Гара-чIвари гьабуна Гирай ХIАЙДАРОВАС\nГьей ккола Унсоколо районалъул ГIашилтIаса. 1975 соналда, росдал микьгосонилаб школаги лъугIизабун, цIализе лъугьана Хасавюрталъул педучилищеялде. 1979 соналдаса нахъе хIалтIана Хасавюрт шагьаралъул № 13 школалда байбихьул классазул мугIалимлъун. 1983 соналда гьей цIализе лъугьана ДГУялъул филологияб факультеталде. 1986 соналдаса нахъе хIалтIулей йиго Хасавюрталъул педколледжалда.\nКолледжалда хIалтIулаго, гьелъие мисаллъунги хьвада-чIвадиялъулъ мугъчIвалел хIубаллъунги ратана цереккун жиндие дарсал кьурал ва хадурккун ишцояллъун лъугьарал гIурус мацIалъул мугIалимзаби: ГIалиева Неля ва Садикъова Наида. Гьез кIудияб кумек гьабулаан Написатие щибаб дарсиде хIадурулаго.\nДагьал церегIан къоязда Н. Расуловагун дандчIвана дун ва нижеда гьоркьоб ккараб гара-чIвари бахъулеб буго жакъасеб номералда.\n- Написат, букIанищ цогIаги ракI бухIараб къого мугIалимлъиялъул махщел тIаса бищиялдаса?\n- ГьитIинаб къоялдаса нахъего анищ букIана мугIалимлъун яхъине. Лъеберго соналъ цебе колледжги лъугIун арал дир цIалдохъабаз, жакъаги дие кьолеб баркалаялъул калам рагIидал, йохула ва кидагIаги ракI бухIичIо тIаса бищараб махщалидаса.\n- Авар мацIалъул дарсал кьеялъул рахъалъ щиб хIал бугеб жакъа?\n- Расги лъикIаб гьечIо. Цо-цо эбел- инсуе бокьулеб буго лъималазда, гIагараб рахьдал мацIги малъичIого, ингилис мацI малъизе. Гьединаз гIемер абула щиб пайдайила бугеб рахьдал мацIалдасайилан.\nЧадил гурони мацI лъалареб агьлуялда рахьдал мацIалъул кIвар бичIчIизабизе цIакъ захIмалъулеб буго.\nДица гIемер пикру гьабула шагьаралда гIумру гьабун ругел магIарулазул. КъватIиб, базаразда, тукабазда, идарабазда цо-цо магIарулазул калам рагIидал, гIундул ричIараб гIадаб хIал лъугьуна - я рахьдалаб гуреб, я гIурус гуреб, бичIчIулареб цо лугъат букIуна гьезул кIалдиса бачIунеб.\nХасго пашманлъизе бачIуна шагьаралда бугеб нилъер интеллигенциялъул хIисаб гьабидал, рахьдал мацIалдехун гьелъул цо-цо вакилзабазул бугеб бербалагьиги гьоркьоблъиги бихьидал.\n- 25 соналъ цебе дуца гIуцIун букIана рахьдал мацIалъул предметиябгун циклияб комиссия…\n- Гьеб колледжалда хIалтIулеб буго. Дица гIуцIарабги кколаро. Дица 25 соналъ нухмалъи гьабулеб буго гьелъие.\n- Гьаб заманалда авар мацI лъазабулел педколледжалъул студентазул кинаб бербалагьи бугеб адабияталдехун, авар мацI лъазабиялдехун?\n- Дир хIисабалда, нилъеца нахъаса къотIичIого бицинеги хъвазеги ккола мацIазул бугеб хIалалъул хIакъалъулъ. ТIадчIей гьабизе ккола мацI гьечIони, халкъ букIунарин абураб пикруялда. Гьедин щибаб дарсида дица хIаракат бахъула лъималазул адабияталде ва мацIалде рокьи бижизабизе. Школалда рахьдал мацIалъул дарсазде хьвадаразда лъикI лъала ва гьез кIудияб рокьигун хIаракат бахъула гьелъул тIинде раккизе, амма школалда рахьдал мацIалъул дарсаздеги хьвадичIого рачIараз керен туризабулаха. Эбел- эмен рачIуна, бегьуларищила жидер лъимал гьеб рахьдал мацIаздаса эркен гьаризеян. Щибха гьединазда абилеб?\n- БитIараб бугищ-гьечIищали лъаларо, амма хабар буго авар мацIалъул лъебералда ичIго падеж гIун бугин абун…\n- 2007 соналъ РАНалъул ДНЦялда тIобитIун букIана гIел- мияб конференция падежазул хIакъалъулъ бицараб. Аслияв докладчи вукIана ХIамзатов АхIмад. Гьес бичIчIизабулеб букIана авар мацIалда микьго падеж гурони букIине кколарилан. Амма гьенир рукIарал гIалимзаби гьесда тIад рекъечIо ва гьез чIезабуна анцIила ичIго падеж букIине кколилан. БитIараб бицани, ХIамзатовасул пикру диеги гIагараб букIана. Щуабилеб сериялда предметиял цIарал кин сверизарилин дица суал кьедал, жавабги щвечIо.\n- Написат, умумузухъа нилъее ирсалъе щвараб бечелъи - мацIги, адабиятги, маданиятги, тарихги цIуниялъе, дур пикруялда, щиб гьабизе кколеб?\n- ТIоцебесеб иргаялда, рахьдал мацIазул закон тасдикъ гьабизе ккола. Гьединаб законалъ кумек гьабизе буго гIурус мацIалъулго гIадин, миллиял мацIазулги къадру борхизабизе.\nГьеб законги цебего хIадурун буго. ХутIун буго ДРялъул бетIерас гъулбас гьабизе.\nДругие материалы в этой категории: « ТIоцебесеб сентябрь, мун хIалуцунге\tМашгьурлъиялъулги къадруялъулги къуватаб кунчIи »\n10:56, 30 ноября 2020, 406\n10:53, 30 ноября 2020, 418\n10:50, 30 ноября 2020, 410\n10:44, 30 ноября 2020, 418


Диплом гьечIев гIалимчи\nШамай ГIАБДУЛМУСЛИМОВА, Болъихъ районалъул МигIарсо росдал школа, 9 классалъул цIалдохъан\nАхIмад ХIамзатовасул гIумруялъул хIакъалъулъ дие гIемераб жо бицана кIудияв инсуца. Гьел рукIун руго лъикIал гьудулзаби. Инсул лъимерлъиялъул ва гIумруялъул хIакъалъулъ бицана школалъул завуч- гIуцIарухъан Жамиля ХIамзатовалъги.\nАхIмад гьавуна 1931 соналда, Хунзахъ районалъул Асакъоро абураб колода.\n1943 соналда росулъ тIибитIун буго колхозалдаса цо-цо чагIи ччугIа кквезе Батагъалде ритIулел ругин абураб хабар. Гьение йитIун йиго АхIмадил эбелги. Гьелъие кумекалъе инсуца витIун вуго АхIмадги.\n«Батагъалъул василан» цIарги лъун, бищун гьитIинав АхIмад, лъил кинаб хъулухъ кканиги, гьениве вортизавулев вукIун вуго. Хадув гьев ругьун гьавун вуго «барабан» абулеб жо хIалтIизабизе. Токалъ хIалтIизабулеб гьеб «барабаналъ» ралъдалъа къватIибе цIан бачIунеб букIун буго ччугIил цIураб гьин. Батагъалда хIалтIулезе рагьараб тукада вичарухъанлъун вукIун вуго рагъдаса лъукъун вуссарав, жеги тIуванго сахлъичIев гIолохъанчи. АхIмад витIулев вукIун вуго гьесда цадахъ тукаде къайи босизеги. Гьезие кьун букIун буго къайи лъезе маххул нухдасан бачунеб, тIасаги рагьараб, раса гIадинаб маххул гьо- ко. Гьури бугеб къоялъ, гьелъул рагIалда дугъ бухьунеб букIун буго. Гьороца гьеб хъамун бачунеб букIун буго битIахъе складалъул кIалтIе щвезегIан. Гьури гьечIеб къоялъ гьеб квераз тункун бачине кколаан. Бищун захIмалъулеб жо букIун буго, гьелдаса кIудияб маххул гьоко данде ккани. Гьеб мехалъ гьокоялда бугеб къайиги гъоркье бахъун, гьоко нухдаса нахъе босизе кколеб букIун буго. КIудияб гьоко нахъе арабго, лъезе кколеб букIун буго жидерго гьоко маххул нухда, тIад сокIкIизе кколеб букIун буго босараб къайи.\nРокъоре рачIунаго лъан буго инсуе къадар щвараблъиги.\n1943-1946 соназда АхIмад хIалтIун вуго Гъоркьколо росдал Стахановасул цIаралда бугеб фермаялда гIачивехьлъун. Вехьасе моцIрое бихьизабун букIун буго 28 кило гIатIал ва микьго кило гьанал. «Ракъуца хвеялдаса дунги, эбелги, вацги, яцги сабаблъун ккана гьеб», - ан бицунеб букIун буго АхIмадица.\nРагъул кьогIлъиги ракъи-къечги кIочон буго АхIмадида эбел туснахъ гьайидал. Гьей пулан туснахъалде ккана жидерго колодаса харил магь рокъобе босунилан. АхIмад къватIиве вахъун вуго, эбелалъе кумек гьабизелъун. ЦIадаса ХIамзатил кIалтIе щвезавун вуго нухлулаз гьитIинав вас.\nХъандулалъги ХIамзатицаги берцинго къабул гьавун вуго гьитIинав гьобол. КIвараб кумек гьабилин рагIиги кьун буго. Росулъе щведал, лъан буго эбел къватIие йиччараблъи.\nАмма хъалаялда бараб заманалъ эбелалъул сахлъиялъе гьабуна кIудияб зарал. Гьей унтун йигеблъи лъайдал, АхIмадил яц Загьидат, гIолохъанчIужу, щибаб къоялъ уней йикIун йиго Хъаладухъе. Туснахъ гьарурал рачунел рукIун руго цIигьулдерил мегIералда нахъа букIараб рохьоре цIул къотIизе. ЦIада росу рагIалда бугеб нухдеги лъугьун, туснахъ гьарурал рачун унезда Загьидатица гьарулеб букIун буго жий эбелалъул бакIалда йиччаян. Гьезул эбел ГIунайзат чIолей йикIун йиго ЦIада, Марзигат абулей яцгIалалъухъ. Марзигатица унтарай гIаданалъе хIадурун батулеб букIун буго дарудал хурдул, гьезул лъим, гьалараб рахь. Бакъанида, туснахъчагIи Хъаладухъе рачун унелъул, эбелги ясги хисулел рукIун руго.\nРагъ лъугIараб мехалда АхIмад тIадчIана цIалиялда. Гьелъие гIиллалъун ккана гьадинал лъугьабахъинал. Цин рокъоса колхозалъе бахъун ана, квешаб хер кванан хвараб басиялъул бакIалда, цого-цо букIараб гIака. Хадуб, рии бакьулъ, бухIараб бакъул къоялъ, гIорцIун гIодоб чIараб боцIи батунилан, берцинго тIалаб гьабулеб гьечIиланги абун, председателас цIалаца вухун вуго гьитIинав вехь. Данде кIалъанин абун, бокьовги тIамун вуго. Къаси сардилъ, яцалъул кумекалдалъун, къватIиве ворчIарав вас, кIудияв вацасухъе Лъанлъариве ун вуго. Гьениса йикIун йиго инсул тIоцеесей чIужу ТIагьират.\nАхIмад цIалун вуго цин ГIобода росдал анкьгосонилаб школалда, хадув хьвадун вуго ГIаранихъалаялда букIараб гьоркьохъеб школалде. 1956 соналда ворчIун вуго С. Стальскиясул цIаралда бугеб Дагъистаналъул учительзабазул институталде (1957 соналдаса нахъе – ДГУ).\nУниверситетги лъугIизабун, АхIмад ХIамзатов хIалтIана лъай кьеялъул батIи-батIиял идарабазда. 1965-1972 соназда гьев вукIана нижер школалъул директорлъун. «Бищун лъикIав директорилан» абула гьесда жакъаги МигIарсо росдал жамагIаталъ. 1979 соналдаса нахъе гIумрудул ахирисел къоязде щвезегIан хIалтIана ГIалибег ТахоГодил цIаралда бугеб Дагъистаналъул педагогикаялъул гIелмиял цIехрехазул институталда.\nДругие материалы в этой категории: « Даимлъиялде арал цIарал\tТушман хвасар гьавуна »


Ниттил мазрал чирахъ цалсса лавхъун бур |\nНиттил мазрал чирахъ цалсса лавхъун бур\nУттигъанну кIицI ларгссия ЮНЕСКО-лул баян бувсса Дунияллул дянивсса Ниттил мазрал кьини.\n2010 шинал ва идаралул электрон журалий хIадур бувну бур «Дунияллийсса агьалинал бухлаглагисса мазурдил атлас». Вай гьантрай ва цIу лаган бувну бур. Атлас щаллу баврил мурад бур мюрщи-хъунисса миллатирттан мазурдил захIматсса иш-тагьар, миннуйх дурксса кьини хIисавравун ларсун, мазурдил масъалартту гьаз баву.\nАтласрайн багьну бур Аьрасатнал миллатирттал 131 маз, вай бавчIуну бур 5 бутIуйх.\n1.КIюламур дазуй бавцIусса\nЖагьилсса никиран ниттил маз кIулну бухьурчангу, му ишла бансса кIанттурду чанну бур (так ичIува).\nАьрасатнаву бур мукунсса 19 маз. Миннувух бур дагъусттаннал мазругу: яруссаннал, даргиял, къумукьнал, лазгиял, табасараннал ва лакрал.\nШивунма багьлай бур чаргаснал, ингушнал, аьсатIиннал, абхазнал, мичиххичнал мазругу.\n2. НигьачIаву дусса\nИчIува жагьилсса никирал лахьлай бакъар ниттил маз.\nАьрасатнаву бухлагаврил нигьачIаву дусса мазурдил сияхIрай бур 50 маз, миннувух бур 17 дагъусттанналмигу. Мукьва маз бур чичаврил алфавит бусса: цIахъюрдал, агъуллал, рутIуллал ва татнал. АцIния шанма маз бур алфавит бакъасса, яруссаннал мазурдил кьюкьлувун багьлагьисса: аьндиннал, бущихъиял, бежтIиннал, тIиндиллал ва м.ц.\n3. Ларайсса нигьачIаву дусса\nКулпатрал чIиримур никиран (оьрчIру) ниттил маз къабувчIлай бур. Дянивмур никиран (нину-ппухълу) ниттил маз бувчIлай бур, амма муний гъалгъа тIий бакъар.\nХъунмур ник (хъун-мямма, хъунна-бава) ниттил мазрай гъалгъа тIий дур, амма хъиривмур никиращал ихтилатру ниттил мазрай буллай дакъар.\nВа даражалийн дагъусттаннал агьалинал мазру цалсса уттигу багьну бакъар.\nКулпатраву хъунмур никирал нажагь ишла буллай бур ниттил маз.\nДянивмур ва жагьилмур никирттан ниттил маз къакIулну бур.\nНиттил мазрай гъалгъа тIисса ягу маз бувчIлачIисса инсан илданул дянив ливчIун акъар.\n1950 шиная шихуннай дуллалисса хъиривлаявурттал хIасиллайн бувну, Къапкъазрай ялапар хъанахъисса халкьуннал дянив бухлавгун бур убыхнал маз. Вайннал мина диркIун дур цIана Сочи бусса кIанттул лагма-ялттусса аьрщарай.\nХIХ ттуршукулий Аьрасатнал паччахIлугърал ва туркнал дянив най бивкIсса дяъвилул жямрайн бувну, чIявуми убых бизан бувну бур Туркнавун. 1992 шинал ХIажихIусман тIисса шяраву накьлу хьуну ур убыхнал маз кIулсса махъа-махъсса инсан – Теврик Эсент, 84 согласный чIу бусса убых мазрал вилах левщун бур.\nПилталийн буклакисса лакку мазралмур чирахъ цалсса лавхъун бур…\nПредыдущая записьЖижараСледующая записьЛахъа-хъунсса даражалий


ХIабщиса рагIул устар\nРарал соназдасаги, нахъа тараб нухалдасаги разияв, рокъовги къватIивги, хъулухъ-ишалдаги аваданлъи хвезе течIев чи вукIана шагIир ва журналист МухIамадрасул Дациев. Исана 70 сон балаан мунагьал чурадица.\nГьев гьавуна Буйнакск районалъул ХIабщи росулъ. Гьесулги лъимерлъи цогидал гIелцоязулалдаса расги батIияб букIинчIо. Заман щведал росдал школалде ана, чIахIиял классазда цIалулеб мехалда, риидалил каникулазул заманалда, инсуе гIоло магIарда гIиядаги вукIана, гIухьбузе квен-тIехги гьабуна. ВатIаналда цебе налъиги тIубазабун, Ленинградалъул ралъдалгун рагъулаб училищеги лъугIизабуна. Гьелдаса хадуб I5 соналъ ралъдал тIиналда, букъарулеб гамида рагъулаб хъулухъги гьабуна.\nМухIамадрасулилъ школалда цIалулеб заманалдаго загьирлъана кочIолаб каламалдалъун рекIел хIал рагьизе, пикраби загьир гьаризе пагьму-гьунар. Гьесул кучIдул дол соназда рахъулаан республикаялъулаб «БагIараб байрахъ» газеталда, «Гьудуллъи» альманахалда ва «МагIарулай» журналалда. Дациевасул кучIдузе саламатаб бакIги кьун букIана гIолохъанал шагIирзабазул гIахьалаб тIехьалдаги. Хадуб Дагъистаналъул тIахьазул басмаханаялъ къватIибе биччана гьесул жиндирго тIехьги.\nКъисматалъулаб нух байбихьуда батIияб рахъалде свераниги, сонал индал МухIамадрасул жиндирго рекIелъ рукIел ккураб рахъалде вуссана. Къоабилеб гIасруялъул ункъоабилел соназул ахиралда СССРалъул рагъулгун ралъдал къуватаздаса отставкаялде арав Дациев, Дагъистаналде тIад вуссана ва хIалтIана «Гьудуллъи» журналалда. 1990 соналда вачIана магIарул газеталъул редакциялде. Гьеб букIана нилъер улкаялда чIахIиял хиса-басиял кколеб, халкъалъул пикру-гIакълу цIияб гIуцIиялде сверулеб мех. Гьел хиса-басиязде хIадурараб бичIчIи букIиналдаго цадахъ Дациевас редакциялде бачIана цIияб гьогьен, батIияб хаслъи.\nБачIинахъего ругьунлъана редакциялъул хIалтIухъабаздеги, тIоцебесеб къоялъго гьезул ракIазулъги восана гьев. Махсара-хочI хIалав, гIамал берцинав, кIудияздаги гIисиназдаги цого къагIидаялъ хIал рекъезабизе лъалев инсан вукIана МухIамадрасул.\nХъвадариялъулги, кинаб рахъалъ босаниги, щиб суал борхулеб бугониги, жиндирго нух, жиндирго хатI, жиндирго хаслъи батулаан гьесда. Политикияб макъалаги, хъулухъчиясулгун гара- чIвариги, адабияталъул, маданияталъул масъалаби рорхарал хIалтIабиги цого къагIидаялъ гъорлъе ваккун, рагIа-ракьанде щун мухIканго хъвазе кIолаан гьесда. Адабияталда, журналистикаялда, театралда - батIалъи гьечIо, сатирагун юмор буго бищунго захIматаб, къанагIатав чиясе гурони жиб халкъалъе рагьизе гьунар кьечIеб жанр. МухIамадрасулин абуни унго-унголъунги сатирик ва юморист хIисабалда машгьурлъана.\n«ХIакъикъат» газеталда жаниб рагьараб «Бахьикъос» гьумералдаги хасаб бакI ккуна Дациевас. Ва жиндирго гIумруялъул ахирал къоязде щвезегIан гьеб гьумералъул хважаинлъунги хутIана.\nБигьаяб иш гуро цIалдолесе асар гьабуледухъ щибаб анкьалъ сатираялъулгун махсараялъул гьурмал хIадур гьари. Гьелъие хIажалъула хасаб гьунар, гьеб гьабулев чи вукIине ккола живгоги махсара-хочIалъул агьлу. Гьеле гьединав чи вукIана Дациев.\nМ.-Р. Дациевасул кучIдузулъ, макъалабазулъ, гара-чIвариязулъ ва цогидал хъвай-хъвагIаязулъ букIана гIажаибго берцинаб, цIализеги, рагIизеги, батизеги бокьулеб мацI. Гьелъги батила, щиб гьес хъваниги, бигьаго цIалунги бачIунаан, цIалун хадуб ракIалдаги чIолаан. МацIалъул берцин- лъиялъги бечелъиялъги Дациевасда кIолаан кигIан чIамучIаб темаялда хъварабги макъала чIалгIинаредухъ цIалдолесухъе кьезе. ЦIакъ политика хирияв, гьелда тIасан бахIс гьабулев чиги вукIана мунагьал чурад.\nНижедаги, гьесул гIемерал гьудул-гьалмагъзабаздаги лъалел, бицаде хутIарал гIезегIан лъугьа-бахъиналги руго МухIамадрасулил. Гьелги рукIунаан аваданал, лъиениги зарал-зиян гьечIел, гIадамасул напсалда хъинтIуларел, чияда тIад велъуларел.\nГазеталде хIалтIизе вачIарав Дациев байбихьуда шагIир МухIамад ПатахIовгун цо кабинеталда вукIана. М. ПатахIов редакциялде Дациевасдаса цо соналъ цеве вачIун вукIана. Советияб армиялда хъулухъ гьабичIев ПатахIовас Дациевасда лъазабуна гьаниб армиялъул законал рукIунин, дуца дица малъараб гьабизеги кколин. Армиялъул гIадлу-низам лъикI лъалев МухIамадрасулги гьелда разилъана, жиндаса хадур редакциялде хIалтIизе рачIаразе «дедлъун» дунги вукIинарищиланги абуна. Горбачевасул бичIчIулареб политикаялъ тукабаздаса кинабго жо лъугIизабурал дол соназда хъалиянал щолел рукIинчIелъул, базаралде тамахьо босизеги Дациев витIулаан, цоги-цоги гьединалго тIадкъаялги гьесие камулароан. АнцIила хадуб соналъ дидаса гьитIинав дуца малъараб гьабизе кканинхаян цо- цо ПатахIовасдеги пунщулаан гьев. ПатахIовас жив «угнетать» гьавулев вугин, газеталъул редактор ГIариповасухъе гIарзагицин хъван букIана.\n2011 соналъул декабралда нагагьаб балагьалдалъун захIматаб хIалалде ккарав МухIамадрасул, кин букIаниги сахлъилин, цIидасан редакциялде тIад вуссинин хьул букIана цадахъ хIалтIулезул, гьудул-гьалмагъзабазул. Амма гьесул унти дару гьечIеб батана. 61 сонцин балалде къадаралдеги щвана.\nКигIан аваданав чи вугониги,\nЧвахула диргоги беразул магIу,\nЛъикIав гьудул-гьалмагъ камураб мехалъ,\nКаранда гьинал ракI унтараб мехалъ.\nГьедин хъван букIана МухIамадрасулица жиндирго цо кочIолъ. Гьес жинцаго абухъе, гьединаб хIал букIана мунагьал чураяв лъалел рукIаралщиназулги Дациев камидал.\nДругие материалы в этой категории: « БахIарчиясул цIар цIунила рекIелъ\tЦIадаса ХIамзатил васги Расулил вацги »


Платоналъ жал къуркьизарунин аби гьереси бугин ва кIигIан тIалъиялъ тIадецуй гьабуниги жал гьелде данде чIезе ругин лъазабулеб буго Дагъистаналъул шоферзабаз.\n4 февралалда МахIачхъалаяда «Платон» системаялъул хасаб офис. Гьелъул нухмалъиялъ лъазабулеб буго гьелде дандечIун рукIарал дагъистаниялде гьелде гъорлъе лъугьунел ругин ва гьединазул къадар щибаб къойил цIикIкIунебги бугин. Гьел баянал гьересиял ругин бицана Дагъистаналъул юк бачIчIулел автомобилал рачунезул цолъиялъул нухалъулев МалламухIамадов Рустамица.\nРоссиялда «Платон» система хIалтIизе лъугьаралдаса нахъе гьелъ лъабго миллиард гъурущ бакIарун бугин ва гьеб нухал гьариялъе ва гьел къачIаялъе хIалтIизабизехъин бугин, гьаб сагIат Дагъистаналда 500 гIан шофер «Платон»-алда рекъон хIалтIулев вугин лъазабулеб буго, гьеб система республикаялда тIибитIизабулеб бугеб, «РТ-Инвест Транспортные Системы» компаниялъул вакилзабаз.\n4 февралалда МахIачхъалаялда гьеб «Платон»-алъул хасаб офис-вакиллъи рагьана. Гьеб тадбиралда платоналъулаз беццун лъугIулеб букIинчIин гьеб системайилан абизе бегьула. Гьез бицухъе платоналда гъорлъе лъугьарав чияс гьеб системаялъ кьолел киналго ресаздаса пайда босизе бегьулин, гьелъул цIакъ кIудияб квегIенлъи букIине бугин бицунеб букIана гьез. Гьедин гьеб «РТ-Инвест Транспортные Системы» компаниялъул вакил Олег Кириловас лъазабуна гьеб системаялда регистрация гьабурал шоферзабазе рес щвезе бугила киналниги нухазул лъикIаб карта хIалтIизабизе, гьез жидецаго хадуб халкквезе бегьулила автомобилалъ тараб манзил кин гьеб системаялъ рикIкIунеб бугебали, нагагь кинал рукIаниги суалал раккани гьеб сагIатго бокьараб ригьалъ хIалтIулел хасал гьеб системаялъул операторазухъе ахIизе бегьулила гьез кинабго рекъезабулилан. Гьеб киналъулго хIисабги гьабун цере жидеда дандечIчIун рукIарал гIемер къайибаччун рикIкIаде хьвадулел автомобилазул бетIергьаби «Платон» -алде гъорлъе лъугьунел ругилан. Дагъистаналдаги щибаб къо бахъанагIан, гьеб цебехун бицен гьабураб системаялъул рахъкколел цIикIкIунел ругилан бицана гьев чияс.\nОлег Кирилов:«Гьаб сагIат «Платон» системаялъ лъабго миллиард гъурущ бакIарун буго. Гьеб кинабго гIарац нухал къачIаялъе ва гьел гьариялъе хIалтIизабизе буго. Кибе кигIан гIарац кьелеб, хас гьабун сунда гьеб хвезабилебали абураб суалалда тIад хIалтIулел руго гьаб сагIат. Амма гьеб системаялда хъвай-хъвагIай гьабурав чиясул рес буго гьеб гIарац кибе унеб бугебали гьелда хадуб халкввезе. Гьеб система баккун хадуб гIемер харбал рукIана гьеб гIарац нухазе ине гьечIила, хасал гIадамазул чунтбузухъе ине бугилан. Гьанже щибаб гьеб гъурущ сунда тIад хвезабизе бугебали гьезда жидедаго бихьизе буго. Жеги-жеги нижерги гьел чIахIиял юкбаччулел автомобилазул шоферзабазулги рагIи дандеккун бугин абиларо дица. Амма ниж гьелде рачIине руго. Дагь-дагьккун гьеб системаялде гъорлъе лъугьунел руго Дагъистаниялги. Жакъа къоялде республикаялда гьединазул 500 чи гIун вуго. Хадубги гьел хутIарал шоферзабиги платоналде гъорлъе лъугьинилан ккола дида. Гьедин букIинчIого рес гьечIо щай гурелъул гьеб буго Россиялъул тIалъиялъул хIукму, къануналъги гьебго жо тIалаб гьабулеб буго, гьедин гурониги гьеб системаялде гъорлъе лъугьине инкар гьаби гьеб яхIгьечIолъи буго».\nЖидер яхIалъул бицунел рукIинчIого яхIги-ничги, намусги гьечIого шоферзаби хIулулел ругел жидехъго щайила гьел платоналъулал балагьуларелилан абун ццин бахъун вуго Дагъистаналъул рикIкIаде хьвадулел чIахIиял автомобилал рачунезул гIуцIиялъул нухмалъулев МаламухIамадов Рустам. Гьес «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда платоналъулаз дагъистаниял жидеего бокьун гьеб системаялде гъорлъе лъугьунел ругин аби гьеб гьереси бугилан лъазабуна.\nМаламухIамадов Рустам :«Дагъистаналда ругел чанго чIахIиял фирмаби тIамун руго гьеб «Платон» системагун хIалтIизе. ТIалъиялъ тIадецуй гьабулеб буго гьездеги. Жалго бетIергьанал автомобилал ругел шоферзаби гьеб системаялде данде чIун руго. Цо-цониги гьезда гьоркьорги ратила хIалтIичIого рокъор рукIинегIан, бокьараб системаялда рекъон хIалтIун лъикIинги абун «Платон» - алде гьоркьоре лъугьун. Амма гьел цIакъ къанагIат гурони гьечIеблъи ракIкIчIун лъала дида. Дагъистаналдаса 500 чи гьелда гъорлъе лъугьун ругин аби гьеб жо гьереси буго. Унголъунги гьезул гьевщинав чи вукIараванигицин гьелъ щибниги хисизабулароан щай гурелъул республикаялда буго 39 000 гIан юк баччун, рикIкIаде хьвадулел автомобилал гьезда гьоркьоса 500 чи «Платон» алде унин абун щибниги хисизе гьечIо».\nГьединго Рустамица лъазабуна жалги тIолго россиялъул «Платон»-алде данде цIидасан 20 февралалда байбихьизе бугеб акциялда гъорлъ гIахьаллъизе ругилан.\nТIоцебе «Платон» системаялъ цо километр таралъухъ автомобилазухъа 3,73 кепекги тIалаб гьабулеб букIана. Гьелдаса разигьечIолъи гIемерлъидал гьеб 2016 соналъул 29 февралалдалъагIан цо гъурущги, 53 кепкидеги ккезабун букIана. Гьелдаса хадуб 2018 соналъул декабралдалъагIан гьеб лъабго гъурущги анлъго кепекалдеги бахинабулеб буго.


Балагьаб рогьалил гIуж\n2019 соналъул февралалда 98 сон тIубана багIар армиялъулаз, балъго тIадеги кIанцIун, Гиничукь росу бухIаралдаса.\nГьеб балагь нижер гьитIинабго росдаде бачIиналъул хIакъалъулъ бицуна росдал харабаз\n1921 соналъул авалалда ГIарани хъалаялде рачIун рукIана тIадмагIарухъги советияб низам щулалъизабиялъе гIоло рагъизе «гъеж гурарал» багIараб армиялъулал. Ракъуца малъкъосарал Астрахань ва Царицын губерниязул гIадамаздаса данде гьабураб 14 ва 32-абилел дивизиязул кьвагьдохъабаздаса, Москваялъул курсантазул 2 бригадаялдаса гIуцIараб «ударная группаян» цIар лъураб гьеб БагIараб Армиялъул часталъул командирлъун вукIана А. А. Тодорский, комиссарлъун вукIана Дагъистаналъул ВЧКялъул председатель Нажмудин (Эфендиев) Самурский. Ракъиялъ хIамузулгицин гьан квине ккарал гьел рагъухъабазе кванил сурсатаздалъун кумек гьабизе кколеб букIун буго, бокьаниги бокьичIониги, гинчадерица. ЦIияб низамалдеги ру-ссун, Гиничукь гIуцIун букIун буго росдал Советги, вищун вукIун вуго Советалъул председательги. Гьединаб гьоркьоблъиялда багIараб армиялъулаз росулъ гIуцIун букIун буго цо пост, аскIоб бугеб ТIануси росулъ ругел ХIоцоса Нажмудинилаздаса жалго цIунизе.\nЦIорораб хасалил халатаб сордо гIемерисезе ахирисеб букIин лъаларел гинчал макьидаса рорчIизарула, рогьалил как ахIулев росдал будунасул гьаракьги гьоркьоб къинабун, цо-цо авалалда рихъулел багIаразул гIарадабазул гумпарабазул гьаркьаз. Рихха-хочун рагъабазде кIанцIарал гинчал гIужие гъун чIвазе байбихьула росда цебе магъилъ чанго кьер гьабун чIарал багIаразул кьвагьдохъабаз. Гинчадерил росу буго къилбаялде балагьараб лабаллъиялда. Дагь-дагьккун тIаде къан солдатазул горалъ росу сверун ккола. Цере ратарал рукъзабахъе жанире кIанцIун, гIадамал чIвазе байбихьула. «Дир доб мехалда 8–9 сон букIана, – ян бицуна Исбагьиев МухIамадица. – Жеги тIубан хъахIлъи рехун букIинчIо. Рагьун къелълъ кьабана нижер нуцIа. НуцIихъан бихьана кIиго чиясул сурат-рагIад. Сас рагIа-рагIаралъур речIчIулел рукIана гьез тункIал. Киниялда вукIарав дир гьитIинав вац гIодизе лъугьана, ва эбел гьесда аскIое йортун ана. Дун хIинкъун, сихIкъотIун бусадаго чIун вукIана. Солдатал аралго, кIудияв инсуца, иргаялда цIарал ахIун, цIехолеб букIана нижер бугеб хIал. Гъосда канлъи бихьулароан. Эбелалъ жаваб кьолеб букIинчIо. КIудияв эмен, хадуб бехъерхъун бохгун, кини бугеб рахъалде хъурщулев вукIана. Эбелалъул хIухьел-махI лъугIун батана. Керен борлъун бугоан гьелъул. КIудияв инсуца «Ясин» цIалулеб букIана. ТIадруссунги рачIун, солдатаз гьесдаги туманкI речIчIана ва хун вугищали бихьизе тункIил хечги хIунсана».\nРосулъго чIваразулги 80 метр борхалъи бугеб ЦIолбокь чвахукье чIагого рехаразулги къадар 71 чиясде бахана. Жиндирго рокъов, тIад цIаги гъун, чIагого вухIана росдал Советалъул председатель ИсмагIилил МухIамад. Цояб чакма ретIун, цояб ретIинегIан течIого, гIазуги мерхьунаго, ГIарани хъаладухъеги вачун, чIагого ЦIолбокье рехана 61 сон барав БацIхIатIил ХIасанги, гьеб сордоялъ Шураса эхеде щун вукIарав 18 сон барав гьесул вас МухIамадги. Гьезулго гIадаб къисмат ккана ЦIира ХIажиясулги ва ЧIондокьа Гъазиясулги. ЧIваразда гъорлъ рукIана какикьжоялдаса рахъун бажаруларел харабиги, битIун завалалда хъизам-лъималгун яшав гьабулел рукIарал гьоркьохъеб гIумруялъул бихьиналги, руччабиги, жеги михъида хIур чIвачIел гIолил васалги.\nГьезул цоял чIвала улбузда, яцазда, руччабазда цере, цо-цоял рихьдаего, цIаруего росда цебе гьоцIабахъ хвалчаца къотI-къотIула ва хучдуз рорлъ-рорлъула. Солдатаз жидерго рокъор чIвана 97 сон барав ЦIарберцин ХIажи, 89 сон барав ГIабдусалам, 74 сон барав Алмасил МухIамадхIажи, 69 сон барав Алмасил Шамхал, гьесул васал Нажмудин, ГIумар, Басир, жив вижаралдаса бакъул нур бихьичIев беццав Пирбудагъил ХIасан ва цогидалги.\nЧIваразда гъорлъ рукIана багIаразе хъулухъалда ГIарани хъаладухъ рукIарал гинчадерил гIолохъабазул эмен, вац ва вакьад. Мунагьал чураяв багIарав партизан ХIайбулаев Зубайирица бицунаан: «ЧIван дир эменгун, вацгун, хъун кIиго нижер оцгун, нуцIа-гордал рахъун, цIадаб гьебги лъун, саргъасазухъ гьан бежулел, гьеб кунел ратана рокъове щведал солдатал». Пенсионер Гъазиев ГIабдулманапица хъвалеб буго жиндирго ракIалдещвеялда: «Дир имгIал, багIарав партизан Шамхалов ХIайбулаца ва вацгIал МухIамаев Абсалудиница бицунаан: росулъ ругел эбел-инсул ва гIагарлъиялъул ургъелалъ рахIатхун комиссар Нажмудин Самурскиясухъе индал, гьес абун буго нужер росулъ гьечIин гIайиб гьечIел, гьел киналго чIвазе кколин».\nЛъабабилеб къоялъ, радал гIакIаги ахIун, лъазабула росу бухIизе бугин, гьебги рехун тун, лъималги рачун, руччаби БакьайичIире ралагьун къватIире рахъаян.\nМунагьал чураяй дир эбел МухIамаева – ГIалибегова ПатIиматица бицунаан: «Лъабабилеб къоялъ нижер рокъоре рачIана кIиго солдатги цо офицерги. Эбел цIакъ рахIатхун лъугьана. БотIродаса чохтIоги бахъун, ахIичIого рачIарал гьалбадеридехунги юссун, вас живго теян гьарделей йикIана. Офицерас хвалчаца ишанги гьабун вац ХIасанулбасирида бичIчIизабуна рагъидул чIалуялда квер хъваян. Ункъо-щуго галиялъ довегIанги ун, векерун гIадинги вачIун, эхедеги кIанцIун, рагъидул чIалуялда квер кIутIана гьес. Нижер кавуялдаса чанго галиялъ гъоркьегIанги вачун чIвана дир вац. 14 сонцин букIинчIо гьесул. Росулъа къватIире гъолелъул, дир яц Субайбатил хIукму-хIал лъазеян, хинаб ретIелги ретIун (цIакъ квачараб къо букIана гьеб), яцалъул рос ЦIарберцинил Къебедил рукъ бугеб бакIалдехун ячана дун эбелалъ. Солдатаз гIадамазул рукъзабахъа къватIире раччулел рукIана бакъвараб гьанал къулагIаби, цIураб гьанал бакьал, нахул хъуби. Субайбатилги рукъ талавур гьабулел ругоан солдатал. Къвалакь хьалбалги ккун, кавудахъа къватIиве вачIунев цояв, «вашу матиланги» абун, нижги тункун рехизарун, векерун ана. ЧIван ратана гьелъул рос Къебед ва вакьад ХIажияв. Субайбат ятана хIатIида гIицIго, цохIо гордилъ, каранде къан кIазилъ жемун лъимергун, азбаралда гIаздатIа чIезаюн. Ресалда ругел хъизан-рукъалде тIаде ккедал, гьедин тIалаб гьабулеб букIун буго солдатаз гIарац-месед. КIиго анкьидасан хвана Субайбат, кIиго моцI барай гьелъул яс ХIалиматги ятимлъун хутIана».\nГьаб пашманаб хабар бицун чанги гIодана дие хIалимай, хIеренай, рухIалабазги унтабазги гIемер кIвекIарай, къисматалъул кьогIлъи лъиего бикьичIого къулчIарай дир эбел. Большевиказ лъутIараб доб «гражданазулилан» цIар лъураб рагъалъ къурбан гьаруна гьелъул лъабавго вацги цохIо йикIарай яцги. Доб мехалъ гьелъул букIана 11 сон. МухIамадхIажиясул Айзалъ бицунаан: «Росулъа унелъул, къотIноб нижеда батана бидулъ белъараб, куц-мухъ лъаларедухъ пасат гьабураб цо гIолохъанчиясул жаназа. ГIолохъанчиясул эбелалде магIил рагIабиги абулаго, доегIан щун йикIарай эбел кьурун нахъюссун ана. ГIасияб гьаракьги гьабун, доб жаназаялда тIад гIодой ккана гьей. Дов гIолохъанчи вукIун вуго дир вац, гьелъул вас.\nУлбузда цадахъ БакьайичIире унелъул, «Гьоркьоб гIурдаллъи» абулеб бакIалда, улбузда ва яцазда цере ратIаги гъарун чIвана. 14-15 сон баразул лъабгояв».\n«Росу тун унелъул, эмен гьечIого жинцаго гIезабураб цохIого цо бугеб лъимер чIаго хутIизеян, эбелалъ васасда ретIун букIун буго руччабазул ретIел.\nКIиго бакIалда халгьабулездасаги рорчIун, лъабабилелде щведал, офицерасда лъараб куц буго гъосул руччабазул гуреб рилълъин. Офицерас цо чанго галиялъ довегIанги вачун, гьесул кIаз нахъе чIвазабула ва керен цебе лъезабула, цинги хьвагIараб жоялъ гьесул щекъер къотIула. Жеги хIакъикъат бичIчIичIеб, михъида хIур хъвачIеб гьесул гьумер эбелалъухъги балагьун гьимулеб гIадинги букIун, щапун гIодоб ккана», – ян бицунаан дир эбелалъ.\nГIарани хъалаялъул хIакимзабаз анкьидасан изну кьуна къурбанлъарал гинчал рукъизе. ГIаммаб хоб бухъунги, хабалазул къадал риххизарун, кьучIал рахъун, гьел гьенир чуричIого, жидерго ратIлилъ рукъула. Гьедин рукъулеб гIадат буго бусурбабаз гъазизаби. ЦIолбокь чвахукье кьурулъа гъоркье рехаралги гьенирго рукъула. Мунагьал чураяй Зубайрил Рукъигатица бицунаан: «СанагIалъи бугеб бакIалдасан хабзалазул къедги бичун гIицIал квераз цIорораб ракь бикIун, бидухъ ран килщалгун гьабуна эмен вукъизе гвенд. Дун йикIана нижер\nхъизамалъул хутIаразул бищун кIудияй. Дирги букIана 14 сон. Ниж лъабазго къилбаялдеги буссинабун лъуна инсул жаназа гвандиниб. ЦIорораб жаназаялъул гIебеде битIахъе хутIараб гъеж ракьулъ букъун чIоларого бихьараб къо кидаго кIоченаро. ЧанцIулго квераз хачан ракь тIаде бачаниги, ракьулъ чIолеб букIинчIо гьеб, ракьулъа къватIибе бахъунги бачIун, эхетун чIолаан. ХIинкъун карабиххун гIодулел гIисинал яцалги вацги карандеги къан, гIодилей йикIана дун».\nЛъабго моцIидасан багIараз гинчадерие изну кьуна росулъе тIадруссине. Узданаб росу сверизабун батула бухIараб чIваданалде. БагIараб армиялъулаз росдал гIадамазул кинабго бечелъи: гIи-боцIи, рокъоб букIарабщинаб къайи-къоно, мажгит цIун гIодортIамун рукIарал цIухби (сумахъал), давагьин-салмаг, жеги гьоцIабахъ рукIарал лал тIамичIого хутIарал гIаралгицин сум течIого ун батула. Ракъуца, къварилъиялъ къвал барал гинчадерил къоролзаби ва ятимзаби гьардухъ лъугьине ккана. «Ракъуца хвана дир кIиявго вац СагIаду ва Абакар, дир яц Сапинатги. Дирго эбел РайхIанатгун ва кIудияй эбел Нуцалайгун цадахъ дун гьардухъ ине ккана. Нижеда бихьараб ракъи-къварилъиялъул бицун чи божиларо. Доб мехалъ дир букIана 12 сон», – ан хъвалеб буго жиндирго ракIалдещвеязда Гъазиев Манапица.\nСундуе гIолоха гьеб гIасияб балагь гинчадерие гьабураб багIараб армиялъулаз? ЦIияб низамалъ гьеб лъугьа-бахъиналда сверун бала балъголъиялъул пардав. Гьелъул хIакъалъулъ бицинеги толароан. Жидерго вахIшилъи-гIасилъи къватIибе лъачIого хутIизелъун, нахъе тун гьечIо кинаб букIаниги документ.\nГьадинаб лъугьа-бахъиналдасан байбихьун буго гьеб кинабго. Доб цIорораб февралалъул гинчадерие балагьаб сордоялъ, ТIанусисахун рачIун, ХIоцоса Нажмудинил рахъ кколез Гиничукь букIараб багIараб армиялъулазул караулалъул солдатал чIван руго. Гьезул цояв лъутун Хъаладухъе ворчIун вуго. Гьес ахIи-хIур бахъинабун буго гинчал хилиплъанилан. Гьеб хабар рагIарав А. А. Тодорскияс ва доб мехалъ ГIарани хъаладухъ вукIарав Дагъистаналъул ВЧКялъул председатель Нажмудин Самурскияс буюрухъ кьун буго: «ГанчIида гамачI хутIуларедухъ тIагIинабе гинчадерил росу-жамагIат», – абун.\nРадакьалде багIараб армиялъулаз гинчадерил росу сверун ккола ва тIад цIа лъола. Гьедин байбихьула гинчал гъуризе. Гьеб гIасияб иш рагIалде бахъинабизе Н. Самурскиясда тIадги къан, А.А. Тодорский Болъихъ багIаразе ккараб хIинкъи нахъчIвазе уна.\nМунагьал чураяв дир эмен ГIалибегов НурмухIамад гIурус мацI лъалев чи вугилан вихьизавун вукIана Н. Самурскиясе тилмачлъун. НурмухIамадил эбел росасе ун йикIуна Гиничукьа Шамил абурав чиясе. НурмухIамадица Нажмудин Самурскиясда гьарула, тIубан иш кин-щибали лъалелде кьураб гьеб буюрухъ тIубазабизе гIедегIугеян, гинчадерилги вугин гьанив Хъаладухъ багIарал партизаназда гъорлъ анцIила щугониги гIолохъанчи, жиндирги эбел-лъималги ругин росулъ, мунги бусурманчи вугелъул, Дагъистаналъул ВЧКялъул председатель хIисабалда, росдае гьеб балагь гьабизе гьукъеян. Н. Самурскияс НурмухIамадида кьварун лъазабула: «Гьеб дургоги бетIер чIум гIадин борлъизе бокьун гьечIеб батани, хабар лъугIизе те», – ян. Цинги цодагьав гIодоцаравго гьес абун буго, жинда дуе гьабизе кIолеб кумекги бугин, дур эбел-инсуда хъвагеян абун кагъатги кьун, мун Гиничукье витIизе. «Классиял тушбабазда» тIад босараб бигьаяб ва давлаяб бергьенлъиялъ бутIрул сверарал солдатаз, бихьиналги гъурун, жалго хутIарал руччабазда хIал-зулму гьабизе букIиналда хIинкъараб хIалкколеб букIиналъги ва цинги багIарал партизаназулги солдатазулги гьоркьоблъи чучлъизе бегьулеблъиги бичIчIун, Муслим Атаевасда кIола Н. Самурский кантIизавизе, руччаби ва 14 соналде рахинчIел васалги росулъа къватIире риччазаризе.\nАбула, 1937 соналда Н. Самурский жанив тIамулелъул, гьесде гIунтIизарулел гIайибазул цояб букIун бугин гинчадерил ракълилал гIадамал гъуриги. Лъаларо, кин букIаниги, нижер росдал гIадамазе гьабураб вахIшилъи роцен гьечIебгIан кIудияб буго.\nПрочитано 229 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 04 марта 2019 14:01\nДругие материалы в этой категории: « АхIулгохIалъул лъимал\tИрсалъе тараб хазина »\n17:45, 14 июля 2020, 23\n13:24, 14 июля 2020, 60\n12:22, 14 июля 2020, 85


Школа цIунизе тарал цIуна-къаялъул хIалтIухъабазе, видео-халкквеялъул система лъезе, горда разе жалюзяби росизе, ремонт гьабизе ва жеги чанго батIиял хIужабазе санайил гIарац бакIарулеб буго школазда. Бокьун-хIал гьабун, киназго кьолелъул кьечIогонищин телебин кьолин гьеб гIарац, нагагь цогидаз кьун бахъун цо-кIиго лъимаца кьечIогон хутIанани, щибаб къоялъ классалъул нухмалъулез тIаде рахъинарун, гьаз жеги бачIиничIин рехсолалъун, лъимада унти ккун букIинн хех гьабун гьеб гIарац школалде босизейин абулеб буго ХIусенова ПатIиматица.\nГьелъие бокьичIо лъимал хьвадулеб школалъул цIар рехсезе, МахIачхъалаялда бугеб гIаммаб лай кьеялъул цояб кколеб буго гьеб. Араб соналда школалда цIуна-къаялъул шартIал чIезариялъул мурадалда гьезул школалда тун руго цIуна-къаялъул хIукуматалъул гуреб гIуцIиялъул хIалтIухъаби ва лъун буго видео-халкквеялъул система. Гьеб киналъего харж гьабизе гIарац улбухъа бакIаранила, щибаб лъимер хIисаб гьабун 1200 гъурущ.\nМахIачхъалаялдаса Алена Шапиевалъул руго гьединалго гIарзал. Лъималазул ахалдаса бахъараб школа лъугIизегIан кидаго сундуениги гIарац бакIарулел рукIунила, школалде рачиналде гьабураб данделъиялда улбузда абунила классалъул фондалъе гIарац бакIарулеб бугилан, сундуе гьеб бакIарулебали цIехедал, ручка-къалам босизйин жаваб щванила.\nАлена Шапиева: «Школалда гIарац бакIарулеб бугин абидал, дица цIехана сундуе гьеб бакIарулебали, канцеляриялъул къайи босизе хIажат бугила гьебилан жаваб гьабуна улбузул комитеталъ. Дица хIажатаб къайи босун бугин абдал, доскаялда чIвазе хIажатал макъратIисал ва цогидаб хIажат бугин абуна. 2000 гъурущ гьеб къайи босизеги хIажалъуларин абуна дица. Улбузул комитеталдаса чIужугIаданалъ абулеб буго гьеб гIарац кьезе кколин. ГьанжелъагIан гIарац бакIарулеб букIана жалго классалъул нухмалъулез, гьанже улбузул комитетги гIуцIун гьездасан бакIарулеб буго гIарац. Гьеб комитеталлъул бетIер, цо эбел, рекъон йикIуна классалъун нухмалъулейгун ва гьелъул лъимадехун хасаб бербалагьи букIуна. Дирго лъимадехун батIияб бералагьи букIинчIогон букIине дица кьуна гIарац, хIажат батани кьелин абун, амма киназдаго бичIчIула гьеб сундуе бакIарулеб бугебали».\nГьединго МахIахъалаялъул цо-цо школазда тIоцересел классазде рачунаго пуланав классалъул нухмалъхулесда цебе лъимер ккезе 1000 гъурущ гIарац кьезе кколеб буго, гьедин бакIарулеб буго гIарац МахIачхъалаялъул 8 школалда. 2011 соналдаса бахъун школазда цIияб лъай кьеялъул система хIалтIизе байбихьун, гьелда рекъон, цIияб цIалул программа буго. Амма гьеб программа захIматаб букIиналъ гIисинал классаздаса бахъун дарсал лъугIун хадуб мугIалимзабаз тIобитIулеб буго репетиторлъи, гьелъухъ бакIарулеб буго гIарац. ТIаде гIарацги кьун гьениб гIицIго рокъобе хIалтIи гьабун бачIунин абулеб буго жиндир цIар абизе бокьичIей гIаданалъ. Школалъул минаялда жаниб кинаб бугонини гIарац кьун цIалул процесс тIобитIизе гъукъун бугонини гьеб кибго тIобитIулеб буго, улбул гьелъул хIакъалъулъ абизе къалел руго. Гьелъ щибго хисуларин, гIицIго лъимадехун школалде квешаб бербалагьи бижун гуронийилан абулеб буго гьез.\nДагъистаналъул школаби тIахьаздалъун 75 проценталъ хьезарун ругин лъазабун букIана цебегIан Лъай кьеялъул министерлъиялъ, амма хIакъикъат тIубан батIияб буго. Гьедин, аслияб куцалда хIажатал тIахьал росулел руго жалго улбуз. Кусуева Раисатил вас вахъун вуго 5 классалде, гIисинал классазда цо-кIиго тIехьниги щолеб букIун батани, щуабилеб классалда киналго тIахал росизе кколел ругин абулеб буго гьелъ.\nКусуева Раисат: «Киналго росизе кколел руго нижецаго, цересел саназ цо кIиго тIехьниги щолаан, хутIарал гьединго росулаан нижеца. Гьанже щуабилеб класалда хIажатаб цониги тIехь гьечIин школалъул, улбуз чIезаризе ккелин гьелилан абуна. Нижецаго росизе ккезехъен руго 8-9 предметалъул тIехь. Школалъул нухмалъиялда цIехедал, библиотекаялде цIиял тIахьал рачIунел гьечIин щолеб буго жаваб».\nМахIачхъалаялъул тIахьал ричулел туказда цо цIияб цалул тIохьол гьоркьохъеб багьа кколеб буго 350 -400 гъурущ. ТIахьазул хIажатаб комплект босизе улбуз харж гьабизе кколеб буго 3000-4000 гъурущ.


Советияб заманалъул 10 гъурущ\nДолларалъул багьа 50 гъурщидаса цIикIкIун букIиналъ ракIалде щвезарулел руго ахирисеб 25 соналда жаниб Россиялда чанго нухалда рукIарал цоги кризисал.\nПрезидентлъун Борис Ельцин вукIараб мехалда финансазул министр хисулевлъун вукIарав Сергей Алексашенкоца ракIалде щвезабулеб буго 1998 соналда букIараб дефолт.\nСергей Алексашенко: «Ахирисеб чанго къоялда ва чанго анкьалда жаниб кколеб бугелъ дида ракIалде щвезабулеб буго 1998 соналъул 17 августалда букIараб кризис. Гьеб мехалъ халкъалъул метерисеб къоялда божилъи хун букIана ва улкаялъул бизнесчагIи хIадурал рукIана кире лъутунги гъурщидаса лъутизе».\nМетерисеб къоялда божунгутIи паникаялде сверараб мехалда ахIвал-хIал рукIалиде бачине Централияб Банкалъе кутакалда захIмалъулин рикIкIунеб буго гьес.\nХалкъалда гьоркьоб паника тIоцебе багъарун букIана 1991 соналда. Доб мехалда улкаялъул бетIерлъуда вукIарав Михаил Горбачевас лъазабула лъабго къоялда жаниб халкъалъухъа нахъе босулеб бугин 50 ва 100 гъурщил кагъатин.\nГьеб лъабго къоялда жаниб халкъалъ банказда хисизе кколеб букIана гьеб гIарац, банкал хIадурал рукIинчIо гьел операциязде ва бачIунеб гIадамалъул мурад тIубазе. Гьелъул хIасилалда жидехъ букIараб гIарац кагътиде буссарал чагIи дагьал рукIинчIо.\nГьелдаса хадуб анлъго гъурщиде букIараб доллар бахана 27 гъурщиде ва гьелда чIезе гъурщида ракIалда букIинчIо.\n1994 соналъул январалда Россиялъул хIукуматалъ гьукъула улкаялда жаниб валюта хIалтIизабизе. Гьебго соналъул октябралда цо къоялда жаниб 27 проценталъ бахуна долларалъул багьа. Гьеб къо тарихалда лъала «чIегIераб талат къо» хIисабалда. 1998 соналда хIукуматалъ гъурщида нахъаса къотIула лъабго ноль. Гьедин цо долларалъухъ 6000 кьолеб букIараб гъурущ гьеб операциялдаса хадуб 6 гъурщиде рещтIуна.\n1998 соналъул август\nРоссиялъ дефолт лъазабураб ва гъурщие девальвация гьабураб 1998 соналда къаялде ккола гIемерал банкал ва гIадамазда бихьулеб букIана гьез банказда лъураб гIарац тIагIунеб бугеб куц. 6 гъурщиде букIараб долларалъул багьа цо моцIалда жаниб 16-ялде бахуна ва ахирги гьелъул багьа чIола 24 гъурщида. Цо лъагIалида жаниб инфляция бахуна 84 проценталде.\nГьелдаса хадуб нарт хиралъи сабабалъеги ккун анцIгогIан соналъ Россиялъул экономикаялъ бетIер лъикIго эхеде борхула. 2008 соналъул глобалияб кризисалъ къаби щвезабуниги россиялъул гъурщида гьеб лъикIго рагIунаро. ХIукуматалъ хIукму гьабула девальвациялъе «нухмалъи гьабизе» ва гIарцул нахърател хIалтIизабула гъурущ цIакъго учузлъичIого букIиналъе. Доб мехалда премьерлъун вукIарав Владимир Путиница абула «улкаялъул политика хурхараб букIанин жидеца нахъе лъураб гIарцуда щиб гьабилебали тIасабищи гьабизе халкъалъе рес кьеялдайин».\nПрезидентлъун Борис Ельцин вукIараб мехалда финансазул министр хисулевлъун вукIарав Сергей Алексашенкоца абулеб буго гьанжеги гъурущ учузлъиялъул гIилла бараб бугин нарт учузлъиялдаги, Украиналъул кризисалда Россиялъул гIахьаллъиялдаги, Крым Россиялде гъорлъе бачиналдаги ва Магърибалъ Россиялде данде лъазарурал санкцияздагийин.\nГьел киналго гIиллабазде тIаде гъваридго кьалбал риччараб коррупцияги рехсолеб буго Сергей Гуриевас. Гьев вуго Сбербанкалъул тохалчагIазул Шураялъул гIахьалчилъун вукIарав машгьурав экономист.\nСергей Гуриев: «Гъурщил багьа бараб буго кIиго жоялда: нартил багьаялда ва капитал улкаялдаса иналда. Нартил багьа гъодобе кколеб буго, гьеб Россиялъул жанисеб политика гуро. Россиялъул жанисеб политика буго улкаялдаса капитал къватIибе унеб букIин ва гьеб улкаялде бачIунеб бакI гьечIолъи. КъватIисеб политикаялда ва санкциязде тIадеги гьеб бараб буго реформаби гьарулел гьечIолъиялда. Гьединлъидал россиялъул экономикаялда инвесторазул божилъиги холеб буго».


Лъие байрам бугеб жакъа?\nРоссиялда кIодо гьабулеб буго Халкъазул цолъиялъул къо. МиллатчагIаз улкаялъул тахшагьаралда «ГIурусазул марш» абун цIар кьураб тадбиралдалъун кIодо гьабуна гьеб къо Москваялда. КIудияб октябралъулаб байрам-7 ноябрь хисун гьелъул бакIалда 4 ноябрь кIодо гьабизе байбихьаралдаса исана микьабго сон баниги жеги халкъ ругьунлъун гьечIо байрамкъо хIисабалда гьеб кIодо гьабизе.\nКIудияб октябралъулаб къо 7-б ноябралъул бакIалда ТIолго Халкъазул Цолъиялул къо 4 ноябрь байрамкъолъун лъазабуралдаса исана микьабго сон буго. 1991 соналде щвезегIан 7 ноябрь кIодо гьабулеб букIана КIудияб Октябралъул къо гIадин. ХIукуматалъул аслиял байрамкъоязул кьеразулъ ункъабилеб бакIалда букIанин гьебилан хъвалеб буго интернеталъул гьумеразда. 2005 соналдаса байбихьун Россиялда гьелъул бакIалда кIодо гьабизе байбихьана цогидаб байрам 4 ноябрь - Халкъазул цолъиялъул къо. Амма ВЦИОМ абураб халкъазда гьоркьоб цIех-рех тIобитIулеб централъ кьураб баяналда рекъон Россиялда гIумру гьабун ругезул бащадазда лъалеб гьечIо щиб байрам гьеб кколебали.\nХалкъазул цолъиялъул къо абун 4 ноябрь байрамкъолъун рикIкIунезул къадар дагьаб буго Дагъистаналдаги. ЦIех-рех тIобитIаразда гьоркьор гIемерисел мукIурлъулел руго 4 ноябрь кинаб гIиллаялда бан кIодо гьабулеб бугебали лъангутIиялъе.\n«Эркенлъи» радиоялъ цIех-рех гьабуна тахшагьаралъул къватIазда дандчIварал гIадамалгун. Гьикъ-бакъаразда гьоркьор киназулго жаваб цоцада релълъараб букIана гьезда хIакъикъаталдаги бичIчIулеб гьечIо гьеб байрамалъул магIна.\nШамсудин, пенсионер Байрам хIисабалда гьеб къо кIодо гьабизе кканигицин гьелъул къимат гьабулев чицин гьечIелъул жакъа. Цебе гьабулаан. Гьаниб шагьаралъул майданалдеги ракIарулаан 7-б ноябралда, кучIдул ахIулаан, батIи–батIиял кьурдаби спортивиял тадбирал тIоритIулаан. Гьанжейин абуни… Халкъ гьечIо тIоцебесеб иргаялда, халкъ, халкъ гьечIони, кинаб халкъалъул цолъиялул байрамги букIинеб?»\nМадина, МахIачхъала, 33 сон: «Мисалалъе дир жакъа гIодоб къо гьечIо, хIалтIудасан къади кваназе рокъое ине йиго дун, гьеб тIоцебесеб мисал буго дие гьеб байрамкъолъун гьечIолъиялъул.\nКIиабизе босани кинаб байрамкъоха гьеб бугеб, доба Конституциялда цо хъвай-хъвагIайги гьабун байрамкъолъун лъазабун гIолебищ, халкъалъе гьелъул кIвар гьечIелъул щибниги. Дица кинабниги къолъун рикIкIунаро гьеб, дие гьеб буго цогидабго гIадаб гIадатияб къо.»\nМилана, 22 сон, студентка: Дица рикIкIуна гьеб щибниги хIажат гьечIеб байрамлъун, щайин абуни нилъер халкъ гьединал гIиси-бикъинал байрамазде ругьунлъун гьечIелъул».\nМухIамад, 37 сон: « БитIараб бицани лъаларо щиб байрам гьебали, тIоцебесеб нухалъ рагIулеб буго».\nРая, 62 сон, пенсионерка: Щибниги магIна бихьулеб гьечIо гьеб къо кIодо гьабиялъул. Я паркалда, я майданалда щибниги тадбирал гьечIо, гIадамалги жиде-жидер ишалъ унел\nруго. ЦохIо бакъул кунчIи бугоха бихьулеб, байрамкъоялъул гIаламатлъун гьеб рикIкIине бегьулеб батаниха. ГIицIго цохIо мурад буго. Гьал кьвагьиялги, чIвай-хъвеялги лъугIизе бокьун буго. Дун гьаб шагьаралда гIуна ва гьаниса нахъе инеги бокьун гьечIо, бокьун буго кинабго лъикI букIине».\nЖеги ноябрь щвезе моцIалде гIагарун заманаялъ цебеккунго интернеталдаса гIурусазул миллатчагIазул цевехъан Демушкин Дмитрийица лъазабуна Халкъазул цолъиялъул къоялъ тIолалго миллатчагIиги ракIарун жидеца «ГIурусазул марш» абураб тадбир тIобитIизе бугилан. Россиялда миллатчилъиялъул суал къоялдаса къоялде хIалуцараблъун лъугьунеб буго. Гьелъие квербакъулел хIужабиги цIикIкIунел руго цадахъго. Кьвагьиял, терактал, чIвай-хъвеял. АхIвал-хIал хIалуцинабулеб буго гIемерисел гьел бидулал лъугьа-бахъиназда гьоркьоб аслиял хIаркатчагIилъун гIемерисеб нухалъ дагъистаниял, ялъуни кавказалъул республикабазул вакил ватиялъ. Октябрь моцIалъ Москваялъул Бирюлово базаралда тунка-гIусиял, ЛДПР партиялъул вакил депутат Роман Худяков кьаби ва гь.ц. Гьел сияхIазул бищунго ахиралда рехсезе бегьула Волгоградалда гIадада къад квьагьизабураб автобус. Гьеб кьвагьизабуна Дагъистаналдаса ясалъ.\nХалкъазул цолъиялъул къоялъ миллатчагIаз тIобитIулеб марш халкъ кIибикьизабиялъул мурад кколищ? Гьединаб суал кьуна нижеца Москваялда гIумру гьабун вугев дагъистанияв Эльдаров МахсутIие. Гьес рикIкIунеб буго кколилан. Ксенофобиялъул кьалбал гьел гIизагIан гъваридал ругин, жакъа гьелъул пикруцоял ругин улкаялъул тахшагьаралда гъалмагъир гьабулел. МиллатчагIазул хIаракатчиялъиялда тIасан гьадинаб пикру буго МахсутIил.\nЭльдаров МахсутI: «Дие гьезул щибниги квал-квал гьечIо битIараб бицани. Ццим бахъинабула, дагIба гьечIо, амма гIумру гьабизе щибниги тIагIамбахъи гьабулеб гьечIо. Дун вуго дирго хIалтIуда, къаси рокъовеги вуссуна дирго хъизамалда аскIове. Гьеб Аллагьасул кумек буго дие. Гьезул тIасанккарал ишазде кIвар кьезе кколел чагIи тIалъиялда руго. Социологаздаса байбихьун политологазде щвезгIан. Гьезухъги гIенеккун хIукму къотIизе кколев чи президентги вуго. Амма щибниги хIалтIи гьабулеб гьечIо гьезда хурхун, щай, щайгурелъул ихтиярал цIунулеб пачалихъ нилъер гьечIелъул, гьелъ буго кинабго нахъеккезабунги».\nУнкъабилеб ноябралда Москваялда миллтачагIазул маршалда гIахьаллъизе инкар гьабун оппозициялъул рахъалдаса политик Алексей Навальныяс. Гьединго миллтачагIазул церерахъиналда гIахьалъизе инкар гьабеян абулеб буго «Гражданская полтфорама» абураб багъа-бачариялъул цевехъан Михаил Прохоровасги. ГIакълу бугев чияс гьениб гIахьалъи гьабизе гьечIин ,гьединалъидал цIакъго кватIилалде гьениве ине ракIалде ккарасги хехлъи гьабун инкар гьабеян хъван буго олигархас фейсбукалда бугеб жиндирго гьумералда.


ТIадегIанаб цIаралдаса махIрумлъун гурони бацIцIад гьабулареб Ак-Гель\nМахIачхъалаялъул Ак-Гель хIорида сверухъ бугеб ахIвал-хIал жеги гIодобцун гьечIо. Араб соналъ гьеб махIрум гьабуна кIвар кьун цIунулеб, пачалихъалъулаб даражаялъул тIабигIаталъул объект абураб статусалдаса.\nГьеб хIукму мекъаблъун рикIкIунеб буго «Гражданский Совет» абураб жамгIияб идараялъ. Амма Дагъистаналъул экологиялъулгун тIабигIиял сурсатазул министерлъиялъул баяназда рекъон, гьеб хIукмуялъ рес кьун рагIула хIор цIигьабун къачIазе ва къачIан хадуб гьелъие цIидасан кьезе бегьулила пачалихъалъ цIунулеб тIабигIияб объекталъул статус.\nГьеб цIар Ак-Гель хIоралъе кьун букIун буго 1996 соналъ Дагъистаналъул хIукуматалъ гьабураб хIукмуялдалъун. КIиго соналдаса хIор кьун буго МахIачхъалаялъул администрациялъул къайимлъиялъухъе. 2015 соналъ абуни республикаялъул хIукуматалъ нахъе бахъун буго гьеб. Амма кIвар кьун цIунулеб тIабигIаталъул объекталъул даража гьелъул гьечIониги, лъилниги ихтияр гьечIин хIорида сверун ралел бакIалги эхетизе, гьединго рищни-къулги бан хIор чорок гьабизеян рикIкIунеб буго «Гражданский Совет Дагестана» абураб жамгIияб идараялдаса юрист ИсмагIилов Маратица.\nГьес цебегоялдаса нахъе хал кколеб буго Ак-Гель хIорида сверухъ бугеб ахIвал-хIалалда хадуб. Гьенир минаби эхетизе квегIенлъи букIине, рищни-къулги бан хIорида аскIоб бугеб сверухълъи цIезабулеб бугила минаби ралеб компаниялъ. Амма хIорги, гьелъул лъимги абуни халкъалъе гIаммаб буголъи кколин бицана юрист Марат ИсмагIиловас.\nАрслан Дадымов: «ХIор бацIцIад гьабизе гIарацги биччан буго, гьелда сверухъ ахIвал-хIалги роцIцIун буго. ХIор жиндир заманаялъ гьеб цIаралдаса махIрум гьабиялъ рес кьуна Москваялде документалги ритIун, гьезги гьеб пикруялъул рахъккун хIорида сверун экологиялъулаб реабилитация гьабиялъе гIарац щвезе.Амма Россиялъул федералияб къануналда гьединаб баян гьечIила. Бугила тIабигIаталъул сверухълъиялда хурхун кьураб баян, амма хас гьабун хIорида хурхун кьураб баян гьечIилан абуна гьес. Гьединлъидал гьабунила I996 соналъ республикаялъул хIукуматалъ доб хIукмуги. Гьанже гьез байбихьи лъун буго рагIула хIорида сверун экологиялъулаб реабилитациялъул хIалтIабазе. ХIор тIубан бацIцIад гьабизе ракIалда буго гьезда. Гьел хIалтIаби лъугIун хадуб кьезе бугин гьелъие кIвар кьун цIунулеб тIабигIаталъул сверухълъи абураб даражаялъул цIарилан абулеб буго Арслан Дадымовас.\nАк-Гель хIор цIияб къагIидаялъ хIалтIизе лъугьингун нижеда ракIалда буго гьелъие кIар кьун цIунулеб тIабигIаталъул сверухълъи абураб даражаялъул цIар щвеялъе хIажатал документал хIадуризе. Гьеб мехалъ кинабго рукIалиде бачIина ва тIабигIаталъул берцинлъилъун кколеб гьеб хIорги парахатаб гIумруялда хутIила».\nАрслан Дадымовас гьединго абуна Ак-Гель хIор МахIачхъалаялъул кадастровияб планалда цебегоялдаса нахъе гьечIин. Гьелда аскIоб бугеб сверухълъи бутIа-бутIа ккун бикьун бугин рес бугев щинав чияс гьенир ралел бакIал эхетизе. Жидеда кIванин гьеб киналъего ахир лъезе.\nАрслан Дадымов: «Нижеда кIвана гьеб кинабго бада-гъудур чIезабизе. Амма гьеб гьабизе кин-кинги бигьаго букIинчIо. Гьеб кинабго гьабизе ана лъагIел гIанаб заман. Нижер министерлъиялъул хIалтIухъаби щибаб къоялъ уна хIор бугеб бакIалде ва гьез гьоркьоса къотIичIого халккола гьенибе тIокIаб рищни-къулги бачIого хIор цIунун хутIиялда хадуб. Гьединаб мониторинг щибаб къоялъ буго нижер хIалтIухъабаз гьабулеб».\nАк-Гель хIорил рагIаллъи къанунги хвезабун бакIал разе кьун бугилан разигьечIолъи загьир гьабун, республикаялъул бетIерасухъе хитIаб битIун букIана араб соналда МахIачхъалаялда гIумру гьабун вугев 466 чияс. Гьезул рахъккун Дагъистаналъул прокуратураялъги цIех-рех лъугIизегIан чIезабун букIана гьениб балеб чанго бакI.\nМахIачхъала бацIцIад гьабулеб буго блогераз


Къиматаб жавгьарлъун кенчIолеб гьунар\nМагIарул музыкалияб маданияталда гвангъарал лъалкIал\nМагIарул жакъасеб музыкалияб маданияталда бугеб хIабургъараб ахIвал-хIал кIочон тезабизе гьоркьо-гьоркьор редакциялде гьоболлъухъе ахIула унго-унголъунги миллаталъул мацIги цIарги къиматаб жавгьар гIадин кенчIезабулел кочIохъабиги, артисталги, шагIирзабиги, мугIалимзабиги, жамгIиял хIаракатчагIиги. Цинги цо лахIзаталъ кIочон тола миллияб маданияталде квер хьвагIаралги, сценаялда гьединазул цо-цояз бихьизабулеб «культураги», киданиги халкъалъ къабул гьаризе гьечIел рагIаби гьелъухъе кьезе лъугьарал «ахIтIохъабиги».\nГьал къояздайин абуни редакциялде гьоболлъухъе ахIун вукIана Дагъистаналъул халкъияв артист МухIамад ГIабасов.\nМухIамадил буго ТIадегIанас кьураб цIакъго къиматаб пагьму-гьунар. Гьесул буго къанагIатаб берцинлъиялъул, гIенеккаразул ракIал рохелалъги пашманлъиялъги гIеккезарун бажарулеб гьаракь. КочIохъанас гьаракь биччайдал, нилъер беразда цебе тIобитIула тIолабго магIаруллъи. Цин - гIазул цIурал мугIрулги гьезул борхалъиялъухъ балагьун хIалхьоларел цIумалги, цIумазул борхалъиялда жидер цIарал хъварал миллаталъул бахIарзалги, гьез цIигьабураб магIарулазул тарихги. Цинги - ихдалил тIугьдузул махIалъ босараб тIалъиги, тIугьдулгIан берцинал мусудулги, гьезул ракIал асир гьаризе гьесадулел гIолохъабазул рокьул чIвабзазул бакъналги. Гьеб киналъулго нилъее МухIамадица бицуна жиндирго кучIдуздалъун.\nГьедин букIана Дагъистаналъул\nтарихалда вахIшиял лъалкIал тарал араб гIасруялъул 90-абилел соназдаги. МухIамад тIадвуссана магIарул бахIарчияб тарихалде, ай гIемерал соназ жиндир цIар бахъизецин гьукъун вукIарав имам Шамилихъе. Гьелго соназ къватIибе бачIун букIана ХIамзатил Расулил «Концерт» абураб тIехьги. Ва гьениб букIана кIудияв имамасе сайгъат гьабураб кечIги. МухIамад ГIабасовас ахIараб гьеб кечIалъ нух рагьана имам Шамилил гьунаразухъе. Гьелъул магIна ккола магIарул тарихги тарих гвангъизабурал гIадамалги цIакъго хириял ругин гьесиеян абураб. Гьеб бихьулеб букIана, гьесулгун гара-чIвари гьабулагоги.\nКIудияб гъира-шавкъалда бицунеб букIана МухIамадица магIарулазул хIакъалъулъ, дунялалъулго тарихалда гьез тарал ва толел ругел лъалкIазул хIакъалъулъ. Жиндирго хIакъалъулъ бицине регIулевги вукIинчIо гьев, миллаталъул борхалъиялъул ва тIадегIанлъиялъул бицунаго...\nИсана къого сон тIубана Дагъистаналда Операялъул ва балеталъул театр гIуцIаралдаса. Гьелдаса нахъе театралда хIалтIулев вуго МухIамадги.\nОпера ва балет ккола магIарул\nмаданияталъе хасиятаб гуреб\nискусствоялъул бутIа. Амма Му-хIамадихъаги гьесул коллектива-лъухъаги бажарана гьеб къагIидаги дагъистаниязе гIагараблъун лъугьинабизе.\n- ХIакъикъаталдаги операгун балет нилъер маданияталда букIинчIо. Амма гьанже ракI бохула, театралде рачIунел гIадамазул цIикIкIараб къадар бихьидал. Гьенире рачIуна студенталги, цIалдохъабиги, цогидал миллиял театразул артисталги, гIадатиял дагъистаниялги. Гьезда гьоркьор руго магIарулалги. Гьезда бичIчIулеб буго бечедаб магIарул тарихалъул хIакъалъулъ кьурдабаздалъун бицине бегьулеблъиги. Масала, «Имам Шамил» балета-лъухъ халгьабизе рачIун рукIараз кьабгIун цIун букIана зал. Гьениб бицунебги букIана Кавказалъул рагъулги, имам Шамилилги, гьесие ритIухъаб халкъалъул гьунаралъулги хIакъалъулъ. ЧIвалеб хъатил гъугъай магIарухъегицин рагIулеб букIун батила. Амма дие цIакъ бокьилаан, гIолилал гьеб искусствоялъухъе тIадруссани ва гьеб бичIчIизе хIаракат бахъани. Гьеб буго инсанасул рухIияб дуняла-\nлъул бицунеб унго-унгояб искусство. Масала, гIолилаз гьединго хIаракат бахъизе ккола симфоникияб музыкаялъухъ гIенеккизе ва бичIчIизе. РакI-ракIалъ гьеб къабул гьабулеб бугони, гьениб нилъеда рагIула ва бихьула нилъерго гIумру, рокьи, рокьукълъи, талихI, талихIкъин. Дагь-дагьккун ругьунлъула гIумру бокьизе ва гье-лъул адаб гьабизе. Гьеле унго-унгояб искусство. Гьанже рачIаха данде-кквезе сценаялда рагIулел чIорогоял кучIдулги гьеб искусствоги.\nБищунго мекъи ккараб жо буго кочIохъ гIенеккизе лъангутIи. КигIан пашманаб кечI ахIулеб бугониги, «гьай-гьуй» лъугIулеб гьечIо сценаялдаса. Гьелъ кочIол тIагIамги хвезабулеб буго. Дир кечI бокьулез абула концертал щай кьоларелилан. «Гьай-гьуялъул» кучIдул гьечIо дир репертуаралда. Гьединазде гурони гIадамалги рачIунел гьечIо, - ян бицана МухIамадица.\nГьесул кIиявго васги, Белек ва Салман, хIалтIулел руго Операялъул ва балеталъул театралда.\n- Гьезда, гьи-тIинаб мехалда гьикъулаан, кIудиял гIедал щаллъун ра-хъине ругелилан. Гьез кидаго жавабги кьолаан «дадалъун» хIалтIизе ругин жалилан. ГьитIинго гьудуллъи ккуна гьез музыкалиял тIагIелазулгун, - ан тIадеги жубана гьес.\nМухIамад ГIабасов 1988 соналда цIализе лъугьана культпрос-\nветучилищеялде. Гьеб лъугIун хадув хIалтIана Шамил районалъул Культураялъул рокъов. 1996 соналда МухIамад мустахIикълъана «Дагъистаналъул культураялъул\nмустахIикъав хIалтIухъан» абураб цIаралъеги. Гьебго соналда хIалтIизе лъугьана Дагъистаналъул Операялъул ва балеталъул театралде, гьелдаго цадахъ Дагъистаналъул пачалихъияб вокалиябгун кьурдул «Дагъистан» ансамблялде.\nМухIамадица гIахьаллъи гьабурал асаразул аслияллъун рикIкIине бегьула Г. ХIасановасул «Хочбар», Н. Дагировасул «Йирчи Гъазахъ», С. Рахманиновасул «Алеко» (гIолохъанав цыган), П. Чайковскиясул «Евгений Онегин» (Ленский), «Медный всадник» (Евгений), М. Кажлаевасул «Валида» (Мурад), Р. Леонковаллол «Паяццы» (Беппол партия) ва цогидалги.\n2005 соналда МухIамад ГIабасовасе кьуна «Дагъистаналъул халкъияв артист» абураб цIар. 2017 соналдаса нахъе хIалтIулев вуго Дагъистаналъул Операялъул ва балеталъул театралъул директорлъун.\nГьеб буго гIадатияв магIаруласул иргадулаб борхалъи. МагIарул музыкалияб маданияталъе хасиятаблъун гьечIеб гьеб театралъе нухмалъи гьаби бигьаяб ишги батиларо. Амма МухIамадида кIвана Дагъистана-лъул халкъазул миллияб хаслъи театралда цIунизе ва дагъистаниязе бокьулеблъун лъугьинабизе.\nУмумузул ирс рагIдукь хутIиларо\nНахъеги – магIарул кечI-бакъаналъул хIакъалъулъ.\n- БитIун бицани, пикраби кутакалда хIалуцуна, гьабсагIаталда сценаялда бугеб ахIвал-хIал ракIалдещведал. Хьул биццатаб букIунаха чиясул. Дирги божилъи буго умумузул гIадаталги нахъе тараб бечедаб музыкалияб ирсги нас-лабахъе тIадбуссинилан, - ан абуна гьес.\nКин ва кида!? Гьеб жибго гIумруялъ бихьизабила заманалъул кумекалдалъун. Рес гьечIо умумузул ирс рагIдукь хутIизе.\nАхIулеб буго кечI магIарул мацIалъ.\n- Кин ругел, магIарулал, кир ругел магIарулал?..\nКочIохъанасул гьедин ахIулеб гьаракь боржунеб буго мугIрузухъе.\nПрочитано 316 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 22 апреля 2019 10:38\nДругие материалы в этой категории: « ГIабдулал кочIол тIогьал\tГIолилазул форум »


КIудияв ГIумахан (1761 – 1801 сс.) » Региональная Национально-Культурная Автономия Аварцев Дагестана\nГлавная » Личности » КIудияв ГIумахан (1761 – 1801 сс.)\nГIумахан гьавун вуго 1761 соналда Хунзахъ росулъ. Гьесул эмен вукIун вуго МахIамаднуцал, эбел – Хайдакъуцуми ХанмухIамадил яс Баху. МахIамаднуцалица Баху ячун Йиго Хайдакъалъул ханзаби Надиршагьасдаса тIурун Хунзахъе рачIараб мехалъ. 1741 – 1743 соназ магIарулаз авалияб кьабгIн швезабун буго «дунялго хIинкьулев» Надирида.\nНадирица 1742 соналда Хунзахъе ритIун рачIун руго Сурхайханги Хаспулатшамхалги. Гьез абун буго: «Надирииа гьарулеб буго жиндихъе гъоркь – лъалие цо чанго чи кьеян, жив гьелдаса хадув Дагъистаналдаса нахъе инила». МахIамаднуцалица жаваб кьун буто: «Дица гIадамалги кьеларо. Нади – рида данде тIарамагъадисеб гамачIги багъизабила», – ян. ГI. Бакихановас хъвалеб буго: «XVIII гIасруялде щвезсгIан магIарулал гьедигIан рагIарал чагIи рукIинчIила. гьелдаса нахъе гьезул къуват – ги, цIарги тIибитIанила кибто Кавказалда». Гьес мисалалъе бачунеб буго цо шагIирасул кечI:\n«Кьерун чIая, чIужу, мун\nГIумаханасул талихIаб лъимерлъи халатбахъун гьечIо. 1772 соналда ЦIоралда чIван руто гьесул имгIал МахIамадмирзаги гьесул вас Булачги.\nКинабго бухIаги МахIамадмирза?»\n1774 соналда гьезул рецIел босизе арав МахIа – маднуцал рекIкI гьабун чIван вуто ФатагIали – ханасул чадпралда жанив.\nГIумаханасда тIаса гьитIинго ун буго инсул кваркьи. Гьев гьитIииго кIудияв гIун вуго, 15 сон байдал. гьесне гьабун буго хвалчен бухьи – вас гIеялъул байрам.\nГIумаханас дагьал чагIиги цадахъ рачун сверун (С.55) буго кинабго улка, щун вую киналго кIудиял ро – сабалъе. Гьев рещтIунев вукIун вуго мажгиталда.\nГьес магIарулазул росабалъ абулеб букIун буго: «Дун вуго нужер росдал гьобол. Нужеда лъала дида тIад бугеб налъи, дица рецIел босизе ккола ФатагIалиханасдаса дир инсулги, имгIаласулги, вацгIаласулги, цойги гьезда цадахъ чIварал гIагаразулги. Нужеца кумек кьечIони, дида гьеб босизе кIоларо», – ян.\nГIумаханас церехъабазе, гIалимзабазе кьолел рукIун руго сайгъатал. гьес абулеб букIун буго: «ГIадамасе сайгъат къохьое нах гIадинаб жо буго. Инсан гьелъ тамах гьавулаян».\nГIумаханас ячун йиго ункъо чIужу. ТIоцеесей йикIун йиго яцгIал – МухIамадмирзал яс КIилъилай. Гьей йикIун йиго цIодорай, рагIи чIарай. Гьелъие букIун бугоханасул магъалоялъул бутIаги. Гьелъул букIун буго гIемераб бечелъиги, цIакъ къачIарал рукъзалги. МагIарулазул кици буго: «КIилъилалъул гьиниш, ГьетIарасул сийищ?»\nХадусей ккола ХъистIаман – Хайдакъуцумиясул яс, Бахумеседол эбел.\nЛъабабилей чIужу – Дарижа (Дареджан) Абашидзе. Вахан хъалаялъул князь Евгений Абашидзел яс. Гьей йикIун йиго берцинлънялъул цIар бугей гIадан. ГIумаханас Дарижа ячун йиго Вахан бахъараб мехаль. Гьелда цадахъ ГьерекIли кIиабилес кьун буго 3 гIала, 1 барти, 3 лагъ – гъаравашги. Гьезда гьоркьоб букIун буго цо гIараб тайпаялъул гIала, «Дарижал гIала» абун бицен хутIун буго гъелъул магIарулазда гьоркьоб. Гъарабагъалъул Ибрагьим – ханас бачIараб бартиялдасанги гьеб гIалаялдасанги лъугьун буго магIарухъ цIияб чуязул тайпа. Чуязул элхъи (завод) нуцалазул букIун буго цIакъго цебего. Элхъи риидал букIунааннла ГIарахъ – магIарда, хасало – ЗагIиб. ГIумаханасул ункъабилев инсуда хурхараб кици буго: «Дугърил гIули гIадин риччан тун ругила».\nЯчун йиго ГIумаханас КIванада росулъа ясги. Гьеб иш ккун буго гьадин. Бодулнухдасан унаго рекIаралгун, лъелалгун нуцал шун вуто КIванаде. Руччаби, лъимал тIох – тIохазде рахун ралагьун рукIун руго. Циндаго абулеб рагIун буго: «Гьагъав нуцаласул лъадуеги гьаб дунялалда гьагъасда аскIойги йикIун алжанги кьелеб батани, гьев дурги битIараб гуро, БетIергьан», – илан. Киналго эхеде ралагьун рую, йихьун йиго гьайбатай гIолохъанчIужу. ГIумаханас ячун йиго гьей. Рокъор ругез цIакъго рахIат тун гьечIо. Ханас цIар тIамизе ккун буго. Гьельул адаб гьабун КIванада росдадаса магьалогн рехун буго.\nКIиабилев вазир вукIун вуго Хъазантидада. Гьесде гIурус документазда Дадайин абун букIуна. КIиабилев вазирасда тIадаб букIун буго магъало бакIариги, дулугъ бахъинги, бегиги, ханзабазул хъалаялъул гIадлуги.\nХунзахъа Дибиркъади вукIун вуто Аваристаналъул къадиги. ГIумаханасул мирзаги (секретарь). Гьесда лъалеб букIун буго лъабго мацI: гIараб, фарс, турк. Дибиркъадица гьел мацIазул словарьги гьабун буго. ГIумахан хведал Днбиркъадица гIараб мацIалда поэмаги гьабун буго.\nГьел гурелги, ГIумаханасда аскIор киназго рикIкIунел чагIи рукIун руго Гушу (Гунаш), ГIадалав, ГIали, Гари.\nАваразул пачалихъалда рукIана киназдаго лъалел болнухал. Болнухде нуцал вахъинелде, гьес хъалаялъул тIохда чIвалеб букIун буго рагъулаб байрахь.\n«ТIалла байрахъ чIвала бодул кьал ккани» – ян буго халкъияб кочIолъ. Цинги Тобтида чIвалеб букIун буго чадир.\nГьелдаса хадуб ГIалагIарталда данде ахIулеб букIун буго 50 росдал бо. Гьеб букIун буго хундерил бо. Гьеб богун къватIиве вахъунев вукIун вуго ГIумахан Игьалиие, Болъи.хъ, КIаратIе, ГIахьвахье, Анцухъе. Гьидалъе. ТIелекье, Ругъжаве. ЧIарале, Гъолоде.\nНагагь болъе вахъинчIев чиясда лъолеб букIун буго рогьодал гIакIа.\nГъолода данделъулел рукIун руго ЦIоралъул магIарулазул боялги.\nБодулъ 15 – 20 азарго чи гIолев вукIун вуго. Рагъал гьарун ГIумаханас рахъун руго: Кухна шагьар, Ахъсу, 17 кьояль сверунги ккун Нахичеван, гуржиязул хъала Гавази (лъабцIул), къварели Вахан, Ахалцихалъул пачаясул гIарадабиги рачун, Гумущ (9 моцIаль сверунги ккун). Салян, 1785 соналда Тифлис.\nГиничукьа ХIайдарбегица хъвалеб буго: (С.56) «Гьес рахъарал шагьаралги, хъулбиги рикIкIун хIалкIоларо», – ян. Неверовскияс хъвалеб буго ГIумаханасе магъало кьолаанила ЦIоралъул 17 вилаяталъ. Нилъеда цIарал лъалеб микьгоялъ кьолеб букIун буго 115 азарго гIарцул гъуруш, , хутIаразги гьедигIан кьолеб букIун батани, гьеб ккола 230 азарго гъуруш.\nГIумаханасдаса цебе цониги нуцаласдаги, яги Дагъистаналъул цойгидал ханзабаздаги кIун букIинчIо гьедин магъало лъезе ва гьеб бакIаризе. Щибаб соналъ вазир ГIалискандил бетIерлъиялда унел рукIун руго гьеб магъало бакIаризе хъулухъчагIиги нукарзабиги. БакIарун бачIараб магъало кьолеб букIун буго вазир Дадахъе, гьес хазиначиясухъе. Гьес гьеб сокIкIунеб букIун буго цагърахъ ва санкIахъ.\nГьеб хазина ГIумаханас сахаватаб квералъ бикьулеб букIун буго бесдалазе, ятимазе, къорол руччабазе.\nБахумеседо имам ХIамзатица чIвайдал гьабураб магIуялъулъ руго гьадинал рагIаби:\n«ГIарцул лал тIамурав шагь ГIабасил яс...»\nГIумахан данде кколев вуго ираназул цIар рагIарав шагь ГIабасида. Щиб жоха «гIарцул лал?» ТIоцебе дида гьелъул магIна лъачIо, дагь – дагьккун хадув гъуна гьел рагIабазул магIнаялда.\nГIумаханасул пикру ккола жиндирго пачалихъалъул ракьалда гIарцул магIдан (руда) балагьизе. Нахъисеб соналъ Гумущалдаса рачун руго магIдан лъалел гIадамал. Нукарзабигун цадахъ гьез сверун буго Аваристаналъул ракь. Гьезда гIарцул магIдан батун буго ГьимагIурул тIарада.\nЖивго нуцал цадахъ чагIигун ун вуго гьениве. Рагьун буго гьениб гIарцул магIдан, хIамуз, гIурцIмуз Хунзахъе баччун буто гьеб. Гьелдаги тIамун буго «гIарцул лал». Гьеб магIданалда гъорлъ гIарац мукъсанго батун буго.\nГьолокьги ЛъагIилухъги букIараб ханзабазул ракь имам Шамилица байтулмалалде хъван буго. Гьелдаса хадуб гIурусаз казнаялде босун, жидее хъулухъ гьабурал офицерзабазе кьолеб букIун буго. ЦIоралдаса ГIумаханасе ритIулел рукIун руго пихъил гъутIби (нуцабазул кокон, сабудаса гIеч). Къоло шуго соналъ гьабун буго ГIумаханас нуцаллъи. Гьес чIвазе къотIун буго цо чиясе – гьелдаги гьесул ракI бухIун букIун буго.\nГIумаханасул буюрухъалда рекъон пачалихъалда гьабун буго халкъалъул хъвай – хъвагIайги. Гьеб хIалтIи тIадкъан буго дибирзабазда. Хадуб данде босун буго къадар.\nХалгьабураб мехалъ, аваразул пачалихъалда вукIун вуго нусазарго чи. ГIумаханасул заманаялда цIикIкIун букIун буго магIарулазул жанисан гъунки. Киназдаго бичIчIун буго жал цо чагIи рукIинги, ГIумахан нуцал вукIинги, цо тахшагьар букIинги. Гьеб цокIаллъиялъги гъункиялъги магIарулазе квербакъула Надиршагъ щушахъ виххизавизеги. Гьев нуцаласул рагIи Кавказалъе къанунлъун лъугьун буго. Жанисан гъункичIеб хIукуматалъ къватIире кьалбалги риччаларо. Гьелъие нугIлъи гьабулел кочIол мухъал нахъеги хутIун руго:\n1800 соналъ Тифлисалде бачIуна инаралзаби Лазарев ва Гуляковасул бетIерлъиялда гIурусазул аскар. Гьеб аскаралде мугъги чIван, гуржияз магъало кьоларо. ГIумахан аскарги бакIарун Тифлисалде тIаде ун вуго. Цо бутIа гуржиязул магIарулазул рахъалда букIун буго.\nГIурусазул аскаралъ нух ккун буго магIарулазе. Нуцалас буюрухъ кьун буго, гIурус аскарги рештIаралъуб тун, цере аян. МагIарулазул бо сордо базе рештIун буго. Сордоялъ рилъун гIурусаз нахъойги нух ккун батун буго. МагIарулаз рагъ гьабун гьечIо, ругелъур гIурусалги тун Тифлисалдехун ун руго. Лъабабизеги Иори гIурул рагIалда гIурусаз нух ккун батун буго. Гьеб мехалъ нуцалас (С.57) буюрухъ кьелалдего, АхIмадхан юрталъул боги бачун гIурусазде тIаде кIанцIун вуго, рагъ гьабун буго. ГIурусал нахъе къан руго. Вазир ГIалискандица кьаби щвезабун буго гуржиязда, гьел лъутун руго. ГIалисканди богун гIурус аскаралде нахъе лъугьун вуго.\nГьел тIуридал, живго тIаде ун вуго тушманасде. Гьесда сверун ругел Гушу, ГIалибулат, гьесул гIагарал чагIи – дайтилазул анлъгояв гIарададул сачмаялъ гъурун руго. АскIор хутIараз ГIумахан нахъе вачун вуго. Боги нахъе биччан лъукъарав живго ЧIарахъ чIун вуго гьев. ТалихIкъосараб гьеб рагъ ккун буго 1800 соналъул 7 ноябралда.\nГIумахан хун вуго 1801 соналъул апрелалда. Бицен букIуна гьесие загьру кьун бугилан. Гьеб хIалтIи гьабун бугин абула гьобол ХIалаж ГIабдулагьицаги гьесул рагьтIател АхIмадил ГIашибицаги. ГIумахан вукъун вуго ЧIарахъ росдал мажгиталъул азбаралда.\nГIенекке, гIадамал, хабар бицинин Хайбаралде гIунтIун цIар рагIарасул\nГIенекке, гIадамал, хабар бицинин\nХайбаралде гIунтIун цIар рагIарасул,\nЧIахъаял, кIалъаге гьунар ахIизин\nДоб Мадинаялда рохел лъурасул.\nХайбаралде гIунтIун цIар рагIи гурищ,\nЦIоралъул ханзаби дудаса хIинкъи?\nДоб Мадинаялда рохел лъей гурищ,\nГъоб ФиргIанил уммат дудехун буссин?\nМеседил гьиндиве гьавурав лачен,\nГьунаразе вахъа дове ЧIарахъе\nГьунар Бичас кьурав ГIалил зулпукъар,\nКъотIаризе вилълъа капурлъиялде.\nВахъайилан абе, ТIалтIа ГIумахан –\nГаламал риххулеб барадалъул хер,\nСангарал тIутIулеб, румаб гIарада.\nХвалчай чарамазул боялги гьарун,\nМаххулъан бер баккун, хунз цадахъ рачун,\nБоде гIакълу кьолев ГIалискандигун,\nГIакълу камиллъарав беццав Чупангун,\nДайтилалги рачун, угъузилалгун,\nЦIоралъул хIал лъалел, хIинкъи тIагIарал,\nРегьун таманчаби рачлихъги рахъун,\nБацIил лълъулдул ругел хъирмалги росун,\nХъузхъузда ругьунал истамбулалгун,\nМаххда рукъарулел, къанккун чIоларел,\nКIанцIун чан толарел чуялги рекIун,\nъорлъе журан унел байрахъчагIигун,\nВахъун ун ГIумахан ХIурехъ рештIиндал,\nБугъий цIакъаб тана тушманзабаца.\nГIурухъ чадиразул хъахIлъи бихьидал,\nТIолго нур сун ана Гуржистаналъул.\nВахъун ун ГIумахан ЧIарахъ рсштIиндал.\nБубуди хехлъана тушманзабазул.\nГIажавхан, ГIакълухан, Камали рачун,\nМугъазда пажал ран, пилил бо бачун,\nГавази маврагун, Мухранихангун,\nХанзабазул аскар цадахъги бачун,\nКъватIив вахъанила Тифлисалъул шагь,\nГIумахан вухIизе чол боги бачун,\nВахъун щварав гъункар капурлъи бачун,\nГьиналъул кавуда тарих хъвалилан.\nЧилъи бугелшинал цадахъги рачун,\nГьохъица ццулъарал чуялги рекIун,\nЧерхалда берчIвани, гIадан хIинкъулел,\nХъахIал маккал гIадал, къолдаби ретIун,\nБакъул нур ссун унеб ярагъги борчун,\nМискиналшиназе садакъаги кьун,\nЛъудби ругелаца цIаралги тIамун,\nКъулгьу цIалун ярагъ черхалдаги бан,\nХириял дугIаби хвалчабазда хъван,\nЩвана гъолодисел Алазаналде:\n«Ассалам гIалайкум, Хунзахъ ГIумахан!»\n«ВагIалайкум салам, чIарлъул бахIарзал!»\nЦIоралдаса давла дуй насиблъаяв,\nДавлагун рукъалде мун лъикI вачаяв.\nАзарго гIурцIматIа хазинаги къан,\nНусго вараниде месед бакIарун,\nКутакалъ рахъулел хъулбузде гIунтIун,\nКъоазар рекIарав цадахъги вачун,\nЩвана Ширакалде дов Ибрагьимхан,\nВахан бахъулезе хIал кьезеийлан.\nЯ доб Ваханхъала, доб Гумушхъала\nГIали, ГIумарида рахъизе кIвечIел\nРахъун боде кьурав нуцаласул вас.\nВаханхъала бахъун хъузхъул гъурарав,\nС.58. Гумушхъала бахъун асир гъабурав.\nДоб ФиргIанил уммат гьалаг гьабурав,\nДов ГьерекIлил улка кверде босарав,\nКиналго ханзаби хIатIикь тIамурав,\nТушманал шагьаралда цIадуд рухIарав,\nМагъриб – машрикъалде цIар дур рагIарав,\nЦIоралъул лъимада бицен дур лъарав,\nБагIар ГIарасалде гIурхъи кьабгIарав.\nГулла алхунарев, хер рагьаларев,\nСалиянил боял ракьалде рарав.\nЛатIип – пашал къокъа къаникь букъарав,\nКъанал хIажат гьечIо багьадурасе.\nХанзабазулги хан, чIваяв Надиршагь,\nДур хабар рагIидал, лугбал сорорав.\nХалкъалъе кIудияв къажаразул шагь,\nДур боган гIунтIидал, гъанцIун сорорав.\nДуниял къалъулеб, къафалъул мегIер,\nКъватIиб чадир чIвайдал бер гIураб дуе.\nГоралилъ бегулеб, аздогьодул ракI,\nМун вуссунгегиян гьарарал хвайги.\nБодул шагьаразде шагь шагьаразде,\nЩибаб шагьаралде расулги тIамун,\nАхIдезе рекIана чIваяв имансиз:\nТифлисалъул каву рагьун тейилан,\nКавудаса хIосал рахъун тейилан.\nЦо бо бачIун буго хундерилилан,\nЭзулго хан вуго ГIумаханилан».\nПулаво кваналел, чалтуг белъунел,\nЦо хан вахъун вуго хундерил ТIалтIа\nХарица галамал зодихъе ралев.\nМаххул свераниги, гулмул толарев,\nГанчIил гьаруниги сиял толарев\nГьесда хадур ругел гьел гIолохъаби,\nЦIадай кIанцIизеги нахъе къаларел,\nГIумар, ГIусмание напакъа къечIел.\nНакалда квер кьабун как биххулезде\nБиччан тараб хвалчен хундерил ханас\nГIажуж – мажужалъул гIорхъуде швегIан.\nЖанив гьиндив вукIун туманкI рехани,\nТулписалъул ханги жанив вахчарав.\nБиххаги, падишагь, дур месед – гIарац,\nКъватIив ТIалтIе вахъун кIалдин хъвагIани.\nТелавури каву жинца къотIулеб.\nНагIлаби шушайги Ахтал хвалчадул.\nГьакил двари буго доб Дербенталда\nДагъистаналъул хан хун рагIулилан,\nТопил рохел буго Гуржилъиялда\nХанзабазул ханас дунял танилан.\nБакъги цIакъ бухIулеб ЧIарталанубе,\nВухIаниш, ГIумахан, хинаб гьороца?\nЦIадги тирун балеб мажгитул кIалтIе,\nАралиш хIарухIун хIангIарцул гъуждул?\nГIумаханил мисри босноб бииндал,\nЦIоралъул гъулдуца чIегIер бачIодай?\nХанасул мусудул Гъолоде шведал,\nГъулдузул чундуца магIу тIечIодай?\nКъолден сверун къалел кIалдаби рорчун\nКъаси рахъун арал АхIматIханилал,\nКъварилъухъ рорчунел хвалчаби рухьун,\nХIатIилгIицIго арал яс кьурал дурцал.\nЧIабар якъуталъул, къед киражалъул,\nЦIаруе гъугъаян – гъой дур КIилъилай.\nЧIалу меседилаб, рихьи гIарцулаб\nТIун гIодобе аян – арай ХъистIаман\nГIумаханил чадир чоде чIван бугин\nЧу лъие кьололеб, вай ГIалибулат?\nНуцаласул дугъал къеда ран ругин,\nКъватIир шал рахъунел, АхIматIханилал?\nЦо гIайибни ккана ГIумаханасда\nКIолаго капурлъи квинчIого тедал\nДур хабатIа бугеб киражалъул къед\nКапуразул харид чIегIер белъайги,\nДур хабада чIвараб меседил зани,\nАзнавурзабазул гуллид борлъаги\nХвеларев, хвеларев, лачен ГIумахан,\nХьиндалазул богун ЦIорда ватила.\nХвезе ресго гьечIо шагь ГIабасил вас,\nХIадаж ГIабдулагьгун гьакълид ватила.\nХьиндалазул богун мун ЦIордалъидал,\nЦIар бугел дур боял шайзе риххулел?\nХIалаж ГIабдулагьгун мун гьакълидлъидал,\nГьерекIлил чукъбуца рохел щай лъолеб?\nЧIарахъ гьоболасул гьайбатаб гьекъел,\nХер гьоркьоб жубараб, гьоцIо рагIараб,\nГьуинищ бихьараб, ГIумахан, дуда?\nДуе рекIкI гьабурав ЧIарахъа гьобол\nЧIаго дунялалда эхетугеги!\nХер кьезе ургъарай АхIматIил ГIашат\nГIажалалъул унтуд турайги босной!\nГьолокьа бахъараб ЦIолокь щвезегIан\nЦIалаца бухулеб чагъар тIагIаяв,\nЦIороса бахъараб Мусукиб гIунтIун\nХунжица бухулеб дулугъ бегаяв.\nБоцIи къваригIунищ мун ЦIорой арав –\nБоцIухъ щай бичичIеб Гьолокь магъало?\nЦIар къваригIуниш мун къватIив вахъарав –\nЦIаруе щай инчIев Истамбулалде?\nХунзахъа ЦIорое цIалад къотIигIан\nЦIолбол чагъир босун чагIи рачарав,\nЦIоралдаса нахъе Хунзахъе швегIан\nЧуязул тIваркъиялъ тIалу басарав.\nМоцIрохъе ЦIор халеб цIахIил гIаларча,\nЦIоралде балагьун хIихIилеб буго,\nЦIвайихъ нух бачунеб дур гурда хвалчен\nМагIидаги далун гIодилеб буго.\nС.59. Меседил карталде карпит жубарав,\nКартIун махIрумлъаяв, дур хIалчIахъаяв!\nКавуялда нуцIби резалъул гъурав\nЯцал – ясал хваяв, лачен ГIумахан!\nДур гIиял кваналеб гъоб ЗагIиб бакълъи\nТIун гIодобе айги, канлъи Нуцалхан!\nДур чуял тIамулел Гьолокь бандаби\nЗодихъе кьвагьайги, дарман ГIумахан!\nЩущанин нагIлаби Ахтал хвалчадул.\nГьеб кечI – магIу лъабго батIияб варианталласан данде гьабураб буго: 1) Халидов Расулица Халитил ХIажияедасан хъвараб. 2) ХIоцоса Нажмудинил хъизан ПатIиматндасан дица хъвараб. 3) Дицаго батIи – батIиял гIадамаздасан хъварал бутIабаздасан. Дихъа бажарараб хIалалъ дица гьаб кочIое баяналги кьуна.\n1. Хайбар – ГIарабусталда букIараб шулияб жугьутIазул шагьар, хъала.\n2. ФиргIанил уммат – капураб уммат, бусурбаби гурел чагIи.\n3. ГIалил зурпукъар – МухIамад аварагас (с.гI.в.) ГIалиасхIабасе кьун букIараб кIигIаркьелаб хвалчен, ГIалил буюрухъалда рекъон ралъдалъе рехараб.\n4. ТIалтIа – Хунзахъ ханзабазул гьундул (хъала) – рукIараб бакI.\n5. Галан – щулалъиялъе росаби сверун гьабулеб букIараб къед.\n6. Барад (гIараб) – хер. ЦIакъаб, лъикIаб хер абулеб магIна.\n7. Румаб гIарада – Рималъул (Византиялъул) гIарада.\n8. ГIалисканди – ГIумаханасул кIудияв вазир, ГьоцIалъа ГIалиханил вас, рагъул цевехъан вадипломат.\n9. Беццав Чупан – ГIумаханасул бодул бетIер, гIакълучи. ГIумаханасул яцалъул рос. 1774 соналъ МухIамаднуцал чIван хадуб бодуе бетIерлъи гьабурав, гьеб Шамахалдаса нахъе бачарав чи.\n10. 11. Хъирмал, истамбулал – доб заманаялъ реццулел тункIал, Крымалда, Стамбулалда гьарурал.\n12. Дугъ – гьитIинаб байрахъ\n13.14.15. ГIажавхан, ГIакълухан, Камали – Кахетиялъул пачаясул хъулухъчагIи.\n16. Паж – хъош.\n17. Гавази – ГIумаханас лъабцIул бахъараб Гавазихъала, Ахалсопелиялда аскIоб бакътIерхьул Кахетиялда бугеб. Мавра – моурави, полководец.\n18. Къурали – Къварели; князьзаби Чавчавадзе язул ракь.\n19. Мухрани – гуржиязул князал Багратиони-Мухранскиязул мина-карт букIараб бакI.\n20. Гьиналъул каву – Хунзахъ бугеб ГIумаханасул гъин (хъала).\n21. Похъ – пурчIина.\n22. «Лъудби ругелаца цIаралги тIамун» – магIарулал рагъде иналде лъудбузла цIаралги тIамун гьедулел рукIун руго чIаго тIадруссинарнлан. Руссани рогьоги букIунеб букIун буго, лъудбузда цIарги кколеб букIун буго.\nИбрагьимхан – Гъарабагъазул (Шушаялъул) хан, ГIумаханасул яц Бахтикал рос, Панах Палибегил вас.\n23. Ширак – Иориялдаги Алазаналдаги гьоркьоб бугеб авлахъ.\n24. Вахан – БакътIерхьул Имеретиялда букIараб князь Е. Абашидзел хъала 1785 соналъ ГIумаханас бахъана ва князасул яс Дареджан (Дарижа) чIужулъун ячана.\n25. Гумущ – гьанжесеб северияб Армениялда букIараб Ираклий кIиабилесул хъала, гIарцул магIданалда тIад бараб, 1785 соналъ Ахалцихалдаса гIарадабиги рачун ГIумаханас бахъараб. Гьениса чуяца, гIурцIмаз баччун букIун буго гIемераб магIдан (руда). ТIалтIа кIудияб михирги тIад бачун лал тIамун буго. КочIолъ Баху бикаде абун буго: «ГIарцул лал тIамурав шагь ГIабасил яс» абун.\n26. ГIали, ГIумар – гIарабиязул халифзаби.\n27. ГьерекIлил улка – пача Ираклий кIиабилесул ракь, Картли ва Кахетия.\n28. БагIар ГIарас – Аракс гIоралъул гIаркьел.\n29. Салиян – гьанжесеб Азербайжаналъул къирбалаб рахъалда бугеб шагьар ва ракь. ГIумаханас ичIго моцIалъ сверун ккураб ва бахъараб шагьар. Саляналъул кинабго харж ГIумаханасе кьезе кколеб букIун буго.\n30. ЛатIиппаша – ?\n31. Баган – бо, чабхъен.\n32. Чалтуг – бацIцIад гьабичIеб пиринчI.\n33. КIалдин – ХVIII – ХIX гIасрабазда магIарулазда гьоркьоб цIар букIараб хвалчен.\n34. Ахтахан – Ираналъул Агъа МахIамадхан Къаджар. Надиршагьас гьесие чол балъ (ахта) гьабун букIун буго. ГIумаханасе гьес кьураб меседил хвалчен букIун буто тIад нагIлабиги лъураб – гьеб буго Ахталхвалчен.\n35. Топил рохел – гIарадабазул салютал.\n36. Мисри – Египеталъул хвалчен.\n37. АхIматIханилал – Жунгуталъул ханзаби.\n38. Кираж – гач\nАвтор: ГIалибег Хъазанбиев. ХIакъикъат. №№236–248. 2000. Гь.54–59.\nОпубликовал(а): nkaa, 22-10-2013, 01:31. Просмотров: 4352


Эрадил Асановасул яцал гъоркьиса тIобитIараб митингалда\n6 октябралда лъагIел сверула Нугъай мухъалъул жанисел ишазул идараялда полициялъул хIалтIухъанас 22 сон барав Эрадил Асанов чIваралдаса.\nГьеб такъсир гьабуралдаса тIубараб сон аниги жеги гьеб ишалъе гIайибиязе кинаб букIаниги тамихI гьабун гьечIо. Асанов чIваялда щаклъи бугев полициялъул подполковник Сайпулакъади Жамалудиновги къуваталъул идарабаз ккун гьечIо жеги.\nЭрадил Асанов чIван вукIиналда бан такъсиргьабиялъул иш рагьун букIин гурони, гьев чIваялъухъ такъсиргьабиялъул иш Жамалудиновасда тIад рагьун гьечIо. Гьесда тIад гьабун буго цохIо хъулухъалдаса букIине кколелдаса цIикIкIун пайда босиялда хурхун иш. ЦIех-рех лъугIун бахъинегIан гьесда бан хIукму къотIизе гьабулеб цониги диваналдаги Жамалудинов гIахьаллъичIо. Гьесул адвокатас лъазабулеб буго гьев кванирукъги унтун азарханаялда вегизавун вугилан.\nАмма чIварав гIолохъанчиясул гIагарлъиялъ лъазабулеб буго Жамалудиновасул сахлъиялъе щибниги къварилъи бугин абураб жоялда жал божуларила. Гьединал жалги гьарун гьев тамихIалдаса ворчIизавиялъе нухал ралагьулел, заман цIа-цIалел ругила Дагъистаналъул къуваталъул идарабабазул нухмалъулел.\nЭрадил Асанов чIварав полициялъуласе букIине кколеб тамихI гьабейин абун тIалаб гьабун Нугъай мухъалъул гIадамаз чанцIулго тIоритIун рукIана кIуди-кIудиял митингалги. Гьездаса хадуб гIадамал гIодоре риччаялъе жал гьаризе лъугьанила цIех-рехчагIийин абулеб буго чIварасул гIагарлъиялъ. Гьедин жал тIаса рихьиялъе ххвелал гьарун гурони букIине кколедухъ хIалтIи ва цIех-рех гьабизецин лъугьинчIила гьел.\nДагъистаналда гьеб иш рагIалде бахъунареблъи ва гьеб лъугьа-бахъиналъе букIине кколеб къиматги кьолареблъи, гIайибиязе тамихIги гьабулареблъи бичIчIанила жидеда гьединлъидал гьеб иш нужерго берлабагьиялде гъоркье босейин абун тIалаб гьабун Шималияб Кавказалъул федералияб округалъул цIех-рехчалъул идараялдеги хъвадарун рукIана гьел.\nГьезул гьариялда рекъон Дагъистаналъул цIех-рехчагIазухъа нахъеги босун Шималияб Кавказалъул федералияб округалъул прокуратураялъги, цIех-рехалъул идараялъги хал гьабулеб букIана гьелъул чанго моцIица. Гьедин чанги къоги бихьун федералиял цIех-рехчагIазухъе кьун букIараб гьеб иш гьанже цIидасан Дагъистаналде тIадбуссун битIун бачIун бугин абун ццин бахъун вуго чIварасул вац Ринат.\nРинат Асанов: «Кире лъихъе кагътал нижеца ритIаниги гьел тIадруссун Дагъистаналъул хасал идарабахъе рачIуна тIад руссун, гьез дихъе ритIун рачIуна. ЛъагIалица гьанире доре кагътал хъвазе тIами гурони гьел къуваталъул идарабаз нижее щибниги пайда гьабичIо. Гьеб ишалъе кIвараб квалквал гьабуна гьез цохIо.\nГIемер къоги бихьун, чанго къоялъ иргаялдаги чIун Шималияб кавказалъул федералияб округалъул прокурхисулехъеги ун гьесда гьарун гьезул бербалагьиялда гъоркь букIараб Эрадил чIваялъул иш, цIидахъан гьанже Тарумовка мухъалъул цIех-рехчагIазухъе кьун буго. Гьелъие гIилла рагIула гьеб федералияб кIвар бугеб иш гьечIолъи. Гьаниб букIун киданиги гьеб ишалъул хIасил кколареблъи лъала дида. Кин гьелъул хIасил ккелеб лъагIалица дуниял тирулев вугелъул дир вац чIварав чи.\nНужеца щиб гьабуниги гьев Сайпулакъадие щибниги тамихI гьабуларила, Дагъистаналъул жанисел ишазул министр жидер гIагарав чи вугилан абун, нижеда кIалал гьикъулел, ниж хIинкъизаризе лъугьун рукIин гурони букIине кколедухъ жидеда тIаса лъугьайин абизецин рачIинчIо гьезул чагIи.\nНижецаги журналистазги ахIи бахъинабураб мехалда динияб идараялдаса чагIиги цере къотIун рачIине руго маслигIат гьабизейилан. Кинаб маслигIат букIунеб чи гьеб жинцаго гьабураб жоялъе мукIурлъулев гьечIеб мехалда.\nКин гьесда тIаса лъугьинел. Дун лъагIел сверизегIан чIун вукIана щиб гьеб ишалъул кколебали бихьизе. Гьанже гьелъул гьаниб щибго цебетIей букIунареблъи лъала дида. РитIухълъи тIалаб гьабун дун гьанже ине вуго Москваялде, Останкиноялде ине гьениб телевидениялда гIинтIамилин дихъилан хьул буго. Гьелъулги жо ккечIони БагIараб майданалда ракъунчIей лъазабизе буго дица».\nГьеб Асановасул иш кибе щун бугебин цIехезе Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул пресс-хъулухъалъул нухмалъулев Темирбегов Расулихъе жакъа чанцIулго ахIаниги гьес жаваб кьечIо. КIиго къоялъ цебе гьеб иш ккаралдаса лъагIелги анин нужеца щиб хIалтIийин гьабурабин абураб мехалда Темирбековас абуна гьедин бачIинахъего баян кьун бажаруларила жиндихъа, нухмалъигун дандбазе кколила гьеб иш.\nГьединго тIад вуссун цIехана гьес кидайила гьеб иш ккаралдаса лъагIел унебилан. 6 октябралда унин абураб мехалда гьеб къоялъ ахIейила гьеб лъагIел свериялда бан кинаб букIаниги баян кьолеб батилила жидер идараялъин, амма щвечIо гьезухъан кинаб букIаниги баян.\nКъанун "жидеразего" тамахабищ букIине кколеб?


Минздраврал хIукму бунни вакцина бансса кIанттурду гьарза бан\nДагъусттаннал Минздраврал хIукму бунни вакцина бан бюхъайсса кIанттурду гьарза бан республикалий. Поликлиникарттай бакъасса, утти прививка дан бюхъантIиссар вузирдаву ва цайми-цайми идарарттаву тIивтIусса кIанттурдайгу. ХIакьинусса кьини республикалий вакцина байсса кIану бур 86 поликлиникалий ва 56 медициналийн къабагьайсса кIанай. Вакцина баншиврул, инсаннал канихь бикIан аьркинну бур паспортрал копия ва СНИЛС.\nШикку кIицI лаганну республикалий коронавирусрацIун дархIусса тагьар къаххуйсса душиву. Масалдаран, июльданул 14-нния 15-ннин республикалул стационардай уттуишин увну ур коронавирусрал къашавайсса 445 инсан. Ва оьсса азарданул оьрмулуцIа увну ур 5 инсан. 1800 инсан тIурча, хъин хъанай усса ур цала-цала шава, аьркинсса уквасса дарурттугу итабавкьуну.\nДагъусттаннал Минздраврал хIукму бунни буссаннул ялун, ттигу хIадур буван къашайшалт уттубишин бансса тахру. ХIакьинусса кьини личIи-личIисса азарханардай хIадур бувну бур 5412 тах, миннува 4662 тахлий къашайшалт уттубивхьуну бур.\nКоронавирусрал азардания буруччинсса чаран хIакьинусса кьини бур так вакцина. Прививка къадурнура лархъсса азарданул хъунмасса зарал биян байсса бур инсаннал цIуллу-сагъшиврийн. Азарханалия увккун махъгу, инсан цайна цува учIаннингу хъунмасса хIал шайсса бур. Мунияту пандемиялул мугьали бацIан бансса ца ххуллу-хха хъанай бур вакцина баву. Бюхъаймур бувара зулва зува буруччин, цанчирча азардануцIун дархIусса тагьар, ваниярдагу оьлукъирча дакъа, цалсса къулай хьуншиврийнсса умуд чансса бур хасъсса пишакартурал.\nСледующая публикация В Ногайском районе активно ведётся вакцинация\nПредыдущая публикация ЧIяру дантIий бур рейсру


Ххал бивгьунни агьалинал мурадру\nАвтор: Зулейхат Тахакаева · 06.06.2021\nОьрчIру буруччаврил кьинилун хас дурсса байрандалия махъ, райондалул администрациялий хьунни Даниял Бугъановлул активращалсса хьунаакьаву.\nРайондалул бакIчи Юсуп МахIаммадовлул бувсунни Даниял Бугъанов райондалийн тIайла увккун ушиву ПаччахIлугърал секретарь Хизри Абакаровлул. КIицI лавгунни Аьрасатнал ПаччахIлугърал Думалувун цIа ришлашисса бувчIавурттай райондалул агьалинал хъунмур вихшала Хизри Абакаровлуйн дурну, ганахлу буллушиву чIявуми чIурду.\nМуния махъ Даниял Бугъановлул вичIи дирхьунни агьалинал кIицI буллалисса масъаларттах.\nГъумучиял шяраву ялапар хъанахъисса Хайруттин ХIусмановлул кIицI лавгунни махъсса шиннардий паччахIлугърал хъуннасса къулагъас дуллай бушиву ххуллурдах, му къулагъас асар хъанай душиву зунттал районнал агьалинангу.\nЦIахъарату Гъумукун нанисса ххуллий 1987-ку шиналва бивхьусса асфальт тIавтIун бушиву буслай, тавакъю бунни ва масъалалух къулагъас даву.\nРайондалул счетная палаталул хъунама Явсупи ХIамзаевлул бувсунни Федерал инвестицион проектрал лагрулий 2019 шинал буллай байбивхьусса ШавкIрату Щаравсса ламу бацIан бувну бушиву, кIикку хъякрурду ялун лирчуну дуну тIий. Тавакъю бунни давуртту цIу дуккан дансса кабакьу баву.\nРайондалий хIакьинусса кьининийнгу агьамнува личIлачIисса буруккин – газ буцаврил ялув Юсуп МахIаммадовлул кIицI лавгунни пандемияцIун бавхIуну давуртту махъун дагьну душиву. Газ буцаврил масъала цалийн багьну бушиву, агьалинан багьлай бушиву ттигу чансса ссавур дан.\nДаниял Бугъановлул бувсунни кIицI лавгсса мурадру ПаччахIлугърал Секретарнайн баян бантIишиву.\nСледующая публикация ОьрчIру буруччаврил кьини хъин хъамаллуращал\nПредыдущая публикация Арамтуннал хIакин – ХIадис Агъаев


МахIачхъалаялда - авар мацIалъул фестиваль » Ассоциация учителей аварского языка\n27 фев 00:57Цолъиялъул хIалтIи / Блогал\nМахIачхъалаялда - авар мацIалъул фестиваль\nИсана авар мац1алъул санайил т1обит1улеб фестивалалъул бук1ана юбилейги-5 сон т1убай.\nПрограммаялда бихьизабухъе, т1оцебесеб къоялъ Авар театралъул фойеялда т1обит1ана маг1арул т1ахьазул, газет- журналазул, суратазул выставка. Бат1и-бат1ияб миллияб рет1ел рет1арал лъималгун руччабазги бихьиназги бат1ияб гугьар кьун бук1ана тадбиралъего. Релъа-рохун, адаб-х1урматалда цоцазде руссарал маг1арулазухъ балагьидал, рух1даллъана умумузул цебесеб г1умруялда- жакъасеб байрам г1адаб щибаб къо жидер бук1арал. Рачунел нек1сиял бакъназги, ах1улеб кеч1алъги, кьурдухъабазги г1енеккаразе к1очон толареб асар гьабулеб бук1ана.\nРач1унелго рач1унел рук1ана байрамалде г1адатиял маг1арулалги, маг1арулазул машгьурал церехъабиги, г1алимзабиги, артисталги, кьурдухъабиги, учительзабиги, бат1и-бат1иял бок1наздаса нилъер миллаталъул вакилзабиги. Ругоан бат1ияб пачалихъалдаса тадбиралде рач1аралги-Казбек мухъалъул Хубар росулъа Ума Исх1акъовалъ бицана Америкаялдаса щванила жийилан. Вук1ана Томскалдаса вакилги. Гьединал х1ужжабаз рек1елъе ч1ух1иги рохелги рещт1инабич1огоги теч1о.\nФестивалалъул г1ахьалчаг1азда Т1олгодунялалъулго рахьдал мац1азул байрам баркизе Авар театралде щвана Дагъистан Республикаялъул миллияб политикаялъул министр Татьяна Гамалей.\nКъаде байбихьана маг1арул учительзабазул Ассоциациялъ х1адурараб церерахъин.\nЦо маргьуялдаса цогидаб маргьуялде рачана махщалида программа г1уц1арал ва к1удияб бажариялда гьеб бачарал Ассоциациялъул нухмалъулей Баху Шамиловналъ ва Гъизилюрт шагьаралъул 7 школалъул муг1алим Сарат Мух1умаевалъ. Лъик1ал церерахъинал рук1ана х1адурун ц1алдохъабазги. Рек1елъе бортиледухъ Расулил "Авар мац1" кеч1 ах1ана, ц1алана Гъ. Гъалбац1овасул "Дун" абураб асар, бихьизабуна Ц1. Х1амзатил "Т1агьир ва Зугьра" абураб сценка, гьединго "Ясазул дада" абураб сценкаялъул цо бут1а, рик1к1ана рек1ехъе куч1дул, рук1ана г1исинал кьурдухъабазул церерахъиналги. Кинаб бажари-махщел гьез бихьизабурабали борцунеб бук1ана ралагьаразул халат рахъарал хъатч1ваяз. Гьанибго баркала кьезе бокьун буго ц1алдохъаби х1адурарал учительзабазе.\nКидаго г1адин, исанаги рохел-сух1мат хисулеб бук1ана баркиялъул хинал раг1абаз ва шапакъатаз.\nХ1урматиял шапакъаталги, баркалаялъул кагъталги, къиматал сайгъаталги студентаздасан байбихьун, г1елмиял х1алт1ухъабазде щун, рук1ана кьолел.\nГ1олохъанал муг1алимзабазе гьабулеб бугеб кумекалъухъ, авар мац1 г1ун бач1унеб г1елалда лъазе г1оло гьабулеб х1алт1ухъ 25 Х1урматияб шапакъат щвана Ассоциялъул учительзабазе.\nМаг1арул миллиябгун маданияб автономиялъ т1убараб соналъ мац1, тариях, маданият, г1адатал, лъазариялъе ва ц1униялъе гьабураб х1алт1ухъ баркалаялъул кагътал ва г1арцулал къиматал шапакъаталгун орденал кьолел рук1ана. Дагьал рук1инч1о гьезие мустах1икълъарал маг1арулал: г1алимзабиги, артисталги, журналисталги, тарихчаг1иги, жамг1иял х1аракатчаг1иги, учительзабиги.\nКъиматаб шапакъат щвана Х1айбула Сулейманович Вакиловасеги, Г1. Г1. Тахо-Годил ц1аралда бугеб г1елмиябгун ц1ех-рехалъулаб институталъул г1елмияв х1алт1ухъанасе: гьев мустах1икълъана г1арцулаб медалалъе. Гьединго г1арцулал шапакъатал ва баркалаялъул кагътал кьуна Г1алиева Марзигат Хангеревналъе, авар адабияталъул 6-7 классазул т1ахьал данде гьарурай Къамышхъутаналъул авар мац1алъул муг1алималъе, Саг1идова Сиянат Тимуровналъе-Хасавюрт шагьаралъул №3 Гимназиялъул муг1алималъе. Маг1арул миллиябгун маданияб автономиялъул рахъалдасан гьелъул нухмалъулев Шахбан Х1апизовас Ассоциациялъе видеокамера кьуна Баху Шамиловналъухъе.\nФестивалалъул 5 сон т1убаялъул тадбиралде цебеккунго лъазабун бук1араб флешмобалъул роликаздаса хадуб, З. Атаевалъул пьесаялда рекъон, режиссер Г1алисутан Батыровас лъураб "Васигат" абураб спектакль бихьизабиялдалъун лъуг1ана тадбир.\nАллагьас тавпикъ кьеги гьаб тадбир х1адур гьабизе х1аракат бахъанщиназе.\nЛъик1аб раг1аги лъик1аб бихьаги!\n24-25 февралалда Авар мацIалъул фестиваль Тадбирал Гъизилюрталда - авар мацIалъул ва адабияталъул семинар Цолъиялъул хIалтIи / Тадбирал ЦIунизе ккела авар мацI Макъалаби Авар мацIалъул учительзабазул слет Гъуниб Цолъиялъул хIалтIи / Блогал Пачалихъалъул лъайкьеялъул стадартазда (ФГОС) рекъон авар мац1алъул дарсазда ц1иял педагогикиял технологиял х1алт1изари. ГIелмиял хIалтIаби / Докладал


27 апр 2018\t0 комментарий\tХIяжимурад Ражабов\nОргкомитет районна бекIла заместительтазибад ва районна организациябала руководительтазибад бикIибсири. Балбуцла программа хIясибли, дарес гIягIнитири гIергъити удир гьандушибти хIянчи: туристунала марш-бросок, камси гьарахъдешличи дуцI, бабза гьая битIикIни, бухъяндешличи тIяхIухъни, волейбол ва лишанисни.\nКомандаби сягIят вецIлис Уркарахъла удир «Хъямла къатти» бикIуси мерличир цахIнадикиб. Иларад командабани, гьалав вашули районна бекI Ж.ГIямаров, тарихла комплекс Кьара-Кьурейшлизи баайчи туристунала марш-бросок дураберкIиб. ГIяхIцад гьуни лебри илаб, даари кьадарла ахъес къиянти гьалабизунира.\n«Дахадаевла районнизир республикала ва хIукуматла даражала тарихла-культурала 549 памятник лер, илдала лугIилизир — Кьара-Кьурейш, 16 ибил даршдуслизиб тIашбатурси лишанна-къараулдешла кIялгIяличил бархси тIабигIятла парк ИцIари, лебил дунъяличиб машгьурти мургьи-арцла устнала ши Кубачи. ИшбархIила нушала балбуцла мурад районнизиб туристунас гьуни (маршрут) кабихьни саби», — викIи Ж.ГIямаров.\nКьара-Кьурейшлизи баибхIели, ил Аллагьла дурхъаси мерличиб мавлидра барили, ГIяпрахъубяхI гьуни даимбариб.\nМягIничебдешличилси балбуцла бутIа гьар мурталраван, Дахадаевла районна гимнличил абхьиб. ГIур спортла культурала далдуцуни дурадеркIиб. Дагъиста эстрадала гIяртистунани ва Дахадаевла районна зирняв бирхъутала ансамбльли концертра чебаахъиб.\nИл шадлихъличиб Ж.ГIямаровли бахъхIи муниципалитетла хIянчи бузахъутас баркалла багьахъур, 25 дусличиб имцIали илаб бузути баркаллала кагъуртачил ва арцличил шабагъатлабариб.\nИлис гIергъи дурадеркIиб спортла хIязани. Тупанглизибад лишаннис игьес гьар командализибад кIикIел адам дурабулхъутири, хьунул адамтала командабазибадра. Ил хьунул адамтачи хасси ахIенси абзлизиб цаибил мер бикиб Иракьила школала директор Анжела Гебековас, кIиибил мерличи ракIиб районна администрацияла хIянчизар Марисат Рабазанова, хIябэсил мер бикиб физкультурала ва спортла управлениела методист Анисат ХIямзаевас.\nГьая битIикIнилизиб районна школабала директортала команда чедибикиб. Къаркъа гьарахъдешличи иргьнилизив Кьялкнила школала директор МяхIяммад Сулайбановличил чедивикеси цалра адхIехъиб. ОМВД-ла хIянчизартала командали волейболла абзаначиб цаибил мер буциб.\nЛерилра журала абзаначир дуцибти мерани халдарибхIели, цаибил мерличи урга даражала школабала директортала команда бакIиб, ва илдас савгъатлис цIерхьси кигьа бедиб. КIиибил мер сархиб районна администрацияла командалис, хIябъибил – шила Советунала председательтала командалис.\nЧедибикибтас грамотабира арцра дедиб, лебилра хьунул адамтас – вавнала халубира.


ГIемер щола гьенир тIоритIулел тадбиразде, бицуна гIуцIиялъул руччабазул хIакъалъулъ. РакIалдеккана «Гьидаяталъулгунги» гьудуллъи гьабизе. Гьелъие нухмалъи гьабулеб буго Буйнакск районалъул ЧIикIаб росулъа Загьра ГIалинчиевалъ.\nДие рес ккана гьеб гIуцIиялъ тIобитIараб дандеруссиналдаги гIахьаллъизе. Бицине бокьун буго гIумруялъул рухIиял школаллъун жакъа къоялда ругел гьел гIуцIабаз тIоритIарал тадбиразул хIакъалъулъ нужееги бицине, хIурматиял цIалдолел.\nКIиябго гIуцIиялъул кIудияб пайда буго гIолил ясал цIияб гIумруялде куцаялъе. ЦIакъго хIабургъараб ва цIар лъез лъалареб гьаб заманалда гьениб гIолилазе щолеб буго рухIияб бечелъиялъул цIураб лъай. Гьелдаса къваригIараб щибго гьечIо жакъа нилъее – магIарул яхI-намусги, эбел-инсул къадруги, вацазул цIарги цIунарал мусудул. Гьеб кинабго лъадарула «Муслиматалъулги» «Гьидаяталъулги» гъасда.\nДуда эбелалъул берал рихьанищ?\nЭбелалъул хIакъалъулъ бицине бегьула щибаб секундалъ. Гьелъул гIумруялъул щибаб лахIзат гьуин гьабула лъимералде бугеб хIасраталъ. Эбелалъул хIакъалъулъ кечI хъвачIев чиги дунялалдаго цониги ватиларо. Ноябралда цIакъго гIемер тIоритIула эбелалъе сайгъат гьарурал тадбирал. Гьединал къояз цIидасанги къалъула нилъее эбелалъул бакъ. Гьелъул щибаб чIоралъулги буго кIиго къисмат – цо эбелалъул, цогидаб – лъимералъул. Гьеб кIиябго цолъун лъугьунеб хIикматай хIурулгIиналъул рокьул хIакъалъулъ бицине данделъун рукIана руччабазул «Муслимат» цолъиялде. Гьелъул нухмалъулей Хадижат ШихгIалиевалъул квербакъиялдалъун тадбиралде гIахьаллъизе рачIун рукIана республикаялъул районаздаса гIемер лъимал ругел руччабиги.\nТадбиралда гIахьаллъарал гIуцIиялда цебе рагьараб рухIияб берцинлъиялъул школалъул ясал-цIалдохъабаз рикIкIана, цIалана эбелалъул хIакъалъул кучIдул, ахIана нашидал.\nБайрамалда гьединго кIалъана магIарулазе хирияй шагIир ТубхIат Зургьаловаги. Гьелъ бицана жиндирго эбелалъул, гьелъ кьурал ва жеги рекIелъги цIунун, жиндицаги жиндирго ясазе кьолел ругел гIумруялъул дарсазул хIакъалъулъ.\nДандеруссиналъул гIахьалчагIазе кIудияб асар гьабуна «Эбелалъухъ чIвараб чIегIераб дир кIаз» абураб тIехьалдаса гьелъ цIаларал кучIдуз.\n- Гьеб букIана дир гIумруялъул цIакъго бакIаб ва захIматаб лахIзат – эбелги, дунги, хвелги. Эбелалда чIвалеб букIун батила жиндего аскIобе гIагарлъулеб бугеб хвалил махI. Гьеб бичIчIарай гьелъ ахIулеб букIана дие жиндирго ахирисеб кечI - кинидахъ кечI. КIудияв шагIир ХIамзатил Расулица абулаан эбелалъул хIакъалъулъ кучIдул киналго пашманал рукIунилан. Гьанир ругел гIолил ясаздаги гьарула дица улбузе бутIрул къуле, гьел чIаго ругеб мехалда, - йилан малъа-хъвай гьабуна гьелъ.\nКIалъазе рахъарал гIемер лъимал ругел улбузги бицана чIужугIаданалъул борчги налъиги ТIадегIанасда цебеги тIубазабизе ккеялъул хIакъалъулъ. Байрамалда цо хасаб нур базабун букIана гIуцIиялда цебе бугеб «Аманат» школалъул гIисинал гьунарчагIазги. Гьезги рикIкIана хIасратай баба кIодо гьаюрал кучIдулги, ахIана нашидалги.\nГьел лахIзатаз дида цере рачIунел рукIана харабазул рукъзабахъ ругел хараби. Рачун гьенире лъималаз щвезарурал гьезул гьурмазда бугеб пашманлъи лъималазда гурони гьениса бачахъизе кIолареб. Гьеб батизе ккола лъималаз улбузе нахъбуссинабизе кколеб хинлъиялъул пашманлъиялде сверараб свараб кьер. Гьединго цересаго унел рукIинчIо, улбузухъ чIикIдилаго, лъималазул рукъзабахъ гIумру тIамулел ругел талихIбиларал лъималги…\nГьединаб цIаралда гъоркь МахIачхъалаялда, «Россия» рекIелгъеялъул залалда МухIаммад авараг (с.гI. т.в.) кIодо гьавураб тадбир тIобитIана «Гьидаят» гIуцIиялъ. Зал кьабгIун цIун букIана тадбиралде рачIарал руччабаз. Гьезда гьоркьор гIемер рукIана гIолил ясал ва школазул цIалдохъаби-ясалги.\nХрусталалъул гъамсал – гьедин абулеб букIун буго аварагас руччабазде. Нилъер магIарухъги абулеб рагIун букIана гьезде цIорол сурахIийилан. Цо дагьабниги кьватIани, къачIазе рес гьечIеб. Гьелъул магIна киназдаго лъалеб батиларищха. Бугониги, бокьн буго цоги нухалда такрар гьабизе – цо нухалда ккараб гъалатI гIумруялъего рогьолъун хутIулеб буго. ГIуцIиялъул ясаз ахIана авараг кIодо гьавурал нашидал. Тадбиралъул гIахьалчагIазе рес щвана бусурбабазе бищунго хирияв аврагасул гIумруялъул дарсазухъ гIенеккизе. Гьесул рухIияб бечелъиялъул бицунел сценкаби рихьизаруна «Гьидаяталъул» цIалдохъабаз. Бихьиназул рольги гьез жидецаго хIалеб букIана. Гьезухъа бажарана тадбиралъул гIахьалчагIазда цебе аварагасул сипат-сурат чIезабун. Квешлъиялде дандегицин лъикIлъи гьабизе бажари, мискинзабазе кумек гьаби, садакъа кигIан кIваниги, гIемераб гьаби, эбел-эмен рази гьари, гIагарлъигун, гьудул-гьалмагълъигун гьуин рукIин…\nУмматилан ахIделев вукIарав гьесул гьаракь рагIулеб гьечIо жакъа напсилан ахIделеб бугеб агьлуялда.\nГьенир сайгъатал ва дипломал кьуна гIуцIиялъ тIоритIарал къецазда гIахьаллъарал ва бергьарал ва призалъул бакIал ккуразе.\nГьединго сертификатал кьуна Къуръан цогидазда малъизе гьанже жидееги рес щварал руччабазеги.\nГьединал тадбиразул баракатги гIемер букIуна. Гьениб батула гIумруялъ кьолеб захIматаб суалалъе жавабги, лъугьуна ракIазе бигьалъиги, ратула рилизехъин ругел нилъгоги. Ва ахир-къадги ккола битIараб нухдеги.\nДругие материалы в этой категории: « Лукъманул ХIакимил насихIатал\tЧияр яс чияе те »


Милицияс рукъове щвезавуна\nМурадбегил х1акъалъулъ харбал\nМунагьал чураяв Мурадбег кколаан х1инкъи щибали лъаларев, сундасаго нахъе къаларев унго-унгояв бихьинчияв г1адан. Бицунеб жо гьесул к1алъалесдехун ц1акъ х1еренаб махсародулаб бук1унаан. Цо г1алхуда гьит1инаб к1ожги бан, гьениб т1адго сордо бан квана-гьекъеги гьабулаго вук1унаан гьев. Чанго къват1иса бат1и-бат1ияв чиги камулароан гьениса г1алхуде кеп гьабизе рач1арал...\nЦо къоялъ Хасавюрталде арав Мурадбег, дагьа-дагьаб жоги гьабун рокъове рек1ине ч1ун вук1ана. Аск1об ч1араб милициялъул машинаялдаса къват1иве вахъарав х1алт1ухъанас гьекъарав гьасде абула отделениеялде вилъине кколилан. Мурадбегица берцинго абула гьесде те дун живго, эхеде кват1илелде рек1ун ине ч1ч1ун вугилан. Амма милициялъулав гьав отделениеялде вачун гурони ч1оларо. Отделениеялде шун, милициялъулас цеве къот1ун вач1унев гьасда данд ч1вала г1алхуда квана-гьекъезе вач1аралъув вихьун лъалев вук1арав гьеб отделениеялъул начальник. Щиб-кинан гьес гьикъидал, Мурадбегица, рек1ине машина щведал мун вихьизе вач1анилан махсаро гьабула ва ккараб жо бицуна милициялъул начальникасда...\nНачальникас довго милициясда т1ад къала машинаялдаги рек1инавун Мурадбег эхеде росулъе щвезавеян. Гьасги росулъе щвараб г1еч1огун, росдал цогидаб т1огьиб бугеб жиндирго рукъове щвезавун гурони нахъе виччаларо, ккараб жо г1аксалдехун буссиналда рази гьеч1ев, милициялъулав.