Россиялъул гIелмияб академиялъул Этнополитикиял цIех-реххазул централъул гIалимчи Ярлыкапов АхIмадил пикруялда, Шималияб Кавказалда шартIал раккулел руго «Имарат Кавказ» «Исламияб пачалихъ» абураб радикалиял исламистазул гIуцIиялъул филиалалде буссиналъе. Гьелъие тIоцебесеб ишараги хурхараб бугин «рохьилазул» цояз «Исламияб пачалихъалъе» гьа балеб букIин.\nАхIмад Ярлыкапов: «АхIвал-хIал хисулеб буго цIакъ хехаб къагIидаялда. Гебеков чIваялъги гьеб ахIвал-хIал дагьалъги хIалуцинабуна. Гьеб гIуцIиялъул гьоркьохъеб даражаялъул лидеразул гIемерисез гьа балеб буго "Исламияб пачалихъ" гIуцIиялъе. Гьел процессазде балагьун, абизе бегьула "Имарат Кавказалъул" батIа чIараб гIуцIи хIисабалда статус хисизе бегьулин. Рес буго "Исламияб пачалихъ" гIуцIиялъул Шималияб Кавказалда фиилиалалде гьеб буссине. Гьединаб хIинкъи гIуралъ хIакъаб буго».\nЯрлыкаповас рикIкIунхъе, гьеб процессалде данде къеркьей цакъ захIматаб масъала ккола. Шималияб Кавказалъул яргъид гIуцIаразул цоязда «Исламияб пачалихъалда» гъорлъ рукIин бихьулеб буго пайдаяблъун кинабго рахъаздаса, гьездаго гъорлъ, материалияб рахъалдасанги.\nАхIмад Ярлыкапов: «Дир пикруялда, гьеб процессалде дандечIеялъул ресал дагьал руго талъиялъул. Баянаб жо, Россиялъул нухмалъиялда "Имарат Кавказалъул" яргъид гIуцIаразда тIад контроль чIезабизе бажаруларо. Гьа баялъул процессги чIезабизеги бажарулеб жо гуро. Ахирисезда "Исламияб пачалихъ" гIуцIиялъул проект бихьулеб буго "Имарат Кавказалъулалдасанги" лъикIал перспективаби ругеб гIуцIи хIисабалда. "Исламияб пачалихъ" гIуцIиялъул филиал хIисабалда гьеб гIуцIиялъул гIахьалчагIазе гIарацги щвезе буго цIикIкIун. Гьеле гьединаб арифметика бугин абизе бегьула.»\nЭР. - Дур пикруялда щиб гьелде данде лъезе бажарулеб улкаялъул ва региналъул нухмалъиязда?\nАхIмад Ярлыкапов: «Гьеб рахъалда Россиялъул пачалихъалъул ресал цIакъ гьитIинал руго. Щибха гьелъие хутIулеб бугеб? Гьелъ, дир пикруялда, цIикIкIинабизе ккола гьеб балъгояб экстремистияб къуваталде данде къеркьей. Гьелдаго цадахъ щулалъизаризе ккола гIорхъаби, доб рахъалдаса яргъид гIуцIарал республикабазде риччачIого рукIиналъе. Щай? Гьаб рахъалда руго "Исламияб пачалихъалъе" гьа барал, доб рахъалдаса гьебго гIуцIиялъул кьеразда рагъул махшелги хIалбихьиги щварал тIаде рачIани, улкаялъе буго кIудияб хIинкъи».\nЦо заманалда Дагъситаналдаги, цогидал республикабаздаги хIал бихьулеб букIана «рохьилазулгун» диалог гIуцIизе. Гьеб вариант жакъа халат бахъинабизе бегьуларищ?\nАхIмад Ярлыкапов: «Гьезул идеологияб бербалагьи ракIалде босун, гьел гIадамал Россиялъул нухмалъигун кIалъазе гьечIо, дир пикруялда. Диалог гIуцIизе бегьулеб батаниги, гьеб гьабизе бегьулеб батила салафиязул батIи-батIиял къокъабазулгун. Щай? Щайгурелъул жибго "Исламияб пачалихъ" гIуцIи салафиязул гIахьаллъиялдалъун гIуцIун бугониги, регионалда гьединазул кIудияб къокъа данде буго "Исламияб пачалихъ" проекталде. Гьединаб факторалдаса пайда босизе ккола. Гьебго факторалъ салафиязул лидерал цулел ругин абизе бегьула пачалихъалъулгун диалогалде. Амма гьеб гIуцIиялъе гьа баразулгун диалог гIуцIизе бажарулеб жо гуро».\nЯрлыкаповасул абулеб буго, Шималияб Кавказалъул «рохьилазул» «Исламияб пачалихъалде» симпатияби цIикIиналъул яги дагьлъиялъул фактор «Имарат Кавказ» гIуцIиялъул лидераздаги бараб бугин гIуралъин. Гьанже гьелъул нухмалъулевлъун вахъарав Сулейманов МахIамадил бербалагьи кинаб бугебали бихьизе ккани, заман къваригIинин, жубалеб буго Ярлыкаповас.\nАхирисеб заманалда «Имарат Кавказалъул» нухмалъуде дагъистаниял рачIунел руго. Дур пикруялда, кколищ гьеб Шималияб Кавказалда экстремистияб къеркьеялъул центр Дагъистаналде буссун бугин абураб?\nАхIмад Ярлыкапов: «Гьеб ккола ахир-къадги "Имарат Кавказалъ" жиндирго позициби кьолел ругин абураб, гьебги щиб гьеб "Исламияб пачалихъ" гIуцIиялъе пайдагунин.\nРакIалде щвезабила, тIоцеб гIуцIиялъул нухмалъуда рукIана чачанал, хадуб гьелъул лидерлъун вахъана Гъабардагун Балкариялдаса Анзор Астемиров. Гьелда хадуб гьелъул нухмалъуде рачIана дагъистаниял. Гьанже гьенир гIуцIго дагъистаниял ругинцин кколеб буго. Гьезул кьеразда ругел Кавказалъул магърибалъул рахъалдаса гIадамазул къадар бихьулеб къагIидаялда дагьлъана. Гьединлъидал дицаги рикIкIуна Шималияб Кавказалъул экстремистияб дандечIеялъул центр Дагъистаналде буссунеб бугин. «Имарат Кавказ» гIуцIиялда гъорлъ ругел чачаназул къадарцин дагьлъулеб бугин ккола дида».\nУнгогийищ Дагъистан буссунеб бугеб экстремистияб къеркьеялъул централде?


ГIанкIица росдада гIагарда гIумру гьабулеб букIана хасало. Сардил ригь щвараб мехалъ гьеб цояб гIинги эххеде борхун гIенеккана; цинги цоябги борхана; михъалги кьур- кьуризарулаго сунтIана гьелъ, цинги нахъисел квачIазда бахъун чIана. Цинги гьеб гъваридаб гIаздалъан кIанцIана, нахъеги кIусун сверухъ бала-гъалагьизе лъугьана. Сверухъ киса-кибего гIазу гуреб, тIокIаб щибниги бихьулеб букIинчIо. ГIазу кенчIелеб букIана. ГIанкIил ботIрода тIад квачалъул хIухьел бугоан чIун, гьеб хIухьладасан гвангъарал, кIудиял цIваби рихьулел рукIана.\nГIанкIица гьоцIабахе ине кIудияб нух бахине кколаан. КIудияб нухда чанагъазул къиркъириги чуязул пурххиги рагIулеб букIана.\nНухде гIагарлъухъ гIанкI нахъеги чIана. Гьакихъаби жидерго чанагъазда хьолбохъан рилълъунел рукIана жем-жемун жидерго тIингъалъгун, рахчун гарбалгун. ГIанкI гьоцIалъе бекерана. Унаго, гьелда бихьана кваналеб кIиго гIанкI. Кваналаго, расандилаго ругоан гьел. Гьаб гIанкI гьалмагъзабигун басандилебги букIун, гьезда цадахъ цIорораб гIазу хъирщун, гIурччинаб ролъги кванан, жеги добегIан ана.\nРосулъ дунял сасун чIун бугоан, цIаял ссун рихьулаан, цо рокъосан къватIибе гIодулеб лъимадулги, цIороялъ кьватIизарулел чIалаби-хIубазулги гурони, тIокIаб жоялъул гьаркьал рагIулел рукIинчIо. ГIанкI гьоцIабалъе щвана, гьенир гьелда гьалмагъзаби ратана. Гьеб гьезда цадахъ басандана, гIариялдаса дагьаб ниха кванана, цинги гIаздаца бахчараб тIохдасан гьоробе тIаде бахун, гьенисан чалиялъухъе ун, чолонисанги лъугьун, нахъбуссун жиндирго расалъиялде балагьун ана.\nБакъбаккул рахъ багIарлъун бачIунеб букIана. ЦIваби дагьлъана, ракьалда тIад цIорол хIухьел тIадеги цIакъ бахъине лъугьана. АскIоб бугеб росулъ руччаби кьижаралъусаги рахъун, лъадаре унел ругоан; бихьиназ гьоцIабалъан рагIи баччун унеб бугоан, лъималазул хъуй ва гIоди рагIулеб букIана. Нухккун гIебеде гIемерал унел рихьулаан чанагъазул тIелал, гьакихъаби биччан гьаракьгун, гаргалел рагIулаан.\nГIанкI кIанцIун нухги къотIун, жиндирго басрияб каратI бугеб бакIалде щвана; борхатаб гIадинаб бакIги балагьун, бухъ-бухъун гIазуги тирщахъ бан, жиндирго гьеб цIияб каратIалдехун мугъги рехун бегана. Мугъзада тIад гIундулги регизе риччан, ричIухъе бералгун кьижана.\nДругие материалы в этой категории: « Лъалищ нужеда?\n13:23, 30 июля 2021, 158\n12:56, 30 июля 2021, 171\n12:20, 30 июля 2021, 155\n11:13, 30 июля 2021, 156\n10:52, 30 июля 2021, 270


Т1АДЕ БОСАРАБ Х1АЛТ1И ЦЕБЕ БАЧИНЕ ЛЪАЛЕВ!!! - 3 Декабря 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nСуббота, 24.02.2018, 22:42 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2016 » Декабрь » 3 » Т1АДЕ БОСАРАБ Х1АЛТ1И ЦЕБЕ БАЧИНЕ ЛЪАЛЕВ!!!\nТ1АДЕ БОСАРАБ Х1АЛТ1И ЦЕБЕ БАЧИНЕ ЛЪАЛЕВ!!!\nХвел гьеч1еблъун бугелъул\nКвербакъи ц1ик1к1ун гьабе\nЦ1обал г1ат1идал щвезе\nГьал коч1ол мухъал ц1аларалго бич1ч1ун батила нужеда х1урматиял газета ц1алулел жакъа дие дирго макъалаялда сахаватав, рак1бац1ц1адав, г1адамазеги вокьулев, г1адамалги рокьулев инсанасул х1акъалъулъ хъвазе бокьун бук1ин.\nГ1емер заман гьеч1о Х1ариколо росулъа Х1айбулаев Саг1адулагь, жамаг1аталъ божилъиги гьабун росдал бегавуласул хъулухъалде вищаралдаса. Гьеб къокъаб заманалда жаниб Саг1адулагьихъа бажарана цойгидал росабазул бегавулзабазул анищлъун ругел х1алт1аби раг1алде рахъинаризе. Аби буго г1умруялъе х1адур гьавурав чи вугони, машгьурлъи гьесухъе бокьараб мехалъ бач1унилан абураб, цоясухъе гьеб бач1уна г1олохъанго, цогидасухъе г1умруялъул завалалда, лъабабилесухъе гьеб бач1уна г1умруялъул сонал нахъехун тирараб мехалъ. Х1айбулаев Саг1адулагьихъе гьеб бач1ана г1олохъанго. Г1агараб росдал гьоркьохъеб школа лъуг1ун хадуб гьев ц1ализе лъугьана Мах1ачхъала шагьаралда бугеб промышленно-экономический колледжалде. Гьеб лъуг1ун хадуб г1агараб росулъе т1ад вуссиндал, Саг1адулагьица жиндирго х1алт1ул х1аракатчилъи буссинабула предпринимательлъиялде ай бизнесалде. 2010 соналъ Саг1адулагь росдал зах1матчаг1аз вищула депутатлъун, гьебго соналъ гьев т1амула росдал бегавуласул кумекчилъунги. 2014 соналдаса жакъа къоялде щвезег1ан гьес нухмалъи гьабулеб буго Х1ариколо росдал жамаг1аталъе. Нилъер умумузул г1адатазулги, тарихалъулги, машгьурал г1адамазул г1умруялъулги кьуч1алда г1ун бач1унеб г1елалъе тарбия кьеялъе г1емераб х1алт1и гьабун буго Саг1адулагьица живго г1ураб г1агараб росулъ. Районалда бищун цебе бан буго «гьалбадерил» рукъ, гьединго г1олеб г1елалъе ц1ализе, х1ухьбахъиялъе ч1езарун руго шарт1ал. Щибаб росдал бук1уна жидерго г1амал-хасият, г1адамал, мац1алъул хаслъи, тарих. Цо-цо бак1азда росдал администрациялде гъорлъе уна чанго росу. Г1езег1ан жавабчилъи ц1ик1к1араб х1алт1и ккола росдае, хасго чангоялъе нухмалъи гьаби. Х1ариколо росдал администрациялде гъорлъе уна К1ахъ ва Х1арисезул Баг1араб росу гъутан. Кинан бугониги г1олохъанчиясда ч1ван-къот1ун лъалел руго жинцаго нухмалъи гьабизе кколел росабазул г1адамазул г1умру-яшав лъик1лъиялъе гьаризе кколел х1алт1аби, щибаб росдал ругел г1узраби. Бицен буго Х1ариколо росу 400 соналъ цебе Хунзахъ росулъа Х1арик абулев чияс кулиги бан, гьес г1умру гьабун бук1араб бак1алда г1ун бач1анилан. Лъаларо щай Х1арикица г1умру гьабизе, боц1и хьихьизе г1ат1илъи гуреб ялъуни ах-хур бач1унеб хьиндаллъи гуреб, къадиялдаса нахъе бакъул ч1ор реч1улареб мег1ералъул хьонлъи-хьибил т1аса бищарабали. Амма росу буго санаг1алъи гьеч1еб, г1умру-яшавалъе зах1матаб бак1алда. Кинан бугониги росдал жамаг1ат рази буго гьединал зах1матал шарт1азда жидее алжан г1уц1арав Саг1адулагьидаса. Бич1ч1ула цох1о бегавулас гьабураб х1алт1уца росдал г1узрабиги, х1алт1абиги лъуг1улареллъи. Саг1адулагьие к1удияб кумек-квербакъи щун буго росдал жамаг1атчаг1аздасан, сахаватал росуцояздасан, цадахъ х1алт1улел коллегабаздасан, школалъул, ФАПалъул, культураялъул, ясли-ахалъул х1алт1ухъабаздасан. Гьезул кумек бук1инч1ебани жиндихъа щибго х1алт1и гьабун бажарулароанилан рик1к1унеб буго гьес. Х1ариколо росулъе жанире щваразда бихьун батила ва лъалеб батила росдал жамаг1ат разияб къаг1идаялъ х1алт1и цебе бачине, г1адамазе рук1а-рахъиналъе шарт1ал ч1езариялъе росулъ г1адлу-низам ц1унизе, нухал, кьоял, иццал къач1аялъе Саг1адулагьица кинал ресал ратун ругелали. Цох1о жиндидего т1аде кколел х1алт1аби гьарун къокълъуларо гьесул ишал. Росуцоязда гьев вихьула мажгиталда цевехъанлъи гьабулевги, къварилъи-г1ат1илъи ккаралъувги бищун цебесеб кьердаги гьудул-гьалмагъзабазда хьолбохъги.\nЖивго бет1ергьанас кьун буго Саг1адулагьие зах1матаб ва къадруяб росдал бегавуласул иш цебе бачине гьунар. Гьев къойил х1алт1ула жиндаго т1ад, ургъула ва гьарула росу берцин гьариялъе х1алт1аби, т1орит1ула субботникал, гьединабго жавабчилъи т1алаб гьабула х1алт1ухъабаздасаги.\nГьай-гьай бажари, махщел бук1инч1ебани х1арисеца Саг1адулагьида гьединаб жавабияб хъулухъ т1адкъалароан. Саг1адулагьица жинде росдаца гьабураб божилъи цониги нухалъ хвезабич1о, гьелъул г1аксалда, бихьизабуна гьеб ишалдехун бугеб рокьи, г1уц1арухъанлъи. Гьев вуго к1вах1-свак лъаларев, лъик1ав инсан, рак1 разияв, киназулгогун г1амал рекъезабулев, г1адамазул т1алабазе кумек гьабун бажарулев унго-унгояв маг1арулав.\nРосдал бегавуласул ишал т1уралев вук1ун эркенаб заман дагь гурониги гьеч1ониги, гьесда заман батулеб буго хъизан-лъималазе тарбия-лъай кьезе, гьезул г1умрудулъ лъик1ав эменлъунги, насих1атчилъунги вук1ине. Саг1адулагьица ва гьесул г1умрудул гьудул Мадинатицаги тарбия-лъай кьун г1езарулел руго лъабго лъимер-к1иго вас ва цо яс. Гьелги рит1ухъал, х1илла-рек1к1 гьеч1еллъун, г1адатлъиги, г1аданлъиги г1адамазул мурад т1убазе аслияб масъала бук1инги бич1ч1ун г1езарулел руго.\nГьалеха хириял газета ц1алулел ц1ализе бегьула нужеца нилъер цойги лъик1ав инсан, бажари бугев нухмалъулев, намусги ях1ги, иманги рек1елъ бугев г1адатияв маг1арулав Х1айбулаев Саг1адулагьил х1акъалъулъ хъвараб гьаб дир макъала. Бокьун буго Саг1адулагьие сабураб г1амалалъул, г1одобе биччараб г1умруги, т1аде босараб х1алт1и цебе бачине икъбалги гьаризе. Биччанте Саг1адулагьил т1оцересел галаби рук1ине, гьев вахине вугев борхалъабазул т1оцебесеб болъолъун.


Дагъистан-Цо-цо росабалъ ригьин гьабула гlагаразда гьоркьобги\nЦо лъагIалида жаниб Зубаржатица вукъана кIиго вас. Гьезие букIана цоясе щуго цогиясе 12 сон. Чанго сон цебеги гьелъие камун йикIана 2 сон барай яс. Гьеб лъабабго лъимер гьелъун унтараб букIана. Гьедин Зубаржатил ункъго лъимадул цо вас ГIалибег гурони чIаго хутIун гьечIо. Гьес лъикIал къиматлгун лъугIизабуна исана анлъабилеб класс.\nЛъимал унтарал рижиналъе ва гьитIинго хвеялъе гIиллалъун Зубаржатида бихьулеб буго гьей эбел-инсуца жиндирго вацгIаласе росасе кьей.\nЭркенлъи Радиоялъул эфиралда жиндирго къисматалъул ва жий кисаяли бицине Зубаржатие бокьичIо, амма цо вугев вас ГIалибегие лъади кIванагIан рикIкIадаса ячине йигин абулеб буго.\nГIагаразда гьоркьор ригьинал гьариялъул проблема хIакъикъаталдаги кIвар бугеб бугин ва цебего лъалеб бугин цоцае гIагарал рос-лъадул лъимал унтарал рижиналъе ресал цIикIкIарал ругеблъиян хъвалеб буго жиндирго гIелмияб макъалаялда медикиял гIелмабазул доктор Л.Казанцевалъ.\nГьелъулго пикруялда гIагаразда гьоркьор ригьинал гьариялъул лъикIал гурел хIасилал рукIин тарихалъги бихьизабулеб буго. Масала цересел гIасрабазда Европалда ханзабазул наслабаз гьарулел рукIана гIагаразда гьоркьор ригьинал политикиял гIиллабазда бан ва тIасабищи гьечIого.\nГьединал ригьинал цоцалъ гIемерлъанагIан унтарал лъималги гьезул наслабалъ гIемерлъулел рукIана.\nЦо-цо специалистазул пикруялда гIагаразда гьоркьор ригьинал гьари ккун буго мисриялъул фараоназул наслу тIагIиналъе гIиллалъунги. Гьезул цо наслуялдаса цоги наслуялде ригьинал гьарулел рукIана тIулбикьарал вац-яцазда гьоркьор. Гьедин хъвалеб буго гIалимчIужуялъ.\nЕвропалда машгьурал Габсбургазулги буго гьеб рахъалъ лъикIаб гуреб хIалбихьи. Филип 2-билесул тIоцеесей лъади йикIана яцгIал, кIиабилей лъади-вацасул яс, гьесул вас Филип 3-билесги ячуна яцгIал, Филип 4-билес лъадилъун ячуна яцалъул яс. Гьеб ханзабазул наслуялда пикру хисарал унтарал лъимал рижулел рукIараблъиги тарихалда лъалеб хIужа буго.\nСтатистикиял баяназда рекъон, гьанже Европалда ва Шималияб Америкалда гIагаразда гьоркьор ригьинал гьари къанагIатаб хIужалъун кколеб буго ва цо проценталдаса цIикIкIунеб гьечIо. Азиялда гьединал ригьинал жеги гьарулел рукIаниги гьезул къадарги дагьлъизе байбихьун буго.\nЦо-цо гIалимзабазул пикруялда цебегоялдаса нухал гьечIел ва миграция дагьал мугIрузул росабалъ гIумру гьабулел гIадамазда гьоркьоб гIагаразулгун ригьин гьабиялде чара гьечIого кколел рукIана.\nГIалимзабаз чIезабун буго гIагарал гIадамазда гьоркьоб гьабураб ригьиналъул хIасилалда рижарал унтарал лъималазул къадар цоги ригьиназда рижараздаса цIикIкIараб букIин.\nМасала тухумалъе хасиятаб кинаб букIаниги унти бугони, васазулъги ясазулъги къватIибе загьирлъичIого балъго цIунун хутIулеб буго гьелъул хисараб ген. Нагагь гьезда гьоркьоб ригьин гьабуни, гьезухъан лъугьараб лъимадулъ гьеб хисараб ген загьирлъизе ресал цIикIкIунел руго.\nГIалимзабаз рикIкIуна гьеб хисараб ген жибго жиндаго хIинкъи бугеблъун кколарин, цIигьарулел лъималазеги гьелъул квал-квал букIунарин цоги гьединабгун гьеб дандчIвазегIанин.\nГьезулго пикруялда гIагарал чагIазда гьоркьоб ригьинал гьарураб мехалдаги гьединал генал гьезул ругониги гьел цоцазда дандчIвачIого хутIизеги сахал лъимал гьаризеги рес буго, амма цоги ригьиназде данде ккун гьел генал дандчIваялъул хIинкъи цIикIкIараб букIунеб буго.\nЖеги рес рагIула гьединабго хисараб ген гьезул лъимадулги балъго букIине ва загьирлъичIеб гьелъ лъимадул сахлъиялъе кинабгIаги асар гьабунгутIизеги.\nАмма жалго тохтурзабазда гьоркьобги гьечIо гьеб суалалда сверун цо ккураб пикру. ХIусенова ГIаишат хIалтIулей йиго невропатологлъун 10ялдаса цIикIкIун соналъ ва гьелъухъе рачIунел унтарал лъималги гIемерисел цоцазе гIагарал улбухъан лъугьарал ругин абизе гьелда кIолеб гьечIо.\nХIусенова ГIаишат: «Медицинаялъ абулеб буго гIагаразда гьоркьоб ригьин гьаби лъикIаб гьечIин. Амма гIагарал гурезул унтараб лъимер бижараб мехалда медициналъ гьелъул гIайиб рехула никотиналде яги алькоголалде тIаде. Лъида лъалеб гьелъие гIилла щибали?\nЯ медицинаялда яги цоги гIелмуялда кIоларо гьелъие далил бачине. Цоги рахъалдасан, дидаго ялъуни дирго лъималазда хурхун абуни, дие бокьилароан гIагаразда гьоркьоб ригьин гьабизе. Лъаларо вацгIал-яцгIалалда гьоркьоб кутакаб рокьи ккезе рес бугищали, амма цоцазе гIагарал гIолилазул масала рокьи бугони, дица рикIкIуна гьезие квал-квал гьабизе кколарин. Гьебго заманалда гьел хIадурал рукIине кколаха щиб кканиги гьеб къабул гьабизеги».\nШималияб Кавказалъул цо-цо регионазда къануналъ гьукъараб гьечIониги гьаруларо ццинагIалзабазда гьоркьорцин ригьинал. Масала чачаналъ. Гьедин бицана нижее Эркенлъи Радиоялъул чачан хъулухъалдаса ГIумарова Аминаца.\nГIумарова Амина: «Чачаназе гьукъараб буго гIагарал чагIазда гьоркьоб ригьин гьабизе. ЯцгIал яги цIинагIалцин щиб- рикIкIадаб гIагарлъиялда гьоркьобцин гьабуларо ригьин.\nРуго цо-цо тухумал ай тейпал жидедаго жаниб ригьин гьабуларелги. ГIемерисеб нухалда абуни цо тухумалда гьоркьоб ригьин гьабула. Амма гьеб мехалдаги кIудияб кIвар кьун хал гьабула рукIинисел бахIарал цоцазе гIагарал ругищ гьечIищали, лъимал унтарал щокъал рижиналда хIинкъун.\nХалкъ гьитIинаб букIиналъги гагарлъиялъул хал гьабизе кIудияб масъала гьечIин ккола дида».\nГIагарал рукIинги лъачIого гIолилазул цоцахъ масала рокьи ккараб мехалда щиб гьабулеб?\nГIумарова Амина: «Дида ккола гьезул гIагараз гьезда бичIчIизабулин гьеб ригьин гьабизе бегьунгитIи. Дида жеги рагIичIо гIагарал вас-ясалъул цоцахъ рокьи ккун бугин абураб. ГьитIинаб къоялдасаго лъала киназдаго гьеб бегьулареб иш букIин ва гьеб пикругун кIудиял гIураб мехалда гьел суалал бигьаго рагIалде рахъинарулел ратула.\nЩивасулъ букIунеб батула гьеб бичIчIи ва гьелъ гьел гьединаб рокьудаса цIунулелги ратулао. ВацгIалзабиги, цинагIалзабиги, гьездасаги рикIкIадал гIагаралги нижеца рикIкIад гьаруларо, гьел вацалин рикIкIуна. Гьединаб бербалагьигун гIураб мехалда рокьиги кколеб батиларо».\nЦоцазе гIагарал гьечIел кIиго вацас кIиго яц ячине рес бугищ чачаналъ.\nГIумарова Амина: «Дида ракIалда буго дун гьитIинаб мехалда Советияб заманалдаго цо васас ячун йикIана цо яс. Гьесул гьитIинав вацасул рокьи ккун буго жидер бахIаралъул яцалъухъ.\nГьеб лъугьа-бахъин уябищ гьересиябищ дида лъаларо, амма тIолабго республикаялъ гьелъул бицунеб букIана бихьулищ гьабураб жоян. Жидер бахIаралъул яцгIал яги цинагIал ячине рес буго. Гьединал хIужаби рукIуна, амма бахIаралъул яц ячин цIакъго къанагIатаб жо буго».\nДагъистаналдаса журналист Анохина Светлана жийго йиго цоцае гIагарал эбел-инсул яс. Гьелъулъ щибго квешаб жоги бихьулеб гьечIо журналисталда\nАнохина Светлана: «Дир эменги дир кIудияй эбелги цоцазе вацIгIал-яцгIал ккола. Дунги йиго гIагаразда гьоркьосеб ригьиналда гьабураб лъимер. Гьединал ригьиназдехун дир цо ккураб бербалагьи гьечIо.\nЗулмуялда яги лъил букIаниги тIадецуялда къоркь гьабураб бокьараб ригьин-гьеб квеш буро. Жиндир лъимадуе гIагаразда гьоркьор рос яги лъади ралагьиги мекъаблъун бихьула дида. Амма цоцазе гIагарал гIолилазул цоцахъ рокьи ккун бугони, щиб бугеб гьениб квешаб жо? Гьединал ригьиназул бугеб хIинкъиги гIемерго цIикIкIинабун бугин ккола дида».\nГьебго заманалда Светлаца рахъ кколеб буго батIи-батIиял миллатазул ва диназул гIадамазда гьоркьор ригьинал гьариялъул.\nАнохина Светлана: «Масала дида берцин бихьулеб буго нижер хъизамалда ахираб заманалда гIемераб би жубалеб букIин. Масала дир яцалъул васас дагьай цеегIан ячана китаялдаса яс. Дие бокьилаан гьезул лъимал рихьизе.\nДир эбел бащдай эрменай йиго, абула нижелъ греказулги сиганазулгицин би бугин. Дица рикIкIуна гьеб лъикIги бугин. Дир пикруялда гIемер биял журарал лъимазулъ кинабалиго кIарчанлъи букIунин».\nЦо-цояз абулин гIагаразда гьоркьоб гьабураб ригьин бугони гьезул рокъоб кколеб лъикIаб-квешаб лъидаго рагIунарин ва гьеб лъикI бугин. Гьединаб пикругун гьабулеб ригьин кинаб букIунебин гьикъулеб буго Анохиналъ.\nАнохина Светлана: «Гьеб щиб кколеб? ГIолилаз гIуцIулеб буго хъизан -дой гурей гьай дица ячани, нагагь хъизамалда къец ккани суричIого рукIина ниж- абураб цо пикругун».\nДагъистаналда гIагаразда гьоркьор ригьинал гьариялъе аслияб къагIидаялда хIаракат эбел-инсуца яги кIудаэбел-инсуца бахъулин, жалго лъималазул рахъалдасан гьединаб хIаракаталъул жинда рагIичIин, амма гьедин цоцалъ ригьинги гьабун кIудияб борч лъолеб бугин гIолилазда тIадин бицана нахъеги журналисталъ.\nАнохина Светлана: «Дагъистаналда гIагаразда гьоркьор гьарулел ригьиназ цо рахъалъ гIумру бигьаги гьабулеб батила, амма гьелдаго цадахъ гьеб хъизамалда тIад лъола кIудияб борчги. Тухумалъе лъикIаб букIинеян абун Дагъистаналда гьединал ригьинал жеги гIемерал гьарулел рукIин гIадахъ босани, цIияб хъизамалда тIад жеги кIудияб гьир лъолеб буго».\nНагагь гIагаразда гьоркьоб гьабураб гьирин биххиялде иш ккани, гьелъул букIунеб ахIи-хIур дагьабги цIикIкIараб букIунин рикIкIунеб буго Анохиналъ.\nАнохина Светлана: «ГIагаразда гьоркьор гьарурал гьединал ригьинал нагагь риххизе ккани тухумалда гьоркьоб бижулеб питна, тухумалда жанибго хутIаниги, гIагарал гурезул питнаялдаса кьвари дагьаб букIунаро».\nГIагарал щиб, цо къотIноб гIумру гьабулелцин гIолилал цоцае рачунарин жидер дорайин бицана нижее Эркенлъи Радиоялъул черкессазул хъулухъалъул мухбир Шапсуг Мариятица.\nШапсуг Марият: «Дун гIуна Адыгеялда росулъ. Нижер республикаялда мадугьаласеги ине бегьуларо росасе. Гьелде тIадеги цо къотIнор гIумру гьабулел гIолилазцин гьабуларо цоцалъ ригьин. ЦIияб хъизан гIуцIулел гIолилал гIагарални щиб гьел рукIине ккола цоцаздаса рикIкIад гIумру гьабулел.\nГIагарал гьечIолъи лъалеб богони цо фамилия бугел чагIазда гьоркьоб ригьин гьабизе рес буго. Гьебги батIи-батIиял росабалъа ругони. Нижеца лъимал гIезарулаго, гьезие тарбия кьолаго гьитIинаб къоялдаса нахъе бицуна гIагарлъиялъул, даимго цоцазде тIаде щола.\nГьединаб рес гьечIел чагIаз абуни, ригьин гьабилалде ирга щвараб мехалда байбихьула гIагарал ругищали мухIканго лъазабизе. ЦIадахъ школалда цIалулел бегьула цоцае рачине гьел гIагарл гьечIони».\nГlиракъ - Бертин, Багъдад\nГIагаразда гьоркьоб ригьин гьабиялъул суал жидер регионалдаги кIвар кIудияб суал бугин бицана Эркенлъи Радиоялъул гIиракъалъул хъулухъалъул мухбир Жабер Ясиница. Гьес даибго бачуна радиоялда социалиял суалал рорхараб программа чIагояб эфиралда. Гьезухъе гIенеккулез телефоналъ ахIула жидерго проблемазул бицун.\nЯсинил рагIабазда рекъон, гьезухъе кумек гьарун ахIун бачIун буго жинда яцгIал ячинаюлев, амма цоги ясалъухъ рокьи ккарав гIолилас. Гьес журналистазда гьарулеб букIун буго жиндир эбел-инсуда биччизабейин жиндие гьеб ригьин къваригIун гьечIолъиян.\nГьебго программаялде гьев гIолиласе жаваб хIисабалда ахIун бачIун буго цоги чияс. Гьес бицун буго жиндие бугин 60 сон, жиндир бугин анлъго лъимер, анлъабгоги беццаб бугин. Гьелъие гIиллалъун гьев чиясда бихьулеб буго гьесул лъади гIагарай яс йикIин.\nЖакъа кIудиял гIурал жиндир лъималаз жинда гIайиб гьабулеб бугин гIагарай яс ячаралъухъин бицун буго гьес ва кумек гьарулев вукIарав гIолиласда абун буго жив вилъинин дур эбел-инсухъе гьез гьабулеб бугеб квешаб жоялъул бицинейин.\nЖивго Ясинида гIагаразда гьоркьоб ригьинал гьариялъулъ лъикIал рахъалги рихьулел руго.\nЖабери Ясин: «Дида ккола гIагарал цоцазе рачиналъулъги ругин жиндирго лъикIал рахъалин. Масала хъизамалда кинаб букIаниги проблема бугони, гьезие киналго гIагараз рахъун кумек гьабула. Гьелде тIадеги гIагарал цоцае рачани, хъизамалъул гIарац хъизамала жанибго хутIула. Гьелъулги буго кIвар. ГIагарлъи щулалъула. Жеги лъикIаб рахъ буго цоцазе гIагарал бахIаразда цоцазул гIамал лъалеб букIин ва гьелъ конфликтал дагьлъизарулел рукIин.\nАмма кIочене бегьуларо гьединаб ригьин гьабилалде цебе тохтурзабахъеги ун, рукIинисел лъималазе хIинкъи бугеб ген гьезулъ бугищали хал гьаби. Жакъа ГIиракъалда буго гьединаб рес. ХIинкъи бугеб ригьин гьабичIогоги тун, хIинкъи гьечIеб гьабиялъулъ щибго квешаб жо дида бихьулеб гьечIо».\nЦIакъго гIагарал чагIазда гьоркьор ригьинал гьукъарал руго дунялалъул цIикIкIунисел улкабазда. ВацгIалзабазда яги ццинагIалзабазда гьоркьор ригьинал гьаризе гьукъараб гьечIо Россиялда.\nГlагаразда гьоркьоб ригьин


Рачел борчилелде, чу кьололелде...\nРасулица абулаан инсул кучIдул цIалеян гIадамаз тIамурабго жиндиралго цIалулел рукIанила.\nНилъеца цебехун бицун букIана аваразул шигIру-кечIалъулъ ЦIадаса ХIамзатица гьабураб хIурияталъул ва гьес ккураб бакIалъул. Бицун букIана ХIамзатица хъванщинаб, халкъалъухъе щвечIеб кечI гьесул вас Расулица годекIабахъ гIадамазе цIалиялъулги. Амма живго Расулги машгъуллъун вукIана кучIдузде. Жинцаго хъвавухъе:\n"Рачел борчилалде чу кьололалде,\nЧирахъул канлъухъе къаси сардида.\nРикIкIад кIкIалал росулъ, дир инсул рокъоб\nДица хъвана анкьго, гьижа бугеб мухъ..."\nЖивго Расулица абулаан инсул кучIдул цIалеян гIадамаз тIамурабго жиндиралго цIалулел рукIанила. "Цере ХIамзатица лъикIал кучIдул хъвалаан, щиб гьасие лъугьараб жогIаги, цониги сахаб жого рагIулеб гьечIо" - ян кIариялда велъулаан Расул хераз жиндир кучIдузе кьураб къиматалда тIад. Расул Расуллъун вукIинароан гьеб жиндаго тIад велъанхъулеб ирония букIинчIебани. Гьеб буго киналгIаги щакдараби, комплексал гьечIев цIакъго жиндир жинда ракI чIарав чиясул гIаламатал. Расулил гьеб букIана. Гьеб хераз абуралда релълъараб жо букIун батила, амма гьедигIанго вачIинахъего ХIамзатидаса ватIа вахъизе лъалеб хатI гьесул букIинчIо. Гьелъул гIаксалда Расул вукIана киналго цересел шагIирзабиго гIадин инсул шигIрияб школалда ва гьесул асаралда гъоркь. Хал гьабе гьал мухъазул:\n"Москва, дур цIар бахъигун\nАсар лъугьунеб буго..."\nТIокIавги кинха ХIамзатида релълъинев? Дица хвалда цересел соназда гьал мухъал цIалигун кIариялда велъулаан гьел мухъазда тIад. БукIанила инсул асар ва кIолароанила байбихьуда гьесдаса ворчIизе. Гьале шагIирасул ракIалдещвеяздаса цо-цо бакIал: "Нижер хъизамалда инсуцагун васас цоцае кучIдул цIалулеб гIадат букIинчIо. Щивас жиндиего хъвалаан, къватIиса гIадамазухъа щолаан гьел рокъореги. Дун балъго кучIдул хъвазеян квал-квадулев чи вукIана. Лъеберабилел соназул кIиабилеб бащалъи букIун батила. ХIинкъараб, къаси нуцIида кIутIи чIвайкъотIиялда бащалъулеб квешаб заман букIана. Сардилъ ккун арал чи тIагIунаан. Цо-цо шуршур рагIулаан тIад ругел мекъал чагIаца коммунизмаялъул ва Ленинил нух хвезабулеб бугин. Щал гьел "мекъал чагIи" дидагоцин лъалароан. Дица кечI хъвана:\n"Улкаялда, Ленин, квешаб хIал буго\nДур нух малъулебин харбалги рицун\nХалкъалда гIакъуба гьикъулеб буго..." - ян.\nГьеб кечI тохлъукьего инсухъе щун гьебги бихъун квешго вагъана эмен, къватIибе щвани нилъер тухум лъугIизабулин тIокIал гьедин ахIмакъал жал хъвагеян. Гьоркьоб заман инелде инсуда цебе гIайиб чуризе гIадин хъвана цIияб кечI:\n"Дун Ленинил нухда тари гьечIого,\nТушман чIинтIулаго вилълъине вуго.\nСталинил малълъухъ свери гьечIого,\nСагIат гIадин витIун хIалтIизе вуго" - ян.\nГьебги цIалун эмен велъана гьоркьоб бакI батизе кIолеб гьечIинха дудаян. Расулица бицунелдаса бихьулеб буго гьев паччахIаб пикруялъул, кIудиял амбициязул ва дуниялалда хъуй гьабизе вачIунев чи вукIин.\nГьев лъиданиги тIад рекъолев гьечIо, жеги гIумруялъул байбихьуда вугониги, гьес хIалев гьечIо Горькияс ХХ гIасруялъул Гомерлъун лъазавурав Сулейман Стальскийги, авар адабияталъул тIогьлъун рикIкIунев ХъахIабросулъа МахIмудги. Гьелъул бицина иргадулал макъалаялда. Хабар лъикIаб рагIайги.


Щварабго бакъ бугин Гванда рагIалда.. - Статьи - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nЩварабго бакъ бугин Гванда рагIалда..\n26.10.2019 11:04 Суббота\nАвтор: ХIажи Назаров\n(Генераласул инсул хIакъалъулъ «Гьидалъ» газеталъул архивалдаса босараб)\nГъобзалов Танка гьавуна 1863 соналъ ГIурада росулъ гIадатияв векьарухъанасул хъизаналъе.\nГьитIинаб мехалдасаго гьев вукIун вуго жиндирго гIел бащадазда гъорлъ восарав, гIакълу-лъай бегIерав, лебалав гIолилав.\nАмма рахIат гьечIеб, захIмат гIемераб букIун буго гьесул гIолохъанлъи. Кин бугониги, берцинго кьурди, кечI ахIи ва ихтилат-кеп гьаби гьес толеб букIун гьечIо. Цо нухалъ росдал Гванда абулеб авалалда Танка вахъинавун вуго кечI ахIизе. Гъираялда ахIулеб гIолиласул кечIги гьоркьоб къотIизабун цо тIохтIасан ахIун буго : «Танка, габурги, гьаракьги бицат гьабе цин кечI ахIилалде»,- ян. Гьеб бакIалда гIодоб лъун кодоб букIараб къалигун Танка гьениса нахъе ун вуго. Ва нахъияб къоялъ радал, эбел-инсудацин бицинчIого, цо-кIиго нухлулавгун цадахъ Гуржиялде шагьи-параялда хадув ун вуго.\nТанкал йикIун йиго Агъзинил БатIина абулей, рекIее гIолей цо ясги. Гьес росу тун букIин лъараб мехалъ, пашманлъарай БатIинаца рикIкIун руго гьал кочIол мухъал:\nНакIкIал къоялилан бакъги гьаруге,\nЩварабго бакъ бугин Гванда рагIалда.\nБецIал сардалилан канги бакуге,\nБакараб кан бугин гъоркь авалалда.\nИсана ЦIоралде цIум герун анин,\nЦIодорго чIа абе ЦIоралъул ясал.\nЦIоралъул рохьазде хъергъу геранин,\nХъаравул те абе Гуржистаналда…\nГьеб букIун буго 1881 соналъул хаслихъе заман. Гуржиялде къватIиве вахъарав Танкае гьалмагъзабилъун рукIун руго жиндирго росулъа, чуязда рекIарав кIиго гIолохъанчи. Щолеб бакIалде щвезегIан, гьезул цонигияс лъелго унев гIолиласда абун гьечIо, цо дагьаб мехалъгIаги чотIе вахаян.\nГуржиялдаги чанги батIияб хIалтIи гьабизе ккун буго Танкаца.\nАхиралдаги Лагодехи росулъ цо бечедав чияс гьев вачун вуго жиндирго ахикь хIалтIизе. Гьес лъалъазе кколеб букIун буго кIудияб цIолбол ахги. Ахал лъалъалеб лъелги букIун буго росулъ чIезабураб кьварараб, мухIканаб ирга ва гIадлу.\nЦо къоялъ, жиндирго иргаялда ах лъалъалев Танка вукIаго, нахъасан къотIун буго лъим. Ццидахарав гьев рахъил бетIералде щвелалде, жиндирго ахикье лъимги балагьизабун, вахъун чIун ватун вуго росдал «кинто» (бергьанчи)-жиндиего бокьа-бокьараб гьабун росдацаго тарав чи. РекIелъ рахIатхвей бугониги : «Валлагь, теларо дица гьазда, дунго гьаб бакIалда хваниги, хIал лъазе»,-ян ракIалдеги ккун буго гьесда.\nСверухълъиялда, гьезул ккезехъин бугеб жоялъул халккун, мадугьалзабиги рукIун руго. Вортун жиндирго рахъалде лъим балагьизабулев вукIарав Танкаде тIаде гъулгъудилаго вачIунев вукIарав гуржиясе битI ккун гьечIо.Тириго гьесда данде кIанцIарав Танкал бетIер щун буго «кинтол» чохьолъ. ХIатIикьа гирун гамачIгун гуржияв лъел цIураб рахъниве ккедал, щокъроб нусги цузабун Танкаца «бергьанчиясе» хвалилаб хIинкъи кьун буго. Рортун рачIарал мадугьалзабаз гьел ратIаги гьарун кIудияб маслихIат-рекъел гьабула. Танкал лебаллъи гуржиязе цIакъ рекIее гIун буго ва «бергьанчи» лъугьун вуго гьесул кIудияв гьудуллъун. Гьебго заманалда Бакъбаккул Гуржиялда хIалтIулеб букIун буго парангазулгун гIурусазул цадахъаб пахьул магIдан бахъулеб компания.\nТанкал лебаллъиялъул хабар рагIарал компаниялъул нухмалъулез, гьев жидехъего Телави шагьаралде вачун вуго бакI-бакIалде ун гIарац бикьулев кассирлъун хIалтIизе ва кьун буго гьесухъе кIиго чу бараб фаэтонги.\nЦо къоялъ кIудияв вацасухъе щвезе вачIарав вац ХIажиудуратгун цадахъ Танка ашбазалде лъугьун вуго. Кваназе жо босизе арав кIудияв вацас, живго гIодов чIараб столалъул рагIалда лъун батараб цо гурараб жо щибдаян балагьидал, ХIажиудурат лъавудаса ине вахъун вуго. Гьеб букIун буго берцинго къарал гIарцул пачкаби. ХIажиудурат вацасда гьардон вуго рачIайин гьаб гIарацги босун росулъе тIуризеян. Танкаца абун буго, тIуризеяли бигьаяб жо бугин, цо нилъго гIадал хIалтIухъабазе кьезе кколеб жо гьечIебани абун.\nТанка вукIун вуго жинда тIадкъараб иш ракIбацIцIадго ва мухIканго тIубазабулев чи. Гьединлъидал, компаниялъул нухмалъулезеги гьев вокьулев вукIун вуго, ва гьесул къимат гьабулеб букIун буго. Цо къоялъ хIалтIухъабазе харж бикьизе унев Танкада нахъасан тункIил кьвагьи рагIун буго, тIадвуссингун гьесда вихьун вуго, риччан чуялгун, тIаде вачIунев лъабгояв. Жиндихъго бугеб гIарцул цIураб къандалъо хвасар гьабизе хьулгун, рухIалда барахщичIого цIалаца роркьизарун чуялгун, хъамун фаэтонгун унаго, хъачагъаз кьвагьун бачIараб гулица Танкал кваранаб гъеж лъукъун буго.\nВорчIизе бакI гьечIеблъи лъараб мехалъ гьес, биччантун чIолохъжогун, кинабго гIарац бихъ-бихъун, тIутIун бан, мунпагIат босизе бегьуларедухъ гьабун буго. Цо заманалдаса тIаде щварал хъачагъазда бида вецIцIулаго лъавудаса арав гIолилавги тIутIун бараб гIарацги батун буго. ГIолилав хун вугиланги ккун, хъачагъал гьениса тIурун руго. Гьенире тIаде щварал полициялъулаз Танка вачун вуго Телави лазареталде ва бихъ-бихъараб гIарцул къандалъо щвезабун буго компаниялъул банкалде. Гьеб гьунаралъе гIоло компаниялъ Танкае кьун буго гIемераб гIарац. Гьаб иш ккун буго1891 соналъ, Танка жиндирго росулъе тIадвуссун вуго. Гьениб гьес бараб цIияб мина гьабсагIатги архитектурияб памятниказул цояблъун ккола. Гуржиялдаса щвараб гIарцухъ гьес босун буго кули-ракьги, кIудияб гIиял рехъенги ва ккун вуго мухьдахъ вехьги.\n1903 соналъ Танкаца ячун йиго Якъупил Гулал яс Зайнаб ва гьезие гьабун буго анлъго лъимер. Гьездаго гьоркьов вукIинисев генерал-полковник МухIамад Танкаевги.


«Чодасан рагъарал дол гъолодисел» » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nЦIоралъул магIарулазул имам Шамилил цIар кьураб гIуцIиялъул къисмат\nИмам Шамилил цIаралда бугеб аваразул жамгIияб идара Азербайжаналъул нухмалъулез къанилан бицана гьеб гIуцIиялъул нухмалъулевлъун вукIарав АсхIабгIали МахIмудовас. Гьесул гражданияб хIаракаталъул хIасилалда ЦIоралъул магIарулазул нус-нус гIолилас лъай босана Дагъистаналда, гьел рахъана батIи-батIиял махщалилалъун. Хъапал цIун магIарул мацIалда хъварал тIахьал жинца Дагъистаналдаса ЦIоралде гIемер раччанилан бицана МахIмудовас. Бакуялъул вакилзабаз авар маданияталъул фестивалал росабалъ тIоритIизе гьукъидал, щибаб соналъ МахIмудовас гIадамал ракIарулел руго шагьранух гьечIеб, некIсияб Гъолода росдал чIвадназухъе.\n«Аварав вугилан абизе мустахIикъав гьечIо»\n-Имам Шамилил цIар кьураб аваразул цолъи тIагIинабуна Азербайжаналъул тIадчагIаз, - илан бицана АсхIабгIали МахIмудовас. - Халкъ дида цадахъ буго, амма дица бетIерлъи гьабулеб гьеб цолъиялда цебе цойги идараги гIуцIун, жидеего мутIигIав Шамил Мамедов абурав чи тана гьелъул бетIерлъун. Аваравцин гуро гьев, аварав вугилан абизе гьев мустахIикъав гьечIо. ХIажаталщинал документалги ругеб цолъи буго дир, амма дун хIалтIизе толев гьечIо. ЧIар росулъ имам Шамилие бараб памятникалда аскIоб дирго харжаздалъун мина эхетана дица, бокьун букIана гьениб авар театрги, музейги, бибилиотекаги рагьизе. ЧIахIи-чахIиял рукIана мурадал. Амма гьел гIумруялде рахъинаризе течIо тIадчагIаз.\nМахIмудовасул рагIабазда рекъон, Гуржиялъ ругел аваразул ихтиярал гIемерго лъикI цIунун рагIула Азербайжаналда ругел миллатцоязулаздаса, Азербайжаналда халкъалъул хаслъаби лъугIизарулел ругила: «Гьаниб унеб буго кIудияб ассимиляция. ТIадчагIазул зулму буго цIикIкIараб. Квешал, къадарал чагIи руго ал падарал. Имам Шамилил цIаралда бугеб Динчи росдал мажгиталъуб гьабуна нижеца магIарулазул мажлис. Гьединго кIиго соналъ цебе гьебго росулъ гьабизе бажарана авар маданияталъул фестивальги».\n«Дир халкъ, дур рахьдал мацI бухулеб буго»\n2008 соналъул февралалда ЦIоралде бачIун букIана тарихалда жаниб тIоцебе гьанжесеб Дагъистан Республикаялъул ХIукуматалъул делегация. Гьелъул сапаралъги ахIвал-хIал щибгIаги лъикIлъизабичIилан абуна МахIмудовас. Рихьдае цо-цо классазда авар мацIалъул тIахьал лъун ругониги, хIакъикъаталдаги школазда магIарул мацI кьолеб гьечIила. Дагъистаналда цIалун вачIарав авар мацIалъул цониги махщалилав хIалтIизе восуларила. Азербайжаналъул хасал хъулухъаз хадуб хъаравуллъи кколеб букIиналъ, телефонцин хIалтIизабуларила жиндицаян бицана АсхIабгIалица: «ЦIоралъул магIарулазул къварилъабазул хIакъалъулъ нижеца хъвана Америкаялде, Турциялде, Россиялде. Нижеца кумек гьаричIеб бакI батиларо. Амма гьеб хIалтIиги дица гIей гьечIеблъун рикIкIуна. ХIажат буго унго-унгояб аваразул халкъияб идара гIуцIизе ва хIалтIизе биччазе, школазда авар мацI малъизе. Хъапал цIун учебникал раччулан дица Дагъистаналдаса гьанире. Гьанже гьелги гьечIо, мугIалимзабазда гьоркьор рикьун рукIана, басралъана, щущан ана. Бакуялъги къватIире риччаларо тIахьал. Авар мацIалъе рихьизарула сагIталцин захIматалъул мугIалимас рачунел руго. Динчи росулъ авар маданияталъул фестиваль тIобитIулел рукIана ниж. АскIореги рачIун, тIадчагIаз абуна имам Шамилил ва Дагъистаналъул хIакъалъулъ кучIдул ахIугеян, ахиралдаги авар мацIалда щибниги ахIугеян ва бицугеян лъазабуна. Биххизабуна фестиваль. Нижеда ракIалда буго исанаги июналда магIарда, Гъолода росдал хутIел бугеб бакIалда гьеб байрам гьабизе. Ункъо гектар бугел чIахIиял аваразул хабзалаби руго гьенир. 18 гIасруялда вукIарав кIудияв гIалимчи ва пачалихъияв хIаракатчи МалламухIамммад Гъолодиясул хIурматалда тIобитIула гьеб чIобоголъараб росулъ нижеца щибаб соналъ данделъи. Санайил 27 июлалда гьабула гьесул хабатIе зиярат, ахIула мавлид. 1992-1997 соназда Закатала шагьралда тIобитIулаан авар культураялъул байрамкъо. Амма 1997 соналда, лъималгицин тIилицаги рухулаго, полициялъулаз щущазабуна фестиваль. Гьелдаса тIокIаб гьукъана магIарул мацIги бакъанги».\n«Лъабкъого къажарав хъун сонгровги лъун»\nИмам Шамилил наиб ХIажимурадил хоб бугеб бакI бихьизабулеб игIланги чанцIул чIваниги хъухъанин азербайжаназилан абуна МахIмудовас. Гьелда хъван букIун буго: «Гьанив вукъун вуго Лев Толстоясги жиндир хIакъалъулъ къиса хъварав ХIажимурад», - илан. Гьесул хоб хIакъир гьабун, зани гъурун, вандализмалъул хIужабиги рукIунила мех-мехалда.\nМагIарул газеталъул хIалтIухъаби щвана наиб ХIажимурадил хабадеги. ХIакъикъаталдаги хоб бихьизабулеб игIланги гьечIоан гьениб, зонода ккураб мармарги гъурун бугоан. Лъалеб букIахъе, ХIажимурадил гвангвара буго Санкт-петербургалда Кунсткамераялъуб. Хабалъ букъизе дагъистанияз гьеб нахъе тIалаб гьабулелдаса 20-30 сон унеб буго, амма суал тIубалеб гьечIо. ГIемерисел аваразе бокьун буго гвангвараги къаркъала букъараб бакIалда Азербайжаналъул ракьалда букъизе. Аваразул халкъияб шигIруялъулъ гьадин хъвалеб буго ХIажимурадил ва гьесул гьудулзабазул ахираб рагъул хIакъалъулъ:\n…Радал къалъинегIан тункIид вагъана.\nТуманкI речIчIаралъуб чIортоги бугIун,\nКъалъудаса хадув хвалчад вагъана.\nЛъабкъого къажарав хъун сонгровги лъун,\nДур рухI босун араб доб Синагъалде.\nСверун зикру буго гъазизабазул\nМун жанив вукъараб Къарби гIоралда.\nАлазан туялда, доб Туплисалда.\nГьениса Гъолоде, Гъарабагъалде.\nГъоба ТешлахIариб, бухIаяб Шураб\nХъаравуллъи тоге, ПиргIавнил уммат,\nВилълъанин ракьалде Бичасул вахIи,\nАнин алжаналде жан ХIажимурад.\nАсхIабгIали МахIмудовас ва цойги жамгIиял хIаракатчагIаз рицарал хIужабазе баян кьезе инкар гьабуна Закатала мухъалъул нухмалъиялъул вакилзабаз. ЧIегIернарталъ бечелъараб гучаб пачалихъ бугила Азербайжан, тушбабазе гIадлу гьабизе гьелда кIолилан абуна гьел тIадчагIаз.\n«Агъалдисеб чакма бидул цIезегIан»\nМагIарулазул халкъиял кьалул кучIдузулъ кIудияб бакI ккола ЦIоралъ. «ЧIарахъа ШагIбан» абураб назмуялда бахIарчиял гъолодисезул гьадинаб сипат-сурат кьолеб буго:\n-Агъалдисеб чакма бидул цIезегIан,\nЧодасан рагъана дол гъолодисел.\nЧерхалдисеб ярагъ цIед биинегIан,\nГьединги рагъарал ЧIарлъул бахIарзал.\nШекигимо Ширван хвезеги гьабун,\nТуплисалде сверун хвалченги хьвагIун,\nГьаб хъизихълъул улка цIа тIамун бухIун,\nАзарго гъазияв ЧIарахъаги чIван,\nНахъе руссанила гьел гIолохъаби.\nМагIу рагIизабун хIал кIвеларилан,\nЩоб-щобалде рахъун салхIал гьаруна.\nКьегIер-гIи данд бадал – гъобги жо гуро,\nБалай магIил гъуди доба Гъолода.\nЦIилбан – МахIачхъала,


Путинил цIияб къануналда тIаса диваналде гIарза кьуна адвокатас\nРакълилаб заманалда хварал солдатазда тIаса миноборонаялъул информация балъгояблъун букIине кколин Владимир Путиница гъулбасараб къанун Пачалихъияб балъголъиялъул къануналде дандекколарин рикIкIунеб буго инсанасул ихтиярал цIунулез.\n«Команда 29» абураб багъа-бачариялдаса адвокат Иван Павловас цIияб къануналда тIаса гIарза битIана диваналде. Гьес рикIкIунеб буго гьеб къанун ургъунго гъулбасанин Путиница. Украиналда унеб рагъулаб конфликталда чIварал Россиялдаса солдатазул хIакъалъулъ информация къватIибе биччазе бокьун гьечIин Кремлалъе илан абулеб буго адвокатас.\nГьединго гьес рикIкIунеб гьеб къануналдаса бичIчIулеб бугин Россиялъул казармазда хварал солдатазул хIакъалъулъги бицине бегьулареблъи.\nТIадежоялъе, цIияб къануналъ квал-квал гьабулеб буго журналистазул хIалтIуеги. ЧIварал солдатазул хIакъалъулъ бакIарараб информация тIатинабуни, гьел туснахъ гьаризе бегьула анкьго соналъ.\nРоссиялъул президентасул пресс-секретарь Дмитрий Песковас абуна Украиналда хварал Россиялъул солдатазда тIаса бугеб информациялда дандечIеялъе гъулбасараб къанун гурин гьеб. Гьес абуна Пачалахъияб балъголъиялъул къанун лъикIлъизабизе ургъанин цIияб къанун.\nПрессаялъни чанги нухалда лъазабун букIанаан Россиялъул рагъулаз Украиналъул сепаратистазе кумек гьабулеб бугилан, амма улкаялъул президент Путиница гьел информациязда бугьтаналин абулаан, гьереси бугилан чIолаан.


Лъалев ва лъаларев ХIайдар Баммат » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nХХ гIасруялъул тIоцебесеб бащалъиялда рукIарал цебетIураб пикру бугел, динияб гуребги, светияб лъай щварал дагъистаниязул кIудияб бутIа большевиказ бергьенлъи босун хадуб чIейи гьабун къватIисел улкабазда хутIун руго. Гьединазул цояв кколев вуго ХIайдар Бамматги.\nТIохьол автор, тарихчи ХIажумурад Доногъоца цебебосиялда баян гьабухъе, Бамматил хIакъалъулъ тIехь бахъизе ракIалда букIун буго араб гIасруялъул 90 абилел соназго, амма гьеб бахъи тIаде босизе кIолев чи ккечIила, официалияб тарихалъ Баммат антисоветиял бербалагьиялъул чи вугилан рикIкIун, кIочон тезе гьавурав вукIиналъ.\nБамматил хIакъалъулъ тарихияб цIех-рех гьабизе ХIажимурадд Доногъо тIамун вуго тарихчиясул кIудаэмен гьес КIиабилеб Дунялалъул рагъул заманалда лагералдаса тархъан гьавизе кумак гьабун букIиналъ\nКинав вукIарав лъалев ва лъаларев ХIайдар Бамматали бицана ХIажимурад Доногъоца «Эркенлъи» радиоялъе.\nХIажимурад Доногъо: «ХIайдар Баммат ккола Дагъистаналъул такрарлъи гьечIел, жиндир заманаялъ бищун цебетIураб лъай щварал чагIазул цояв. Гьес лъугIизабуна Темирхан-Шураялда бугеб Реалияб училище, Ставрополь шагьаралда бугеб гимназия ва хадубго Санкт-Петербургалда бугеб универистеталъул юридикияб факультет. Гьев вукIана Кавказалъул тIадчиясул канцеляриялъул хIалтIухъанлъун. Инкъилаб бахъун хадуб, 1917 соналда бахъун, гьев ккана политикияб гIуруялъул свералабалъе.\nГьев гIадинал гIадамал хIажат рукIана цIакъ. МугIрул гIадамазул республика гIуцIиялъул рахъ ккурав жигарав хIаракатчи вукIана Баммат. Дагъистаналъе автономия цIунизе гIемераб хIалтIи гьабуна гьес, щвана Франциялде, Туркиялъе ва цогидал улкабазде, амма большевикал бергьиндал, гьев тIадвуссинчIо Дагъистаналде».\nБольшевизм бергьун хадуб 1921 соналдаса бахъун, Баммат чIана къватIив, амма гьенибги гьес рехун тун гьечIо политикияб ва жамгIиб жигар. 1930 соназ гьес Франциялда къватIибе биччалеб букIун буго «Кавказ» абураб журнал, ХIайдар Бамматица эмиграциялда сверухъ ракIарулел рукIун руго тIолго Кавказалдаса эмиграциялда ругел чагIи.\nГерманиялъул тIалъиялде Гитлер вачIиналъ Бамматил ва цогидал Кавказалдаса эмигрантазул хьул букIанила, Германиялъ большевизмалдаса тархъан гьабилин Россия ва Кавказалъе эркенлъи щвелин, амма гьеб букIунареблъи бичIчIанила гьезда. Амма гьаниб Совет хIукуматалда данде вугев чиясул цIар чIванила Бамматидайин бицана ХIажимурад Доногъоца\nХIажимурад Доногъо: «1921 соналдаса бахъун, ХIайдар Баммат тIадвуссинчIо Дагъистаналде. Гьев гIемер соназ хIалтIана Афгъанистаналъул Лозаннаялда бугеб консульствоялда. Гьес къватIибе биччалеб букIараб журналалъул щибаб номералда тIоцебесеб гьумералда букIана гьесул макъала.\nБамматица гIуцIун букIана Кавказалдаса эмигрантазул къокъа «Кавказ» абун цIар бугеб. Гитлер Германиялъул тIалъиялде вачIиндал, Бамматил ва цогидал эмигрантазул хьул букIана, Германиялъ большевизмалдаса Россия тархъан гьабилин ва Кавказалъе эркенлъи щвелин, амма гьеб букIунареблъи бичIчIидал, гьел нахъе къана. Советияб ХIукуматалъул тарихчагIазин абуни гьеб хIужа хIалтIизабуна Бамматида тушманасул цIар чIвазе ва гьесул цIаралде рагIад рехизе».\nКIиабилеб Дунялалъул рагъул заманалда, лагеразде ва батIи-батIиял ахIвал-хIалаздалъун Германиялде ва къватIире ккарал Кавказалдаса гIадамазе кумак гьабулеб букIана Бамматица. Гьесул рукIана цIакъ гIемерал лъай-хъваял Европаялъул политиказда гъорлъ. Амма ХIайдар Бамматил гьеб гIумруялъул къотIелалъул хIакъалъулъ лъалеб жо цIакъ дагь бугила, гьесул бицине гьукъараб букIиналъ доб заманалда.\nХIажимурад Доногъо: «Гьес гIемерал Кавказалдаса эмигрантазе ва рагъул заманаялъ Германиялде ккаразе кумак гьабуна. Амма доб заманаялъ тарихалда тIад кверщел гьабулеб букIараб идеология сабаблъун, гьеб киналъулго лъалеб жо цIакъ дагьаб буго. Гьесул къагътазулъ рехсолел руго цIарал. Гьес кумак гьабулеб букIана гIарцудалъун гуребги, цогидаб бажараралдалъун. Гьев вукIун гьечIо бечедав чиги.\nДир кIвар гьесде буссана, дир кIуадинсуеги гьес кумак гьабун букIин лъан хадуб. Дун щвана Франциялда гьесул хабадеги, гьесул гьениб бугеб хъизамалъул чагIаз цIунун руго тарихиял кIвараялъул кагътал ва суратал. Абизе ккола, гьеб тIехь бахъиялда Бамматиял хIарактчилъиялъул тарихияб халгьаби лъугIун тезе гьечIилан».\nХIажимурад Доногъоца тIаде жубана, ХIоцоса Нажмудин, ХIайдар Баммат ва жеги гIемерал дагъистаниязул хIакъалъулъ тарихияб цIех-рех жеги цебе бугила. Советияб заманалда жидер политикияб ва жамгIияб жигар тIаде нуцIа рахан букIарал ХIайдар Баммат гIадинал гIадамал гIемер ругила Кавказалда.\nБаяналъул кьучI: "Эркенлъи" радио