ЦIАДАСА ХIАМЗАТИЛ «АЙДЕМИР ВА УМАЙГЬАНАТ» МАЛЪИЯЛЪУЛ КЪАГIИДА. » Ассоциация учителей аварского языка\n13 фев 14:40Авар адабият / Мисалиял дарсал / Учителасе\nМикьабилеб классалда лъазабулеб «Айдемир ва Умайгьанат» абураб ЦIадаса ХIамзатил пьеса ккола гьесул драматургиялда жаниб бищун кIвар бугеб асарлъун. 1940 соналда хъвараб гьеб пьеса тIубанго бахъун букIана «МагIарул большевик» абураб газеталда ва гьелдалъун гьеб щвана щибаб росулъе, жив-жив магIаруласухъе.\n«Айдемир ва Умайгьанат» хъвалелде ХIамзатил букIана гIураб, щвараб хIалбихьи драмиял асарал хъвазе. Гьеб заманалде гьес хъван рукIана «ТIанусисел», «Хирачил лъимал», «Хьитазул устар», «Балагьалъул гъамас» абурал пьесаби.\n«Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьеса жиндир заманалда лъугьана кIудияб лъугьа-бахъинлъун живго авторасул гIумруялъулъ гуребги тIолабго магIарул жамгIиябгун маданияб ва адабияб гIумруялъулъги. Гьединлъидал адабияталъул дарсида, ЦIадаса ХIамзатил хъвадарухъанлъигун лъай-хъвай гьабилелде цебе, цин мугIалимас цIалдохъабазе баян гьабизе ккола 30–40 соназда магIарухъ, Дагъистаналда букIараб политикияб, жамгIияб, маданияб ва адабияб гIумру.\nРагIул устар, суратчи, басриябги цIиябги цIадирабазда лъурав ХIамзатида лъидасаго лъикI, якъинго бихьулеб ва бичIчIулеб букIана цIияб гIуцIиялъ, официалияб идеологиялъ магIарухъе бачIараб лъикIабги, квешабги, ритIухъабги, такъсирабги, магIарул халкъалъул гIумруялъулъ лъугьарал чIахIиял хиса-басиялги ва гьезул хIасилалги. ХIамзатил цIодораб, бегIераб пикруялда хехго бичIчIана партиялъул рагIудаги хIакъикъияб гIумруялдаги, гьабулеб ишалдаги гьоркьоб кIудияб батIалъи букIин. Кидаго гуро дол соназда бицунебги гьабулебги данде кколеб букIараб. Байбихьуда ракI-ракIалъ къабул гьабуниги, хадуб ХIамзатида бичIчIана инкъилабалъги гьелъул хIасилазги халкъалъул гIумруялъулъ лъикIал рахъазда цадахъ, лъикIаланго гIунгутIабиги, хIатта такъсирлъигицин раккизарулел рукIин, гIадатав магIаруласул пикру, психология, тIабигIат квешаб рахъалдехун хисизабулеб букIин. Гьединин драматургас жиндирго тIолабго гьунар-махщел буссинабураб гьел гIунгутIаби къватIир чIвазариялдехун, жамгIияб гIумруялъулъ гьел рижизе цIияб гIуцIиялъулъ рукIарал шартIал баян гьариялдехун. Жив тIад велъулел, жинца къватIир чIвазарулел, жиндир сатираялъул чIор щолел багьадурзаби ЦIадаса ХIамзатида ратулаан жиндаго сверухъ, магIарул жамагIаталда жанир.\nГьединлъидал «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьеса лъугьана 30–40 соназул жамгIияб гIумруялъе, социалиябгун политикияб гIуцIиялъе, официалияб идеологиялъе унго-унгояб къимат кьураб асарлъун. «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесаялдасан лъималаз тIоцебе лъай-хъвай гьабула школалда адабияб жанр хIисабалда драмагун. Гьединлъидал гьеб пьеса цIалилалде цебе хIажатаблъун букIуна классалда цIалдохъабигун театралъул, драмиял жанразул хIакъалъулъ гара-чIвари гьабуни. Гьенибго цIалдохъабазда цIехезе бегьила щив гьезул вукIарав театралда, кинал пьесаби гьезда рихьарал телевизоралдасан, кинал пьесабазда жинцаго гIахьаллъи гьабураб. ЛъикI букIина школалда живго мугIалимас драмкружок гIуцIани ва гьениб лъималазда бичIчIулеб, гьел гIахьаллъизе бегьулеб пьеса лъуни.\nКинха гIуцIилеб школалда «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесагун цIалдохъабазул лъай-хъвай? ШартIаз рес кьолеб бугони, лъикI букIина классги бачун, театралда гьеб пьеса бихьизабуни. Гьединаб рес гьечIони, пьеса цIализе ккола классалда. Гьаниб букIине бегьила кIиго къагIида: тIоцебесеб – текст цIалила мугIалимас (гьеб гьабила загIипаб классалда) кIиабилеб – ролазде бикьун, текст цIализе тIадкъала лъикIаб хIадурлъи бугел цIалдохъабазда.\nГьеб къагIидаялда пьесаялъул текстгун лъай-хъвай гьабун лъугIигун, гьелда тIасан классалда цIалдохъабигун гара-чIвара гьабила. Гьелъул мурад ккола лъималазда асаралъул хIасил лъикI лъай ва бичIчIи.\nГара-чIвари гIуцIизе бегьила гьадинал суалазда тIасан:\nКида ва киб лъугьунеб бугеб пьесаялда бицунеб бугеб жо?\nЩиб хъулухъ-пишаялъул чагIилъун кколел пьесаялъул аслиял багьадурзаби?\nКинаб сюжет бугеб комедиялъул?\nПьесаялъул хIасилалда тIасан гьабураб гара-чIвариялдаса хадуб мугIалимас бицина ЦIадаса ХIамзатилги Авар театралъулги бухьеналъул, гьес «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьеса хъваялъул хIакъалъулъ. Гьеб гара-чIвари бечед гьабила машгьурав артист МахIмуд ГIабдулхаликъовасул ракIалдещвеял цIалиялъги:\n«Хунздерил тIалъиялда тIоцебе кьучI жиндие тIамураб Авар театралъе кIудияв гьудуллъунги гIакъилав эменлъунги вукIана Дагъистаналъул халкъияв шагIир ЦIадаса ХIамзат. Гьесул цIаралда гъоркь гIун бачIана гIолохъанаб театралъул коллектив.\nТIоцебе театралъе жинца кьучI лъурав ва театралъул тIоцевесев директорлъун вукIарав Дагъистаналъул халкъияв артист ГIабдурахIман Магаевас гIемер бицунаан нижее, гIолохъанал артистазе ЦIадаса ХIамзатилги Авар театралъулги кIудияб гьудуллъиялъул, магIарулазе жиб тIоцебе бижун бачIараб гьеб, цIияб театралияб искусствоялдехун ХIамзатил букIараб кIудияб рокьиялъул ва гьеб гIуцIулел ругел гIолохъанал гьунарчагIазе гьес гьабулеб букIараб инсулаб тIалаб-агъазалъул.\nТеатр гIуцIарал тIоцересел соназ кIудиял захIмалъаби дандчIвалел рукIана артистазе церерахъине санагIатал бакIал, ай клубал рукIинчIоялъулъ, бигьаго букIинчIо гьунар бугел гIолилал артисталлъун театралде хIалтIизе рачIинаризеги, хасго ясал. Чара гьечIого хIажат букIана театралъе жиндирго репертуар...\nТеатралда цебечIараб гьеб захIматаб, кIвар цIикIкIараб масъалаги бичIчIун, ХIамзатица таваккал тIамула гьеб цIияб байбихьиялде. Гьес тIоцебе квербакъана гIолохъанаб коллективалъе кумек гьабизе, сундасаго цебе захIмат букIараб репертуаралъул масъала борхизе.\nХIамзатилгун тIоцебесеб дандчIвай театралъул коллективалъе кIудияб кумеклъун ккана. ХIамзатица рагIи кьуна нижее пьеса хъвазе, живго гьеб цIияб, хIалбихьи гьечIеб ишалде тIаделъизе. ШагIирас жиндирго къотIиги тIубазабун, драматургиялде тIоцебе нуцIаги рагьун, коллективалъе цIалана «Айдемир ва Умайгьанат» драмаялъул тIоцебесеб бутIа.\nТIубан лъутIараб пьеса гьеб букIинчIониги, авторас пьесаялъулъ лъураб пикруялъ кIудияб асар гьабуна гьунар бугел гIолохъанал артистазе. Нахъ бахъичIого артистазухъе кьуна жив-живасе рекъон кколел ролал. Артистал кIудияб гъираялда тIаделъана цIияб спектакль хIадуризе.\nКин тIобитIилеб пьесаялъул анализ? Гьелъул кьочIолъ букIина пьесаялъул аслиял багьадуразул гIамал-хасият бихьизаби.\nПьесаялъул багьадуразул хасиятазул анализ гьабулаго, кIвар кьезе ккола щибасе хасиятаб рахъалъе, цинги бихьизабизе ккола гьезда гьоркьоб бугеб гIаммаб рахъги.\nГIадай хIисабалда щибав багьадурасул буго жиндирго хаслъи. Гъази – гIамал-хасият хъубав, пикрабиги гьабулеб щинабги чорокав, цIогьор, тIуван жиндирго лъадул хIатIикь вугев чи: Асма – кIигьумерай, сихIирай, макруяй, рахIму-гурхIел гьечIей, гьерсихъан.Симисхан – гIакълудул тIубараб камиллъи гъечIей, щибниги жо бажаруларей, эбел-инсуца абу-абуралда хадуй йикIуней, лъай-цIали гьечIей яс; Умайгьанат – захIмат бокьулей, жиндирго яхI-намус бу гей, напс цIунарай, гIумруялъе цIодорай, цIали-лъаялъе хIаракатай, бажари бугей гIадан; Айдемир – гIакълу-лъай бугев, пикрабазулъ вацIцIадав, мекълъи-тIекълъиялда тIад рекъоларев, рокъорги къватIивги къадру-къиматалда вугев гIолилав.\nКлассалда пьесаялъул багьадуразул щивасул хасият рагьизе ккола рагIа-ракьанде щун, мухIканго, анализ гьабулаго, щибав багьадур чIагояв чи хIисабалда цIалдохъабазда цеве чIеледухъ.\nМисалалъе, босизин Гъазил сипат. Гьесул хасият-гIамалалъул анализ гьабилалде цебе цин классгун гьабизе ккола гара-чIварн гьаб хадусеб баян гьабизе гIололъун:\nГъазил хIакъалъулъ автор.\nЖиндирго хIакъалъулъ Гъазил пикру.\nГъазил хIакъалъулъ цогидал багьадурзаби.\nГьеб тартибалда тIобитIараб гара-чIвариялъ кумек гьабизе буго лъималазе Гъазил хасият жидедаго чIаго цебечIезабизе. Гара-чIвариялъул хIасилал цIалдохъабаз хъвазе бегьила школалда ялъуни рокъор, гъоркьехун кьун бугеб таблицаялда рекъон::\nЖнндирго рагIабаздалъунги цитатазул кумекалдалъунги Гъазил хасият баян гьабн -\nГъазил хIакъа-лъулъ автор\nГъазил хIакъалъулъ цогидал\nЖиндирго хIакъа-лъулъ Гъази\n«Жадул кьерав. къокъ вицатав, цIакъ гьекъолеб тайпаялъул, 40 сон барав чи... ЛъикI жоги гьекъон... Гъази ва-хъуна... Асма гьанже, чехь унтараб цер гIадин, чIезе къадар лъугIун лъугьуна, элдаго релъ-лъун Гъазиги вукIана. Хасго Гъази, майдан гIадин, гIа тIилъун уна. Ас цIун стакан Асмахъеги Айдемири-хъеги бегьула.\nКидаго гьекъон ву-кIуна. Сельпоялда ви-къарула. Асмаца абу-ралдаги божун, жин-дирго яс Умайгьанат къварид гьаюла.\nТIад ругел хIаким-забазе ришват кьола, хIелхIедула.\nМакруял, хIалихьатал пикрабазул чи вуго (Гъазица ясалъул мугъалда квер кIутI-кIутIула). ХIинкъарав, жиндирго рагIи гьечIев, лъавукъав чи.\n«ГIурулъан ваханиги, риччел хъваларо». Асма: «Дуцаги. бади-кIалдиб жо речIчIулеб батилаха, Гъази, гьезда, дурги гIамал царал буго». Сельпоялъул бухгалтер: «Живго хъубав вугониги, документал рIацIцIадав чи вуго Гъази».\nУмайгьанат: «Асмал ишараялъухъ ишанги ккун, кибе гьелъ килищ битIаниги, вортизе къачIан вукIуна».\nЗайбат: «Дуе Симисхан цIализе бегьичIо».\n«Чвантиниб гIарац бугони, магIарда ах гьабулилан абула, Асма, дуе гьелъул расги ургъел ккоге, сель-поялъул ихтияр нилъехъ гурищ бугеб».\n«Гьабизе лъани – квас, квине лъани – нах» абун гурищ рукIунел? Гъоркьан ратI,а бегьичIони, тIа-сан бохги бегьуларо».\n«Дида гьеб цIияб къагIидаялъ хъвазе лъаларо».\nПьесаялъул тексталда тIад гьабураб хIалтIул кьучIалда мугIалимас гIамлъизарила Гъазил хасияталъул аслиял рахъал.\nГъази вуго гIамалалъул рахъалъ хъубав, хьвада-чIвадиялъул рахъалъ чорокав чи. Гьесул гьечIо кIудияб гIакълу, гIумруялъул аслияб мурад – сельпоялда викъаризе ва гьекъолдизе. Рукъалъул кIудиявилан, чIужуялъул росилан гьесул гьечIо сси, тIолабго ихтияр лъадухъеги кьун, гьев Асмаца абу-абуралдаги божун, сундулъго гьелда хадув вилълъуна.\nГъази цIакъ хъачIав вуго жиндирго яс Умайгьанатгун, амма гьелдаго цадахъ, гьес лъухьа-юхьула бесдал яс Симисхан. Гьелдехун бугеб гьединаб «лълъамияб» гьоркьоблъиялъ бихьизабула гьесул бесдал ясалдехун чорокал, хиянатал, хъахIбаял пикраби рукIин.\nГъазил буго цIакъ магIна гьечIеб, цIекIаб мацI. ГIурусабин абун гIурусабги лъаларо гьесда камилго, магIарулабги бицунаро гьес магIнаялда.\nСельпоялъул хIалтIухъан вугониги, гьесда лъалеб гьечIо цIализе цIияб алипалъ хъвараб жоги. Гьелдаго цадахъ щаклъизе бачIуна басриябгицин лъалеб букIанадай гьесда гIураб даражаялда абун,\nПьесаялъул ахиралда гьев жагьил тIуван къватIив чIвала ва мустахIикъаб тамихIалде ккола.\nПьесаялда Гъазил сипаталъ ккола кIвар бугеб бакI. Гьеб сипаталъулъ ЦIадаса ХIамзатица гвангъун загьир гьарун руго пачалихъияв хъулухъчиясул, чиновникасул бищун хъубал, мекъал рахъал. Гьев багьадурасул сипаталъул кIвар буго жакъа къоялъеги, щай гурелъул гъазиялги, зайналовалги ва гьезда релълъаралги гIемер дандчIвала жакъасеб гIумруялъуль, ай Гъазил сипат ккола сипаттиплъун.\nПьесаялда жанир мекъал, квешал сипатазда цадахъ авторас рихьизарун руго ритIухъал, лъикIал сипаталги. Гьезда гьоркьоса аслияблъун ккола Умайгьанатил сипат. Гьеб сипат рагьизе, Умайгьанатил гIамал-хасияталъул анализ гьабизе кьезе бегьила тIубараб дарс.\nУмайгьанатил сипаталъул анализ гьабилалде цебе цин цIалдохъабазда тIадкъала кIвар кьун цIализе тексталда жаниса гьелъул хIакъалъулъ бицунел бакIал ва сценаби. Гьелдаса хадуб классалда тIобитIила Умайгьанатил сипаталл анализ гьабиялда тIасан гара-чIвари, Гьенир баян гьаризе ккола:\nГьелъул аслиял ишал.\nХасияталъул аслиял рахъал.\nГара-чIвариялъул ахиралда Умайгьанатил хасият бихьизабизе бегьила гьадин:\n2. ЖамгIияб хIал\n3. Гьелъул аслиял ишал.\n4. Хасияталъул аслиял рахъал.\nГъазил яс, цоги батIияй лъадуе гьаюрай, партал-хьиталда язихъай, жийго гьайбатай, намусай, сабурай, кьенсер-бер чIегIерай, рачлихъа гIодоре даларал гъалазул, 18 сон барай гIадан.\n10 классалъул цIалдохъан. Сельпоялъул хIалтIухъанасул яс.\nШколалдаса ячIуна. Айдемирил кагъат цIалула. Аслиятил бетIер ххала. ЧохтIо къазе инкар гьабула. Симнсханида хъвазе, цIализе малъула. Инсуда конституция бичIчIизабула. Жийго гъанкъизе къасд бала. Айдемиргун гара-чIвари гьабула. Асиятгун цадахъ Айдемирил рокъое уна.\nХIалтIи-пиша бокьула, кверда махщел пагьму буго, цIали-лъай бокьула, жиндирго талихIалъе гIоло къеркьола, гIадамазе кумекалъе хIадурай йиго.\nДарсил хIасил гьабулаго, мугIалимас абила Умайгьанатил хасияталъул аслиял рахъал ругин гIаданлъиги пикрабазул рацIцIалъиги.и Гьей йиго намус бацIцIадай, гьабулеб хIалтIулъ мухIканай, хьвада-чIвадиялъулъ узданай гIадан. Умайгьанатил гIамал-хасияталъ гьей йихьизаюла тIокIайлъун сверухъ ругездаса, пьесаялъул цогидал багьадураздаса.\nПьесаялъул анализалъул ахиралда цIалдохъабазда цебе лъела кIиго суал:\nКинаб пикру букIараб ЦIадаса ХIамзатил «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьеса хъвалаго?\nКинаб кIвар бугеб гьеб пьесаялъул жакъасеб магIарул жамагIаталъе, нилъер гIумруялъе?\nЦIадаса ХIамзатица жиндирго пьеса хъвараб сон (1940) букIана пачалихъалда жанир кIудиял лъугьа-бахъинал лъугьараб, лъугьунел рукIараб заманалъул цо этап. Гьеб мехалда гIага-шагарго тIуран рукIана индустриализациялъулги коллективизациялъулги планал, гIодоцулеб букIана репрессиязул хIалуцин, лъугIун букIана Финляндиягун рагъ, амма хIалуцунеб букIана къватIисеб дунялалда ахIвал-хIал ва гь. ц.\nГIакъилав, цIодорав ХIамзатида лъикI ричIчIулел рукIана цIияб жамгIиябгун политикияб гIуцIиялъул тIокIлъабиги гIунгутIабиги.\nГIунгутIбазул цояб рахълъун букIана инкъилаб ккун 23 сон тIубаялде партиялъулги пачалихъалъулги идараби «махIцизе» байбихьи. Гъазиги, Зайналовги, «нилъерго районалъул гьалмагъзабиги» гIадал хIалтIухъабазул хIалтIуца, сверухъ ругездехун гьезул бугеб бербалагьиялъ букIана гIадатаб халкъалъул, рацIцIадал гIадамазул ракI буссинабулеб партиялдасаги пачалихъияб гIуцIиялдасаги, жанисеб политикаялдасаги.\nЦIадаса ХIамзатида хеккого чIвана «махI» партиялъул, пачалихъалъул «туриялъул». Гьесда якъинго бихьана ва бичIчIана офици-лияб идеологиялдаги хIакъикъияб гIумруялдаги гьоркьоб цIакъ кIудияб манзил букIин. «АхIун райкомалдегун, ХIасанилав гIадин» гIадамал роркьизе, инжит гьаризе Гъазидаги гьесда релълъарасдаги киданиги кIвезе букIинчIо гьезда релълъарал жавабиял хIалтIухъаби партиялъулги пачалихъалъулги, хIукуматалъулги тIадегIанал идарабазда рукIинчIелани. Амма ХIамзатида гьелъул хIакъалъулъ рагьун абизе кIолароан, гьединлъидал гьес пайда босана жиндирго сатираялдаса ва бегIераб къалмидаса.\nКIудияб кIвар буго Щадаса ХIамзатил пьесаялъул жакъасеб къоялдаги, щай гурелъул гьес жиндирго асаралъулъ рорхарал суалал, лъурал масъалаби жакъасеб гIумруялъулъ дандчIвала шибаб гали бахъаралъуб. Нилъер заманаялъул гъазиялги, асмабиги, симисханалги, зайналовалги руго жеги сихIиралги, макруялги, хIалихьаталги, вахIщиялги. Гьединлъидал гьел нилъеда гьоркьор рихьизе, ратIа ра-хъизе, къватIир чIвазаризе кIудияб квербакъи буго ХIамзатил «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесаялъулги гьезул сатираялъулги.\nПьеса лъазабун хадуб классалда тIобитIизе бегьила конференция. Гьелъие цереккунго хIадур гьарила гьадинал суалал:\nСундулъ бугеб «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесаялъул социалияб рахъ?\nИнсанасул рIамал-хасияталъул, рукIа-рахъиналъул, хьвада-чIвадиялъул кинал рахъал къватIир чIвазарулел ругел Щадаса ХIам-затица жиндирго пьесаялда жанир?\nСундулъ бугеб пьесаялъул щибав гIахьалчиясул хаслъи? Кинаб мацI бугеб гьезул щибасул?\nСундулъ бугеб пьесаялъул жамгIиябгун адабияб кIвар? Пьеса лъазабун хадуб, хасаб даре кьезе бегьила гьелда хурхарал адабияталъул теориялъул цо-цо суалал щула гьариялъе.\nКинал суалалха рагъизе кколел гьеб дарсида? ТIоцебе, цIалдохъабазда бичIчIизабизе ккола тип, типлъи, типияб абурал рагIабазул магIна; кIиабизе, драма, комедия, трагедия абурал терминазе баян кьела.\nКинха гьеб дарс гIуцIилеб? Бищун лъикIаб къагIида букIина, тексталъул материалги жанибе бачун, лекциялъул, лекция – гара-чIвариялъул къагIидаялда гIуцIани, доскаялда, тетрадалда аслиял баяналъги хъвалаго.\nГIага-шагарго лекция-гара-чIвариялъул хIасил букIива гьадинаб:\nНилъеца лъазабун лъугIизабуна ЦIадаса ХIамзатйл машгьураб асар – «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьеса. Гьенир авторас кьун руго сипатал, 30–40 соназда гурелги жакъаги нилъеда сверухъ жал ругел, ай гьел кколаро гIадатал сипаталлъун, гьел руго сипатал-типал. ХIамзатил щибав багьадур ккола типлъун. Тип – гьеб ккола гIадамазул гIамал-хасияталъул аслиял рахъал жиндилъ загьирлъараб адабияб сипат. ЦIадаса ХIамзатил киналго багьадуразулъ загьирлъула ннлъер жамагIаталъул вакилзабазул бищун кIвар бугел рахъал.\nГьелдаса хадуб мутIалимас цIалдохъабазда бичIчIизабила драма ва комедия щиб жояли.\n«Айдемир ва Умайгьанат» ккола драмияб асар. Драмайилан абула сценаялда лъезе рихьизарурал асаразда. «Драма» абураб цIаралъул магIна ккола «хIаракат», «къеркьей» абураб жо. Комедия – гьеб ккола драмиял асаразул цо тайпа. Гьениб хъвадарухъан-драматургас къватIир чIвазарула жиндир заманалъул жамагIаталъул гIунгутIабиги квешлъабиги.\nЦIадаса ХIамзатил асаралъул къуватаб алаталъун ккола релъи. «Щадаса ХIамзатил сатираялъе хасиятаб буго бацIцIадаб магIарул махсара-хочI. ШагIирас берцинго кьолаан жиндирго багьадуразул чIагояб гара-чIвари: бецIал гIадамазул гIантаб гаргар, къацандулезул ахIи-хIур, тушбабазул цццидалаб мацI. Гьебго заманалда мухъазда гьоркьосан рагIула авторасул гIакъилаб калам, жиндица бицен гьабулезул хIакъалъулъ гьесул пикру», – ян хъвалеб буго машгьурай критик Наталья Капиевалъ.\nКомедиялда тIад хIалтIулаго, гьенир ратIа рахъизе ккола сюжеталъул байбихьи (завязка), гьелъул завал (кульминация), бичи (развязка).\nГьениб мугIалимас цIалдохъабазда гьикъила: «Пьесаялда жаниб кинаб бакI кколеб гьелъул сюжеталъул байбихьилъун?» ЦIалдохъабаз кьела жаваб: «Къвалакь тIахьалги ккун, Умайгьанат школалдаса ячIин» (ТIоцебесеб пардав).\nМугIалимас гьикъила: «Тексталда жаниб кинаб бакIалда жиндирго завалалде щолеб комедиялъул сюжет?» ЦIалдохъабаз гьебсагIаталъ жаваб кьечIого тезеги бегьила гьеб суалалъе. Гьезул пикру баян гьабун хадуб, мугIалимас кумек гьабила классалъе гьеб хадусеб хIасилалде рачIине: комедиялда жаниб бищун хIалуцараб бакIлъун ккола Айдемирилги Умайгьанатилги данделъи бихьизабулеб сцена, ай «Гьанже Умайгьанат, жиндирго напс кквезе кIвечIого, гьесде тIаде егун ана. КIиялго хурхун, къвалалги ран, заманаялъ чIола», — ян абурал рагIаби. Гьелдаса хадуб мугIалимас мухIкан гьабила: драмияб асаралъул хIаракат цебетIеялъулъ бищун хIалуцараб бакIалда завал (кульминация) абула.\nЩиб жоха кколеб сюжеталъул, хIаракаталъул бичи (развязка)? Бичи ккола пьесаялда жаниб жиндаса хадуб кинаб букIаниги хIаракат лъугIулеб цо лахIзат. «Кибха бугеб пьесаялда жаниб гьединаб лахIзат?» – илан гьикъила мугIалимас ва цIалдохъаби рачина гьадинаб жавабалде: «Комедиялда жаниб хIаракат бичула Айдемирица битIун бачIараб кагъат цIалулеб бакIалда. Гьеб кагътица Асмаги Гъазиги цIорозе гьарула, ва жидеего лъугьараб жо гьезда бичIчIула».\nХасаб дарс кьезе ккола комедиялъул маиIалъул анализ гьабиялъе.\n«Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесаялъул мацI ккола сипатазул гIамлъиги хаслъиги баян гьабулеб алатлъун. Комедиялъул щивав персонажасул буго хасаб, жиб тIокIаб такрарлъулареб, жиндирго хаслън бугеб калам.\nМисалалъе, анализалъе босизе бегьила Гъазил калам. Гьесда гIемер лъикI лъала гIадатияб мацI, амма жив кIалъалев, жинца хитIаб гьабулев дандиясухъ балагьун, гьесул каламалъул мантIикъги, бакъанги, рагIабазул гIуцIиги букIуна батIи-батIияб. Гъазица гIемер хIалтIизарула жиндирго каламалъулъ халкъиял абиял, кицаби («Чвантиниб гIарац бугони, магIарда ах балеб», «СалихIилас жаргъен гIадин»), амма гьездаса гьес пайда босула гIицIго Асмагун кIалъалаго, гьелъие пударулаго, гьерсал рицунаго.\nЖиндирго яс Умайгьанатида гьев кидаго хъачIго, ццин бахъун, гьей хIакъир гьаюн гурони кIалъаларо, гьелъул хIакъалъулъ бицунеб рагIиги гьесул букIуна гьей гIодоегIан гьаюлеб («Рос-рукъ букIана къваригIун къвахIул Умайгьанатие»); бесдал яс Симисханиде гьабулеб калам гьесул буго хIелхIел-хIалихьатаб, лъамияб: «Йилълъа, дир яс Симисхан, къачIай! (Гъазица Симисхан лъухьа-рухъула»); цогидалгун кIалъалаго, Гъазица жиндирго каламалъулъ речIчIизарула гIурус рагIаби, жив «культура» бугев, гIурус лъикI лъалев чи вугилан ккезе («Вот, вот, воо-о-т, гьедин гьабизе ккола!»); жив вачине вачIарав милиционерасе гьев хIелхIедула, гьесул кIалдиса битIахъе «гьоцIо» чвахула («Цо нухалъ Зайналовасул гъова вихьун вукIарав гIадин ккола дида мун!», «Чеснислов, гьедин бачIараб жо буго»).\nПьесаялъул цогидал гIахьалчагIазул щивасулги буто жиндир тIабигIаталда, гIамал-хасияталда рекъараб мацI.\nУмайгьанатил мацI буго пасихIаб, бечедаб, магIна бугеб. Гьелъие нугIлъи гьабула живго авторасги: «Йортун ячIун, жиндирго пасихIаб мацIалъ кагъат цIалула». Сверухъ ругезда гьей кIалъала хIурматалда, гIодой йиччан, сабуралда, адаб-хъатиралда. («Школалде инчIого гIолароха, Асма, гьениса юссараб мехалъ малъила», «Вай, рагIа-ракьанго батулеб гьечIо, Асият», «Финляндиялдаго нич-намусги тун, вачIун вугилан ккола, Айдемир, дида мун!»).\nУмайгьанатида лъикI лъала халкъияб мацI, гьелъул бечелъи, ва кIалъалаго, гьелъ гьеб бечелъиялдаса гIатIидго пайда босула («Кибе гъугъарабги Гъуниб магIардейилан», «ГIинкъав чиясе кIицIун гIакIа ахIуларо нижер гьаниб», «МацIалда ракьа гьечIелъул, бокьа-бокьараб бицине бегьила...»).\nМискинаб, магIна – «нур» гьечIеб мацI буго Симисхащл. Умайгьанатил мацIалде данде ккун. Лъавукъай, цIали-хъвай лъаларей гьей гIадамалъул мацIги буго жиндаго релълъараб. Гьелъухъ гIинтIамураб мехалъ, ракIалде ккезе бегьула гьелъул лугъаталда жаниб нусгогIанцин рагIи гьечIилан. Гьелъул гIантал калимабазги пикру гьечIел рагIабазги релъи бачIинабула гьелда сверухъ ругезулги пьеса цIалулезулги («Щиб гьабилеб, йоха, тIаса тIалъел босулаго, самоваралъуса кIанцIараб хIухьел дида кIкIуй бугилан кканаха», «Хамиз сордо кинаб магIида бугеб, эбел?», «Дида лъаларо, эбел сон-церекъадги гьание ячIун, Умайгьанатилгун ххенейги бан, ана Асият»).\nБатIияб хасият буго Асмал мацIалъул. Гьеб релълъараб буго гьелъул гIамал-хасияталда, хьвада-чIвадиялда. Гьелда лъала росасда рекъезабизе, гьев гуккизе («Сельпоялдасаги даим босулелго босулел рукIун, цощина тIадегъоркье жойин ккелебан хIинкъулаха, Гъази»); гьелъ къварид гьаюла бесдал яс Умайгьанат, гьелдехун гьей хъачI гьаюн гурони киданиги кIалъаларо: («Йилълъа, баркалайин дуе, лъел цIезе а! Бахъун гьеб гормендоги гIодоб лъе, лъил гьебали, гьеб чIван ругьунай гурин мун. Гьуршун гъалалгун, матушка гIадин йикIинчIого, гьеб бетIералда чохтIоги къай»); къватIиса гIадамазе, хасго жиндир мурад жидеда барал чагIазе гьей хIелхIедула, гьелъул каламалъулъ кIигьумерлъи загьирлъула («Киналго гьединал рукIуна, яц Асият, гьел лагълъул махI бугел жал», «Дурги чIолеб бакIго гьечIо, Гъази, гьедигIанго гурхIел гьечIевгийищ чи вукIунев?», «Вай, дуе гIумру кьеяв, дир вас, гьадигIан ниж рохизарурав, щибдай дуе кьезе ккела гьанже?», «Нижер рокъоб кколебщинаб рагIи щибха, яц Зайбат, Умайгьанат сабаблъун, элде кIалъан гурого вукIунарого ав, гьеб бегьуларого дун», «Ав милициялде щай, дир вас», «Лъил васгIаги муи, гьедигIан гьайбатав»).\nГьедин «Айдемир ва Умайгьанат» абураб пьесаялъул гIахьалчагIазул каламалъул анализ гьабиялъ нилъеда бихьизабула персонажазул мацIалъулъ ХIамзатица гьезул щибазул гIамал-хасият, тIабигIат загьир гьабун букIин, гьелдаго цадахъ гьениб загьирлъун буго нилъее щибасеги сверухъ бугеб гIумруялъеги хасиятаб гIаммабги хасабги. Гьелъулъ буго пьесаялъул хвел гьечIолъиги сценаялъулаб гIумруги.\nСкачать файл: ciadasa_hiamzatil_ajdemir_va_umajgqanat_malqiqlqul_kqag1idabi.doc [112,5 Kb] (cкачиваний: 142)\nПосмотреть онлайн файл: ciadasa_hiamzatil_ajdemir_va_umajgqanat_malqiqlqul_kqag1idabi.doc\nАВАРАЗУЛ РЕВОЛЮЦИЯЛДА ЦЕБЕСЕБ ХЪВАВУЛАБ ПОЭЗИЯ ГIелмиял хIалтIаби ДРАМАТУРГИЯ ЛЪАЗАБИЯЛЪЕ ТIОБИТIУЛЕБ КЛАСС ТУН КЪВАТIИСЕБ ХIАЛТIИ Докладал «Хасалихълъиялъул байрам» «Меседил хасалихълъи» Тадбиразул разработкаби Хасал цIарал Авар мацI / Мисалиял дарсал / Учителасе 1 класс. МагIарул мацIалъул рагьараб дарс «МагIарул хIарпазул байрам». Авар мацI / Мисалиял дарсал / Учителасе


Нухазде ччукIараб кьуруги, моцIалъ ралел цIадалги\nМикьабилеб июналъул къаси рарал чIвахунцIадалъул хIасилалда хезабун буго ЛъаратIа мухъалъул ЛъаратIа росдада аскIосан унеб шагьранух. Апрель моцIалдаса нахъе ралел ругел чвахунцIадаз нухде кьуру ччукIун бачIун кIудияб зарал кканин абулеб буго гьеб мухъалъул нухазул управлениялъул хIакимас. Шагьранухда гьабсагIаталъ бугеб ахIвал-хIал кинаб бугебали лъазе гьабуна нижеца.\nЛъаратIа мухъалда гьеб кIиабилеб хIужа ккола чвахунцIадаз нухда зарал гьабураб. 27 маялда цIадал ран нуде кьуруги ччукIун бачIун хун букIана «Анцухъ-ЛъаратIа» мухъалда бугеб шагьранух. Гьелъул хIасилалда 50- саги цIикIкIараб росу хутIун букIана транспорталъул бухьенги гьечIого.\nАнцIго къоялдаса гурони, эбги хIалил мададалъ тIаде жеги рортун рачIунел ганчIазда гъоркь хIалтIизеги хIалтIун кIванин нух бацIцIад гьабизеян бицана «Эркенлъи» радиоялъе, ЛъаратIа мухъалъул нухазул управлениялъул нухмалъулев Мусаев ГIумарица Гьабнухалдаги гьебго шагьранухде ччукIун буго кьуру.\nГьаб нухалда гIадаб жо бихьараб жо букIинчIилан абулеб буго гьес. Апрелалъул къоло анкьабилеб къоялдаса нахъе чIечIого ралел ругин цIадал, гьелда гьоркьоб цохIо маялъул микьабилеб къо гурони бачIинчIин роцIараб.\nМусаев ГIумар: «Гьеб цIадал хIасил бугоха кинабго, дорасан риххун, гьанисан ччукIун лъел цIун руго нухалги, кьурабиги, хIукуматалдаса щиб кумек щвелебалиги лъаларо».\nЭР: «Гьелда бан гIорхъолъа араб ахIвал-хIалалъул комиссия гIуцIун бугиш?».\nМусаев ГIумар: «Гьеб министерлъиялъул хIалтIухъабазул гIолохъаби руго гьанир хIалтIулел. ТIоцере анцIила щуго чи вукIана, гьанже анцIго чи хутIун вуго гьезул. Кьурабалъе ххарун, гIодоре рекерун, нухал сверун къан, гIемераб хIалтIи гьабуна гьел гIолохъабаца. Гьединго «Автодор» идараялъул хIалтIухъаби руго аслияб куцалъ гьанир хIалтIулел».\nЭР: «Нужер нухал гъоркьгоги хварал, хъил тIечIел нухал рукIин лъала киназдаго. Гьанже цIадаца дагьалги чурхъарал гьел къачIазе гIемер заман базе батила?».\nМусаев ГIумар: «Валлагь бищун дагьаб цо моцIниги ине буго гьел рукIалиде рачIинарулаго. Нижер цIакъ гIемерал гIисинал росаби руго свера-хъверухъе. Гьенибе кибего нух къан буго, моцIидаса гурони лъугIилин кколаро киналго хIалтIаби».\nЭР: «Хаду-хадурги гьединаб квал-квал нухалъе ккечIого гьаризе бегьуле кинал рукIаниги цIуна-къаялъул хIалтIаби ругиш».\nМусаев ГIумар: «Нижер мухъалде ругел киналго нухал руго рахъун чIарал, гIазу баниги, цIад баниги риххулел ччукIулел рукIуна гьел. ТIабигIияб балагьалдаса кинха нухал цIунилел, Аллагьас цIунани гурони? Нахъе балагьалдаса цIунайгиян дугIа гьабун гурони токIаб гьабизе бегьулеб жо батулеб гьечIо»\nГIаммаб куцалда шагьранухалъе ккараб зарал жеги кигIан бугебали борцун гьечIилан абуна Мусаев ГIумарица хадубги. Республикаялъул хIукуматалъ нижее гьабураб кумек ккечIин жеги аслияб куцалад мадугьалихъ ругел мухъаздаса, гьудул гьалмагъазабаз кIвараб кумек гьабулеб бугин. «Автодоралъул» хIалтIухъабиги ругин нухда хIалтIилел.\nГьединго анкьабилеб июналда бараб чвахунцIадалъ босун ун буго ЦIунтIа мухъалъул Махъалалъ росда аскIосан унеб гIурда тIад бан букIараб кьо, гьелъул хIасилалда гIадамал хутIун рукIана росулъе жанире нухги гьечIого.\nГIорхъолъа арал ахIвал-хIалазул рахъалъ министерлъиялъул хIалтIухъабазда цIад секьечIиго гьениб хIалтIи гьабун бажаричIо. ИчIабилеб июналда кьо цIидахъан бан лъугIанилан абураб баян кьуна гьез талат къоялъул радал.


ЗАЛМУ БАТИРОВА.ЛЪАГ1АЛИЛ ЮБИЛЯРАЛ. - 26 Августа 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nЧетверг, 26.04.2018, 00:52 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2016 » Август » 26 » ЗАЛМУ БАТИРОВА.ЛЪАГ1АЛИЛ ЮБИЛЯРАЛ.\nЗАЛМУ БАТИРОВА.ЛЪАГ1АЛИЛ ЮБИЛЯРАЛ.\nБатирова Залму-поэтесса ва драматург. Гьаюна 1941 соналъ Хунзахъ районалъул Хунзахъ росулъ. 1960 соналъ лъуг1ана гьоркьохъеб школа Хунзахъ, хадуб-Дагъистаналъул педагогикияб институт. Къого соналъ х1алт1ана учительницалъун, 1985 соналъ яхъана Мах1ачхъалаялде ва х1алт1изе лъугьана «Дагъистаналъул ч1ужуг1адан» журналалъул авар мац1алда бахъулеб выпускалъул редакторлъун. 1986 соналда х1алт1изе лъугьана Мах1ачхъалаялъул Кировский райисполкомалъул г1аммаб отделалъул заведующийлъун, 1991 соналдасан-Дагъистаналъул ралъдал инспекциялъул пачалихъияй инспекторлъун, ДРялъул т1абиг1иял ресурсазул ва т1абиг1ат ц1униялъул Министерствалъул г1аммаб отделалъул начальниклъун.\n1995 соналдаса нахъе Залму ккола Россиялъул хъвадарухъабазул Союзалъул членлъун.\nРеспубликаялъул газетазда ва журналазда гьелъул асарал рахъана ХХ г1асруялъул 60-абилел соназда. З. Батировалъул т1аса рищарал асарал ва поэмаби рахъулаан «Г1олохъанал гьаркьал», «Рит1ухълъи», сборниказда маг1арул ва г1урус мац1азда.\nПоэтессаялъул т1оцебесеб т1ехь къват1ибе бач1ана 1964 соналда маг1арул мац1алда. 1995 соналда къват1ибе бач1ана «Намус», хадуб-сборникал «К1иго т1егь», «Сабаб», «Бекараб г1аркьел», «Къадруяв маг1аруласул г1адатияб рак1», драма «Х1ажимурад».\nАхирал соназда З. Батировалъ къват1ире риччана поэма «Ч1анк1а», «Къвек1чармил хвалчаца борце дир г1умру», «Талих1ал нухал», куч1дузул сборник, «Ц1ах1илал ц1адал», «Солдатасул къисмат, документалияб повесть «Ссунареб ц1ва», «Хундерил ханша», «Пикрабазул ц1умур», «Ахирисеб как», «Бац1ил дарс», «Избранные», «Переливание крови», «Рокьиги маг1уги».\n2007 соналда гьей яхъана «Лъаг1алил кеч1» республикаялъулаб конкурсалъул лауреатлъун.\nЗ. Батировалъе щвана ДРялъул Х1урматияб грамота ва Шамилил ц1аралда бугеб фондалъул меседил медаль, халкъазул гьудуллъиялъул орден, Москваялъул МЭРасул медаль, 2 нухалъ гьей мустах1икълъана Дагъистаналъул президентасул гранталъе.\nЗалму Батирова ккола Дагъистан Республикаялъул культураялъул мустах1икъай х1алт1ухъан, Хъах1аб-Росолъа Мах1мудил ц1аралда бугеб жамг1ияб литератураялъул, Расул Х1амзатовасул «Хъах1ал къункъраби» Россиялъул премиязул лауреат ва 2014 соналдаса-Дагъистаналъул халкъияй поэтесса.\nЗалму Батировалъул асаразулъ хисулареб темалъун лъугьун буго намус-ях1, г1аданлъи, гурх1ел-рах1му, бах1арчилъи, рижараб ракьалде ва халкъалде рокьи. Гьелъул асаразул к1удияб к1вар буго г1ун бач1унеб г1елалъе рух1ияб тарбия кьеялъе. З. Батировалъ г1олилал ах1улел руго диналде бац1ц1адаб бербалагьи гьабиялде, намусги къадруги борхатго ц1униялде.\nЗалму Батировалда 75 сонилаб юбилейги баркулаго, бокьун буго гьаризе гьелъие чорхое щулияб сахлъи, рак1алда ругел мурадал т1урай, лъималаздаса ва гьезул лъималаздаса йохун хут1и.\nГ1елмудал канлъиги куч1дузул нурги,\nКибго т1ибит1изе бит1араб т1алъи.\nБег1ераб пикруги г1акълудал нурги\nГ1адамазе бикьун свакач1еб т1алъи.\nТарихалъул кьалбаз ракь к1обок1ара6\nДур к1одалъи дида гыгг1инго лъана.\nСахал г1адамазул г1адлу камилаб\nДур канлъиялъул нух ккуна г1елаца.\nАнкьго къади цох1о тухумалъ кьураб,\nГ1алимзаби гlуpaб гlaгapaб т1алъи.\nРосу рик1к1ун руго гьединал ц1арал\nЦ1ар-ц1ap ккун щивав чи рехсеч1ониги\nДур Ахъбердилавги Х1ажимурадги\nХ1ежалъул рахъалда раг1арал руго.\nЦо гъеж къот1аниги хвалчен борхарав\nГ1алибег халкъазе загьирав вуго.\nБакьеч1ги, ц1игьулги ц1аруй рехсолеб,\nХундерил боязул бицен къот1ич1еб,\nЧ1анк1ал рогьинег1ан сунареб чирахъ\nГвенгъухъе хут1араб, хирияб т1алъи.\nК1иго ц1адасесул асаразул нур\nХалкъазе бикьараб бокьулеб т1альи,\nЗагьид Х1ажиясул х1асратал куч1дуз\nКуркьбал рижун роржун араб расалъи.\nСулимановасул асаразул бакъ\nАваристаналъе загьирлъараб бак1\nХ1алаллъи камилал т1анусдерица\nКвер борхун бац1ц1алъи ц1унараб т1алъи.\nРехсезе ц1арал дур г1емерал руго\nГ1абасилав, Фазу, Гъазимирзоев.\nВат1анияб рагъда, х1алт1ул фронтазда\nГеройлъи босарал дур бицалъ руго\nРайоназда гьоркьоб т1оцебесеб бак1\nСаг1ит, баркала дуй чидай биччач1о.\nДуда цересеца борхараб байрахъ.\nДур бихьинчилъиялъ къулизе теч1о.\nЦоцазда балеб къвал, росулел кверал\nМисаллъун хут1ила халкъалда гъсркьор.\nГ1иси-бикъинаб жо гьоркьанги биччан,\nБаче район цебе бицалъ хут1изе.\nДун маг1ил маг1наги paг1абазулъ лъун,\nНухлул лъабрикьида бакьулъ ч1ун йиго,\nГьаб керен хачалеб чорокаб заман\nЗалим г1адин цебе зхетун буго.\nДида араб гlacpy к1алъалеб буго.\nМун к1удияб г1езе дагьай кват1анин,\nБица-бицаралда хекко божулей\nЛъимер кинигинан гуккизе ч1анин.\nМун ваучераца чурхъун реханин,\nЧиго гурел дуда чаг1иян кканин,\nМун к1удияб лъимер, лъай бук1аниги,\nЛъай ц1алун щвеч1еца гуккун реханин.\nБахъулел, хъамулел хъамалчаг1азул\nЧунтби ц1еч1ого мун кант1ун яхъинч1ин,\nМесед т1ад бекьарал пахьул раг1абаз\nГ1умру гуккулелъул к1алъазе лъач1ин.\nНухлул лъабрикьуда бакьулъч1ун йиго,\nНахъехун инеги бокьулеб гьеч1о,\nЦеехун инеги х1инкъулей йиго,\nГьаб къоялъул г1айиб дидаги буго –\nГ1адамал кант1улеб paг1и батич1ей,\nНамусалъул диван дийги бук1ина\nMaгlил маг1на кват1ун раг1абалъ лъурай.\nЦох1о рохел буго мехалда цебе\nДица кеч1 ах1ичIо х1алихьат веццун,\nУмумуз дий тараб исламалъул нух\nХ1арамаб г1арцуца чоргине теч1о.\nМун Ц1ада вукъич1о, гьеб дур анищлъун\nАваристаналъе нахъе хут1ана.\nДур жаназаялъе Г1акаро мег1ер\nГ1одобе къулич1о, щвеч1о мун т1аде.\nРосдал хабалазда харил сумаца\nГьикъула шаг1ир, мун, вукъун вугеб бак1.\nРокъой вач1инч1ого Тарки маг1арда\nГ1ажаиблъи дуда рух1ел батараб.\n«Щиб рахъалда гьаб дир рух1 бахъаниги,\nИнсул росулъ вукъе дун, г1олохъаби».\nГьеб гьари хут1ана, хирияв Расул,\nТ1убач1еб аницлъун дур дунялалда.\nБакъалъ ц1а бакулеб дур Ц1ада росдал.\nХабал пашман руго мунги гьеч1ог о.\nАсараз свакарав, соназ хъах1лъарав,\nХъах1ал къункъарабаз мун вуго ц1ехолев.\nЩиб гьабилеб, Расул, вас гьеч1ев инсул,\nЦо-цо т1убач1ебги хут1ула анищ.\nКинал хабалалъ, мун вукъананиги,\nМун лъурав хобалда Аллагь гурх1аги.\nКире унел ругел\nМеседил г1ороде г1арцул гул балел\nГ1акьилал соназухъ урхъун йиго дун.\nЧ1ах1 гуреб х1алухъен жаниб гьарзаял\nРосдал хурзабазде рак1 щун йиго дун.\nГьанже гъира гьеч1о магъилъе ине,\nРаккразде сверарал хурзал рихьизе.\nДоба ч1оролабаз кеч1 ах1уларо,\nМагъилъ роржанхъулел макал дагьлъана.\nГ1арцул лъарадажо оцаздаги бан,\nХуриб рахъал ралев чи вихьуларо.\nОцалали киса, тракторцин гьеч1о,\nБекьилин ккарасул хурзал рекьизе.\nРакьул мах1ги, гьелъул хинаб х1охьелги\nК1очон толеб буго г1олохъабазда.\nЛъилъулеб хур к1очон, халеб хер к1очон,\nБице, гъудулзаби, унеб ругеб бак1?\nГ1умру бигъарай яс альул анищ\nХ1ажимурад анищ жакъа дир хьолбохъ,\nКьерхараб гъаб г1умру роц1инабизе.\nЩолев ани дие рекъав багьадур,\nКъисматалъул рокъоб чирахъ бакизе.\nБокьараб бак1алде инаан мунгун\nДур гьалдолеб керен г1одой буссине.\nДица дур ч1ег1ераб буртинаялда\nДир меседил расул лъелаан расен.\nМац1ица льукъараб дур къисматалъул\nКъваридал пикраби нахъе гъелаан.\nДица дур рек1ее къуват кьелаан,\nГьениб басандулеб щаклъи ч1валаан.\nГьал рокьи лъаларел г1олохъабиги\nГ1арац рик1к1унел тун, нилъ цолъилаан.\nРак1 г1ащикълъун буго бах1арчиясухъ\nГ1акълу урхъун бут о рит1ухълъиялъухъ.\nДица дуда аск1об х1ал бихьилаан.\nТалих1 дунялалда батуларищан.\nДица рек1ел рокьи дуе кьелаан.\nДуда гъеб, хвалчаца, дир ц1унилаан.\nСуаллъун ч1араб лъути, жаваблъун ккараб ахир\nЩиб букlapaб рак1алда бах1арчияв чот1ахъан?\nЖеги лъач1еб балъголъи, тарихчаг1азул даг1ба\nМун киве ун вук1арав? Хекко щай т1адвуссарав?\nЦ1аруе мук1урлъизе ц1аралда к1веч1огонищ ?\nГьунаралъ гьунаралье бет1ер къулич1огонищ ?\nБах1арчиян абиго, дуда дагьлъун бихьуниц?\nБорхун хьваг1улеб хвалчен, чода камилаб гьунар.\nХ1ажимурад, дур гьунар мац1аздаса щай къураб?\nГьезул бет1ер къот1изе къуваталда гурх1унищ?\nМац1ихъабаздаги хъван, хъублъизейищ бокьич1еб\nЖах1даялда малги ч1ун, кьабг1арабищ чода ц1ал?\nТешларх1оралъ, Талгималъ дуде ч1аян ах1ич1ищ?\nДаргъобги Зиранибги дуда хадур г1одич1ищ?\nДур гьунаразул нухал эхетун цере ч1еч1ищ?\n«Ч1а, Х1ажимурад!» - йилан Г1акару к1алъач1ебищ?\nМун т1урун анин цоял, нух къосанин - цогиял\nБице лъида божилел, сапар бигъарав лачен?\nЗобалазда лъаниги, жеги лъан бахъунареб\nДур г1умруялъул суал, хведал къот1араб бет1ер\nКъан зарукь ккун ч1оларев, квер биххун вук1унарев\nТ1убараб аскаралде данде живго вагъарав.\nГъазаваталда хварав, Хунзахъа Х1ажимурад,\nЛьуг1улареб, къунареб къиса дур ахиралъул.\nК'ъисматалъул т1ехь буго т1ад ч1ун бегизе бокьун\nМехер къоялъул къисмат диего загьирлъизе.\nРохелдай хадуб бугеб хиялазде бакъ щозхеб,\nХаселдай нахъа бугеб рек1ел пикру г1унулеб.\nКанлъуде унеб нухда хиянат бахиладай\nСоназул г1орхъабазда г1ажал данде ч1валебдай\nГьаб ришватазул вабаъ добаги батиладай,\nНамус бичулеб базар добаги бук1инадай ?\nДобаги х1иллаяльул х1арщул нухал ругодай,\nБит1араб къимат кьолеб рит1ухълъи х1алт1уладай,\nЯх1алда синжир балеб сонал цере ругодай,\nСудияз ришватазда ц1арал т1амун гъеч1одай.\nДоба г1умру къач1алеб цо къебелъи гъеч1одай,\nДоба х1алаллъиялда рах1му гъабуларебдай,\nПашманалдай дораги дир саринал рук1инел,\nБух1иладай добаги дир анищазул гъамас.\nДора гьал гьет1-гьет1арал г1умрудул сухъмахъазда\nГьудулльиги вацлъиги цолъун батилародай,\nКъисматалъул т1ехь, дуца рагъе дие балъголыи\nСуалазул ц1ураб рак1, жаваб къвариг1уи бугин.


ЛъаратІа мухъ — Википедия\nгІур. Тляратинский район\nГъорлъе бачуна 18 росу\nАдминистративияб центр ЛъаратІа\nБетІер ГІалиханов Джавадханил МухІамад\nКьучІ лъураб къо-моцІ 28 март 1926 сон\nХалкъалъул къадар ↗22 882  чи (2015)\nГъунки 15 чи/km²\nТелефоналъул код 87265\nРасмияб сайт http://kizlyar-rayon.ru/\nЛъаратІа мухъ (гІур. Тляратинский район) — Дагъистаналъул район.\nГIадамазул къадар бахуна 22 882 чиясда\nАдминистративияб марказ — ЛъаратІа.\n2 Мухъалда ислам тІибитІи\n2.1 Халкъияб бицен\n3 Миллияб рикьи\nМухъалда ислам тІибитІи[хисизабизе | код хисизабизе]\nГуржиязулгун гIорхъода гIумру гьабулел магIарулазул кидаго щулияб маданияб, магIишатияб бухьен букIана гьезулгун. ГIорхъода ругел боязул рукIа-рахъиналъул хал гьабурабго бигьаго букIуна гьел цере рукIарал бухьенал ричIчIизе ва церечIезаризе. Гьеб рахъалъ киназулго интерес бугеб бакIлъун ккола АваргIурул байбихьи – Джурмут гIоралда сверухъ ругел ракьал. Гьел ракьазе цIакъго кIвар бугеб хIужалъун ккана ХV-ХVII гIасрабаз гьениб ислам тIибитIи ва гьелда хадур Гуржиялъулгун хисарал гьоркьорлъаби. БатIияб дин бачIарабго, гьоркьорлъабиги батIиял лъугьана. замана хисигун гьелдаго цадахъ раккана цIиял бахIарзалги. Гьезул цояв – Гъенеколоса МахIал Давудил хIакъалъулъ бицине буго гьаб макъалаялда.\nГьесухъе нилъ жеги тIадруссина, тIоцебе къокъго бицина доб заманаялъул хIакъалъул ва цIияб диналъ ЧIурмутI гIурул жамагIатазда ва гьезулгун гуржиязул гьоркьорлъабазда гьарурал хиса-басиязул хIакъалъулъ. ХV гIасруялда аваристаналъул централдаса бакъдал рахъалде ислам тIибитIизе байбихьана. Гьелъие нугIлъи гьабула анкьракьалда ратарал исламалъул церехъабазул хобазул заназ. Гьезда жанир руго бакIалъулал гъазизаби гурел, къватIиса рачIаралги, гIемерисеб мехалъ Шамалдаса (сирия), цо-цо мехалъ Мисриялдаса (египет) ва ХIижазалдаса (сагIудия). рехсезе бегьула тIалцухъ (лъебел бо) вукъарав ХIасанил исмагIил 900 соналъ хварав (1494-95 с.); лъаратIа росулъ вукъарав султIан 1480-л саназда хварав. исламги босун хадур диниял церехъабилъун лъугьаралги руго. Мисалалъе, ЧIорода росулъа (ЧIурмутI бо) Учил сами хвана гьижраялъул 887 (1482) соналъ, хоб буго росдал рагIалда.\nБакIалъулаз бицухъе, сами вукIана бищунго гъираялда ислам тIибитIизабулев чи. Херазул биценазда рекъон, кIудияб гIел кутакалда дандечIун букIун буго цIияб диналда ва бищунго кIудияб дандечIей гьабулеб букIана гьесул эмен - насранияв Учица. Хваразул хIакъалъулъ гьарурал хъвайхъвагIаязде балагьарабго бичIчIулеб буго цIияб диналда данде букIараб къеркьеялъул кутак.\nГIажаибаб хъвай-хъвагIай буго гьижриялъул 1071 соналъ (1660-61с.) хъвараб, ГIулгьеб росдал мажгит цIигьабун свериялъул хIа къа лъулъ. Гьелъ бицунеб буго рехсараб заманалда ЧIурмуталда ислам гIезегIан тIибитIун букIанин. ислам тIибитIулеб букIана Хунзахъа ва Гъумекиса (Кьенсерухъа сверун).\nГьединлъидал, ЧIурмуталъул байбихьуда ислам тIибитIун буго ХV гIасруялъул ахиралда. анкьракьалъул гъоркьияб мухъалда ислам босун буго жеги цебе - 1475-76 саназда. нилъеца гьоркьоб лъураб темаялъе кIвар бугеблъун рикIкIине бегьула амир ГIалибегица анцухъ жамагIаталде хъвараб кагъат. тарихчи тимур айтберовас рикIкIунеб буго гьеб хъван бугин XV гIасруялъ. Гьале кагъат:\n«Дида ракIалде ккола нужеца дин босизе инкар гьабулел кидероялъулаздаса (Кидеро) лъазабилин гьел ислам къабул гьабизе ва жидеего дибир восизе хIадур ругищан. ислам босани гьезда ниж хъвазе гьечIо, босичIони – дица дандечIун бажарулареб аскар бакIаризе буго гьезда дандеян лъазабе»\nАмир ГIалибегида Кидероялда ислам босизабизе кIвеч1ого батизеги бегьула доб мехалъ. амма бихьулеб буго гьеб ишалъулъ гьес анцухъ ва цоги анкьракьалъул жамагIатазул кумек хIалтIизабулеб букIин.\nЧIурмутIалъул байбихьуда ислам тIибитIиялъул иш гIажаибаб къагIидаялъ унеб букIана. ЧIурмутIалъул жамагIаталъул (тIому рал) микьго росдал (ЧIорода, салда, ГIул гьеб, Гъоркьнуб, Белъелда, Гъерел, Гъенеколоб, Къамилухъ) лъабгояб гIуцIана ислам босулаго Болъогьен абураб хъаладухъа гочарал гIадамаз. Болъогьеналъул жамагIаталъул насранияб дин (христиан) букIун буго. Гьенисан рикIкIад гьечIеб бакIалда, гIурумухъ ккун эхебе (салда росдада цебе, гьабсагIаталда гьениб рагъулазул паж бугеб бакI) буго Гьамал гьатIан абураб бакI. салда, ГIулгьеб, Гъоркьнуб росабазул (гьеб лъабго росу буго Болъогьеназул жамагIаталъ гIуцIараб) харабаз бицухъе, щибаб соналъ ихдал ЦIоралдаса гIалаялда рекIун вачIунаан Гьама абурав гуржияв ва чанго анкьалъ бакIалъулал гIадамазе насранияб дин малъулаан. Гьесул цIар лъун буго гьатIаналдаги.\nГьамаца киналго насранияб диналъ тIалаб гьарулел ишал гьарулаан. Гьенисан заманалдаса гьев унаан жеги тIадегIан гIурумухъ ккун тIадехун бугеб Гъерел росдада аскIове ва гьенирги гьединалго диниял масъалаби тIуралаан. Хадув унаан Къамилухъе. Гьеб лъабабго бакIалда гьабсагIаталдаги цIунун руго Гьамал гьатIан абурал бакIазда цIарал. ЧIурмутIалда риидалги вукIун, хаслихъе Гьама Кахеталде тIад вуссунаан.\nГьама вачIунеб заман букIун буго гIага-шагарго гьениб ислам тIибитIизе байбихьараб заман. БакIалъулал харабаз бицухъе, гьев вачIунев вукIун вуго халкъалъ ислам босун хадувги, амма заманалдаса хераз гьесда абун буго вачIунгейин тIокIав, гьанир гIолилазулгун питна ккезе бегьулин. Умумуз жидехъе кьурал харбал дие бицана салдаса ГIалиев ИсмагIилица, ГIулгьеса ГIалиев МухIамадица ва ражабица ва Гъоркьнуса Хуршилов МухIамадица. ахирисесул баяназда рекъон, гьесул тухум бачIун буго Болъогьеналдаса ГIартунидаса (арутюн). Гьес ва гьесул лъималаз исламги босун гIуцIун буго Гъоркьнуб росу. Гьедин, насранияб динги бакIалъулазда малъулеб букIана риидал вачIунев Гьамаца лъабго батIияб гьатIаналда.\nГIажаибаб хIужа буго, бакIалъул харбазда рекъон, цо заманалда ЧIурмутI гIурул кваранаб рахъалда ругел росабазда ислам букIана, квегIаб рахъалда ругел рукIана насраниял. амма заманалдаса гьезул щулалъабиги щущазарун, гочинарун руго доб цояб рахъалда ругел росабазде. Гьединаб щулалъи букIана Болъогьенги. Гьенисан гочараз гIуцIун руго салда, ГIулгьеб ва Гъоркьнуб росаби. Гъерел ва Белъелда росабазул щулалъи букIана КьороцIи-гьен абураб бакI ва гьебги букIана гIурул квегIаб рахъалда, Белъелда росда цебе.\nГьебго заманалда ЧIурмутIалда цун бугеб ЦIоралъул ракьалда гIуцIана Гъолодисезул пачалихъияб гIуцIи. Гьенир жанире рачине бегьула киналго ЦIоралъул аварал-бусурбаби. Гьезулгун щулияб бухьен букIана ЧIурмутIалъулазулги. Кахеталъул ханзабазул асар букIана доб заманалда ЦIоралдаги, Кавказалъул кIудияб балада нахъа – ЧIурмутIалдаги. ЦIияб дин босарал магIарулаздагун гьезул кьал ккечIого рес букIинчIо. Зама-заманалдаса иргадал бергьулел рукIана гьеб дандечIеялъулъ.\nКахеталъул хан леванил заманалда (1504-1574) бакъдасел магIарулазул кIудиялго хIасилал рукIинчIо гьеб къеркьеялъулъ. тIадеги, гIемерисеб мехалъ гьезие гIакъуба кьолаан гуржиязул ханас. Вахушти Багаратиони абурав тарихчияс хъвалеб буго: «лекIи (магIарулал) левание мукIурлъичIониги, заралги гьездаса кинабгIаги букIинчIо. абула, цо нухалда цо лекIияс алазан бахъун цояб рахъалдаса гIака бикъанилан, леваница аскарги бакIарун, гьев чи кквезеги ккун, хъизамгун ва магIишатгун цадахъ вачун ун вуго. лъабабилеб къоялъ киналго чIвана, цогидал хъамалчилъи гьабизе хIинкъулеб хIалалъ». Гьаниб абичIого гIоларо, Вахушти Багратионие цIакъ рокьулароан магIарулал, гьеб бихьулеб буго гьаб асаралъулъги. рокьунгутIизе гIиллаги букIиндал.\nЛеван хун хадуб Кахеталъул ханлъун вахъана гьесул вас александр КIиабилев (1527-1605). Гьесул заманалда ЦIоралъул магIарулаз гIезегIан рагъ гьабуна гуржияздаса эркенлъизе. Жиндиргун анкьракьалъул жамагIатазул гьоркьорлъабазул хIакъалъулъ Кахеталъул хан александрица хъвалеб буго 1594 соналъ ГIурусазул хан Борис Годуновасухъе: «нижее къварилъи гьабулеб буго мугIрузул гIадамаз: балъго нижер ракьалдеги рачIун… ва нижер гIадамал чIвалел руго… дудаги лъалеб батила: нижер ракьалда аскIоб мугIрузда буго гьитIинабго ракь, лъебелазул абураб: дун ине вуго аскаргун, гьелгун вагъизе». с.а. Белокуров абурав гIурусазул тарихчияс 1889 соналъ къватIибе бачIараб жиндирго тIехьалда бахъун буго гьеб кагъат:\n«Нам чинитца теснота великая от горских людей: приходят они в нашу землю украдом… и наших людей побивают и в полон емлют… и то ведомо тебе: близ нашие земли в горах есть землица невеликая, тебельская земля словет: ино можно будет, и яз пойду сам с своею ратью воевати их»\nПалхIасил, Кахеталда аскIор ругел магIарулазул жамагIатаз гьужумал гьарулел рукIана алазаналде, боцIи бахъун, гIадамал асир гьарулел рукIана. Гьел гIодориччазариялъул мурадалда александрица къасд тIамун буго кIудияб аскарги бакIарун гьезде гьужум гьабизе. Хадурккунги кIиязулго чабхъенал зама-заманалдаса жеги чанго соназ унел рукIана. лъалеб буго александр II-сул ва гьесул вацасул вас теймуразицица 1630-40 соназ анкьракьалде, ЦIунтIе ва Кьесерухъе (лъаратIа, ЦIунтIа, ЧIарада мухъал) кIудиял аскаралги ракIарун гьужумал гьарун рукIин.\nХалкъияб бицен[хисизабизе | код хисизабизе]\n1664-1675 соназ, Кахеталъул ханлъун арчил II вугеб заманалдаги гьелго рагъал унел рукIана. амма доб мехалъ магIарулазул къокъаби тIадеги щулалъулел рукIана. Гьелъ рахIат хун букIана арчил II-сул. Гуржиязде гьужум гьабулезул бакьулъ бакIлъун букIана ЧIурмутI (тIомурал), гьеб букIана Гуржиялъе аскIобегIан бугеб бакIги. Кахетиялъул ханасдаги тIоцебе гьужум гьабизе кколеблъун гьеб бакI бихьулеб букIана.\nЧIурмутIазул цевехъан вукIана гьеб мехалъ Гъенеколоса МахIал давуд. Къамилухъ росулъа тарих лъазабулев вукIарав, мунагьал чураяв ГIумаров МухIамадица ракIарарал баяназда рекъон, гуржиязул рагъулал къокъаби Билканалда кIийидеги рикьун кIанцIун руго кIиго батIияб рахъалдаса. тIоцебесеб: ахIлъимал – МагIалараса – Гъенеколоб ва кIиабилеб: Гъубалъ – лъимсвери – салда. Гуржиязул аскарал халатал читIирал гьарун цIалел рукIана ГIурахъ мугIрулги (КIудияб Кавказалъул бал) рахъун мугIрузде. МагIалараса ва лъим-свери абурал бакIазда рукIана риидал гIи хьихьулел ракьал. ГIемерисеб мехалъ гьенир ругел гIухьбуздаса лъалаан гуржиял рачIунел рукIин. Гьез жидерго боцIиги бахчун, кIудияб магIардеги рахъун цIа бакулаан. Гьелъул магIна букIана хIинкъи бугин абураб.\nМ. ГIумаровасул баяназда рекъон, гьеб гьужумалъул хIасилал цIакъ захIматал рукIана ЧIурмутIазе. аскарал цIакъ дагьал рукIана магIарулазул. Гьеб гуребги, кIиго батIияб бакIалдаса цого заманалда тIаде кIанцIиялъ гьел цолъизе рес щвечIо. Гьеб гуребги, кумекалъе тушалги (тушет мухъ) рачун руго гьез. ГIемер чагIи камуниги, гьез квегъана киназдего гIагарун ЧIурмутIалъул росаби. Белъелда росдада аскIоб гьабсагIатги буго Хъузхъузул хоб абураб бакI. (Хъизихъал абула Кахеталъул бакъдал рахъалда бугеб халкъалда, гьениса рукIана рищунго лебалал ва бахIарчиял рагъухъаби. Гьелдаса, магIарулаз киналго гуржиязда хъузхъул абула). рухIана росаби ва кулаби, хвезабуна ракь ва боцIи бахъана.\nГъерелгун Белъелда росабалъ рицунел руго тушаз росаби рухIиялъул хIакъалъулъ харбал. сагIитил ХIава абурай хералъ бицана, жиндир кIудияй эбелалъ тIомуразде «чIегIер тушал» кIанцIиялъул хIакъалъулъ бицунаанин. Гьеб лъарабго гIадамал ана мугIрузда ва рохьазухъ рахчизе, цадахъ боцIи-магIишатгун. Цадахъ босана босизе бегьулебщинаб. Бихьиназ росаби цIунулел рукIана, рагъал унел рукIана щибаб росулъ цадахъ цого заманалда, амма рикIкIен гIемерал гуржияз нахъе къазаруна мугIрузде.\nБищунго вахIшияб рагъ ккун буго МочIол-лъар абураб бакIалда. Гьениб гуржиязде данде чIун букIана Гъенеколоса МахIал давудил къокъа. Биценазда рекъон, гьеб рагъулъ цIакъ гIемер гуржиял гъурун руго. Гьесул росуцояс рагъул кор боркьарабго ахIун буго: «МахIал давуд, цIакъав бахIарчи, яхI бахъе!»,-ян. Гьеб мехалъ гуржиязда бичIчIун буго цIар рагIарав белади (гуржи мацIалъ цевехъан абураб жо) МахIал давуд гьенив гIахьаллъун вукIин ва жеги тIадеги кIудияб къуват реххун буго. МахIал давуд гьеб рагъулъ чIван вуго. Гьениса дагьалъ рикIкIад рогьногIоралда аскIов чIвана гьесул вас амирхIамза. Гьебго заманалъ ккуна МахIал давудил ясалги, дамалда абураб магIарда гIачиязда хадур рукIарал. дамалда буго кIудияб гуреб мегIер, росдада дандбитIун цебе бугеб. нахъе цIунун хутIун буго халкъалъ цоцахъе кьун МахIал давудил ясазул магIу. МахIал Давудил ясазул магIу …ЧIегIер берал данде къан, къасда кьижун йикIаго. Дида макьилъ бихьана зоб рорцIагу цIад банаб. Радал тIаде яхъана, тIох рагIалде йилъана, Росу цIунулел гьуби цIед рухIулел ратана. БагIар ролъил рал балел чIегIер ракьул гьоцIабахъ ГIолохъабиги хъвехъу бидул хIирал ратана. ХъахIал маккал рещтIулел дир инсул рукъзал ХъахIилал цIаял рекIун цIед рухIулел ратана. Дамалда тIад яхъана, нахъе сверун балана, Бидул хIирал рихьана бухIараб Гъанаколоб. Эбелалда бихьичIеб хIан-гIарцулаб дир керен, кунта бихъун бихьана тушдил гIолохъабазда квешадие кIвекIула чилъи гьечIев кашишас. ГIолохъбизулъ цIар арав АмирхIамза – дирго вац РогьногIорул кIалида хвалчад къотIун ватана. Чакма рет1ун чIухIарал МахIал Давудил ясал ХIатIал гIицIго йилъана Дамалдаса гIодое. ПицIигIлу гьоцIо чIамун Гъанаколоб рукIарал ПурчIинадул чIер швечIо чIарисазул къватIазухъ. Хер инсулго букIараб аят меседил къуръан ИяхI гьечIев кашишас чоди кьонклой чIван буго. Мажгит цIурал къуръанал къватI-къватIазухъ рехана, къватIал цIурал гIолохъби гарбал къотIун тIамуна. Буго цоги батIияб къагIидаги гьеб кочIол:\n…Дида макьилъ бихьана Дамалда тушал рачIун,\nРадалалде батана росу сверун сангар къан.\nРосого цIурал сиял сардидаго рухIана,\nСиго цIурал бахIарзал гIияхъего хъвехъана.\nкIалцIи бандай хьихьана тушманазул гIаларча.\nДун Дамалда яхиндал нахъ юссун балагьана –\nБагIараб цIа бихьула дир инсул минаялда,\nХъахIилаб кIкIуй бихьула бухIараб Гъанабколоб.\nЭбелалда рихьичIел хIангIарцулал дир курмул,\nкопоего кIвекIула намус гьечIев кашишас.\nЯц-ваццасда рихьичIел чиллаялъул дир гъалал,\nЧол цIалае кьабула чилъи гьечIев тушманас.\nЧвархъичIого кьвагьулеб НурмухIамадил хъирим\nкьвагьулаго кьватIана талихI къарал къояца.\nкьабулаго къотIулеб МахIал Давудил хъвалчен,\nБахъулаго бекана рагьде тушман кIанцIигун.\nкIикъого рузман балеб НурмухIамадил масжит\nЧол бокьалъе ккун буго чилъи гьечIев кашишас.\nДабалде босулеб аят меседил къуръан\nЧол энкалъе лъун буго сан гьечIел капурзабаз.\nПицIий гьоцIо чIамулел МахIал Давудил ясал\nПурчIинадул чIер чIамун чIарисезул къватIазда.\nЧIари цIулакьо кунел Дан гIурухъа мусудул\nБолъоназул гьан кванан капуразул къватIазда.\nГьанже аниш, гIандалал, гIорабалъан рагъизе,\nГIунтIун аниш, лъебелал, дун тушахъа яхъине.\nМахIал давудил ясал чIаго тун руго боцIи цебе гъезе кумекалъе. Гьезул цоялъ – гьитIинай патIимаца тIил кьабун чIван вуго цо тушав. Жийгоги гьей гьеб бакIалдаго чIван йиго. Гьелъул хоб буго дамалде унеб нухда. Гьеб гьабсагIатги буго. КIудияй ясалъ боцIи цебе гъун буго тушбабаз абухъе. свакарал гIачи гьелъухъ гIенеккулел рукIун гьечIо. Гьеб мехалъ гьелъ гIачияздехун, щибалъул цIарги рехсон абурал рагIаби цIунун руго халкъалъ:\nГьули гIай ва Чари, дур чехь бихъаяб\nГьули гIай ва къвали, мун къорид хьвеяб\nГьули гIай Дарачу, мун гьирчид чIваяб,\nГьули гIай чари-къвали, къуйла нелъераб талихI.\nТIадехун рехсарал баянал руго аслияб къагIидаялъ Къамилухъа ГIумаров МухIамадица ракIарарал. Гьел хIакъикъиял рукIиналда щаклъизе бегьилаан, гуржиязул тарихчи Вахушти Багратионицаги гьединалго баянал кьечIони. Гьесул баяназ кумек гьабулеб буго гьел лъугьа-бахъиназул заман чIезабизеги. тIоцебе гьес рехсолеб буго 1667 соналъ Кахетиялъул ханлъун вукIарав арчила Багратионил бертин, хадуб бицунеб буго гьес телавиялда гьундул раялъул, хадуб магIарухъе букIараб гьужумалъул, ахиралда рехсолеб буго 1674 соналъ букIараб цоги лъугьа-бахъин. Гьедин, абизе бегьула ЧIурмутIалде гуржиял кIанцIун рукIанин 1667-1674 соназ.\nЖеги мухIканго гьеб лъугьа-бахъин батизе бегьула М. ГIумаровасда ратарал, доб заманалъ шагьидлъарал рагъухъабазул (Коркендиса ЧIанкIал МухIамад ва абубакар, нехIдуаса абубакарил давуд, ицбалухъа ГIумарил Рамазан) заназда ругел тарихазухъ балагьун. Гьел хвараб сонлъун хъван буго гьижраялъул 1085 сон, ай 1674 соналъул рии. Хасало гьел рачIине рес гьечIо, щайгурелъул гIазуца къарал мугIруздаса ине рес гьечIо.\nГьеб хIужаялъ рес кьолеб буго МахIал давудил гIумруялъул заман рехсезе. Холеб мехалъ гьесул рукIун руго кIудиял гIурал лъимал. Гьебмехалъ, гьев вукIине ккола гIага-шагарго 50 сон барав чи, гьавунги вукIун ватула 1620-лел соназ, хвана 1674 соналъ.\nГьеб гьужум гIезегIан гуржиязе хIасил кьураб букIаниги, гьеб букIана ахирисеб. Гьеб 1674 соналъ ккараб рагъ букIана гуржиязул къокъаби Кавказалъул бал бахъун рачIараб ахираб рагъ. тIадеги, XVII гIасруялъул 70-лел соназ гуржиязул кашишас гIурус хан Федор алексеевичасухъе хъвалеб буго, цониги къо унеб гьечIин лекIаз щив вугониги викъун вугин ялъун чIван вугин рагIичIеб.\nГIасруялъул ахиралде ЦIоралъул магIарулазул ракьал тIубанго эркен гьарун рукIана гуржияздаса.\nМагIарулал 21 820 98,4 %\nцогидал 345 1,6 %\nкиналго 22 165 100 %\n↑ Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 январалъ 2015 соналъ\n↑ [Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 январалъ 2015 соналъ\n↑ Тарихчи ШагIбан ХIапизов; ЛъаратIа районалъул газета; № 1-2 * январь 2017 с.\nХалип:ЛъаратІа мухъалъул росаби\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=ЛъаратІа_мухъ&oldid=78396»\nЛъаратІа мухъалъул росаби\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 17:30, 1 април 2022.


Ккаккиялул конкурс |\nЛакрал райондалиясса коллектив\n«Халкьуннал» («образцовый») тIисса цIа тасттикь дуллалисса инструментирттал коллективирттал Республикалул ккаккия-конкурс хьунни МахIачкъалалив. Му сакин дурну дия ДР-лул Культуралул министерствалул ва Республикалул Халкьуннал творчествалул къатлул.\nКонкурсрай гьуртту хьунни МахIачкъала ва Избербаш шагьрурдаясса, Лакрал, Лаващиял, МахIарамккантуллал, Тарумовкаллал, Ахттиял, Дарбантуллал, Къайтагъуллал, Къумтуркъалаллал, Къизлардал, Сергокъалаллал, Сулайман-Стальскаллал районнаясса музыкантътал. Миннал пагьмулун кьимат бишлай бия республикалий ва мунил кьатIув цIа ларгсса пишакартал. Гьарцагу коллективрал, миннувух Лакрал райондалиямунилгу, лайкьну ккаккан дунни цалла-цалла районну ва тасттикь бунни цивппа мяйжаннугу «халкьуннал» тIисса цIанин лайкьсса бушиву.\nЯзими коллективру гьуртту хьунтIиссар февральданул 26-нний Къумукьнал театрдануву хьунтIисса «Играй, душа!» тIисса ХIII Дунияллул халкьуннал дянивсса фестивальданий.\nПредыдущая записьМанасрал мукьбачIулий чяй дуван кIулну бакъаяСледующая записьМЧС предупреждает об усилении ветра


13 октябралда Избербашалъул администрациялда низам цIунулез чIухь балеб букIиналъул хIакъалъулъ баянал тIиритIана республикаялда. ЭР-сан жиндирго цIар бицине разилъичIев чияс абуна жидер администрациялдаса гурел гIадал чагIи ругин фоеялда чIун.\nАмма щай рачIарал чагIи гьелали бичIчIулеб гьечIин. Гьединго киназго цоцазда щурун гьикъулеб бугин гъозул хIакъалъулъ. Лъиданиги чIванкъотIун лъалеб жоги гьечIин.\nЦогидал баяназда рекъон, гьел рукIине рес буго Избербашалда ралъдал рагIалда ричарал ракьазул цIех-рех гьабизе рачIарал къанун цIунулел идарабазул вакилзаби. Гьелги Дагъистаналдаса гурел, Москваялдаса яги Шималияб Кавказалъул цогидаб бакIалъа ритIун рачIарал.\nПалхIасил, гьеб бугин Избербашалъул мэр ГIабдулмажид Сулеймановасул рахIатхвезабиялъе байбихьарал тадбиралин рикIкIунеб буго ЭР-гун гара-чIвари гьабурал экспертаз.\nЩайин абуни гьев гIицIго Избербашалъул мэр гуревги, Дагъистаналъул премьер-министр ГIабдусамад ХIамидовасул вацгIалги ккола, гьединго Халкъияб Мажлисалъул спикерасулгун дандеги ккечIого заман щвелалдего хъулухъалдаса вахъарав МахIачхъалаялъул экс-мэр МухIамад Сулеймановасул кIудияв вацги ккола.\nГьединлъидал ХIамидовазул клан, ай тухум багъа-башаризабулеб мех бугин абураб пикру буго республикаялда. Рамазан ГIабдулатIипов бетIерлъун вачIиндал, Дагъистаналда киналго кланазул иш лъугIанилан бицунебги буго гIадамаз жидедаго гьоркьоб.\nГьединго 13 октябралда Избербашалъул администрациялда чIухь базе байбихьиялъул магIна батилин мэр ГIабдулмажид Сулеймановасул гьитIинав вац МухIамад Сулейманов МахIачхъалаялде виччангутIиян абураб пикруги рагIизе бегьула республикаялда. Щайгурелъул МахIачхъалаялъул мэрлъиялде тIадвуссинехъин вугила чанго моцIалъ цеве гьениса вахъун ФОМС абураб идараялъул нухмалъиялде витIарав Сулейманов.\nГьединго МахIачхъалаялъул мэрлъун гьел Сулеймановазул вацгIал, хIукуматалъул премьер-министр ГIабдусамад ХIамидов вачIунев вукIиналъул харбалги раккун руго. ГьанжелъагIанин абуни гIемерисезул ракIчIун букIана гьеб хъулухъалда гьабсагIаталда мэрасул ишал тIуразарулев Муса Мусаев тасдикъ гьавизе вукIиналдаги.\nГьелда бан ЭР-ялъе гьадинаб баян кьолеб буго МахIачхъалаялъул администрациялда информациялъул бутIаялда хIалтIулей Зайнаб ГIалимирзаевалъ.\nЗайнаб ГIалимирзаева: «Дида лъалеб бакIалъа гIебеде, жакъа къоялде администрациялда гьечIоха мэрлъун вахъине кандидат хIисабалда хIукуматалъул премьер-министр ГIабдусамад ХIамидовас кьурал документал. Документал кьуралги кьечIелги чагIи лъазе руго 26 октябралда, рищиял тIоритIулеб къоялъ.\nГьеб мехалда депутатазги хIукуматалъул комиссиялъги вищизе вуго шагьаралъул бетIер. Гьедин мэрлъиялде кандидатал хIисабалда щибаб къоялъ рачIуна гьанире документал кьезе гIадамал – гьезда гьоркьор руго сварщикал, жамгIиял хIаракатчагIи, руччаби…»\nЦо-цо экспертазул пикруялда рекъон, 13 сентябралда республикаялда рищиял тIоритIун хадуб баянлъизе бегьулаан цо-цо шагьаразда рукIинесел мэразул цIарал, амма жеги-жеги гьеб суал хадуб бехъерхъун хутIулеб буго.\nГьабсагIаталда цIиял мэрал хIажат руго МахIачхъалаялда, Буйнакскалда, Дербенталда, Хасавюрталда, Дагогни шагьаразда. Гьезул цо-цоязул цIарал живго республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас абунги, гьединго инсайдеразулин абулеб баяналда рекъонги тIиритIун руго гIадамазда гьоркьор.\nМасала, гьал къоязда Дагомыс шагьаралда букIараб журналистикаялъул фестивалалда ГIабдулатIиповас абуна Дербенталъул мэрлъун Малик Баглиев тIамизе вугин. Амма жеги чIванкъотIи гьечIо гьеб суалалъул.\nДагъистаналдаса журналист Муса Мусаевас рикIкIунеб буго Баглиевасулго гIадин, цойгиясул кандидатураги рехсезе бугин гьениб.\nМуса Мусаев: «Щайгурелъул живго ГIабдулатIиповасул пикру хисизе рес буго. Гьебни, Баглиевасул кандидатура Москваялъулгун дандги бараб, киналго тIад рекъараб кандидатура бугиланги абулеб бугоха, амма бокьараб жо ккезе рес буго. Буйнакскиялдаги буго бичIчIунгутIи. Гьоркь вукIарав мэр ХIусен ХIамзатов нахъе ине ккола, щайин абуни гьесул чагIи къуна 13 сентябралда тIоритIарал рищиязда.\nАмма гъов нахъе унев гьечIо. Гьев данде кколев гьечIо республикаялъул тIалъиялъеги. Амма гьелъие данде кколев гьечIо оппозициялъул кандидат ГIусман ГIусмановги. Гьесул рахъ кколел депутатал рищун руго гъоре – 17 ниги чи. Гьединлъидал батIияв кандидат гъоз мэрлъунги вищизе гьечIо. Хасавюрталдаги гьечIо чIванкъотIи.\nСайгидпаша ГIумаханов унев вугин гьенив жиндирго божарав чиги тунилан букIана бицен. Гьенисаги ун министрлъун толев вугилан абулеб букIана.\nГьедин батани, щайха гъов гъобго къоялъ, хъулухъалдаса араб параялъго шагьаралъул депутатазул гIуцIиялъул нухмалъиялда тарав? Чачаназеги чачаназул бетIерасеги бокьун буго жидерго чи тезе гъова. Дагогни шагьаралда бугеб ахIвал-хIалалдаги цIар лъезе лъаларо – рагъги гуреб, рекъелги гуреб жо буго.\nМасала, Аллахвердиев толев вугин мэрлъунилан балагьун чIун рукIана киналго. Цинги тасдикъги гьавичIого, мэриялда чIухь базе, гьесда данде тадбирал байбихьана».\n13 октябралдаго баккана хабар Буйнакск шагьаралъул мэр ХIусен ХIамзатов нахъе унев вугиланги. Амма гьелда тIасан официалияб баян лъицаниги кьечIо.\nГьелдаго цадахъ, политикаялда хадур чIарал чагIазул пикруялда рекъон, Буйнакскалъул мэрас хъван рагIула нахъе унев вугин абураб гIарза. Амма нахъе инчIого чIеялъе гьес батIи-батIиял тадбирал ургъулел ругин бицана ЭР-ялъе гьеб шагьаралдаса гIадамаз.\nМасала, гьал арал гIодоркъояз Буйнакскалда гIадамаз цоцахъе WhatsApp-алдасан битIулеб букIана ХIусен ХIамзатовасул рахъккун халкъ къватIибе бахъине гьабураб лъазаби.


Чадидаса махIрум гьавурав речIчIухъанасул хIакъалъулъ\n- Белоканалда вукIана цо тумав. БацIцIадго нилъер тIомуразул мацIги бицунев, нилъедехун цIайи бугев чи вукIана, - ян байбихьана инсуца.\nГьев тумасул хабар гIадада байбихьичIеблъи бичIчIун букIана дида. Хабар байбихьилалде цеве жив гугариялъул секциялде хъвазавеян хIалхьи толарев дир щуабилеб классалда цIалулев васги вукIана нунудилев аскIов. Виччалин, тIаса вихьизавун, цояб рокъове витIана вас, гьев арабго хадусеб харбиде байбихьана инсуца:\n- Белокан райисполкомалъул председательлъун вукIарав нилъер Салда росулъа ГIусманил МухIамадгун щвана дун гьев тумасухъе гьоболъухъ. Дов вукIана пачалихъалъул хъулухъ-ишазда, лъик1аб ресалда вугев чи. Ниж рачIарабго гьоболас стол гIуцIана, хIурмат гьабуна ва рукIана харбида. ГIусмановас гьоболасда вас киса-гIебеде вугеван гьикъана. Ватила гьаниса-гIебеде, шагьаралдейищ гьав аравин цо рази гьечIолъигун тIаса бихьизабуна гьеб суал тумас. Цо дагьаб сихIкъотIи лъугьана. Хадуб харбиде байбихьана гьоболас.\n"Дица гьев васасдаса цо чи лъугьинавизеян гьабизе нахъе жо тун батиларо. Гьесдаса гугарухъан къачIазеян Азербайжан, Гуржистаналда лъикIал тренеразухъе вачана. ЧIегIераб икраялдаса бахъараб гьесие чIезабизе нахъе нигIматал течIо. Дир цо гьудул вуго Къамилухъа. Гьанив ЦIоралда чIарав чи вуго гьев. ЧIужугунги ватIалъана, гьесул кIиго вас вукIана гIисинал, ратIалъарабго гьел чIужуялъухъе тана, квана-гьекъон, цIакъ ургъел гьечIеб яшавалъул чи вукIана.\nДица икра кьун вас хьихьулеб мехалда гьесул гьев кIиго вас вукIана кидаго гьанир Белокан базаралдаса гIебеде терелел. ТIад ретIине черх бацараб ретIел гурел, х1ат1азда хьит гурел, ракъун, рохьоса гIалхул пихъ, цIулакьо бищулел рукIунаан. Дица ракI гурхIун цо-цо кваназарулаан гьел. Гьадав гьудуласда кидаго абулаан дуе гьел лъималазул чохьол хIакъ букIуна, мун эмен ватани, квенг1айги кье гьезие кIудиял гIезегIан абун. Гьес гIин бачIо дир харбида. ХIалакъал жал рукIана гьел, хIалица рилълъунел. Чанго соналъ тIагIана гьел Белоканалдаса. Гуржиязухъ ругин хабар букIана. Цо къоялъ хIалтIудаса рокъове дун вачIунаго гIемераб гIалам бугоан базаралъул рагIалда бакIарун. Дун векерана гьениве щиб ккун бугебали лъаларого.\nЦо ворхатав чияс цебе гIерги ккун нахъе тункулел ругоан гIадамал. "Гор гIатIид гьабе!!!" - ян ахIтIолевги вуго. Щиб гьаниб бугебан гьикъидал цояс абуна Шекиялдаса щварав цо къажарас кIал ахIулеб бугила жинда данде бокьарав чи вахъеян. Гьесда данде нилъел Белоканалъул цо гIолохъанчи къачIан вугин. Цо бокIнилъа вахъун вачIана гьайбатав гIолохъанчи. Гьесул чорхол щибаб лага къотIелал гьарун ччорбал ратIа рахъизе лъалел ругоан. Вагъа-вакари бук1ана таваккалаб.\nХхурхана цоцада, цо параялъ хIетIеги жемун, ворхун, чIалу гIадин гIодов речIчIана нилъерас къажарав. Базар кодоб босун букIана роххелалъ гьещтIолеб, ахIтIолеб гIаламалъ. Дун речIчIухъанасда тIадегIан къана. Гьесул гьурмахъ балагьун халлъана щивали. Вуго гьадав черхалда бацине ретIелги гьечIого, ретIине хьитги гьечIого инсуца рохьил пихъ бищизе тарал васазул кIудияв вац. Дица къвал бана ва баркана. Гьев сверун лъугьарал чагIаздаса кодов щолеб хIал букIинчIо. Дун нахъе вилълъана. Базаралъул бетIералдехун бугеб чайханаялъул кIалтIа цо горсверулъги чIун хъалиян бухIулев ватана дирго вас. Михъги тIогьиллъун бугоан танхьил кIкIуйдуца, бералги гIарчIихун руго, цо суалияб ишараялда релълъараб гIаламат бугоан хIалица гъуждуз пиджак ккураб. Гьелеха Азербайджан Гуржистан цIалкIун тIаса рищарал махщелчагIахъе вачун, икра кьун хьихьарав гьедин вуго. Вуссине рукъ гьечIого базаралда реххун тарасда данде чи щолев гьечIо" - ян абуна гьудулас.\nКидаго гьеб мисалалда релълъун гIумру букIинищха, амма балагьараб мехалда тIабигIаталъ кьураб гьунар гIадаб жо нилъецаго буг1ун, лъун бажарулареб къагIида. Дуцаги гьев вас рахъ-рахъалде чIвазавун дурго нервабиги, гъосул заманги хвезабичIого, цебе лъазабе щиб рахъалде гьетIарав чи гьев вугевали, хадуб кумек гьабе гьеб гьунар камил гьабизе. Аллагьас цониги чи вижун рагIуларо цогидасда цебе цо хасаб гьунар, тIокIлъи кьечIев.\nАслияб масъала буго гьеб гьунар бати, гьелда тIаде ккей. Гьеб мехалда битIа-бищун ккола - ян абуна инсуца. Дида васасулъ жеги хасаб гьунар батун гьечIо. Маргьаби ц1али гурони. Цо-цо мехалда ккола, чед-хинкIги бахъун къватIивейищ гъелев цо чи лъугьунищалиян. Вижухъе чиянги бугелъул магIарулазул аби.


Америка-Джоанна Николс, лингвист, 2010 соналъул 25 май.\nРокъоб хlалтlизабулеб чачан, авар яги лезги мацl гуреб, мацlалъул киналго рахъалги киналго даражабиги цlунун, кавказалъул гlадамаз наслабаца наслабахъе литературияб мацl хадубги кьезе букlиналда жиндир хьул бижиялъе чанго гlилла бугин байбихьана Эркенлъи Радияолъе кьураб интервью америкалдаса лингвист Николс Джоаннаца.\nНиколс Джоаннa: «Цо бугони, мацl гьечlеб батlа чlараб миллат букlунаро. Кавказалда ругел гlадамаз жидерго рахьдал мацl бицин гьоркьоб къотlизабуни, гьел руссине руго гlурусазде. Гьелъул магlнаги кколаро гьел гlурусаз жидергоялгlадин къабул гьаризе ругин абураб. Гьезул менталитет букlине буго гlурусазулгlадаб.\nНиколс Джоаннa: «Шималияб Кавказалъул гlолилазе бигьаго буго гlурус мацl лъазабизе. Гьезда гьеб рагlунеб буго телевидениялдасан, цlалулеб буго газетаздасан, кlалтlа-къватlире рахъараб мехалда бицунеб буго. Гьезда гьеб акцентгун букlаниги лъалебги буго.\nКавказалъул мацlазул рагlибуссал\nДунялалда бугеб 6000 гlанасеб мацlалъул 95 % хlалтlизабулеб буго халкъалъул гlицlго ункъго проценталъ. Гьезул цо бутlаялъул гьечlо жидерго хъвай-хъвагlай. Батlи-батlиял мацlазда хъвай-хъвагlаялъул къагlидаги буго батlи-батlияб.\nЦо-цояз хlалтlизарула хlарпал, цогидаз рагlул къотlелал-масала индиялъул мацl, лъабабилез рагlаби. Щибаб хъвай-хъвагlаялъ бихьизабула батlи-батlиял халкъазул хаслъиги.\nГьебго заманалда дунялалда ругел мацlазул бащдал рилизе хутlараб жо гьечlо. ЮНЕСКОялъул баяназда рекъон, щибаб моцlалъ дунялалда билулеб буго кlиго мацl.\nМацl тlибитlизаби яги кlочене тей-гьеб ккола политикияб суал.\n19 гlасруялда кавказалъул мацlазул цlех-рех гьабизе байбихьарав гlурус генерал ва лингвист Пётр Усларица рикlкlунеб букlана Россиялъул политика Кавказалда билъанхъизабизе ккани, гlараб яги гlажам хъвай-хъвагlай Кавказалдаса тlагlинабизе кколин ва гlурус мацl гьениб тlибитlизабизе кколин абун.\nГьебго заманалда Усларица рикlкlунеб букlана хъвай-хъвагlай миллатазул рахьдал мацlазда гьабизе кколин, школазда гьеб малъизеги кколин. Кириллицаялъул кьучlалда кавказалъул мацlазе алфавитал ургъарав Усларица доб мехалъ жиндир улкаялъул нухмалъиялде абулеб букlана гьедин гlараб мацl тlагlинабизе кlвезе бугин Кавказалда ва гьеб мукlур гьабизе кlвезе бугин.\nДагъистаналда дагьал гьечlо эбелги эменги цо миллаталъул ругониги, жидерго умумузул мацl гьезда лъалеб бугониги, лъималазда рахьдал мацl лъалер хъизаби. Рокъоб щай рахьдал мацl бицунаребин нижеца гьикъидал, гьединал улбузул цояз жаваб кьолеб буго миллиял мацlазда кlалъалел лъималазул гьитlинаб букlунин гlурус мацlалъул рагlабазул нахърателин.\nЦогияз абулеб буго гlурус мацl лъачlони я лъай щоларин щвалде щвараб я хlалтlизе бакl букlунарин абун. Лъабабилез абулеб буго цин рахьдал мацlалъ кlалъараб лъимадул гlурус мацl бицунаго акцент букlунин.\nЖиде-жидер рахьдал мацlал лъаялъул кинаб квал-квал букlунеб гlурус мацl лъаялъе абун гьикъидал, ункъабилел улбуз рикlкlунеб буго лъималазда гlемераб цадахъго малъулеб бугони, гьезде хlал щолин абун.\nДунялалдъул мацlазда гьоркьоб кавказалъул миллатазул мацlал цlунизе кколин, гьел ругин магърибалъул цивилизациялъул авалалда рукlарал халкъазулгун жакъа къоялде хутlараб цого-цо бухьен ва кавказалъул мацlазе 8000 сон бугин абураб пикруялде ячlун йиго жинцаго гьарурал цlех-рехаздасан Беркли университеталъул професор Николс Джоанна.


РФялъул ЖамгIияб палатаялда шапакъатал кьуна Дагъистаналъул цIалдохъабазе | Дагъистаниял | Киназего гIаммаб Россия\nРФялъул ЖамгIияб палатаялда шапакъатал кьуна Дагъистаналъул цIалдохъабазе\nЦIалдохъабазда гьоркьоб тIобитIараб ТIолгороссиялъул къецалда гIахьаллъана 353 цIалдохъан. Гьезда гьоркьоса 100 авторасул хIалтIи рикIкIана бищун лъикIаблъун. Гьезда гьоркьор руго Буйнакск районалъул ТIаса Гъазданущи росдал школалъул анкьабилеб классалдаса Аида Акаеваги Гъизилюрт районалъул ЦIобокь-Миякьоб росдал школалъул ункъабилеб классалъул цIалдохъан Хадижат Юсуповаги.\nСочинениялъул авторазе шапакъатал кьуна РФялъул лъайкьеялъул министралъул заместитель Татьяна Синюгиналъ. «Нуж руго улкаялъул «меседил нусилаб». Нуж руго бищунго цIакъал, баркала нужее! Ниж чIухIула нужедаса. Нужер гъира буго рахьдал мацI лъазабизеги, гьеб мацIалда нужерго пикраби загьир гьаризеги, гьеб мацIалда хъвадаризеги. Баркула нужедаги нужер учительзабаздаги бергьенлъи», — ян бицана гьелъ, шапакъатал кьолаго.\nСинюгиналъ абуна къецалда бергьарал цIалдохъабазул сочинениязул мажмугI басмаялде бахъизе бугиланги.\n«Дир хвелгьечIев багьадур» абураб Хадижат Юсуповалъул сочинениялда цIалдохъаналъ хъвалеб буго инсухъе кагъат. Гьев вукIана низам цIунулел идарабазул хIалтIухъанлъун ва хвана, хъулухъ тIубалаго.\nАида Акаевалъул сочинениялда хъван буго Дагъистаналъул тункIазул устар Базалайил хIакъалъулъ.


Гьелда гIахьаллъи гьабуна мацIалъул гIалимзабаз, исламиял церехъабаз, мугIалимзабаз, батIи-батIиял мухъалъул бутIруз, журналистаз, маданияталъул хIаракатчагIаз ва рахьдал мацIалъул ургъел бугел гIадатиял гIадамаз. Тадбир нухда бачана миллиябгун культурияб автономиялъул гIахьалчи ХирамухIамад МухIамадовас. Бихьинал батIаго, руччаби батIаго гIодорчIезарураб гьеб тадбиралда гIуцIун букIана лъикIаб тепсиги.\nГьелда гIахьаллъи гьабурав аваразул шагIир ПатахIил МухIамадица бицухъе, данделъи нухда бачун рагIула байрам хIисабалда.\nПатахIил МухIамад: «Кин бугониги, гьединал данделъаби гьаричIого гIоларо. Щайгурелъул, гьенире данделъун рукIана гIемерал магIарулал, магIарулазул вакилзаби. Гьенир кIалъазе рахъана хъвадарухъаби, журналистал, гIелмуялъул ва маданияталъул хIаракатчагIи. Ва гьез киназго бицана церечIарал масъалабазул, магIарул мацI, гIадат-гIамал, маданият цIуниялъе щиб нилъеца гьабизе кколебали».\nХасавюрталда тIобитIараб рахьдал мацIалъул къо кIодо гьабиялъул тадбиралда цо-цо хIаракатчагIазе кьуна гIарцулал сайгъаталги. Масала, магIарул мацI цIуниялъулъ ва маданият цебетIезабиялъулъ лъолеб бугеб кIудияб бутIаялъухъ гьединаб сайгъат щвана ПатахIил МухIамадиеги. Гьединабго сайгъат щвана мацIалъул гIалимчIужу ва журналист Сулейманова Кавсаратиеги. МацI цIуниялъе чара гьечIого хIажат бугин хасаб къанунилан рикIкIуна гьелъ. Амма гьединаб къанун къабул гьабунгутIиялъе гIиллалъун жинда бихьулила Дагъистаналда гIемерал миллатал рукIин.\nСулейманова Кавсарат: «ГьабсагIаталда хIукуматалъ 14 мацI пачалихъияблъун чIезабун буго. Гьебго заманалда гIемерисел бакIазда руго жиде-жидерго мацIалъул хаслъаби ругел бакIал. Гьединаз абулеб буго щайила жидеца мактабазда малъизе кколеб рахьдал мацIлъун кколареб магIарул мацI. Гьединал хIужаби рукIиналъ квербакъулеб буго мацIалъул хIакъалъулъ къанун къабул гьабичIого теялъеги».\nСулейманова Кавсаратица бицухъе, пачалихъалъулго даражаялда кIвар кьезе ккараб суал рагIула рахьдал мацIал цIуниялъул масъала. Гьеб масъала тIубазабизе хIукумат гIедегIулеб гьечIебгIан заманалда, гIисинал миллатазул мацIал лъугIун иналда хIинкъиги бугила.


«Ячун чIужу тана, гьавун вас тана»\nМаксим Решетников: разработка модели комплексного развития ...\tВ пятницу , 30 июля ...\t- 31 июль 2021\nМинистр экономического развития России с рабочим визитом ...\tВ пятницу , 30 июля в ...\t- 31 июль 2021\nМаксим Решетников заявил о планах по развитию различных ...\tГлава Минэкономразвития ...\t- 31 июль 2021\nВ Дагестане проходит первый фестиваль ковроткачества\tВ Дагестане проходит ...\t- 31 июль 2021\nВрио Главы Дагестана Сергей Меликов принял участие в ...\tПол руководством ...\t- 31 июль 2021\nВторник, март 10 2020\nЦIибараб мина, гIолохъанай лъади ПатIимат, дадайин абизе гIечIев вас МухIамад - миллионал цогидазулго гIадин, лъукъана рагъалъ цоги гIолохъанаб хъизаналъул талихI.\n1940 соналда армиялде ана, гьенисаги рагъде витIана Шамил районалъул ГIасаб росулъа Хизри ГьитIинамухIамадов. ЛъагIел сверилалде тIаде швана чIегIербараб ругьел.\nРагъдаса вуссинчIев росасул цIаруе хилиплъичIого гIезавуна ПатIиматица вас. ЧIахI кванан рухI хвасарлъарал улбузул лъимал хехго кIудиял гIуна. Рагъул ругъналгун тIадруссарал ракьцоял рихьигун, руссинчIого бидул хIоринир кьалул майданалда хутIаразул бицен рагIарабго, Хизрил МухIамадилъги щулалъулеб букIана «дун хирурглъун вахъина» абураб пикру.\nКъахIиб росдал школа-интернаталда гьоркьохъеб лъайги щун гьев цIализе лъугьана Дагъистаналъул медицинаялъул институталде. ЦIали лъугIидал, 1969 соналдаго МухIамадида тIадкъана ЦIумада районалъул санэпидстанциялъе нухмалъи гьабизе. Ункъо соналдасан, медицинаялъул гьоркьохъеб лъай щварай хъизан Алжанатгун, гьев вачIана жиндирго районалъул централияб больницаялде хIалтIизе. Хирургасул махщалида цадахъго Хизроевас гIемерал соназ нухмалъана райбольницаялъул рентгенологиялъеги, жеги тIубазабулеб буго тохтур-онкологасул хъулухъги.\nБукIуна мех бачIинахъего дару-дарманалъ унтарасе кумек гьабулареб, тохтурасул недегьаб калам хIажатаб. Гьединав чиясул къварилъи, ургъел бичIчIулев, кIваркьун гIенеккизе лъалев, сабурав, ракIбатулеб рагIи бицунев, гIажаибго берцинаб гIамалалъул инсан вуго МухIамад.\nЗахIматаб масъала буго 80 сонил гIумруялде вахарав чиясул махщалил, щварал шапакъатазул ва 52 соналъ цадахъ гIумру тIамулел рос-лъадул хIакъалъулъ гьитIинабго макъалаялда хъвазе. Къокъго абуни, тохтурзабазул хъизанин абизе бегьула Хизроев МухIамадил тIолабго наслуялдаго. Гьев бищунго разияб бечелъилъун батила гIадамазе пайдаяллъун рахъарал щуялго лъимал - ункъо яс ва цо вас. Гьезулги ункъоял - тохтурзаби. Жакъа гьел киналго руго мисал босизе мустахIикъаб даражаялда, улкаялъул, республикаялъул сахлъи цIуниялъул идарабазда, муниципалиял хъулухъазда хIалтIулел.\nРакIчIараб божилъигун уна ракьцоял, Москваялъул академик В. Шумаковасул цIаралда бугеб Россиялъул миллияб сахлъи цIуниялъул цIех-рехазул централда хIалтIулев вугев хирург, медицинаялъул гIелмабазул кандидат Хизри Хизроевасухъе кумек гьарун. Риидалил заманалда хIухьбахъизе яги жиндирго къваригIелалъ ватIаналде щведал чанги унтарасул мурад тIубала гьес.\nДРялъул мустахIикъав тохтур МухIамадица чанги ракIалде щвезабула жиндирго лъимерлъи, балугълъи, жиндие гIоло эбелалъ баччараб къварилъи. Гьес такрар гьарула эбелалдаса рагIарал, рагъде унаго инсуца абурал рагIабиги:\n«Ячун чIужу тана,\nгьавун вас тана,\nЖеги цIа бакичIеб\nцIияб рукъ тана».\nДругие материалы в этой категории: « ЧIахIил чурпаялде хъат ханждалги бан\tХIалиматил кечI »\n13:28, 31 июля 2021, 24\nМаксим Решетников: разработка модели комплексного развития Дагестана позволит определить дополнительные точки роста в Республике\n13:25, 31 июля 2021, 23\n13:21, 31 июля 2021, 21\nМаксим Решетников заявил о планах по развитию различных сфер жизни Дагестана\n10:44, 31 июля 2021, 45\n10:41, 31 июля 2021, 44\nВрио Главы Дагестана Сергей Меликов принял участие в совещании по вопросам социально-экономического развития СКФО\n21:50, 30 июля 2021, 109\nВ 2022 году в России будут праздновать 350-летие со дня рождения первого российского императора Петра I\n21:47, 30 июля 2021, 107\nДелегация Республики Дагестан принимает участие в Международном экономическом саммите в Казани «KazanSummit 2021»\n13:23, 30 июля 2021, 162\nВ Махачкале открыты новые пункты вакцинации\n12:56, 30 июля 2021, 175\nЭльмира Кожаева прокомментировала соглашение о санитарных мерах на выборах\n12:20, 30 июля 2021, 160\nСергей Меликов назначил себе советника\n11:13, 30 июля 2021, 158\n«Социальный контракт» Минтруда Дагестана будет бороться с бедностью\n10:52, 30 июля 2021, 273\n«Магнит» открыл первую точку в Махачкале\n10:34, 30 июля 2021, 27\nХIамзат ГъазимухIамадов: «Дица лъугIизабураб бищун кIудияб академия ккола инсухъа росарал дарсал»\nby Зульфия ХIАЖИЕВА


Имам Шамилил сурат Россиягун Дагъистаналъул лидеразул сураталда гьоркьоб\n4 февралалда 145 сон тIубала Имам Шамил хваралдаса. Гьелда бан республикаялда гьев ракIаледщвезавиялъул тадбир тIобитIана гьеб къоялъ. Амма «Эркенлъи» радиоялъ кIвар буссинабуна цогидаб хIужаялде. Мисалалъе жакъа гIемер дандчIвазе бегьула Дагъистаналда Россиялъул президент Владимир Путинилги, Имам Шамилилги суратал цоцада аскIор. Кинаб магIна гьелъул букIине бегьулеб ва щиб абулеб бугеб гьелда тIасан тарихчагIаз?\nИмам Шамил хваралдаса 145 сон тIубаялда бан «Дом Дружбы» абураб кIалгIаялда республикаялъул нухмалъулев Рамазан ГIабдулатIиповги гIахьаллъараб кIудияб тадбир тIобитIана Шамилил фондалъги «АхIулгохI» абураб жамгIияб гIуцIиялъги. Амма «Эркенлъи» радиоялъул пикру ккана щив кколев Шамилил жакъасел наслабазе абураб суалалда сверухъ гьабизе гьаб материал. Щайгурелъул жакъа гIемер дандчIвазе бегьула батIи-батIиял хIакимзабазул кабинетахъ Имам Шамилилги Россиялъул президент Владимир Путинилги суратал аскIор къеда ран. Кин бичIчIизе бегьулеб гьелъул магIна? 25 соналъ Россиялъул империялде данде гъазават гьабулев вукIарав Шамилилги, гьеб империя хисун бачIараб Россиялъул хIукуматалъул бетIерги ращад гьарилъун кколиш гьеб? Тарихчи ГIамирхан МухIамаддадаевасда гьениб щибниги гIажаиблъи гьабизе ккараб жо бихьулеб гьечIо. Гьесул пикруялда рекъон, доб мехалда рагIа-ракьанде щун гIурус мацIги Шамилида лъалеб букIарабани, Россиялъул маданияталъулги, тарихалъулги кIварги гьесда бичIчIун букIарабани гьедигIан гIемераб би тIураб, 25 соналъ халат бахъараб рагъ ккечIого букIинеги бегьулаан. Гьеб пикру Кавказалъул халкъалда бичIчIизабизе рачIайилан гIурусазул пача Николай тIоцевесесда абунги букIун буго гьесул рагъул цевехъанас.\nИмам Шамилил сурат\nМухIамаддадаев ГIамирхан: «Гьес абулеб букIана пачаясда гьазул (дагъистаниязул) Шамалъулгун ва Туркиялъулгун дармил бухьенал ругин, гьелдаса пайда босизе бегьулин. Гьезул лъимал Россиялде цIализеги рачун, гьезда нилъер тарихги, маданиятги бихьун хадуб гьез абизе букIанин тIадруссун хадуб, Россия гьеб бугин кIудияб пачалихъ, гьебгун рагъун нилъ бергьунарин, гьелгун ракълида ругони нилъеего лъикI букIинилан. Гьедин гьабун букIарабани, гьеб рагъ букIинароанха букIараб, амма гьелъие гIемерал санал хIажалъизе рукIана».\nГьединлъидал Владимир Путинида аскIоб Шамилил сурат бай гьеб щивав чиясул жинди-жиндир иш бугилан рикIкIунеб буго ГIамирхан МухIамаддадаевас.\nМухIамаддадаев ГIамирхан: «Дица Путинилги бала сурат къеда, гьесда аскIоб Шамилилги, Расул хIамзатовасулги, ХIахIаб росулъа МахIмудилги бала. Гьеб буго дир иш, гьелъухъ лъица дие тамихI гьабулеб. Путин вуго дун жанив вугеб пачалихъалъул бетIер, дица гьаракьги кьун гьениве вищарав. Шамилги вуго анцIила ичIабилеб гIасруялда хвалчадалъун Дагъистаналъул цIар дунялалалда рагIизабурав чи. Гьел цоцада аскIор къеда ран рукIине бегьуларел чагIийиш?».\nЖурналист Ильяс Тимиркъаевасул абуни тIубанго батIияб пикру буго гьеб хIужаялда тIасан. ТIубараб гIумруялъ гIурусазул пачаялде данже вагъулевги вукIун, гьанже Шамилги Владимир Путинги цого чагIилъун гьари гIадаб жо кколеб бугин гьел кIиязулго сурат цоцада аскIоб букIинилан абулеб буго гьес.\nТимиркъаев Ильяс: «Дун тIуванго дандечIарав вуго гьелда. ТIоцебесеб иргаялда Шамилие жиндегоги бокьилароан букIараб жиндир сурат гьел чагIазда аскIоб бан букIине. КIиабизе бугони Путин ккола Шамил жинде данде вагъулев вукIараб пачалихъалъул, гьанже бугеб хIукуматалъул бетIер. Гьедин хIисаб гьабуни гьеб кколеб бугоха Шамил имамасулги гьесда дандечIей гьабулев вукIарав пача Николай тIоцевесесулги сурат аскIоб бараб гIадаб жо. Гьанже ругел хIакимзабаз рихьдаего гIадин кIиязулго суратал къеда ралел руго, гъорлъе раккун тарихиял хIужабазул пикруги гьабичIого. Шамил имамги Владимир Путинги - гьел ккола масштабалъул рахъалъги, рухIияб рахъалъги, кинабго рахъалъан тIуранго цоцадаса батIиял чагIи. Гьел кIиязулго сурат аскIоб букIин гьеб пикруялъцин къабул гьабулареб хIужа буго».\nШамил имамасул заманалдаса тарихиял хIужабазул цIиял баяналги загьирлъулел руго жакъа. Мисалалъе ЦIумада мухъалъул Гьаквари росдада аскIоб ЦIцIуйди абулеб цо кIкIалахъ жакъаги цIунун хутIун руго Шамил имамас хIадурун рукIарал туснахърукъал. Гьел туснхъарукъазул чIвадал хутIун руго жакъаги гьенир.


Гьаб суалалъе жаваб кьуна ДРялъул педагогазул ва гIелмиял хIалтIухъабазул профсоюзалъул рескомалъул юрист Мансур МухIамадсагIидовас:\n- Гьеб ккола гIемераз борхулеб, амма хIукуматалъухъа тIубазабун бажаричIеб суал. Гьеб тIубазабиялда хадуб халкквезе ккола ДРялъул Лъай кьеялъул ва гIелмуялъул министерствоялъ ва бакIалъулаб муниципалитеталъ. Гьениб гIадлу букIинабиялъул мурадалда ургъараб ккола ясли-ахалде ине ругел лъималазул электроннияб иргаги. Гьеб рахъалъги нилъер гьаниб ритIухълъи гьечIо.\nГьединлъидал, электроннияб иргаялда лъимер лъедал, щивав чияс хал гьабизе ккола щиб номералда гъоркь жиндир лъимадул цIар хасаб журналалде босун бугебали. Цинги ясли-ахалъул заведующиялъул гъулбасги гьабун, гьеб журналалдаса выписка (документ) тIалаб гьабила. Дур лъимадул бакIалда цогидалъе бакI кьун батани, гIарзалъ ина Лъай кьеялъул ва гIелмуялъул министерствоялде яги бакIалъулаб муниципалитеталде. Гьенисаги кумек щвечIони, судалде гIарза хъвала.\n«Ахираб заманалда Дагъистаналъул нухазда автоавария ккечIеб къого букIунаро. Гьезул хIакъалъулъ щибаб къойил бицуна телевидениялдасанги. Рузман къоялъ имамзабазги цо-цо нухалда вагIзаби гьарула гьелда бан. Амма гьоркьо-гьоркьор гьарулел вагIзаби гIолел гьечIо. Бегьуларищ щибаб рузманалда гьелъул бицине, ай щуго минутгIаги гьеб масъала борхиялда тIад хвезабизе?»\nГьаб суалалъе жаваб кьуна ДРялъул Динияб идараялъул хIалтIухъан МухIамад ГIабдурахIмановас:\n- ХIакъикъаталдаги нухазда цIодорлъи гьабейилан гIолохъабазда биун ургьибе тIезе ккараб хIал буго. Гьайгьай, пайдаяб букIина щибаб шагьаралда ва росулъ вагIзаби гьарулаго, имамзабаз гьеб масъалаялда тIадчIей гьабуни. Гьеб суал дица дандбала диниял церехъабазда, шагьаразул ва росабазул имамзабазда\n«2018 соналъул сентябралда васасе босана квартира. Нижеца гьеб босилалде букIараб заманалъул коммуналиял хъулухъазухъ гIарац тIалаб гьабун, счетал рачIунел руго нижехъе. Квартира босизегIан коммуналиял хъулухъаздаса пайда босулеб букIинчIелъул, ЖКялъул управляющияб компаниялъ гьарулел ишал законалда рекъон ритIарал ругищ?»\nГьаб суалалъе жаваб кьуна адвокат ШехмухIамад ГъазимухIамадовас:\n- Кинабго бараб букIуна квартира босулаго бичулесги босулесги гьабун букIараб къотIи-къаялда. Гьениб документалда нужеца коммуналиял хъулухъазухъ ругел къарзал рецIизе тIаде босулеб бугин хъван батани, счетазда рекъон гIарац кьезе ккола. Судалъ гьеб нужехъа бахъичIогоги толаро. КъотIи-къаялда гьедин хъван батичIони, ЖКялъул управляющияб компаниялъ коммуналиял хъулухъазухъ кколеб гIарац нужехъа тIалаб гьаби рикIкIуна закон хвезабилъун. Судалъ гурони гьеб суал роцIцIинабуларо.\n«Социалиял гьиназда хъвалеб буго кватIичIого МахIачхъалаялда маршруткабазда рекIадухъ багьа 28 гъурщиде бахинабизе бугин. Гьебго заманалда 4 «п» маршруткаялда рекIаралъухъ 17 гъурущ гурони босуларо. Гьеб хабар битIараб бугищ?»\nГьаб суалалъе жаваб кьуна ДРялъул водительзабазул ва предпринимательзабазул чияда бачIеб профсоюзалъул рескомалъул председатель ГIисалмухIамад Набиевас:\n- Транспорталъул компаниязул нухмалъулезе бокьун буго гьеб иш гIумруялде бахъинабизе. Халкъалъулгун дагIба-рагIи ккеялда хIинкъун, гьезие бокьун буго жалго шоферзабазул квераздалъун маршруткабазул тариф цIикIкIинабизе, ай цо кьвагьаралъ кIиго гIанкI чIвазе.\nМахIачхъалаялда жаниб хьвадулеб 4 «п» маршруткаялда рекIаралъухъ 17 гъурущ гурони босулеб гьечIолъиялъ бицунеб буго, гьеб тарифалда ругони, маршутникал зарал кколедухъ хIалтIулел гьечIолъи.\n«2020 соналда электронниял захIматалъулал книжкаби рукIине кколин абулеб буго. Гьеб хабар битIараб бугищ, щиб мурадалъе гIоло тIобитIулеб тадбир гьеб кколеб?»\n- Исана байбихьизе буго электронниял захIматалъулал книжкаби кьезе. Бокьани гурони гьеб босизеги кколаро.\n2021 соналдаса байбихьун, хIалтIи кьолес кагътил книжкаби ругезул хIалтIул хIакъалъулъ баяналгун хIужаби цифровияб къагIидаялде рачине ккола.\nАмма 2021 соналда тIоцере хIалтIуде лъугьунезе чара гьечIого кьезе ккола электронниял захIматалъулал книжкаби. Гьел книжкабазул руго гIемерал тIокIлъабиги. Гьезда цIунизе руго кагътил варианталда рукIарал тIолалго баянал ва хIужаби.\nИсана тIоцебесеб январалдаса байбихьун, хIалтIи кьолес щибаб моцIалъ жиндирго хIалтIул хIакъалъулъ баянал кьезе ккола Россиялъул пенсиязул фондалде. Гьезул кьучIалда гIуцIизе руго россиялъулазул электронниял захIматалъулал книжкабиги.\nЗаконалъул кьучIалда чIезабизе буго гьеб къагIидаялде киналго рачIине кколеб заман. Гьединаб закон къабул гьабиялъе хIадурлъиги гьабулеб буго.\nДругие материалы в этой категории: « Дуца «кьуралда» рекъон «кьола» дуеги\tСуалал-жавабал »


ГIемерал бусурбабазда ккола Роман Силантьев исламофоб вугин.\nЭкспертаз абулеб буго батизе бегьулин гьеб бугин ТIалхIат Тажудиница цебеккунго ургъун хIадурараб ишилан ва Силантьевас гьесул рахъ ккун, кумек гьабулеб бугин ГIайнудинил къадру хвезабизе.\n«Ислам – РикIадаб Машрикъалда. Цолъиялъул ва разилъиялъул территория», ан абулеб цIаралда гъоркь Хабаровскалда 11-12-билеб маялда букIараб форумалда гIахьаллъана тIолго Россиялдаса рачIарал батIи-батIиял жамгIиял гIуцIабазул ва диниял идарабазул ваилзаби.\nДандбан букIана цо чанго кIвар кIудияб суал – мажгитал раялъул, терроризмалдаса щолел хIинкъабазул ва гьединал цогидал.\nФорумалда гIелмиял хитIабал гьаруна бусурбабазул ва насраниязул рухIаниязги, машрикъ лъазабулезги. Форумалъул тIоцебесеб къоялъ бусурбабазул рухIанияз ва РикIадаб Машрикъалъул ГIисал диналъул епархиязул вакилзабаз гъулбасал лъуна цадахъаб къотIи-къаялда гъоркь. Къабул гьабун букIана гьеб регионалда Ислам-диналъул хIаракатчилъи цебетIезабиялъул проект.\nАмма букIана рехсараб форумалда хIужа, гIемерал бусурбабазул ракI буссинабураб. Россиялда цIар арав гIалимчи Роман Силантьевас Россиялъул муфтиязул Шураялъул бетIер Равил ГIайнудинил хIаракатчилъиялъе гьадинаб къимат кьуна:\nР. Силантьев. «Гьеб гIуцIиялъе нухмалъи гьабулеб буго Равил ГIайнудиница. Гьев ккола хIурматияв ТIалхIат Тажудинил гIагарав чи ва жиндир заманалда гьев вукIана гьесул мутIагIиллъун. Гьелдаса нахъе гьев витIун вукIана Москваялде гIадатиял бусурбабазул интересал цIунизе. Россиялъул бусурбабазул централияб рухIияб идараялде. Амма 1994 соналда гьес жиндирго мугIалимасе хияналъи гьабун, жиндирго хIай байбихьана.\n1996 соналда живго жинцаго тIолго Россиялъул бусурбабазул цевехъанлъун лъазавуна. Гьес абуна киназдаго тIадаб бугин Россиялъул муфтиязул Шураялде гъорлъе ине. Амма гьадин ккечIо. Ахирисеб 22 кIиго соналда жанив гьес къасд гьабулеб буго Россиялъул бусурбабазул патриархлъун лъугьине».\nФорумалда гIахьаллъарав Хабаровск шагьаралъул татаразул миллиябгун маданияб автономиялъул бетIер Сарвердин Туктаровас нижер радиоялъе баян гьабулаго, гьадин бицана Силантьевасул хIакъалъулъ.\nТуктаров Сарвердин: «Гьес Равил ГIайнудинидеги Ашировасдеги гIайибал гIунтIизарулаан, хъубал рагIаби хIалтIизарулаго. Ашировасда абуна гъов уголовник вугилан. Форумалъул тема - цолъи ва гьудуллъи. Бегьулищ гьадинаб цIаралда гъоркь тIобитIулеб форумалда гьединаб берцинаб гуреб калам гьабизе?\nЛъицаниги данде рагIи абичIо. Дицаги абичIо. Дун вихха-хочараб хIалалда вукIана. Аслияб къагIидаялда залалда рукIана муфтияталъул вакилзаби. РукIана чIахIиялги, гIемерал гIурусалги рукIана - тIалъиялъул рахъалъан. Абилищха гьадинал гIадамаз данде рагIи?\nАнцIго гурони чиясда тIокIаб лъиданиги кIвелароан данде рагIи абизе. Форумалдаса эркенаб заманалда ниж киназго дандбана гьеб хIужа.\nТушманлъиялъул бербалагьи гьечIо дир гьелда бан. ГIаксалда, дун гьеб форумалде вачIун вукIана кIудияб интерес ккун. Амма дир ракI буссинабуна гьелъ.\nДида ккола гьеб цебеккунго хIадурараб иш букIанин. Щайин абуни, тIалъиялъул вакилзаби гIажаиблъичIо, лъавудаса инчIо. Гьав профессорасул киналго гьунарал лъала нижеда.\nГьесул кIалъаялъул хаслъиги лъала. Силантьев вуго цIар арав чи. Ва гьединал ишазе кIудияб асар гьабизе кIола гьседа. Буго гьесул бечедаб хIалбихьи. Амма гьадинал хъубал рагIабаздалъун гьабураб гьесул каламалъ дун тамашалъизавуна.\nУзухъда, нилъер улкаялдаги рагIуе эркенлъи буго ва щивасул ихтияр буго жиндирго пикру гьабизе, амма гьедегIан квешаб куцалда, гIайибал чIвазабун бегьулебдай? Лъаларо».


Гьоориб ХIажи МухIамадовасул цIаралда фольклорияб фестиваль тIобитIана\nАрбагI къоялъ Шамиль мухъалъул Гьоориб тIоцебе тIобитIана гьеб росулъа цIар арав кьурдухъан ва хореограф ХIажи МухIамадовасул цIаралда бугеб фольклорияб фестиваль.\nГьоориб росу буго гIемер цIар рагIарал кочIохъабиги, кьурдухъабиги, музыканталги рахъараб росу. Шамиль мухъалъул гIадамаз махсародай гIадин абулеб бугон гьезда кIиго чияс хъатчIваниги гIолила гьаадерие кьурдизе рахъинейилан.\nГьеб фестивалалдеги бищун гIисиназдаса бахъараб бищун цIикIкIаразде щвезегIан киналго гьаал рачIун рукIанин абизе бегьула. Фестивалалда гIахьаллъизеги мадугьалихъ ругел Хунзахъ, Гъуниб,Хьаргаби мухъалдаса искусствоялъул хIалтIухъаби гурониги ГIахьвахъа бахъараб Хасавюрт мухъалде щвезегIан артисталги рачIун рукIана.\nЩивас бихьизабуна гьениб умумузул кьурди-хъатги, кечI-бакъанги. Дандеруссиналъе хасаб берцинлъи кьуна гьаадерил чIахIиял руччабазул церерахъиназги, гьединго лъималазул ахикьа гьитIичазул гьунар бихьизабиялъги.\nГьадин ахIулеб букIана гьаадерил руччабаз:\nГьеб фестивалалда цере рахъунелщиназ киназго ракIалде щвезавулев вукIана гьев гьоориса цIар арав кьурдухъан, жиндир цIаралда фестиваль гьабулев вугев ХIажи МухIамадов. Щивав кьурдухъанас босизе бегьулила гьесдаса мисалилан абулеб букIана гIадамаз.\nМунагьал чураяв ХIажил хIакъалъулъ батIи-батIиял баянал рицунел рукIана фестивалалда кIалъазе рахъараз, амма гьезул киназулго букIана гьев кутакалда гьунар бугев чи вукIанин абураб гIаммаб пикру.\nКинав чи унголъунги ХIажи МухIамадов вукIаравали ракIалде щвезабуна «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда гьитIинаб къоялдаса нахъего гьесул вукIарав гьудул ХIажиев ХIажица.\nХIажи ХIажиев: «ХIажица Шамиль мухъалъул щибаб росулъеги хьвадун, бертабалъе ун лъазаруна гьезул кьурдаби. Нижер мухъалъул щибаб росдал букIуна жидерго хасаб кьурдиги, хIетIебосиги буго. Гьелги ралагьун моцIида жаниб 14 кьурди лъуна гьес.\nГьезда гьоркьор рукIана гьанхъадерил, гIесдерил, къелдерил, къехIдерил, селдерил, гьаадерил, рохьосеб, дандираб, тIогьол майдан кьурдаби. Чачаназул, азербайджаназулги цойгидал кьурдабиги рикIкIинчIого цохIо нижерго мухъалъул гьебщинаб кьурди лъуна гьес цо моцIида жаниб.\nГьел кьурдабиги росун МахIачхъалаялде хIисабалъул концерт кьезе араб мехалда, гьелъухъ балагьизе бокьаразул гIемерлъиялъ, киназего тIоцебесеб къоялъ бакI гIечIолъиялъ кIиабилеб къоялъги кьезе ккана нижеца концерт. I980 абилеб соналъ искусствоялъул школа рагьана Шамиль мухъалда.\nГьенирги цадахъ хIалтIана ниж. Гьеб заманалдаги Россиялдаго бищун лъикIал искусствоялъул школазда гьоркьоб букIана нижер школа. Киса-кибего ун букIана гьелъул цIар, хас гьабун кIвар бугел, хIукуматалъулал тадбираздегицин концертал кьезе ахIулаан ниж».\nГьеб фестиваль гIуцIараб Шамиль мухъалъул администрациялъги, гьаадерил жамагIаталъги абулеб буго гьеб тадбир, дагьалги цIикIкIун гьалбалги гIахьалчагIиги ахIун щибаб санайил тIобитIизе ракIалда бугин жидедайилан.\nГьоориб фольклорияб фестиваль тIобитIана


Бесдал миллатаздехун Европаялъул инсулаб бербалагьи\nЕвропарламенталъул вакилзабазулгун данделъи. 28 Август.\nГIисинал миллатазул ихтиярал цIуниялда тIасан Дагъистаналъул жамгIиял церехъабазул хIаракатчилъи цIияб даражаялде баханин абизе бегьула. Гьал къоязда Дагъистаналде сапар бухьана Европарлманталъул вакилзабаз. Лезгиязул федералиябгун миллияб автономиялъ гьабураб хIалтIул кIудияб хIасил ккола гьеб. Жидерго сапаралъул аслиял мурадазул хIакъалъулъ бицине журналисталгун дандчIвана гьел 28 августалда.\nЕвропарламенталъул вакилзабазулгун журналистазул лъай-хъвайги гьабун лезгиязул федералияб автономияб гIуцIиялъул нухмалъулев ГIариф Керимовас бачIинахъего информалатазул вакилзабазе рагIи кьуна.\nКъватIисеб улкаялдаса гьалбадерие кьураб тIоцебесеб суал букIана Дагъистаналда ругел гIисинал миллатазул рукIа-рахъиналда жанир ругел захIмалъабазул хIакъалъулъ кисанин нужеда лъалебилан.\nХIакъикъаталдаги лъалин жидеда гьел жидеда гьезул хIакъалъулъ, жидеца хал кколин Россиялъул ва Кавказалъул информалатаз кьолел баяназда хадуб, амма цохIого-цо гьел миллатазул ругел унтарал суалазе гIололъун бухьараб сапар бугин нижер гьабилан абуни тIубанго битIараблъун букIинарин, тIоцебесеб иргаялда нижее лъазе бокьун бугин кинан гьадинаб гьитIинаб регионалда ругел 40 гIанасеб миллаталъ гIумру гьабун бугебали бихьизе гьезул рукIа-рахъиналъул цо-цо хасалъабазухъ балагьизе, хIакъикъаталдаги жидее бицунеб хIалалъ квешаб къагIидаялъищ гьезул цо-цоязул гIумру бугебали лъазе бокьун бугин жидееян.\nЖурналистаз хадуб тIадго цузабун гьикъана дагъистаналдаса аскIор ругел регионазде гочарал миллатазул кинал захIмалъабазул хIакъалъулъинха нужеда мисалалъе рагIарабилан. Гьеб суалалъе гьадинаб жаваб кьуна Европарламенталъул депутат Ксаба Согорица\nКсаба Согор: "Евроцолъиялда гъорлъе унел пачалихъаздаги гIемер руго гьединал гIисинал миллатазул унтарал суалал.\nДирго гIагараб Румыниялда ругел гьединал гIисинал миллатазул ихтиярал цIунулел гьечIолъилъул мисалал. Нижерги мадугьалихъ бугеб Венгриялъул вакилзабиги церегоялдаса къеркьолел руго гьединал миллатазул ихтиярал цIунун.\nДагъистаналде бухьараб сапаралъул мурадги буго нужер гьаниб гьелда хурхун хIалтIи кинан гьабулеб бугебали бихьи, нужер хIалбихьиялъул цо –цо дарсаздаса нижеца пайда босизе, нужеда лъалареб жо батани нижеца гьеб малъизе.\nХIасил-калам нижее бокьун буго Европаялдаги бугебги Россиялда бугебги гIисинал миллатазул суалазда хурхун гьабулеб хIалтIи дандекквезе".\nСогорица кьураб жаваб дагьабги камил гьабизе бокьун бугин жиндеян рагIи босана лезгиязул федералияб автаномиялъул нухмалъулев хисулев политолог Къурбанов Русланица.\nЖакъасеб Европа лъикIаланго хисун бугилан абизе бегьулин. Мисалалъе кIиабилеб дунялалъул рагъдаса хадуб Европаялда кIвар кьолеб букIун батани чIахIиял миллатазул рукIа-рахъиналде, жакъа Европаялъул хIукуматаз цIакъ кIвар кьолеб бугин гIисинал, жидер ихтиярал дагьал мукъсанал миллатазе.\nГьес мисалалъе бачана Шималияб Италиялда гIумру гьабун ругел алманазул дораса рачIарал миллатазул вакилзаби.\nЖакъа гьез кIудияб хIалтIи гьабулеб бугин жидер миллиял ихтиярал цIуниялъе жал гьитIинаб хаклъ хIисабалда дунялал рагIиялъе. Гьеб куцалда гьабураб хIалтIул хIасилалда жакъа гьеб миллаталъ рагьун бугин жидерго миллияб парламент, ругин жидер миллиял министерлъиял.\nГьезул мисал цIакъго актуалияблъун лъугьун бугин жакъа Европаялда. Гьединлъидал жакъа Дагъистаналде рачIарал гьалбадерие бихьизе бокьун бугин гIисинал миллатазул ва инсанасул ихтиярал цIуниялъул модель Дагъистаналда кин хIалтIулеб бугебали бихьизе.\nГьединго гьезие бокьун бугин Дагъистаналъул мадугьал Азербайжаналда ругел цо-цо дагъистаналъул миллатазул суалазулги хал гьабизе.\nЩайгурелъул Азербайжан жакъа Евпопаялъе кколин цIакъ квар цIикIкIараб партнерлъунилан бицан Русланица ва хадуб тIадеги жубана.\nРуслан Къурбанов: "Европаялъул жамгIияталъе кIудияб кIвар буго гьеб регионалда ругел гIисинал халкъазул гьединго инсанасул ихтиярал цIуниялъул ва демократиялъул принципал кин цIунулел ругелали.\nЩайгурелъул Азербайжан ккола Европаялъул пачалихъазда аскIоб жиндирго бугеб роцадул къимат борхизабизе хIаракат бахъулеб пачалихъ.\nГьеб цо, кIиабизе бугони Брюсселалда рагьун буго загьир гьаричIел гIисинал миллатазул гIуцIиялъул офис. ГIадатго абуни гьеб ккола гьитIинаб ООН.\nДунялалда бугеб цолъарал миллатазул гIуцIиялъ данде гьарулел ратании пачалихъал, гьеб гIуцIиялъ данде гьарула жидерго пачалихъ гьечIел гIисинал миллатал.\nГьединлъидал буго гьезда цIарги загьир гьаричIел миллатазул жамгIияб рукъ абун тарабги. Гьеб гIуцIиялда гъорлъе уна Россиялдаса цо-цо миллатазул гIуцIиги, араб соналдаса байбихьун гьезулгун бухьен щула гьабуна лезгиязул федералиябгун миллияб автономиялъги.\nГьеб гIуцIиялъ гьенир загьир гьарула Дагъистаналда рикь-рикьун ругел цо-цо миллатазул унтарал суалал, гьел ккола аварал цахурал, лезгиял гIадал миллатал".\nЖурналистазул рукIана цогидалги суалал, амма пресс-конференциялдаса хадуб Европарламенталъул вакилзабагун дандчIвазе рачIарал Дагъистаналъул интеллигенциялъеги бакI кьезе кколин нилъецаян данделъи гIуцIараз заман къокъ гьабуна прессаялъул вакилзабазе.