Аслияб законалъул аслиял тIалабал\nИнтернеталъул макъалабаздаса пайдаги босун, хIадурана Кавсарат СУЛЕЙМАНОВАЛЪ\nУлкаялъул аслияб законалда хиса-басиял гьаруна. Гьезул рахъккуна гIадамазул 76 проценталъ.\nКинал хиса-басиялха гьарурал?\n1. Халкъазда гьоркьосел къотIи-къаяздасаги аслияблъун гьабизе Россиялъул Конституция, ай пуланаб хIукму гьабулаго, тIоцебесеб иргаялда, улкаялъул аслияб законалде мугъчIвай гьабизе.\n2. Улкаялъул хIукуматалъул председателасулги, министразулгун федералиял идарабазул нухмалъулезулги, губернаторазулги, сенаторазулги, депутатазулги ва судиязулги къватIисеб улкаялъул гражданство яги гьениб гIумру гьабизе кьолеб ихтияр букIин гьукъизе.\n3. Пачалихъиябги муниципалиябги власталъул идарабазул бухьен щулалъизабизе.\n4. Конституциялда хъвазе «Пачалихъияб советалъул хIакъалъулъ» баян.\n5. Улкаялъул хIукуматалъул председатель, гьединго гьесул заместителал, федералиял министрал тасдикъ гьариялъул ихтияр кьезе Пачалихъияб Думаялъухъе.\n6. Къуваталъул ведомствабазул киналго нухмалъулел ва прокурорал президентас тасдикъ гьаризе, Федерациялъул Советалъулгун гIакълуги дандбан.\n7. Хисизаризе президентасде ругел тIалабал: гьес Россиялда гIумру гьабизе ккола 25 соналъ (гьабсагIаталда бихьизабун буго 10 сон), гьев вукIине бегьуларо батIияб улкаялъул гражданинлъун яги гьениб гIумру гьабизе ихтияр бугевлъун (рищиязул заманалда гуревги, гьездаса цебеккунги). Гьединго, президентлъиялъул болжалалъул хIакъалъулъ бицунеб бакIалдаса нахъе босизе «иргадал» абураб рагIи.\n8. Конституциялъулаб судалъе ихтияр кьезе, президентасул бихьизабиялда рекъон, законопроектазда гъоркь гъулбасиналде, гьел Конституциялде рекъонкколищали хал гьабизе.\n9. Федерациялъул Советалъе ихтияр кьезе, президентасул бихьизабиялда рекъон, Конституциялъулабги Верховныйги судазул судияби хъулухъалдаса рахъизе, судиясул статус тезе бегьуларел ва жидерго яхI-намусгун къадру суризабулел ишал гьез гьарун ругони.\n10. Конституциялда хъвазе: Аллагьасда божи ккола умумузухъан щвараб къиматаб ирс ва гIурус халкъ рикIкIуна пачалихъ гIуцIулеб халкълъун.\n«Ельцинилалъул» бакIалда «путинилаб»\nБорис Ельцин президентлъун вугеб заманалдаги гьарун рукIана Конституциялда хиса-басиял. Амма гьел рукIинчIо исана гIадин гIемерал.\nМасала, 2008 соналда, президентасулги Пачалихъияб Думаялъулги болжал цIикIкIинариялда ва депутатазе премьерас хIисаб кьеялда бан, хиса-басиял гьаруна Конституциялъул гIицIго ункъо статьяялда. 2014 соналъул байбихьуда хисизабуна Аслияб законалъул микьго статья ва нахъе рехана цо – Арбитражалъул тIадегIанаб суд къаялда ва прокурорал хIалтIуда теялъул тартиб мухIкан гьабиялда бан. Гьебго соналъул риидал гьабуна кIиго статьяялъул хиса-баси: гьелдалъун Федерациялъул Советалда гьабуна «президентасул квота».2020 соналъул июлалда хисизабуна Конституциялъул 41 статья ва тIаде жубана щуго цIияб статья. ГIаммаб къагIидаялда хисизабуна улкаялъул Аслияб законалъул 62 процент. Абизе бегьула «ельцинилалъул» бакIалда «путинилаб» Конституция къабул гьабунилан. Гьелдалъун хисизабуна 25-ялдаса цIикIкIун соналъ хIалтIулеб букIараб политикияб системаги. ХисизаричIого хутIана Конституциялъул 1-себ, 2-леб ва 9-леб бутIрул – гьел хисизаризе ккани, чарагьечIого ахIизе ккола Конституциялъулаб собраниялъул данделъи ва хIадуризе ккола цIияб Аслияб закон.\nУлкаялъул власталъул гIуцIи\nФедералияб Собраниялде хитIаб гьабулаго, президент Владимир Путиница тIоцебесеб нухалда рехсана Конституциялда гьаризе кколел хиса-басиял. Пачалихъияб Думаялда гьезул хIакъалъулъ бицун хадуб абизегIанасеб битIизаби гьабичIого, къабулги гьаруна гьел. Гьел хиса-басиялги аслияб къагIидаялда хъинтIулел рукIана власталъул болъабазул бухьеназда. Аслияб пикру букIана 1993 соналдаса нахъе билълъанхъизабураб ва президентасул пикру-рагIи аслияб къуватлъун рикIкIунеб республикаялдаса рорчIизе хIаракат гьабулаго, власталъул къуват чучлъизе толарел къагIидаби ралагьи.\nМасала, реформаялъул хIасилалда Думаялъе ихтияр щвана премьерги, вице-премьералги, «гражданиял» министралги тасдикъ гьаризе (гьелдаса хадуб президентасда тIалъула гьел тIамизе). Гьебго заманалда, Конституциялъ ихтиярги кьун, къуваталъулал ведомстваби мутIигIлъизе ккола битIахъего президентасе.\nЦIикIкIине руго Конституциялъулаб судалъул ихтияралги. Гьелдаго цадахъ Федерациялъул Советалъе ихтияр щола, президентасул бихьи- забиялда рекъон, КСалъул ва цогидал судазул судияби хъулухъалдаса рахъизе.\nКинаб пикругун гIуцIун бугеб Пачалихъияб Совет? Гьеб гIуцIун букIана 2000 соналда – президентасда цебе бугеб гIакълу дандбалеб идара хIисабалда. Амма гьеб нахъе гьабун букIана, Конституциялъул 80-абилеб статьяялда рехсарал президентасул ишал такрар гьарулел ругинги абун. Гьелда тIалъулел ишал баянлъизе ратила гьелъул хIакъалъулъ законопроект къабул гьабураб мехалда.\nХалкъалъе бугеб пайда щиб?\nКонституциялда хъвана инсанас моцIалъ гIумру гьабизе хIажатаб гIарцул роценалдаса дагьаб гуреб моцIрол харж букIинеги ва щибаб соналда пенсиязул индексация гьабизеги кколин абун.\nАмма Конституциялда социалияб рахъалъ гьарурал хисабасиязул гIемерисел «рижана» захIматхалкъалъул хитIабазул кьучIалда: улкаялъул бетIерасухъе гьел кьуна президентас тасдикъ гьабураб ва парламентарияздасаги, гIалимзабаздасаги, жамгIиял хIаракатчагIаздасаги гIуцIараб хIалтIул къокъаялъ. Социалияб блокалда хъвана, масала, гIурус мацI пачалихъ гIуцIулеб мацI бугинги, хIакъикъияб тарих цIунизе кколинги, Аллагьасде божилъи умумузул ирсалъул хазина бугеблъиги. Конституция цIилъана сахлъи цIуниялдеги, гIелмуялдеги, маданияталдеги, волонтерлъиялдегун гIолилаздеги бугеб пачалихъалъул хасаб бербалагьиялъул хIакъалъулъ бицунел пунктаздалъун. Гьел нормаби рехсон рукIана федералиял законазда, гьанже гьел росана Конституциялде.\nКъабул гьаруралго хиса-басиязухъищ гьаракь кьураб?\nКонституция хисизабиялда бан жамгIияталда рукIарал бахIсал жеги ракIалда ратила. Аслияб пикру букIана Федералияб Собраниялъги, Пачалихъияб Думаялъги, Конституциялъулаб Судалъги къабулги гьарун, хIакъикъияллъунги рикIкIунел хиса-басиязухъ гьаркьал кьезе тIами кколин улкаялъул бюджеталъул сурсат пасат гьабиян абураб далил.\nХIакъикъат букIана гьадинаб. ХIалтIулеб Конституциялъул ичIабилеб бетIералда рекъон, гьелда хиса-басиял гьарураллъун рикIкIуна Пачалихъияб Думаялдагун Федералияб Собраниялда ругел депутатазул цIикIкIарасеб бутIаялъ гьезул рахъ ккун бугони. Регионалиял парламентазул лъабил бутIаялдаса кIигоялъ гьел къабул гьаруралдаса нахъе хиса-басиял къуваталдеги лъугьуна. Федералиябги регионалиялги парламентаз къабул гьарун хадуб хIалтIизе байбихьана хисабасиязул хIакъалъулъ законалъул лъабабилеб статья (хиса-баси къуватаблъун лъугьиналъул хIакъалъулъ бицунеб); КСалъул хIукмуялдаса хадуб – кIиабилеб (тIолгороссиялъулаб пикру загьир гьабиялъул тартибалъул хIакъалъулъ). ХIалтIулеб бугеб Конституциялда рекъон гуреб, КСалъ тасдикъ гьабураб хиса-басиялда рекъон гIадамазда гьаркьал кьезари законалде рекъон кколареблъун бихьана цо-цо экспертазда. Амма КСалъ гьеб иш ритIухъ гьабуна, щайгурелъул законалъул лъабабилеб статья хIалтIизе байбихьараблъун рикIкIаралдаса нахъе гьелъулги букIуна юридикияб къуват ва гьелда рекъон гьабураб хIукмуги букIуна хIакъикъияблъун ва ритIухъаблъун. Гьединабго хIукму гьабуна судияз Аслияб законалда рекъон тIолабго Россиялда гьаркьал кьезариялда банги: халкъалъ пикру загьир гьаби Конституциялъ ритIухъ гьабула – гьеб ккола «народовластиялъул принцип», ай конституциялъулаб гIуцIиялъул кIудияб кIваралъул аслу цIуни.\nУлкаялъул жамгIиятаз разилъунгутIи загьир гьабун букIана президентасул болжал хъвагIаялда банги цогидал рахъаздаги. Амма Конституциялъулаб Судалъ ритIухъ гьаруна киналниги хиса-басиял ва гьел нахъе рахъинарун бажаризе гьечIо Инсанасул ихтиярал цIунулеб Европаялъул судалде (ЕСПЧ) хитIаб гьабуниги: халкъалъ къабул гьарурал хиса-басиязда рекъон, Россиялъул ихтияр буго къватIисел улкабаз гьарурал къотIабазулгун хIукмабазул сан гьабичIого чIезе, ай гьездаса инкар гьабизе.\nДругие материалы в этой категории: « ГIумар ГIумаров: «Доб мехалда нижеда чIванкъотIун лъалаан тушман щив, гьудул щивали»\n12:33, 02 июля 2022, 33\n12:28, 02 июля 2022, 29\n12:22, 02 июля 2022, 31\n12:17, 02 июля 2022, 31\n12:16, 02 июля 2022, 28\n12:06, 02 июля 2022, 45\n12:03, 02 июля 2022, 37\n11:59, 02 июля 2022, 35\n21:01, 01 июля 2022, 82


Сивухъ: 400 цIаракиялъул 60 буго магIарухъ\nИнкъилаб ккун хадуб пачалихъалъ сахъадерил ракьал кьун руго ракь дагьал росабазе. Гьедин, Макьасалъул кIудияб бакI кьун буго Гостфондалъе, ОцомегIер — шатадерие, ХьундамегIер – лъегIелдерие, ЦIаригIалах – херехьдерие. Хурзал, ахал, мучIдул, харибакIал, рохьал данде росун, гьабсагIат сахъадерил буго 1300 гектар ракьул. 200 гектар буго накIкIил, махил, гьадил, бигьародул сахал рохьазул. Иццал, лъарал гIемерал, хер керчал, гIи-боцIи хьихьизе санагIатал, гIатIидал мугIрулги руго сахъадерил. Картошкадул, хIалухъадул, гьалил лъикIаб бачIин щолел хурзалги рукIана росдал. ЛъагIилухъ росдада гIагарлъухъ бугеб ЧIидатIа абулеб бакIалда руго пихъил ахал. Умумузул заманалда цIибилгицин барщулаанин гьенибилан бицен буго. МегIер-гIалах, ах-хур гьарзаго букIиналъ, лъикIаб ресалдаги рукIун руго сахъал. Сверухъ ругел росабалъаги щиб хIажалъаниги рачIунел рукIун руго босизеги хисизеги гIадамал Сивухъе. ГьабсагIатги сахъадерил мугIруздаса бачун буго ЛъагIилухъ, Харахьи, Мущули, Гьамущи, ГIоротIа росабалъе лъим.\nивухъ росдал тарих гIезегIан бечедаб буго. Гьелъул бицун хасаб тIехь хъвазе цебего заман щун буго. Гьединал тIахьал магIарул цоги цоги росабазул гIемер руго. Дица гьанир рехсон толел руго кIвар бугел гIадал цо-цо хIужаби.\nАвтор: ГIабдулпатахIил КъурбангIали / Источник: "Миллат"


ЦIияб идара, цебегосеб проблема\nГIавухъ мухъ цIигьабиялъул идара гIуцIиялъулъ цо-цо хIакимзабазул финансовияб интерес букIине рес буго\nДагъистаналда ЦIияблак мухъалъул бакIалда чачан миллаталъул чагIаз гIумру гьабулеб ГIавухъ мухъ цIигьабиялда тIад хIалтIулеб хасаб идараб гIуцIулеб буго республикаялъул хIукуматалда. Щиб гьелъ кьезе бугеб анцI-анцI соназ халатбахъараб процесс рагIалде бахъинабиялъе, щай район гIуцIун бахъунареб ва гьабсагIаталда кинаб хIалтIи гьабулеб бугеб?\nДагъистаналъул хIукуматалда гIуцIараб цIияб идараялъул хIалтIи букIине буго ЦIияблак мухъалда ругел тумал цIияб бакIалде гочинари ва гьелъул бакIалда ГIавухъ мухъ гIуцIиялъул хIалтIи гьаби. Цебеккун гьеб хIалтIи гьабулеб букIана республикаялъул экономикаялъул министерлъиялда бугеб цо бутIаялъ. Дагъистаналъул бетIерасул буюрухъалда хъван буго, гьединаб хIукму гьабун бугин гьеб хIалтIи лъикI гIуцIиялъул мурадалда.\nКинаб хIалтIиха гьеб идараялъ гьабулеб бугеб гьабсагIаталда, щай гьеб идара цIигьабун гIуцIулеб бугеб абураб суал кьуна «Эркенлъи» радиоялъ рехсараб идараялъул хIалтIухъан Шавхалов СултIание. Гьес абуна, цебеккунги ХIукуматалъухъ букIанин гьеб суал.\n2014 соналъ экономикаялъул министерлъиялде кьунин, гьеб экономикияб суал бугилан. Гьанже абуни, гьеб политикияб суал бугин, нахъойги ХIукуматалде кьолеб бугин.\nШавхалов СултIан: «ХIакъикъаталда, гьеб суалалда тIад хIалтIизе ккола ХIукумат. Къануналда рекъон гьеб республикаялъул ХIукуматалда тIад къан буго. Гьелъие бихьизарубаб гIарацги уна гьебго идараялдаса. Амма ХIукуматалъ гьеб босизеги босун цоги идараялъухъе кьуни, гIарацги добе инарищха.\nГьединлъидал, гьаб буюрухъалда хадуб хIалтIи лъикI гьабиялъул гуреб, гIарац ккараб бакIалде буссинабиялъул мурад батизе рес буго. Нижер идараялъул аслияб хIалтIи буго киналго репрессиязде гъоркье ккаразул хъизаназул сияхI гьаби, гьезул ирсилал тIатинари. Пачалихъалъ киназего кьоларелъул гIарац. Мисалалъе, доб мехалъ цо хъизан гочинабун букIун батани, гьанже гIарацги кьола цохIо хъизамалъе, ай гьезул ирсилазе.\nЧанго ирсилал ругони нижеца хIаракат бахъула къануналда рекъон гьеб щвезе кколев чиясухъе щвезабизе. Гьеб гуребги, хал гьабула кигIан зарал ккарабали ва гьелда рекъараб къимат кьола гIадамазе. ГIаммаб къагIидаялъ ГIавухъ мухъалда нижер сияхIалда рекъон реабилитация гьабизе кколеб 3449 хъизан буго».\nЦIияб идара гIуцIиялдалъун гьеб хIалтIи хехго унаро. Гьеб гIага-шагарго батизе буго лъиего къаригIараб жо, гIарцуда тIад кверщел гьабулев чи хисулеб къагIидаян рикIкIунеб буго тумазул жамгIияв хIаракатчи Будайчиев Камалудиница. Гьес абуна, гIагараб занамалда гьеб идараялъ гьаризе ругел ишазухъ балагьун лъазе бугин лъие къваригIун бугебали гьеб экономикаялъул министерлъиялдаса батIа гьабизе.\nГьединго Будайчиевас бицана, пачалихъалъ киналго компенсациялде хIажатал чагIазе гьеб кьолеб гьечIилан ва гIемерисеб мехалъ гIарац хасал чагIазул чвантабазухъе кколеб бугин.\nБудайчиев Камалудин: «Гьеб процессалъул жаваб кьолел чагIазул гIайибалъ гIемер жо хвезабун буго. Документазда хъван буго, мисалалъе, 750 рукъ базеги бан ЦIияблак мухъалдаса гочарал тумазе МахIачхъалаялда аскIоб кьун бугилан. ХIакъикъаталда абуни, гьел рукъзал руго бокьахъе рарал, гIунгутIиял ругел. Къануналда рекъон гьенире гочунел чагIаз гъулбасун гьел къабул гьаризе ккола.\nХIукуматалъ абуни гIадамалги гьеб ишалдаса рикIкIад гьарун, гъулбасалги жидеего бокьахъе гьарун, рукъзал ран лъуг1ун ругилан Москваялде баянал кьун руго. Хвезарун руго киналго инструкциял, рукъзал руго цоял мекъи рарал, цоял гIураб къадаралъул гIатIилъи гьечIел, борхалъи гьечIел. ГIунгутIаби цIакъ гIемер руго.\nРукъзал ралеб фирмаялъ гьел ран руго бищунго учузаб материалги хIалтIизабун. Гьезул баяназда рекъон, жеги 650 рукъ базе ккола. Амма нижеца гьарурал хIисабазда рекъон, бищун дагьаб 1000 рукъ базе ккола».\nБудайчиевасул рагIабазда рекъон, ХIукуматалъухъе гьеб идара кьей гуро аслияб жо, аслияб буго документал рекъезари, хIажалъи ккаразул сияхI цIигьаби. 1991 соналъ гьеб программа къабул гьабуралдаса нахъе цIияб гIел гIун буго, доб мехалъ гьарурал лъималазул гьанже жидерго лъимал ругилан бицана гьес.\nЛъалеб букIахъе, ЦIияблак мухъалда ругел тумал гочинарун гьениб чачаназ гIумру гьабулеб ГIавухъ мухъ гIуцIизе хIукму гьабун букIана 1991 соналъ. Гьелда рекъон 5 азарго хъизан гочине кколеб букIана Хъумторхъала мухъалде, МахIачхъалаялъул шималияб рахъалде. Гьеб процесс жеги лъугIун гьечIо. ГIавухъ мухъалда ЦIияблак абун цIар лъун букIана 1944 соналъ гьенисан чачаназул депортация гьабун хадуб.\nГьенире гочинарун рукIана Лак ва Кули ва Гумбет мухъалъул гIадамал. Гьеб мухъалъул кIиго росу кьун букIана Казбек мухъалде, Калининаул ва Ленинаул абурал цIаралги кьун. ГьабсагIаталда 33 азарго чияс гIумру гьабулеб буго ЦIияблак мухъалда вуго 14 азарго чи тумазул, 8 азарго – чачанал ва 6 азарго чи – магIарулал.\nЦIияб идара, басрияб проблема\nТумал: "Гочин депортациялде буссине бокьун гьечIо нижее"\nНоволак мухъ тIубанго гуро гочинабулеб\n15 соналъ пачалихъгун къеркьолев тумав\nГIавухъ мухъ гIуцIизе къваригун рагIула жеги 8 млрд.гъурущ\nМиллиял суалал - гъоркьа тIадехун… яги магIарухъ саз ва чунгур


«Нурджуларалъул» хIинкъи бугищ Дагъистаналъе\nФатхIуллагь Гюлен ва Эрдогьан гьанже цоцаде данде чIун руго.\nРоссиялда экстремистияблъун рикIкIараб «Нурджулар» абураб гIуцIиялъул гIахьалчагIи ккун руго Дагъистаналда.\n«Нуржуларалъул» хIинкъи бугищ Дагъистаналъе\n«Нурджулар» абура экстремистияблъун рикIкIараб гIуцIиялъул 15 вакил ккун вуго Дагъистаналъул лъабго шагьаралда. МахIачхъалаялда, Хасавюрталда ва Избербашалда. Ккуразда гъорлъ вугила гьеб гIуцIиялъул Дагъистаналда вугев бетIер Зиявудин Дапаевги. Гьединал баянал кьолел руго Дагъистаналъул Жанисел ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъалъ.\nЗиявудин Дапаев цевеккунги уголовияб тамихIалде цIан вукIун вуго Дагъистаналда экстремистияб жигар гьабиялъухъ.\nНурджуларалда гъорлъ ругел гIадамазул рукъзабахъ чIухьал ран руго. Низам цIунулез цебуккунго хал ккун букIн буго гьезда хадуб лъагIел гIанасеб заманалъ. Гьеб заманалда жаниб лъазе кIун буго кин гьез жидедаго гъорлъе гIадамал цIалел рукIаралали. ГIуцIиялда гъорлъе рачине ракIалде ккарал чагIи Нурджуларалъул вакилзабаз гьоболлъухъ ахIун, сверухъ бугелъул, гIунгутIабазул бицун цIалел рукIун руго жидедаго гъорлъе.\nХадубккун Россиялда гьукъараб литература босизабун, тIибитIизабулеб букIун буго гьезда гъорлъ. Гьединго къокъаялъул вакилзабаз балеб букIун буго лъабтIалаяб мина.\nНизам цIунулезухъ ругел баяназда рекъон, гьеб гьезул идараялде сверизабизе ракIалда букIун буго. ЧIухь баялъул хIасилалда бахъун буго гIаммаб куцалда 400 экстремистияблъун рикIкIараб литература бугеб тIехь, ноутбукал, мобилиял телефонал ва дискал.\n«Нурджулар» абураб гIуцIи баккун буго Туркиялъ. ТIоцебесеб Дунялалъул рагъдаса хадуб, Саид Нурси абурав рагъулав рухIанияс кьучI лъун. Нурсил мурад букIун буго Ататюркица светияб хIукумалъун лъугьинабураб Туркиялъ шаригIат чIезаби.\nРоссиялда Нурджулар экстемистияб гIуцIлъун рикIкIана 2002- 2004 соназ. Россиялъул генералияб прокуратураялъ диваналдаса тIалаб гьабуна гIуцIи экстремистияблъун рикIкIи. Гьеб гIуцIиялъ хас гьабун Шималияб Кавказалда информация бакIарулеб бугин лъазабун букIана Патрушевас.\n«Нурджулар» салафияздасаги суфиязде гIагараб чвахи бугин, жибго Туркиялъги гьеб кколин гьабсагIаталда вугев Туркиялъул президент Рэджеп Эрдогъанида данде бугеб къокъалъунин бицана «Эркенлъи» радиоялъе Туркиялъ вугев экспертас. Цо-цо баяназда рекъон Нурджуларалъе квербакъи гьабулеб буго Эрдогъанил оппозиционер ФатхIула Гюленица.\nРоссиялда Нурджуларалда гъорлъ ругел чагIи кколин гIицIго Башкирал, Татарал, Дагъистаналда, аслияб куцалда, лъарагIал, цониги магIарулав жинда дандчIвачIин Нурджударалда гъорлъ вугевин баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе Инсанасул ихтияразул рахъалъ Россиялъул Президентасда цебе бугеб мажлисалъул вакил Максим Шевченкоца. Амма нурсистаз терроризмалъул яги экстремизмалъул пропаганда гьабуларила.\nМаксим Шевченко: «Нурджуларалъул буго цо пантюркизмалъулаб бутIаги. Живго Нурсиги вукIана Туркиялъул армиялъул дибир. Нурджуларги турк мацIалъ кIалъалел халкъазда гъорлъ тIибитIараб буго аслияб куцалда. Амма нурсистал кколаро террористал.\nДир пикруялда заман щун буго батIияб щинаб жо экстремстияблъун рикIкIун, гьеб гьукъиялъе ахир лъезе. Жакъа идеологияб дандечIей бугони, къуваталъулаб гуреб, гьебго рахъалъ дандечIей гьабизе ругьунлъизе ккола, политтетхнологиял гьечIо дандечIеялъе.\nГьебго заманалда, гьабсагIат Эрдгъанида данде руго Россиялда, Нурджулар абунани ккола Эрдогъанида данде чIараб къокъа. Цинги щай гьел кколел ругел? Цояб квералъ гьабулеб цогидаб квералда лъалеб гьечIо гьезул».\nДагъистаналда ккурал Нурджуларалъул 12 чи эркен гьавун вугин 15 марталъин лъазабулеб буго «Кавказский узел» сурсаталъ. Жанир хутIулел ругила гIицIго къокъаялъул бутIрул.


Ходорковскиясул офисалда чIухьбан буго\nРорчIизе рес гьечIеб тIадецуйин абуна талат къоялда жинца гIуцIараб «Рагьараб Россия» проекталъул хIалтIухъабазул дора гьабураб чIухьтIамиялде ЮКОСалъул вукIарав бетIер Михаил Ходорковскияс «Эхо Москвы» радиоялъе кьураб интервьюялда.\nТалат къоялда ЦIех-рехалъул комитеталъул вакилзаби рачIун руго Москваялда ва Петербургалда ругел «Рагьараб Россиялъул» хIалтIухъабазул рокъо-рокъоре. Гьез гьединго чIухьбан буго «Рагьараб Россиялъул» Москваялда бугеб офисалдаги.\nРехсараб комитеталъул вакил Владимир Маркиница лъазабуна гьеб чIухьтIами хурхараб бугин ЮКОСалда тIад 2003 соналда рагьараб ва цIогь гьабиялда хурхараб аслияб ишалдайин.\n11 декабралда Ходорковскиясда гIунтIизабун букIана 1998 соналда Нефтюганск шагьаралъул мэр Владимир Петухов чIвай гIуцIиялъул гIайиб.\nГьелда цебе 9 декабралда къватIисеб улкаялда вугев Ходорковскияс кьун букIана пресс-конференция. Гьелда гьес абун букIана Россиялда «конституциялде данде хиса-басиял» гьарун ругин ва «Россиялда инкъилаб къваригIун бугин, гьелдаса рорчIизе ресги гьечIин». Гьес кIвар буссинабулеб букIана ракълилаб инкъилабалъул жинца бицунеб букIиналде.


КIиго къоялъ Дагъистаналъулги Ставрополь мухъалъул гIорхъода чIезе ккун руго, Дагъистаналдаса къайибаччулел ч1ах1ияб 200 г1ан автомобиль. Гьел киналго ине рук1ун Москваялда тIобитIулеб бугеб руго 15 ноябралдаса нахъе Россиялда хIалтIизе биччараб федералиял нухаздаса пайда босиялъухъ бак1арулеб мухь цIикIкIинабулеб «Платон» системаялде данде гьабулеб тIолгороссиялъул акциялде . 29 ноябралда жал гIорхъодасан риччазе байбихьанин бицана «Экренлъи» радиоялъе акциялъул гIахьалчагIаз.\nТIоцебе 27 ноябралъул къаси Кочубеялда аскIоб бугеб полициялъул посталда чIезарун руго гьел. Нуж кирениги риччазе гьечIин,чIобого бугеб цониги кIудияб автомобилалъ гIурхъи бахунарин чIун рукIун руго низам цIунулел. ИнчIого рукIинарин лъугьарал гьел къайи баччулел автомобилазул шоферзабаздаги гьездаги гьоркьоб тунка-гIусиги ккун буго. Чанго чи полициялъулаз автомобилалъув къазавун ккун инеги вукIун вуго, хадуб гIемер заман балалде риччан руго гьел. Чанго чи гIадлу хвезабиялъухъ административияб тамихIалдеги цIан вугин бицана гьеб гIорхъода полициялъулаз ккун вукIаразул цояв МухIамадов МухIамадрасулица.\nМухIамадов МухIамадрасул: «Гьанже кинабго лъикI бугин абизе бегьула, риччана ниж гIорхъодасанги, жакъа щвезе ккола ниж Москваялда тIобитIулеб бугеб тIолгороссиялъул «Платон» системаялде дандечIараб акциялде. МухIканго чан автомобиль гьениб гIорхъода чIезабун букIарабали абизе кIоларо дида, бичIчIулареб жо лъугьунеб букIана гьенибги. ЧIобогоаял автомобилал риччазе гьечIин чIана цин гьел, хадуб къайидал цIуралги риччалел рукIинчIо. Гьеб Кочубеялда аскIоб бугеб посталда букIана кинабго гъалмагъир. Хадубги гьез къайидал цIурал риччазе лъугьана, Москваялде инарин абун расписка хъвазаризейиланги лъугьун рукIана полициялъулал гьезда. Гьелъулги щиб ккарабали лъаларо дида, квеш-лъикI ниж гIорхъодасан рорчIана. Цо-цоял жеги дора ругинги абулеб букIана, гьеб мухIкан гьабун бажарулеб гьечIо. Калмыкалъе щвараб мехалда гьелги рукIана жидехъе тIасан буюри бачIун бугила нуж гьанисан риччагейилан абун. Цо чанго сагIаталъги чIун гьез риччана ниж, нижеда хадур рачIунел рукIаралги риччана. Гьаб сагIат гьениб щиб бугебали лъаларо. Нилъер гьаниб гIадаб гъалмагъир букIинчIо Калмыкалъ».\nМухIканго чан къайибаччулеб автомобиль Дагъистаналдасан Москваялде, гьеб цебехун бицен гьабураб «Платон» системаялде данде лъазабураб акциялде аравали лъазабизе кIвечIо «Эркенлъи» радиоялда. БатIи-батIиял баяназда рекъон 200 ялдаса бахъараб 400 щвезегIан автомобиль ун буго гьенибе. Дагьалги гIемер рукIунаанила гьел Дагъистаналда гьезие квекIенал гьарулел рукIинчIеланийиланги бицана МухIамадов МухIамадрасулица.\nМухIамадов МухIамадрасул: «Манасалда букIараб акциялъул гIахьалчагIи Москваялде инейилан къватIире рахъунхадуб кIиябго МахIачхъалаялъул полициялъул посталда чIезарун руго. Низам цIунулез гьезда лъазабун буго нуж Москваялде протесталъул акциялъулъ гIахьаллъизе ине ратани, къануналда рекъон 15 сордо-къоялъ туснахъ гьаризе бегьулин, гьеб кинабго баян гьабулеб кагъатги бихьизабун буго гьезда. Гьединго Хасавюрталда аскIор гьебго «Платоналде» данде протестги лъазабун чIун ругел шоферзабиги рачун полициялдегун щай гьел гьеб акциялде рахъаралали хъвазе тIамун руго (объяснительная). Нужеца Россиялъул къанун хвезабулеб бугин абун гаргадун руго гьездаги. Амма щиб гьабун гьел полициялъулал нижее квалквал гьабизейилан лъугьаниги, ниж нахъе къазе гьечIо. Ростовалда данделъун рукIана Россиялъул батIи-батIиял бакIаздаса къайи баччулел автомобилазул шоферзаби, дагъистаниялги рукIана гьенир. Гьеб данделъиялда гIаммаб хIукмуги къотIана ункъабилеб декабралдалъагIан гьеб «Платон» хIалтIизе биччаялъе мораторий лъазабичIони федералиял нухал къазе ругин абун».\nМухIамадрасулица бицен гьабуралда бан Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъул пресс-хъулухъалъ кинаб букIаниги баян кьечIо. «Экркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда гьеб пресс-хъулухъалъул бетIер Фатина ГIубайдатовалъ лъазабуна жинда лъаларила щай гьел шоферзаби ккун рукIарал, щай гьел гIорхъи бахине риччалел рукIинчIелали. Жиндихъ полициялъ ккурал яги ккун рукIарал шоферзабазул хIакъалъулъ кинал рукIаниги баяналги гьечIилан.\nГьеб «Платон» шоферзабахъа гIарац батIа гьабизелъун ургъун бахъараб система бугин, гьеб къанун хвезаби кколин абун баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе экономист ва журналист Маир Пашаевас. Гьес абулеб буго гьел къайи баччулел автомобилазул бетIергьабаз гьадингоги лъабго батIияб магъало кьолила пачалихъалъе. Гьез транспорталъухъ, буголъиялъухъ, цIатари баччизе биччаралъухъ кьезе кколел руго магъалаби. ГьитIинаб бизнес бугев чияс щвараб хайиралсанги кьезе ккола магъало. Автомобилалъул страхование ва техникияб хIал кин бугебали халгьабуралъухъ кьолеб гIарацги гьебги магъало гIадинаб жо буго. Гьебщинаб жоялде тIаде «Платон» системаялда рекъон жеги щибаб километр таралъухъ 3.6 гъурущ тIалаб гьаби гьеб къанун хвезаби кколарищила. Къануналъ абулеб бугила гьабураб хъулухъалда рекъон кьезе кколин гIарацилан. Щиб хъулухъ гьабулеб букIунила «Платоналда» рекъон гьез гIарац кьезе кколебила. Нухдасан хьвадизе рес щвезе букIинелъидалила гьез транспорталъухъ магъало кьолебилан абулеб буго Пашаевас.\nРагIиладай Кремлалъул къадазда нахъа Дагъистаналъул автомобилистазул ахIи?


"Меседил лълъараниб лъама-гIаракъи..."\nРоссиялъ Шималияб Кавказ империялъул гIурхъабазда жанибе бачун хадуб гьаниб тIоцебесеб иргаялда банила Петровскиялда танхьил, хъалияназул фабрикаги, Темихан-Шураялда гьакълил заводгиян цIалун букIана цо бакIалда.\nБитIараб гьереси мухIканго чIезабизе кIоларо, амма хIакъаб жо буго "КIудияв вацас" Кавказалда квачI лъуралдаса нахъе хисана кинабго. Цебехун умумузда гьоркьоб къанагIат букIараб тамахьу бухIи ва гьекъолди цIакъ ссиялда лъугьана цохIо Россиялда гуреб, хIатта Дагъистаналдацинин абизе бегьула. Хасго культ букIана гьекъолдиялъул.\nГьел гьекъолдулел гIадамалги рукIана кIиго батIиял: тIоцересел - битIичIеб къисматалдаги, захIматал шартIаздаги, гIолареб гIарцудаги ццин бахъун, гьекъолдиялъулъ ракIчучи ва бигьалъи балагьулел гIадамал. КIиабилел - ресалда рукIун, жидерго гIарац, бечелъи, тепси ва сси квана-гьекъеялдалъун къватIиб гьурщулел, гьелдаса кеп босулел гIадамал. Гьединаб букIана мискинаб советазул пачалихъалда бечелъи загьир гьабулеб къагIида - ратIлидалъун ва кванидалъун. Гьелъие цо мисал.\nБрежневасул чIунхутIиялъул заманалда, 1973 абилеб соналъ бакъул дуниялалде вачIана дун магIарухъ. Дир эмен вукIана школалъул директор, росулъ гIумру гьабулел чагIазда гъорлъ мадараб, лъикIаб яшав бугев чи. МагIарухъ инсул рокъоб цо гьитIинаб рукъ букIана хас гьабун гьалбадерие тараб - кидаго рагьараб столгун, гIадамал къабул гьарулеб. Эхеде эхеве уневщинав нухлулас кIутIулаан рагъида цIал ва ахIулаан инсул цIар. Кидаго гьалбал къабул гьарулев ва гьел тIоритIулев вукIунаан эменги. Жеги автомобилалъул нух гьечIеб, гIадамал чуязда сверулеб заман букIана. Гьобол вачIанщинахъе цебе лъолаан гуржи чIачIаялъ цIураб цIорол графинги.ГЬеб гьечIони гьоболлъи тIубачIеб гIадаб гIаламат букIана дол соназда.\nГьединаб гIадат букIанин абизе бегьула. МугIруздаса, гъутаналдаса гIигун гIухьби рачIарабго росуго гьекъолдулаан. БитIахъе спичка хъинтIани росдада цIа кколеб хIал букIанин росулъин абизе бегьула. Гьединаб къадруялде бахинабун букIана гьекъолди. ХIатта гьекъолди кIодо гьабурал кучIдулцин рукIана компаниязда ахIулел:\nМеседил лълъараниб, лъама-гIаракъи,\nЛъихъго валагьичIо цо духъ гурони..." - ян.\nАй тIубаралде гIагарун улка букIанин шишие суждаялдеян абизе бегьула. Сужда гьабизе ккараб рахъги, какги, дугIаги кIочон букIана гIаламалда. Пасалъун букIана сверухълъи, трибуна ккун букIана жагьлуялъ ва ахIмакълъиялъ. ГIадада гуро поэтас доб заманаялде ва гьелъул лъималазде хъвараб:\n"ГIакълу къварилъараб, гIантлъи боххараб\nМахсаро ццидалаб, мехалъул лъимер..." - ин.\nСССРги биххун, вагIза-насихIатги бачIун, Исламалъул канлъиялъ ва Аллагьасул каламалъ дагь-дагь ккун рагIдукье битIана гьеб кинабго. ЖамгIияталда жаниб гьелдехун бугеб пикруги хисана. Гьекъолдулев чи цIияб гIелалда загIипав, пайда гьечIев, жиндир чехьалдаги, напсалдаги тIад кверщел гьабизе кIоларев чилъун вихьана. ГIун бачIана гIаркъил "тIокIлъи" лъалареб цIияб гIел.\nГьелъие цойги мисал нужее. Дун чанго соналъ цеве МахIачхъалаялда цо гIагарав чиясул берталъе ккана. Дагьаб кватIун вукIана гьениве. Банкетный залалде дун щварабго вачун цо гIолохъабазул столалда нахъа кIусизавуна. Гьекъолеб жо бугеб гьеб берталъ, дун нахъа кIусараб, къогогIан чи вугеб столалда нахъа цониги шиша гIаркъил рагьун гьечIоан ва гIолохъаби гьекъолел гьечIоан. Цогидаб рагIалалда ахIи-хъуялда, кечI бакъаналда ругоан гьекъарал, чарлъарал бутIрузул, хвалил кьер лъурал кIудаби, СССРалъул лъимал.\nЩай жакъа гьаб гьакълил тема бачIарабин гьикъулеб батани, буго гьалъиеги информационияб багьана абураб жо. Гьелъие гIиллалъун ккана гьал къоязда информациялъул алатазда тIибитIараб "бищунго дагь гьекъолел Россиялъул субъектал" абураб цIех-рех. Гьелда рекъон дагь гьекъеялъул рахъалъ тIоцебесеб кьерда буго лъабго Шималияб Кавказалъул республика: Чечня, Ингушетия ва Дагъистан.\nГьелъие гIиллалъунги экспертаца бихьизабулеб буго антиалкоголияб закон гьаниб хIалтIи ва республикабазул динияб рахъ. Дир хIисабалда, тIоцебесеб иргаялда гьеб буго дин цебе тIеялъул гIаламат. Бищунго гьекъолдулел регионаздаса цояллъунги рагIула Евреязул автономияб округ, Магадан, Камчатка ва Новгородалъул область.\nГIурусазул аби буго ччугIа бетIералдаса махIцунин абураб. Гьедин бугезеги буго, амма гьакълил рахъ босани, бищунго цIорорал регионаздаса хвезе байбихьун бугоан азул "ччугIа". Хабар лъикIаб рагIайги.\nГlаракъи бичизе гьукъулеб буго\nГьекъолди бичиялъе хасал тукаби рукIинадай


Автор: ilchi · 07.10.2016\nЦIуссалакрал райондалийсса «Солнышко» тIисса детский садраву хьунни школалийн гьаннинсса оьрчIащал зузиминнал кьинилун хас дурсса мероприятие.\nСсят 10. 00. хьусса чIумал детсадрал музыкальный залданувун бавтIун бия чIюлуну лархсса, ххарисса оьрчIру ва тарбиячитал. Байрандалий гьуртту хьун бувкIун бия ЦIуссалакрал райондалул КIулшивуртту дулаврил управлениялул хъунаманал хъиривчу Светлана Рамазановна ва методист Мисиду Расуловна.\nДетский садрал зузалт барча буллалисса ихтилат бунни «Солнышко» садрал заведующая ва методист Оксана Исмяиловал. Детский садрал зузалтран тIайлабацIу чIа тIисса ихтилатру бунни хъамаллуралгу. Хъирив гьарица группалувусса оьрчIал ккаккан дурна садикрал зузалтран хас дурсса авадансса программа. Мюрщи оьрчIал бувккунни шеърирду, увкунни балайрду, ккаккан дунни къавтIавуртту ва инсценировкартту. Ва кьини садикравусса байрандалий яла хIазмур ва асар хьунмур дия «Звезды» тIисса мюрщи оьрчIал ва тарбиячитурал цачIу щаллу дурсса къавтIаву. Му хIадур дурну дия музыкалул зузала Надира Аьбдуллаевнал.\nАхирданий оьрчIал цала тарбиячитал пишалул байрандалущал барча буллалисса тIааьнсса махъругу увкуну, миннан тIутIив ва открыткартту дуллунни.\nЗузи кьини къуртал хьуну махъ, ссят ряххунний, садикраву тарбиячитурансса ва цинявппагу зузалтрансса дялахъру хьунни. Программалуву дия личIи-личIисса конкурсру, спортрал бяст-ччаллу, тяхъасса тIуркIурду. Дялахъру къуртал хьуну махъ цинявппа щябивкIунни байрандалул ссупралух.\nАгьалинал цIуллу-сагъшиврул цIанийсса акция\nСледующая публикация Ирглийсса хьунабакьаву\nПредыдущая публикация Халкьуннал культуралул фестиваль


Тохтуразул гъалатI сабаблъун гьабураб лъимер хвеялъул хIужа чIезабун Дагъистаналъул бетIерасухъе кагъат хъван буго лъимер хварай эбелалъ. ТIаса-маса хIалтIи гьабийищ яги батIиял ресал гьечIолъийищ мухъазда бугеб сахлъицIуниялъул идарабазул.\nЦIунтIа мухъалъул азарханаялда хIалтIулел тохтуразул гъалатI сабаблъун, къойиде щвелалде гьабураб лъимер хун буго августалъул ичIабилеб къоялъ. Хвараб лъимадул эбел-инсуца Дагъистаналъул бетIерасул цIарадлда хъван буго кагъат гъалатI биччарал тохтурал тамихIалде цIайилан абун. Гьедин лъазабулеб буго ЦIунтIа мухъалъул гIадамаз.\nЦунтIа мухъалъул азарханаялъул хъвай-хъвагIаязда рекъон, Сахратулаева ПатIиматица 9 августалъ къо тIаде щвелалде гьавун вуго вас. Тохтурзабаз чIезебун буго гьабураб лъимадул рухIдагьлъи букIин. Мухъалъул азарханаялда кумек гьабизе ресал гьечIилан, лъимерги эбелги, нахъияб къоялъ, МахIачхъалаялде ритIун руго УАЗик машинаялда рекIун.\n8 сагIаталдасаги заман бан буго квешал нухаздасан гьел шагьаралде щвезе . Лъималазул азарханаялде щун сагIаталдаса лъимер хун буго. Сахратулаева ПатIиматил гIагарай чIужу Рамазанова Асиятица бицана ПатIиматида гIурус мацI бицинего лъаларин. Гьей жеги щибго лъаларей гьитIинай чIужу йикIиналъ, тохтурзабаз абурабги гьабун, ун йигила гьей гьеб лазатбахъиязда шагьаралде. Азарханаялде гьел щун руго къаси сагIат 9 тIубараб мехалъ. Гьеб мехалъги тохтурзабаз къабул гьаруларого бан бугила заман. Гьездаса щвараб кумекги кватIун бугила.\nАсият Рамазанова: «Къаси лъимер гьабурай чIужу, гьей лъимергун шагьаралде йитIун йиго. Жиндирго хIалги кинха гьелъул букIун батилеб. ПатIиматица жинцаго абухъе лъимер расги гьечIеб букIун буго гьабураб мехалъ. Гьелъухъеги кодобеги кьун буго гьеб. Нухда гъаргъариялда дунялалъул заманги бан, къо щвелалде гьабураб лъимер кин чIаго хутIилеб. Амма лъимер чIаго хутIизе рес букIана. Гьелъ абулеб буго расги букIинчIила лъимадейилан».\nЛъималазул азарханаялъул хIалтIухъабаз абулеб буго лъимер бачIиндал танкан гьелъухъ хал гьабунила, амма цIа бахун, лъикI ракI хIалтIулареб лъимаде кумек кватIун букIанила. Тохтур Дарбишева Хадижатил рагIабазда рекъон, гьез бажарараб жо гьабун буго лъимер хвасар гьабизе, амма кумек кватIун букIун буго. Гьелъул рагIабазда рекъон, Сахратулаевагун азарханаялде витIун вачIун вуго гIицIго цо фельдшер. ГIайибги мухъалъул азарханаялда буго. Гьединал лъимал шагьаралде рачине хасаб реанемобиль яги вертолет битIулила, амма азарханаялъул хIалтIухъабаз тIалаб гьабун гьечIила гьебилан бицана Хадижатица.\nДарбишева Хадижат: «Лъимер бичигун бичIана захIматаб хIалалъ букIин гьеб. Лъимер хъахIилъун букIана, сах-саламат хIохьелги цIалеб букIинчIо. гьелдаго цадахъ цIа бахунги бугоан. Дица фельдшералалда абуна, кинин гьаб лъимер гьанибе бачине кIвараб, нужедаго бичIулищин гьанибе бачIараб лъимадул хIал кинаб бугебалийилан».\nГьединал лъимал шагьаралде рачине хасаб реанемобиль яги вертолет битIулила, амма азарханаялъул хIалтIухъабаз тIалаб гьабун гьечIила гьебилан бицана Хадижатица.\nДагъистаналда гьарурал лъимал тохтуразул гъалатIалда хвеялъул хIужаби гIемер руго, гьедин Россиялъул сахлъицIуниялъул баяназда рекъон, гьарурал лъимал хвей тIолго Россиялде данде ккун Дагъистаналда гIемер буго ва 14 % бахунеб буго, гьебго заманаялъ цогидал регионазда гьеб тарих гьоркьохъеб куцалъ 12% бахунеб буго.\nЭкспертаз рикIкIунеб буго гьеб хурхараб бугин рикIкIада ругел мухъазде хехаб кумек лъимадеги эбелалъеги тIаде щвезе кидаго рес букIунгутIиялда. Гьенире ругел квешал нухал хIисабалде росун, хасго хасало. Гьединлъидал, гьединал мухъазда ругел азарханаязда чIезаризе ккелила шартIал шагьаралъул кумекалде хIажалъи кколареб хIалалъ. Сахлъи цIуниялъул министерлъиялъул баяназда рекъон гьарурал лъимал хвеялъул аслияб бутIа кколеб буго мухъазул азарханаязда.\nГьедин, Хунзахъ мухъалдаса Саидова Сапиятие мухъалъул азарханаялда 7 моцIиде гьавун вуго вас, эбелалъул рагIабазда рекъон, лъимер чIагояб букIун буго. Радалиде лъимер хун батун буго. Тохтурзабаз гьеб лъимер чIаго хутIиялъе азарханаялда чIезарурал ресал гьечIин таниги, шагьаралдаса хехаб кумек ахIизе рес букIанилан рикIкIунеб буго эбелалъ. Гьеб букIун буго Сапиятил кIиабилеб лъимер, тIоцебесебги тIаде къо щвелалде гьабун хун буго.ТIокIаб мухъалъул тохтурзабазда божилъиги гIечIогон, Сапият шагьаралда чIун йиго рукъги ккун. МахIачхъалаялъул кIиабилеб азарханаялда гьабун буго гьелъие лъабабилеб лъимер. ГьабсагIат Сапият йиго 4 моцI барав васасул талихIай эбел.\nАмма шагьаралъул азарханаяздаги гуро кинабго лъикI бугеб: 4 соналъ цебе гьебго 2-абилеб лъимал гьарулеб рукъалда сверун бахъун букIана ахIи, гьений тохтуразул кумекги щвечIого хвана Елена Ибрагьимова, лъимерги хвасар гьабизе кIун гьечIо. Гьеб тIоцебесеб гуро гьединаб лъугьа-бахъин букIараб лъимал гьарулеб рокъоб. ГIайибил тамихIалде ахIун руго, амма ахIвал-хIал хисун гьечIо; 2012 соналъ гьебго лъимал гьарулеб рокъоб Сакинат Расуловалъул лъимер хун буго, эбел-инсуца гIайиб гIунтIизабулеб буго тохтурзабазде, амма тохтурзаби чIун руго гьеб хварабго гьабун букIанилан. Дагъистаналъул сахлъи цIуниялъул министерлъиялъул баяназда рекъон, 2014 абилеб соналъул тIоцебесеб бащалъиялда республикаялда кинабниги 26877 лъимер гьабун буго, гъоркь соналде данде ккун гьеб 1181 лъимералъ цIикIкIун буго. Гьелдаго цадахъ хварал лъималазул къадар буго 12, гъоркьисала гьебго заманаялъ хварал лъималазул къадар букIун буго 13. Дагьищ гьеб гIемерищали абизе кIоларин, амма гьел жеги дагь гьаризе ресал ругилан рикIкIунеб буго сахлъи цIуниялъул хIалтIухъабаз.


Премьер-министрнал ххал диргьунни цаппара идарарттал тагьар |\nПремьер-министрнал ххал диргьунни цаппара идарарттал тагьар\nДР-лул Премьер-министр Артем Здунов вай гьантрай кIул хьунни республикалул ЦIуллушиву дуруччаврил министерствалул давурттащал.\n«Ттул мурад бур хIакьину министерствалул зузалтращал кIул шаву. Бусира зулла давурттаяту, захIматшивурттаяту, зущава бюхъаймунияту ва ялун личин бюхъайсса каширдаяту. Минздраврал каялувшиврийсса медициналул цаппара учреждениярттащал на кIул хьура, асар биян бунни, ливчIминнущалгу хIалли-хIаллих тIий кIул хьунна», — увкунни ХIукуматрал Председательнал.\nЦIуллушиву дуруччаврил министерствалул давурттаяту ихтилат бунни министрнал кIанайма Танка Ибрагьимовлул. Мунал бувсунни Президентнал майрал хIукмурду бартбигьаврил ххуллий дурсса давурттая, медициналул идарартту кьай-кьуйлул дузал баврил тагьардания, автопаркирал тагьардания, районнай буллай бачIину ливчIсса азарханардая.\nАртем Здуновлул пикрилий, аьркинни дуван инвентаризация.\n«Жу жувагу биянну азарханардайн ва поликлиникарттайн, ххал банну тиккува миннул багьу-бизу, лащу-щаллушин», — увкунни Артем Здуновлул.\nХьунабакьаврий ххал бивгьунни цаймигу масъалартту.\nГара кьини ДР-лул ХIукуматрал Председатель кIул хьунни Юстициялул министерствалул иширттащалгу. Хьунабакьаврий ххал бивгьунни му министерствалул бартбигьин аьркинсса яла агьамми масъалартту. Министрнал кIанайма Ханлар Пашабековлул бусаврийн бувну, республикалий зий бур 130-нния ливчусса дакьаврил судиятал. 2017 шинал миннал ххал бивгьуну бур 187 азаллий 543 силистта. Дянивну лавсун Дагъусттаннай ца дакьаврил судия ххал бигьлай ур зуруй 136 силистта.\nХхал бивгьунни паччахIлугърал граждан тагьарданул регистрациялул масъаларттугу. Ихтилат хьунни уквасса юридийсса консультациярттал офисру тIитIавриягу, районнай юридийсса хIаллихшиннарду бартдигьлансса техникалул дузал бавриягу. Миккува гьаз бунни архиврал иширттаву законну дуруччаврицIун бавхIусса масъаларттугу.\n«Юстициялул министерство, ттул пикрилий, хъанай бур циняв министерстварттал юридий къуллугъирттан кумаг буллан аьркинсса агьаммур методикалул орган. Мунияту жува зун аьркинссару цасса командану», — увкунни Артем Здуновлул.\nВайва гьантрай Дагъусттаннал ХIукуматрал председатель хьунаавкьунни республикалул ЗахIматрал ва социал лябуккулул министерствалул зузалтращал. Му министерствалул каялувчи Расул Ибрагьимовлул бувсунни ведомствалул гьашину бартбигьин аьркинсса масъаларттая, мунал хъиривчутурал, управлениярттал каялувчитурал ихтилат бунни цалла давурттая ва захIматшивурттая. Мукунма ххал бивгьунни профориентациялул, зузалтрал хIакъиравусса, зузи кIанттурду гьарза баврил ва цаймигу масъалартту.\nАртем Здуновлул тапшур бунни муницIун бавхIуну ккаккан дуван приоритетру: «Зузалт хIадур буллан аьркинссар дянивми дуккаврил даражалул идарарттал гьанулийва», — увкунни мунал.\nИхтилат хьунни мукунма къаформалсса зузи кIанттурдал хIакъиравугу.\nПредыдущая записьСпортрал медициналул центр буллай бурСледующая записьВелика радость общения с песнями Дато


Машгьурав Лев Толстоясул «ХIажимурад» абураб хвел гьечIеб асаралда живго наиб ХIажимурад чIваялъул хIакъалъулъ буго гьадин хъван: « … Гьев вагъарулев вукIинчIо,амма сверухъ лъугьунеб жо гьесда бичIчIулеббукIана. ТIоцеве гьесда аскIове векерарав ХIажиагъаца кьабуна ХIажимурадил ботIрода кIудияб ханжар, гьесда кколеб букIана жиндир ботIрода лъицаялиго бакIаб гьецIокъ кьабулеб бугин,амма гьесда бичIчIулеббукIинчIо щай гьеб кьабулеб бугебалГьеб букIана ХIажимурадил жиндирго лага-черхалда хурхун бугебахирисеб бичIчIи,асар.\nХадуб гьесда щибниги бичIчIулеб букIинчIо. Тушбабаца мерхьунеб ва къотIулеббукIана гьесулгун гIаммаб жо щибниги хутIичIеб лага-черх. ХIажиагъаца къаркъалаялъул мугъзада хIетIегичIун кIицIул кьабун къотIана бетIер ва мухIканго,хIатIазде би бахунареб хIалалъ хIатIица гирананахъе батIа гьабураб гьеб. Къаркъалаялдаса чваххулеб канчIаб ва ботIродаса бачIунеб чIегIеркьераб би чвахана харидатIаде».\nХIажимурад чIвараб бакIалде нилъ жеги тIадруссина. Гьанже рачIина ХIажиагъал тухумалде ва Илисуб росдал тарихалде. Бищунго мухIканаб ва гIатIидаб баян Илису росдал хIакъалъулъ нилъеда батула араб соналъ къватIибе бачIараб «Елису и Горный магал в ХII-ХIХ веках (очерки истории и ономастики)» абураб тIехьалда. Илису букIана советияб власталъ кверщел гьабизегIан ГIурумухъ абураб бакIалда букIараб аваразул росу. Хадуб АзССРалъул нухмалъиялъ гьабураб политикаялъул хIасилалда гьезухъа бахъана авар мацI ва сверана азербайжаназде. ГьабсагIаталда Илисуялда киналго гIадамал кIалъала азербайжан мацIалда. 1844 абилеб соналъ пачаясул аскараз биххизабизегIан гьеб букIана бакъбаккул Кавказалда букIараб Илису султанаталъул 400 цIараки бугеб, рагIи билълъараб росу.\nБищунго рагIи билъараздаса цояблъун гьеб росулъ букIана бегзабазул Нажапилал абураб хъизан (Наджафбековал). Гьезул вакилзаби рукIана ХIажиагъа ва гьесул гьитIинав вац ГIабдулпаша. 1845 абилеб соналъ вукIана прапорщиклъун ва гьесул вукIана кIиго вас ГIабдулхIамид ва Халил. Гьез кIвар бугеб бакI ккун букIана султIан Даниялбегил заманалда. Гьеб фамилиялъул вакилзабазда гъорлъ дандчIвала аваразул цIарал: Ханав, Багъин – аваразда гьоркьоб тIибитIараб бихьиназул цIар). Живго ХIажиагъа 1844 абилеб соналъул 21 абилеб июналда гIурусаз росу чIунтизабун хадув жиндирго лъимал Лалага, Ади – Гурклу ва МухIамад – Садикъгун ана Шамилил имаматалде. Амма дагьабго заманалдасан, 13 абилеб агусталда, тIадвуссана Илисуялде ва цIидасан лъугьана пачаясул хъулухъалде.\nХIажиагъа Дагъистаналде ун вукIана Даниялбегида цадахъ, гьоркьоб мех инелде гьезда гьоркьоб ккола дагIба, рагIи дандеккунгутIи. Цо-цо баяназда рекъон, Илисуялъул султанлъи цIунизе кколеб букIун буго Дагъистаналъул нухмалъиялда гъоркь. Гьеб къотIи гьабун букIана имам Шамилица ва Илисуялдаса Даниялбегица гьениб гIаммаб магIишатияб ва политикияб асар цIуниялъул мурадалда.\n1850 абилеб соналъ Хунзахъа ХIажимурадица Алазаналъул рагIаллъуде чабхъен гьабулеб рагIарабго ХIажиагъаца гьесие нух кьуна чабхъен гьабизе, муридал цIикIкIун ругеб, къеркьезе рес гьечIеб ххвелги гьабун.\nНажапилал абураб тухумалъул бицунаго, рехсезе бегьула Закаталаялъул ракьазулаб комиссиялда хъвараб:«Наджаф-бекил умумул ккола ГIалибег, Мирзабег, гьезул эбел гIадатияй лезгияй (дагъистанияй) абула».\nГьанив рехсарав ГIалибегица 1695 соналдаса нахъе нухмалъи гьабулеб букIана султанаталъе. Сарыбаш абураб росдал гIадамаз бицунеб буго Даниялбегица ва ХIажиагъабегица рикIкIунев вукIанин гьев жидер умумузул цоявлъун.\nКIахъ районалъул Амирджан абураб росулъ буго тIадехун рехсарав Мирзабекидаса бачIараб бегзабазул тухум. 1870 абилеб соналъ гьеб тухумалъул бегзабазул 11 хъизаналъ гIумру гьабулеб букIараб гьеб росулъилан хъвалеб буго Закаталаялъул ракьазул комиссиялда.\nГьеб тухумалъул кIудияв вукIана ЦIетIав-агъа Керим огълы (1832 соналъ гьавурав). ХIХ абилеб гIасруялъул кIиабилеб бащалъуда гьев вукIана вищунго бечедав ва рагIи билълъарав чилъун Амирджаналда. ЦIетIасул магIишат букIана цере Елисуялъул султанаталде гъорлъе унел рукIарал цоги росабалъги. Гьединго гьесул рукIана гIиял кваналел авлахъал Сарыджаялда, хасалил мучIдул Мубарак, Чанут ва Дамил-Казук абурал бакIазда ва гьединго Аджиноуралда Синаглу абураб хасалил мечI. Цойги рагIи билълъарав ва бечедав чилъун Амирджаналда вукIана гьесулго гIагарав чи Мусал Нуцал ва гьесул кIиявго вас ИсхIакъги МахIмудги.\nАмирджаналъул бегзабазул Нажапилазулгун рикIкIадисебго гIагарлъи букIун батани, Агъчаялдаса бегзаби рукIана ХIажиагъал аскIосел гIагарал чагIилъун ва гьезул тухумалда гъорлъе унел рукIана. Тухумалъул цIар щун буго гьелъул цевегосев лъалев вукIарав чи Нажап-бегидаса. Амма щивлъун гьев кколев вукIарав Мирзабекиеяли лъалеб гьечIо. Наджап-бегил васасда цIар букIун буго МухIамад, хадусеб чанго кьералда лъалел гьечIо цIарал, хадувги ваккулев вуго Кичи-хан, гьесул вас Ибах, хадув Паша-бег ва Зиад.\nДаниял-бегидагун ХIажиагъада гьоркьоб рикIкIадисеб инсухъеб гIагарлъи гуреб, жеги аскIосеб гIагарлъиги букIана. Архивалда ругел баяназда рекъон, ХIажиагъал эмен Ляляагъал чIужу йикIана АхIмадханил яс. Даниял-бег вукIана АхIмадханил вас. Гьединлъидал, Даниялбеггун АхIмадхан вукIана вацгIал. Гьеб гуребги, Даниялбегил яс Нана-ханум йикIана росасе ХIажиагъал вас МухIамадханихъ. Цееккун гьей йикIана Гъумекиязул ханзабазул тухумалдаса чи ГIабдурахIман-бегил чIужулъун. Гьев хун хадуй Даниялбегица росасе кьун йиго жиндир вацгIаласул васасе.\nГьединлъидал, ракIчIун абизе бегьула, ХIажиагъа вукIана Илисуялъул султаназул тухумалъул цо гIаркьелалдаса чи. Султаназул умумул рукIун руго ГъецIеб абураб, Гъуниб районалъул ракьалда, ЧIарада районалъулгун гIорхъода букIараб аваразул росулъа чагIи. Илисуялде гьел гочун руго XV абилеб гIасруялда.\nXIX абилеб гIасруялъул кIиабилеб бащалъуда Россиялъул империягун рагъда рукIаралщинал гIемерисел илисуялъулал гочана Турциялде. Даниял-бег Россиялъ ихтиярги кьун Кавказ тун ана 1869 соналъ Истанбулалде. Гьесдасаги цеве гьениве гочана ХIажиагъа. Амма гьесие ихтияр кьун букIинчIо. 1868 соналъ гьевги гьесул васги хIежалде ун рукIана. Гьенисан нахъруссунаго гьез къасд гьабуна Истанбулалда чIезе.\nГьелъие гIиллалъун букIине бегьула ХIажиагъал хъизамалдаги Закатала округалъул начальник, Нухаялдаса армянав Шелковниковасул хъизамазда гьоркьоб кьал ккей. Кавказалъул сардарасда цере гьес Илисуялъул тухумал чIегIер гьарулел рукIун руго округалъул начальникас. Нажапилазул рагIи билълъараб тухумалъ квал-квал гьабулеб букIана гьезие ингилоялъулазда насранияб дин босизабизе.\nЦойги лъугьа-бахъин ккун букIана Нухаялда. ХIажиагъал васасдагун Шелковниковасул вацасда гьоркьоб кьал ккун букIана.\nМухIамад-ханица Турциялда рагъулаб карьера гьабуна. Гьениб гьесда бицунеб букIана Мехмед-паша Дагъистани» абун. Турказул тарихчагIазул баяназда рекъон, «Мехмед Мухлис-паша Дагъистани» вукIана гIусманиязул чол аскаралъул командирлъун Балканазда. Гьев вукIана ХIажиагъал кIудияв вас. ГьитIинасда цIар букIана Сайпулла. Рагъулаб хъулухъ гьес гьабулеб букIана Болгариялъул Старая Загора абураб шагьаралда. Хадув гочана Истанбулалде, гьенивго хвана ва вукъана.\nТурказул армиялда ва пачалихъияб хъулухъалда лъикIаб бакI ккурал илисуялъулазда гъорлъ тIоцеве рехсезе бегьула Сайпула-паша. Турказул энциклопедиялда гъорлъеги арав Сайпуллада (1852-1909) лъалаан авар мацI. Гьев вукIана Балканазда унел рагъулал операциязулъ гIахьаллъи гьабулев. Ва гьединго Сайпуллаца бухьен чIезабун букIана Бакъбаккулаб Анатолиялда гIумру гьабун бугеб Имам Шамилил хъизамалъулгун.\nТIадехун рехсараб энциклопедиялда хъван буго: «Сайпулла гьавуна дагъистаниязул Илису росулъ доваса бегзабазул хъизамалда» абун. Тифлисалъул гимназиялда лъайги щун, 18 сон барабго Сайпула гочана Турциялде. ГIусманиязул армиялда хъулулъ гьабулев вукIарав гьес 1877-1878 соназ букIараб гIурус-турк рагъулъ гIахьаллъи гьабуна. Гьев вукIана рагъулав разведчик. 1885 соналъ Грециялъул рохьазда чанахъанасул ххвелги гьабун информация балагьулев вукIана.\nРагъулаб карьера гьес гьабуна Балканазда – Грециялда, Албаниялда, Косовалдагун Болгариялда рукIарал рагъулал операциязда гIахьаллъун. Цо-цо гуржиязул документазда хъван батулеб буго Сайпулла-пашал эмен вукIанин МухIаммадхан. Амма гьеб мекъи хъвараб буго. ХIакъикъаталда ХIажиагъал битIараб цIар букIана МухIамадхан. ХIажиагъа букIана Илисуялда тIибитIараб цIар. «ХIажи» - хIежалде арав вукIун, «агъа» - хIурматияв абураб магIнаялда.\nИсана соналъул риидал Турциялъул Ялова шагьаралда букIараб гIелмияб конференциялде арабго, Истамбулалда ругел аварал – Шагьабудин Озденица ва Гекхан Ментешица нижер лъай-хъвай гьабуна Илисуялдаса ХIажиагъал наслуялдаса чи ГIадил Тунджалгун. Ниж дандчIвана Истанбулалъул Европаялъулаб рахъалда. Гьес ниж рачана жиндир тухумалъул чагIи рукъараб Караджа АхIмад абурал хабалазде. Заназул хал гьабурабго цойги гIажаибаб жо тIатана. ГIемераб мехалъ Кавказ лъазабулел гIалимзабазда лъалеб букIинчIо кин рехсолеб букIараб бакIалъулал гIадамаз росдада цIар: «Илису», ялъуни «Елису». Хъвай-хъвагIаяздаса бичIчIана гьез «Илусуб» абун бицунеб букIараблъи. Гьениса бичIчIана живго ХIажиагъада Турциялда «ХIажи МухIаммад-ХIасаби-бег Дагъистани» абулеб букIараблъи.\nХабалазда ратана хадусел илисуялъулазул хобал.\n1. ХIажи МухIамад-ХIасиб-хан (ХIажиагъа; инсул цIар хъван гьечIо). Илису. Хвана 1296 с. Гьижраялъул (1879).\n2. Сайпулла-паша, МухIамад-ХIасиб-ханасул вас. Хвана 16 абилеб, Сафар моцI, 1327 с. (8 март 1909 с.). Зонода хъван буго хвелалде цебе гьесул чин букIанин турказул армиялда генерал-лейтенант (фарикъ).\n3. МухIамад-ГIадил, МухIамад-бегил вас (МухIамад-ХIасиб-хан). Хвана – Зуль-къагъида 1290 с. (декабрь 1873).\n4. Генерал лейтенант МухIаммад Мухлис-паша. Хвана – 9 абилеб Рамазан 1313 сон. (22 февраль 1896 с.)\n5. Джафар, МухIаммад-Мухлис-пашаясул вас. Хвана 1309 с.\n6. Фирдаус, МухIамад-Мухлис-пашаясул чIужу. Хвана 1313 соналъул шаввал моцIалъ. (март 1896с.)\nХIасил, Илисуялъул султIаназул тухумалъул цо гIаркьелалдаса Джафар-бекие гьавун вуго вас Лала-агъа, гьесие – ХIажиагъа (МухIамад ХIасаби хан). Гьесул рукIун руго лъимал: Лала-агъа, МухIамад-хан (Мухамад-Мухлис), МухIамад-Садикъ ва Сайпула.\nТурциялде гочун буго тIубанго хъизан. Амма гьел рехсаразул гурони хобал ратичIо. Гьезда аскIор руго, тIад чIварал заназухъ балагьун, лъилали чIезаризе кIвечIел хобал, хъизамалъул хутIарал чагIазул хобал ратизеги рес буго гьел. Гьеб хIалтIи жеги хадубккун гьабизе ракIалда буго. ХIажиагъал хъизамалъул хабалаздаса 10 метралъ рикIкIад руго Имам Шамилил гIагарлъиялъул хобал. Гьелъ бицунеб буго гьел хъизамазда гьоркьор лъикIал гьоркьорлъаби рукIиналъул. РакIалде щвезабилин, Шамилил кIудияв вас ГъазимухIамадил чIужу йикIана Даниялбегил яс Каримат. Гьей хун йиго Турциялде гочиналдего ва юкъун йиго Шекиялда. Амма гьей хваниги хъизамазул гьоркьорлъаби хутIараб къагIида.\nХIажимурад чIваялъул хIакъалъулъ\nЦебехун абухъе, гIемерисезда ХIажиагъа лъала Лев Толстоясул «Хаджи Мурат» абураб романалдасан. Гьезул пикруялда рекъон, ХIажиагъа ккола дов гIемерал аскараз сверун ккурав, захIматго лъукъарав наиб ХIажимурадил бетIер къотIарав чи. Толстоясе – цIар рагIараб асаралъул авторасе – къваригIун букIана тарихалъул хIакъикъат гуреб, рекIелъ хутIулеб сюжет ва трагизм. Амма хIакъикъаталда иш гьедин букIинчIо, Толстоясул «Хаджи Муратги» буго художественнияб асар.\nXIX абилеб гIасруялъул гIурус документазда хъвалеб буго ХIажиагъал къокъа цогидазда цадахъ ХIажимурад сверун кколаго гьениб гIахьаллъун букIанин. Гьенибго хъвалеб буго чIваразул бутIрул гьенир къотIун гьечIин. Гьезул къаркъалаби росун руго Нухаялде, гьенир пачаясул сардар Михаил Воронцовасул приказалда рекъон къотIун руго бутIрул ва Тифлисалдегун Закаталаялде ритIун руго. ХIажимурадил бетIер щун буго Воронцовасухъе ва бихьизабун буго Тифлисалда, хадуб битIун буго Петербургалде.\nЦойги рахъ буго гьеб суалалъул. Россиялъул полковник ХIажиагъаца унго-унгоги лъукъарав ХIажимурадги чIван гьесул бетIер къотIун букIун батани, цебе чIезабизе кIоларо 10 соналдасан Имам Шамилил гIагарлъи ва гьудулзаби рукIараб Турциялде гочарав гьесул доба эркенаб гIумру букIин. Гьезда гъорлъ рукIине бегьулаан ХIажиагъа жидер тушманлъун ва бидулавлъун рикIкIине кколел ХIажимурадил гьудулзаби. Хадубги, щай гочарав Турциялде жиндир ватIаналда гIемерал ракьалги ругев, ХIажимурадил бетIер къотIун пачаясул аскаралда цебе жиндир мукIурлъиги загьир гьабурав полковник? Истанбулалда ХIажиагъаца ва гьесул гIагарлъиялъ армиялда ва спецслужбабазда кIудиял хъулухъал ккун рукIана. Кьезе рукIанищ гьединал хъулухъал турказ, холев кавказалъул рагъул бахIарчиясул черх инжит гьабурав чиясе ва гьесул наслуялъе?\nБихьулеб буго, ГIусманиязул империялъул армиялда кIудиял хъулухъазда бугеб тухумалъул бетIерасул цIар чорок гьабизе бокьун букIин. Л. Толстояс «Хаджи Мурат» хъван буго 1890-1900 соназ, къватIибе бачIун буго 1912 соналъ, гьев хун хадуб. Толстояс материал бакIарулеб букIана Россиялъул армиялъул офицераздаса ва Тифлисалда бугеб Кавказалъул штабалдаса. Гьенир рукIана Шелковниковасул хъизамалдаса ХIажиагъал тушбабиги, Россиягун рагъда бугеб Турциялъул армиялда кIудиял хъулухъазда бугеб хъизам чIегIер гьабизе бокьаралги.


Элистаялда тIобитIана халкъазда гьоркьосеб журналистазул форум | Дагъистаниял | Киназего гIаммаб Россия\n© РИА Новости, С. Венявский\nЭлистаялда тIобитIана халкъазда гьоркьосеб журналистазул форум\n«Миллияб пресса жакъа» абураб цIаралда гъоркь халкъазда гьоркьосеб журналистазул форум тIобитIана кIиабилеб нухалда. Гьелда гIахьаллъана Россиялъул 12 регионалдасаги, Китаялдасаги, Монголиялдасаги СМИязул нухмалъулелги, РФялъул Пачалихъияб Думаялъул депутаталги, РФялъул президентасда цебе гIуцIараб инсанасул ихтиярал цIуниялъулги гражданияб жамгIият цебетIезабиялъулги советалъул членалги ва цогидал хIаракатчагIиги. Форумалда гIахьаллъана Россиялъул Журналистазул союзалъул секретарь, ДРялъул Журналистазул союзалъул председатель, «ХIакъикъаталъул» бетIерав редактор ГIали Камаловги. Бицунеб букIана регионалиябги миллиябги прессаялда церечIарал аслиял масъалабазул хIакъалъулъ.\nКалмыкиялъул бетIер Алексей Орловас, форумалде хитIаб гьабулаго, абуна миллияб прессаялде букIине кколеб кIварбуссинабулеб ва гьелъие хIажатаб кумек гьабулеб гьечIин. Калмыкиялда гьеб иш лъикI гIуцIун бугинги бицана гьес.\nРФялъул Пачалихъияб Думаялъул миллиял ишазул комитеталъул председатель Илдар ГIилмудиновас бицана, халкъазда гьоркьосел бухьеназул хIакъалъулъ хъвалел СМИязул рахъалъ пачалихъалъ гьабулеб хIалтIул хIакъалъулъ. 2018 соналда Роспечаталъ масс-медиаялъе кумек хIисабалда биччанин 68 млн гъурушин абуна гьес. «Ниж хIадур руго печаталъулгун массовиял коммуникациязул федералияб агентствогун цадахърекъон хIалтIизе, регионалиял СМИязе гьез кьолеб гIарцуде тIаде жеги гIарац жубазе. Улкаялъул хIукуматалда бичIчIулеб буго гьелъул бугеб кIвар.\nДун кIицIул дандчIвана миллияб политикаялъе нухмалъулев Виталий Муткогун. Гьелъул хIасилалда цIикIкIинабуна миллияб печаталъул цебетIеялъул пачалихъияб программаялде биччалеб гIарац. «РФялда лъайкьеялъул хIакъалъулъ» абураб закон къабул гьабулеб мехалдаги нижеца цIунана рахьдал мацIал малъизе бугеб россиялъулазул ихтияр, хасго законалда хутIизабуна школалъул программаялда «рахьдал мацI» абураб дарс.\nРФялъул президентас кватIичIого гъолбасине буго рахьдал мацIалъе кумек гьабиялъул рахъалъ федералияб фонд гIуцIиялъул хIакъалъулъ указалда гъоркь. Масала, калмык мацI. ЦIалул тIахьазул федералияб сияхIалда гьабсагIаталда гьечIо калмык мацIалъулги адабияталъулги цIалул тIехь. ХIасил, гьеб букIинабизе регионалъе кумек гьабизе ккола», — ян бицана ГIилмутдиновас.\nРФялъул президентасда цебе гIуцIараб миллиял ишазул рахъалъ экспертияб советалъул член, РФялъул миллатазда гьоркьосеб журналистикаялъул гильдиялъул председатель Маргарита Лянгеца абуна, РФялъул Журналистазул союзгун цадахъ жидеца халкколин миллиял бухьеназул бициналъулги рахьдал мацIазда хIалтIулел СМИязулги ихтиярал цIуниялда хадуб. Гьединлъидалин, абуна гьелъ, Россиялъул тIолабго прессаялде биччалеб гIарцул 86 процент щолеб буго регионалиял СМИязухъе. Лянгел пикруялда рекъон, централдаса рикIкIадегIан ругел газетазги журналазги жигаралда гIуцIизе ккола пачалихъалъулгун бюджетиял бухьенал.\nРФялъул Журналистазул союзалъул (СЖР) председатель Владимир Соловьевас кIварбуссинабуна журналистазул ихтиярал цIуниялде. «СЖРалда церечIарал масъалаби гIемер руго, амма аслияб ккола журналистазул ихтиярал цIуни. Гьеб ккола берзукьа бикъараб, амма гьоркьоса къотIичIого гьабулеб хIалтIи. Журналистазул ихтияразда хъинтIараб яги редакция къараб мехалда, гIемерал кагътал ритIула регионазул нухмалъулезухъеги, федералияб прокуратураялдеги, судаздеги.\nСЖР ккола Журналистазул халкъазда гьоркьосеб федерациялъул (МФЖ) бутIа. Гьебин абуни ккола дунялалдаго бищун кIудияб журналистазул гIуцIи. Гьелда гьоркьобе уна журналистазул 186 миллияб гIуцIи. Гъоркьиса хасалихъе хисизабуна МФЖалъул членасул документ кьолеб къагIида. Гьеб документалъ кьола гIемерал бигьалъаби — батIи-батIияб транспорталда учузго рекIине, чIобого ва иргаялда чIечIого дунялалъул музеязде ине. 20 сентябралда нижеца къотIи гьабизе буго Россиялъул Музеязул союзалъулгун — халкъазда гьоркьосеб федерациялъул членлъун вугев журналистасе улкаялъул тIолалго музеязде эркенго ине рес кьеялъул хIакъалъулъ.\nБигьалъаби руго СЖРалъул членлъун вугев журналистасеги. Масала, гьабсагIаталда ЧIегIерралъдал рагIалда 29 санаториялда ругел нилъер журналистазухъа босула риидал 14 проценталъ ва хутIараб заманалда 20 проценталъ дагьаб гIарац. КъотIи гьабун буго автосервисалдаги «Летуаль» тукабаздаги багьаби учуз гьариялъул хIакъалъулъги», — ян бицана Соловьевас.


Аварагасул (с.т.гI.в.) хIадис буго: “Умумузул къисмат лъайги, гьезул адаб гьабиги сиратIалъул кьо бахиналда бащадаб бугилан”.\nГьеб дида ракIалде щвана Хъуштадаса Загьидил МухIаммадхIажиясул жиндирго росдалги, гьелъул тарих гвангъизе гьабурал гIалимзабазулги хIакъалъулъ хъвараб тIехь цIалидал.\nДун чамго нухалъ щвана гьеб росулъе, хIакъикъаталдаги Хъуштада росдал буго гьайбатаб тIабигIатги, ракI гъолеб сверухълъиги, гьеб киналъего мустахIикъал сахаватал гIадамалги. Гьелъул тарихалдасан дида лъана росо гIуцIаралдаса нахъе гьениб хIалтIулеб мажгитги, гьенир гIелму-лъай цебетIезабулел, цIиял гIелазе тарбия кьолел гIалимзабиги рукIин.\nТIолабго магIаруллъиялдаги Дагъистаналдаги машгьурал руго Хъуштадерил гIалимзаби, накъшубандияб тIарикъаталъул устарзабиги: ПирмухIаммадхIажияв, СайидхIусен, ГIабдуллагьдибир.\nДида ракIалдаса унаро устар ГIободиясул (р.гI.) рагIаби: “Цого рукъоб, цого заманаялъ цадахъ канлъиги бецIлъиги букIунаро. Чирахъ бакани, бецIлъи лъугIула, гьеб свинабуни, рукъ бецIлъиялъул цIола”. Гьел гIалимзаби рукIана гIадамазул рекIелъ чирахъал раккулел бецIлъи нахъе чIвалел.\nГьезул гIумру-хIаятги, гIелмуги, динияб хIаракатчилъиги лъазе тIадаб буго нилъеда, лъанцин гIоларо, берцинго цIунизеги ккола, хадусел наслабазе кьезеги ккола.\nГьеб мурадалъе гIоло гIуцIараб буго МухIаммадхIажиясул гьаб тIехь, гьеб рахъалъан гьев мурадалде щун вуго, лъикIаб, баракатаб хIалтIиги гьабун буго. ТIехьалде рачун руго машгьурал гIалимзабаца гьаруралги, гьезде цогидаз гьаруралги назмаби. Гьезги тIехь берцин ва пайда кIудияблъун гьабун буго.\nТIехь цIалидал нилъее баянлъула кигIан захIматго, къо бихьун, гIумруялъе бугеб хIинкъиялъухъ балагьичlого хъуштадерил гIалимзабаца динияб чIаголъи гьабулеб букIарабали. Гьезда хIинкъи, нахъе къай лъалеб букIун гьечIо гьайбатал ишал гьарулаго, ГIабдуллагьдибирасул хIакъалъулъ хъварал тIамчал цIалулаго гъаргъар базабула черхалда. Гьединал чирахъазе ракI-ракIалъулаб баркала кьечIого нилъ рукIине бегьилищ? Гьезул хIакъалъулъ камилал баянал кьурав МухIаммадхIажиги вуго гьединаб адабалъе мустахIикъавлъун.\nРакIалде ккола магIарулазул тарихги, гьезул рухIияб ирсги хириял гIадамаз гъираялда цIалилин гьаб тIехьилан.\nГIободаса ХIайбулласул МухIамадил вас Сиражудин. РГIА ДГIЦ МЛИИ-альул бетIерав хIалтIухъан, профессор


Нахъе бахъизе бугищ сириялъул яргъидгIуцIарал яргъидалъун хьезариялде данде эмбарго?\nЕвропалъул Цолъиялъул улкабазул лидераз Брюсселалда саммиталда дандбалеб буго Сириялда президент Башар Асадил низамалде данде къеркьолел яргъидалъун хьезариялъе лъун букIараб европалъул эмбарго нахъе бахъиялъул суал.\nФранциялъул президент Франсуа Олландица лъазабухъе, сириялъул режималъе къваригIун гьечIо конфликт рагIалде бахъинабизе. Гьесул рагIабазда рекъон, Франция хIадураб буго эмбарго Европаялъ нахъе бахъичIониги сириялъул хIукуматалъе дандечIей гьабулел яргъидалъун хьезаризе. Эмбаргоялъул болжал лъугIуна маялъул ахиралда.\nБританиялъги рахъ кколеб буго эмбарго нахъе бахъиялъул. Амма Алмания ва Европаялъул цоги улкаби гьеб инициативаялде дандечIун руго.\n15 марталда тIубана кIиго сон Сириялъул халкъ гIемераб къадаралда режималде данде бахъаралдаса. ТIоцересел протесталъул акциял рукIана Дераа шагьаралда 2011 соналда. Конфликт байбихьаралдаса Сириялда хун вуго 70 азарго чи ва миллионалдаса цIикIкIун чи улкаялдаса лъутизе ккун вуго. Гьединал баянал кьолел руго Цолъарал Миллатазул ГIуцIиялъ.


Гьединал суалазе жавабал кьолаго программаялъул гIахьалчагIаз кIвар буссинабулеб буго пачалихъалъ жибго жавабияб рахъалда масъалаби щвалде щун тIаразарулареб мехалда, цо-цо жамгIиял яги диниял гIуцIабаз жидерго хIаракатчилъи пачалихъиял сферабазде тIибитIизабизе гIамал гьабулеб букIиналде.\n«Цогидал миллатаз квал-квал гьабулеб букIаниги, талихIалде нух жидеца бахъулеб бугин ва мурадазде щвечIоги нилъ хутIуларин, кIалдиб хIацIугун бицунеб букIана гьел гIуцIабазул лидераз. Амма «талихIалъул кIалгIаялъул» рорхадал къедазда нахъе жалго рорчIун хадуб, гьезда жидедаго божарал гIадамални щиб, цоцал миллаталцин кIочана», - ян жаваб кьуна, къокъаб къагIидаялда кинаб къимат кьезе букIанин дуца нилъер республикаялда 90 соназда рижарал миллиял багъа-башариязе ва гьезул лидеразейин, кьураб суалалъе, жиндирго заманалда аваразул Имам Шамилил цIаралда гъоркь букIараб халкъияб фронталдаса инкар гьабурав Бабаюрт мухъалдаса Жаватханов МикагIилица. Гьесул рагIабазда, доб букIана «пачалихъалда низам чIезабизе колареб, яхI-намус гьечIел гIадамазе данде кколеб заман.\nЭтникияб кьучIалда жамгIиял политикиял гIуцIиял раккиялъул шартIал рижанин ункъоабилел соназул ахиралдайин ва багьанаби унгоги хурхарал рукIанин пачалихъалъ гIадамазул ургъелал рижинарулел суалал рагIалде рахъинаричIого толел рукIин сабаблъунин абулеб буго «Настоящее время» газетаялъул бетIерав редактор Милрад Фатулаевас.\nМилрад Фатуллаев: «ТIоцере жамгIиял гIуцIаби раккана лезгиязулги лъарагIазулги. Лезгиязул багъа-башари хурхараб букIана Россиялдаги Азербайджаналдаги гьоркьоб лезгиял рикьизарун гIорхъаби чIезариялъул проблемаялда хурхун.\nЛъарагIазул гIуцIи баккана ракьазулги кадразулги проблемабазул кьучIалда.\nХъулухъазда хурхарала суалални рорхизарулел рукIана киналго миллиял жамгIиялгун политикиял гIуцIабаз.\nХадуб баккана аваразул багъа-башари. Гьеб бакканин абизе бегьула лъарагIазул гIуцIиялъ лъолел суалазде жаваб хIисабалдайин.\nТумазул багъа-башари баккиялъе багьана букIана хурхараб Новолак мухъалъул проблемаялда.\nГьединаб гIуцIи Дагъистаналъул чIахIиялин абулел миллатазда гъорлъ букIинчIин абизе бегьула даргиязул. Щай? Щайгурелъул киназего гIаммаллъун рукIарал хутIизегIан проблемаби, гIицIго миллаталъе хасаллъун кколел суалал гьезул рукIинчIолъиялда бан. Гьанжеги гьезул гьединал проблемаби гьечIо.\nБукIана ва гьанжеги буго нугъаязул "Бирлик" абураб гIуцIиги.\nГьединал багъа-башариязул хIаракатчилъиялъул завал букIана Совет Союзалъул заманалда рахчизарулел рукIарал ва гьеб биххун хадуб цинтIаго гIадин гьел гIунгутIиял баянго цере рахьараб мехалда».\nЭР. - Рачанищ гьел багъа-башарияз жидерго миллатал, абухъего, талихIалде? Щай доб заманалъ гьел гIуцIабазул жигараб хIаракатчилъи цо заманалда цинтIаго гIадин гьоркьоб къотIараб яги чIараб?\nМилрад Фатуллаев: «ГIага-шагарго I0 соналда жаниб, 2000 соналде щвелалде гьел проблемаби аслияб къагIидаялда рагIалде рахъинаруна. У, цо-цо суалал хутIана. ХутIарал рукIана аслияб къагIидаялда къануназул даражаялъул масъалаби. Гьел нахъасеб планалде абизе бегьула.\nГьезда гъорлъан батIа гьабизе бегьулеб батила "Садвал" багъа-башари. БитIараб бицани, гьанже гьелъул гьечIо цебе гIадаб асар. Амма гIорхъабазул проблемиа хутIана.\nАваразул багъа-башари буссана миллияб автономиялде. Ай, гьелъул масъалаби хурхарал руго жакъа культурагун тарихалда, тIахьал риччаялда ва цогидал халкъалъе пайдаял ишазда.\nЛъарагIазул багъа-башариялъул хIакъалъулъ ахирисеб заманалда рагIулеб жо дагьаб буго. Буго гьезул чанго жамгIияб гIуцIи, амма гьезул хIакъалъулъ рагIула гIицIго Караманалъул ракьазул хIакъалъулъ бицунеб мехалда.\nДаргиязул гIуцIаби гьечIо.\nХачилаевал вацал чIван хадуб, тумазул багъа-башариялъул бицунеб жоги дагьаб буго. Гьезул хIакъалълъ рагIула гIицIго кватIичIого рагIалде бахъинабизе бугин абулеб Новолак мухъалъул проблемаялъул бицунеб мехалда».\n90 соназда хадуб, Россиялда унгоги гIемер жо хисана. Политикиял «гьураби» пулел рахъал чанго нухалъ хисанин, амма кигIан улка бечелъун батаниги, гIемерисел проблемаби хутIанин, абулеб буго нижер программаялъул цогидал гIахьалчагIаз.\nНижер программаялъул, щай гьел гIуцIабазул жигараб хIаракатчилъи цинтIаго гIадин гьоркьоб къотIараб яги чIараб абураб суалалъе, гьадинаб жаваб кьуна жакъа Аваразул маданиябгун адабияб автономиялъул нухмалъулев, журналист Маркъо Шагьбановас.\nДоб заманалъул миллиял жамгIиялгун политикиял багъа-башаризе аслияб къагIидаялда негативияб къимат кьуна нижер программаялъе комментариял гьарулаго, Москваялда гIумру гьабун вугев жамгIияв хIаракатчи ва жигарав блогер ГIабдурашид СагIидовас.\nСагIидов ГIабдурашид, тохтур ва жамгIияв хIаракатчи\nДагъистаналъул жакъасел миллиял жамгIиялгун политикиял гIуцIабазул хIакъалъулъ бицине жоцин гьечIин рикIкIунеб буго журналист ва блогер Тимур Джафаровас. Гьесги рикIкIунеб буго 90 соназда гьединал гIуцIабазул жигарлъи аслияб кIагъидаялда хурхараб букIана проблемабазде кIвар буссинабун жидерго тахаздеги ресаздеги нух бахъулел рукIарал лидеразда. Гьеб рахъалда Джафаровасул пикру релъараб буго СIагIидовасул бербалагьиялда.\nТимур Джафаров: «Жакъасел жамгIиял гIуцIабазул бицине жоцин гьечIин абизе бегьулеб батила. 90 соназ миллиял багъа-башарияз узухъда асар гьабулеб букIана республикаялъул жамгIиябгун политикияб гIумруялде.\nХадуб цинтIаго гIадин гьеб лъалхъана ва тIагIанинцин абизе бегьулеб батила. ГIилла хурхараб батила гIуцIабазул бутIрузе пачалихъияб буголъиялдаса давла щвей, пачалихъиял структурабазда тахал щвей.\nГьелда хадуб гьезул хIакъалъулъ рагIунеб жоцин букIинчIин абизе бегьула.\nУ, зама-заманалдаса пуланал протесталъул акцияби рукIуна, цо-цо фигураби гIамал гьабулеб букIуна жидецаго рорхизарулел проблемабазул миллияб хасият букIин бихьизабизе. ХIакъикъаталдайин абуни, гьел сауалал хурхарал рукIуна, мисалалъе ракьазул суалазда, ай, гIицIго буголъиялъул суалазда.\nГьеле гьебго Караман абураб бакIалда хурхун зама-заманалдаса тIоритIула акцияби. Гьезда Таркиялда гIумру гьабулел гIадамал чIола гьеб Караманалъул ракьал жидер ругин ва гьенир объектал разе яги ракьал рикьизе жидеца теларин абун. Гьел акцияби гIуцIулез гьеб миллияб проблемалъун рикIкIуна лъарагIаз жидерго ракьал тумаздасаги авараздасаги цIунулеб къагIидаялда. ХIакъикъаталдаги гьеб ккола гIицIго ракьалъул суал.\nЦогидал багъа-багьариязул сасцин гьечIо. КIиго соналъ цебе нугъаял лъугьун рукIана жал Дагъистаналдаса ратIалъилин. жидерго автономия гIуцIилин абун. Гьеб суалги бигьагьабун тIагIана».\nДжафаровасулго рагIабазда, миллиял багъа-башарияз республикаялъул политикияб системаялда демократиялъул гIемер бицунеб букIаниги, «демократиял» абурал къагIидабазул лъалкIцин течIин абизе бегьула. Сахаб демократияб пачалихъалъул гIумруялда аслияб жо ккола Конституция ва миллаталъул кинабгIаги кIварцин букIунарин, жубана журналистас.\nТимур Джафаров: «Нилъер конституциялда буго "гражданлъи" абураб термин. ЛъугIана иш! Дида ккола, гьеб гIолин, гьеб бугин кинабго жоялъе кьучIин.\nДун вуго Россиялъул гражданав. Дир миллаталде интерес лъилниги букIине кколаро. Гьелдасаги кIвар кIудияб жо, дир миллат букIине кколаро багьаналъун я дие пуланал преференцияби, бигьаялъиял гьариялъе, чIезариялъе, яги гIагсалда - миллаталде балагьун репрессияби гьариялъе. Россиялъул Федерациялъул киналго гражданал конституциялда цере ращадал руго». \nАваразул маданиябгун адабияб автономия гIуцIулеб мехалда киналгIаги политикиял масъалаби цере лъолел рукIинчIин, гьелъул мурадал батIиял ругин ва гьезде жал щолелги ругин, бицана нижер программаялъе миллияб гIуцIиялъул лидер Маркъо Шагьбановас.\nГуржиялъ ва хасго Азербайджаналда ругел аваразул ихтиярал хвезарулел рукIиналда бан гьезул рахъ кквеялъул галаби гьаруна аваразул автономиялъул лидераз. Дур пикруялда, гьединаб хIаракатчилъиялда гъоркь гьечIищ политикияб кьучI, кколарищ гьеб мадугьалил палихъалъул ишазде гъорлъе лъугьин? Нижер программаялъул гьединаб суал кьуна ГIабдурашид СагIидовасе.\nШагьбановасул рагIабазда, гIорхъи бахун доб рахъалда жидер гIуцIиялъ гьабулеб хIалтIи кинниги хурхараб гьечIин политикаялдайин, гьединаб гьелъул гьединаб хасият бихьизабизе чанго нухалъ хIалбихьанин Азербайджаналъул пачалихъиял хъулухъчагIазги, гьелъул прессаялъгийин.\nЦингиги халкъаздагьоркьосел къануназда хурхинабун Фатулаевасги абулеб буго, цоги улкаялда гIумру гьабун ругел миллат цоялни щиб, бокьараб миллаталъул гIадамазул ихтиярал хвезарулел рукIиналда хурхунцин, рес бугин халкъазда гьоркьосел институтазул кумекалдалъун асар гьабизейин гьединал пачалихъаздейин.\nМилрад Фатулаев: «Дицаги рикIкIуна, халкъазда гьоркьосел къануназги бихьизабун буго, бокьараб, ООНалдацин гIахьалъуралеб цин те букIине, пачалихъалъулги, жамгIияб гIуцIиялъулги ихтияр бугин, ООНалде гъорлъе унеб бокьараб улкаялдасахун гIарз гьабизе, нагагьлъун гьелда инсанасул ихтиярал яги этникиял гIуцIабазул ихтиярал хвезари бихьулеб бугони.\nГьединаб къагIидаялда халкъаздагьоркьосел структурабазул проблемаялда кIвар буссинабизе ихтияр буго гьезул.\nБокьараб гIуцIиялъул буго ихтияр гьединал суалал рорхизаризе, кир гьел загьирлъулел рукIиналдецин балагьичIого.\nЩай миллиял багъа-башарияз миллатал талихIалде рачинчIел?


Роол бачIиналъул роцен кин бугеб? - Районные новости - Новости - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nРоол бачIиналъул роцен кин бугеб?\n01.09.2019 15:48 Воскресенье\nАвтор: Р. Абакарова\nАхиралде щолеб буго рии, чIороголъулел руго ахал, тIогьодасан руссун ракъвалел руго харибакIал, гIагарлъулеб буго хIалухъиналъул хIасил гьабулеб хасалихълъи. Кинаблъунха букIараб исанасеб роол бачIин?\nБайбихьудасаго нилъ роххизаруна ахбазаналъул гьарзалъиялъ. Чанго соналъ жаниб лъураб захIматалъухъ хайир щвечIого рукIарал ахихъабиги разиго хутIана. Районалъул росдал магIишаталъул отделалдаса щвараб баяналда рекъон, 2 450 тонна тIаса бищараб нилъер бакъулаб пихъ, ай ахбазан ана улкаялъул чIахIиял шагьаразул базаразде. Гьай-гьай, киса-кибего цого къагIида букIинищха хайиралъул, лъикIаб хъулухъ щварал ахаз бачIинги лъикIаб кьуна, загIипаб хIалтIул бакIалда гьелда релъараб букIана.\nБакIалъулаб пихъил нигIматал гьарулеб завод хIалтIулеб гьечIониги жидерго бачIин гIадада хвезе течIо халкъалъ. Бакъвазабун, компот-мурапаялде буссинабун, лъикIаб нахърател гьабуна хасалоялде.\nГьединго, исана районцоязе рес буго бакIалъулал тукабахъа нилъерго ракьалда бижараб гени-гIеч босизеги.\nХарибакIазул бицани- магIарухъ гьенир рецарулезул гьарзалъи гьечIин абизе бегьила. «Хер беци модаялдаса ана»- ян релъанхъулел руго ясал. Гьебги пашманаб хIужжа буго. МагIарухъ хур-хералъул хIалтIи дагьлъарабгIан цIикIкIунел ругелъул гIузруялъ ккурал руччаби.\nБоцIи-хIайван хьихьулезгийин абуни, бичун босулеб буго лъарагIлъуда гIезабураб хер.\nГIатIиракьалда ругел нилъер магIишатаздаян абуни хер бециялъул завал тIадбан унеб буго. Гьеб рахъалъ тIокIлъи бихьизабун буго М. ХIасановасул цIаралда бугеб (къелдерил лъабго росдае гIахьалаб) магIишаталъ. Гьанжеялде гьез хIадурун буго 250 ялдасаги цIикIкIун рагIи-хералъул. ГIезегIанго сонал руго гьеб магIишат районалдаго мисалияб хIасилалда хIалтIулаго.\nГъутабазда ругел магIишатаздаса хасалоялде хъачIаб рагIи-хералъул 180 тонна хIадурун буго ругъелдисезул магIишаталъ, Бакълъухъ-100 тонна, Гьандихъ-80, ТIаса Бакълъухъ- 80 тонна, ГIурада-60.\nГьабсагIат гъутабазда бецулеб буго кIиабилеб нухалъ бижараб люцерна. ЛъикIаб хIасил буго хер гIезабулел авлахъал лъалъазе рес бугезул, гьелъие гIамал гьабуразул


Amnesty International: "Украиналда рагъулал такъсирал гьарулел руго".\nAmnesty International абураб халкъаздагьоркьосеб инсанасул ихтиярал цIунулеб гIуцIиялъ лъазабулеб буго жидехъ ругин Украиналъул конфликталъул кIиябго рахъалъ, хIукуматалъул рахъ ккурал ва сепаратистазул яргъид гIуцIарал къокъабаз, рагъулал такъсирал гьариялъул «нугIлъиялин». Цадахъго гIуцIиялъ Россиялде гIунIтизабулеб буго конфликт хIалуцинабиялъул гIайибги.\nAmnesty International гIуцIиялъул ахирисеб докладалда лъазабулеб буго кIиябго рахъаз «гражданиял рукIа, рагъулал рукIа объектазул батIалъи гьабичIого» кьабиял щвезариялъул, гIадамал рикъиялъул, гьезие гIазаб кьеялъул ва чIваялъул хIакъалъулъ. Инсанасул ихтиярал цIунулезул рагIабазда рекъон, конфликтазул рахъаз «гражданиял гIадамазул гIумруялъул гурхIел гьабулеб гьечIо». Гьединаб хIалалде кIвар буссинабулаго, Amnesty International гIуцIиялъул генералияв секретарь Салил Шеттицаги лъазабуна, кIиябго рахъалъул хьвада-чIвадиялда «вахIшилъи» загьирлъулеб бугин.\nГьесул гIуцIиялъ документ хIадур гьабун букIун буго 5 сентябралде Минскалда рахъаз кьвагьдей чIезабиялъул къотIи-къай гьабиялалда цебе.\nУкраиналъул конфликталда хурхун цIех-рех гьабулей Amnesty International гIуцIиялъул хIалтIухъан Гьизер МакГиллил рагIабазда, Украиналъул машрикъалъул рахъалда цоцаде дандечIарал къуватазул хьвада-чIвади къабул гьабизе бегьула рагъулал такъсирал хIисбалда.\nГьизер МакГилл: «Нижеда гьанже мухIканго абизе кIолеб жо ккола, гьенир гражданиял минаби рукIиналде балагьичIого кьабиял щвезариялъул хIужжаби гIемер ругин. Гражданиял объектал рукIиналде балагьичIого кьабиял щвезариялъе далилал рачине бажарани, гьел рикIкIине бегьула рагъулал такъсираллъун.»\nМакГиллица Украиналда бахъана кIиго анкь. Гьелъ кIалъазаруна гIемер бакIалъулал, бакIал тун лъутизе ккарал гIадамал. КIалъазаруна Ростовалъул областалда лъутIун чIарал гIадамалги. Гьелъул рагIабазда, гьезги цоги нухалда бихьизабуна гIадатиял гIадамазул ургъелал рахъаз абизегIанго гIадахъ росулел гьечIеблъи.\nГьизер МакГилл: «Дица кIалъазарурал гIадазул цояз абулеб букIана, жидее гIолеб гьечIин автономиялъул пуланаб даражайин. Цогидаз абулеб букIана, жидее бокьун бугин Украиналда гIумру гьабизе, жидее щибниги хисизабизе бокьун букIинчIин. Амма гьел киназго абилеб букIана жидер интересал я доб я гьаб рахъалъ цIунулел гьечIин, гьезда жал рагIулел гьечIин ва гьелдаго цадахъ жидер минаби риххизарулел ругин».\nГIадамаз загьир гьарулел пикраби тасдикъ гьарулаго МакГиллица бачунеб буго Георгиевка росдал гIадамазул мисал.\nГьизер МакГилл: «Дихъ руго Луганскалъул рагIалллъиялда бугеб Герогиевка росулъа гIадамазул рихьизариял. Гьез моцIгун бащдаб заман бахъун буго рагъул шартIазда, Луганскалъул аэропорталда аскIор тунка-гIусиял унеб мехалда. Сепаратистал кьвагьдолел рукIун руго Георгиевкаялда жанисан, Украиналъул рагъулалги кьвагьдолел рукIун руго гьезул позицияби рукIараб росулъе. Гьелъие гIоло бищун дагь босун биххун буго щуго, щугоялдасаги цIикIкIун мина».\nМакГиллица абулеб буго, Россиялъ сепаратистазе яргъил ва цогидаб кумек гьабулеб букIиналъе гIоло улкаялда конфликт тIадеги хIалуцунеб бугин. Amnesty International гIуцIиялъул пикруялда, Россиялъул галабаз Украиналъул жанисеб конфликт буссинабулеб буго халкъазда гьоркьосеб рагъулаб конфликталде.\nСепаратистазул рахъ кквеялъул ва гьезие кумек гьабиялъул Украиналъ ва Магърибалъ гIунтIизарилел гIайибал Москваялъ щибаб нухалда нахъ чIвалел ругин. Гьелъ лъазабулеб бугин, Украиналъул машрикъалъул рахъалда Россиялъул рагъул къуватал гьечIин, щиб конфликталъул рахъ жиб кколарин, жубалеб буго Гьизер МакГиллица.


«Лезги газеталъ» -100 сон\nГьал къоязда 100 сон тIубана лезгиязул республикаялъул жамгIиябгун политикияб «Лезги газета» къватIибе биччазе байбихьаралдаса. Гьеб газеталъ нахъа тана гIезегIан хIалуцараб ва захIматаб, амма халкъалъе хIажатаб…\nТушманасда дандечIей гьабизе АхIулгохIги щула гьабулаго, Шамил имамас мажгитги бана гьениб. Гьеб бана ракьалда гъоркь, жанибе кIиго бакIалдасан балъгоял нухалги гьарун. Мажгиталде как базе гурелги,…\nЦIилъана некIсияб Яхсаялъул ракь\nХасавюрт районалъул Аксай росулъ гIумру гьабулеб буго Дагъистаналда ругел миллатазул вакилзабазул 12000-гIан чияс. Гьеб буго бечедаб тарихалдалъун ва цIар рагIарал гIадамаздалъун машгьураб росу. Чанго соналъ…


ЧIИКIАСА ГОХIИЛАЗУЛ МЕСЕДУЛ МУХIАМАДИЛ ШИГIРИЯБ ИРС.\nХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда ватIан тун ГIусманиязул империялде гочарал магIарулаз цадахъ босун ана жидерго бечедаб рухIияб культураги: рахьдал мацI, фольклор ва адабият, миллиял гIамал ва гIадатал, квералъ хъварал къиматал тIахьал ва гь.ц. Гьеб рухIияб бечелъиялъ гьезие кумек гьабулаан апараглъиялъул захIмалъабиги къварилъабиги раччизе ва хIехьезе, чияр ракьалда жидерго тIабигIатги, хаслъиги цIунизе. Умумузул пасихIаб кечI - бакъан, бечедаб щигIру, гIагараб рахьдал мацI гьезие букIана къо ккараб мехалъ жалго цIунизе квербакъулеб къуватлъунги Дагъистаналде букIараб бухIараб хIасрат чучизабулеб дарулъунги. ВатIаналъул унтиги хIасратги хутIана мугьажирзабазул рекIелъ сунцаниги ва сунданиги лъикIлъизабизе кIвечIеб ва кIолареб абадияб ругъунлъун. Къваридаб рекIел хIал, апараглъиялъул кьогIлъи, къисматалъул пашманаб хIакъикъат, рикIкIада тараб ватIаналдехунги гIагараб халкъалдехунги рокьи мугьажирзабаз загьир гьабулаан ва жакъаги загьир гьабулеб буго, тIоцебесеб иргаяда, жидерго ракIалдещвезабиязулъги, тарихиялгун адабиял асаразулъги. Цо-цо мехалъ ватIаналде ритIулел кагъталцин гьез хъвалаан шигIруяб къагIидаялда, жидер рекIелъ бугеб унтиги хIасратги жеги якъинго ва загьирго бихьизабизе гIололъун. Мисалалъе, ХХ гIасруялъул 30-абилел соназда гIажамалъ хъвараб гьединаб кагъат битIун бачIана жунгутдерил жамагIаталде, Дагъистаналда жанисеб рагъ байбихьараб мехалъ, Турциялде лъутарав ва гьенив 1946 соналда Аллагьасул къадар щварав ЯхIия-хан абурав чияс:\nКъалам кодоб босун, кагъат цебе лъун,\nНужехъ урхъараб ракI къалмида чучун,\nРекIел бухIи хIаллъун, хIайранлъарав дун,\nРокьарал вацазде дир салам буго.\nДир гьари нужеда: дун кIочон тоге,\nСалам-кагъат хъвазе гIемер кватIуге,\nНужехъ гIинтIамурав дун рехун тоге,\nГьарун, хIелун хъвараб дир салам буго.\nНужер хабар бицун, ракI гIорцIуларо,\nРугьалил харбие чи вихьуларо,\nУнтараб дир рекIел бухIи чIоларо,\nДие сабаб гьарун, дир салам буго…\nЦогидазде дандеккун, магIарул чиясе, киб гьес гIумру гьабулеб бугониги, кидаго хасиятаб букIана гIагараб кечI-бакъаналъул, адабияб шигIру-каламалъул къимат гьаби, гьеб тIадегIанаб даражаялде бахинабун, магIарул кочIолаб хазинаялъул унго-унгояб мисаллъун бихьизаби.\nМугьажирлъиялда гьарурал ва гIурал магIарулазда гьоркьоса рахъана кIал пасихIал, рагIи-калам камилал, махщалида шигIру-кечI гьабизе ва ахIизе бажарулел шагIирзабиги кочIохъабиги. Гьединазул цоявлъун ккола ЧIикIаса ГохIилазул Меседул МухIамадги (1904-1995).\nАллагьас насиб гьабуна дие гьев мубаракав инсангун лъай-хъвай гьабизе. 1993 соналда Турциялда щвараб мехалъ, цо чанго сагIаталъ гьевгун гара-чIваризе рес щвана дие. Гьеб мехалъ гьев цIакъ унтун вугоан. Гьуинаб, гIинтIамизе бокьилеб каламалъул чи ватана дида гьев херав магIарулав. ТIубараб гIасруялде гIумру гIагарлъарав гьесда, цIакъ лъикI лъалеб бугоан ВатIан тун арал магIарулазул кьогIаб ва пашманаб тарихги къисматги.\nМухIамад гьавуна Турциялъул бакъбаккул рахъалда бугеб Муш вилаяталъул магIарулазул Акпинар (гьелъул цоги цIар ккола Ахбар) абураб росулъ. Гьев ккола ЧIикIаса ХIХ гIасруялъул 90-абилел соназда ГIусманиязул империялде гочарал «ГохIилазул» абураб тухумалъул ГьитIинав ХIасанилги Меседулги вас. Турциялде гочун вуго МухIамадил кIудияв эмен ГIабдулкъадир. Гьесул вукIарав ункъо вац цо къоялъ чIван вуго Дагъистаналда, гIурусалгун ккараб рагъулъ. МухIамадица бицанахъе, Шамил имамасул рагъал лъугIун хадуб, гьезул тухум ИчичIали росулъа гочун буго ЧIикIабе «ГохIил» абураб бакIалде.\nХерасул баяназда рекъон, Акпинар (Ахбар) букIун буго курдазул росу. Гьенире магIарулал рачIараб мехалъ, турказ, курдалги цогидаб бакIалде гочинарун, гьеб кьун буго тIаде рачIаразе. Гьеб росулъ гIумру гьабулеб букIун буго гIицIго чIикIасезул 40-50 хъизамалъ.\nТурциялде гочунаго, цIакъ къо бихьун буго магIарулазда. Гьелъул хIакъалъулъ пашманго бицана дие херас. «ВатIаналдаса, Дагъистаналдаса рахъарал Турциялде щвезегIан руго, дир вас, магIарулазул хабал», - ян абуна гьес шакърахинаго. Ва хадубго жубана: «КIудиял чагIи рукIана, дир вас, нижер умумул. Гьезул цо балагьараб бер гIолаан курдазеги цогидазеги». ГIемерго захIматаб букIун буго Турциялда живго МухIамадил лъимерлъиги балугълъиги.\n1915 соналда ТIоцебесеб дунялалъул рагъул заманалда гIурусаз Бакъбаккул Турция, хасго, Муш вилаят бахъараб мехалъ, гьитIинав МухIамад, эбел-эменгун ва цогидаб гIагарлъигун цадахъ цIорораб февраль моцIалда гочун вуго Урфа вилаяталъул Халфети росулъе.\n1919-1920-абилел соназда гьев, гIагарлъигун цадахъ, цIидасан тIадвуссун вуго жив гьавураб ва гIураб Акпинар (Ахбар) росулъе. I923 соналда хун вуго МухIамадил эмен ХIасан. Жиндасаго цо соналъ кIудияв вац ТIалхIатгун цадахъ, хъизан-рукъ хьихьизе гIололъун, гьев лъугьуна хIалтIизе. Гьабун буго цIулал устарлъиги, къадахъанлъиги ва гь.ц.\nГьитIинго цIалун буго МухIамадица хирияб Къуръан. Инсудаса ругьунлъун вуго магIарул гIажам хъвай-хъвагIаялдеги. Гьебго заманалда бижун буго МухIамадилъ магIарул кечI-бакъаналде, шигIру-каламалде ва адабияталде рокьиги.\nМухIамадица цIакъ берцинго, бечедго, хасаб гугьаргун бицунаан рахьдал мацI, гьесда лъикI лъалаан магIарулазул кIалзул гьунар, халкъияб адабият. Умумуздасан рагIун, гьес цIунун ругоан гIемерал халкъиял шигIриял асарал. Херас ахIулаан халкъиял рокьул, кьалул, церехъабазул, Шамил имамасде, Кавказалъул рагъул багьадурзабазде гьарурал кучIдулги, диниял туркабигун назмабиги. Дихъе щварал МухIамадил асаразда гьоркьор ратана нилъер гьанир, Дагъистаналда, кIочон тарал цо-цо асаралги, масала, «Мусал ГIадалав» абураб церехъабазул кочIол цо вариант, магIарул машгьурав шагIир ЧIикIаса Расулил рокьул шигIраби. Гьединго МухIамадида лъалел ратана Удуратил, ХIажидибирил ва СалтIаса Узун-хIажил диниял туркабиги Хьаргабиса МухIамад-бегил тарихиял кучIдулги.\nГьелдаго цадахъ Меседул МухIамадица жинцагоги хъвалаан шигIраби ва ургъулаан гьезие бакънал. Гьесул квералъ хъварал асаразул чанго мажмугI хутIун буго нахъе. МухIамадица хъварал кучIдузда гьоркьор руго батIи-батIиял жанразул асарал: магIарулазул машгьурал гIадамазул хIакъалъулъ поэмаби («ГъазимухIамад-паша хвеялде», «Шарапудиниде», «МухIамад-Загьид хвеялде» «Шигьабудиниде»); тарихиял лъугьа-бахъиназул бицунел балладаби («Хъораялда турказ чиназулгун гьабураб рагъ»)1; диниял назмаби («Дир бер гIамалият гьабураб2 мехалъ ахIараб»); рокьул кучIдул («ЧIужуялъе росас жийго йиччазе бокьи», «Эбелалъ гьабихъе йитIарай яс») ва гь.ц.\nХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда ГIусманиязул империялда машгьурал гIадамазда гьоркьов вукIана Шамил имамасул вас ГъазимухIамадги. Турказул аскаралда хъулухъалда вукIарав гьесие щун букIана пашал, ай генераласул цIарги. Гьес бетIерлъи гьабулаан 1500 магIарулав-мугьажирасдаса гIуцIун букIараб рагъул полкалъеги. Гьеб полкгун гьев вагъана гIурусазде данде Карс-хъала бахъулагоги. Гьеб гуребги, имамасул васас кIудияб кумек гьабулаан мугьажирлъиялда ругел жиндирго ракьцоязеги. МагIарулазул кидаго чIухIиги, мугъчIвайги, божилъиги букIунаан ГъазимухIамадида. РакI жахIдаял гIадамаз гьабураб мацIалъул хIасилалда 1882 соналда ГъазимухIамад, маршаласул цIарги кьун, султан ГIабдул-ХIамидица губернаторлъун витIана Мадиянаялде, ва гьенив хвезегIан чIезеги гьавуна гьев. Хирияв имамасул васасул хвел магIарул мугьажирзабазе лъугьана кIудияб камилъун. Гьев, къадруяв инсанасул хвелалъ аза-азар бусурман чиясул, гьезда гьоркьор мугьажирзабазулги ракIал къварид ва пашман гьаруна. Гьеб пашманаб хIужаялъ мугьажирлъиялдаги Дагъистаналдаги чанги магIарул чи тIамуна батIи-батIиял жанрабазул шигIриял асарал гьаризе: назмаби, туркаби, магIаби. Гьедин хъвараб буго Меседул МухIамадил «ГъазимухIамад-паша хвеялде» абураб назмуги.\nГъазимухIамадил хвелалъ бесдал гьаруна Дагъистаналъул халкъ, ватIан тун къватIир рукIарал магIарулал, тIолабго бусурман уммат. Гьеб буго асаралъул аслияб пикру. ЧIухIарал эпитетал, сипатал, къиматал рагIаби хIалтIизарулел руго авторас халкъияв багьадурасул къадруги къиматги бихьизабизе гIололъун: «дунялалда машгьурав паша», «халкъалъул ракI бахъарав имамасул вас», «кьалул барти», «гIарабгун гIажамиял жиндие мукIурлъарав», «чIухIараб гъалбацI» ва гь.ц. Гьелдаго цадахъ гьенир ракIалдещвезарулел буго ГъазимухIамадил гIумру, гьес росарал бергьенлъаби, гьесул бахIарчиял ишал:\nЧIухIарал улкабазде, квер биххун, тIаде арав,\nЦIороб, Гуржистаналда азнавурзаби течIев,\nЧIухIарал ханзабазул мусудал асир гьарун,\nРан, жанир хьихьун, жавгьар-якъут босарав,\nГъазизабазул паша ГIаршалде ахIун арав,-\nГIаршалъул кIалгIабазда низамлда ватила.\nАхиралдаги шагIирас абулеб буго:\nГьанже Дагъистаналъе цIар гуреб жо хутIичIо,\nЦIар бугел имамзаби гIукъбаялде руссана.\nЦинги магIарулазе мугъ базе бакI хутIичIо,\nПадишагьасул арслан МухIамад-паша гурев.\nЖиндирго гIумруялъул аслияб вазипалъунги налъилъунги Меседул МухIамадица рикIкIунаан БетIергьан Аллагьасда иман лъей ва хвезегIан гьесие гIибадат гьаби. Гьеб пикруялъул асаралда гъоркь хъвараб буго херасул «Дир бер гIамалият гьабураб мехалъ» абураб туркиги.\nГьелъул байбихьиялда шагIирас бицунеб буго жиндирго къварилъиялъул – берзул канилъи босун иналъул ва гьелда бан, гIумруялъул нур свиналъул, жинде бачIараб балагьалъул. Гьенибго гьес баян гьабулеб буго жив беццлъиялъе ккараб гIиллаги – «берзул канлъи анин квалквадилаго»:\nГIинтIаме, гIинтIаме, ахIизин дица,\nКверзул махщел тараб рекIел къварилъи.\nБерзул канлъи анин квалквадилагун,\nБосун араб канлъи кодоб щвеларо.\nАмма гьев цIакъ сабуралда, гIодовиччан вуго, щай гурелъул жиндие ккараб жо Аллагьсул хIукму букIин баян гьабулеб буго гьес. ХIатта, гIайибцин жиндаго гьабулеб буго шагIирас («Мунагь гIемер бугин, чуре дир, Аллагь»). Гьес лъидениги хитIаб гьабуларо, гьесие лъидасанго кумек хIажалъуларо. ЦохIого цо БетIергьан Аллагь вуго гьесул мугъчIвазеги ракI чучизеги кумек бугеб къуват:\nМун гурев гурхIаян хIелхIедиларо,\nДур гуреб цIобалде хьулго лъеларо.\nХIалимав Аллагьас квербакъичIони,\nКвер лъица бакъилеб дун гъаримасе.\nНазму цIализе байбихьарабго, ракIалде ккола гьениб шагIирас жиндрго унтул бицине бугилан абун. Амма, гьеб цIалулаго, жанивегIан гъварилъараб мехалъ, баянлъула шагIирасул нигат батIияб букIин. Гьеб, дидактикияб къагIидаялда хъвараб кочIол аслияб пикрулъун ккола насихIат: инсан, бусурман чи кантIизави, гьесда жив лъица вижарав, ва жив щиб гьабизе гьаб дунялалде вачIаравали ракIалдещвезаби. Назмуялъ муъминчи ахIулев вуго Аллагь вокьизе ва гьес жинда тIад лъураб налъи тIубазе:\nАллагьасул абун, лагъ ватанани,\nЛагълъи тIубазабун, тIагIат гьабилеб.\nАллагьасде гIишкъу дур батанани,\nГIишкъуялъин машукъ ватулев дуда.\nМухIамадил назмуялъе къимат кьолаго, абизе ккола, гьелъие магIарул динияб адабияталъ асар гъабун бугилан, щайгурелъул гьениб бихьулеб буго нилъер машгьурал диниял шагIирзабазул къагIидаги, хатIги ва стилги загьирлъун букIин. Гьелдаго цадахъ, абизе бегьила МухIамадица жиндирго назму турк динияб шигIруялъулги асаралда гъоркь хъвараб бугилан, щайгурелъул мугьажирзабазда гьоркьор кидаго машгьурал рукIана Аллагьа-Авараг реццарал, гьезие сайигъат гьарурал турказул диниял асаралги.\nМагIарул кочIол хIакъалъулъ Меседул МухIамадгун гара-чIвари гьабулаго, гьес дие бицана умумузе цIакъ бокьулаанила кечI-бакъанилан. Сунцаниги кеп гьабулароанила жиндиеян абуна кIудияс, бан мугьги, хъван пандурги ахIараб магIарул кочIоцаги ва кьерилаз гьабулеб букIараб ихтилат-кепалъги гIадин. Ахбар ва сверухъ рукIарал магIарул росабалъ доб заманалда рукIун руго машгьурал кочIохъаби: ЧIикIаса ГохIилазул МуртазагIали, ГIашурал Шамил, ХIайбулагьил Исуб, КIудияв Алхас ва Заренг росулъа машгьурав кочIохъан Хубаралдаса Рустам ва гь.ц. МухIамадил вас СагIидица дихъе бачIараб кагътида инсул хIакъалъулъ хъвалеб буго гьадин:\n«Лъун бисмиллаги, гьес пандур кодобе босараб мехалъ, хасго хераб гIелалъе щолаан кIудияб кепги шавкъги. ЦIакъ берцинаб гьаракьги букIана гьесул. Живгоги вукIана дурусаб гIамал-хасияталъул чи. Гьес киданиги абулароан инсан цIакъго веццараб ялъуни какараб рагIи. Цо гIодов чIун кIикъоялда анцIго, лъабкъого шигIру рехсолаан гьес рекIехъе.\nБертабалъ, сухIбат-кеп бугеб бакIалда гьес ахIулаан «АхIулгохI», «Нохъода хутIарав», «Мусал ГIадалав», «ГъазимухIамад», «Бидулав», «Исубил» ва гьел гурел цогидалги магIарул халкъиял кучIдул.\nРосу-жамагIаталда жанив рекъарав, камилав чи вукIана Меседул МухIамад. Яс гьаризе витIаниги, лъимада цIар лъолеб бугониги, маслигIат-хIал гьабизе ккананиги-кибго батулаан гьесул гIакъилаб пикруги, берцинаб ва сабураб рагIиги, лъикIаб гIамалги. Жиндирго хъизан-лъималазе тарбияв, мадугьал-къоногун рекъа-решарав вукIана МухIамад. Гьесул гIумруялъул ахирисеб анцIго сон ана Аллагьасе гьабулеб гIибадаталда. Лъабго къоялда жаниб Къуръан цIалун лъугIизабулаан гьес».\nМеседул МухIамад хвана 1995 соналъул 27 ноябралда, 91 сон бараб ригьалда. Гьев вукъун вуго Ялова шагьаралда аскIоб бугеб Чифтлик абураб росдал хабалазда. Гьесул лъади РахIимат жеги чIаго йиго.\nТIадехун абухъе, Меседул МухIамадица ахIулел магIарул халкъиял кучIдузда гьоркьоб батана «Мусал ГIадалав» абураб тарихияб кечIги. Жанралъул рахъалъ гьеб уна церехъабазул кучIдузде гъорлъе. Амма гьеб асар дида киданиги я басмаялда бахъун бихьун букIинчIо, я кочIохъабаз ахIулеб рагIичIоан. Дир хIисабалда, гьеб батизе ккола Дагъистаналда кIочон тараб, амма мугьажирлъиялда цIунун хутIараб вариант. Щайилан абуни, «Мусал ГIадаласул» кочIол, батIи-батIиял вариантал нилъер гьанир цIунун хутIун ругелъул. Гьезул цоялъул хIакъалъулъ гIелмиял баянал кьун руго машгьурав гIалимчи А. А. Ахлакъовасул «МагIарулазул бахIарчиялгун тарихиял кучIдул» абураб техьалда3.\nМеседул МухIамадица ахIулеб «Мусал ГIадалав» абураб тарихияб кочIолъ бицен гьабулеб буго ГIумма-ханил бетIерлъуда магIарулаз Гуржиялъе гьабураб чабхъеналъул хIакъалъулъ. Гьелъул байбихьудаго, магIарул ханас абураб магъалоги кьун, гуржиязул ГьерекIли-ханас къасд бала ахIичIого вачIарав гьоболги гьесул къукъаги нахъ руссине гьаризе. Амма гьелда разилъуларо бодул цевехъан Мусал ГIадалав. Давла сабаблъун ГIумма-ханидаги Мусал ГIадаласдаги гьоркьоб ккола дагIба-къец. БакIарун жиндирго къукъагун, балахьунисес цIидасан чабхъен гьабула Гуржиялъе. Гьеб гьукъизе бажаричIев ГIума-ханица, балъго кагъат битIула ГьерекIли-ханасухъе Мусал ГIадаласул хIакъалъулъ ва кьварун лъазабула гуржиязул ханасда, гьев цевехъанеги гьесул къукъаги Гуржиялъа чIаго рорчIизе тогейилан:\nХъван кагъат анила дов ГIумаханас,\nКъацандун ГIадалав ЦIоров аравин,\nРорчIизе тоге чидал аб къукъа…\nТушбабаз сверун ккурав Мусал ГIадаласул бицен гьабулеб бакI ккола кочIол бищун хIалуцараб бакIлъун. Гьенив балахьунисев вихьизавун вуго унго-унгояв бахIарчилъун. Живги жиндир гьалмагъзабиги тушбабазухъа рорчIулареблъи лъанеги, жинда кIал гьикъулев вугев ГьерекIли-ханасе гьес кьолеб буго гьадинаб кьварараб жаваб:\nБидуца ццулъарал дур таватиял,\nТуманкIуй гIоларин гIолохъабазе.\nГIаркъица мехтарал азнавурзаби,\nХвалчае гIоларин церехъабазе…\nМусал ГIадаласул хвел лъугьуна халкъалъе кIудияб камилъун. «ЦIор сверун бегулеб цIарил аздагьо», «зоб сверун рехулеб меседил рахас» абурал сипатаз-эпитетаз бихьизабулеб буго магIарулазул гьесдехун букIараб адабги рокьиги. Гьелдаго цадахъ кочIолъ какулеб буго ГIума-ханицаги гьесул сверухълъиялъеги Мусал ГIадаласе гьабураб хIиллаги хIалихьалъиги:\nМун кагътида лъурав Хундерил къади,\nГIажалалъул би чIван, ЧIарахъго хварав.\nДуй хIилла гьабурав КIудав ГIума-хан,\nЛъикIаб къоги бихьун, гьевги хвеларев.\nЦохIо магIарулазда гуреб унтулеб бахIарчияв цевехъанасул хвел. Гьелъ пашман гьаюла, хIатта, ГьерекIли-ханасул ясгицин:\nГIадаласулилан бетIер бачIиндал,\nГъалал къотIанила ханасул ясалъ:\n– Щайхо, эмен, чIварав бодул цевехъан,\nКиниялда лъимал дур хъвехъаниги.\nТарихияб кочIол ахирисел рагIабазулъ загьирлъун буго машгьурав бодул цевехъан гIагараб халкъалда киданиги кIочон тезе гьечIилан, гьев халкъалъул рекIелъ абадиялъ хутIизе вугилан абураб пикру. Гьесул цIарги бахIарчиял гьунаралги хадусел наслабазе мисаллъун хутIизе букIиналда хьулги лъолеб буго гьениб:\nКвешаб хвелалъ хвечIев бодул цевехъан,\nЩваги шапагIалъи гьалмагълъиялъе.\nКочIол тема чабхъадул хIакъалъулъ бугониги, амма гьеб гуро гьелъул аслияб пикру. Щайилан абуни, дол рикIкIадал, кьварарал, кьогIал гIасрабазда чабхъен гьаби букIана магIарулазда гьоркьоб билълъараб ва реццаб гIадатлъун. Чабхъаде инчIев, гьениса давла босун вачIинчIев гIолохъанчиясул я хIурмат гьабулароан, я къимат букIунароан кьерилазда гьоркьоб. Гьеб вахIщияб, гIалхулаб, диналъги жамагIаталъги какараб жо бугин абураб пикру гIадалъе босулев чи доб мехалъ дагьав гурони вукIинчIо. МагIарулаз жидерго мадугьалзабазухъе гьарулел рукIарал гIадин мадугьалихъ рукIарал халкъазги гьарулел рукIарал Дагъистаналде доб мехалъ чабхъеналги рагъулал сапаралги. КочIол аслияб пикрулъун ккола магIарулазул бахIарчилъиялъеги гьунаралъеги, бажариялъеги рецц гьаби, иш бажарарал, рагIи билълъарал, цIар рагIарал церехъаби кIодо гьари, гьезул мисалалда гIун бачIунеб гIелалъе тарбия кьей. Гьеб букIана доб захIматаб, жидедаго гурони магIарулазул божилъиги мугъчIвайги букIинчIеб заманалда халкъ цолъизе ва гъункизе гьабулеб, гьелъие рухI ва къуват кьолеб идеологиялъун.\nГIенекке, нужейго хабар бицинин,\nБудун-дибирасул хабарги гуреб,\nХвалчадул балада би бетаразул.\nГIинтIаме, тIолалго, сарин ахIизин.\nРокьи ккаралазул саринги гуреб,\nСангаралда нахъа рагъун хваразул.\nГIумахан4 къокъарав жаниб ЦIоралде,\nЦIал кIутIун Дагъистан цадахъги бачун5.\nАлазанги къотIун, Къарбиги6 бегун,\nКъарбидул рагIалда рештIун рукIаго,\nЧи витIун вачIана дов ГьерекIлица7,\nЧу цIун багIармесед давлаги босун8.\nГьаб давлаги босун, гьел боял рачун,\nГьаб нухалдаги мун нахъ вуссайилан.\nГьеб давлаги босун, гьал боял рачун,\nГьаб нухалдаги дун нахъ вуссинилан,\nНахъе къачадана КIудав ГIуммахан.\nБатIалъун кIанцIана Мусал ГIадалав9,\nГIуммаханил давла дие щайилан.\nДавла къваригIарал дунгун къачIаян,\nГIадалав къвекъарав Жаниб ЦIоралде10,\nДавла къварегIараб къукъаги бачун.\nГIемераб давлагун, дагьаб къукъагун,\nАлазанги къотIун, Къарбиги бегун,\nУлкабиги квекун, капурлъи мерхьун,\nКвер тураб бакIалда рештIун рукIаго,\nРорчIизе тогея чидал аб къукъа.\nГьадаб къукъаялъул чи ворчIанани,\nДидаса гIайиб те, дол таватиял11.\nКъукъагун цевехъан ворчIизе тани,\nЦингиги гIайиб те, хIама ГьерекIли.\nТIолго таватиял дандеги ахIун,\nКагъат цIаланила дов ГьерекIлица.\nЦIалараб кагътида жал божичIила,\nЖидей хIилла гьабун хъван батилилан.\nКагъат цIалун гуржи биххун инчIого,\nГIадаласул: “ХIал!”– ан, ахIи канцIана.\nАхIдезе лъугьана хIама ГьерекIли:\n– Жа, таватиял, азнавурзаби12,\nВорчIун ине гурин Мусал ГIадалав.\nДидаса гIайиб те, дол таватиял.\nКъукъадул цевехъан ворчIизе тани,\nЦингиги гIайиб те, азнавурзаби.\nБидуца ццулъарал дол таватиял,\nТалагьизин ана гIолохъабалъе.\nКвекизейин ана церехъабалъе.\nГIадаласул къукъа сверунги босун,\nКIалал гьикъанила таватияца:\n– Ва, Мусал ГIадалав, лъикIав бахIарчи,\nЖакъа къуркьилелин дур гIолохъаби,\nЖакъа къуркьичIони дур гIолохъаби,\nКъуркьуларел лъала таватияда.\nВа, Мусал ГIадалав, бодул цевехъан,\nЖакъа чучилелин дур церехъаби,\nЖакъа чучичIони дур церехъаби,\nЧучуларел лъала азнавуразда.\nАхIана ГIадалас Гуржистаналде:\n– Кидаго къуркьичIел дир гIолохъаби,\nЖакъа къуркьунилан къадарлъиларо.\nКидаго чучичIел дир церехъаби,\nЖакъа чучунилан, гIайиб щвеларо.\nАхIана ГIадалас гIолохъабаде:\n– Хонжроца гIуру ссун, сунгрулги къайин,\nСангаралда нахъа хъун чуялги лъе.\nМеседил кьалазул цIаял ракана,\nГьаб Гуржистаналъе бицаде тезе.\nСунгруде вахана Мусал ГIадалав,\nАхIана ГIадалас дов ГьерекIлиде:\n– Ва, хIама ГьерекIли, гуржиязул хан,\nВачIаха, ГьерекIли, дунгун хвалчаде,\nДов Мусал ГIадалав дудаго лъазе.\nВачIая, ГьерекIли, дунгун тункIиде,\nДун, бодул цевехъан, вихьун вукIине.\nМунго хIинкъанани, витIе тавати!\nГъозулги ахIдана хIама ГьерекIли:\n– Мунгун хвалчаде дун кинан вачIинев,\nХвалчен дуца дие тола бугелъул.\nТуманкIуй тавати кинан витIилев,\nТуманкI таватие кьола бугелъул!\n– Телеб дица дуе чарамул хвалчен,\nРукьал рекизегIан кьабураб мехалъ,\nКьер гьечIеб гьурмада тIасаги босун.\nТуманкI таватие кьелеб батила,\nЧахъма тIетIезегIан кьвагьараб мехалъ,\nКIала мухъаги ккун, гIадалъги кьабун,\nМа, хIама гуржиян, кодобе кьелеб.\n– Бидуца ццулъарал гьал таватиял,\nТалагьеян гъелищ гIолохъабалъе,\nКоквейин тIамилищ церехъабалъе.\nАзулги ахIдана Мусал ГIадалав:\n– Бидуца цулъарал дур таватиял,\nХвалчае гIоларо церехъабазе.\nТалагьеян гъуна гIолохъабалъе.\nКоквейин тIамуна церехъабалъе.\nЦоцада кIал гьикъун къацандилаго,\nКъеркьезе лъугьана дол гIолохъаби.\nГьеб мехалъ ахIула Мусал ГIадалас:\n-Аман, Аллагь, анищ кIиго хьиндалав13,\nГьаб бода гьабилеб дида бицине.\nЦингиги анищан кIиго гIаркьухъев14,\nТIогьилал чухъбузул къвалалги къотIун,\nЖакъа дир къварилъи, бикьун босизе.\nЖакъа къваридаб къо, мугъ бекараб къо,\nМугъ чIвазе бакI гьечIеб, чи камураб къо.\nЦевехъанасулан, чухъа бачIиндал,\nЧухъа ретIанила Дидул Парица15.\nГIадаласулилан, бетIер бачIиндал,\nГъалал къотIанила ханасул ясалъ16.\n-Щайхо, эмен, чIварав бодул цевехъан,\nЧIвазе кинхо кIварав Мусал ГIадалав,\nКванарабаб ракьхъвай дур хъухъаниги.\nДун кьун кин хьихьичIев Мусал ГIадалав.\n– Киниялда лъимал дир хъвехъи гурищ,\nТаватияв хъвехъун, дун къварид гьави.\nКванарараб ракьхъвай дир хъухъай гурищ,\nЦIоралъул мусудул асир гьарунин.\nЧIваниги кIваричIо Мусал ГIадалав,\nТаватияв хъвехъун, бил ихх биччарав.\nТечIони кIваричIо бодул цевехъан,\nЦIоралъул мусудул асир росарав.\nЦIор сверун бегулеб цIарил аздагьо,\nЧIван чIалал рахъана таватияца.\nЗоб сверун рехулеб меседил рахас,\nГIекIун ун ракьалда тей баянлъана.\nДунги вугин абе жамагIаталда\nТаватиял хъвехъун, бил ихх биччала.\nЦинги вугин абе дой Тамарида17\nЧол магьдикь гуржиял мерхьинарула.\nГIажалалъул би чIван, ЧIарахъго18 хварав.\nДуй хIилла гьабурав КIудав ГIумахан,\nЯ, Аллагь, къо ккайги ГIумаханасде,\nГIадалав къваригIун, жив къиркъидулеб.\nКъварегIинев дуе Мусал ГIадалав.\nЦIоралъул мугIрузда нухал къосиндал,\nЩвайги шапагIалъи гьалмагълъиялъе.\nАхIмад МуртазагIалиев, филологиял гIелмабазул доктор


ХЕРАЛГИ ГОДЕК1АНГИ. - 23 Января 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nЧетверг, 22.02.2018, 07:30 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2017 » Январь » 23 » ХЕРАЛГИ ГОДЕК1АНГИ.\nАраб анкьалда къват1ибе араб № 2-3 бугеб газеталда рахъарал ц1алдолезул пикраби, мурадазул данде гьабураб гьумералда рахъун рук1ана Хунзахъ росулъ хараби г1одор ч1олеб бак1алда ва гьенибго ицц баялда бан ц1алдолезул пикраби\nАвтобусалъул остановкаялда г1одор ч1арал харабазда хурхун бат1и-бат1иял пикраби рач1унел руго росдал г1адамазул. Гьале гьезул цо-цоял.\nЩибаб къоялъ хараби г1одор ч1олел рук1арал к1амураби рихизари бит1араб гьеч1о, ц1идасанги разе ккела.\nАвтобус ч1олеб бак1алда рук1инч1ого, щай хараби жиде-жидер рокъор бакъалда г1одор ч1ун рук1унарел? Нилъеца нилъерго рокъоб гьабулареб чороклъи гьабулеб буго гьез гьениб данделъараб бак1алда. Цебе годек1аниб хараби данделъулаан лъик1аб бицине, квешаб тезабизе, г1ун бач1унеб г1елалъе умумузул мисалалдаги тарбия кьезе к1вар бук1инелъун. Гьанже сундуе г1оло гьел хараби гьенир данделъулел. Хал гьабураб мехалда гьел г1одорч1араб бак1 ц1ун бук1уна бух1унхут1азулги, чороклъиялъулги, жалгоги рук1уна кагътал т1ами гьабулел. Гьебищ г1ун бач1унеб г1елалъ гьездасан мисал босизесеб пиша?\n-Жакъа рук1аниги метер рук1унарел чаг1и руго хараби. Гьел жидеего хинлъи бугеб бак1алда г1одор ч1унин абун нилъее кинаб бук1аниги заралги гьеч1о. Г1иц1го хараби гурелги г1одор ч1олелъул гьеб бак1алда, бух1унхут1ал харабазде рехи бит1араб гьеч1о.\nБит1араб бицани, автобусалъул остановкаялде рак1арарал херазулги, г1олохъабазулги цересан унезе ц1акъ санаг1алъи гьеч1олъи бук1ана. Гьел к1амураби рихизари ц1акъ бит1араб иш ккана. Амма сверуда базар лъолеб бук1араб бак1алда гьел хараби г1одор ч1унилан лъиего къварилъи гьеч1о. Риччанте цоцазул рак1 гъезабизе гьенир г1одор ч1ун рук1ине.\nБит1араб бицани ицц гьениса нахъе бахъиялдаса дун кутакалда йохана, щайин абуни, гьеб бак1алдаса лъим ц1олел, черолел г1адамаз ва машиначаг1аз гьениса лъим баччулез бак1арулароан жидедаго хадуб чороклъи. Цо-цо мехалда ц1акъго рак1 къалеб къаг1идаялда бук1унаан гьенисан лъим унеб трубагицин. Дагьабго манзилалъ дорег1ан лъим ц1езе унилан, щибго къварилъи бук1инаро, чороклъи гьеч1ого, рац1ц1алъиг1аги буго. Биччанте гьеб ицц гьениб гьеч1ого бук1ине.\nСверуда г1одор ч1арал харабазухъ балагьани рак1гицин лъик1лъула. Гьезул лъиего къварилъи гьеч1о.\nЖиде-жидер рукъ камурав чи гьеч1елъул, рокъор бакъалда г1одор ч1аян абе харабазда. Унесдаги вач1унесдаги т1асан гаргадизе ал щибизе къот1нор г1одор ч1езе кколел?