Авар ва Дагъистан адабияталъул дарсазул кумекалъул алатал х1алт1изари (5-11кл.)\nБерзул техникиял алатал х1алт1изари.\navar -> Лекции по дисциплине «Дагестанские языки» Лекция №1 Курс «Дагестанские языки»\navar -> Практикиял х1алт1аби. Цебераг1и «Авар мац1алъул диалектология»\navar -> Х1амзатов А. Гъ. Гьоркьохъеб школалда авар лексика малъи. Цебераг1и\navar -> Гьоркьохъеб ва чIахIияб группаби\n5-11 классазда авар ва Дагъистан адабияталъул дарсазда г1адатал ва техникиял кумекалъулал алатал х1алт1изариялъул методика. Махачкала-2008г.\nШколалда авар адабияталъул курс бачунелъул, аслияб къаг1идабазул цояб ккола бицадулаб форма: муг1алимас бицуна,ц1алдохъаби г1енеккула. Малъулеб асралъул х1асил ва анализ гъваридго бич1ч1и бараб бук1уна малъулесул гьунаралдаги гьеб г1адахъ босизе бугеб щивав ц1алдохъанасул пагьмуялдаги. Гьебин абуни муг1алимасулги ц1алдохъабазулги бат1и – бат1ияб бук1уна. Цо – цоязе г1унги т1ок1аб бук1уна цо нухалъ бицунеб раг1араб яги ц1алараб текст рек1елъ кквезе, цогидазе къвариг1уна чанц1улаго ц1ализе ва раг1изе. Бицунеб яги ц1алулеб текст бич1ч1и ва рек1ел боси бараб бук1уна раг1ул устарас цере ч1езарулел лъугьа – бахъиязул суратал якъинго ч1аголъизаризе бажариялда, киноялда г1адин, гьел рихьизе к1веялда.\nГ1инзул ц1одорлъиялда цадахъц1алулъ г1ахьаллъула берзул ц1одорлъиги. «Бералда бихьараб бихьараб – бит1араб, г1инда раг1араб – гьереси», -ян аби батана маг1арулазул. Гьелъулги гъваридаб мг1на х1акълъула: бицаралда божуге, бихьаралда гурониян абураб. Гьеб гуребги сверухъ бугеб т1абиг1аталъги г1умруги лъузе инсанасе кьун руго мах1,бцх1а –ц1орой , къвак1и тамахлъи, ц1ек1лъи- гьуинлъи ва гь.ц. лъалел лугби. Гьезги г1ахьаллъи гьабула жамг1ияб ва т1абиг1ияб г1умру лъаялъулъ. Гьединлъидал ц1алдохъабазе лъай кьеялъулъ муг1алимас пайда босулеб берзул, г1инзул ва цогидалги кумекалъул алатаздаса. Гьелин абуни х1алт1изарула т1оцебесеб классалдаго: каламалъул гьаркьал рухьинарула суратазда –«А»- «А»втобус , « Б» - «Б»ече, «В» -«В»ехь ва гь.ц. Гьелъул к1варалъул бицине ккеларо.\nРек1ел ц1одорлъиялда т1аде берзулги г1инзулги жубаялъ рес кьола къкъаб заманалда жаниб малъулеб асаралъул гъварилъуде раккизе, ц1алдохъаби г1амлъиялде рачине, къокъидго х1асил бич1ч1изабизе, пикрияб анализалъе якъинал нухал рагьизе.\nХ1алуцун техника цебет1ураб гьаб заманалда, гьелъул ресаздаса пайда босич1олъи – бит1ахъего жагьиллъи ккола.\nЦоялъул цебет1еялда хадур ралагьун хут1ун ругин ккола муг1алимзаби ва школал.\nКомпьютералги, телевизоралги, магнитофоналги г1адамазул жиб-жиб рокъоб бугин абизе бегьула, амма школазда гьездаса пайда босиялъул иш т1убанго ч1ун хут1ун буго.\nБегьулаан макъалт1исалъул чалуялда хъван, дарсида ц1алдлхъабазда раг1изаризе Ц1адаса Х1амзатил, Х1амзатил Расулил, Г1алиева Фазул ва цогидалги школалда малъулел асаразул авторазул ч1агояб гьаракь. Гьединго гьеб чалуялда хъвазе бегьула машгьурал артистаз ах1улеб ва художествияб къаг1идаялъ ц1алулел школалъул прграммаялда ругел долго раг1ул устарзабазул куч1дул ва харбал. Лъик1аб бук1инаан жинца кьолеб дарсги гьебго чалуялда хъвазе, цинги г1енеккизе жиндирго ва ц1алдохъабазул ц1алиялъухъ, кьолел суалазухъ ва жавабазухъ. Гьелъ мат1уялда жанисан г1адин, бихьизабула дарс араб куцги ккарал гъалат1алги, ай жинца кьураб дарсил даража. Гьединго муг1алимасул нух малъиялда гъокь ц1алдахъабаз, цуланав раг1ул устарасул асараздасан данде гьабураб сценариялда рекъон, ц1алдохъабаз кьураб концертги хъвала гьебго чалуялда , хадуб ккун дарсазда гьелдаса пайда босизе ,фонотекаялда ц1унула.\nГьеб рахъалъ гьабулеб х1алт1иги бихьулеб гьеч1о. Школалъул нух малъулезги муг1алимзабазги гьеб х1алт1и лъайкьеялъул министвоялда базабун толеб буго. Советияб заман т1аса ун бук1ин жеги г1емерисез г1адахъ босулеб гьеч1о. Доб мехалъ министерствоялда цебе г1уц1араб цолъараб базаялдаса рач1унаан киналго предметазе х1исаб гьабурал кинофильмабиги, гьел рихьизарулел аппараталги складазде реххун руго. Гьел х1алт1изаризе лъалел муг1алимзабиги гьанже школазда гьеч1о, цох1о физикаялъул муг1алим хут1изег1ан. Цебесебги т1аг1ун, т1аде ц1иябги бач1инч1ого, хут1ун руго маг1арухъ школал.\nШагьаразда цо-цо школазда г1адин, росабалъ компютеразул классалги гьеч1о. Адабияталъул дарсазда гьездасан бахунеб хайирги бихьуларо. Г1ат1идал ишал руго ц1алул ишазе телевидениялдаса пайда босизе. Гьанже руго бокьаралъуре росизе санаг1атал кинокамерал. Лъугьа – рахъиназул суратал рахъиялда цадахъ гьелъ хъвала гьаракь – бакъанги. Гьелъ бахъизе бегьула, малъулел асаразул сценариялда рекъон, жалго ц1алдохъабаз г1уц1араб концерт. Гьел касетал рихьизаризе бегьула класскалда лъураб телевизоралдасан. Х1атта гьанже рек1арал, кисинир лъолел макъратисаялъул телефоназги рахъула, киникамералъ г1адин, суратал, лъугь – бахъинал, хъвала музыка. Гьездаса пайда босулеб буго Салатавиялъул муг1алимаз. Цо мисал: «Ч1анк1ал ва Мах1мудил г1умру ва адабияб х1аракат» абураб темаялда Абусинова Сиянатица (Гуни гимназия) кьураб, гьел шаг1ирзабазул х1акъалъулъ щвараб лъай г1алимзабиялъул х1алт1изаруна мультимедияб прект, компьютер, халкъиял бакъназул дискал. Рехсараб проекталъ ч1ах1аго доскаялда бараб экраналда рихьизаруна Шаг1ирзабазул суратал ва гьезул куч1дузулъа росарал куплетал т1адхъвараль плакатал.\nТ1олабго дарсил сценировка бихьизабула жалго ц1алдохъабаз Ч1анк1алги Гулишатилги, Мух1амадилги Муилги ва цогидалги г1ахьалчаг1азулги ролалги х1ан. Гьбеб дарсил киноги бахъун, дискотекаялдаги хъван, школалъул фильмотекалда ц1унун буго. Гьединаб х1алт1и гьабулел школалгимуг1алимзабиги къанаг1атго ратула.\nМиллияб мац1азда ТСО х1адурулеб ва гьеб школалде щвезабулеб идараги гьеч1о, гьединлъидал творческиял муг1алимзабазул жигаралдалъун ва гьезул жидерго г1арцул суртаздалъун цо – цо школазда техникиял алатазул кумекалдалъун т1адег1анаб даражаялъул дарсал кьолел руго. Гьеб ккола г1алхул колот1а бакараб токалъул чирахъ г1адаб жо. Жакъа берзул ва г1инзул техника щвараб бак1алъул х1исаб гьабуни, школал рихьула бец1аб классазда дарсал кьолел бак1ал г1адин. Пачалихъалги нилъер дагъистаналда рахъалъ гьабулеб х1алт1ул кинаб бук1аниги тартиб бихьулеб гьеч1о: цо-цо школазе миллионал кьолел руго, техникиял алатаздалъун лъезарулел руго, гьелги лъик1алин рик1к1унел школалха, гьединго ц1акъалилан ц1ар ч1варал муг1алимзабиги. Гьел руго ц1акъго дагьал. Г1емерисел школазул т1алаб «Америкаялъ» гьабеянтолеб буго. Хасго миллиял мац1алги адабиятги маданиятги, гьеч1ого бегьулел жал ругилан, рехунго толел руго: абизе бегьула гьезда т1алъиялъго мугъ рехун бугилан. Х1исаб гьабеха: сордо къоялъ ч1еч1ого х1алт1улел телевизоралдасан ва радиоялдасан миллияб мац1азе 30 минут кьолеб буго, хут1араб щинаб заманалъ передачаби г1урус мац1алъ рук1уна. Щай бегьулареб цо канал бац1ц1адгомиллияб мац1алда х1алт1изабизе. Жакъа гурони, метер гьеб бащдаб саг1атги нахъе бахъун, миллиял газеталги журналалги къан, «роххизаризеги» бегьула т1алъиялъ нилъ. Гьедин кколеб бук1ин цебего бич1ч1арав шаг1ир Мух1амад Гунашеваул раг1абаз кант1изарилародай жеги миллияб мах1ги рух1ги чорхолъ ругел Дагъистаниял:\nГ1агараб авар мац1 гъурулеб буго.\nТСО-гьеб ккола ц1алдахъабазул лъайги бажариги борхизабизе, дарсил заманалдаса ц1ик1к1ун пайда босизе рес кьолел техникиял алатал х1алт1изари. Гьединго гьез муг1алимасе кумек гьабула ц1алдохъабазул лъай ва бажари борцине, малъараб материал г1амлъиялде бачине ва т1ок1к1инабизе. Техникиял алатал гурелги, адабияталъул дарсида г1ат1идго пайда босула малъулел асаразул авторазул ва гьезул героязул суратаздасаги, ц1алдохъабаз жидецаго ц1алараб асаразда т1асан рахъарал сюжеталъул суратаздасаги, фильмабаздасаги, тестаздасаги, карточкабаздасаги,ва гь.ц. Гьел ккола г1адатал, амма муг1алимзабаз г1емер х1алт1изарулел кумекалъул алатал. Гьездаса пайда босулеб къаг1идаги тартибги бараб бук1уна дарси мурадалда: муг1алимас кьолел баянал раг1ула, гьел гвангъун цереч1езаризе бегьула суратаздалъун, кинокадрабаздалъун, диофильмабаздалъун; лирикияб асар бугони, магнитафоналдасан артистаз ах1улеб яги худажествияб къаг1идаялъ ц1алулеб кеч1раг1изабун, ахиралда тестаздалъун, яги цогидаб формаялда ц1алдохъабазул лъай ва лъугьараб бажари борцине техникиял алатаздаса пайда боси. Методистаз кумекалъулал алатал рикьула лъабго тайпаялде: а) жибго х1акъикъияб премет бихьизабун, гьелъул пайдаялъул яги заралалъул бицин. Масала, бихьизабула хъухъадиро, бицуна гьелда ц1ар, цинги гьелъ т1убалеб хъулухъ, гьединго т1абиг1аталда колел лъугьа бахъинал –бакъ баки, нак1к1лъей, г1азу – ц1ад бай, г1адамаз ва рух1ч1аголъабаз гьарулел ишал: лъимер кьижун буго, к1одоца щар ч1валеб буго, х1елеко г1кг1едулеб буго ва гь.ц.\nБ) классазде росизе к1оларелш, санаг1ат гьеч1ел предметазул ва лъугьа-бахъиназул суратал, кинокадраби, телевидение.\nВ) бицадулаб форма (ч1агояб калам, радио, магнитафон ва гь.ц.) Гьездасан аслияб ккола ч1агояб калам, Хут1анщиназ кумек гьабизе ккола бицунеб жо мух1канго бич1ч1изе, х1акъикъат цебе ч1езабизе, К1алъалесул пикру якъинлъизабизе. Гьел х1ажатал руго, г1иц1го дица дарсида берзулгин г1инзул кумекалъулал алатал х1алт1изарунин абизе гуреб, ц1алдохъабазда малъулеб материал бигьаго ва гъваридго бич1ч1изабизе. Гьединаб мурад гьеч1они, гьеб сверизе бегьула рек1елгнъеялъул х1аялде. Гьеб мехалъ гьел техникиял алатал х1алт1изариялъ кьезе г1аксаб зх1асил-пайда гуреб, зарал, ай дарси заман г1адада хвеялде рачине бегьула. Гьединлъидал муг1алимас пайда гьездаса босизе жинца бицунеб жо цадахъго бихьизабизе. Бихьизе ва раг1изабизе ккола г1иц1го муг1алимас бицунеб х1ажатаб бут1а. Гьелъ кумек гьабизе ккола ц1алдохъаби къокъидго г1амлъиялде рачине, г1акълу ц1убазабизе, берцинабги сурукъабги, квешабги лъик1абги дандеккун, жамг1иял г1умруялъул законал рагьиялдалъун г1ун бач1унеб г1елалъе тарбияб кьезе. Дидактиказул эмени Ян АМОс Каменскияс к1удияб квар кьолаан щибаб раг1ул маг1на бич1ч1изабиялде. ГЬес мустах1икъаблъун рик1к1унеб бук1ана жибго предметги гьелъу ц1арги цолъизабулеб сипат-сурат г1уц1и. ГЬедин гьабуни, лъималказ лъай хехго босулилан Гьес рик1к1унаан лъимералда предмет бихьизабизе кколин, гьелъузхъги балагьун, гьелъул сипат-суратги босун, гьелда ц1ар абизе хехго ругьунлъулилан».\nДидактиккаялдла, ай дарсмида берзщул ваг1инзул кумекалъул алатал х1алт1изаризе к1удияб къимат кьолаан г1урусазул к1удияв педагог К.Д, Ушинскияс. Гьез чара гьеч1еблъун рик1к1унаан щивав ц1алдохъанасда лъазе кколеб ц1ияб раг1и гьелъул сипат-сураталда бухьинабизе кколин. Лъимералда маг1на лъалареб кинаб бук1аниги\nЯн. Амос Каменский. Избр. пед. сов, М.,Учедгиз ,1955,с,303 -308\nЩуго раг1и лъазабулеб бугони. Гьев г1емераб мехалъ г1адада г1акъубаялда вук1уна: к1оларо мух1канго рак1алда ч1ч1езабизе, сураталда рихьуларел гьединал раг1аби лъимада бач1инахъего лъала гьел. Цинги гьел каламалъулъ х1алт1изаризе т1амун, ц1алдохъанасул пикру цебет1езабула. Лъимадул калам цебет1езаби – гьелъул г1акълу ц1убай кколин ч1езабулеб буго К.Д.Ушинскияс. Нилъер заманаялда техникиял кумекалъулал алатал кьуч1дасанго ц1илъана, къойидаса къйиде ц1ия-ц1иял раккулел руго. Гьел квег1енал, х1алт1изаризе бигьаял, пайда ц1ик1к1аралъун лъугьунел ругелъул, ц1алул иш камиллъизабизе гьез г1ат1идал ресал ралагьулел руго, Амма телевидениялъги, киноялъги, магнитафоналъги ва цогидалги берзул ва г1инзулкумекалъулал алатаз жакъа школалда мустах1икъаб бак1 кколеб гьеч1о – гьеб кинабго х1енцго лъугьунеб буго школалъул азбаралде, хасгоТСОялъ рахьда мац1ги адабиятги малъиялъулъ лъолеб бут1а ц1акъго заг1ипаб буго. Гьаб ахира къого соналда жаниб г1иц1го 2008 школазде рач1ун руго фонохрестоматиялъул касетал, гьелги педагог А.А.Шараповасул жигирчилъиялдалъун, гьезда гьоркьоб микьго кассета буго авар адабияталдасан г1уц1араб. Гьеб ккола къечалъ вух1улев чиясул к1албиде т1инк1араб микьго лъел къат1ра г1адаб жо. Рес бугоан компьютераздаса телевизораздаса г1ат1идго пайда босизе, амма миллиял мац1азул ишазе пайда босизе, программабазда рекъон х1адурарал я касетал я дискал гьеч1о. Гьел х1ажатал рук1иналъул пикру гьабулев т1алъиялъул чиги ватуларо. Анкьида жаниб цо-цо к1и-к1и саг1ат рахьдал мац1алъе кьуни г1олин, гьебгт г1емер бугинлан лъайкьеялъул министерство ч1араб мехалъ, техникиял алтал х1алт1изариялде играйищ щолеб ?!\nГьединаб бер балагьиял, лъималазул щайгурин, жалго муг1алимзабазулги х1алт1удаса рак1 бусинабун бук1ин бихьула гьанже. Гьелъги нуг1лъи гьабула миллияб маданияталда ва адабияталда т1ад михир бачине т1амиялъ х1аракат бахъулеб бук1иналъе: к1очон те миллиял г1адаталги. маданиятги ,адабиятги, г1амал - хасиятги, рук1а - рахъиги,азарил соназул тарихги,босе кинабго чиярабги, чарлъизе заман щвана нужоеян, к1ал гьикъулеб г1адин, мац1алда гьоц1о буго, рек1елъ загьру буго. Гьабулеб ишин абуни т1олабго миллияб маданияталда данде багьараб буго: къаялде ккезарун руго миллиял газетал, радиоялъулги рух1 бахъанин абизе бегьула гьелъиеги сордо - къоялда жаниб 30 минут кьун буго, гьебги рогьалилъ какде рахъарал харабазда гурони, раг1улареб мехалъ. Телевидениялъги анкьида жаниб цо саг1ат кьолеб буго миллияб мац1алда к1алъазе, ц1акъго къанаг1ат гурони телевидениялъ маг1арул театр бихьизабулеб гьеч1о. Маг1арулазда цебего к1очана радиоялъусан театр кьолеб бук1араб заман. Гьебго заманаялъ сордо - къоялъ лъахъич1огог1урус мац1алда х1алт1ула телевидениялъул киналниги каналал. Гьел киназулалдасан ралагьаразул бот1роде т1олеб щинаб хъублъиялъул чорклъиялъул х1ал к1оларо. Гьеле гьелъ тарбия кьолеб буго гьанже г1унбач1унеб г1елалъе. «Телевидениялъ ц1алдохъабазе ц1алдезе, рокъобе кьураб х1алт1и т1убазе заман гьеч1ин, гьелъул зарар тун бат1ияб жо жакъа гьеч1инабун «Х1акъикъаталде» бицун буго гьал къояз Шамхал - Терминалъул гьоркьохъеб школалъул директорас. Телепередачаз «г1орц1изарурал» г1олилазги г1елмуялде, адабияталде, хасго маг1арул раг1ул устарзабазул асаразде мугъ рехун буго, хасго шагьаралда ругел маг1арулазул лъималаз. Т1алъиялъ т1ад хъегъезабураб миллияб «талих1» буго гьеб. Цебе, советияб заманалда муг1алимзабазе школазда ч1езарун рук1ана патефоналги, гьезда лъун, дарсида пайда босулел пластинкабиги. Гьезда рук1ана машгьурал кочохъабаз ах1улел маг1арул шаг1ирзабазул куч1дулги. Адабияталъул прграммаялда ругел раг1ул устарзабазул к1уч1дулги, к1алъаялъе, пьесабиги хъварал пластинкабазк1удияб кумек гьабулаан дарсие ч1аголъи кьезе. Рес бук1ана гьел пластинкаби тукадаса ричун росизе. Авар адабияталъул щивав муг1алимасул бук1ана гьедин данде гьабураб фонохрестоматия. Патефоналъул заманги ун, рач1ана маърат1исалъул чалуялда кеч1-бакъан хъваялде. Гьеб данде ккана Улка щущахъ бараб хъамал чаг1азул такъсирияб революциялда. Бечелъиялда хадур лъугьун, школазул ва лъай кьеялъул ургъел бугев чи бет1ерлъуде ккеч1о. Школал хут1ана, цебесебги т1аг1ун. т1аде ц1иябги бач1инч1ого, ч1аголъараб гьодорлъиялда Школазе рахъулел кинофилмаби лъуг1ана, гьел школалде щвезарулел идарабазулги лъак1 т1аг1ана г1адал киноаппараталги школазул складазде рехун хут1ана. Касетазда хъван, куч1дузул дарам гьабулел базаргаби раккана. Гьезги гьегьал «ц1вабзазул» куч1дул ва мавлидал хъварал касетабазул дармил ишги гьулчун анна, амма школазда жидер асарал малъулел устарзабазул асарал абуни, т1ахьазда хъвавухъе, хут1ана. Гьеб иш т1аде босизе лъай кьеялъул министерствоялъеги миллияб адабияталъул ургъелго гьеч1ин ккола. Байбихьана творчвескиял г1алимзабаз жиде-жидер харжалдасан, радиокомпьюторкалъул телевидениялъул фондазда жидее х1ажатал хрестомативиял асаралкасетазда хъвазарун, жидерго фонотека г1уц1изе. ГЬеб рахъалъан жидерго жигарлъи бихьизабуна г1емераб заманаялъ Гъизилюрталъул т1оцебесеб школалъул директолъун х1алт1арав Адал Шараповас. Г1емерал зах1малъабиги х1ехьон, лъайкьеялъул министерствоялъул болъалги мерхьун, ахир къадги гьесда к1вана, к1удияб гьеч1ониги фонохретоматия г1уц1изе. Гьеб школазда щвана 2008 соналъ. Гьеб буго 36 касетаялдаса данде гьабураб фонотека. ГЬезда гьоркьоб буго 8 касета авар мац1алдаги. Г1емерисел школазул муг1алимзаби х1т1ун руго, Г1адатал берзул ва г1инзул алатаздаса пайдаги босун. Адабияталъул кабинетазда, класс берцинлъизе раг1араб г1адин, я квер, я бер щолеб борхалъиялда ран руго Дагъистаналъул раг1ул устарзабазул суратал. Гьадав хъвадарухъанасул асар бугин жакъа нилъеда малъизеян ишара гьабун гурони, гьеб сурат «ц1ализе» ц1алдохъабазда малъулеб гьеч1о.\nРаг1ул устарасул кинаб рахъ художникас. Ц1ик1к1ун к1вар кьун, бихьизабизабун бугебали баян гьабизе ккеларищ? Кинаб г1акълу-лъаялъул, г1амал-хасияталъул чи вихьизавун вугевали ц1алдохъабазда лъазе ккеларищ? Сурат /потрет/ художествияб асар кколеблъул. Гьеб «к1алъазабизе» т1адаб гьеч1ебищ? Твоческиял муг1алимзабаз, суратал «ц1али» гуребги. Цо кеъвак1араб кагътида ункъо классалъул сураталги седон, нахъияб рахъалда гьезул малъараб асаразда т1асан текстал г1уц1ун руго, ва г1амлъиялъул дарсазда гьездаса пайдаги босулеб буго, ай къададаса гъокьеги рещт1инарун, дарсазда г1ахьаллъизе т1амулелд руго. Гьединал муг1алимзаби жакъа, дагьгурони, ратулел гьеч1о. Ц1алдохъабазул г1акълу т1убазабизе, пикру бег1еризе г1адатал суратазулги ч агоян предметазулги муг1алимзабазе бицине кколаро – «букваралдаса» байбихьун, ц1алдохъабазда балъулеб жо, гьезда гъваридго маг1на бич1ч1изе, ч1агоял предметазда, суратазда, халипабазда бухьинабула Т.В.Болговалъ хъвавухъе, суратазги, халипабазги, /макетаз/, ч1агоял предметазги кумек гьабула анализ т1обит1изе: предметазул аслиял рахъал ратизе ва дандекквезе. Гьеб ккола бералда бихьулеб ургъизе, пикру гьабизе кьуч1лъун ч1олеб материал». Цох1о берзул ва г1инзул гуребги, инсанасе кьун руго тату-т1аг1ам, бух1и-ц1орой, гьуинлъи-кьог1лъи, кьер-мохъ, квешлъир лъик1лъи-лъик1лъи ва гь.ц. бопцунеб лугби. Г1елмияль кьуч1ал малъулелъул, гьезги жигар г1ахьаллъи гьабула пикрияб рахъ цебет1езабиялъулъ. Цо г1ит1инаб мисалалъ бихьизабула гьезул квар: гьанжего гьанже билълъинабизе лъугьараб, цо-цо раг1и абизе рек1араб лъимер ч1ах1ияз ц1унула гьелъие заралияб щинаб жоялдаса. Хасел, бакараб маххул печь. Лъимер уна гьелда аск1обе. Ч1ах1ияз «Бух1» -ан абун, лъимер печалда хъвазе толаро. Чан нухъалъ нахъе бачаниги. Лъимер ч1оларо гьелда квер хъвач1ого. Хъвала- бух1ула килищ. Цинги бич1ч1ула «Бух1»!-абураб раг1ул маг1на. Цинги гьелъ ц1орараб печалдацин квер хъваларо, ва, гьелда килищ бит1ун, абула «Бух1!»-ан. Гьедин байбихьула лъимералда г1умру бич1ч1изе. Школалде лъимер бач1ч1уна, лъик1аланго г1умруялъул х1албихьиги щун, рахьдал мац1алда к1алъазеги лъан. Лъаларелщина раг1абазул маг1наги бич1ч1ун. Гьелъ муг1алимасе рес кьола гьит1инго ц1алдохъхан ругьун гьавизе квешлъи ва лъик1лъи рат1арахъизе, пикрияб нухалдалъун, гьеб к1иябго бич1ч1иялъул г1орхъаби ч1езаризе, ях1-намусалъул нухалдалъун, лъик1лъиялъул г1охъаби г1уц1изе ц1алдохъабазда малъизе. Т1олабго школалъул адабияталъул курсги ах1араб буго инсаниялъул гьеб к1иябго рахъ гвагъун бихьизабизе, даим гьезда гьоркьоб бугеб тушманлъи якъинго рагшьизе, гьезие бит1араб къимат кьезе ц1алдохъабазда малъун, лъик1лъиялъул т1ок1лъи ва гьеб г1уц1изе ккей г1унбач1унеб г1елалъул рек1елъе дарулъун т1ик1изабизе. «Х1амаги бац1ги» абураб маргьа малъулеб халкъияб дарсида вук1арав методистас муг1алимасда абун буго: «Дур дарсида берзул ва г1инзул кумекалъулал алатал рук1инч1о» - ян. Хадусеб дарсида муг1алимас ч1агояб х1ама бачун бач1ун буго классалде. Бац1 жиндихъе щолеб жо гурилан абун буго. Щибго жоги абич1ого, методист дарсидаса нахъе ун вуго, лъималазул релъихъуялда гъоркь. Дов муг1алим гьеб росулъа нахъе аниги, гьеб «берзул алаталъул» хабар г1емерал соназ къот1ун гьеч1о гьеб росулъ. Г1еч-гени г1адал дарсиде росизе бегьулел санаг1атал предметал, яги гьезул суратал росаниги г1ола дарсиде. Рик1к1ен ккола къадаралъул роцен. Амма гьеб буго сурат сипат гьеч1еб бич1ч1и. Пуланаб къадаралъул маг1на бич1ч1изе ккани, к1иго квер, к1иго бер, ункъо бох, цо бет1ер ва гь.ц. Г1исинал лъималазда ч1ван къот1араб предметазул къадаралъул маг1на лъараб мехалъ, рач1уна жидер сипат-сурат гьеч1ел предметал рик1к1иналде: к1иго сон, к1иго къо. К1иго минут, лъабго раг1и,ункъо пикру, щугол рохел ва гь.ц. Гьеб еухалъ ич1го, лъималазул г1акълуги ц1убаларо, анализалъеги ругьунлъуларо. Сурат яги предмет, халипа ва гьи, бихьизабиялъул бук1ине ккола хассаб мурад: кинаб рахъ гьелъул лъималазда бич1ч1изабизе х1ажат бугебали-тамахлъи-къвак1ийщ, к1одолъи-гьит1инлъийищ, мах1ищ, т1аг1амищ, кьерищ, формайищ, пайдайищ-заралищ ва гь.ц. гьелъул лъазе къвариг1ун бугебила. Гьеб х1ажатаб рахъ батиги бат1алъизабиги ккола г1ураб пикрияб х1алт1и. Гьеб т1адкъай ц1алдохъабаз т1убан хадуб, ц1алдохъаби ругьун гьарула цо х1ал цойгиялда данде кквезе, цо предметалъе хасиятал рахъарал цойгиялде г1унт1изаризе, ай метафорпзул маг1на рахъизе. Гьабулеб къот1уе йокьулей хилиплъараб мехалъ, Мах1мудица х1алт1изарурал метафораз адабият бокьулел х1айран гьарула:\nМеседил лъимазул кьерги т1ад гьабун,\nПахьул бикьун буго бицараб раг1и;\nГ1арцул хъал т1ад жемун, жаниб т1ухьи лъун, Йижун йик1ун йиго рак1алъул гьудул.\nМесед- хирияб маг1дан, пахь-учузаб маг1дан, кьералъул релъенхъвай бугел. Г1арацги меседалда хадуб бач1араб хирияб маг1дан, т1ухьи-г1арцуда пархен бугеб учузаб маг1дан. Т1асан месед-г1арац г1адинаян колей, жаниса ятула пахь-т1ухьи г1адай. Рогьо бач1ого, хьандеч1ого хиянатлъарай гьудул бегуниса яхъарал ц1акъго дурусарал метафорал кьун руго шаг1ирас. Хирияй йик1арай рек1ел гьудул учузлъараб куц т1ок1абги камиларо кинха бихьизабулеб?! Гьанже творческиял муг1алимзабазул х1алт1улъ к1вар ц1ик1к1араб рахълъун лъугьун буго малъулеб асаралъул кьуч1алда диафильмаби г1уц1изе ц1алдохъаби ругьун гьари. Классго т1аделъун аслиял лъугьа-бахъиназул сурат цебеч1езабула. Х1асил бицине т1амизеги, изложение хъвазеги, план х1исабалда, тартибалда гьел кадрабазул х1асил доскаялда хъвала. Гьедин гвангъун цебеч1езарула асаралда рехсарал лъугьа-бахъинал. Гьелда т1ад г1уц1араб анализги бук1уна камилаб, ай квешабги лъик1абги иш, пикраби ц1алдохъабаз бигьаго баян гьабула. Гьеб асаралъ щиб нилъеда малъулеб бугебали бицуна. Гаргар х1алеб асар/хабар, басня, кеч1/ бугони, гьеб сценаялъе къач1ала жалго лъималаз, муг1алимазул кумекалдалъун. Цинги ролазде бикьун жидецаго х1ала. Дагьалго героял /Бац1,Ци. Цер/ гурони,чанго къокъа г1уц1ула,ва х1адурлъун хадуб, ралагьула кинаб командаялъ, героязул г1амал-хасияталда рекъезабун, лъик1 ролал х1аялъухъ. Рагьарал дарсаздаги. Хасго цо-к1иго раг1улш устарасул т1олабго творчествоялда т1асан г1уц1араб г1амлъиялъулаб дарсиде х1адурула сценариял. Ц1алдохъабаз ролалги х1ан. Т1орит1ула гьединал дарсал. Гьениб гьоркьоб ц1акъго х1ажатал жал экраналда рихьизаризе х1ат1изабула мультимедияб проекторги. Машурал артистаз ах1улел, ц1алулел мисалиял куч1дузул касетазухъ г1енеккизарун, пинги гьезул мисалалда пасих1го ц1али бачинеги рес буго жакъа школазда, амма гьеч1о тартибалда дарсазе х1исаб гьабурал гьединал касетал, гьнздаса пайда босиялъул методикаги. Жидедаго бурцин бихьахъе бажарарас бажарухъе гьабулеб буго гьеб х1алт1иги. Х1албихьи бугел муг1алимзабазда ц1акъ лъик1 лъала баянал, ай х1акъикъиял сипатаздалъун ц1алдохъабаз пикру гьабулеблъи. Гьединлъидал гьез жигар бахъула х1акъикъат гвангъун цебеч1езабизе рес кьолеб щинаб жоялдаса пайда босизе. Капиталимазде т1ад русун хадуб, техникиял алатаздалъун школал лъезариялъул иш т1алъиялъ т1убанго реххун тана. Гьездаса хадуб араб 18 соналда жани техникаялда жаниб т1убараб революция ккана. Щибаброкъоб телевизорал лъураб заман бач1ана, амма щибаб классалда телевизор лъеялъулги гьелъие х1ажатал касетал-дискал ч1езариялъул ургъел гьабулеб идара гьеч1олъиялъул ургъел гьабулеб идара гьеч1олъиялъ, школалги ч1орого хут1ун руго росабалъ. Жидерго ресаздасан росарал телевизоралги директорасул кабинеталда лъун руго. Гьеб рахъ хашго хут1ун бук1ин бихьараб т1алъиялъ школалъе компьютерал кьезе байбихьун буго, амма кинаб бугониги г1адлу-низам гьеч1о гьедалъун ц1алул идараби хьезариялъулъ: цо-цо школазе миллионал кьолел руго, гьел росизе, г1емерисел х1ац1арилел тун руго. Х1ажат буго, ц1алдохъабазул къадаралде балагьун, техникиял алатаздалъун школал хьезариялдалъун, ращалъи ц1унараб, тартиб ч1езабизе, ва хасал курсазда компьютеразда х1алт1изе муг1алимзаби ругьун гьаризе. Гьезул г1емерисезда жакъа компьютераздаса пайда босизе лъалеб гьеч1о. Къанаг1атаб школалда батула мультимедияб проекталдаса пайда босулеб /Гуни, Казбек район/ Ц1акъго х1ажатаб буго. Адабияталъул прграммаялда рекъон, берзул ва г1инзул техникиял алатазе х1ажатал касетал ва дискал х1адурлъиялъул иш х1укуматалъ т1аде босизе. Гьелъие хасаб программа г1уц1изе, ва завод-фабриказда х1адурун, гьел къват1ире рич1ч1азе, ва щибаб школалде гьел щвезариялъул низамги ч1езабизе. Х1инкъи буго, гьанжего миллияб мац1азде мугъ реххун буго т1алъиялъ к1вар гьеч1ого гьеб чара гьеч1еб иш теялъул. Гьелдаго цадахъ къвариг1араб буго берзул ва г1инзул кумекалъулал техникиял алатаздаса пайда босулеб къаг1идабазул х1акъалъулълал техникиял алатаздаса пайда босулеб къаг1идабазул х1акъалъулъ гьажесел т1алабазда рекъараб методика муг1алимзабазда кодобе кьезе. Гьеб рахъалъ гьаб сах1ат г1адлу-низам гьеч1о: живас жинда бажарараб куцалъ пайда босулеб буго магнитафоналдасаги, телевизоралдасаги, компьютераздасаги. Цох1о Адал Шариповас х1адурарал касетал мах1иего г1оларо: дагьалго авторазул асарал гурони. Авар мац1алда касеталги гьеч1о. Щибаб классалъе къвариг1уна, гъоркьияб рахъ босани , 8-10 касета.\nЦебе, советияб заманалда, букварь малъун бихьизег1ан, 27 грампластикаги 47 таблицаги х1алт1изарулаан г1урус мац1алъул дарсазда, Пакъир авар мац1 бук1ана цо чанго таблицаялда бадибе балагьун. Дицаго байбихьул классазда авар мац1алъул дарсазда х1алт1изарулаан щибаб темаялда т1асан г1урус мац1алъе риччарал суратал. Гьанже гьелги щолел гьеч1о. Мисалалъе босизин т1оцебесеб класс. Гениб бук1ине ккола магниитафонги макъалт1исалъул чулуялда хъвараб расул коч1ол куплеиги.\nШуго клищ - цох1о квер,-\nБосе, гьудул, босе гьаб.\nЩуго килищ - цох1о зар-\nБосе, тушман, босе гьаб\n1Г1инт1аме кеч1 ц1ализе кколеб куцалъухъ. Биччала магнитафон.\n2.Гьанже ц1але Артистазда / муг1алимасда/цадахъ.\n3.Нужецаго цадахъ ц1але.\n4.Гьанже кьералккун ц1але.\nМуг1алимас ц1алуе баян кьела: т1оцебесеб к1ижугьа разияб, аваданаб гьаракь-бакъаналда ц1ализе ккола; к1иабилеб кьварун, к1ал гьикъулеб г1адин. Щай гьедин ц1ализе колебали бицина. Цинги чанц1улаго магнитафоналда цадахъ хоралда ц1ализаби кеч, рехсараб гьаракь бакъаналде ккезег1ан. Лъималазул ц1алиги хъвазе бегьула макърат1исаялъул чалуялда. Цинги жалго лъимал г1енеккила жидерго ц1алиялъухъ. Гьезда мух1канго раг1ула жидерго ц1алулъ ругел жагъалал бак1ал. Муг1алимасда цадахъ гьел г1унгут1абиги т1аг1инаризе рес бук1ана. Методистаз бищунго пайда ц1ик1к1араллъун рик1к1унел руго берзулги г1инзулги техникиял алатал. Жакъа гьединазда бищунго квег1енаб буго телевизор. Авар мац1алъул ва адабияталъул кабинеталда бук1ине ккола гьеб, цадахъго гьелдаса пайда босизе х1ажатал касетабиги дискабиги ч1езаруни, адабияталъул дарсазда ц1ияб рух1лъей гьеб х1акъаб буго. Гьеб иш жидедаго т1аде босун буго Салаватиялъул муг1алимзабаз. Цох1о г1уни гимназиялда гьанжеялде видиокасетазул лъик1абго нахърате лъугьун буго. Гьезул адабияталъул дарсалги т1адег1анаб даражаялде унеб руго Муг1алимзаби - Абусинрва Сиянат, Айтемирова Сидрат ва цогидалги. Телевизоралъе класс бец1лъизабизеги кколаро бокьараб мехалъ.\nБокьараб мехалъ биччазеги къазеги санаг1ат бук1ана. Дарсида ТСоялдаса пайда босизе къасд бугони, муг1алимас х1исабалде босизе ккола:\nа) Техникияб алат х1алт1изабиялъул мух1канаб мурад:\nб) малъулеб асаралъул х1асил баян гьабулеб бук1ин.\nв) раг1изе/магнитафон/,бихьизе/телевизор/ х1алт1изабулеб заман. муг1алимас бицунеб жо гьезт гвангъун бихьизе ва раг1изе гьабулеб бук1ин;\nг) Малъулеб асаралъул х1асил ц1алдохъабазда бич1ч1иялъул даража;\nгъ) ТСО гуребги цогидал къаг1идабиги х1исабалде росун рук1ин;\nгъ) программалда гьеб асар малъизе бихьизабураб заман;\nг) /х1алт1изаризе ругел алатазул тартиб.\nГьел шарт1алги х1исалалде росун, х1адурлъич1ого муг1алимас дарсида ТСО х1лт1изабиялъул пайда бук1унаро. Гьединлъидал цебеккун гьабураб х1алт1изабиялъул пайда бук1унаро. Гьединлъидал цебеккун гьабураб х1адурлъиялда бараб бук1уна дарсил пайдаяб рахъ»,- ан хъван буго жидерго диссертациялда Акимов Къурбаница. Берзул техникиял алатал х1алт1изари.\nГьабсаг1ат г1ат1ид пайда босизе рес кьолел аппаратал ккола телевизор, компьютер, мультимедия проектор. Гьез рес кьола дарсил заман т1ок1лъизабизе, малъулеб материал мух1канго бич1ч1изабизе. Мультимедия проекториялъул кумекалдалъун г1исинал суратал, фотосуратал, гьединго кагътида хъварал жугьаби, кицабиял алфазал, ч1ах1агьарун экраналда рихьизаризе. Мисалалъе: ц1алдлхъабаз цо 4.Акимов Курбан. Диссертация.\n4 развитие устной речи учащихся Дагистанской начальной школы сприменением ТСО; с. 123 – 124 гьит1инабго асаралда т1асан, суратал рахъун, г1уц1ула диафильм. Лъик1ал кадраби т1асарищун, гьел ц1унула адабияталъул кабинеталда. Гьелги мультимедияб проекторалъ экраналда рихьизарун, ц1алдохъаби т1амизе бегьула к1алзул изложение т1обит1изе,яги изложениялъул план х1исабалда, иргадал тартибалда сураталги церерач1инарун, изложение хъвазе т1амизе. Цоги мисал: Ц1адаса Х1амзатил «Ц1улал устарги Маймалакги» абураб басня малъулеблъул, г1уц1ула гьадинабдиофильм:\n1.Ч1алул хъарщал рахъулев Ах1мад.\n2.Хъухъараб бак1алда гьоркьоб лут1 кьабг1и.\n3.Ах1мадил х1алт1и бихьун, Маймалак, х1икмат гьабун, балагьун ч1ей.\n4.Жиндирго ишалъе Ах1мад ч1алт1аса нахъе ин.\n5.Маймалак ч1алт1е бахин.\n6.Лут1 бахъи, нахъасан далараб рач1ч1 хъорщода гьоркьобе ккей.\n7.Маймалакалъул хашади, ч1ч1ич1ч1иди.\n8.Т1аде щварав Ах1мадица Маймалакалъул х1ур к1ут1и.\nЩибаб сурат цебе бач1арабго, ц1алдохъабаз гьелда гъоркь хъвазесел шаг1ирасул раг1аби хоралда ц1алула: Цо пуланаб ишалъе унеб Маймалакалда Ах1мадида бер ч1вала чалул хъащал рахъулев. Гьеблъиялда диафильтм лъуг1изег1ан.


«ГанчIил лагъзал» хlалтlулел рукlараб бакl, Лаваша мухъ, 14May2013\nТалат къоялъ Москваялда бугеб лагълъиялде ккарал гIадамазе кумек гьабулеб «Альтернатива» жамгIияб идаралаялъул вакил Олег Мельниковас лъазабуна Дагъистаналда лагълъиялда вукIарав 7 чи эркенгьавунилан.\nМельниковасул рагIабазда рекъон москваялдаса чи кIалъан вуго гьесухъе, Дагъистаналда Лаваши мухъалъул Мекеги росулъ бугеб гамачI хъухъалеб цехалдаса лъагълъиялда вукIарав жиндир гьудул тIурун вугин гьесие кумек гьабейилан.\nОлег Мельников: «КIудияб талихI ккана тIурарав васасул гьудул дихъе кIалъай, гьеб мехалда дун Дагъистаналда вукIана, гьанив цойги тIагIарав чи валагьизе ккола дица. Гьев васас бицана жиндир гьудулги цойги чиги тIурун ругин лагълиялдасайилан, гьезие кумек гьабейиланги гьарана. Дица гьев тIурарав васасухъеги ахIун гьел кир ругелали лъазабуна цинги гьезда хадур рахъана ниж. Гьес бицана кин гьел лагълъиялде ккарал, кир гьел хIалтIулел рукIарал, щал гьенир цойги хIалтIулел ругелали.\nДица Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялда лъазабуна гьеб киналъулго хIакъалъулъ. Гьедин I4 маялда полициялъул хIалтIухъабигун цадахъ Мекегие ана ниж, гьенир лагълъиялда ругел цойги гIадамалги нахъе рачине. Кинавниги эркенгьаруна 7 чи, лъабгоял жалго тIурун руго, 4 ял нижецаги нахъе рачана. Гьезул анлъгоял руго гIурусал цояв украинав. Гьел киналго I5 азарго гъурущги кьун росун руго цехалъул бетIергьанас. Гьелде тIадеги нужеца жиндие квараб кванихъги, рукъ-бакIалъухъги гIарац кьезе кколинги абун хIалтIизе тIамулел рукIун руго гьел чагIи».\nАмма гьеб Мекегиялда аскIоб бугеб гамачI хъухъалеб цехалъул бетIергьан МухIамадшапи МухIамадовас абулеб буго жинца гьенир лагъзал хIалтIизарулин абураб жо гьереси бугилан.\nМухIамадов МухIамадшапи:«Лъицаниги гьел гьанир гьезие бокьичIого я чIезарун рукIинчIо, я гьезда хъачIаб рагIи абичIо, я ричун росичIо гьел. Дица гьезухъ щибниги гIарац кьечIо, МахIачхъалаялъул автобусал чIолеб «Пирамида» абураб бакIалда ратана дида гьел. Дица хIалтIи бугин гьадинабилан абидал гьел разилъана. Кин гIадан гьесие бокьичIого чIезавулеб нухлул рагIалда, сверун къачIеб, хъаравул гьечIеб бакIалда. Хасго гьезухъ телефоналги рукIана. Дица документал нахъе росанин гьезухъайилан абулеб буго. Росун рукIанаха гьел тIагIинчIого рукIине, гьел къаси-къаси гьекъолаан гьехъараб мехалда бокьараб букIине бегьулелъул».\nТIураразул цояв Сергей абурав васас «Эркенлъи» радиоялъе бицана жал гьересиги бицун рачанин Мекегийилан. Сергей ккола интернаталдаса бесдалав, Нижний Новгород мухъалдаса чи вуго гьев. Жиндида цадахъ цойги лъабго чиги вукIанин живго гIадин хIалтIизе рачIунелилан бицана гьес. Жидее гIемераб гIарацги лъикIаб хIалтIиги кьелин къотIи гьабун букIанин. Батараб хIалтIудасаги, кьолеб мухьалдасаги разигьечIолъи бихьизабун, ниж нахъе инин лъугьараб мехалда жинца нужеда тIадхвезабураб гIарац нахъбуссинабичIого кирениги риччаларин нужилан лъазабунила МухIамадшпи МухIамадовасилан.\n«ГанчIил лагъзаз» гlумру гьабулеб букlараб бакl\nСергей:«Москваялда Комсомольская метроялъул станциялда аскIов вахъун чIун вугев дида аскIоре вачIана тIадебалагьун кавказалъуласда релъарав цо чи. МахIачхъалаялда жаниса минаби къачIазе хIалтIухъаби къваригIун ругин вилълъинищин хIалтIизейилан цIехана гьес. Гьес абуна харж букIине бугила 25 азарго гъурущ, гьединго кванихъги рукъ-бакIалъухъги гIарацги кьезе кколарилан. ХIалтIи къваригIун вукIарав дун разилъана, щай гурелъул Москваялда гьединал лъикIал ресал рукIунарелъул.\nГьев чигун дун кIалъалаго нижеда аскIове вачIана цойги кавказалъулав живги МахIачхъалаялда гьебго хIалтIуда вукIанин, цIакъ рази вугин гьелдасаги, гьаб сагIат Москваялде хIухьбахъиялъе вачIун вугин живилан бицана гьес. Хадуб бичIчIана дида гьеб кинабго ургъунго гIадамал хехго разилъизе гьабулеб жо букIин. Гьедин исана марталъул ахиралда щвана ниж гьанире. Нижер автобусалде данде вачIун вукIана ниж хIалтIулел рукIараб гамачI хъухъалеб цехалъул бетIергьан МухIамадшапи.\nБетIералдаго нижехъа документалги нахъе росана гьес. Кинаб хIалтIуде ниж рачун ругелали бихьараб мехалда, гьениб кьолеб мухьги цIакъго дагьаб букIин бичIчIарабго нахъе инилан лъугьана цо-цоял. Гьеб мехалда МухIамадовас нуж жиндица I5 азарго гъурщиде ричун росарал чагIи ругин, гьеб гIарац нахъе кьечIого нуж кирениги риччаларилан лъазабуна. Гьелде тIадеги МухIамадшапица абухъе нижеца гьесие кванихъги, рукъалъухъги гIарац кьезе кколеб букIун буго.\nГьедин ниж гьесие налъулаллъун лъугьана ва къойидаса къойиде гьеб налъи цIикIкIунеб букIана».\nМекегир жидеего бокьичIого хIалтIулел рукIаразул бищун цIикIкIарав 62 сон барав Владимирица «Эркенлъи» радиоялъе бицана жив киналдего кверги хьвагIун нахъе инилан лъугьиндал тенкезеги гьавун тIадвуссинавунин МухIамадовасилан. Гьединго жинда хъубал, жив хIакъир гьарулел рагIабиги абунила, жиндица дуда тIадхвезабураб гIарац нахъбуссинабичIого мун кивениги унарилан лъазабунила гьес, амма МухIамадовас абулеб буго жинца щивго хIакъир гьавичIин, нахъе инилан лъугьарасдаги абунила цо моцIицагIаги хIалтIийин дуего нухда харж гьабизегIаги гIарац щвезе букIинейилан.\nЖидеего бокьичIого Мекеги хIалтIулел рукIараз бицана жидер цIакъ захIматаб хIалтIи букIанилан. Жидеца гамачI хъухъазе, цIвакизабизе кколаанила, гьелъулго минабазда цебесан кколеб хирияб къоно гьабулаанилан. ГанчIил цо квадратный метр хIадур гьабун гьезие кьолеб букIун буго 50 гъурущ, гьеб хIадурараб гамачI бетIергьанас 500 гъурущалде бичулеб букIун буго. ГIумру гьабун хIалтIухъаби рукIун руго чорокаб, киналниги санагIалъаби жанир гьечIеб, гьитIинабго вагоналъур. АнцIогIан чи цоцада цвизарун хъарщалгун гьарураб наралда регулел рукIун руго.\nГьединго Сергейица «Эркенлъи» радиоялъе бицана цо кIудияб талихI кканин жиндица цехалъул бетIергьанасухъа телефон босун букIин, гьелъухъги 4 азарго гъурущ кьезе кколеб букIун буго гьас. Гьедин жиндирго кумек гьабеян гьалмагъасдеги ахIун сардилъ цойги гьенивго хIалтIулев васгун цадахъ тIурун руго гьал. Къад кидаго я цехалъул бетIергьан я гьесул вацгIал рукIун руго гьенир сундухъго халккун. Нахъисеб къоялъ Олег Мельников хадув вачIинегIан цо бакIалда рахчун чIун руго, щай гурелъул МухIамадов гьал ралагьизе вахъун ватулеблъи лъалеб букIун буго гIолохъабазда.\nМухIамадшапи МухIамадов мукIурлъана жиндир цех хIалтIизе ккани рукIине кколел документалги гьечIин, жиндица къануналда рекъон букIине кколеб хIалалъ, кагътида хIалтIухъабазулгун хIалтIул-къотIи къаялги гьарун рукIинчIилан.\nОлег Мельниковас бицана гьеб цехалдаса ине бокьанщинал нахъе рачанила жидеца, гIагарал къоязда гьел рокъо-рокъоре ритIизе ругилан. Гьесго бицана добго цехалда ругила жидеего бокьун хIалтIулел ругин жал гьенирилан абулел чагIиги. Гьезда гьоркьорги ругила гIурусалги, таджикалгун узбекалги. Гьениса тIураразги нахъе рачаразги киназго бицун буго МухIамадовас жал я я рухун, я инжит гьарулел рукIинчIилан.\nДагъистаналъул МВДялъул баяназда рекъон гьабсагIат МухIамадшапи МухIамадовасул ишалда сверун цIех-рех унеб буго, гьесда такъсирчилъиялъул дело гьабизе баянал ракIарулел руго.\nРухIиял лидерал: "Фильм бахъарал мурадазде щвезе гьечIо."


Вспоминая Нугмана Идрисова\nДобавил(а) Administrator on 30 Июль 2011.\nНУГ1МАНИЛ Х1АКЪАЛЪУЛЪ РАК1АЛДЕ ЩВЕЯЛ.\n1943 соналъ рагъде арав Алмахъалдаса Идрисов Нуг1манил ц1ар жакъа ч1агояда гъорлъ гьеч1о. Сундасаго нахъе къаларев, х1ажалъарасе кумек гьабизе х1адурав бихьинчияб г1амал-хасияталъул унго унгояв маг1арул чи вук1ана гьев \_мунагьал Аллагьас чураяв\_. Г1емерал сонаца Ленинаулалдаги Калининаулалдаги участковый милиционерлъун х1алт1ана.\nГьес жиндир заманаялда рагъулъ ккун рицарал эпизодазул к1оченч1огон хут1арал харбал хъвалел руго…\nРагъулъ армиялда рук1аго щибниги лъалареб г1урус мац1 лъангурт1иялъ кутакаб квал-квал бук1унаанила, г1иц1го квераца ишанал гьарун лъалеб бук1ун буго гьабизе кколеб т1обазе кколеб жо… Цо щулалъуда рук1аралъур лъел ц1езе ине ккун руго Нуг1мангун т1ад лъабго маг1арулав. Киса кирего кьвагьун рач1унел гулбулъан лъин босизе ине бигьаяб амру бук1инч1о… Лъинги босун рач1унел гьал нилълъеразул щулалъиялде ккезе ккани цо борхатаб къедалда т1асан рахине кколаан. Лъингун цояв къадалдасан гъоркье решт1ун, к1иабилев Нуг1ман гъоркье к1анц1улаго кутакаб кьвагьи бахъун, ц1ерг1адин гула т1аде бан бач1ана. Лъабабилев маг1арулав \_гьезул ц1арал рак1алда гьеч1о\_ гьел гулбукье ккун доб рахъалъехун вортун ана… Гьев гьалмагъ ч1вайги командирасде квераз ишан гьабун, к1алалъ кьвагьил гьаракь гьабун бич1ч1инабуна. Гьениб щун бук1ана Нуг1манил боххалда т1оцебесеб ругъун…\nЖЕГИ РАГЪ ЛЪУН ХАДУБ.\nРагъ лъун хадубги к1иго соналъ Нуг1ман армиялдаго хут1ана. Гьедин рокъове виччарав гьав цо дагьал къояз аск1обго бугеб шагьаралда ч1ола. Свериза вахъарав гьасда данд ч1вала цо куцах бугей ч1ужу г1адан. Гьелъулгун лъай-хъвай ккун, гьелъул рокъоре уна. Гьенир кванала гьекъола рук1аго т1аде щола цо бихьинчи. Цо рокъоре лъун гьел к1иязулго к1алъай кола. Нуг1манги щиб-кин гьикъизе лъугьун, гьел рос-лъади рук1ин бич1ч1ун, гьениса нахъе уна… Цоги къоялъ гьединго свердила вук1арав гьасда, нахъеги дойго ч1ужу г1адан данд ч1вала. Гьелъ гьара-ц1алун жиндирго дове вачуна гьав. Рокъоре щун г1емер заман инелде, гьелъ абула жий росгун ят1алъун нахъе уней йигин, жий вокзалалде щвезаейизе кумек гьабейилан. Нуг1маницаги гьелъул бищунго рак1ал чемоданал кодоре росула ва гьениса вокзалалде уна. Гьел чемоданазул рак1лъиялъ гьел ригь-ригьалда г1одор лъун х1ухь бахъизе кколаан. Гьедин вокзалалде щун перроналда чемоданги лъун рук1аго гьей ч1ужу уна гьениса х1анжи яч1ининги абун. Уна саг1атги, уна к1игого, амма гьей ч1ужуг1адан яч1уней йик1инч1о. Цо жоялъул щаклъи рак1алде карав Нуг1маница чемоданалъул цояб рахъ къиризабун балагьула ва ц1орорав чи г1адин хут1ула, гьеб чемоданалъур сок1к1ун лъун рук1ана г1адамасул жаназаялъул къот1-къот1арал кескал таргьинирги лъун. Эсалда ватарав Нуг1маницаги гьениса хехго нух босун рек1ун ине г1амал гьабуна, т1ок1алъ гьеб шагьаралда ч1еч1огон… Дагьав тохлъаравани доб рагъулаб заманаялъулго суд сурав гьеч1еб закон жеги хут1ун бук1иналъ Нуг1мание щиб ккелебали бук1арабали щибха лъалеб…\nБЕРГЬАРАБ РАГЪ ЛЪУН ХАДУБ\nК1удияб Ват1анияб рагъ лъугьун хадубги чанго чиясул къисмат бат1ийиса ккана… Нуг1маница бицана Хасавюрталдаса цо маг1арулав вук1анила жинда цадахъ, рух1г1ан цоцазе хриял рук1анила жал… Гьев маг1арулас цо къоялъ абунила жинде, рак1алъ ч1аго вук1унилан бицунеб гьеч1ин жинде, нагагь гьанив хвани, ккараб жо рокъор ругезда бицейилан. Жиндир херай эбел ч1ужу ва гьит1инав вас вук1инги бицанила гьес. Жиндир рокъоб къадалда лъик1аб хурайсин т1агъурги ханжарги бугебин, гьелги жиндир васасе тейин абейила гьезде. Вереха рагъдаса бач1унеб щибаб поездалде гьел данде рач1ине ругелин, гьезие жиндир ккара-тараб жо бицейин т1ад къаял гьарунила жинде… Цо къоялъ к1иго машинаялде рек1инарула рук1анила жал солдатал цо киреяли рачун ине. Жинде гьев гьалмагъас абунила, жидер машинаялде илълъайин цадахъ рук1ине, жинцаги ц1акъ гьаранила гьесда, гурин живгон к1иабилеб машинаялде вахайилан. Кинги гьалмагъ къуркьизавизе к1веч1ила жинде, гьев цебесеб машинаялде ваханила. Цо рахъил раг1алде щола рук1анила, цебесеб машина минаялде т1аде ккун, кутакаб кьвагьи бахъанилан, т1ад рук1арал солдаталгон дов маг1арулав хванила гьенирго… Армиялдаса рокъове виччан, поездалда вач1унев вук1анила жив. Дов ч1варав гьалмагъги досул хъизан чаг1иги рак1алдаса унел рук1инч1ила. Дандег1аги ч1валареланищан гьелилан вук1анила, щибин гьезде абилеб. Данд ч1вазе ругел гьезул кутакаб ургъел бук1анила жиндир. Хасавюрталдеги щун, гъоркье решт1унел рагъухъабазде дандч1вай гьабизе рак1арарарал лъик1аланго г1адамалги рук1анила гьенир. Гьедин решт1ун инаго, щияв солдатасде цин цоясде аск1оре рекерун, цин цогидасде аск1оре щун рихьанила цо васгун ч1ужу г1аданги херай к1одоги дов жиндир гьалмагъасул ц1арги рехсолаго. Цинги жинде аск1ореги рач1анила гьел. Ях1 гьабизе к1веч1огон г1одун биччанила жинца. Чвахулеб маг1угун бицанила жинца гьесул ккараб жо…


Гендерил тоннель жеги рагьун гьечIо, кида рагьилебалеги лъалеб гьечIо\nГендерил тоннель рагьулеб къо, 03Oкт2012\nСентябралъул 17 абилеб къоялъ къараб гендерил тоннель щуго къоялдаса рагьизе бугилан лъазабун букIана цебеккун. Амма жеги гьеб рагьун гьечIилан лъазабулеб буго. Кинал гIиллаби ругел тоннель къан теялъе?\nНизам цIунулезул хIукмуялда рекъон щуго сордо-къоялъе къалеб бугин Гендерил тоннелилан лъазабун букIана Жанисел ишазул министерлъиялъ 17 абилеб сентябралъ.\nТоннель къаялъе гIиллалъунги ккун буго 17 сентябралда Буйнакск ва Унсоколо мухъалда хасал тадбирал тIоритIулел рукIин. Генуб росдада аскIоб бугеб гьитIинабго Временный абураб бакIалда тIобитIулеб хасаб операция жакъа къоялъги лъугIун гьечIилан лъазабулеб буго бакIалъул гIадамаз.\nГендерил тоннель кколеб буго федералияб кIвар бугеб нухлул бутIалъун. Халатбахъараб цIигьабиялда хурхун гьарулел хIалтIаби лъугIун хадуб 2012-абилеб соналъ рагьана тоннель.\nГьенисан нух рагьигун Унсоколо, Хьаргаби, Хунзахъ, Болъихъ, Гумбет, Шамиль, ЛъаратIа, ЦIумада, ЦIунтIа, ГIахьвахъ, БежтIа мухъалъул гIадамазе гIемер бигьалъана гIодоблъиялде хьвадизе. Ахираб щуго къоялъ, нух къан букIиналда бан, киналго гьел мухъазул автотранспорт хьвадулеб буго Лаваша мухъалдасахун. Гьенисан ругел нухазул хIалги цIакъго къадараб бугилан абулеб буго гIадамал раччун Хунзахъе нахъе хьвадулев ХIусейнов МухIамадица.\nУнсоколо мухъалдаса МухIамадов Рашидица бицана жив шагьаралде азарханаялде эмен вачун унеб мехалде рагьилин тоннель абун хьул букIанилан, амма жеги рагьичIин. Гьединго гьенир ругел рагъулазулги щибго гIадамазулъа жого хутIун гьечIилан, гьесул рагIабазда рекъон, рагъулал цIакъ согIго, щибго адаб гьечIого кIалъалел руго гIадамаздехун. Гьадин бицана гьес «Эркенлъи» радиоялъе.\nРашид МухIамадов: « 6 къо буго тоннель къан. Гьенисан хьвадулаан 7-8 районалдаса гIадамал. Временный поселок сверун къан букIиналъ къан буго гьеб. Гьеб Временный абураб бакI буго гьитIинаб бакI. Гьеб асаргIан бакI сверун къан букIиналъ къан буго нух. Гьебго заманаялъ Генуре гIадамал хьвадулел руго. Кида гьеб рагьилебалеги лъалев чи гьечIо»\nМухIамадовас гьединго бицана , гьеб бакI сверун ккун бугила 9000 гIанасел рагъулаз. Амма гьеб хIалалъ кIвар кьезе кколеб бакI гьечIила гьеб, щайгурелъул гьениб гIицIго 4 гIемертIалаяб минаги цо чанго рукъги гурого гьечIелъул.\nЭкспертазул пикруялда Временный бакIалда хасаб операция тIобитIи буго чIобогояб гIилла, тоннелалъусан хьвади къаялъе ругила батIиял гIиллаби , Дагъистаналъул бетIерасги кIвар кьезе ккелила, низам цIунулез гIадамазе гьабулеб бугеб квекIеналдейилан рикIкIунеб буго гьез.


Сдам квартиру 3 комнатую у метро Улица Скобелевская за 50000 руб.\nСдам квартиру 5 комнатую у метро Улица Скобелевская за 75000 руб.\nСдам квартиру 2 комнатую у метро Улица Скобелевская за 40000 руб.\nСдам квартиру 1 комнатую у метро Улица Скобелевская за 30000 руб.\nСдам квартиру 1 комнатую у метро Улица Скобелевская за 28000 руб.


Заниялъул бакIалда шприц лъе хабада\nЩибаб соналъ уна дун эбелалъул хабаде щвезе. Иргадулаб нухалда гьение щведал, батана «цIияб» хоб. Гьелде тIаде къулун йигоан чIегIер барай гIадан. Дун лъалхъана ва цIалана зонода хъварал гьадинал мухъал:\nГIумруялдасаги бокьула дий мак.\nНагагь дие хвезе хъван батани,\nЛъоге хабада щибго – лъе шприц,\nХабалъги уколал гьарила дица…\nЗаниялдаса дихъ ралагьун рукIана гIолиласул цIик-цIикарал берал. Разияб, аваданаб гьимиялъ гвангъараб гьумер. Ва дол кочIол мухъал…\nАртур вукIана цо вугев вас. ГьитIинго хъвалаан гьес кучIдул, рахъулаан суратал. Эбел-инсуцаги хIаракат бахъулеб букIана гьесул гьунар цебетIезабизе. Гьев витIана суратал рахъиялъул школалде, хьвадизавуна литературияб клубалде. Амма балугълъиялде ваханагIан, хисулеб букIана хасият…\nЦо къоялъ бахъана бетIергьанчиясул гьаракь. Гьес цояб квер лъун бугоан рекIеда. Гьурмал кьерги тIун, гIазухъахIлъунги вугоан гьев.\n- Щиб ккараб? РакIищ? - янги абун, аскIое йортана гьей.\n- Йилълъа, - янги абун, васасул рокъоре ана гьел.\nДобе-гьанибе бан бугоан васасул рокъоб къайи, столалда тIад тIиритIун ругоан киналалиго къучIби.\n- Гьале, гьесул компьютералъул системникалда жаниб батараб магIдан! Дирго ноутбукги хIалтIуларого, досулалда хIалтIизеян щун вукIана гьаниве. Рагьана… гьесул гьумералда батараб жоялъ хвезе дагьав хутIана. Балагье… - янги абулаго, хIалихъего бицунеб букIана росас.\nКомпьютералда рагьараб васасул гьумералдасан гьелъухъ балагьун букIана бидул кIал цIураб рокьукъаб сипат. Васасул цIаралъул бакIалдаги хъван букIана «БецIлъи» абун.\n- БукIине рес гьечIо! Гьав чи дир вас гуро! Божуге гьалда мун! - ян лъугьана эбел.\nВасасул эмен, рекIеда кверги лъовухъе, къватIиве ана. Амма нуцIилкIалтIе щведал, гIощтIоца къотIараб гъветI кинниги, шапун ана.\nМагIирукъ лъугIана. Бусадаса яхъинеги бокьулеб букIинчIо. АскIове вачIана Артур. «ТIокIалъ киданиги, рагIулищ, баба, киданиги дун гьезда аскIове къаларо! Гьедула дун дуе!» - янги абулаго гIодана гьев. Цин гьей гьесде ахIдана, цинги «хирияв василан» каранде къана.\nУнеб букIана гIумру. Дос бухIулаан, уколал гьарулаан, гьерсал рицунаан, гьаб ахирисеб нухалъин гьедулаан. Амма нахъеги добго рахъниве кколаан. Цо къоялъ Артурил компьютералъуе яккидал, «КучIдул» абураб папка рагьана. Гьениб батана сон хъвараб кечI:\n«…Дие гIумруялдасаги бокьула мак…\nДагьабги гъоркьегIан хъван бугоан: «Гьале гьадинаб хъвай-хъвагIай бокьилаан дир заниялда букIине…», - ян.\n…Больницаялъул чIарбида лагIараб жоялъул махIцараб хIориниб батана кидаялиго гьалъул ракI чIухIизабурав васасул къаркъала. Гьесда сверухъ жидерго ишалда ругоан тохтурзабигун медсестраби. Гьай йортана васасде аскIое, амма лъицаялиго ккуна ва нуцIихъа къватIие ккезаюна. Бащдаб сагIаталдаса гурони нуцIаги ричIичIо, кигIан гьараниги. ЧIарбидасан гьелъухъ ралагьун рукIана хIинкъиялъ гIатIилъарал хирияв васасул берал. Интернеталда «БецIлъиян» цебе лъураб сипаталда релълъун букIана гьакIахъего хутIараб кIалги…\n…КъобухIарай эбелалъул ракI батизабиялъе щибго абун бажаричIо дихъа. Йигелъуй гьейги тун, бигьа гьабун нахъе ана дун…\nАллагьас цIунаги гьединал балагьаздаса.\nДругие материалы в этой категории: « ХIужаби ва баянал\tМагIарул бечелъи рагьулеб байрам »


Ракьулъ рахчарал нугIзал\nСеверияб Кавказалъул экспедициялъул хIалтIул хIасилал\nРоссиялъул гIелмияб академиялъул Археологиялъул институталъулги (ИА РАН) Дагъистаналъул федералияб цIех-рехалъул централъул Тарихалъулгун археологиялъул ва этнографиялъул институталъулги (ИИАЭ ДФИЦ) гIалимзабазул цадахъаб хIалтIул хIасилалда чIезабуна кIиго миллион соналъ цебеккун тIубанго батIияб гIумру букIараблъи Дагъистаналъул ракьалда.\nПалеолитин абула ганчIил гIасруялъул заманалда. Гьебмехалда дунялалда рукIана пикру гьабизеги цадахъал ишал гIуцIизеги бажари бугел, инсанасда релълъарал маймалаказда цебесебин гIалимзабаз абулел къокъабазул тайпаби (гьезда абула гоминидалин). Гьез хIалтIизарулел рукIана рукIа-рахъиналъеги чанахъанлъиялъеги хIажатал ганчIилги, цIулалги, рукьбузулги, цIакилги алатал. Гьезда жеги лъалароан ракьалдаса пайда босизе. Гьезул гIумру бараб букIана тIабигIаталда. Квание гьез хIалтIизабулаан чан яги хурдул. Гьедин гIумру гьабулел гоминидазул лъалкIал гIалимзабазда тIоцере ратун руго Северияб Африкаялда.\nТарихчагIазгун археологаз 2005 соналда байбихьана ГIахъуша районалъул ГIахъуша росдада гIагарлъухъ ругел гохIазул цIех-рех гьабизе. Гьелъие гIаммаб нухмалъи гьабулеб буго РАНалъул член-корреспондент, археолог Хизри ГIамирхановас. Гьесул баяназда рекъон, Дагъистаналда бугеб археологияб памятникалъ инсанияталъул тарихалъул хIакъалъулъ букIараб пикру кьучIдасанго хисизабизе рес буго.\n10 соналъул цIех-рех\nХизри ГIамирхановасул нухмалъиялда гъоркь Мухкай абураб бакIалда гIуцIарал гIелмиял цIех-рехазул ва ккарал хIасилазул хIакъалъулъ нижеца хъван букIана ункъо соналъ цебеги. Исана гIалимзабазда гьенир ратун руго кIиго млн 800 азарго соналъ цебе некIсиял гоминидаз дагьаб заманалда гIумру гьабиялъул лъалкIал. Гьел лъалкIалги халлъулел руго 70 метралъул гъварилъуде бухъараб ракьул 30-ялдаса цIикIкIун геологияб гъаталъулъ. «Нижеца халгьабулеб культураялъул хронологияб манзил буго цIакъ халатаб – цо миллионгун 200 азарго сон. Гьелда бан гIемерлъулел руго церечIолел батIи-батIиял масъалабиги. ГьабсагIаталда нижер цIех-рех унеб буго бищунго некIсияблъун рикIкIунеб олдаван абураб тарихияб заманалда сверухъ. Гьелдаса хадуб байбихьизе буго ашель абураб заманалъул цIех-рех. Гьеб ккола гIага-шагарго миллион соналдаса ичIнусазарго соналде гIагарун заман», – ан бицана Х. ГIамирхановас.\nГIалимчияс рехсараб заманалда букIинчIо гьанже заманалъул чиясда релълъарав инсанго. БукIинчIо гьезул гIумру гьабулеб цоккураб бакIги. Абизе бегьула, сапаралда бугеб къокъаялъ сордо яги цо чанго къо базе тIасабищараб бакIалда релълъунаанин гьанже гIалимзабаз Мухкаялда цIех-рех гьабулеб бакIилан. Гьезул пикруялда, Мухкаялда гоминидаз гIумру гьабулеб букIун буго Африкаялда рукIараздасаги цебеккунго ва гьединлъидал тIолабго дунялалъул инсанияталъул тарихалда хиса-басиял ккезарула гьеб памятникалъул цIех-рехалъ. Африка тун хутIараб дунялалда, хасго Евразиялда, ратарал гIадамазул гIумруялъул лъалкIазда гьоркьоб Дагъистаналъул археологазда батараб ккола бищунго некIсиябин абизе бегьулеб памятник. Гьелъие нугIлъи гьабула Мухкаялда ратарал инсанасулин абизе бегьулелги ва цогидалги рукьбузги рукIа-рахъиналъул алатазги ва хурдузулгун рухIчIаголъабазул хутIелазги. ГIалимзабазухъе щун буго азаргоялдасаги цIикIкIун гьединаб хIужа.\n«Раскопкаби гьанир гьарулел руго 10-ялдаса цIикIкIун соналъ. Гьезул хIасилазул хIакъалъулъ бицана батIи-батIиял гIелмиял дандеруссиназдаги гIелмиял журналаздаги. Гьеб хIалтIи жеги гIемерал соназ халалъизеги буго. ГанчIил эраялъул кватIараб заманалъул цIех-рехал гьарулел руго жеги Югалъулаб Дагъистаналда, Дарвагъчаялда, Рубасалда. Руго гьединалго халгьабиял унел Азов ралъдада гIагарлъухъги. Гьаниб гIадинаб некIсияб памятник гьезда гьоркьобги гьечIо», – ян бицана экспедициялъул нухмалъулес.\nАхираб ункъо соналда жаниб гIалимзабаз халгьабиялъе бухъараб гохIил борхалъи бахана азаралда анлънусго метралде. «Мухкай-1» абураб щобда раскопкаби гьарулел руго Дагъистаналдаса гIалимзабаз. Гьезул нухмалъулев, тарихиял гIелмабазул кандидат Артур Таймазовас бицана ахираб заманалда щварал баяназул хIакъалъулъ. «Гьаниб халлъулеб буго тIубанго батIияб ландшафт. Миллионал соназ цебе гьеб бакIалда букIинчIо мегIер-щоб, гьеб букIана гIатIидаб авлахъ. Авлахъалдасан чвахулеб букIана гIор. Гьеб чвахулеб букIана Каспий ралъдахъе. Гьенирехун чвахулел руго гьабсагIаталда районалда ругел ГIахъуша ва Цианшури абурал гIоралги. Гьеб пикру тасдикъ гьабула нижеда ратарал ралъдал рухIчIаголъабазул хутIелазги.\nНижеца бухъараб гохIил ункъо метралъул гъварилъуда якъинго бихьулеб буго гIурул мухъалъул куц. Гьелъул буго ункъо метр гIеблъи ва метргIанасеб гъварилъи. ТIасияб ракьул гъат буго жакъаги гIурул рагIалда букIунеб гIадинаб хIатI. Гьелъул биццалъи буго цо метр. Хадусеб гъат – ганчIазул сокIкIел – гьеб халалъула тIолабго гохIилъ. Гьеб бихьулеб буго Мухкай-2 памятникалъул раскопкабазухъ балагьидал. Релълъарал руго кIиябго памятникалда ратулел тарихиял хIужабиги. Нижеда ратана чопералги (пуланаб жоялда тIад кьабизе хIадурараб алат), ганчIил гьарурал чIахIиял ва гIисинал батIи-батIиял тайпабазул нусалги, хучдулги, цIоко ччукIизе яги бацIцIад гьабизе хIалтIизарулел алаталги. Абизе бегьула, гьанир ругин олдаваналъул заманалъе хасиятал тIолалго тIагIел-алаталин.\nГьел хIужабаз бицунеб буго, гьаниб, гIурул рагIалда букIанин некIсиял гIадамазул гIумру. Гьез хIалтIизарулаан мачIуялъул гьарурал алаталгун тIагIелал. МачIу гIемер буго Мухкаялда», – ян бицана Таймазовас.\nГIахъуша район рикIкIуна некIсиял памятникал гьарзаяб бакIлъун. Гьенир раскопкабигун цIех-рехал гьаризе байбихьана Дагъистаналъул машгьурав гIалимчи Владимир Котовичас. Араб гIасруялъул 50-60-абилел соназда гьесда гьенир ратана ганчIил гIасруялъул 60-азаргоялдаса щуазарго соналде щвезегIан цереккунисел гIемерал памятникал. «ГьабсагIаталда нижеца гьарулел цIех-рехал тIубанго батIиял руго. Дол соназда рукIинчIо памятникалъул ригь мухIканго чIезабун бажарулел технологиял. ЦIех-рехал байбихьиялъе гIиллалъун ккана гIадатияб лъугьа-бахъин. ГIахъуша районалда телефоналъул вышка лъолеб мехалда, борхатаб гохIда ратун руго некIсиял алатал. Гьел рачIана ДНЦялъул гIалимзабазухъе. ЧIезабуна гьел щуазарго соналъ цере рукIарал ругеблъи, ай мазгарул заманалъул кколеблъи. Дун ана ГIахъушиве. Байбихьана раскопкаби гьаризе. Амма гьадинаб бечедаб памятникалде тIаде ккелин хьулго букIинчIо.\nДагь-дагьккун, къойил хIалтIун щолел руго тарихиял артефактал. Аслияб масъала хIужаби рати кколаро, кIвар бугеб масъала буго гьезул ригь чIезаби. Гьелъие кумекалъе хIажалъула физикалги, химикалги ва цогидал гIалимзабиги. Археологасда тIадаб буго пуланаб бакIалда некIсияб хIужа балагьи, гьелъул мухIканаб цIех-рехалда гьоркьоре лъугьуна батIи-батIиял гIелмаби.\nНижеда гьанир ратарал хIужабазул кьучIалда мухIканго абизе бегьула, Бакъбаккул Африкаялдаги Дагъистаналдаги, ай батIи-батIиял ва цоцадаса цIакъго рикIкIада ругел бакIазда гIумру цого къагIидаялда цебетIолеб букIанин. Цоцазулгун бухьеназе рес букIинчIониги, гьезул букIун буго цIакъ релълъараб рукIа-рахъин», – ан бицана Хизри ГIамирхановас.\nАрхеологазда Мухкаялда ратарал хIужабазул халги гьабун, биологаз чIезабуна, масала, гьениб гIумру гьабулеб букIараблъи жирафазги, пилазги, антилопабазги, зебраялда релълъарал чуязги, ай саваннаялъул хIайваназ. МугIрузул тайпаялъул хIайваналъул рукьби яги мугIрузда рижулел хурдузулгун гъутIбузул хьонал-хутIелалго ратулел гьечIо гьенир.\nГьаниб хIалтIулеб буго РАНалъул Археологиялъул институталъул гIалимзабазул къокъа. Гьезие нухмалъи гьабулеб буго тарихиял гIелмабазул кандидат Дмитрий Ожерельевас.\n«ТIоцебесеб нухалда 2009 соналда вачIана дун Дагъистаналде. Дун щвана Дербенталде, Гъуниве. Дие рокьула мугIрул, дун гьавуна Казахстаналда, Алматыялда гIагарлъухъ. Гьединлъидал батила, мугIруздехун цIикIкIун цIала ракI.\nЩибаб соналъ роол заманалда гьанив хIалтIула. 2015 соналда нижеда батана кIиазаралда щунусгониги ракьа. Гьелдаса нахъе ратулел руго цогидал тарихиял хIужабиги.\nМачIуялдаса рекизарулаан кескал ва гьел хIалтIизарулаан батIи-батIияб хIалтIи гьабулеб мехалда. Масала, бегIераб рахъги цебехун ккезабун, бухулаан цогидаб гамачI, бекизабулаан цIулакьо. Щибаб алаталъе кьун буго иргадулаб номер. Амма жеги ургъун гьечIо чIванкъотIараб къо-моцI чIезабулеб гIелмияб къагIида. Гьединлъидал ратарал хIужабазул гIицIго гIага-шагарго ригь абизе бегьула», - ан бицана гIалимчияс.\nДмитрий Ожерельевас абуна, жиндир харбазухъ гIенеккун хадуб, Дагъистаналде щванилан гIемерисел гьудулзабиги. «Дица гьезда мухIканал хIужабаздалъун бицуна Дагъистаналъул хIакъалъулъ. Гьаниб буго Каспий ралъадги, мугIрулги, гьайбатал гIадамалги», - ян бицана гьес.\nДарья Стулова гьаюна Владимиралда. ГьабсагIаталда хIалтIулей йиго Москваялда, РАНалъул АИялда лаборантлъун. 17 сон баралдаса нахъе Дарьяца гьаруна мугIрузде сапарал. Гьелъ тIасабищараб пишаялде дандечIоларо эбел-эменги. Кавказалъул мугIрузде гIемер щвана гьей. МугIрузде бугеб рокьиялъ тIасабищана гьелъ Дагъистаналде унеб археологияб экспедицияги. «КIиабилеб нухалда щвана дун хIалтIизе Дагъистаналде. Бищунго рекIее асар гьабула мугIруз. Гьанир гьел руго гьайбатал! ХIалтIи буго лъикIаб, интересаб. Гьединлъидал свакги лъаларо, чIамучIлъунги букIунаро. Дагъистаниял руго гьалбал хириял, ракIразиял гIадамал. Бищунго дие рокьана нисулъ хинкIал – Москваялда хIалбихьун букIана дица гьаризе, амма гьанир гIадал татуял дихъа гьарун бажаричIо», - ян бицана Дарьяца.\nЮлия Грецкаялъ лъугIизабуна Коломна шагьаралъул Социалиябгун гуманитарияб университет. «Лъабго соналъ хIалтIулей йиго дун палеолиталъул гIелмиял цIех-рехазда. ЙикIана Москваялда гIагарлъухъги Чехиялдаги тIоритIарал экспедицияздаги. Гьел цIех-рехал рукIана палеолиталъул ахирисел гIасрабазул хIакъалъулъ. Исана дие бокьана гьелдасаги некIсияб тарих лъазабизе. Дица тIасабищана Дагъистаналде унеб экспедиция. Гьеб буго дир рекIее бокьун гьабулеб хIалтIи. Дица лъугIизабуна тарихалъул факультет, тIоцебесеб курсалда малъана нижеда археологиялъул кьучIалги. Гьелдаса нахъе гIахьаллъула археологиялъул экспедициязда. Хьул буго, дир гIумруялда жаниб гьеб пишаялъ аслияб бакI кквеялдеги.\nДагъистаналде дун щвана тIоцебесеб нухалда. ГIажаиблъизаюна дагъистаниязул тIабигIаталъги гIаданлъиялъги. Цого бакIалда гьанир дандчIвала исламияб къагIидаялда ретIа-къаралги европаялъулаб партал бугелги ясал. Дун гьание ине йигин рагIараб мехалда, цо-цояз цIакъ хIаракат гьабулеб букIана дие нух къазе, дир гIумруялъе хIинкъи букIине бугоян харбалги рицун. Амма иш гIаксалда ккана. Нухкъосун ккараб мехалдацин кумек гьаризе ккечIо – жалго рачIана аскIоре ва нух малъана. Гьоболлъухъе ахIула лъазецин лъаларел гIадамаз. ЦIакъ бокьана дагъистаниязул тIагIамаб квен-тIех.\nРаскопкабазул хIакъалъулъ абуни, дун тIоцебесеб нухалда дандчIвана гьанир ратарал тIагIел-алаталгун. Гьединал рихьун рукIинчIо цееккун дун щварал бакIазда. Гьаниб кинабго цIияб буго дие – гIадамалги, мугIрулги, тарихиял алаталги», - ян бицана Юляца.\nХадубккунги гIелмиял цIех-рехазул бакIлъун жинца тIасабищилаан Дагъистанин йикIана Ю. Грецкая. «Дун ккола тарихалъул учительница, амма ракIалъ цIалеб махщел буго археология. Педагогияб лъаялъ кумек гьабулеб буго дие хIалтIизе, хасго методикияб лъаялъ», - ан абуна гьелъ.\nЦо-цо халкъаз ургъун бахъула жидер тарих некIсияб букIиналъул хIужа. Гьелъие гIоло хIалтIизарула маргьаби, биценал, мифал. Жидерго гьечIони, мадугьалзабазул халкъияб гьунаралъулъ хъирщадунги балагьула. Дагъистаналъул щибаб ракьул бутIаялъулъ бахчун буго бечедаб тарих. Хизри ГIамирхановасул нухмалъиялда гъоркь хIалтIулел гIалимзабазул цIех-рехазул хIасилалда рагьулеб буго жеги лъиданиги лъалареб, лъиданиги ракIалдецин ккелареб гIадинаб Дагъистаналъул тарих. Гьелъул кьучIалда рес буго инсанияталъулго тарихалде букIараб бербалагьи хисизеги.\nПрочитано 102 раз\tПоследнее изменение Вторник, 13 августа 2019 14:53\nДругие материалы в этой категории: « Хиса-баси\tЦIодорлъи гьабе »


ГIажаибаб жо буго инсанасул гIумру. Цин гьулчун бачIуна, жиндирго карачелалгун, цинги гIодобцуна, жинцаго гьабуралда ракIги бухIун. Цо-цо нухалда гьелдаги кIочон толеб буго жиндиего лъикIлъи гьабурал гIадамал.\nЖиндир адабги гьабуларел, гIодобги лъун, жиндаго тIад расандулезе, талихIалъул къвачIаги баччун, дандего бекерун уна гьеб. Цо-цо нухалда гьелдаги рагIулеб гьечIо «ГIумру, бокьула мун дие!» - йилан ахIи балезул гьаракь. Рагьдухъ хасалихълъиги буго, гьелъул берцинлъиялдаса гIорцIуларого дунги йиго. ГIинтIамун гIенеккаразда рагIизе буго меседил кьер чIварал тIанхазул ахирисеб хIухьелалъул угьи. ТIубараб рииялъ гьел тIанхаз рагIад кьуразда рагIулеб гьечIо гьезул зигара. Мерхьунаго гьелгун, унел руго гIадамал. Гьезие ургъелцин гьечIо гъутIбуздаса рортунго рортун рачIунел тIанхазул.\n- Инсан, щай дуца малакь мерхьунел цо къоялъгIаги дуе кумекалъе ратарал тIанхал?\n- КIудияб пайдайищ дие гьездаса букIараб. ГъутIбиги тIанхалги дагьалищ ругел ракьалда. Гьел ина, гьезул бакI кквела цогидаз, дагьалги берцинал тIанхаз.\nАна тIанхал гьороца росун. Цогидалин абуни, гIадамаз мерхьун, ракьалда тIупана, лъабабилел гьаваялда женжедилел руго. Гьединал, тIанхазе захIматал лахIзатаз, лъиданиги ракIалдещвечIо дагьаб цебегIангицин жидее гьездаса букIараб пайда. ГIадамаз пикру гьабулеб буго бачIунеб соналъ рижизе ругел тIанхазул. Гьезулги, гьайгьай, букIина жакъа гьал тIанхазул гIадаб къисмат.\nГIажаибаб жоха гьаб гIумру бугеб! Лъукъун буго божилъи. Галадана ритIухълъи. ЗагIиплъана гьуинлъи. Гьел тIанхазда релълъараб къисмат буго нилъерги, гIадамал! Кидал нилъ ругьунлъилел гIумру каранде къазеги къисмат беэдизеги? Кидалдай ричIчIилел нилъ цоцазда. ГIумруги гIадамалги!\nХасалихълъиялда цадахъго речIан унел руго пикрабиги. Щиб лъалеб, бачIунеб ихалъ гьелги цIилъизе ратила.\n- Хасалихълъи, щай духъ рокьи ккун букIунеб киназулго? Щай мун киназго кIодо гьабулеб? ТIабигIаталъе цIилъиялъул хулжаги цIун бачIунеб гьайбатаб ихалъулги тIогьолаб роолги бутIагойищха гьечIеб дур гьарзалъи-бечелъиялъулъ. Гьез гурищ дуе гьаб кинабго сайигъат гьабураб? Щибха ккараб алъул? Гьезул цIаргицин рехсоларо, дур тIадегIанлъиялъул бицунелъул. ДуцагогIаги щай гьел ракIалдещвезаруларел!?\n- Дицаги мисал гIадамаздаса босулеб бугоха.\n- Нагагьлъун рии-их бигъани, щибха гьабилеб дуца?\n- ГIумруялъ малъила гьебги.\nПрочитано 155 раз\tПоследнее изменение Вторник, 05 ноября 2019 13:13\nДругие материалы в этой категории: « РачIа хIалтIизе!\tШамил имамасул кагътал »


Дагъистан «кIиабилеб Сириялде» свериялъул хIинкъи бугин абураб магIнаялъул макъала бахъун буго гьал къоязда «Независимая газетаялда». Макъалаялъул авторги гьеб пикруялде вачIун вуго 3I октябралда МахIачхъалаялда салафиязулин абулеб мажгиталде хьвадулездаги полициялдаги гьоркьоб тунка-гIуси ккеялда бан. Рехсараб макъалаялда бицунеб буго Сириялда гражданияб рагъде рачарал гIиллабазулги. Кинаб гьоркьоблъи бугеб Дагъистаналда бугеб ахIвал-хIалалъул Сириялда унеб гражданияб рагъалъулгун? Дагъистаналда бугеб хIакъикъаталде данде кколищ «Независимая газетаялда» кьун бугеб макъала?\n«Независимая газетаялъул» автор Владислав Мальцевасул пикруялда, Дагъистаналъул исламистал кколаро мугжулгун рохьоса-гIебеде рахчарун доре тIаде кIанцIун, гьаниб кьвагьизабун рукIунел чагIи. Жакъа гьел ккола бакIалъулал къуватиял структурабазде данде чIезе бажарулеб къуватаб багъа-башари.\nГьединаб пикруялде автор вачIун вуго 31 октябралда МахIачхъалаялъул Венгерских бойцов къватIалда салафиязулин абулеб мажгиталдаса къватIире рачIарал гIадамаздаги полициялъулаздаги гьоркьоб ккараб тунка-гIуси бахъараб видео бихьун ва гьелда хурхун раккарал комментариял цIалун хадуб.\nЖиндирго бербалагьи щулалъизабиялъе авторас гьединго ракIалде щвезабулеб буго гьелда цебе Москваялда ккараб гьелдаго релъараб инциденги. Сириялъулги Дагъистаналъулги ахIвал-хIалазул гIаммаб хасият балагьулаго, Мальцевас ракIалде щвезабулеб буго 2011 соналда Дераа шагьаралда мажгиталде хьвадулез байбихьарал протесталъул акциябиги полициялде данде чIеялде буссиналъул хIужжа.\nГьаб бакIалда Сириялда гражданияб рагъ багъариялъе гIиллалъун рукIарал шартIаздаги Дагъистаналда бугеб ахIвал-хIалалдаги бугеб релъинлъи лъугIунеб бугин абуна нижер программаялъе комментариял гьарулаго жамгIияв хIаракатчи ва публицист ГIисалмахIамад Набиевас. Дагъистаналда гражданияб рагъалъе шартIал гьечIин, Шималияб Кавказалъул регионалдаго загьирлъулеб ахIвал-хIал кколин дагьалъ гIуралъ батIиял багьанабаз бижинабулеб жойин.\nНабиевас абулеб буго, дин жиндасаго батIа гьабураб пачалихъалъул бутIалъун кколеб Дагъистаналда, хIакъикъаталдаги цо-цо диниял хIаракатчагIаз гIамал гьабулеб бугин жидерго диниял къагIидаби рилъанхъизаризейин. Аммайин абулеб буго гьес, гьелъул гIайиб тIоцебего бугин жибго пачалихъалда, жалго къуватиял структурабазда.\nДагъистаналдаги, жибго Шималияб Кавказалъул регионалдаги хIалуциналдаса рорчIизе ккани, пачалихъалъ хисизабизе ккола бербалагьи жиндирго миллияб политикаялде ва рилъанхъизарулел къагIидабаздейин, абулеб буго Набиевас. Гьесул пикруялда, салафиясдаги экстремистасдаги гьоркьоб бащалъиялъул ишара лъеялдаса нахъе ине ккола, тIубанго инкар гьабизе ккола.\nНабиев ГIисалмахIамад: "Дагъистан Сирия гуро".


ЧIиркъатIаса Бакъи | Эксклюзив | Киназего гIаммаб Россия\n© Постоянное Представительство Республики Дагестан при Президенте РФ\nКиналго ясазул гIадин кIилкIал разе Бакъил гIундул рорлъичIо, гьелда васазул гурони ретIел ретIинчIо, гьей кидаго васазда гьорлъ йикIунаан, гьарулел хIаял-расандабиги васазул рукIунаан. ГIолохъанлъул гIужда Бакъи ругьунлъана лъедон гlop бахине, чода гьунарал гьаризе, гIужда туманкI-таманча реIчIизе ... Къоло щуго соналъ росдал бегавуллъи гьабурав КъунахIаца хирияй ясалъе кьолокь басандулеб тIогьилаб юргъачу, ханжар, хвалчен (гьеб жакъаги нахъе цIунун росдал музеялда буго), биун тIурабгIанги гьелда рекъараб гужгат, хурайсен тIагъур босун букIанила. ЧIухIараб ретIел ретIарай, щват бугеб лагаялъул ва берцинаб гьумералъул Бакъи сверухъ росабалъго машгьурлъун йикIана. Араб гIасруялъул 70-абилел соназ МелъелтIаса ригь арав чи Михъал чIахIияв ГIумарица бицунаан ЧIиркъатIаса Бакъи ячIиндал МелъелтIа унго-унгоял къецал тIоритIулаанилан. ГьитIинаб къоялдаса нахъего къаркъала куцарай Бакъица киналгIаги къецазда чIел босулеб букIун буго. Цо нухалда Шурае чода уней Бакъи цо рекIарасда хадуй гъун йиго. Шагьаралде щведал гъов нухлулас бицун буго цо ЧIиркъатIаса гIолохъанчи хадув гъун, жив гьесда цадахъ вачIанин. Бакъи чIужугIадан йикIиналде щаклъунцин гьечIо гьев.\nЧIиркъатIаса ригь арал гIадамаз бицунаан АхIулгохI бахъун хадуса, тухумазда, гIагарлъиялда, эбел-лъималазда гьоркьоб магIишат сабаблъун дагIба-рагIи гIемерлъанин. Масала, ДихIимал ГIада абулей гIаданалъул кинабго гIагарлъи АхIулгохIда тIагIун, гьезул ах-хур алде буссун букIун буго. Гьей хвараб мехалъ гьелъул буголъи васазе щун буго, ва гьелдаса нахъе гIемерал соназ вацазда гьоркьоб дагIба лъугIун гьечIо. Гьеб заманалда ЧIиркъатIа дибирлъун ЛъаратIаса Жамалдин вукIун вуго. Рузманалда вагIза гьабулебгцинахъе гьес ракIбекун ахIулаанила: «Ле, чIиркъ! Нужехъа бажарунин абун АхIулгохIда бетIергьаби тIагIарал хурзал ккоге! ГIадан хIакъир гьавуге! ГIадан хIакъир гьавурасда хIакъираб къо чIелин буго хIадис».\nКъунахIал ЧIиркъатIа тушман вукIинчIо, тушманлъи ккана гьесул боцIи сабаблъун, гьебги жиндирго кIудияв вац ГIабдулатIипилгун. Вацазда гьоркьоб тушманлъи бижизабула гьезул лъудбуз, ГIабдулатIипил чIужу ХIурия Аргъваниса, КъунахIал чIужу Халумеседо ЧIиркъатIаса йикIана. Вацазда жидерго лъудбузда гьоркьоб гьуинлъи бижизабизе кIвечIо. КIиябго хъизаналда гьоркьоб замана анагIан цIа гьелегьунеб ва гучлъулеб букIана ва вацаздеги гьеб рокьукъаб унти бахунеб букIана. КъунахIаги ГIабдулатIипги дагIбаялда ругеб мехалъ гьелъ сунде рачунелали бичIчIарав гьоркьохъев вац Солиманица жиндирго рокъореги ахIун гьезде абунила: «ХIурияца мунги Халумеседоца гьавги цIадаре рехулел руго. Нуж росдада суричIого вацал гIадин рукIа!» - ян.\nКIиявго вацасул жидее гIунги тIокIабги бечелъиги букIана, гьелъие хIужалъун цоги биценги рехсон тезин. МелъелтIаса ГIабдусалам абулев бечедав чи, чIекъдерил магIарде гIиги щвезабун, гьениб сордоги бан, вачIун радалго росдал годекIанив вукIун вуго. ТIаде щварав КъунахIаца хъваш-баш гьабун хIажат цIехедал, жиндирго гIемераб гIиядаса пахрулъарав мелъелтIисес абун буго дургун бечелъи багъизабизе вачIанин. Гьоболасул рагIи рекIеда хIунчаниги, сордо базе рокъове щай вачIинчIеван гьикъун буго КъунахIаца. Сордо дица магIарда банин гьоболасги абун буго. Жеги дида бихьичIеб магIарда дуца сордойищха базе ккарабин КъунахIаца асго гIадаб чIухIараб жаваб кьун буго. Гьелъул магIнаги букIанила дир магIарде битIизе гIи гуребги, гьелда цадахъ ритIизе ва ккани сордо базеги чагIи ругин абураб. Гьеб рагIиялъе ГIабдусаламица «мун бергьана, КъунахIа»-йин жаваб кьунила.\nЦо къоялъ, гъоркьа тIаде вачIунев ГIабдулатIипги тIаса гъоркье вачIунев КъунахIаги, къотIнор дандчIван руго. КъунахIаца щибго кIалъачIого: «УхI!» - анги абун гужгат рекъезабун буго. Дун сан гьавичIогогIаги гуревищ мун ухIдулевинги абун, ГIабдулатIипица КъунахIада ханжар чIван буто ва гьелъ КъунахIал бохалъул ракьанда бугеб кIудияб бидурихь къотIун буго. ТIаде ккарав КъунахIал рахьдал вац Аваласул ГIалистаница тIаде цIалун вахъиналде гьесул pyxl босун буго. Рукъалъул къадал гьаргьадулеб гIоди, мокърукь бакI бахъулеб гIадаб магIирукъ, росдал руччабаз гьарулел ракI бекарал магIаби... Гьеб букIана I9I9 соналъул ихдалил ахир.\nГIемерал къварилъаби рихьараб росулъ лъиде щиб абилебали лъалареб, тушманлъи лъилгун кквелеб, рецIел лъидаса босилебали лъалареб питна гьеб къоялъ гурони бихьичIо. ЧIван росдада цеве лъуна гIорхъи тун жамагIаталъ адаб гьабулев, 25 соналъ бегавуллъиги гьабун жидер мурадал цIунарав чи, Бакъи «васлъидал», гьелъ магIирокъоб бер биччичIо. Гьелъ росдал агьлуялъе ва гIагарлъиялъе сабру кьолеб букIана вацас чIварав вацасда хадур гIодизе кколарин. МагIирокъоса гIадамалги ун, жидерго эбел-яцал хутIараб мехалъ ургъел бикьизе ва рецIел босизе вац гьечIей Бакъица бадиса магIуги гирулаго инсул жаназаялдехун абула: «Огь, пакъир дада, гъарин дада! Нижеда лъалеб гIайиб кидаго ккечIев дада! Гьаб къо кIочани ва рецIел босичIого тани, хIулагиха дир къунщби». Гьелъ къунщбуздаса тIун чанго рас инсул жаназаялде тIаде реххула. Инсул жаназаялда цебе Бакъица рецIел босизе гьа бана ва гьеб тIубай гIицIго заманаялъул иш букIана. ГIадамазда йихьулеб бакIалда яхI гьабуниги, жийго йигеб бакIалда Бакъи гIемер гIодулаан. КъунахIахъ гIодуларев чи росулъ вукIинчIо.Гьале гьитIинав вацас кIудияв чIвай хIехьезе ккарай гьезул яц МахIмутIил Узул магIу:\nВац чIварав ГIабдулатIип. Болъихъ кIиго моцIалъ чIезеги гьавун, виччан вачIарал къоял рукIана гьел. Дие нух битIагиян гьарейин эбелалдаги абулаго, ретIун буртинагун Бакъи кавудахъа къватIие ана. Кидаго ракIчIарал галаби росулаго уней Бакъил рилълъиналъулъ цо кинабалиго бицине лъалареб хиса-баси бихьарай эбел Халумеседол ургьиб цIа рекIанила ва черх сорозе лъугьанила...\nЦо щибалиго балагьулел гIадин хурайсен тIогърода гъоркьан жендулел Бакъил беразда гъутIбузда гьоркьосан ахикье тIерхьунев бидул тушман имгIал вихьанила. Нахъасан речIчIизе Бакъие къабуллъичIо. Ахикьа тушман тIадвуссинегIан соролеб черхалъе сабру гьарана. КватIичIого, тIадал гулги къвалакь ккун, ГIабдулатIип гъутIбукьан ваккана. Гьев аскIове щолаго Бакъица буртинаялда гъоркьа туманкI къватIибе бахъана. Гъуждул сородулел рукIун, ишан босизе гьелъухъа бажарулеб букIинчIо. Гьав имгIал гуревги, эмен чIварав тушманги вукIин лъаларогойищ нуж сородулелан абун Бакъица хIанчIараб жиндирго гьажалдаса би бецIцIулеб букIана.\nКьвагьараб тункIил гъугъаб гьаракь росулъго тIибитIана. Ццидаца хIаладаса ятIа гьаюрай Бакъи дагьай алхана. Лъукъарав ГIабдулатIип аскIоб букIараб Баширил рагьдухъе кIанцIизе хиялалда къадахъа тIаде харулев вукIана. «Доб къойищ, имгIал, жакъа къойищ?» - ан абулаго Бакъица нахъеги кьвагьана, хвалилаб гулла щварав бидул тушман къедаса гъоркье вортун гьалда цеве тIивитIун лъуна. БукIараб бакIалде буртинаялде жанибе туманкIги ккезабун Бакъи Макъачиласул ХIажимурадил минаялъуе лъугьуна. Гьезул щивниги чи рокъов ватуларо. РецIел босизе щун мурад тIубарай гьай къечалъ ургьий юхIулей йикIана. Рагьда батула гьойдуе тIураб чурул цIураб раса. Бакъица лъикI хIохь бан чури гьекъола. Гьеб букIана I9I9 соналъул роол ахир. РецIел босун хадусеб къоялъго Бакъи Болъихъе диванханаялде уна.\n(Баян: I934 соналде щвезегIан Дагьистаналда Совет хIукуматалъул суд букIинчIо. ХIалтIулаан шаргIияб суд - диванхана.)\nБолъихъаги гьей Шурае диваналде йитIула, гьениб букIана Дагъистаналъул тахшагьар I922 соналде щвезегIан. Тахшагьаралъул диваналда рецIел боси битIараблъун рикIкIуна, Бакъие жийго цIунизе хвалченги таманчаги кьола ва цIодорго хьваде, лъиданиги божугейинги абун рокъое йитIула.\nГьеб заман жеги Дагъистаналда хIурият щулалъичIеб заман букIана. Бакъица бид йиххун росу тезе ккола, щуго моцIгIан заманалъ Хъараний инсул гьобол Жалилил ХIажил бакIалда йикIуна. Хадуб, лъагIелгIан заманаялъ, ЦIобокьа гьобол ХIажияв Дадал гъоя йикIуна. Гьелдаса хадуй росулъе тIадюссиндал гIадамаз Бакъил кутакалда къимат гьабулаан, кина-кинавниги бихьинчияс борхулареб къо борхарай яс хIисабалда. ЧIиркъатIаса цIар рагIарав речIухъан ИсмагIелица Бакъил лъай-хъвай гьабунила машгьурав революционер Унсоколоса МахIачилгун. «Ярагъги борчине, чуги рекIинейин мун инсуца васлъун тун йикIарай», - ян абулаанила Бакъиде гIадамаз.\nГIемер ЧIиркъатIе щолев вукIарав ХъахIаб росулъа МахIмудица чIекъдерил ясазде чанги кучIдул гьарун рукIун руго. Бертин яги гвай бугебщиналъуб, гIадамазул гьари къабул гьабун, Пашал МухIамадица гIемер ахIулеб букIун буго Бакъиде гьабураб кечI. Гьеб кечI ракIалда бугоан умумузул тарих ва адабият жинда лъикI лъалев ва жиндицагоги цо-цо саринал хъвалев ГIалил Солиманида.\nГьес ракIалдасан бицун хъвараб МахIмудица Бакъиде гьабураб кечI буго гьаб:\nХункар-короласул тепси гIадинан?\nКочIолъ ратулел цо-цо ричIчIуларел рагIабазе баян:\nФатхIа - «а» гьаракь лъугьинаби.\nКасра - «и» гьаракь лъугьинаби\nМинар - лажбар.\nБaxlpy къулдум - гIараб мацIалда Красное мореялде цIар.\nБайтуллагъ - Аллагьасул рукъ.\nТепси - кванил цIураб стол.\nНавсарашал - хIулидул къандалъаби.\nХIавраазул - хIурулгIинзабазул.\nХалилат - гьудул.\nКагьро - янтарь.\nБакъил ахирисеб божилъи ва анищ гьелда къокълъула. ЛъикIго умумузул тарих лъалев ЧIиркъатIаса Саратил МухIамадица бицунаан лъукъарав МахIмудица килщица хIуралда хъван букIун бугин Магьдиласда гIайиб гьечIин, рецIел босулайин рукIунгейин. Цоги чиги чIван I0 сон туснахъалдаги бан Магьдил МухIамад хведал гьесул руччабаз:\n«ЦIулакьо чIвалеб гlep гIарцул гьабурав. ГIеч бетIизе гарас меседил чIварав», - ян игьелдерие хасиятал пасихIал рагIабиги абулаго гьев ахирисеб сапаралъ нухда регIула.\n(Лит. Дагъистан, №2. I990 с. 57-59 гьум.).\n«ХъахIбаца чIван хварав хIасратав эмен», - абун.\nКъунахIа-ханасул Бакъи меседо -\nБахъанин цIохIама гьанже гьагIизе.\nХадуб щиб Узуца абилеб букIарабали нилъеда лъаларо, Чакар гьелда тIад речIчIула, цоцазул рас бетIулеб, гьурмал хачалеб рагъалъ магIирукъ биххизабула...\nБакъил тушбаби гьелда нахъаса ричIулел рукIинчIо, амма щибаб нухалда Бакъида гьезул къорикьа йорчIизе бажарулаан. Къуваталдалъун Бакъидаса бергьинчIо тушман, бергьана макруялдалъун. Гьеб ккана гьадин.\nГIабдулатIипил гIагарв чи Идирис жиндирго ах лъалъалев вукIана, гьебго заманалда гьесдаса лъикIаланго добегIан бугеб жиндирго ахикь хIалтIулей Бакъиги йикIана. Бакъица чIварав ГIабдулатIипил гIагарай гIаданалъ, Идирисида нахъасан лъим Бакъил ахикье бегула. Лъалъадулаго лъим къиндал, лъеда хадув арав Идирисида жиндихъ букIараб лъим Бакъил ахикье бегун батула. Хурул рагIалда йигей Бакъида жиндир ахикье лъим бачIун букIинцин лъалароан. ГIабдулатIипил гIагарав вукIиналъ, гъоркьгоги Бакъилгун тушманлъиялда вугев Идирисида дида нахъасан лъим щай бегарабинги абун Бакъил горболъ бел кьабун буго.\nТушманасде бугеб ццидаца унти кIочарай Бакъица, хъантIан кидаго рачлихъа камулареб хонжроде квер бегьула, амма гьеб лъалиниса бахъун бачIунаро. Ахирисеб нухалъ чархида ккун хадуб бацIцIинчIого, биччилаго лъалиниб къазабураб гьеб, кьавуялъ лъалдехун рекIинабун букIун буго. Хонжрода квал-квалей Бакъиги йихьун, гьелъ ханжар бахъани жиндир къоял лъугIулеблъи лъалев Идирисица хех гьабун Бакъида кIицIул тIатIала ханжар къазабула. Хун йигин тун, бида ецIцIулаго, туртида лъун рокъое йосулей Бакъица Идирисил рукъалда аскIоре щвараб мехалъ ахIула: «ГIай хъахIба, Идия! Гьадин хвелин ракIалда букIинчIоха. БетIергьанасул хIукму адин букIун буго!» - ян. КIалдиса бидул полопги пунхъулаго, хварайин тарай Бакъил ахирисеб хIохьелалъ хъир-хъириялда тушманасде гьабулеб калам рагIидал, риххун хутIарал гIадамал гIодоб турутги лъун, гьабизеги абизеги жо лъаларого палгъан хутIанила.\nБергьарав ругъназул устар вукIанила ЧIиркъатIаса Чукил ХIажихIма. Гьес лъабго сордо-къоялъ аскIоса вахъинчIого къачIала Бакъил ругънал. Амма лъабабго къоялъ тушманасул ругъназ кутакалда гIазаб чIамизабурай бахIарчияй магIарулай ункъабилеб къоялъ абадиялъго къанщула. Гьеб букIана I924 соналъул рии. Тарихалъулъ гIелазе мисаллъун хутIана кьогIаб къисматалъ бахIарчияб гIамал куцарай, тIокIай жинда релълъарай Дагьистаналда йикIинчIин абизе бегьулей бахIарчияй магIарулалъул бицен.


Ккана нилъ къоринире! » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЦо кинабалиго 20-30 соналъ цебе, нилъеда цебе чIезабизецин кIолароан, дунялалъул киб бакIалда нилъ ругониги, бокьарав чиясулгун хурхен нилъер чвантиниб букIунилан абураб жо. ЦIакъ хехго ккуна нилъ аб тIолгодунялалъул гьиналъ. Алдаса рорчIизе кIвейги щакаб жо буго. Гьабилеб дарман щиб?\nКкун рукIахайилан тезеги бегьилаан, алъ нилъер бащдаб гIумру бахъун унеб гьечIебани. Гьаб гордунисан баккун гьимун, доб гордунисан баккун жирун, берцинал бакъанал рачун, гIажаибго берцинал тIабигIаталъул суратал цере рехун, йорчIамийилан цояв, яхъарайищилан цойгияй, ма гьаб кофе гьекъейилан лъабабилей, дуе кьолареб жо кIваричIила, долларазул цIурал машинаби, меседилъ ччун рахъарал рукъзал, дунялалда ругелщинал нигIматазул гохI, хIохьлачинаго гургуралъул бох… хадубги гIемеееераб гвала-рахас… камураб жо батуларо чвантинибе ккун, нагагь цо гьаб виртуалияб гуреб, дунялалъулгун гIумруялъул тIалабазде щуго минуталъ машгъуллъани.\nЦо-цо чиги кIалъан, гьес битIараб жоги цIалун рукIаралани, цо жо букIана. Гьанже рукка-руккалаби ккун тIаделъана ал нилъеде. «Однослассникалила», «однокурсникалила», «мадугьал-къонойила», «тухум-кьибилила», «яцгIалзабийила», «нилъергоялила», «чияралги дунгийила», «рокьучкабийила», «гьогьмашкабийила», «цо гамитIа рукIаралила», «ассоциациялгун ассамблеялила», «тиятир бокьулелила», «хIукумат бахъинабулелила», «жамагIатила», «жамгIиятила», «жумхIуриятила» ва гьел гурел цойгидалги, гьезда релъаралги группабаз цIцIан ххинабуна нилъеда. Цо пикру байбихьудаса ахиралде щвезегIан, нусиялда кIикъоялда анцIила микьго нухалъ кIвар батIияб жоялде буссинабун, квал-квал гьабун, гIатIхала бетIер.\nГьаб, телефонилан цIар букIаниги, тIубараб дуниялго жаниб бугеб жоялде тIаде къулун унеб бугеб щинаб заман, нилъеца дунялалъеги ахираталъеги пайдаяб жо гьабулаго инабулеб букIарабани, гьалеха, вац, дун гIадада вукIинчIо дунялалда, гьабги гьабги гьабги пайдаяб жо гьабуна дицаян, цебе лъезе жогIаги букIинаан. Гьанже гьабулеб бугеб жоялъул я кодоб кквезе гIоркь гуро, я гIодоб лъезе тIину гуро. НацIица къо гуккун, къвалуца бо гуккун, къваригIинеб лъалареб, къваригIинареб лъалареб информациялъул асирлъуда.\nЦойги рахъ босани, гьелго вацапаздасанги, жамгIиял гьиназдасанги, лъикIалдаго цадахъ, чан гIадалаб, гIантаб, мекъаб, тIекъаб жоха тIибитIизабулеб бугеб. Цо бетIер жагъалав чияс битIизе бегьила гIантаб жо цойгидасухъе… Пикру гьабеха, ле, щиб мурадгун, кинаб пайдаялъе гIоло тIибитIизабулеб жо гьебали, цойгиясухъе рехилалде цебе. Щибго гуреб жо батани, гьеб бакIалдаго, тIад хIетIеги чIун, чIчIинтIун лъе. Дуего кириги батила.\nЦо кибалиго щибалиго кканилан бачIуна рехун, къиямасеб къо гьениб чIаниги ургъел гьечIел чагIазул кисинибе. ЦIодорал чагIаз, жидехъаго гьабун бажарулеб жо гьечIони, Аллагь гурхIагихайилан, дугIа-алхIамги гьабун тола. ГIабдалазабазул тIел багъарула, щибила-кинилан, нусго гьереси тIад лъун, азарго жидедаго цере тIамурал жал тIаде журан, гьанибе рехун, добе хьвагIун, ц1ех-рех гьабизе. Азие аб щай? ТIокIаб ургъел гьабизе жойищ дурго азбар-къоноялда гьечIеб? ГьедигIан лъикI Аллагьас хьихьун ватани, щукрудал какал ралелгIаги рукIине ккеларищ, къватIул харбазул мониторингалда рукIинчIого.\nГьанже кигIан гьитIинабги ккараб жо бугони, цIадулъе нах тIолел чагIи гурони, маслигIаталъе кIал кIалъалел чагIиги къанагIалъун руго. Жалго тун рукIаралани, некIого рекъолел рукIарал чагIи, хадубкваял жамгIиял гьиналги кумекалъе рачун, гьорозарун, понцIозарун, биччизабун, бигъинабун ругъунгун, гIумруялъ гьумер битIуларел тушманзабилъун гьарула. МунагьазукьагIагийищ хIинкъуларел.\nГьабни гьадин бицун бахъунеб тема гуро. Жакъа гIела. Баркала цIаларалъухъ. Бичас биччани, хадубги хъвала)).\nГьеб интернет хӏакъикъаталда цоязе загьру цогидазе,дару гӏадаб жо буго,амма тӏоцебесеб цӏикӏунеб буго.


Ираналъул къватIисеб политикаялъул хаслъи бихьизабулеб ахирисеб мисал буго Мисралда бугеб ахIвал-хIалалда гъунтIараб.\nГьанжелъагIан Ираналъул тIадтараз дагьаб гурони гIемер бицунеб букIинчIо Мисралъул президент МухIамад Мурси тIаса рехиялъул хIакъалъулъ. Гьале 5 июлялда букIараб рузманалда Аятоллагь АхIмад Хатамица вагIза гьабулаго абуна МухIамад Мурси вукIанин Америкалъул ва ГIизраилалъул политикаялъе квер бакъарав президентлъун.\nХатамица абуна Мурсица расги гьабичIин Ислам дунял цолъизабизе. Гьелъул бакIалда гьес бусурбаби чIвалел капурзабазе квер бакъи гьабулеб букIанин сионистазул режимгун цадахъаб политика билълъанхъизабулаго.\nАхирал соназ ГIараб улкабаздда рукIарал инкъилабазда Ираналъул тIадтараз абулеб букIана гьеб бугин Ислам-диналъе швараб кантIи. Щайха «Вацал-бусурбаби» абулеб машьгураб ва гучаб багъа-бачариялъул вакиллъун кколев МухIамад Мурсиде Ираналъ гьедегIан бакIаб гIайиб гIунтIизабураб? Гьадинаб суалалъе жаваб кьолаго\nАмерикаялдаса аналитик Расул Нафисица абулеб буго Хатамица къасд гьабулеб бугин Мисиралда къураб политикияб ислам ритIухъ гьаризе.\nРасул Нафиси: «Мисиралда лъугьа-бахъараб – гьеб ккола политика исламалъул асаралъукьа рорчIиялъул ишара. Ай – де-исламизация абулеб процесс. Гьай-гьай Ираналъ кIудияб кIвар кьола гьелъие. Ва политикияб исламалъул кIвар бугеблъи бихьизабизелъун Ираналъул тIадтараз абулеб буго Мурсил хIукумат гьедегIан исламияблъун букIун гьечIин. Гьадинал гIайибал гьез гIунтIизарулел руго Мисралъул гуребги – Ираналъул политикаялда релъин гьечIеб щибаб улкаялъул хIукуматалдеги».\nЖиндир заманалда живго аятоллагь Хаменеица абуна Мисиралда лъугьа-бахъараб – гьеб бугин халкъияб багъа-бачариин, ва гьебги, цогидал гIараб улкабаздаги бахъараб карачел цIакъго релъараб бугин 1979 соналда Ираналда букIараб Исламияб инкъилабалдаин.\nТушбабаз хIаракат бахъулеб бугила гьел киналго хIужаби ислам диналде данде гьарулел ишал хIисабалда рихьизаризе, аммаила Мисиралдаги, Тунисалдаги бахъараб халкъияб багъа-бачари гьеб бугила унго-унгояб исламияб багъа-бачари, ян баян гьабуна аятоллагь ГIали Хаменеица доб мехалъ Тегераналда тоIобитIараб халкъаздагьоркьосеб динияб конференциялда, ва тIаде жубуна – гьел киналго багъа-бачариял цолъизаризе кколин.\nГьебго пикру такрар гьабуна ираналъул цогидал рухIаниязги. Мисиралъул президент Хосни Мубаракица жиндирго хъулухъ тезегIан аятоллагь Хаменеица ахIи бан букIана Мисиралда исламияб низам тIад чIезабиялде. Мисиралда багъарараб къеркьеялъе жиндирго квербакъи загьирабуна\nИраналъул президент МахIмуд АхIмадинежадицаги. Гьес абуна анцIила кIиабилев имамасул нух ккун бугин инкъилабалде рахъарал бусурбабаз. РакIалде швезабила анцIила кIиабилев имам гьев кколин шиитазул малъиялда рекъон бусурбабазул магьди.\nИраналъул тIадтараз гIараб улкабазул халкъазе жидерго квербакъи загьирабун букIиндал Ираналъул поппозициялъул церехъаби Мир ХIусен Мусаувицаги, Магьди Къарубиццаги гIедегIана гьадинабго хIаракат бахъизе. Жиндирго гIурчинаб багъа-бачариялъул рахъ кколезде гьез ахIи бана ираналъул низамалъ гьабулеб пропагандаялъе ахир лъезе кколин абун.\nГьеб бугин унго-унгояб кIигьумерлъи, ян абуна оппозициялъул церехъабаз. Щай гурелъул Мубаракица гьабураб зулму какулаго, ираналъул тIадтараз гьадинабго зулму хIалтIизабун букIанин Тегераналда букIараб демонстрациязул гIахьалчагIазде данде.\nГьелдаса жеги кьварараб зулму ираналъул хасал хъулухъаз гьабун букIанин 2009 соналда рукIарал президентасул рищиязул хIасилалде разилъи гьечIел демонстрантазде данде.\nГьениб баккулеб кIиабилеб суал гьадинаб буго – кин шиитазул Ираналда кIолеб хьул лъезе аслияб къагIидаялда суннитаз гIумру гьабулел улкабазе асар гьабиялда?\nАзербажаналъул политолог Расим Мусабековас гьадинаб баян гьабулеб буго нижер программаялъе:\nРасим Мусабеков: "Баянаб жо - шагьасул букIа, исламияб республикаялъул букIа - Ираналъ некIогоялдаса гьанжелъагIан къасд гьабулеб буго Ислам дунялалда лидерлъун букIине. Амма гьеб захIматаб масъала буго, шай гурелъул - гьениб шиитазул низам букIиналъ. Ислам дунялалъул бусурбабазул 90 процент ккола суннитал.\nВа гьез шиитазул Ираналъул бетIергьанлъи къабул гьабулеб гьечIо. Гьединлъидал Ираналъ жигараб къагIидаялда ГIизраилалде данде чIун, гьелдалъун гIарабазул къватI жиндир рахъалдехун цIазе гIаммал гьабулеб буго. Хасго гIемерал шиитал ругел гIараб улкабазе асар гьабизе хIалбихьулаго.\nАй ГIиракъалъе, жидеда гииталилан абулел алавитазул низамалъул Сириялъе, Йеменалъе, Бахрейналъе, Тунисалъе ва цогидал улкабазе. Амма жиндир приоритетлъун Ираналъ тIоцебесеб иргаялда рикIкIула Азербажан. Гьенир ругел бусурбабазул лъабго бутIа гьабун кIиго бутIа ккола шиитал.\nАмма абизе ккараб буго гьедегIан динияб улка гурин Азербажан ва гьенир ругел бусурбабазул баздаб къадар жалго жидецаго я сунниталлъун ялъуни шииталлъун рикIкIунел гьечIо.\nПалхIасил Азербажаналъе жиндир асар цIикIкIинабизе Ираналъ къасд гьабулеб букIана цебеги, гьабулеб буго жакъаги. Амма Азирбажаналъул тIалъи гьединаб хIаракаталде кьварараб къагIидаялда данде чIолеб буго.\nГьадин букIана Азербажаналда батIи-батIиял Ираналъул цIоб-рахIмуялъул гIуцIаби хIалтIулеб мехалдаги, гьадин букIана Азирбижаналдаса балугълиялде вахинчIев аза-азар вас Кум абулеб Ираналъул динияб бакIалде вачунеб мехалдаги.\nДора гьел ругьунлъизарулел рукIана динияб хIаракатчилъиялъе хадуб гIадамазе асар гьаби мурадалда. Дида кколаро гьаб нилъер заманалдаги Ираналъ гьединаб жиндирго къасдалдаса инкар гьабун букIин. Ва гьедин ккани, Азибижаналъ кьварараб къагIидаялда гьединаб къасд гьоркьоса къотIила, дир хIисабалда.\nГьадинаб къасд, гьадинаб хIалбихьи бихьулеб буго жакъа Тажикистаналдаги. Тажикал сунитал ругониги, мацIалъул рахъалъан гьеб ккола ираниязе гIагараб халкъ. Гьалеха Ираналъе бокьун буго асар гьабизе динияб гуреб - политикияб къагIидаялда, батIи-батIиал проектал хIалтIизарун.\nГьадинабго асар амма экономикияб къагIидаялда Ираналъ гьабулеб буго Армениялъеги Гуржистаналъеги. Цолъарал Штатаз гуржиязул тIадтаразде цебеккунго лъазабуна гьеб данде кколареб иш бугин абун. Бугодагьа-бакъаб гIаги шиитазул уммат Дагъистаналдаги.\nГьелъиеги асар гьабулеб буго Ираналъ. Амма гьенир Ираналъул диниял хIаракатчагIи цIодорго хIалтIулел руго. радикалиял вагьабияздаса хIинкъулаго.\nИраналъул политикияб жигарчилъи жахIабго тани, ракIалде швезаризин гьеб улкаялъул Дагъистаналулгун рукIарал тарихиял бухьенал. Гьезул хIакъалъул бицараб мехалда киназго хъващтIан ракIалде швезабулеб буго 1742 соналда къажаразул Надир-шагьас Дагъистаналде гьабураб тIаде кIанцIи ва гьелдаса нахъе багъарараб кьал.\nАммаила, абулеб буго тарихчIужу ГIалибегова ПатIиматица, ГIасрабазда жаниб Иран Дагъистаналъе тушманаб улкалъун букIин бихьизаби – мекъаб иш бугин.\nНекIсияб Ираналъ Дагъистаналъулги, Азербажаналъулги маданиятазе асар гьаби нахъ чIвазе рес гьечIеб хIужа бугониги, рехсарал улкабазул гьанжесеб маданият бугин азибижаназулги дагъистаниязулги миллияб маданият.\nРасим Мусабеков: «Гьадинаб асар букIинарищха? Иран ккола Азербажаналъегги Дагъистаналъеги мадугьалаб улка. Азербажан мацI босани - рагIабазул къогогIан процент ккола парс мацIалдаса босараб. Маданияталъулги ираналъул аслу буго. Дагъистан босани, гьениб ГIусманияб империялъ гуреб, Ираналъул батIи-батIиял династиязул асар бихьулеб букIана гIасрабазда жаниб. Гьединлъидал - маданияб асар гьениб букIана кидаго.\nАмма ираналъул гъваридал кьалбал ругеб гьеб маданият унго-унгояб миллияб, маданиятлъун лъугьана.Ва Ираналъул рес гьечIо гьелда бан малълъаризе, гьаб битIараб бугин, гьаб мекъаб бугин абулаго.\nГьадин абурабани, халкъалъ гьеб нахъ чIвалаан. Гьеб бихьизабуна тушманлъиялъул лъабго улкаги гьудуллъиялъул лъабго улкаги рехсейилан абураб суалгун гьоркьоб дица дагьалъ цебе гьабураб гьикъа-бакъиялъул хIасилалъги.\nБаянаб жо - тушманлъиялъул тIоцебесеб улкалъун Армения рехсон бугоан, кIиабилеб бакIалда Иран, лъабабилеб бакIалда Россия рехсон рукIана. Цого мехалъ Россия рехсон букIана кIиабилеб гьудуллъиялъул улкалъун. ТIоцебесеб бакI гьикъа-бакъараз кьун бугоан Туркиялъе.\nИраналъийн гьудуллъиялъул улкабазул сияхIалда хIатта шуабилеб бакIалда букIун гьечIо.\nИраналда гIумру гьабулеб буго 20-гIан миллион азирбижанас. Ай, азирбижан миллаталъул аслияб бутIа Ираналда буго.\nНекIсияб Дагъистаналъул ирсалъе гIараб ва, Ислам-диналъул гIелмуялъ кьучI лъун бугин абураб пикру гIатIидго тIибитIизабун буго гIелмияб гор-свериялда. Ва гьеб буго битIараб пикру.\nАмма Парс мацIалъги, парсазул адабияталъги гьабураб асар цIакъ бечедаб бугин абулеб буго Дагъистаналъул гIалимчIужу ГIалибегова ПатIиматица. 2009 соналда гьелъ къватIибе биччана Хунзахъа Дибир-къадил гIумрудул ва гьелмиял асаразул хIакъалъулъ жинца хъвараб тIехь.\nГIалибегова ПатIимат 2