ЛъикIаб ишалде пикру буссараб гIел\nРедакциялъ тIоритIарал къецазул гIахьалчагIазе шапакъатал кьуна\nМагIарул газеталъул 100-сонилабги Шамил имамасул 220-сонилабги байрамазул ва КIудияб Бергьенлъиялъул хIурматалда редакциялъ тIоритIана хъвавул хIалтIабазул къецал. Араб анкьида нижехъе гьоболлъухъ щвана къецазулъ гIахьаллъарал Хасавюрт ва Гъизилюрт районазул школазул цIалдохъаби. Гьебго къоялъ редакциялъул хIалтIухъабазулгун лъай-хъвай гьабизе нижехъе бачIана Гъоркьа Чирюрт росдал школалъул цIалдохъабазул къокъаги.\nДанделъи рагьана «ХIакъикъаталъул» бетIерав редактор ГIали Камаловас. Гьес бицана миллияб басмаялъул халкъалъе бугеб кIваралъулги, гьелъул тарихалда лъикIаб лъалкI тарал редакторазулги, мухбиразулги хIакъалъулъ. Гьес кIварбуссинабуна рахьдал мацI цIунизеги, редакциялъулгун гьудуллъи гьабизеги ккеялде.\nГьелдаса хадуб къецазул гIахьалчагIазе сайгъаталги дипломалгун баркалаялъул кагъталги кьуна. Баркалаялъул кагъат кьуна газеталъ гIуцIарал конкурсазде цIалдохъаби хIадуризе хIаракат гьабулев МухIамад-Расул Расуловасеги. «Редакциялъе баркала буго лъималазе пайдаял къецал гIуцIаралъухъ. Гьезда гIахьаллъулаго, гьез цIех-рех гьабула эбел-инсуда, чIахIиязда, лъазабула росдалги тухумалъулги тарих. БатIи-батIиял росабалъа лъимал ругониги, дица жигар бахъана жидерго гьунар загьир гьабизе гьезие кумек гьабизе. ЦIалдохъабиги гьезул гIагарлъиги ралагьун чIун рукIуна газеталъул иргадулаб номер бачIиналъухъ. Цересел соназда тIоритIарал къецазул гIахьалчагIазул эбел-инсуца баркала кьолеб букIана лъикIаб ишалде жидер лъималазул пикру буссинабуралъухъ. Гьединлъидал, дида ракIчIун абизе кIола, редакциялъ цIакъ пайдаяб иш гьабулеб бугин. Исана ниж рачIун руго нужер байрамалъул хIурматалда гIуцIараб адабияталъул композицияги хIадурун», - ан бицана МухIамад-Расулица.\nХасавюрт районалъул Къарланюрт, ЦIияб Гъадари, Муцалаул росабазул ва Сагьада поселокалъул школазул цIалдохъабаз рикIкIана чIварал журналистазде, магIарул газеталде, миллияб мацIалдегун шагIирзабазде гьарурал кучIдул. ЦIалдохъабазул жигаралъе къимат кьолаго, Муцалаул росдал кIиабилеб\nгьоркьохъеб школалъул директор Багьавудин ХIамзатовас гьадин абуна: «Жакъа щибаб школалъул директорасда цебечIараб масъала буго миллат цIуни. Гьеб цIуниялъул аслияб бутIалъунги ккола рахьдал мацIалде рокьи куцай. Камулел гьечIо, жидер лъималазе магIарул мацI хIажат гьечIин жагьилаб пикруялъул рахъкколел умумулги. Амма гьезда бичIчIулеб гьечIо, гIаммаб болмацI тIагIани, гьелдаго цадахъ тIагIунеблъи нилъер тарихалъул кIудияб бутIаги. Школалъул администрациялъ гьелде кьезе ккола цIикIкIараб кIвар. КIаралал, цIунтIал, багвалал яги чIамалал ругин гIиллабиги ратун, болмацIалдаса инкар гьаби дида мекъаб-\nлъун бихьула. Жакъа гьелъул хIисаб гьабичIого, халкъалъул бечелъиялде мугъ рехун чIани, метер нилъер наслабаз нилъее нагIана кьезе буго. НекIсиял умумуз кодоб ярагъгун цIунана халкъалъул цолъи. Гьеб цолъизабуна гIаммаб къисматалъги, цогояб тарихалъги, киналго къавмазе гIахьалаб болмацIалъги. Гьеб хIужа кIочене бегьуларо.\nНилъеца лъималазухъа болмацI бахъани, гьел махIрумлъизе руго Расул ХIамзатовасулги, ЦIадаса ХIамзатилги, Фазу ГIалиевалъулги, Залму Батировалъулги камилал ва гIакъилал кучIдуздасаги», - ян.\nМацIалъ гIуцIана магIарул тарих…\nГьунар, бажари бугел ратана Гъоркьа Чирюрталдаса цIалдохъабиги. Гьезул программа гIуцIун букIана магIарул мацIалъулги адабияталъулги учительзаби Аминат ГIабдурахIмановалъги Аминат Насрулаевалъги. Гьез гьадинал рагIабаздалъун баркана ГIали Камаловасда 70-сонилаб байрам:\nБаркала ритIухъал макъалабазухъ,\nБаркала пайдаял ишазухъ дуе.\nБаркала эркенаб пикру цIунизе\nКвербакъи гьабурав тIадмагIарулав!\nЦIалдохъабаз рикIкIана ва ахIана магIарул кучIдул. Киназго цадахъ ахIана миллаталъул гимнлъун лъугьарал Расул ХIамзатовасул «Дагъистан» абураб кочIол рагIабиги. Нижер ракIал хIайран гьаруна киналго цIалдохъабазул пагьмуялъ. Хасго кIудияб асар гьабуна ПатIибика Юсуповалъ рикIкIараб «Дир рахьдал мацI» абураб Фазу ГIалиевалъул кечIалъ:\nГьеб мацI дие кьуна мугIрул чIужуялъ\nЖиндирго хирияб хазина гIадин.\nЭбелалъ жиндийги кьун букIанила,\nКьейила дуцаги дурго лъимазе.\nГьеб мацI дие кьуна магIарулаца,\nМагIарул намусгун, бечедаб ирслъун.\nБацIцIадго цIуне гьеб, бечед гьабе гьеб,\nГьелда ахIе дуца хIасратаб кечIин.\nБиччанте гьеб дагьаб хъачIаб букIине,\nХъачIал кьурабазда гIураб букIине.\nГIагараб рахьдал мацI, дир магIарул мацI,\nДир рекIелъ бессараб, бидулъ бетараб,\nДицаги кьела мун рахьдада цадахъ\nДирго лъималазе: «Ма, босе!» - йилан.\nКочIол щибаб рагIи рекIелъе бортуледухъ цIалана ПатIибикаца. Жакъаго хIалтIизе бегьила миллияб театралда, - ян рецц-бакъги гьабуна киназго гьелъие.\nАминат ГIабдурахIмановалъ редакциялъул хIалтIухъабазе сайгъат гьаруна жинца хIадурарал ва басмаялде рахъарал словарал.\nМиллаталъул чIухIилъунги маданияталде рокьигун гIолеллъунги рихьана нижеда гьеб къоялъул гьалбал.\nРахьдал мацIалъул къоялде\nХарбица хур бекьулебани…\nМиллиял мацIазул Халкъазда гьоркьосеб къоялъул хIурматалда дандеруссин\nГIалибег Тахо-Годил цIаралда бугеб Дагъистаналъул педагогикаялъул гIелмиябгун цIех-рехалъул институталда ракIарун рукIана районазулги шагьаразулги школазул вакилзаби. ГIаммаб данделъиялда, кидаго гIадин, гIодор чIезе бакIцин щвечIо киналго учительзабазе. Бищунго гIемер рукIана магIарул мацIалъул учительзаби.\nДанделъи рагьана институталъул директор Марина ХIасановалъ. Гьелъ киназдаго баркана Рахьдал мацIазул къоги, гьарана хIалтIулъ икъбалги. «Халкъалъул тарихгун маданият цIуниялъе кIудияб кIвар буго миллияб мацIалъул», - ан абуна гьелъ.\nРахьдал мацIал школазда малъиялъулги цIалул тIахьаздалъун ва методикиял пособияздалъун учительзаби хьезариялъулги рахъаз институталъ гьабулеб хIалтIул хIакъалъулъ бицана директорасул заместитель Меседу Шурпаевалъ. Рахьдал мацIазул пашманаб къисмат букIиналъе гIиллалъун гьелъ рехсана хъизамалда мацI кIочонеб букIин. «КIочонел руго миллиял гIадатал, билулеб буго миллияб хасият. Хасго гьеб унти цIикIкIун буго шагьаразда. Лъимералда рахьдал мацI малъизе ккола эбелалъ. Кин гьелъ гьеб малъилеб, жиндаго лъалеб гьечIони? Жиндаго лъалареб мацI лъимералдаги малъизе хIажат гьечIин абулеб буго гьез школалъул учительзабаздаги. МацI хIажат гьечIин чIарал хъизамаздаса лъималазул гъираги букIунаро рахьдал мацIалъул дарсиде хIадурлъизеги гьеб лъазабизеги. Лъимадул букIинеселъул ургъелалда рукIуна эбел-эмен. Сверухъ лъугьа-бахъунеб жоялда рекъон куцала гьез лъималги. Жакъа нилъер жамгIиятго кьурун буссунеб буго миллияб маданияталдаса. «Рахьдал мацI лъазе ккола» абураб пикруги хутIулеб буго хIакимзабазул рекIеда хъинтIулареб ахIилъун. Амма гьебго заманалда, федералиял законаз гьукъулеб гьечIо рахьдал мацI малъизе. Гьелъие ихтиярал кьун руго. Гьел ихтияраздаса пайда босизе инкар гьабулеб буго нилъецаго», - янги абун, Шурпаевалъ бицана федералияб цIалул планалъулги пачалихъияб стандарталъулги чарагьечIеб бутIалъун кколин миллиябгун регионалияб ва миллиябгун маданияб компонентги.\nДГУялъул профессор, филологиял гIелмабазул доктор НурмухIамад ХIажиахIмадовас бицана рахьдал мацIал цIуниялъул мурадалда рехсараб вузалъулги ДНЦялъул МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъулги (ИЯЛИ) гIалимзабаз хIадурараб кибербиблиотекаялъул хIакъалъулъ. «Жакъа Интернеталъул бугеб кIвар киназдаго бичIчIула. Гьелъул кумекалдалъун рес буго миллиял мацIал цIунизеги. ГьабсагIаталда нижеца хIадурулел руго рахьдал мацIазул интернет-корпусал. Цо корпус хIадуризе хIажалъула 600 азаргогIан гъуруш. ХIадурун бахъун буго лезги мацIалъул корпус. Буго дагьабго бутIа магIарул мацIалъулги. ХутIарал мацIазе гIарац щоларого буго. Корпусалъухъ чIобого халгьабизе бегьула. Гьединал корпусазул кIудияб кIвар буго миллиял мацIаздаги адабиятаздаги тIад гIелмиял цIех-рехал гьариялъе. Россиялъул гIемерисел регионазда гьабулеб буго гьединаб хIалтIи.\nМиллияб мацI цIунун хутIула, дир пикруялда, халкъалъе жиндир хаслъи цIунизе бокьун бугони. Халкъалъе гьеб бокьичIони, пачалихъалъул кумекалъулги кинабгIаги пайда букIунаро», - ян абуна профессорас.\nНурмухIамад ХIажиахIмадовас бицараб миллияб мацIалъул интернет-комплекс кин хIалтIизабулебали бихьизабуна ИЯЛИялъул гIалимчIужу Сабина ШихгIалиевалъ.\nГIелмияб данделъиялда гIахьаллъана Россиялъул «Рахьдал мацIалъул бищун лъикIав учитель» абураб къецалда гъоркьиса тIоцебесеб бакIалъе мустахIикълъарай Ленинкенталъул №35 гимназиялдаса лъарагI мацIалъул учительница Зарема Жанхуватоваги, рехсараб къецалда батIи-батIиял соназда чIел босарал учительзаби Гулишат МухIамадрасуловаги Зарият Базаеваги. Заремаца кьуна рахьдал мацIалъул дарсги.\nМахIачхъала шагьаралъул рахьдал мацIазул учительзабазул методикияб цолъиялъул нухмалъулей Рукъият АбакархIажиевалъул кIалъай букIана цIикIкIараб рекIел асар гьабулеблъун. «Щибаб соналъ нилъ данде гьарулеб къо буго Рахьдал мацIазул къо. Цересел соназда гьеб къоялде гIуцIулел тадбиразулъ гъираялда гIахьаллъулаан дун. РакIалде кколаан, нилъер школазул масъалабазул хIакъалъулъ хIакимзабазда лъаларин, гьеб гьезда бицине кколин ва гьезги, учительзабазго гIадин, хIаракат гьабилин гьел масъалаби хехго тIуразариялъе ресал ратизе. Амма дир гьайбатал анищал санайилго хIорго хутIулел руго. ХIакимзабазда бичIчIулебго гьечIо рахьдал мацIалъул бугеб кIварги магIнаги. Гъоркьиса рохеллъун лъугьун букIана республикаялъул парламенталъул депутатаз рахьдал мацIазул суал цебелъей. Гьел хьвадана школазде, халгьабуна учительзабазе гIуцIун ругел шартIазул, цIехана, масъалаби тIураялъе квербакъулел нухал кинал рихьулин. Хадубккун щиб гьез гьабурабали балъголъилъун хутIана. Исана жеги ракIбакъвазабуна нилъер учительзабазухъаги цIалдохъабазухъаги кодоса цIалул тIахьал рахъиялъги.\nАмма, цин-циял гIунгутIабазги квекIеназги ракIбуссинабулел чагIи гуро шагьаралъул учительзаби. ХIисаб гьабе, «Рахьдал мацIалъул бищун лъикIав учитель» абураб конкурс Россиялда тIобитIана 10 нухалда ва гьелдаги гIахьаллъун, щуцIул бергьана Дагъистаналдаса учительзаби! Гьединал педагогал рукIаго, нилъер школазда рахьдал мацIазе кинабгIаги хIинкъи букIинаро. Биччанте нилъехъа тIахьал рахъизе, методикиял алатал кьунгутIизе, цIалдохъабазул умумул рахьдал мацIалде данде гьусизе – нилъер учительзаби гьел хIужабаз хIинкъизариларо! Гьез куцарал цIалдохъабаз кучIдул рикIкIунеб мехалда черхалда гъаргъар бала, рекIелъ чIухIиялъул асар щулалъула. Гьедин букIана араб рузманкъоялда шагьаралъул цIалдохъабазда гьоркьоб тIобитIараб къецалда лъималаз пасихIго, берцинго, щибаб гьаракь ургьибе лъугьунедухъ нилъер шагIирзабазул асарал рикIкIунеб мехалдаги. Баркала нужее, хириял учительзаби!», - ян абуна Рукъиятица.\nГIаммаб данделъиялдаса хадуб учительзаби рикьана мацIазул секциязде. МагIарул мацIалъул учительзабазул горсвери букIана пайдаяблъун. Гьениб бицана учительзабазул ракIунтарал масъалабазул хIакъалъулъ. Къокъго абуни, цоги нухалда такрар гьабуна рахьдал мацIалда цIезабизе кколин классалъул журналалда ругел мацIалъулги адабияталъулги гьурмал, цIалул тIахьал кодоса рахъизе ихтияр лъилниги гIоларин, гьел гIарцухъ ричун росарал ругони, методикиял пособиязул бакIалда МагIарул мацIалъул учительзабазул ассоциациялъул сайталда лъурал дарсил планалги цогидал методикиял тIахьалги.\nРахьдал мацIал малъиялда сверухъ хIалуцин жеги цIикIкIине бугин бицана ДНИИПалъул рахьдал мацIазул секторалъул нухмалъулев ХIайбула Вакиловас. «ЦIияб цIалул соналдаса нахъе щибаб школалъ хIадуризе ккола хасаб цIалул план. Гьелъие кьочIое босизеги ккола федералиял стандартаз бихьизабураб цIалул планалъул ункъо тайпаялда гьоркьоса цояб. Гьезда гьоркьоса цоялда рекъон рахьдал мацI школалда малъизе кколаро, хутIараб лъабабго тайпаялда рахьдал мацI малъизе ккола. Рахьдал мацI цIалул мацIлъун босулеб бугони, гьелъие бихьизабун буго анкьида жаниб щуго-анлъгониги сагIат. ГIицIго дарс хIисабалда малъизе бугони – лъабго сагIат. Кинаб тайпаялъул цIалул план тIасабищилебали бараб буго школалъул администрациялдаги, педагогазул советалдаги, умумуздаги. Рахьдал мацI гъорлъ бугеб тайпа тIасабищизе хIаракат гьабизе ккела учительзабазги», - ян абуна Вакиловас.\nПрочитано 2477 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 05 марта 2018 09:14\nДругие материалы в этой категории: « КочIое кьураб гIелмияб къимат\tБахьикъосараб къавм, къабихIаб уммат »\n11:57, 30 марта 2020, 296


САДАКЪА БУК1ИНААН. - 22 Февраля 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2016 » Февраль » 22 » САДАКЪА БУК1ИНААН.\n«Даруялде черх ккогеги, чияр ц1обалде рукъ ккогеги»- ян абураб умумузул кициялъул маг1на дида т1убанго бич1ч1ана, дагьал церег1ан къояз Хунзахъ г1умру гьабун ругел Заг1иса Мух1амадова Пат1имат Х1амзатовнаялъул дое щвараб мехалда. Дида бицана гьей г1аданалъ жиндихъего рачун хьихьун бугеб хъизаналъул х1акъалъулъ.\nМух1канлъи лъазелъун гьелъухъе арай дир, лъай-хъвай ккана Пат1иматица жиндихъего ячун хьихьарай Х1асанова Пат1иматилгун, гьелъул лъималазулгунги. Т1оцебе нуц1аги рагьун дун жание яккараб мехалда, дихъ ялагьун яч1ана сонал г1емер гьеч1ониги, чорхолъ бугеб унтиялъ берзул нур свинабурай, недегьабго гьимиялъул х1алакъай г1адан. Бусада егарай Пат1имат, х1алицаго г1адин, бусадаса йорхана ва лъай-хъваялдаса хадуб гьелъ дие бицана жиндирго къисматалъул х1акъалъулъ.\n- Гьит1инго эбел хварай дун, ккун йик1ана эбелалъулги эбелалъул ц1обалде. Дие ва дир вацасе г1оло кинабго гьабулей йик1унаан к1одо. Амма гьейги г1емераб мехалъ хут1ич1о нижеда аск1ой. К1одоцаги къо-мех лъик1 гьабуна нижергун. Бицинч1ониги, бокьарав чиясда лъаларищха доб мехалда нижеда бук1араб ах1вал-х1ал. Хут1ана дунги вацги.\n20 сон барай дун, жеги хъизан-рукъалде к1удияб х1адурлъи бук1инч1ониги, кьуна вацас росасе. Т1адежоялъе гьев нижер росулъаги вук1инч1о. Гьит1инго рек1ел т1егь т1ун арай дие, росасе ун хадубги талих1 кьеч1о.\nГьаруна 3 лъимал: 1 васги, 2 ясги. Я дунго яги бет1ергьанчи кирниги х1алт1улел рук1инч1олъиялъ, язихъабго г1умру-яшав бук1ана нижер. Бесдалазе талих1 кьоларелъул, бот1ролъ ва мугъзалгьодалда лъимги ккун, рукъалъул маг1ишаталде юссинеяли киса гурин, бусадаса т1аде яхъинецин к1олеб гьеч1о дида. Дун аск1ое ячарай дир эбелалъул яцг1ал Пат1иматикьа нечон йик1уна дирго х1ажат т1убазецин дида т1аде яхъине к1оларого, гьелде кколей йик1иналъ. Гьеб гуребги, жиндиргоги руго гьелъул ясги, ясалъул лъималги. Гьезде т1адеги дир лъабго лъималги хьихьизе кколел руго гьелде. Пат1иматил жигарчилъиялдалъун дир 2 лъимералъе балагьана ясли-ахалда бак1. Баркала буго жеги гьединаб бак1 щибжояли лъаларел дир лъимал къабул гьаюрай Хунзахъ № 3 ясли- ахалъул заведующая Мух1амадова Пат1иматиеги.\nАск1ойги йик1арай Мух1амадова Пат1иматги жуяна хабаралде гъорлъе.\n- Пат1имат ккола дир яцг1алалъул яс. Диде Т1агьадасан к1алъан рач1ана унтун Пат1иматги йигин, жиндирго х1ажат т1убазецин гьелда т1аде яхъинеги к1олеб гьеч1ин, лъималазул эменги къват1ал сверулев, гьекъолдулев вугин, лъималги ракъун, къечон къват1азда хут1ун ругилан. Гьезде яккизе араб мехалда дида гьедин батизеги батана. Гьелъул йиго 4 классалде ине кколей яс. Амма гьей жегиги школалде уней гьеч1о. Мугъзада грижа бугилан школалде йит1ич1ого тун йик1анин, дарс кьезе учительница яч1унаанилан абулеб буго, амма т1оцебесеб классалде унеб лъимералдаг1анцин гьелда хъвазеяли киса гурин, ц1ализецин лъалеб гьеч1о. Хадусев 6 сон балев вугев вас ва 5 сон балей яс лъималазул ясли-ахалдецин рит1ун гьеч1о. Унтарай Пат1иматие щолеб бук1инч1о пенсия. 10 сон барай ясалъе щиб унти бугебали мух1канго лъалеб гьеч1о. 9 моц1алъ щун гьеч1о лъималазул пособие.\nДун гьение щвараб мехалъ ясалт1а т1ад рет1ун бук1араб гьак1к1араб хьит, ч1алицаги бухьун данде бач1инабун бугоан. Эбел-лъималазда рак1 гурх1арай дица, Пат1иматие гьабизе кколеб хъулухъги гьабун, гьейги, васги инсуда аск1ор лъик1илан жидерго рокъор тун, к1ияйго яс дихъего хьихьизе рачун рук1ана. Хадубги дихъе ах1и бач1ана, Пат1иматги унтухъего йигила, я васасул яги хъизаналъул инсуца т1алабги гьабулеб гьеч1илан. Рак1 унтарай дун ц1идасан Т1агьаде ана ва эбелги васги ясазда т1адеги дихъего хьихьизе рачана.\nДида цебе яч1ана ахирисеб х1ухьел босулеб мехалъ, жий хунин абун рехун теч1ого, жиндир ясалъул бесдалал рехун тогейилан аманат гьабулей йик1арай к1одо.\nБалагьараб мехалда Мух1амадова Пат1иматги гьедиг1ан ресалда йигей к1удияб мина-карт бугей ч1ужу гьеч1ин тана дица.\nБуго гьелъул Хунзахъ бичун босараб гьит1инабго мина. Гьенисан цо гьит1инабго рукъ гьелъ кьун бугоан г1агарай ч1ужуялъухъе ва гьелъул лъималазухъе. Хасалил заман бугелъул, токалъул печьги бакун хинлъизабулеб буго рукъ.\nЭбелалъе ва лъималазе гурх1арас кьураб 2 кроватги лъун буго жаниб.\nАбула, гьаб заманалда садакъа кьезе чи хут1ун гьеч1илан. Садакъа кьезеги, гурх1ел гьабизеги бокьани, гьалдаса мустах1икъаб хъизан гьеч1илан тана нижеца.\nК1варас к1вараб кумек гьабуни киназулго садакъа бук1инаан.\nПросмотров: 139 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


Абрини мукIурлъана Парижалъул терактал хIадур гьариялда гIахьаллъиялъе\nБельгиялъул прокурорас лъазабуна, рузман къоялда ккурав МахIамад Абрини мукъурлъанин гъоркьиса Парижалда гьарурал терактал хIадуриялде хурхен букIиналъе ва гьенирго цIиял терактал гьаризе хIадурлъулел рукIараблъиялъе. Гьев гьединго ккола 22 марталда Брюсселалда гьарурал тIадекIанцIиязул гIахьалчиги.\nРузман къоялда Абринида цадахъго ккун вуго тIадеги щуго чи, гьезул цIарал гьанжеги къватIир чIвазарулел гьечIо. Терроизмалде гIахьаллъи букIиналъул гIайиб гIунтIизабун буго Абриниде ва гьесда цадахъ вукIарав лъабго чиясдеги.\nБельгиялъул прокуратураялъ мухIканлъизабун лъазабулеб буго, ккурал мукIурлъанин Парижалда терактал гьаризе планал рукIараблъиялъе. Амма цIех-рехх цIакъго хехаб къагIидаялда унеб букIин бихьун хадуб, гьез гьел Брюсселалда гьаризе хIукму гьабун бугин, жубалеб буго прокуратураялъул лъазабиялда.\n22 марталда гьарурал терактазул хIасилалда Бельгиялда хвана 32 чи, жалго хвалде унел рикIкIинчIого.


НекIсияб ГьаркIасунире цIидасанги магIарулал рачIана 1867 соналда. 1859 соналда ГъунимегIер бахъун хадуб ТIаса-Гъуниб росулъа 33 хъизан гочана (1867 соналда) некIсияб ГьаркIасунибе. Гьеб росдал некIсияб тарихалъул ва гьелда жаниб аслияб бакI кколев шайих Асилдарил хIакъалъулъ буго «Тарихалда лъалкI тарал магIарулал» циклалда бахъулеб гьаб жакъасеб иргадулаб очерк.\nXIV гIасруялда ГьаркIасуни шагьар\nНекIсияб ГьаркIасуни шагьар букIараб бакIалда гьарурал археологиял рухъа-хъваяз рес кьуна рагIа-ракьанде щварал ва чIахIи-махIиял цIех-рехал тIоритIизе. Къилбаялъул рахъалдасан гьанжесеб ГьаркIасуни росдада тIаде балагьараб гIатIилъиялъул лъикIаланго лабалаб хьонлъуда руго ГьаркIасуни шагьаралъул чIваднал. Кваранабги квегIабги рахъаздасан ва цебесан гьеб гIатIилъи сверун ккун буго 50 метр ва жеги цIикIкIун борхалъи бугел кьурабаз. Шагьаралъул сипат-сурат цебечIезабизе квербакъула ралел бакIазул сурсатазул хутIелазги щулалъиялъул къедалъул чIвадназги.\nБихьулеб буго шагьар лъабго бутIаялде бикьун букIин. ГIатIилъиялъул бищун борхатаб бакIалда руго жанисеб хъалаялъул хутIелал. Гьеб гIатIилъиялъул тIогьалъулго гIадаб лъаббокIонаб сурат-мухъги гIеблъи-халалъиги (60 -80 метр) буго жанисеб хъалаялъул. Югалдасанги кваранабгун квегIаб рахъаздасанги кьурабаз цIунараб жанисеб хъала ва тIолабго шагьар риццатал къадаз щула гьабун буго севералдасахун. Жанисеб хъалаялдаги хутIараб шагьаралдаги гьоркьобги буго къед. Гьелъул хутIелазда бихьула кIиго метр бугеб кIалтIу букIараб бакIги.\nЖанисеб хъалаялда гъоркьехун (севералдехун) букIун буго аслияб шагьар. ГIатIилъунги бачIун, хъалаялдаса рикIкIалъанагIан чIедерлъулеб буго гьеб. Шагьаралъул северияб рахъ къед гьабун жанибе бачун буго. ГьаркIасуни шагьаралъул гьеб кIиабилеб къед жанисеб щулалъиялъул къададаса гIемерго халатаб буго. УнкъбокIонаб анкьго сиги букIун буго кIиабилеб къеда. Гьел кIиабилел къадаздаги нахъа, шагьар бахун къватIирехун, гIатIилъиялъул ахалъуда (гьанжесеб ГьаркIасуни росдада аскIоб) букIун буго базарчагIаз ва махщелчагIаз гIумру гьабулеб бакI (посад). Гьенирги рарал бакIазул хутIелал руго. ГьаркIасуни шагьаралъул гIатIилъи 26 гектар букIун буго.\nНекIсияб ГьаркIасуни гьоркьохъел гIасрабазда бищун кIудиял Дагъистаналъул шагьаразул цояб букIанин рикIкIунеб буго археологаз. Гьедин чIезабиялъе гIурал хIужабиги руго: шагьаралъул кIодолъи, гьеб лъабиде бикьун букIин (жанисеб хъала, жибго шагьар ва рабад), цебетIураб щулалъиялъул архитектура, кIалгIабиги диниял рукъзалги рукIин, махщелчилъи тIибитIи ва гь.ц. Шагьар букIана Дагъистаналъул гIемерал нухал цолъулеб бакIалда, даран-базар гьабизе кIудияб санагIалъи букIана некIсиял гьеркIесдерие. Гьеб шагьаралда гIадамаз гIумру гьабун буго гIага-шагарго щуго гIасруялъ IX – XIV къарнабазда. МагIарулазул тарихияб культураялда гьоркьобе унеб шагьаб букIана гьеб.\n«Рекъав Тимурида кIиго моцIалъ бахъизе кIвечIеб хъала»\nГьаркIасуни шагьаралъул жанисеб хъалаялъул щулалъиялъе археологаз кьолеб къимат тасдикъ гьабула тарихиял тIахьазги хъвай-хъвагIаязги. «Иргьаналъул тарих» абун цIех-рехчагIаз цIар кьураб Дагъистаналъул тарихияб тIехьалда «бусурбабаз» (Тимурил бояз) ГьаркIасуни шагьар бахъиялъул хIакъалъулъги хъван буго. Цин бицунеб буго мадугьалихъ бугеб Къадар бахъиялъул.\n«Хадуб Хиркасалда ккана рагъ, тIубараб анкьалъ халатбахъана гьеб. Росу бахъана, амма росдал тIасияб рахъалда бугеб цо авал мутIигI гьабизе кIолеб букIинчIо, гьенир рахчана гьезул раисал ва эмирал – таватиялги арнахуралги. КIиго моцIалъ кверде босизе кIвечIо бусурбабазда щула гьабураб гьеб авал. Ахирги махлукъаталъул БетIергьан ТIадегIанав Аллагьасул кумекалдалъун гьеб бахъана, ислам босарал чагIи хутIизегIан, гьенир ратаралщинал гIадамал чIвана бусурбабаз».\nГьаб «Иргьаналъул тарих» абураб тIехьалда ГьаркIасуни шагьаралъул нухмалъулезул даража магIарул (авар) рагIабаз бихьизабулеб буго («таватиял» ва «арнахурал»). Гуржияз феодалазде абулел цIарал («тавади», «азнаури»), авар къагIидаядеги сверизарун, хIалтIизаруна магIарулаз. Гьанир гьел гIемерлъул формаялда кьун руго. Мадугьалихъ бугеб Грузиялъулгун политикиял, маданиял ва гь.ц. хурхенал рукIана гьоркьохъел гIасрабазда магIарулазул. Гьелъул хIасилалда аваразда гьоркьоб православиеги тIибитIун букIана. Амма, магIарул мацIалда рекъон хисизарун, нилъер миллаталъе хасиятаб куцалда машгьурлъулаан гуржи рагIаби. Масала, «батрикI» абураб термин.\nГьаркIасуни шагьаралда байбихьуда насранияб дин букIараблъи чIезабуна археолог Д.М. Атаевас гьарурал рухъа-хъваяз. 1964 соналда гьесда кIиго мажгит батана гьениб. Хал-шал гьабидал, баянлъана гьел килисабаздаса мажгитазде сверизарун рукIин. Археологаз хIасилал гьаруна, гьенир килисаби XI-XIII гIасрабазда рукIун ругилан, мажгиталлъун лъугьинарун, гьездаса бусурбабаз пайда босун буго XIII-XIV къарнабазда.\nХадубккун хехго ва рагIа-ракьанде щун щулалъун буго ГьаркIасуни шагьаралда ислам. Гьениб кIиго кIудияб мажгит букIиналъги бицунеб буго гьелъул. Цо мажгиталъул хутIелал ратана севериябгун бакътIерхьул рахъалда, шагьаралъул кавуялдаса 12 метралъ жанибегIан. Гьелъул гIеблъи-халалъи ккола 6, 0 – 9, 2 метр. Цогидаб мажгит бугоан шагьаралъул югалъулабгун бакъбаккул рагIалда, жанисеб хъалаялда аскIоб. Гьеб жеги гIатIидаб буго (9-16 метр). Амма тIоцебесеб мажгиталъул кIиго тIала букIун буго, гъоркьа – мадраса, тIаса - как балеб рукъ (михIбаргун цадахъ).\nГьаркIасуни шагьаралда жамагIаталъ хьихьарал матагIилзабиги цIалул идараги рукIине рес бугилан рикIкIунеб буго археологаз. Тарихиял тIахьазда хъван буго: «ГьаркIасуни гIумру гьабулев ва ислам билълъанхъизабулев вукIана машгьурав шайих Асилдар (хвана 1404 соналда, вукъун вуго ГьаркIасуни)». Гьоркьохъел гIасрабазда Дагъистаналда мадрасаби рукIанилан хъвалеб буго бусурбабазул тарихчагIаз.\nЩайтIаби хъамулеб Шайихасул бакълъи\nШайих Асилдарил биографиялъул бицунеб буго Назир ад-Дургъели абурав гIалимчиясул «Нузхат ал-азхан фи тараджими гIуламаи Дагъистан» тIехьалда. «Амир Салимхан ал-Гъадари» абурав цоги гIалимчиясул тIехьалде мугъчIвай гьабулеб буго Дургъелиса Назирица.\nГъоркьехун кьолел руго Назирил тIехьалдаса мухъал: «Асилдар аль-Хиркаси ад-Дагъистани машгьурав шайих вуго. Хиркас (Аркас, ГьаркIасуни) – ГьитIинаб Гъаздануши (ТIаса Гъаздануши) росдада тIаса бугеб кIудияб мегIер. Гьев Асилдар вукъун вуго гьеб магIарда гъоркь. Ал-амир Салимхан ал-Гъадариясул хатIалъ хъван буго гьадин: «Гьаб хабалъ вукъун вугев шайих Аллагьасул гьудул ал-ХIеж Асилдар ккола, Ата ал-Гъадариясул вас. Гьесул тухум-кьибил Къарачи эмираздасан бачIараб буго. Гьесул эбел ккола Эндиреялдаса Аймисей, салаязул (ай сала-уздензабазул) кьибилалъул гIадан.\nАсилдарица лъабцIул хIеж борхана. Бицуна гьев къурайшиязул тухумалъул чи вугилан, гьесул умумузул 12 кьери, гIел бусурбаби рукIанилан, анлъабилеб гIел – ШагIбан, анцIабилеб – ГIараб. 49 сон бана гьес. Гьев вукъараб мегIерги Нана абулеб цоги мегIерги гьесул мулк ккола. Гьев хвараб сон -860-абилеб яги 806-абилеб. Бицуна гьесдасан гIемерал караматал загьирлъанилан, шайихлъиялъул кIудияб даражаялъул гIаламатал ккола гьел. Гьесул хоб (назар) машгьараб буго, гьенире рачIуна батIи-батIиял бакIаздаса батIи-батIиял гIелмаби лъалел гIадамал».\nДургъелиса Назирица Асилдарил хIакъалъулъ рехсолел ругел баяназул цIех-рех гьабичIого гIоларо. Унго-унголъунги ГьаркIасуниса Асилдарил хоб кидаго машгьураб букIана. Гьениб росу гьечIел гIасрабазда ракь-мухъ лъазабулеб «игIланлъунги» букIана гьеб. Масала, 1843 соналъул лъугьа-бахъиназул бицунаго, Къарахъа МухIаммад-тIагьирица хъвалеб буго: «Шайих Асилдарил хобалда гIагарлъухъ бугеб Бурандиб хъаладухъе аскар битIана имамас», - илан. Асилдар шайих вукъун вуго гьанжесеб ГьаркIасуни росдадаса севериябгун бакътIерхьул рахъалда, шагьранух бахун тIадехун, «Шайихасул бакълъи» абураб мугIрул ракьанда.\nЦо-цо биценазда рекъон, лъалхъичIого векерун гьеб мугIрул тIогьиве вахарав чи алжаналъуве кколилан абула. XIX гIасруялъул авторас гьеб гIадат тIубазабулеб куцалъулги хъван буго. XIX гIасруялдаги Къурбан-къоялда цебе боцIи-панз хъолаан гьеб магIарда. ДугIаби цIалулаго, шайихасул хабада сверун лъабцIул тIад тирулаан къади. Гьелдаса хадуб гIадамал цадахъго рекерулаан магIарде. «Гьеб гуребги, магIарулаз рикIкIуна Асилдар шайихасул хабада инсанасулъа щайтIаби хъамизе кIолилан, гьединлъидал унтарав хабада аскIове восула ва чанго къоялъ гьенив тола».\nХунздерил Ханлъиги Меседил Ордаги\nКIвар бугеблъун ккола Асилдар шайихасул тухум-кьибилалъул суалги. Гъадариса Салимханиде тIоритIелги гьабун, кIиго гIаксияб, цоцазда данде кколареб баян кьолеб буго Дургъелиса Назирица. Цин хъвалеб буго гьесул эмен къарачиязул чи вукIанин, эбел-салаязул. Хадубин абуни, «бицунаян» цеберагIиги гьабун, гьев гIарабазул къурайшиязул тухумалъул, МухIаммад аварагасдаса бачIараб кьибилалъул, 12 кьери умумузул исламалда рукIарав чи вугилан тIадежубалеб буго. ТIоцебе хъвараб баян кьучIаб букIин бихьулеб буго, кIиабилеб версия авторасги халкъиял харбаздасан бачIараб бугеблъи бичIчIизабулеб буго. Гьеб кIиабилелда релълъарал таватурал (легендаби) гIемер дандчIвала Кавказалда, тухум-кьибил кIодо гьабизелъун тIиритIизарурал. Гьеб суалалъул цIех-рех гьабуна тарихчи Тимур Айтберовас.\nМеседил Ордаялъул асар Дагъистаналда цIикIкIарал соназда гIатIиракьалда гIагарлъухъ ругел магIарулазул росабазул цо-цо бутIруз росун рукIана монголалгун татаразул гьеб пачалихъалъ кьолел «къарачиял» абурал цIарал. Амма, гьел хъулухъазухъ балагьичIого, жалго аваразул ханзабазул наслабилъун, хунзлъун рикIкIунаан гьел церехъабаз. Айтберовас рикIкIунеб буго хунздерил къо-асс бугел кьибилазул чагIи XIII – XV гIасрабазда Меседил Ордаялъул рахъалда хъулухъ гьабун рукIанилан. Авариялъул нуцабазул би гъорлъ бугев, Меседил Ордаялъ кIодо гьавун къарачиясул чин кьурав магIаруласул наслу-къедалъул чи кколин Асилдар шайихилан чIезабулеб буго Т.М. Айтберовас. Цоги цIех-рехчагIазул хIалтIабазги ритIухъ гьабулеб буго гьеб пикру.\nБуйнакск районалъул Эрпели, Хъарани, Ишкаталиб, Ахакь росабалъ 1941 соналдаРасул МухIамадовас ракIарарал «авлахъалъул баяназ» бихьизабулеб буго къарачи-бегал аваразул нуцабазул чагIи рукIин: «Эрпелисез, ишкаталисез ва хъаранисез жидерго тарихалъул хIакъалъулъ гьадин бицана. Суракъатил ирсилав, Авариялъул кверщелчи, тIоцебе бусурбан дин босарав ва ханасул цIар щварав нуцаласул лъабго васасул рагIи данде кколаро XII гIасруялда. Гьезул цояв ИсмагIил, Авариялдаса нахъе гъурав чи, вац Карлангун цадахъ вачIун чIана Хурбекалда (Хъарани росдада гъоркьехун)».\nРоссиялъул империялъул бакIалъулал нухмалъиялъул идарабаз гIуцIараб сословиязулаб комиссиялъ (Дагъистан областалъул батIи-батIиял жамгIиял гъатазул рачIинги ихтияралги лъазаризе кколаан гьелъ) къарачи-бегазул рахъалъ гьадинал хIужаби лъазарун руго: «Къарачиязул бегзабаз жал Аваразул ханзабазул наслаби кколилан абулеб буго (чIикIасез бихьизабухъе, гьел Аргъваниса рачIун руго). Аварияги тун, гьал росаби гьез кквеялъул хIакъалъулъ гьадинал биценал хутIун руго. Суракъатил ирсилав, Авариялъул кверщелчи, тIоцебе бусурбан дин босарав ва ханасул цIар щварав нуцаласул лъабго васасул рагIи данде кколаро. Гьезул цояв ИсмагIил, Авариялдаса нахъе гъурав чи, жиндирго рахъккуралги рахьдал-вац Карланги цадахъги рачун, лъилниги кверщел тIад гьечIеб Хурбекалда росуги ккун чIана. ИсмагIил хун хадуб гьесул вас Тели-Будайчица юрт (росу) гьениса Эрпелибе бахъана».\nКIвар бугеб материал данде гьабун буго машгьурав краевед Булач ХIажиевас 1956 соналда, къарачи-бегазул наслуялъул чи Герей Гереевасулгун гара-чIвариги гьабун. Гереев гьавун вуго 1860-абилел соназда Эрпели росулъ (гьес 106 сон бана). Гьес бицунеб буго: «Нижер росдае 250 сон гурони гьечIо. Гьеб тарихалдаса некIсияб зани батичIо дида хабалалъ. Гьал бакIазде гIадамал магIарухъа рачIана, мухIканго абуни – ТIануси росулъа». Къарачиял лъугьараб куц гьединабго къагIидаялда баян гьабун буго Булач ХIажиевасе Хъарани росулъги: «Бицуна, аваразул ТIануси росулъа анкьго багьадурасе рекIее гIун бугин гьалъаб гохI ва гьел гьенир гIумру гьабизе лъугьун ругин».\nЦо-цо биценазда абулеб буго, Асилдар шайих ГьаркIасуниве вачIанила, ислам босизе инкар гьабурав Суракъат-нуцалги чIван, къватIиве вахъарав чи. Инсул рахъалдасан Асилдар шайихсул умумул аваразул нуцаби рукIин бихьулеб буго. Биценазда гIемер дандчIвала живго Суракъатил цIар, амма гьев ХI-XII къарнабазда гIумру гьабун вукIана.\nДургъелиса Назирил тIехьалда хъван буго шайих Асилдарил эбел сала-уздензабазул кьибилалъул гIадан йикIанилан. ХIХ гIасруялъул автор лъарагIав Д.-М. Шихалиевас(1791 соналда гьавурав) сала-уздензаби салатавиязда релълъинарун руго, гьел ГIанди ва РикIкIвани росабалъа рачIарал рукIаниланги хъвалеб буго. Гьел росабалъаги рачIун, гIандадерица чIел ккунила Дилималда аскIосан чвахулеб СалагIорухъ (лъарагI - Саласу). Гьенисаги гьел гочун руго Гелбахъ росулъе.\nД.-М. Шихалиевас хъвалеб буго:«Султан-мутI Чирюрталде щведал, гьенир гIумру гьабулел рукIана РикIкIваниса рачIарал чагIи, гьанжесел сала-уздензабазул умумул, цебехун рехсараб хъвай-хъвагIаялдайин абуни (Д.-М. Шихалиевас тIоритIел гьабулеб гIарабалъ ганчIида гьабураб хъвай-хъвагIай) баян гьабулеб буго гьел гIадамал ГIандиса рукIанилан. РикIкIваниги гIандадерил росу кколелъулха». ТIадехун гьевго авторас хъвалеб буго Султан-мутида Чирюрталда салатавияз гIумру гьабулеб батанилан.\nСала-узден ХIажимурадовас сословиязулгун ракьул комиссиялде хъвараб кагътида руго гьадинал мухъал: «Байбихьуда гьанжесеб Хасавюрт округалъул Гелбахъ росулъ гIумру гьабун рукIарал дир умумузул, хIурматиял уздензабазул, ай сала-уздензабазул, наслуялъул чагIазул, цогидал бегзабазулазда ращадал ва гьезда рачIел ихтияралги тIокIлъабиги рукIана, нижер фамилиялъул гIадамазул гьанжеги руго гьел, амма нижеца кьолароан я бегзабазда тIад лъураб гIарац, я пачалихъияб магъало».\nБуйнакск районалъул гIадамаз Асилдар шайих рикIкIуна Авариялда, хасго Хунзахъ шагьаралда, ислам тIибитIизабурав чилъун. Дургъелиса Назирица хъвалеб буго Асилдар шайихас 49 сон банилан ва гьев гьижрияб 806 яги 860 соналда къадаралде щванилан. Гьесул баянал Мансур ХIайдарбеговасухъе щваразда данде ккола. «МухIамад НурмухIамадовас хъвалеб буго Асилдар гьижрияб 806 (1403- 1404) соналда хванилан», - абун лъазабулеб буго ХIайдарбеговас. Инквачилас хъвалеб буго гьев 860 (1455-1456 г.) соналда накълулъанилан. ГIемерисел цIех-рехчагIаз тIоцебесеб баян битIараблъун рикIкIунеб буго. Гьедин букIаго, шайих Асилдар гьавун вукIине ккола 1354-1355 соназда.\nГьеб мухъалдаса гIадамаз бицухъе, 1396 соналда Рекъав Тимурил бояз ГьаркIасуни шагьар бахъун хадуб чIаго хутIарал гIадамал (гьезда гьоркьов Асилдарги) гочун руго гьабсагIат Гъоркьа Гъаздануши росу бугеб бакIалде. Гьеб росдал тIасияб авал гьанже бугеб бакIалда тIоцересел минаби ран буго Тимуридаса борчIараб ункъо хъизаналъ. Гьеб авалалда жакъаги гьеркIесдерилилан абула. Гъоркьияб Гъаздануши росулъ байбихьуда хIалтIизабулеб букIана авар мацI. Хадуб гьез дагь-дагьккун лъарагI мацI босана. Северияб Кавказалъул авлахъазда гочарулел рукIарал кипчаказул хутIелал тIаде гьунун, гьез кIкIуна гьениб магIарул мацI. Гьединалго «гьеркIесдерил авалал» руго ТIаса Гъаздануши ва Буглен росабалъги. Гьелги гьаркIасунисез кьучI лъураллъун рикIкIуна. Бугленни Гъоркьа Гъаздануши росададаса лъугьараб буго.\nГьанже лъарагIазуллъун лъугьарал гьел росаби гьеркIесдерица кквеялъул гьадин бицунеб буго XIX гIасруялъул тарихиял документазда: «Цебе Харкасалда кIиго росу букIана, гьанже гьенир чIваднал хутIун руго; некIсиял росабалъа гIадамазул наслабазде «Харкаслар» абула, гьез гьанже гIумру гьабулеб буго КIудиябги ГьитIинабги Гъаздануши ва Буглен росабалъ. Харкасазул некIсиял росабазда гьоркьоб кIиго версталъул манзил букIун буго, цояб росулъ – бусурбаби, цогидалъур – насраниял; гьединлъидал кIиябго росдада гьоркьоб тушманлъи къотIулеб букIун гьечIо: цоцазда тIаде кIанцIулаан, боцIи бахъулаан, лъимал асир гьарулаан ва жиде-жидер дин гьабизе тIамулаан. Гьеб рагъалъ тату хвезабурал бусурбабаз жидерго росулъа Асилдар шайихасда гьарула капурзаби лъагIизаризе кумек гьабейилан».\nГьединал руго ГьаркIасуниса Асилдарил хIакъалъулъ тарихалда хутIарал баянал. ТIадехун бицун букIана Хъарани, Эрпели, Ишкаталиб росаби магIарулаз кквеялъулги.


РУК1АНА РУЧЧАБИ, РУГО РУЧЧАБИ. - 16 Апреля 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nПонедельник, 19.03.2018, 19:05 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2016 » Апрель » 16 » РУК1АНА РУЧЧАБИ, РУГО РУЧЧАБИ.\nРУК1АНА РУЧЧАБИ, РУГО РУЧЧАБИ.\nЦ1ик1к1араб ригьалъул г1адамазухъ г1енеккараб мехалъ нилъее рес щола г1умру хисараб куц лъазе, гьезул г1олохъанаб мехги гьанжесеб заманги дандекквезе, СССРалда бук1араб г1умруги гьанже нилъ ругеб куцалъулги бат1алъи бихьизе. Интересаб г1умру нахъа тана Хунзахъ росулъа Айтберова Сиядатица.\nЗавфинотдел Айтберов Мух1амадх1ажиясул ва Рукъигатил хъизамалда 1928 соналъул 24 августалда гьаюна Сиядат. Гьебго хъизаналда гьаруна, гьей гурейги, ясал Пат1имат ва Умужат, вас Айтбер. Мух1амадх1ажияв живгоги ц1ала-къали бугев, гьелъул къимат гьабулев чиги вук1ун, гьес лъимал гьит1инаб къоялдасанго ц1алиялде к1вар кьезе, гьелда т1ад ч1езе т1амулел рук1уна. Доб заманаялъ лъимал, хасго ясал, ц1ализе рит1и къанаг1атаб иш бук1ана. Мух1амадх1ажияс киналго лъимал рит1ана ц1ализе. Жидер эбелалда, рокъоб х1алт1и гьабизе т1амич1ого, лъимал дарсал гьаризе теян абулаан инсуцаян бицана Сиядатица. Ц1алудаса хадубги лъик1аб хъулухъ-ишалда рук1ана гьел.\nПат1имат х1алт1ана Къах1иб ва Хунзахъ районазда женотделлъун, хадуб Мах1ачхъалаялда «Баг1араб байрахъ» («Х1акъикъат») газеталда. Умужат йик1ана Мах1ачхъалаялда Росдал маг1ишаталъул техникумалъул преподавательлъун. Гьелда цадахъ Хунзахъ Ахбердиева Багиги х1алт1илей йик1анилан рак1алде щвезабуна Сиядатица. Гьезул вац профессор Айтберил ц1ар Дагъистаналдаго лъала. Тарихчи Айтберов Тимур ккола гьезул вацг1ал. Айтберовазул яцал-вацазул гьабсаг1ат цох1о Сиядат йиго нахъе, хут1арал абадияб рокъоре ана. Киназдасаго гьит1инав Айтбер бищун цеве хванилан рак1 къварилъана гьелъул.\nК1удияб Ват1анияб рагъ байбихьараб 1941 соналъ Сиядатил лъуг1ана г1агараб росдал школалъул 7 класс. Хадусел соназ гьезул хъизан, эмен х1алт1изе вит1ун, Къах1иб районалде рахъуна. Инсул вац Насрудин, Ват1ан тушманасдаса ц1унизе арав чи, Харьковалда т1аг1уна.\n7 класс лъуг1арай Сиядат, рагъул заман бук1аниги, 2 соналъ Буйнакскиялда финансовияб техникумалда ц1алула. Ц1алиги лъуг1ун 1943 соналъ Сиядат Айтберова х1алт1изе лъугьана Къах1иб банкалде бухгалтерасул заместительлъун. Рагъ лъуг1илалде Къах1иса т1ад вуссун Хунзахъе х1алт1изе т1амула Мух1амадх1ажияв. Хъизанги г1агараб росулъе т1ад буссуна.1946 соналъ Айтберова Сиядат х1алт1изе лъугьана Хунзахъ банкалде. Гьеб мехалъ банкалъул управляющийлъун вук1ана Г1алиев Х1амид. Жиндие т1оцебе 19 гъурущ бак1анила харжилан бицана Сиядатица. Доб мехалъ 82 копеекалде щолеб бук1ун буго чакаралъул кило. Рагъулги рагъда хадуселги сонал ракъарал рук1ун руго. 1941-42 соназ хъизаналда чи рик1к1ун кьолеб бук1ун буго к1инус-нус грамм чадил. Х1алт1ул къо лъуг1идал, г1адамал рахъинарулел рук1ун руго колхозалъул хур-хералъул х1алт1аби гьаризе. 30 соналъ х1алт1ун йиго Сиядат банкалда. Цадахъ х1алт1улел рук1аразул, гьабсаг1ат жийги Махулова Нуцалайги хут1ун ругин нахъеян бицана гьелъ.\nСиядатил х1алт1уе бугеб махщел-гьунарги бихьун, 1957 соналъ пачалихъалъ гьей к1одо гьаюна «Отличник Госбанка» абураб х1урматалъул ц1аралдалъун. Гьелъие гьеб ц1ар кьун буго 993 номералда гъоркь. К1удияб СССРалда гьеб ц1ар 993-леб щвей г1езег1ан к1удияб х1аракат ккола. Гьеб ц1ар нилъер районалда къанаг1ат гурони чиясе щунги батиларо.\nШапакъат щваниги, х1алт1и лъик1 лъалеб бук1аниги, жиндирго лъаялда г1ей гьабич1о гьелъ. 1955-59 соназ Сиядат заочно ц1алана СССРалъул Госбанкалъул Астраханалъул учетниябгун-кредитнияб техникумалда. 1976 соналъ гьей ц1алана Дагъистаналъул республикаялъул счетоводниябгун-бухгалтеразул школалда.\nБанкалда гурейги, Айтберова Сиядат х1алт1ана райфинотделалда к1удияй бухгалтерлъун, росдал маг1ишаталъул управлениялда экономист-контролерлъун, «Сельхозтехника» г1уц1иялда, «Дагводремстрой» тресталда к1удияй бухгалтерлъун. 1990 соналъ х1алхьиялде инег1ан, 49 соналъ х1алт1анила жиян рак1алде щвезабуна Сиядатица. Т1оцебе 125 гъурущ пенсия щолеб бук1ун буго гьелъие.\nСиядатица нахъа тараб зах1маталъулаб нух пачалихъалъ к1одо гьабуна «Отличник Госбанка» ц1аралдалъун гуребги, «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-45 годов» ва «Ветеран труда» медалаздалъун, чанго грамотаялдалъун.\nДоб СССРалъул заманаялъгицин, гьанжейищин лъик1аб бугебин ц1ехана дица Сиядатида. Гьелъ дие гьадин бицана: - Ниж х1алт1улеб заман, х1алт1уда цадахъ, колхозалъулги рукъалъулги х1алт1иги, хур-херги гьабизе кколеб, боц1и-панзги хьихьизе кколеб, гьанжег1адин машинаби гьеч1еб, зах1матаб заман бук1ана. Нижер эменги лъималги коммунистал рук1ана, эбел кидаго как-к1алги гьабулей, чохт1оги къалей ч1ужу йик1ана. Цебе росулъ иццал къанаг1ат рук1ана. Эбелалъ черей-хелеялъе лъим лъарат1аса ц1олаан. Лъарги цебе бац1адаб бук1ана. Гьекъезе лъим ц1езе бук1ине дица г1ерет1 радал х1алт1уде унаго банкалде босулаан. Цебе банк гьанже Хунзахъ №1 гьоркьохъеб школалъул байбихьул школа бугеб паркалда бук1ана. Гьениб иццдаса лъимги ц1ун, баччун г1ерет1гун унаан рокъое. Г1адлу-низам, кьварараб заман бук1ана. Цо минуталъги кват1улароан ниж х1алт1уде, х1алт1уда чай гьекъей, кванай бук1араб жоцин бук1инч1о, гьеб бук1ине бегьулин абураб жоги бук1инч1о. Гьанже кие щваниги чаял гьекъолел ратула. Нусго нухалъ Сталинил заман бокьила дие. Нижее Сталинил тарбия щвана, гьес нижеда малъана бикъугеян, х1алт1еян. Гьаже цо гьит1инабниги къвариг1ел т1убазе ккани г1арац къвариг1уна.\nХ1алт1изе лъугьаралдаса нахъе маг1арул газетал хъван, гьоркьоб цо х1арп теч1ого ц1алулеб бук1ун буго Сиядатица. Ахирисеб к1иябго соналъ берзул канлъи дагьлъун ц1алдон бажарулеб гьеч1о гьелъухъа. Кват1ич1ого беразе операция гьабизе ине рак1алда бугила жинда.\nСиядатил гьеч1о лъимал. Бажарухъе жийго жинцаго т1уян, 3-4 г1анк1у- х1елекоги, к1иго кетуги хьихьун йиго гьей. СШАялъул президентлъун Барак Обама вищараб къоялъ гьабураб ч1ег1ераб катит1анч1ида гьесул ц1ар лъун, жиндир Обама бугила гьаб-ан бицана к1одоца. Жиндие бажарараб кумек мадугьалзабаз, хасго Шамсудинил Пат1иматица ва гьелъул вас Дибирица (ветлечебницаялъул х1алт1ухъан) гьабулин, гьезие баркала-кириялда йигоан гьей. Дунял квачайдай Сиядат жидедего аск1ое ячуней йиго гьелъул яцалъул ясалъ. Гьедин, берцинаб х1алалъ, бет1ергьанасе т1аг1ат-г1ибадат гьабун т1амулел руго жиндирго къоял Сиядатица. Аллагьасул къоял жиндие ратани, чияде ккеч1ого йик1ине канлъи бокьилаанилан абуна гьелъ.\nНижецаги Сиядат Айтберовалъе гьарула гьелъие бокьахъе, гьабизе рак1алда бугеб операцияги бит1ун ккагиян, хадубккунги лъик1аб сахлъиялда чанги соназулаб г1умруялдаги хут1агиян.\nПросмотров: 129 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


Араб анкьалда Цолъарал Штатазул вице-президент Джо Байденица лъазабуна, Украиналъул рукIинесел президентасул рищиял улкаялъул тарихалда кколин бищунго кIвар кIудияллъунин. Амма Киевалъул къватIазде балагьун гьеб бихьулеб гьечIо. Бихьулеб гьечIин абизе бегьула агитациялъул материал. Президентасул хъулухъалде 28 кандидатасда гъорлъан Россиялъул рахъ ккурав Михаил Добкиница гурони тахшагьаралда жиндирго плакатал хун гьечIо. Цингиги аслиял кандидатазул цогIагияс агитациялъе жидерго заман хвезабулеб гьечIо.\nПремьер-министрлъун йикIарай Юлия Тимошенкоца официалияб къагIидаялда инкар гьабуна рищиязда цебесеб кампаниялдаса, жиндирго партия «Россиялъул агрессиялде дандечIейялъул» къуват кколинги лъазабун. Рищиязул фаворитлъун рикIкIунев шоколадалъул магнат Петр Порошенкоца бахъун буго телевидениялъе живгоцин гIахьаллъичеб видеоролик.\n«Рейтинг» абураб социологияб группа гIуцIарав Игорь Тищенкоца абулеб буго, Украиналда рищиязул кампания унеб бугин абизе захIматго бугин.\nИгорь Тищенко: "Гьеб тIоцебесеб рищиздацебесеб кампания ккола, гьединаблъун бугинцин абизе захIматаб. Гьеб унеб батаниги, унеб буго рагъул шартIазда. КIиабизеги, кандидатаз гьеб кампания берцинго тIобитIулеб гьечIо."\nКинабго кIвар буссинабун буго рагъ байбихьизе бегьулиялъул хIинкъиялде. Донецкалда гIодобе кколеб гьечIо дандечIеялъул даража. 27 апрелалда сепаратисталлъун лъазарурал гIадамаз бахъун буго телевидениялъул мина.\nРеволюциялда хадусеб, мухIканлъи гьечIеб хIалалда, къватIиселги жаниселги хIинкъиял ругеб, лъукъун бугин абизе бегьулеб жамгIият 25 маялда тIоритIизесел рищиязде балагьун чIун бугеб заманалда, кандидатазул гIемерисез бищулеб буго «ругъназда хъвангутIиялъул» тактика.\nКиевалда командировкаялъ щварав Чернобылалдаса 60 сон барав Василий Золотоверхица абулеб буго, Россиялъул аслияб мурад кколин «рищиязе квал-квал гьаби ва гьаниб кверщел гьечIолъиялъе далилал рати.»\nУкраиналъул нухмалъиялъ байбихьана хадуб чIезабуна машрикъалъул рахъалда сепаратистазде данде операция, Москваялъ Украиналъул гIорхъабазда аскIоб гIемер рагъулал гIахьаллъарал ругьунлъиял байбихьун хадуб.\nЗолотоверхил гIицIго Россиялъ гуреб ургъел ккезабун бугеб. Гьес рикIкIунеб буго конкурентазда гьоркьоб унеб къеркьеялъги процессалъе квал-квал гьабизе бегьулин. Гьикъа-бакъиязул хIасалаз бихьизабулеб буго аслияб кьеркьей Юлия Тимошенкодаги Петр Порошенкодаги гьоркьоб унеб букIин.\nПостреволюциялъулаб цолъи бугин кколеб къагIидаялда байбихьана гьеб кампания. «Удар» абураб партиялдаса Виталий Кличкоца Порошенкое пайдагун бахъана жиндирго кандидатура. 23 апрелалда тIоритIарал гьикъа-бакъияз бихьизабулеб буго, рищарухъабазул 33-гIанаб проценталъ Порошенкол, I0 гIанаб проценталъ - Тимошенкол рахъ кколеб букIин.\nАмма, дагьалъ цебе, аслиял кандидатазда гьоркьоб загьирлъизе байбихьана «кIалзул» конфликт.\n«Эркенлъи» радиоялъул Украиналъул сервисалъе интервью кьолаго, Юлия Тимошенкоца лъазабуна, «Отечество» абураб жиндирго партия буссинабулеб бугин «Россиялъул агрессиялде дандечIеялъул миллияб къуваталъул рангалдейин».\nПетр Порошенкоца гьеб позиция какана, Россиялъул агрессия кколин миллияб армиялъул ва хинкъигьечIолъиялъул хъулухъалъул компетенцияйинги абун. Хадусеб къоялда жинидрго партиялъул бункералда релъараб конференца-залалдаса хIинкъигьечIолъиялъул хъулухъалъул офицераллъун рукIарал гIадамазда гьоркьой чIарай, Тимошенкоца жиндирго конкурентасда гIайиб чIвана, гьес агитация гьабулеб бугинги абун ва гьарана «кьурдабигун, кучIдлгун ва циркалъул циялгун регионазде хьвадулев вукIинчIого, улка цIуниялде жуваян.» абун.\nПетр Порошенко ва Юлия Тимошенко цереги, 2005-2009 соназдаги, Виктор Ющенко президентлъун вукIараб мехалдаги рукIана конкурентал премьер-министрасул тахалда сверун къеркьей унеб мехалда. Доб мехалда бергьана Тимошенко. Амма экспертаз абулеб буго гьаб нухалда Порошенкол позиция гIуралъ лъикIаб бугин.\n«Демократиял инициативазул фондалъул» директор Ирина Бекешиналъул пикруялда, Порошенкол машгьурлъиялъул даража цIикIкIиналда нахъ жинда бихьулеб бугин, Тимошенкоде данде ккун, гьев гIодов виччаравлъун вихьулев вукIиналда нахъин.\nИрина Бекешина: «Майданалда хадуб, гьел киналго лъугьа-бахъиназда хадуб жамгIияталъе бокьун буго пуланаб парахалъи. Гьелъие бокьун гьечIо радикализм. Гьеб рахъалъан босани, Порошенко ккола компромиссалъул фигура.»\n«Евромайдан» тIобитIулеб мехалда хъаравуллъун вукIарав Киевалдаса 50 сон барав Виталий Захарченкое бокьун буго бажарарабгIан хехго рищиял тIоритIизе.\nВиталий Захарченко: «Гьанжеги нижехъ буго Януковичил заманалда букIарабго гIадаб система. Буго гIарац кванайги цIогьги. Гьез хIалтIулел рукIин бихьизабулеб буго, амма хIакъикъаталдаги щибниги гьабулеб гьечIо.»\nСоциолог Игорь Тищенкол пикруялда, Украиналда бугеб психологиял захIмалъабаз пайда кьезе бегьула Петр Порошенкое.\nИгорь Тищенко: «Нилъеда гьанже бихьулеб жо ккола рагъ унеб мехалда букIунеб гIадаб психологияб хIакъикъат. Гьеб ккола психологиябгун эмоционалияб свакай. ТIоцебе букIана «Майдан», хадуб рагъ, гьанже гIадамазе хIинкъи буго чIечIого. ГIадамазул ботIролъ гьанже буго парахалъиги рекъелги. Порошенкол имидж гьединал хьулазе данде кколеб буго.»\nБалъгояб рищияздацебесеб кампания


КIулшивурттал ххуллихсса цалчинсса ша |\nКIулшивурттал ххуллихсса цалчинсса ша\n07.09.2018 Зулейхат Тахакаева\nГьашину Лакрал райондалий школалийн лавгунни 1000-ннийн бивсса оьрчIру. Цалчинмур классравун лавгунни 85 оьрчI. Миннава 42 – Гъумучиял школалийн.\nСентябрь зурул цалчинсса кьини школалий яла агьамми инсантал бур дахьва байбихьулул классравун наними ва хъунмур къулагъасгу, гьай-гьай, миннах дур. Гъумучиял детсадраву аьдатравун багьну бур цалчинмур классравун нанисса оьрчIру, цалла тарбиялул дайдихьу хьусса кIанттайн бувкIун, цахава аякьалий бивкIсса зузалтрахь барчаллагьгу увкуну, гичча яла тарбиячитуращал школалийн лагайсса.\nДур Лакрал райондалий цIакь хьуну ца цамургу хъинсса аьдат – администрациялул зузалт лагайссар гьарца шяраваллавусса школарттайн – дуклаки оьрчIру барча бан.\nКIулшивурттал кьини Гъумучиял школалул учительталгу, дуклаки оьрчIругу барча бан бувкIун бия ДР-лул культуралул министр Зарема Буттаева, ДР-лул МВД-лул «Лакский» МО-лул куратор, полицанал полковник Арамис Бегов, Лакрал райондалул бакIчи Юсуп МахIаммадов, КIулшиву дулаврил управлениялул каялувчи Явсупи ХIамзаев, райондалул идарарттал каялувчитал.\nКIулшивурттал ххуллийнсса шадлугърал линейкалийн мюрщулт буккан бувна 11-мур классрал оьрчIал карду дургьуну.\nШколалул директор Ххадижат ХIусниевал бувсунни Гъумучиял школа тIивтIуну гьашину бартлаглай душиву 130 шин. КIицI лавгунни ларгсса дуккаврил шинал школалул оьрчIал хьхьичIунсса ккаккияртту хьун дуршиву республикалул лагрулийсса олимпиадарттай, конкурсирттай ва спортрал бяс-ччаллай. Микку хьхьичIунсса кIанттурду бувгьусса оьрчIан дуллунни хIурматрал грамотартту.\nДуклаки оьрчIан тIайлабацIусса шин чIа тIий, Юсуп МахIаммадовлул кIицI лавгуна хъунмур къулагъас тарбиялул даврих дуллан багьлай бушиву, тарбия дакъани, багьайсса куццуйсса кIулшивугу ласун къабюхъавай тIий.\nРайондалул бакIчинал бувсунни «100 школа» тIисса проектравун кIива школа – Щардал ва Хьурттал багьну бушиву, цIуну буллалисса Гъумучиял школа къуртал бан арцу итадаркьуну душиву ва му хъиривсса дуккаврил шинайннин къуртал бантIишиву.\nЦила ватанлувтурахь цIусса дуккарил шингу барачат дан, учительтуран ва дуклаки оьрчIангу тIайлабацIу чIа учин Зарема Буттаева бувкIун бия ссайгъатирттащал – райондалул школарттан ванил пишкаш бунни футболданий буккай ттупру.\nЦалчинмур классравун наниминналгу ххари бувна цинявппа, школалухасса ва учительтурахасса назмурду пасихIну ккалай, байбихьулул кIулшивурттал ххуйсса гьану бушиву ккаккан бувну.\nПредыдущая записьЗул пиша яла бусравмурдиСледующая записьКъабигьасса, къапаракьатсса къуллугъ


Мухъал, шагьарал ва росаби: MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи » Страница 7\nMaгIарухъ » Мухъал, шагьарал ва росаби » Страница 7\nБакълъулазул росаби. Бакьулъ Гьарадирихъ\nБакълъулазул росаби. Гъоркьа Гьарадирихъ\nСилди росу: тухумал, бакIазул цIарал\nТарих / Мухъал, шагьарал ва росаби\nГьаб гьитIинаб макъала хъваялъе гIилла букIана дихъе кодоре щварал цо-цо баяналги гIадамазда рихьизаризе ва гьединго аслияблъун букIана, гьаб масъалаялда тIасан цогидаз жидерго баянал, макъалаби кьезе. Гьединлъидал дие бокьилаан, силдисез гьал\nБакълъулазул росаби. ЦIиликь\nБакълъулазул росаби. Ингишо\nБакълъулазул росаби. Данухъ\nХьиндалазул росаби. Генуб\nБакълъулазул росаби. ЛъаратIа\nБакълъулазул росаби. Аргъвани\nБакълъулазул росаби. ИчичIали\nБакълъулазул росаби. Щабдухъ\nСугъулдерил тухум-кьибил ва кули-мархьи\nТарих / Гъуниб мухъ\nГьаб тухумазул баян гIуцIанин Сугъралъ росулъа ШагIбанилас ва гьесул вас ГIабдулмажидица тартибалде бачун, къачIанилан щвана нижехъе баян. Нижеда кодобеги гьеб щвана цо даптаралда жаниб, ШагIбаниласул вас ГIабдулмажидица кириллалъ хъван.\nЖакъа буго МухIамад ХIамзаевасул гIумруялъул соназул болъо 50 ялде щвараб къо\nАдабият / Шамил мухъ\nСахаб гIамалалъул дирракьцоясда гьавураб къоги баркун, баракат цIикIкIараб сахлъи щуллияб, рохелгьарзаяб гIумруги гьарула. ХъвадарулелчагIи гIемер руго, ганчIида накъищ гIадин тарихалъул гъансиниб нахъраталиежиндир гьунаралъул\nГьарзаяб магIишат, бахилаб нахърател (сапаралдаса хъвай-хъваг1аял)\nМагIарухъ чапун балеб гIазу, гIодоблъиялда щенолеб цIад. Черх борлъулеб цIорой, хIарчулъ бурдулги къан нухазда нух-нухазда чIчIарал машинаби. Гьединаб гьава-бакъалъул къоял рукIана гъутабазде сапаргун ниж къватIире рахъарал. Мурадги-росдал\n«Шамиль районалъул гIолилал» жамгIияб гIуцIиялъул хIаракаталдалъун 29октябралда МахIачхъалаялда СайидмухIаммад-хIажи Абубакаровасул цIаралда бугебфондалда тIобитIана нилъер районалъул гIолилазул данделъи.\nГIатIидаб росулъ гьитIинаб школа.\nЛъай кьеялъул бутIаялда. ГIатIидаб росулъ гьитIинаб школа. ГIемерал чIахIиял школазде щвана дун чIорогоял классал ругеб, гIарзалги гIемер рагIана класс къачIого цIунизе гIурал цIалдохъаби гьечIолъиялъул. ЦIияб ГIурада ахIвал-хIал тIубан\nХунзахъ районалда тIоцересел лъай кьеялъул гIуцIабазул цояб, араб гIасруялъул къоабилел соназго рагьараб жидерго школалъ 90 сон тIубаялъул юбилей кIодо гьабуна херехьдерил жамагIаталъги ва гьеб рохалилаб тадбиралда гIахьаллъарал гьалбадерицаги\n15 сон барав хIафиз\nХунзахъ районалда вахъана кIиабилевги хIафиз (жинда Аллагьасул хирияб Къуръан рекIехъе лъалев чи). Гьевги ккола Коло росулъа КъурамухIамадил вас ХIасан, 15 сон гурого жиндир гIумрудул гьечIев исламияб диналдеги, гIелму лъазабиялдеги гьитIинаб


Лъиего хIажат гьечIел гIадамазул гIузраби\n18 сентябрялдаса байбихьун Временный росулъ лъазабун бугеб терроризмалда данде къеркьолеб режим жакъа къоялъги нахъе бахъун гьечIо. Гьениб лъугьа-бахъунелда сверухъ офицалиял баянал цIакъ мукъсанал руго, гьелдаго цадахъ росдал гIадамазул гIарз буго росдал социалиял бакIал хвезарулел рукIиналда бан.\nУнсоколо мухъалда 18 сентябрялдаса байбихьун жакъа къоялде щвезегIан халат бахъун лъазабун бугеб терроризмалде данде къеркьолеб режим сабаблъун къан буго федералияб нухлул бутIалъун кколеб Гендерил тоннель.\nЦин щуго, нахъеги щуго къо цIан букIана гьеб рагьиялъе, гьанжейин абуни, хIатта щуабилеб октябрялде бахъун буго тоннель рагьи, амма гьеб мехалдъ гьеб рагьиялдаги щаклъи кколеб бугилан абулеб буго бакIалъул гIадамаз.\nГьелдаго цIадахъ Временный росулъе я журналистал, я ихтиярал цIунулел риччалел гьечIо, гIиллаги гьелъие гьениб хIинкъи бугеб ахIвал-хIал букIин бугилан лъазабун буго рагъулаз церегIан къояз гьенире арал инсанасул ихтиярал цIунулеб «Матери дагестана» абураб гIуцIиялъул гIадамазда.\nАмма бакIалъул гIадамаз а гьениб хIинкъи гIицIго жалго рагъулаздасан бугин, кинабгIаги хIинкъи бугев чи ватичIин гьенивилан абулеб буго.\n24 абилеб сентябрялъ Шималияб Кавказалда Россиялъул президентасул вакил Сергей Меликов Дагъистаналде вачIараб мехалъ, гьес лъазубуна жидеца хIаракат бахъулин гIадатиял гIадамазул ихтияралги цIунун гьел гIадамал жалгоги цIунун тIоритIизе хасал тадбирал.\nЖалго тадбиралги цере гIемер бакI сверун ккун тIоритIулел рукIун ратании, гьанже гIицIго изну гьечIого яръид гIуцIарал ругеб бакI сверун ккун тIоритIулин, гIадамазе зарал гьабичIого.\nМеликовас гьеб бицунеб заманаялъ Унсоколо мухъалда гIадамазул пастIабигии хурзалги рухъун ралел, покьал, гьорал риххизарлул рукIана вагьабиял ралагьулаго.\nБоцIи- ризкъалъе зарал ккей гуребги росулъ ругел социалиял кIвар бугел бакIал, масала школа, лъималазул ах, аптека къан букIиналъ гIадамазе квекIекнал кколел руго.\nГьедин, Временный росулъа цIар абизе бокьичIев чияс баян гьабуна жиндир цояв вас вугин гьаб цIалул соналъ школа лъугIизе кколев. Гьес цогояб экзамен кинин кьезе школаго къан бугеб мехалъ.\nГьесул баяназда рекъон, росдал школалда ва гьединго лъималазул ахалда чIей гьабун руго рагъулал. Гьединго цо-цо школалъул бакIазе ккун буго зарал. Рагъулал ун хадубги гьениб цIалун бажарулеб хIал букIиналда щаклъи кколеб бугилан баян гьабуна гьес.\nВременный росдал лъимал цIалуде инчIого лъабго анкь гIанасеб мех балеб бугилан лъазабулеб буго гIадамаз.\nТерроралда данде къеркьеялъул хIакъалъулъ 2006 абилеб соналъ къабул гьабураб 35 абилеб федералияб къануалда рекъон, терроралда данде къеркьолеб режим лъазабиялда бан рес буго заманаялъ школа ва цогиял лъай кьеялъул бакIал къазе, амма гьенир киналгIаги болжал рихьизарун гьечIо, гьелъ къуватазул идарабазул рес буго бокьанагIан халатбахъун лъай кьеялъул бакIал къан тезе.\n«Эркенлъи» радиоялъ бухьен гьабуна Временный росдал школалъул тIалъигун, амма гьезухъа баянал щвечIо.\nВременный росулъа нахъе ун Генуб росулъ вугев Къасумов Къъасумица бицана гьениб бугеб ахIвал-хIалалъул.\nКъасумов Къасум: «Гьаб Временный поселокалда къан буго школа ва садик. Гьенир жанир рачIун чIун руго гIурус ОМОНал Лъималги руго цIаличIого. Балагь базар буго гьабулеб. Цин кIиго къоялдаса лъугIулин абула нахъеги кIиго къо цIала гьедин ралагьун чIун ругоха».\nЛъайкьеялъул министерлъиялъ г цIалул сон байбихьуда, лъай босе щвечIого 100 гIанасеб лъимер хутIун букIинлда бан кинабгIаги баян кьезе инкар гьабуна. Министерлъиялъул вакиласул рагIабазда рекъон, гьеб суал гьезда бараб гьечIо.


Дагъистаналъул Халкъияб мажлисалъул депутат, республикаялъул Пенсионнияб фондалъул нухмалъулев Сагид МуртазагIалиев парламенталъул данделъиялда депутатасул мандаталдаса махIрум гьавизехъин вугилан лъазабулеб буго информалатаз. Сунда гьеб бараб букIине бегьулеб, гьелда бан кинаб букIине бугеб цевеккун къуваталъул идарабаз тIадецуй гьабулев вукIарав политикасул?\nРеспубликаялъул Халкъияб мажлисалъул депутат Сагид МуртазагIалиев ва гьев гурев цоги чанго депутатги мандатаздаса махIрум гьаризе ругилан лъазабулеб буго информалатаз. Гьеб букIине буго гIагараб парламенталъул сессиялда метер, 26 абилеб апрелалда. Щиб бугеб гьелъие гIилла абураб суалалъе Халкъияб мажлисалъул информациябгун аналитикияб бутIаялъул нухмалъулев Уллубий Эрболатовас гьадинаб баян кьуна.\nУллубий Эрболатов: «Буго хIакъикъаталда метер иргадулаб парламенталда гьединаб суал борхизе пикру. ЦохIо гьев махIрум гьавулев гьечIелъул мандаталдаса. ГьевгIан машгьурал гьечIониги, жеги лъабго депутатасухъа мандат бахъизе буго. Гьеб кинабго гьабулеб буго федералияб къануналда рекъон.\nГьелда рекъон, щибаб лъагIалил тIоцебесеб апрелалде щвезегIан хIакимчияс, ялъуни депутатас жиндирго буголъиялъул, магIишаталъул декларация къватIибе кьечIони, къануналъ ихтияр кьолеб буго гьев чи хIалтIудаса вахъизе, ялъуни депутатасул мандаталдаса махIрум гьавизе. Ахираб заманалда гьединал ишазде цIикIкIун кIвар кьолеб буго федералиял къануназ ва хIакимзабазгун депутатаз къанунал хвезариялде данде хIалтIулел руго».\nРехсараб къанун къабул гьабун букIана араб соналъул ноябрь моцIалъ. Гьелда щвезегIан муниципалиял рукIа, регионалиял ялъуни федералиял рукIа депутатаз, сенатораз ва хIакимзабаз жидерго буголъиялъул декларациял хIакъикъаталда апрель моцI щвезегIан рагьизе кколел рукIана. Амма гьеб гьабичIони къануналъ гьезие тамихI бихьизабун букIинчIо. Ахиралда къануналъ гьеб бихьизабуна рехсарал депутатал ва хIакимзаби хIалтIудаса ва мандаталдаса махIрум гьариялде щвезегIан. Гьединабго тамихI бихьизабун буго къватIисел хIукуматазда жидерго счетал рагьиялъухъ, къватIисел пачалихъазул банказда жидер гIарац цIуниялъухъ.\nЩиб букIине бугеб гьев депутат мандаталда махIрум гьавиялда хадуб? Гьеб гьесие ва цогидазе гьабулеб политикияб ишарайищ, ялъуни хIакъикъаталдаги къануналъул гьел кьварарал тIалабал тIурарелищ ругел республикаялъул Халкъияб мажлисалъул нухмалъулел? Гьел суалал кьуна «Эркенлъи» радиоялъ «Кавказская политика» порталалъул политикияв журналист Николай Проценкое. Гьесул пикруялда рекъон, депутатлъиялдаса гьев махIрум гьавиялдаса кIудиял гьесда хурхарал масъалаби гIезегIан руго респуликаялда.\nНиколай Проценко: «Сагид МуртIазагIалиев депутатлъиялдаса гьеб гьез рехсолеб гIиллаялдалъун махIрум гьави гьадингосеб жо буго дир хIисабалда. Гьев гьенисан нахъе витIизе бокьани гьеб гуреб цоги батIиял гIиллабиги ралагьазие бегьулаан. Мисалалъе, гьев республикаялда гьечIолъиялда бан, парламенталъул данделъиялде вачIине кIолеб гьечIо гьесда. Гьеб багьана батизе бегьулаан, цогидаб гьечIони. Гьеб гуреб цогидалги ратулаан. Гьеб гуро бугеб аслияб суал. Аслияб жо буго гьесул бакIалда Пенсионнияб фондалда чи тIамунгутIи хIалтIизе. Араб соналъул ахиралда гьелъул хIакъалъулъ бицунеб букIана. Кинабалиго кандидатура батун бугин, гьеб суал Москваялда роцIцIунеб бугиланцин абулеб букIана республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас.\nАмма хадуб гьеб хабар гьоркьоб къотIана ва гьале 8-9 моцIалъ Пенсионнияб фонд гьеб цо далун хутIараб гIадаб хIалалда буго. Щай гьанже гьесул мандаталъул суал борхулеб бугеб абураб суалалъе гьабсагIат чIванкъотIун жаваб кьезе захIмат буго. ГIага-шагарго гьеб батизе буго федералияб централъул тIалаб. Республикаялъул инициатива гьеб букIарабани, тIоцебесеб иргаялда Пенсионнияб фондалда гьесул бакIалда чи тIамизе хIаркат бахъилаан.\nЛъалеб букIахъе, Сагид МуртазагIалиевасда тIад цIех-рехалъул идараялъ уголовияб хIалтIи гьабун буго. Гьесда ва Гъизляр мухъалъул цеве вукIарав бетIер Андрей Виноградовасда террористазе кумек гьабиялъул, чи чIваялъул ва чIвазе къасд тIамиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго. ГьабсагIаталда Пенсионнияб фондалда нухмалъулесул ишал тIуралел руго МуртазагIалиевасул заместитель Руфийна МухIамадовалъ.\nСагIид Амировасул адвокатаз гIарз гьабулеб буго\nШималияб Кавказ хасал чагIаздаса бацIцIад гьабийищ?


Мах1ачхъалаялда 58-леб школалда -рахьдал мац1азул фестиваль » Ассоциация учителей аварского языка\n27 апр 21:38Тадбиразул разработкаби / Суратал\nМах1ачхъалаялда 58-леб школалда -рахьдал мац1азул фестиваль\nРахьдал мац1азул фестиваль\nКъоло щуабилеб апрелалда, Мах1ачхъалаялда бугеб 58-леб школалда т1обит1ана "К1оч1олгун анищазул куркьбазда" абураб фестиваль. Гьенире къабул гьаруна киналниги шагьаралъул школаздаса рахьдал мац1алъул муг1алимзаби. Дунги 40-леб школалъул маг1арул мац1алъул муг1алим щвана гьение гьоболлъухъ.\nКутакалда к1удияб х1адурлъи гьабун бугоан гьеб школалда. Азбаралде жанире лъугьингун гьекъезе кьолеб бук1ана т1охол гьабураб г1андарка. Гьелъул гьуинаб т1аг1амалъ рек1ее ц1акъ лъик1аб асар гьабуна нижее. Цинги азбаралда ругоан зурма-къали, палугьаби, кьурдухъаби.\nШколалде жанире лъугьиндал ругоан гьарзаго къач1арал столал: лъараг1азул, тумазул, маг1арулазул… Гьениб камураб кванил ниг1мат бук1инч1о: т1охол, г1ат1ал, ролъул ханждал... Гьанал квен, г1урччинлъиялъул квен, бакъвараб гьан-бакьалде г1унт1унги, щиб бокьаниги бук1ана гьениб. Маргьабазулъ бук1унеб остолалде нахъе ккаралин кколеб бук1ана гьениб.\nГьединго гьениб музеялда г1адин бугоан умумуз х1алт1изарулел рук1арал богорукъалъул т1аг1ел-г1уч1, рет1ел-хьит. Бихьизабуна ясазул гваяз т1анса-халича бессулеб куц, квас самулеб къаг1ида, ц1оросаролъ ч1унулеб къаг1ида. Берцинго ах1улеб коч1ол гьаракьги къот1ич1о цо лах1заталъги. Цоцалъ ц1акъ х1еренаб гьуинаб жура-гъурай бук1ана киналго миллатазул.\nНижер рахъалъан к1удияб баркала буго гьеб тадбир т1обит1араб Мах1ачхъалаялъул лъайкьеялъул управлениялъе, 58 школалъул муг1алимзабазе, директоралъе, заучазе гьединаб гьайбатаб тадбир г1уц1аралъухъ! Хасго гьений х1алт1улей маг1арул мац1алъул муг1алим Муслиматие к1удияб баркала гьабураб гьоболлъиялъухъ.Х1алч1ахъаги гьелъул! Ниж киналго маг1арулал рази хут1ана Муслиматидаса.\nГьенир к1алъазе рахъана ва гьадинаб даражаялда лъималазулги гьезул улбузулги рахьдал мац1азде рокьи бижизабуледухъ тадбир нухда бачаралъухъ баркала кьуна Мах1ачхъалаялъул лъайкьеялъул управлениялъул нухмалъулев Тагир Мухтаровичас ва цойгидалги х1акимзабаз. Бокьилаан гьединаб тадбир санайилго т1обит1ани бат1и-бат1иял школазда.\nГьениб бихьулеб бук1ана дагъистаналъул миллатазул нилъерго мац1азде бугеб рокьиги цоцазде бугеб гьуинлъиги. Гьедин гьуинго таги нилъ кидаго. Таги цоцаздаса рохун ва цоцалъ гъункун. Сахлъи ва рохел киназего!\n40-леб школалъул авар мац1алъул муг1алим\nЗариятил мастер-класс Тадбиразул разработкаби МахIачхъалаялда - авар мацIалъул фестиваль Цолъиялъул хIалтIи / Блогал ГIабдулмуслимова Курсият, Первомайское росдал школа. Авар мац1алъул къо к1одогьаби. Тадбирал / Суратал Гъизилюрталда - авар мацIалъул ва адабияталъул семинар Цолъиялъул хIалтIи / Тадбирал Рахьдал мац1алъул байрам"Ч1ахъаги мац1ги ц1арги"Каспийск шагьаралъул 6 школа Тадбирал / Видео


1 класс. МагIарул мацIалъул рагьараб дарс «МагIарул хIарпазул байрам». » Ассоциация учителей аварского языка\nАУАЯ » Авар мацI » 1 класс. МагIарул мацIалъул рагьараб дарс «МагIарул хIарпазул байрам».\n1 класс. МагIарул мацIалъул рагьараб дарс «МагIарул хIарпазул байрам».\nДобавил(а): Магомед Лабазанов\n1 класс маг1арул мац1алъул рагьараб дарс «Маг1арул х1арпазул байрам». (2012 сон)\nДарсил мурад: т1оцебесеб классалда авар алфавит малъиялъул ва Авар каламал ц1алун бахъиялъул г1аммаб х1асил гьаби.\nАвар мацалъул малъараб материал такрар гьаби ва щула гьаби.\nМаг1арул мац1 лъазабиялде лъималазул к1вар буссинаби;\nМаг1арул мац1алде ц1алдохъабазул рокьи ц1ик1к1инаби;\nЖидерго мац1 лъазабизе дагьабги жигар бахъи.\nЛъималазул цоцалъ гьудуллъи щула гьаби;\nЦ1алдохъабазул калам ва творчество цебет1ей;гьеб дарсидалъун лъималазул рек1елъ лъик1аб асар лъугьин.\nДарсие къвариг1унел алатал: к1удияб Авар калам,авар азбукаялъул слайдал, шарал, лъималазул бут1рузда холел х1арпал, микрофонал, проектор, доска, Хъарталъулги Ч1илбик1илги форма,лъимлазе гьуинлъаби,1-еб класс лъуг1иялъул дипломал.\nАссаламу г1алайкум, г1исинал ц1алдохъаби!\nАссаламу г1алайкум, хириял нижер гьалбал!\nИзну кье дий рагьизе авар х1арпазул байрам!\nАссаламу г1алайкум!-абула муг1алималъ\nАвар мац1алъул дарсде ниж рач1аралщинахъе.\nНижеца жаваб кьола: Ваг1алайкум ассалам!\nСалам кьун хадуса ниж берцинго г1одор ч1ола.\nКеч1 ц1алила Расул Х1амзатовасул «Ассаламу г1алайкум!».\nАваразул миллат –мац1!\nАхир рокьуе гьеч1еб!\nАваданаб авар халкъ!\nАрарат мег1ер буго,\nАвар мац1 лъач1ел лъимал!\nМуг1алим.Нилъ аваразул пашманлъилъун лъугьинарин ракч1ола,лъимал,дир,щайгурелъул нужеца т1убараб соналъ лъик1аб х1аракат бахъана рахьдал мац1 лъазабизе. Гьелъие нуг1лъи гьабила жакъа нужеца рицине ругел куч1дузги.\nЦоцада хадур цере рекерун рач1ина Ч1илбик1ги Хъартги.\nЧ1илбик1.Нахъе кье!Нахъе кье!\nХъарталъ цо жо бахчулеб бук1ина Ч1илбик1идаса.\nМуг1алим.Щиб ккараб нужер гьанжеги?Щиб кьоларого бугеб,Ч1илбик1, Хъарталъ дур?\nЧ1илбик1.Щибха бук1инеб,маг1арул мац1алъул хасал х1арпал лъазаризе зах1малъун бук1ун,гьаркьилаб азбука хъван бук1ана флешкаялда интернеталда батун. Гьай наг1ана батадихъе щун руго. Гьанже нахъе кьолел гьеч1о дир гьел.\nХъартай.Кьелароха!К1олеб батани рахъизе вач1а.Учу-чу,учу-чу!Дида бат1аго лъазе кколарищ эб хъвазеги ц1ализеги?\nЧ1илбик1 г1одила.Гьанже дида маг1арул мац1алда ц1ализеги хъвазеги киданиги лъаларо.\nМуг1алим.Г1одуге,Ч1илбик1,нилъеца кьезарила Хъарталда дур х1арпал.Маг1арул мац1алда ц1алдезе ругьунлъизе бокьун батани,дир лъималазда цадахъ сентябралъго школалде щай мун вач1инч1ев?Нек1ого ц1ализеги хъвазеги лъалаан дудаги.\nЧ1илбик1.Дун нечон вук1ана гьит1инал лъималазда цадахъ цо классалда ц1ализе.Гьел релъанхъилаангури дида т1ад.\nМуг1алим.Г1адада х1инкъун вугоха,месед мун.Нижер школалда гьединал адаб гьеч1ел лъимал гьеч1о ц1алулел. Гьез дуе кумекцин гьабизе бук1ана.\nЧ1илбик1.Бук1ун батила вала.Гьеб уяб жойищ,лъимал?Дие бокьилаан гьезул лъаялъухъ ва бажариялъухъ валагьизе.\nМуг1алим.Хъартайги парахат те,мунги берцинго лъималазухъ г1енеккизе г1одов ч1а.\nХъартай.Дун божуларо гьадинал г1исинал лъималазда хъвазеги ц1ализеги лъалин абураб жоялда.Шагьаралда г1урал гьазда зах1матал х1арпал киданиги лъазе гьеч1о бит1ун ц1ализе ва хъвазе.\nМуг1алим.Х1урматияй ,Хъартай,рач1а гьоркьоб жо базе.Лъималазда киналго маг1арул х1арпал лъалел ратании дуца Ч1илбик1ил х1арпал нахъе кьезе разияй йигищ мун?\nХъартай.Амма лъималазда х1арпал лъалел ратич1они дуца дие репетиторлъи гьабизе кколаха бесплатно.\nМуг1алим.Бесплатнойилая?(елъулаго)Эб репетиторлъи щибилан абулеб жог1аги?Дуе маг1арул мац1алда хъвазе ц1ализе лъазе бокьун батани,яч1а дурго, дица малъила дуда эб ч1обого.\nМуг1алим.Гьаб бак1алда нилъеца к1иязго гьабураб къот1иялъе гьалгощинал лъимал ругоха нуг1заллъун.\nЛъимал,бихьизабилищ цо Хъарталда нилъедаго маг1арул\nх1арпал лъалел куц?\nХъарталъ флешка компьютералда лъела ва гьаркьилаб азбука бач1ина экраналде.Лъималаз экраналде бач1а-бач1араб х1арп киназго цадахъ ах1ун абила.\nХъартай.Вабабай,хвана гьанже х1алт1иго!Лъаларо дида киданиги маг1арул мац1алда ц1ализе. Дида лъала гьабулеб жо.Лъидаго бихьуларедухъ лъималазул авар каламалъул т1ехь бикъила дица.Бихьиларедухъ портфелалъуе яккила ва гьениса т1ехь босила.Портфелалъул бет1ергьаналда(1-еб классалъул ц1алдохъаналда) бихьила гьеб ,гьей г1одилаго муг1алималда аск1ое яч1ина.\nМуг1алим.Дуег1аги щиб ккараб ,Асият,мунгиг1аги щай г1одулей йигей?\nАсият.Хъарталъ дир портфелалъуса авар мацалъул т1ехь бикъана.Г1одила.\nМуг1алим.Гьеб щиб цо к1удияй саламатияй г1аданалда рекъеч1еб пиша?Хехго ясалъул т1ехьги кье нахъе.Т1асияб сентябралда Ч1илбик1ида цадахъ т1оцебесеб классалде яч1ине х1адуре.Дица ц1ияб т1ехьги кьела дуе.\nХъартай.Дун нужер директорас йиччаларо школалде.\nМуг1алим.Г1елму лъазе киданиги кват1ун бук1унаро.Дица гьарила гьесда,гьелъул ургъел ккоге дуде.Амма т1асияб соналдаса президентасул бихьизабиялда рекъон киназулго релъараб форма бук1ине кколаха.\nХъартай.Релълъараб я?Гьаб дир формаялда бугеб багьана щиб?Жинсал гурищ гьанже ясазул модаялда ругел?\nМуг1алим.Х1урматияй Хъартай,школа модаби рихьизаризе рач1унеб бак1 гуро.Джинсалги цогидабги рет1е рокъобги,къват1ибги,дуего бокьанщиналъуб.Амма школалде рет1изе ккола релълъараб, бихьизабураб форма.\nХъартай.Эб кисаха гьанже дица бахъилеб нужее?Хасавюрт базаралдейищ ине кколей гьанже дун эб балагьизе?\nХъартай.Киениги ине кколарейха,Хъартай,мун.Школалде жалго рач1уна фабрикаялъул гьоркьохъаби.Гьез роценги гьабула.Цинги дур размералъул рет1ел букъизе т1аде босула.Т1аса бище дуего бокьилеб г1адинаб костюм.\nСлайдал риччала школалде рет1улеб формаялъул.Хъарталъ т1аса бищила жиндиего данде ккараб форма.Яч1ун цо х1алт1ухъаналъ роцаби рахъила Хъарталъул.\nМуг1алим.Киг1анги берцин йик1инарищха.Ч1илбик1иеги гьабила нилъеца,Аллагьас хъван батани, васазул костюм.Васазеги рукъула гьенир ц1акъ берцинал квасул шалалъул костюмал.\nГьанже г1енеккилин нилъ лъималазухъ.Рихьулел ругищ нужеда берцинлъи дир лъималазул, кьералъ ч1арал?\nХъартай.Машааллагь.(ту,ту,ту)Лъималаз х1арпазул кцуч1дул рик1к1ина.\nАлхIам цIалулел руго,\nАзда кIочон толаро.\n«Амин» абулел руго.\nАмма школалде ине\nАл жеги гьитIин руго.\nБабаца печь бакана.\nБерцинаб махI бахъана.\nБакьуч гIадин кьижарав\nБакъвараб гьан цIехана.\nВабабай,ккараб жо щиб?\nВакъун ватана Вали.\nВортулев вуго Вали.\nВиххун хутIана ГIали,-\nВачIун живго кваналев\nВихьун вукIинчIо Вали.\nГоро балеб бихьидал\nГордухъ кIусана Гирай\nГирула цIорол гарал\nГарцIал гIадин кIанцIола,\nГуллби гIадин речIчIула\nДагIнил сурат бахъана\nДиеги дад бахъанин\nДадил сурат къотIана\nДагIние чури тIезе\nЕ-буго ясазул хIарп,\nЕцци бокьулей гьитIич\nЁ-ги ясазул кола.\nЁртун как базе уна.\nЁржарухъан –яс йиго,\nЁртун хIалтIулей йиго.\nЖага барщун рагIула.\nЖаватханил кверги ккун,\nЖакъаго ахикье а.\nЖагадул кIилкIалги ран,\nЖираф гIадин йигилан,\nЖирана гьитIинав вац.\nЗаз гIадин лъугьинчIого\nИмам Шамил щивали\nИнсуца АхIул гохIде\nИсана ав вачана.\nИчIго сон бугев игит\nИяхI бугевги вуго,\nИццухъа кIодое лъим\nИнкар гьечIого цIола.\nКаву хехго рагьана.\n«Киб букIараб гьитIич»-ин\nКодобе гьеб бачана,\nКвачан холеб ицико,\nКаранде къан ,лъухьана.\nЛебалго жаваб кьолев\nЛачен вуго нижер вас.\nЛабалаб хурул ссанде\nЛахIзаталъ харула гьав,\nЛага-черх бугевги- ав.\nМатIу гIадин гьабуна.\nМагIарухъе сон арай\nМетер эбелги щвела\nМисалияй дир ясин\nМарьям каранде къала.\nНодо хъахIаб гIакдаца\nНах кьола,нису кьола,\nНижер бищун гьитIинай\nНаписатий рахь кьола.\nНилъалзукь шишаги цун,\nНедегьго гьей гьимидал,\nОгъохъат кквея цебе.\nОцое аб кьеларо,\nОгоб тела элъие.\nПанкъал гьаризе лъана\nПер буссизеги кIола\nПолпилъ тIерхьине гьабун.\nПарталги алъ чурула.\nПастIанги алъ чIарала.\nРадал яхъун Разият\nРосдалго боцIи гъолеб\nРохьдолъе гIака гъезе.\nРехъен бугеб рахъалде\nРосдал гIияде ине.\nСон сапаралде арав\nСагIид сезе вуссуна,\nСагIтал рикIкIунев вуго.\nСалам кьезе,дов цIехон,\n«Сордо лъикI!»-ан къвал базе\nТухум цо гьечIониги,\nТиризе цадахъ уна.\nТоргIо хIалеб гьоцIире\nТохлъукье гьал раккула,\nТагьидуй гIеч щвелаан,\nТатуяб бакь кьелаан.\nУнкъо моцI барав вацгун\nУрхъун ,убач гьабула.\nУллубий цIакъ воххула,\n«Уней йиго дун»,-илан\n«Унге!» лъаларев гьитIич\nФабрикалда хьитал гьес,\nФонарги ботIрода лъун\nХайгин гьабулел руго,\nХанал режулел руго.\nХерав кIудица квине\nХадубго гьес кваназе\nХурмаги цебе лъуна.\nЦо къоялъ къадекванде\nЦи рокъобе унаго\nЦер гьалда гьикъарана.\nЦо-цо раккизе кколин,\nЦидукий мина базе\nЦадахъ кIиялго ана.\nЧванта цIун гьебги бихьун\nЧакар гьалъ ялъаргъана\nЧехьквеш йигин мунилан\nЧинидул суркIа цIураб\nЧакарги босун щвана.\nШугIайнатий шал кьуна.\nШаргI щибали бициндал,\nШамилий шапка кьуна.\n-Щай мун щакърахунеб,\nЩиб дуе лъугьараб,\nЩиб дур билараб?\n-ЩуцIул хIал бихьана\nЭгъе унтулеб бугин,\nЭбелалъул квенчIел ккун,\nЭхетун чIана ГIали.\nЭб гогьдари бугилан\nЭмен гьасде семана,\nЭй еццизе лъугьана.\nЮбка сайгъат гьабуна.\nЮргъачу маян кьуна.\nЮссине кIвечIей яцалъ\nЯсикIоги кодой ккун,\nЯккун ячIана ПатIи,\nЯхчана нечарай яс.\nЯхIяца кодой ккуна,\nЯцалъул яс йоххизе\nХъартай.Машааллагь,гьабгощинаб жо кидаг1аги гьаз лъазабураб?Бицанк1аби малъанищ,лъимал,нужеда муг1алималъ?Изну кьеларищ,х1урматияй муг1алим, дие гьадинал ц1одорал лъималазе бицанк1аби кьезе?\nМуг1алим.Кье дурго.Дир лъималаз бокьараб бицанк1о ч1вала дур.\nХъарталъ бицанк1аби кьела авар каламалъул т1ехьалдасан.\nК1иго эбел,анц1го т1инч1? (кверал)\nЛъим кунеб,квен гьекъолеб жо?(г1анк1у)\nГьаракь к1удияб к1их1ат1илаб саг1ат?(х1елеко)\nКъваридаб бокьоб кьарияб оц(мац1)\nГьаб бицанк1оялъени жаваб х1акъаб жо буго нужеда лъангут1и.\nЖаниб гьава буг1иялъ,\nГьаб басанк1о щиб кколеб?(торг1о)\nБалагье цо,кинабго жо лъалеб буго дур гьал лъималазда.\nМуг1алим.Дица абунагури дуда азда кинабго жо лъалин.Торг1оялъул х1акъалъулъ кеч1ги лъала дир азда.Рач1а,лъимал,киназго цадахъ кеч1 ц1ализе.\nДунги цадахъ к1анц1ела.\nДунги цадахъ тирила!\nЧ1илбик1.Х1урматияй муг1алим,нужер лъималаз хасал х1арпазул куч1дул рик1к1инч1огури.\nМуг1алим.Г1адада гуро ,Ч1илбик1,гьезда хасал х1арпалин абулеб.Гьел цогидазда релълъинч1ел,г1ажаибал,хасал рук1иналъ лъун буго гьезда гьеб ц1арги. Гьезие гьаб байрамалда бак1ги буго хасаб.Авар каламалъул т1ехьги хасал х1арпалги рач1ун руго нилъехъе гьоболлъухъ.\nАвар каламги хасал ц1арал бот1рода лъурал лъималги рахъина сценаялде.\nГьале лъана алфавит\nК1икъоялда к1иго х1арп\nГьезда гьоркьор ч1ух1адго\nМаг1арул хасал х1арпал!\nХасаб берцинлъи бугел\nХасаб бечелъи бугел!\nАнц1ила лъабго гьаб х1арп\nЖакъа ссиялда руго!\nКъуркъбузул концерт буго\nКъого куплет ах1ана.\nКъойил балеб ц1ад буго\nКъулг1аги аск1об буго,\nКъуркъбуз сверун ккун руго. Вай-вай-вай!\nКьурдулел руго лъимал\nКьабе ,муг1рул,гьазий хъат!\nКьурулел руго х1ат1ал,\nКье кьураби гьазий жан!\nАвар калам.Дица гьаб лъаг1алида жаниб г1емераб жо малъана лъималазда .Дие ц1акъ бокьилаан лъималазда дица малъараб жо рак1алда бугищали бихьизе.\nМуг1алим.Лъик1 буго,х1урматияб ,дуе г1умру кьеяб Авар калам.Рахъа,лъимал, цере нилъеца лъаг1алида жанир лъазарурал куч1дузул цо-цо куч1дул рик1к1инин Авар каламалъе.\nЛъимал рахъина ва цо-цоккун рик1к1ина\nХъартай.Нижер маргьабазул дунялалда гъоб цил т1инч1 г1адал ц1алдохъаби ругилан ккола дида нуж.\nМуг1алим.Эб кинаб цилт1инч1г1адинаб?\nХъартай.Вабабай,дудагийищ,Сарат Мух1амадовна,гьеб маргьа лъалареб?\nМуг1алим.К1очон буго дида,бокьилаан дуца рак1алде щвезабизе.\nХъарталъ байбихьила маргьа бицине.Лъималаз сценка бихьизабила.\nМуг1алим.Маргьани дида ц1акъ лъик1 рак1алда бук1ана,амма дуца цоги нухалъ лъималазе гьеб бицине бокьун бук1ана дие.\nАвар калам .Цо бищунго дие бокьулеб бицанк1оги кьела дица нужее лъалищали.\nК1ал гьеч1еб,мац1ги гьеч1еб,\nМалъизе гьунар бугеб\nБер гьеч1еб,кверги гьеч1еб,\nКинабго жо бицунеб?\nГьаб щиб жо кколеб,лъимал?(т1ехь)\nАвар калам.Бит1ун буго.\nХъартай бищунго ц1акъ кинаб т1ехьха нужее бокьулеб?\nАвар калам.Дун ц1акъ бохараб буго нужее гьедин бокьиялдаса ,нужеде кутакалда ругьунлъунги буго гьаб ц1алул соналда жаниб.Амма дие нахъе ине заман щвана гьанже.Дун унилан нужер рак1 хоге,лъимал.Дун хисун ц1ияб т1ехь бач1ина нужехъе.\n2-еб классалъул т1ехь.Ассаламу г1алайкум!\nАвар калам.Дуе лъугьараб жог1аги щиб?Мун рагъдейищ ун бук1араб,гьудул?\n2-еб классалъул Авар калам.Гьикъизего гьикъуге.Дун ккун бук1ана цо ц1акъ ц1ализеги к1вах1алав,т1ахьазул къиматги гьеч1ев васасухъе.Вабабай,дида гьес ч1езабураб басрияб къо!\nАвар калам.Дуе бит1 ккун гьеч1оха,гьудул,дирни гьал лъималаз ц1акъ х1урмат гьабуна,т1ад жо бигъана.Кверал чурич1ого кодобе босич1о.Гьединлъидал дунги гьадин ц1иго хут1ун буго.\nМуг1алим.Лъимал,гьадинаб х1алалда нилъеца т1ехь тезе бегьиларо.Гьелъие кумек гьабизе ккела.Гьеб берцинго къач1азе ккела.\nАвар калам.Гьабилищ ,лъимал,нужеца дир гьудуласе кумек?\n2-еб классалъул Авар калам.Нужеде бугоха дир хьул.Рак1алда ч1езабе,лъимал:\nНужеца т1у-т1ун т1ехь рехани,\nТ1ад обложка бигъич1они,\nТела нужги кинацаго\nКвешал лъимал ругин абун.\nАвар калам Амма т1адч1ун т1ехь ц1алани,\nТ1ад обложка бигъанани,\nНужер рахъалъ хъвала гьаниб\nЛъик1ал лъимал ругин абун.\nГьанже дица нужергун къо-лъик1 гьабулеб буго.Баркала нужее,лъимал,дир гьабураб х1урматалъухъ.Дидаса босараб лъаялъухъ.\n2-еб классалъул Авар калам .Дунги Бичас биччани,т1асияб соналъ бач1ина нужехъе.Воре нужедаго муг1алималъ малъараб жо к1очене тоге.Тавпикъ кьеги Аллагьас нужерго рахьдал мац1 хъвазеги, ц1ализеги, бицинеги лъазе.\nХъартай.Нижги рилълъина нужеда цадахъ.Т1асияб соналъ школалде рач1ине ккани х1адурлъизе ккеларищ нижги.Рилълъа,Ч1илбик1 нилъерго маргьаялде.\nМуг1алим.Нужее киназего к1удияб баркала гьанире рач1аралъухъ.Иншааллагь,т1асияб соналъ рихьила.Нух бит1аги!\n«Т1ахьалги» Хъартайги Ч1илбик1ги уна.\nМуг1алим.Гьанже заман щвана 1-еб классалъул Авар калам лъуг1изабиялъул дипломалги сайгъаталги кьезе нужее.Раг1и кьолеб буго байбихьул классазул завуч Пат1имат Абуковнаялъе ва Пат1имат Къурбановнаялъе.\nДипломал ва умумуз лъималазе росарал маг1арул мац1алъул т1ахьал кьела .\nМуг1алим.Гьанже нуж ругоха унго-унгоял маг1арул халкъалъул лъимал.Нужго маг1арулазда релълъине ккани,нужеда маг1арулал кинал г1адамал ругелали лъазе Расул Х1амзатовасул «Маг1арулал» кеч1ги биччала дица нужее.\nГьалдалъун нилъер маг1арул х1арпазул байрам лъуг1ана.Баркала киназего.Къо-мех лъик!Лъик1аб бихьаги,я Аллагь!Лъик1аб раг1аги!Амин.\nАвар учитель Учитель аварского языка Аварский язык Аварский язык в школах\nДобавлено: 13-02-2017, 09:33


Transparency International идараялъул сайталдаса босараб сурат\nTransparency International абулеб къватIибе биччан буго дунялалъулго коррупциониял компаниял къватIир чIвазарураб хIалтIи. Гьез жидерго сайталда гIадатиял гIадамазда гьарулеб букIана, гьезул пикруялда рекъон, бищунго коррупциониялъун гьез рикIкIунел чагIи яги компания гьаракь кьун рихьизареян. Кинал компаниязул ва гIадамазул цIарал гьенир ругел?\nГьаркьал кьун руго анцI-анцIазар чияс батIи-батIиял компаниязул ва гIадамазул цIарал рихьизарун. Transparency Internationalалъ тIаса бищун буго бищунго гIемер гьаркьал щвараб ичIго компаниялъул яги чиясул цIар. Гьезда гьоркьоб буго ФИФАги, Чачаналъ гIуцIараб АхIмад-хIажи Къадировасул фондги, Украиналъул вукIарав президент Виктор Януковичасул цIарги.\n«ЦIогь, гьереси, рекIкI гьаби-гьел руго коррупционеразул алатал. Нижее бокьилаан нижер сияхIалдаса кIванагIан цIикIкIун компаниязда хурхун санкциял гьаризе. Гьезул бищунго коррупциониябин абун цо компания бихьизабизе кIоларо нижеда, гьел киназулго хал гьабизе ккола»,-ян лъазабулеб буго рехсараб идараялъ.\nТIадехун рехсараб ичIго компанияги гьез бихьизабун буго гьел цохIо коррупциониял рукIиналъ гуреб, гьез инсанасул ихтияралги хвезарулел рукIиналъ.\nГьеб хIалтIи хадубги халат бахъинабизе ракIалда буго гьеб идараялда. Гьаб тIоцебесеб нухалда гьеул сияхIалде ккун буго жидехъ бугеб къуваталдаса пайда босун жамгIияталъе зарал гьабураб 383 компаниязул букIа, политикиял лилеразул рукIа, мульти-националиял команиязул рукIа цIарал.\nБуго гьезда гьоркьоб Америкаялъул Делавэр штаталдаса компанияги. Гьелъ цIар гьикъичIого рагьулел рукIун руго цоги компаниял хириял яхтаби, вилаби росизе яги жал цIунулел адвокатазе гьенисан гIарац битIизе.\nФИФАялда хурхун Transparency International идараялъ хъвалеб буго гьелъул букIараб тIалъиялда гIунтIизабулеб бугин миллионал рикъиялъул, бикъараб гIарац «чуриялъул» гIайиб ва гьез футболалъул фанатазул миллиардазул ццим бахъинабун бугин.\nАхIмад-хIажи Къадировасул фондалъе цо моцIие щолеб бугин 60 миллион доллар, гьебги халкъалъул 80 % язихълъиялда бугеб регионалдайин лъазабулеб буго Transparency Internationalалъ. Гьеб фонд гIуцIарав Чачанлъиялъул бетIер Къадиров Рамзанил хIакъалъул рехсараб идараялъ хъвалеб буго гьев 2007 соналда 30 сон бараб мехалда танин Кремлалъ гьеб республикаялъул бетIерлъунин. Цеве Россиялде данде вагъулев вукIарав гьев Кремлалъул рахъ кколевлъунги лъугьун, ахирисел соназда сверанин Москваялъе бищунго ритIухъав регионалияв лидерасдейин.\nИнсанасул ихтиярал цIунулей Татьяна Локшинал рагIабазда рекъон, цохIо «жиндирго гурони къанунал малъуларев» Къадировас гьанже пачалихъалда жаниб пачалихъалъе бетIерлъи гьабулеб буго.\nЖиндирго гъорхъи лъалареб кверщел чIезабизе гьес мугъчIвай гьабулеб бугин Москваялъе гуреб цо гьесие мутIигIаб 80 азарго чи вугеб аскаралда. Гьез республикаялъул халкъги хIинкъизабулеб бугин, киса лъалареб бечелъиги дандегьабун бугин абулеб буго Transparency Internationalалъ. Гьезго ракIалде щвезабулеб буго Къадировасул лъагIалил харжалъул декларациялда 75 000 доллар рехсон букIин, амма жиндирго гIагараб росу Центороялда гьес бан бугин эбелалъул цIаралда хъвараб кIалгIа. Гьениб бугин жиндирго зоопаркги, жидер багьа кIиго млн долларалдаса цIикIкIарал чуязул бокьгиян.\nГьез гьединго ракIалде щвезарулел руго Къадировас Грозныялде жиндиего рекIелгъеялъе ахIулел дунялалъул спорталъул ва Голливудалъул цIвабзазул цIаралги. Масала дунялалъул футболалъул цIва Диего Марадонае гьес кьун буго цо млн. доллар. Майк Тасоние кьун буго кIиго нухалъ цIикIкIун. Гьел гонорарал кьолелги руго АхIмад-хIажи Къадировасул фондалъ. Гьел киналго тарихал кьолел руго «Открытая Россия» абулеб багъа-башариялъ бахъараб документалияб фильмалда.\n2004 соналда чIварав жиндир инсул цIар кьураб фонд Къадировас гIуцIун букIанин рагъаз биххараб республикаялъул инфраструктура цIигьабизе, амма хадусан гьеб лъугьанин живго Къадиров бечед гьавулеб фондлъунин абулеб буго Transparency Internationalалъ.\nЖиб гIуцIаралдаса гьеб фондалъул цониги нухалда халги гьабун гьечIо Россиялъул я РикIкIадул Палатаялъ я магъало бакIариялда хурхун Федералияб хъулухъалъ. Гьеб бихьичIеб ххвел гьабулеб буго Кремлалъги. Гьедин хъвалеб буго Transparency Internationalалъул баяналда.\nГьелдаго лъазабулеб буго Чачанлъиялда харж щолевщинав чияс гьелъул 10-30 процент щибаб моцIалъ бицен гьабулеб фондалде кьезе кколин. БизнесчагIаз абуни, жидер хайиралъул бащдаб кьезе кколеб бугин гьенибе. Гьедин гьенибе цо моцIие бакIарулеб бугин 45-60 млн доллар. Чачаназул тIалъиялъ гьел киналго гIайибал нахъчIвала ва абула гьеб бечелъи жидее «Аллагьас кьураб бугин».\nhttps://www.occrp.org/en/daily/4029-chechen-corruption-documentaryreceives-more-than-a-million-youtube-views и http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/263279/ 12\nАхирисел къоязда баккараб баяналда рекъон, Чачанлъиялъул хIукуматалда ракIалда буго сайгъаталлъун кьезе 100 сагIат босизе. Гьезул 40-ялда лъезе рагIула Рамзан Къадировасул гъулбас. Гьезухъ гIезеги рагIала цо миллионгун 500 азарго гъурущ. Гьедин лъазабулеб буго Регнумалъ.\nЩиб жо кколеб Кавказалда «оппозиция»?


Дагъистаналъул гIадал рорхатал мугIрул щвечIониги, щобаздегIан къараб, санагIатаб бакI бищун буго яшав гьабизе Турциялде гочарал нилъер миллатцояз. Гьенире щолаго цо нилъерго Казбек районалде, Буртунаялде рачIунеб гIадаб хIисаб букIуна. Цебесеб нухалъ, ай 2004 соналъ щведалго рекIелъе бортун букIана Гуней росдал тIабигIат, сверухълъи. Гьелдаса нахъе ккараб берцинлъиялъул гьечIоан Шигьабудин гIураб Эседия росуги.\nШигьабудин Озден -жамгIияв хIаракатчи, хъвадарухъан, «Дагъистан» журналалъул редактор. Къокъго абуни – сахав магIарулав, халкъалъе хIажатав, Турциялда гIолел магIарул наслабазул метериселъул пикру гьабун пайдаяб иш гьабулев лъикIав инсан. Аваразул интеллигенциялъул гьев лъаларев чи гIемер ватиларо. Дагъистаналдаса рачIунелги дораго ругелги магIарулазе годекIанлъун лъугьараб, Шигьабудинил азбаралъур рещтIана нижер къокъаги. Нижее салам кьезе рачIарал бакIалъулал магIарулазул саламатаб горсвери лъугьана. Кванил нигIматал хисун столалде рачIана магIарулазул цIваби гIадал цIарал хъварал, нилъерго мацI, тарих цIуниялъе риччалел басмаби. Гьанир рукIун нилъеца цIалуларел, цIиял рахъарал ва цересел тIахьал ругоан Шигьабудинихъ. Гьезда тIаде цо чанго дицаги жубана (халкъияй шагIир Залму Батировалъ саламгун гьесие сайгъаталъе ритIаралги рукIана тIахьал). Данделъараз лъай-хъвай гьабуна Шамил районалъул жакъасеб гIумру рагьулеб «ЦОЛЪИ» казияталъулгунцин.\nГьенисаги щвана Гунеялде, рихьана чIороголъарал чIахIиял минаби, тира-сверана, жамагIат гъункараб мехалъ чIухIун къачIарал къватIахъ, лъалхъана Дагъистан ракIалде щвезабулел суратазгун алатаз къачIараб ашбазалда. Гьениб бицана, жеги балугълъилалде эменгун цадахъ сапаралъ унаго Турциялде ккарав, Гунеялда вукъарав дир кIудияв инсул вацасул хIакъалъулъ. Гьидалъа МухIамадин абулеб букIун буго Гунеялда гьесда. Лъана гьев махщел камилав маххул къебед, гIертIал гьарулев устар вукIараблъи, баянлъана гьесул наслуялъул лъалкIал. Алжанул гIаркьел гIадаб гьайбатаб росулъ цIикIкIун руго чIунтулел минаби, лъугIулел руго магIарул мацI бицунел, кIудияб кIвар гьечIо гьеб цIуниялъулги.\nТIубан сапаралъул ва гьенир дандчIварал анцI-анцI магIарулазул хIакъалъулъ бицани, хабар цIакъго халалъила. Гьел гара-чIварияздаса рекIелъ хутIарал цо-цо пикраби рагьила.\nГуней росдал годекIанир\nДагъистаналда бизнес гьабизе хIалбихьарав КIаратIаса наслуялъул Карим: «Даран-базаралда гьоркьоб ритIухълъи гьечIо Дагъистаналда. ХIалбихьун букIана, амма цIакъ рекIекълъана. Гьобол-гьудулъиялъе лъикIал руго Дагъистаналъул магIарулал, цоги иш цадахъ гьабизе бегьулареблъи бичIчIана».\nШигьабудин Озден: « Дие бокьиларо дагъистаниял жидеда божизе бегьуларел гIадамал ругин абулеб рагIизе. Нижелъ эбел-инсуца куцана магIарул чи лебалав, ритIухъав вукIине кколин. Киналго гьединал гьечIеб къагIидаха».\nТурциялда дандеккун Дагъистан кин бихьулеб социалияб цебетIеялъул ва исламияб рахъалъин абураб дир суалалъе, Шигьабудиница гьадин жаваб кьуна: «Турция Европаялдаса нахъе ккун буго кIикъогониги соналъ, гьедигIанабгосеб заманалъ Турциялдаса нахъе ккун бугин абизе бегьула Дагъистанги. Россиялъул хIукуматалъ халкъалъул гIумру лъикIлъиялъе биччалеб гIарац, гьелъул кверщел кодобе щвараз бикъулеб букIиналъулъ буго гIиллаги. Бикъа-хъами кибго батила, амма доба цIикIкIун бугин ккола. Исламалъул бицани, гьаниб щибаб росдал, шагьаралъул имамлъун вуго тIадегIанаб лъай щварав, халкъалъул щибаб суалалъе жаваб кьун бажарулев чи. ХIукуматалъ харжги кьун тарал чи руго гьел. Мекъаб, хIукуматалъул политикаялде данде кколареб рагIи гьезул букIунаро. Бокьарав чиясе эркенго дин гьабизе рес буго, хIал гьабулев яги гьукъулев чиги гьечIо».\nТурциялда ругел нилъер миллатцоял гIажаиблъулел руго мажгитаздеги хьвадун гIаракъи гьекъолел дагъистаниязда. Чанги батIияб тепси гIуцIараб бакIалда гIодой чIана дун гьел къоязда, амма чаялдаса къвакIараб гьекъолеб жо рикIкIадасан балагьунгицин бихьичIо. Нилъер гьаниб гьобол вачIингун гьабулеб «хIурмат» гьезда лъикI лъалеб бугоан.\nЯшарил гьакида Бурса къотIун Анкараялде\nРоцIцIараб зоб, камилго цIураб моцI, кваранихъе гIаздалал тIогьазул мугIрул, рохьаз сверун ккураб, ахазулъ щинкIараб некIсияб Бурса. ГIажаибаб асар хутIана гьеб шагьар къотIун унаго рекIелъ. Чан биги, магIуги, рекIкIги, пахрулъигиха бихьараб гьеб чIухIараб, Анатолиялъул ракьалда тIибитIараб, гIусманиязул тIоцебесеб тахшагьаралда. Бурсаялда гIумру гьабун ругел Кавказалъул наслаби цолъизарулеб гIуцIиялъул нухмалъулевги ватана нижее салам кьезе нухде вахъун. Гьесул гьариялда рекъон Дагъистаналдаса росарал хунжрулги щвезаруна Анатолиялъул кавказиязе рикьизе.\nНус-нус километралъул нух нахулъа рас цIалебгIанги лъачIого тана нахъе. Рогьалил гIужде гIагарлъун батана заман Анкараялде щолаго. Асиятица бицунеб букIана жийго гIураб ватIан Закаталаялъул. Гьениб яшав гьабулел аваразул гIумруялъул бицунаго, баянлъана миллияб рухIияб хазина, умумузул ирс цIуниялъе гьениб нилъеразе кьоларел ресал, гьечIеб ихтияр. Гьеб кинабго бихьизе, бичIчIизе Дагъистаналдаса гьоболлъухъ рачIунелги нагагь рукIунин абуна Асиятица.\nЯшарилгун Асиятил гъанситухъ магIарулай Мелигьагун\nБитIахъе бахиллъана сверухълъиялъухъ балагьун, тIоцересел бакъул чIораз Асиятил рагъиде ахIарай дун.\nУнго-унгояб цIа бакулеб гъансито бугоан ункъабилеб тIалаялъул рагъида. ЦIакъ ургъун, берцинлъигун санагIат рекъезабун ралел руго турказ гIемертIалаял минабиги.\nГьалбал рачIине кколин гIемераб рагъа-рашари бугоан нахъисеб къоялъ хважаинзабазул. Бугеб-гьечIеб нигIмат хIадуризе журана гьел. Вабабай, дунги гьобол, цоги щалдай рачIинаян ургъел чIвана, чIваниги цоги бакIалде гьезги йиччачIо. Дагъистаналдаса ячIарай журналисталъулгун лъай-хъвай гьабизелъун рикIкIадаб Кахраман-Мараш шагьаралдаса ячIуней Асиятил росасул гIагарай гIаданалда дандчIвазе ана ниж шагьаралде. АнцIгогIан сагIатги нухда бан, анлънусгогIан километр нухлулги нахъа тун, автобусалдаса рещтIуней, Европаялъул къагIидаялъ ретIа-къарай гIаданалъул гьурмада свакалъул асарго гуреб, цо парангалъул гIадаб гьими бугоан.\n-Асият, дуца таржамачилъи гьабеха нижее, -ян шурана дица гьалмагъалъул гIинде, интеллигент гIадай Мелигьа йихьидал.\n-Щибжоя? ЧIая мун гьай кIалъазегIан, -ян елъулаго балагьана Асият дида аскIое гIагарлъулей Мелигьахъ.\n-Вай, ПатIимат, лъикI щварай! КигIан лъикI ячIарай! Дунги ячIана мун йихьизе.\nДун гьакIкIан хутIана гьей, Шамилил заманалъго Турциялде гочарал умумузул наслуялъул ясалъухъ балагьун. Жеги магIаруллъи бихьичIей, турк гурони мацIалъ цIаличIей, 30 соналъ Стамбулалъул чIахIиял музеязда хIалтIарай гIадан дида кIалъана бацIцIадаб магIарул мацIалъ.\nМелигьаца бицана Марашалда гьабулеб, Турциялда бищунго лъикIаблъун рикIкIунеб дондурмаялъул (мороженное) шагьаралда гIагарлъухъ бугеб жидерго Ортотепе росулъ санайил тIобитIулеб оцбаялъул хIакъалъулъ. РакIалде щвезабуна лъимерлъи, харабазул биценал:\n-Мун нижер росулъе ячIине ккола, гьенир гIемерал магIарулал руго. Херал чагIаз цIакъ берцинго бицуна нилъерго мацI, гъозда гIемерал кици-биценалги лъала. Дун гIумруялъ Истамбулалдаги йикIун лъалебги кIочана. Дун гьанже хIалхьиялда йиго, гIемер щола росулъе. Исана оцбай дица гьабуна росулъ. Оцал щвечIо хурир разе, чуялъ бекьана. ЛъикIаб байрам букIуна, гIемер чи вачIуна, садакъа бикьула, батIи-батIиял къецал тIоритIула. АскIоб бугеб росулъаги ахIула гIадамал. Гьенирги магIарулал ругелъул. Гьедин, цоцахъе хьвадула ниж байрамкъояз...\nЦониги магIарул кечI лъалищин абидал Мелигьаца, кочIол рагIабазе баянги кьолаго, цо чанго мухъ цIалана рекIехъе:\n-Нижер гIагарай гIадан йикIана ШугIайнат абун. Гьелъухъ рокьи ккун букIун буго ГIалиасхIаб абурав васасул. Гьасиеги кьечIого, цогидазеги инчIого йигей гIолилалъул бицун гIолилас абун буго:\nЩун бихьула багIарбакъ,\nЩобдасаги унаро, -ян. Ахир кьун йиго ШугIайнат ГIалиасхIабие, амма гъов аскаралде арав нахъ вуссун гьечIо.\nЦоги, церегIанго соназ цо яс йикIун йиго нижерго росулъа васасухъ рокьи ккун, амма гъосие гъой къабуллъун гьечIо. ГIолилал данделъараб, цо гвай бугеб бакIалда гьелъ, васасе квешезего, ахIун буго:\nЩвайги, гьудул, щвайги,\nдуй чIужу щвайги,\nщвайги, дуй чIужу щвайги,\nГьевго васасухъ балъго рокьи ккарай цогидай ясалъ гьенибго ахIун буго:\nКатан гъизуларей, гъал бетуларей, -абун. Гъов васасги кIиабилеб кечI ахIарай яс ячун йиго чIужулъун.\nМелигьалгун дир накъитги гьоркьоб къотIизабун бугIун рукъ цIуна тIаде рачIарал гьалбадерил салам-каламалъ. ЦIидасанги дун рещтIаралъуб данделъана, жеги гIемераб лъай-хъваял ккараб, магIарул годекIан.\nДругие материалы в этой категории: « Турциялъул магIарулазул гъасда накъитал\tКIочон тезе рес гьечIеб тарих »


ТарихчIужу ТахIнаева ПатIимат\nДагъистаналдаса тарихчIужу ТахIнаева ПатIиматица гIемерал соназ гьабураб хIалтIул хIасилалъул цо бутIа лъун бугин абизе бегьула гьал къоязда МахIачхъалаялда бугеб Суратал лъолеб музеялда кьурал гьелъул фото-суратазул экпозициялда. Жийго ПатIиматица «Эркенлъи» радиоялъе кьураб интервьюялда абулеб буго аслияб пиша тарих бугониги, фото-суратал рахъизе жий тIамунин гьеб тIагIун, лъугIун унеб бугеб такрарлъи гьечIеб архитекрура суратазда цIунизе ва цогидазда бихьизабизе бокьиялъ.\nТIахьаздасан,хъвай-хъвагIаяздасан ва архиваздасан гуребги, сверухъ, киса-кибего тарихалъул лъалкIал ралагьулел ругин ПатIимат ТахIнаевалъилан абуна выставка рагьулаго музеялъул нухмалъулей СалихIат ХIамзатовалъ.\nВыставка гIуцIизе тарихчIужу тIамун йиго нилъедасан унеб бугеб Дагъистан, мугIрул улкаялъул хаслъи цIунизе бокьиялъ.\nЖакъасеб Дагъистаналда бугин кIудияб къадар жеги хал гьабичIел, цIех-рех тIобитIичIел тарихалъул объектазул ва гьел лъидаго лъачIогон гьедин тIагIинеги рес бугин баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе ПатIимат ТахIнаевалъ.\nПатIимат ТахIнаева: «Дагъистанияллъун нилъ гьарула нилъер культуриябгун тарихияб хаслъиялъ, гьеб гьечIони нилъ ккола гIицIго Дагъистаналъул ракьалда гIумру гьабулел чагIи. Гьеб тарих тIагIунеб, лъугIун унеб буго жакъа. Гьеб цIунизе щибго гьабулебги гьечIо хIукуматалъул рахъалъги. Ахираб къого соналда жанир гIадамал гIодолъиялде гочун чIунтулел руго росаби, гьелда тIадеги, 40 абилел соназ хIал гьабун гIадамал нахъе рахъинарурал Амузги, Чарахъ гIадал росаби тIуран чIунтун руго. Гьениб буго кIудияб тарихияб хазина, гьеб дагьабго цIунун хутIун буго жеги, амма 10 -15 соналдасан гьебги тIубан лъугIилилан ккола. ГIадамаз гIумру гьабун бугел росабаздасанги тIагIунел руго тарихиял объектал, щай гурелъул гIадамазул гьечIо бичIчIи, хIукуматалъ гьабулебги щибго гьечIо гьел цIуниялъе».\nВыставкаялде рачIун рукIарал тIалъиялъул вакилзабазул рахъалъан гьел тарихиял объектал цIуниялъе квербакъи гьабияъул бицен букIарабищали цIехедал, тарихчIужуялъ баян гьабуна гьезул беразда щиб бихьараб - тIагIунеб буго такрарлъи гьечIеб Дагъистанищ, яги гьадинго сураталищали жинда лъаларин. ТIолго Дагъистаналъул тIалъи гьенибе бачIаниги гьезда гьелъул бичIчIи букIинин абураб жоялда щаклъулин жий.\nАмма хIукуматалъ квербакъи гьабуниги, жалго бакIалъул гIадамазулги бичIчIи гьечIин, гьез къимат гьабулеб гьечIин рикIкIунеб буго ПатIиматица.\nПатIимат ТахIнаева: «Гьеб культурияб гъат гIуцIарал гIадамазул букIана тIабигIатгун гармония, гьезул букIана берцилъиялъул бичIчIи. Уникалиял объектал гIуцIун руго цIулал, ганчIила ва хIарщул. Жакъасеб гIелалъул гьеб бичIчIи гьечIо. Нилъехъа тIагIун буго гьеб культура бижизабулеб букIараб къагIида. Гьеб заманалъул гIадамалгун хурхенги 20 гIасруялъул 50 соназго тIагIун буго. 20 гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялдаса бахъун бугеб гIелалъул гьечIо бичIчIи гьеб культураялъул. Гьелдаго цадахъ, жакъасеб гIелалъе гьелъул бичIчIчи кьезейилан школабазла кьолеб Дагъистаналъул халкъазул культура ва гIадатал абураб дарсалъулги щибго хIасил ккечIо, гьеб дарс сверун буго гьадингояб, пайда гьечIеб дарсиде, хIакъикъаталда кIвар бугеб, ганчIил хIалтIабазул, цIулал ва хIарщул хIалтIабазул хIакъалъулъ тIобитIун гьечIо цIех-рех, хъван гьечIо цогIаги хIалтIи. Культураялъул министерлъиялъги гьел культураялъул объектазул кIваралъул пропаганда гьабулеб гьечIо».\nКIуяда росулъа МухIидин абурав ганчIил устарасул хIалтIаба\nЖакъа къоялде бугеб хIал хадубккунги гьедин, хиси гьечIогон цебе унеб бугонани, такрарлъи гьечIел архитектураялъул объектал, ва цогидаб тIагIун ине бугин абулеб буго ПатIимат ТахIнаевалъ. Выставкаялда буго цо фото-суратазул инсталляция, ЧIарада мухъалъул Гурухъ-СотIа росулъ биххун ине бугеб минаялъул хутIараб рукъалъул хIуби ва мина бихьизабулеб, гьеб буго цебесеб Дагъистаналъул архитектураялъул мисаллъун кколеб мина. Рукъалъул хIуби жакъа гуреб, метер рехун инеб хIалалъ бугила,гьеб реханани, биххун унеб буго тIубараб минаго, амма кин гьеб цIунилеб, щибун цIунилебали цо чиясда агъаз гьабун бажаруларин рикIкIунеб буго ТахIнаевалъ. Гьединабго бугила къисмат махщел бергьарав КIуяда росулъа МухIидин абурав ганчIил устарасул хIалтIабазулги. МагIарул чанго мухъалда руго гьев устарас гьарурал уникалиял занал, амма гьелги цIадаца ва бакъалъ дагь-дагьккун хвезарулел ругила.\nПатIимат ТахIнаева: «ХIажат буго бичIчIи, хIажат буго хIукуматалъул программа гьеб бечелъи цIуниялъе. Гьеб выставка ккола умумуз нилъеде балеб бугеб ахIи, гьеб ахIи буго ганчIилъги цIулалъги цIунун хутIун. Гьеб ахIи рагIизе ккола щивасда. Дида рагIана гьеб, гьел сураталги, дида ккола умумуз нилъеде балеб бугеб ахIи цогидал гIадамазде щвезабулел чапарал ругилан. Гьеб ахIи нилъеда рагIичIонани къокъабго заманалда жаниб нилъел хаслъиги культураги тIагIине буго».\nУмумуз нилъеде ахIи балел буго


Жанубиягун Китаялъул ралъдалъ раккизе бегьула Китаялъул атомиял реакторал\nКитаялда ракIалда буго лъедолел платформабазда атомиял станцияби разе ва гьел Жанубиягун Китаялъул ралъдалъ ругел рарал чIинкIиллъабазде гьел щвезаризе. Гьелъул хIакъалъулъ лъазабулеб буго Китаялъул информалатаз.\nЦолъарал Штатазул пачалихъияб департаменталъ лъазабуна, Вашингтоналда рагIанин информалатазул лъазабиял ва Жанубиягун Китаялъул ралъдалъ террриториалиял претензияби ругел улкаби ахIулел ругин статус-кво хисизабизе бегьулел цорахъалъулал галабаздаса инкар гьабиялде.\nСпратли абураб архипелагалда Китаялъ гьабуна чанго чIинкIильи ва гьезул цоязда рана аэропланал чIолел ва роржунел бакIал. Гьанже гьенир лъолел руго радаралги, субмариназде данде къеркьеялъул техникиял ресалги.\nГаагаялъул диваналъ, Филлипиназул гIарзаялда рекон, Китаялъул хIаракатчилъи гьеб бакIалда халкъаздагьоркьосел къануназде дандекколарелъун рикIкIине бугьелин, рикIкIунеб буго экспертазул аслияб къадаралъ.


Аралда хадуб ракI хвеларо\nЭкономикаялъул ва политикаялъул рахъалъ араб соналъе цо-кIиго рагIиялдалъун чIванкъотIараб къимат кьезе захIмат буго. Щайгурелъул халкъалъул гIумруялъулъ ккарал лъугьа-бахъиналги батIи-батIиял ругелъулха.\nДагъистаналъул хIукуматалъул бетIер Артем Здуновас абухъе, 2019 соналъ республикаялъул экономикаялъул цебетIей борцуна 1,1 проценталдалъун. Гьеб гIей гьечIеб бугин абизе бегьиларо, щайгурелъул арал соназде дандеккун гIемерал субъектазул гуро бугеб гьедигIанабцин цебетIей. Мисалалъе, Россиялдаго 2018 соналда гIадамазул харжал цIикIкIине кколел рукIун ратани 3,4 проценталъ, хIакъикъаталдаги цIикIкIана гIицIго 0,5 проценталъ.\nЭкономикияб цебетIеялъул хIасиллъун, лъалеб букIахъе, букIине ккола кагътида саламатал тарихал рихьизари гуреб, тIоцебесеб иргаялда, гIадамазул хIакъикъияб рукIа-рахъин лъикIлъизаби. Жакъа Россиялда моцIрое щолеб гьоркьо-хъеб харжалъул бицани, нилъер республикаялда беццилеб хIал гьечIо. Амма ракI гIодобе биччазабулеб жо буго нилъер жамгIияталда гьеб суалалде кIвар кьезе байбихьун букIин. Гьелъие нугIлъи гьабула учительзабазе, тохтурзабазе харж, лъималазе бачIунеб пособие цIикIкIинабиялъул мурадалда, ахираб заманалда Халкъияб Собраниялъул депутатаз къабул гьарурал цо-цо хIукмабаз, ва гьединго В. Путинил указаздалъун гIумруялде рахъинарулел ругел миллиял проектазда рекъон республикаялда гьабулеб хIалтIи лъикIлъулеб букIиналъ.\nНилъер республикаялда, масала, Росдал магIишаталъул министерствоялъул баяназда рекъон, 2019 соналда ран лъугIизарун, хIалтIизе кьун руго спорталъул кIалгIаби, ФАПал, 120,4 километралда газ бачунел рогIрал, 61,5 километралъул манзилалъ бачана лъим.\nГIамм гьабун босани, гьеб ра-хъалъ иш квеш гьечIолъи бихьула Россиялъул президент В. Путиница республикаялъул экономикияб ва социалияб рахъ цебетIезабиялъулъ лъураб бутIаялъе гIоло Дагъистаналъул бетIер Владимир Васильевасе кIиабилеб даражаялъул «ВатIаналъе гьабураб хъулухъалъе гIоло» орден кьеялдасанги.\nГьединго лъикIаб ишлъун ккана Дагъистаналъе лъикIаб хIалтIухъ федералияб бюджеталдаса 1,2 млрд гъурщил грант кьейги. Гьеб гIарац кибе харж гьабизе бугебали республикаялъул нухмалъулез дандбалеб буго жамгIиял гIуцIабаздаги.\n2019 соналда 20 сон тIубана нилъер республикаялде халкъазда гьоркьосел хъачагъал кIанцIаралдасаги. Гьеб лъугьа-бахъин республикаялда Россиялъул президент Владимир Путинги вачIун, кIудияб политикияб даражаялда тIобитIана. Гьелъул хIасиллъунги ккана Дагъистаналъул ополченцазул кIвар цIикIкIинаби ва хасаб закон бахъиялдалъун гьел кIодо гьаризе хIукму гьаби.\nЛъикIал ишазда гъорлъ рехсезе бегьула республикаялъул нухмалъиялде цIиял гIадамал рачине хIаракат бахъиги, гьениб тухумчилъиялде данде гьабулеб къеркьейги. Амма квешаб рахъ буго нилъер миллиял мацIал, миллатазул маданият цIуниялде, гьел лъазариялде хашаб бербалагьи букIин. Гъоркьиса Халкъияб Собраниялъул депутаталгун, жамгIиял гIуцIабигун цадахъ лъугьун гьеб рахъалъ чанго тадбирал тIоритIаниги, гIунгутIаби хутIулел руго.\nРеспубликаялда лъикI ккана гьитIинаб ва гьоркьохъеб бизнес цебетIеялъул миллияб программа тIубаялъул ишги. Гьеб мурадалъе харж гьабизе бихьизабун букIана 525 млн гъурущ.\nГъоркьиса хиса-басиял ккана хIукуматалъул хъулухъазда ругел кадрабазулъги. Ахирал соназда миллаталъул рахъ хIисабалде босичIого, гIицIго профессионалияб лъаялъул кьучIалда кадраби тIаса рищи билълъанхъизабулеб бугониги, хIукуматалъул тIадегIанал хIалтIабазда ругел магIарулазул къадар дагьлъичIин абизе бегьула. Конституциялъулаб судалъул нухмалъулесул, Халкъияб Собраниялъул председателасул заместителасул, республикаялъул ХIисабалъул палатаялъул нухмалъулесул, Дагъистаналъул хIукуматалъул председателасул заместителасул, республикаялъул ЖамгIияб палатаялъул председателасул хъулухъазда хIалтIулел руго магIарулал. Жакъа республикаялъул\nхIукуматалъул къого министерствоялъул щугоялда нухмалъулеллъунги руго магIарул халкъалъул вакилзаби. Гьединго республикаялъул комитетазул цо-цоязул нухмалъулеллъунги руго гьел. Амма республикаялда гIумру гьабулезул лъабил бутIа кколеб нилъер миллаталъул кадрабаздехун нухмалъулез дагьаб цIикIкIун пикру буссинабуни лъикIаб букIинаан.\n2019 сон бечедаб букIана юбилеяздалъунги. Масала, 130 сон тIубана революциялъул хIаракатчи ЧIохъа ГIумаров МухIамад гьавуралдаса; 110 сон тIубана пачалихъияв ва жамгIиявгун политикияв хIаракатчи ХIажимурад Хашаев ва Дагъистаналъул халкъияв артист, Авар театралъе кьучI лъурав ГIабдурахIман Магаев гьаруралдаса.\n100 сон тIубана генерал-полковник, рагъул гIахьалчи МухIамад Танкаев, машгьурав хъвадарухъан МухIамад Сулиманов, СССРалъул\nхалкъияв учитель, КIудияб ВатIанияб рагъул гIахьалчи Булач ХIажиев гьаруралдаса.\nИсана 70 сон тIубана советияв ва Россиялъул археолог, гIалимчи, Россиялъул ГIелмабазул академиялъул академик Хизри ГIамирхановасулги. Республикаялда, гьел кIодо гьарун, батIи-батIиял тадбиралги тIоритIана.\nГьединалго юбилеял тIоритIана магIарул районаздаги. Масала, Гъуниб, Болъихъ, ЦIумада, ЧIарада, Хунзахъ, Шамил районазда. КIодо гьабуна районал гIуцIаралдаса 90 сон тIубаялъул юбилеял.\nКин батаниги, аралда хадуб ракI хвеларо. Гьелдаго цадахъ, жеги лъикIал хIасилалги щун, нилъ рохизе хъванги батаги цIияб соналда.\nДругие материалы в этой категории: « Терек – гьалагаб гIор\tВладимир Васильевас согIго лъазабуна »