Дагъистаналда ругел сакъатазул хIакъалъулъ | ВатIаналдаса цIиял харбал | Киназего гIаммаб Россия\nДагъистаналда ругел сакъатазул хIакъалъулъ\nГIажаибго берцинлъун рукIуна хаслихъе тахшагьаралъул аслиял къватIал. ГъутIбуздаса гъунел тIанхазул тIогьилаб салмагалда тIасан, накъиталда гIодориччан, рокъоре унел студентал, коляскабазда рекIинарун лъималгун, тира-сверулел улбул, жидерго ишазде гIедегIун унел цогидал… Амма тира-сверулездаги гIедегIун унездаги гьоркьов вихьуларо цогIаги коляскаялда рекIарав сакъатав чи. 282000 сакъатав чи вугеб республикаялъул тахшагьаралъул къватIахъ коляскаялда унев чи къанагIат гурони дандчIвангутIи хIикматаб жо гьечIищ?\nСакъатал гIадамалго ратиларин шагьаралдаян яги ругелги гIадамазда гьоркьоре, къватIире рахъине бокьуларого ругин ракIалде ккезе бегьула. ТIабигIаталъул гугьар бихьизе рес щвечIониги, тахшагьаралъул хIалуцараб гIумрудалъгIаги цо-цо гIахьаллъизе кколел руго сакъаталги. ХIухьбахъиялъул ахикь тира-сверизе щвечIониги, чара гьечIого гьел ине ккола поликлиникабазде, тукабазде, цогидал хъулухъал тIуралел бакIазде. КигIан бокьаниги ва хIажат бугониги, коляскабазда рекIун, хьвадулел яги канлъукъал сакъатазе, санагIатал нухал гьечIолъиялъ, рокъоса къватIире рахъине щолеб гьечIо.\nХIалтIуцаги, пикрабазги, кинабго жо хехго гьабизе гIедегIиялъги, цогидазул кумек гьечIого рокъоса къватIире рахъине кIоларел сакъатал гIадамалги нилъеда гьоркьор рукIин нилъеда ракIалдего щвезе толеб гьечIо.\nГали бахъанщиналъур ралел минабиги, гьезда сверухъ букIунеб кьищниялъги сакъатазе щай гурин, сахав чиясецин хьвадизе квалквал букIунеб буго. Гьарунищ, гьарунаян абизе гIоло ралел руго цо-цо бакIазда пандусалги.\nАхираб чанго соналда жаниб жамгIиял гIуцIабазги РФялъул президентасги кIвар кьолеб буго гьеб масъалаялде. Улкаялда киса-кибего сакъатазе квалквал гьечIеб, бигьаяб гIумру тIамизе шартIал гIуцIизе хIаракат бахъулеб буго. Россиялда 2020 соналде щвезегIан сакъатазе шартIал чIезариялъул программаялда тIад 252,5 миллиард гъуруш хвезабизе бугин абуна РФялъул ЗахIматалъул ва социалияб рахъ цIуниялъул министерствоялъ.\nСакъатазе дандекколел шартIал чIезаризе кколаан лъималазул ахазда, школазда, вузазда ва цогидал цIалул идарабазда, поликлиникабазда. Гьединго сакъатазе шартIал гIуцIизе кколаан транспорталъул рахъалъги социалиял бакIаздаги. ХIалтIудалъунги хьезаризе кколаан гьеб программаялда рекъон сакъатал.\nДагъистаналдаги гьабулеб буго хIалтIи, дагь-дагьккун къачIалел руго сакъатал лъимал хьвадулел школал, реабилитациялъул централ. Сакъатал квалквал гьечIого хьвадулеб къагIидаялда къачIан руго цо-цо культураялъул, сахлъи ва социалияб рахъ цIуниялъул идараби. ГIумру гьабиялъе мукъсанал ресал ругел лъималазе лъай кьеялъул рахъ загIипаб бугин абизе бегьила республикаялда, цогидал регионазда гIадин хасал спортивиял идарабиги гьечIо. ХIалтIудалъун хьезариялъул рахъалъул бицани, 2014 соналда хIалтIи щун буго 47 сакъатасе, 2015 соналда — 17-ясе. Республикаялъул сакъатазул 23 процент хIалтIудалъун хьезариялъул централъул хIисабалда руго.\nРоссиялдаго 13 миллионгIанасев сакъатав чи вуго. Гьезда гьоркьоса 2,5 миллион сакъатал хIалтIизе бажарулеллъун ккола. Амма хIалтIулеб буго гьезда гьоркьосаги бащдаб бутIа.\nИсана ДРялъул муниципалиял гIуцIабазда сакъатазе шартIал кин чIезарун ругелали хIисаб-суал гьабизе ДРялъул ЖамгIияб палатаялъ гIуцIараб данделъиялда гьоркьор лъун рукIана гьел суалал. Гьеб программаялда рекъон, цо-цо бакIазда хIалтIи гьабулеб буго, амма пайда щиб киналъулго, сакъатазе рокъоса къватIире рахъине ресал ва шартIал чIезарун гьечIеб мехалда. ГIемертIалаял минаби ралезда подъездазухъе пандусал лъезеги "кIочон толеб" бугони, тукабазул бетIергьабазда сакъаталги кваназе ва ретIа-къазе кколел рукIинги кIочани, гвендазул цIурал нухалги ругони, кин бицинеб гьеб тайпаялъул гIадамазе квалквал гьечIеб гIумруялъул?\nДагъистан 76-абилеб бакIалда\nКIиго соналъ цебе "Россиялъул бокьун иш тIаде босаразул союз" абураб тIолгороссиялъул жамгIияб гIуцIиялъ улкаялдаго гьабураб цIех-рехалъул хIасилалда, сакъатазе гIумру гьабизе бигьалъиялъе шартIал чIезариялъул рахъалъ Россиялъул 85 регионалда гьоркьоб 76-абилеб бакIалда букIана Дагъистан.\n2015-2016 соназда "Социалияб ритIухълъи" абураб тIолгороссиялъул халкъияб фронталъул хIаракатчагIаз цIех-рех гьабулеб букIана республикаялда сакъатазе гIумру гьабиялъе дандекколел шартIал гIуцIулел ругищали. Халгьабулеб букIана сахлъицIуниялъул идарабазул, социалияб кIвар бугел бакIазул. Гъоркьисалаялде дандеккун исана сакъатазе шартIал гIуцIиялъул рахъ лъикIлъун бугин бицунеб бугоан гьезги.\nГIадатиял гIадамалго гIадин, хIалтIудеги къватIиреги рахъине рес гьечIел сакъатазда ва гьезул тIалаб-агъаз гьабулел эбел-инсуда цIехедал, — бищунго унтараб суаллъун батула рукъ тун къватIисеб дунял бихьизецин сакъатазе рес гьечIолъи.\nСакъатал лъималазул улбузул гIарзал рукIуна шагьаралъул администрациялдеги, камуларо сакъатазе шартIалгун рихьизарурал автобусазда рекIунго бажаруларин абунги. ГIумруялъулъ гьадингоги гIемерал захIмалъаби дандчIвалел унтаразе гIаданлъиялъул рахъалъ кумек гьабизе кколеб бакIалда, гьезул къварилъи-ургъел гIадахъ босичIого, квалквал гьабулелги руго. Сакъатазул улбуз ццинбахъун бицуна, подъездалде жанире ине пандус бугониги щибин, гьелда цере машинаби лъолел мехалда. Лъогеян, гьанисан унтарал лъимал рачине кколин абураб лъазабиги гьез бихьичIеб, рагIичIеб ххвел гьабун толин.\n2016 соналъул 15 июналда РФялъул Пачалихъияб Думаялъ къабул гьабуна гIемертIалаял минабазда, гьенир гIумру гьабун ругезул ихтияр цIехечIого, подъездалъул кIалтIа сакъатазе хьвадизе пандусал гьаризе. Амма пандусал гьаризе федералияб бюджеталдаса гIарац биччалеб гьечIо, регионалияб, бакIалъулаб муниципалитеталъ биччараб яги живго сакъатас балагьараб гIарац хIалтIизабуни гурони.\nТукабазда, гIадамал хIухьбахъиялъе ракIарулел бакIазда, дармил центразда сакъатазе дандекколел нухал чIезаризе тIадаб буго гьел бакIазул хважаинзабазда.\n"Тукабазул кIалтIа пандусал гьечIолъиялъ, хIажатаб жо босизе щвечIев Архангельск шагьаралдаса сакъатав чияс судалде кьуна гьелъул хважаинзаби. Судалъул хIукмуялда рекъон, тукабазул бетIергьабаз гьев сакъатав чиясе 25 азаго гъуруш кьуна", — ян бицунеб буго тIолгороссиялъул сакъатазул жамгIияталъул хIаракатчагIаз жидерго сайталдасан.\nГОСТалда рекъон, кинал рукIине кколел пандусал?\nМахIачхъалаялда пандусалги сакъатазе чIезарурал шартIалги гьечIин абуни, мекъи ккела. Амма ругезулги гIемерисел коляска бачине бажаруларел ва жидедаса пайда босулареллъун ккола. Хасало цIер къараб мехалда, хъещтIероялъул бакIалда лъималаз хIалтIизарулел пандусаздаса кинаб пайдаха букIинеб сакъатазе? ГОСТалда рекъон, пандусал рукIине ккола коляскаялъул гIеблъи бугел, тIасан цIвакарал гурел. Коляска гиризабилалде цебе битIараб бакI букIине ккола, гьелдаса тIаде рахун, хадубги коляска лъезе гIураб бакIги букIине ккола. Бихьизабиялда рекъон, пандусалъул гIеблъи букIине ккола 90 см яги цо метр. Нилъер гьанибин абуни цо-цо бакIалда дандчIвала лъималазул гьитIинаб коляска гурони гьунарел пандусалги. 80 сантиметралдаса борхатаб букIине бегьуларо пандус, болъабазул борхалъиялъухъ балагьун, чанго пандусги букIине бегьула гьениб гьабун. Гьезул кIиябго рахъазда рукIине ккола сакъатазе кумекалъе лъурал чIорал.\nКоляскабазда лъималгун рачIунел улбуздаги гьелго захIмалъаби дандчIвалел руго. Поликлиникаялде яги цогидаб бакIалде коляскагун унел ругони, гIемерисел бакIаздасан нухал хварал рукIиналъ яги пандусал гьечIолъиялъ лъимадул коляска зама-заманалдаса кодобги ккун босизе ккола. Сакъатал лъималазул эбел ХIабибова Бариятица бицана, лъималгун къватIире рахъунелъул, цадахъ рос гьечIони, нухдасан унел чияр гIадамазда гьаризе кколин коляска битIараб бакIалде босизе кумек гьабеян.\nТранспорталда сакъатазул коляска\nНухал гурелги, сакъатал гIадамазе шагьаралде къваригIелалъ рахъине ккани, дандекколеб транспорт гьечIолъиялъулги бугин кIудияб гIунгутIиян бицана Бариятица.\n"ЛъикI буго гьанже гьел автобусалгIаги рукIин. Автобусалда буго коляска тIаде бигьаго гиризабизе бажаруледухъ гIодобе биччалеб жо. Амма цохIо нухалда вачIана водитель коляска борхизе дие кумекалъе. Хадубккун тIокIаб водителазги кумек гьабичIо. Рокъоса шагьаралдехун унелъул берцинго рорчIула, нахъе рачIунелъул, автобус кьабун цIун букIуна. Гьединлъидал шагьаралде щварал ниж кватIун гурони рокъоре щоларо",- ян бицана унтарал лъималазул эбелалъ.\nСакъатазул пикру цIехедал, квалквал гьечIого гIумру гьабизе ккани, гьезие, тIоцебесеб иргаялда, хIажатаб жо буго ритIарал ва квалквал гьечIел нухал.


МугъчIвай гьабула халкъалда\nМухIамад КIудиямухIамадов ккола Гъуниб районалъул КIуяда росулъа. Дагъистаналъул пачалихъияб педагогияб институталъул физкультурияб факультетги лъугIизабун, чанго соналъ хIалтIана Гъизляр районалъул Цветковка росдал школалда учительлъун. Нухмалъи гьабуна Гъизляр шагьаралъул автовокзалалъе. Гьесул бажари-гьунар бихьидал, КIудиямухIамадов тIамуна МахIачхъалаялъул Северияб автовокзалалъул нухмалъулевлъун.\nМухIамад ккола ДРялъул Халкъияб Собраниялъул депутатги, ДРялъул транспорталъул мус-тахIикъав ва РФялъул транспорталъул хIурматияв хIалтIухъанги. Гьал къоязда ниж дандчIвана МухIамадгун ва нижеда гьоркьоб ккана гьадинаб гара-чIвари.\n- МухIамад, Халкъияб Собраниялъул депутатлъун иналъе щиб гIилла букIараб?\n- Гъизляр районалъул депутатазул собраниялъул лъабго ахIиялъул депутатлъунги вищун вукIана дун. Гъуниб районалдаса Халкъияб Собраниялъул депутатлъун вищизе кандидатура лъезеги ракIалда букIинчIо. Доб заманалда районалъе нухмалъи гьабулев вукIарав Пахрудин МухIамадовасул гьариялда рекъон, халкъалъги вищун вачIана гьенивеги.\n- Халкъияб Собраниялъул депутатасда церечIарал аслиял масъалаби кинал ругел?\n- Аслияб масъала ккола халкъа-лъул мурадал тIурай. Депутат хIаким гуро. Амма нижеда кIола нухмалъиялда вугев хIаким халкъалъул мурадал тIуразаризе тIамизе. Щивав бусурбанчияс хIаракатги бахъизе ккола лъикIлъи гьабизе, мунпагIатавлъун вукIине. Депутатлъун гьечIеб заманалдаги кумек гьарун вачIарав чи дица киданиги нахъчIвачIо, яхI бахъулаан бажарараб гьабизе.\n- Гъуниб район кидаго букIана республикаялда бищун церетIурал районазул цояб. ГьабсагIаталда щиб хIал бугеб?\n- Ахирал соназдаги, цо-цо рахъал хIисабалде росани, мугIрузул районазда гьоркьоб цебесеб кьерда буго гьеб. Пахрудин МухIамадовасги АхIмад МухIамадовасги гIезе-гIан хIалтIи гьабуна район цебетIезабиялъул мурадалда. Гьаб-сагIаталда гьелъие нухмалъи гьабулеб буго МудунхIажи Къадировас. Гьев районалъул бетIерлъун вачIаралдаса гIемер заман инчIони-ги бихьулеб буго гьесги хIалтIи гьабулеб букIин. Мисалалъе, нижеца, районалъул нухмалъулелгун цадахъ, къачIана Гъуниб росдал централияб майдан, гьенибего бачана лъим, цо-цо школазе, больницабазе кьуна цIиял машинаби, къачIана ва къачIалел руго нухал, рагьана ясли-ахал ва гь.ц.. Нухазул бицунаго, баркала загьир гьабизе бокьун буго Иркутскиялда гIумру гьабун вугев КIуяда росулъа МухIамадкамил Къурбайловасе. Гьес жиндирго гIагараб КIуяда росулъе 14 километралъул манзилалда нухал, хъилги тIун, къачIана. Гьединал рукIине ккола унго-унгояб къагIидаялда жиндирго росуги жамагIатги бокьулел чагIи. Гьес байбихьараб иш нижецаги гьоркьоб къотIизе течIо. КIуяда росдал жамагIаталъ, гIарацги данде рехун, хъил тIуна цо-цо кулабахъе ругел нухаздеги. Гъуниб районалъул гъутабазда бегIерго цебечIун буго лъел суал. Гьал къоязда ДРя-лъул хIукуматалъул вице-премьерасулгун букIараб дандчIваялдаги борхана дица гьеб суал, ва гьес рагIи кьуна ЦIияб Бухтиб росулъе артезианалъул лъим бачине 15 миллион гъурущ биччазе.\nРайоналда тIоритIулел спортивиял, диниял, культуриял тадбиразеги квербакъи гьабичIого толаро. ГIемер чагIи рачIуна кумек тIалаб гьабун, телефоналдасан кIалъала. ГIемерисезе хIажат букIуна гIарац. Чиясул мурадалъухъ балагьун, хIаракат бахъула гьев рази гьавизе. Лъидехунго тIаса-масагояб бербалагьи букIунаро. Аллагьасе гIоло гьабула кинабго.\n- ГьабсагIаталда церечIарал масъалаби кинал ругел?\n- ГIадамазул тIалабалги хIисабалде росун, яхI бахъизе ккола Гъуниб район республикаялда хIалтIулел батIи-батIиял программаби-проектазда гъорлъе бачине. Пачалихъалде гIайиб гIунтIизабизе бакI гьечIо, бокьараб рахъалъ кумек гьабулеб буго. Гьедин бугеб заманалда, районалъул нухмалъиялъгун цадахъ, дицаги хIаракат бахъизе буго.\n- Тахшагьаралъул Севериб автовокзалалдаса аслияб къагIидаялда маршруткаби хьвадула мугIрузул районазде. КъватIире рахъиналде транспорталъул техникияб ахIвал-хIалалде балагьулищ? Басриял машинаби хIалтIизе риччалищ?\n- Гьелде кутакаб кIвар кьола. Механикас хал-шал гьабичIого, гьесул изну гьечIого цогIаги машина автостанциялдаса къватIибе бахъунаро. ХIинкъи гьечIеб транспортго гIадин пассажиразе чIезаризе ккола шартIалги. Гьединлъидал автопаркалде машинаби росула цIияб тайпаялъул. Гьединго кIвар кьола шофераздеги. Гьел рукIине ккола хIалбихьи бугел ва психикияб ра-хъалъ жагъаллъи гьечIел.\n- Багьаби кин чIезарулел?\n- РекIадухъ багьаби чIезарула ДРялъул экономикаялъулгун территориалияб цебетIеялъул министерствоялъ. Гьелъулгун бугеб къотIи-къаялда рекъон, нижер ихтияр букIунаро 10 проценталъ гурого гьел хисизаризе.\n- Чан маршрутка, автобус бугеб автовокзалалда хIалтIулеб?\n- 250-300-гIанасеб маршрутка буго республикаялъул районаздегун росабалъе хьвадулеб. 30 автоубус уна Дагъистан тун къватIибе. Гьел хьвадула Северияб Кавказалъул регионазде, Сочиялде, хIатта Крымалдегицин, ай нижер хIалтIул логистика гIатIидаб буго.\n- Мун ккола эркенаб гугария-лъул рахъалъ спорталъул мастер. Спорталъулгун щиб гьоркьоблъи бугеб?\n- ЦIар рагIарав спортсмен дир вахъинчIониги, дица спорталъулгун гьоркьоблъи къотIизе кидаго течIо. Радакь вахъун паркалде векеризе уна, хIалтIудаса щун хадуб залалде хьвадула, регби хIала, гугарула. Спорталде дир бугеб рокьи бихьун, вас Шамилицаги тIасабищана гьебго нух.\n- 2020 соналда рукIине ругел Олимпиялъул хIаязда гIахьаллъизе вугищ Шамил?\n- 2020 соналда Токиоялда тIоритIизе ругел Олимпиялъул хIаязда 86 кг цIайиялда чемпионлъун вахъине рес букIана Шамилил. Щайгурелъул гьеб цIайиялда гьабсагIаталда абизегIанасел къуватал спортсменал гьечIо. Амма бохалъе гIузру ккеялъ кIолеб гьечIо гьесда бугеб гьунаралда рекъон къеркьезе. Бох тIубанго сахлъани, дица гьесие ургуялде тIадвуссине квалквал гьабиларо, гIузругун гугаризеги виччазе гьечIо.\nЖиндир заманалда Шамил ва-хъана Европаялъул, Россиялъул чемпионлъун, бергьана Иван Ярыгинил турниралда, чIел босана Универсиадаялда. Дир пикруялда, гьеб гIунги тIокIаб бергьенлъиги буго.\nДругие материалы в этой категории: « МагIарулав – генералияв консул\tЖивго гIатIиракьалда,ракI – гIагарал мугIрузда »


Дир эбел-инсуца гIумру гьабулеб букIана магIарухъ. Инсуца гIахьаллъи гьабуна япониялъулазулгун букIараб рагъдаги. Гьес жиндирго лъимал ругьун гьаруна намус бацIцIадго хIалтIизе ва цогидазул адаб гьабизе.\nГIолохъанаб заманалда нухмалъулевлъун, политикияв цевехъанлъун вахъине дица дидаго цебе масъала лъун букIинчIо. Араб гIасруялъул лъеберабилел соназда дун учительлъун хIалтIулев вукIана Харахьи, ГIоротIа росабазул школазда. ЛъикIал гIадамазул сверуде ккана дун. Цо нухалда дир дарсиде вачIана партиялъул Хунзахъ райкомалъул хIалтIухъан, гьев вукIана гIурусав. Гьелдаса хадуб гьесул гьариялда рекъон, дун районалъул лъай кьеялъул отделалде методистлъун хIалтIизе вачана. Гьел соназда гьеб идараялда культураялъулгун лъай кьеялъул рахъалъ инспекторлъун хIалтIулев вукIана ЦIадаса ХIамзат, райОНОялъул нухмалъулевлъун – МухIамад Къебедов. Гьез кIудияб асар гьабуна дие политикияб болъодухъа тIаде вахине, кумек гьабуна лъай босизе. Цеве иналъе дие кумек гьабуна хIалтIуде бугеб рокьиялъ, кIвахI тIун, намус бацIцIадго гьеб тIубазабиялъ.\nСоветияб заманалда, араб гIасруялъул 70-абилел соназде щвезегIан нижеда лъалароан, гIарац кьун хъулухъазде тIамизе кадраби тIаса рищизе бегьулеблъи, тIадегIанал цIалул заведениязде гIарцухъ лъимал цIализе рорчIизаризе кколеблъи. Ришват боси кидаго заралияб ишлъун рикIкIунаан. Низам гьечIолъи, коррупция, ришватал роси ва кьей рикIкIунаан къабихIал ишаллъун.\nУнкъо районалда КПССалъул райкомалъул тIоцевесев секретарьлъун хIалтIана дун, амма доб мехалда гьединал суалал гьоркьор лъезе, гьезие къимат кьезе кколароан. Дида божизе кIолеб гьечIо ВУЗалъул ректорас, преподавателас, тарбиячияс лъималазухъа гIарац босулин абураб харбида. ВахIшияб рагъги гьабизе ккола гьединазде данде. Ихтиярал цIунулел органаз ришватчагIазде данде къеркьеялъул моцIал (месячникал), конкурсал лъазаризе бегьилаан, гьединал хIиллачагIи тIатинарурал хIалтIухъабазе шапакъаталги кьезе ккела.\nСоветиял соназда гIадамал хIалтIулаан, гьезул захIматалъухъ лъикIаб мухьги кьолаан. Гьанже иш гьедин гьечIо. Нужецаго хал гьабе, кигIан гIемерал хIалтIун бажарулел гIолохъаби «инвалидаллъун» лъугьун ругелали, гьезие гьелъухъ пачалихъалъ гIарацги кьолеб буго. ХIамил гIадин гарбалги ккун, чан магIарулав вугев шагьаразда сверулев, херал эбел-инсул пенсияги кванан кепалда. ГIадамаз рилизе тун руго гIаданлъиялъул принципал, гражданлъиялъулаб борч. Лъимал къадарго цIалулел руго, гIумруялъулъ цIалиялъ жидее щибго кьоларин абураб пикруги гьезулъ щулалъун буго. Школазда, тIадегIанал цIалул заведениязда тIоритIулел дандчIваязда дица гIолилал ахIула цIализе, батIи-батIиял гIелмабазул кьучIал лъазаризе.\nКидаго цIикIкIараб гIелалъул гIадамазде гIайиб гьабулаан гьезда цIиял, лъикIал хиса-басиял рихьулел гьечIин, квешаб кIодо гьабун, тIаде жубан бицунилан. Амма дие бокьун буго гIолохъанаб гIел лъикIаб букIине.\nАхираб заманалда чIороголъулел руго росаби, гочунел руго гIадамал умумузул ракьаздаса, рекьулел гьечIо хурзал, чIунтулел руго ахал. Хъарцинлъулеб буго гIолилазул рухIияб рахъ. ДРялъул Халкъияб собраниялъул данделъабазда кIалъазе рахъаразе суал кьезе лъаларел чагIи рищулел руго парламенталъул депутаталлъун ва нилъеца гьединазе гьаркьалги кьолел руго. Гьел ва цогидал суалаз дир рахIат хвезабулеб буго.\nДругие материалы в этой категории: « Бахиллъизе бачIана\tБаркала, тохтурзаби »


Дагъистаналъул Халкъияб мажлисалъул депутат ва бизнесмен Шамиль ГIисаевас Москва шагьаралъул диваналде гIарза хъван буго Россиялъул журналистал Орхан Жамалида ва Максим Шевченкода тIасан. Гьединго гьеб гIарзаялда рехсолел руго ГIисаевасда тIасан гьез къватIибе кьураб информация тIибитIизабурал информ-алаталги. Гьедин интернеталде рехун букIана "Черновик" газеталъул бетIергьан Камалов ХIажимурадги "Сугъралъ" газеталъул бетIерав редактор АхIмадилов ГIабдулмаликги депутат ГIисаев Шамилица чIванилан хъвараб макъала. Гьелдаса хадуб журналист Максим Шевченкоца гьебго пикру такрар гьабуна «Дождь» абураб телекомпаниялдасан ва Rukavkaz сайталдасан.\nМоскваялъул диваналде гьеб гIарза щвелалде депутат ГIисаевасул цойги гIарзаялъул хал гьабун букIана МахIачхъалаялъул Кировский мухъалъул ва Дагъистаналъул ТIадегIанаб диванчагIаз.\nДепутатас дагIба балеб букIана гIадамазда цебе республикаялъул журналистазул цолъиялъул нухмалъулев ГIали Камаловас рагьун загьир гьабураб пикруялда. Гьес абун букIана «Черновикалъул» бетIергьан Камалов ХIажимурадги «Сугъралъ» газеталъул бетIерав редактор АхIмадилов ГIабдулмаликги чIваялдехун Шамиль ГIисаевасул бухьен бугилан. Гьелдаса хадуб МахIачхъалаялъул Кировский мухъалъул диваналъ гIайибиявлъунги рикIкIун, бугьтан лъуралъухъ Шамиль ГIисаевасе 60 азарго гъурущ кьезеги тIамун вукIана журналистазул цолъиялъул нухмалъулев. Цинги гьелда дагIба бан гьес иш ТIадегIанаб Диваналде битIана. Гьениб хIукму журналистазул цолъиялъул нухмалъулесе данде кколедухъ къотIана. Диваналъ чIезабуна Шамиль ГIисаевасда бугьтан лъолеб жоги щибниги абун гьечIин ГIали Камаловас, гьединго гьесие пайдаялъе 20 азарго гъурущ бецIизеги тIадаблъун гьабуна ГIисаевасда.\nПалхIасил, цин Орхан Жамалица, хадуб Максим Шевченкоца интернеталдасан ва телевидениялдасан такрар гьабуна Шамиль ГIисаевасул рахъалъ ГIали Камаловас абурал рагIаби. Гьедин гьанже Россиялъул журналистазул кIалдибги лъолеб бугин гьебго пикру Шамиль ГIисаев данде кколарел чагIазин абулеб буго депутатасул рахъкколез.\nОрхан Жамалица хъвалеб буго Дагъистаналда прессаялъул хIалтIухъаби рохьилаз чIвалилан абулин, хIакъикъаталдайин абуни такъсирчагIазул лъалкI парламенталдаса гIебеде балагьизе кколин. Хас гьабун бицунеб буго Мурад ШугIайбовасул. Гьесде гIунтIизабулеб буго ХIажимурад Камаловги ГIабдулмалик АхIмадиловги чIваялъул гIайиб. Жамалица хъвалеб буго АхIмадиловасул иш лъугIизабизе тIадкъай жиндие АбихIасанов МухIамадица кьунин абун бугила Мурад ШугIайбовас. Шамиль ГIисаевасул хъаравуллъиялда хIалтIулев вукIун вугила гьев.\nГьелда бан ЭР-ялъ бухьен гьабуна живго Шамиль ГIисаевасулгун. АбихIасанов МухIамад киданиги хIалтIичIин жиндир хъаравуллъунин жаваб кьуна гьес. Гьединго макъалаялда рехсолев ГIиса ГIабдурахIмановги, Орханица хъвавухъе, киданиги вукIинчIила жиндир хасав шоферлъун.\nГьединго макъалаялда авторас бицунеб буго Сугъралъ росулъеги вачIун жанисел ишазул министерлъиялъул вакил МухIамадов МухIамадовас балеб букIараб минаялъул. Шамиль ГIисаевас жаваб кьуна гьев вугин аскIоб бугеб ГIунтIиб росулъа чи. Гьединлъидал жидер росулъеги вачIун кинин гьес мина базе кколеб букIараб. ГIабдулмалик АхIмадиловги гIезегIан лъай бугев, лъикIав вас вукIанилан жиндир яцалъ бицун лъалила. Гьел рагIула цо классалда цIаларал чагIи. ХIажимурад Камаловасулгунги жиндир кинабгIаги тушманлъи букIинчIила. Жинде гIайиб щолеб жо гьес «Черновикалда» хъван батидал, кIиялго дандги чIван, бихьинал гIадин цоцадаги кIалъан, ратIалъулаанила.\nОрхан Жамалил рагIабазда рекъон, ХIажимурадил имгIал ГIали Камаловас киданиги балъго гьабулеб букIун гьечIо Шамиль ГIисаевас гьев чIваялда жиндир щаклъи гьечIолъи.\nГIали Камаловасул адвокат Бияхъай МухIамадовас рикIкIунеб буго макъала гьединисан хъванилан Орхан Жамалица кинабгIаги бугьтан лъолеб гьечIин Шамиль ГIисаевасда тIад. Щайин абуни бугьтан кколила гьабураб щибниги такъсир, яги цогидаб лъугьа-бахъинги гьечIого гьелъие гIайибиявлъун цониги чи гьави. Амма гьабураб такъсирги букIаго гьелъие гIайибиявлъун пуланав чи вугин абизе, ялъуни гьединан ракIалде ккезе ихтияр бокьарав чиясул бугила.\nБияхъай МухIамадов: «Нилъеда лъалаха чамалиго журналистги чIван вуго, гьев живго ГIисаевасухъаги цIех-рехчияс ахIун суравги босун букIана. Гьединлъидал хIакъаб хIужа ккун бугелъул, бугьтан лъун бугилан гIайиб Орханида тIад чIезабизе кIоларо гьезда».\nАмма Шамиль ГIисаевасул пресс-секретарь Вадим Самодуровасул пикру батIияб буго гьелда бан. Масала, Шамиль ГIисаев квешав чи вугилан гьесдехун жидерго хасаб бербалагьи загьир гьабун тарабани Орхан Жамалицаги Максим Шевченкоцаги, батIияб иш букIинаанила.\nВадим Самодуров: «Амма иш гьелъулъ гурелъулха бугеб. Гьез ГIисаевасде гIунтIизабулеб буго кутакалда вахIшияб такъсиралъул гIайиб. Орхан Жамалицаги тIокIалъ чIечIого, цо лъидеялиго мугъчIвайги гьабун бицунеб буго гьелъул хIакъалъулъ. Батани, диваналда цебе чIезабизе ккола гьез иш гьедин букIин. Махщалил рахъалъул мукъсанлъи ккола гьеб. Гъоя къватIий ятарай кIодоца рицине бегьула гьединал жал. Амма журналистас мугъчIвай гьабизе ккола харбазде гурел, чIванкъотIарал хIужабазде».\nОрхан Жамалил гьеб макъалаялда бихьизабун буго буго гIицIго ГIали Камаловасул рахъ, Шамиль ГIисаевасул рахъ гьечIо.\nГьедин батани, гьал къоязда «Московский комсомолец» газеталъ бахъараб макъалаги бугин гьелдаго релълъарабин рикIкIунеб буго адвокат Бияхъай МухIамадовас.\nГIали Камаловасул рахъккурал цогидазги абулеб букIана Шамиль ГIисаев сурав босизе вачIунев гьечIин, гьев Англиялдеги ун вахчун чIун вугилан. Живго ГIисаевас диваналъул цо данделъиялда абуна лъидасаниги вахчарулев гьечIолъиги МахIачхъалаялда вукIинги бихьизабизе жив ургъунго вачIанин гьаниве. ЧанцIулго сурав босанин жиндихъа журналистал Камалов ХIажимурадгун АхIмадилов ГIабдулмаликги, Дагъистаналъул телевидениялъул вукIарав нухмалъулев ГIабашилов ХIажиги чIваялда хурхун.\nГьесул пресс-секретарь Вадим Самодуровас тIадежубана Дагъистаналъул ТIадегIанаб диваналда Шамиль ГIисаев къунин абураб жоялъул магIна кколарин, гьелда тIадехун бугеб диваналда ГIали Камалов бергьине вук1ин.


Лавровасул рагIабазда рекъон Магърибалъул улкабазул цебеккунго гьабураб пикру бугин Кавказалда бугеб ахIвал-хIалалда.\n«Лъугьа-бахъунеб щинаб бихьулеб бугониги, гьез кІирекІарал стандартал хIалтIизарулел руго», - ян тIаде жубана Сергей Лавровас.\nГьел рехсарал республикабазул лъидаго бачIеблъи Москваялъ къабул гьабуна 2008 соналъул август моцIалда букIараб Россиялъулгун Гуржиялъул рагъдаса нахъе.\nЖиндир иргаялда Тбилисиялъ Москваялъулгун рукIарал дипломатикиял бухьенал гьоркьоса къотIун, Абхазия ва Жанубияб Гьиристан лъазаруна Россиялъул оккупациялде гъоркь ккарал территорияллъун.\nСергей Лавровас гьабураб лъазабиялда тIаса гьадинаб баян кьуна Эркенлъи радиоялъе гIалимчи, Геополитикияб Академиялъул вицн-президент Халидов Денгаца.\nД.Халидов: "Лавровасул каламалъул магIна"\nБегьулищ Абхазиялъул ва Жанубияб Гьиристаналъул лъидаго бачIеблъи къабул гьаби политикияб прецедентлъун рикIкIине? Кавказалъул цогидал республикабазул цо-цо хIаракатчагIаз гьеб хIужа хIисабалдеги босун, жидерго республикабазул лъидаго бачIеблъи тIалаб гьабиларищ заман щвараб мехалда?\nГьадинго баккулеб суалалъе жаваб Халидов Деньгаца мисалалъе бачунеб буго Гьалкъояз Чачан республикаялъул бетIер Кадыров Рамзаница гьабураб лъазаби - жинцаги, тIолго чачан халкъалъги Чачанлъиялъул лъидаго бачIеблъи тIалаб гьабулеб гьечIин абураб.\nД.Халидов: "Политикияб прецедент гьеб гуро"\nАбхазиялъул ва Жанубияб Гьиристаналъул букIинеселда Халидов Деньгал гьадинаб пикру буго.\nД.Халидов: "Абхазия нейтралъияблъун букIани лъикI"


Эрпелисезул амир Хъараниса ИсмагIил XVI гIасруялъул пачалихъияв ва динияв хIаракатчи » Региональная Национально-Культурная Автономия Аварцев Дагестана\nГлавная » Личности » Эрпелисезул амир Хъараниса ИсмагIил XVI гIасруялъул пачалихъияв ва динияв хIаракатчи\nЭрпелисезул амир Хъараниса ИсмагIил XVI гIасруялъул пачалихъияв ва динияв хIаракатчи\nКаспиралъдал кваранаб рагIаллъиялда XVI гIасруялда ккарал лъугьа-бахъиназул бицунелъул, тарихиял хроникабазда гIемер рехсола нуцалчи ИсмагIилил цIар. БакIалъул гIадамазул фольклоралъулъги цIунун руго ИсмагIилил хIакъалъулъ биценал. Дагъистаналъул гIатIиракьалъул тарихалда кIудияб бакI ккола ИсмагIилица. ТарихчагIаз чIезабулеб буго гьев нуцалчи ИсмагIил вукIанин «Суракъатил тухумулъул, Дагъистаналъул кьолболал кверщелчагIазул» наслуялъул гиназ, ай Авариялъул нуцабазул, хундерил чи.\nКъуръаналъул рихьизариялги дагъистаниязул гIадаталги цолъизарун, гьес кьучI лъуна бакIалъулал къануназе. Гьел хIалтIана ункънусго соналъ, XX гIасруялъул авалалде щвезегIан. Гьедин гьес гIуцIараб тIехь машгьурлъана «ИсмагIил-Къуръан» абураб цIаралда гъоркь ва Дагъистаналъул гIатIиракьалъул конституциялъун лъугьана. Гьел къануназда магIарулаз «балъ» абула, гIарабаз – «гIадат». XVI гIасруялда ва хадусел къарнабазда Дагъистаналъул жамгIиябгун политикияб гIумруялъулъ даимаб хатI хъвана ИсмагIилица. Гьесги гьесул ирсилазги кверщелчилъи гьабуна гьанжесеб Буйнакск районалъул севералъе. Меседил Ордаялъ кьураб къарачиязул цIарги букIана гьезул.\nТIанусиса анкьго багьадур\nМашгьурав краевед Булач ХIажиевас хъвалеб буго: «Буйнакск шагьаралдаса 24 километраялъ бакътIерхьудехун, ралъдал гьумералдаса 1200 метралъ эхедегIан, ИсмагIил-мегIералъул ракьанда буго магIарул росу ТIаса Хъарани. Росу лъугьиналъул биценазулъ рехсолеб буго ХуригохIалъул къиса. Гьеб гохIда ратулел руго кIинусго килограмм щибалда бугел гIадал чIахIиял занал. Бицунеб буго магIарул ТIануси росулъа анкьго багьадурасе бокьанила гьеб гохI ва гьенир яшав гьабизе чIанила. ГохIда сверухъ – гьарзаял рохьал, лъим, чан. Капур Гъумекиса шамхаласул кверщаликь батанила гьеб кинабго бечелъи. Гьединлъидал гьезда гьоркьоб рагъ байбихьун буго».\nБиценалда рекъон, тIанусдеридаги шамхаласдаги гьоркьоб рекъел ккун буго, нугъаяз хъамун араб шамхаласул чуязул илхъи нахъбуссинабизе ТIанусиса вацаз квербакъун хадуб. Шамхаласул рагъухъабазда кIун гьечIо гьеб гьунар гьабизе. Гьанжесеб Бавтугъай бугеб бакIалда Сулахъалъул рагIалде магIарулал щведал, илхъигун гIор бахун батула нугъаяз. ИсмагIилица лъедон Сулахъ бахуна ва илхъи тIадбуссинабула. Цинги шамхал анкьавго вацасул цоясул – Тели-Будайчил - рокъове вачIуна ва хIалае ратаралъухъ нужее данде щибин жинца гьабизе кколебан гьикъула. Тели-Будайчиги шамхалги ХуригохI мегIералъул тIогьире рахуна ва гьенисан рихьулелщинал ралъдал рахъалдехун ругел ракьал тIанусдерие щола.\nНуцалчи ИсмагIилица кьучI лъураб тIоцебесеб шагьар – «ХуригохI» абураб чIел – ккола, гьенир рухъа-хъваял гьарурал археологазул пикруялда, «ТIаса Хъарани росдада аскIоб батараб бищун кIвар бугеб тарихияб памятник». Гьеб чIел (городище) буго Чабчах абулеб бакIалдаса югалдехун ва ТIаса Хъарани росдадаса кIиго километралъ бакъбаккудехун дагьаб севералдегун бакъбаккуде цIутIараб гохIил тIогьиб. Сверухъ ругел авлахъазда ва хурзабазда тIаде балагьун буго гьеб борхатаб гохI (мегIер). ГохIил борхалъи – 50 метр. 45 градусалъ лабалал гьелъул щобаз тIаде кIанцIулев тушманасдаса чIел (шагьар) цIунизе рес кьолаан. Бищунго лабалал ва рохь тIад бугел югалъулгун бакъбаккул щобал цолъула кIкIалгун. Гьеб кIкIалал ахада буго сверухълъиялдаго цо гурони гьечIеб гьарзаго лъим чвахулеб ицц.\nГьеб чIелалде (некIсияб шагьаралде) бахъун буго 1-1,5 метр гIеблъиялъул нух – гохIил бакътIерхьул рахъалдасан хъвалбан гьабун буго гьеб. ГохIил тIогьалъул куц босараб, гургинккараб шагьар букIун буго ХуригохI. Шагьаралъул гIеблъи-халалъи – 180 -250 метр. ГанчIил гьарурал шагьаралъул щулалъул къадазулги минабазулги чIунтелал руго гьанир, хасго гIемер гьел цIунун хутIун руго югалъул рахъалда. Севералдехуниса гьел къадал ричун раччун ун руго, гьанжесел росаби ралелъул пайда босизе. Гьенир рухъа-хъваял гьарурав археолог Мурад МухIамадовас хъвалеб буго ХуригохIалъул щегI VIII-XIV гIасрабазе хасиятаб бугилан.\nАвариялдаса къвакIарал рухIал\nЗаман (датаби) махIканго данде кколеб гьечIолъиялъе кIиго гIилла букIине бегьула: археологасул гъалатI ялъуни нуцалчи ИсмагIилица цебеккун чIел букIараб (рехун тараб ялъуни течIеб) бакIалда шагьар бай. Гьеб гуребги, биценаздаги ХуригохI шагьаралъе кьучI лъураб заман батIа-батIайиса бихьизабун буго. Масала, 1941 соналда Эрпелиб, Хъараниб, Ишкаталиб, Ахакь тарихчи Расул МухIамадовас гьарурал цIех-рехазда хъвалеб буго къарачи-бегал кколин XII гIасруялда гьаб мухъалде рачIарал Авариялъул нуцалчагIазул наслаби: «Эрпелисез, ишкаталисез ва хъаранисез жидерго тарихалъул хIакъалъулъ гьадин бицана. Суракъатил ирсилав, Авариялъул кверщелчи, тIоцебе бусурбан дин босарав ва ханасул цIар щварав нуцаласул лъабго васасул рагIи данде кколаро XII гIасруялда. Гьезул цояв ИсмагIил, Авариялдаса нахъе гъурав чи, вац Карлангун цадахъ вачIун чIана Хурбекалда (ХуригохIалда, Хъарани росдада гъоркьехун). Гьеб ракьалда лъилниги кверщел букIинчIо. ЧIахIиял рохьалги гIемераб чанги букIана гьениб. ИсмагIилица цIакъ щула гьабуна жиндирго цIияб чIел Хурбек (ХуригохI). Сверун цIулал сангар гьабуна, гьелдаса къватIибехунги цоги галан гьабуна. ИсмагIил хун хадуб гьесул вас Тели-Будайчица, инсудасан мисал босун, гьеб ракь парахатаб ва хIинкъи гьечIеб сверилъун лъугьинаби гуребги, гIемерго гIатIидги гьабуна, улкаялъул тахшагьар гьанжесеб Эрпели росу бугеб бакIалдеги бахъана. Капур Гъумекиб тахшагьар ккун чIарал мадугьалихъ ругел шамхалзабазе гьеб кинабго рекIее гIечIо. Будайчидаги Капур Гъумекиса шамхалзабаздаги гьоркьоб ракьалда тIасан рагъ байбихьана. Гьеб кьалда гъорлъе цIана гIахъущиселги. Къеркьей букIана халатаб, къел ккараб. Будайчил боял рикIкIен гIемерал рукIинчIо, амма гьел къуркьичIого рагъулаан ва кидаго бергьунаан».\nГIага-шагарго гьединалго баянал ракIарана XIX гIасруялда Дагъистан областалъул сословиязул комиссиялъул гIахьалчагIазги: «Къарачиязул бегзабаз жал Аваразул ханзабазул наслаби кколилан абулеб буго (чIикIасез бихьизабухъе, гьел Аргъваниса рачIун руго). Аварияги тун, гьал росаби гьез кквеялъул хIакъалъулъ гьадинал биценал хутIун руго. Суракъатил ирсилав, Авариялъул кверщелчи, тIоцебе бусурбан дин босарав ва ханасул цIар щварав нуцаласул лъабго васасул рагIи данде кколаро. Гьезул цояв ИсмагIил, Авариялдаса нахъе гъурав чи, жиндирго рахъккуралги рахьдал-вац Карланги цадахъги рачун, лъилниги кверщел тIад гьечIеб Хурбекалда (ХуригохIалда) чIелги ккун чIана. ИсмагIил хун хадуб гьесул вас Тели-Будайчица юрт (росу) гьениса Эрпелибе бахъана; гьенисан гьел рагъана Капур Гъумекиб тахшагьарги ккун чIарал шамхалалгун, бахIарчилъиялъе ва бихьинчилъиялъе гIоло «Эри-Пери» («къвакIарал рухIал») абун цIар лъуна гьезде шамхаллъиялъул чагIаз, гьедин щвана гьезул юрталъе цIияб цIарги – Эрпели. ГIемераб мехалъ шамхалзабаз хIалхьиялда толел рукIинчIо гьел ва гIицIго цо лъугьа-бахъиналъ рекъезаруна кIиялго. Нугъаяз хъамун ана Шамхаласул чуязул илхъи ва гьесул рагъухъабазда кIвечIо гъозда хадур лъугьине. Къарачиязул бегзаби жидерго къокъагун ахIуд рахъана, Сулахъ гIор бахунеб бакIалда, (гьанжесеб) Миякьо росдада гъоркьехун, гьел нугъаязда нахъгIунтIана, илхъи бахъана ва кватIун тIаде щварав Шамхаласухъе тIадбуссинабуна. Нахъруссун рачIунел Шамхалги къарачиялги ГIумалав абураб магIарде рахана ва гъоб ишалъухъ Шамхалас гьезие кьуна Темиргъоялъул мухъалдехун берда бихьулебщинаб ракь, Башлар абураб цIар жинде бугеб. Къарачиязул бетIерлъиялда буго гьабсагIатги гьеб ракь (гьелда тIасан дагьаб цебе жеги тIубазе кIвечIеб дагIбаги баккана). Хадуб бегзабаз ккуна Хъарани ва Ишкаталиб росаби, гIун бачIана Ахакь росуги (Хъараниялдасан), цинги къарачиязул киналго ракьал (Башлар хутIизегIан) гьоркьор рикьана гьеб лъабабго росдада, гьездасан гIадамаз пайда босулаан гIаммаб жамгIияб мулкалдаса гIадин, амма бегзабазе бачIиналъулги харилги бутIаги кьолаан, уздензабаз – ункъил бутIа, чIанкIабаз – кIийил бутIа».\n«Эрпели анкьцIул биххизабуна»\nКъарачи-бегзабазул кьолбол чи Герей Гереевасулгун (1860-абилел соназда гьавурав, 106 сонил гIумру тIамурав) хабар гьабун буго 1956 соналда Булач ХIажиевас Эрпели росулъ. Гъоркьехун кьолел руго жиндир тухумалъул ва росдал тарих рагьулел гьесул ракIалдещвеязул кескал: «Нижер росдае 250 сон гурони гьечIо. Гьеб тарихалдаса некIсияб зани батичIо дида хабалалъ. Гьал бакIазде гIадамал магIарухъа рачIана, мухIканго абуни – ТIануси росулъа. Гьелгун вагъулев вукIана шамхал. Будайчи абулев чияс гьаниб хъош бана ва тугъас чIвана. Цогидалги гьесда аскIоре рачIине лъугьана. Сверухълъиялда рукIана чундулги цогидал гIалхул хIайваналги гIемерал рохьал. Рукъзал цIулал ралел рукIана. Будайчил хIакъалъулъ шамхаласдаги рагIана. Росу баян буюрухъ кьезе жиндихъего ахIана гьес Будайчи. Гьениб гьезда гьоркьоб кьал ккана. Будайчица лъадилъун чачанай ячана ва чачаназ рахъкквеялъ гьесул кверщел щулалъана. Халкъалъги Будайчие квербакъана. Шамхалас тIокIаб гьесул рахIат хвезабичIо. Гьедин байбихьана Эрпелиб гIумру. Росдал цIар лъугьана «эр» («къвакIарал, къуватал гIадамал») ва «пели» («гьезул нухдасан унел чагIи») абурал рагIабаздасан».\nБулач ХIажиевас кагътиде росун руго гьев информаторасул анкьумумузул цIаралги Эрпели амирлъиялъул хIакъалъулъ къисабиги: «Дида цIар буго Герей, инсуда – Эдил, кIудаинсуда – Атай, гьесулги инсуда – Герей, хадуб: Магьди (хроникаялда гьесул цIар рехсон буго 1732 соналда «Эрпелиялъул кверщелчи Будайчил вас» кколилан), Будайчи, Мусавус, СултIан-ахIмад, Умалат, Гъазихан, Сурхайхан. Ахират хIалхьараб щваяв дир эмен Эдилил имам Шамилилгун лъай-хъвай букIана, имамас хъулухъ тIадкъанги букIана гьесда. Росулъе мех-мехалда тIадвуссуневги вукIун вуго. Имам асирлъун хадув Эдил, къватIиве вахъинчIого, Эрпелив чIана. Гьес гIумру гьабулеб букIана Томенаулалда. Ай росдал гъоркьияб авалалда, гьениб лъикIаб мина букIана гьесул. АнлъцIул биххизабуна нижер росу. Анлъабилеб нухалдаса хадуб дир гIага-божарал чагIи росдал тIасияб роххеналде рахъана. Гьелдаса, дир хIисабалда, 95 сон ана.(Дица хIисаб гьабуна гьел 1861 соналда гочун ратизе бегьулилан. – Б. ХIажиев). Авар Гъойсуялдаса гъазданушисезул мухъалде щвезегIан ракьал ниж бетIергьанал рукIана, хадубги – Капчугаялъул ва Торкали-Чирюрталъул ракьазул гIорхъи ккун, Сулахъ гIоралда цузегIан. Ункъо кьериялъ цебе Эрпелиялъул гIадамаз кIи-кIи къоялъ нижее херги бецулаан, хурги бекьулаан, хIалухъинги бакIарулаан. Щибаб хъизаналъ цIулал магьги кьезе кколаан нижее. Лагъзалги рукIана (гьоркьохъеб буголъиялъул чагIазулцин рукIана гьел). Къайи-цIа гIадин, ричун росизе щолаан лагъзал. Гьел рачун рачIунаан, рагъал рагъарараб мехалда яги Грузиялде чабхъенал гьарун хадур. ГIурусаз лагълъи гьукъаниги, дир инсул лагъзал хутIун рукIана. БетIергьабазде ругьунлъарал гьезул киназего гуро эркенлъуде ине бокьараб, чангиял думалъго гьезда цадахъ чIана».\nКъуръаналъе ИсмагIилил тафсир\n«Къарачи» абураб жамгIияб къокъа (сословие) лъугьиналъул цIех-рехал гьаруна батIи-батIиял автораз. Гьезда гьоркьоб кIвар буссинабизе бокьун буго ХIажимурад Хашаевасул хIалтIабазде. Гьес хъвалеб буго Каспиралъдал рагIаллъиялъул гIатIиракьалда, шамхаллъиялъул бегзабиги чIанкIабиги гурелги, къарачи-бегалги къарачи-чIункIбиги рукIанилан. Гьез гIумру гьабулаан Эрпели, Ишкаталиб, Хъарани, Ахакь, Гъарабудагъкенталда ва Губденалда. Къарачи-бегзаби лъугьиналъул лъабго батIияб къагIида (версия) бихьизабулеб буго батIи-батIиял автораз. Цо пикруялда рекъон, кипчаказ Каспиялда аскIосеб гIатIиракь ккураб заманалдаго рукIун руго къарачи-бегал. Цогидаз чIезабулеб буго гьел кколин авлахъалда гIагардегIан вахъарав магIарулазул нуцалчи ИсмагIилил васасдасан бижун бачIараб, гьесул наслу-къедилан. Лъабабилез абулеб буго, Рекъав Тимурица Дагъистаналде чабхъенал гьарурал соназда гьес хъулухъчагIилъун (хъаравуллъи кколел чагIилъун) тарал гIадамазул ирсилал ругин къарачи-бегзабиян.\nХашаевас хъвалеб буго: «Къарачи-бегал рукIине ккола жамгIиял кверщелчагIи, чIухIби, Дагъистаналъул гIатIиракьалде къарал некIсиял росабалъ жидеего феодалазул ихтиярал рахъизе кIвана гьезда, гьединго, бихьулеб букIахъе, Тамерланица гьезда тIадкъан буго гIадамазда хадуб халкквейги тIалабги чIезаризе».\nXIX-XX гIасрабазул гIорхъода гIумру гьабун вукIарав В.К.Линден абурав цIех-рехчиясги къарачи-бегзаби рижиялъул чанго версия босун буго къалмиде: «(XII гIасруялъул ахиралда) Дербенталдаса севералдехун ралъдал рагIаллъуда Дагъистаналда яшав гьабизе гочун рачIана лъарагIал, къарачи-бегал гьеб заманалда загьирлъанилан рикIкIунеб буго цо-цо гIалимзабаз. Цоги версиялда рекъон, къарачи-бегал кколел руго Авариялдаса вачIарав лъабго вацасул (магIарулазул ханзабазул тухумалъул чагIазул) наслаби. Темир-Хан-Шура округалъул гIадамаз рикIкIуна шамхалзабазул бегзабаздасаги некIсиял ва къо-асс бугел кколин къарачи-бегзабиян».\nXIX къарнуялъул автор, лъарагIав Д.-М. Шихалиевасги гьарун руго «къарачи» абураб рагIуда тIасан хъвай-хъвагIаял: ««Къарачи» буго цIакъго некIсияб лъарагIазул рагIи, таржама гьабуни, гьелъул магIна ккола «халгьабулев», «гIадлу гьабулев»». Балагьараб мехалда, гьеб пикру тезе бегьула «халкъияб этимологиялъун», гIелмияб кьучI гьелъул гьечIо, щайин абуни, «къарачи» ккола Меседил Ордаялъул социалиябгун политикияб термин. Гьеб бачIун буго монголазул «хъарачу» абураб рагIудаса: «Мукъадисав Чингиз-ханасул тухумалъул гурел монголалгун татаразул кверщелчагIи», - абураб магIна буго гьелъул. Шихалиевас хъвалеб буго, ричIчIунгутIабиги дагIбаги рагъараралго, диван къотIизе гIатIиракьалъул гIемерал гIадамал къарачиязухъе унаанилан: «Гьел рукIана лъарагIазул киналниги некIсиял гIадатал цIунулел чагIи. Къарачиял руго Шималияб Дагъистаналъул росабалъ, Гъарабудагъкенталда, Губденалда, Эрпелир, Хъаранир, Ишкаталир. Кидаялиго машгьурал, гьанже шамхаласул асаралда гъоркь гIодорегIан гьарурал бакIалъулал гиназзабазул ирсилал руго гьел. Жакъа Дагъистаналда цIар бугел къарачиял: Эрпелиса Уллу-бей, Хъараниса Юсуп-бей. Эрпелиб цIунун букIунаан «ИсмагIил-Къуръан» абураб тIехь, гьелда хъван рукIана къарачиязул бищун кIвар бугел хIукмаби».р\nЭрпелиса ва Хъараниса бегзабазул тухумалъе кьучI лъурав нуцалчи ИсмагIилил букIине ккола Шихалиевас рехсараб Къуръан. Гьеб хIужа ритIухъ гьабулеб буго цоги хроникаялъги. XIX гIасруялда данде кIутIарал архивалъул баяназда хъвалеб буго Дагъистаналъул гIатIиракъалда кIиабизе гIарз бахъулеб судалъул (апелляциялъулаб) гIадал суалалгун къарачиязул чиясухъе унел рукIанин Гъарабудагъкенталда, Губденалда ва Эрпелир гIадамал. Гьев чияс «ИзмагIил-Къуръаналда» рекъон къотIулел рукIун руго цIидасан хIукмаби. Архивалдаса хъвай-хъвагIай: ««ИзмагIил-Къуръанилан» лъарагIаз абула машгьурав Дагъистаналъул гIалимчи ХIажи-ИзмагIилица (XIV гIасру) баянал кьураб (тафсир гьабураб) Къуръаналде». Гьал далилаздасанги бихьулеб буго нуцалчи ИсмагIил гIелму-лъай цIикIкIарав, гIадаталги шаригIатги лъалев чи вукIараблъи.\nАманат Будайчил Уцуми\nХроникабазулги документазулги халгьабидалги якъинлъулеб буго XVI гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялъул авалалда Хъаранив вукIин «къо-асс бугев, ТIадегIанав Аллагьасул цIобалде хьул лъурав амир» ИсмагIил. Гьесул васал Будайчи ва «Килпров» (битIараб къагIида – КIихIосро) рехсон руго гIурус хроникабазда 1588 соналъул бицунагоги гьелдаса хадубги мадугьалихъ бугеб Эрпели росдал кверщелчагIи хIисабалда. В 1581-1586 соназда ГIусманиязул империялъул тарихчи Ф. Кырзыоглуца хъвалеб буго нижер хроникабазда ругин ИсмагIил ва Кахсуру (КIихIосро) абурал вацазул рахъалъ баянал. Амма жеги мухIканал ва кьучIал гIурус хроникабазда хъван буго «Кихосро» ва Будайчи ИсмагIилил васал кколилан («Костов да Будачей»), ва гьел кIиялго эркенал, цоцазда рачIел «гиназзаби» ругилан. 1614-1615 соназда «Эрпелиялъул кверщелчи Будайчи» формалияб куцалда гIурусазе мутIигIлъана, гьесул вас Уцуми гъоркьлъалие (аманаталъе) кьун вуго гIурусазул Терки шагьаралде (гьанжесеб Гъизляр районалъул ракьалда, Терек гIорул рагIалда букIана гьеб).\nГьел хIужабаздасан пайда босани, нуцалчи ИсмагIил, гIага-шагарго, гьавун вукIине ккола ХVI гIасруялъул тIоцебесеб бащалъиялъул бакьулъ (1520-абилел соназда), хун вуго 1580-абилел соназда.\nДагъистаналъул гIатIиракь гIурусаз бахъилелде эрпелисезул нуцабазул ханлъиялда гъорлъ букIана ункъо росу: Эрпели, Ишкаталиб, Хъарани, Ахакь. Байбихьуда магIарулазул букIараб Эрпели росу, Дагъистаналъул цоги регионаздаса тюрк мацI бугел чагIиги гьенире гочун рачIун, мацIги загIиплъун (ассимиляция), тIубанго «лъарагIлъана». Эрпелисезул нуцабазе бокьун букIана жидер ханлъиялда халкъ гIемерлъизе, гьедин къабул гьаруна гьез росулъе цIи-цIиял къокъаби. Надир-шагьасул чабхъеналдаса хадуб биххизабураб Мадигьин росдал гIадамал гочинаруна Ишкаталиб (Ишкарты) росулъе. Дагъистаналъул югалдаса ва гьанжесеб Азербайжаналъул севералдаса падаралги (азербайжанал-суниял) рахъана гьенире. Гьедин, тюрк мацIалъул гIадамал тIаде рачIиналъ, магIарулазул Эрпели ва Ишкаталиб росаби «лъарагIлъана», Хъарани ва Ахакь росабийин абуни магIаруллъун хутIана – гьез магIарул мацIги, бичIчIиги, цоги хутIарабщинабги цIунана.\nАвтор: Маркъо ШагIбанов\nОпубликовал(а): nkaa, 17-06-2013, 16:33. Просмотров: 3280\n( Всего голосов: 3 )\nТIиндиб Имам Шамилилгун дандчIвай\nЧолодаса ХIажи-Удурат шейх (хв. 1475 с.)\nКъватIисел улкабазда магIарулал. Турциялъул шагьаралъул бетIер – магIарулав


Туркменистаналъул официалияб телеканалъул трансляциялдаса кадр. Улкаялда лъазабураб «Сахлъиялъул ва талихΙалъул анкьалъул» гΙорхъабазда, Туркменистаналда батΙи-батΙиял идарабазда гьабулеб буго хасаб гимнастика. Киназулго ретΙел букΙине кколеб буго цокΙалаб.\n«Сахлъиялъул ва талихΙалъул анкь» абураб санайилаб тадбир тΙобитΙулеб буго Туркменистаналда. Централияб Азиялъул улкаялъул информалатазул лъазабиязда рекъон, гьеб унеб буго «Туркменистан - сахлъиялъулгун щулияб рухΙалъул улка» абураб ахΙиялда гъоркь.\n«Гьеб ккола ракълилаб прогрессалъул «хъахΙаб» нухалдаса унел нилъер ватΙанцΙоязул щулияб рухΙ загьир гьабиялъул тадбир.» Гьедин лъазабуна «анкь» лъазабулаго улкаялъул президент Гурбангулы БердымухΙамадовасул рагΙаби такрар гьарулаго «Меседил гΙасру» абураб телеканалалъ.\nРехсараб тадбиралъул гΙорхъабазда 1 апрелалдаса байбихьун анкьалъ тΙоритΙизе руго хасал спортивил къецал. Официалияб лъазабиялда рекъон, гьел хурхинарулел руго 7 апрелалда кΙодо гьабулеб ТΙолабго дунялалъул сахлъиялъул къоялда.\nТелеканалъ гΙадада гуреб рехсараб хъахΙаб кьер. БердымахΙамадовасе цΙакъ бокьулеб рагΙула кинабго хъахΙаб. Гьеб кьер хурхинабулеб рагΙула гьев нухмалъуда вугев болжалалдаги. Цевесев президент Сапармарат Ниязовасул болжалал лъазабун букΙана «Меседил гΙасрулъун».\n2012 соналдаго гΙадин студентазда ва пачалихъиял хъулухъчагΙазда тΙадаблъун бихьизабун буго спортивияб ретΙел, кроссовкаби ретΙун, спортивияб байрамалда гΙахьаллъи.\nОфициалияб информациялда рекъон, планалда рагΙула 25 спортивияб къец ва физкультураялъул байрамал. Спортивияб байрам рагΙалде бахъине буго 7 апрелалда Ашгабаталда бергьерал кΙодо гьарулел церемониялдалъун.\n2 апрелалда телеканалалъ рихьизаруна мухъазда чΙун гимнастика гьабулел цΙалдохъаби, студентал, пачалихъиял хъулухъчагΙи. Гьеб кинабго релъараб букΙана Шималияб Кореялда тΙоритΙулел парадазда. Тадбир байбихьун 58 секундалда гьелъул гΙахьлчагаз гΙуцΙана «Аркадаг» абураб рагΙи. Гьеб кколеб рагΙула президентасулго контролалда гъоркь бугеб консультативияб харабазул мажлисалъ гьесие кьураб официалияб титул. Гьелъул магΙнаги ккола «ЦΙунулев» абураб.\nАмма киналго гурел рази ругел гьеб киназего тΙадаб «гиманастикаялда.» 37 сон барав Ашгабаталдаса тохтур Аннаоразица гΙарз гьабулеб буго, жив хΙалтΙулеб идараялда хΙукму гьабунин форма хизисе. Гьелъие гΙоло жинца босизе кканин тΙадеги цΙияб спортивияб ретΙелин. ЦΙияб ретΙелалъухъ кьезе канин Ι00 манат (35 доллар) абун.\nЩибаб министерлъиялда тΙадаб буго хасаб спортивияб форма ретΙараб команда гьенибе битΙизе. Гьел тадбиразул гΙемерисел тΙоритΙулел руго гΙицΙго шоуялъул мурадалда. Цого гимнастика жидеца гьабизе кканин чанго нухалъин, кΙигогΙан сагΙаталъ телевидениялъ гьеб бахъун лъугΙинегΙанин абун цΙидаса гΙарз гьабуна Аннаоразица.\nСахаб, спортивияб миллаталъул имидж бижинабиялъул пикру бачΙун букΙана Туркменистаналъул цевесев лидер Сапармурат Ниязовасде. Гьес Ашгабаталда аскΙор ругел мугΙрузул сухъмахъазде рахъинарун рукΙана министралги идарабазул бутΙрулги. «Сардар елы», ай «Цевехъанасул нухалъул» халалъи буго 7-8 километр. Живго Ниязов гьениве вачΙунев вукΙана тирелоялда рекъун. Ахирисесул идея дагьалъ бечелъизабуна гьанжесев президентас, гьелде тΙаде Шималияб КореялъулгΙадал кьеразда гΙуцΙарал гΙадамазул гимнастика жубан.\nЭР-лъул Туркмен сервисалъул баян


Урок "Жизнь и творчество Фазу Алиевой" - русский язык и литература, уроки\nданный урок ознакомит учащихся с жизнью и творчеством замечательной женщины, поэтессы Ф. Алиевой, позволит оценить ее вклад в развитие культуры и литературы Дагестана.\nТема :Фазу Г!алиевалъул творчество\nДарсил мурад :\n1.Ф.Г1 творчествоялъул х1акъалъулъ лъималазе лъараб лъай щула гьаби\n2.Калам цебе т1езаби\n3.Авар адабияталдехун рокьи бижизаби\nЩула гьабиялъул дарс\n-Ведущияз лъимал рикьула критиказдеги журналистаздеги зрителяздеги\n-Ф.Г1 жиндирго г1умруялъул х1акъалъулъ бицуна\n-Журналистаз суалал кьола\n-Критиказ суалазул ва жавабазул х1асил гьабула\n-Дарсил х1асил гьаби\nЛъимал дарсиде х1адурула.\nКонференциялде киналго алатал х1адур гьарула.\nДарсил ин :\nЖакъа нилъер конференциялде яч1ун йиго маг1арулазеги,цогидал милатазул г1адамазеги ц1акъ йокьулей машгьурай поэтесса ва хъвадарухъан Ф.Г1 .\nНилъеда лъала гьелъ хъварал г1емерал асарал,куч1дул ,харбал,поэмаби.\nГьелъул куч1дуз халкъалда гьоркьоб бижизабуна цоцаздехун гьуинлъи,т1абиг1аталдехун рокьи,рух1ч1аголъабаздехун,Ват1аналдехун.\nЖакъа нилъее бокьун буго Ф.Г1 жиндирго г1умруялъул х1акъалъулъ цо гьит1инабго баян кьезе ва нижер суалазе жаваб кьезе.\nРаг1и кьела нилъерго гьоболалъе\nДир г1умруялъул х1акъалъулъ бицине г1емер жо гьеч1о.Кинабго дир г1умруялъул бицунеб буго дир т1ахьазда.\nДун гьаюна 1932 соналъ,дир г1агараб Гинич1укъ росулъ,гьеб росу буго Хунзахъ районалда .\nЛъимерлъиялдаго дие къварилъи бихьана,г1олохъанго дир эмен хвана .Дун г1езаюна дир эбелалъ.Дун ц1алана нижерго росдал школалда.Т1оцебесеб кеч1 хъвана армиялде унел г1олохъабазде.\n-Нилъер призывникал къач1алел руго\nКъоязда нух бараб рохелгун цадахъ\nБаг1араб армия куцалеб буго\nНилъерго эбелаб улка ц1унизе\nНагагь теларилан тушман вач1ани\nГьелъул жавабазе х1адурал руго\nХ1ал г1олеб гьеч1они г1олохъабазул\nНиж , маг1арул ясал , рахъина цадахъ.\n«Гьудуллъи» журналалъул корреспондент.\nНилъер маг1арул халкъалда гьоркьоб малъулеб кеч1 хъван бук1ана нигаб жолъун.Мун йихьарай эбелалъул кинаб бербалагьи бук1араб дур куч1дуздехун.\n-Дир эбел йик1ана х1алимай,х1еренай,г1адабай маг1арулай.Гьей йик1ана ц1акъ мукъсанай,чияр раг1укьа х1инкъарай ч1ужу.Дица хъвараб кеч1 школалъул газеталда бахъун бугин раг1идал,лъадаса юсун ,ц1ун бач1араб г1ерет1 г1одоб лъеч1ого к1ут1ана дун.\n-Щаялъунин? Абун гьикъидан, марин г1адин к1ал букъизе бокьун батич1они юц1аян абуна эбелалъ.Гьелдаса нахъ 9 сон индал гурони хъвач1о дица кеч1ги.\n«Лачен» журналалъул корреспондент:\nДур т1абиг1аталъул х1акъалъул хъварал куч1дузул кумекалдалъун лъималазул рек1елъ рокьи лъималазул бижизабуна т1абиг1аталдехун.\nКин гьединал куч1дул рач1унел ва 1-2 мухъ ц1але гьединал куч1дузул.\n-Рек1елъе гьединал куч1дул рач1иналъул г1ила ккола дир гьит1инаб къоялдаса нахъе ккараб т1абиг1аталде ,муг1рузде , г1оразде , х1оразде , гъут1бузде, рух1ч1аголъабазе бугеб рокьиялъ.Т1абиг1аталъул берцинлъиялъ .гьелъ рек1елъе бач1унеб гьайтабаб асаралъ.\nДирго куч1дузулъ бокьула т1абиг1ат ч1аго гьабизе , дунялалъул берцинлъиялда бугеб г1ажаиблъи бихьизабизе.\n-Кьили мег1ералъул т1огьийги яхун\nНак1к1азулъ лъедела ралъдалъ г1адин дун\nЦинги ц1умай г1адин куркьбалги хьваг1ун\nДица гьеб г1уц1ила пихъил гъвет1 г1адин\nХ1акъикъат газеталъул редактор\n-Ниж х1еренал ,х1асратал\nНиж эркенал ,пасих1ал\nРукъалда нуц1би гьеч1ел\nГьезда т1ад т1огьал гьеч1ел\nГьаб г1асияб кьвагьи щиб\nГьоркьоса къот1унареб ?\nГьаб бух1араб ц1ад щиб\nЦ1агун цадахъ чвахулнб?\n«Анц1ила микьабилеб их» -гьеб ихалъул хъваялъе г1ила бице ниже.\n-Дица гьеб поэма хъваялъе кьуч1лъун босана «Ват1ан ц1унун хъваразул хвел бук1унаро» абураб халкъияб кици.\nРик1к1ада маг1арул росулъ гьавуна Г!абдулмажид,18 соналъ гьесухъе бач1ана рохел вас гьавун вугин.васасда лъуна росуго бахилав хурухъан имг1ал Ах1мадил ц1ар.Эбел –инсуе гьев вук1ана кутакав махщел бугев вас.\n-Маг1арде г1игун унев\nГ1орда т1ад рачел къалев\nКъадазе кьуч1ги бухъун\nГьенир ганч1ал сок1к1унев\nГьединав къуватав г1олев вук1ана Ах1мад. Амма гьесул г1умру къокъаб батана.18 абилеб их т1обараб мехалъ , рагъухъаби гьалмагъзаби гъурулеб пулеметалъул х1алт1улги кереналъ бахъун , Ах1мад хвана.\n«18 абилеб их» цох1о бах1арчиясул бицун хъвараб бук1аниги , авторалъ рак1алде щвезарулел руго гьел киналго васал.\nБожи тасдихъ гьабурав\nДир ват1аналъул солдат\nДие мун Ах1мад вуго\nЦоялъе мун Алексей\nУлкаялъе мун солдат\nЖакъа конференция ана ц1акъ лъик1го.Ф.Г1 кьуна суалал »Нур бец1улеб буго » , «18 абилеб их» ,»Ракъилаб байрахъ» абурал асараздасан.Ф.Г1 гьел суалазе бит1арал ,гъваридал жавабал кьуна.Гьалдасан пресс-конференция къана.\nРусский язык и литература, 6 класс, Уроки\nОткрытый урок по родному языку по теме "Имя прилагательное"\nУрок "Адæймаджы уды хъаруйæн аргъ кæнын хъæуы" (Барахъты Гинойы радзырд «Бæстырæсугъд»-мæ гæсгæ)\nПрезентация "Устаревшие слова: историзмы и архаизмы"\nПрезентация "Жизнь и творчество Гамзата Цадасы"


Муи ана, Муи хутIана…\nГьал къоязда гIумруялдаса ятIалъарай Дагъистаналъул халкъияй артистка Муи ХIасанова юкъана МахIачхъалаялда. МугIалимлъун цIаларай гьей машгьурай кочIохъанлъун яхъиналъе сабаблъун ккун буго советияб заманалда Дагъистаналъул вукIарав нухмалъулев Даниялов ГIабдурахIманица гьей МахIачхъалаялде ахIи.\nИсана 10 июлалда 84 сон бан букIана Муи ХIасановалъ. ТIоцебе гьелъ кечI 16 сон бараб мехалда ахIун буго, гьебги жиндирго яцгIалалъул берталъ.\nГьелдаса хадуй шагьаралде мугIалимлъун цIализе уна. Цинги Гъуний хIалтIизе лъугьуна. Гьеб заманалда гьелъул лъикIаб гьудуллъи букIуна Гъунив цо идараялда бухгалтерлъун хIалтIулев вукIарав композитор АхIмад ЦIурмиловасулгун. Гьедин цо нухалда Гъунире рачIун рукIуна доб заманалда Дагъистан тун къватIивехунги машгьурлъун вукIарав ХIамзатил Расулги гьесул гьалмагъзабиги. Гьенире кечI ахIизе рачун рачIуна Муи ХIасановаги АхIмад ЦIурмиловги. Муица асир гьавурав Расулица МахIачхъалаялде щведал гьелъул хIакъалъулъ бицуна доб заманалда Дагъистаналда нухмалъи гьабулев вукIарав ГIабдурахIман Данияловасда. Гьеб мехалда Данияловас МахIачхъалаялде ахIула Муи ХIасанова, гьенибго рукъги кьола.\nГьедин Муил цIар уна.\nМуил репертуаралда руго Майиндур ТIалхIатовасул, Шамхал Шамхаловасул, ГIали Абакаровасул, ТIагьир Къурачевасул бакъназда ахIулел кучIдул. РагIабиги аслияб куцалда Расулил ва халкъиял рукIунаан гьелъул.\nКочIохъан хIисабалда Муи ХIасанова лъикI лъалаан шагIир ХIабиб Давудовасда. Россиялъул халкъияй артистка абураб цIаралъе йихьизаюн йикIаниги, щаяли гьелъие гьеб кьечIин бицунеб буго ЭР-ялъе ХIабиб Давудовас.\nХIабиб Давудов: «ТIадчагIазе кьолел цIаралги шапакъаталги, гьелъие кьечIоха, щаяли. Гъой гIадал гIадамал нусго соналда жанир цо нухалда гурони рижуларо. Херлъун йикIаниги, гьаракь хисун букIинчIо гьелъул. Цо нухалда Расулил юбилеялда рукIана ниж. Канлъиги ссун ун, кечI ахIизе бажаруларого рукIана гьенир цо ясал. Гьеб мехалда Муица гьезде цо рагIиги рехун, биччан тана гьаракь. Жергъенгицин букIинчIо гьениб, гIодоб бакIги бухун ахIана гьелъ гьеб. ТIадбалагьун гIамал кIудияй гIаданилан кколаан гьей. ГIурусалъги кIалъалаан гьей. Амма цIакъ гIадатияй гIадан йикIана гьей. Махсара гьабулаан. Ригьнал рахъ битIичIо гьелъие. Гъолъ абулаан жиндихъ рокьи ккрал чанги рукIанила, амма ячине къваригIарал рукIинчIила. Гьединго гIемер бицунаан геьлъ магIарухъги хъутаналадги ккарал жалазул, захIмалъабазул. Кий цее яхъуней йикIаниги гIарац босулароанин бицунаан. Гьанжени гIарцуде буссинабун гьечIищха кинабго».\nКочIохъан МухIамадтIамир Синдикъовас рикIкIунеб буго Муида цадахъго тIубараб эпохаги анилан, гьединго ракIалде щвезабулеб буго гьей кутакалда махсара-хочI гьабулей гIадан йикIараблъиги.\nМухIамадтIамир Синдикъов: «ГIабдулла абун цо кочIохъан вуго. Бохдулги эхеде ритIун кечI ахIулеб букIана гьес. Гьеб мехалда Муица абуна цо бакIги эхеде битIунищила кечI ахIулеб. ЛъикIаб гьаракь букIана Муил. Дие гьелъул бокьулеб жо букIана фонограммаялда данде ягъулей йикIин. Гьанже техникаялъулъ цебетIей ккедал, дунги гьейги хутIанаха фонограммаялде данде рагъ балей».\nДагъистаналъул халкъияй кочIохъан Хадижат Жамалудиновалъ гьадин ракIалде щвезаюлей йиго Муи ХIасанова.\nХадижат Жамалудинова: «Муи ХIасанова йикIана чиясда бадибе жо абулей гIадан. Амма гьедин бадибе абуниги, ракI тIеренай гIадан йикIана гьей. Гьелъие бокьулаан гьунар бугел кочIохъаби сценаялда рукIине. Долде яхарай кочIохъан нилъер Дагъистаналда йикIинчIо.\nАвартеатралъул артистка ПатIимат ХIажиева: «Лъиданиги нахъасан квешаб рагIиги бицунарей, лъикIай гIадан йикIана гьей. Долъ гIадин кечI ахIулевчи щив вугев нилъер. Доб мехалдаги рукIинчIо Муиги Манаршаги гурони».\nРСФСРалъул мустахIикъай артистка Муи ХIасанова къадаралде щвана 19 июлалда. Гьей юкъана МахIачхъалаялда.


Хъамурай яс йигей бакI лъалеб гьечIо гIагаразда\nЯсал хъами ахираб заманалда къанагIалъи кколеб бугониги камулел гьечIо цо-цо къваридал лъугьа-бахъиналги. Гьедин, анцIго къо балеб буго гIага-божаразда кий йигеяли лъаларого хIалтIуде унаго нухдаса тIагIарай яс.\nГъизляр мухъалъул ЦIияб Бирюзак росулъа 22 сон барай Колай ГIумарова радал хIалтIуде ун йиго рокъоса 23 сентябралда. Къадеялде рокъоре кIалъан рачIун руго гьей хIалтIуде щай яхъинчIеяли гIилла цIехон.\nЖиндир яс хIалтIулей йигин росдал фельдшеразул пункталда. Гьей медикияй хIалтIухъан йигин. Радал, сагIат микьго тIубалелде хIалтIуде анин гьей, амма гьение щун гьечIин абулеб буго ясалъул инсуца.\nГIумар ГIумаров: «Гьей радал микьгоялде бащдаб хIалтIараб заманалда ана рокъоса хIалтIуде. Къадеялде рокъоре кIалъан рачIана, щай гьей хIалтIуде яхъинчIеяли цIехон. Гьеб мехалда лъана гьей тIагIун йикIин.\nГьебго къоялъ, сагIат лъабго тIубайдал, нижеца гIарза кьуна Гъизляр мухъалъул Жанисел ишазул бутIаялде. МухIканго лъалеб буго гьей хъамун йикIин. Гьоркьохъабаздасан кIалъазе щун гьей кIалъан ячIана, жий ялагьун, ятани нахъе ячейилан абун».\nЖанисел ишазул бутIаялде заманалдасан щун буго гIарза. Ясалъул квералъ хъвараб, гьелда рекъон, гIолилай жиндиего бокьун ун йиго тIурун, амма хIакъикъаталдаги гьей кIалъазе щун кIалъан ячIиндал гьелъ гIодулаго бицун бугила жинда кьабун, хIал гьабун хъвазабураб бугин гьеб гIарза ва жиндие гьений йикIине бокьун гьечIин абулеб буго божарай гIадан Фатимаца.\nГьелъ цIакъго гIагарго къабул гьабулеб буго хъамун ун йигей ясалъул къисамат, жийгоги гьедин хIал гьабун хъамун ун йикIарай йикIиналъ. ГIолилалъул вукIанин абурав вас, кватIичIогон бертинги букIине кколаанин, амма гьабсагIат гьей ялагьиялъе гьес кIвараб жо гьабулеб бугилан бицана гьелъ «Эркенлъи» радиоялъе.\nФатима: «Гьел дихъе щай рачIарал, жиндир заманаялъ дунги хъамун йикIана, гьединлъидал дида лъала кин букIунеб гьеб хIал гьабун хъамураб мехалъали. Амма гьей хъамурал чагIи гьезда аскIоре рачIунел гьечIо.\nГьезухъе щивго вачIун гьечIо. БичIчIулареб жо буго гьеб ячине хъамун ятани улбузухъе рачIунгутIи. Жий хIинкъизаюн хъвазабураб бугин гьеб жийго жиниего бокьун арай йигилан абураб кагъатилан абун буго ясалъ кIалъан ячIун.\nЛъица гьей хъамун араялиги лъалеб гьечIо. КIалъан ячIараб мехалъ гьелъ бицун буго жий юхулей йигин. Хабар букIана гьей гIарза жинца хъвараб букIин тасдикъ гьабизе Жанисел ишазул бутIаялде ячун ячIине кколилан, амма ячIинчIо».\nХIасил калам, гIолилай мухIканго лъица хъамун йигеяли лъалеб гьечIо гIага-божаразда ва низам цIунулез гьей ялагьиялъе щибго гьабулеб гьечIо.\n«Эркенлъи» радиоялъ бухьен гьабуна Гъизляр мухъалъул Жанисел ишазул бутIагун, амма гьезухъа баянал щвечIо. Гьанибго абизе ккола, гьеб тайпаялъул ишазулъ полициялъулазул кIвар гьечIеб бербалагьи букIунилан.\nАслияб къадар гьединал ишазу ясал жалго жидеего бокьун хъамун унел рукIиналъ. Амма хIакъикъаталдаги чи викъиялъул хIужа бугеб ишги гьединго агъаз гьечIогон хутIтулилан рикIкIунеб буго адвокатаз.\nХъамурай ясалъул улбуз яс йикъун йикIиналда бан такъсир гьабиялъул иш рагьи тIалаб гьабулеб гьечIин ва кколев гьечIин адвокатин тIаде жубана «Эркенлъи» радиоялъ гара-чIвари гьабурай гIаданалъ.


ЦIоралъул гIадамал Азербажаналъул рагъда\nNagorno-Karabakh -- Men carry the coffin of an Azerbaijan's serviceman, who was killed on April 2 during clashes between Armenian and Azeri forces in Armenian-seized Azerbaijani region of Nagorny Karabakh, during his funeral in Terter on April 3, 2016.\nАпрелалъул байбихьуда Гъарабагъалъе гIоло Армениялдаги Азербайджаналдаги гьоркьоб цIидасан рагъулаб тунка-гIуси унеб букIана. Россияги халкъазда гьоркьосел рекъел цIуниялъул гIуцIабиги гьоркьоре лъугьун гьаб сагIат гьеб конфликт гьоркьоб къотIизе тун букIаниги, гьениб тIубан гIодойбиччай гьечIин лъазабулеб буго цIоралдаса магIарулаз.\nУлкаялдаго киса-кибего мобилизацияги лъазабун, рагъде хIадурун рукIайилан абураб амру бугила пачалихъалъул тIалъиялъулилан бицана гьез. Азербайджаналдаса армиялде ине бегьулеб ригьалъул щивниги чи гIурхъи бахъун къватIиве виччалев гьечIин бицана «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялдаса МахIачхъалаялда гIумру гьабун вугев цIоралдаса магIарулав ГIалиев Шамилица.\nГьесул рагIабазда рекъон, цохIо азербайжанал гурониги гьенир гIумру гьабун ругелщинал цойгидал миллатазул гIадамалги рагъде рахъинаризехъин руго Азербайджаналъ. Гьезда гьоркьор ругел цо-цо лезгиялги, магIарулалги цIахуралги жидер ватIан Дагъистан бугин, Азербайджаналъе гIоло жал рагъизе ине гьечIинги чIолел руго.\nГIалиев Шамиль «ЦIоралда ругел магIарулазеги киназегоги гIаммаб мобилизация лъазабун буго. Гьеб рагъалда хурхунги гIадамазул батIи-батIиял пикраби руго. Амма магIарулазеги цойгидал гьенир гIумру гьабун ругел миллаталъул гIадамазеги гьеб рагъ къваригIун гьечIо. ГIадатиял азербайджаназги абулеб буго жидее рагъ къваригIун гьечIилан.\nХасго гьаб сагIат улкаялда экономикияб кризисги бугила, гьеб рагъде рагIараб хIал гьечIилан. Армиялда хъулухъ гьабун лъугIун апрелалда рокъоре рачIине кколел рукIарал гIолохъабиги демобилизациялде риччан гьечIо. КидаллъагIан гьел армиялда чIезаризе ругелалиги баян гьабулеб гьечIо гьезие. Гьединго магIарулазги лезгиязги абулеб буго Азербайджан жидер ватIан гурилан, жидер гьитIинаб ватIан Закатала, ЧIар, Белокан бугила. Гъарабагъалъе гIоло Азербайджаналъул рагъулъ жал щайин гIахьаллъизе кколелилан.\nГьединго Шамилица баян гьабуна цIидасан багъарараб гьеб рагъулъ ахирисел баяназда рекъон кIиго Закаталаялдаса гIолохъанчиги чIван вугилан. Азербайджаналгун жубарал магIарул тухумалъул васал рукIанин гьелилан.\nМагIарулал гурониги цIоралда гIумру гьабун ругел лезгиязегун цIахуразеги гьеб рагъ къваригIун гьечIин абуна «Эркенлъи» радиоялъе Азербайджаналъул Кусары мухъалдаса лезгияв СагIидов Анварица.\nСагIидов Анвар: «Щал нуж, кисайила цIехечIого армиялде рачунел руго гьениса гIолохъаби. Азербайджаналищ гьел лезгиялищ, магIарулалищ яги цойгидал гьенир гIумру гьабун ругел миллатазул гIадамалищали гьикъулеб гьечIо. Бокьун бугищ гьезие рагъде ине гьечIищалиги лъицаха гьезда цIехелеб. Нижер ватIан ругин Азербайджанин гьелъий гIоло жал рагъизе кколарин абизе хIал бихьани нужерго ватIаналде айилан абула гьез.\nГьадинги киндай нилъерал гьениса нахъе инарилайилан абун рукIуна гьел. Гьаб сагIат 37 сон бачIел киналго гIолохъаби рагъде ине хIадурун рукIайин лъазабун буго. Пачалихъалъул гIурхъи бахун гьеб ригьалде рахинчIел чагIи къватIире риччалел гьечIо. Россиялда яги Дагъистаналда цIалулел ругел армиялде ине ригьалде рахарал гIолохъаби Азербайджаналде тIадруссине риччалел гьечIо гьезул эбел – инсуца. ГIарац бугони армиялде инчIониги тIурала гьенир, кигIан кьезе кколебали дида лъаларо, амма гIарац бугел гIадамал гьенир я армиялда я рагъда рукIунароха».\nГьаб сагIат Гъарабагъалъе гIоло унеб бугеб рагъда цIоралъул гIолохъабазул щиб бугебали жиндида мухIканго лъаларила, амма тIоцебе гьеб рагъбайбихьун хадуб гьениб цIоралъулазе цохIо армяназдасан гуреб азербайджаналъулаздасанги хIинкъи букIанилин абулеб буго жиндир заманалда цIоралда гIумру гьабун вукIарав, гьениб бугеб ахIвал-хIал лъалев жамгIияв хIаракатчи Къебедов МухIамадица.\nКъебедов МухIамад: «Цебе Гъарабагъалда рагъ бугеб мехалда гьенир рагъулел рукIарал нилъер гIолохъабазе цохIо армяназдасан гурониги азербайджаналъулаздасанги хIинкъи букIана. Нахъасан чIвалел рукIана нилъерал азербайджаназ. Гьезие щиб гьабунги нилъер гIадамал Азербайджаналъул ракьалдаса нахъе ине къваригIун бугелъул. Нужеего бокьун инчIони, гьадин инарила абун чIвалел рукIана гьел. Гьаб сагIатги гьеб ахIвал-хIал нилъеразе лъикIаб рахъалдехун хисун батиялда божуларо дун».\n7 апрелалда ОБСЕялъул Минскалъул тIолабго къокъа щвезе буго Степанакерталде\nМугIрузул Гъарабахалъул конфликталъул камиял рикIкIунел руго рахъаз


СахI бахъани кIал камиллъула » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Политика » СахI бахъани кIал камиллъула\nфитIри (кIалбиччаялъул сахI) тIадаблъун гьабуна гьижрияб тарихалъул кIиабилеб соналъ, ай рамазан моцIалъ кIалкквезе тIадаблъун гьабураб соналъго. КIалбиччаялъул сахIалда абула черхалъул закагIатиланги - гьелъ\nчерх мунагьаздаса бацIцIад гьабулеб букIиналъе гIоло. Халкъалъул хириясул хIадисалда буго: "Аллагьасул Расулас кIалбиччаялъул закагIат гIадамазда тIадаблъун гьабуна чамасдакалдаса яги пурчIинаялдаса цо сахI,\nкиналниги бусурбабазда - узденасдаги лагъасдаги, бихьиназдаги руччабаздаги, гьитIиназдаги кIудияздаги ва амру гьабуна гьеб тIобитIейин\nгIадамал какде рахъинелде цебе", - абун (Бухари).\nАварагасул хIадисалда буго: "КIалбиччаялъул сахI кIалккурасе къваригIел гьечIеб хабаралдаса рацIцIалъиги мискин-пакъиразе тIагIам кьейги ккола", - ян (Абу Давуд, ибну Мажагь). ГIалимзабаз абулеб буго кIалбиччаялъул сахI тIадгьабун бугин гIидалъул къоялъгIаги мискинзаби гьардеялде кколареб хIал букIинелъун. Цогидаб хIадисалда буго: "Рамазаналъул кIал зобалдаги ракьалдаги гьоркьоб бан хутIула, эхеде бахунаро кIалбиччаялъул сахI бахъизегIан", - абун (Макъдиси, ибну Шагьин). Гьаб хIадисалъул магIна кколаро кIал кквечIев чияс кIалбиччаялъул закагIат кьезе кколарин абураб. Гьелъул магIна ккола жинда гьеб тIалъулев чияс закагIат бахъичIони, кIалкквейги Аллагьас къабул гьабуларин абураб.\nСахI бахъиялъе буго щуго батIияб гIуж:\n1. ТIалъулеб гIуж. Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьунеб гIужалда вугев чиясда (гьеб жинда тIалъизе ккани рукIине кколел шартIал жиндилъ ругев). Гьеб къоялъ бакъ тIерхьинегIан хварав чиясдаса гьеб бахъизе кколаро, бакъ тIерхьинелде гьабураб лъимадаса ялъуни ячарай чIужуялдаса бахъизе ккола.\n2. Хирияб гIуж. ГIидалъул къоялъ рогьел баккун хадуб гIидалъул как балелде.\n3. Бегьулеб гIуж. Рамазан моцI байбихьарабго. Гьединлъидал, гIидалъул къо жакъа-метер абун щаклъиялда бугони, метералде тIамичIого жакъаго бахъун тIубазабураб лъикIаб буго.\n4. Карагьатаб гIуж. ГIидалъул какдаса бакъ тIерхьинегIан гьеб нахъбахъи. Амма гьеб заманалда гьоркьоб маслихIаталъе гIоло нахъбахъун бугони, масала, жиндие сахI кколев гIагарав чи яги цогидав лъикIав чи щвезегIан, карагьатаб букIунаро.\n5. ХIарамаб гIуж. ГIидалъул къоялдаса хадуб бахъизе.\nСахI - 3 кг\nСахIги гIемерисеб бетIербахъи гьабулеб жоялдасан бахъизе ккола. Масала, Дагъистаналда бетIербахъи гьабулеб жо ролъ бугелъул, ролъул гурони бахъизе бегьуларо. Ролъги иц бачIеб, туричIеб, ракьулъ хьани тIирщулеб букIине ккола. Ханжу бахъиялдалъунги сахI тIаса кколаро. Лъабавго имамасда аскIоб сахIалъул бакIалда гьелъул кколеб къимат кьуни яги гIарац кьуни, гьеб мехалдаги сахI тIаса кколаро. Гьединлъидал, рес букIаго къимат кьезе яги гIарцудалъун caxI бахъизе бегьуларо. Ролъ щвечIони, гьеб мехалда АбухIанифа имамасда нахъвилълъун гIарцудалъун бахъунги бахъизе ккола. Цо-цо камилал гIадамаз ролъулги гIарцулги кIиябго бахъула, ресалда вугев чияс гьедин гьабуни цIакъго лъикIаб букIина, амма гьедин гьабизе тIадаб гьечIо. СахIалъул роцен ккола гIaгa-шагарго лъабго литргIанасеб, цIан сахI бахъулеб бугони, гьеб ккола кIиго килогун анкьнусиялда кIикъоялда анцIго грамм. Ролъ кидаго бацIцIадаб букIунарелъул, лъабго кило гIезабураб лъикIаб буго. Ният гьабулеб къагIида\nСахI бахъиялъе ният гьадин гьабила: "Дица ният гьабуна дирго черхалдаса паризаяб кIал биччаялъул сахI бахъизе, Аллагьасе гIоло",- абун.\nЖиндирго хъизан-лъималаздаса сахI бахъулеб бугони ният гьадин гьабила: "Дица ният гьабуна дир чIужуялдаса, дир васасдаса, дир ясалдаса кIал биччаялъул паризаяб сахI бахъизе", - абун. Ниятги сахI батIа гьабулаго гьабизе яги мискинзабазухъе кодобе кьолеб мехалъ гьабизе ккола. СахI бахъиялъулги ният гьабиялъулги къагIидаби лъаларел чагIазда тIадаб буго гьелъул иш лъикI лъалев чиясулгун дандбазе, мухIканлъи гьабун сахI бахъизе.\nТуснахъалда ругез, боцIиги батани, жалго ругел бакIазда сахI кьезе мустахIикъал чагIиги ратани, санагIат-ресги рекъани жалго ругел бакIазда бахъила. Туснахъалда ругез цоцазе кьезеги бегьула, кьезе мустахIикъал чагIи ругони. ЗакагIат кьолел чагIи мискинал, пакъирал рукIине ккола. Лъие кьелеб?\nЦо-цояз бесдалал ругин абун кьола, гьел бесдалал мискинал, пакъирал ратичIони, гьезие кьеялдалъун сахI тIаса кколаро. Масала, бечедав эмен хун гьес лъималазе нахъе тараб гIемераб боцIи бугони, гьезие кьун сахI тIаса кколаро. Амма вацIцIадав, Аллагьасукьа хIинкъулев динияв чи вугони, гьесие кьезе цIакъго-цIакъ беццараб буго. Нилъер хирияс абулеб буго: "Дуца квен кванаге Аллагьасукьа хIинкъарав чиясул гурони, дур квенги кванаге Аллагьасукьа хIинкъарав чияс гурони", - абун. Щайин абуни, лъикIав чиясе кьураб садакъа гьес лъикIаб рахъалде буссинабула. Хасго гьев лъикIав мискинчи гIагаравги вугони, тIадежоялъе мадугьалги вугони, гьесие кьуралъул кири цIакъго цIикIкIараб щвела. СахIги дурго аслияб магIишат-яшав бугеб росулъ ругел пакъирзабазе кьезе ккола, ай къватIибе босизе бегьуларо, къватIиса сахI гьарун вачIарав чиясеги кьезе бегьула. Живго цо бакIалда вугони, магIишат цогидаб росулъ батани, магIишат бугеб росулъ ругезего кьезе ккела. ЗакагIатги бищун дагьаб лъабго чиясе кьезе ккола. Цо сахI лъабгоясе бикьизе захIмалъулеб бугони, чамалиго сахIги данде кьабун, лъабиде бикьила. ЦIакъго лъикIаб букIина имамас мажгиталда закагIат бахъиялъул низам гIуцIун бугони, имамасухъе яги гьесул вакиласухъе кьуни. Ниятги гьабун сахIал ратIа гьарун хадуб гьел мискинзабазухъе росун лъимал ритIизе бегьула. Бесдалазе сахI битIулеб бугони, гьезул валиясухъе щвезабизе ккола, гIидалъул къоялдаса кватIизабичIого. ГIемер кколеб жо буго, рос кIвар гьечIев яги дове-гьаниве сапаралде ун вукIун, жиндиргоги лъималазулги сахIги босун чIужугIадан ячIуна яги гIарац битIула, гьаб нижер рукъалъул агьлуялъул сахIал ругинги абун. Гьедин кьурал сахIал тIаса кколаро, кида рецIунги гьес гьел сахIалги рецIизе ккола. РецIичIони, налъигун ахираталде уна. Гьединлъидал, росас мухIканав чи вакил гьавизе ккола, гьесухъе изнуги кьезе ккола. Гьев кIвар гьечIев вугони, гIагарлъиялъ кантIизавизе ккола. Гьединлъидал, сахI бахъизеги ният гьабизеги лъаларел чагIазда тIадаб буго гьелъул иш дибирасда цIехон яги цоги гIалимчиясда гьикъизе ва мухIканлъи гьабун сахI бахъизе.\nАвтор: ХIабиб МУХIАМАДОВ\nГазета №: 31, от 2 август 2013г.\nКак ахIи ва аварагасде свалат битIиНекIсиялЛъай гьечIев тохтур – зулмучиМискинчиги ханасул васгиГьадият


Лакрал район цIунилгу хьхьичIун дурккунни\nАвтор: Зулейхат Тахакаева · 24.09.2021\nДагъусттан Республикалул чIумуйнусса БакIчи Сергей Меликовлул вай гьантрай къулбас дурунни кIанттул цилакаялувшиндарал органнал 2020 шиналсса социал-экономикалул ккаккиярттахлу грантру дуллалишиврийн багьайсса Указрай.\nХхув хьуминнавух ва базилухгу дур Лакрал район. Лахъсса зунттал районнал дянив Лакрал райондалул бувгьуну бур цалчинмур кIану ва мунинсса бахшишран дулун ккаккан дурну дур кIива миллион ва ттуршлий мукьцIаллий шаназарда къуруш.\nДакIнийн бутанну, хьхьичIунсса муниципалитетирттан грантру дуллай байбивхьусса 2008 шиная шинмай Лакрал райондалул ацIния цалчинни хьхьичIунсса кIану бугьлагьисса. Цалчин грантран лайкь хьуссар Лакрал район 2009 шинал, 2008 шиналсса ккаккиярттайн бувну, аьщуйн щуну учин, Юсуп МахIаммадов райондалул бакIчину зий цалчинсса шинал хьун дурсса ккаккиярттахлу. Муния шиннай гьарца шинал лув-ялув ласайссар грант (кIану бувагу къабувгьуну лях ларгун дур так ца 2017 шин). Шамилчинни цалчинмур кIану бувгьусса.\nГрантран дурксса арцу чун харж дан дакIний буру куну цIувххукун, Юсуп МахIаммадовлул бувсунни хьхьичIми шиннардий грантран дурксса арцух Гъумуксса парк бакьин бувшиву, Дагъусттаннал Вирттаврал суратирттал аллеягу бувну. Гьашинуминнул ялув ттигу пикри банну тIий ур райондалул бакIчи.\nДакIнийхтуну барча тIий райондалул каялувчитурахь ва щала агьалинахь ва ххувшаву, чIа тIий буру хъуни-хъунисса тIайлабацIуртту.\nКIанттул цилакаялувшиндарал органнал 2020 шиналсса социал-экономикалул ккаккиярттахлу грантру ларсун дур:\nзунттал хьхьичIсса районнал дянив:\nцалчинмур кIану – Казбекуллал район\nкIилчинмур кIану – Къайтагъуллал район\nшамилчинмур кIану – Сулайман-СтIаллал район.\nзунттал районнал дянив:\nцалчинмур кIану – Лаващиял район\nкIилчинмур кIану – Ххунзахъиял район\nшамилчинмур кIану – Ахъушиял район.\nлахъсса зунттал районнал дянив:\nцалчинмур кIану – Лакрал район\nкIилчинмур кIану – Шамиллул район\nшамилчинмур кIану – Рутуллал район.\nИсрапил Исрапилов: «Жагьилминнайнгу бивну бур яржа»\nЛакрал театр шамилчингу хьхьичIунминнувух хьунни\nСледующая публикация ХIасиллу дурунни\nПредыдущая публикация Лакрал вакилтал


Холодильникалда чIвалел макъратIисазул багьаяб эркенлъи\nМухIамадов МухIамадица лъазабулеб буго жиндир рокъоб чIухь балаго ФСБялъул хIалтIухъабаз бахъун араб къайи нахъбуссинабейилан тIалаб гьабидал жив жанив тIамизе къваригIанила гьезиейин.\n25 февралалда ФСБялъул тIалабалда рекъон, диваналъ цIидасан туснахъ гьавизе хIукму къотIана «Союз справедливых» жамгIияб гIуцIиялъул гIахьалчи МухIамадов МухIамадие. ЦIех-рех лъугIизегIан диваналъ рокъов туснахъ гьавун тун вукIарав гьев тIурун ине бегьулин, гьес нугIзаде тIадецуй гьабизе бегьулин гьединлъидал жанив тIамун тейилан тIалаб гьабуна цIех-рехчияс. Живго МухIамадица лъазабулеб буго жиндир рокъоб чIухь балаго ФСБялъул хIалтIухъабаз бахъун араб къайи нахъбуссинабейилан тIалаб гьабидал жив жанив тIамизе къваригIанила гьезиейин.\nСоветский мухъалъул диванхана\nРузман къоялъ МахIачхъалаялъул Советский мухъалъул диваналъ «Союз Справедливых» жамгIияб гIуцIиялъул церехъабазул цояв МухIамадов МухIамад кIиго моцIица туснахъ гьавизе хIукму къотIана. Цебе изнугьечIого ярагъ гьабиялъул ва гьеб цIуниялъул гIайиб гIунтIизабун букIарав гьев цIех-рех лъугIизегIан рокъов туснахъ гьавун тун вукIана.\n«Эркенлъи» радиоялъ цебехун бицун букIахъе МухIамадов МухIамад 2015 соналъул 23 маялда МахIачхъалаялда ХIажиевасул къотIнов щалали лъаларел чагIаз хIалицаго автомобилалъув къазавун вачун ун вукIана. Гьебго къоялъул къаси вухизеги вухун гьев ватана Каспийскалъул заманалъ гIадамал жанир тIамулеб туснахъалда. Изну гьечIеб ярагъ батанин гьесухъин гьелъ ккун вугилан хъвай-хъвагIай гьабун буго низам цIунулез. Гьебго соналъул 4 июналда диваналъ рокъов туснахъ гьавун тун вукIана гьев.\n2013 соналдаго гъизляралда Хизбу-тахрир абулеб Россиялда гьукъараб ва экстремистияблъун рикIкIунеб жамгIияб гIуцIиялъул байрахъалги рорхун унеб бертадул автоколоннаялъул гIахьалчагIаздаги полициялъулаздаги гьоркьоб тунка-гIуси ккун хадуб чIухь бан букIана МухIамадил рокъоб къуваталъул идарабаз. Гьелъул хIасилалда ФСБялъул хIалтIухъабаз гьениса техникаги цойгидаб къайиги бахъун ун букIун буго. Гьеб тIад буссинабейилан тIалаб гьабун республикаялъул прокурорасде МухIамадица гIарза хъван хадусала гьев жанив тIамейилан тIалаб гьабунила гьесул иш бачунев вукIарав ФСБялъул цIех-рехчиясилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе МухIамадовасул гьудул Мамедов Зурабица.\nМамедов Зураб: «ЧIухь балелъул МухIамадил рокъоса лъабго ноутбукги, тIахьалги, холодильникалда чIвалел макъратIисалгицин рахъун ун рукIана гьез. ХIасил калам гIараб хъвай-хъвагIай тIадбугебщинаб жо бахъун ун букIана. Гьеб къайи цониги такъсиргьабиялъул ишалда гъорлъеги бачун букIинчIо, амма кIиго лъагIалидасаги цIикIкIун заманалъ гьеб нахъбуссинабулеб букIинчIо. Гьесулго гIадин «Союз справедливых» алде гьоркьоре унел цойги гIолохъабазул рокъосаги гьединго бахъараб къайиги тIадбуссун кьолеб букIинчIо хасал идарабаз. Кидайин гьеб бетIергьабазухъе кьезе бугебилан цIехараб мехалдаги балагьун бихьилин цин абун, хадубги метер кьела сезе кьелайилан абун халат бахъинабуна гьеб иш. Гьелда ццин бахъарав МухIамадицаги гьесдаго цадахъ дицаги Дагъистаналъул прокурор Шахнавазов Рамазанихъе кагъат хъван букIана гьеб къайи тIад буссинабейилан тIалаб гьабун. Гьелдаса хадуб анкьидасан диваналде ахIана МухIамад. Гьесул рокъоса къайи бахъарав гьесул иш бачунев вукIарав цIех-рехчияс тIалаб гьабуна диваналдаса МухIамад туснахъ гьавейилан абун».\nГьединго Зурабица бицана цIех-рехчияс диваналда лъазабунила гьев МухIамад туснахъ гьавизе кколин щай гурелъул гьев республика тун тIуризе рес бугин, гьединго нугIзадериде тIадецуй гьабизе бегьулин гьесилан абун. Хасго гьес кIварбуссинабунила МухIамадовас жидедаги лъазабичIого зама-заманалдаса гIумру гьабураб бакI хисун батанин абун. Гьеб хисулелъул жиндица цIех-рехчиясда ригьтIаго лъазабулаанила гьелъул хIакъалъулъ, гьесухъе ахIулеб букIараблъи бихьизабизе телефоналъул биллинг гьабизеги разияв вугин живилан лъазабун буго жамагIатчияс диваналда. 24 февралалда социалиял сайтаздасан МухIамадов МухIамадица жиндаго сверун лъугьа-бахъунеб бугелъулги хъван лъазаби гьабуна. Гьениб гьес абулеб буго цIех-рехчиясул ццин бахъун бугила жиндица нич гьечIого живго бетIергьанаб къайи нахъбуссинабейилан тIалаб гьабунин абун. Гьедин жиндидаса рецIел босизелъун ургъунго багъаризабунила гьес гьеб иш цIидахъанилан.\nГьеб цебехун бицен гьабураб «Гъизляралъул бертадул» гIахьалчагIазул 17 чи ккун вукIана цин низамцIунулез. Гьезул ункъогояв хутIун вуго жеги туснахъалдаго, хутIарал риччана. Гьел ккун ругезде террористияб къокъа гIуцIиялъул ва гьелъул ишазулъ гIахьаллъиялъул, улкаялда бугеб тIалъи хисизе хIалбихьиялъул ва гIадамазда гьоркьоб тушманлъи багъаризабиялъул гIайиб гIунтIизабун буго. 25 февралалда букIараб диваналда гьев МухIамадидеги гьеб лъабабго къануналъул бутIаялда рекъон гIайибги гIунтIизабуна. Цере рукIарал изнугьечIого ярагъ гьабиялда ва гьеб цIуниялда хурхун къануналъул бутIабазда рекъон гIайиб гIунтIизабун букIана гьесде. Амма МухIамадовги гьесул сверухълъиги гьеб диваналъул хIукмуялда разиял гьечIо. Гьез лъазабулеб буго къуваталъул идарабаз жалго жидецаго цIунулел ругилан. Гьез гIагараб заманалда гьеб хIукмуялда тIасан, гьеб хисизабейилан тIалаб гьабун гIарза хъвазе бугин лъазабулеб буго.


«Жул муштаритурал арцу мюхчанну дуссар» |\nАлхIаткьини республикалул МФЦ-лул хъунмур идаралий «Сбербанк» ПАО-рал Дагъусттаннайсса отделениялул каялувчи Дмитрий Артемовлущалсса пресс-конференция хьунни. Микку ялагу гьуртту хьунни ДР-лул маэшатрал министрнал хъиривчу ХIажи Султанов ва ДР-лул МФЦ-лул хъунама МахIаммадамин Арсланаьлиев.\nШикку журналистътурахь вайннал бувсунни 2017 шинал республикалийсса отделениялул давриву хьусса дахханашивурттая, ккаккиярттая, ва шинал дан дакIнийсса давурттая.\n«Жула региондалий «Сбербанк» ккаллийссар ца яла хъунмасса, налог дулун бюхъайсса идаралун. Ларгмур шинал, масалдаран, банкрал бюджетравунсса налогирттал 465 млн. арцул буллуну бур.\nРеспубликалул халкьуннавасса гьарца шамилчинсса инсан жул муштари хъанай ур. «Сбербанк» мукунма республикалул агьамсса инвесторнангу хIисавссар. «Сбербанкрал» чIарахбацIаврийну региондалий 1678 миллиардрансса инвестициялул хъуни-хъунисса проектру щурущи дурссар», — бувсунни Дмитрий Артемовлул.\nКIицI бунни ванал халкьуннал дигьалагрулун ларгсса шинал республикалул цаппара зунттал районнай банкоматру бивхьушиву ва офисру тIивтIушиву, мукунма укунмасса халкьуннаща кредитру ласун бюхъаврил давугу къулай дуршиву.\n«Жу жула муштаритуран хъинну бигьа дуварду арцущал, кредитирттащал дархIусса даву. ХIакьину жул кредитирттал рынокрай укунмасса халкьуннал 58 % бур. Региондалий халкьуннал 80% цалла арцурду жуйн вихшала дуллай бур», — бувсунни ванал.\nПресс-конференциялий журналистътурал къулагъасралун ХIажи Султановлул лавсунни бюджетрал идарарттай зузисса халкьуннал харжру «МИР» карточкарттайн бичаврил хIакъиравусса ихтилат.\n«Ва проектрал мурад хъанахъиссар «ххютулусса» маэшатрал хIакъи-хIисавртту аьч дуваву. Мисалдаран, проект цила багьайкун щурущи дуварча, идарарттал, ведомстварттал, муниципал сакиншиннардил каялувшиндарахь «наличкалучIансса» ххуллу кьукьлакьиссар.\nЦIана жул мурад бур ялу-ялун халкьуннал онлайн-сервисру ишла дуллали буллай, вардиш булланссагу. ЗунтIиссару халкьуннал ЖКХ-лущал ва цаймигу идарарттащал арцуцIун бавхIуми операцияртту онлайн-сервисирттайхчIин щаллу буллансса шартIру дуваврил ялувгу», -бувсунни ванал.\nДмитрий Артемовлул кIицI бувунни банкрал хъуннасса даву дуршиву халкьуннан ипотекартту дулавривугу.\nВанал бусаврийну, ипотекартту утти ласлан бюхълантIиссар онлайн-сервисрал кумаграйну ва процентрал арцугу зана дуллан бюхъантIиссар банкрал офисрайн къалавгна. Ларгмур шинал ипотекалун банкрал 10 миллиард арцул итабавкьуну бивкIун бур, гьашинугу 2,5 -3 миллиардрал ххи бан тIий бусса бур.\nКибератакарттал хIакъираву «Сбербанкрал» хъунаманал бувсунни банкрал хъуннасса къулагъас дувайшиву цала муштаритурал арцул мюхчаншиврух.\nПредыдущая записьЛакку маз: аьламатру ва эмаратруСледующая записьХалкьуннал театрдал байран


Росдал магIишат агрохолдингаз хвасар гьабуларо\nШималияб Кавказалда росдал магIишат гIуцIизе ккани ва гIадамал кванил нигIматаздалъун хьезаризе ккани, рукIине ккола церетIурал агрохолдингал. ГIадамаз жидерго магIишатазда нигIматал гIезарулеб къагIида жибго тезе кколин лъазабуна Россиялъул ХIинкъи гьечIолъиялъул мажлисалъул нухмалъулев Николай Патрушевас. Щай хIинкъигьечIолъиялъул сфераялъул хъулухъчияс малъиял гьарулел росдал магIишаталъул гIадамазе. Ругищ Дагъистаналда шартIал гьесул церелъеял тIуразаризе?\nШималияб Кавказалда росдал магIишат гIуцIизе ккани ва гIадамал кванил нигIматаздалъун хьезаризе ккани, рукIине ккола церетIурал агрохолдингал. ГIадамаз жидерго магIишатазда нигIматал гIезарулеб къагIида жибго тезе кколаян лъазабуна Россиялъул ХIинкъи гьечIолъиялъул мажлисалъул нухмалъулев Николай Патрушевас. Кинал шартIал ругел агрохолдингал гьаризе, гьеб лъикIищ квешищ, сунца квал-квал гьабулеб бугеб росдал магIишаталъул нигIматал гIураб къадаралъ гIезаризе?\nШималияб Кавказалда кванил нигIматал гIезарулел чагIи руго гьитIиналго фирмаби, гьезул гьечIо гIураб къадаралъ гьеб гIезабизе рес. Гьединлъидал, Шималияб Кавказалъул республикабазда кIолеб гьечIо жалго жидецаго кванил нигIматаздалъун хьезаризе. НигIматазул кризис букIине рес буго къватIисел пачалихъаз цIиял санкциял гьаруни, импортхисиялда тIад хIалтIизе ккола кIвар кьун.\nГьединаб кIалъай гьабуна Нальчик шагьаралда букIараб, магIишаталъулаб хIинкъи гьечIолъиялда хурхараб данделъиялда Россиялъул ХIинкъи гьечIолъиялъул мажлисалъул нухмалъулев Николай Патрушевас.\nГьесул пикруялда рекъон, регионалда церетIезаризе ккола кIудиял агрохолдингал. Гьез гьоркьоса къотIичIого гIадамазе кванил нигIматал чIезаризе руго, пачалихъалъеги гьелдаса бигьалъи буго, гьез налогал цIикIкIун кьолел руго ва гIадамазе хIалтIизе бакIал кьолел ругоян абуна Патрушевас.\nАмма «Эркенлъи» радиоялъ цIех-рех гьабурал экспертазда иш гьедин бихьулеб гьечIо. Гьез рикIкIунеб буго, Дагъистаналда кIудиял агрохолдингал гьаризе кинабгIаги рес гьечIин, ялъуни гьел къваригIунцин гьечIин.\nДагъистаналъул экономикаялъул министерлъиялъул специалист, республикаялъул мустахIикъав экономист Мудуев Шахмарданица рехсана кIудиял агрохолдингал гьаризе ккани къваригIунел шартIал.\nМудуев Шахмардан: «Аслияб гIилла буго, цокIалаб ракь гьечIолъи. I00 гектар рекIараб ракь гьечIо картошка бекьизе. Кин гьел холдингаз дора-гьанир щущахъ рарал ракьул бутIаби хIалтIизаризе ругел? КIиабизе, цIакъго хашаб хIал буго ракьал лъалъалеб системаялъул. Нилъер гьеб советияб заманаялъ гIуцIун букIана, амма гьанже гьеб цIигьабизе ккани гIемер гIарац къваригIуна.\nЛъабабилеб гIилла – гьечIо кIудиял агрокомплексазе къваригIунеб техника, гьеб босизе ккани пачалихъалдаса кумек къваригIуна. Холдингал ругони лъикI букIин гьеб якъинаб жо буго, гьелдаса пайдаги цIикIкIун буго».\nМудуев Шахмарданица бицана, жинца хIадурун бугин пачалихъалъе данде кколеб ва нигIматал гIезарулезе хайир кьолеб къагIида. Гьесул пикруялда рекъон, росдал магIишаталда хIалтIулел чагIаз гIуцIулеб буго жидерго хасаб кооператив. Амма гьеб проекталде республикаялъул росдал магIишаталъул министерлъиялъ кIвар кьолеб гьечIо, гьединал проектазе гIарац биччалеб буго тIолабго улкаялда, амма Дагъистаналда гьеб унеб бакI лъалеб гьечIо.\nГьеб проекталъул аслияб пайда буго кооперативалда гъорлъе лъугьунел гIадамазе гьеб гIуцIизе ругел батIи-батIиял ресал. Кооперативалъ кьолеб буго техника, хьон, продукт бацIцIад гьабулеб буго, хIатта бичизе кумек гьабулеб буго. Мудуевасул рагIабазда рекъон, гьединаб къагIида Европаялда хIалтIизабулеб буго цебегоялдаса нахъе: Швейцариялда, Франциялда ва Германиялда. Гьениб гьединаб данделъиялда коммуна абулеб бугин.\nЦIиял гIуцIизе кколароан, цохIо бугеб комплексалъе кумек гьабуни абун рикIкIунеб буго «Новое дело» газеталъул экономикаялъул бутIаялъул редактор Андрей Меламедовас.\nМеламедов Андрей: «ЦохIого цо бугеб агрохолдинг буго «Кизлярагрокомплекс». Жидерго лъабго рахьдал фермаги бугеб, жидецаго рахьдадаса батIи-батIиял нигIматалги гьарулеб. Проекталда рекъон гьез жеги гIатIид гьабизе буго ферма, хIатта гьабсагIаталда гьезул ферма Шималияб Кавказалда бищунго кIудияб буго. Техника буго лъикIаб, Германиялдаса босараб. Гьенире экскурсиялъе гIадамалцин уна. Амма республикаялъ кумек гьабулеб гьечIо. ЦIияб ферма жидецаго бала, гьенибе лъимгун газгIаги бачеян абурабго гьебцин гьабулеб гьечIо. Республикаялъул бетIерги гьениве цониги нухалъ щвечIо».\nДагъистаналъул педагогикияб университеталъул экономикияб географиялъул кафедраялъул нухмалъулев, гIелмабазул доктор ТIалхIатов Халилица рикIкIунеб буго агрохолдингал гIуцIиялъе гIемер гIарац къваригIунин, кризисалъул заманалда гьелда регIун гьечIин. «Дагъистаналда жеги лъугьун рахъун гьечIин цере тIурар аграриял гьоркьорлъаби. Руго гIисинал ва гьоркьохъел предприятиял, амма агрохолдингал гIуцIизе гIураб къагIидаялъ цебетIун гьечIо росдал магIишат», - ян абуна гьес «Эркенлъи» радиоялъе.


МухIамадгIали МухIамадгIалиев : «Бакълъулазул цIар борхатго цIуне» » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n2012 соналъул марталдаса 2016 соналъул маялде щвезегIан Гумбет районалъе бетIерлъи гьабуна хIалбихьи бугев нухмалъулев, гIуцIарухъан, сахаватчи, меценат МухIамадгIали МухIамадгIалевас. Гьесул биография цIалулаго, нилъеда бихьула МухIамадгIалиевас жавабиял хъулухъазда хIалтIи гьабураблъи. Гьес бетIерлъи гьабуна Хасавюрталъул горкомалъул комсомолалъул идарабазе, чанго соналъ хIалтIана ЦIияблак районалъул нухмалъулесул заместительлъун, Депутатазул собраниялъул нухмалъулевлъун. ГIахьаллъи гьабуна 1999 соналда ЦIияблак районалде тIаде кIанцIарал халкъазда гьоркьосел хъачагъал нахъчIваялъулъ. Украинаялда ккарал лъугьа-бахъиназ ва Крым Россиялда гъорлъе тIадбуссинабиялъ бакътIерхьул улкабаз санкциял гьарун, пачалихъалъул экономика гIезегIанго загIиплъарал соназде ккана МухIамадгIалиевас Гумбет районалъе нухмалъи гьабулел ахирал сонал. Гьедин букIаниги, Дагъистаналъул церетIолел ругел, бищунго лъикIал районазул кьерде Гумбет бачине кIвана МухIамадгIали МухIамадгIалиевасда.\nИсана маялда Дагъистаналъул нухмалъиялъ МухIамадгIали МухIамадгIалиевасда божилъи гьабуна цIакъ кIудияб кIвар бугеб республикаялъулаб идараялъе нухмалъи гьабизе – ЦIияблак район гочинабиялъул республикаялъулаб управлениялъул начальниклъун тIамуна гьев. ЦIияблак район гочинабиялъул суал буго 25 соналъ тIубачIеб, халат бахъараб, кутакалда бигъараб, захIматаб. Жавабчилъи цIикIкIарав нухмалъулев хIисабалда, гьеб масъала тIубазе тIаса вищун вуго МухIамадгIали МухIамадгIалиев. ЦIияб хъулухъги баркулаго, хIалтIулъ бергьенлъабиги гьарулаго, Гумбет районалда хIалтIарал соназул хIакъалъулъ чанго суал кьуна нижеца МухIамадгIали МухIамадгIалиевасе.\nХъил тIураб нух, маданияб кIалгIа…\n- Кинаб букIараб дуца Гумбет районалъе нухмалъи гьабураб ункъо сон? Кинал пикрабигун толеб бугеб дуца гьеб хъулухъ? Дур ва дур пикруцоязул бергьенлъабазда гъорлъ щиб дуца рехселеб?\n- ТIоцебесеб иргаялда, ракI-ракIалъулаб баркала кьезе бокьун буго Гумбет районалъе нухмалъи гьабизе диде божилъи гьабуразе, цадахъ хIалтIаразе, цере чIарал масъалаби тIуразариялъе бажарарабщинаб гьабуразе. Гумбет районалъе бетIерлъи гьабулаго, дие кIудияб кумек букIана Дагъистаналъул нухмалъиялъул рахъалдасан. Кидаго рахъкквезе ва хIалае ватулаан Дагъистан Республикаялъул Халкъияб Собраниялъул председателасул заместитель СайгидахIмад АхIмадов ва цогидалги ресги бажариги бугел бакълъулазул церехъаби. Баркала буго гьезие ва тIолабго бакълъулазул жамагIаталъе.\nЦебеккун Гумбет районалъе нухмалъи гьабурал МухIамад ХIамзатовасул, Муса Расуловасул, АхIмад Юсуповасул, МухIамад ХIажиевасул, СайгидахIмад АхIмадовасул ва цогидазулги социалияб политика, курс цебехун бачине жигар бахъана дица, гьезул хIалбихьиялде мугъчIвай гьабуна. Дагъистаналда цIар рагIарал гьел нухмалъулез Гумбет район цебетIезабиялъулъ кIудияб бутIа лъуна. Гьезда хадуб бажарарабщинаб гьабизе дицаги хIаракат бахъана.\nГумбет районалъе бетIерлъи гьабураб ункъо соналда жаниб дида гIагараб районалъул рукIа-рахъинги, гIолел-гIоларел рахъалги лъикI лъана, Дагъистаналъул церетIурал районазда гъорлъе бакълъулазул ракь бачиналъе бажарарабщинаб гьабуна. 2015 соналъул хIасилал гьарун, Дагъистаналъул экономикаялъул ва территориял церетIезариялъул министерствоялъ Гумбет районалъе республикаялда кIиабилеб бакI кьуна, экономикаялъул показателал, роценал хIисабалде росун.\nДагъистаналъул парламенталъул вице-спикер СайгидахIмад АхIмадовас Гумбет районалъе нухмалъи гьабурал 2001 – 2011 соназда районалъе кIудияб цебетIей щвана. 2014 соналъул 8 ноябралда Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас рагьараб Культуриябгун сахгьариялъул комплексги СайгидахIмад АхIмадовасул бажариялдалъун, гьес районалъе бетIерлъи гьабулеб заманалда кьучI лъураб объект букIана. Гьединго исана рагьизе хIадурулеб буго хъил тIураб Сагъри-МелъелтIа нух. Гьеб хIалтIулъги Гумбет районалъе кIудияб квербакъи гьабуна республикаялъул парламенталъул вице-спикер СайгидахIмад АхIмадовас.\nБаркала буго дица нухмалъи гьабулеб заманалда цадахъ рекъон хIалтIаралщиназе, политикияб курсалъул рахъккуразе, росабазул жамагIатазе, районалъул администрациялъул ва организациязул хIалтIухъабазе; росабазул, районалъул ва республикаялъул депутатазе, жамгIиял хIаракатчагIазе. Баркала буго, дир хIалтIул захIмалъи ва жавабчилъи бичIчIун, цадахъ рахъун, квербакъи гьабуралщиназе. Гьаб ункъо соналда жаниб гьудулзаби гIемерлъана дир нилъер районалда. РакIбацIцIадго, унго-унголъунги халкъалъе хъулухъ гьабулел гIадамал тIалъиялде рачине кIвана. Жиде-жидер жамагIатазул ва тIолабго улкаялъул ургъелал рекIелъан риччалел гIадамал руго Гумбет районалъул жавабиял хъулухъазда. Гьезие хадурккунги бергьенлъаби ва лъикIабщинаб гьарула дица.\nГIелму-хазинайин хвелго гьечIеб жо\n-2015-2016 цIалул сон дуца лъазабун букIана лъайкьеялъул сонлъун. Жагьиллъиялъ жамгIият ва пачалихъ нахъе ккезарула. Лъайкьеялъул гIуцIиялда дандчIвалел захIмалъаби дагьлъизаризе бажаранищ? Дур хIисабалда, кинал гIоларел рахъал ругел гьел идабаразул?\n- Гумбет районалда лъайкьеялъул идарабазде кидаго кIудияб кIвар кьолаан. Дицаги хIаракат бахъана гьел гIуцIаби церетIеялъе хIалкIвараб кверчIвай гьабизе. Райцентралда хIалтIулеб буго пагьму-гьунар бугел лъималазул школа-интернат. Гьеб идараялъе нухмалъи гьабулеб буго лъикIав махщалилав, Москваги рехун тун, гьеб хIалтIуде вачIарав Лабазан ХIажиевас. Гьес куцалел цIалдохъабаз республикаялда бергьенлъаби росулел руго. Гъоркьиса риидал гьеб цIалул идараялда тIоритIана Дагъистаналдасаго лъимал гIахьаллъараб хIисаб-гIелмуялъул школалъул курсал.\nРайоналъул школазе капиталиял ремонтал гьаруна, чара къосараб хIалалда бугеб цониги цIалул заведение гьечIо, кирго рукIине кколел шартIал гIуцIун руго. Школазда цере лъималазул ахал рагьана ва гьитIичазе школазда цебесеб лъай щвезе киналгIаги квалквалал гьечIо.\nСанайилго МахIачхъалаялда Гьудуллъиялъул минаялда жаниб тIоритIана Гумбет районалъул студентазул ва интеллигенциялъул форумал. Гьанир, шапакъатал кьун, рази гьаруна цIалулъ ва спорталъулъ бергьенлъаби росарал бакълъулазул студентал.\nСанкциязул хIасилалда кризис ккеялъ квекIен гьабичIебани, гIемерал планал, проектал рукIана, районалда гIумруялде рахъинаризе хIисабалде росарал. Росабалъ гьарурал дандчIваязда гIадамаз рорхарал суалал рукIана, гьезул чангиял тIуразе бажаричIо, кигIан гъира дир букIаниги, пачалихъалда ккараб захIматаб политикиябгун экономикияб ахIвал-хIалалъ. Гьедин букIаниги, гIадамазе, росабазе лъикIаланго кумек гьабун бажарана, бищунго кIвар цIикIкIарал масъалаби тIуразе риччана гIарцулал сурсатал.\nМугIрул тун, авлахъазде рахъарал бакълъулал\n- Гумбет ва ЦIияблак районаз вацлъи рагIизабуна. Гьеб хIужаялъул кIваралъул ва дуца нухмалъи гьабулеб республикаялъулаб управлениялда цере чIарал масъалабазул бицани бокьилаан.\n- ЦIияблак районалда гIумру гьабун руго гIемерал бакълъулал. Гьединлъидал, гьеб районалъулгун Гумбет районалъ вацлъи рагIизабиялъул бищун цIикIкIараб пайда буго нилъее, бакълъулазе. Дица бетIерлъи гьабулеб бугеб управлениялъул хIалтIул бицани, гьеб буго захIматаб, жавабияб, гIемерал гIадамазул къисматалда хъинтIулеб хъулухъ. Аллагьас хъван батани, цере чIарал масъалаби парахатаб куцалда, маслигIаталда гIумруялде рахъинаризе руго.\nГIакълу – цебе, ццин – нахъе\n- Исана буго Россиялъул Пачалихъияб Думаялде ва Дагъистаналъул Халкъияб Собраниялде рищиял тIоритIулеб сон. Гьелда хурхун, бакълъулаздехун кинаб хитIаб дуца гьабилеб?\n- Умумулъанго батараб бакълъулазул сах-саламатаб гIамал-хасияталъе ритIухъаллъун рукIаян хитIаб гьабулеб буго дица Гумбет районалъул жамагIаталде. Нилъер район машгьураб буго гIадамазда гьоркьоб бугеб цолъиялдалъун, хьараб гIумруялдалъун, экстремизм, гIала-гъважа, ахIи-хIур гьечIеб, такъсирчилъи къанагIатаб район хIисабалда. Гьединлъидал, цогидазе мисаллъунги рехсола нилъ. Бокьилаан бакълъулаз нилъерго гьеб лъикIаб цIар хадубккунги борхатго цIунизе.\nИсана 18 сентябралда Россиялда рищиял тIоритIизе руго. Гьел рищиял лъугIула, хадурги цадахъ, цо районалда, цо республикаялда, цо пачалихъалда гIумру гьабизе буго нилъеца. Гьединлъидал, цоцазулгун гьоркьорлъаби хвезарун, ццинги питнаги борчIизе тун, гIорхъолъа арал пишаби гьаруни, нилъер бахIарчиял умумул нилъеда тIаса лъугьинаро. МагIарулазул абиги гьечIищха : «ГIакълу – цебе, ццин – нахъе», - йилан. Гумбет районалда социалиял бакIал раялъе, нухал, кьоял, школал ва цогидалги объектал гьариялъе, раялъе, рагьиялъе миллиардал гъурщал харж гьаруна пачалихъалъ, Россиялда нухмалъи гьабулеб «Цогояб Россия» партиялъ, власталъул партиялъ. Гьединлъидал, гьеб тIалъиялъул, власталъул партиялъул, Дагъистаналъул ва Россиялъул нухмалъиялъул хадубккунги рахъкквезе рекъараб буго нилъеда.\nДица Гумбет районалъе хадубккунги цебетIей, тIегьай, гьарзалъи, кинабго лъикIабщинаб гьарула. Районалъе къваригIарабщинаб дихъа хIалкIвараб кумек гьабизе кидаго хIадуравги вуго.


«БухIаниги щиб, ле, Аргъвани росу, Лъабкъого багьадур цо къоялъ чIвараб» » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nШамил имам гьавуралдаса - 220 сон\n«БухIаниги щиб, ле, Аргъвани росу,\nЛъабкъого багьадур цо къоялъ чIвараб»\nЛъикIаб къо букIана араб шамат къо. Радалго АхIулгохIил ахада гьудулзабигун дандчIвана. Бахъараб хвалчен гIадин, данде вахъун гьениве щун ватана Гьарадерихъа ХIамзат! МухIамадрасул ГIумаровги цеве гьавун, цадахъ Унсоколоса махщелцояй, «Ахихан» казияталъул редактор Саният КъебедмухIамадовагун, Дагъистаналъул зияратги бана гьениб. Гьениса ХIамзат ГIизудиновас рачана, гIаздал гъалай ккарал мугIруз сверун ккураб, бакълъулазул ГьацIакъалиян абулеб цо хIикматаб авлахъалде. Гьеб гIатIилъухъ имам Шамил гьавуралдаса 220 сон тIубай кIодо гьабун тIобитIараб тадбиралъул мухIканал баянал дица кьеларо, амма бихьа-рагIаралъул бицинчIого ракIги букIинаро.\nГумбет районалъул нухмалъулез гIуцIараб гьеб тадбиралде ахIун рукIана Дагъистаналъул киналго мухъаздаса ва Северияб Кавказалъул республикабаздаса вакилзаби.\nПикрабиги ракIги гьалдолеб мехалъ, сундасан байбихьун гьеб загьир гьабилебали лъаларогоги хутIула дун. Диего гьабураб асар цIалдолезухъеги кьун бажаруларо.\nМагIаруллъиялдаго къанагIатаб кIудияб гIатIилъилъи буго Басрияб ва ЦIияб Аргъвани росабазда гьоркьоб. Гьенире рахунаго, нухда батулеб ЦIияб Аргъвани росдал къватIахъан унагоги ккола гIатIиракьалда ругин.\nКванил нигIматазул остолал гIуцIулел руччаби, машинаби, чуял. Чухъаби ретIаралги тадбиралъул гIаламат бахъарал кепкаби лъуралги бихьинал. Оц жанибе гьунел хьагазухъ белъун, гьарзаго цебе лъолеб гьан, тIолеб гьагIу, тIибитIараб нигIмат..\nРадалго, гьенире щун рахъиналде рачана кваназе.\nТIоцебе щвараб бакIалда суалалги гIемер рижула, гIадамалги лъазе бокьула. Кванде квер щолеб букIинчIо, сверухъ ралагьулаго.\n-Гьаб гIатIилъи сундуе хIалтIизабулеб, ясал?\n-Гьадинал тадбиразеха, - ян релъулаго жаваб кьуна эргъвендерил ясаз.\nРекьичIого рехун тарал ракьал магIарухъ къанагIатаб жо гурелъул, хабар халат гьабичIого тана.\n-Валлагьги, дир яс, комбайналъ бачIин бакIарулел хурзал рукIана гьанир, - ян абуна цо цIикIкIарай гIаданалъ.\n–Гьанже хъутабазда хъарпуз бекьула нижеца,- ян елъулаго цогидалъги тIаде жубана.\n–ГIурусазул аскарал рещтIун рукIун руго доб мехалъ гьаб гIатIилъухъ,-инги абун, халат бахъараб Кавказалъул рагъул соназ Аргъванир рукIарал бахIарчиял ва вахIшиял лъугьа-бахъинал ракIалде щвезаруна лъабабилей чIужугIаданалъ.\nЦIакъ тIадегIанаб даражаялда къачIараб кIудияб сцена хIадурун бугоан бакълъулаз тадбиралъе. СанагIаталда, гIодор халичабиги тIамун, руччабазе хасгьабун хIадурараб бакIалдаса тадбиралъул хьибил гурони бихьизе ресги букIинчIо. Сцена ва тадбир бихьулеб гьечIин абураб гIарзги цониги рагIичIо. Кутакалда берцин бихьана, дирго ракьцоязеги хасиятаб, эргъвендерил руччабазул намус, сабру, адаб, гьоболасул гьабулеб хIурмат.\n«Щиб, кин, квананищ, хIажатаб жо бугищ?- ин иргадал аскIоре хьвадана Гумбет районалдаса гьудул-гьалмагълъи.\nИсламияб, тарихияб, ватIанбокьиялъул, спорталъул, адабияталъул ва маданияталъул темабазда хIадурараб тадбиралъул бечедаб программа бихьана кIиазаргоялдасаги цIикIкIун чиясда. КIалъазе рахъарал республикаялъул машгьурал исламиял церехъабаз, жалго бакълъулаз магIу къулчIулаго ракIалде щвезарулел рукIана бакълъулазул ракьалда букIараб кIудияб рагъул хIужаби. Гьез данделъарал ахIулел рукIана цебесеб тарих жакъасеб гIелалда лъазабиялде кIвар кьезе, гьединго бицана, бида рецIцIулаго умумуз цIунараб, бацIцIадаб исламалъул нухдасан таризе бегьунгутIиялъул. Гьенирго рукIана маданияталъул хIаракатчагIаз хIадурараб, кIудияв имам ракIалде щвезавулел церерахъинал. Тириял чуязда рекIун, зикруги бачунаго, бачIунеб муридзабазул къокъа, къокъадул бетIералда имам - басрияб Аргъвани росдал рахъалдаса гьеб къокъа баккидал, бадиб магIу хуличIев чи хутIун ватиларо.\n-Рахъа, ясал, кваназе,- ян бахъана нахъеги нижеде ахIи.\n-Тадбиралъухъ балагьизе теларищ?\n-Теларо, нилъее гьаниб гьабунщинаб дугIаялъул баракат щвани гIола!\nУзухъда, разилъана, разияб гьумералъул аргъваниселъ къотIараб хIукмуялда.\nКваний гуребги, как базеги кинабго санагIалъи рекъезабун букIана, бихьуда гъветI гьечIеб гьеб авлахъалда.\nГIолохъабазул гури бакIарарал чанго батIияб спорталъул хIаялги унел рукIана сверухъ, амма руччабазул рекъараб къокъа балагьун чIун букIана рукIана чуял риччаялъул къецал байбихьиялъухъ.\n«Чачаналъа рачIарал цIакъал чуял рагIула гьанир, гьез цогидазе бергьенлъи биччаладай», -ян вас-васдилел эргъвендерил ясалги, «мукъсанлъуге, ясал, бергьенлъи бакълъулаз босулин», - абун таваккалалда дунги, нижер хабаралъул кеп щун сверухъ ругелги рукIана. Бергьанаха бакълъулал! Хадусеб бакIалде рачIана Чачан республикаялдаса чотIахъаби.\nХIамзатица цевехъанлъиги гьабун, ГьацIакъалиса ниж рахъана, гучаб ХIариб мегIералъул ахада, кьурул каранлъ бугеб, Шамил имамасул нус-нус муридзаби шагьидлъараб, басрияб Аргъвани росулъе. Рихьана 600 мурид вукъарал хобал. НекIсияб гьеб росулъ чIунтарал ригьзал гIемер ругониги, ралел руго цIиял минабиги, нухда данчIварал харабаз гьалбадерие бицунеб буго росдал тарихги.\nПикру гьабизецин захIматаб вахIщилъи бихьараб, бицаде хутIараб бахIарчилъиялъул нугIлъул бугеб росу! РекIел хIал цадахъ ругел гьудулзабазда лъазе теларин, басриял къадазде, чIунтарал минабазе, чармил кьуру бикIун гьабураб сухъмахъалде юссуней йикIана дун.\nНахъеги тIадюссун абила, бахIарчиял умумузул наслу-эргъвендерил жамагIаталъ, Гумбет районалъул нухмалъулез кIудияб хIурматалда, гьарзаяб нигIматгун къабул гьаруна рикIкIен гIемерал гьалбал. Гьединалго сахаватал рукIана районалъул нухмалъулез къецазда бергьаразе, спорталъул багьадурзабазе кьолел сайгъаталги.\n» Бакълъулазул росаби. Аргъвани