ТалихI гIодобе бортун батулареб… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nТалихI гIодобе бортун батулареб…\nМацI / ЖамгIият / ГIадамал\nНужеда Вакилов лъалищ? Гьадинаб суал кьуна дица авар мацIалъул учительзабазе. Киназдаго лъалев ватана гIалимчи вукIин, авар мацIалъул цIалул тIахьазулги, методикаялда хурхарал гIелмиял хIалтIабазулги автор вукIин ва… тIокIаб жо лъалеб батичIо.\nЩивха гьев киназдаго лъалев – лъаларев, БежтIаса Сулейманил вас ХIайбула?\nРилълъаха гьанже эсухъе…\n- ЧIалгIана яц, Баху, кидаго цого рахьдал мацIалда хурхарал захIматал суалазул бицун, гIадамаздаги чIалгIун батула, - ян мекъдаризе лъугьана ХIайбула, цо интервью кьеян дун лъугьингун.\n- Тана, вац, тана… Нилъеда хисизабизе кIолареб жо, ургъел гьабичIого тейилан гурищ гIакъилал чагIазги абун бугеб.\nГьел захIматал суалазул бицинги жибго тун, гьел ритIизабиялда тIад хIалтIизе нигат бугелъул нилъер, нилъеца бицина живго ХIайбулагьил хIакъалъулъ.\nЩивха ХIайбула Сулейманович Вакилов? Гьесул цIар рагIичIев чи нагагьги ватиларо магIарул мацIалда тIад хIалтIулезда, гьеб малъулезда ва лъазабулезда гьоркьов - байбихьул классазда лъималазда малъулел «Авар мацI» ва «Авар калам» тIахьазул, авар мацIалъул программабазул автор, авар мацIалъул учителасе кумекалъе гIемерал методикиял гIелмиял хIалтIаби хъварав гIалимчи.\nЦойги дица гIажаиблъи гьабулеб жо. Школа лъугIун хадуб, хIатта университет лъугIун хадубгицин, эркенго магIарул мацIалда кIалъан бажаруларев вукIарав чияс кин школазе авар мацIалъул цIалул тIахьал рахъулел ва кин учительзабазда гьелгун хIалтIилебали малъулеб? Гьелеха жиндаго тIадчIей гьабун хIалтIиялъул хIасил. Тамашалъи гьечIищха? Бокьарав чиясухъа гуро бажарулеб жиндирго мурадалъе гIоло гьедин жиндаго тIад хIалтIизе.\n- Гьадинав гIалимчи, «Авар мацI» цIалул тIехьалъул автор вукIин гурони, дур хIакъалъулъ лъалеб жого батичIо магIарулазда. Бице, ХIайбула, дурго лъимерлъиялъул, эбел-инсул, вац-яцазул…\n- ГIакълу бижигун дида бичIчIана, дун БежтIа росулъ гIадатияб хъизамалда гьавун вукIин. Лъимерлъиги ана гьенибго, бацIцIадаб гьаваги цIан, цIорораб лъимги гьекъон, тIогьол байдабаздаги васандун, рохьил пихъги кванан. Дир руго кIиго вацги кIиго яцги. Нижер хъизамалда дун вуго лъабабилеб лъимер. Эбел-эменги рукIана дир гIадатиял колхозчагIи.\n- Лъимерлъиялъул анищ кинабха букIараб?\n- Колхозалъул председательлъун вахъине. Дир инсул вацгIал вукIана БежтIа колхозалъул председатель. Гьесухъе рачIунел гIадамалги, гьабулеб къиматги бихьун, дирги анищ букIана гьединавго къиматав председательлъун вахъине.\nЦо къоялъ, цIакъго ургъел чIварав чияс, дица эбелалда цIехана, гьададинав председательлъун вахъине ккани, дица щиб гьабизе кколебилан. Гьелъ дида абуна, досул гIадинаб жаниб цIураб черхги къваригIунин ва школалдаги лъикI цIалун, МахIачхъалаялде цIализеги ине кколин. Председательлъун дун вахъинчIо, амма черх бугоха досдаса къечIеб))).\n- КIудияв гIунагIан…?\nКIудияв гIунаан, председатель гьечIониги, цо кинав вукIаниги хIакимлъун вахъине букIараб анищалъ, дица кидаго яхI бахъана лъикI цIализе. Школалдаго комсомолалъул организациялъул секретарлъунги тун, гьеб хIакимлъиялъул махIги чIван букIана дида.\nДоб заманалъ, хIакимлъун рахъине бокьарал чагIи, юридикияб яги историкияб факультеталде лъугьунаан. Кьуна дицаги документал ДГУялъул историкияб факультеталде. ВорчIичIо.\nПлан тIубан бугилан армиялдеги вачинчIони, щиб гьабулевха дун вукIинев, ана Гъуниб районалъул Бухтадерил колхозалъул вехьлъун хIалтIизе. МагIарда гIиядаги биччачIо дица кодоса тIехь. ЛъагIалидасан кьуна Ленинградалъул пачалихъияб университеталъул философияб факультеталде документал. Экзаменал кьуна, конкурсалда цо балл гIечIо. Нахъеги ана добго колхозалъул гIияде. Цоги лъагIалидасан, нахъеги кьуна документал Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул историкияб факультеталде. ВорчIана. Историкияб факультеталде гуроха… филологияб факультеталъул РДО отделениялде.\n- Кин мун эниве ккарав?\n- Гьанже гьеб жо Аллагьасда лъала. Дун гьелда хадув жеги гъечIо.\n- ЦIализе ворчIун гIурус-дагъистаналъул отделениялдеги, лъалареб авар литературияб мацIги… Дуда ургъел чIвачIищ?\n- Киданиги пикруцин гьабичIеб факультеталдеги ворчIун, ворчIиялдаса вохиялъ батилаха, цо кIудияб ургъелго чIвачIо. Амма бичIчIана кутакалда тIадчIчIун цIалдезе кколевлъи.\nШколалда лъикI цIалиялъ дие кIудияб кумек гьабуна. Дида авар мацIалъул грамматика цIакъ лъикI лъалаан. Сардилъ вахъинавуниги кIолаан батIи-батIиял грамматикиял разборал гьаризе. Школалда дир авар мацIалъул учитель вукIана, гьабсагIат «ХIакъикъат» газеталда хIалтIулей Кавсаратил эмен Сулейманов ХIасан МухIамадович. Дие цIакъ вокьулев учитель вукIана ва гьесул дарсиде дун гъираялда унаан.\n- Университеталда тIоцебесеб дарс ракIалда бугищ?\n- Жакъа гIадин ракIалда буго. МухIамад МуртазгIалиевичас, саламги кьун, байбихьана киналго студентазулгун лъай-хъвай гьабизе. Дица кутакалда гIажаиблъи гьабуна, киса ва лъил вас яги ясали бицингун, МухIамадида гьезул гIагарлъи лъалеб батиялда. Дица кIиго рагIи абигун, бичIчIана гьесда дун мацIалъе лъикIав гьечIевлъи. Авар мацI лъаялъул кинаб даража лъил бугебали хIалбихьизе батилаха, гьес ниж тIамуна эркенаб темаялда тIасан сочинение хъвазе. Цо предложениеги хъван, кIиабилеб предложение киндай хъвалебилан дун ургъулев вугевгIан заманалъ, дида аскIой гIодой чIун йикIарай Унсоколаса ГIайшатица тетрадалъул лъабабилеб гьумер цIезабуна. Гьеб мехалъ дида мугIалимас абуна, мун жакъа цо цIияб гьава цIазе а, хадуб дица малъилин дуда авар литературияб мацIилан.\n- ТIоцебесеб сессия кинха кьураб?\n- ТIоцебесеб сессиялъул лъабго экзамен дица щуйилазда кьуна. ХутIана магIарул фольклор. Багьжат ХIамидовна Испагиевалъ нижее цIаларалщинал лекциял дица рекIехъе лъазарун рукIана. Амма дида лъачIо «урбеч» абураб рагIи щиб жояли ва магIарулалъ гьелда кин абулебали. Гьеб цIехезе дун экзаменалдаса къватIиве валагьизавуна.\n- ВахI. Нужер БежтIа урбагойищ букIунареб? Кин дуда гьеб рагIун букIинчIеб?\n- Гьеб гIумруялде щвезегIан дида гьединаб жо рагIун букIинчIо. Цогидазда цIехон, щиб гьебалиги лъазабун, дица жаваб кьуна. КечI гIадин, цо рагIи гьоркьоб биччачIого, лекциялъул текстал рициналъухъ батилаха, дие гьелъги лъуна тIадегIанаб къимат.\n- Кида байбихьараб магIарул мацI бицине?\n- Ункъабилеб-щуабилеб курсалда байбихьана магIарулалъ кIалъазе. Амма, кIалъаравго киналго релъулаан.\n- Гьанже доб хIакимлъун вукIине букIараб анищалда щибха гьабураб?\n- Добги квер хьвагIун тун, БежтIа школалда авар мацIалъул учительлъун ине къасдалда вукIарав дида, Госэкзаменалда профессор ГIунайзат ГIазизовна Мейлановалъ абуна, аспирантураялде лъугьиналда тIад ургъеян. БагIараб диплом кодоб бугев чиясул кив хIалтIилевали тIаса бищизе рес букIана доб мехалъ. Цогидал ритIаралъуре ине кколаан. БежтIа школа дихъ балагьун бугеб гIадин, щвана лъове… Жидерго гIагарал-гIунтIаразе школалда хIалтIиги кьун, гьез дун витIана дунялалъул рагIалда бугеб цIунтIадерил цо школалде. Баркалайин нужее кIудиябилан, дун тIадги вуссун аспирантураялде цIализе лъугьана. ГIелмияб хIалтIиги хъвана дица хъвай-хъвагIай гьечIеб гьинухъдерил мацIалда тIасан.\n- Кинха мун ГI.ГI. Тахо-Годил цIаралда бугеб гIелмияб институталде вачIарав?\nI988 соналъул ахиралда аспирантураги лъугIун, дун витIана гьаб институталде. Я институталъул хаслъи, я щиб дица гьабизе кколебали дида лъалароан. Амма гьеб бичIчIарабго, дир тIубанго иш хвана. Лъабго нухалъ хъвана гIарза нахъе ине. ВиччачIо. Мунагьал чураяв АхIмад ХIамзатовичас абуна, нижги кинабго лъан гурин гьанире рачIарал, дудаго тIад хIалтIани, лъазабун бажарулареб жо букIунарилан. Гьеб мехалъ дица дидаго цебе лъуна масъала, лъим гIадин авар мацI лъазабичIого дун чIоларилан. Хъвана «БагIараб байрахъ» газета, росана авар адабияталъул асаразул тIахьал ва щибаб къоялъ кIиго сагIаталъ рагIун цIалулаан, хадуб диего бицунаан. РичIчIуларел рагIаби хъвалаан батIаго тетрадалда ва рекIехъе лъазарулаан. Гьедин хъван лъабго 48 тIамач бугел тетрадал цIуна.\nГьединго, хабар-кIалалъе унаан АхIмад Гьиматовичасухъе. ЦIалана киналго авар мацIалъул методикиял хIалтIабиги. Дида ракIалде кколаан, гьадин гьабгощинаб жо магIарулалъ хъвазе дихъа киданиги бажариладайилан.\nДагь-дагьккун, кигIан нечаниги, дица байбихьана магIарулалъ учительзабазда цебе кIалъазе вахъине. ГIенеккарал релъулел рихьигун, дида бичIчIулаан гьеб рагIи дица мекъи абураблъи, ва гьелда тIад хIалтIулаан.\n- ХIайбула Сулейманович, тIоцебесеб рокьи ракIалда бугищ?\n- Буго валагь (велъулаго). Дун лъабабилеб классалда цIалулев мехалъ, нижер школалде ячIана гIурус учительница Евгения Валентиновна. Йихьарайго гьелъухъ рокьи ккана дир. Жеги сурат бахъараб гIадин цебе буго гьелъул гьумер. Гьелъул кIвар дидехунго буссинабизе чанги жо ургъулаан дица. 5 октябралъ учительзабазул Къо тIобитIизе жиб-жиб соналъ тIубарабго школа унаан тIабигIаталде экскурсиялъ. Гьенире унаго нухда букIана цо гьитIинабго лъар, бокьарав чиясда гали тIамун бахине кIолеб. Дун тIир-тIирун чIана дида кIоларин гьеб бахинейилан. Квер ккун кигIан гьей учительницаялъ хIаракат бахъаниги, хIинкъулин чIана дун. Гьеб мехалъ Евгения Валентиновналъ къвалакьги ккун восана дун добцояб рахъалде. Дир чIухIи бихьизе бокьилаан нужеда. Бихьулищ долъие дун вокьулев куцилан пахруго хьвадана дун дирго классцоязда цеве. Цо-кIиго соналъ нижер школалдаги хIалтIун, дойги ана, рокьиги лъугIана.\nАнцIабилеб классалдехун дие рекIее гIезе лъугьана, гьелде щвезегIан дие рекIеего гIоларей йикIарай классцояй. Дарсазда суалал кьун, долдаса дунго цIодоравги цIакъавги вукIин бихьизабизе хIаракат бахъулаан дица. Лъабабилеб курсалда цIалулаго дица гьей лъадилъун ячана ва гьале 36 соналъ талихIаб гIумруялда руго. Нижер руго 2 вас цо яс лъималги, лъималазул лъималги.\n- ГIумруялда захIмалъаби дандчIванищ?\n- ГIумруялда жанир нилъеда гIемерал захIмалъаби дандчIвала. Гьединаб жо бугоха гIумру. Амма дие бищун захIматаб заман букIана, дирго рукъги гьечIого, квартирабаздаса квартирабазде рахъине кколеб заман. I5 соналда жаниб нижер гIолохъанаб хъизаналъ II квартира хисана. Нижер лъабалго лъималги гьел кваритирабазда гьаруна. Гьеле гьеб букIана дие бищун захIматаб заман.\n- Дун бежтIасев вуго, магIарулав гуройин абулел чагIи дандчIванищ дуда?\n- Дида гIумруялда жанив цо гьединав чи дандчIвана, гьевги цодагьав щвалде щвечIев гIадав чи вукIана. Щибго батIалъи гьечIо магIарулаздаги бежтIадеридаги цIунтIадеридаги гьоркьоб.\nДун цIалулеб мехалъ цIакъ кIвар кьолаан авар мацIалде. Лъазеги гьабулаан. Гьанжеги нилъер литературияб мацI сундуениги хIалтIизабулебани, гьеб цебетIелаан. 50 сон барал бежтIасел магIарулалгун дандчIвайгун магIарулалъ кIалъала, гIолохъаби - гIурусалъ.\n- Сундаса мун вохун вугев?\n- Дир бищун кIудияб рохел буго дир лъимал. Гьез дида киданиги сундулниги ургъел чIвазабичIо. Цо-цо мехалъ дида гьел дидасаги цIодорал ругин ккола ва кинабго дир ургъел дица гьезде бикьула. Кумекги щола.\nКIиабилеб дир рохел - дир эбел-эмен сах-саламат дида аскIор рукIин. Гьеб рахъалъги дун цIакъ талихIав чи вуго.\nЛъабабилеб рохел – дие рес щвана цIакъ лъикIал гIадамалгун цадахъ хIалтIизе. АхIмад Гьиматович ХIамзатов, АхIмад МухIамадович МуртазгIалиев, МухIамад ГIалкъадирович МухIамадов, Разият ХIамзатовна Раджабова, мун…\n- Мун рази вугищ дурго къисматалдаса?\n- Кутакалда рази вуго. Гьадаб тIадехун рехсанщинабги… бокьулеб хIалтIиги…\n- ХIалтIийилая? Щолеб жоги гьечIони…\n- Ругьунлъунги вуго. Бокьулебги буго. Бажари бугев дицаги гьабичIони, лъица гьабилебиланги ккола ракIалде… ГIарац гьечIогоги хутIичIо. Студентлъун вугеб мехалъ эбел-инсуца гьабуна кумек, аспирантураялда цIалулаго чIужуялъ квер чIвана, гьанже лъималаз толаро сундулго ургъел чIвазе. Гьале босун машинаги кьуна. КъваригIараб мехалъ ратулел гьудулзабиги руго дир.\n- Цоги щибха дуе тIадеги бокьилеб букIараб?\nГара-чIвари гьабуна Баху МухIидиновалъ\n» ГIакълу бугила нилъее къваригIараб мехалъ чияхъ батулеб, чияе къваригIараб мехалъ нилъехъ батулеб жо\n» Зани бокьиларо, памятникго лъикI!\n» Алжан баркун, пирказ кодобе кьеял...\n» 50 сон Авартеатралъе кьурав режиссер\nБаркала Баху,ц1акъ дъик1аб гара-ч1вари гьабун буго дуца,г1умруги,г1акъубаги бихьарав чи вихьула Х1айбуллагь,сахлъи кьеги!


Ц1ИБАККАРАБ УНТУДА ДАНДЕ КЪРКЬЕЗЕ Х1АЛБИХЬИ ЩВАНА. - 25 Октября 2015 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2015 » Октябрь » 25 » Ц1ИБАККАРАБ УНТУДА ДАНДЕ КЪРКЬЕЗЕ Х1АЛБИХЬИ ЩВАНА.\nЦ1ИБАККАРАБ УНТУДА ДАНДЕ КЪРКЬЕЗЕ Х1АЛБИХЬИ ЩВАНА.\nГ1и-боц1ухъанлъиялда ругезе хасалихъе заман ккола бищунго х1алуцараб мех: х1адурун бук1ине ккола г1ураб къадар раг1и-хералъул, г1и-боц1уца квачач1ого хасел т1амуледухъ къач1ан рук1ине ккола бокьал, унтабазде дандеч1еялъе х1ажатаб дару-сабаб гьабун, чурун бук1ине ккола г1и-боц1иги. Жиндир заманалда, кват1изег1ан ч1еч1ого муг1руздаса хасалил муч1дузде гочинабун бахъине ккола г1иги. Лъуг1ун бахъанин абизе бегьула нилъер районалда г1и гочиналъул кампания. Гьелъул ва гьабсаг1аталда жаниб г1и-боц1ухъанлъиялда ругел цо-цо масъалабазул, гьарурал х1алт1абазул дие бицана районалъул ветеринарияб управлениялъул нухмалъулев Г1амирханов Хъарачуца.\n- Хъарачу, кин араб нилъер районалда хасалил муч1дузде г1и гочинабиялъул кампания?\n- Г1и гочинабула лъаг1алида жаниб к1иго нухалъ. Гочинаби байбихьилалде цебеккун гьарула х1адурлъиялъул х1алт1аби. 24 августалда гьабураб № 135 х1укмуялда рекъон, районалъул росдал маг1ишаталъул отделалъул нухмалъулев Мух1амад Г1алиевасул бет1ерлъиялда гъоркь г1уц1ана г1и гочинабиялъул комиссия. Комиссиялде гъорлъе уна росдал маг1ишаталъул отделалъул, ветуправлениялъул, ЖКХялъул, ракьул ва мал-мулкалъул гьоркьорлъабазул отделалъул, полициялъул х1алт1ухъаби.\nНижеца СПКязул нухмалъулезул к1вар буссинабула г1и гочиналде цебеккун гьаризесел х1алт1абазде: г1ияда гьоркьоса бат1а гьабизе ккола унтараб г1иялъажо, х1адуризе ккола г1и гочинабизе кумекчаг1и, къвариг1араб квен-т1ех, ц1ул, заг1ипаб чахъу-хух баччизе машина. Гочиналде цебе г1и чурун, рахунел унтабазде данде дараби гьаруна нижеца.\nМуг1руздаса хасел т1амулел бак1азде г1и гочинабула лъабго муршруталда. 80 процент г1и-ц1ц1аназул уна Хунзахъ – Унсоколо – Кизилюрт районазул ракьалдасан. 10 процент г1иял гочуна Гумбет – Казбек – Хасавюрт районаздасан. Лъабабилеб маршруталда рекъон, Кочубеялда бук1унеб г1и хасел т1амизе уна Тарумовский, Ногъай районазде ва Калмыкиялде.\nНилъер районалда г1и гочинаби раг1алде щвана. Гьабсаг1ат, (20 октябрь) т1олгороссиялъул агропромышленнияб выставкаялде г1ахьаллъизе иналда бан, маг1арухъ хут1ун буго СПК «Стелаялъул» г1и.\nКиналго х1алт1аби щвалде щун г1уц1адго г1и гочинабуна Энгельсил ц1аралда бугеб (председатель Мух1амадов Г1абдула), Гъоркьколо (председатель Г1абдулаев Г1абдула), Гьац1алухъ (председатель Мух1амадов Абус), Хизроевасул ц1аралда бугеб (председатель Г1абдукъадиров Г1абдукъадир), Байикь (председатель Шамилов Мух1амад) СПКяз. Гьел маг1ишатазул нухмалъулел руго г1и гочиналде к1вар кьун, гьелъул жавабчилъи бич1ч1ун х1алт1улел г1адамал. Г1и гочинабиялъулъ тасамах1лъи гьабуна Дудар Г1алиевичасул ц1аралда бугеб (арендатор Мух1амадов Г1али) ва «Машгьурал г1адамал» (г1иял фермаялъул заведующий Дайтбегов Мух1амад) СПКяз. Гьел г1адамаз г1и гочинабизе кват1улеб бугин абун инкар гьабуна маг1арухъ г1ияе дару гьабизе. Г1и гочун щолеб бак1алде щведал, гьенире ун гьабуна нижеца дару-сабаб.\nГ1и гочунелъул нухда ккана къварилъи. Казбек районалъул нухдасан унаго сахъадерил г1ияде\nКАМАЗ т1аде к1анц1ун т1аса ана 40 г1иялъажо. Шоферас щибалъухъ ункъаза-азар гъурущ кьун бец1ана гьеб г1и. Нухда т1ок1алъ къварилъи, квал-квал ккеч1о я г1адамазе я г1ияе. Ихдал 15 къоялда жаниб толеб нух хасалихъе г1ияца тола 10-12 къоялъ. Г1и гочунелъул къвариг1араб бак1алде инейилан г1уц1ун бук1ана ветеринариял х1алт1ухъабазул к1иго группа, амма гьезде х1ажалъи ккеч1о.\n- Кинаб х1адурлъиялда ругел къаваби г1ияда хасел т1амизабизе?\n- Къаваби рохьун, бекараб бак1алда ц1ер, шифер лъун хасалиде лъик1аб х1адурлъи гьабун буго Дудар Г1алиевичасул ц1аралда бугеб, Буц1ра, Гьац1алухъ, Гъоркьколо, Гьамищт1а, Энгельсил, Ленинил ц1аразда ругел, «Кочубей», «Стела» СПКязда, «Г1акаро», «Хашт1а» КФХязда. Хасалиде бук1ине кколеб х1адурлъи гьабич1ого хашго руго «Машгьурал г1адамал», Байикь, Гиничукь СПКязул къаваби.\n20 азарго г1и х1ебт1ула Кочубеялъул зонаялда. Гьениб хасел т1амула Хизроевасул ц1аралда бугеб, «Машгьурал Г1адамал», Гьамищт1а, Буц1ра, Г1ебут1а, «Кочубей», «Меринос» (Г1оч1ло) маг1ишатаз. Кочубеялъул зона буго рецулел бак1ал гьеч1ел, г1одосан бижараб ч1ах1-хер кванан боц1и бук1унеб бак1. Гьениб 10 – 15 къоялъе г1ураб харил нахърател гьабизе ккола. Нилъер маг1ишатаз кидаго гьабун бук1уна харил нахърателги. Кочубеялъул зонаялда бугеб г1ияе хъулухъ гьабула гьениб бугеб ветеринарияб участкаялъ. Председатель Мух1амадов Пирбудагъги гьесул к1иявго х1алт1ухъанги руго жидерго х1алт1и лъик1 лъалел, гьеб бокьулел махщалилал. Пирбудагъ лъай бугев чи вук1иналъ, гьес кумек гьабула Унсоколо, Лаваша, Ч1арада районазул г1адамазеги.\n- Араб гьат1анкъоялъ Илълъа маг1арда бук1араб г1и чурана Хунзахъ росулъ. Гьабурабищ г1и чури цойгидал бак1аздаги?\n- Районалда буго г1и чурулеб лъабго ванна. Гьац1алухъ ва Дудар Г1алиевичасул ц1аралда бугеб СПКязул ваннаби г1и чурун бажарулеб лъик1аб х1алалда руго. «Гьала» абулеб бак1алда бугеб ванна г1и чуризе ярагьунеб х1алалда гьеч1о. Гочунебщинаб г1и чурула нижеца. Районалда гуребги г1и чурула Хасавюрт, Кизилюрт зонабаздаги. Гьедин, къват1ир ругел ваннабазда чурана сахъадерил, Байикь, «Машгьурал г1адамал», Гьац1алухъ маг1ишатазул г1и. Хут1араб г1и чурана районалда.\n- Хъутаналда боц1уда гьоркьоб унти багъарун бугин абулеб буго. Щиб унти гьеб? Кинаб дару-сабаб нужеца гьелде данде гьабураб?\n- 7 сентябралда Х1ариколо хъутаналда загьирлъана 14 унтараб х1айван. Исаналъаг1ан, я СССРалъул заманалда я хадуб гьеб унти нилъер улкаялда жеги цониги нухалъ бук1инч1о. Гьеб унти бук1уна Турциялда, Мозамбикалда ва цогидалги къват1исел улкабазда. Унти т1атиндал нижеца Владимиралдаса т1олгороссиялъул вирусологиялъул институталдаса ах1ана к1иго г1алимчи. Гьел щвана гьеб унти бук1арал Лъарат1а районалде ва нилъер х1арисезул хъутаналде. Абизе ккола, гьеб унти нилъер боц1уде цойгидаб районалъул боц1удасан баханилан. Вирусологаз ч1езабуна гьеб унти нодулярияб дерматит бугилан. 7 сентябралдаса 5 октябралде щвезег1ан Баг1араб росулъ унтана 91 х1айван. Нодулярияб дерматиталъ унтараб боц1ул киса – кибего черх ц1ола г1исинал - ч1ах1иял гаразул. Унтараб боц1ул бищун цебе, дагьлъула рахь, бахуна ц1а-кан, лимфоузлаби к1одолъула, боц1и кваналаро, лъим гьекъоларо, бахчарула. Нодулярияб дерматит нилъер улкаялда цебеккун бук1инч1елъул гьелъие гьарулел хасал дарабиги рук1инч1о. Унтараб боц1уе нижеца гьаруна нижедаго рак1алде ккарал дараби: антибиотикал, рек1ел препаратал, квен бих1инаби лъик1лъизарулел, черх щула гьабулел дараби. Къого-къоло хадуб къо бук1ана ц1акъ х1алуцараб. 10 – 12 къоялъ ч1еч1ого дару-сабаб гьабурабги бук1ана боц1и. Къаси-къад ч1еч1ого х1алт1ана ветеринариял х1алт1ухъаби унтараб боц1и хвасар гьабизе, радалго байбихьулаан унтараб боц1ухъ хал-шал, дараби гьаризе. Унтараб 91 г1акдал 7 х1айван хвана, хут1арал сах гьаризе к1вана. Нодулярияб дерматиталъ унтараб боц1и сах гьабизе лъик1аб гьунар махщел загьирлъана Самилахъ ветлечебницаялъул х1алт1ухъабазул: нухмалъулев Мух1амадов Г1абдулат1ипил, Гьиматов Мух1амадил, Х1абибов Ах1мадил, Г1алиев Мух1амадил, Насух1ов Мух1амадил, Гъазиев Гъазил, Г1акъилов Муртазаг1алил, Майндуров Ирасханил. Кутакалда к1удияб баркала буго гьел г1олохъабазе. Хадуб нодулярияб дерматиталъ боц1и унтараб цо-к1иго х1ужжа загьирлъана херехьдерил, сахъадерил, г1ехьелдерил, г1абадерил, языковка, Щайт1ан, бекьеч1дерил, Самилахъ, т1анусдерил хъутабазда. Кинабго унтараб боц1и т1аса инч1ого сах гьабуна. Маг1арухъ цониги х1ужжа ккеч1о нодулярияб дерматиталъ боц1и унтараб.\nБит1ун Къурбанкъоялда цебе г1ияда лъугьана т1адерахъи (оспа) унти. Дун х1инкъун вук1ана гьеб унти, г1и бичизе эхеде-эхебе баччулелъул, г1ияда гьоркьоб т1ибит1илилан. Талих1алъ унти т1ибит1ич1о. Т1адерахъи бач1ана Чечень ч1инк1иллъиялдасан. Цебеккун гьеб унти г1ияда гьоркьоб багъарун бук1ана 1997 соналъ, т1ок1алъ гьеб унти бук1инч1о нилъер аниб. Т1адерахъиялде данде вакцина гьабуна 103 азарго г1и-ц1ц1аназда.\nГьабсаг1ат т1адбан унеб буго районалда г1иял т1адерахъиналде данде вакцина гьабиялъул х1алт1аби. Бищун т1оцебе вакцина гьабуна районалъул г1орхъуда ругел Гьамущи, Харахьи, Г1орот1а, Коло, Хиндахъ, Г1оч1ло, Т1адколо, Буц1ра, Г1урк1ач1и, Гьоц1алъ, Т1агьада, Уздалросу росабалъ. Вакцина гьабизе хут1ана г1иц1го т1алъиялда ругел росаби. 7-8 къоялда жаниб гьенибги гьабизе буго дару-сабаб.\nНодулярияб дерматит, г1иял т1адерахъи унтабазда хурхун Кизилюрталда, Хунзахъ райадминистрациялда ах1ун рук1ана ветх1алт1ухъабазул данделъабиги.\nБоц1и унтани, гьелъул бет1ергьабаз сахаб боц1удаса бат1аги гьабун, хех гьабун лъазабизе ккола ветеринаразда.\n- Исана харил унтуца, бруцеллезалъ, т1ури щвеялъ унтараб боц1и бук1анищ?\n- Харил унтуца дагьа-макъаб боц1и унтана Гьамущи, Г1орот1а, Хунзахъ росабалъ. 1-2 х1айван хвана Гьамущи. Бруцеллезалъ дагьабго боц1и унтана Гьоц1алъ, Г1обода, Моч1охъ, Г1урк1ач1и, Ч1ондокь, Гьамущи, Шотот1а, Байикь росабалъ. Кинабго унтараб боц1и нижеца хъун т1аг1инабуна. Т1ури щвеялъ исана цониги х1айван унтич1о.\n- Цойги кинал х1алт1аби гьарулел ругел ветеринариял х1алт1ухъабаз хасел т1аде щвелалде?\n- Гьабсаг1ат нижер х1алт1ухъабаз боц1уда, г1и-ц1ц1аназда сибирская язва, ящур, бродзот унтабазде данде вакцинация гьабулеб буго. Кват1ич1ого нижер х1алт1ухъабаз байбихьизе буго г1ияда бруцеллез бугищали би бахъизе. Гьеб х1алт1уде нижер х1алт1ухъабиги х1адурун руго. 1 декабралде киналго ветеринариял х1алт1аби гьарун, нижер х1алт1и лъуг1ун бук1ине ккола.\n- Г1емерав чиясул унтараб суал буго г1анк1у – х1елеко г1ондокьалъ (ласка) ч1валел ругилан. Гьелда данде щиб нужеца гьабулеб?\n- Г1ондокьалде данде нижеца х1алт1и гьабуларо. Гьединал х1алт1аби гьаризе ккола росдал администрациялъ. Росдал администрациялъ гьаризе ккола къват1ул гьаби т1аг1инариялда хурхун х1алт1абиги.\n- Хъарачу, баркала дуе пайдаяб гара-ч1вариялъухъ. Сахлъи кьеги нужее г1адамазе пайдаяб х1алт1и хадубккунги гьабизе.


Лъай гьечIони, хIасил кколаро\nДГМУялъул ректорлъун Висимпаша Ханалиев тIамуралдаса анкьго моцI гурони гьечIо. Гьев ккола жиндир заманалда гьеб тIадегIанаб цIалул идара лъугIарав ва гIемерал бакIазда хIалтIун хIалбихьи щварав тохтурги…\nОГЭгун ЕГЭязул къурбанал (Экзамен сабаблъун эбел-инсул ракI лъукъуге)\nАнлъабилеб июналда Казбек районалда ккана талихIкъараб иш. Живго жинцаго гъанкъун ватана 15 сон барав гIолилав. Официалияб баяналда рекъон, гIумрудул къо- лъикI гьабиялъе гIилла ккун буго…\nУчительлъи тун батIияб хIалтIи кIваричIо\nДРялъул Лъай кьеялъул отличник, РФялъул ГIаммаб лъай кьеялъул мустахIикъай хIалтIухъан ПатIимат ХIажиева 50 соналъ хIалтIулей йиго ХашархотIа росдал школалда учительницалъун. Байбихьуда микьго соналъ гьелъ дарсал…\n18 апрелалда Дагъистаналъул гуманитарияб институталда тIобитIана студентазул гIелмияб дандеруссин. Гьеб нухда бачана ункъабилеб курсалъул студент ШагIбан МухIамадовас. КIалъазе вахъарав ДГИялъул ректор, техникиял гIелмабазул кандидат НухIкъади…\nБищун лъикIав учитель\nГьал къоязда Дагъистаналъул бищун лъикIал педагогазе кьуна шапакъатал. Гьеб тадбир тIобитIана ГIурус театралда. Гьенире ахIун рукIана «ЛъагIалил учитель – 2022» абураб тIолгороссиялъул конкурсалъул республикаялъулаб бутIаялда…\nПайдаявлъун вукIине гъирагун\nГъазимухIамадов СагIид ккола Дагъистаналъул пачалихъияб педагогияб университеталъул филологияб факультеталъул студент. Гьев гьавуна ЦIумада районалъул Метрада росулъ. СагIид вуго факультеталъул профсоюзалъул комитеталъул председательги. Гьесулгун гьадинаб гара-чIвари…\nГьасул цIар даимлъана Россиялъул ХIурматалъул хъорщода\n«Доска почета России» абураб федералияб электронияб сурсаталда цIар хъвай рикIкIуна пуланав чиясе тIолгороссиялъул жамгIияталъ кьолеб тIадегIанаб къиматлъун. Гьеб сияхIалда цIар хъвазе мустахIикълъана «Возрождение» абураб хасаб…\nТарих – халкъалъул бечелъи, музей – тарих цIунулеб рукъ\nГимназиялде щварав щинав чи чара гьечIого вачуна гьениб бугеб тарихалъулгун этнографиялъул музеялде. Гьелъие кьучI лъуна 1975 соналда. Гьенибги кIудияб бутIа лъуна гимназиялъул директор Чакар Мажидовалъ.…\n«Кий йигей нилъер Светочка?»\nЛенинкент поселокалъул №35 гимназиялъул байбихьул школалъул завуч, учитель Светлана Анатольевна Зайковская гьаюна, гIуна ва цIалана Приморский краялда, рагъул хъулухъчиясул хъизамалда. Гьелъул умумул кколаан рагъул лъимал.…


ЧIужугIаданалде хIал гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго полициялъуласде\nГьал къоязда Дагъистаналъул инсанасул ихтиярал цIунулеб «Правозащита» идараялъул вакилзабаз лъазабуна полициялъул хIалтIухъанас 22 сон барай ясалда хIалгьабунилан. Гьеб хIужжаялда хурхун къуваталъул идарабаз такъсиргьабиялъул иш рагьунгутIиялдаса разигьечIолъи загьир гьабулеб буго инсанасул ихтиярал цIунулез.\nДагъистаналъул инсанасул ихтиярал цIунулеб «Правозащита» идараялде МахIачхъалаялдаса ПатахIова Асияца жиндир гьалмгъалда полициялъул хIалтIухъанас хIал гьабуниланги абун гIарза бачIун буго. ПатахIовалъул рагIабазда рекъон 24 августалъул радакь 4 тIубараб мехалда гьелъул рокъове вачIун вуго мехтарав полициялъул хIалтIухъан. Руччабиги лъималги гурони рокъоб гьечIеб бакIалдеги вачIун гьев полициялъул хIалтIухъанас туманкIги къватIибе бахъун гьенир ругезе хIинкъалаби кьезе лъугьун вуго. Гьелдаса хадуб руччабазул гьурмазда ригъун рукIарал пардавал рахъун руго гьес. Жив полициялъул хIалтIухъан вугин аби гурони тIокIал киналгIаги баяналги кьечIого гьес жиндаго цадахъ ячун ун йиго ПатахIовалъул гьалмагъ.\n6-7 сагIаталдасан йиччан ячIун йиго гьей яс, гьебщинаб заманалъ Дагъистаналъул жанисел ишазул экстремизмалде данде чIараб централда бугеб жиндирго кабинеталъуй чIезаюн йикIун йиго гьей къуваталъул идарабазул хIалтIухъанас. Гьенибго живго хIалтIулеб рокъоеги ячун хIалги гьабун бугин гьелдайилан хъвалеб буго «Правозащитаялде» бачIараб гIарзаялда. Рогьо-ничалдаса цIуниялъе гIоло гьей хIал гьабурай ясалъул цIар бицунеб гьечIо инсанасул ихтиярал цIунулез. Гьез кьурал баяназда рекъон гьей гIаданалъул рос вукIун вуго изнугьечIого яргъидгIуцIаразул кьеразул вукIарав чи ва лъагIалица цеве хасал тадбирал тIоритIулеб мехалда чIван вуго гьев. Гьаб сагIаталда гIемер хIинкъиялъ кIалъазецин кIолеб гьечIин гьей хIал гьабурай ясалда, сахлъиялъул рахъги гьелъул гьаб сагIат расги лъикIаб гьечIин лъазабулеб буго инсанасул итиярал цIунулез.\nГьез бицухъе цебехун рехсараб хIалгьабиялъул хIужаялда хурхун гIарзаги хъван гьел ун рукIун руго Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялде. Амма гьеб идараялда инсанасул ихтиярал цIунулезда бичIчIизабун буго гьеб гIарза кьей гIададисеб иш бугилан, гьеб ишалъе цебетIей щоларилан. Кин букIаниги гьеб гIарза босизабунин жидеца цIех-рехалъул идараялдайин, амма гьелда хурхун кинаб букIаниги цIех-рех яги такъсиргьабиялъул иш рагьиялда божилъи гьечIин жидерилан лъазабулеб буго «правозащитаялъулаз».\nДагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъул пресс-хъулухъалъул бетIер заманалъ хисулев Егор Балашовас «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда лъазабуна жидер идараялда гьев низамцIунулес хIалгьабиялда хурхун щибниги лъаларила. Гьединал баянал жидехъе кьолев чиги ккечIила. Гьелда бан гIарза бачIун батани, гьелдаса хадуб байбихьизе кколила цIех-рехилан.\nИнсанасул ихтиярал цIунулеб «Мемориал» идараялъул дагъистаналда бугеб бутIаялъул хIалтIухъабаз «Эркенлъи» радиоялъе баян гьабуна жидехъе рачIунел гIарзазул бищун цIикIкIараб къадар букIунила гьел къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз ккурал яги туснахъ гьаруразул ихтиярал хвезариялда тIасанилан. Гьединго «Мемориалалъ» лъазабулеб буго жидехъе низамцIунулез хIалгьабиялда хурхун жеги цониги гIарза бачIун букIинчIилан.\nАдвокат ва гIемерал саназ батIи-батIиял инсанасул ихтиярал идарабазда хIалтIарай Елена Денисенкоцаги «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда абуна къуваталъу идарабазул хIалтIухъабаз гIадамазул ихтиярал хвезариялъул хIакъалъулъ жинда чанги баянал лъалин, амма гьеб хIал гьабиялъул хIужжа тIоцебе дандчIвалеб бугилан.\nЕлена Денисенко: «Гьединаб гIорхъолъа араб ишалъул хIакъалъулъ дида тIоцебе рагIулеб буго. ГIемер рукIуна низамцIунулез ихтиярал хвезариялъул хIужжаби, амма гьеб хIал гьабигун дун жеги дандчIван йикIинчIо. Полициялъ ккурал яги туснахъалда ругел руччаби рухулеллъи, гьездаса кIазал рахъулебги, хIал гьабун гъулбасал гьаризе тIамулеллъи лъала дида. Гьединал хIужаби дандчIвала, амма гьел гIемер рукIунаро, аслияб къагIидаялъ гIазаб кьолел инжит гьарулел рукIуна туснахъалда ругел бихьинал. Гьедин низамцIунулез къанун хвезабулеб бугони, гьелда хурхун гIарзаги хъван бугони, россилъул къанунулда рекъон цIех-рехалъул идараялда тIадаб буго гьелда сверун хасаб цIех-рехги, халгьабиги байбихьизе. Гьез низамцIунулез къанун хвезабун букIиналъул хIужаби тIатинаруни такъсиргьабиялъул ишги рагьизе ккола. Амма Дагъистаналда гьеб иш билълъунаро, гьаниб къуваталъула идарабазул хIалтIухъабазде данде щибниги гьабуларо. Къануналда рекъон цIех-рехалъул идарабазда тIадаб буго гьел хасал идараабзул хIалтIухъабаз къанун хвезабиялда хурхун гьабураб халгьабилъул хIасилал адвокатасда рихьизе, амма жеги цониги нухалъ гьел баянал щвечIо дихъе. Цойгидал адвокатазги щванин абулеб рагIичIо».\nПолициялъулас хIалгьабиялъул хIужаялда хурхун интернеталдаги гIемерал бахIсал руго. Масала, Facebook социалияб сайталда хъвадарулезул цо-цояз гьев низамцIунулев чIвазе кколин, цойгидазе мисаллъун букIине гьев инжит гьавизе кколиниланцин хъвалеб бугоан. Гьединго гIемерав чияс хъвалеб буго къуваталъул идарабазда божилъиги гьечIила, къанун цIунизе тараз къанун хвезабулеб бугелъул, гьезие гIадлу гьабулеб жамгIияб идара гIуцIизе кколилан.\nЯсалде хIал гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго полициялъуласде


КъваригIун бугищ диалог?\nПолитолог Константин Казенин цодагьалъ цебе Дагъистаналда щун вукIана гьаниб бугеб ахIвал-хIалалъул цIех-рех гьабиялъе. Кавказалъул республикабазда лъагIалида жаниб чанги нухалъ щолаан Казенин. Дагъистаналде сапарги гьесул иргадулаб букIана. «Эркенлъи» радиоялъе гьес бицана кинал хиса-басиял гьанир ратарал, хIинкъигьечIолъиялъул суалал кин тIуралел ругел ва терроризмалъул масъалаби кин тIагIинаризе бегьулел.\n«Дагъистаналда ахIвал-хIал хIалуцараблъун хутIулеб букIин бихьулеб буго», - ян абуна экспертас ва тIаде жубана цебе нухалъ жив гьаниве щун вукIараб мехалдаса хисараб жо бихьичIилан. Амма, гьесул рагIабазда рекъон,\nДагъистаналда кколел лъугьа-бахъиназул цебе гIадин гIемер бицунеб гьечIо Россиялъул информалатаз. Гьелъие гIиллалъун ккола жакъа Украиналда бугеб ахIвал-хIал. Информагентствобаз цIикIкIараб кIвар кьолеб буго гьениса рачIунел цIиял харбазе.\nГьанибго тIаде жубала, Кавказалъул республикабазда бугеб ахIвал-хIалалъе россиялъулаз лъикIаб къимат кьолеб буго гьанже. Гьединал лъазабиял гьаруна гIадамазул пикраби лъазарун цIех-рехал гьарулеб «Левада-централъ».\n«Шималияб Кавказалда бугеб ахIвал-хIал ва гьелда тIаса россиялъулазул пикраби» илан абураб цIех-рехалъул хIасилал тIатинаруна «Левада-централъ».\nГьединабго цIех-рех январалдаги гьабун букIана. Гьеб мехалда Шималияб Кавказалда ахIвал-хIал лъикIаб бугилан абулел цIех-рехалда гIахьаллъарзда гьоркьор гIемер ратичIо – 18% гурони.\nГьанжени гьединал пикраби ругезул къадар 45% бахана. «Левада-централъул» директор Лев Гудковасул пикруялда рекъонги, Шималияб Кавказалда бугеб ахIвал-хIалалъе россиялъулаз лъикIаб къимат кьолеб буго Украина сабаблъун.\nГьес абухъе, Россиялъул югалъул республикабазда лъикIалин абизе бегьулел хиса-басиял гьечIо: тунка-гIусиял, кьвагьи-квагьдеял, хасал операциял гьоркьоса къотIулел гьечIо цо-цо регионазда, амма гьезул бицунеб гьечIо информациялъул алатаз.\nКазенинил пикруялда рекъон, информалатазул Кавказалдехун гьанже баккараб политика цояб рахъалдаса лъикIаблъун бихьула – гIемерисала информагентствобаз цере рахъулел рукIана расниги кIвар бугеб суал гъорлъ гьечIел макъалаби, гьенирги квешал гурел рахъал рихьизарулел рукIинчIо.\n«Амма цогидаб рахъалдаса балагьани, республикабазул нухмалъиялда ккезе бегьула информагентствобазе гьанже Кавказалъул ургъел гьечIин ва добго ришватчилъиялъул такъсирал цIикIкIине бегьула», - ян абуна Казениница.\nКазенин гьединго терроралде дандекъеркьеялъул суалалдаги хъинтIана. Инсанасул ихтиярал цIунулез кидаго бицунеб букIуна цебе терроралде данде къеркьолел рукIанин батIи-батIиял механизмалги хIалтIизарун ва 2013 соналдаса байбихуьн цохIо къуваталъул нух тIаса бищанин.\nКазениница рикIкIунеб буго къуватги гьечIого терроралде дандекъеркьезе кIоларин. Амма гьеб кьеркьеялда цохIо къуватги хIалтIизабун бергьизе кIвезе гьечIоян тIаде жубана экспертас.\nРакIалде щвезабила, цодагьалъ цебе «Эркенлъи» радиоялъе «Кавказский узел» сайталъул бетIерав редактор Григорий Шведовас абун букIана 2012 соналъулги 2013 соналъулги «Кавказский узелалъ» гьабураб оперативияб статистикаялъул хал гьабуни, бихьизе буго араб соналда терроралъул такъсиразда чIваразул ва лъукъаразул къадар дагьлъараблъи.\nГьеб статистикаялъ бихьизабулеб буго къуваталъул нухалъ лъикIал хIасилал кьолел рукIин. Амма Шведовас гьединго абун букIана жакъа къоялда къуваталъул нухалъ лъикIал хIасилал кьолел рукIаниги, бачIунеб заманалда гьеб нухалъ республика бачине бегьулин рагъулаб конфликталде.\nКазенин рази вуго Шведовгун. Экспертас ракIалде щвезабуна Дагъистаналда терроризмалъулги радикализмалъулги бицунеб мехалда, гIемерисала абулин диалог къваригIун бугин, МухIамадсалам МухIамадов президентлъун вукIараб мехалда гьеб диалогги букIанин, амма Рамазан ГIабдулатIипов вачIарав мехалда – гьоркьоса къотIанин.\nКазенинил пикруялда рекъон, хIукуматалъе гьеб диалог бокьиялда яги бокьунгутIиялда бараб жо гьечIо. Суал буго – гьеб диалогалда щал гIахьаллъилел. Дагъистаналъул бусурбаби цохIо суфиязда ва салафитазда рикьун руго хIукуматалъги, экспертазги, низам цIунулезги.\nАмма батIи-батIиял росабазда, шагьаразда, мухъазда ахIвал-хIалги батIи-батIияб бугин абуна Казениница.\nКонстантин Казенин: «Мухъазда, росабалъ кинаб ахIвал-хIал бугебали халгьабуни, бихьизе бегьула, мисалалъе, суфиял батIи-батIиял рукIин. Гьезда гъорлъ руго бусурбабазул динияб идараялъул рахъкколлеги, жидерго нух тIаса бищаралги, мазгьаб батIиял ругелги.\nГьединабго ахIвал-хIал буго салафитазда гьорлъги. Дагъистаналъул бусурбаби гIаммаб къагIидаялъ суфиялги салафиталги ругин абизе бегьуларо. Гьелдалъун диалогалдаги кIиго рахъ букIине кколаро.\nГьеб цо. КIиабизе, диалогалъул цIакъ гIемер бицулаан, амма суал баккулеб гьечIо – къваригIун бугищ гьеб? ХIукуматалъ абизе бегьула чара гьечIого къваригIун бугин. Амма дида чанги росабалъ бихьана цо гIажаибаб жо. Цо-цо росаби руго кIиго джума-мажгит бугел ва чанги нухалъ дида бихьана гьел мажгитазул имамазе цоцалгун кIалъазе бокьун гьечIолъи».\nТерроралъул масъала тIубаялда тIаса Казениница гьединго абуна, жинда кколарин терроризм тIибитIиялъе гIилла цо бугин. Мисаллъун гьес рачана изну гьечIого яргъид гIуцIаразул къукъаби.\nГьесул рагIабазда рекъон, гьел къукъабазда гъорлъ радикалияб диналъул тIалаб тIоритIулел гурелги руго, гIадатиял бандиталги руго, низам цIунулез гIакъубаби кьун хадур къисасалъе гIоло рачIаралги руго.\nГьелдалъун, эксперта абухъе, терроралъул суалал чанги батIиб рахъалдаса тIуразе ккола. Гьел рахъалги: социалиябгун-экономикияб ахIвал-хIал лъикIлъизаби, низам цIунулезул хIалтIи лъикIаб рахъалдехун хисизаби, гражданияб жамгIият гIезабиялъе кIвар кьей ва гь.ц.


Ирсирай дирмур ядигарну ядан\nАвтор: ilchi · 02.10.2020\nКкуллал райондалул бакIчи Шамил Рамазанов\nСентябрь зурул 24-нний Ваччав хьунни фестиваль. Гьай-гьай, коронавирус тIисса цIуцIавриягу мугъаятну дунни фестиваль. ХьхьичIарасса шиннардий гьуртту хьун бучIайссия цайми зунттал районнал коллективрдугу. Гьашину ми бакъая. Мунияту райондалул 14 шяраваллил ккаккан дунни цала-цала шяраваллин хасъсса, къатта-къушлил кушурдая тIайла хьуну, къатлуву ишла дуллай бивкIсса манкьулатругу ккаккиялун дирхьуну личIи-личIисса аьдатру.\nХъусращиял ккаккан дунни кIарттул ччатI бущайсса кIара бувайсса куц. Ккуллал шяраваллил душварал рангсса ххаллая чантайртту байшиву ччянива жунма кIулли, ккаккан бунни ми щащайсса куц. СумбатIуллал душварал ккаккан бунни карунних нигьирттай хъувухъу гьаяйсса куц. Ваччиял ккаккан бунни жалиндалул хъирив булайсса буттукьри байсса куц. Вихьуллал душру дуссухун бувкIун, ца душ къатIуй ппал дюхлай, гамур ккургъанна дуллай бия.\nСсухъиящиял ккаккан бунни силлукьул чIапIаву нис дахIайсса куц. 2-мур ЦIувкIуллал — чIатулттив, хъурзилтту дувайсса куц. Къяннал шяраваллил ккаккан дунни хьхьичIара хъинну сийлий диркIсса къалайчинал даву. Цинярда шяраваллал цIарду кIицI къадарчагу, бия шиккува нувцIи бишлай, щивщу буллалисса ва цаймигу давуртту дайсса куц ккаккан буллалиссагу.\nФестивальданувух гьурттушинна дан ва гьуртту хъанахъимигу барча бан увкIун ия Ккуллал райондалул бакIчи Шамил Рамазанов, бакIчинал хъиривчу Аьжув ХIусманов ва цаймигу къуллугъчитал. Вай ялтту бувккуна циняв шяраваллал къатта-къуширттал. Бисмиллагь бувуна лакку дукрардал.\nМуния махъ шяраваллал культуралул зузалтрал ккаккан дунни аьдатру, къавтIавуртту, увкунни балайрду. 1-мур ЦIувкIуллал шяравасса хьхьуттайх лахълахъисса душнилгу ккаккан бунни цаппара номерду.\nТамашачитал чансса бивкIхьурчагу, фестиваль хъинну кIанийн дагьан дурну дия.\nСледующая публикация Аьрасатнал аьралуннал тарихрава\nПредыдущая публикация Дагъусттаннал БакIчи хьунаавкьунни ФСИН-далул директорнащал


фото из www.fatiha.ru\n(I873 – I9I9)\nМагIарулазул гьунар тIокIав шагIир, литератураялда жаниб жиндир цIар меседил хIарпаздалъун хъварав, МахIмуд гьавуна, гьанжесеб Унсоколо районалъул, ХъахIабросолъ. Мискин – къварилъиялда жанив гIурав чи вукIана гьев. Гьесул эмен Анасил МухIамад вукIана рохьоб тIурччи бухIун гьеб Хунзахъ базаралда бичизе хьвадулев чи. Жиндир чара – гьунаралда балагьун МухIамадица пикру гьабула вас мадрасалде цIализе кьезе. МутагIиллъиялда уна гIумруялъул чанги сонал шагIирасул. Цогидал мутагIилзабазда цадахъ гьевги щола росулъа росулъе. Амма МахIмуд вукIана гьитIинаб заманалдасанго цIакъго кочIода варав чи, гьев жиндир динияб гIумруялъ, исламияб цIалиялъ, кIвечIо ватIа гьавизе кечI ахIиялдаса. Мадрасаялда цIалулев вукIаниги камулароан гьев кеп – ихтилаталъул мажлисазда. ТIоцере чидал кучIдул ахIулев вукIаниги хаду – хадуб живго кучIдул гьаризе ва гьел ахIизе лъугьана гIолохъанав шагIир. Абухъе, гьес I4 сон тIубаралдаса гьаруна кучIдул…\nМискинлъи цо балагь! КIиабилеб балагьги гьесие рокьуца кьуна. МахIмудие, I6 сон букIаго, йокьана Бекьилъ росулъа бечедав чиясул яс. Абизе бегьула тIолго хъвадарухъанлъиги гьелде гьабуна кочIохъанас. Ясалъул эбел – эмен мискинасул васасе яс кьоларилан кьурун чIана. МахIмудица жинцаго абухъе:\nМуилги МахIмудидехун балъгояб балай букIаниги нухал къана гьелъие кьолбол гIадамаца.\nКъо бахъанагIан цIикIкIун йокьана шагIирасе жиндир рокьи ккарай. Амма Муи йикIана чидал лъади. Рос хварай лъади йикIана Муи, лъималги рукIана гьелъул. Гьей кIочон телилан росулъа къватIиве ана МахIмуд. Щвана гьев ЧIаралде, Бакуялде, Тифлисалде. Хадувги гьев ана Карпаталде. Гьеб заманалъ букIана тIоцебесеб дунялалъул рагъ. МахIмуд гьениве щвана Дагъистаналдаса гьенибе битIараб магIарулазул полкалда цадахъ. Амма, къо бахъанагIан жеги цIикIкIун ракIалде къан гурони, кIочон течIо гьесда росулъ тарай йокьулей. Гьеб гуребги росу – ВатIаналдаса рикIкIад вукIин захIмалъана гьесие. Карпаталда вукIарабшинаб заманалъ МахIмуд щибаб минуталъ урхъана росу – авалалъухъги, ракI – ракIалъ хирияй Муихъги.\nБицинчIого тезе бегьуларо «Мариям» абураб гьесул поэмаялъул тарих. Карпаталда МахIмудил гIумру уна казарма – окопалда. Гьебги эркенлъи хирияв магIаруласе рекIее гIолеб жо букIинчIо. Цо рахъалъ Муил пикраби, цо рахъалъ ватIаналъухъ ракI урхъи, цо рахъалъги бидулаб рагъ. Рагъда хола МахIмудил гIагарав гьалмагъ. Цо къоялъ жиндир гьалмагъ чIварав тушман тохлъукье дандчIвала гьесда. Бахъун хвалченгун МахIмуд лъугьуна гьесда худув. ХIинкъарав тушманги церковалде тIурун уна гьасухъа. МахIмуд жаниве вахъараб мехалъ гьев вукIуна, капуразул гIадаталда, ГIиса аварагасул эбелалъул сураталда цеве накабаздаги чIун жив цIунейилан гьардолев. ГIажагIиблъула тушман МахIмудил кодоса хвалчен бортун ин бихьун, къадада бараб Мариямил сураталъухъ хаган валагьи бихьун.\nРокьуца велъарав, даим рукьбазда гьелъ лъураб цIадал свин гьечIев, МахIмуд хIайранлъула сураталда йигей гIаданалъул берцинлъиялъухъ, жий щий йигеяли лъачIониги. Гьасда ккола живго гIадин жив хадув лъугьарав чиги рокьул гIашикъ вугилан, гьанжеги гьай берцинай, Муида релълъарай гIаданалъул, сураталдаса кумек гьарулев. ТIаса лъугьун тола МахIмудица жиндир гьадмагъ чIварав тушман. Хадуб Мариамги Муиги данде ккун гьабула гьес жиндир «Мариям» абураб поэма…\nТIоцебесеб дунялалъул рагъдаса вуссун хадув шагIирасул лъай – хъвай ккола, магIарулазул цIар рагIарав герой, МахIач Дахадаевасулгун. Гьеб гражданияб рагъул байбихьул заманалда чанго тIадкъай тIубала МахIмудица МахIачил.\nМахIмуд чIван хвана I9I9 соналъ. Цо – цо чагIаца чIезабулеб буго МахIмуд чIванин гьесул гьоболас. Цогидацаги далил бачулеб буго гьев, МахIачил тIадкъай тIубазе унаго нухда ХIоцоса Нажумудинил къокъаялъ чIезавун, Илагьив туснахъалда вукIаго гьебго росулъа Магьдил МухIамад абурав чияс чIванилан. Амма кIиябго рахъ ккурал чагIазул рекъон кколеб рахъ МахIмуд Илагьиса Магьдил вас МухIамадица чIванилан аби буго.\nМахIмудица, абизе бегьула, хъванин кучIдул жеги авар адабияталда цониги чияс хъвачIел ва хъвазеги гьечIел. Кинаб кечI гьесул босаниги буго щивав рокьи ккарасул рекIелъа бачIунеб, щивав гIашикъасул пикру гIахьал гьабун хъвараб гIадаб. Абизе бегьула МахIмудица церего ккун хъванин щивавго рокьи ккарасул рекIел анищал, мурадал, гьесул каранзул хIалал. Гьедин, жиндир рокьул цебего хъван батанилан абуна МахIмудил рахъалъ гьабураб кочIолъ Расул ХIамзатовасги, гьесие кIудияб къимат кьолаго.\nГьелдаги буго шагIирасул кочIол къуват, пасихIлъи, камиллъи. Гьебги щивав шагIирасе насибаб жо гуро...\nМахIмудий бокьун букIана – ЦI. ХIамзатица жиндир МахIмудил рахъалъ хъвараб макъалаялда хъвалеб буго – рокьул ах гьабизе. Амма, гьесий гьукъаби гIемерал рукIаниги, абизе бегьула, гьабунин гьес гьеб ах. Аманатги гьабун тана цIиял рачIунел гIелазе…\nСоролел лугбазул бугеб гIакъуба! –\nГIарз хъвани кьеларищ, хъахIил зодил хьухь?\nДир чорхол рухIалъул хIайранлъиялъул\nХIакъикъат лъазабе, шамалъул гьури;\nГ ьалдолел цIаялъул цIураб каранзул\nКагъат колдобе кье, кьурда чIвалеб бакъ!\nРиидал цIер чIвалел цIорол мугIрузда\nГIазукь танин бице, тулакаб жайран;\nЖаниб чан щолареб чабхил кIкIалабахъ\nЧабхъад анин абе, лълъар меседил бис!\nБусен бихьуларел рохьазда вугин,\nВихьуларищ макьилъ, кьенсер – бер чIегIер?\nРосаби тIагIарав мугIрузда кканин,\nТIамуларищ цеве, тIогьилаб тастар?\nГьанже духъе хъвазе кагъаталъулни\nКантор цIун бугоан, босзе чи щвани.\nЩибаб сагIаталда гIалхул чундузда\nДур хабар гьикъула бакъанил гIужалъ.\nДунги дуда хадув, халкъалда сурун,\nХвезе бакI балагьун, вугин свердилев!\nДуде щиб къо бачIун къотIраб хабар,\nКъватIий яхъани щиб, хъван цо кагъатгун?\nКидаго данде къан къаншиичIин берал\nКъватIив лълъваралдаса, къо лъикIкан мун тун;\nКъаси макьуялъул кьал букIуна дир\nЙокьулей гьечIого кьижугейилан.\nКьурулъ нух щолареб гIалхул чаница\nЯ нух балагьула, я хвел босула;\nХасел ну их щвани, щобазул мокъокъ,\nЯ мун данде къала, я къоно чIвала.\nЧIурканаб ретIелгин, тIокIаб формагин,\nМун тIохде яхунеб хиял гьабула;\nХваразда рухI лъолел махIалги гьарун,\nМун къватIие якки къала каранда.\nКъирал – пачазаби рагъул ургъалилъ\nЭргъелал рукIуна, бакIарун халкъгун,\nХолев вугониги, диргони пикру\nДур гуреб каламалъ гаргадуларо.\nКинитIа бакъ чIвачIеб хъахIаб дур гьурмахъ,\nГьинал ракIги биун, балагьун аниищ!\nЛугбузда цIалдолеб пасихIаб дур мацI,\nХIалхьехзегIан рагIун, гIенеккизе цо!\nЦо дуда бер чIвараб сагIат бачIани,\nБачIун хинлъилаан хасало рии;\nХвечIого мун йихьун, хьул дир буссани,\nДунял бецIлъиларо, бакъ тIерхьаниги!\nТIурун араб чанихъ чараги тIагIун,\nЧерхалда кор буго кидалго боркьун;\nРукьбалъ бугеб цIеца цIун буго дунял.\nЦIураб бекулареб камилаб моцIалъ\nКаранзул ругъназде загьру тIун буго;\nТIерхьун нур унареб багIар бакъуца\nКъоно тIад чIван буго, чIаго вукIаго.\nЧIалгIун кьили буго, кьогIлъун чу буго,\nЧорхол рухI ун буго ахIуд мунилан;\nРихун туманкI буго, тун ярагъ буго,\nТана берзул нуралъ лъикIго вукIаян.\nЛъилгун къец гьабулеб, къагIида берцин,\nМун жаниб гьечIеб ракь жагьаннамлъидал;\nМун яхунел тIохал, тIасан унеб нух –\nЭб гуребдай алжан иман бугезе!\nДур хиялал гьарун, дица тиричIеб\nТиритор хутIичIо гIурус ракьалда,\nДуралда релълъараб сурат батани,\nСсун бахъун ракI кьун, нахъе босилин.\nКъажар базаралда, жугьутI тукабахъ\nКагътал балагьана тупазда чIварал,\nШагьру карамалда тиятиралда\nТечIо къеда сурат къуличIеб тIаде.\nДунищ чара хварав, чанищ къадараб? –\nРокъой тарай гьудул гьаний ятилищ?\nГьавайищ гIадалаб, гIишкъуйищ гьагаб? –\nКъо бухIараб мехалъ хиял бихьулищ!\nХалкъин къосинаян къватIий лъунарей\nКьутIбу лъихъе щвелей щаклу бахъизе,\nЩибаб рузман къоялъ къалуд гурони,\nКъватIий яккуларей бер ккелебилан.\nБалагьун свакана, свердун чIалгIана –\nЧIобогояб базар бугин гьабилан;\nИлбисгун рас цоял австриязул\nРосабалъе щвана Росси тун хадуб.\nДур чIухIи бикъарал, къули куцарал\nКарточкаби руго кинабго рокъоб,\nКъиматаб дур гьумер, гьайбатаб лага, –\nКъосараб бакI гьечIо, ячIун мун йиго.\nГьурщун риччан гъалал, ххан риччан къунщбал –\nКъвакIун мугъ бекула балагьулаго;\nЩобда тIегь гIадинаб гIанабазул кьер –\nГIакълу босун ана, бер кIутIулаго.\nРакIго букIинчIого, калам гьабуна\nКиса гIаданалъул сурат гьабилан?\nРосасе инчIого расул гьавурай\nМарям гьай йигилан, гьавуна жаваб.\nБалагьун гьимиги, гьурамал гвангъиги,\nГьардарав бетIергьан, батIалъи гьечIо;\nБеразул свераби, нодоялъул сси –\nСамай мун йикIана, кIалъан хадуса!\nКIиго рухI бижилин рахIманас релълъун,\nРетIел киса щвараб кинабго цохIо?\nЦо гьумер – кIалали букIинин релълъун,\nЙиун цо коцоний кин гIадан тIолей?\nКагIба жаниб бараб росо бихьараб\nБихьилин къойилан къасго дир гьечIо,\nКъутIбу тIад рещтIараб рокъове щвараб\nСордо букIинилан букIунаро ракI.\nБайдабазде тIогьол тIинчIаб найица\nТIад чIун кеп босула, кваначIониги;\nКаранде м унги къан къвал балесдаса,\nКъанщун духъ балагьун, дунго бергьуна.\nНадалда, каранда квералги кIутIун,\nКакал дуе рала хиристианаз;\nКиналго бокIназда чирахъал ракун,\nХъулухъ дуй гьабула хъанчил агьлуялъ.\nГьезда гьоркьовги чIун, духъги валагьун,\nДунгоги къвакана, къуличIониги;\nКъадада бан бугеб дур сураталъе,\nРухIго гьечIониги, гьабула хIурмат.\nБухIанагIан хIехьон, хIал щвани баччун,\nЧIун буго паравоз вагзалалдаго,\nГали бахъанагIан нахъехун билълъун,\nЛъун буго дуниял данде багъизе.\nБичасул амруги инсанасдалъун\nАз – мазин букIуна – кIвар гьабиларо;\nКIиябго рахъалъан хъван бачIунебги\nЧанги мех букIана, кIочон таниги!\nМариам ( перевод Э. Капиева)\nНе сможешь ли взять ты, о, туча небес?\nЧто душу смятенье всечасно гнетет,\nПоведай ты правду, о, ветер вершин.\nЧто грудь наполняет кипящий огонь,\nО, солнце на скалах, посланье вручи.\nСкажи, как на кручах, где вечные льды,\nМеня ты оставил, проворный джейран.\nО том, как в безлюдных оврагах меня\nВ отряде ты видел, скажи, горный тур.\nНе зная постели, я маюсь в лесах,\nТебе не приснился ль, красавица, я?\nЗаброшенный в горы, где сел не найти,\nтебе на явился ль, о желтый тестар?\nБумаги для писем в конторе полно,\nТебе б написал, я, да с кем передать?\nИ вот на закате у диких зверей,\nТомясь, о тебе я справляюсь всегда.\nПословицей стал я в народе своем\nЗа то, что повсюду ходил за тобой.\nТеперь, одинокий, в чужой стороне,\nЯ места не знаю, где встретиться смерть.\nЧто стало с тобою? Молчишь почему?\nХотя бы однажды мне весть подала.\nНи разу с тех пор не сомкнул я очей,\nКак из дому вышел, простившись с тобой.\nСон вздорит со мною: не спи, говорит,\nНе спи, говорит, коль взлюбленной нет!\nВ скалистых трущобах блуждающих зверь\nИль встретит погибел, иль сыщет тропу.\nЗима вот приходит, весна настает:\nИль камень поставят, иль буду с тобой.\nВ красивых нарядах из редкой парчи\nТы всходишь, я вижу, на крышу свою.\nЖивящее мертвых дыханье твое\nКасается груди моей по ночам.\nВойна беспокоит больших королей,\nВсе думают думу, народы собрав.\nА я умираю. Но мысли мои\nВсегда лишь с тобою одной говорят.\nС младенчества солнцем не тронутый лик\nВсему вопреки я б увидеть хотел.\nТвою с колыбели разумную речь\nЯ вдоволь хотел бы послушать хоть раз.\nХоть взглядом единым тебя б увидать, -\nСнега бы покрылись зеленой травой.\nО, если б обнять мне тебя довелось, -\nПусть солнце померкнет, не стало б темно.\nОт страсти к павлину, что взвился из рук,\nКостей моих жаром пылает весь мир.\nЛуны совершенной, но скрытой от глаз,\nВ сердечные раны мне капает яд.\nМне в тягость оружье. Я бросил его.\nМне не о чем спорить вдали от тебя.\nСедло мне постыло, и конь надоел,\nИ дух мой в погоню ушел за тобой.\nНет места, где я бы тебя не искал,\nСтрана эта адом глядит без тебя.\nТропинки, где ноги ступали твои,\nДля всех правоверных – не вечный ли рай?\nВезде побывал я на русской земле,\nНо все о тебе лишь я думал одной.\nО, если б найти хоть похожий портрет,\nЯ отдал бы сердце мое за него.\nНа шумных базарах, в палатках купцов\nСмотрю я наклейки матерей цветных.\nНа стенах театров, в больших городах\nНад каждой картиной склоняю лицо.\nНо я ли бессилен, иль плохо ищу –\nНи разу твой образ не встретился здесь.\nЧтобы юношей взглядом с ума сводить, -\nСидящую дома кто ж мог срисовать?\nВедь, сглазу боясь, лишь в полуденный час,\nПо пятницам только ты смотришь в окно.\nУстал я слоняться, устал я искать…\nИ все показалось мне пусто вокруг…\nОставив России поля за собой,\nМы к рыжим, как дьявол, австрийцам пришли.\nЗдесь всюду я вижу портреты в домах:\nТвоя в них осанка и гордость – твоя!\nЛицо дорогое, прекрасный твой стан…\nНет, я не ошибся… Сама это ты!\nСпина надломилась, как стал я смотреть:\nЦвет тела подобен цветам на горах.\nЛишился рассудка, гляжу – сам не свой…\nИ вот, не стерпев, я спросил у людей:\n– Кто женщина эта, на стенах у вас,\nЗачем в каждом доме портреты ее?\nИ мне отвечали: - она – Мариам,\nРодившая в девах пророка Христа.\nУлыбка во взгляде, сиянье лица…\nАллах милосердный! Отличия нет.\nИ черные брови, и белый твой лоб:\nЛишь слово промолви…Пришла ты ко мне.\nПусть души похожими создал творец, -\nКак может одежда быть схожею так?\nПусть рот будет тот же и те же глаза,\nНо можно ль весь облик вторично создать?\nНе видеть мне Мекку с Каабой вовек,\nУстал я на этот надеяться день.\nНе видеть мне снова Полярной звезды.\nЯ ждать этой ночи давно перестал.\nПчела молодая цветами равнин\nЛюбуется вдоволь, хоть мед не берет.\nТобою любуясь, я здесь победил\nТого, кто, быть может, с тобой в этот час.\nСебя христиане по лбу и груди\nРукой ударяют, тебе помолясь.\nСветильники ставя на каждом углу,\nТебе поклоняются люди креста.\nСтою я меж ними, любуясь тобой.\nТебе подмигнул я, хоть не дал поклон.\nБездушен портрет твой на этих стенах,\nНо все же почет я ему воздаю…\nГорят и страдают, лишаются сил,\nСтоят паровозы, придя на вокзал.\nВперед наступают и пятятся вновь –\nВесь мир стал желаньям моим вперекор…\nВоюет со мною и спорит судьба.\nАх, это бывает…Не надо скорбеть!\nО, как же нам писем давно не несут!\nО, как же давно…Если б нам позабыть!..\nРокьиян кьерилал,кьалан гIолилал...\nРокьиян кьерилал,кьалан гIолилал,\nГIемерал ратула терелел дида.\nГIищкъу-гьавайилан гьал гIадамаца,\nЛъим цIолеб къулгIадухъ къоролзабазул,\nКъапила букIана,балайилан чIун.\nЧIараб бакI лъачIого,гьанже ясалги,\nЧорхой рахIаталда хIебтIун вуго дун.\nХIасрат бергьаразул гьаглъиялдаса,\nГьадин цIунагиян,цIакъго нахъе къан.\nХъахIилаб зоб бихъун балагь бачIаяй,\nЯчIун гаргадана дида цо гIадан.\nГIумру халатаб кьун йохун тогеялъ,\nТечIо дирго рокъов,къватIив вахъаян.\n-Дур кколарищ рокьи йокьуларищ дун?\nГьедин,гIодов тIамун,тIубаларо мун!...\nКIотIи гьабилилан,бачун цо квергун,\nКидаго рагIичIел рагIаби кьуна.\n-Дир гIищкъу ккун бугин гIащикъав дуде,\nБерзул ишан гьабун гьаб дир ракI боххи,\nХIасраталъ ецIцIулей,цIерлъун чвахулей,\nДур бицун рукъ кьаллъун,кьогIлъун дунялгун,\nКьалде рехун йиго дур хиялаца.\nГIакълу гьечIеб бетIер,чIобогояб ракI,\nДирги гьалагаб черх,чалухал лугбал,\nЧияде гIайибал гIодор хутIана.\nГIаршалъул камиллъи, Курсалъул цIикIкIин,\nЦIани,бергьинаро гьанже дудаса.\nДунги къираласул къагIидаялда,\nКъватIий эй яккулеб авал ккун чIана.\nГьелъулги гьава-нич гьуригун цадахъ,\nГьадаб къоялъ къотIноб къалъуда ккараб,\nКъотIи букIин гуреб,кIалъан вукIинчIо.\nРикIкIадасан ишан,унеб нухда чан,\nРекIел гьудулги щун гьеб заманаялъ,\nЗодихъ гIенеккулеб гIиприт букIана.\nГIакълу-лъай гьикъизе къиралзабилъун,\nГьудул данделъулеб,дун гьогьомулеб,\nГьаб тIохил хал гьабун тIаде вахана.\nТIаде гьава цIалеб,цIад бачIунареб,\nГIадани бераца магIу кколареб,\nГIищкъул гьаваялълул бакънал рачана.\nКъватIибе росулъе сас рагIулареб,\nСармил рагIал абун,угьдизе лъвана...\nХъвалеб бакI хутIичIо лугбазул гIодоб.\nХIал ккана рекIеде,тIун бортилилан.\nРагьдаса тIагIинчIо,тIохдаса инчIо,\nТIаде щвана гьудул гьагъаб нухдасан.\nНухде къулун гуреб,тIаде йорхулеб,\nТIадагьал лугбазул балагьи гьечIо.\nКъеде юссун гуреб,диде сверулеб,\nХалкъалда рагIарай ГIунайзатида,\nГIищкъуялъ чи чIвалеб чIимих речIчIана.\nЧIухIараб къоялъул къурайшиялда,\nБалагьун дидегун цо гьей кIалъайдал,\nКIутIун ана гIиприт гIурулъе лъугьун.\nХварал жал ратила,жундул лъутана.\nРечIчIараб доб чIимхил халго гьабичIо.\nБалеб рогьо гуро,гьарайцин гьечIо,\n-БукIараб къотIийищ,къараб явлухъищ,\nХиялищ гьабураб,анищанги ккун?\nГIадан мун ватидал,гIадлъун гурищ дун?!\nЛъаралъ букIунеб хъаз,бахчараб балкан...\nГьеб ратIлил тIотIой щиб,тIингъил хохой щиб,\nБачида тIад чIвараб тIенкелилан ккун.\nТIанхилъ гIодоб чIараб гIужрукъин мунан.\n-ГIайиб гьечIо,гьудул,гьедин кканиги!\nГьадаб къоялъ къотIнов къвакIичIев дунги.\nКъвал дуца балаго,нахъегIан къайдал,\nКъватIазул кепалъе куцарав дуца.\nКъотIной вачIаниги,ячIун хадуйгун,\nГьедин рокьияъул кьал гьабурав дун,\nГьудуллъун тейилан,танищ дуцаго?\nГьава сурун бихьун,балай тарав дун,\nГьикъизин дудаго,гуккичIищ дуца?\nКIочонареб хIалалъ,хIеренаб мацIалъ,\nХIадур гьабе дие дуда аскIоб бакI.\nБусен хIажат гьечIо,хIули кIваричIо,\nКIутIун каранде къан,къвалбайги гIела.\n-ГIаршалъул хIободе хIинчI гIадай дида,\nХIулараб руз буго гаргазе лъугьун.\nХIатIал меседилаб мокъокъ кквезеян,\nГьаваялда къункъра,къел ракьанда гьой,\nЛъел хIориниб къоркъол,Къап мугIрул гIансил,\nСанагIат рекъани,къабул йиго дун.\nКин дур хиял лъураб,херлъараб чудук?\nЧалухаб гьурмадул гьуинлъи цIуйзе,\nХIамагун гаргадун,кIертгун васандун,\nТIокIав дун кIалъани,тIадеги яхъун,\nГьорчо буго кодоб,речIчIизе къачIан.\nНухтIаса инаго тIохдасан кIалъай,\nГIураб гьунар лъвана гьагъабни дирги.\nАзие тIохго щай,тIокъо гIоларищ?\nТIокIаб эй йигелъуй унев чиясе,\nИнглис пачаясул чу къваригIана.\nЧархида кколареб бал гьечIеб гIащтIи,\nГьединан кIалъазе элда батIаго,\nГьагъаб гьунарги лълъун,гъоркье рещтIана,\nТIохтIе вахарасде зобго тIейилан.\nРукьбал ракъвагиян,рокъой вилълъана.\nЧерхалда гьарчал щун,нахъе вуссана.\nДунго къараб бахчун,бергьараб гьурщун,\nГьеб гьунар гурилан,гьабуна гьаб кечI.\nКинаб лъугьаниги,лъугьанщинаб жо,\nРекIел гIатIилъиялъ,лъоларо жаниб.\nЛъабго къо инегIан къватIиб бицинчIеб,\nШaгьpу шaгIбaн тIaгIун,тIaдe мoцIaлъул...\nШaгьpу шaгIбaн тIaгIун,тIaдe мoцIaлъул,\nTIoцeбeceб copдo бaчIapaб мexaлъ.\nИтниялъ кIaлъaнa кIaл кквeзeйилaн.\nKIудиял,гIиcинaл гIaдaмaл peкъoн,\nKъукъaби къaчIaнa къacи xaбaдe.\nXвapaзул pуxIaлги,зaнaздe paxун,\nPocулъ pугeл мaxIaз xIaл xьун pукIaнa.\nPaкI буxIapaв xвeчIев,xaбaлъ чи гьeчIев,\nXиял гьaбун чIaнa, гьeзуxъ вaлaгьун.\nГьaзул гIид бaтaни,диp бepтинилaн,\nДунги гIeдeгIaнa ГIунaйзaтиxъe.\nГIиca чIaгo тeзe чIвapaб ЯшугIил,\nШигIpaби axIaнa,xIaл xьoлapищaн.\nXIaбиб xaxизe щун,йoxун юccapaй,\nPexcaнa XIaлимaт,xIopдeги вaxъун.\nXIинкъapaб лoчнoxъe чaн щoлapилaн,\nЧepxaлдa кIaлъaнa кIудияб xIaлaлъ.\nKингo paxIмaн гуpec pуxI бocулapин,\nБoжaян гьаpaнa гьинaл peкIeдa.\nГьopoцa xъaмулeб xъaxIaб нaкIкI гIaдин ,\nГIoдoб xIeтIe xъвaчIo xъвaнa нуцIидa,\nЦIцIaдae xьвaдулeб зoдил xьуxь гIaдин\nДунги вaчIaнилaн йopчIизaюнa.\nЗaбpу вapaкъулaб къуcтIaнтIин мeceд,\nTIaдe йopxулaгo xвeзe вaxъaнa.\nXaнac тapиx xъвapaб xъaxIчapaб чини,\nЧopxoл pуxI бocaнa боcной угьидaл.\nAлжaнуxъ щуpулeб шaмaлъул caгIaт,\nЩиб дуp къвapигIeлинкъвaтIий яxъaнa.\nTIoгьoл нaй xIaйpaнaб xIepeнaб мaцIaлъ,\nXIaйвaн гIaзизлъулeл жaвaбaл кьунa.\n- Kьижун гьeчIeв эмeн,йopчIapaй эбeл,\nAвaл-къoнoялъул къoтIун гьeчIeб cac.\nKъacдe peгулapeл pocдaл гIaдaмaл,\nCвepуxъ мaдугьaлиxъ гьaбзaзул xIaпи.\nXIaл xъубaл кьepилaл,кьaлaл гIoлилaл,\nKуpун pуccун чIapaл caяxъaлщинaл.\nЩoбдa чIвapaб бaйpaxъ-чIaлгIун pугeл нилъ,\nЧIвaлин xIинкъичIoгo,вaчIун вугeв мун.\nMугIpул биcaлдaca бocнoв цIoдopaв,\nЦIунун дунгун тapaв paгьдa xъapaвул.\nXъepгъу бaчIунeлъул тIaнчIи гIaдинaн,\nДун тIaдe яxъaни paxъунeл лъимал.\nЛъeзe бугьтaн щвaни шибгo кIoчoнeл,\nKIaлдиб мaцI бopxьилал биxьинaл цIуял.\nЦIa-кaнaлъул гвaнгъи гopдa бугeб нуp,\nДудa гьaбулeб жo дидa лъaлapo.\nГьaнжe дун cуpизe caбaб гуpoни,\nCaнaгIaт букIинчIищ нилъ кIиязулгo.\nCapдилъ вaчIун унeв чияcдa лъaни,\nЛъoлeл бугьтaнaзул гьaбилapищ xaл.\nДиpги гьapи бугo, гьудул, дудexун,\nДидaги бугeб xIaл бицинe тeян.\nЦoйги уpгъeл бугo дудe бикьизe,\nБoкьaни гIин тIaмe, бoкьичIoни чIвaй.\nЧIуxIapaб дуp лoгoл xIиcaбги гьaбун,\nCapдилъ xIopдe щвaнa щущaн гIaкълугин.\nЩaйтIaбaзул xaнac нуxдaги витIун,\nПapтIaн paгьдa лъунa -лъaчIo тIoкIaб жo.\nTIулaдa лъуpaб кop лъaлин къacдeян,\nKъвaлaкь ккун гIипpитaлъ тeчIo,вaчaнa.\nЧaнлъун гIaлaxaлдa xвeлин мунилaн,\nXexгo peкIaйилaн букIинчIo илбиc.\nMeceдил кьили лъун кьoлoн жaйpaнгун,\nЖундузул бoяцa цeвe къoтIaнa.\nKъулгIaялъул кIaлтIу тIун aгийилaн,\nTIaдe вaxъaйилaн xъaмунa paкIaлъ.\nXъaxIaб мapгъaлaлъул тaxидa гIуpaй,\nГIaйибни бугoaн мунгун кIaлъaзe.\nЗoдил xIaнчIидaca бocнoй xIepeнaй,\nMунaгь xъвaн бaтилa яxъинaйидaл.\n-XъaxIaл paгIaбaцa гIaдaмaл гуккун,\nДидe иpгa щвeдaл щун вaтилa мун.\nЩиб гуpин гьaбилeб,вaчIa жaнивe,\nЖeмун цo къвaлги бaн,къaлин кapaндe.\nKъaдaлъ бopxьaзулги биxьулeлъул xIaл,\nДунги тeлapилaн бaтилa xиял.\nXaбaлъги тeлapин тaвбуги гьaбун,\nTиплиc пacажиpлъун вopжa зoдoвe.\nДуp paгIул кaнпeтaл paгIaнa дидa,\nГIoлилaзe кьуpaл,диeги кьoлeл.\nKьуpун мун вуccигIaн юccинин дудe,\nMиcpи къиpap гIaдин къaдpуялдa чIa.\nДуцa кIaл бичIapaй йopчIичIин гIaдaн,\nДунги бaтIaлъи щиб,щулaгo чIeзe.\nБиxьapaлъe шукpу,щвaнщинaлъe peцц,\nШиpвaн гIaлa гIeлин,гIoдoвe вуcca.\nГIaнбapул тIoгьoдe тIинчIaб нaйилги,\nTIoкIaб aнищ бугищ aбизe дидa?\nЭбeлaлъ яcaн тун,pocулъ гIeй гуpeб,\nГIoлилaзe кьуpaб кьepги диp гьeчIo.\nKьуpaбaлъe xIинчIлъун чIeзe aйилaн,\nИнcaн кIaлъaниги,букIинa битIун.\nCaйxIун-ЖaйxIунaлъул лъeлъe ччугIaги,\nЧин диpгун бaщaдaй щвeлapo дуй яc.\nДагъистан урхъараб хъахIаб надалда,\nХъвалаго гIакълу ун гIодов речIчIана.\nГIарабустаналда таватур бугеб,\nЭй кIалъалей мехалъ мокърукьгин къеда,\nКъалъулъ бакъул гIадаб паркъи букIана.\nКIиябго кIветIалъан жавгьарулъ гIадин,\nЖийго йихьулаан,нур хьвадулаан.\nГьоцIо-чакаралъул чури лъугьана.\nЧергесал лугбузул берцинал махIал,\nГьанже бицаниги цо-цо кIотуна.\nБиараб цIерилан цIар тIобитIарай,\nЦIуруб моцIин ккола бахьинаб гьумер.\nГьиндалъул къубдуца къалмица хъварал,\nКъуншбал,кьунсрул гIела гIаламалъего.\nГIанбарул щекъерги,къиматаб черхги,\nКъеда матIу гIадин,тIолго бихьана.\nБахьинаб керенги канаб щвемещги,\nЩобде байрахъ гIадин дихъго букIана.\nНусабго саналъул сахабщинаб бакI,\nЩайтIан бер хутIигIан, тIад кIал чIван цIцIуна.\nТIаде вахъинеян нахъе къалаго,\nЦо килищ хъван тана хъахIаб надалда.\nКинабго хIакъикъат къалмица хъвазе,\nХъахIилаб ралъдалги щакъи гIеларо.\nЩварал нигIматазул гIорал рицани,\nБерцинал ясалги семиларищ дилъ.\nДир рекIел ургъалил гъугъалеб гьаракь,\nПирилъун кьвагьдола рукьбазда жаниб.\nЖаниб кереналъул кутакаб цIадул,\nХъахIилаб ралъдаде накIкIлъун гьалдолеб,\nГьава буго, эбел, ургьимесалда.\nДир лугбалъ хьвадулел лъел хьухьаздасан,\nКIкIалабахъ чIугъ буго чIегIерлъун чIараб.\nБерзул магIуялъул гIурулъ квачIги бан,\nЧчугIалъун анилан абе инсуда.\nСверун галан гьечIеб гамаги рекIун,\nРалъдалъ танин бице дир тухумалда.\nДир гьаналълъ бекьараб рокьул шавкъалъул,\nКъараб рачел буго бичизе дуе.\nДир черхалъ хIехьараб хIасратаб гIищкъу,\nКъвал чучун,угьизин гьанже дудехун.\nДир рекIел кIулазул завод хун бугин,\nЗабру дуца къачIай къвакIараб бихьун.\nКIалзул печатазул фабрик дагьлъанин,\nДун дур яс ятани,тоге суризе.\nСардилъ моцIрол гIадин цIар рагIарай дун,\nЦIерлъун йианиги,угьдуге хадуй.\nХалкъалда нур барай бакъ гIадай дие,\nЯкъван тIагIинчIого,тIокIаб гIакълу кье.\nЧIурканаб черхалде чергес ратIлиде,\nРетIун гIадамазул гIайиб холаро.\nХалатаб гарбиде гурмендоялде,\nМугъал рекаязул гъвел камуларо.\nГъажалда курхьаби рихьани,васаз,\nЙихьизе гьаюла,гьайго кисаян.\nКилщида баргъичал ругони, ясал,\nРукIуна щурщулел,щийдай йигоян.\nЛъадае унаго къватIий кватIани,\nКъватIул хиралъиян,лъола бугьтанал.\nТоларо гьаваялъ гьалагал лугбал,\nГьедун жаний чIезе чIолеб гьечIо ракI/\nБукIунаро гIищкъу гIорлъун инчIого.\nЛъие дун хIелилей хIалай лъугьаян?!\nГьиндалда къотIараб къараб гIарцул бекI,\nДуда гьечIищ гIакълу гIаламалъего.\nМун ургьий яччараб ичIабго моцIалъ,\nМалъанщинаб гIелму гIоларищ дуе?\nЩобда байрахъ чIвала,бодул кьал ккани,\nКкараб гIищкъуялда гIаийб щиб чIвалеб\nГIурул лъим бакъвала,иццал къанани,\nКъвал бан ракIгъуразе гъвелалъ щибилеб?\nБаккараб бакъ ккуни,къойил нур сунин,\nКъватIул хабар лъала хехаб гьаваялъ.\nГьалагаб ралъдада гама биххула,\nЖемун цо къвал бани,къотIула гаргар.\nГордазда цIер ккуни,цIикIкIуна канлъи,\nКалам къокъаб гьабе къотIной гьудулгун.\nГьунар бергьани,чу бичеян лълъуна,\nНечечIого кIалъан кIутIун нахъ юсса.\nСсиялде билълъунеб рилълъахъ балагьун,\nХъубаб агьлуялда эдинин кколеб.\nЛогол гьайбатлъиян,гьурмал гвангъиян,\nГваргъун цIа рекIаял кIалъалин хадур.\nХалкъго данделъараб даран лълъунарин,\nДурго килищ битIе,тIубалин мурад.\nДунял-гIалам цолъун цо жо кколаро,\nКкараб хиялалъе хункар дунлъидал.\nДудасаги кьерун,кьолбодаса къан,\nКъватIиб бицунареб цо унти буго.\nИнсудаса нечон, чиякьа хIинкъун,\nКъоял гIемер араб гIузру буго дир.\nДунилан чапулев чи вуго,эбел,\nЧорхол гьанги бакъван,берзул нурги къун.\nKъотIи гьабун буго гьесулгин дица,\nДуда цвичIони черх чабхилъ лъелилан,\nЦо дир хъиргъу буго хъархъица хIулун,\nХIатIил малъал тIагIун, тIомол хIули гъун.\nХIеренал лугбазда бараб гъаргъаралъ,\nДица квер босулеб керен дурилан.\nКванилгун кьал ахIун, макьилгун рагъ лъун,\nКьурул лачен буго чан гьабун дие.\nЧорхол рухIги бичун,хадубги лъугьун,\nГьаваялде бахун,дихъ балагьун чIун.\nГьедин дун цIунараб цIадалхIинчI буго,\nЦIилада,каранда квешал ругъналгин.\nГъарим дирги рекIел букIуна пикру,\nКваркьидай хъвалаян,хъатдай балаян.\nБакъгин къокъун унеб итаркIо буго,\nУгьараб хIухьелалъ хьухьал рухIараб.\nБерал кодор уна,канлъи дихъ тола,\nТамаша,дир эбел,элда бугеб къо!\nКъаси дихъе щолеб щунгъар буго цо,\nЩвараб гIурулъанги билълъун бахунеб.\nБоркьараб корониб кутакаб цIадаб,\nКинан букIинаян йикIуна дунги.\nДунилан тирулеб тулпаралдаса,\nТуманкI речIчIаниги, би баккуларо.\nБалаялъ рукьбал кун,рокьуца гьан цIцIун,\nЦIулалъан кIкIуй гIадин гIищкъу бурулеб.\nГIадамал къосине ясни гьаюнин,\nКъаникье лъугьаян кьун вуго Къайис.\nКъоялда нур барай дунни йижанин,\nЖаваб кин гьабилеб Карамидехун?\nВай...ай, Умагьани, эбго щиб рагIи,\nЩобде багIар бакъулъ къец гьабулев щив?\nЩибан, Жайран-ханум, хиял гьабулеб,\nГьаваяляда моцIрол цIар лъихъе щолеб?\nДурги рагъиялде гъалбацI бахани,\nБожиго хвана дир халкъалдасаго.\nДур хъаладул тIохтIа хъарчигъа чIани,\nХъублъани хIакъ гъечIо хIурулгIиналъе.\nГIанбарул цIвайилан цIарниги тезе,\nЦIвалъун зодой йоржа, Загьра гIадинан.\nЦIуял,бихьиназе бицен букIине,\nЙикIунге ракьалда, рокьи ккун хадуб.\nРукьбалъе чакар щван, черх гьабунин дир,\nЧиго данделъанищ дуе гьуинав?!\nГьаналълъ гьоцIо жубан, лугбал гъурай дур,\nМагьдийищ рещтIунев дуда кIалъазе?!\nКIиябго дур гIоно гIанбарул тIураб,\nГIибрани мацIалъул цIалун аятгин.\nАллагьас цIарги чIван,цIадал хIубилъан,\nЦIорол гIадан щвегIан,гIедегIуге мун.\nМусал тавраталъул тарихал ругеб,\nТангIималъул гIарцул дур нодоялда.\nДуниял бахилай Харкъаъ яхъингун,\nХаликъас цIарги чIван вачIинин чиян.\nЧапун маргъалалъул гьабураб нилъакь,\nКьабун зарбу бугеб забуралдасан.\nГьаракь Давудилав,гьумер Юсупил.\nВасин къваригIунев къвал базе дуе.\nКъунщбал дуда гъезе дие хIалае,\nХIурулгIин йикIарай-ГIайнаин абун.\nЭлъулги васият-саламин дуе,\nДуе чи вокьани,кьелин жинцаян.\nЖаниб варакъ хъвараб хъахIилаб чини,\nХъублъани чуризе чара дир гьечIо.\nЧапун месед тIураб мисриязул куц,\nБекани къачIазе къубдул кир ругел?\nДур бегьичIищ чанго,чехьалъул эбел,\nЧанай яхъарай дун нахъ чIвалей йигей?\nЧиго вокьичIого йорчIанадай мун,\nЧIегIер чармил босун нус дихъе кьезе?\nСингин савпаялда бараб жоялда,\nБожаян абуге Умагьанида.\nГьединго жундузул боял ракIарун,\nРукIунел жавабал Жайран-ханумий.\nРагIул канпетал кьун кодой ячине,\nКини дица тараб лъаларищ дуда?\nКаранда маххал ран йоххизайизе,\nКеке хахичIого мех банагури!\nХарилъ баккараб тIегь, тIад кьер гIун хадуб,\nГIодобеги бортун батула дида.\nГIурдада бараб хер,мех щвейгун тани,\nЩибго хутIулаларо,хаган бакъвала.\nБакъул завал буго къалъул гIужалда,\nМоцIрол цIар абула анцIила щуйилъ,\nАхиралде ккани, ккунги хутIула.\nХирияй эбелалъ унеб гьакида,\nЮк цIикIкIинабула цIалебин абун.\nЦIамул гьирида тIад пуд маххулги къан,\nБилълъаян кьабула гъарин черхалда.\nГIарщалъул хIобода ахIдолеб гагу,\nГоче дурго къватIахъ, къабулав восе.\nКъилба минаялъул мугIрул гIамирко,\nДида гIайиб чIваге гIаксалда кканин.\nГIаршалъул хIободе мун яханиги,\nХвалда къосун ккаги къабуллъуларел.\nКъудусалда исму дур басаниги ,\nБусада хьихьаги рекIей гIоларел.\nБокьаралда кьан бан,кьогIалда мал бан,\nКьолочIого квегъе копой дуниял.\nКьогIаб хIанчIун рехун,хIеренаб чIамун,\nХIарщулъ дарай мерхьун, хьезе гьабе хIал.\nМунилан чапулев чи дур ватани,\nЧабхиде мокъокълъун къвалакье лъугьа.\nКъотIи гьабун хадуб хияналъани,\nХалкъалъе къо холеб къурайшиязул.\nШалил чухтIиниса чиллайги бахъун,\nХъергъудул хIетI бухье хIобол магIида.\nХIуларал куркьбазда кверца хIули лъун,\nХIатIил малъалги ккун,цIаруе йоржа.\nЖаниб варакъ хъвараб рукъалъул къеда,\nКъор кин кьабулареб кьурул лочное.\nКьалда черхги куцун чанни гьабунин,\nГьанже кин бугоян,тIад кверги бахъун.\nХъахIаб маргъалалъул тахидаги тун,\nРугъназул хIал цIехе цIадалхIинчIалда.\nЦIилъичIищ цIилалан, цIунищ керенан,\nКопой терелаго,тах сверун лъугьун.\nСилияб чиллайдул чараб кIазиде,\nБачIайилан абе итаркIоялда.\nАраб канлъиялъул,квешал къоязул,\nКъвал бан дандеги къан,къисас босизе.\nКъимат тIадегIанаб гIанбарул чIалтIе,\nТIокIаб щуругеян,щунгъар щвезабе.\nЩвараб гIурул лъеца лъурал кIкIораца,\nЛъикIго заманаялъ зуранин мунан.\nМаржанул куналъул килангиялда,\nКазият кьабун те, тайлан аскIоб лъун.\nБигин нах, ракьагин гьаналъул гIищкъу,\nТIагIинегIан тIулалълъ кванаян абун.\nТIолго халкъул гIалам мунан хваниги,\nХвезегIан къвалакье Къайис виччаге.\nКъайсарил мулкалъул кверщел щваниги,\nКарам данделъичIеб дунял гьабуге.


50 сон Авартеатралъе кьурав режиссер » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n50 сон Авартеатралъе кьурав режиссер\n« Нилъеда тIадаб буго инсанасе тарбия кьеялъул алатлъун бугеб тарих нилъерги чIаголъиялъ бечед гьабизе». «Тарих – гьеб буго аза-азар соназде кьалбал риччараб, нус-нус гIасруялъул гIумрудул лъалкI, гIадамазул ишазул нугI». (ХIайбула ГI.)\nСалам, Авар гIурул кочIохъ гIенеккун,\nКьурда цIумлъун чIараб, дир Ракьуб росу. (ХI.ГI.)\nБуйнакскиялъул историко-краеведческий музей, А.Тахо-Годил цIаралда бугеб филиал ДГОМ ва «АДАБИЯТ» Дагъистаналъул регионалиябгун жамгIияб учреждение, Литературиябгун театралияб обществоялъул хIаракаталдалъун, 2I ноябралда Буйнакскиялда тIобитIана ХIайбула ГIабдулгъапуровас 50 сон сценаялда баялде творческияб вечер.\nДирго тIоцебесеб кучIдузул тIехь къватIибе биччазе пикругун йигей дун, 2007 соналъ ячIана ХIайбула ГIабдулгъапуровасухъе. Гьадинаб хиял бугин дир, нилъер росулъа хъвадарулел чагIиги нагагьги гьечIин, киндай дир, чIужугIаданалъул, кочIолал асарал росдал гIадамаз къабул гьарилаян абураб суалалдасан байбихьана дица хабарги. ХIайбула расги хIикмалъичIо, кидадай мун гьеб суалгун жиндихъе ячIинаян валагьун вукIанин живан абуна. Цинги тIадеги жубана: « Дур асарал рахъана нилъер «Цолъиялда», «ХIакъикъаталда», « Гьудуллъиялда», мун гIахьаллъана чанги гIолохъанал хъвадарухъабазул совещаниязда. Мун тарихалде жание ана. Дуе нух гьечIо нахъехун, дур ихтияр гьечIо гьанже нахъехун юссине».\nЖакъа, ХI.ГIабдулгъапуровасул вечералдаса хадуб, гьаб макъала хъвалаго, дида ракIалде щвана ХIайбулал рагIаби. Гьоркьохъеб, цо чиясул гIумру гIанаб ригь гьес жиндир гIумруялъул кьуна Авар театралъе. Гьеб буго тарих хъвазе гIураб заман. Гьеб тарихалде жанивеги гьев ина гьунар тIокIав режиссерлъун. Бащдаб гIасру гIанасеб заман кьураб театралъул хIалтIудасан ахираб соналъ вичIун вугониги, гьесул ракIги пикруги гъоба хIалтIулеб букIин лъала. Росдал, районалъул, республика ва улкаялъул тарихалдеги гьев цевего ана. Тарих нахъе хъвагIан унареб жо бугелъул , ХIайбулал цIарги, творческияб нухги хутIила даимлъуй, гьес жинцаго абухъе, нахъехун буссин гьечIо тарихалъе, абадиялъ чIаго букIин гуреб.\n70-аб.соназдаса нахъе ХIайбула ГIабдулгъапуров ккола нилъер республикаялъул бетIерав режиссер. ХIайбула ГIабдулович – чанги гьунар кодосев махщелчи ккола.: артист, литератор, историк. Амма Дагъистаналъул маданияталъул тарихалде гьев ина,жиндир гIужда, искусствоялъе гIемераб хIалтIи гьабизе бажарарав режиссерлъун,тIоцеве, театралияв режиссер хIисабалда. ХIайбулаца тIубараб гIумруго кьуна гьеб, жамгIияталъе кIвар бугеб, жиндирго гIамаллъун гIумруялда ккураб пишаялъе хъулухъалда. Жакъа ХI.ГIалдулгъапуров ккола жиндир гьунар цIубан камиллъарав махщелчи. Гьесул спектакляз квербакъула балагьаразе рухIияб тарбия кьеялъе, гьединго гьудуллъи, вацлъиялда рукIиналъеги малъи гьабула. Режиссерасул гIумру ва творчество ккола Дагъистаналъул рухIияб маданияталда лъураб гIураб къадар бугеб, къиматаб кIвар бугеб бутIалъун.\nХI.ГIабдулгъапуров гьавуна 1942 соналъул 22 апрелалда, гьанжесеб Шамиль районалъул Ракьуб росулъ. Байбихьул лъай гьесие щвана гIагараб росдал школалда, хадуб Ругъелда анкьго классги лъугIизабуна. ГьитIинго камуна гьесие эмен. 12 сон букIана гьесул, ВатIанияб рагъул ветеран, эмен холеб мехалде. Гьоркьохъеб школа гьес лъугIизабуна КъахIиб. ЦIализе лъугьана Дагъистаналъул Университеталъул историялъул факультеталде. Амма гьесул пикру ккана, тIоцебе магIарулазе Гуржиялъ рагьараб, Шота Руставелил цIаралда бегеб артистазул махщел щолеб, Гуржиязул Театралияб Институталъул студиялде ине. I964 соналъ тIокIлъигун лъугIизабуна ХIайбулаца гьеб. Гьенив цIалулагоги ХIайбулае щолаан, гьеб заманалда цIар рагIарав режиссер Котэ Марджанишвилил цIаралда кьолеб (именная) стипендия. ХIайбула вукIана Институталъул ГIелмияб Советалъул членлъун, гьенир жиндирго гIелмиял докладазухъ гьесие чанцIулго щвана грамотаби ва конкурсазда премиял. ЦIали лъугIун хадуб, I964 соналъ, Буйнакск шагьаралда гьев махщалида цеве вахъунев вукIана дипломниял спектаклязда, бетIерал ролазда. Гьединго республикаялъул цогидал шагьарал ва районаздаги. Хадув Авар театралда артистлъун хIалтIана.\nРеспубликаялъул нухмалъиялъ гьев витIула режиссерлъиялъе цIализе. Ана сонал…\n1967 соналъ, рехсараб театралда, режиссер-постановщикасул махщел щвеялъул диплом кодобгун вуссарав ГIабдулгъапуровас лъуна, тIубараб театралъул коллектив гIахьаллъараб, «МагIарулал» кIудияб спектакль. Нахъа гьелъухъ, Октябралъ 50 сон тIубаялде гIуцIараб ТIолгороссиялъулаб спектаклязул конкурсалда щвана премия ва Диплом Первой степени.\nТIадеялдаса тIаде, цоялда хадур цоял махщел камиллъиялъе квербакъулел курсаздаги цIалун, ХI.ГIабдулгъапуров лъугьана магIарулазда гьоркьов тIоцевесев профессионалияв театралияв режиссерлъун. МустахIикълъана чанги тIадегIанал цIаразеги, реццалъеги. ХIайбулал творческияб нухалъул бицине ккани, газета гурин, цо тIехь гIеларо. Гьелъ гьанир цIакъго къокъал баянал кьун толелги руго.\nБаркула ХIайбулада, росдал ва школалъул коллективалъул цIаралдасанги, гьесул юбилеялъулаб вечер тIобитIиги, гьарула гьесие щулияб сахлъи.\nРоссиялъул хъвадарухъабазул союзалъул член Рабият Къурбанова\nГьаб нилъер рек1ел цla накIкIукь свинаро\nХIайбула, цlap кинаб драмаялда\nГьаб дуниялалъе хIадур гьабулеб?\nГьаб цо балагьазул репетиция,\nБоржун унеб буго божи накIкIикье.\nКIалдир килщалги лъун пештIолеб шигIру,\nЗал ц1ани щобазде щварал гIоркьилал.\nДолларахъ хисулел гъурщал кинигин\nГъаримлъулеб чIухIи чIвалеб намус-яхI.\n... Амма букIаниги, ГIабдулгъапуров\nАрендалъе кьураб гьечIо нилъее\nГьаб тIабигIаталъул кидагосеб тIабгI.\nБокьараз бокьараб бицеян абе, -\nГъора гъварилъуда гъулгъулел иццаз\nАхирги ралъдахъе балагьила нух.


Т1ОЦЕЕСЕЙ УЧИТЕЛЬНИЦАЯЛЪЕ РАК1-РАК1АЛЪУЛ БАРКАЛА. - 28 Апреля 2011 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2011 » Апрель » 28 » Т1ОЦЕЕСЕЙ УЧИТЕЛЬНИЦАЯЛЪЕ РАК1-РАК1АЛЪУЛ БАРКАЛА.\nГьедин, щулияб лъайгун, мисалияб г1адлу-низамгун т1орит1ана Хатимат Мух1амадовнаялъ ниж т1асиял классазде. Дида г1емер рак1алде щола Хатиматица кьолел рук1арал дарсалги дарсаздаса хадуб нижеда гьоркьоб гьабулеб бук1араб класстун къват1ибехунисеб х1алт1иги. Дарсил заманалда бук1унаан г1адлу, жиндихъго лъимал к1варкьун г1енеккизаризеги бук1ана к1удияб махщел. Х1исабалъул дарсида хасго к1вар кьолаан ц1алдохъабазда таблица умножения лъаялде, г1емер гьарулаан ургъизе т1амулел расандаби-х1аял. Гьединабго ц1ик1к1араб к1вар бук1ана нижеда словарь лъаялда т1адги. Гьелъ лъимал т1амулаан бат1и-бат1иял раг1абигун предложениял г1уц1изе, ургъизе, хъвалаан диктантал, сочинениял, изложениял. Дарсазда г1емер х1алт1изарулаан плакатал, таблицаби ва бат1и-бат1ияб т1аг1ел-алат. Хатиматица х1аракат бахъулаан дарсида лъик1 х1алт1арал, жигараб г1ахьаллъи гьабурал лъималазул рак1 батизабизе, гьел разигьаризе. Нагагьлъун ниж свакалел ругони х1алт1изабулаан физкультурияб минутка, 4-5 минуталъ гьабулаан зарядка. Ц1ияб тема бич1ич1ел лъимал дарсаздаса хадур школалда ч1унги лъазабулаан ц1ияб материал. Хатиматил мурад бук1ана киналго малъаралда хадур г1унт1и, классалда нахъе ккей гьеч1ого, киналго лъик1 ц1али.\nХатимат г1емер щолаан ц1алдохъабазул рокъое, эбел-инсулгун бук1ана лъик1аб гьоркьоблъи, х1ажалъи ккани ах1улаан школалде. Ц1ик1к1араб к1вар кьолаан классный часалъул заманалда к1удиязул адаб-х1урмат гьабизе малъиялде, зах1маталде, х1алт1уде, рац1а-ракъалъи ц1униялде ниж куцаялде. Х1аракат бахъулаан т1абиг1аталдехун нижелъ рокьи бижизабизе. Гьеб мурадалда т1орит1улаан экскурсиял. Школалде г1емер ах1улаан рагъул ветеранал, зах1маталъул церехъаби. Чанго нухалъ рачун рук1ана районалъул газеталъул редакциялде, колхозалде ва цогидалги х1алт1ул г1уц1абазде.\nХатимат Мух1амадовнаялъ киданиги ц1алдохъаби рат1а гьарич1о. Киназего бук1ана кьварараб г1адлуги, къиматги лъолаан лъаялда рекъараб. Гьелъ ц1акъ т1алаб гьабулаан лъималаздаса лъай. Ц1акъго к1вар кьолаан хат1 берцин гьабиялде, г1емерал т1амулаан хъвадаризе. Библиотекаялъулгун бук1ана к1удияб бухьен, т1ахьазде, художественнияб литератураялде рокьи бижизабизе, х1атта хвараб-бихъараб т1ехь къач1азецин малъана гьелъ нижеда.\nАна сонал, педагогасул махщелгун т1адвуссарав дун, 12 соналъ х1алт1ана Хатиматида цадахъ Щулалъут1а авалалда бук1араб 8 сонил школалда. Г1ун бач1унеб г1елалъе тарбиягун лъайкьеялъулъ г1емераб пайдаяб х1албихьи щвана дие гьелъул х1алт1удасан. Жакъа къоялда Хатимат Мух1амадовна пенсиялда х1ухьбахъиялда йиго жиндирго лъималгун ва гьезулги лъималгун цадахъ. Дун налъулав ккола Хатиматие, рак1-рак1алъул баркала гьелъие г1умрудул нухде дун куцаралъухъ. Г1емерлъаги нилъее гьединал насих1атчаг1и. Лъималаздаса, гьезулги лъималаздаса йохун таги мун жеги г1емерал соназ, Хатимат.\nР. Г1амирханов, ДРялъул мустах1икъав учитель, Россиялъул лъай кьеялъул отличник, Президентасул гранталъул лауреат.\nПросмотров: 589 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


Тарих: MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи » Страница 7\nMaгIарухъ » Тарих » Страница 7\nРосу буго гохIккелал ругеб мухъалда, кIудиял берцинал оазисаз цIураб бакIалда, ХIама шагьаралдаса 30 километралъ бакъбаккудехун, Саламия шагьаралда аскIоб (Димашкъалдаса 270 км). Росдал кьучI лъун букIун буго 1909 соналда. Архивалъул баяназда\nИсламсор росу ккола Туркиялъ бищун бакъбаккул Хъарсвилаяталъул Сарикъамиш мухъалда бугеб росу. Хъарс шагьаралдаса гьанибе 43 километралъул нух буго (балагье картаялде). Исламсор росдал батIияб цIар букIун буго «ГьитIинаб Истанбул», гьанжейин абуни\nЦIулда росу буго Къарал-гIоралъул квегIаб рагIалдаса 500 метралъ тIадегIан. Цебе Къарахъ бодулъе унаан, гьабсагIат ккола ЧIарада мухъалъул росулъун.\nТарих / ГIадамал / Хунзахъ мухъ\nАбизе бегьула ГIобода росу гIуцIун букIанин гIадамасул яшавалъе лъикIго рес бугеб бакIалда. РухIияб цебетIейги якъинго загьирлъун букIана гьениб. ГIобода росулъ хIуригат бахъилелде цебе киса-кирего рагIарал анцI-анцI гIалимзаби, устар,\nЗагъаласул эбел-эмен. Дие бокьун буго магIарул газета цIалулезе бицине тIадмагIарулазул гIемер кIудияб гуреб росулъ вахъарав, тIолго Дагъистаналъул халкъалда жиндир цIар машгьурав, гIелмугун гIамал рекъарав КъурбангIалил-Загъалав шайихасул


Квер цебе ккарасул цагъур\nЗулмуялъ гIуцIараб колхозалъ гIадамал гIорцIизаричIо\n1917 соналъул анкьабилеб ноябралда Россиялда инкъилаб бергьана. Гьелъ хисизабуна дунялалъулго гьумер, нилъер пачалихъияб гIуцIи ва гIадамазул гIумру. Совет хIукуматалъул заманалда букIараб гIумру жакъа цояз беццула, цогидаз какула. ХIисаб гьабидал, советияб гIуцIиялъул рукIана гIемерал лъикIал рахъалги гьелдаго цадахъ квешалги. Гьездаса ккола мугIрузул районазул росабалъ зулмуялдалъун колхозал гIуцIизе тIамиги. ГIаммал магIишатал гIуцIулаго, совет хIукуматалъ рекьарухъабазул интересал хIисабалде росулел рукIинчIо, гьединго цIехолароан колхозал гIуцIизе гьечIел бакIалъулал шартIал. Дагъистаналъул шартIазда «жидеего бокьун» колхозазде лъугьиналъул, гIемерисеб мехалда, букIана гьадинаб къагIида: районалдаса вачIарав хIакимас, столалда тIад таманчаги лъун, контораялде ахIарав векьарухъанасда гьикъулаан: «Дуе колхозалде лъугьине бокьун бугищ?» - абун. ГьечIин жаваб кьуни, гьабизе бугеб тамихIалдаса хIинкъун, векьарухъанас колхозалъе кьолаан жиндирго буголъи. Гьедин, Буйнакск округалдаса Бекмурзаца, «жиндиего бокьун», колхозалъе кьуна гIи-цIцIаназул 2500 бетIер, 35 чIегIерхIайван ва 14 чу.\nДагъистаналда гIаммал магIишатал гIуцIун лъугIана КIудияб ВатIанияб рагъда цересел соназда: гIаммлъизабуна ракь, хIалтIул хIайванал ва росдал магIишаталъул алатал. Гьелъул хIасилалда Дагъистаналда гIуцIарал колхозазул гIаммаб къадар 1170-ялде бахана, цолъизавуна 175,5 азарго живго жиндаго чIун магIишат гьабулев вукIарав чи.\nЗулмуялдалъун гIаммал магIишатал гIуцIулаго, кулаказул класс тIагIинаби лъугьана рекьарухъабазе унго-унгояб балагьлъун. Щайгурелъул, «кулаказулинги» абун, тIагIинабуна 5591 цебетIураб магIишат, Дагъистаналдаса къватIире ритIана гIемерал хъизамал. Гьелъул хIасилалда цIакъго нахъе ккана республикаялъул росдал магIишат, хIатталдаса ун мискинлъана рекьарухъаби ва гIи-боцIухъаби.\nГьаниб бокьун буго Шамил районалъул нижер ГьентIа росулъ колхоз гIуцIиялъул хIасилалда гIадамаз чIамизе ккараб гIакъуба-гIазабалъул дагьабго бицине.\n1936 соналда росулъ гIуцIана «Гьалмагълъи» абураб гIаммаб магIишат. Гьелъул председательлъун тIамуна ГоломухIамад. ГIи-боцIи гIаммлъизаби тIадкъана НурмухIамадов Алхасида. 1938 соналда «Гьалмагълъи» магIишаталъул кьучIалда Стахановасул цIаралда гIуцIана колхоз. Гьелъул председательлъун тIамуна Давудов ХирамухIамад. ГIаммлъизабуна росдал чагIазул гIи-боцIи. 1939 соналда райкомпартиялъул вакил, ЧIохъа Мирза-Бутайица, лъикIаб, квешаб бицун, хIинкъизарун гIадамалгун, гIаммлъизабуна росдал кинабго ракь, колхозалъе кьезабуна хур-хералъе хIалтIизабизе къваригIунеб магIишаталъул къайи. Гьелъие инкар гьабурасухъа гьеб хIалица бахъулаан. Ракь, кулал, гIи-боцIи, гIанкIу-хIелеко, ай кинабго гIаммлъизабуна. Лъицаго цIехолеб букIинчIо хважаинасул разилъи, унго-унголъунги гьеб букIана гIадамазда тIад гьабулеб зулму. Колхозалдаса инкар ккурав чи, совет хIукуматалъул тушманиланги абун, хIакъир гьавулаан, сундуего квалквал гьабулаан. Амма цо-цояз батIи-батIиял хIиллаби ургъулаан гьелдаса рорчIиялъе. Масала, НацIбаро абулев чияс жиндирго боцIи балъго хъуна.\nКолхозалъе хIалтIун, моцIрол ахиралда кьолеб харж букIунароан, захIматкъо хъвалаан. Гьеб букIана халалъи-гIеблъи, бакIлъи-роцен гьечIеб колхозалъул бригадирасул тIанчида хIалтIухъанасул цIаралда цебе лъураб цо хIучч. Масала, лъабго километралъул манзилалда колхозалъул хурибе ракул микьго гьир щвезабуралъухъ, чIужугIаданалъе цо хIалтIулкъо хъвалаан.\n1944 соналда хIукуматалъ Ракьуб росдал гIадамал хIалица гочинаруна Чачаналде, гьезул ракьул цо бутIа кьуна ГьентIа росдал колхозалъеги. Къого километралъул манзилалда ГьентIаса Ракьубе мугъалъ баччун кIиго къали (24 кг) хьодул яги, гъажалда лъун, пуруц-рукь щвезабуралъухъ кIиго хIалтIулкъо хъвалан.\nГIухьбилъун хIалтIулел рукIараз бицана, масала, Мала Насрудиница абун бугила гIухьбиги рикIкIани, хварал дунялалда гIемер ратилин абураб жо нижер хIакъалъулъ абураб батилин.\nМагIарда гIияда ругел чагIазул гIумру зодикь уна. ГIиял завфермаясги вачIанщинахъе, килищ бахъун халгьабулаан нижер суркIа-хьагалда жаниб кьаралъиялъул лъалкI бугищали ва щибаб нухалда хIинкъиги кьолаан колхозалъул гIи хвани, дица нужеда Сибирь чIамизабизе бугин.\nЛъагIалил хIалтIул хIасил гьабун, кьолаан колхозчагIазе хIалтIулкъоязухъ мухь. Рагъул соназда цо хIалтIулкъоялъухъ колхозчиясе щолаан щуго кило ролъул, цо кило картошкадул, 250 грамм нахул ва 30 капек. Дояркабазулги гIухьбузулги букIунаан 200-300, гьоркьохъев колхозчиясул 100 хIалтIулкъо.\nКутак букIунаан, «Коммунизм гIуцIулел кIвахIтун хIалтIизе ккола» абун, партиялъ ва комсомолалъ гьабулеб бичIчIикьеялъул хIалтIулги. ГIадамал хIалтIулаан къасиги къадги. Бригадабазда, звеньябазда гьоркьоб социалистияб къецбан, колхозникал хIалтIизе тIамулаан. Бергьаразе кьолаан БагIараб байрахъ ва ХIурматалъул грамота. «Маарухъ» колода гIолохъанруччабаз колхозалъе хер бецулеб букIана. Бригадир вукIана рагъул гIахьалчи. Дунял рогьиналде гьес руччаби къватIире рахъинарулаан, кваназе бихьизабураб заман букIана бащдаб сагIат. Къадекваназе ва какал разе цо сагIат кьолаан. Бакъ тIерхьинегIан хер бецулаан, бакъвараб хер чанго километралъ баччун, фермаялде щвезабулаан. Гьениб цIалаан, гьелда рекъараб хIалтIулкъоги хъвалаан. РукIкIиндал, щолаан рокъоре ва байбихьулаан рокъоса гIебеде жидерго хIалтIи гьабизе. Гьелдаса хадубги хIухьбахъи гьабизе кидаго гуро щолеб букIараб. Руччаби хIалтIулаан къасиги къадги, амма лъицаниги цIехолароан мун квананищин, лъималазе къварилъи бугищин. Нахги гьанги колхозчагIазе къанагIатги щолароан, бихьизабураб планалда рекъон, учузаб багьаялде нигIматал пачалихъалъе кьезе тIамулаан. ГIурусазул аби буго, кодоб кагъат бугони, мун чи вугин, гьечIони - чIобояб бакI вугин. 1975 соналде щвезегIан колхозниказе паспортал кьолел рукIинчIо. Гьединлъидал колхозчиясул рес букIинчIо я колхозалдаса нахъе ине, яги цоги бакIалде хIалтIуде лъугьине, ай гьев вукIана колхозалда вухьун. Паспорт щвезе ккани, къваригIунаан колхозалъул председателасул гъолбасараб справка, гьеб кьолароан, ай бокьаниги-бокьичIониги чIамизе кколаан колхозалъул щибаб къойилаб зулму. Къаси-къад чIечIого, гIетI тIун хIалтIи гуреб, колхозчиясул киналгIаги ихтиярал рукIинчIо. Пуланаб гIиллаялда бан, колхозчи хIалтIуде вахъинчIони, гьесул гьороса хер бахъулаан яги цо чанго хIалтIулкъо гъоркь кколаан. Гьеб тIекълъиялда дагIба бан, гIарзалъ ине бакIги букIинчIо.\nТIад лъурал налогазги гъанкъулеб букIана халкъ. Гьединлъидал лъабго гIака бугев чи къанагIатги вукIинчIо, цо гIиялъажо бугесухъа кIиго тIом тIалаб гьабулеб заман букIана.\nХIукуматалъ колхозчагIи хIакъир гьарулел рукIараб къагIидаялъул бицунеб цоги мисал бачина. Щуго-анлъго сон барав чи вукIун ватила дун, цо гьадинаб иш ккараб мехалда. Сордо бащалъараб заман букIана. Двангъи-гIанхъиялъул сасалъухъе ворчIана. ТIаде вахъиндал, кварица бухьараб гIака цебесан цIалей эбелги йиго, хадуб тункун, кьабун, гьеб цебе къотIулев инсул гьитIинав вацги яцги руго. Гьениб, бохдузда гIарщги бан, гIака гIодоб лъуна ва тIаде турталги рехун, бахчана. Нужеца гьелъие гьабулеб щибилан цIехедал, эбелалъ абуна: «БоцIи хъвазе метер советалдаса чагIи рачIине руго, гьездаса бахчулеб буго», - ян.\nДагьабго эркенлъи щведал, колхозчагIазда чIалгIана тIасаго унареб мискинлъи, ракIбуссана гIаммаб магIишаталдаса. Гьелъул хIасилалда, тIубанго чIунтана кулал, харибакIазде сверана хурзал, чIороголъана мугIрул, хIалтIудаса нахъе кIанцIун чIана гIадамал. Жакъа гIи-боцIи хьихьизе киб гурин, минаялда цебе бугеб ахикь хIалтIизецин бокьулеб гьечIо. Гьересияб инвалидлъиги гьабун, шагьаралдаса рачIарал нигIматалги кун, сериалазухъги балагьун, пачалихъги какун, кепалда гIумру тIамулел руго гIолилал. Гьебги буго хIалица колхозал гIуцIизе тIамиялъул ккараб квешаб хIасил, росдал магIишаталдаса ракIбуссинабураб халкъ хIалтIудаса нахъе кIанцIиялдалъун кколеб балагь.\nМакъала хъвалаго, пайда босана МухIамад Алхасовасул «ГьентIа росдал тарих ва гьанжесеб заман» абураб тIехьалдаса.\nПрочитано 693 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 25 сентября 2017 11:30\nДругие материалы в этой категории: « Пихъ бокьараз квина нилъераб, химия бокьараз - дозулаб\tГIорцIарасда вакъарав вичIчIуларо »


МухӀамад НурмухӀамадов — Википедия\nМухӀамадханил МухӀамад НурмухӀамадов (гь. 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ) - 2003 соналдаса нахъе ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул бетIерлъи гьабулев.\nГьавуна 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ.\n1978 соналда лъугӀизабуна Гъоркьинхо гьоркьохъеб школа ва гьебго соналъ цӀализе лъугьана ДГУялъул филологияб факультеталъул Дагъистаналъул ва гӀypyc мацӀазул бутIаялде.\n1983 соналда, багIараб дипломгун гьебги лъугIизабун, цӀализе лъугьана ЦIадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб ДГIЦалъул МацIазул, адабияталъул ва тарихалъул институталъул аспирантлъун. ЦӀунана филологиял гӀелмабазул кандидатлъун вахъине диссертация.\n1998 соналда щвана доцент абураб гӀелмияб цӀар.\n1987 соналдаса нахъе хӀалтӀулев вуго ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталда.\n2003 соналда вищана ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул заведующийлъун.\n↑ Биографическая справка. МухӀамад НурмухIамадов\n"МацI хIажат буго миллат цIунизе".\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=МухӀамад_НурмухӀамадов&oldid=66056»\nГьарурал 1960 соналда\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 13:19, 13 Июнь 2017.


Блогеразул даптар. Июль, 22-27\nДагъистаналъул хIукуматалда карал хиса-басиязда хъинтIана гьаб анкьалда блогерал.\nДагъистаналда цIияв премье-министр теялда тIаса хъвалеб буго «Регнум» сайталда бугеб жиндирго блогалда Константин Казениница. Абдусамад ХIамидов премьерлъун теялъ бихьизабулеб буго Дагъистаналда хIакимазул хъулухъазда гъорлъ цIилъаби рукIине гьечIолъиилан рикIкIунеб буго Казениница.\n«Республикаялъул нухмалъиялда вачIаравго Рамазан ГIабдулатIиповас абуна хIакимазул кьерал жинца цIилъизарилин. Хас гьабун абуни, гьес бичIизабуна хIукуматалда хIалтIизе росизе ругин Дагъистан тун къватIире машгьурлъарал дагъистаниял», - илан ракIалда щвезабулеб буго Казениница.\n«ГIабдулатIиповас тIоцебе гIуцIараб хIукуматалда гьединав цо-кIиго чи гурони вукIинчIо, амма цIидасанго гIуцIулеб хIукуматалда гьел чагIи гIемерлъизе бегьулаан. Щайгурелъул ГIабдулатIиповасул политикияв дендеяв МахIачхъалаялъул мэр Саид Амировас квал-квалал гьаризе гьечIелъул.\nАмма кадровияб политикалъ батIаго кIудиял хиса-басиял гьаризе гьечIо. Премьер-министрлъун ХIамидов теялъ бихьизабулеб буго кадровияб рахъалъан Дагъистаналда масъалаби рукIин», - илан хъвалеб буго Казениница.\n«КIоладай Дагъистаналъул хIакимазул кьерда гъорлъ цIиял чагIи гIемерлъизаризе? ХIалтIухъаби ралагьулел халкъазда гьоркьосел компаниялгун бухьен ккун буго ГIабдулатIиповас.\nГьел компаниязул кумекалдалъун бокьун буго гьесие хIакимазул хъулухъазда гIадамал ралагьизе», - илан хъвалеб буго Казениница.\nАмма Дагъистаналда руго хIакимазул бакIазда тезе чагIиилан рикIунеб буго авторас. Гьесул хъваралда рекъон, чанги нухалъ щун вуго гьев Дагъистаналда ва хIакимал хисизе бегьулел чагIилъун гьесда рихьулел руго росабазул бутIрул.\n«Росдал лъикIал бутIрулги Дагъистаналда батIаго гIемер гьечIо, амма гьел чагIиги ратизарун, гьел ахIизе ккола жиндаго аскоре республикаялъул нухмалъулес», - илан, хъвалеб буго Казениница.\n«Росдал бетIерасе вачIунаго министрасул хъулухъ кьезе кколаро, амма гьев хIисабалде восизе ккола ва гьесул цIар кадровияб сияхIалда букIине ккола», - анин хъвалеб буго Казениница.\nДагъистаналъул хIукумат тIубанго нахъе битIиялда тIаса жиндирго пикраби интернет-даптаралдасан загьир гьарулел руго блогер МухIамад ГIалиевас:\n«Президентасул рищиял гьаризегIан цо моцI хутIидал хIукумат тIубанго нахъе битIи щиблъун кколеб республикаялъул нухмалъулесе? Цогидав политикасе Дагъистаналда гьеб кколаан балагьлъун.\nАмма ГIабдулатIиповас хIукумат нахъе битIи бихьулеб буго чара гьечIого къотIараб хIукмулъун, гьелъ бихьзабулеб буго гьесие хIалтIизе бокьун букIин».\n«Финансалгун-криминалиял къокъабигун хIалтIизе ГIабдулатIиповасе бокьун гьечIо. Гьесул гьеб мурадалъул рахъ кколеб буго Кремлалъги», - илан рикIунеб буго блогерас ва тIаде жубалеб буго гIадатиял дагъистаниязеги нухмалъулесул гьединаб политика рекIее гIолеб бугин.\nБлогерас хъваралда рекъон, Дагъистаналда политикаялда гъорлъ чанги батIияб жо бичIула. «Республикаялъул хIукумат нахъе битIиялъ бихьизабулеб буго ГIабдулатIиповас Дагъистаналда кадровияб политика гьабулеб букIин.\nГьеб политикаялъул хIасилазул бициналде жеги щун гьечIо, амма гьединаб политика байибихьизе кIвечIо Дагъистаналъул цересел нухмалъулезда», - илан хъвалеб буго блогерас.\n«ГIабдулатIиповасул гIадаб политикияб гIумру Дагъистаналдаса цогидал хIакимазул букIинчIо. Совет заманалдаги цIияб Россиялдаги рукIарал политикал кире арал лъаларо, амма ГIабдултIипов политикаялда хутIана. Жакъа гьесухъе кьун буго улкаялда бищун захIматаб регион.\nПолитикияб лъайги ва республикаялда низам чIезабиялъе бугеб къасдалъги кумек гьабиле гьесие. ГIадатиял дагъистаниязги, Кремлалъги рахъ кколеб буго ГIабдулатIиповасул.\nЦере рукIарал республикаялъул нухмалъулезда рихьичIо гьединал шартIал», - ян ракIалде щвезабулеб буго блогерас.\n«Эркенал, кланазда гъорлъ гьечIел, миллиял суалал рорхуларел патриотал ралагьизе ккола ГIабдулатIиповас цIияб хIукуматалда», - илан хъвалеб буго блогерас ва ахиралда тIаде жубалеб буго гьеб суалалъул цо масъала бугин: кире жакъа ратилел гьединал чагIи.\nПолитикияб хал-шал гьабулев «Черновик» газеталъул мухбир МухIамад МухIамадовас рикIкIунеб буго цIияб хIукуматалде гъорлъе арал министразе щварал хъулухъал экзаменаллъун рукIина.\nМухIамад МухIамадов: «Абдулатипов жиндирго команда цIехолев гуревги, жиндир буюрухъал тIубалев чи цIехолев вуго. Цеве вукIарав премьер-министрасда кIвечIо хIукуматалъул хIалтIи билъинабизе.\nМухтар Меджидов лъикIав экономистлъун ккола, щай гьесда хIалтIи гьабизе кIвечIеб лъаларо. Абдусамад ХIамидовги квешав хIаким гьечIо. БичIулеб буго гьесиеги инкар гьабизе бегьулареб хъулухъ кьуна.\nГьединабго хъулухъ кьуна ДГУялъул ректорасеги гьев МахIачхъалялъул мэрлъун тарав мехалда. Гьал къоязда гIуцIизе буго министразул цIияб кабинет.\nГьелда гъорлъе арал министразе щварал хъулухъал экзаменаллъун рукIина. Щайгурелъул сентябралда президентасул рищиял тIоритIун хадур цIияб хIукумат гуцIила.\nГьанже тарал министразда гьоркьосан гьеб хIукуматалде гъорлъ ина жидерго хIалтIи бихьизабурал чагIи. Гьелдалъун дида ккола хIакимал гьанже хIалтIизе журазе ругин, щайгурелъул гьезда гьоркьоса лъиениги бокьизе гьечIо министрасул бакI тезе».\n«Кавказский узел» сайталда бугеб жиндирго блогалда тарих-чIужу Наима Нефляшевалъ Дагъистаналда гьарулел бертабазул хIакъалъулъ хъвалеб буго. Бертабазда гIемер гIарац хвезабула Кавказалда, амма бертабаздалъун гIарац гьабулелги ругилан хъвалеб буго Нефляшевалъ.\n«Мисалалъе, бертин гьабулеб кIалгIаялде жанире унел нуцIаялда аскIоб лъун букIуна стол. Гьеб столалда тIад лъун букIуна кIиго ящикI – бахIарасулги бахIаралъулги.\nБерталъе рачIараз гьенире жанир рехула гIарац. Берталъе ахIарав чи вачIинчIониги гьес битIизе ккола гIарац. Берталъе рачIарал ясазги жидеего гIарац гьабула кьурдизеги рахъуна», - илан, хъвалеб буго Нефляшевалъ.\nБлогеразул даптарал. Июль, 22-27


ЗАМАНА - Макрукьябачи дирхмарудая!\nИнтернетлизир къалплати сайтани абхьили сари, чузибра, валлагь, школабала бучIантас хасдарибти арц лугулра бикIути. Илдала вяшатIала дехIкадихьили сари, дурхIнас арц дедлугнила хабар тIинтIбиубхIейчирад.\nРегионнизибси Пенсионный фондли макрукьябала вяшатIайчила гьала хили балахъули саби. Ведомствола пресс-службализиб бурни хIясибли, вайнукьабани дурхIнала бегIтала адамтачи бирхни пайдаладарес ва, илдази чула документлизирадти дигIянати баянти дурахъили, арц дигIес асубирар.\nСпециалистунани маслигIятбирули саби сеннира макрукьябази вегIла банкла картала номер, ил бузуси дусми ва картала гIелабил бяхIличирти лугIурби хIедурахъес. Эгер илди дурадалли, хIушала карталичирад лерилра арц детихъур.\nПенсионный фондли илкьяйда гьанбуршули саби, арц дикахъес багьандан бегIтас Госуслуги сайт пайдалабарес яра ПФ-ла хасси кабизлизи дугьабизни баибси саби.


Рагъул бахIарчиги хIалтIул цевехъанги\nАтал ГIабдурахIман вукIана КъахIиб районалдаго (Шамил) машгьурав чи. Абулаан, ГIабдурахIман кколаанин районалдаго тIоцебе тIадегIанаб лъай босарав учителиланги.\nГIабдурахIман гьавуна ГIурада росулъ. 1940 соналда, анкьго сонилаб школа лъугIарав гIолилав, Буйнакскиялъул педучилищеялда цере рукIарал байбихьул классазул учительзаби хIадур гьарулел кур сазде цIализе ана. Гьенисан Аталаев витIана ЛъаратIа районалде учительлъун хIалтIизе.\n1942 соналда, жиндиего бокьун, гьев хIалтIул армиялде ана. Хандакъал рухъиялда гьабураб жигаралъухъ мустахIикълъана «Кавказ цIуниялъе гIоло» медалалъе. Гьениса вуссиндал, Аталаев хIалтIана гIагараб районалда учительлъун, директорлъун ва ОНОялъул инспекторлъун.\nУнеб букIана КIудияб ВатIанияб рагъ. Щибаб къоялъ гIадин росулъе рачIунел рукIана чIегIерал кагътал. Фашистаздаса къисас босизе бокьарав ГIабдурахIманица, фронталде витIеян гьарун, военкоматалде чамалиго гIарза хъвана. 17 сон гурони бачIев гIолилав, жинцаго тIаде цо сонги жубан, гIарзаги кьун ана рагъде.\n«16 марталда ниж щвана Гуржиялъул Гори шагьаралде. Цадахъ вукIана кIиго ракьцоявги: ТIелекьа Расул ШехгIалиев ва Гьоориса МухIамад Давудов. Расул рагъдаса вуссана кверги лъукъун, «За отвагу» медальги босун, МухIамад - бохги гьечIого, «БагIараб ЦIва» орденги каранда бан, - ан ракIалде щвезабулаан Аталаевас.\n1944 соналда Белоруссиялъул ракьалда унел рукIана захIматал рагъал. 23 июналда байбихьана «Багратион» операция. 11-абилеб армиялъул БагIарбайрахъулаб дивизиялъул 27-абилеб Городокскиялъулаб гвардиялъулаб полкалъул кIиабилеб батальоналъул щуабилеб ротаялда гьоркьов гьеб операциялда гIахьалъана ГIабдурахIман Аталаевги. Рагъ букIана вахIшияб, кIиябго рахъалъан гIемерал камиял ккараб. Тушманасул кIиго пулеметалъ, цIад гIадин, тIаде балеб гуллица щуабилеб рота гьужумалъ цебе ине биччалеб букIинчIо. Амма, рекерунги хъурщунги ун, советиял рагъухъаби гьужумалъ инчIого чIолел рукIинчIо. ГIабдурахIман тIоцеве щвана тушманасул пулеметчикал ругеб дзоталде аскIове. Гьес гьенибе рехараб гранатаялъ дзот щущазабуна. Пулеметалъул гьаракь къотIана ва рота цебехун ана.\nВитебск областалъул Орш шагьаралъул бакъбаккул рахъалда оборона ккун чIарал немцаз гьужумалъ рачIунел нилъер рагъухъабазде гIарада балеб букIана. Гьениб ккараб кутакаб рагъулъ ГIабдурахIман лъукъана. ЗахIматаб хIалалда вугониги, Аталаевас взводалъул командир Алексеев хвалдаса хвасар гьавуна.\nДуего цIодорлъи гьабичIого, лейтенант щай дуца хвасар гьавуравин полкцояз цIехедал, гьес абуна: «Гьев ккола дир командир, кIиабизе - гьанжего гьанже гьес бана 18 сон. Гьаб букIана гьесул тIоцебесеб рагъ, гьелъ батила гьев дагьавго хIинкъаравги. Дун гьесда гурхIана», - ян.\nЖивго ГIабдурахIманги вукIана хвасар гьавурав лейтенантасдаса цо чанго моцIалъ кIудияв. Гьесулги букIинчIо рагъулаб хIалбихьи, амма магIарулав хIадур вукIана гьалмагъ хвасар гьавиялъе жиндирго гIумру кьезе.\nХадусеб къоялъ гьужумалъ унаго гьев захIматго лъукъана. Аталаев санчасталде витIана.\nХалатаб букIинчIо Аталаевасул фронталъулаб нух - гIицIго лъабго моцI бана гьес кьалул майданалда. Гьеб къокъабго заманалда жаниб гьесда лъана рагъул кьогIлъиги, фашистазул вахIшилъиги, бихьана биги, гIетIги, магIуги. Вагъана бахIарчилъиялда, ритIухъавлъун вукIана ВатIаналъе бараб гьаялъе ва хIадур вукIана улка цIуниялъе гIоло гIумру кьезе.\nРагъда бихьизабураб бахIарчи лъиялъе ва къохIехьеялъе гIоло гьев мустахIикълъана тIоцебесеб даражаялъул КIудияб ВатIанияб рагъул ва лъабабилеб даражаялъул Реццалъул орденазе...\nГIабдурахIман росулъе вуссана кIиабилеб группаялъул инвалидлъунги лъугьун.\nГьелдаса нахъе пенсиялде инегIан Аталаев хIалтIана гIолеб гIелалъе тарбия кьеялъул хIалтIабазда: учительлъун, завучлъун, директорлъун, ОНОялъул инспекторлъун ва республикаялъул лъай кьеялъул министрасул кумекчилъун. Аталаевасул чIаголъиялдалъун ЛъаратIа росдал байбихьул школалъе бана цIияб мина, ГIурада росулъ рагьана гьоркьохъеб школа ва гьелъиеги бана цIияб мина.\nАталаевасул вукIарав цIалдохъан НигIматула НурмухIамадовас гьадин ракIалде щвезавуна жиндирго учитель: «Доб букIана 1952 соналъул августалъул ахир. Ниж унел рукIана районалда цохIо букIараб КъахIиб школа-интернаталде. ХIухьбахъизе гIодор чIарал нижеда тIаде вачIана борхатаб черхалъул, берцинаб куц-мухъалъул гIолохъанчи. Гьесухъ кодоб ккун букIана гьитIинаб лъимер, хадуй йикIана мукъсанабго черхалъул гIурус миллаталъул гIадан. Саламги кьун, гьес нижер кверал рачана. Гьедин дир лъай-хъвай ккана Атал ГIабдурахIманилгун. Гьев вукIана гIадатияб гIамалалъул, киназего вокьулев лъикIав учитель ва унгоунгояв тарбиячи. Гьес нижее кьолаан тарихалъул дарсал. Жиндирго предмет гьесда цIакъ лъикI лъалаан, учебникалъул бокьараб гьумералда бугеб жо рекIехъе бицунаан. ЦIалдохъанасда баянал-хIужаби кIочани, абулаан: «Рагье пуланаб гьумер ва цIале пуланаб абзац», - ан. Гьесул дарсазде ниж гъираялда унаан. ЦIияб дарс бицунаан гIадатго, рекIелъе бортулеб къагIидаялда. Гьесул дарсазда лъиениги щолароан мустахIикъал гурел къиматал. ЦIалул заманалда Аталаев вукIана кьварарав ва тIалаб цIикIкIарав учитель, амма экзаменазда гьев киданиги лъугьунароан гIунгутIаби ралагьизе, гьелъул гIаксалда, гьес цIалдохъабазе ракI-макI ва бегьулеб кумек гьабулаан», - ян.\nАталаевасул хIакъалъулъ бицунеб мехалда, ГIурада росулъа пенсионер МухIамад ЧIегIеровас абуна, гьев вукIанин Аллагьасго пагьму-гьунарги лъай-махщелги кьун, кIодо гьавурав чийилан.\nГIемерал соназ учительлъунги районалъул ва республикаялъул лъай кьеялъул идарабаздаги хIалтIарав ГIабдурахIманил вацасул вас МухIамад Аталаевас абуна: «Гъваридаб лъалкI тана мунагьал чураяс ракьалда. Гьес гьарурал чIахIиял ишазул, гьесул бихьинаб гIамал-хасияталъул бицине дида рекъон букIинаро.\nЭбел гурей, нахъа кверчIвазе чи гьечIев бесдалав вукIана дун. ГIумруялда жаниб дун вахараб борхалъиялде мали чIварав чи ккола ГIабдурахIман. Дие гуребги, гьев вукIана гIагарлъиялъего мугъ чIвалеб хIубилъун. Кинаб букIаниги, гьесул кумек щвечIеб хъизан ГIурада росулъ хутIунго батиларо», - ян.\nДругие материалы в этой категории: « Кьварараб хасияталъул инсан вукIана\tДаимлъиялде арал цIарал »