Москваялда халат бахъунеб буго «Платон» системаялде дандечIарал къайи баччулел чIахIиял автомобилал рачунезул акция. Химки шагьаралда ва Каширское шоссеялда аскIор чIун руго гьел. Амма гьезда гьоркьобги дандеккунгутIаби лъугьунел ругила, гIадамазда чIалгIун бугила гьеб кинабго, амма жеги гьеб протесталъул акция чIезе теялда гьечIин гьелилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе Дагъистаналдаса гьеб тадбиралъул гIахьалчи ХIажиев Мурадица.\nГьесул рагIабазда рекъон гIага-шагарго 100 гIан дагъистанияв вуго жеги гьел акциячагIазда гьоркьов, амма кидалъагIан гьел гьенир хутIилелали лъаларин жиндида, гIемер заман гьез баялда жиндир ракIчIун гьечIилан бицана гьес.\nХIажиев Мурад: «Протесталъул ациялда цин гIахьаллъун, цинги гIахьаллъичIого руго гьанир ругел гIолохъаби. Федералияб нухмалъиялъ батIи-батIиял къанунал ургъун рахъулел ругелъул нижее квалквал гьабизе гьаниб. Гьелъги батилаха, гьаб сагIаталда жаниб дир пикруялда рекъон нижер акциялъул гIахьалчагIазда гьоркьор рикьалаби лъугьунел руго. Цоязда чIалгIун буго гьанир чIун, цойгидаз абулеб буго хIасил ккечIого гьаб гьоркьоб къотIизе тезе бегьуларин абун. Къойил цо жамгIиял хIаракатчагIийин абун цо халкъги щола нижехъе бичIчIуларелщинал жал рицине. Нижер ургъел гьабулеб хвелги гьабун жидерго мурадаз, жидеего цIар гьабизе рачIунин ккола дида гьел гьанире. Цониги пайда бугеб, магIнаяб жоги рагIуларо гьез бицунеб. Руго унголъунги нижер рахъккун нижеда ракIунтарал гIадатиял гIадамалги. Щибаб къойил батIи-батIиял чагIи рачIуна нижее квен-техIги босун. Чадирал чIван гьезда жанир ругел ниж хинлъизе рукIине юргъанал, къандалъаби росунцин рачIана гIадамал. Нижеца махсара гьабулеб букIана гьадин бугони ниж гьанир жеги лъагIалица чIолин абун. Сон нижеца рикIкIунеб букIана гьаб сагIаталда Москваялда аскIор акциялда гъорлъ гIахьаллъулев руго 40 гIан бакIалдаса шофер. Регионазда тIоритIулел рукIарал киналго акциял гьоркьор къотIизе танин абизе бегьула. Бищун ахиралдалъагIан хутIун руго Хасавюрталда аскIоб букIараб акциялъул гIахьалчагIи. Гьанже гьелги рикьа-риххана. Цоял хIалтIилел руго, цойгидал рокъор руго гьаб сагIат».\nГьединго Мурадица бицана итни къоялъ Россиялъул президентасул администрациялда цебе нухаздаса пайда босиялъухъ мухь цIикIкIинабиялда хурхараб «Платон» системаялда дандечIарал шоферзабазул акциялъулъги гIахьаллъи гьабунила дагъистаниязилан. Гьес бицухъе жив гьел дагъистаналдаса юк баччулел чIахIиял автомобилал рачунез вакил гьавурав чи вугин абун гьеб митингалда к «Платон» алъул рахъккун кIалъарав жамагIатчи НурмухIамадов ГъазимухIамадидаги дагъистаналдаса шоферзабазадаги гьоркьоб тунка-гIусиги ккун буго. Гьев жамагIатчияс абулеб букIун буго олигархал Роттенбергазе инчIого гьеб «Платон» системаялда рекъон щолеб гIарац нухал къачIаялъеги, цойги хIажатаб бакIалда хвезабизе пачалихъалъул бюджеталде унеб батани жал гьелда разиял ругилан. Гьеб абун хадуб мун щив чийила, мун жидеца вищарав чиги гурила, жал «Платон»алде тIубан данде ругин, нухал къачIаялъеги цойгидалъеги кколеб гIарац гьеб система гьечIониги жидеца гIезегIан кьолин абун гьесде тIаделъун руго Дагъистаналдаса шоферзаби.\nГьеб тунка-гIусиялъул мухIканлъи цIехезе живго ГъазимухIамад кодове щвечIо «Эркенлъи» радиоялъухъе. Гьеб кинабго лъугьунеб мехалда гьесда аскIов вукIарав цойги Дагъистаналдаса жамагIатчи Къебедов МухIамадица гьадин бицана «Эркенлъи» радиоялъе.\nКъебедов МухIамад: «НурмухIамадица дора рицине кколарел цо-цо къваригIел гьечIел жалги рицана. КIалъазе вахъараб мехалда гьас доб «Платон»алъ бакIарулеб гIарац нухал къачIаялъе унеб батани бегьулин абуна. Гьедин абунин абун цо балъхъадерил гIолохъаби тIаделъана гьесде. Гьезул ункъго-щугояс вачун унев вукIана гьев вухизейилан абун. Гьесда кьабизе теларин абун маслихIаталде гьел рачине дунги анаха цадахъ. Гьев вуго ритIухълъиялъе гIоло къеркьелевин вукIунев, жамгIиятчагIазе ва разигьечIезе кумек гьабулев вукIунев чи. Гьединал тадбиразде инеги бокьула гьесие. ГIадамазе жиндихъа бажарараб кумек гьабизе лъугьунев чи вуго гьев. МахIачхъалаялда гьел юк баччулел автомобилазул шофераз жив жидер вакиллъун вукIайин Москваялда, мун кIалъазе лъалев чи вугин абун букIун буго гьесда. Гьес гьедин абулеб букIанаха».\n«Эркенлъи» радиоялъ бухьен гьабуна Манасалда, Гъаякенталда, Хасавюрталда гьеб «Платон» алде данде акция тIобитIулел рукIарал шоферзабазулгун. Гьезул цохIонигиязда лъалев гьечIоан гьев НурмухIамадов ГъазимухIамад щивали. Жидеца Москваялдеги жидерго кьерулъа гIолохъаби гурони батIияв чи витIун вукIинчIин баян гьабуна гьез.\n"Платон" цоцалъ рагъиялъе багьана хIисабалда\nБукIанищ букIинчIищ камазчагIазул акция


ЦIияб реабилитациялъулаб центр\nДагъистаналъул медуниверситеталъул ректор Сулейман Маммаев дандчIвана туберкулезалъул централияб гIелмиябгун цIех-рехалъул институталъул директор Атажан Эргешовгун. Гьез бицана Дагъистаналда гьуърузул унтаби сахгьариялъул цIияб центр рагьиялъул ва гьенир хIалтIизе тохтурзаби ралагьиялъул хIакъалъулъ. ЦIияб централда къваригIине руго фтизиатрал, пульмоногал, хирургал.\nСулейман Маммаевас абуна республикаялдаса студентал цIализе ритIизе кколила Россиялъул централиял вузазде, цIали лъугIарабго, Дагъистаналде тIадруссине къотIи-къайги гьабун.\nРоссиялъул тохтурзабазул дагъистаниязе кумек\nРеспубликаялде рачIун рукIана Россиялъул СахлъицIуниялъул министерствоялъул тохтурзаби. Гьез аслияб къагIидаялда халгьабуна рекIел унтабаз унтаразе гьабулеб бугеб медицинаялъулаб хъулухъалъул даражаялъул. Россиялъул СахлъицIуниялъул министерствоялъул кардиологиялъул гIелмиябгун цIех-рехалъул миллияб институталъул тохтур Олег Нарусов щвана республикаялъул централияб больницаялде. Гьес лъай-хъвай гьабуна рентгенохирургиялъул отделениялъул хIалтIул, гьабуна унтаразулгун гара-чIвари. Гьединго балагьана унтарасе гьабулеб операциялъухъ.\n- Дагъистаналъул тохтурзабазул хIакъалъулъ дир лъикIаб пикру хутIана. Гьанир руго жидерго ишги бокьулел, унтаразул тIалаб-агъазги бугел тIадегIанаб махщалилаб даражаялъул тохтурзаби, - ян абуна Олег Нарусовас.\nГьединго Москваялдаса гьобол щвана республикаялъул кардиологиялъул централдеги МахIачхъалаялъул №1 больницаялдеги.\nМедицинаялда - цIирагьиял\nГьанже республикаялда гьаризе байбихьун руго цере гьарулел рукIинчIел операциял. Масала, Дагъистаналъул хирургаз сахгьаризе кIоларел рищалабазул бакIалда лъолел руго имплантал. Гьелъул хIакъалъулъ бицана республикаялъул ортопедиялъулгун травматологияб централъул бетIерав тохтурасул заместитель ТIагьир Ражабовас. ТIоцебесеб гьединаб операция гьабуна Гъизляр районалдаса 66 сон барай Лидия Волошиналъе. Централъул бетIерав тохтур Марат Къадиевас бицухъе, клиникаялда, операциял гьарулаго, соналдаса соналде хIалтIизарулел руго цIиял технологиял. Цере гьединал операциял республикаялда гьарун бажарулароан.\nМасала, исана рохокъотIи бекарав анцIго чиясе гьабуна операция. Улкаялдаго къанагIат гурони гьаруларо гьединал операциял. Жакъа централда вуго рохокъотIи сах гьабулев кIиго тохтур. Россиялдагицин гьезул къадар, цогидал тохтурзабазде дандеккун, дагьаб буго. Цебе рохокъотIи бекарал сакъаталлъунгицин хутIулаан. Жакъайин абуни, цIиял технологиязул кумекалдалъун, унтарал сахгьарун бажарулеб буго.\nПрочитано 382 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 12 марта 2018 14:33\nДругие материалы в этой категории: « «Свинкаялъул» гьужум\tРахунел унтаби »


Другие материалы в этой категории: « Уммупазиль Омарова выступила с защитой федерального проекта в Минпросвещения РФ\tВ Махачкале прохожие спасли выпавшую из окна девочку »\nОт ХIабиб МухIамадов\n15 июналда иргадулаб нухалдаги халкъалъул суалазе жавабал кьуна РФялъул президент Владимир Путиница.\nГьелъул хIакъалъулъ информациялъул алатаздасан цебеккунго лъазабун букIиндал улкаялъул бокьарав чиясул рес букIана президентасе суал кьезе, ракIалда къараб загьир гьабизе, пуланал масъалаби тIуразариялъе нухал ратиялъул бицун хитIаб гьабизе. ПалхIасил, телефоналдасан ахIун улкаялъул президентасе суал кьун буго миллионгун 100 азарго чияс. Гьединго, цогидал алатазул кумекалдалъун, ай SMC хIисабалда яги электронияб почалде битIун бачIун буго кIиго миллионалдасаги цIикIкIун суал. Президентасе кьурал суалазухъ, гьесде гьабураб хитIабалъухъ балагьун, бихьулеб буго аслияб куцалда улкаялъул гражданазда хъинтIулеблъун лъугьун букIин сундулго багьаби рахунел рукIин, гIадамал мискинлъулел рукIин, коммуналиял хъулухъазухъ босулеб гIарцуца битIахъе гъанкъулел рукIин, больницабазда ва поликлиникабазда гIадамал сахгьариялде букIине кколедухъ кIвар кьолеб гьечIолъи.\nГьединго гIемерал суалал рукIана нилъер улкаялъул букIинеселда тIасанги. Масала, гьал гIагарал соназда жаниб кинаб нухдасан нилъер улка ине бугеб, цогидал пачалихъазулгун гьоркьорлъаби цIуниялъе щиб гьабизе ракIалда бугебин абураб магIнаялъул. ГIезегIан суалал рукIана Евросоюзалъ ва СШАялъ лъазабурал санкциязда банги экономикияб кризисалда хъинтIаралги. Мисалалъе, экономикияб кризисалъул бицунаго, В. Путиница чIванкъотIун абичIо кида нилъ гьелдаса рорчIизе бегьулебали. Амма бицана экономикияб рахъ цебетIолеб букIиналъул ва гьеб бутIаялда лъикIал хиса-басиял кколел рукIиналъул хIакъалъулъ.\n"Халкъалъул гIумру гьабиялъул даража мукъсанлъун буго, мискинзабазул къадарги тIадеялдаса тIаде цIикIкIунеб буго. Гьадинабго, ай гьалдасаги цIакъго квешаб хIал букIана араб гIасруялъул 90-абилел соназда. Дол соназ халкъалъул 40-гIанасеб процент рикIкIине бегьулаан мискинзабилъун. Гьелдаса хадуб дагь-дагьккун ахIвал-хIал хисизабизе кIвана. ГIадамазул гIумру гьабиялъул даража цебетIеялъул рахъалъ бищун лъикIаб хIасил букIанин абизе бегьула 2012 соналда. Ахирал соназдайин абуни, ахIвал-хIал хашлъулеб буго. Нилъер гIезегIан руго тIуразаризе кколел экономикиял масъалаби. Гьел тIуразариялда тIад хIалтIулелги руго. ВВПялъул рахъ беццизесеб хIалалда гьечIониги, бихьулеб буго кварталалдаса кварталалде хIасил кколеб букIин". Улкаялъул президентас мисалал рачун бицана, къадарго бугониги, экономика цебетIолеб букIиналъул хIакъалъулъ. Масала, промышленияб къайи гьаби, инвестициязул лъикIаб бачIин букIин ва, бищунго аслияб жо, президентас абухъе, цIияб Россиялъул тарихалда киданиги букIинчIебгIан дагьаб инфляция букIин. "Гьелдаго цадахъ централияб банкалъул меседилаб валютаялъул нахърателалъул къадарги саламатго цIикIкIана. Исана гьеб бащалъана 405 миллиард долларалда. Экономикияб бутIаялда хиса-басиял кколел рукIиналдаго цадахъ, гIемерго дагь гьабизе кIвана эбел ва лъимер хвеялъул хIужаби. 2000 соналдаса нахъе лъимал хвей дагьлъана лъабго нухалда, улбул хвей - ункъо нухалда. Гьединаб хIасил цониги улкаялъул гьечIо. Гьединлъидал абизе бегьула кризисалдаса нилъ рорчIулел ругин", - абун бицана В. Путиница.\nХалкъалъул бищун унтараб суал бугелъул гIумру гьабиялъул даража мукъсанлъулеб букIин, гьелда тIасан кьолел суалал бищун гIемер рукIанин абизе бегьула. Президентасин абуни бицана лъагIалил байбихьуда щивав пенсионерасе кьураб щуазарго гъуршилги, гьединго социалияб пенсия цIикIкIинабиялъулги. Рехсана процентазул къадарги. Амма 50-100 гъуруш тIадежубаялдалъун пенсионерасул гIумруялда дангъва чIвачIолъиялъул бицинчIо.\nГIезегIан суалал рукIана цIакъго дагьаб харж щолеб букIиналъул хIакъалъулъ бицарал. Масала, Астраханалдаса яслиялъул хIалтIухъаналъ гьикъулеб буго 7935 гъуршиде кинин гIумру гьабизе бегьулебилан. Пуланаб бакIалдаса почтальонас битIун бачIараб суалалда рехсон бугоан жиндие щолин 3600 гъуруш…\nВ.Путин: "3600 гъуруш сундухъ ва кин кьолебали лъазабизе ккела. Щайгурелъул улкаялда чIезабураб МРОТалдаса гъоркье хIалтIухъанасе харж кьезе бегьуларелъул. ХутIарал, ай бюджеталдаса харж щолел гьанир рехсарал "хасабин абулеб катогориялде" гьоркьоре ккечIеб къагIида". Президентас хадурги рехсана тарихал, бицана процентазул, амма кин мукъсанабго харжалъухъ гIумру гьабизе бугебин абураб суал "гьаваялдаго" хутIана.\nИркутск областалъул Шелехова шагьаралдаса учительницаялъги цIехана президентасда гьебго харжалъул. Гьелъие щолеб буго 16,5 азарго гъуруш.\n"Киналго учительзабаздаги лъала, нижеца масъала лъун букIана учительзабазул харжал экономикияб ахIвал-хIалалда бан гьоркьохъеллъун гьариялъул. Иркутск областалда гьеб букIине кколаан 30 азаргогIанасеб гъуруш. ХIакъикъаталда кинха бугеб? Учительзабазе щолел харжал рарал руго школалъул администрациялда. Гьениб чIезабула премиялги тIаде харжалги кьеялъул суал. Гьайгьай, гIолохъанал учительзабазе, ай стаж дагьазе харжги дагьаб щола. Амма цогидаздаса кIиго нухалъ дагь щай щолебали бичIчIизе захIмалъулеб буго. РакIалде ккола областалъул нухмалъиялъ гьеб масъалаялде кьвар кьелин", - ан жаваб кьуна В. Путиница.\nРоссиялде данде гьабураб санкциялъул заман лъагIалицаги халатбахъинабун бугелъул, улкаялъул президентасе кьураб суалги букIана кидаллъагIан гьедин букIине бугебин абураб.\nВ. Путин: "Тарихалдасан нилъеда бихьула Россиялда рухI речIчIизе байбихьаралдаса нахъе санкциял лъазарулел рукIин. Гьениб щибго гIажаиблъи гьабизе ккараб жо гьечIо. Щайгурелъул гьезие хIажат бугелъулха загIипаб Россия. Амма санкциял лъазариялъ Россия накалде ккезабичIо. Гьелъул гIаксалда, гьеб нилъее цо рахъалъ лъикIцин ккана. Лъиеха зарал ккараб? ООНалъул баяназда рекъон, нилъее ккун буго 50-52 миллиард долларалъул зарал. Гьебго заманалда нилъеда санкциял лъазабурал улкабазе ккараб зарал бащалъун буго 100 миллиард гъуршида. Санкциял лъазариялъ нилъеца байбихьана радиоэлектроникаялде, авиастроениялде, ракетаби гьариялде, фармацевтикаялде цIикIкIун кIвар кьезе. Росдал магIишаталъул бицинего бицинарин".\nСуал букIана улкаялда лъимал гьариялъул къадар, 90-абилел соназдаго гIадин, гIодобе ккеялъул хIинкъи букIиналда хурхарабги. 2018 соналде щвезегIан гурони хIалтIизе гьечIин абулеб букIараб "Эбелалъулаб капитал" программа тIасияб соналъги букIине бугищ яги гьеб гьоркьоб къотIизейищ тезе бугеб? Лъабабилеб ва хадусел лъимал гьаруразе букIине бугищ гьединаб кумекин цIехана Уфаялдаса чияс.\n- Нижеца гIемераб хIалтIи гьабуна улкаялда лъимал гьариялъул рахъ лъикIлъизабиялъе гIоло.\nНилъер гьаниб, Европаялъул улкабазде дандеккун, гьарулел лъималазул къадар гIемерго цIикIкIараб буго. Гьедин бугониги, рохизе гIадал хIасилал гьечIо. Гьелъие буго гьадинаб гIиллаги. Масала, улкаялда лъимал гьарулеб ригьалде рахарал ккола араб гIасруялъул 90-абилел соназда гьарурал лъимал. Гьединлъидал, лъимал гьари гуреб, лъимал гьарулеб ригьалъул руччаби руго дагьлъун.\nНилъеца щиб букIаниги гьабизе ккола. Нилъер улкаялда гьеб рахъалъ хIалтIизарулел лъикIал къагIидабиги руго. Гьезул цояб ккола эбелалъулаб капитал. Анкьго миллионалдаса цIикIкIун хъизамазе щвана гьеб. Гьединго цо-цо демографиялъул рахъ нахъеккарал регионазда лъабабилеб лъимер гьабуралъухъ кьолеб буго тIадеги гIарац. Гьеб программа гIумруялде бахъинабуралдаса лъимал гьари 37 проценталъ цIикIкIана гьединал регионазда. Гьелдаго цадахъ ургъизе ккола тIоцебесеб лъимер гьабурай гIолохъанай эбелалъе кумек гьабиялда тIадги. Щай хас гьабун гьезие кумек гьабизе кколеб? Щайгурелъул, тIоцебесеб лъимер гьабурал гIолохъанал хъизамал, аслияб къагIидаялъ, рукIуна жалго жидедаго чIун гIумру гьабизе ресалда гьечIел, гьезие кверчIвай къваригIуна. Ургъизе ккола 30 ва цIикIкIун сонал рарал улбузе кIиабилеб ва лъабабилеб лъимер гьабуралъухъ кумек гьабулеб къагIидаялда тIадги.\nЦIакъго гIемерал суалал рукIана къватIисеб ва жанисеб политикаялда тIасанги. РукIана хъизан-лъималазда бан кьуралги. Гьес абуна дагьал церегIан къоязда жиндир цояй ясалъ васги гьавунин. Амма бицинчIо гьезда цIарал ва гьел ругеб бакI. "ГIумру гьабун Москваялда руго. Дир ясал руго гIелмуялде машгъуллъун. ТIокIаб баян кьезе лъугьинаро, дун витIун вичIчIа", - ян абуна Владимир Путиница. Гьединго бицана кватIичIого улкаялъул хIакимзаби, "иномаркабиги" тун, Россиялда къватIире риччарал машинабазда рекIине ругиланги.


Щибго гIилла гьечIого гIучIги багъаруларо\nЛъица дида бичIчIизабилеб кIиабилеб маялда цебе кинаб тIокIлъи бугеб тIоцебесеб маялъул абураб жо? Гьаб суалалъе баян кьезецин хIажалъи бихьизе гьечIо гIемерисезда. Гьас кьураб ахIмакъаб суалин гьимизецин руго... ТIоцебесеб май - ракълилгун ихдалил байрам, цебехун тIолго дунялалъул захматхалкъ цолъиялъул къо. СССР ва нилъер лъимерлъигун гIолохъанлъи босани - багIарал байрахъал, транспаранталгун парадал, кьурди-кечIгун ихтилат, шапакъаталгун баркиял.\n"ЧIахъаги ТIоцебесе май! ЧIахъаги бакъул къо ва дунялалъул захIматхалкъалъул цолъи!". Гьал ва гьалда релълъарал хитIабал. Гьабги гIадатияб кIиабилеб майги данде кквезе бегьилищхаян абила киназго? ХIисаб гьабураб мехалда хасаб къо тIокI гьаби дунялалда гIадатлъун лъугьинабуна нухмалъиялъ гIадамазда тIад жидер кверщел щулалъиялъул мурадалда. Кверщел ва жидер ханлъи бугIизе хIажалъула багьана.\nБагьанаялдалъун гIадамал цо хIукмуялъ хIалтIизе тIамула, цогидалъ эркен гьарула. Цоялъ шапакъат кьола, цогидаб къо пашманилъиялъул къолъун лъазабула. Гьеб кинабго жо буго цо чияс цогидасда тIад жиндир кверщел хIалтIизабиялъул мурадалда гьабураб жо. Нухмалъиялъ халкъалъе гьеб мурадалда чIезарула хасал къоял: бергьенлъиялъул къо, ччугIихъанасул къо, мугIалимасул къо, тохтурасул къо, бакIал ралел чагIазул къо.\nГьеб къо тIокI гьабиялъул буго гьадаб тIадехун рехсараб мурад. Гьеб лъикIищ квешищали абиларо, гьеб буго гьедин. Напалеоница лъаларо, цойги императорас лъаларо хъулухъалде лъугьарабго цо хъат цIурал маххул кескалги рихьизарун абун бугила, гьале гьал жалаз бащдаб дунял кверде босизе буго дицаян. Гьел маххул кескал рукIун руго империялъ рагъул бахIарчилъи бихьизабурав солдатасул каранда разе ругел шапакъатал.\nГьеле гьеб тIад кинабилиго гIаламат, яги хъвай-хъвагIай бугеб маххул къотIелалъе гIоло цIадаре унел рукIана гIадамал. Щай? Гьеб кесекалъ батIаго керенги хинлъиларин эсул. Щай гурелъул чиясул загIипаб рахъалдаса батаниги, къуватаб рахъалдаса батаниги цо гIаламат буго - цогидазда гъорлъ живго тIокI вихьизавизе бокьи. Гьеле гьев тIокI вихьизавулеб гIаламат буго гьадаб каранда далараб маххул къотIелги.\nГьелъие гIоло унеб буго къеркьейги. Гьебго гIаламаталдаса ккола календаралъул хасал къоялги. "Гьаб гIадатияб къо гурелъул, гьаб буго нилъер улкаялъ фашизмаялда тIад бергьенлъи босараб къо" - ян абизе буго нилъеца чанго къоялдаса. Гьеле гьеб Гитлерида тIад бергьенлъиги босун рейхстагалда бергьенлъиялъул байрахъ тIоцебесеб маялде чIвазеян нус-нус аза-азараз гIадамал цIадаре гъуна рагъулаб командованиялъ абулелги руго тарихчагIи.\nТIоцебесеб маялде босизеян, батIияб къо бегьулебищ букIинчIебали лъаларо. КIун гьечIо босизе ва гьелгощинал къурбаназул хIасилалда бачIун рагIула бергьенлъи ичIабилеб маялде. Щай гьедин гьабураб? БатIалъи щиб букIараб гьеб къо тIоцебесеб бугониги кIиабилеб бугониги. Гьединал хасал гIаламатал гьечIого ва цере лъурал масъалаби гьечIого иш билълъанхъуларого.\nГIадада щибго гьечIо бакъул дуниялалда. Гьеб байрамазул, юбилеязул, хасал къоязул къагIида цохIо тIалъиялъул нухмалъиялъулъ гуреб киса-кибего дандчIвала нилъеда. Балагьараб мехалъ гьел хасал къоял, хасал сардал, заманалъул роценал лъугьунел руго лъикIал ишазе гIалам цолъиялъе багьаналъун. Масала, гьебго жо дандчIвала нилъеда диналда, Аллагьасе гьабулеб гIибадаталъулъги. "Хирияб къо", "Хирияб сордо" абулелъул. Барааталъул сордо, гIидалъул сордо, яги къо. Нилъер авараг (жинда салам лъеяв) МигIражалде араб сордо.\nЩибго хIисаб гьабичIого тIокI гьарун ратуларо гьал сордо-къоялги. Гьалги кколел руго церехун абухъе лъикIал ишазде гIалам ахIиялъе багьаналъун. ХIасил калам, хасал къоял, байрамал, юбилеял руго нилъеда бихьулеб бакIалдаса гIалам нахъа таралъул хIасилги, букIиниселъул хIисабги гьабизе тIамиялъе сабаблъун ургъун рахъарал жал. ТIокIаб кинабгIаги батIи-батIияб мурад гьезул гьечIо.\nИсана, фашистазда тIад бергьенлъи босун тIубалеб рагIула 6I сон. Араб соналъ гIадаб гуч букIине кколеб рагIуларо. Щай? Щайгурелъул гьеб байрам къо тIобитIулеб тарих гургинаб гьечIолъиялъ. БукIунге абеха, щай аб гургинлъизе кколебаб хIалалъ, тIаде жоялъе 70 тарих 71 тарихалдаса гьитIинабги буго абун бачIине бегьула суал.\nЩай гурелъул гьаб дунял-гIалам кидаго хIалтIула жамгIияталъ къабул гьарурал хасал гIаламатазда рекъон. ХIажат гьечIелани гьел къоял ургъулароан. Гьединлъидал дица нужеда баркулеб буго араб тIоцебесебги, бачIунеб ичIабилебги май. ХIажат гьечIелани гьел тIокI гьарулароан. МагIарулаз абухъе, щибго гIилла гьечIого гIучIги багъаруларо. Хабар лъикIаб рагIайги.\nБайрамазул, баркиязул ва хIакимзабазул хIакъалъулъ\n"Масленица" кIодо гьабулезул къадар гIодобе кколеб буго


МугIруз салам кьолеб сариназул гъанситухъ\nЩибаб кечI - цIияб къисмат, цIияб рокьи\nМаргьадалъ букIунеб гIамиркоялъул берцинлъи бикъарай. ГIансахIанчIил гIадаб ритIухълъиялъул. МугIрулгIан тIадегIанаб намусалъул. Чундузгицин салам кьолеб кочIол гъасда цIа бакарай, гIадатлъиялъги гьитIинлъиялъги гIисинлъималазгицин Зайнаб-адайилан ахIулей, мугIруздаса гIодоре чвахун рачIунел лъаразул чилигIан хIайранаб, ракьулъан бурулел иццалгIан бацIцIадаб гьаркьил магIарулазул булбул. ГьитIинлъанагIан гIадамазе кIодолъарай, машгьурлъарайгIан гIадатлъарай, гIадатлъарайгIан тIадегIанлъарай, халкъияй артистка.\nГьуинаб каламалъул, берцинаб гьурмада гIажаибго гьайбатаб гьимиялъ расенал угьарай, гIадамазул ракIаз бищунго канаб цIваялда аскIоб цIар хъварай, жиндирго талихI магIарулазул рокьиялъ лъалъалеблъун рикIкIуней, гьезухъ бергьараб гIищкъуялъ черхго цIурай, тIабигIаталъ кьураб икъбалалъ магIарул кочIол маданияталда Зайнабилан чIахIиял хIарпаз цIар хъварай хIасратай кочIохъан.\nНилъер щивасул рукIуна жидергун лъай-хъваялъ нилъер гIумруялда лъалкIал толел гIадамал. РихьанагIан рихьизеги рокьула гьел, хабарги бицине бокьула гьезулгун. ХIатта гIумруялъул чвахигицин хисулеб гIадаб асар гьабула, гьезда берчIвайдал. Гьединазул цояйлъун дие ккола Зайнаб Махаева.\nГьелъул кочIолъ щияй чIужугIаданалда батула жиндирги къисмат. РакIалде щола гIолохъанлъи тIегьалеб гьайбатаб гIуж, тIубачIеб рокьул согIал ругъназ цIидасанги рекIеда цIа лъола, гирунго гирун бачIунеб бухIараб магIуялъ цIидасанги гIанабазда хъвала досул цIар. Дос сайгъат гьабурал талихIалъул куркьбалги хьвагIулаго, рещтIен гьабула Зайнабил кочIохъ.\nЩибаб кечI – цIияб къисмат, цIияб рокьи. КочIол щибаб рагIи – хIасратаб рокьул нугIзал.\nГьеб кинабго абизе бокьун букIана йокьулей кочIохъаналда, гьелъ нухмалъи гьабулеб МахIачхъалаялъул № 4 искусствабазул школалде щведал.\nАмма лъала бадибе гьабулеб рецц-бакъ гьелъие бокьулареблъи.\nВа нижеца байбихьана жийго Зайнабил кочIол дунялалъулги маданияталда бугеб ахIвал-хIалалъулги хIакъалъулъ гара-чIвариялде.\n- Баба, баба, ялагьея зодое. Рихьулищ дора ругелщинал цIваби, - ян ахIана гьитIинай Зайнабица, шагьримоцI берцинлъизе цIикарал гIемерал цIвабзазухъги ялагьун.\n- Вай, дозул берцинлъи. Гьагъаб батIаго чIун бугеб цIва дирха, баба, лъалищ дуда?\nАмма, ялагьея цо, долъиеги бокьун буго дол цIакъго цIикарал цIвабзахъе ине. Вабабай, бихьулищ доб дозухъе боржун араб куц.\n- Баба, лъалищ дуда - гьелъул магIна ккола, кIудияй гIураб мехалда, дир кIудияб анищ тIубазе бугин абураб.\nГьитIинай Зайнабие бокьулаан киса-киего цеехъанлъун йикIине: гьабулеб хIалтIулъги, ахIулеб кочIолъги, жамгIияб хIалтIулъги. ЧIухIараб рилълъингун унаан гьей грамотаби, дипломал росизе, учителас цIар ахIидал.\nДолдаса нахъе ана гIемерал сонал.\nТIубана Зайнабил анищ. КочIохъаналъул жакъасеб къисмат маргьалъун лъугьине квербакъана кунчIараб цIвабилъун гьелъул гIумруялда хутIарал ХIурия Кантуловалъ, Муи ХIасановалъ, Манарша Дибировалъ, Сидрат Мажидовалъ. Гьезул цIвабзаз борхалъуде боржине кумек гьабураб Зайнаб Махаевалъул цIва даимаб цIалъун кунчIана магIарул кочIол маданияталъул гъасда. Гьеб цIадул хIенхIал рокьилъун рещтIуна магIарулазул ракIазулъ.\nАхIулеб буго Зайнаб Махаевалъ\nКъого соналъ ахIулеб буго кочIохъаналъ гIагараб халкъалъе кечI.\n- Халкъалъул рокьуца кьуна дир кучIдузе рухI. Дун йокьулез кьолел тIугьдузги чIвалеб хъаталъги цIияб рогьел рещтIинабулаан дир рекIелъе. Халкъалъе хIажатайлъун йикIин бичIчIидал, хIаракат бахъана дица гьелъул божилъи ритIухъ гьабизе. Гьале жакъаги дун халкъгун. Къого соналъ гIагараб миллаталъ чIвалеб бугеб хъатие гъугъай рокьул дандерижилъун хутIизе хIалтIулей йиго дун, - ан абуна Зайнабица.\nКъого сон сценаялда – лъаларо гьеб гIемерищ яги дагьищ бугебали. Амма лъала – магIарулазе гьеб буго цо талихIаб лахIзат. Гьаб ахираб лъабго соналъ, гьелъ концерт кьечIелъулги, магIарулал урхъун рукIунаан гьелъул сариназухъ.\nБокьула гIадамазе, магIарулал гурезеги, Зайнаб Махаевалъул кечI. АхIула гьелъ хIасратго, борхатаб сценаялдасан, концерталде вачIарав щивасул пикрабиги цIалулаго, гIадамазде бугеб рокьул тIирабаз гьел пикрабиги чурулаго.\nАхIула Зайнабица ВатIаналъулги, гIагараб мацIалъулги, миллаталъулги хIакъалъулъ. АхIула рокьул сариналги. Амма киданиги ахIичIо гьелъ гьанже сценаялда гIемерлъулел ругел чIорогоял, гIенеккизецин нечарал кучIдул.\nГьелъ рахIатхвезабун буго халкъияй артисткаялъулги:\n- Унго-унголъунги гIемерлъулеб буго сценаялда магIарул гIадаталги гIамалалги сан гьабулареб, мугIрузул тIадегIанлъиялъги, магIарулалъул намусалъги ритIухъ гьабулареб кечI-бакъан.\nМасала, Чачаналда, хасаб комиссиялъ къабул гьабураб кечI гурони, сценаялда ахIуларо. Щай бегьулареб Дагъистаналдаги гьединаб комиссия гIуцIизе. Нилъер гьанир гIунги тIокIал руго унго-унгояб гьунаралъул къимат гьабун бажарулел гIадамал. Гурони, лъугIулеб буго сценаялдаса умумузул ретIа-къайги, магIарул кочIол гогьарги. Гьелъие гьанжего ахир лъечIони, хадусел наслабазда лъазе гьечIо магIарул маданияталъул тIагIам. Данделъизе ккола киналго: хъвадарухъабиги, шагIирзабиги, гIалимзабиги, журналисталги, кочIохъабиги, концерт гIуцIулелги. ТIадруссине ккола магIарул гIадатазул гъанситохъе. Гурони, миллат гъваридаб кIкIалахъе бортизе буго. ЦохIо кечI ахIулелъулги, лъабго-ункъо авторасул рагIабиги журазарулел руго. Щиб ахIаниги, батIалъи гьечIел кочIохъабиги руго, - ян бицана Зайнабица.\nСапарал, сапарал, сапарал…\nГьал ахирал соназ гIемер щвана Зайнаб батIи-батIиял улкабазде:\n- Кие щваниги, дир ракI букIуна Дагъистаналда. ГIагарал мугIрулги, мугIрузул гьаваги, магIарул мацIалъул роцIенги дица сундухъго хисуларо.\nДун пана гьаюла, масала, Турциялда цIунун бугеб магIарул мацIалъ.\nДица «машина» йилан абидал, гьенир ругел магIарулаз дие бадибчIвай гьабуна гьеб гIурус рагIи бугила, магIарул мацI бицунелъул, чияр рагIаби хIалтIизаругейила.\nКинаб улкаялде щваниги, дун урхъун йикIуна ВатIаналъухъ. Гьелдаса рикIкIалъидал гурони, бичIчIуларо гьелъул тIадегIанлъи, гьелъухъ чIалгIеналъ ва урхъиялъ бецIцIулеб букIуна ракI ва цо лахIзаталъ йохизе бачIуна бахIарчияб тарих бугеб миллаталъул вакиллъун йикIиналдаса.\nМагIарул махIги яхIги\nГьелеха Зайнаб Махаевалъул кочIолаб дунял. МагIарул яхIалъул махIалъ цIураб.\nМагIарул кечIги Зайнабги. Зайнабги магIарул кочIол маданиятги. Халкъияй кочIохъаналъ гьелъул гъасда бакараб даим кочIолаб цIаги.\nЦIаялъ нугIлъи гьабизе буго Зайнабил кочIолаб дунял магIарул наслабазе абадиялъ гвангъун хутIизе букIиналъе.\nАхIулеб буго Зайнаб Махаевалъ...\nПрочитано 384 раз\tПоследнее изменение Среда, 28 февраля 2018 15:27\nДругие материалы в этой категории: « МустахIикъал магIарулал\tНиж – цIияб гIел... »


Лаваша мухъалъул Хважалмахьи росулъ щалали лъаларел чагIаз хIадур гьабураб «чIегIераб сияхIалда» рекъон гьал къоязда гьенив чIван вуго лъабго чи. МухIкан гьаричIел баяназда рекъон гьеб сияхIалде» росун руго изну гьечIого яргъид гIуцIаразулгун гьоркьоблъи букIиналда щаклъи бугел чагIи.\nЛаваша мухъалъул полициялъ абулеб буго жидеда гьел «чIегIераб сияхIалде» росарал чагIазул щибниги рагIун букIинчIилан, амма жалго Хважалмахьиялда гIумру гьабун ругез гьеб баян уяб букIин тасдикъ гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе.\nЖиндир цIар бицине разилъичIев чияс бицухъе кинабго байбихьун буго кIиго анкьалъ цебе, рузаманалда жамагIат бакIарун букIаго росулъ ругел салафиязда лъазабун буго изну гьечIого яргъид гIуцIаразулгун жидер бухьен бугел чагIаз росо тезе кколилан. Гьелдаса хадув марталъул 25-б къоялъ чIван вуго гьенив Мажидов ГIабдулмажид. Гьесдасаги цере чIван руго ГIумаровал абурал хъизамалдаса эменги васги.\nРосуцояз бицунелда рекъон гьел вукIун руго салафиязул рахъкколев чагIи. Амма изну гьечIого яргъид гIуцIаразулгун гьезул бухьен букIарабиш букинчIебищали лъиданиги лъалеб гьечIо, гьединго лъалеб гьечIо гьеб «чIегIераб сиях»I лъица хIадурарабали. Информ алатаз тIибитIизабураб хабаралда рекъон гьеб чIегIераб сияхIалда гьоркьоре унезул къадар рагIула 33 чи, амма росулъ гьабсагIат гьединазул къадар жеги цIикIкIун бугилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе Хважалмахьиялдаса ХIабибулаев МухIамадрасулица. Гьезул гIемерисел цоял росу тун къватIир, цогидалин абуни рохьахъ ругилан бицана гьес.\nХIабибулаев МухIамадрасул: «ЖамагIаталъул данделъиялда вукIарав кIиазарго чияс къуръаналда кверги лъун лъазабуна гьез жидерго хъубал пишаби течIони эбел-яц батIа гьаричIого лъугIизаризе ругилан».\nЭР: Гьединаб лъазаби гьабизе щиб гIиллаялъин жамагIат тIамураб?\nХIабибулаев МухIамадрасул: «Гьезги чIвараллъидалха расги гIайиб гьечIел чагIи, гIемерав чи чIвана гьезги, дида лъаларо щиб гIиллаялдалъун гьез гьел чIваралали».\nЭР: Кида гьел чIварал, араб соналъиш яги исанайиш?\nХIабибулаев МухIамадрасул: «Араб соналъги чIвана исанаги чIвана, цояз абулеб буго гIарац сабаблъунилан, цогияз батIияб бицуна, лъаларо».\nЧIегIераб сияхIалде росарал чагIазда гьоркьор анцIгониги чи жиндир гIагарал чагIиги ругилан бицана МухIамадрасулица, амма гьелъ гьедигIанго рахIат хвезабун гьечIоан гьесул.\nХIабибулаев МухIамадрасул: «Дир цебесеб гIагарлъиги буго гьезда гьоркьор, рукIаян абеха, лъицаниги хIал гьабун ритIичIо гури гьел дозда гьоркьоре».\nМухIамадрасулица бицухъе Хважалмархьуда ругел салафиялъулаз сордойил тIоритIулел руго мажгиталъур данделъаби, амма жив цониги гьеб данделъиялдаги вукIинчIин жинде гьеб хIажатаб жоги гьечIилан абуна гьес.\nХважалмархьутIа гьабсагIат рагIула кинабниги 15 мажгит, рузманалде киналго рачIунел руго аслияб мажгиталде, салафиял жалго гурони рачIунареб гьезул хасаб мажгит бугищан гьикъидал МухIамадрасулица абуна гьечIилан.\nАхирисел чIвай-хъвеязда хадур рохьоре ун рукIаразул жиб-жиб къоялъ щу-щу чи нахъвуссун вачIине байбихьаниланги бицана гьес.\nХважал мархьуда гьал къоязда тIиритIизабураб гIадаб «чIегIераб сияхI» 2009 соналъ баккун букIана МахIачхъалаялдаги. Изну гьечIого яргъил гIуцIаразулгун гьоркьоблъи бугел чагIиянги абун гьеб сияхIалда рукIана журналисталги инсансул ихтиярал цIунулели , жамгIиял хIаракатчагIиги кинавниги 250 чи.\nЧIегIераб сияхI гIуцIаралдаса араб ункъо соналда жаниб гIужие восарав чиясул гIумруялдаса арав чи ккана гIицIго «Черновик» газета гIуцIарав ХIажимурад Камалов.Гьев чIвана 2011 соналъул 15 декабралда. СияхIалда гьоркьов вукIарав жамгIияв хIаракатчи ГIисалмухIамад Набиевас гьеб хIужаялда тIасан цIех рех гьабиялъул мурадалда гIарза хъван букIана цIех-рехалъул комитеталде гьеб, амма гьелъул хIасил ккечIилан бицана гьес Эркенлъи Радиоялъе\nГIисалмухIамад Набиев: «ЦIех-рехалъул идара хIалтIизе тIамиялъул мурад гурони батIияб пикру букIинчIо дир, хIалтIи гьабизе тIамизе ресги букIаго щайилан тезе кколел абун вукIана. Амма зодоса гIодове вахIю рештIаниги хисуларо гьел. Гьединлъидал чIалгIана дидаги гьезда хадув чIун».\nХважал мархьуда ккараб хIужаялда тIасан баян кьолаго ЦIех-рехалъул комитеталъул дагъистаналда бугеб бутIаялъ абулеб буго чIвай-хъвей гьабиялда щаклъи букIун щивниги чи гьечIин гьезул хIисабалде восарав. Гьезул пикруялда рекъон гьеб буго гIарац сабаблъун гьабураб такъсир, рукIине бегьула цогидал гIиллабиги.


ГІахьвалал — Википедия\nГӀахьвалал (гӀах. ашвадо) — магIарулазде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат. Къадар — 6 азарго чи.\n1.1 ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан\n1.2 ГӀахьвалал Узун-ХӀажил бодулъ\n2 ГӀахьвалазул наслу-тухум\n3 Гӏахьвалазул къавмалъул наслабазул байбихьи\n4 БакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки\nГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан[хисизабизе | код хисизабизе]\nЖеги Дагъистаналъул ракьалде тӀоцевесев инсан рештӀиялъул мухӀканаб баян гьечӀониги археологиялъул цӀех-рехалъе кодор щварал магӀишатиял алатаздасан хӀисаб гьабун инсан нилъер Эралдаса 300 азарго соналъ цеве,ай, полиолиталъул заманаялдаго рештӀун вукӀин чӀезабун буго гӀалимзабаз Северияб Кавказалъул ракьалда. Гьединго чӀезабулеб буго ракьул гьумерги жакъа нилъеда бихьулеб хӀалалъ гуреб гӀодоб биччараб къилбаялъулгун бакътӀерхьул рахъалдаса борхалъи рехараб, Севералдехун гьетӀи ккараб букӀанилан.\nГьеб тӀабигӀаталъул хисиялда цадахъго доб заманаялъ букӀараб гъветӀ-херги, рухӀчӀаголъиги нилъер Эралде щвезегӀанго кӀудияб хиса-баси ккун букӀинги. Доб заманаялъ гӀадамас хӀалтӀизарулел рукӀарал ганчӀил алатал ратун руго, Кайтагалда, Дербенталда, Усиша, ГӀандадерил хӀоразда сверухъ, Урма ва гь. б. Инсанасул гӀумруялъулъго гӀадин тӀабигӀаталъул гьумералъулъги цӀакъго чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго, гӀазу-цӀадалъул, цӀералъул, гьури-квачалъул, ракь багъариялдалъун, вулканал раккиялдалъун, лъар-лъималъул къуваталдалъунги. Балагьизин нилъедаго цебе бихьулеб тӀабигӀаталъул гьумералъул хиса-басиялда:\nТӀокӀитӀа тӀад унаго нилъеда бихьула Тахо мегӀералъул борхалъи ва гьенисан чвахулеб лъаралъ гӀахьвалазул жаниблъиялда гъун бачӀун бугеб гамачӀ-гъегъги. Гьеб Тахо магӀардаса лъараца бачӀараб гамачӀ-гъегъ бахун буго лъарал гьумералдаса 700-800-го метраялъ тӀадегӀан, гьелъ нугӀлъи гьабулеб буго цо чанго азарго соналъ цебе Тахо лъарал чвахи гьаб бакӀалдасан букӀараблъи ва дагь-дагьккун лъаралъ ракь чурун кӀкӀал бахъун лъарал гьумерги гӀодобе ккун букӀин.\nГьединго тамашалъи гьабизе бачӀуна ТӀадмагъилъ росдада нахъа рештӀараб «АчицӀцӀа» абураб кӀудияб 30-35 куб. метра бугеб гамачӀ кин гьениб рештӀарабалиги. Гьеб гамачӀалъги нугӀлъи гьабулеб буго кидаялиго цебего цӀвакилазул кӀкӀал букӀинчӀолъи ва гьеб гамачӀги чӀчӀетал кьурулъан ракь багъаридал тӀун бачӀун гьениб чӀун букӀинги. Нилъеда умумуз бицунеб батана гӀахьвалазул мугӀрулгун кӀкӀалал чӀахӀиял накӀкӀил рохьаз ккурал рукӀун ругилан. Гьеб битӀахъ гьабиялъе гӀадин «ЧӀанди» кьо балелъул ракьулъан къватӀиб баккун бачӀана 60-70 см жиндир рохтиялда бугеб накӀкӀил чӀалу, тӀадго гӀаркьелалгун. Гьединанго накӀкӀил чӀалу-рахи батана «МукӀуди рахъе» - абураб кӀкӀал ччукӀун бачӀиндалги.\nБицунаан умумуз гӀахьвалазул кӀкӀалал цияз, гъалбацӀаз, цӀиркъаз, чундуз, бацӀаз ккураб букӀанилан. ГьабсагӀатги цо-цо бакӀазда цӀарал хутӀун руго гьез ханлъи гьабулел рукӀарал бакӀазда: «ГъалацӀилъигӀа», «ЧанакӀведамугъу», «БачӀолъикъе», «Шилъели» ва цойгидалги бакӀазда. Гьанже нилъеда данчӀваларо циги, гъалбацӀги, цӀиркъги. Гьел хисун цойги хӀутӀ-хъумур, хӀинчӀ-гъеду рештӀун буго тӀабигӀаталда рекъараб. Гьединанго нилъер берда цебе ракьул гьумерги хисулеб буго.\n1946 соналъул 3 аб. июлалъ мегӀер ччукӀун бачӀараб лъаралъ Тахо лъарахъан эхеде 70 гектаралда букӀараб чӀахӀияб заз-хъарахъ, гъветӀ-хер щибго течӀого лъаралъ ана ва гъогъол гохӀалда гьебги сверизабуна. Щибго заз-хъарахъго букӀинчӀеб Зоноб кӀкӀалал ахалъи заз-хъарахъалъги ккуна. ГӀумруялъго кього хӀажалъулареб, гӀадан тӀасан гали бегьун хьвадулеб букӀараб Кванлъеросезул лъар, лъун кьогицин толаребгӀан кӀодолъана, рохьал дагьлъиялъ, лъимал бакӀ-бакӀаздасан къватӀире кӀанцӀиялъ. Гьединго нилъер умумуз бекьун пайда босулел рукӀарал хурзал хӀорго теялъ харил санда сверана. Инсанас гӀумру гьабун рукӀарал кули-мархьо, авал чӀвендалде сверана.\n1883 соналъул июлалъул бай-бихьуда цӀвакил колодаса эхеде букӀараб мегъ хвезабун гъогъоде сверизабун буго «Агичалъи» рахъ ччукӀун щвеялъ. Гьел тӀабигӀаталъулъ ккарал хиса-свериялдасан лъугьарал нохъо-тӀокъоялдаса, гӀерекъ-гьодорлъиялдаса живго вахчизе пайдаги босун тӀоцеве ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ рештӀарав инсанасги гьениб гӀумру гьабизе лъалхъен гьабун буго. МухӀканго ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан рештӀараб заман лъаларо.\nГӀахьвалал Узун-ХӀажил бодулъ[хисизабизе | код хисизабизе]\nФевралалъул революциялдаса хадуб Дагъистаналъул халкъалъеги асар гьабула жалго жидедаго чIей тIалаб гьабиялъул нух ккун ине. I9I7 аб. соналъул I маялъ Владикавказалда данделъараб съездалъ лъазабула Северияб Кавказалъул магIарулазул Союз ва хIукумат гIуцIараблъун. II маялъ пачалихъ гIуцIараблъун. I9I9 аб. соналъул I9 аб. августалда ГIанди хIорихъ данделъула чачаналъулги магIарулазулги бусурбабазул вакилзабазул съезд, гьеб съездалъ жалго жидедаго чIеялъул къеркьеялъе церехъаби рищула. Дагъистаналъулги Чачаналъулги бусурбабазе имамлъун вищула ХIоцоса Нажмудин, гьесул халифлъун(заместительлъун) СалтIаса Узун-хIажиги.\nI9I7 аб. соналъул 3 аб. октябралъ гьебго суалгун съезд данделъула Владикавказалдаги гьенивги ХIоцоса Нажмудин Северияб Кавказалъул бусурбабазул имамалъун вищула. Гьединан чияда бараблъун гьечIеб, эркенаб, ращалъи бугеб пачалихъ гIуцIиялъе гIоло къеркьеялъул нух ккун лъабго батъияб группаялъул къуват баккула ва Северияб Кавказграждан рагъул цIадуе кIкIуй бетула I9I7-I920 абилел соназ: Дениникиниде данде бусурбабазул гIемерисез Узун-ХIажилги ГIали-ХIажицаги рагъ бала. ТIоцебесеб : Исламалъул кьучIалда хасаб пачалихъ гIуцIизе къваригIарал бусурбаби.\nКIиабилел: Горский хIукуматалъулги Северияб Кавказалъулги цебеккун пачаясе хъулухъ гьабулел рукIаразул вакилзаби, цебегосеб пачаясул гIадлу-низамги бокьарал. Лъабабилелги: Социалистазулги большевиказулги къокъа, хIалтIухъабазулгун рекьарухъабазул хIукумат, ай Советазул тIалъи къваригIарал. Гьеб заманаялъ Северияб Кавказалда большевиказул асар дагьаб букIуна. Аслияб къуват букIуна бусурбабазул цолъиялъулъ: Жидерго миллат, культура, мацI, дин, рукIа-рахъин, гIадат, ракь цIуниялъул мурадгун.ГIемерисеб халкъги бусурбабазул церехъабазда хадуб уна.\nI9I9 аб. соналъул маялда Темир-Хан-Шура Деникинил хIаракаталдалъун Горский республикаялъул парламент ва хIукумат биххизе биччала. Дагъистаналъул диктаторлъун генерал Халиловги тIамула. Дагъистаналда ва Чачаналда восстание багъарула. СевериябКавказалдаса Деникин вачахъизе рахъуна большевиказулги бусурбабазулги церехъаби. Гьеб заманаялъ чачаназул халкъалъе имамлъи гьабула СалтIаса Узун-ХIажица. Гьеб заманалда Терекалда II армиялъул цо часталъе команда гьабулев вукIуна Гикало гьесда цадахъ лъугьун къеркьей гьабула Узун-ХIажица Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе гъезе. Социалистал ва большевикал хIалимго, тамахго лъугьуна бусурбабазул руккелалде гъорлъе ва гьезул церелъеялги заманаялъ къабул гьарула ва гьезулгун гIахьалаб мацIги батIула.\nУзун-ХIажияс Дышнинский рагъулаб хъулухъалдаса вахъула ва шаригIаталъул судалде кьола, ахирги гьев большевиказ судги гьабун чIвала. Большевиказ Узун-хIажигун цадахъ рекъон Деникиниде данде къеркьеялъул мурад букIуна Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе къотIизегIан заманаялъе гьабураб рекъеллъун, хиянатлъиялъул цолъилъун. ХIакъикъаталда Узун-ХIажил рагъулаб къуват цIикIкIараб букIуна гьесие Гуржиязул меншевиказ I9I9 аб. соналъул I5 сентябралъ битIула 80 пулемет, 2 миллион патрон, цогидаб ярагъги лъабго офицерги ва рагъуе хIажатабщинабги. Узун-ХIажил аскаралъул Чечен-аулалъул рагъулъ Кренселидзеца, Тухарелица, Кавчавадзеца ва нахъиязги рехун тун Умаратгун халкъалъухъа рахъарал ва аскаралъул рукIарал чуялги рачун Гуржиялъе тIад руссуна.\n1920 аб. соналъул 30 аб. марталда Веденов Узун-ХIажи къадаралде щола ва кIудияб къадруялда вукъула. Узун-ХIажи хун хадув гьесул бакIалда Инхоса Дарвиш МухIама-ХIажи тола??? ХIукумат биххула ва большевиказул нухмалъиялде гъоркье ккола. Рагъулабгун магIишатияб буголъи Гикалол большевиказ ккола. Узун-ХIажил армиялдаса Гикалол армия батIалъула. Узун-ХIажил армиялда рукIарал цоял Гикалол армиялде гъорлъе лъугьуна, цойгиял рихха-хочун жиде-жидер бакIалде тIадруссуна. Цо тайпа Дарвиш МухIамада хадур уна. II аб. армиялъул гIадлу ва къуват щулалъула. 920 аб. соналъул марталда тIубан бергьенлъи босула Деникинил армиялда тIад.\nГIахьвалазул ва цойгидалги бакIаздаса Деникиниде данде рагъулел рукIарал БагIарал партизаназул отрядалги тIадруссуна жиде-жидер бакIазде. ГIахъущалиса ГIали-ХIажил политика букIун батани большевиказулгун рекъон, Октябралъул революциялъул рахъ кквей ва шаригIаталъул гIадлу Дагъистаналда лъай, Узун-ХIажил политика букIуна тIубанго батIияб – Дагъистаналдаги Северияб Кавказалдаги Исламияб хасаю Имамат гIуцIи – Россиялда яги лъидаго гьоркьоб жубачIеб, жибго жиндаго чIараб. Имамат биххцун хадуб Чачанлъиялъул ихтияр большевиказул квершаликье ккола ва Совет хIукумат гIуцIула.\nЧачаналъан тIадруссун рачIунел гIахьвалазул партизаназе ГIанди округ ХIоцоса Нажмудинил ва Халиловасул аскаразул квершаликье ккун батула ва КIаратIаса ГIахьвахъе нухалги къан ратула, гьез нух бахъула КIванадаса сверун. ТIадруссиндал Шамхвалица хехго ГIахьвахъ ругел нухал къала ва партизаназул гIадлу-низам лъугьуна. Узун-ХIажигун цолъун гьабулеб къеркьей гIахьвалазул гьеб бакIалда лъугIула.\nГьединан ракIчIараб хIалалъ Имаматги гIуцIун Узун-ХIажи-Шайих щулалъула Чачанлъиялдаго 1919 аб. соналъул 15 аб. сентябралъ генерал Дениникица Британиялъул рагъулаб миссиялде лъазабула:\n«ГьабсагIаталда тIолабго Дагъистан, тIолабго Чачанлъиги восстаниялъ ккун буго Воостаниялъе рахъаразул къадар Чачаналъ бахуна 5 азарго, Дагъистаналдайин абуни 7 азаргоялде».\nУзун-ХIажи-Шайхгун Гикалол аскарал Деникиниде данде къеркьеялъул заманаялда, ай 1919 аб. соналъул 9 аб. сентябралъ Дагъистсналда рещтIун буго цадахъ турказул аскаргун Казим-бей ва гьес дагьабги хIадурлъизабула Дагъистаналда рагъулаб ахIвал-хIал.\nГьесул мурад гьаб кагътидаса бичIчIула:\n«1918 аб. соналъул 21 аб. сентябралъ М. Дахадаев чIван хадубги гIахьвалазул партотрядалъ мугъчIвай гьабула Соц. группаялъулгун нухмалъулезда: Дж. Къоркъмасовасда, С. Габиевасда, Х. Хизроевасда, гьезулго политик Ккурал ГIалихIажида, КъахIиса ХIасан-афандида, Узун-ХIажи-Шайихасдаги. 1918 аб. соналъул 17 октябралъ Болъихъе вачIуна Грозниялдаса 100 гIан чи большевиказулгун Узун-ХIажил рахъ ккурал, ГIанди округалдасан Узун-ХIажил аскаралде гIадамал ахIун Деникинил аскарал Северияб Кавказалдаса нахъе рачахъиялъулъ гIахьаллъи гьабизе.\nГьеб заманаялъ Чачаналдаги, Ингушетиялдаги гIуцIун букIуна шаригIаталъул кьучIалда хIалтIулеб Северияб Кавказалъул Имамат бетIерлъуда Узун-ХIажигун.Узун-ХIажид аскаразда цадахъ Деникинида данде багъулеб букIуна Терекалъул областалда букIараб большевиказул армияги бетIерлъуда Ф.Н.Гикалогун. Болшевиказ Узун-ХIажигун цадахъ рекъон Деникинилгун гьабулеб къеркьей букIуна заманаялъул къеркьейлъун. Гьеб Узун-ХIажилгун Гикалол ахIиялда рекъон Деникиниде данде рахъуна гIахьвалазул 260 го рекIарав бетIерлъуда Шамхвал СалихIовгун.\n1919 аб. соналъул 18 аб. сентябралъ Дагъистаналъул правителасде хъвараб ГIанди округалъул начальникасул ишал тIуралев ХIадис ХIажиевичас жиндирго рапорталда баян гьабулеб буго:\n«1919 соналъул 17 сентябралъ Болъихъе рачIанила 100 гIурус большевиказул рахъ ккурав чи , Жиндие мутIигIал росабалъан Узун-ХIажил аскаралде гIадамал ахIун, гьелдалъун гьарулила Дагъистаналъул хIукуматалдаса большевиказул хIукуматалде данде къеркьезе ярагъ, гIарац, ххам биччаян.з Гьебго 1919 аб. соналъул сентябралъул бащалъуда Веденове вачIуна чачанав Иналук Арсланалук (Дышниназул тухумалъул чи) Турциялъул СултIанасул цIаралдаса гьересияб грамотаги босун, Северияб Кавказалъул магIарулазе Имараталъул пачалихъ гIуцIун букIин лъазабун ва гьеб пачалихъалъул Амирлъун Узун-Хайр ХIажи-ханги тун вугилан ва Имараталъул хIукумат гIуцIула хадур рехсарал министралги тун: Дышнинский, генерал Каим-ХIажи, МухIамад Хамхиев, Билал Шамилов, майор Хабала Бесланов. ГIабдула Азим ГIабдулаев, МухIамад Ханиевасдасанги. Имараталъул бетIерлъуда Узун-Хаир ХIажи-ханги тун. Гьеб хIукуматалда гьоркьор ккун рукIуна большевиказул вакилзабиги: Ханбала Бесланов ва МухIамад Ханиевги.\nИмараталъул рагъулал къуватазде гъорлъе кколаан Гикалол XI армиялъул частги гIахьвалазул,гъодоберисезул, балъхъадерил партизаназул отрядалги 1920 аб. соаналъул 31 аб. январалъ Гикалол 400 гIанасев рагъухъан жаниве сверизавула Деникинил армиялъ Воздвиженский щулалъиялда, гьел хвасар гьаризе кколаан Дуба-Юрт росулъ чIараб Дышнинскиясул аскаралъ. Гикалол армия гьеб бакIалда гъурула Дышнинскиясул гIайибалдалъун. Гикалол армиялъе кумек гьабичIолъиялъе гIоло.\nГӀахьвалазул наслу-тухум[хисизабизе | код хисизабизе]\nКавказалъул къавмал лъугьиналъул хӀакъалъулъ «Картлиназул пачалихъалъул гӀумру» - абураб историялъул хроникаялда гуржиязул историк Леонти Мровелица рикӀкӀухъе Кавказалъул халкъал раккиялъул байбихьи армяназул Кавкасионаздаса лъугьун букӀиналъул хӀакъалъулъ бицун буго. Л. Мровелица бихьизабулеб буго киналго Кавказалъул халкъалги цо инсудасан лъугьарал рукӀин ва гьес рикӀкӀухъе гьезул кӀудиясул цӀарги букӀун буго Таргомас. Гьев Таргомасги вукӀанила Таршисол, Иафетал васасул вас Наевал.\nТаргомасил вукӀанила микьго вас: Гаос, Картелос, Бардос, Мовакан, Лек, Эрос, Эгрос, Кавкас абун. Гьезул тухумаздасан Кавказалъул къавмалги раккун рукӀин бицун буго. МагӀарулазде гуржияз лекӀалилан абухъего, дандчӀвалел руго гӀахьвалазул наслу-тухумалда ва мегӀер-гӀалахалда гуржиязда гьабсагӀатги ругел цӀаралги. Наслабазда ва гӀадамазда цӀарал руго: Картелал, Гугачи, Гоги, БечӀаро, Чангури, Чило, Чохили Сарикан, БачӀихо, Горгия, ТӀокъоши, КъватӀаши, ЧӀахи, Жухи ва гӀемерал гьездаго релъаралги. Гьединалго цӀарал руго гьез хӀалтӀизарулел рукӀарал мегӀер-гӀалахалдаги: Тахо, Туручи, ТогӀа, ЧӀчӀохали, ЧӀчӀванди, ЧӀанди ва гьел гурелги бакӀаздаги.\nГьел рехсарал цӀарал хасияталлъун кколел руго Армениязулгун Гуржиязул цӀаразда. ТӀоцебе гӀахьвалазул наслу-тухумалъе кьучӀлъуравлъун рикӀкӀунев Тахол ва гьезул лъималазул цӀаралги гьезулалдаго релъараллъун кколел руго.\nИслам баккизегӀанго гӀадамазда, наслабазда, тухумазда абулел цӀарал хутӀун руго гьабсагӀатги: ХьвацӀцӀо, Чарако, БечӀаро, ЧӀахо, Куто, Яримано, Ассо ва гӀемерал цогидалги. Гьел цӀаразги нугӀлъи гьабулеб буго Армениязулгун Гуржиязул наслабаздаса раккарал рукӀин мугӀрузул къавмал, гьезда гьоркьорго гӀахьвалалги.\nГьеб Тахол наслуялъул тухумаздаса данделъун руго жиде-жидер кули-авал, гьел росо ккун паракъалъунги руго:\nТӀадмагъилъ росдал жамагӀаталда гьоркьор унел; ЧӀакъдари, ШагӀаге, ЧӀахололъи, ЧӀанди, Къоролалъикъе, Ассехъе, ЦӀцӀваколо, Мигъиштодо, Гьамиштадо, Щущукъаридо, Кьедокьидо, Хунзо, Квакъарадо – кулаби-авалал.\nКӀудияб росдал (Ашвадо) жамагӀаталда гьоркьор унел: Гъаштодо, ЦӀаракъанидо, ИцӀцӀалъидо, Секьидо, Дечидо, Жулилъадо, Лъаходо – абулел кули-авалал.\nЛологъонилъдерил жамагӀаталда гьоркьор унел: Хвадаколо, ГӀалолокъе, ГӀакӀиласукъе, Мазекьудо, Чохилъали, Хъачоли - абулел.\nИзандерил росдал жамагӀаталде гьоркьоре уна: Решвидо, ГӀанакъариде – абулел авалал.\nТӀунсикьдерил жамагӀаталъул 8-го наслуялъул батӀа-батӀа тӀурал авалал рукӀана, 1944 абилеб соналъ Чачаналъе гочинегӀан гьелги кисан щиб къавмалдасан рачӀун чӀаралали лъаларел, гьезул цониги цӀараки тӀадбуссунги бачӀинчӀо, гьезул 8-абго наслу цоцалъ жубан лъугьараб росдаца, росуги Хасавюрт районалъул «Гъарасу» хъутаназда бан буго ва гьенир рештӀун руго; Куто, Ачодо, Яримано, АнцӀцӀилъарадо, Эчоли, Мукьугъадаридо, Ассо, Ахоколодолазулги тухумал.\n«Ахвахдара» - абураб росо гӀун буго Азербайджаналъул Закатала шагьаралда аскӀоб, гӀахьвалазул Ӏ730 аб. соназ Чулак Сурхай ханас рагъулъ рачун арал гӀолохъабазул 29-ялдасан 8-яв ракьги кьун паракъат гьавун вукӀун вуго Данача-абулеб бакӀалда, гьениб гьава-бакъ рекъечӀого Закаталаялъул мугӀрул ракьанда паракъалъун руго, гьелги батӀи-батӀиял тухумаздасан данделъарал ккола.\nГӀахьвалазул росаби гӀун руго авлахъалъул ракьаздаги.\n1957 абилеб соналъ Чачанал тӀадруссун хадуб Хасавюрт районалъул Къамиш хъутада гӀун бачӀана 1950 абилел соназдасанго дагь-дагь ккун гӀахьвалазул КӀудияб росдал, Изандерил ва Лологъонилъдерил росабазул тухумаздаса цолъараб «ЦӀияб гӀахьвахъ» абураб росоги.\nБабаюрт мухъалъул Гъази-юрт гъутаналда гӀун бачӀана ТӀадмагъилъдерил цо чанго тухумалдасан данделъараб Гъази-юрт росоги 1957 соналъ, Уцмуу-юрт хъутанги ТӀаносезе росо лъезе тун, чачанал тӀадруссун хадуб, ай 1957 аб. соналъ.\nЮгалъул гӀахьвалазул; Лъануб, ЦӀегоб, Рокьуб росабазул хӀакъикъат щибаб росдал батӀа-батӀа баян гьабун буго.\nРосабазда, авалазда, кулабазда цӀарал лъун руго гьеб бакӀалда байбихьуда рештӀаразул яги гьеб бакӀалъул географияб тӀабигӀаталда рекъон. Мисал: ТӀадмагъилъ – тӀасияб магъилъ букӀиналъ, ТӀунсикь – Харикь – абураб рагӀул магӀнаялда, гӀахьвалазул мацӀалда «тӀунсикь» - хер абураб рагӀи ккола. КӀудияб росо – гӀахьвалазул росабазда гьоркьоб гьеб бищун кӀудияб букӀиналъ, жидецаго гӀахьвалаз гьеб росдада абула «Ашвадо» - тӀолалго гӀахьвалаздаго сверухълъиялъ «Ашвадо»- йиланги абула.\nЦӀвакил Кули, Изано, Кванкъеро, ЧӀанди, ШагӀа, ЦӀегоб, Рокьоб, Лъоноб – гьел гӀадамазул цӀаралда хутӀун руго, росо-авал гӀуцӀизе цебеккун гьеб бакӀалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул яги хадубккун гьенир ккаразул цӀарал лъун.\nМасала: ЦӀвакил Кули – гьесул кули букӀараб бакӀалда гьесул тухумалъул росо гӀун. Кванкъеро – гьев канлъукъав чиясул кули букӀараб бакӀалда чанго тухумалъ росо лъун. ГӀалолокъе – ГӀали абурав чиясул колода гьесул тухумалъул авал гӀун. Лъаноб, Ц!егоб, Ракьобги гӀадамазул цӀарал ккола, гьелъие нугӀлъун буго 1886 абилеб соналъ Дагъистаналъул администрациялъ гьабураб переписалдаги гьединал гӀадамазул цӀарал цереса-цере лъун рачӀун рукӀиналъги.\nЦебеккун гьеб ракьалда гӀумру гьабун яги гьеб ракьалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул, яги хадубккун гьеб кули-мархьуялъул бетӀергьаби хисун цойгидазухъе ккаразул цӀарал лъунги:\nМасала: ЧӀакъдар, ярагъололъи, ШагӀва-ге, Къоролалъи къе, ЧӀанди, Гъашто, ЦӀваки, Кванкъеро, ГӀали (ГӀалолокъе), Мази (мазекьухъ), Ч!ахи (ЧӀахололъи), ЦӀего (ЦӀего росо), Лъена (Лъануб росо), Ракьо (Ракьоб росо) – гьеб цӀар щвезегӀан Ракьоб росдада абулаан «Ригьидо»-йилан – «ригьа» абураб рагӀиялъул магӀна ккола бечӀчӀулеб гӀиял рехъенилан абураб, гӀахьвалазул мацӀалъ). ЧӀанди абурав чиясул цӀаралда ва гь. ц. Гьел росабазда, авалазда лъурал цӀарал ккола тӀоцеве гьеб бакӀалда рештӀарасул яги гьесул милклъун букӀараб бакӀалда абулеб цӀар.\nРуго авалал, кулаби къватӀисан рачӀун чӀаразулги: Хунзо – Хунзахъан, Гьамишдо – ГьамиштӀасан, Ачодо – ГӀарчусан, Эчедо – Эчедисан, ГьоцӀалъан, ТокӀитӀасан, Гьемерсосан, Хъвенедо – Хъвенисан рачӀун чӀаразул.\nГьебго къагӀидаялъ бакӀалъул хаслъиялде, бетӀергьабазул цӀаразда, гьеб кули, мархьо, нохъо, ицц, къулгӀа, лъар, мегъалъул щибаб бакӀалда, мегӀер-гӀалахалда хасал цӀараздалъун хьухьун буго тӀолго гӀахьвалазул ракь, мекъи ккеларо цо квадратияб километраялда гьоркьохъеб хӀисабалъ 80 - 90 цӀар бугин абуни. ГӀахьвалазул къавмалъул щибаб росдал хӀакъикъат-къисмат батӀи-батӀияб буго.\nТахо мегӀералъул Югалда гӀахьвалазул ракьул гӀорхъиялъе хъаравуллъиги, ва риидал общинаялъул чуязулгун оцазул милатги гьабизе Ӏ640 абилел соназ цо лъаратӀисезул тухумалъе гӀахьвалазул общинаялъ изно кьола ракьалда росо базе ва жидер ракьалдаса пайдаги босизе. Гьеб тухумалъул росдае цӀарги кьола «Ракь гӀахьвахъ» абун, гьеб росдада гӀахьвалаз абулаан «Лъа ашвадо» йилан, ай «тӀасиял гӀахьвалалилан». «Ракь гӀахьвалазул» жамагӀаталъулгун ригьин-цӀаялъулги хурхен букӀунаан ва гьабсагӀаталъги цоцалъ гӀагарлъи-божилъиги буго, мацӀ гӀахьвалазул гьечӀониги.\nӀ460 абилел соназ гӀахьвалазул, багвалазул, чӀамалазул халкъалда Исламияб дин билъанхъизабизе вачӀарав ХӀажи-ГӀалида цадахъ вачӀун вукӀуна 6- гӀанав чи, гьел рукӀуна ГӀагараб Азиялъул вилаятаздаса гӀадамал.\nГьел церехун рехсарал, къавмазе Исламияб динги малъизе, малъараб босуларев гӀадлуялдеги цӀазе цадахъ рачарал рукӀуна. Гьезул цо бутӀа Хундерилгунги Гьидерилгунги Хучаде ккараб рагъулъ накълунлъула, нахъе хутӀарал ХӀажи-ГӀалица жиндир бикьун щвараб ракьул бутӀаги кьун «Хьвара» абураб бакӀалда тархъен гьарула. Тархъен риччараз гьениб росуги бала. Гьез росу лъун букӀараб бакӀалда гьанжеги «Лагъело гъве» - ян цӀарги хутӀун буго, гьезул росо букӀараб бакӀалдаги чӀвендал руго.\nХъизамалги гӀемерлъидал, дагьаб ракьалда гӀумру гьабизеги захӀмалъидал гьезул хӀукму ккун буго жодое санагӀатаб гӀатӀиракь балагьизе.\nГьел гьирида уцнел рукӀун руго ГӀавхъалъ ва гьезул къотӀиги ккун буго чачаназул Зандакъи росдал жамагӀаталъулгун гьенире гочине. Жидер ихтияр кодосев ХӀажи-ГӀалил васасулги васасул вас Мусадасаги Кванкъеро росдал жамагӀаталдасаги балъго цо пуланаб сордоялъ Занол къварилъи тезе ва Зандакъи рештӀине. Гьединан гьабунги буго, гьеб ккола Ӏ620 абилел сонал. Гьелги ккола тӀоцере ГӀахьвахъе къватӀисан ХӀажи-ГӀалица рачун рачӀараздасан. Гьезул цо-кӀиго цӀа-раки Мусал къавудаго хутӀула, гьездаса ккола Ашаколоца росо тезе ккедал гьес цадахъ рачарал «КъекӀоло» наслуги Гъагъалъ рештӀарал. Живго Ашакола кколаан ХӀажи-ГӀалил тухумалдаса.\nГьел ХӀажи-ГӀалица тархъан гьарун рукӀаразул кӀудияв вукӀун вуго ХъватӀа, гьесул хобги СулейманхӀажил минаялда цебе, колода бугин бицен буго. Гьелдаса хадур ГӀахьвахъ рештӀараллъун ккола ТӀунсикь авалал лъун рукӀарал жал кида ва кисан рештӀарали лъаларезул 8-го тухум.\nХадуб байбихьула чабхъеназул заман. ГӀахьвалазе чабхъенал гьаризе рес ккола Ӏ730 абилел соназ Чулахъ Сурхайил бодулъ арал гӀахьвалазул гӀолохъабаздасан 8-9 чи Закаталаялда гӀагарда гӀумру гьабизе паракъалъун хадуб, ай Ахахдара росо гӀун хадуб. ХУШ аб. къарнуялъул ахиралда ХӀХ аб. къарнуялъул авалалда цӀакъго гӀадатлъун билъанхъула чабхъада ун Гуржиялъан, Терекалдаса гӀадамал хъами ва гьезул боцӀи-панз гъачагълъиялъул къагӀидаялъ тала гьаби.\nЧабхъада ун Християнал хъамиялъул кӀиго мурад рикӀкӀунаан. Цо рахъалъан хъамун рачӀарал Исламияб диналде руссинаризе щвей рикӀкӀуна кӀудияб кири бугеб ишлъун, цойги рахъалъан Чабхъадулазе гьел ричун щолеб хайирги. Гьединан Чабхъадулазул къокъаби гӀахьвалазулги рукӀунел рукӀун руго ва гьезие цебехъанлъи гьабулеб букӀун буго Гожоца, Къурбаница, ХӀатӀулас, ГӀабдулкъагьирица, Ибрагьимицаги.\nХъамун рачӀарал гьез ричулел рукӀун руго, рес бугез жидеего лагъзаллъун росулелги рукӀун руго. Гьединан хъамун рачӀараздасан йичун йосун йиго ТӀадмагъилав ГӀадалоца цо яс ва кӀиго чиги.\nЙичун йосарай, жиндирго лъади хведал, ГӀадалоца лъадилъун ячуна ва гьесие цо ясги гьаюла, гьелда цӀарги Тамара абун лъун буго. Гьединан цадахъ гӀумру гьабулел рукӀадго жодор яц ГӀахьвахъ росасда йикӀин лъарал гьелъул вацал, яц цӀехон ГӀахьвахъе щола.\nВацаз яц жодохъ тӀадюссин тӀалаб гьабула. ГӀадало гьезул тӀалабалда разилъуларо. Гуржияз ГӀадалое жидер ячцгун Кахетиялде вачӀани ГӀахьвахъ гьесул бугелдаса чанго нухалъ гӀемераб ракьги, лъикӀаб мина-азбарги кьезе къотӀи гьабула, кинниги ГӀадало мукӀурлъуларо. Гьесул лъади Барварацаги инкар гьабула вацазда цадахъ ватӀаналде тӀадюссине. ГӀадалол лъикӀаб магӀишат-рес букӀуна ГӀахьвахъги. Кинниги ГӀадалое захӀмалъула лъадудаса ватӀалъизеги, гьелъул ункъго вацасул адаб рехизеги. ГӀадалоца Варварада абула, ункъго вац мун цӀехон дуда хадур рачӀун ругелъул, гьезул адаб рехараб жо бегьиларо, мун вацаз абурабги гьабун гьезда цадахъ ине ккела ясги дихъ тун.\nВарвараца вацазда абула жиндир Исламияб дин дое щведалги цӀунизе ккей, росасе ине кканиги бусурманчиясе гурони кьунгутӀизе. Гьеб къотӀи-къаялда Варвара вацазда цадахъ Ганжа гӀурухъан эхеде, Кахетиялъул росаби рихьулеб магӀарде тӀадеги щвезарун ГӀадало тӀадвуссуна. Варварал яс Тамара росасе кьола, гьанжеги гьелъул цӀар цебесе-цебе лъун Чаракилазул наслуялда гьоркьоб хутӀун буго.\nГьевго ТӀадмагъилъав Ражиханил ГӀадалоцаги ричун росалу чабхъадулаз Гуржиялъан хъамун рачӀаразул кӀигояв. Цоясда цӀар букӀуна Иван, гьесда цӀар хисула Иман-ГӀалийилан, гьев Исламги къабул гьабун, иманалдеги вуссун, как-диналда тӀадчӀей гьабула ва Исламияб гӀадлуги цӀалун мадрасалдеги хьвадун лъикӀав гӀалимчи лъугьиндал жамагӀаталъ цебе как базе имамлъи гьабизеги тӀамула.\nЦо хер бецул гӀужалъ кӀиго васги рокъов тун рос-лъади харда ун рукӀуна, рагъида бакъвазе белъараб куракул гагаги лъун. ТӀадруссун гьел рачӀиналде кӀиявго вас хун ватула гьорон чахьалгун. Гьелда ракӀ бакъварав гуржияв анкьидасан тӀурун ун ватула. Цо моцӀидасан кагъат щун буго жамагӀаталде жинда хадур рарал какал рецӀейилан, кӀалалъ жив кин кӀалъаниги ракӀ жиндир иманалда букӀинчӀилан. КӀиабилев лагъ Сулиги тархъан гьавун вуго «ЧӀохалилъ» абулеб колода, гьесул наслуялъул жеги нахъе чагӀи руго.\n1886 аб. соналъ пачаясул администрациялъ Дагъистаналда гьабураб переписалда дандчӀвана КӀудиябросолъ лъабго лагъасул цӀар:\nЯрагӀали Иван огъли – 60 сон.\nКъурбангӀали ГӀурус огъли – 80 сон.\nБарбара Иван гъиз – гьей ГӀалигъалбацӀида росасда йикӀун йиго, гьесие гьавурав Сердила цӀар лъурав Ӏ3 сон барав васги вукӀун вуго. Гьелъул росги цӀар хисун бугониги, вукӀине бегьула гьезда цадахъго вукӀарав чи.\nГьел руго дол Терекалъул Казакал Веденоре 1840 аб. соналъ Иман Шамилихъе лъутун рачӀарал, Имамас кагъатги хъван Гъоркьа Бакълъухъа дибирасухъе ритӀун рукӀарал, гьенир тархъанги гьарун, Датуналъул гьатӀаналде християн диналдаги тун. Гьенир Кьуру мухъалъулаз чӀван хутӀаразул лъутун унаго ГӀахьвахъе щварал, цинги КӀудиябросолъав ГӀакъилица хвасарги гьарун жиндирго милкалда тархъан тарал.\nГьел хъизамазул 1950 абилел соназ ЯрагӀали Иван огълил вас Яра МухӀамадил Пайзула абулев вас ва цо ясги ЦӀоралде арал тӀокӀалъ тӀадруссинчӀо, гьезул нахъе наслу-тухумги хутӀун гьечӀо. ЦӀоралде аразул хӀакъикъатги лъачӀо.\nГьединалго дагьал цӀаракаби Изано, Лъанур, ЦӀегор, Ракьурги руго, гьединаб къисматалъ ккаразул. «Ракь ГӀахьвахъ» - абураб цӀар кьеялъеги гӀиллалъун кколеб букӀун буго, гьел рештӀараб бакӀ гӀахьвалазул милк букӀиналъ ва гӀахьвалаз тархъинет тарал рукӀиналъги. 9/ХӀ-1928 абилеб соналъ Дагъ. ЦИКалъ, ай КъахӀиб район гӀуцӀарабго «Ракь ГӀахьвалазул» росдае жидерго росо Ракьуб росдал Советалдаса батӀа гьабун росдал Совет гӀуцӀула, гьелде щвезегӀан «Ракь ГӀахьвалазул» жидерго батӀаго росдал Совет букӀинчӀо, Ракьуб росдада цадахъ рукӀуна. 25/ХӀ-1932 абилеб соналъ Дагъистаналъул ЦИК-алъул хӀукмуялдалъун «Ракь Г!ахьвахъ» абураб цӀар хисун «Дагъбаш» абураб цӀар кьола. Ц!ар хисиялъе гӀилалъун ккола Болъихъ районалдаса батӀа гьабун ГӀахьвахъ район рагьи, ГӀахьвахъ росоги ГӀахьвахъ районги батӀа гьабизе лъангутӀиялъ. «Ракь ГӀахьвахъ» росдада «Дагъбаш» абураб цӀар лъеялъул предложение кьун бугог Дагъ. ЦИКалъул Секретарьлъун вукӀарав, гьеб росолъеги щун вукӀарав Ш. Даветовас «МугӀрул тӀогьиб» абураб лъарагӀазул рагӀиялдаса.\nГӏахьвалазул къавмалъул наслабазул байбихьи[хисизабизе | код хисизабизе]\nКванкъеро ватӀан тӀамурал «КъвечӀола», кӀудияб росолъ ватӀан тӀамурал «ГӀелола» ккола Ӏ450 абилел соназ Ислам билъанхъизабизе вачӀарав Шамалъул (Сирия) ХӀасанил вас ХӀажи-ГӀалил наслуялдаса, гьесул наслуялъул тухумал ккола КӀудияб росолъ Шамил-ХӀажиясул, ХӀажи-Мусалги. ХӀажи-Мусал наслуялде гъорлъе ккола КӀудияв Гъарагъазиясул лъимал, МусахӀажияв, ХӀасахан-ХӀажиявги Шамил-ХӀажиясул тухумалде ккола КӀудияв ХӀажиясул, ГӀащикъ-МухӀамадилазул, Хъехъаласулалги.\n«ГӀело» - абураб гьеб наслуялъе цӀар щун буго гӀемерал гӀалимзаби рахъараб наслу букӀиналъ. «КъвечӀо» абураб цӀар щун буго хвалчадулав абураб рагӀиялъул магӀнаялда. Кванкъеро авалалда «КъвечӀоло» наслуялде гъорлъе ккола ГӀали-хӀжиясул, Ишвадасул ва ХӀасанилалги (ХӀусендибир-хӀажи, Нуцалхан, КъвабичӀалавги).\nЖидер къисматалъ гӀахьвалазул кӀкӀалахъ ккаразул: ДегӀенчолазул, ГӀакӀвачолазул, Царакилазул, Хунзахъа ГӀалимусал, ГьамиштӀаса-Даниялазул, ЦӀатӀанихъазул, Хъвенисезул, ГьоцӀдерил, Гуржиялъа, Гъагъалъан, Лъебелалъан, ТӀунсикьдерил микьго наслуялъулги, - гьединго Лъаноре, ЦӀегоре, Ракьуре рештӀаразулги хӀакъикъат къокъго рехсон буго. Изано – мачилазулги Лологъонилъ Сулилазулги наслу гуржиязулалдаса буго. Изаноса ГьитӀинамухӀамадилазулги, Кванкъероса КотӀемухӀалазулги, Лологъонилъан ГӀалоло колода рукӀаразулги наслу цӀатӀанихъазул ккола.\nГьелго Изаниса ГъазимухӀамал ХӀусенилал, ВаскӀилал ункъракьалъул Хъвенисан рачӀарал ккола. КӀудияб росдал Дамичикьол ва Жулилъани гӀадамалги къватӀисан рачӀун БакъохӀажияс паракъат гьарурал ккола. ТӀунсикь росдал микьабго наслуги къватӀиса рачӀун тархъен гьарурал ккола. Лологъонилъ росдал анлъго наслуги гӀахьвалазул росабалъан ун гьездасан лъугьараб ккола. Югалъул ГӀахьвалазул наслабазул къисмат, гьезул щибаб росдал тарихалда баян гьабун буго.\nТахол насибалдаса лъугьарал тухумазул мухӀканаб силсил гьабун бажаруларо, гьелдалъун умумуздасан цереса-цере щвараб бицадасан гьабураб буго гьаб таблица.\nТурагӀа — Кьедаха\nАшва — Аша — Занола — Изанола\nГъаштила — Ракьо — Кванкъеро — Чили\nТаходе щвезегӀанги гьесдаса хадуб нилъеде щвезегӀанги аза-азар умумул ун рукӀуна цереса, 100 соналда жаниб 4 эмен хисула, гӀага-шагарго. Гьединан цо азарго соналъе, балагьеха, 40 эмен хисун ватулев вуго. Ислам баккаралдаса 57 эмен хисун вукӀине кколев вуго. Дица бацӀадаб кагъат толеб буго нужедаго лъалел умумузул сияхӀалъе. Инсул наслу лъугӀун ине бегьула, амма, гьеб цойгидаб наслугун жубаларо, амма тухумазде бикьула.\nРуччабазда хадуб наслуялъул цӀарги унаро, бихьиназда хадуб гурони. Цоцазулъ гӀагарлъиялъул цӀар тӀагӀаниги наслу-тухумалъул цӀар холаро, цо чиниги гьеб наслуялъул бихьиназул нахъа вукӀун.\nБакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки[хисизабизе | код хисизабизе]\nКинал ругониги халкъалда гьоркьор динал раккизегӀан ва жодор цо бакӀалда чӀчӀун магӀишат гьабун тархъизегӀан ГӀахьвалазул къавмалъул гӀадамазде ахӀулел цӀаразул хӀисаб гьабураб мехалъ бихьулеб буго лъимер гьабигун гьеб лъимералда хасаб цӀар лъолеб букӀинчӀолъи, гьединан харабазги бицунаан.\nГьеб лъимералъул хадубккун загьирлъараб гӀамал-хасияталда яги куц-мухъалда, яги хӀутӀ-хъумуралда, хӀинчӀ-гъедоялда, гъветӀ-хералда ругел цӀарал лъолел рукӀун руго. Мисалалъе: Халатав, Къокъав, ГьитӀинав, ЧӀегӀерав, БагӀрав, БахӀарчи, Багьадур, Лебалав, Рекъав, Беццав, КвачӀикъ, Ццидалав, Хъарччигъан, Хъергъун, Бугъа, Гъвала, ГъалбацӀ, ДегӀен, Ракьа, Лълъар, Лъен, Чан, ГӀорто, СахӀ, Лачин, Берцинай, ЧӀухӀарай, Микки, Мокъокъ, Чагъана, Чалухъай ва гь. ц.\nОбществоялъулъ политикияб экономикияб хиса-баси ккеялда цадахъ гӀадамазда лъолел цӀаразулъги чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго. Масала: МагӀаруллъиялда христян дин хӀалтӀулеб заманаялъ гуржиязулгун-эрмениязул цӀарал лъезе лъугьун руго: Гоги, Гугач, Жули, Кута, Дечи, Чохили, Чило, Чангури, ЧӀанди, БечӀаро, Моссе, Марьям, ИлитӀа, Тамара, Барбара ва гь. ц.\nИсламияб диналъ християн дин хисигун раккула цӀиял цӀарал; МухӀамад, АхӀмад, Абубакар, ГӀусман, ГӀали, ГӀумар, Муса, ГӀабас, ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, Къурайш. Цебегоялдаса гӀарабиязул улкаялдаги лъолел рукӀун руго моцӀ-цӀваялда, бакъалда ва цойгидалги хӀайван, хӀутӀ-хъумуралда ругел цӀаралги: Бадрудин, Нажмудин, Шамсудин, Шарапудин, Садрудин, Асвад, КагӀба, Макка, Асад ва гь. ц.\nДагъистаналда Совет власть щулалъун хадуб ва Большевиказ марксистияб тарбиялда халкъ куцаялъ гӀахьвалазул обществоялъеги исламияб диналъулъ чучлъи ккола ва гӀурусазулгун христианазул цӀарал лъезе байбихьула: Пушкин, Киров, Чкалов, Сергей абун. Гьанже гьел цӀарал лъеялда ракӀ бухӀарал эбел-инсуца, цо-цояз жидер лъималазда лъун рукӀарал цӀарал – Сергейида-Сиражудин, Кирода – Киса, Чкаловасда – Чанахъан абун хисула.\nГӀахьвалазул обществоялде гьоркьоре кколел росабазул гӀадамазде гьанжеги щибаб эпохаялда гьоркьор загьирлдъарал цӀарал гӀемер дандчӀвала цереса-цере лъун. Гьединалго цӀарал дандчӀвала цебегоялдаса кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазда лъурал цӀаразулъги. ГӀемерисеб кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазул цӀарал руго. Цо-цо бакӀазда гьеб бакӀалъул географияб хаслъиялде балагьун кьун руго цӀаралги.\nГӀицӀго ТӀадмагъилъ жамагӀаталъул ракьалда иццгун къулгӀаялда 37, мегӀер-гӀалахалда 98, рохьазда 26 гӀадамазул цӀарал руго. Гьединан руго нахъиял росабазул жамагӀаталъул ракьаздаги.\n↑ Ф.446, ОП.2, д.646, л. 292\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=ГІахьвалал&oldid=79210»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 21:30, 12 апрел 2022.


Гьаб анкьалъ унеб букIана цебесеб анкьалъго Унсоколо мухъалъул Генуб росулъ байбихьараб хасаб операция. Гьелъул хIасилалда чIвана лъабго изну гьечIого яргъид гIуцIаравги цо полициялъул хIалтIухъанги. Чанго чи лъукъана. Росулъ байбихьараб хасаб операциялъул хIасилалда гендерил жамагIат гочизе ккана цоял аскIор ругел росабалъе, цогидал республикаялъул батIи-батIиял шагьаразде.\nБлогосфераялда гьеб суал гьоркьоб лъуна тIубараб анкьалъ ва киназго батIи-батIиял пикраби загьир гьарулел рукIана гьелда хурхун. Аbu Said абураб цIаралда гъоркь хъвадарулев блогерас загьир гьабулеб буго жинца гьеб дандечIеялъулъ гендерил яргъид гIуцIаразул рахъ кколеб бугин. «Бокьараб, дагьабгIаги жидеца жидер къадру гьабулеб росдал гIолохъабаца дандечIей гьабила чакмабигун рокъоре рачIарал гIадамазда», - абун хъвалеб буго гьес Фейсбукалда. Цоги блогеразул пикруялда рекъон, генал жалго гIайибиял руго росулъ изну гьечIого яргъид гIуцIарал рахчулел рукIиналъулъ. Ума МухIамадова абурай блогералъ хъвалеб буго гьадин: «Гьел ярагъгун хьвадулел гIолилазда бичIчIулеб гьечIищ жал сабаблъун гIайиб гьечIел гIадамалги, лъималгун руччабиги рокъоса къватIире ккезе бегьулеблъи», - абун.\n«Дир пикруялда гьаб ахирисеб хасаб операциялъ тIадеги гендерил гIолохъаби рохьоре гъезе руго. 2007 соналъ байбихьараб, сонгун бащдаб лъагIелалъ халат бахъараб терроралда данде чIараб режималдаса хадур гIемерал гIолилал рохьоре ана», - абун хъвалеб буго ГъазимухIамад Авари абураб цIаралда гъоркь хъвадарулев блогерас. Цогидас хъвалеб буго, росу щущахъ биххизабуниги гьез дандечIей гьабизе бугин, къуваталдалъун проблема роцIцIине гьечIин. «Черновик» газеталъул форумалда гIемерисел блогераз хъвалеб буго Генуб росулъ къуваталъул идараялъул хIалтIухъабаз хъамалчилъи гьабулеб бугин, рухъзабахъа буголъи тIагIулеб бугин, боцIи хъвехъулеб бугилан. «Щибниги хIасил кьечIо хасаб операциялъ, цониги чиги росулъ кквечIо, халкъ тIадеги ццидахинаби гурони. Жакъа рокъоре руссаразда бихьизе буго хвезабураб магIишатги, щущазабураб буголъиги», абун хъвалеб буго Генуса Шамиль ГIалиевас Фейсбукалда.\nЦойги блогераз цIикIкIун кIвар кьураб тема букIана гьаб анкьалъ хамиз къоялъ тIобитIараб Халкъияб мажлисалъул данделъи. Гьениб хIукму гьабуна парламенталъ регионалъул нухмалъулев вищизе рес кьолеб къагIидаялъ республикаялъул Конституциялда хиса-басиял гьаризе. Блогеразул киналго божун руго рищиял гьеб къагIидаялъ рукIиналда. Амма кинаб рищиял къваригIун ругел гьабсагIаталда республикаялъе абураб суалалда тIаса батIи-батIиял пикраби загьир гьарулел руго. Аслияб къагIидаялъ тIолгохалкъалъул рищиязда данде руго Р. ГIабдулатIиповасул рахъ кколел. Василав Василов абураб цIаралда гъоркь хъвадарулев блогерасул пикруялда рекъон, гьабсагIаталда рищиял тIоритIани бакIалъулал рищиязул комитетазда жидее бокьарабги гьабун цереккун гIадин мекълъаби гьаризе бегьула ва ритIухъал рищиял тIоритIизе рес гьечIо.\nАраб анкьалъго интернеталда гьеб суалалда хурхун чIагояб жигарчилъи бихьизабулеб букIана адвокат ва блогер Къадиев Расулица. Гьес рикIкIунеб буго Дагъистаналда чара гьечIого тIолгохалкъалъул рищиял тIоритIизе кколин. «Эркенлъи» радиоялъе гьадинаб баян кьуна гьес.\nКъадиев Расул: «Дица кидаго тIолгорищиязул рахъ кколаан. Цебеккун тIубан Россиялдаго тIолгохалкъалъул рищиял нахъе рахъарабгоги. Амма доб мехалъ батIияб ахIвал-хIал букIана, рищиял цониги регионалда тIоритIулел рукIинчIо. Гьанже абуни тIолгороссиялда ихтияр буго рищиял тIоритIизе, амма нилъер Дагъистаналда гьеб бегьуларин рикIкIунеб буго. Унго-унгояв, жиндир къадру гьабулев дагъистаниясда гьеб хъинтIула. Нилъеда абулеб буго цоги регионазда ихтияр бугин жидеего нухмалъулев вищизе, нужер ихтияр гьечIин. Гьеб ккола тIолабго Россиялда крестьянал лагълъудасаги эркен гьарун, хадур цо-цо регионазда нахъе лъагълъуде рачин гIадаб жо. КIиабилебги, нилъ ккола киналго гражданал. Юрист хIисабалда дида лъала гьеб статусалдаса нилъ махIрум гьаризе ихтияр гьечIеблъи. ТIадеги, киса-кибего нухмалъулез абулеб буго гражданияб жамгIият гIуцIизе кколин. Гьединаб жамгIият гIуцIизе ккани халкъалда ва тIалъиялда гьоркьоб божилъи букIине ккола. Кинаб божилъи букIинеб нилъ тIалъиялъ рищияздаса рикIкIад гьарулел ругони? Нилъер депутатаз нилъ гьеб ихтияралдаса махIрум гьари ккола къануналда данде кколареб ва Конституциялъ гьукъараб иш».\n«Дагъистан республикаялъе гьабураб хъулухъалъухъ» абураб шапакъат кьуна Р. ГIабдулатIиповас Дагъистаналдаса безнесмен, Анжи клубалъул хважаин Керимов Сулеймание. Блогераз гьеб суалалда хурхунги гIемер пикраби загьир гьаруна. Муртазалиев Муратазали абурав блогерас хъвалеб буго гьеб бугин Р. ГIабдулатIиповасул цIакъ кIвар бугеб политикияб гали. «Керимов шапакъатги кьун ветIа-веццун жиндирго рахъалде цIана», абун хъвалеб буго гьес. Р. ГIабдулатIиповас гьелдалъун хIалбихьи бугев политикасда рекъараб гали гьабуна абун хъвалеб буго Кавсарат СултIанова абурай блогералъ.


Дербенталъулал Путинихъе хъвадариялъул пайда гьечIо\nХас гьабун абуни, руго гIадамал хасаб комиссиялъ къварилъи ккаралин рикIкIинчIел. Гьединлъидал мина-карт кин кин цIи гьабилебали лъаларого хутIун руго гьел.\nГьелъ тIамун руго Россиялъул президент Владимир Путинихъе гIарзаби хъвазе. Амма гьелъул хIасил кколеб гьечIо, гIадамаз бицухъе. Щайгурелъул Москваялдасан гьеб гIарза халгьабизе тIадбуссун Дагъистаналдего бачIунеб буго. Дагъистаналъул хIакимзабазин абуни жаваб кьолеб буго Дербенталъ хIажатаб документация хIадурун гьечIилан. Гьелда данде Дербенталъул нухмалъиялъги абулеб буго жидеца документация хIадуранин, амма Москваялъ тасдикъ гьабулеб гьечIилан.\nПалхIасил, къварилъи ккарал гIадамаз ЭР-лъе бицухъе, пачалихъалъ гьеб зарал бецIизе биччан букI буго кIиго млрд гъурщиде гIагарун гъурущ. Амма хIакъикъияб куцалда гьеб гIарац цIакъго дагьал чагIазе гурони щун гьечIин абураб пикру бижун буго дербенталъулазул.\nГьеб киналъулго бицине бегьула Дербенталдаса ШиххIасанов Кагьриманил мисалалда. Дербенталдаса байбихьун Москваялде щвезегIан гьев хъвадаричIеб идара хутIун гьечIо. ЦIадаз биххизабураб ШиххIасановасул минаялъухъ рецIалил гIарац кьезе кколилан Дербенталъул шагьаралъул диваналъ къотIараб хIукмуги буго. Амма шагьаралъул администрациялъ гьеб тIубазабулеб гьечIо. ГIемер ццим бахъиналъ жив живгоги унтанин бицана ЭР-ялъе Кагьриманица. ГьабсагIаталда ШиххIасанов Кагьриманил хъизан чияр рокъоб буго, моцIи-моцIие гIарацги кьун. Чияр рокъор гIумру гьабулел рукIиналъ хIукуматалъ гьезие бецIизе бихьизабураб гIарац щвезе ккани, дуца гьел хважаинзабазулгун къотIи гьабейин чIун руго бакIалъул хIакимзаби. Гьабизе лъугьиндал, гьеб къотIиги тIубазабулеб гьечIо хIакимзабаз.\n2012 соналъул хаслихъе жидеде рещтIараб балагь гьадин ракIалде щвезабулеб буго ШиххIасановас.\nКагьриман ШиххIасанов: «ЦIадул балагь рещтIараб мехалда ниж цохIо гъоркьанратIлилъго тIурана рокъоса къватIире. Щибниги босичIо нижеца гьениса. Щуго рукъги бугеб кIудияб мина букIана. 80 проценталъ биххун буго гьеб. Гьениб гIумру гьабулеб букIана ичIго чи вугеб хъизаналъ. Гьелдаса хадуб квен-тIехги, ретIелги, чара гьчеIого къваригIараб къайиги босизе 400 азарго гъурущ кьуна дие хIукуматалъ. Жакъа къоялде щвезегIанги гьелъул бицунел руго хIакимзаби. Кьуна гурищдила дуе 400 азарго гъурущ. Гьабщинаб заманалда жаниб 400 азарго гъурущ сундуе гIолеб?».\nГьелдаса хадув ШиххIасанов хъвадарун вуго Шималияб Кавказалда Россиялъул президентас тарав вакил Сергей Меликовасухъеги. Цинги хал гьабизе Дербенталде витIун вачIун вуго республикаялъул гIорхъолъа рорчIарал ахIвал-хIалазул министерлъиялдаса вакил. Дуца цIакъ какун бугила Дагъистаналъул хIукуматилан тIаделъун вуго хIакимчи ШиххIасановасде. Рази ватичIони, валагьеха мунго жиндие ккараб заралалъухъин жаваб кьун буго гьесги. Лъабго соналде гIагарлъараб мехалъгицин бацIцIад гьабичIого тараб кIкIабатIги, лъабго метралъул борхалъиялде бахараб куцалда азбаралъуб бакIарун чIараб цIадаца босун бачIараб гIала-гъважаги бихьараб мехалда, жинда гьанже вичIчIанин мунилан жаваб кьун буго доб министерлъиялдаса хIакимчияс.\nГьанже гьелда тIаде шагьараялъул идараялъ ШиххIасанов Кагьриманил азбаралъусан бачун буго цIадазул лъим чваххулеб кIудияб рогIоро. Дуца жидее гьеб рогIоро бачине ракь дуего бокьун кьунилан гIараза хъваян чIун руго хIакимзаби, гурони полициялдеги вачун гIадлу гьабилила дуе.\nПалхIасил, гIемер гIарзахъдулев вукIун, хIукуматалъ ШиххIасановасе кьезехъин буго цо бакIалда ракь. Аммма жив гьелда рази гьечIин бицана гьес ЭР-лъе.\nКагьриман ШиххIасанов: «Жакъасел багьабазухъ балагьун, шагьаралда жаниб ракьул багьа 3 млн гъурущ бугин, нужеца дие кьезехъин бугеб ракьин абуни нусазарго гъурщиде бугин абуна дица хIакимзабазда. Ракь бугин ракьилан жаваб кьуна гьез дие. РазилъичIони, гьелдасаги махIрумлъизе вугила. Гьеле гьез къануналъул гьабулеб адаб. Гьезие гьелъул тIири ургъел гьечIо. ГьечIониги щиб, къануналъул сан гьабичIогойилан хIакимзабазе лъицаниги гьабулеб тамихI гьечIелъул».\nГьеб заманалда Дербенталда гIемер рукIана къварилъи ккарал гIадамазе кумекалъе рахъарал волонтерал. Гьезул къокъаялъе нухмалъи гьабулаан Луиза Дибировалъги. Гьез гIуцIулаан кумек хIажатал гIадамазул сияхIал, бикьулаан доба-аниса тIалаб гьабун щвараб гIарац, квен, ретIел. Гьединго ралагьулаан балагьалъ рихха-хочизарурал, хIинкъизарурал гIадамал гIодориччазаризе психологал.\nГьеб киналдаго гьоркьоб бакIалъул хIакимзабаз къварилъи ккарал гIадамазул цо-цоял сияхIалде росулел рукIинчIоллъиялъул хIужаби гIезегIан кканилан бицана Луиза Дибировалъ ЭР-ялъе. Пачалихъалъ жидее мина-карт бецIизе кколеб куцалда къварилъи ккун гьечIин нужееян абураб пикру букIунаанила хIакимзабазул. Гьелъ бачана Дербенталда аскIоб бугеб Сабнава росулъа тIубараб мина биххарав чиясул мисал.\nЛуиза Дибирова: «Гьесул минайин абуни жаниб гIумру гьабизе бегьулеблъун чIезабуна комиссиялъ. Гьеб мехалда гьев гIарзахъдизе лъугьана мокърукьа дагьа-макъабго жо гIодобе гъенонилан, жиндир мадугьаласе мина босизе сертификат кьунила, жиндие кьечIилан. Гьединал гIантал жал жеги рукIана».\nЦIадуца балагь рещтIинабурал Дербенталъул гIадамазе рукъзал росизе сертификатал кьеялъул суал борхана исана марталда Россиялъул хIукуматалъул данделъиялда гIорхъолъа рорчIарал ахIвал-хIалазул министр Владимир Пучковас. Амма гьес цебе лъураб проекталда мекъи хъван буго гьел цIадал рараб моцI – 2012 соналъул 9-19 июль. ХIакъикъаталда гьел рана октябралда.\nПрезидент Путинихъе дербенталъулаз рачIунел гIарзаби гIемерлъулел рукIиналъ, 28 апрелалда Дербенталде вачIун вукIана республикаялъул гIорхъолъа рорчIарал ахIвал-хIалазул министр Нариман ГъазиахIмадов. Гьевгун дандчIвазе рачIун руго къварилъи ккаразул нусидаса цIикIкIун чиги, заманаялъ Дербенталъул мэрасул ишал тIуразарулев Азади РахIимовги, прокурорги. Гьел гIадамазул гIемерисел росун гьечIоан рукъзал къваригIаразул сияхIалде.\nДербенталъул администрациялъ жанир чIезе бегьулареблъун рикIкIун буго 49 мина. «Даггражданкоммунпроект» абураб идараялъ гьелда дагIба балеб буго.\nМэрас жиндиразде ва жиндирал гурезде бикьараб Дербент


Талат къоялъ дунялалъулго бусурбабаз кIодо гьабулеб букIана кIудияб байрам-Къурбан хъвей. ХIадисалда рекъон ТIадегIанав Аллагьас Къурбаналъул байрам хира гьабун буго ГIидалъул кIалбиччаялъул байрамалдасаги. Аза-азар бусурбабаз гьеб къо кIодо гьабуна Дагъистаналдаги.\nДунялалъулго бусурбабаз октябралъул анцIила щуабилеб къоялъ кIодо гьабулеб букIана ГIид-уль-акбар Къурбаналъул байрам.\nАза-азар бусурбабаз гьеб кIодо гьабуна Дагъистаналъул щибаб шагьаралда ва росабалъ.\nРеспубликаялъул шиаб ругел киналаго мажгитахъ гIидалъул какдаса хадуб байбихьана аслияб тадбиралде Къурбан хъвеялъул тадбиралде ГIидалъул къурбаналъул байрам Аллагьас Къуръаналда кIодо гьабун буго ГIидалъул кIалбиччаялъул байрамалдасагиян бицана «Эркенлъи» радиоялъе Шамил мухъалъул росдал имам МухIамадрасул ХIажияс.\nСоналдаса соналде гIадин Дагъистаналда хиралъулеб буго хIайваналъул гьанал багьа. Мисалалъе жакъа магIарухъа лемагалъун гьанал цо килограммалъул багьа буго 250 гъурущ.\nАмма гьан боси гьедин хираго чIолеб букIаниги къурбаналъе хъвезе хIаван босулел гIадамазул къадар соналдаса соналед цIикIкIунеб бугилан кколин жиндаян бицана МухIамад расулица. Бусурбабазул кIудияб байрамалда тIасан гьадинаб гара-чIвари ккана нижер гьесулгун.\nМухIамадрасул-хIажи: «КIалбиччаялъул гIидалъул байрамалде дандеккун балагьани Къурбаналъул гIид Аллагьас кIодо гьабун буго. ХIисаб гьабун балагьани доб байрам буго бечедазеги мискиназеги рохел кьолеб къо. Жакъа къо буго бищун мискинзаби рохараб къо. Хъолеб къурбанги буго, кьолеб садакъаги буго.\nЦерегIан соназда къурбаналъул байрам гьедигIанго машгьурлъи щвечIеб букIанини абизе бегьула, цIакъго диналда тIадчIарал чагIаз гурони гьелде кIварги кьолеб букIинчIо.\nАмма доб мехалъ садакъаялде хIажатав чи гIемер вукIана. Рукъи бараб ретIел-хьит ретIарав чи гIемер вукIана. Гьаб къо нилъеца тохго биччазе бегьуларо, рузманкъоялъул хиралъи кIодо гьабураб гIадин гьаб къоги цIакъ хира гьабун буго Аллагьас».\nЭ.Р Къурбаналъе хъолеб хIайваналъул бищун хирияблъун кинаб бихьизабун бугеб шаргIалда?\nМухIамадрасул-хIажи: «Бищун хирияблъун бихьизабун буго варани, хадуб чIегерхIайван, хадуб гIи-цIцIани. ГIиязда гьоркьобги бищунго беццараб буго гвангъараб кьералъул хIайван. Мисалалъе гIазухъахIаб, ялъуни чIегIераб гIайиб гьечIеб, мукъсанлъи гьечIеб».\nИсанасеб байрам тIаде щвелалдего Дагъистаналъул рухIияб идараялъ ва шагьаралъул нухмалъиялъ лъазабун букIана хъвехъари тIобитIизе бугин шагьар бахун къватIибехун.\nГьедин аслияб куцалда къурбан хъвеялъул тадбир исана унеб букIана «Хъиргъу» дармил рукъалад нахъа бугеб авлахъалда. Гьединал тадбирал тIоритIиялъе гIиллалъун ккун буго араб соаналад шагьар бакьулъ къурбан хъолеб бихьила аскIосан унел ракI унатарал херал чагIи лъавудаса ун гIодор ккарал хIужаби рукIиналъилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе Къурбан хъвеялъул алиял хIаракатчагIазул цояв МухIамадов МухIамадхIажияс.\nГьединго гьев ккола махIачхъалаялъул аслияб мажгиталъул имам хисулевги. къурбан хъвеялъул тадбир унеб букIараб куцалъул хIакъалъулъ гьадин бицана гьес\nМухIамадхIажи: «Церкккунго Дарсазадса эркенги гьарун нижеца мутагIилзаби хIадур гьарун рукIана ният гьабизе, такбир ахIизе ччукIизе ва цогидаб щиналъеги кумекалъе.\nЭ.Р МухIамадхIажи, хъураб хIайваналъул гьан аслияб куцалда бесдалазе мискинал хъизамазейиш кьураб.\nМухIамадхIажи: «ТIоцебесеб иргаялда МахIачахъалаялъул аслияб исламияб университеталда цIалулел мутагIилзабазе кьун, гьенир руго бищун гIемер гьединал лъимал. Гьединго гьан бикьана аслияб мажгиталад цебе рагьараб «Киналго хъизамазе гьан» абура гIуцIиялде гьенисан кьезе буго хIажатал чагIазе».\nГьав вукIана МхIачхъалаялъул аслияб мажгиталъул имам хисулев МухIамадов МухIамадхIажи.\nГIидалъул Къурбаналъул байрамалда цебесеб къоги хIалтIулареб къолъун лъазабун буго исана Дагъистаналда.\nГьелъ кIудияб рес кьуна дагъистаниязе гIага-божарузухъе гьоболлъухъе республикаялъул батIи-батIиял мухъазед ине.\nГьедин лъалаго шагьаралда жаниб транспорталъул хьвади лъалаго дагьлъун букIана талат къоялъ.


Автор: Патимат Рамазанова · 24.07.2021\nГъуниннал райондалий тарихийсса киносуратрал съёмкарду най дур вай гьантрай. Кинофильмран цIагу «Аманат» дур. Ларгсса нюжмардий Миллатирттал иширтталсса буллалисса федерал агентствалул хъунама Игорь Бариновгу ивунни съёмкарду дуллалисса кIанттурдайн республикалул Миннацрал каялувчи Энрик Муслимовлущал. Киносурат имам Шамиллул хъунама арс Жамалуттиннул оьрмулия бусласисса дур.\nСценарист ва продюсер\nЧIавасса оьрмулий Санкт-Петербурглив ширишилун гьан увну ивкIсса оьрчIах Николай 1 паччахIналгума къулагъас дурну дур цила чIумал. Дворяннал кIулшивурттугу, тарбиягу ларсъсса Жамалуттиннун Аьрасатгу ххира хъанай бур, генералнал душ Елизавета Оленинахгу эшкьи хъанай дур. Имам Шамилма Николай паччахIнайн къаршину талай ивкIун ур, арсгу шавай уцинсса хIарачат буллай. Вана укун дакIру гьалаксса асардал гьузиххин дуллалисса драмалул сюжет бур киносуратрал.\nМеридлул роль дургьусса\nРамазанов АьбдурахIим имам Шамиллул арснал Жамалуттиннул роль дургьусса Амин Хуратовлущал\nЧара бакъа кIицI лаган аьркинни ва киносуратрал генеральный продюсер ва сценарийлул авторну ушиву мархри ЧIурттащиял шяраватусса Шамил Жяъпаров. Ва Жяъпаровхъал цIанихсса тухумрал лайкьсса варис ур. Учин мукъун, Дагъусттаннал цалчинма лётчик-хъамитайпа Бавер Жяъпаровал уссил арс ур. Ва цувагу хъинну итххявхсса, бюхъу-бажар бусса, Аьрасатнаву сийлийсса шанма вуз къуртал бувсса инсан ур, Москавуллал ккавкказуллал клубрал каялувчинугу ур, Дубайливсса предпринимательтурал Аьрасатнал советрал членгу ур.\nЖувагу чIа учинну ва хъуннасса даврил хъар цайнна ларсъсса лаккучунан тIайлабацIу!\nШиккува кIицI лаганна съёмкардаву жул, 1-мур ЦIувкIуллал, шяраватусса, МахIачкъалаллал 7-мур гимназиялий 10 класс къуртал бувсса Рамазанов АьбдурахIимгу гьуртту хъанай ушиву. Ванан съёмкардаву гьуртту хьун оьвтIисса баян баву бакIрайн дагьну, лавгун ур Гъунив. Оьруснал хIаписарнал роль дугьи тIий бивкIун бур, вананнив зунтталчу Меридлул роль дугьан ччан бивкIун бур. «КIай съёмкардаву гьуртту шаву оьрмулухун дакIний личIанссар, кинорал дунияллийн агьну чIявусса затру лавхьхьунни», – тIий ур АьбдурахIим. Балжину бусанну ва киносуратрая, сценарий чивчусса авторнащал хьунабакьинсса хIалу дагьарча.\nЗузими архниява чIалан бикIай\nБигьассарив ацIва оьрчI бакI буккан буван?\nСледующая публикация ХIажлун ккаллисса аьрххи\nПредыдущая публикация Аьпалувух хьуми дакIнийн бивчунни


Кьварараб хасияталъул инсан вукIана\nДоб букIана иргадулаб нухалда Бергьенлъиялъул байрам кIодо гьабизе хIадурлъулеб заман. КIаралазул годекIанир хабар-кIалалда ругел ригь арал росуцояз дидаги дир ишоял-газетачагIаздаги гIайиб чIвана Буйнакск шагьаралда гIумру гьабун вукIарав Залумхан Расуловасул хIакъалъулъ хъвачIогойилан.\n- Рагъулав офицер, чанго орден-медалалъул бетIергьан вукIана гьев, - ан кIалъана хараби.\nЗаманалдасан дир рес рекъана гьесул вацасул вас, гIемерал соназ Гъизилюрт районалъул Комсомольское росдал гьоркьохъеб школалъул директорлъун хIалтIарав, гьанже нилъгун гьечIев Надирбег МухIамаддибировасулгун бухьен гьабизе ва гьес бицаралъулги кодоре щварал документазулги кьучIалда хъвараб буго гьаб материалги.\nГьавуна Залумхан 1913 соналда.\nГьесул эмен Расул вукIана сагIтал къачIалев чи. Залумханил къисматалъулъин абуни хасаб бакI ккуна эбелалъул рахъалъ гьесул имгIал, советияб власталъул тIоцересел соназ лъай кьеялъул ГIахьвахъ райотделалъул заведующийлъун хIалтIарав ва жиндир квербакъиялдалъун КIаратIа школалъе мина барав ИсмагIил ГъалбацIовас. АнцIго сониде вахарав Залумхан гьес Буйнакск шагьаралъул тIоцебесеб педагогикияб училищеялда цебе рагьараб магIарулазул интернаталде кьуна. Дол соназ гьевгун цадахъ интернаталда цIалулел рукIун руго ГIабдурахIман Даниялов, МухIамад Шамхалов ва цогидалги. Интернаталда цIалулаго гьесие лъикIаб лъайги щвана. Гьелъ Залумхание рес рекъана Ростовалъул советияб дармил институталде цIализе лъугьине ва гьеб бергьенлъиялда лъугIизабизе. ТIадегIанаб лъай щварал тIоцересел кIаралазул цояв вукIана гьев.\nБагIараб Армиялда хъулухъ гьабизе Залумхан ккана Каспиялъул рагъулгун ралъдал флотилиялде. Гьениб тIамураб ункъо соналъ магIарулав ругьунлъана захIмалъабазе къуркьунгутIизе, тIадкъараб иш гIуждаги мухIкангоги тIубазе. Лейтенантасул чиналда тIадвуссана росулъе. Заман инелдего вищана райисполкомалъул секретарьлъун ва хIалтIана 1939 соналъул 7 августалде щвезегIан.\nБайбихьана КIудияб ВатIанияб рагъ. Сонисев офицерас рагъулаб комиссариаталде гIарза хъвана жив фронталде витIеян ва 1941 соналъул 19 августалда гьес цIидасан солдат-форма ретIана: ккана Новороссийск шагьаралъе гIоло рукIарал цIоб гьечIел рагъазулъе, хадув витIана Севастополь цIунизе - ралъдал пехотаялъул 8-абилеб бригадаялде взводалъул командирлъун. ГIемераб би гIодобе тIураб рагъ ккана «Мекензиялъул мугIрул» станицаялъе гIоло. Гьеб рагъулъ Расуловас бихьизабураб бахIарчилъиялъул хIакъалъулъ хъван букIана фронталъулал газетаздаги: тушмангун анцIила цо нухалда квержубараб рагъде лъугьана магIарулав, лъукъа-къотIи ккечIогоги ворчIана. Гьесул гьунар ВатIаналъ «БагIараб цIва» орденалдалъун кIодо гьабунги буго.\nСевастополь шагьаралъе гIоло рагъазул цоялда минадул кесек щун лъукъана Залумханил квегIаб бох ва гьев сах гьавизе Буйнакскиялъул рагъулаб госпиталалде витIана. Доб заманалда гьеб В. И. Ленинил цIаралда бугеб школалъуб хIебтIун букIана. Таманав кIвекIана гьев унтуца ва ахирги, рагъулал ишазе ярагьунаревлъунги гьавун, рокъове витIана.\nБайбихьана ракълилаб захIмат. Гьаниб унго-унголъунги цебе рехана Расуловасул бажариги гIуцIарухъанлъиялъулаб махщелги. Цин Буйнакск шагьаралъул исполкомалъул секретарьлъун, хадув горисполкомалъул председателасул заместительлъун вищарав гьесде тIаде ккана гочун рачIаразулгун хIалтIи гьабиялъул, ФЗУязде, ремесленниял училищабазде, щулалъаби гьариялъул хIалтIабазде гIолилал ритIиялъул, рагъде аразул хъизан-лъимал хIалтIудалъун ва къваригIараб-хIажаталдалъун хьезариялъул суалал. ТIадкъараб иш ракIбацIцIадгоги тIубана.\nТIалъиялда ругезда бихьана сонисев офицерасул ритIухъаб хасият ва гьев КПССалъул Буйнакск шагьаралъул комитеталъул инструкторлъун тIамуна, хадув вищана партиялъул горкомалъул секретарьлъунги. Бокьун буго гьенив хIалтIулаго ккараб цо хIужа рехсезе. Складалде буссинабун букIана шагьаралъул мажгит. ЖамагIаталъ Залумханида гьарана гьелъул хIалтIи цIигьабизе квербакъеян. Гьединаб ишалъухъ жиндир ботIрода квер бахъулареблъи ва партиялъул билеталдаса махIрумлъизе бегьулеблъи лъаниги, гьес рагъухъабазул взводги тIамун, къайи-цIаялдаса мажгит эркен гьабуна ва гьеб хIалтIизе байбихьана. Гьесул кьвариялъухъ ва бихьинчилъиялъухъ баркала хIисабалда жамагIат, гIарацги босун, бачIана Расуловасухъе. Гьес ахIун вачIарав шагьаралъул банкалъул управляющиясухъе кьезабуна жамагIаталда гIарац ва гьеб фронталъе тIадеги кумек хIисабалда оборонаялъул фондалде кьуна. Гьелъухъ шагьаралъул жамагIат И. В. Сталинил баркалаялъеги мустахIикълъана.\nЦоги хIужа. Гьеб ккана Залумхан шагьаралъул прокурорасул кумекчилъун хIалтIулеб 1949 сон. ЦIогьалъе гIоло гьитIинав гIолохъанчи тамихIалде цIазе кколаан. Гьесие суд гьабулаго, пачалихъияв гIайиб гIунтIизабулев хIисабалда гурев, гьев цIунулевлъун цеве вахъана Расулов ва ритIухъ гьавурав гIолилав рокъовеги вачун кваназавуна, цIияб партал-хьит кьун нахъе виччана. Гьаракь борхараб хабар ккана рехсараб ишалъе гIоло Расуловасдаги шагьаралъул прокурорасдаги гьоркьоб. ГIаданлъиялъул, чилъиялъул нухдасан унаго жинца ритIухъаб гали тIамун букIин бичIчIизабизе бажарана прокурорасда…\nХадур рукIана дармил идарабазда - районазда гьоркьосеб заготживсырьеялъул директорлъун, общепиталъул горторгалъул, книготоргалъул нухмалъулевлъун хIалтIулел сонал. Жиндиего хасиятаб ракIбацIцIалъиялдаги жавабчилъигунги тIурана гьес гьел хъулухъал ва гIадамазулги нухмалъулезулги баркалабазе мустахIикълъана.\nРагъдаги ракълилаб захIматалдаги З. Расуловасда бихьараб гIакъуба-къварилъи, гьесул бахIарчияб ва свак лъалареб хIал тIи гIемерал шапакъатаздалъун кIодо гьабуна ВатIаналъ. ВатIанияб рагъул орденалъе, «Севасто- поль цIуниялъе гIоло», «Кавказ цIуниялъе гIоло» ва жеги анцIго медалалъе мустахIикълъана гьев.\nХвана Залумхан 1987 соналъул декабралда, вукъун вуго Буйнакскиялда.\nПрочитано 245 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 11 мая 2020 13:06\nДругие материалы в этой категории: « Ветеранасе кумек щолеб гьечIо\tРагъул бахIарчиги хIалтIул цевехъанги »


Украиналда конфликталъул рахъаз цоцазде рехулеб буго кьвагьи чIезабиялъул низам хвезабиялъул гIайиб\nУкраиналда рагъулаз ва сепаратистаз цоцазде тIаде рехулеб буго 15 февралалда лъазабун букIараб кьвагьи чIезабиялъул низам хвезабиялъул гIайиб. Киевалъ цIидасан лъазабулеб буго рагъал унел рукIарал бакIазда бугеб рагъулаб бакIаб техника нахъе бачине жидер рес гьечIолъиялъул.\nУкраиналъул машрикъалъул рахъалда хасаб операциялъул штабалъул вакил Анатолий Стельмахица абуна цо итни къоялда жаниб сепаратистаз Украиналъул аскаразде кьвагьиялъул 24 хIужа букIанин. Кьвагьун буго Попасная, Луганское, Опытное, Тоненькое ва Авдеевка росабазде. Гьединго сепаратистаз хIалбихьун букIун буго Широкино абулеб росдае гьужум гьабизе.\nДонецкалъул халкъияб абулеб республикаялъул вакилзабаз лъазабулеб буго Украиналъул рагъулаз Донецкалъул аэропорталде ва Пески абулеб росуялде кьвагьулеб букIанин.\nГьебго республика цIуниялъул министр Эдуард Басуриница «Интерфаксалъе» лъазабун буго жидеца рагъулаб бакIаб техника нахъе бачунеб бугин цебесанккун ругеб секторал ккунин, жакъа гьел рукIанин Дебальцево, Горловка, Донецк ва Тельмановоян.\n12 февралалда гьарурал Минскалъул къотIиязда рекъон, конфликталъул кIиябго рахъалъ бакIаб техника нахъег1ан бачиналъул иш 16 февралалдаса байбихьун кIиго анкьида жаниб лъугIизабизе кколеб буго.


Харахьи гьоркьохъеб школалъ 90 сон. Дида школа цIумилан ккола » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nХарахьи гьоркьохъеб школалъ 90 сон. Дида школа цIумилан ккола\nЛъугьа-бахъинал / Хунзахъ мухъ\nХунзахъ районалда тIоцересел лъай кьеялъул гIуцIабазул цояб, араб гIасруялъул къоабилел соназго рагьараб жидерго школалъ 90 сон тIубаялъул юбилей кIодо гьабуна херехьдерил жамагIаталъги ва гьеб рохалилаб тадбиралда гIахьаллъарал гьалбадерицаги гьал къоязда. Диниял гIалимзабиги гIурус гIелму цIаларал гIезагIанго церетIурал гIадамалги дагьал рукIинчIониги, революциялда хадусел соназ Дагъистанги рикIкIунаан лъавукъаб, хъвай-цIали гьечIеб, нахъе ккараб бецIаб бокIонлъун. Гьединлъидал цIигIуцIараб советияб улка цебе бачине хIажат рукIана лъай бугел гIадамал. Улкаялдаго лъазабун букIана хъвазе, цIализе малъиялъул акция-лъавукълъи тIагIинаби.\n1926 соналъ Харахьи росулъги рагьула байбихьул школа. ГIемерал захIмалъаби дандчIвана цIигIуцIулеб хIалтIулъ школалъул директорлъун тарав Гьамущиса Сиражудинов МухIамадидаги херехьдерил мугIалимзабаздаги байбихьуда. РукIинчIо хас гьабун гьелъие хIадурарал специалистал, школалъе батIа гьабураб мина, цIалул пособиялгун тIахьал. Лъималги тIубараб гъираялда гуро журалел рукIарал ругьунаб гуреб ишалде гъорлъе. Ясалин абуни росабалъ школазде риччалелго рукIинчIо эбел-инсуца. Хъвай-цIалиги рукIалиде ккун, улкаялда тIоцересел церетIеял лъугьиндал I936 соналъ Харахьи байбихьул школа анкьго сонилаблъун гьабула.\nАна замана, ккана хиса-басиял. Ракълилаб гIуцIарухъанлъиялда букIараб Советияб улкаялде тIаде кIанцIана гитлерилаб Германия. Хиянатав тушманасдаса ВатIан цIунизе бахъана тIолабго халкъ. Харахьиса рагъде аразда гъорлъ вукIана I4 учительги. Гьадингоги гIемерго рукIинчIел гьел, тIубанго дагьлъула рагъул соназ. Гьанжесев директор Зубаиров МахIачица школалъул тарих бицун гьабулеб кIалъаялда гьеб къоялъ цIар-цIарккун ракIалде щвезаруна кьалул майданалде арал учительзаби-росуцоял. Амма рагъде аразул бакIалда союзалъул батIи-батIиял республикабаздаса гIурус учительзаби-цIикIкIунисел руччаби рачIине байбихьана дагь-дагьккун кIудияб улкаялъул рикIкIадал регионазде. Гьедин 1940-60 соназ Харахьи школалда завучаллъун хIалтIун руго Воробьева Лилия Васильевна, Холодцов Иван Васильевич, Цогов, Разумович. Байбихьул классазда дарсал кьун руго Соловьевалъги Медведьевалъги. ГIемерал соназ школалда гIурус мацIалъул дарсал кьун руго Полина Георгиевнаялъ, Новикова Клавдияца, Иванова Нина Петровнаялъ, Ростенко Раисаца, Ханова Нина Антоновнаялъ, Баранова Зинаидаца, Кайбукова Заретаца, Орфанова Иринаца. ХIисаб гIелмуялъул учительзабилъун рукIун руго Михаил Иванович Бут, П. Ф. Ермилова, Р. В. Машков, Протченко Иван ва Варвара. Херехьдерил лъималазда география малъун буго Лопаев Борисицагун Перуовскияс, Биологиягун зоология-Елена Петровнаялъги Потапов Владимирицаги. История кьун буго Лебедева Аза Дмитриевнаялъ.\nРагъда хадусел соназ школалда цебе рагьула интернат. Гьенир цIалулел рукIуна Харахьи участкаялдасаги 40-90 ялде гIагарун лъимал. ЦIалдохъабазул къадарги цIикIкIараб, цIалулгун тарбия кьеялъул базаги щулалъараб, гьелъие киналго шартIалги гIуцIараб мехалъ Харахьи рагьула гьоркьохъеб школа. Дагь-дагьккун гьеб жубала росдал жамгIияб гIумруялъулъе. Бажарараб кумек гьабула гIаммаб магIишат данде бачиналъулъ. ЦIалдохъаби гIахьаллъула ах-хуралда гьарулел хIалтIабалъ, хIалтIула пихъил консервал гьарулеб заводалда. Гьедин цIалдохъабаздасан гIуцIула производственнияб бригада ва гьеб тасдикъ гьабула ВДНХялъул гIахьалчилъун. Школалъул вакилзаби гIахьаллъула Целиноградалда тIобитIараб гIелмияб конференциялда. Гьел мустахIикълъула ДАССРалъул Верховный Советалъул ХIурматалъул грамотаялъе. Дол соназ республикаялъул росдал магIишаталъул министерствалда хIалтIулев вукIарав росуцояв ГIусманов ДибирхIажиясул кумекалдалъун школалъе бала цIияб типовияб мина, кватIичIого гьенибго рагьула спортзал, гьелъул кьучIалда лъималазулгун гIолилазул спортивияб школа.\nКиналго байбихьиязулги байбихьи-гIагараб росдал школа лъугIун къватIире ричарал цIалдохъабазул рахъана лъикIал гIалимзабиги, политикиял хIаракатчагIиги, жамгIиял церехъабиги, росдал магIишаталъул, лъай кьеялъул, сахлъи цIуниялъул специалисталги, рагъулал начальникалги. Медицинаялъул хъулухъалъул полковник райбольницаялъул бетIерав тохтур Мусаев МухIамад, рагъулаб хъулухъалда тIадал ишал тIуралаго нилъедаса ватIалъарав генерал-майор, Россиялъул БахIарчи ХIайдархан ХIажиев, гьале цо-цо гьединазул цIарал. Хун хадуса ХIайдархан ГIабдулмаликовичасул цIар кьола Харахьи школалъе.\nСоналдаса-соналде лъикIлъулеб буго Харахьи школалъул материалиябгун техникияб база. Гьеб кидаго гIахьаллъула районалда ва республикаялъул лъай кьеялъул министерствалда тIоритIулел батIи-батIиял олимпиадабазда, конкурсазда ва кидаго цересезул кьералъги букIуна. Гьедин «Тарбия кьеялъул системаби» республикаялъул конкурсалда ва «Россиялъул бищун лъикIаб школа-2004» конкурсалъул республикаялъулаб бутIаялда школалъе щвана тIоцебесеб бакI. Районалъул лъай кьеялъул гIуцIабазул хIаракатчилъиялъе рейтингалъулаб къагIидаялъ къимат кьеялъул хIасилазда рекъон школалъ ккуна лъабабилеб бакI.\nТIолабго улкаго гIадин Харахьи школаги буго реформабазул, хиса-басиязул карачалабалъ. Хисана замана, хисана гIадамал, амма учитель кидаго хутIана лъималазе лъай кьезелъун абураб жиндирго рекIел ахIиялъе ритIухъавлъун.\nБайбихьуда абухъе херехьдерил рохелги жидергояблъун гьабун юбилеялъулаб дандеруссиналда гIахьаллъизе рачIун рукIана гIемерал гьалбал, къватIир ругел росуцоял, сверухъ ругел росабазул администрациязул, цIалул гIуцIабазул вакилзаби, цебе школалда хIалтIарал, гьанже мустахIикъаб хIалхIиялда ругел мугIалимзаби ва батIи-батIиял соназ школа лъугIун арал, заман бахъанагIан кIудияб асаргун рекIелъ гьеб цIунарал выпускникал. Гьале росдалги районалъулги чIухIи-шагIир МухIмудАпанди, МахIачхъалаялда чIарав БакьагьечIиса гIалимчи МухIидинов Шамилгун, заманаялъул хIурул гъат тIад чIаниги жиндирго ракIалде щвеялгун пикрабалъ восарав цоги БакьагьечIиса мугIалим-ветеран ХIажиев МухIамад. Районалъулгун росабазул муниципалитетазул, райсобраниялъул вакилзаби, ункъойилъе санал рахарал гIанситIе къуларал харабиги, чIухIун ретIа-къарал гIолохъабиги, исана школалде рачарал гьитIичалги-киналго жура-гъуран цо кIудияб руккел букIана бакI-бакIазда ран дализарурал кьер-кьерал шариказги тIогьол квацIабазги берцин гьабураб школалъул азбаралда.\nРохалилаб митингги рагьун данделъараздехун баркиялъулаб кIалъай гьабурав школалъул директор Зубаиров МахIачица нахъа тараб 90 сонилаб тарихалъул бицана. Школа кколила киналго байбихьиязулги байбихьи. Щивав чияс гьенисан лъолила гIумруялда жанире тIоцересел галаби, тарбиягун лъайги гьенисан щолила щивасе. Жиндида школа релъун бихьулила бусадаса тIоцебесеб роржаде тIанчIи ричалеб цIумалда. Харахьи школа кколила участкаялъего базовияб школалъун. Жиндиего хасиятаб, захIматаб нух нахъа танила гIагараб школалъилан бихьизабуна Зубаировас жиндирго кIалъаялда.\nРайоналъул администрациялъул, депутатазул корпусалъул, жиндирго рахъалдасан херехьдерида росдал мактабалъ 90 сон тIубай баркараб кIалъай гьабуна райсобраниялъул председатель Хваджаев Хважаца. Рагъ байбихьараб I94I соналъ гьаб школалда хIалтIулев вукIарав жиндир эмен ХIариколоса Хважал МухIамад тушманасдаса ВатIан цIунизе унел херехьдерил учительзабазда цадахъ кьун гIарзагун фронталде ун вугилан бицана гьес. Рагъда хадусел 50-абилел соназ ХIариколоса цоги мугIалим МухIамадов ГIарип Муртазаевичас директорлъиги гьабунин гьанибилан тIадеги жубана.\n90 сонилаб юбилеялда хурхун ва гIемер соназул рахъи цIикIкIараб хIалтIухъ республикаялъул лъай кьеялъул министерствалъ Харахьи гьоркьохъеб школалъул коллектив кIодо гьабун буго ХIурматалъул грамотаялдалъун. Жиндирго кIалъаялда росуцояздехун гьабураб баркиялдаса хадуб министрасул тIадкъаялда рекъон гьеб идараялъул вакил ГIазимухIамадова Аминат ГIусмановнаялъ Зубаировасухъе кьуна гьеб тIадегIанаб шапакъат. Школалъул коллективалда, росдал жамагIаталда юбилей баркараб кIалъай гьабуна районалъул лъай кьеялъул отделалъул начальник ГIумаров Залимханица, МухIидинов Шамилица, херехьдерил ва сверухъ ругел цо-цо росабазул бегавулзабаз, школазул директорзабаз. Школа лъугIун аразул рахъалдасан кIалъана райбольницаялъул бетIерав тохтур Мусаев МухIамад, МахIмудАпанди, культураялъул рукъалъул директор П. МухIамадова, юбилеялъул хIурматалда школлъималаз хIадур гьабун букIана концерталъул программа, ахIана кучIдул, гьаруна кьурдаби, рукIана батIи-батIиял сценкаби, церерахъинал. КIудияб асар гьабуна киназего чIахIиял классазул цIалдохъабаз бихьизабураб росулъе тIоцересел гIурус учительзаби рачIиналъул сценкаялъ. Хунзахъа ГIамирханов Расулил акробаталги, Харахьиса ГIалибегов МухIамадил палугьабиги камураб русен-свери букIунарелъул, гIисинал палугьабазул церерахъиналъги гьабуна балагьаразе асар. Официалияб бутIаялъул ахиралда МахIач Зубаировас учительзабигун техникиял хIалтIухъабазул кIудияб къукъа грамотабаздалъун, сайгъатаздалъун кIодо гьабуна. Квана-гьекъон хадуса лъикIаб асаралда гъоркь рикьа-рихана гIадамал рукъ-рукъалде.\nР.S. Газеталда лъезе гьаб материал хIадуризе кумекалъе квешаб-лъикIалъул цIехон Зубаировасухъе кIалъайдал, МахIачица гьарана гьадинаб тадбир тIобитIиялъе жидее кумекалъе ратарал, сахаватлъиялъулаб кверчIварал цо-цо гIуцIабазе, гьезул нухмалъулезе гIадатал гIадамазе жиндирго ва школалъул коллективалъул рахъалдасан газета гьоркьоб ккун ракI-ракIалъул баркала кьезе бокьун бугила гьелъие бакI батейилан. Зубаировас баркала кьолеб буго тIубараб коллективгун цадахъ сайгъат-саламгун тадбиралда гIахьаллъарав ЛъагIилухъ гьоркьохъеб школалъул директор КъурамухIамадов МухIамадбегие, гьамщадерил бегавул МухIамадкамилов Камилбегие, гьезулго школалъул директор Аминов ТIагьирие, «Росдал азахIматчи» газеталъул редактор Фатима МухIамадовалъе, районалъул лъималазул творчествалъул рукъалъул директор Раджабов МухIамадие, БакьагьечIиса захIматалъул ветеран ХIажиев МухIамадие, Харахьи участкаялъул больницаялъул бетIерав тохтур Хъайтмазов МухIамадие, ясли-ахалъул заведующая МухIамадова ПатIиматие, Гъоркьколоса Муъминов Муъминие, Харахьиса ГIаливагьабова Умие, ХIажиева Умасалимие, ХIажиев МухIамадие, Хъайтмазова Умуе, Хъайтмазова ГIайшатие, ГьитIинамухIамадова ПатIиматие ва гIемерал цогидазеги. Рехсезе ракIалде щвечIого хутIун ратарал тIаса лъугьаянги гьарулеб буго МахIачица.\nТарихал ва хIужжаби\n1950 соналъ 7 сонил школалъул бакIалда рагьана гьоркьохъеб школа;\n1959 соналъ школалда гIуцIула цIалдохъабазул производственнияб бригада;\n1976 соналъ школалъе бана цIияб типовияб мина;\n1977 соналъ школа ВДНХялъул гIахьалчилъун тасдикъ гьабуна;\n1983 соналъ школалъул вакилзаби гIахьаллъана Целиноградалда тIобитIараб гIелмияб конференциялда;\n1984 соналъ мустахIикълъана ДАССРалъул Верховный Советалъул ХIурматалъул грамотаялъе;\n1990 соналъ спортзалалъул кьучIалда гIуцIана лъималазулгун гIолилазул спортивияб школа;\n2002 соналъ школалъе кьуна Россиялъул БахIарчи ХIайдархан ХIажиевасул цIар;\n2003 соналъ «Тарбия кьеялъул системаби» республикаялъул конкурсалда тIоцебесеб бакI ккуна;\n2004 соналъ «Россиялъул бищун лъикIаб школа-2004» конкурсалъул республикаялъулаб бутIаялда тIоцебесеб бакI.\n2009 сон-районалъул лъай кьеялъул гIуцIабазул хIаракатчилъиялъе рейтингалъулаб къагIидаялъ къимат кьеялъул хIасилазда рекъон школалъе щвана лъабабилеб бакI.\nБатIи-батIиял соназ школалъе нухмалъи гьабун директорзабилъун хIалтIана: Гьамущиса Сиражудинов МухIамад (МухIума), Хунзахъа ГIалиханов Зайрбег, Байикьа Хъараев МухIамад, Харахьиса ГIусманов ГIисахIажи, ХIариколоса МухIамадов ГIарип, ГIободаса НигIматулаев АхIмадула, ЧIохъа Давудов Гъази, ГIахьалчIиса НурмухIамадов МухIамад, БакьагьечIиса ГIалихIажиев ХIайдар ва Харахьиса ГъазимухIамадов ГIусман.\nИсана 23 абилеб цIалул сон байбихьана бажари бугев гIуцIарухъан ва нухмалъулев, лъикIав педагог Зубаиров МахIачица школалъе директорлъи гьабулелдаса. Улкаялъе бищунго захIматал 90-абилел соназ ккана МахIачиде тIаде районалдаго кIудиязул цояб-Харахьи школа нухда бачине. КъуркьичIо гьев захIмалъабазе. Цересез кьучI лъураб нух гьесги щулаго ккуна ва школалъул къадру гIодобе ккезе течIого цIунизе хIаракат бахъулебги буго.\nАвтор: Р. ХIамзатов\n» 15 сон барав хIафиз