Дагъистаналда исламияб тIехьалъул нух » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nСеверияб Кавказалда Каспий ралъдал бакътIерхьудехун буго гьитIинаб ракь Дагъистан абун тарихалда жиндие цIар кьураб. Гьенир гIумру гьабулел руго буго 30-гоялдасаги цIикIкIун батIи-батIияб мацI бицунел гIадамаз ва щибаб росдал гIадин руго жиде-жидер низам ва гIадатал. Гьеле гьеб ракьалда 1400 соналдасаги цебе тIоцебе гIадамазда рагIана гIараб калам. Гьеб гIажаибаб калам лъикIги –квешги киналгогIадин миллатазе кIиабилеб мацIлъунги жидедаго гьоркьоб бицунеб гIаммаб мацIлъунги лъугьана. Гьедин ана чанги гIасру. Къоабилеб гIасруялъул 20–абилел соназ Совет Союзалда гьоркьобе унеб гьеб ракьалда гIараб мацIги гьелъул кьучIалда гIуцёIараб гIажам хатIги къотIизабуна ва цин латин мацI цинги кириллица абулеб хъваялде руссана. Гьедин бугониги жеги мацIги хъвай-хъвагIайги хутIун буго. Гьеб хутIиялъе гIиллаги тIоцебесеб иргаялда бараб буго тIахьал рукIиналда. ТIахьал цIунун ругогIан мехалъ мацIги, гьелъул адабиятги букIине буго.\nАлхIамдулиллагь, жакъа нилъее кьун ругел ресал гIелму цIализеги, тIахьал ралагьизеги, бокьараб суалалъе жаваб батизеги. Ахираб анцIила микьгогIан сон буго нилъее гьединаб ихтияр щваралдаса. Гьелдаса цере киналго гIасраби цоялдаса цояб захIматаб, зулмуяб букIана. Нилъер умумуз 600-700 соналъ дунялалъул къоги бихьун данде гьабураб гIелму кьучIдаса биххун халкъалъул рекIелъа бахъизе хIукуматалъ бугеб къуват рехаралги сонал рукIана. Амма, дол умумузул баракаталъги, дозул гьабураб гIамалалъул ихласалъги халкъалъул рекIелъа ислам инчIо ва цIилъулеб цIилъулеб буго. Бищун кIудияб хазиналъун батана доз нахъе тараб гIелму, гIалимзаби ва тIахьал. КигIан мажгитал къаниги тIубан лъугIизабизе кIвечIо аслу баракатаб дин. Кинабха букIараб Дагъистаналде исламиял тIахьазул нух ва кин гьел нахъе хутIарал. Гьелъул бицине хIалбихьила Аллагьасул кумекалдалъун.\nДагъистаналде ислам бачIин ва гьаниб гьеб тIибитIи букIана цIакъ захIматаб, халатбахъараб ва хIаталдаса ун захIматаб ишлъун. Гьеб захIмалъиялъе бищун кIудияб квал-квал гьабулеб букIанин абизе бегьила дол анкьабилеб гIасруялда Дагъистаналда жалго жидедаго чIарал гIезегIан ханлъиял рукIиналъ. Гьелги: Хазаразул каганат, Дербент, Лакия, Табасаран, Гъумукъ, Сарир, Филан, Зирехгеран, Туман, Къарахъ-Уркарах, Хайдакъ ва цогидалги. Гьал ханлъаби рукIана цоцалъ рекъарал, тIаде вачIнев тушманасда данде цадахъ рахъунел, амма жалго жидедаго чIарал. ЦохIо Хазаразул каганат хутIизегIан нахъидал рукIана цIакъ гьитIинал ракьазда ругел, гIемерисел цохIо миллаталъул ракьал. Гьел ханлъаби рукIанилан абигицин битIун букIинаро, жидеего хассал гIадаталги рахъарал жамгIиял гIцIцIалаби рукIана. Ислам бачIинги анкьабилеб гIасруялъул бащалъиялдаса анцIила анлъабилеб гIасруялде щвезегIан букIана. Гьебги бикьула кIиго бутIаялде: тIоцебесеб 7-9 гIасраби, ва кIиабилеб 10 -16 абилел гIасраби. ТIоцебесеб 100-150 соналда жаниб кIигIан гIарабазда гIакъуба бихьаниги Дагъистаналъул щуйил бутIаялда гурони ислам щулалъун букIинчIо, (Дербент, Табасаран). Нахъаде цIияб дин дагь-дагь ккун щулалъулеб букIана ва 16 абилеб гIасруялде тIолго Дагъистаналда пачалихъияб, ай киназулго дин лъугьана Ислам. ТIадехун нилъеца кIийиде бикьиялъе гIилла буго, тIоцебесеб бутIаялда гIарабаз дин рагъаздалъун тIибитIизабулеб букIана, кIиабилеб бутIа абуни, дагIваталъул тIадецуй цIикIкIинабун камил гьабулеб букIин. Ислам тIибитIиялъе бищун кIудияб квербакъи гьабуна мацIги гьелдаго цадахъ хъвай-хъвагIайги щулалъиялъ. Гьелъие бищун кIудияб кумек щун буго гIарабазул рагъухъабаздасан гуреб гIадатиял гIадамаздасан. ГIарабазул машгьурав тарихчи Ал –Балзурияс (хв.892с.) жиндирго цIар рагIараб «ФутухIул булдан» абураб тIехьалда хъвалеб буго микьабилеб гIасруялъул тIоцебесеб ункъил бутIаялда гIумаядазул цевехъан Маслама бин ГIабдул маликица Бабул -абваб шагьаралде Шамалдаса гочинарунила 24 азарго хъизан, мухьги бихьизабун абун. Цойги тарихчи Ал –КъарнатIияс (хв. 1170 с.) жеги мухIкан гьабун буго гьеб хIужа, ва тIаде жубан буго гьел гочарал хъизанал рукIанила Мосулалдаса, Дамаскалдаса, ХIомсалдаса, Тамдоралдаса, ХIалебалдаса ва цогиги Шамалъулги Джазираялъулги бакIаздаса абун. Гьелдса хадубги халифаталъул бетIерлъун вугев Аль-Мансурица (753-770) анкьазарго махщелчи витIана Дагъистаналде, жидецаги гIезегIан масжидал ва щулалъаби ран дин цIуниялъе квербакъарал.\nБакI бакIазда росаби, хъулби ран ва гьенире ракълилал хъизанал рахъинариялъул магIна буго бакIалъулал гIадамал мукIур гьариялъе кIудияб кумек доздасан, ай ракълилал гIадамаздасан щвей хIисабалде боси. Гьеб битIунги куна. Дол гIадамаз цадахъ бачIана хъвай-хъвагIай мацI, адабият, кинабго исламалда борцараб ва щула гьабураб. ГIараб мацI, гуч ва адабият –гьаб лъабабго къуваталъ кIудияб асар гьабуна дагъистаналъул исламияб гIумруялда. Гьелдаса хадубги анцIила анкьабилеб гIасруялде щвезегIанги батIи-батIиял къокъаби хъизанал рачIнкаан Дагъистаналде. Гьезда гьоркьор рукIана мугIалимзаби, дагIватчагIи, суфиял ва гIадатиял гIарабал. Гьел дагIватчагIи рукIана имам ШафигIил мазгьаб ккурал ва нилъер гьаниб гьезул хIаракаталдалъун шулалъана гьеб.\nШафигIияб мазгьабалъ, тIолго Дагъистаналда тIибитIун бугеб тIарикъаталъ ва Багъдадалъулгун бугеб щулияб бухьеналъ кIудияб бакI ккуна гьанир тIоритIулел тIахьазул маданияталъулъги. ТIарикъаталъул тIахьазул рахъалъ абуни бищун кIудияб бакI кколеб буго имам Гъазалиясул (хв.1111) тIахьаз. Гьесул тIахьал камураб цониги кIудияб ва гьоркьохъеб мадраса букIинчIин абизе бегьила Дагъистаналда. Дол гьоркьохъел гIасрабаз, Дагъистан гIараб халифаталде гьоркьобе унеб, гьелъул бищун северияб гIорхъабазда бугеб бакI букIана. Халифат биххун хадубги дормил ва цогидалги гьоркьолъаби къотIичIо гIарабустаналъулгун. Гьелъ гьанир киналго жамгIиял гIуцIцIабазул ва миллатазул хъвай-хъвагIай гIараб хIарпазул кьучIалда бижана. Хъвай-цIали щулалъиялъе аслияб къагIидаялъ хIажат рукIана тIахьал. Гьел гIарабиялъа цо-цо бачIун гьаниб нусха (копия) бахъун тIиритIизаризе лъугьана. Берцинаб хатI бугев чи жамагIаталъго мухь кьун хъвадаризе толаан. Масала, Усиша росдал хабалалъ цо зонода хъван буго: «Шейх ГIабдуллагь-хIажи катиб. Гьас хъвана 99 Къуръаналъул нусха, ва лъабцIул хIаж борхана» -абун.Бищунго гIемераб къадар хъварал тIахьазул буго Къуранал. Гьеб гIемерал чагIазда малъулеб букIиналъги батила цIикIкIун хъвалеб букIараб. Амма бокьа-бокьарав чи лъугьун хъвазе толароан Къуран. Гьелъие хIажат букIана хасаб даражаялде бахараб лъай, лъаралда рекъараб гIамал, ва махщел. ГIемер кIудияб кIвар кьолеб букIана берцинго къачIаялдеги. Цо-цо бакIазда цо чияс хъван, цогидас накъищ бахъун къачIалаан. ГIемерисел тIахIал абуни авалалдаса ахиралде щвезегIан цо чияс гьабун батула – берцинго хатI хъвалесе накъищ гьабиги захIматаб жо букIинчIо. ТIоцебе Дагъистаналда гIарабиялъа рачIарал тIахьазул нусха бахъун гурого жалго лъикI рахъун гIалимзабаз тIахьал хъвалел рукIинчIо. Гьеб буго жеги ислам щулалъун камилъун , фатваби рахъизе гIарал гIалимзаби рукIинчIолъи. Гьел гIасрабаз гIемераб кумек щвана гIарабияздаса. Масала Гъази-Гъумекив гIумру гьабун вукIана гIалим АхIмадул Ямани. Гьесул хIаракаталдалъун гIезегIан гIелму цебе тIуна Дагъистаналда. Гьес жиндицагоги хъван тIахьал. ГIарабиялъ Персиялда ва цоги бакIазда цIалун пагьму бегIерал дагъистанияз цIакъ къокъаб заманалда дунялго хIайранлъулел бергьенлъаби гьаруна гIелмуялда. Масала Дол соназ халифаталъул тахшагьарлъун бугеб Багъдад шагьаралда букIана бищун кIудияб ШафигIияб гIелму малъулеб мадраса»ан-Низамийя» абун цIар бугеб. Гьенир цIалана гIемерад Дагъистаниял. Дол гIасрабаз гьезул цIаралда тIаде «Дарбанди» абураб нисбат жубан батула рижараб ракьалъул хал гьабун. Гьадинаб хъвай-хъвагIай буго нахъе хутIун: «Абу ГIамр ГIусман ибн аль Мусаддад ибн АхIмад ад-Дербенди, Багъдадалъул факъигьлъун машгьурлъарав. Гьев цо заманаялъ Багъдадалда Абу ИсхIакъ шайихасда цеве фикъгьи цIалулев вукIана, ва хадув вацIцIадав факъигьги вукIана, хадис гIелмуги цIалана. Хвана 500 соналдаса хадув..», ай 1106 соналдаса хадув. Гьевги вуго машгьурав шайих Абу ИсхIакъ аш-Ширази. Гьединго руго живго имам Гъазалиясда (1058-1111) цере «ан-Низамийя» мадрасалда цIаларал дагъистаниял. (Имам Гъазалияс дора дарсал цIалана 109I-1096 соназ).\nХIаким ибн Ибрагьим ал Лакзи ал-Хунлики ад-Дербенди, «ан-Низамийя» лъугIун хадув кIикъогогIан соналъ Бухараялда гIелму малъулев вукIана. Гьенив хун вуго 1144 абилеб соналъ.\nАбу Бакр МухIаммад ибн ГIашир аш-Ширвани ад-Дербенди-вацIцIадав факъигь 11 гIасруялда цIалана «ан-Низамийялда». Абул Валид аль-Хасан ибн Балхи ад-Дербенди, цIалана Багъдадалда, Балхалда, Александриялда, Нишапуралда, Самаркъандалда.(хв.1064с.) Гьев вукIана хадис гIелмуялъул ва иснадалъул бергьарав гIалим.\nЮсуф ибн альХусайн ибн Давуд Абу Якъуб аль Баби ал-Лакзи, (хв.1089-90 соналдего), хIадис гIелму, тарихлъалев шафигIияб фикъгьиялъул баергьарав факъигь, цIалана Багъдадалда Абул Музаффар ас-Саманиясда цеве. ЦIакъ гIемер буго сияхI гIарабияз гьабураб дора цIалун бегьараб лъай щун мащгьурлъарал Дагъистаниязул. Багъдадалъул мадрасаби лъугIарал гIемерисел нахъруссун рачIун хIалтIана Дагъистаналда. Гьезулги мутагIилзаби жеги кIудиял гIелмиял борхалъабазде рахана. Масала бищунго машгьураб тIоцебе Дагъистаналда букIанин абулеб: «РайхIан аль хIакъаикъ ва бустан ад-дакъаикъ»- абураб тIехь хъварав МухIаммад ибн Мусса ад-Дербендияс тIоцебе хIадис гIелму цIалун буго Дербенталда Абул Къасим Варакъада цеве, жив гIемер соназ Багъдадала цIаларав, шафигIияб фикъгьи – Абул ХIасанул Басриясухъ Дербенталда, ва Абул Къасим аль-ИсмагIилил мутагIил Абу МухIаммад ал-Лакзиясухъ Курахалда.\nГьединал бергьарал гIалимзабаз щула гьабуна Дагъистаналда исламияб кьучI. Гьезул щивас нахъе тана анцI-анцI гIалим, жидеца бергьун гIемераб хIалтIи Дагъистаналда ислам щулалъиялъе гьабурал.\nКиналго гIалимзабазе хасиятаб буго цIалараб тIехь жиндиего букIине тIалаб гьабулеб. Гьедин щивав цIаларав чияс гъин бихьун, бичун босун Дагъистаналъе нахъе тана бергьун кIудияб гIелмияб библиотека. Дол соназ кIудияб кIвар кьолаан жиндицаго хъвараб тIехь вакъпуде мажгиталъе яги мадрасаялъе бихьизабиялде. Гьедин кьун киналгIаги мажгитазул бакIарана гIураб къадар тIахьазул бугеб библиотека. БакIалдаса бакIалде хьвадун гIелму цIалулел мутагIилзабазда лъалаан кинаб мажгиталда пуланаб тIехь бугеб ва кигIан заманалъ гьеб цIалулебали. Додинал къанагIатал тIахьал ругел мадрас-мажгитазда долъул дарс лъолев гIалимги камулароан. Гьеб буго жакъа нилъеца пуланаб росулъ пуланав чиясда цеве цIаланин абиялъул магIнаги. КIвар кьезе ккараб жо буго кигIан гьитIинабги мутагIилзаби цIалулеб росдаца тIаде босун тIубаалан гьел. Гьезул напакъаялъ тIуран рукIана дол. Гьеб буго гIелму тIолго жамгIияталъул тIалабалда гъоркь тIобитIи. Гьелъин мутагIил абураб цIар борхатаб, къадруяб букIараб. Бокьараб росдаца тIувалаан киса вачIаниги цIалулев чи. Нилъер гIалим дозул гIалим абураб жо букIунароан.\nЦо-цо рес бугел, лебалал мутагIилзабаз кинаб бугониги тIехь цIалулаго дандего хъвалеб букIана. Гьелъ кумек гьабулаан гъалатI ккечIого нухса бахъиялъе ва цIалараб жо ракIалда чIеялъе.\n11-13 абилел гIарабаз гIарабазул пачалихъалда ва Ислам тIибитIарал бакIазда гьоркьоб жеги щулиял бухьенал рукIиналъ исламияб адабият ва маданият тIибитIиялъе кIудияб кумек ккана.\nДагъистаналде гIараб тIехь бачIиналъул чанги нух буго: жалго гIарабиялъ хъварал, Сирия, Иран, Египет, Турция ва Йемен гIадал исламиял хIкуматазда хъварал, ва Гьоркьохъеб Азиялда яги Закавказьялда хъварал. Щибаб тIехьалъул жинди-жиндир нух буго нилъер мугIрузде бачIиналъул.\nТIоцере къватIиса хъван рачIарал тIахьазе хасиятаб буго тIехь хъварасул ва гьеб тIаса хъвараб тIохьода данде ккун гъалатI гьечIолъиялъул хъва-хъвагIай букIин. Гьелъие хасал гIиллабиги рукIун ратила. Жидеда гIелмуялъул кIвар бичIчIарал гIалимзаби гъалатI ккечIого букIине, ва данде кквезе цоги тIехь гьечIеб бакIалде босулеб букIиналъ мухIканлъи тIалаб гьаби кIиябго. Хадусел тIахьазда гьединал хъвай-хъвагIаял ратуларо.\nТIоцебесеб иргаялда Дагъистаналда тIобитIана Къуран. Бищун цIикIкIараб кIвар кьун хъвалеб букIана гьеб ТIадегIанаб Калам. Цо-цо бакIазда берцинго къачIан меседил накъищал гьаруралги рукIана гьел. Масала Зирехгераналда (Кубачи) хъван ругоан Къуранал щибаб аятазда гьоркьоб меседил тIанкIги лъун. Цо гьединаб Къуран хIадурулеб букIун буго бащдаб лъагIалидаса лъагIалиде щвезегIан, жеги цIикIкIунги заманалда.\nГIемерал руго нахIвиялъул (грамматика), лугъаталъул тIахьал: « Аль-Кафия»- Ибн аль Хаджиб (хв. I248 с.), «Аш-Шафия», «Мукъадиматул адаб», «Аль –Муфассал»- Ибн ГIумар аз-Замахшари, «Мугъриб фил лугъат»- гIараб мацIалъул толковый словарь -Абул ФатахI Насир аль-Мурарризи (II43-I2I3), гьесулго тIехь «МисбахI», Назмуялдалъун лугъаталъул низамалъул хъварав Ибну Маликил «Альфиия», ГIабдуррахIман Джамиясул граматикаялъул ва гIемерал цогидазулги тIахьал.\nШафигIияб мазгьаб тIибитIун букIиналъ бищунго кIвар бугеб тIехьлъун лъугьана « Аль – анвар ли агIмал аль –абрар» - Жамалуддин Юсуф ал Ардабилияс (хв. 1396с.) хъвараб. БатIи-батIиял гIалимзабаз хъван бугоан гоьеб тIехь ва чанги нусха бахъун буго.\nКIвар бугеб бакI дагъистаналъул тIахьазда гьоркьоб кколеб буго имам Ан-Нававиясул (хв.1278с.), Ибну ХIажар ГIаскъаланиясул (хв. 1449с.), Ибну ХIажар Гьайтамиясул (хв. 1567с.), Джалаладдин МухIаммад аль МахIаллиясул (хв.1459с.), Такъиюддин ГIали Ас-Субкиясул (хв.1370), Джалаладдин Ас-СуютIиясул ва гIемерал бергьарал гIалимзабазул тIахьаз.\nГIемер рукIана Къураналъул Тафсиралги, хIадисали хъварал тIахьал. Гьездеги кIудияб кIвар буссинабун букIана гIалимзабаз. Гьелги рукIана батIи-батIиял гIалимзабаз хъварал Масала:АтI- ТIабариясул (хв.923с.) «Тафсирул Къуран», Ал Байдавиясул(хв.1286с.) «Анвар ат-танзил» ва «Тафсир Ал –Джалалайни» - Гьеб буго байбихьудаса «Исраъ» сураталде щвезегIан Джалаладдин ас-СуютIис, ва хутIараб гьесул мугIалим – Джалаладдин ал-МахIаллияс гьабураб. КIиявго Джалаладдин гIахьаллъиялъ гьелда «Джалалайни» абун цIар тана. Джалаладдин ал-МахIаллияс хъвана имам Нававиясул «Мингьажул тIалибин» абураб тIехьалъе баян, жинда цIарги «ШархI аль-Мингьадж» тараб. Гьеб кIиябго хIалтIи тIолго исламияб дунялалдаго мащгьураб ва жидеде накъллу гьабулеллъун рукIана. Гьелда тIадеги ибну ХIажар Гьайтамияс хъвараб «ТухIфат ал- МухIтаж шархI ал –Мингьаж» абураб тIехьги цIакъ хехго тIибитIун ана Дагъистаналда. Гьеб буго ункъо томалде данде гьабураб хIалтIи. Цо гьеб тIехьалъул ункъабго том ГIобода росдал мадрасалъе вакъфу гьабун бугоан Къудукьа Мусалас, живго гIолохъанав мехалъ дова цIалулев вукIиналъул ракIалде щвеялъ, жамагIаталъе баркалаги загьир гьабун.\nШаригIаталда цадахъго Дагъистаналда тIибитIун бачIана тIарикъат. Имам Гъазалиясул «ИхIяул гIулуму ддин» абураб бергьараб кIудияб тIехьалъ, ай тIахьаз (4 том) исламияб дин щула гьабиялъе гьабуна гьедигIанго бергьун кIудияб хIалтIи. Имам Гъазалиясул киналго тIахьал цIалулаан Дагъистаналда.\nДагьабго рикIкIен гьабун тIубалеб сияхI гьечIо Дагъистаналда ругел тIахьазул. Абизе кола кинаб тIехь исламияб диналда кинав гIалимас хъван батани (хасго шафигIияб мазгьабалда), гьеб гьаниса камун букIинчIин абун. Гьелъин нилъер гIалимзабазукл лъай фатваби кьезе кIолеб борхалъиялде бахараб, гьелъин нилъер гIалимзаби тIолго дуниял жиде мукIурал факъигьалги рахъарал.\nТIахьал хъвай цIакъ гъийин бихьулеб, кIвар гьабизе кколеб хIалтIи букIана. Амма, гьелдаго цадахъ цо чиясда гIелму малъиялъухъ, цо тIехь нахъе теялъухъ бугеб кири –даража лъалез дунял рехун тун гьеб тIаса бищана. Аллагь разилъайги гьел киназдасаго. КигIан гIемер дол тIахьал хвезаризе лъугьун тIагIинаризе яхI бахъулел мунапикъал рукIаниги жакъаги нахъе цIунун хIутIун буго дол катибазул хIалтIи. КигIан гьитIинаб росдалги мажгиталъуса камун букIинчIо Къуран, ва цогиги фикъгьи, нахIвиялъул тIахьал.\nЦоги исламиял пачалихъазда кIуди-кIудиял шагьаразда гурони букIунароан тIахьал хъвалел бакIал. Дагъистаналда киналго гIадин жамгIиял гIуцIцIалабазул кIудияблъун бугеб росулъ тIахьазул нухса бахъулеб букIана. Гьел цIакъ гIемер рукIана: Гъумукъ, ГIахъуша, Зирехгеран, Кудали, ГIобода, Ихрек, Ахти, Сугъралъ, Башли, ГIурада, Усиша, Хунзахъ, Эндери, ва гIемерал цогиги. Дунялалда тIад цоги бакI батиларо гIарабиял гурел миллатаз гIараб мацI гьадин кIвар кьун , тIад чIчIун лъазабураб. Гьаб букIине кола дир пикруялда авалалдасаго баракатта бачIин букIиналъ бугеб цебетIей ва диналде бижараб рокьи.\nТIахьал хъваялъул рахъалъ бергьун кIудияб хIалтIи гьабун бугоан Къудукьа Мусалас. Гье хъван батан кинабниги лъабнусго батIияб тIехь. ТIокIабги гIелмуялъул щиб тIехьха хъвазе хутIун букIун батилеб. Гьеб лъабнусабго тIехь Мусалас цохIого цо хъван тун батилищха жинцаго цIаличIого ва цогидазда малъичIого.\nДагъистаналъул гIалимзабаз нухса бахъун тIибитIизабиялда къокълъизе биччачIо дагIваталъул иш. Гьез жидецагоги хъвана тIахьал. ГIемерал батIи-батIиял мацIал камилго лъаялъ гьезие рес щвана, кIиго-лъабго, хIатта анкьго мацIалъул къамусал (словарал) гIуцIцIизегицин.\nКиналниги гIелмабазул рахъалъ босани гьанир рукIана: фикъгьиялъул, гIакъидаялъул, Къураналъул, тафсиралъул, тажвидалъул, хIадис, мантIикъ, фалсафил, адабият, шигIру, хIисаб, нужум, лугъат, сулук, тарих, тIибб (медицина), балагъат (риторика) гIелмабазул киналниги гъварилъабазде раккунги гьел цIализе рес кьолел тIахьал.\nБищунго кIвар кьезе ккараб суал букIана тIахьал цIуни. ГIемерисел гьел нахъе лъолаан хIеккен бачIунареб хьалалъ кьагъабазда яги санкIазухъ. Дол саназда цIуниялъул суал живго гIалимасе кIвар бугеб букIинчIо, щай абуни жгьес анкьида, моцIида жаниб цо нухвалъниги тIаде ваккун, цIалун гьеб багъа-башарулаан. ХIинкъи букIана нахъе лъун тарал тIахьазе. Гьелда дандеги букIана цохIо дару – чияхъе цIализе кьей. ХIажат гьечIого, цIализе кьезе барахщун цIунарал тIахьал хIутI-хIапароялъ кваначIого хутIулароан. Чанги гьединан тIагIунги батиларищха къиматаб тIехь.\nГьединаб хIаладла тIаде щвана 18 абилеб гIасру. Гьеб Дагъистаналъул тарихалда бищун бахIарчияб, цере арал, нахъа рачIунел гIасрабазе мисаллъун бугеб гIасру буго. Имам Шамилил гъазаваталъул соназ Дагъистаналъе гIелмуялъе мукъсанлъи щиб гурин ккараб, тIадеги гIалимзаби цIикIкIана. ТаравихчагIаз чIезабулеб буго, доб гъазават байбихьилелде букIаралдасаги гьелъул ахиралде имаматалда мадрасабиги, гIелму цIалулелги, хIатта гIалимзабиги цIикIкIун рукIанилан. Имамас цIакъ кIудияб кIвар кьолаан гIелмуялде. ГIелму цебетIезе букIиналъе киналниги шартIалги чIезаризе хIаракат бахъулаан гьес. Кинабго шаригIаталда борцун гьабулев имамас киса-кибего цадахъ гIелмиял тIахьал чIезарулаан. Гьесул библиотекаялда 900 ялдасаги цIикIкIун тIехь букIана. Калугаялде унелъулги Шамилица тIахьал гъоркь течIо. Гьеб буго нилъее мисал тIахьазул бугеб къадруялъул, гьелъул гьабизе кколеб къиматалъул. Дагь-дагь ккун тIолго дунялалдаго гIадин Дагъистаналдаги гIумру цебе тIолеб букIана, ва 1903 абилеб соналъ Темир-хан Шураб рагьараб басмаханаялда тIоцебесеб тIехь къватIибе биччана.\nТIоцебесеб гIараб мацIалда Дагъистанияс хъвараб тIехь кколеб буго «РайхIан ал хIакъаикъ ва Бустан ад Дакъаикъ» абураб жибги тарикъаталъул бицунеб ва гьелъул энциклопедиялъун рикIкIунеб. Гьеб буго 11 абилеб гIасруялъул ахиралда 12 абилелъул авалалда Дербенталдаса Абу-бакр МухIаммад бин Мусаца хъвараб. Гьесул тIохьода хъвавухъе тIубараб цIар буго Абу Бакр МухIаммад бин Муса бин ал Фарадж ад Дербенди аш –ШафигIи ас-Суфи. Гьаб цIаралъул хIисаб гьабуни бичIчIизе буго кигIанги кIвар бугеб букIараб шафигIияб мазгьаб ккурав суфияв вукIин бихьизаби. Гьединал цIарал цоги цоги гIалимзабазулги руго. Гьелъие гIиллаги буго долсаназда Дагъистаналде кутакаб тIадецуй бачIинеб букIана шигIиязул. Гьелъие дандечIчIейлъун букIине хъвалан додин.\nГьелдаса хадуб гIараб мацIалда хъварал тIахьал руго «Тарих Дагъистан» (1465 сон) Хиналугалдаса МахIмудил, «Танбигь фи шархI ал МасабихI», ГIободаса ШагIбан-къадица хъвараб Багъавиясул хIадисазе баян ункъо жилд жиндир бугеб; «ХIашия Къудукъи гIалал Чапардари», «ИстигIара», «ИгIраб ал Умнузадж» Къудукьа Мусалас хъварал мацI малъиялъе тIахьал; «ХIашия Давуд» Усишаса Давудил; ГIаймакиса Абубакарил: «Ажвибатул машгьура», «АгIламу ат-тилмиз би ахIками набиз», «МажмугIу ал-убаш», «Къазаал хIаваиж» -магIарул мацIалда, «Базлу ал-фатва фима гIаммат бигьи балва», «Фазаилул ХIабиб» ва гьелъул шархI «васаилу ал- лабиб», «ХаватIиру ал-лавамигI гIала къасаиди ал-джавамигI», МохIоса Дамаданил нужум, ва хIисаб гIелмуялъул тIахьал, Къарахъа МухIаммад ТIагьирил «Барикъату суюф..» Шамилил гъазаватазул бицунеб, «ШархIул мафруз», «ШархI тафсир ал макъсуд», «Шархул Кафийя» шаргIиял хIукмаби; Аргъваниса Къурабанил «Хашия гIалал Джами» ГIурадаса МуртазагIалил «Макъис ал масагIил», «РафгI ан-никаб», «Хашият ат-Тафсир»; ХIасан ал Къадариясул «Диван ал Мамнун», «Джираб ал-Мамнун», Доргъелиса Назирил, гIалимзабазул рехсараб тIехь, ЧIохъа МухIаммад ГIалил «Фатави ЧIохъи»; Гъази-Гъумекиса ГIабдурахIманил ва жеги нус-нус батIияб цIар буго гьел тIахьазул.ГIалимзабаз кIудияб къимат кьола ХIоцоса Нажмудинил гIараб мацIалда хъварал шигIриял асаразе. ХIатта Дамаскалъул профессорас хъван буго гьел назмаби цIалулаго жив чанги нухалъ къамусалде ваккизе кканилан ричIчIуларел рагIаби гьоркьор ратун. ГIалимзабаз гIемерисел тIахьал хъвалел рукIана цоги тIахьазе баян кьун, гьезда тIад хIалтIун, бакI ва заман хал гьабун цIализе бигьалъиялъе гIуцIцIулел.\nБищунго гIемерал тIахьал гIараб мацIалда нилъеда тIарикъаталъул устIарзабаз хъван ратулел руго. Гьезие тIоцебесеб гали тIамун гIараб мацIалда тIарикъаталъуль адабазул рехсон тIехь хъвана Джамалудин Гъази-Гъумукъияс, гьеб буго жакъаги гъираялда цIалулеб «Адабул Марзийя», Сайфуллагь къадияс хъван руго «Канзул магIариф», «Мавафикъу Ссадати», «Мактубатал», ШугIайб Багинияс хъвана «ТIабакъатул Багинуб..», ХIасан афандиясул цIакъго гIемер руго гIараб мацIалда хъварал тIахьал. Масала: «Буруджул мушаядат..», «Талхисул МагIариф…», «Файзу ррахIман» «Мактубатал» ва гь. ц. Гьесулго маъзун МухIаммад ЯгIсубиясул буго ункъо тIехь гIараб мацIалда хъварал: «Кунузул аман мин фитани заман», « Ажвибатуль ГIасалия ли турагьатиль ГьаракIания», « Аль ажвибатуль багьиягь фи исбати шафагIати хайриль барийя», «Фараидуль вагьбийя фи радди шубугьатиль вагьабийя».\nТIадехун рехсарал тIахьазул гIемерисел жакъа магIарул яги гIурус мацIалде руссинарун цIалдолезе пайда щолеллъун руго. ЯгIсубиясул тIахьал абуни жеги гIараб мацIалданицин кьабгIун тIиритIизарун гьечIо. Жиндир хIакъалъулъ ХIасан-афандияс «ЦIияб гIоштIоца лъикI къотIулин» абун муридзаби тIуразе амру гьабурав ГIасаса ЯгIсубиясул хIакъалъулъги нилъеда цIакъ къанагIатаб гурони хабар лъаларо. ЦохIого цо кIикъого сон байгун ижазаги гьабун амруги бачIун устIарлъиялъе нух рагьи гьечIищ гьунаралъул тIокIлъи. Гьал тIахьалги руго гьес доб мехалъго вагьабиязул махI бахъиндал хъварал камилал кьучIал хIалтIаби. Жакъа гьезулъ кIудияб хIажалъи буго нилъее.\nЩиб тIехь хъваниги щивав шайихасул буго гIалимзабаздаса цо тIокIлъи. Гьезулъ бессун батула Аллагьасде рокьи, адаб, ва хIилму. Гьеб лъабалъулго кьучIалда хъварал руго киналго тIахьал. Гьезулъ тIарикъат бессун буго исламиял къануназда гъорлъ. Кинаб парз тIубалеб бугониги щиб суннат гьабулеб бугониги, устIарзабаз малъулеб буго гьеб камил гьабиялде нух. Гьабулебщинаб хIалтIи гIицIго Аллагьасе гIоло гьаби, рихьдае жо гьабиялдаса, пахрулъи рекIелъе лъугьиналдаса, гIадан къабихI вихьиялдаса цIуниялде рачуна гьел киназго. Гьеб гурищ нилъее жакъа бищунго камун бугеб жо. Как букIа, кIал букIа, хIеж букIа кинабго хIалтIуде сверулеб букIун, гьелде гьеб биччангутIизе ахIулел руго устIарзабазул тIахьаз. Гьеб Аллагьасе* гьабулеб гIибадат бугин, гьелъулъ рацIцIалъиги цIунизе кколин буго балеб ахIи. Жалго цере гьечIониги нилъеда аскIор рукIун гьез щибаб нухалъ вагIза гьабулеб буго.\nМацIги гьелдаго цадахъ динги цебетIеялъе нугIлъи гьабула 20 гIасруялъул авалалда Дагъистаналда гIараб мацIалда «Жаридату Дагъистан» абураб газета къватIибе бачIиналъ. Гьеб газета лъугьана гIалимзабазул бахIсалги фатвабиги къватIире кьолеб годекIанлъун. Кинвго гIадин гIалим дол саназ цеве вахъун вугоан гьенив шагралъул ва цогиги суалазда тIасан пикру загьир гьабизе. АнцIгогIан соналъ МухIамад –Мирза Мавраевасул кумекалдалъун къватIибе араб газеталъул мацI цебе тIеялъе гуребги Дагъистаналъул гIалимзаби цоцазда лъазе рагIиялъе, гьелдалъун гьуинлъиялъеги бергьун кIудияб кумек ккана. Мавраевасул басмаханаялъулги букIана гьедигIанго кIудияб асар. Гьениб хIадурун къватIибе биччан бугоан нусиялда хадуб жеги букIинчIеб тIехь. Дандего кьабулаан цоги-батIи –батIиял тIахьалги. МухIаммад-Мирзаца басмаханаялда сверухъ гIезабуна унго-унгояб гIелмияб центр, гьелъул хIасилги букIана.\nМацIалъул рахъалъ бачани, нилъеда гьеб кин гъваридго умумузда лъалеб букIарабали данде кквезе кIола гьалгощинал соназ гIурус мацI малъулеб бугониги гьеб мацIалъ тIахьал хъван бажарулеб гьечIолъиялъухъ балагьун. КигIан кIудияб асар гьабулеб бугониги гьеб мацIалда шигIриял асарал щиб гурин цоги тIахьал хъвазе захIмалъулеб буго. ГIараб мацI гьедин тIибитIиячлъе цоги гIилла буго, гьелда цадахъ дин букIин, гьелъ гьуинлъана халкъалъе гьеб мацI. Гьал ахирал саназдаги цIилъулеб буго мацI малъи, лъазаби, иншааллагь рахъ\_ина цIия-цIиял тIахьал хъвалелги гIалимзаби.\nГьале гьадинаб азарил соналъ халатбахъараб тарих буго Дагъистаналда гIараб тIехьалъул. Нилъеца гIемераб жо билизе тана. Чанги бергьарал, умумуца бугебщинаб боцIи кьунги данде гьарурал тIахьал къимат гьабичIого тана. Чанги тIехь бухIана, кьурса гIодоре рана, ккалаца квине тун хвезе риччана. Гьаб нилъехъ жакъа бугеб гIелмуги, гьаниб бугеб Исламги, гьал гIалимзабиги, шайихзабиги гьел тIахьазулги, гьезул адаб цIунаразулги кумекалдалъун цIунун ругел руго. Цонги тIехь батуларо нилъеда Дагъистаналда гьечIеб. Кирениги инчIони гIунги тIокIаб гIелму малъизе гIалимзабиги руго Аллагьас* нилъее кьун. Аллагьас кумек гьабеги гьеб киналъулго баракат цIунараллъун лъугьун рекъелги маслихIатги букIиналъе. Амин.


Дагъистаналда билълъанхъизабизе байбихьараб цIияб политикиялъул хаслъи кинаб бугеб? Гьелъул тIоцересел хIасилазе къимат кинан кьелеб? Суфияздаги салафияздаги гьоркьоб рекъел хъван хадуб Дагъистаналда салафияздехун букIараб лъикIаб бербалагьи хисизабиялъ кинаб хIасил кьураб? Диниял гIуцIабазда гьоркьоб хадубккун рагIи дандеккей букIине рес бугищ? Ярагъги гIодоб лъун изну гьечIого яргъид гIуцIарал гIадамал ракълиде ахIулеб комиссиялъул къисмат кинабдай ккелеб?\nГIага-шагарго гьединал рукIана Дагъистаналда хурхун 16 июлалда Москваялда рорхарал суалал. ГьанжегIагар республикаялдаса тIадруссун рачIун ругоан гьеб гара-чIвариялда гIахьаллъарал цо-цоял. Масала, данделъиялда гIахьаллъана инсанасул ихтиярал цIунулел Олег Орловги, Екатерина Сокирянскаяги, «Новая газеталъул» журналист Ирина Гордиенкоги, ХIайдарил цIаралда бугеб Экономикияб Институталъул гIелмияв хIалтIухъан Константин Казенинги, гьединго Москваялда чIарав Дагъистаналдаса гIолохъанав гIалимчи Руслан Къурбановги.\nГьеб данделъиялда бицухъе, гьединго «Кавказский узел» агентлъиялъ гьабураб цIех-рехалда рекъон, Шималияб Кавказалда жаниб босани, бищун гIемер рагъулал тунка-гIусиял июнь моцIалъ Дагъистаналда ккун руго. Низам цIунулезулгун ккарал кьвагьа-гIанхъияздаги, хасал операцияздаги, цогидал хIужабазулъги чIван хун вуго 26 чи, лъукъун вуго 17 чи. Хадусеб бакIалда буго Чачан, лъабабилеб бакIалда – Кабардаялъулгун Балкария.\nДагъистаналда аслияб тунка-гIуси буго диниял дандеккунгутIабазда хурхараб. Гьединлъидал суфиялги салафиялги чара гьечIого ракълилал къотIи-къаязде руссине кколин абураб пикру загьир гьабуна Москваялда букIараб данделъиялда. Гьениб бицана дагьалъ цее туснахъ гьаюрай Буйнакскиялдаса инсанасул ихтиярал цIунулей Зарема Багьавудиновалъулги. Низам цIунулез абулеб буго гьелъ кумек гьабулин изну гьечIого яргъид гIуцIарал гIадамазе. Зарема Багьавудинова ккола салафияй, гьелъ цIунулаан салафиязул ихтияралги. Туснахъ гьайизе чанго къо хутIидал ЭР-гун букIараб гара-чIвариялда Зарема Багьавудиновалъ бицун букIана суфияздасаги цIакъ дандеккунгутIаби жиндир низам цIунулезулгун ругилан.\nЗарема Багьавудинова: «Дие лъикIаб букIинаанин юцIцIухIун чIани, яги гьелдасаги лъикI букIинаанин дица тIубан Дагъистанго толебаниян абуна дида низам цIунулез. Улка тун къватIие ине ккани, паспорт гьечIин абуна дица. Жидеца дуе гьеб кIиго къоялда жаниб кьелин абуна доз - гьебгиха цееккун туснахъалда йикIарай дие. 2005 соналда Буйнакскиялда амирлъун вукIана дир рос. Цинги диде кинаб букIаниги гIайиб гIунтIизабизе къваригIун букIун батилаха, Бесланалда гIадин школа кьвагьизабизе рагIулин дицаян, ячун жаний лъун йикIана дун гьеб соналъул хаслихъе. Буйнакскиялъул 10 школалъул директорасда хадусеб хъулухъ букIана дир. Дир росин абуни чIвана ноябралда. Амма гьев рохьов яги цогидаб бакIалда вахчун чIун вукIинчIо, нижеда цадахъ вукIана гIумру гьабун. Амнистияги лъазабун, тIаса лъугьун тун вукIана».\nАмма цIадуцаги хвалчацаги гIадлу гьабуларин Дагъистаналда, тIадеги гьеб хIалуцинабун гурониян абуна 16 июлалда Москваялда тIобитIараб данделъиялда. Изну гьечIого яргъид гIуцIарал гIадамал ракълиде ахIулеб комиссияги хIажат бугин рикIкIана гьез. Рамазан ГIабдулатIипов республикаялде вачIаралдаса гьелъул хIалтIи чIезе тун букIана, щайин абуни, ракълиде гIадамал телекамерабиги тIаде речIчIизарун ахIуларин къватIире, гьелъ дагьалги нахъе цулин, гьез рахчаризе байбихьулин абун букIана ГIабдулатIиповас. Гьединго комиссия хIалтIулебгIан заманалда рохьоса къватIире рачIарал гIадамал дагь ругин, гьанже балъгого жидеца рачаралдасаянги абула республикаялъул тIалъиялъул вакилзабаз.\nГьединго ГIабдулатIиповасул политикаялъ хIасил кьолеб букIиналъеги мукIурлъана гьеб данделъиялъул гIахьалчагIи. Щайин абуни къойилго гIадин рачун жанир лъолел ругила 15 – 20 соналъ жидеда квер хъвазе кIолел рукIинчIел, ришватчилъиялъулъги такъсирчилъиялъулъги гъанкъарал хIакимзаби.


ГIиракъалда чIван вуго генерал\nГIиракъалъул парламенталъ 12 августалде бахъана гьаб анкьалда тIобитIизе ракIалда букIараб жиндирго кIиабилеб данделъи. Гьелъул хIакъалъулъ лъазабулеб буго ГIиракъалъул пачалихъияб телевидениеялъ.\n1 июлалда тIобитIараб тIоцебесеб данделъиялда кворум букIинчIолъиялда хурхун ГIиракъалъул парламенталда бажаричIо спикер вищизе. Данделъи лъугIинабун буго заман щвелелдего, суннитазул ва курдазул депутатал хIухьбахъиялъул заманалдаса нахъ руссунгутIиялъе гIоло.\nПарламентариязда гьоркьоб рагIирекъонгутIи загьирлъулеб буго «ГIиракъалъул ва Левантеялъул исламияб пачалихъ» абураб радикалиял суннитазул экстремистияб гIуцIиялъул билъанхъазабулеб рагъалъул фоналда. Экстремистаз жидерго контроалалде гъоркье босун буго улкаялъул шималиябги магърибалъулги рахъазда кIуди-кIудиял территорияби.\nИтни къоялда Ибрагьим бин ГIали абураб шагьаралда чIван вуго ГIиракъалъул генерал Найм ГIабдула Судан. Гьес нухмалъулеб букIун буго Багъдад цIунулеб рагъулаб бутIаялъул. Улкаялъул премьер-министр Нури аль-Маликил вакил Кассем Аттаца лъазабухъе, генерал хун вуго экстремистаз кьаби щвезабулеб мехалда.


Брюссель. ЧIегIер баялъул тадбир. 2016 соналъул 23-билеб март.\nБрюсселалда аскIоб бугеб Андерлехт абулеб гьитIинаб шагьаралда полициялъ рейд тIобитIулаго, ккуна 22 марталда Бельгиялъул тахшагьаралда кьвагьдари гьабиялда шаклъи бугев Нажим Лаашруаи. Гьелда цебе лъазабун букIана, Брюсселалъул аэропорталде тIаде кIанцIанин жалго жидецаго чIвазе хIукму гьабурал вацал Халид ва Брагьим Бакрауви.\nГьел кколаан Парижалда гъоркьисала ноябрь моцIалда рукIарал терактаз аслияв гIуцIарухъанлъун рикIкIунев, 18 марталда Бельгиялда ккурав СалахI ГIабдельсаламгун щулиял бухьенал рукIарал гIадамал. Вала-гъалагьулев вугин лъабабилев террорист, ян лъазабуна полициялъ.\nГьесул сипат-сурат видео хал кквей гьабулел камеразул хъвай-хъвагIаялда бихьулеб бугин «Завентем» абулеб Брюсселалъул аэропорталда кьвагьи бахъизегIан.\nЛъабабилеб кьвагьи бахъана Евроцолъиялъул идарабазул минабазда аскIоб бугеб "Маальбек" абулеб метроялъул станциялда. ГIаммаб къадаралда талат къоялъ Брюсселалда гьабураб зулмуялъул хIасилалда 34 чи чIван, 250 гIанасев чи лъукъун вуго.\nТерактазул жавабчилъи тIад босун буго Евроцолъиялда, Америкалъул Цолъарал Штатазда, Россиялда ва цогидал улкабазда гьукъараб ва террористикияблъун рикIкIараб «Исламияб пачалихъ» абулеб гIуцIиялъ.\n23 марталдаса байбихьун Бельгиялда лъазабун буго чIегIер баялъул лъабго къо. АрбагI къоялъул къад Бельгиялъул къирал Филиппица ва премьер-министр Шарль Мишелица сихI къотIиялъул дакъикъа лъазабуна. Гьединго лъазабун буго жамгIияб хIинкъи гьечIолъиялъул бищун борхатаб даража. Брюсселалда патруллъи гьабулеб буго аскарияз.\nБрюссель. СихI къотIиялъул дакъикъа. 2016 соналъул 23 март.\nТалат къоялъул сардилъ нус-нус чи вакIкIарун вукIана Брюсселалъул тарихияб бакьулъ. Гьениб гьез чIваразул хIурмат гьабулаан.\nБрюсселалда терактал гьарун хадусала тIолго Европаялъул улкабаздаги ахIуд рахъинарун руго полициялъулал.\nФранциялъул премьер-министр Мануэль Вальсица ахIи бана Евроцолъиялъул гIурхъаби жеги кьварараб къагIидаялъ цIуниялда. Талат къоялдаса байбихьун Европаялъул киналго аэропортазда щулалъизарун руго хIинкъи гьечIолъиялъул шартIал.\nРоссиялъул президент Владимир Путиница зигара бана Бельгиялъул халкъалда, цого мехалъ Россиялъул официалиял хъулухъчагIаз кватIичого Европаялъул тIадтарал какизе байбихьана, гIайиб жибго Европаялда буго, ян абулаго.\nАслияб гIиллалъун гьезда бихьула кIицIул стандартал. исламияб терроризмилан абулеб хIакъикъаталде данде Москвагун цадахъ рекъон Европаялъги къеркьей гьабурабани, гьадинал вахIщиял хIужаби дагьлъилаанин.\nАмма гьадинаб къеркьеялъул бакIалда Россиялъул пуланаб хIинкъиялде данде чIун руго Евроцолъиялъул улкаби, ян абулел пикраби тIиритIизарулел руго Россиялъул хъулухъчагIазги гIалимзабазги жидерго социялиял ва официалиял сайтазда.\nМасала Россиялъул пачалихъияб Думаялда бугеб халкъаздагьоркьосел ишазул комитеталъул бетIер Алексей Пушковас жиндирго Твиттералда гьадин хъвалеб буго: «НАТО-ялъул Генералияв секретарь Йенс Столтенбергица Россиялъул пуланаб хIинкъиялъукьа Латвия борчIизаби мурадалда гьенир аскариял ритIулеб мехалда жибго Брюсселалда кьвагьдари рагIулеб буго».\nХас гьабун Алексей Пушковас Твиттералда зигара балеб буго чIваразул гIагаразде ва тIаде жубалеб буго гьадин: «Заман щун буго бичIчIизе кисан унго-унгояб хIинкъи щолебали. Европаялда тIадаб буго жиндирго къуватал Россиягун цолъизаризе».\nДагьалъниги ццидалаб баян гьабуна Россиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъул пресс-секретарь Мария Захаровалъ «Комсомольская правда» газетаялъе интервью кьолаго:\n«Бегьуларо бакI-бакIалда ругел террористазе квербакъи гьабулаго, божизе, гьел дораса нужехъеги рачIине гьечIолъиялда. Бегьуларо цо террористал лъикIал ругин, цогидал квешал ругин абулеб пикру гьабизе. Бегьуларо ГIагараб Машрикъалда ва Шималияб Кавказалда ругел террортстазе квербакъи гьабун, гьезда хьул лъезе»,- ян абулеб буго Мария Захаровалъ.\nРоссиялъул президент Владимир Путиница цо гуреб нухалъ Цолъарал Штатазде ва Магърибалъул цогидал улкабазде гIунтIизабуна Шималияб Кавказалда яргъид гIуцIаразе кумек гьабиялъул гIайиб. Амма Вашингтоналъ ва Евроцолъиялъ гьеб нахъ чIвалеб буго.


«ГIиси-бикъинаб жойилан тун\nбатила инсуцаги гьеб унти»\nМухIамадил яс Эмилияца гьадин ракIалде щвезабулеб буго эмен ками:\n- Эмен БежтIаса эхеве МахIачхъалаялде вачIана унтаравги вачун. Амма живгоги цIа-кан бахун вукIана гьев. Гьединлъидал хал-шал гьабизе вачиндал, гьуърузда кIиябго рахъалдаса пневмония батана. Амма больницаялде вачине ккараб жо гьечIин, рокъовго сах гьавуниги бегьулин абуна тохтурзабаз. КигIан «Медицинаялъул хехаб кумек» ахIаниги, жал цIакъго захIматго унтаразухъе гурони унарилан, гьелги рачIинчIо. Гьединлъидал кIвараб- лъараб гьабун, дицаго сах гьавизе байбихьана гьев. Медсестра ккола дунгоги. Тохтуралъ хъвараб рецептги букIана.\nИчIабилеб къоялъ инсуе квеш лъугьана - хIухьел дагьлъун, гъанкъулев вукIана гьев. Гьеб мехалда киса-кибего ахIи базе лъугьана дун. ХIалица «Горячая линиялде» ахIун, бачIинабуна «Медицинаялъул хехаб кумекги». Радал ичIго тIубайдал ахIараб гьеб, къаси сордо бащалъулелъул гурони тIаде щвечIо.\nГьедин больницаялде хъамун ана гьев. Амма чанго сагIаталдасан ахIун бачIана эмен къадаралде щванилан.\n-Гьедин цIа-канги бахун, щайдай гьев хIалтIулевгIаги вукIарав? Хасго МахIачхъалаялде щвезегIанги вачIун…\n- Эбги цо нухалъищ вачIарав? Лъабго-ункъониги рейс гьабуна инсуца гьедин унтун вукIана. Гьелъул хIакъалъулъ эбелалдецин кIалъан йикIана дун. Жинца чанцIулин гьесда гьарараб рокъов чIайилан гьелъги абуна. ГIиси-бикъинаб жойилан тун батила инсуцаги гьеб унти. Доб мехалда кутакалда гIемер чи унтана нижер росулъ. БитIун эмен хвараб къоялъ дир росги вукIана гьеб унтуца унтун захIматаб хIалалда. ХIалица витIана больницаялда вегизе.\nБежтIа нижер эбел-инсул мина больницаялда аскIоб буго. Гьединлъидал бокьараб мехалда кодове щолев чи вукIиналъ, гIемер витIулев вукIун ватила гьев шагьаралде-нахъеги.\n-Гьединал захIматал унтаралгун чанго сагIаталъ рекIун унеб бакIалде витIулеб мехалда жиндеги бахинин гьеб вирусилан кколароандай инсуда?\n- ТIоцебесеб нухалда гьедин унтаравги вачун эхеве щведал, дир яцалъул азабаралъув машинаялъувго кьижун вуго гьев, нужеде унти бахинилан хIинкъун вугин живилан. Жалго бетIергьанаб мина буго яцалъул. Гьединлъидал эмен гьенив чIолаан, машина лъезе санагIалъи букIунилан.\nНижер хъизаналъе гуребги, цогидал чагIазегицин захIмалъун буго гьев хвей. Лъиениги зарал букIинчIо гьесул. Зигара бан инстаграмалда лъураб гьесул сураталъухъ балагьун, кутакалда ракI лъикIав, разияв чиясул гIадаб гьумер бугин нужер инсулин рукIана нижеда киналго.\nКарантин лъун букIиналъ, росулъе вачине ресги ккечIого, Гъизилюрталда вукъана гьев, дирго ясалда аскIов. КIиго соналъ цее онкологиялъ унтун хвана гьейги.\n-Гъоркь цогидал унтаби ругони, вирусалдаса рорчIизе захIмалъулин абулаха. БукIанищ инсул гьединаб гIузру?\n- Бидул тIадецуй цIикIкIараб букIунаан гьесул. Амма унтидал, гьеб гIодобе ккана. Тохтурзабаз абуна гьедин букIунин гьебилан.\n«Гьанже гьеб кинабго\nбагъулеб буго дилъ»\nМухIамад ккола ДРялъул культураялъул мустахIикъай хIалтIухъан Халисат ХIамидовалъул вацги. Гьев гьелдаса анлъго соналъ гьитIинав вукIана. Жеги лъагIел сверун букIун гьечIо гьезул кIудияй яц хIежалда хваралдасаги.\nГьадин байбихьана Халисатица нижергун гара-чIвари:\n- Дир рекIел тIегьлъун вукIарав вац МухIамадги камун, кутакалда жанисан чIунтун йиго дун. Росдал гIадамалги гьединго ругин абизе бегьула. ЦIакъ хирияв вукIана гьев гIадамазе. «Гамидов, ис» абун рукIунаан гьесда. БежтIадерил мацIалда вац абулеб магIна буго гьеб рагIул (ис).\nГьев хвараб мехалда МахIачхъалаялда йикIана дун. ТIоцебесеб больницаялда хвана гьев. Гьенибе дихъе ахIичIев чи хутIун ватиларо, зигара бан. Ахиралда трубка чIегIерлъун бихьулеб букIана дида гьеб къоялъ.\nМухIамад унтараб мехалда гьесухъе тIаде-гъоркье инеги бегьуларого, цIакъ захIмалъун букIана. Гьесул ясазги абуна, дадал яц, мун ракIги унтарай, лъабкъойилъа соналги арай гIадан йигила, гьединлъидал цIуна- къай гьабейилан.\nАмма гьесул ясаз инсуе кумек гьаричIеб бакI хутIун гьечIоан. Гьараниги щибха, 20 соналъ живго хIалтIараб хъулухъалдаса кумек щвечIеб мехалда… Ахирги «Горячая линиялдеги» ахIун гурони бачIинчIо гьезул машина. Амма кватIун бугин гьесие кумек гьабизеян абун буго тохтурас.\nГьаб БежтIа больницаялъул коллективалда гьоркьоса камурав чи цохIо дир вац вуго. Амма гьав чиги гьадин хванилан абун цохIо цIарниги бахъун гьечIоан гьеб больницаялъе баркала кьун республикаялъул нухмалъиялдаса рачIарал кагътазда.\n-Халисат, ахирисеб нухалда кида дуда МухIамад вихьарав?\n- Дун МахIачхъалаялде ахIун йикIана Хатимат МухIамадовалъ РГВКялдасан бихьизабулеб передачаялда гIахьаллъизе. Рагъул гIахьалчагIазул хIакъалъулъ 9 маялдехун хIадурулеб букIана гьеб. Нижер эменги КIудияб ВатIанияб рагъул ветеран ккола. Гьесул бицине ахIун йикIана. Гьединлъидал сапаралъ яхъиналде цее дун вацасухъе ана рамкаялда жаниб лъураб инсул сураталда хадуй. Бицана дие гьеб передачаялда бихьизабизе цадахъ босизе къваригIун бугилан. Гьеб мехалда инсул суратги дихъе кьун, МухIамадица дун тIойитIана жив кутакалда халккун чIун вукIине вугин гьеб передача къватIибе бачIиналъухъиланги абун. Гьесие цIакъ бокьулаан Хатиматил передача. Нагагь дежурствоялда вугонигицин, рокъове векерун вачIунаан гьелъухъ балагьизе.\nГьеле ахирисеб нухалда МухIамад вихьараб лахIзат. Амма передача бихьизе къотIи букIун гьечIо гьев мунагьал чурадида.\nГьеб къватIибе кьун рагIула 7 маялда, МухIамад абуни, 4 маялда хвана.\nДунни телевизоралъухъ балагьичIо, гьелде регIараб хIал букIинчIелъулха.\nГьанже гьеб кинабго багъулеб буго дилъ, кутакалда ракIхун буго гьесда хадуб. ГIамал берцинав чи вукIана гьев.\nНижер больницаялъул цеве вукIарав бетIерав тохтурас МухIамадие хъвараб характеристика цIалидал, гIодойги чIун, гIодана дунни. АнцIго соналъ цадахъ хIалтIарав чи лъикI лъаларищха гьесда.\nЗигараялъ рачIанщиназ бицуна «Скорыялда» унев чияс росулъ данде кканщинасе гьимулаго чIезабулаанила машина, рахайин тIаде, щвезарилин абун. Жиде-жидер хвелал ккарал чагIаздагицин кутакалда рекIеда кIутIун буго МухIамадил хвел.\nГьанже Аллагьасул къадаралда гьабизе жо гьечIо…\nДругие материалы в этой категории: « ЦIадаса ХIамзатица рухIиял куркьбал гъурав\tБахIарчилъи бичун босуларо »


Экстремизмалдегун терроризмалде гIадамал ахIиялъухъ медиа-сурсатазе гьабулеб тамихI анцIго нухIалъ цIикIкIинабун буго Россиялда.\nЖамгIияталда гъоръ рази гьечIолъи бижизабулел ва гьоркьоб хIуссур ккезабулел хъвай-хъвагIаязухъ гьанже информ-сурсатазухъа миллион гъурщиде щун гIакIа бахъизе рес буго. Амма экспертазда гьеб хIукуматалъул гурел информалатазда данде бахъараблъун бихьулеб буго.\nРоссиялъул президент Владимир Путиница 2 маялъ гъулбас гьабураб къануналда рекъон, 100 азарго гъурщидаса 1 млн. гъурщиде бахун гIакIа бахъизе рес буго информ-сурсатазухъа, гьез терроризмалде гIадамал ахIулел, яги экстремизмгун терроризм ритIухъ гьарулел ругони. Хисизабураб къануналда рекъон, цебеккун гьеб гIакIа букIана 50 азарго гъурщидаса 100 азарго гъурщиде щун. Гьединго, 1 млн. гъурщиде щун гIакIа бахъизе рес бугила экстремизм бугеллъун рикIкIарал материалал гIадамазда гъорлъ тIиритIизаризе мурадалда цIунун ратаниги.\nЦо-цо экспертазул пикруялда, киб бакIалда бугеб экстремизм ритIухъ гьаби ва киб бугеб ккараб лъугьа-бахъиналъул информация цIалулесда лъазабияли батIа-бахъизе захIмалъулеб буго, гьединлъидал рес бугила гьеб сверизабизеги. Масала, «Московский Комсомолец» газеталъе лингвист А. Барановас баян гьабухъе, лингвистикияб экспертиза тIобитIулаго лингвистасда цебе бугеб аслияб масала бугила хъваралда гъорлъ авторас лъураб магIна бати. ГIайибияв вугищ гьечIищали хIукму диваналъ гьабизе кколила. Экспертас хал гьабулила динияб ва миллияб гIаламат рехсон негативияб магIна гъорлъ бугищали. Гьебго заманалда, гьеб негативияблъун цо-кIиго чияс гуреб, жамгIияталда гъорлъ гьединаблъун рикIкIараб букIине кколила.\nДагъистаналда, жиндир заманаялъ, юстициялъул Министерлъиялда цебе гIуцIун букIана гьединаб, лингвистикияб экпертиза тIобитIулеб идара, амма гьеб къана. Жакъа Дагъистаналда гьединаб экспертиза тIобитIулеб идара гьечIин, аслияб куцалъ цогидал регионазда тIобитIулин гьебилан баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе «Черновик» газеталъул журналист МухIамад МухIамадовас.\nГьеб цIияб къануналъул хIасил кинаб букIинабали жакъа абизе кIоларин, амма регионалиял гIисинал информалатазе захIмалъизе бугин жидерго позиция цIунизейин рикIкIунеб буго гьес.\nМухIамад МухIамадов: « Гьеб къануналъул хас гьабун хал гьабизе бегьуларо, гьелъухъ хал гьабизе ккола жакъа Россиялда ругел информалатазул ругел гIунгутIабигун, захIмалъабигун цадахъ. КIудияб кIвар буго гьединаб лингвистикияб экспертиза тIобитIулел гIадамазул, щайин абуни, бокьарал материалалда гъорлъ экстремистияб магIна бугин хIукму гьабизе бегьула, гьеб экспертиза низам цIунулезул рахъалдехун гьетIараб бугони. Федералиял чIахIиял информалатазул эркенаб, лъидаго хъвачIеб экспертиза гьабизабизе рес бугониги, гIисинал информ-алатазул гьеб букIунаро. Гьединлъидал, гIисинал регионалиял газетал ва цогидал сурсатазе гьеб гIизагIан кIвар бугеб экзамен букIине буго гьеб. Цояб рахъалъ гьел тIуран хIукуматалъул политикиял интересал цIунулел лъугьине ккола, яги гьез захIмат бихьун, лъиего къабул гьечIеб информалатлъун хутIизе рес буго. Жакъа рес бугел информ-сурсатал ккола, аслияб куцалъ, хIукуматалъулал. ХIукуматалъул гурел федералиял чанго ратаниги, регионалиял гьечIо, гьединал штрафал кьезе рес бугел. Гьединлъидал, кинаб букIинеб гьелъул хIасилали абизе захIмалъула».\nХъвалеб жоялда гъорлъ, конституциялдаса росарал рагIаби хъваниги, масала, кверщел халкъалъухъ букIине кколин абун, гьеб рикIкIине рес бугила экстремизмалъул хIужаби гъорлъ ругеллъунин баян гьабуна журналистас.\nГьеб къанун, жинда бихьухъе, бугин хIукуматалъул гурел информалатазда данде бахъараб, щайин абуни, жакъа медиа ва информ-сурсатазул монополия гьабизе бокьун бугин хIукуматалъейин рикIкIунеб буго юрист Бияхъай МухIамадовас. Гьесул пикруялда жакъа мухIкан гьабун щиб кколеб экстремизм абураб жо бичIчIулеб гьечIила журналистазда.\nБияхъай МухIамадов: « Гьел законал рахъун, цониги хIасил бугел гьечIо. 10 миллионги бегьула, 100 миллионги бегьула гIакIа бахъизе. Гьеб буго хIукуматалъул гурел газет-журналазде данде бахъараб къанун. Жакъа, магIарулал лъикIал ругин, даргиял квешал ругин абулел чагIазухъа гьеб гIакIа бахъизе разияв вуго дун, гьеб ккола экстремизм, амма хIукуматалъул позициялда данде кколареб хъвараб жо экстремизм бугилан абун рикIкIунеб буго. ЦоцIул гьединаб гIакIа бахъулеб бугони, жакъа газетазул букIунаро миллион гъурущ. Гьел къала, лъугIула. Журналистазда гъорлъ баккула самоцензура».\nГьедин, хIукуматалъе данде кколареб рагIи аби гьукъиялъ рачунила революциялде, гьелъул мисал бугила Ливия ва цогидал улкабийин баян гьабуна юристас.\nИнтернеталъе жаваб кьолищ бакIалъул газетаз?


Астраханалда цIа ккаралъуса лъимер хвасар гьабулаго хвана Хасавюрт мухъалъул ЦIияб Сасикьа гIолохъанчи МухIамад ГIабдухаликъов.\nЦIияб Сасикьа гIолохъанчи ГIабдулхаликъов МухIамад хвана бухIулеб рокъоб хутIараб лъимер хвасар гьабизеян цIадав кIанцIун. Астраханалъул гIорхъолъа арал ишазул министерлъиялъ лъазабухъе, лъугьа-бахъин ккана январалъул 24 къоялъ Астраханалда.\nАмма гьанже гурони гьелъул хIакъалъулъ лъицаниги лъазабун букIинчIо. ЦIа ккун буго цо чIужугIаданалъгун гьелъул кIиго лъимералъ гIумру гьабулеб рокъоб. Гьенив рукъ ккун заманаялъ гIумру гьабун вукIана гьениве хIалтIизе арав ГIабдулхаликъовги. Рукъ букIун буго басрияб цIулал. ЦIа ккараб мехалда киналго къватIире кIанцIун руго. КъватIиб чIужугIаданалда ракIалде щун буго жиндир ункъо сон бараб лъимер жаниб хутIун букIин. Гьеб хвасар гьабизеян жаниве кIанцIун вуго дагъистанияв, амма нахъвуссине кIун гьечIо.\nГьевги лъимерги ва гьеб сордоялъ гьесухъ гьоболлъухъ вукIарав цоги дагъистаниявги хванилан лъазабулеб буго тIадехун рехсараб министерлъиялъ. Амма хварасул имгIал МухIамад ГIабдухаликъовас (цIаргIахьал) батIиял баянал кьуна «Эркенлъи» радиоялъе\nМухIамад ГIабдулхаликъов: «Гъов вукIун вуго дой гIаданалъул рокъов заманаялъ гIумру гьабулев. ЦIа кин ккарабали жеги лъалеб гьечIо, цIа ккун хадуб ккралъул гурони баян щвечIо. Дора рукIарал чагIаз бицухъе, дора хун руго дой чIужугIаданалъул эбел-эменги, цояб лъимерги. Гьас тIоцебе къватIибе бахъинабураб лъимералда щибниги цIа хъван гьечIо, до эбел-эмен тIубанго рухIун руго».\nГьединго хварасул имгIалас абуна, дов вас вукIанин дова хIалтIизе, жиндиего бетIербахъиялъе арав. Цевеккунги гьениве хIалтIизе ун вукIун, гьесда лъалеб букIун бугин гьеб бакIги.\nМухIамад ГIабдулхIаликъов: «Гъов хIалтIизеян ун вукIана дове. Гьесул инсуцаги рес кьолаан гьесие жиндиего бетIербахъиялъе дове гьаниве ине. Гьанжеги гьев ун вукIана жинца бихьизабилин инсуда кин хIалтIизе кколевали, кIиго моцIидаса машинаялдаги рекIун вачIине вугин. Абулебги букIана гIолохъабаз гьев нахъе къай гьечIев вас вугин, гьелъул хIисаб гьабизе кколин».\nГьединал, дагъистанияз Россиялда жидер гIумруялъе хIинкъи букIаго гIадамал хвасар гьариялъул хIужаби цереккунги рукIана. 2013 соналъ Москваялда кIиго яс хвасар гьаюлаго гIоралъ восун хвана 24 сон барав Рахметов Марат. Гьесда кIвана ясал хвасар гьаризе. Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас хварасул эбел-инсуе пачалихъиял шапакъатал кьуна. Гьебго соналъ Хабаровск шагаьаралда къецазде арал Дагъистаналдаса ичIго боксерас хвасар гьавуна цIа ккараб трамваялъуса 30 чи.


ГIажаибаб къуваталъул инсан » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nАхIмадил мадугьал, жиндир мунагьал чураяв, МухIамадов МухIамадица (АтахI) бицунаан М ахIачхъалаялде АхIмадихъ битIун букIанила 100 литр тIолеб бочка цIураб нарт босизе. Эхеде щвараб мехалъ 40-45 метралъул манзилалъ, гъажалда бочкаги лъун, вачIанила гьев жаниве лъугьун - ма гьале, бухIулел рукIаянги абун.\nАхIмадил гIумру ана шоферлъун хIалтIулаго. 60 абилел соназ МахIачхъалаялда ва Буйнакскиялда цIалулел рукIарал росдал гIолохъабаз бицуна данде ккедал 5-10 гъурущ кьолаанила гьев лъикIав инсанас эбелалъ, кIодоца битIаниланги абун, гьебин абуни АхIмадица жиндирго чвантинисайин кьолеб букIараб. ГIемер баччана АхIмадица, рокъоса шагьаралде «эбел-инсуца студентазе битIараб» квен- тIехги картошкадул хъапалги.\n1968 соналъ, 9 май кIодо гьабулеб байрамалда, районалъул гугарухъан бергьараб мехалъ АхIмадица хапун жиндаго аскIов вукIарав гьалмагъги кодов ккун свери бахъана. Гьес кодове восарав чийин абуни вукIун вуго доб мехалъ Хунзахъ районалъул тIоцевесев секретарь Маххулов МухIамад.\nКутакалда бокьулаан гьесие спорт, гleмep вихьулаан АхIмад къецазухъ валагьун. 1971 соналъул хаслихъе машинаялъ авария гьабун нилъедаса ватIалъана лебалав, махсара-хочI гIемерав, гIажаибаб къуваталъул инсан. Амма хунздерил рекIелъ гьевги, гьесул гьунар-къуватги, къо хIехьейги абадиялъго хутIана. Ахираталъул рокъов вохизавун ватаги гьев.\nАвтор: Расул ГIамирханов


Шайих чIваялъул гIайиб гIунтIизабуразе бихьизабуна тIолабго гIумруялъул туснахъ\nДиваналъ гIумруялъ туснахъ гьаризе хIукму къотIана ЧIикIаса СагIид – Апанди чIваялъул гIайиб гIунтIизабулеб букIаразул лъабгов, цоясе 12 сон кьуна диваналъ.\nГьезул цохIонигияв гьеб такъсир гьабиялъе мукIурлъичIо ва диваналъул хIукмуялда рази гьечIо гьел. Адвокатазги лъазабулеб буго жидеца гьеб хIукмуялда тIасан гIарз хъвазе бугилан.\nСагIид–Апанди чIваялъул гIайиб гIунтIизабулел рукIарал Лабазанов Шихмирзаги, ХIажиев МухIамадги, ГIамирханов МухIамадгIалиги гIумруялъ туснахъ гьавизе хIукму къотIана Дагъистаналъул тIадегIанаб диваналъ. Гьеб такъсир хIадуриялъулъ гIахьаллъи гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулев вукIарав Исрапилов АхIмад 12 соналъ туснахъ гьавизе хIукму къотIана диваналъ. Диваналда ахирисеб рагIи абизе рес кьураб мехалда гьезул цохIонигияв СагIид-Афанди чIваялъе мукIурлъичIо. Жал гьеб ишалда аскIорецин къарал чагIиги гурин, устарасул рокъоб кьвагьи бахъинабурай Аминат Сапрыкиналда щиб ракIалда бугебали лъалебги букIинчIилан лъазабуна гьез.\nРакIалде щвезабилин 2012 соналъул 28 августалда СагIид Афандил рокъой Аминат Сапрыкиналъ жийго жинцаго кьвагьизаюн хадув 8 чи хвана. ТIарикъаталъул устарасда цадахъ хвана гьединго гьесде зияраталъ рачIун рукIарал гIадамалги, гьезда гьоркьоб цо лъимерги букIана. ЦIех-рехчагIазул баяналда рекъон Сапрыкина гьесул рокъое зияраталъ ячIарай гIадан хIисабалда лъугьун йиго, гордида гъоркь борчун букIун буго гьелда кьвагьулеб алатги.\n2012 соналъул декабралда хасал тадбиралги тIоритIун ккун руго гьел лъабалго. ЦIех-рехалъ лъазабуна гьел церехун рехсарал ункъалго кколила гендерил Сулейманов МухIамадица нухмалъи гьабулеб изну гьечIого яргъидгIуцIаразул къокъаялъул гIахьалчагIи ва гьез хIадуранила СагIид Афанди чIваялъе кьвагьулеб алат ва гьез щвезаюнила Сапрыкина гьесул рокъоейилан. Гьебго такъсирияб къокъаялъул гIахьалчи вугин рикIкIунев Исрапилов АхIмад 15 соналъ туснахъ гьавейилан абулеб букIана прокурорас. Гьесде гIарцухъ гIадамал рикъиялъул ва изну гьечIого ярагъ цIуниялъул гIайибал гIунтIизарулел рукIана.\n8 апрелалда гьа баразул диваналда прокурорас Лабазанов, ГIамирханов ва ХIажиев гIумруялъ туснахъ гьарейилан тIалаб гьабун хадуб ва гьеб хIукмуялда диван разилъараб мехалда гьезул рахъккураз цIакъ кIудияб ахIи-хIур бахъинабун букIана. Гьез лъазабулеб букIана гьеб хIукму кутакалда кьварараб бугин, гьел гIолохъабазда тIад гIайиб чIезабунги гьечIила, жамгIияталъ ва тIалъиялъ тIадецуйги гьабулеб бугин диваналдейилан.\nГьединабго пикру буго Лабазанов Шихмирзал адвокат ХIамидов Ринатилги.\nХIамидов Ринат: «Гьезул цонигияв рази гьечIо диваналъ къотIараб хIукмуялда, дица гьелда тIасан гIарзаги хъвазе буго. Диван кутакалда тIаса-масаго ана гьединабго цIех-рехги букIана. ГIайиб гIунтIизабулеб рахъалъул цониги кьучIаб далил букIинчIо гьел чагIаз гьеб такъсир гьабураблъи бихьизабулеб ва гьезда тIад гIайиб чIезабулел. БукIинего букIараб Аминат Сапрыкиналъул телефонги гьез тIагIинабуна. Гьеб телефоналда смсал ругила Лабазановасулги Сапрыкиналъулги бухьен букIараблъи бихьизабулебилан абулеб букIана цIех-рехалъ, гьелда релъарал цойгидал лъазабиялги гьарун рукIана гьез. Амма дица рихьизарейин гьелин абураб мехалда бихьизабичIо гьез щибниги, хадуб тIубан тIагIана гьеб телефонги. Гьеб гурониги диваналъ хIисабалде босичIо гьел гIолохъабаз цойгидал такъсирал рагьизе кумек гьабураблъи. Масала Лабазанов Шихмирзаца чанги ярагъ, кьвагьулел жал рахчарал бакIал рихьизаруна. Гьес цIех-рехалъе гьабураб кумекги хIисабалдего босичIо диваналъ».\nГьединго Ринатица бицана диваналъ кьварараб хIукму къотIичIого толареблъи лъалеб букIанила киназдаго. Жалго устар чIваялъул гIайиб гIунтIизабулелги гьеб хIукмуялде хIадурун рукIанин абизе бегьулила, щай гурелъул киназдаго лъалеб букIанила диваналде тIаде цIакъ кIудияб тIадецуй гьабулеб букIин тIалъиялъги, жамгIияталъги. ЦIех-рехалъул чагIазе щал жанир тIамуниги батIалъи букIинчIила, гьеб такъсир рагьанин жидецайин абун хIисаб кьезе рес щвезе къваригIун букIанилан.\nСагIид-Апанди чIваялъул гIайиб гIунтIизабуразе бихьизабуна тIолабго гIумруялъул туснахъ\nШайих чIваялда щаклъи бугезда тIад процесс цоги къоялде бахъана\nМахIачхъалаялда вухарав адвокатасул гIумруялъе хIинкъи гьечIо гьанже\nСагIид-Афанди чIваялда хурхун процесс нахъе бахъана


ЗАМАНА - «Кубачила кIялгIя»\n26 мая, 2022. Четверг 10:39\nКIел дусли гьачам дурабуркIуси «Кубачила кIялгIя» бикIуси халкь-ургабси печатьла графикала III-ибил конкурс-выставка бетурхниличила балахъули саби. Ил «Пагьмучебти адамти» бикIуси проектла дазурбазиб гIямрулизиб дурабуркIуси саби, «Россияла культурала фонд» ООГО-ли гьалабихьибси грант пайдалабарили.\nКонкурсличир бутIакьяндеш дарес дигутала гIярзаби кьабулдирес даимбиубли саби. Иличила багьахъурти цаибти бурхIназиб организатортани Россияла 20 шагьарлизирад ва дурала улкназирад (Минск, Севастополь, Дрезден) 80 гIярза кьабулдариб.\nГьанбиркахъехIе, гIярзаби ишдусла июньна 5-личи бикайчи кьабулдирути сари, конкурс биалли – июльличиб бетурхуси саби. Ил 3 майдайчиб дурабуркIу: Кубачила шилизибси урга даршдусмала кIялгIялизиб, МяхIячкъалализибси Поэзияла Юртлизиб, Дербентлизибси дунъяла культурабала ва динанала тарихла музейлизиб.\nКонкурс-выставка «Зирихгеран» бикIуси культурала сиптабала Центрли ва «ДаГраф» бикIуси пагьмучебти адамтала цалабяхъли дурабуркIули саби. ДР-ла халкьла художник Ю.ХанмяхIяммадовли проектлис бекIдеш дирули сай, Россияла художникунала Союзла член А.Сергеевли проект бетурхниличи хIеруди бузахъу.\nKubachi-tower.ru проектла сайтличир конкурсличила тIинтIти баянти дагьес дирудая.


ЦохIо хъизаналъул лъимал\n(Праймериз, рищиял ва оппозиция)\n"Жакъа Дагъистаналда гьечIо оппозиция абураб жо. Руго гIемерал цо коцонир тIуралгIан цоцада релълъараб къапилаби батIи-батIиял тIалабалгун цере рахъулел. Гьезул цоял руго жакъаги власталда, цогидал ккун руго гьениса къватIире ва къеркьолел руго тIад руссине къваригIун, лъабабилел руго гьенир киданги рукIинчIел, жакъа хиял лъурал.\nЦохIо хъизималъул лъимал\nГьел киналгоги руго жакъасеб политикияб нухмалъиялъги системаялъги кьурал, гIезарурал чагIи. Гьез жидедаго цебе лъун гьечIо власть хисиялъул ва бугеб коррупционияб сестема хвезабиялъул масъала. Гьезда цебе аслияб масъалалъун буго ЖАЛГО ГЬЕБ СИСТЕМАЛЪУН ЛЪУГЬИН ВА ЖАКЪАСЕЗУЛ РАКЬАНДА ТАХБАКIАЛ РАЛАГЬИ" - ян хъвалеб буго МахIач МухIамадов абурав блоггерас.\nГьесул гIурхъи тун гIемераб цояб гIакъилаб, кIиабилеб кепаб, лъабабилеб магIна гьечIеб, ункъабилеб магIна гьечIолъиялъул аслияб магIна батулеб хъвай-хъвагIаялда жанир цо-цо паркъула цIакъ мухIканго жамгIияталъе диагноз лъурал пикраби.\nГьединаздаса цояблъун бихьана тIадехун бачараб гьесул пикруги. ХIакъикъаталдаги жакъа республикаялда ва улкаялда лъугьа-бахъун бугеб политикияб ахIвал-хIал бихьарабго гьедин бугезеги буго. Оппозиция (политикияб дандечIей) абураб жо къабул гьабизе ккелаха жакъасеб власталъ пуланабги, пуланабги ишги мекъи гьабун буго, гьеб ахIвал-хIалалда республикаги тезе бегьуларо абураб тIалаб.\nГьелда тIадеги абизе ккола нижер буго хасаб, чIван къотIараб политикиябгун экономикияб программа, республика кризисалдаса бахъулеб сурсат, рес, нухал, гьеб гьабулел гIадамал, болжал ва гьелъ хIасил кида кьолебали. Гурони хIакимзабаца гIарац бикъулеб буго, кибалиго ракь бичун бугин абураб жо лъиениги цIияб хабар гуро.\nГьеб бикъизеги бегьулин, ракьал ричизеги изну бугин абураб жо гуро гьеб. Гьелъул магIна буго гIемерисел гьеб бичиялда дагIба балел ратула живго щай гьеб бичизе виччалаверин къеркьолел чагIи. "Бихьун лъана дир вас, бихьун лъана" - ян абун буго цо херав магIарулас. Рихьунха тахбакI ккуралги, кквезе хиял лъуралги ишазулъ. Гьеб ахIвал-хIалалда нилъ, гIадатияб халкъ кидаго хутIулеб буго цо цIогьор хисун дагьавги хъантIарав рищулеллъун.\nГьел хисизе кколарин абураб пикруялъулги рахъ кколаро. Бокьун буго рихьизе чагIи гьал коррупциялъул механизмаби лъугIизарулеб программагун тIалъиялде унел. Гьеб гьечIелдаса нахъе щиб пайда жакъа власть какулев ва рищиязде унев чиясдаса дора ругел хисун жидеца дозул бакIал кквеялъул гурони мурад батичIони?\nМетер буго парламенталде унел кандидатал рихьизарулеб праймериз абураб жо, гьел руго цереккун тIоритIулел рищиял, партиязул сияхIалда чагIи лъезе. Республикаялъул Избиркомалъ церехун рищиязда рукIарал лъаб-лъаб округал цолъизарун цо округал гьарун рагIула, гIарцул экономия гьабиялъул мурадалда.\nПраймеризалда гьаракь кьезе абун жиндир росулъа вахъун цойги росулъе щив инев гьесул гьаркьида бараб жого гьечIеб мехалда? Гьеб къагIидаялъ рищиязде рачIине гьечIо дагьал гурони гIадамалги эркенго протоколалгун "хIалтIизе" рес щвезе бугин абураб пикруги буго.\nГьелдаго цадахъ Россиялда къабул гьабун рагIула къанун хас гьарун цо партиялъе гIадамал машинабаца раччулел ругони партия сияхIалдаса бахъизе рес кьолеб. Адин гIажаибаб закон ургъизе киндай ал хадур гъурал. Гьеб кколеб буго тIубанго рищиязда къоно чIвай гIадаб жо.\nМасала, власталъе бокьани, биччайха автомобилистазул партия сияхIалдаса бахъизе. Гьеб гьаби цIакъ бигьаяб жо кколеб бугогури. ТIамила жидецаго цо чи автомобилистазе гьаркьал кьезе гIадамал раччизе ва гьеб хIужаги хIисабалде босун реххила партия нахъе.\nГьеб цо, кIиабизе - кинго бичIчIуларо, балъгояб къагIидаялда гьаракь кьезе унев вугев чи кин лъалеб кинаб партиялъе гьаракь кьезе вачун вачIаравали? Гьеб хIалалда тIубанго демократияги, халкъалъул пикруги къаникь лъун бугин кIалъалел кандидатал камилищха, гьел руго. Амма тату холеб жо власть кодобе щвараб лахIзаталъ гьел киназго берал къанщулеб гьеб сон букIараб мекълъиялде.\nГьанже гьеб мекълъи гьезде кколаро, мандат щун хадуб, хIатта мекълъицин гуро гьезие гьеб рищиял лъугIун хадуб, гьадинго иш лъаларел чагIаз бицунеб хабар буго. Гьеб хIалалда лъиениги бокьулеб гьечIо рищиял абураб циркалда гIахьаллъизе. Оппозицияги гьечIо жакъа Дагъистаналда. Руго гIадамал тахбакIал ккурал, буго цойги къокъа гьел хисун жидееги квезе бокьарал.\nГьечIо кинабгIаги бугеб система биххизабулеб программа, "доз бикъулеб буго" - ян кIалалъги, "батIаго нижее щай бегьулареб" абун ракIалъги абулел чагIи гурони. РукIаралани гьел, нилъеда гьеб программа лъалаан, бихьулаан, цIалулаан.\nКигIан гаргаданиги гъол киналго руго "цохIо хъизаналъул лъимал". Суал бачIунеб буго, щибха нилъеца гьабизе кколеб, щал рищилел абураб. Нилъедаго гьумер, цIар, лъалел чагIи рищизе кколел руго, система хIалтIулареб мехалда дудаго лъалев чиясухъе ине кколев вуго кумек гьарун, гьединаб буго хIакъикъат. Хабар лъикIаб рагIайги.\nРищиял ва цIиял политикиял къуватал\nКъуръаналда квер чIван гьедани?..\nРищиял - 2016: цIияб къанун ва чIалгIарал къагIидаби\nХхвалие гьабулеб праймериз ва мандатазда сверухъ къеркьей


Зигара. ГъазимухIамадов МухIамад ГъазимухIамадович - Газета "Единство" - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nЗигара. ГъазимухIамадов МухIамад ГъазимухIамадович\n02.03.2017 16:01 Четверг\nГьал къоязда Аллагьасул къадаралде щвана Ругъелда росулъа жамагIатчи, захIматалъул ветеран, Дагъистаналдаго машгьурав зурмихъан МухIамад ГъазимухIамадов.\nМ. ГъазимухIамадов гьавуна 1936 с. Ругъелда росулъ. Росдал 8 сонилаб школаги лъугIизабун 9-10 классазда цIалана КъахIиб,ГIурада школазда.\n1957-1960 соназ армиялда хъулухъги гьабун тIад вуссана младший лейтенантасул званиегун. Армиялдаса хадув Сомода байбихьул классазул мугIалимлъун хIалтIулаго 1961-1965 соназ заочно цIалун лъугIизабуна Буйнакскиялъул авар.педучилище.\nI965с. тIамуна ГIурчухъ нач.школалъул заведующилъун. 1966-1969 соназ хIалтIана колхозалъул председательлъун. 1970-1998 соназ хIалтIана Ругъелда школалда физкультураялъул, трудалъул, авар мацIалъул учительлъун . Гьебго заманалда гьабуна I75 лъимер жанир чIолел интернаталъе нухмалъиги. Школалда хIалтIулаго гьесда тIад къана цадахъго колхозалъул зав.производством хъулухъ бачинеги. 1998 соналъ гIумруялъул 62 сониде вахарав МухIамадида районалъул нухмалъулез тIадкъана Ругъелда колхозалъе нухмалъи гьабизе. ЗахIматал сонал ругониги гIемераб, нахъе хутIулеб хIалтIи гьабуна ГъазимухIамадовас росдал гIаммаб магIишаталъе. 6-7 сон барав чи гьев хьвадулаан, 25 соналъ колхозалъул гIиязе вехьлъи гьабурав, инсуе кумекалъе. Гьенив, чIахIиял гIухьбуздаса ругьунлъана МухIамад махщалида зурмида умумузул бакънал рачинеги. МагIаруллъиялдаго тIоритIулел рикIкIен гIемерал бертаби нухда рачана гьес, гIахьаллъана Дагъистаналъул маданияталъул чIахIиял тадбиразда. Гьесул гьунаралъул загьираб лъалкI хутIана районалъул ва республикаялъул фольклоралъул гъансиниб.\nМ. ГъазимухIамадовас гIумруялъул ахиралде щвезегIан гIахьаллъи гьабуна росулъ иццал, нухал, кьоял, мажгит раялъулъ. Гьес лъикIаб тарбия кьун гIезабуна анкьго лъимер. Хадур гIолел наслабазе, росу-жамагIаталъе мисаллъун хутIила М.ГъазимухIамадовасул гIумруялъул нух. Аллагьас иманалда тIовитIун ватаги гьев.


Москваялъул диваналъ къабул гьабуна Навальныясул гIарза\nМоскваялъул Савеловский мухъалъул диваналъ къабул гьабуна «Эффект Браудера» абураб фильмалъул автор Евгений Поповас ва журналист Дмитрий Киселевас жиндир къадруги къиматги хвезабиялда хурхун Алексей Навальныясул гIарза. Гьелъул хIакъалъулъ жиндирго блогалда лъазабуна живго оппозициялъулас. КIиябго рахъалъул вакильзаби диваналда дандчIвазе кколел руго 19 маялда.\n29 маялда диваналъ инкар гьабун букIана Навальныясул гIарза къабул гьабизе, гьелда гьесул ихтияралги, эркенлъабиги хвезабулеб куц бихьизабун гьечIинги абун. Гьанже политикас диваналда битIана хисизабураб гIарза.\nОппозициялъулас ВГТРКялдаса, Киселевасдаса ва Поповасдаса тIалаб гьабулеб буго «Эффект Браудера» фильмалда бицунхъе, жив къватIисел улкабазул хасал хъулухъазул тIадкъаял тIуразарулев вукIиналъе далилал рачин. Гьединабго тIалабгун Навальныяс хитIаб гьабуна ФСБялдеги.


Тарихрал ва культуралул гьайкаллу |\nТарихрал ва культуралул гьайкаллу\nКказитрал ва номердания тиннай, жу дакIний буру чIун-чIумуй ришлан Тарихрал, культуралул ва архитектуралул гьайкаллу дуруччаврил Республикалул центрданул цIаниясса чичрурду.\nАьрасатнал Федерациялул халкьуннал культуралул ирсирал объектру (тарихрал ва культуралул гьайкаллу) хъанахъиссар билаят социал ва экономикалул чулуха хьхьичIунмай шаврил агьамсса факторну.\nДагъусттан Республикалул аьрщарай дуссар культуралул ирсирал федерал ва региондалул агьамшиврул статус дусса 6354 объект. Миннувух дур тарихрал, культуралул, археологиялул гьайкаллу, мукунна ми щаллагу дунияллул ирсну бушиврий ЮНЕСКОлул мукIрушин дурсса гьайкаллу.\nКультуралул ирсирал объектирдал ккал ва миннул ляличIишиву хIисавравун ларсун, Дагъусттан Республика духлахиссар Аьрасатнал Федерациялул субъектирдал лаваймур лигалувун.\nЖулла республикалий мукунсса объектру дуруччавриха ва машгьур давриха зий буссар ДР-лул Культуралул ирс буруччаврил агентство.\nАгентствалул хьхьичIунсса гьурттушинна дуллалиссар законотворчествалулмур давриву, ххал дигьлагьиссар федерал ва региондалул лагрулийсса норматив правалул актирдал проектру, мукунна региондалул законопроектру. Дуллалиссар ялув бацIаврил давуртту, иш багьни, жавабрайн кIункIу буллалиссар тахсир хьуми. Му бакъассагу, дуллалиссар культуралул ирсирал объектру цIу лаган дуллалаврил ялувсса давугу.\nЦила давриву Агентствалул хъуннасса къулагъас дуллалиссар жяматращалсса даврих. Республикалул организацияртту, агьали давривух хIала буваншиврул, сакин бувссар Жяматийсса совет. Мивун бухлахиссар аьлимтал, журналистътал, архитектортал, культуралул ирс буруччаврил аралул пишакартал ва м.ц.\nРеспубликалий цалчинма цалчин сакин бувссар Культуралул ирсирал объектирдал тагьарданул мониторинг дуллалаврил жяматийсса инспектортурал институт. Цуксса хIайпнугу, цIанасса чIумал Лакрал, Ккуллал ва ЦIуссалакрал районнал ккаккан дуван дурар цала чулухасса жяматийсса инспектортурал цIарду. ОьвтIий буру лакрал общественнострайн цала буттахъал тарихрал ва культуралул ирс буруччавривух чялишну гьуртту хъанан.\nКъачанну шай цумур-дунугу объект гьайкалну душиву, мунил чулухуннай дуван аьркинмур кIул-къакIулшиву сававну, инсантурал низам ва закон лиян дурсса ишру. Мукунсса иширттал хьхьичIалу кьукьаву мурадрай, Агентствалул республикалул циняв шагьрурдайн ва шяраваллавун гьан дурссар культуралул ирсирал объектирдал сияхIру. Агентство мудангу хIадурну буссар гьайкаллу дуруччаврийн багьайсса масъаларттал ялув агьалинащал ва личIи-личIисса идарарттащал уртакьшиврий зун.\nТарихрал, культуралул ва архитектуралул гьайкаллул дуруччаврил Республикалул центрданул директор\nПредыдущая записьФутболданухсса ччаврил турнирСледующая записьЗахIматрал пишардал чемпионат


Чирахъ бугеб горда речIчIулел чIинхал\nМ.Горбачевасе 85 сон тIубаялда тIаса\nРакIалда буго 1980 абилел соназул кIиабилеб бащалъи. МагIарухъ росулъ цо гьитIинаб рукъалъул бокIнилъ лъураб гьитIинабго телевизор ва гьениса рицунел цIиял харбал рагIизе бакIарараб росу. У ле, росу, щибаб рокъоса чагIи рукIанин абиларо, бащдаб росу букIин хIакъаб жо буго. Гьеле гьеб бащдаб росу кколеб буго къого рукъ бугеб росдал анцIго чи вачIани.\nЩай гурелъул доб букIана нижер росулъ цIияб телевышкаги лъун тIоцебе телевизор хIалтIизе байбихьараб заман. Улкаялъул нухмалъуде вачIана цIияв чи - Михаил Горбачев. ТIоцеве советияб пропагандалда рекъон гIолохъанав, гьайбатав, лъай щаварав чи вугин рецц-бакъгун къабул гьавуна гIадамаца.\nВукIинеги гьедин вукIана, хвалил кьер лъурал цересел генсеказда данде ккун гIолохъанавги вукIана гьев, лъай бугевги вукIана. КIиабилеб гьесул дозда цебе бугеб тIокIлъи букIана - цересез хIалица риццатал цIоробералги къалазда далун бабадилаго цIалулеб букIараб текст ас кагъатго гьечIого бицине байбихьана.\nРетIа-къайги дагьаб батIияб букIана, хадув цо кIургIараб расалъул бикаги хадуй гьаюн дунял сверизе байбихьана генсекас. Гьеле гьеб жо бокьичIо магIарулазе гьесул. "Гьасул жо кколаро, нормальный бихьинчи хадуй чIужуги гьаюн хьвадулищ?" - ин абуна бихьинаца.\n"Унго цо гъолда тIад рукIунел берцинал гурдал ва шубаби" - ян бахиллъун ралагьана руччаби. ХIасил калам улка двар-двариялда унеб букIана. "Демократия, гластность, перестройка" абурал лозунгал раккана. ГьанжелъагIан рукIараб нухда ун жо кколарин бичIчIизабуна улкаялъул бетIерас.\nПачалихъ цойги рахъалде буссун унеб букIана, кибе унеб бугебали я Горбачевасда, я гьесухъ гIенеккарал нилъеда бичIчIулареб гIадаб жо лъугьун букIана.\n"Эркенаб базар букIине ккола, нухмалъулел халкъалъ рищизе ккола, рагIуе эркенлъи букIине ккола, халкъги властги рекъон хIалтIун гурони жо кколаро, СССР дунялъул пачалихъалгун гьудуллъиялда букIине ккола" - абурал гIадал тезисал рукIана генсекасул.\nМех-мехалда "гъос бицунеб жо битIун буго ле, щай бегьулареб чед бежизеги, чакар бичизеги гIадамал риччазе бегьуларел?" - ин рахъулаан годекIанир цо-цо газетал цIалулел гIадамал. Гьеб абурал чагIи чIвазе рахъун къацандулаан къайи щоларого тату хварал гIадамал. ГIалам бикьун букIана улкаялда кIийиде. ГIумру квешлъулеб букIана къойидаса къойиде.\nСоветияб пачалихъалъул системаялда, потребсоюзазда ва РАПОязда кIолеб букIинчIо халкъ хIажатаб кванида ва ратIлидалъун хьезабизе. Базаралъулаб экономика жеги гьабун бахъун букIинчIо.\nГорбачев рихана гIадамазда, гьев какулареб рукъги къоги букIун батиларо улкаялда. Гьес жидеего кьураб эркенлъиялдаса пайдаги босун какулев вукIана. Абунщинаб къабул гьабулев генсекги вукIана, къо бахъанагIан квешлъулеб гIумруги букIана.\nКинабго гIалам талоназухъ чакар босизе очередазда букIана. РакIалда буго "БахIикъосалда" бахъараб ГьаракIуниса Занирхазазица Горбачевасухъе хъвараб рагьараб кагъат. Гьадин байбихьулаан:\n"Привет хIалчIахъад! Я гъарин Горбачев, дуца пачалихъалдаса гьабун тараб жогIаги щиб? Бакъуца холеб буго халкъ. Чед бежизе ханжу гуро, чай гьекъезе чакар гуро, чури тIезе ведро гуро, гьаб жиб жо? Ваххилан хабарги бицун тIубалеб жойилан ккараб дуда пачалихъги хIалтIиги?\nМунагьал чураяв Сталин вукIана бихьинаб хIара. Хварабго рагьарал чакмаби гурони нахъе течIев. Дур гьей бикал къиматаб гIонкIол цIакидаса гьабураб чанго хъабарча рагIула.\nРекъон гьечIоха, гьудулав чи, гьединаб пачалъи бакъараб гIаламалда цебе. Дунги дуе гIакълу гьарулей ГьаракIуниса Занирхазаз. Дагьайго гьодилъа къуланиги батIаго изнакумству гьабизе бегьиларей гIадан гуро дунги. Пока. ГьаракIунир дандчIвала..." - ян лъугIулаан кагъат.\nГьалъ бихьизабулеб буго Горбачевасдехун махсароялдалъун гьабуниги халкъалъул букIараб бербалагьи. ХIасил калам, генералияв секретарлъун вищаралдаса нахъе щуго сонгун бащдалъ СССРалъе бетIерлъиги гьабун М.Горбачев хъулухъалдаса ана.\nГьесул рейтинг букIана цIакъго дагьаб, букIинего букIинчIин абизе бегьула. Жиндиего бокьун власть кьеги тамахлъилъун къабул гьабуна халкъалъ. "ЦIуяв чи вуго Горбачев" абун цIарги кьуна "бахIарчиго" цере рукIарал генсеказда данде къеркьараб халкъалъ.\nГорбачев лъугьана улкаялда лъугьараб щинаб квешлъиялъул бетIерлъун. Афгъанистаналдаса рачIунел рукIарал жаназаби къотIизариги, къватIисел улкабазде нухал рагьиги, эркенаб базар биччайги, лъикIаб къайи бачIинги, инсан бечелъизе рес кьейги, рагIуе, ишазе, хIалтIуе эркенлъи кьейги, гьеб кинабго гIаламалда кIочана.\nГьеб гьесул тIокIлъи рагIуларо. Гьеб жибго бижун бачIун рагIула гьадинго. ТIурал биял, мискинлъи, кризисал, кинабго квешаб щинаб гьабун буго Горбачевас. Гьединаб хасият буго инсанасул. Кидаго жив эркенлъиялдаса махIрум гьабулев, чIвалев, хъолев зулмучи кIодо гьавула, гьеб эркенлъи кьурал хIаларо. Жакъа, 2 марталда гьавуралдаса 85 сон тIубана Михаил Горбачевасе.\nХалатаб гIумруги, гIемерал соналги кьейги гьев ракI гIатIидав инсанасе. Гьес жиндир гIумру ва цIар къурбанлъун гьабуна улкаялъул букIиниселъе гIоло. Хабар лъикIаб рагIайги.


Дагъистаналда цойги некIсияб шагьар «балагьун буго» журналистаз\nДагъистаналъул ГIелмияб централъул тарихалъул ва археологиялъул институталъул гIелмияв хIалтIухъан МухIамадов Рабадан\nДагъистаналда азаргогIан соналъ цебе букIараб некIсияб шагьар батун бугин абурал баянал тIиритIизаруна гьал къоязда цо-цо журналистаз. Дагъистаналъул археологаз лъазабулеб буго гьел баянал мекъал ругин ва абулеб буго лъагIалица цебего Хунзахъ мухъалда батараб гьеб росдал хIакъалъулъ, журналистаз гьанже кIодо-кIодоги гьабун, гьениб шагьар батанинцин бицунеб бугилан.\nДагъистаналда Болъихъ мухъалда ГIортIаколойин абураб азарго соналъ цебего букIараб некIсияб, кутакалда цебе тIураб шагьар батун бугинги абун ахIи –хIур бахъинабуна гьал къояз журналистаз. Гьелъул хIакъалъулъ репортажал рахъине Россиялъул федералиял каналазулгицин журналисталги рачIун рукIана. Амма гьел мекъал баянал ругин, гьеб ГIортIаколойин абулеб бакIги Болъихъ гуреб, Хунзахъ мухъалда бугин, гьеб батунги чанги санал унел ругин, жидер экспедиция гьениб лъагIалица хIалтIулеб бугин бицана «Эркенлъи» радиоялъе археолог, Дагъистаналъул ГIелмияб централъул тарихалъул ва археологиялъул институталъул гIелмияв хIалтIухъан МухIамадов Рабаданица.\nМухIамадов Рабадан: «Гьеб ГIортIаколойин абулеб бакI буго Хунзахъ мухъалъул КIудияб ГьоцIалъ росдада аскIоб, авар гIурул рагIалда бугеб бакI. Гьеб буго росу букIараб бакI, журналистаз кIудияб шагьар букIанин гьенибилан абун мекъи баян кьун буго. Археологиялда буго «городище» йилан абураб термин, гьелъул магIна ккола сверун къед гьабураб бакI бугин аби. ГьелдасангIаги босун батилаха журналистаз, гьениб кIудияб шагьар букIанин абураб баян».\nГlортlаколоб археологазда ратарал некlсиял чlвадал, 2014 сон\nИсана хасалихъе ГьоцIалъ ГЭСалъул плотинаялъубе лъим биччан хадуб гьеб ГIортIаколобин абураб бакI лъеда гъоркь ине буго. Гьединлъидал археологаз гьениб гьоркьоса къотIичIого гIадин тIубараб лъагIалицаго хIалтIи гьабулеб букIун буго. МагIарухъ гьарурал археологиял хIалтIабазда гьоркьоб гьеб ГIортIаколобгIан тарихияб къимат бугеб цониги бакI букIун гьечIо.\nМухIамадов Рабадан: «ТIубараб лъагIалица хIалтIана ниж, цохIо дагъистарналъул гурел чачаназул, осетиязул, москваялъул археологал рачIун рукIана гьанир хIалтIизе. Цадахъ 50-60 чи хIалтIулеб заманги букIана, гьединаб кIудиябги экспедиция букIана. МагIарухъ чанги бакIазда гьаруна гьел археологиял хIалтIаби, амма ГIортIаколобгIан кIудияб, тарихияб къимат бугел жал ратараб бакI лъугьун букIинчIо».\nГIалимзабаз абуле буго ГIортIаколоб гIумру гьабун рукIанила лъикIаб ресалда ругел, гIезегIан цебетIураб магIишатги бугел гIадамал. Гьезул гIемерисел рукIун руго насранияб диналъул чагIи. Гьелъие нугIлъи гьабулеб буго гьеб мухъ бухъа-хъвалаго ратарал хъанчазги. ГIемерисел росулъ ругел бечедал чагIи рукIун руго насранияллъун, хутIараз бакъ-моцIалъе как балеб букIун буго. МухIамадов Рабаданица бицухъе ГIортIаколоб букIараб азаргIогIан соналъ цебе Грузия букIун буго цIакъ цебе тIураб пачалихъ, гьел гуржияз кIудияб кIвар кьолеб букIун буго цойгидаб бакIаздаги насранияб дин тIибитIизабизе, гьез бачIун батилин Дагъистаналдеги, гьелдаго цадахъ ГIортIаколобеги насранияб динилан рикIкIунеб буго гIалимзабаз.\nГIалимзабаз кIвар буссинабулеб буго ГIортIаколор ратанила цере жидеца заналин абун толел рукIарал ганчIал, амма гьеб бакIалда гьабураб археологияб хIалтIудаса хадуб жидеда бичIчIанила гьел бакъ-моцIалъе какал ралел гIадамаз жидерго магIишат цIикIкIиналъе гIоло рокъор лъурал ганчIал рукIараллъи гьел.\nГIортIаколоб гIалимзабазда батун буго кинабниги кIинусгониги тарихияб къимат бугеб тIагIел-гIучI. Гьезда гьоркьор руго жеги рекичIого ратарал кIудиял хъуби, руччабазул ретIел, батIи-батIиял тIагIалабиги. Цойгидаб бакIалда букIинчIеб гIадаб гIадатги букIун буго ГIортIаколосезул. Гьезул щивасул минаялда цебе букIун буго бухъараб гвенд, гIалимзабаз чIезабун буго гьел гвендал рухъулел рукIанила хварал лъимал жанир рукъизейилан. Гьедин хабалалъ лъечIого рукъалда цере рукъулел рукIун руго гIортIаколосез жидерго лъимал.\nТарихалъул гъатакь къанщараб заман


Бостоналъул марафоналда кьвагьиял гьариялъул щаклъи бугев Жовгьар Царнаевасда бан унеб цΙех-рехалъе квал-квал гьабиялъул гΙайибги гΙунтΙизабун тΙоцебесеб нухалда диваналда цеве чΙезавун вуго лъабго гΙолохъанчи. Ккуразул кΙигояв ккола казахстаналъул гражданав. КΙиясего буго 19 сон. Тажяков Азаматил ва Къадырбаев Диазил адвокатаз абулеб буго гьезул 15 апрелалъул кьвагьиязде гΙахьаллъи гьечΙин.\nЦарнаевасул университеталъул гьалмагъзабилъун рикΙкΙунел гьел гΙолохъабазде цΙех-рехалъе квал-квал гьабиялъул гуребги, гΙунтΙизабулеб буго гьединго далилал рахчизариялъул гΙайибги. Гьезда сверун диваналъул иргадулаб данделъи тΙобитΙизе буго 14 маялда.\nЩаклъи бугев лъабабилев ккола Цолъарал штатазул гаражданав Робель Филлипос. Гьесде гΙайиб гΙунтΙизабулеб буго цΙехрехчагΙазе гьереси бициналъул. Гьев цΙидаса диваналде вачΙине вуго 6 маялда.\nЛъабасулго битΙахъеб гΙахьаллъи букΙинчΙо кьвагьиязде. Гьезде гΙайиб гΙунтΙизабуна, Дартмуталда бугеб Массачуссетсалъул университеталъул стдентазул резиденциялда Царнаевасул рукъусан рюкзак ва ноутбук нахъе босиялъул, ахирисесухъа смс бачΙун хадуб.\nАмерикаялъул нухмалъиялъ абулеб буго гьеб рюкзак цΙезабун букΙанин жаниса порох бахъарал фейерверказе хΙалтΙизарулел алатазулин.\nГьеб гуребги цΙех-рехчагΙаз абулеб буго, кьвагьулеб алат гьабиялъе хΙалтΙизабизе бегьулеблъун рикΙкΙун, Къадырбаевас чΙобосеб вазелиналъул гъутΙухъги нахъе босун букΙун бугин гьесул рукъуса. ТΙоцебе гьел алатал Къадирбаевасги Тажаяковасги росун руго жидерго рукъубе, хадуб Къадырбаевас гьеб кинабго жо реххун буго рищниялде гъорлъе. Гьелда хадуб полициялъе гьеб кинабго рюкзакгун батун буго хутΙелал реххулеб бакΙалда.\nГьа бан казахстаналъул гражданаз бицаралде балагьун, информалатазул лъазабиязде ва низам цΙунулез рахъарал суратазде балагьун, абизе бегьула, Царнаевасде гьел къвагьиязул щаклъи бугин.\nДиваналъул гΙайиб гΙунтΙизабулел документазда хъван буго гьединго, кьвагьи ккеялда гΙага-шагарго моцΙалъ цебе Царнаевас казахазде абун букΙун бугин, жинда лъалин кьвагьулеб алат гьабулеб къагΙидайин.\n19 сон барав Жовгьар Царнаев полиция хадуб лъугьунеб мехалда щварал ругъналгун вегизавун вуго туснахъалъул азарханаялда. Гьесул кΙудияв вац Тамералан хвана добго къоялда операция унеб мехалда полиция кьвагьдеялъул хΙассилалда.\nГьезул эбелалъ лъазабулеб буго, жиндир васазде гΙайиб гΙунтΙизабиялъул багьана гьересияб бугин.\nКъадырбаевги Тажаяковги ккун руго кьвагьиязда хадуб Цолъарал штатазул миграциялъул хъулухъалъ студентазул визабазул режим хвезабиялъул гΙайибги гΙунтΙизабун.\nФБРалъ абулеб буго, ккурав лъабавго кколин Жовгьар Царнаевасул курсалдаса гΙолохъабийин.\nКъадирбаевасул адвокат Роберт Сталица лъазабуна, гьесул клиентасул кинабгΙаги хурхен гьечΙин гьел кьвагьияздеян.\nРоберт Стал: «Диаз Къадырбаевас киналго гΙайибал нахъ чΙвалел руго. Байбихьудасаго нижеца абулеб букΙахъего, гьес ФБРалъе цΙех-рех гьабиялъе кумек гьабулеб букΙана. Гьев, киналгогΙадин, живгоги тамашалъун ва вихха-хочун вукΙана Бостоналда гьарурал кьвагьияздаса. Гьесда лъалеб букΙун гьечΙо гьеб кьвагьиялда Царнаевасул гΙахьаллъи букΙиналъул. Гьеб гьесда дагьалъ кватΙун лъан буго. Нухмалъиялъ сурат бихьизабун хадуб гьев гьесда лъана.\nНижеца протест гьабизе буго. Ниж цΙакъ балагьун чΙун руго диваналда гьелъие далилал рачиналде. Дир ракΙ гурхΙун буго Къадырбаевасе ва гьесул хъизаналъе Бостоналда гьединаб жо ккун букΙиналда бан. Гьесул гьеб ишалде гьечΙо щибниги гΙаммаб жо.»\nТажаяковасул адвокат Харлан Протасицаги лъазабуна, жиндир клиентасулги кинабгΙаги хурхен гьечΙин гьел кьвагьияздеян.\nЛъазабиязда рекъон, Къадырбековасе ва Тажаяевасе бищунго хъачΙаб къанун хΙалтΙизабуни, кьезе бегьула туснахъалъул щу-щу сон ва гьезул щивасда 250 азарго долларалъул гΙакΙаги кьабизе бегьула. Гьебго 250 азарго долларалъул гΙакΙа лъезе бегьула Филлипосида тΙадги. Амма туснахъалъул тамихΙалъул гьесул болжал бахине бегьула 8 сониде.


ХI. Доного: «Нахъеги балагьун унесда цебе бугеб ккал бихьуларо»\nЭкпертазул пикруялда, Владимир Путин Россиялъул нухмалъуде вачIаралдаса, улкаялда Совет Союзалъухъ урхъарел гIадамазул къадар чIечIого цIикIкIунеб буго. Цадахъго сталинизмалде бербалагьиги тамахлъулеб буго. Ахирисел соназда Россиялъул нухмалъиялъ цо-цо сферабазда бигьагьабун нахъ буссинабулеб буго советияб заманалъул терминология, атрибутика, гIуцIаби ва «гIадатал». 1944 соналда «КIиабилеб фронт» рагьун 70 сон тIубаялда бан Франциялда тIобитIараб мемориалияб тадбиралда гIахьаллъулеб мехалда, Россиялъул президент Владимир Путиница загьир гьабуна Волгоград Сталинграде буссинабиялде данде жив гьечIевлъиялъул пикруги. Кибе унеб бугеб Россия? Сунде буссунеб бугеб пачалихъ? Бугищ рес Россия цIидаса «маххул пардавалде» нахъе ккезе рес?\nВолгоградалъе цIидаса Сталинград цIар нахъ буссинаби - гьеб кколаро нижер программаялъул аслияб тема. Амма гьелде кIудияб кIвар буссинабизе буго жакъа. Щай? Щайгурелъул, цо-цо экспертаз абухъего, ветеренас гьеб цIаралда хурхун кьураб суалалъе жаваб кьолаго, Россиялъул президентас хIакъикъаталдаги иргадулаб нухалъ, битIахъе абичIониги, бихьизабуна жинцаго бищараб нух.\nСовет Союзалъул заманалъул гIадаб хIакъикъат ракIалде щвезабулел гIемер галаби гьаруна Россиялда ахирисеб 10 соналда. Заман арабгIан гьединал галаби хехлъулел ругин рикIкIунеб Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул гIалимчи, машгьурав тарихчи ХIажимурад Доногъоца. Гьесул рагIабазда, Волгоградалъе цебесеб цIар нахъ буссинабиялде Путин данде гьечIолъи – гьеб ккола Россиялда авторитаризм щулалъулеб букIиналъул цIакъго баянаб ишара.\nХIажимурад Доногъо: «Дир гьелде цIакъ негативияб берблагьи буго. Шагьаралъе тIоцебего букIараб цIар нахъе буссинабулеб букIарабани, гьеб цо жо букIинаан. Гьеб цебе букIана Царицын. Сталинградлъунин абуни, гьеб букIана гIицIго 36 соналъ. Гьеб къокъаб заманал ккола тарихалда жаниб. Амма гьеб гуреб аслияб суал. Аслияб ва ургъелал ракIкIизарулеб жо ккола жакъа нилъер нухмалъиялъ нилъ цере гIадал заманазде рачунел рукIин. Гьелъул ишараби заман арабгIан баянлъулеб буго. Гьеле шагьаралъул цIар хисизаби буго гьезул цояб. Сунде гьединал галабаз рачине бегьулебали тарихалъги бихьизабулеб буго.»\nБакIалъулал ва тIадегIанал пачалихъиял хъулухъчагIазул Волгоградалъул цIар Сталинградалде буссинабиялъул иницативаялда нахъ, Левада-централъ гьабураб цIех-рехалъул хIасилазда рекъон, Сталинградалъул кьал гIадамазул пикруялда даимго хутIиялъе бахъулеб хIаракат бихьулеб буго гьикъа-бакъаразул 31 проценталда. 25 проценталда гьелда нахъ бихьулеб буго коррупциялъул скандалаздаса, нухмалъиялде божилъи хвеялдаса ва оппозициялъул хIаракатчилъиялъул даража цIикIкIунеб букIиналдаса жамгIияб кIвар цогидаб рахъалде буссинабизе бахъулеб хIаракат. Рагъалда бергьарав Сталинил цIар нахъе буссинабизе ва гьединаб къагIидаялда гIадамазул ботIролъ бугеб Сталинил репрессиязул ва такъсиразул пикру бахъчизабизе гьабулеб хIаракат хIисабалда къабул гьабулеб буго гьеб гали 18 проценталъ.\nКинал ругел аслиял аргументал гьединаб пикруялъул рахъ кколезул? Жиндирго бербалагьи гьадин загьир гьабуна Гъизильюрталдаса жамгIияв хIаракатчи Компартиялъул Дагъистаналда бугеб фракциялъул вакил ГIабдулахIид Лабазановас.\nДинияв хIаракатчи ГIумаров МахIамадрасулил пикру:\nДоногъоца абулеб буго, гьединаб гьикъа-бакъиялда жив гIахьаллъун вукIарабани, жиндие данде ккезе рукIанин кIиабилебги лъабабилебги жавабин. Гьеб киналдаго нахъ жиндаги бихьулеб бугин хIакъал проблемабаздаса, гьебги щиб жибго пачалихъалъ рижинарурал политикиялгун экономикиял, социалиялгун жамгIиял проблемабаздаса, гIадамазул кIвар чанги чIорогосел, пайда кьоларел ишазде руссинарулел рукIин. ГIадамазул пикру чIечIого нахъе, букIаралдехун, ай, рукIарал бергьенлъабазде, икъбалазде буссинабулеб бугин, букIинеселда тIад ургъиялъе бакI толеб гьечIин. Аммайин жубалеб буго тарихчияс, нахъеги балагьун унев чиясда цебе бугеб ккал бихьуларин.\nКинабха бербалагьи бугеб шагьаралъул цIар хисизабиялда хурхун жалго Волгоградалда гIумру гьабулезул? Нижер радиоялъ гьабураб гьикъа-бакъи.\n« - Дида гьеб битIараблъун бихьуларо. Щибизе къварагIун бугеб нахъ руссине? Гьеб цIар хисизе бокьаразда кколеб батила нилъеда гьеб рагъ кIочонеб бугин. Дида ккола гьеб гьедин гурин. Лъиданиги кIочонаро гьеб.»\n" - Дида ккола гьеб цIакъ хираго чIезе бугин. Идеяни лъикIаб батила, амма дида дунго вихьулев вуго Волгоградалда гIумру гьабун вугев чилъун."\n« - Дица рикIкIуна, гьанже бугеб цIар букIунхъе тезе кколин. ГIадада гурелъул гьелде Волгоград цIар лъун букIараб. Цингиги нижер шагьар Волгаялда буго гури. Узухъда, Сталинград абураб цIаралда буго жиндирго хаслъи. Гьеб тарих ккола. Гьеб нилъеда киназдаго ракIалда букIине ккола. Амма тIоцебего нилъ ургъизе ккола букIинеселда тIад. Сталинил эпоха нахъе ана. Нижеца гIумру гьабун буго жакъасеб заманалде данде кколеб санагIатаб цIебетIеялъул перспектива бугеб шагьаралда.»\n« - Волгоград гьеб ккола Волгаялда бугеб шагьар. Гьеб кколаро Сталинил шагьар. Гьеб киданиги букIинчIо Сталинил шагьарлъун. Дир хьул буго гьеб киданиги гьединаблъун букIин гутIитялъулги. Гражданияб рагъ унеб мехалда Сталиница кIудияб балагь бачIинабуна гIадамазе. Гьелъие гIоло гьелъие 1925 соналда кьуна гьесул цIар. Сталинградалъул кьал, гьеб Сталинградалъул кьал хIисабалда хутIизеги буго тарихалда. Шагьарин абуни, букIине ккола Волгоград цIаргун.»\n« - Дида ккола, гьел захIмалъаби раккизаризе ругин. Гьеб гьедингоги киназдаго лъан букIине буго, гьеб Сталинградлъун цебе букIараблъи. Дида ккола гьеб гьедигIан кIудияб кIвар бугеб жо кколарин.»\n« - Лъаларо... Гьедин батани, тIадеги лъикI букIинаан Царицын.»\n« - Волгоград, Волгоградалъул область гьанже налъабазулъ къан буго. Гьеб цIакъ хираго чIезе буго. Цингиги шагьаралъул цIар хисизабиялъ, гIумру лъикIлъуларо. Тарихияб пагьму... дие захIматго буго гьелъул бицине. Рагъалъул байбихьи, кIудиял камиял, гьебги Сталинил гIайиб гурищ кколеб?»\nШагьаралъул цIар хисизабиялъул инициатива кIвар кьечIого течIо коммунистазги. Гьебго карачелалдаса пайда босун Компартиялъул лидер Геннадий Зюгановасги ахIана Санкт-Петербург Ленинградалде буссинабиялде.\n« - Дун Ленинградалда гьаюна, Лениградалдаго хвезе бокьилаан дие.»\n« - Щиб абуниги, Лениград букIарабани лъикI букIинаанха. Блокадаялда гIемер гIадамал хвечIищха.»\n« - Гьеб гIантал гIахьучIал ккола. Гьеб гIицIго гьесул, Зюгановасул идея ккола. Щибниги хисизе гьечIо.»\n« - Дие гьанжесеб цIар данде ккола. Щайгурелъул культураги тарихги гьаниб бугелъул. Ленинградин абуни, гьеб гьитIинабго заманалъул кесек букIана.»\n« - Щиб цоги цIар лъеялъ нижее кьезе бугеб? Щибнги. Щибниги кьоларо Волгоград Сталинградалде буссинабиялъго гIадин.»\n« - Санкт-Петербурглъун хутIизе те, Петр кIиабилес цIар кьохъе.»\n« - Дие Ленинградалдасаги Санкт-Петербург ракIалъе гIола. Щаялиго лъиданиги ракIалде бачIунеб гьечIо гури Парижалъе цоги цIар кьезе. Гьеб Парижлъун хутIулеб буго гIасрабаз. Москваялъулги лъицаниги цIар хисулеб гьечIо гури.»\n« - Дица гIумру гьабуна доб ва гьаб цIар бугеб мехалда. Дие батIалъи гьечIо.»\nАмма кин букIаниги, Волгоградалъулги Санкт-Петербургалъулги цIарал хисиялде данде рагIула гIадамазул 60-ялдеги 55-ялдеги гIунтун процент. Гьебги щиб жиб-жиб моцIалда гьединазул къадар цIикIкIунеб рагIула. Гьедин бихьизабулеб добго Левада-централъул цIех-реххалъ. Аммайин абулеб буго ХIажимурад Доногъоца, гьеб кколарин шагьаразул цIарал хисунгутIиялъул кинабгIаги гарантияйин. Гьеб суал лъун тIобитIизе бегьулеб референдумги букIине бегьулин формалияб тадбирин, абулеб буго гIалимчияс.\nХIажимурад Доногъо: «ХIакъикъаталдаги, абизе бегьула гьеб цIар хисизабиялъе изну кьун бугин. Референдумин абуни, гьеб букIине бегьула гьениб демократияб къагIидаялда процедура анин бихьизабиялъе гьабулеб гIицIго формалияб тадбир. Гьаниб ракIалде бачIуна довго Джугашвилил рищиязда хурхун абурал рагIаби: "Аслияб жо кколаро кин гьаркьал кьуралали, аслияб жо ккола кин гьел рикIкIарали" абурал.»\nКин бихьулеб бугеб жакъа Россиялда бахIсал рагъаризарураб суал къватIисан. Словакиялъул Братиславаялда бугеб Паневропаялъулаб университеталъул экономикаялъул профессор Владимир Бачишин гьеб суалалде балагьун вуго тIоцевего экономикияб бербалагьиялдаса ва гьес дипломатияб къагIидаялда абулеб буго, Россия зама-заманалдаса аслиял ишалги тун, буссунин цоги кIвар дагьал, пайда гьитIинал суалаздейин. Гьал бахIсалги гьесда рихьулеб буго гIицIго гьединаб позициялдаса. Гьедин букIаниги, гьес ишара гьабулеб буго Россия Сталинизмалдаса цIунун гьечIолъиялъул.\nВладимир Бачишин: «Дида ккола, цо рахъалъан балагьани, жакъа Россия бугин жиндилъго хъирщарулеб, жиндирго хIакъикъат балагьулеб. Дида бихьухъе, гьениб буго наслабазул жамгIияталдажанисеб конфликт. Цогидал рагIабаз абуни, Россиялда буго пуланаб режималдаса жидеего пайда щварал наслаби, мисалалъе, Сталинил режималдаса. Буго 60-абулел соназулин абулеб наслу. Гьезда бихьана жамгIиял гьоркьорлъабазул хинлъи. Буго наслу жидее Ельцинил периодалдаса пайда щварал, руго Горбачев нухмалъуда вукIараб мехалда пайда щварал. Гьединал рихьуларел рикьелаз гьаркьал кьолел руго жидерго заманалъе.\nДица бицен гьабулелб буго доб яги гьаб периодалда жидее гIумрудул комфорт букIарал гIадамазул. Жидее квеш букIаразул жамгIияб хIаракатчилъи абизегIанго загьирлъулеб гьечIо.\nДир пикруялда, гьеб кинабго ракIалде босун, жакъа Россиялъе бищунго кIвар кIудияб жо ккола жамгIияталда жаниб консенсус бати.\nГьеб ишалда цингиги бищунго аслияб жо ккола тарихалдаса кинал рукIаниги персонабазул «идолал» гьарунгутIи. Гьеле гьевго Сталин бергьанин Дунялалъул кIиабилеб рагъалдайин абураб пикру босе. У, гьеб буго позитив, амма гьеб гьереси ккола. Рагъда Сталин гурев бергьарав, гьелда бергьана армия, Жуков. Киданиги кIочене бегьуларо, Сталинил цIаралъул гIадамазул кIудияб къадар чIваялде, политикиял туснахъазда, халкъалъе чIегIераб къо чIезабиялда, хIинкъиялъул даимаб атмосфера бижинабиялда хурхен букIин. ЦIакъ ракIалъе гIолареб жо ккола, гьесул вахIшияб хьвада-чIвади бергьенлъиялда нахъ бахчизабизе хIалбихьулеб мехалда.\nЦингиги, советияб периодалъе хIакъаб къимат кьезе ккани, гьанжеги ригьго буго. Дир пикруялда, гьелъие къваригIуна 50 сон гIанаб заман гIаммаб къагIидаялда.\nГьадинлъидал дица абила, шагьаразул цIаразда сверун бахIсал рижинариялдасаги кIвар кIудиял масъалаби руго жакъа Россиялъул. Цогидаб рахъалдаса балагьани, гьеб суал гьедигIан принципиалияб батани, Волгоградалде Сталинградалъул бакIалда Царицын цIар лъезе бегьулаан, гьеб гьелъул тIоцебесеб цIар букIин ракIалде босун. Амма гьеб жакъа дир пикруялда, гьедигIанго кIвар кIудияб масъала кколаро жамгIияталъе. Аслияб масъала ккола экономика гIуцIи ва конкуренция хIехьезе бажарулеб хIалалде щвезаби. Гьелдаса нусго нухалъ цикIкIун пайда букIинаан улкаялъе, гьел цIарал хисула, кIучIдул рищула, пропагандаялъе хIалтIизарулел инструментал ралагьулел рукIиналде данде ккун."\nТарихчи Доногъоца абулеб буго, Россиялъ сталинизмалъе щвалде щвараб къимат кьун букIарабани, ва гьелъул ишарабицин ругеб политикаяб сисистема гIуцIиялъе гьукъи лъазабун букIарабани, цебего букIунаанин хIакъаб демократиялъул, цебетIураб, кинацаго адаб гьабулеб улкаяйин.\nХIажимурад Доногъо: Гьелда бандие бокьун буго нилъер замналъул чиясул рагIаби рачине. Гьес абуна, нилъер улкаялда десталинизация гьабун гутIи, гьеб кколин жиндего кIвар буссинабулеб хIужайин. Немцазин абуни, нацизмалъе щвалде щвараб къимат кьуна. Гьеб гьелдаса борчIана цо нухалъги, абадиялъегоги. Аралдаса батIалъи гьелъие буссана гьанжесеб бечедаб гIумруялде.\nСталинизмин абуни, хутIулеб буго нилъер цебетIеялъе цIакъ къуватаб тормозлъун. Гьелъ нух къалеб буго лъикIаб букIинеселде. Гьеб, сталинизмалъ риччан руго цIакъ гъваридал кьалбал ва политикал гьезде, гьел кьалдабазде щвезе хIинкъулел руго. Дир пикруялда, цIакъ ритIарал рагIаби руго гьел."\nГьанже бугеб хIалалъе къимат кьолеб бугони, нилъер улка Доногъол пикруялда буго авторитаризмалдаса тоталитаризмалде нухда. Жакъасеб хIакъикъаталъе гIоло Россия хутIулеб буго батIия-батIиял халкъаздагьоркьосел рейтингазда Жанубияб КореягIадал улкабазул «мадугьаллъун».\nПутинил нухмалъиялда гъоркь букIаго улкаялда жанир гьарурал хиса-басияз, нилъер улкаялда цебе цIидаса «маххул пардав» гIодобе биччазе бегьулин риIкIкунеб буго Доногъоца. Гьесулго рагIабазда, хIакъикъаталдаги Россиялъул нухмалъиялъ тоталитаризмалъул системаялде ориентир босана Совет Союзалъул гимн ва Россиялъул имеприялъул герб нахъ бусинабун хадубин.\nХIажимурад Доногъо: «Гимн. ХIакъикъаталдаги гимн хутIанин абизе бегьула Совет Союзалъул. Долда цо-цо рагIабиги хисизаруна. Пачалихъалъул герб хIакъикъаталдаги хутIана самодержавиялъулаблъун, ай, имериялъулаб. Гьеб щиб, кколаррищ мисал, нилъ нахъе унел рукIиналъе? БатIалъи гьечIо тоталитаризм советияб букIа, империялъулаб букIа.»\nГьесулго рагIабазда, политикияб хьуцалъулъ Россия тIадеги цIикIкун къана гьелъ оппозициялде данде полициялъул «тIилазул рагъ» байбихьун, митингазеги протесталъул акциязеги хасал шартIал чIезарун хадуб, «къватIисел улкабазул агентал» рижинарун хадуб, информалатазеги, инсанасул ихтиярал цIунулезулги гIорхъаби чIезарун хадуб, Россиялъул политикияб сценаялда Владимир Жириновский гIадал чагIи хьехьон ва Дмитрий Рогозин гIадамал ракIарун хадуб. Гьединаб процесс халат бахъунебни щиб, гьеб хехлъулебцин бугин, улка политикияб ва тарихияб ккалахъе бортиялъул шансал цIикIкIунел ругин абун лъугIинабуна жиндирго калам машгьурав тарихчи Доногъо ХIажимурадица.\nХI. Доного: «Нахъеги балагьун унесда цебе бугеб ккал бихьуларо.»


Гьанжеялдаса бахъун «Платон» системаялда хъвай-хъвагIай гьечIел юк баччулел чIахIиял машинабазе рес букIине гьечIила Россиялъул нухаздасан хьвадизе. Амма Дагъистаналъул юк баччулел машинаби ругел чагIаз «Платон» системаялда хъвайхъвагIай гьабизе ракIалда гьечIин абулеб буго.\nРикIкIаде хьвадулел юк баччулел автомобилазул бетIергьабазе «Платон» системаялда кидагосеб хъвай-хъвагIай гьабизегIан кьолел рукIарал цо нухалъ сапараль ине рес кьолел картаби нахъе рахъизе хIукму къотIун буго тIолго Россиялда «Платон» системаялъул операторалъ.\nГьеб хIукму хурхараб бугила, рикIкIада манзилалъ хьвадулел юк баччулел чIахIиял машинаби рачунез кидагосеб хъвай-хъвагIай системаялда гьаби нахъбахъун толеб букIиналда.\nХъвай-хъвагIай гьечIел юк баччулел машинабазул бетIергьабазе гьанжеялдаса бахъун рес букIине гьечIила хъвай-хъвагIай гьабичIогон ва счетчикал лъечIогон Россиялъул нухаздасан хьвадизейин баян гьабулеб буго «Платон» системаялъул официалияб сайталда.\nАмма Дагъистаналда ругел рикIкIада манзилалда юк баччун хьвадулел машинабазда хIалтIулел хIадур гьечIо Платоналда гъорлъе лъугьине. Гьеб хIажат гьечIеблъун бихьулин жидеда, щайин абуни, гьел счетчикал лъуразги цониги чияс гьеб машинаялда лъун гьечIин, гьеб рокъобе рехун бугин бицана «Эркенлъи» радиогун букIараб гара-чIвариялда Гъаякент мухъалдаса рикIкIада манзилалъ хьвадулев Залимхан НудюргIалиевас.\nЗалимхан НудюргIалиев: «Гьеб «Платон» системаялда хъвай-хъвагIай гьабурал чагIи ратизеги бегьула цо чанго нусго, амма гьелъул тIалабго гьабулеб гьечIо лъицаниги. КиналгIаги картабиги гьечIогон, гьадинго хьвадулел руго аслияб куцалда.\nГьезул суратал рахъула нухазда чIезеги гьарун, гIакIабиги хъвала, амма гьел гIакIаби лъицаго кьоларо. Дица хIал гьабун тIадецуй гьабулеб букIиналъ гьабизеги бегьула гьеб системаялда хъвай-хъвагIай, амма гьенибе гIарац дица кьезе гьечIо.\nГIарац хIажалъун лъидал гьез гьеб хъвай-хъвагIай гьабизабулеб бугеб. Руго цо-цо юк баччулел машинабазда хIалтIулезул гIуцIаби гьеб системаялда хъвай-хъвагIай жидеца гьабурал, амма гьезги гьел счетчикал руго рокъор, яги офисалда лъун, гьел чIахIиял машинабазда лъурал чагIиго дида лъаларо.\nРекъезабун батила иш, хIалтIухъабигун. «Платон» система кида-къадги къабул гьабичIогон рес гьечIин кколеб буго дида, пачалихъ цIакъ къуватаб машина буго».\nЦо нухалъулал мартшруталъул картабазда рекъон, сапаралъ рахъине бегьулаанин анкьго нухалде щун, гьел росулаго дагьаб гурого информацияги кьезе кколароанин, гьелдаса пайдаги босулеб букIанин рагIдукь ругел юк баччулел чагIазин баян гьабулеб буго Дагъистаналъул Транспорталъулгун энергетикаялъул ва бухьеналъул министрелъиялда.\nЖакъа къоялде Дагъистаналда 20 азаргоялдаса цIикIкIун чIахIиял, юк баччулел автомашинаби ругила, цо-цо баяназда рекъон гьезул къадар 25 азаргоялдеги бахунеб буго, амма гьезда гъорлъа «Платон» системаялда хъвай-хъвагIай гьабурал ругила гIицIго 500 чIахIиял автомашинаби.\nБищунго «Платон» система хIалтIизе биччаялда данде бугеб регионазул цояблъун Дагъистан кколеб букIиналъ бичIчIизабулеб бугила гьеб тарихин баян гьабулеб буго Дагъистаналъул рикIкIаде хьвадулел юк баччулел автомобилазул ассоциациялъул бетIер МаламухIамадов Рустамица.\nМалламухIамадовас баян гьабуна, апрель моцIалда букIине кколаанин тIолго Россиялъул юк баччун рикIкIаде хьвадулел автомобилал рачунезул съезд. Гьенир гьоркьор лъезе ракIалда букIанила жидер киналго суалалги, тIалабалги хадуб щиб гьабилебалиги. Амма февраль моцIалъул ахиралда бахъараб, автораллиял демострациязда ва пикетазда ращад гьарулеб къануналъ жидер багъа-башари секьизабунила.\nГьанибго абизе ккола, Дагъистаналда рикIкIада манзилазда хьвадулел чIахIиял, юк баччулел автомашинаби рачунезул цолъиялъул координатораз гьабулеб хIалтIи тIубан чIун бугилан.\nГIемерисел координаторал мухъазул ва шагьаразул Жанисел ишазул бутIабазде ахIун, гьениб гара-чIвари гьабуралдаса гьез инкар гьабун буго цолъиялда гъорлъ рукIине. Экспертаз гьеб хурхинабулеб букIана пачалихъалъ цолъиялъул вакилзабазде тIадецуй гьабулеб букIиналда.