик1 хъвана дуца вац\nЯсазул дада часть1\n11918 66 0 Авар театр\nЯсазул дада часть2\n6231 30 0 Авар театр\nЦIадаса ХIамзат. Абадиял дарсал\n6208 24 8 Авар театр\n1378 22 0 Маданият


Крымалъул букIинесеб: Россиягун ялъуни Украинагун?\nУкраиналда халат бахъунеб политикияб ва экономикияб кризисалъул дандерижи рагIулеб буго кIудияб политикияб асар бугеб Крымалдаги. Нижер радиоялъул мухбирас сапар бухьана гьеб бащдабчIинкIиллъиялде ва гьикъа-бакъи гьабуна дора яшав гьабулел гIадатиял гIадамазда ва жамгIиял хIаракатчагIазда.\nСимферополялда гIумру гьабулев Крымалъул парламенталъул депутат Сергей Шувайниковас гара-чIвари гьабулаго абуна – жинца гIаммал гьабулеб бугин гьенир ругел гIурус миллаталъул гIадамал цIунизе.\nСергей Шувайников: «Жакъа нижеда бихьулеб буго Украиналъул миллияб идея гIуцIизе гьабулеб къасд. Украиналъул мацI цIунизе кколин абураб игIланалда гъоркь тIобитIулеб.\nАмма, битIараб бицани - дида лъаларо хасго лъидаса гьеб цIунизе кколебали? ХIакъикъаталда - гьениб гIурус мацI нахъ чIвалеб буго.\nВа гьениб якъинго бихьула политикияб гIилла. Гьениб гIурус миллаталъул гIадамазе дискриминация гьабулеб буго. Ай - Украиналъул гIурус миллаталъул, гIурус халкъалъул хаслъи тIагIинабулеб буго гьениб».\nКиевалда халат бахъунеб политикияб дандечIеялъ гучаб дандерижи багъаризабуна Крымалда. Симферополялдаги тIоритIана демонстрацияби. ГIемерал гIадамаз гIайибал гIунтIизаруна Цолъарал Штатаздеги, НАТОялдеге, Европаялдеги.\nХIатта Евроцолъиялъул байрахъал рухIизарун рукIана цо-цо демонстрантаз. Гьел гIадамазул рахIат хвезабун буго Киевалда данлдечIей халат бахъунеб букеIиналъ.\nКрым ккола гIурус миллаталъул къадар цIикIкIараб Украинаялъул цохIго цо регион. ГIага-шагарго 60 процент. Цебе гьеб букIана Россиялъул ракьлъун. Совет Союз щущаралдаса Крым Украиналде гъорлъе лъугьана.\nГьанжейин рагIулел руго пикраби – Крым Россиялде тIад буссинабизе кколин абурал.\nГьединго рагIула сепаратизмалъул пикрабиги. Россиялъул рахъ кколел жамгIиял гIуцIабазул вакилзабаз ахIи балеб буго Крымалъул автономия щулалъизабиялде. Гьезул аслияб мурад – Москваялъул асаралда гъоркь хутIизе.\nКрымалда аскIоб бугеб Белогорск абулеб гьитIинаб шагьаралъул мэр крым татар миллаталъул чи Альберт Кангиев ккола Украиналъул президент Януковичасул партиялъул вакил.\nГьес абулеб буго Белогорскалда миллияб дандечIей бигьаго багъаризе бегьулин цIодорал гурел ишал ккани.\nАльберт Кангиев «Гьеб гIемермиллаталъулаб шагьар буго. Цере гьенисан депортация гьабун гочун, хадур тIад руссарал гIадамазул къадар бахунеб буго 30 проценталде. Гьединлъидал, нагагьлъун гьениб кунчIи пирхун ани, цIа гъун балагь бигьаго баккила».\nКрымалда жигараб къагIидаялда хIалтIулел руго ГIурусазул багъа-бачариял ва гIуцIаби. Мисалалъе ГIурусазул жамгIиятазул Конгресс, ГIурусазул фронт ва гьединал цогидал.\n12 февралялда гIага-шагарго гьединаб къого гIуцIиялъул вакилзаби Скайпалдалъун пресс-конференция тIобитIана ва дандбана Украиналъул ахIвал-хIалалъул суал. Аслияб доклад гьабуна гIурусазул Халкъияб фронталъул вакил Валерий Подъячияс.\nГьес киналго захIматал суалазе хващтIан кьолел рукIана жавабал. Гьале гьединазул цояб, Украиналъул букIинеселда хурхараб.\nВалерий Подъячий: «Украина лъидаго бачIеб улкалъун хутIиладай 99 соналда жаниб. Дида лъаларо. Россиялъулийн абуни - гьеб ккола дунялалда бищун кIудияб политикияб гуч бугеб улка Цолъарал Штатал, Китай, Евроцолъиялъул улкаби гIадаб.\nГьединлъидал гьеб суалалъе кьварараб жавабги буго.Украиналда бан гьабго суалалъе жаваб батизе захIматго буго».\nКрым татаразул бербалагьи загьирабуна Мажлисалъул бетIер Рефат Чубаровас.\nРефат Чубаров: «Москваялъ бихха-хочараб хIалалда рала-гъалагьулаан кидаго гьал территориял щулаго кквезе рес кьолел батIи-батIиял алатал. МугIрул Гъарабах – Армения ва Азербайжан, Приднестровье - Молодова, Гуржистаналда провокациял, Балтиялъул улкабазда интерфронт гIуцIизе къасд гьаби - гьале нужее мисалал.\nМоскваялда Крым бихьулеб букIана Украиналъе асар гьабизе бегьулеб алатлъун».\nМоскваялъулгун жидерго бухьенал рукIин нахъ чIвалел руго рехсарал гIуцIабазул вакилзабаз.\nАмма Россиялъул жигарчилъи гьениб бихьулеб буго киса-кибго. Симферополялда бугеб Россиялъул консуллъиялъ гIурус миллаталъул гIадамазе агрессивияб къагIидаялъ жиндирго паспортал рикьулел руго.\nЧубаровасул пикруялда Крымалда ругел щинал проблемаби къватIисан ургъун гьарулел ругин.\nРефат Чубаров «Гьадинаб жигарчилъиялъе жанисел гIиллаби гьечIо, къватIисан кутакал манипуляциял, политикиял хIаял гьарун гурони. Нижеда гьеб бихьула Москваялъулгун Киевалъул гьоркьобакI квешлъулеб мехалда».


Санитарно-эпидемиологического ...\t- 24 мая 2018\nВ Минмолодежи РД состоялась ...\t23 мая в министерстве по делам молодёжи Республики Дагестан ...\t- 24 мая 2018\nЗаявление пресс-службы ...\tНесколько дней назад 18-летний студент из Дагестана Амир ...\t- 24 мая 2018\nВладимир Васильев обсудил ...\t23 мая, Врио Главы Дагестана Владимир Васильев провел ...\t- 24 мая 2018\nПрими участие в высадке ...\tЦентр перспективного развития «Экогород Новый ...\t- 24 мая 2018\nДРялъул бетIерасул ишал тIуралев Владимир Васильев дандчIвана республикаялъул СМИязул вакилзабигун\nДандчIвай тIобитIана Гьудуллъиялъул рокъоб. Гьелда гIахьаллъана ДРялъул хIукуматалъул председателасул ишал тIуралев ГIабдусамад ХIамидовги, ДРялъул парламенталъул спикер Хизри ШихсагIидовги, ДРялъул бетIерасулги хIукуматалъулги администрациялъул нухмалъулев Владимир Ивановги.\nВладимир Васильевас журналистазда баркана Печаталъул къо. Гьесие журналистаз кьуна гьадинал суалалги.\n- Дагъистаналъул хIакъалъулъ кинаб пикру бугеб дур?\n- Дун чанцIулго щун вукIана Дагъистаналде. Дида ракIалде кколаан, Дагъистан лъалин, гьанир гьудулзабиги гIезегIан ругелъул. Гьанже дида бихьана тIубанго батIияб Дагъистан. Дица бетIер къулула республикаялда низам цIунизеги, экономика цебетIезабизеги хIаракат бахъулел гIадамазе. Цебе букIаралде дандеккун, ккараб хиса-баси бихьараб мехалъ, гьелъие квербакъарал гIадамаздаса чIухIизе бачIуна.\nАмма масъалаби гIемер руго. Централияб Россиялде дандеккун, 15 соналъулниги нахъеккей буго гьаниб. Масала, муниципалияб транспорталъул рахъалъ. 15 соналъ цебе Москваялда цоцалъ къацандулеб букIана гIадамал раччулеб транспорталъул кIиго компания: Югалъулаб Осетиялдасаги нилъерго Кавказалдасаги. Жакъа кинабго рекъонккезабун буго. Транспортги хIалтIулеб буго, сагIат кинигин. ЗахIмалъулеб буго налогал ракIари. Гьел ракIаризеги жамгIияталъе пайдаялъе хIалтIизаризеги ккола.\n- Кинаб къимат кьолеб дуца республикаялъул социалиябгун экономикияб хIалалъе?\n- Руго лъикIал хIасилал. Буго цебетIей. Руго чарагьечIого тIуразе кколел масъалабиги. Масала, ран руго гIемерал цIиял минаби. Гьебго заманалда гIуцIун гьечIо лъел ва газалъул мухъал, ток бачиналъул къагIидаби. БичIчIулеб буго, шагьар баялъул рахъалъ чIванкъотIараб план гьечIеблъи.\n- Кинаб къимат кьолеб дуца республикаялъул информациялъул алатазе?\n- ГIадамазул ихтиярал цIунулел СМИязе, журналистазе кIудияб баркала буго. Дир хьул буго республикаялъул масъалаби тIуразариялъулъ нилъер цадахъаб гIахьаллъи букIиналде.\nДандчIваялда бицана республикаялъул халкъазул мацIал ва тIабигIат цIуниялъулги, хасго тахшагьаралда рацIцIалъи чIезабиялъулги, нухазда низам хвезабунгутIиялда бан гьаризе ругел ишазулги хIакъалъулъ.\nАхиралда Владимир Васильевас ракIалдещвезабуна исана улкаялъул президент вищизе вукIинги ва бичIчIизабуна СМИяздасан кандидатазул хIакъалъулъ мухIканал баянал кьезе кколеблъиги.\nДругие материалы в этой категории: « Дагъистаниясул бергьенлъи\t«ВОЗЬМУ К СЕБЕ ТРОИХ ДЕТЕЙ-СИРОТ». АБДУЛМАНАП НУРМАГОМЕДОВ ВЫСТУПИЛ НА ФОРУМЕ «НАСТАВНИК» »\nГIунгутIабазе мукIурлъи - церехун иналъе кьучI\nРагъулал хъулухъчагIазе бигьалъаби\nМасъалаби тIураялде хьул буго\nСанитарно-эпидемиологического благополучия населения в Республике Дагестан в 2017 году мая 24, 2018\nВ Минмолодежи РД состоялась встреча с представителями молодёжного поискового корпуса мая 24, 2018\nЗаявление пресс-службы Администрации Главы и Правительства РД в связи с инцидентом, в котором пострадал студент Амир Абумуслимов мая 24, 2018


Экономика, Январь 01, 2014\nКъ. Кубасаев: «ЧIвадарухъабазул заманалда кинабго рагьун бицине кIолеб гьечIо»»\nГьаб соналда жаниб монополиялда данде чIараб федералияб хъулухъалъул Дагъистаналда бугеб бутIаялъ пачалихъалъул бюджеталде бакIарун буго 40 миллион гъурущ. Къабул гьабун буго монополиялъул къанун хвезабиялда тIасан 868 гIарза. Амма гьабизе хIалтIи жеги гIемераб бугилан абуна гьеб идараяллъул нухмалъулев Кубасаев Къурбаница лъагIалида жаниб гьабураб хIалтIул бицунаго, итни къоялъ республикаялъул журналистазулгун букIараб дандчIваялда.\nБецIлъиялдаса канлъуде нух бахъулеб буго\nМахIачхъалаялда аскIоб бугеб Красноармейскалда гIумру гьабун ругел гIадамаз ахIи балеб буго жидер росулъ гьоркьоса къотIичIого электроэнергия свинабулеб бугин, гьелъ жидее магIишатияб заралги кколеб бугилан. АрбагI къоялъ электроэнергиялда хурхун ругел захIмалъабазул бицун гьеб росдал гIадамаз «Дагэнергосеть» абулеб токалъул идараялъул кIалтIа митинг тIобитIана.\nМигрантал ва масъалаби\nМигрантазул къадар Дагъистаналда исана цIикIкIанилан лъазабулеб буго Федералияб миграциялъулаб хъулухъалъул республикаялда бугеб идараялъ. Экспертаз абуралда рекъон, мигрантал гIемер ругел регионал рикIкIине бегьулаан экономика цебетIураллъун. Амма Россиялъул цогидал регионазде дандеккун Дагъистаналъул экономикияб ахIвал-хIал лъикIаб гьечIо. Киналха гIиллаби ругел мигрантал республикаялда гIемерлъиялъе?\nГочун боцIи хьихьулел ва гьезул масъалаби\nДагъистаналъул нухмалъиялъ лъазабулеб буго аслияб кIвар кьезе бугин росдал магIишат цебетIеялде. Гьеб хIалтIи гьабулаго гIемер дандчIвалел руго цохIо Дагъистаналъе гурони хасиятал гурел масъалабиян бицана гьал къоязда ХIукуматалъул нухмалъулев хисулев Шарип Шариповас. Гьединаблъун масъалалъун рикIкIунеб буго магIардаса лъарагIлъиялде гочун боцIи хьихьулеб къагIида.\nДагъистан-тухумазде гьоркьобе реххараб ракьа\nХалкъазда гъоркьосеб кризисалъулаб къокъаялъул Россиялда бугеб ваклиллъиялъ цодагьалъ цебе къватIибе бичана Шималияб Кавказалда хъинтIараб доклад. Гьеб документалда рехсон буго Россиялъул Кавказалъул республикабазда бугеб политикиябгун оперативияб ахIвал-хIал. КIудияб бутIа докладалда Дагъистаналда хъинтIараблъун ккола.\n«Дагнефтепродукталъ» нартие хIилла гьабиялда щаклъи буго\n«Дагнефтепродукт» абураб гIуцIиялдаса хIинкъи гьечIолъи чIезабиялъул федералияб хъулухъалъулаз ккун унвукIарав анлъго хIалтIухъан виччана 23 октябралъул радал. Гьел рачун ун рукIана цебесеб къоялъ.\nКlиабилеб базаралда сверун базар\nМахlачхъалаялъул КIиабилеб базаралда хIалтIулел риччарухъабаз митинг гьабуна Ленинил майданалда бугеб ХъахIаб Рукъалда цебе. Даран-базар гьабизе жал полициялъул хIалтIухъабаз риччалел гьечIилан гIарзабигун рахъана гьел митингалде ва гьезие бокьун букIана Дагъистаналъул президент Рамазан ГIабдулатIиповгун дандчIвазе.\nДагъистаналда цойги банк къана\nФедералиял банказул филиалал гlемерлъизе бегьула Дагъистаналда, республикаялда ругел банкалги къан федералиял банказул филиалал рагьизе ресал цIикIкIунел рукIиналъ. Республикаялда ругел банказул хал гьабулеб буго Росфинмониторингалъ ва гьезда гьоркьосан г1емерисел къазеги бегьула. Масала, 19 июлалда лицензия бахъана иргадулаб банкалъухъа -«Анджибанкалъухъа». Гьедин ахирисеб соналда жаниб республикаялда къан буго щуго банк.\nАнкьго соналъ цебе гьабураб цIогь\nДагъистаналъул Хасавюрт мухъалда байбихьун буго гьанжеялдаса анкьго-микьго соналъ цебе бикъараб пачалихъалъул гIарцул лъалкI балагьизе. Амма гьеб мехалда гьенив вукIарав нухмалъулев ГIалимсолтlан Алхаматов чIван вукIана 2009 соналда.\nМахIачхъалаялъул банкалъе хIалтIизе гьукъана\nРоссиялъул Банкалъ заманалъул администрация тун буго МахIачхъала шагьаралъул муниципалияб банкалъе нухмалъи гьабизе. Гьелъухъа 8 июлалда нахъе босун букIана лицензия. Цiитараб администрациялъул бетIерлъун тун вуго Дагъистаналъул Миллияб Банкалъул хIалтIухъан Ардаев Камиль. Гьедин лъазабулеб буго Россиялъул Банкалъул къватIисел ва жамгIиял бухIеназул идараялъ. Ахираб заманаялда республикаялда къан рукIана цоги чанго банкги.\nДагъистан нахъеккеялъе гIилла сунудулъ бугеб?\nРегионал социалиябгун-экономикияб рахъалъ цебетIеялъул хIасилал рихьизарулеб рейтингалъул сияхIалда Дагъистан буго бищун ахириял бакIазда. Экспертаз гьелъие рачунел руго батI-батIиял гIиллаби. Гьелда гъорлъ аслияб бакI кколеб буго республикаялда хIалтIи гьечIезул къадар цIикIкIин, харжал кIудиял гьечIолъи ва гьединго ришватчилъиги. Кинал ресал ругел Дагъистаналъе гьеб хъарцинлъиялдаса рорчIизе?


Какги ахIана, рузманги бана\nШамил-имам Калуга шагьаралдаса нахъе аралдаса исана тIубала 150 сон\nИмамас гьеб шагьаралда гIумру гьабуна 9 соналъ (1859-1868). Дагьаб цебегIанин абуни имамас гIумру гьабун букIараб рокъоб какги ахIана, рузманалъул какги бана. Гьелъул хIакъалъулъ гьадин бицана ДРялъул ЖамгIияб палатаялъул член ГIалиасхIаб Хархачаевас:\n- Цо заман букIана имамас Калугаялда гIумру гьабулеб букIараблъи бакIалъулал гIадамазда нилъедасаги цIикIкIун лъалеб. 1985 соналда Калугаялде щвараб мехалда, жамгIияб транспорталдаги рекIун унаго, дица гIадамазда цIехолеб букIана Шамил-имамас гIумру гьабулеб букIараб минаялде кин ине кколевилан. ЦIех-рех гьабуразул 10-ясда гьоркьоса 8-яс бицана мухIканаб адрес. Гьелдалъун бихьулеб букIана Калуга шагьаралъул гIадамазда имамасул хIакъалъулъ лъалеб букIараблъи. Имамас гIумру гьабулеб букIараб минаялъуве лъугьиндал, дида дандчIвай гьабурай цо гIаданалъ абуна гьаниб Шамил-имамасул хIурматалда гIуцIараб бокIонги бугилан. Доб заманалда гьединаб бакI батилин лъидаха ракIалде кколебго букIараб. БитIараб бицани, дун хIикмалъун хутIана гьединаб бакI батидал, гьениб хъвараб баян битIараб букIинчIониги. Доб заманалда имам рикIкIунев вукIаралъулха Англиялъул жасуслъун, турказ витIарав чилъун. Кин батаниги, калугаялъулаз цIунун батана имамас жаниб гIумру гьабураб рукъ. 1997 соналда МахIачхъалаялда къабул гьабураб документалда рекъон, МахIачхъалаги Калугаги лъазаруна вацлъиялъулал шагьараллъун, ва дунги тана Калугаялда вугев МахIачхъалаялъул вакиллъун. Доб мехалда Калугаялда гIумру гьабун вукIана шагьаралъул ЖамгIияб палатаялъул член Шагьбазов СултIан. Гьесул кумекалдалъун бажарана Шамил-имамас чIей гьабун букIараб рокъоб музей рагьизеги.\n2013 соналъул 28 апрелалда, имам Шамил-имамасул цIаралда бугеб музей рагьулеб тадбиралда гIахьаллъизе рачIун рукIана муфтияталъул вакилзабиги. Баркала буго нилъер муфти, шайих АхIмад-апандие, гьесул кIудияб кумек щвана гьеб рагьиялъе гьабулеб хIалтIуеги. Доб мехалда мавлидал цIалана, дугIа гьабуна музеялда цебе бугеб къотIноб. Исанасеб тадбир тIобитIулелъулги гIемераб хабар бицине ккана шагьаралъул нухмалъулезда, гьезда бичIчIизабуна тIобитIулеб бугеб мажлисалъул пайда. Хадуб диналъул вац НурмухIамадида тIадкъана как базе 15 чи данде гьавейилан. Жеги цIикIкIун чиясе бакI гьениб гIезе букIинчIо. ЦIараб болжалалде гьел гьенире данделъана ва Дахадаев районалдаса Калугаялда гIумру гьабун вугев Мурад МухIамадовас какги ахIана, НурмухIамадица имамлъиги гьабун, рузманги бана. Гьебги ккана ахираб 150 соналда жаниб гьениб тIоцебесеб нухалда ахIараб ва бараб как.\nПрочитано 272 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 24 сентября 2018 13:25\nДругие материалы в этой категории: « Ракьалда лъалкIал\tБаркалаялъул кагъат »\n17:25, 04 апреля 2020, 32\n17:08, 04 апреля 2020, 43\n16:51, 04 апреля 2020, 55\n16:28, 04 апреля 2020, 39\n16:22, 04 апреля 2020, 35\n16:15, 04 апреля 2020, 56


Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация к уроку"Ц!арубак!" 5 класс\nЩай дий маг!аруллъи маг!арул чаг!аз чияр мац! бицунеб жидерго гъаст!а\nДагъистаналъул фольклор, бакънал, кьурдаби, миллияб рет!ел, мац! – гьеб буго унго-унгояб рух!ияб хазина ва гьеб цолъизабизе нилъеда т!адабги буго.\nМаг!илъ къаламги ччун, нужеца хъварал куч!дул г!адамаз ц!алулелани, киданиги туманк! кьвагьилароан, эбелалъул бадисан маг!у чвахилароан, ракьалда гьуинаб вацлъи т!обит!илаан.\nГ!акъилаб, гьайбатаб, бац!ц!адаб маг!арул мац!, гьелъул буго халкъалъул г!инда рекъараб х!еренлъиги, пасих!ал сипатиялги.\nМац!алъ бихьизабун буго нилъер гъваридаб, нек!сияб, бечедаб тарих ва цебет!ей. Тарих гьеб буго мац!, мац! гьеб буго тарихалъул код.\nНомер материала: ДБ-352641