Ахирал соназда республикаялъул щибаб районалда гIуцIун рукIана пагьму-лъай цIикIкIарал, гьунар тIокIал цIалдохъаби цIалулел хасал группаби (центры для особо одаренных детей). Гьел рукIана муниципалиял лъай кьеялъул идарабазда гъорлъ, хасав нухмалъулевги вихьизавун. РукIана гьезул жидерго программаги, тартибги, цере лъурал масъалабиги. КIигогIан соналъ цебе ЛъаратIа гьединаб центр тIубанго къана. Щиб гIиллаха гьелъие ккараб?\nГьеб суалалъе мухIканлъи щвана районалъул лъай кьеялъул идараялдаса. Гьезул баяналда рекъон, цере тIурал лъималазул центр къан буго райцентралда жанир гьединаб лъаялъул цIалдохъаби гIураб къадаралда гьечIолъиялда бан. ЛъаратIаса гурони цогидал росабалъа лъимал гьенире дарсазде хьвадизе хIукуматалъги шартIал чIезарулел гьечIила. Районалъул лъай кьеялъул идараялъул нухмалъулев Сулейман Мажидовас рикIкIунеб буго, гьеб центр къазе течIого цIунизе кIварабани, районалда лъай кьеялъул даража гIемерго цебе тIезе букIанилан: «ГьабсагIаталда райцентралда цIалулел лъикIаб пагьму-гьунаралъул лъималазул лъай борхизабиялъе хасал шартIал гьечIо. ЛъаратIа жаниса гурелги районалъул росабалъа ракIаризе бегьилаан лъай камилал цIалдохъаби. Гьезие шартIал чIезаризе районалъул бюджеталъул гIарац гIуни, гьеб кIудияб лъикIлъи букIинаан тIолабго районалъул лъайкьеялъул даража борхизабиялъе. Гьелдалъунго лъикIлъизе рукIана ЕГЭялъул ва ОГЭялъул хIасилалги. Къокъго абуни, гьеб центр къай кIудияб камилъун буго».\nГьаниб гIадатиял гIадамазулги суал бачIунеб буго цебеккун кин гьелъие гIарац щолеб букIараб ва лъица гьеб ишалъе квербакъи гьабулеб букIарабин абураб.\nГьеб центр къаялъ жидер лъималазул гьунар ва лъай цебетIеялъе кIудияб ками кколеб бугин рикIкIунеб буго гIемерисел цIалдохъабазул эбел-инсуцаги.\nМасала, гIицIго щуйил къиматазда цIалулев ункъабилеб классалъул цIалдохъанасул эбел МухIамадова Саниятица рикIкIунеб буго хIукуматалъ жиндир васасул лъай цебетIеялъе зарал гьабулеб бугин: «Централъул кIудияб кумек букIана лъималазул цIали тIадегIанаб даражаялда цебехун бачиналъе. Росабалъ ругел лъикIаб лъаялъул цIалдохъабиги махIрумлъун руго гьеб ресалдаса. МагIарухъ рукIунин абун шартIал гьечIого тезе кколищ нижер лъимал? Дица рикIкIуна лъай кьеялъул идараялъ хIаракат бахъизе кколин гьеб центр нилъер гьаниб цIидасанги хIалтIизабиялъе».\nГьеб рахъалъ районалъул нухмалъулез загьир гьабураб пикруялда рекъон, гIураб къадар цIалдохъабазул чIезабизе кIвани, хадусеб цIалул соналда ЛъаратIа цIидасан рагьизеги рес буго гьунар тIокIал лъималазе лъай кьолеб группа.\nДругие материалы в этой категории: « ГIакълабазул гъамас\tМиллаталъул бечелъи ясбер гIадин цIунила »\n17:18, 03 апреля 2020, 39\n17:02, 03 апреля 2020, 50\n16:59, 03 апреля 2020, 52\n16:49, 03 апреля 2020, 63\n16:30, 03 апреля 2020, 21\n16:13, 03 апреля 2020, 50\n15:40, 03 апреля 2020, 24\n15:39, 03 апреля 2020, 24\n15:36, 03 апреля 2020, 26\n15:29, 03 апреля 2020, 11\n15:26, 03 апреля 2020, 20\n13:37, 03 апреля 2020, 47\n13:16, 03 апреля 2020, 24


Къо гьалдолеб буго Дагъистаналда\nДагъистаналъул Буйнакск шагьаралда автомобиль кьвагьиялъул хIасилалда лъукъарав полициялъул хIалтIухъан захIматаб хIалалда азарханаялда вегизавун вуго. Санкт-Петербург шагьаралдаса гIолилав хвеялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго Дагъистаналдаса чиясде. МахIачхъалаялъул жанисел ишазул нухмалъулев ГIашикъов Раипиде гIунтIизабулеб буго чанго такъсир гьабиялъул гIайиб.\nРоссиялъул цIех-рехалъул комитеталъ Раип ГIашикъовасде гIунтIизабулеб буго анкьго такъсир гьабиялъул гIайиб. Гьезда гьоркьор руго 2011 соналъ Каспийск шагьаралъул депутат, «Горводоканал» абураб гIуцIиялъул нухмалъулев ХIажиев МухIамадгIали чIваялъулги, гьединго полициялъул хIалтIухъаби ХIажибеков ГIалиги, ГIашурбеков Нурланги рухиялъул гIайиб.\nРехсарал такъсир гьабиялъулъ гIахьалъарал чагIи хIисабалда щаклъи букIун гьанжеялдего ккун рагIула гьединго Гъизляр шагьаралдаса прокурорасул кумекчи ГIабдулхIалимов МухIамадги, Каспийскалдаса полициялъул хIалтIухъан Жамалудинов ХIажиги, МахIачхъалаялдаса цIех-рехалъул идараялъул хIалтIухъан АхIмадов МухIамадги.\nТалат къоялъ информалатазухъа щвараб баяналда рекъон цIех-рехалъул идараялъ тIалаб гьабун буго республикаялъул жанисел ишазул идараялъухъа ГIашикъов Раип гьабсагIат вугеб бакI лъазе гьабеян.\nАмма низам цIунулезда лъалеб жо буго гIицIго 22 марталда гUашикъовас лъабго къоялъул отпускги тIалаб гьабун гьев шагьаралдаса къватIиве ун вукIин ва тIокIаб гьесул хIакъалъулъ лъалеб хабарги рагIуларо гьабсагIат.\nРаип ГIашикъовасул адвокат йихьун йикIанин жинда ва гьелъ бицанин ГIашикъов цIунулел чагIи кьабизеги кьабун батIияб фамилияги кьун Гъизилюрталда жанир тIамун ругилан абун бицана дагъистаналъул МВД-ялъул хIалтIухъабазул махщалил цолъиялъул нухмалъулев Шамилов МухIамадица.\nХадуй гьей адвокатги тIагIанин, живго Раипги лъалев гьечIин кив вугевали, гьединлъидал битIараб бицани щибилан гьеб хIужаялда тIасан абилебалицин лъаларилан мукIурлъана гьев Эркенлъи радиоялъе:\nШамилов МухIамад: «ГьабсагIаталда дидаго гьелъул хIакъалъулъ лъалеб жо гьечIо, лъазе толебги гьечIо. Гьеб гьикъизе ккола цIех рехалъул комитеталъул нухмалъулев Саврулинида, прокуратураялъул чагIазда.\nЦояз абулеб буго жанив тIамун вугилан, цогидаз абулеб буго гьечIин гIицIго такъсирчагIазул рахъалъ нугI хIисабалда ахIун вугилан, газетаз хъвалеб буго гьев жанир тIамурал чагIи къватIире рахъизе кумек гьабулев вукIанилан абун. Гьа, щибилан абун кинал хIужабазде мугъчIвайги гьабунха кIалъалев.\nГьаб заман буго хIакъикъаталдаги кIалъачIого гьелъул бакIалда сакъисги чIамун чIани нилъеего лъикI бугеб заман. ГьабичIеб такъсиралъе гIоло къо гьикъулеб бугони чиясе гьелда дандечIарав чи вуго дун.\nАмма гьабун батани Раипица гьеб такъсир, гьеб гьай-гьай рогьоги ничги буго Дагъистаналъул полициялъеги, респбуликаялъул халкъалъеги.\nПолициялъул погоналги гъежда ран гIадамал чIвалев чи низам цIунулезда гьоркьов вукIин гьеб дунялалдаго букIине бегьулеб ишги гуро, гьелъул хIисаб гьабидал абизе раги бачIуанрог кIал-мацIги цIорон хутIун вуго дунги».\nДагъистаналадаса МухIамадов Марат абулев гIолиласде гIунтIизабулеб буго Санкт Петербург шагьаралдаса «Зенит» абураб футболалъул командаялъул фанат чIваялъул гIайиб.\nГьеб лъугьа-бахъин ккун букIана 24 февралалдаго, дагъистанияздаги Санкт Петербургалдаса футболалъул фанатаздаги гьоркьоб ккараб рагъулаб тунка-гIусиялъул хIасилалда захIматаб хIалалда азарханаялде вачарав Дмитриев Евегний хвана чанго къоялдасан.\nМарат Мусаев ккун вуго марталъул 31-б къоялъ, гьесде гIунитIизабулеб буго ургъунго гIадамасул сахлъиялъе зарал гьаби абураб статьялда рекъон гIайиб. Живго Маратихъа ялъуни гьесул адвокатасухъа кинал ругониги баянал щвечIо.\nДагъистаналъул Буйнакск шагьаралда гьал къоязда кьвагьараб автомобилалъул хважаин, гьебго шагьаралда гIумру гьабун вугев полициялъул хIалтIухъан захIматаб хIалалда азарханаялда вегизавун вугилан хъвалеб буго информ алатаз кьураб баяналда.\nГьеб лъугьа-бахъин ккун буго итни къоялъ калъуда сагIат цо тIабараб гIадаб гIужал буйнакския Лермантовасул цIаралад бугеб къотIноб. Кьвагьул алат бухьун букIун буго аввтомобилалъул тIинда. Гьеб заманалда автомобилалъур рукIун руго гьединго лъукъарасул хъизанги ва гьесул гьитIинав васги, гьезие щибниги къварилъи ккун гьечIо.\nМоскваялда тIагIун вуго Дагъистналъул Хив мухъалъул Новофриг абураб росдал имам Кучев Фамиль. Гьесул гIагарлъиялъ бицухъе Фамилилгун гьезул бухьен къотIун буго апрелалъул ункъабилеб къоялъго. Гьеб къоялъ Фамиль аэропланалда воржине кколев вукIун вуго Мисриялде.\nФамилил гIагарав чи ГIабдулаца информ алатазе бицухъе гьес ахIичIеб бакI тун гьечIо: Москваялда ругел азарханаязде, хварал чагIи рачунеб бакIазде, гьединго тIагIун вукIин лъараб къоялъ рокъоса къватIиве вахъаралдаса гьев анщинаб бакIалъул маршруталда рекъонги цIех-рех гьабун буго гьез, амма хIасил ккун гьечIо.


ЦIидаса щаклъи баккана Пенсиязул фондалда\nДагъистаналъул Пенсиялъул фондалъул чанго бутIаялда хал-шал гьабулеб буго низам цIунулел идарабазул хIалтIухъабаз. Цо-цоязул версиялда гьеб хурхараб букIине бегьула «Эбелалъул капитал» абурал пособиязда хурхун загьирлъулел махинациязда.\nТалат къоялъ Дагъистаналъул пенсионнияб фондалъул чанго батIи-батIиял шагьаразда в мухъазда ругел бутIабазда къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз чIухь бана. Документазул хал-шал гьабулеб букIана Хасавюрт шагьарлъул ва мухъалъул пенсионниял бутIабазда, Гъизляралда ва Каспийскиялда. Дагъистаналъул пенсионнияб бутIаялъул пресс-хъулухъалъул нухмалъулей Альбина Сункулиевалъул рагIабазда рекъон, чIухь балеб букIана амма гьелъ хIалтIуе квал-квал гьабичIо ва гьеб гьоркьоб къотIизе течIо. Гьединго гьелъ бицана жидеда лъаларин сунда хурхун чIухь балеб бугебали ва кинал документазул хал гьабулеб бугебали.\n«Черновик» газеталъул лъазабиялда рекъон, хал гьабулеб букIана эбелалъулаб (хъизаналъул) капиталалда сверухъ гьарулел мекълъабазда хурхун. Къуваталъул идарабаз рехсарал пенсионниял бутIабаздаса нахъе росун руго ахирисеб щуго соналда жанир руччабазе кьурал эбелалъул капиталазда хурхараб информация бугел документал. «Известия» газеталъ лъазабухъе, гьасагIаталда чIухь бай бухьинабизе бегьула гьединабго къагIидаялъ араб соналъул сентябралда гьабураб халгьабиялда. Доб мехалъ къуваталъул идарабаз нахъе росун рукIана МахIачхъалаялда бугеб Пенсионнияб фондалъул централияб офисалдаса 2009-20I0 соназул документал. Гьединго «Известия» газеталъ рикIкIунеб буго доб мехалъ къуваталъул идарабазе къваригIун букIанин пенсионнияб фондалъул нухмалъулев Сагид МуртазагIалиевасда тIад компромат.\nЖанисел ишазул министерлъиялъул баяназда рекъон, Шималияб Кавказалда, хасго Дагъистаналдагун Ингушетиялда гIемер гьарулел руго эбелалъулаб капиталалда хурхун къануналда данде кколарел ишал. Щибаб шагьаралда ялъуни мухъалда руго хасаб процентги жидеего босун, гьеб капиталалда рекъон гIарац босизе кумек гьабулел фирмаби. Рагьараб къагIидаялъ киса-кирего руго сертификатал росулел ругилан игIланал. Гьел дандчIвала къватI-къватIазда гурел, газетаздагун телевидениялдаги.\nДагъистаналда цIакъ гIемер руго эбелалъулаб капаталалда хурхун мекълъаби гьариялъул хIужаби. Гьенир гIахьаллъулел руго лъимер гьабулездаса байбихьун, Пенсионнияб фондалъул нухмалъулезде гIагарун киналго чагIи. Амма къуваталъул идарабазе бокьани гьеб ишалъе цIакъ бигьаго гIорхъичIвай гьабизе кIолилан рикIкIунеб буго юрист Шагьрудинил МухIамадица.\nШагьрудинил МухIамад: «Къуваалъул идарабазе бокьани гьел такъсиразда рекъон гIемер чагIи туснахъ гьаризе бегьула. Гьениб цIех-рех гьабизе жого гьечIо, гьеб буго цIакъ рагьизе бигьаяб такъсир. Квеш бугеб жо буго, гьеб ишалде унго-унголъун гъираялда тIаделъулел чагIи гьечIолъи. Дагъистаналда эбелалъул капиталалда сверухъ гьарулел мекълъабазул тIубараб система гIуцIун буго, гьенисан кваналел гIемерал чагIи руго. Лъимал гьаричIого документал гьарулел руго. Дида лъала Хасавюрталда цо 60 соналъул ригьалда йигей гIаданалъ жинца лъимер гьабунин документал гьарун руго. Амма киналъего бетIерлъи гьабулеб буго Пенсионнияб фондалда. Гьезие бокьичIони гьениб тIутI боржизе бакI гьечIо».\nЭбелалъулаб капиталалъул гIарцуда хурхун къануналда данде кколарел ишал гьаризе байбихьана тIоцере Дагъистаналдаян рикIкIунеб буго ришватчилъиялда дандечIараб миллияб комитеталъул нухмалъулев Кабанов Кириллица. Гьес информалатазе кьурал баяназда рекъон, руччабаз сертификатал росулел руго лъималго гьаричIого. Гьезие кумек гьабулеб буго ригьин гьабиялъул идарабаз (ЗАГС), Пенсионнияб фондалъул хIалтIухъабаз, тохтураз ва цоги хIакимзабаз. ТIоцебе азарханаялдаса босулеб буго лъимер гьабун бугин кагъат. Хадуб гьелда рекъон рахас гьабун ракIарулел руго документал ва ахиралда босулеб буго гIарац. Ва гьеб киналъего квербакъулеб буго Пенсионнияб фондалда ругел ришватчагIазилан рикIкIунеб буго Кабановас.\nТалат къоялъ чанго пенсионнияб бутIаялда чIухь бай цо-цо экспертаз рикIкIунеб буго Дагъистаналъул пенсионнияб фондалъул нухмалъулев СагIид МуртазагIалиевасде тIадецуйлъун. Гьединабго къагIидаялъ документазул хал гьабун букIана араб соналъул 30 абилеб сентябралдаги. ГьабсагIаталда гьеб лъугьа-бахъиналда рекъон Пенсионнияб фондалъ ялъуни живго СагIид МуртазагIалиевас кинабгIаги баян кьечIо.\nЦIидаса щаклъи буккана Пенсиязул фондалде


АхIмадил бакъназул асирлъуда\nМагIарул музыкалияб азбукаялда жиндирго лъалкI бугев\nГьес гьениб бакараб цIадухъ рещтIарал кьолола гIолиллъиялъул гIанчIлъиялъги, анищаллъун хутIарал хьулазги, къисматалъухъе нух къосараб рокьуцаги, рокьуца хасаб берцинлъиялъул гугьар жидее сайгъат гьабураб гIумруялъул сверабазги. Гьебго горсверулъ нилъ дандчIвала бакъназул хIеренлъи-недегьлъигунги.\nАнсадерил кьурабиги гIанлъулаго, гьелъул тIадегIанал мугIрузда тIавапги гьабулаго, гьел журан уна АваргIурул карачелабалъе. Цин гьулчун, цинги сихIкъотIун карачелалгун расандулаго, гьел рещтIуна миллияб кечI-бакъаналъул къимат лъалел магIарулазул ракIазулъ. Ва щивасул рекIел гъварилъудасан бухIигун, ахIигун, рохелгун, пашманлъигун, релъигун, гIодигун загьирлъун рачIунел АхIмадил бакъназ гIажаибго берцинаб асар гьабула тIабигIаталъегицин.\n300-гIан бакъаналъул автор, Дагъистаналъул искусствоялъул мустахIикъав хIаракатчи, магIарул халкъалъ къабул гьавурав бакъназул устар АхIмад ГIамирханов «ХIакъикъат» газеталде гьоболлъухъ вачIун вукIана араб анкьалда. Жакъасеб миллиб музыкалияб дунялалда бугеб ахIвал-хIалалъул хIакъалъулъ гьесулгун гара-чIвари гьабуна газеталъул мухбир Шамай Хъазанбиевалъ. ГIумруялъул ва творчествоялъул хIакъалъулъ.\nАхIмад ГIамирханов гьавуна 1955 соналъул 26 февралалда Унсоколо районалъул Унсоколо росулъ. ГьитIинаб мехалдаса нахъего гьесие кIудияб асар гьабулаан кечIалъ. Гьес хIаракат бахъулаан кидаго кинаб концерт росулъе бачIаниги, гьелъухъ валагьизе ва гIенеккизе. Школалда цIалулагоги, АхIмадица хIаракат бахъулаан художествияб хIаракатчилъиялъулъ гIахьаллъизе. Гьезул «ГIанчилал» абураб тухумго рикIкIуна росулъ бищунго музыкалияблъун. Инсул вац ХIайбулагьица махщалида рачунел рукIун руго аргъаналда накаби, ва буго росулъ тIибитIараб ГIанчил бакъанилан абулеб бакъанги. АхIмадил вацгIал Мусаги мугIрузул районаздацин машгьурав музыкант вукIана. Гьес берцинго рачунел бакъназ гIадамазул ракIал хIайран гьарулаан. АхIмадил МухIамадгIалиеги цIакъ рокьулаан магIарул халкъиял бакъназда ахIулел кучIдул. Эбел ПатIиматицаги ахIулаан халкъиял бакъназда кучIдул. Гьелъухъа щвараб батила АхIмадиеги магIарул кечI-бакъаналде рокьи.\nИчIабилеб классалда цIалулеб мехалда, гьесул гIумруялъулъ ккана ракIалда букIинчIеб лъугьа-бахъин. Школалда тIобитIулеб художествияб хIаракатчилъиялъул репетициялде ахIун вачIун вуго ГIашилтIаса МухIамаднур Расулов. Гьев хIалтIулев вукIун вуго Унсоколо районалъул Культураялъул рокъов.\n- Гьес баян бачунеб мехалда, дир рекIее лъугьана кIудияб асар, дида ракIалде ккана дицаги, гьесго гIадин, аргъан хъвазе лъазабилилан яги кверал къотIун рехилин. ХIакъикъаталдаги дир кIудияб рокьи ккана магIарул кечI-бакъаналде, гьеб рокьуца дун ахIана дирго махщалида тIад хIалтIизе. 1973 соналда школаги лъугIизабун, дун хIалтIизе лъугьана Унсоколо районалъул культураялъул рокъов. Гьениб дие рес щвана Расулов МухIамаднургун цадахъ баян хъвазе ругьунлъизе, гьесги дие гьелъул киналго балъголъаби рагьана. Дун щибаб къоялъ гIенеккулаан гьес хIасратго рачунел бакъназухъ. 1974 соналда дун ахIана Советияб Армиялда хъулухъ гьабизе. РакI-\nбацIцIадго тIадаб налъиги тIубан, дун тIадвуссана гIагараб росулъе. 1977 соналда дун цIализе лъугьана Дагъистаналъул педагогияб институталъул музыкалияб факультеталде, гьенир дида дандчIвана гьунар тIокIал мугIалимзаби. Гьез дие кIудияб кумек гьабуна музыкалияб Азбука тIадчIун лъазабизе. Гьезда гьоркьор рехсечIого гIоларо музыкаялъул ва кечI ахIиялъул кафедраялъул нухмалъулев Абусупян ГIалихъараев, баян малъулев Карпов Виктор, Панюкова Г.Ф. ва гь.ц. Хадувго дандчIвана композитор Ибрагьим Ибрагьимовгун, гьесги дие гIемерал къиматал малъа-хъваял гьарулаан,- илан ракIалдещвезабуна АхIмадица.\nФакультеталда цIалулаго, историялъул дарсал кьолев махщел тIокIав гитарист Абусупян ГIумаровасда бихьана АхIмадица баян хъвалеб къагIида. Гьес АхIмад жиндихъего гьоболлъухъе ахIула. Сордо рогьинегIан гьес гIолохъанав АхIмадие махщалида рачана магIарул бакъназдаса байбихьун Амадей Моцартиде гIунтIун цо чанго хIикматаб бакъан. АхIмадги нухарегIулаго, Абусупяница насихIат гьабуна гьесие бакънал ургъиялда тIад хIалтIизе хIаракат бахъеян. Амма АхIмадида лъалел рукIинчIо бакъан ургъизе кколел къагIидаби, гьес гьаруна гIемерал хIалбихьиял, кIвар кьун гIенеккана машгьурал композиторазул асаразухъ, ракIалдещвезаруна нилъерго умумуз ургъарал бакъналги.\nЛъабабилеб курсалде вахъарабго, АхIмадица байбихьана бакънал ургъиялда тIад хIалтIизе. Кинабго гуро битIун кколеб букIараб.\n- Дица тIоцебесеб бакъан хъвана «Солдатасул кагъат» абураб кечIалъе, ва тIоцебе гьеб радиоялдасан ахIана доб мехалда музыкалияб факультеталда цадахъ цIалулев вукIарав Къурбан МухIамадовас. Хадубго хъвана Р. ХIамзатовасул «Марям» ва ГIадалло ГIалиевасул рагIабазда «Сордо щай рукIкIунеб» абурал кучIдузе бакънал. Гьел махщалида ахIана МухIамад-ТIамир Синдикъовас. Дида кватIичIого бичIчIана Абусупянил анищ дихъа рагIалде бахъинабун бажаризехъин букIин,- ан бицана АхIмадица.\n- Цо пуланаб къоялъ дир лъай-хъвай ккана Дагъистаналъул халкъияй артистка Манарша Дибировалъулгун. Дун намусго вукIана гьелда дицаги бакънал хъвалин абизе. Амма кин букIаниги, дица гьелъие дицаго ургъараб цо чанго бакъан бачана. Гьелъие гьел рекIее гIуна. Хадубго Манаршаца дие цо чанго кечI ахIана, гьелъул хIикматаб гьаракьалъ дун битIахъе хIайран гьавун вукIана. Гьелдаса хадуб инчIо гIемераб заман, дица хIаракат бахъана Манаршае дандекколеб къагIидаялъул цо- кIиго бакъан ургъизе, ва, гьел бакъналги росун, дун гIедегIана Манаршахъе. Гьей бакъназухъ гIенеккана, ва гьелъ гьел жиндирго концерталъул репертуаралде росана.ТIоцебесеб кечI букIана Р. ХIамзатовасул «Хъваге дихъе кагъат» абураб кечI. Манаршаца гьеб ахIараб мехалда, дир рохалие гIурхъи букIинчIо, щайгурелъул доб мехалда худсоветалъ къабул гьабичIеб кечI сценаялде биччалароан. Дирги Манаршалги лъикIаб гьудуллъи ккана. Бертабалъги концертаздаги ниж гIезегIан соназ цадахъ церерахъана. Хадурго гьелъ дир цо чанго бакъан гIадамазухъе щвезабуна, масала, Р. ХIамзатовасул «Камалил Башир», З. МухIамадрасуловалъул «ЦохIо диде бугеб рокьи батани» рагIабазда ахIарал кучIдул.\nЦо къоялъ Манаршахъе гьоболлъухъе щварав дун, гьенив рокъов гIодовги чIун аргъан хъвалаго, дирго цIияб бакъан ахIулев вукIана. Дида бичIчIана гьей, дие квалквал ккеларедухъ, дида аскIое гIагарлъулей йикIин. Дицаги, щибго рагIичIеб ххвел гьабун, кечI рагIалде щвезабуна. Манаршаца гьарана гьеб кечI нахъеги такрар гьабеян,- дида бихьана гьелъие кечIалъ асар гьабураблъи, щайгурелъул гьелъул беразда магIу кенчIолеб букIана.\nКечIалъ Манаршае гьабураб асар бихьидал, дида бичIчIана гьелда жиндирго эбел ракIалдещварайлъи. Щибаб цIияб бахъараб бакъанги босун, дун щолаан Манаршахъе, гьелда бакъаналъул рахъалъ пикру цIехезе, ва гьелъги дир бакъназе мустахIикъаб къимат кьолаан, - илан гъира-шавкъалда бицана АхIмадица.\nТворчество цIубалеб гIужалда\n- Цо-цо композитораз хIал гьабун тIамула кочIохъаби жидерго бакънал ахIизе, амма дида гьеб сурун бихьулеб букIана, щайгурелъул бакъан лъикIаб лъугьани, гьеб лъиданиги ахIеян гьаризе кколаро, кочIохъабаз гьеб, нилъедаги гьикъичIого, жидецаго ахIулелъул. РакI-ракIалъ ахIулеб гьечIони, гьелъул кечI лъугьунаро,- янги абун, цIидасанги харбиде жувана АхIмад.\nИнститут лъугIун хадув гьев хIалтIана Унсоколо № 2 гьоркьохъеб школалда, хадув тIамуна Унсоколо районалъул искусствабазул школалъул нухмалъулевлъун.ТIубана АхIмадил аслияб мурад - гIагараб росдал лъималазе музыкалияб тарбия кьезе щвей.\nУнсоколо хIалтIулел соназда АхIмадица жиндирго бакънал малъулаан Дагъис-таналъул культураялъул мустахIикъай хIалтIухъан, районалъул Культураялъул рукъалъул художествияб хIаракатчилъиялъул нухмалъулей ПатIимат Магаевалда. ПатIиматица жиндирго репертуаралде росун рукIана гьал хадур рехсарал кучIдул: Р. ХIамзатовасул «Эбелалъул ракI», «Эбелалде», ГI. Шахтамановасул «Хирияв, бачIунге дие сайгъат», «Эбелалде», С. Гьудибировасул «АхIе, Манарша»,\nИ. Кусалаевасул «Мун йихьичIони» ва гь.ц.\nПатIимат Магаевалъ дир бакъаналда ахIана лъебергоялдаса цIикIкIун кечI.\nУнсоколо цоги йикIана гIажаибаб гьунаралъул кочIохъан, ПатIимат МухIамадова, гьелъул репертуаралдаги рукIана АхIмадил бакъназда ахIулел гьал хадур рехсарал кучIдул: М. Гунашевасул «Рокьи хутIаги нужер», АхIмадил «Дир росу», Р. ХIамзатовасул «Рокьул кечI» ва цогидалги.\nПатIимат МухIамадовалъги хIаракат бахъулаан АхIмадил кучIдул гIадамазул рекIелъе рортуледухъ ахIизе. ПатIиматил эбел-эменги рукIана кутакалда ихтилат-кеп бокьулел гIадамал. Гьелъул эмен ГIабдурахIманил МухIамад «къанцIа» кьурдизе махщел бугев чи вукIана, гьесул лъималазеги щвана гьединабго гьунарги махщелги.\nАхIмадил сариназул роржен\n1984 соналъул 18 апрелалда Унсоколо тIобитIана АхIмад ГIамирхановасул бакъназул тIоцебесеб сордо. Гьенире рачIун рукIана гьунар тIокIал кочIохъаби, Дагъфилармониялъул артистал Манарша Дибирова, Пазилат ГIабдулаева, АхIмад ГIамиров, МухIамад-ТIамир Синдикъов, ХIабиб ГIумаров ва цогидалги.\nБакънал хъваялда гIей гьабичIого, АхIмадица хъвала кучIдулги, гьел рахъана Болъихъ ва Унсоколо районазул газетаздаги. Гьединаздасан ккола «ПатIимат», «Улбузул хIакъалъулъ кечI», «Питнаялде данде рахъа», «ТIоцебесеб рокьи», «Гьукъе рагъ» абурал ва цогидалги кучIдул.\n- Цо чанго соналъ росулъги хIалтIун, хIакимзабазул мекъаб бералда вихьараб къагIида, къвалакь аргъанги ккун, АхIмадица МахIачхъалаялде сапар бухьана. Цо-кIиго соналъ хIалтIана Дагъфилармониялда. Хадув гьев восана МагIарул театралде музыкантлъун. Мехго балалде театралъул директор ХIабиб ХIажиевас гьев тIамуна театралъул музыкалияб бутIаялъул нухмалъулевлъун. КватIичIого театралъул режиссераз гьесда тIадкъана спектаклязе дандекколел бакънал ургъизе. Цо чанго спектаклялъе хъвана музыка. Театралда хIалтIулагоги, АхIмадида бичIчIана гьениса жиндие харж тун батIияб жо щолареб-лъи. ХIалтIизе лъугьана Шамхал-Термен росдал клубалде художествияв нухмалъулевлъун.\n- Ва гьале цIидасанги МагIарул театралда батана дида дирго хIалтIудаса щолеб рохелги разилъиги. Дихъе кIалъан вачIана МагIарул театралъул директор МухIамадрасул МухIамадрасулов ва ахIана жиндихъего. Кабинеталдеги вачун, гьес дида бицана дица гьабизе кколеб хIалтIул хIакъалъулъ, ва театралъе дир кумек хIажат букIин бичIчIизабуна. Спектаклялъе музыка хъвай гуребги, гьенир ругел кочIохъабазда данде аргъанги хъвала дица, театралда тIобитIулеб щибаб тадбиралдаги жигараб гIахьаллъи гьабула, - ян тIадеги жубана АхIмадица.\nГьенив хIалтIулаго, цIалун лъугIизабуна ДГУялъул филологияб факультет. Жакъаги сценаялдасан гIемер рагIула АхIмадил бакъназда ахIулел кучIдул. Лъабго-ункъо батIияб тIехьги къватIибе биччана АхIмадица. Гьесул ахираб тIехьалъ кIудияб асар гьабуна магIарул кечI-бакъан бокьулел магIарулазе. Жиндирго иргадулаб тIехь гьес сайгъат гьабун буго магIарул булбул Генуса Ума НурмухIамадовалъе. АхIмадица гьединго байбихьун буго ГьаракIуниса ГIайшатил хIакъалъулъ тIехь хъвазеги. Гьесда ракIалда буго Дагъистаналъул халкъиял артистал ПатIимат Нуцаловалъул ва ТIагьир Къурачевасул хIакъалъулъ\nтIехь хъвазеги. Жакъасеб къоялъ миллияб мацIалъулги гьеб мацIалда ахIулеб кечI-бакъаналъулги хIакъалъулъ гьикъидал, угьун биччана АхIмадица.\nЧияраб берцин бихьулеб буго\n- МацI лъугIулеб бугилан ахIделел руго киналго. АхIдолагоги, бицунеб буго батIияб мацI. БатIияб мацIалъ тарбия кьуразда лъазе гьечIо миллияб тарих, гьезие гьединго ургъелгицин букIине гьечIо ахIулеб кочIолги. Рахьдал мацIалда ахIулеб кочIоца гIадаб асар сунцаниги гьабуларо. Кинаб ахIвал-хIал бугеб жакъасеб кочIол сценаялда. АхIулел гьечIо магIарул бакънал. КъватIиса пачалихъазул бакъназде дандеккун хъварал магIна гьечIел, чIорогоял кучIдуз куцалел руго жакъасел гIолилал. АхIулел рагIабазулги гьечIо магIна, чIвалеб хъатилгицин гьечIо низам. Къваридаб, пашманаб кечI ахIулелъулги, цIцIани магIарде рахарал гIолилал кьурдизе лъугьунел руго. Гьеле гьедин букIуна, рагIабазухъ гIенеккизе лъалеб гьечIони. Культураялъул жаваб кьезе тарал хIакимзабазеги ургъелгицин гьечIо кочIода сверун лъугьунеб бугеб ахIвал-хIалалъул. Инсуца васасухъе кьун, эбелалъ ясалъухъе кьун, мадиро гьабун, инсул ирс бикьулел ругел гIадин, кьолел руго цоцазухъе хъулухъал. Кьунигицин щиб букIараб, маданият щиб жояли бичIчIулел хIакимзабигIаги нухмалъиялде кколел ругелани. Лъай-хъваяздалъун тахбакIазда ругезе щибго ургъел гьечIо миллияб маданияталъул, ай кечI-бакъаналъул. Гьединго миллияб театралъулгиха. Щай чIобого букIунеб зал. Щай цогIаги нухалда гьенире рачIине бегьуларел маданияталъул моцIу кIалдиб бугел хIакимзаби. Тату хола дир, гIумруялъ дицаго гьабулеб бугеб хIалтIи дида малъизе цIияв хIаким лъугьиндал. Малъаниги щиб гьебги букIараб, жиндагогIаги лъалеб букIарабани. Бищунго квеш ккараб жо буго, жинди-жиндир бакIалда щивав чи гьечIолъи, - ян ракIунтун абуна АхIмадица. Жеги рахIат хвезабун буго гьесул гьанжесел цо-цо кочIохъабаз сценаялдасан ахIулел ругел магIарул яхI-намусалъул махIгицин гьечIел кучIдузги.\nПрочитано 2090 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 28 января 2019 09:51\nДругие материалы в этой категории: « Конкурс-фестиваль\tИскусствоялъул гIадамал »\n14:55, 07 декабря 2021, 112


ЗАМАНА - ГIядатуни «мицIирдарни»\nНушанира балуливан, Дагъистан – дахъал миллатунар республика саби. Илала гьарил миллат мезличилцунра ахIи, культураличибли ва гIядатуначибли декIарбулхъан. ГIяхIцад даршдусмазир нушала хала бегIтала гIядатунани адамла аргъайчи халаси асарбирусири ва Дагъистанна миллатуни уржахъутири. Дубуртар Улкала чидил-дигара шилизир ца чучицун хасти гIядатуни дирар. Биалра, илдала декIардешуначи хIерхIеили, гIядатунани Дагъистанна лерилра миллатунала хасиятуни, илдала цахIнарти пикруми чедиахъули сари. Хала бегIтала дурхъати гIядатуни «мицIирдарни» аргъбаибси масъалали бетаурли саби, сенахIенну илдани адамла хIял-тIабигIят кадизахъес, культурала даража ахъбуцес кумекбирухIели.\nБикIули бираргу, галга хIячмачибли дебаси саби, халкь — вегIла тарихличибли ва гIядатуначибли или. Дагъистанна халкьла гIядатуни, культура, тарих дебали давлачерти ва урхIмешуахIенти сари. Ил багьандан, дурхъати гIядатунала хьулчили бетаурси наслубачилси бархбас къяббердахъес асухIебирар.\nЧеалкIуси наслулизир халкьла пагьмуличи диги адикьни, хаслира някъла хIянчи бузахъниличи, дебали мягIничебси саби. Илгъуна баркьудили жагьил устнала пагьму гьалабяхI башахъесцунра ахIи, рухIла давла чебицIахъесра, илдази халкьла дурхъати гIядатуначил ва культураличил бархбасуни лерниличила аргъахъесра кумекбиру.\nБусягIятла манзил ардякьунти даршдусмази мурхьли хIеризалли, нушала хала бегIти секьяйда хIербирибал чебаэс вирар. ЖамигIят гьалабяхI арбукьниличи хIерхIеили, дубурлантани дурхъати гIядатуни кьиматладирули сари, илкьяйдали культура мяхIкамли бихIули саби. Бархьли буралли, ишбархIи гIяхIцад гIядатунала мягIничебдешра дуб-дубли бетихъули саби.\nАмма илди «мицIирдарес» хIяракатлизибти дубурлантира чебиур. Илгъуна пайдачебси хIянчи дурабуркIули, жигарчерли рузули сари хIурматла Заира ГIялибекова. Жагьли рирухIели илини нешлизирад някьишдирнила устадеш гIерасили, Сергокъалала районна культурала Юртлизир Мурегала жявхIелила някьишла тяхIяр-кьяйдаличи рурсби бурсибирули рузули сари.\nГьалабван, пагьмучерси З.ГIялибековала бекIдешлиуб устадешла дарс бетерхур. Илала устаханализир, музейлизирван, дебали жагати, някъбани дирбубли някьишдарибти гIяхIцад декIар-декIарти секIулти лерри: кIунби, гIянулби, чебуршанти, бурбуни кадирхьанти ва цархIилтира. Заирани бурни хIясибли, някъли секIулти дирнила гIядат «мицIирбарнили», наслубачилси бархбас къябхIебердахъес имканбикIули саби. Илкьяйдали, илини мурегантала урхIмешули ахIенти някьишличилара аргъахъиб. Илди булличи бул бушули бумхнила жураличирли (микротамбурный шов) цархIилтазирад декIардулхъули сари. Заирани 200 дусличибра имцIали биубси, сунесра дебали дурхъаси секIал чебаахъиб.\nЗ.ГIялибековани сунени руркъути рурсбачил даим выставкаби дурадуркIу, адамти халкьла пагьмуртала бегIлара жагати, черикIла хIянчурбачил тянишбарес багьандан. Сергокъалала районна администрацияла жаняхIлизибра ДАССР акIахъубхIейчирад 100 дус дикнилис хасбарибси шадлихъла дазурбазиб илгъуна выставка бетерхур.\nГьарил миллатли вегIла гIядатунала хIурматбирули лебай, наслубачилси бархбасра къябхIевдар. МяхIкамли калунси ва нушачи баибси халкьла тарихла–культурала давлали чеалкIуси наслулис рухIла гIямруличи хасси бяркъ бедес халаси кумекбиру.


МагIишат цебетIезабиялъухъ хасаб шапакъат - Газета "Единство" - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nМагIишат цебетIезабиялъухъ хасаб шапакъат\n08.05.2017 23:12 Понедельник\n29 апрелалда нилъер районалде вачIун вукIана Дагъистаналъул росдал магIишаталъул ва продовольствиялъул министр Мусафенди Велимурадов.\nГьев вачIиналъул аслияб мурадлъун букIана бакIалдаго жидерго суалалгун гIадамал къабул гьари. Гьеб къоялъ министрас районалъул бетIер М.ХIасановасул ва райадминистрациялъул росдал магIишаталъул отделалъул нухмалъулев ГьитIино МахIачевасул гIахьаллъигун къабул гьаруна росдал магIишаталда хIалтIулел нилъер районцоял.\nГьолокьа МахIмудапанди МухIамадовас борхана росабалъ гIезабураб пихъ гIадамазухъа бичун босулеб, ялъуни лъикIаб даражаялъул компотал гьарулеб цех районалда рагьиялъул суал.\nЖиндирго магIишаталъул бицарав Микьигьориса МухIамад Садуевасе министрас гIакълу кьуна гьесул жиндирго магIишаталъе ва сверухъ ругел росабалъаги рахьги босун, хIан къалеб гьитIинабго завод лъуни лъикI букIинилан. Киналго хIажатал документал ругони, гьесул магIишаталъе грант щвеялъе квербакъилилан рагIиги кьуна М. Велимурадовас.\nЗубаир СалихIовасул гIарз букIана росдал магIишаталъул министерствоялдаса гIолохъанав специалист хIисабалда гьесул васасе 2012 соналда щвезе кколеб букIараб гIарац щун гьечIолъиялъул. Гьеб суал роцIинабизе министерствоялде вачIани, лъикI букIинилан абуна министрас гьесда.\nМ.ХIасановасул цIаралда бугеб Сомодисезул гIаммаб магIишаталъул нухмалъулев И.Ибрагьимхалиловас бицана жидер магIишаталъухъ 3277 га ракьул бугин, гьездасан 80 гектаралда рис бекьулеб букIиналъулги. Гьелдаго цадахъ магIишаталъ тоннаялде гIагарун рахь щибаб къоялъ Гъизляралъул рахьдал заводалде кьолинги. Министрасда гьес гьарана хъутаналда бугеб маг1ишаталде унеб кьо къачIаялъе кумекги. Гьединго борхана магIарухъе гIи гочинабиялъулъ дандчIвалел квалквалазул суалги.\nРук1ана цересел соназ гьабураб кумекалъухъ министрасе баркала кьезе рач1аралги, лъик1 х1алт1улеб маг1ишат бугониги х1укуматалъухъа щибго кумек щвеч1ин бицаралги г1адамал. Министрас абуна магIишаталъе бихьизабураб ракь букIине кколин, ракьул кьуч1аб документ гьечIого щибго кумек гьабизе ресги букIунарин.\nРосдал магIишат цебетIеялъулъ лъураб бутIаялъухъ Дагъистаналъул росдал магIишаталъул ва продовольствиялъул министрас ХIурматиял грамотаби кьуна М. МухIамадовасе, М.ГьитIиновасе, М.Садуевасе ва АхIмад ХIажиевасе.\nДагъистаналъул росдал магIишат цебетIезабиялъулъ рихьизарурал тIадегIанал хIасилазухъ хасаб шапакъат кьуна нилъер районалъеги.\nРайоналъул бетIергун цадахъ гьеб къоялъ министр щвана Гьолокь консервазул заводалдеги.


5 февралалда МахIачхъалаялда вухарав адвокат МухIамадов Мурадил дагьаб мадар бугин лъазабулеб буго тохтурзабаз. Гьезул рагIабазда рекъон гьаб сагIат гIумруялъе хIинкъи бугеб хIал гьечIо гьесул. Адвокатасул цадахъ хIалтIулез гьеб тIадекIанцIи МухIамадовасул хIалтIуда бухьинабулеб буго.\nАрбагI къоялъ МахIачхъалаялда Дагъистаналъул тIадегIанаб диванханаялда аскIов щалали лъаларел чагIаз вухарав, инсанасул ихтиярал цIунулеб "Меморил" идараялъул адвокат МухIамадов Мурад реанимациялдаса нахъе вачун вуго. Гьаб сагIат гьесие букIине кколеб медицинаялъул кумек гьабулеб бугин лъазабулеб буго МахIачхъалаялъул аслияб азарханаялъул тохтурзабаз.\nМурад сах гьавулев вугев нейрохирург, аслияб язарханаялъул нейрохирургиялъул бутIаялъул нухмалъулев Рабаданов Рабаданица «Эркенлъи» радиоялъе бицана адвокат гIезегIан лъикI вухун вугин, гьесул чорхоеги гIураб зарал ккун бугилан.\nРабаданов Рабадан: «Гьесул бетIер квешго бухун буго, гьелъул хIасилалда гIадалнахалъе жагъаллъи ккун буго. Гвангвараялъул ракьаги бекун буго Мурадил, кIиго бакIалдасан чанагъги гъурун буго. Цереса цабиги рортун руго, чанагъ бекун хадуб чанго гIусалъеги зарал ккун буго. КIветIги бихъизабун буго гьесул.\nГьеб гурониги къаркъалаялда киса-кирего гIадин руго хъахIиллъаби, биречарал бакIал. Гьедин букIаниги гьаб сагIат Мурад дагьаб мадаралда вугин абизе бегьула, тIокIав лъавудасаги инчIо гьев, рекIедаги вуго. Гьесие букIине кколебщинаб медицинаялъулаб кумек гьабулеб буго. Жакъаги цIидасан компьютералъул томографияги гьабуна, метерги цойги нухалъ рентгенги гьабизе буго».\nГьединго Рабадановас абуна вухун хадуб Мурадида цо-цо жо кIочон тун бугила, гьеб тIадекIанцIи гьабилалда цебе букIараб жо кинабго ракIалда бугила гьесда, амма хадуб ккараб щибго ракIалда гьечIилан. Тохтурасул рагIабазда рекъон гьеб хIинкъизе ккараб жо гьечIо, ботIер киб бугониги тункун, яги гьелда кьабун хадуб заманалъ жо-жо кIочон тезе бегьулеб буго гIадамазда, амма къокъаб заманалда кIочарабщинаб ракIалдеги бачIунеб буго гьезда.\nХалкъаздагьоркьосеб инсанасул ихтиярал цIунулеб «Мемориал» идараялъул МахIачхъалаялда бугеб бутIаялъул адвокатлъун хIалтIулев вукIун вуго Мурад ахирисеб бащадаб соналъ. Гьединго адвокатазул «Кавказ» абураб коллегиялде гьоркьовеги уна гьев.\nМурадил лъалел –хъвалез ва цадахъ хIалтIулез «Эркенлъи» радиоялъе бицана гьес чанги изну гьечIого яргъидгIуцIаразул кьералъ рукIиналъул, ва терроризмалъулъ гIахьаллъи гьабиялъул гIайиб гIунтIизабурал гIадамал цIунулаанилан. Гьес цойгидал адвокатаз гIадин ишал тIаса рищулароанила, бокьарав чиясе кумек гьабулаанилан.\nГьеб тIадекIанцIи гьабураб къоялъги СагIид-апанди чIваялъул гIайиб гIунтIизабулел ругезда тIад гьабулеб диваналъул данделъиялдаса вачIине вукIун вуго мурад. Гьеб такъсир гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулезул цояв ГIамирханов МухIамадил адвокат кколев вуго Мурад. Гьебго такъсир гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулев вугев Лабазанов Шихмирзал адвокат ХIамидов Ринатица бицана гьеб иш гIезегIан гIодой биччан унеб букIанилан, амма гьеб Мурад вухараб къоялъ гьенире диваналде цо батIи-батIиял жеги киданиги гьенир рихьичIел гIадал гIолохъаби спортсменал рачIун рукIанилан.\nМурад вухиялъул нугIзаллъун рукIараз абулеб бугила цо тIаде балагьун спортсменал гIадал гIолохъабаз вуханин гьевилан. Ринатицаги, вухарав МухIамадовасги гьеб тIадекIанцIи бухьинабулеб буго СагIид-афанди чIваялъул щаклъи бугезул ишалда.\nХIамидов Ринат: «СагIид-апанди чIваялда щаклъи бугезда тIад диван гьабулеб букIана, данделъи букIунеб хIалалъ унеб букIана, гIадатияб диван букIанин абизе бегьула. Щивниги лъидениги я ахIделев вукIинчIо, рагъилел рукIинчIо кIиябго рахъалъул гIадам гIодореги риччан рукIана диваналъул данделъиялда. Амма гьаниб абизе ккола цере рукIарал гьел данделъабазде дандеккун гьаб нухалда гIемерав чи вачIун вукIанин гьенивейилан.\nГIемерисел гьел чIварав СагIид-апандил мюртидзаби рукIин рихьулел рукIанал. Цере-цере диваналде гьелали кир гурин, чIварасул рахъалъ бищун цересел чагIигицин рукIинчIо. Дун цойгидаб диваналъул хIукму лъазегIан лъалхъана гьенив, Мурад цеве ана къватIиве. Цо дагьаб заманалдаса диде кIалъан вачIана гьеб ишалъул цойги кIиго гIахьалчи цIунулев вугев адвокат МухIамадов НурмухIамад.\nГьес абуна Мурадиде тIадекIанцIи гьабун бугин, жиндиеги хIинкъалаби кьолел рукIанин, гьеб ишалдаса инкар гьабейин абунила гьез жиндида. Дуда хадурги рачIине бегьулила гьел, цIодорлъи гьабун вукIайин абуна гьес. Дир талихI ккана дун Мурадида цадахъ къватIиве вахъинчIолъи. Рагьун хIинкъалаби кьечIониги цебе-цебе чанцIулго дидаги бичIчIизабун букIана гьеб ишалда гьоркьоса мун нахъе вилълъани лъикI букIине бугилан».\nДагъистаналъул жанисел ишазул министрелъиялъул пресс-хъулухъалъул баяназда рекъон Мурад МухIамадовасде тIадекIанцIи гьабиялда хурхун цIех-рех байбихьулеб буго, такъсиргьабиялъул иш рагьизе хIадурлъи гьабулеб буго. Гьеб гурони жанисел ишазул идараялъ тIокIал киналгIаги баяналги кьечIо. МухIамадов Мурадил гIагарлъиялъ «Эркенлъи» радиоялъе кьурал баяназда рекъон жанисел ишазул идараялде гIарза хъвачIониги, гьеб лъугьа-бахъиналъул цIех-рех гьабизе хамиз къоялъ Мурадихъе азарханаялде вачIун вукIун вуго полициялъул хIалтIухъанги.


Математикаялъул гIелмуялдаги кIудияб бутIа лъурал чагIи ккола бусурбабазул гIалимзаби.\nМасала, профессор Жак Рислерица хъвалеб буго: «Бусурбаби ккола математикаялъул гIалимзаби», - ян. Цогидав профессор Е. Ф. Готьеца хъван буго: «Алгебра гуребги, математикаялъул цогидал гIелмабиги Европаялда церетIуна бусурбабазул кумекалдалъун. Гьединлъидал жакъасеб математикаялда абизе бегьула исламалъул математикайин», - абун.\nМасала, Европаялъ росана бусурбабаз ургъарал тарихал. Жиндир заманалда хIалтIизаризе захIматал румазул тарихалги тун, европаялъулал рачIун рукIана «Индиялъул тарихазде». Хадуб къабул гьабуна гIарабазул тарихалги.\nТIоцебе гьел тарихал хIалтIизаруразул цояв ккола Леонардо Фибоначчи (1170-1240). Северияб Африкаялде щведал гьесие гIемераб гIелму щун буго гIарабаздасан.\n«0» тарихин абуни тIоцебе хIалтIизабуна ХIаризмаца (780-850) ва гьелдалъун кьучI лъунин абизе бегьула алгебраялъе. Алгебраялъул рахъалъ гьес тIоцебе хъвараб тIехьалда цIарги букIана «Аль-Жабр ва-л-Мукабала» абураб. БакътIерхьул улкабазда гьеб тIехьалда абулаан къокъго - «Аль-Жабр» абун. Гьелъул цIаралдасан бачIараб буго «Ал-гебра» абураб рагIиги.\nМатематикияб гIелмуялъе кьучI лъуразул цояв ккола Баттани (858-929) абурав бусурбанчи.\nЖак Рислерил рагIабазда рекъон, Баттани ккола тригонометриялъул «эмен».\nСинус – гьебги ккола исламиял гIалимзабаз ургъараб жо. Гьез гьеб терминалда абулаан «Жайб» абун.\nТригонометриялъул «тангенс», «котангенс», «косинус» гIадал терминалги нилъее ирсалъе щвана исламияв математик Абул Вафадаса (940-998).\nТригонометриялъул гIелму загьир гьабуразул цояв вуго Насредин Туси (1201-1274). Тригонометриялъул формулабазул бетIергьанин абуни ккола ибн Юнус.\n«Бином Ньютона» абураб формула ургъаравги Ньютон гуро. Гьеб ургъарав чи вуго машгьурав шагIир ГIумар ХIайям (1048-1123).\n«Дифференциалги» Ньютонида батичIеблъи чIезабуна гIалимзабаз. Гьеб тIоцебе батарав ккола Сабит бин Кура (901).\nЦо-цояз абула Декарт кколин (1596-1650) геометрия арифметикагун жубазабурав чийилан. ХIакъикъаталдайин абуни, гьеб жубазабурав чи ккола Сабит бин Кура.\nАнцIилал дробал ва гьел хIалтIизарулел къагIидабазул хIакъалъулъ тIоцебе хъвана Гиясюдин Жемшидица (1429).\nАрифметикаялда запятая хIалтIизабуравги гьевго вуго.\nЖабир бин ХIаянида (721-805) абулаан «химиялъул эменилан». Гьевин абуни машгьурав вуго гьесдаса хадуб заманалда гIумру гьабун рукIарал гIалимзаби Пристлидаса (1733-1804) ва Лавуазьедаса (1743-1794). Европаялъулазда лабораториял щиб жоялицин лъалареб заманалда, гьес ран рукIана лабораториял ва гьенир гьарурал гIелмиял цIех-рехаздалъун дунялалдаго цIарги рагIана бин ХIаянил.\nЦIар рагIарав химик Абубакар ар-Рази (864-925) ккола, европаялъулазда гьев лъала Разес абураб цIаралда гъоркь, тIоцебе серная кислота ва бацIцIадаб спирт ургъарав чи. Брандтидаса цебе гьесда лъана фосфор гьабизеги. ГIарадабазе тункIиххер ва гумпараби ургъаралги ккола бусурбаби. Миномет ургъана ФатихIица (1432-1481).\nДругие материалы в этой категории: « ГIелмуялъ чIезабуна\tГIалимзаби-бусурбаби »\n16:49, 03 апреля 2020, 62\n15:40, 03 апреля 2020, 23\n15:39, 03 апреля 2020, 23\n13:37, 03 апреля 2020, 45


Геометриялъулаб гуреб пирамидаялда сверун\nФинансазул пирамидаялда гIарац гьоркьоб аразе гьеб бецIизе буго 7 июлалъ Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъ лъазабуна 2012 соналъ Дагъистаналда финансазул пирамида гIуцIарал Хваджалмахиса гIолохъаби ккун ругилан.\nКъуваталъул идарабазул лъазабиялда рекъон пирамидабаздасан жидее зарал ккараз жанисел ишазул министерлъиялде хасал телефоназул номеразде ахIизе бегьулеб буго ккараб зарал бецIиялъул суал тIубазе.\nГъоркьисала Дагъистаниязул 4, 5 млрд гъурущ жаниб сверулеб букIараб гьеб пирамида цин Хаджалмахиб гIуцIун буго, хадуб аскIоса гIебеде ругел росабалъе щун буго гьелъул хабар. Гьедин цо-цоязе гIемераб гIарацги щун буго гьениса, гIемерисеб мехалда «Приора» автомобилалъул бетIергьабилъун рахъунел рукIун руго цIакъго талихI ккарал гьелъул гIахьалчагIи. Пирамида гIуцIараз гIадамазда бицунеб букIун буго жидер бугин кутакаб бизнес, моцIидасан нужеца жидехъе кьураб гIарцул бащалъиялъул хайир бачIунин тIадейилан махсароде кколел рукIун руго гьел. Цо-цо гьедин бигьаяб гIарац щварал рихьидал, гIадамалги гьелда божун бугебщинаб гIарац пирамидаялда лъолел рукIун руго.\nЦIар бицине бокьичIев МахIачхъалаялдаса телефонал ричулеб тукадул хIалтIухъанас «Эркенлъи» радиоялъе бицана жинда лъалила гьеб пирамидаялда 25 миллион гъурущ лъурал гIадамалгийин. Гьезул цIикIкIунисел хайиралъул бакIалда бугеб гIарацгицин тIагIун хутIанилан.\nЦIар бицине бокьичIев: «РекIеда гьечIого гIарац лъолеб букIана нилъер чагIаз гьеб пирамидаялда. Бигьаго бечелъизе киназего бокьун букIунарищха. Дида лъалаан Хаджалмахиса гьеб пирамида гIуцIарав вас. Цо къоялъ дун хIалтIулев тукаде вачIана гьев 10 миллионалде бугеб автомобилалдаги рекIун. 45 азарго гъурщиде бугеб 5 «Айфон» телефон босана гьес. ЦIакъ хирияб сагIатги букIана гьесда бан. КIалъаялдасан вихьулев вукIана гьев росулъа вачIарав вас вукIин. Гьедин харбида рукIаго гьедигIан гIолохъанав дуе гьебщинаб гIарац кисайилан цIехедал гьес абуна жидер «Приорабазул» бизнес бугилан. Дуца жиндихъе 240 азарго гъурущ кьуни, моцIидасан 360 азаргоялде бугеб автомобилалъул бетIергьанлъун вахъунин мунилан. Дида бичIчIана гьеб щиб ишила гьедин интересалъе цIехолдилев вукIана дун гьесда. Ахиралдаги дун гьесда божулеб гьечIолъи бихьараб мехалда гьес дида абуна дуца жиндихъе гIадамал рачейила, щивав чиясухъа дуе 10 азарго гъурущги тезе бугилан. Дун разилъичIониги хадуб-хадуб тукаде вачIарабгоги гьев дун мукIур гьавизе лъугьун вукIунаан. Щибаб нухалда пасатал хириял жеги нилъер гьанир рихьичIел автомобилаздаги вачIунаан гьев. Цо нухалда 130 азарго гъурщиде бугеб телефонги босана гьес. Хадуб дида лъана гьев вас пирамидаялда гIарац гьоркьоб арал чагIаз вахIшиго чIван вугилан. ЧIвачIого телищха гьезги, дида лъала чанги 25 млн. гъурущ гьениб лъун нахъе щвечIелги. Бицунеб букIана гьеб пирамидаялъул заманалъ гIадамаз къарзалъ гIарац босулеб валюта хисулеб бакIаздацин гIарац лъугIун букIанилан».\n«Черновик» газеталъул баяназда рекъон, Хважалмахире пирамидаялда гIарац гьоркьоб арал гlадамал цIакъго гIемер рачIине лъугьиндал гьеб гIуцIараз росдал гIолохъабазда гьарун буго жидее кумек гьабейилан. Гьедин раккун руго росулъ рорчIухъабазул къокъабиги. Гьелде тIадеги гIадлу низам цIуниялъе рорчIухъабазухъе 200 автоматги кьун бугин лъазабулеб буго «Черновикалъ». Гьезулго баяназда рекъон, рорчIухъабазда пирамида гIуцIаразул цо-цоял цIунизе кIун гьечIо, гьедин чанги чи чIванги вуго.\nДагъистаналъул Жанисел ишазул министерлъиялъ «Эркенлъи» радиоялъе кьурал баяназда рекъон гьезухъе жеги пирамидаялда гIарац гьоркьоб арав цониги чи вачIун гьечIо гIарзалъ. Полициялъ ккурал гьеб финансазул пирамида гIуцIаразул цIаралги цIех-рех лъугIизегIан бицине гьечIилан лъазабулеб буго гьеб идараялъ.\nФинансазул пирамидаби гIадамазул хъантIиялъги, пачалихъалдагун банказда гьел божунгутIиялъги раккулин рикIкIунеб буго МахIачхъалаялдаса экономист Михаил Чернышовас.\nМихаил Чернышов: «Финансазул пирамидаби раккиялъе кIудияб квербакъи гьабуна 2012 соналъул августалда Дагъистаналда букIараб банказул кризисалъ. Чанги гIадамаз банкалдаса нахъе щвараб гIарац гIодоб лъун течIого сунде букIаниги буссинабун лъикIин абун биччана гьел пирамидабазде. Хасго гьезда пирамидабаздаса бигьаго хайир щвезеги ракIалда букIана. Гьениб сверулеб бугеб гIарцул цIикIкIунисеб бутIа такъсириял ишазде уна, пирамидабаз гIемераб гIарац бахъулелъулха. Гьеб инвестициязде буссунеб гьечIолъиялъ нилъер республикаялъул экономикаялъеги инвестиционнияб рахъалъеги кIудияб зарал кколеб буго»\nДагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъ финансазул пирамида гIуцIаразул цо-цоял чIван ругин абураб баяналъе щибго жаваб кьечIо. «Эркенлъи» радиоялъухъе щварал баяназда рекъон гьезул лъабгояв чIван вуго ва лъабгояв полициялъ ккун вуго.\nГеометриялъул гуреб пирамидаялда сверун


Ммиллиял мацIал цIеретIезаризе ккани гьесда лъикIаблъун бихьулеб буго гьел пачалихъияб цогояб экзаменалде роси ва миллиял мацIазда хурхун хасаб къанун бахъи. Щиб букIараб Россиялъул Пачалихъияб Думаялда миллиял мацIазул суал борхиялъе гIилла?\nИльясов Зикрулагун гьаруба гара-чIвари\nКавказалъул мацlазул цlех-рех гьабулей америкалъул Беркли университеталдаса профессор Николс Джоанница рикlкlунеб буго кавказалъул мацlазе 8000 азарго сон бугин ва гьел магърибалъул цивилизациялъул авалалда рукlанин.\nРокъоб хlалтlизабулеб чачан, авар яги лезги мацl гуреб, мацlалъул киналго рахъалги киналго даражабиги цlунун, кавказалъул гlадамаз наслабаца наслабахъе литературияб мацl хадубги кьезе букlиналда жиндир хьул бижиялъе чанго гlилла бугин байбихьана Эркенлъи Радияолъе кьураб интервью америкалдаса лингвист Джоанна Николсица.\nДжоаннa Николс: «Цо бугони, мацl гьечlеб батlа чlараб миллат букlунаро. Кавказалда ругел гlадамаз жидерго рахьдал мацl бицин гьоркьоб къотlизабуни, гьел руссине руго гlурусазде. Гьелъул магlнаги кколаро гьел гlурусаз жидергоялгlадин къабул гьаризе ругин абураб. Гьезул менталитет букlине буго гlурусазулгlадаб.\nМацlалъул кlудияб бухьен буго гlадаталгун, культурагун. Мацlги билизе биччан кlоларо культура цlунизе. Гьеб кlиябго цадахъ букlине ккола, гьеб кlиябго цо цlубараб буго. Кавказалъул киналго мацlал, гьездаго гьоркьор дун тlад хlалтlулей йигел чачан авар, лезги, дарги мацlаздасан байбихьун, азербажан мацlалде щвезегlан - гьезул руго некlсиял кьалбал.\nДица лъазабулеб букlана кавказалъул машрикъалъул рахъалъул мацlазул ва нахазул къукъаялъул некlсияб тарихги, этимологияги. Гьенир руго цlакъ гlемерал некlсиял рагlаби, жал аслияб къагlидаялда росдал магlишаталда хурхарал.\nДида кlола абизе кавказалъул мацlазул 8000 азарго сон бугин. Гьединго кlола абизе гьеб бугин квен-тlех гьабизе байбихьарал гlадамазул тlоцебесел мацlинги. Гьелъул магlна ккола Дагъистаналъул нахазул къукъаялъул мацlазул- жакъасеб машрикъалъул кавказалъул мацlазул къукъаялъул кlудияб кlвар бугин абураб.\nГьел мацlал руго Месопотамиялдаго букlараб некlсияб мацlалдсан лъугьарал. Жакъа къоялде гьеб буго магърибалъул цивилизациялъул авалалда рукlарал халкъазулгун цого-цо бугеб лингвистикияб бухьен. Цо кинаб букlаниги мацl цlунизе бахъулеб хlаракат гуро гьеб. Дие бокьилаан гьелъул бицунел гlемерал макъалаби къватlире рахъизе.\nАфиназда яги Криталда яги цоги классикиял цивилизациязул кьалбал ралагьизе археологиялъулгун лингвистикиял цlех-рехал гьаризе гьабулебщинаб харжалъул хlисаб гьабе. Хlисаб гьабе гьединго тарихиял ракlалде щвеялъул ишанал, алатал цlунизе бахъулеб хlаракаталъулги, рагъал унеб мехалдагицин.\nАмерикалъул аскариязе щун букlана хасаб лъазаби, тарихиял кlвар бугел бакlазде тlаде бомбаби рагеян абун. Щайгурелъул Месопотамиялъул кlудияб кlвар буго цохlо гьеб мухъалъе гуребги, тlолго дунялалъеги.\nГьеб киналъего харж гьабулелъул анцlабилеб бутlана Шималияб Кавказалъул мацlазул лингвистикияб, документазулаб ва археологиялъулаб цlех-рехалъе биччани, нилъ гlемерго гlагарлъизе руго нилъерго кьалбазде гьанже ругеб бакlалде данде ккун.\nГьеб проблема цохlо мацl цlуниялъул яги культура цlуниялъул проблема гуро. Гьебго заманалда гьеб буго дунялалъул жамгlияталъе кlвар бугеб бечелъи цlуни».\nГlурус яги цоги къватlисел улкабазул мацl къваригlани лъазабизе рес букlунин ва жидерго мацl лъаялъ цоги мацlал лъазаризе кумек гьаби гуреб зарал гьабуларин абулеб буго профессор Николс Джоаннаца.\nДжоаннa Николс: «Шималияб Кавказалъул гlолилазе бигьаго буго гlурус мацl лъазабизе. Гьезда гьеб рагlунеб буго телевидениялдасан, цlалулеб буго газетаздасан, кlалтlа-къватlире рахъараб мехалда бицунеб буго. Гьезда гьеб акцентгун букlаниги лъалебги буго.\nПроблема буго кавказалъул миллатазе, гьеб гьечlо гlурусазе. Гьел миллатазул улбузе лъимал гlурусал рукlине бокьун батани, гьез гьел цlализе ритlизе ккола гlурус-школазде, гьезда цlарги лъезе ккола Иван абун, фамилияги кьезе ккола, масала, Иванов абун.\nГьел журазаризе, гъорлъросизаризеги ккола гlурсалгун. Кин гьел гlурус жамгlияталъ къабул гьаризе ругелали дида лъаларо. Гьаниб бицен гьабулеб буго гlурус мацl цlуниялъул яги лъазабиялъул гуреб, кавказалъул миллатазул мацlал цlуниялъул ва лъазабиялъул. Гьезие жиде-жидер мацlал лъаялъ квал-квал гьабизе гьечlо гlурус мацl лъазе.\nМацl буго гlадамазул цоцалъ бухьен гьабизе бугеб аслияб алат. Мацl батlа тlечlого бухьун букlуна пикруялда, гьеб буго информация цlунулеб яги информация цоги бакlалде кьолеб аслияб алат, гьеб ккола инсанасул ишазе нухмалъи гьабизе ругел алатазул цояб.\nМацl баккун буго жамгlияталда цадахъго, тlоцересел гlадамазул хlалтlуда цадахъ. Мацlазул батlи-батlиял даражабазул, мацlазул культураялъул-гьеб киналъулго буго кlудияб кlвар жамгlияталъул гlумруялъе».\n«Дунялалда буго 2500 ялдаса 6000 ялде щвезегlан мацl. гьезул мухlканаб къадар лъицаго абуларо, щайгурелъул цо мацlалда ва гьелъул диалекталда гьоркьоб батlалъиялъул гlурхъи чlезабизе кlолареб букlиналъ.\nДунялалда бищун тlиритlараллъун ккола китай, ингилис, хьинди, испан, гlурус, индонезиялъул, гlараб, бенгал ва португалиялъул мацlал.\nХалкъаздагьоркьосел идарабазда-масала Цолъарал Миллатаул Гlуцlиялда хlалтlизарула ва гьенир официалияллъун ккола: ингилис, гlараб, испан, китай, гlурус ва паранг мацlал».\nГьедин хъвалеб буго Гlурусазул Кlудияб Энциклопедиялда.\nДунялалда бугеб 6000 гlанасеб мацlалъул 95 % хlалтlизабулеб буго халкъалъул гlицlго ункъго проценталъ. Гьезул цо бутlаялъул гьечlо жидерго хъвай-хъвагlайги.\nДунялалдъул мацlазда гьоркьоб кавказалъул миллатазул мацlал цlунизе кколин, гьел ругин магърибалъул цивилизациялъул авалалда рукlарал халкъазулгун жакъа къоялде хутlараб цого-цо бухьен ва кавказалъул мацlазе 8000 сон бугин абураб пикруялде ячlун йиго жинцаго гьарурал цlех-рехаздасан Беркли университеталъул професор Джоанна Николс.


ЛъикIал къасдазул, щулияб нияталъул хIаракатчи - Статьи - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nЛъикIал къасдазул, щулияб нияталъул хIаракатчи\n27.04.2017 09:17 Четверг\nЛъилгIаги юбилей бугин исанаян рагIараб мехалъ, гьебсагIатго вачуна гьадинаб пикруялде: «Щибдай гьабуна гьадав чияс жакъа къоялде щвезегIан гIадамазе хайираб хIалтIи, вукIанадай гьев жамагIаталъе пайдаявлъун, цохIо жидеего гIолодай дос гIумру гьабураб, яги жеги ракьцоязегийищ» — ан. Дир юбилей гIагарлъулеб бугилан бищун аскIосел чагIаздацин бицине лъидаго рекъараб гьечIо, амма гьесул хIурмат гьабулел, гьевгун цадахъ хIалтIулел, гьев лъикI лъалел гьудул-гьалмагъзабазда гьеб кIочене бегьуларо.\nЛъилгIаги юбилей бугин исанаян рагIараб мехалъ, гьебсагIатго вачуна гьадинаб пикруялде: «Щибдай гьабуна гьадав чияс жакъа къоялде щвезегIан гIадамазе хайираб хIалтIи, вукIанадай гьев жамагIаталъе пайдаявлъун, цохIо жидеего гIолодай дос гIумру гьабураб, яги жеги ракьцоязегийищ» — ан. Дир юбилей гIагарлъулеб бугилан бищун аскIосел чагIаздацин бицине лъидаго рекъараб гьечIо, амма гьесул хIурмат гьабулел, гьевгун цадахъ хIалтIулел, гьев лъикI лъалел гьудул-гьалмагъзабазда гьеб кIочене бегьуларо. Тохлъукьего тIаде бачIараб хабарлъун лъугьана диеги, Ибрагьимица дагьал цере къояз 75 сон банилан рагIараб мехалъ. Инсанас санал цIикIкIун ранагIан, гьес гIумруялда нахъ тараб нухалъул ва гьабураб хIалтIул хIасил гьабизе рес щола. Цоязул гIумру гIадада дунялалда хьвадун араблъун, цойгидазул – халкъалдаго кIочонареблъун батула. Щивасе жидеего бокьараб нух тIаса бищизе ресги гьечIищха.\nКъойилго кIалъа-басаязулъ нилъеца гIемер рехсола машгьурал, кинабгIаги рахъалъ церетIурал яги батIи-батIиял хъулухъазда ругел гIадамал. «МачIадаса Ибрагьим» — ан абулебги гIезегIан рагIула. Дида ккола, гьеб цIар бахъингун, гIемерисезда Ибрагьимица гьанжелъизегIан гьабураб хIалтIи гуребги, гьесул гIамал-хасияталъул лъикIал рахъал цере чIолилан. Инсан хIисабалда, гьев киназдаго лъачIониги, Ибрагьим ХIажиевасул нухмалъиялда гъоркь МачIада гьоркьохъеб школа кинан цебетIурабали лъаларев чи дагьав ватила. Гьесул бажариги, лъайги, гIакълуги бихьичIебани, тIамилаанищха гьев районалъул лъай кьеялъул нухмалъулевлъунги. Нужеда ракIалда батила, хIурматиял газета цIалулел, кинан жанибе гали тIамизе намусаб хIалалъ цебе гьелъул мина букIарабали. Гьеб къачIаялдаса ва кинабгIаги рахъалъ гIадлу чIезабиялдаса байбихьичIищха Ибрагьимица жиндирго цIияб хIалтIи. Гьесул ва гьес нухда рачунел хIалтIухъабазул хIаракаталъул хIасиллъун ккана Шамил район республикаялда ва жеги къватIибехунги гIезегIан борхатаб даражаялде бахъин. Нилъеца гIумруялда гьабурабщинаб лъикIабги квешабги, бумеранг гIадин, нилъехъе нахъбуссун щола. ЛъикIаб къасдгун, ниятгун гьабулеб ишалдацин лъил бугониги тохлъабиги камуларо, амма хIалтIуларев чиясул гъалатIалги рукIунарелха.\nШколазул нухмалъулезда, мугIалимзабазда кин лъачIого хутIилеб, цIалдохъабаздацин бихьулеб буго жидедехун Ибрагьимил бугеб бербалагьи ва тIалаб-агъаз. Районалъул ресалда рекъон гьес щибаб соналъ гIарцул ва цойгидал шапакъатазе рихьизарула олимпиадабазда, конкурсазда ва спорталъул къецазда тIадегIанал хIасилал ругел цIалдохъаби ва гьел хIадур гьарурал мугIалимзаби. Данде ккун гурони гьабулеб хIалтIуе къимат кьезе рес букIунарелъул, Ибрагьим гIадин гIадатияв чиясе хIалае вахъун чIарав районалъул лъай кьеялъул нухмалъулев гIемер вугин нилъер республикаялдаян абизе дида кIоларо. Ибрагьим вуго живгоги хIаракаталда хIалтIулев, гьединан хIалтIулев чиясулги къимат гьабулев инсан. Лъабкъоялда анцIила щуго соналда жаниб гьес лъикIаб ишалде тIамураб гали рикIкIани, цIакъго халалъун ккела гьаб макъала. Бокьун буго нилъер лъикIав ракьцояв ва махщелчи Ибрагьим Ибрагьимовичасе, юбилейги баркун, жеги 25 соналъ жигарго хIалтIизе бажаруледахъ сахлъи гьаризе, рохалида тайги гьесул лъимал-хъизаналги.\nА.А. АХБЕРДИЛОВ, ТIидиб школалъул тарихалъул мугIалим.


Залму Батыровалъул пагьмуяб рагIи | Культура | Киназего гIаммаб Россия\n© из личного архива З. Батыровой\nЗалму Батыровалъул пагьмуяб рагIи\nМагIарул классикияб поэзиялъул аслияб темалъун рокьиги кьалги букIараб батани, цIияб заманалъул поэзиялъ байбихьана рорхизе цогидал суалалги, гьезда гьоркьоб ахлакъиябгун философияб темаги. ЦIадаса ХIамзатица Расулихъе, гьес хадусел рагIул устарзабазухъе мадиро гьабун кьун, жакъаги цIубалеб буго магIарул философияб лирика.\nКъанагIатцин хутIичIо гьелъул асаралде гъоркье ккечIев, гьеб темаялъулъ жиндирго хIалбихьичIев магIарул рагIул устар. Амма киназухъаго гуребха бажарараб гьениб мустахIикъаб рагIи абизе, асараздалъун гьеб камил ва бечед гьабизе. ХIамзатил Расул, ГIабдулмажид Хачалов, Машидат Гъайирбегова, Фазу ГIалиева, ГIадалло, ГIабасил МахIамад, ГIумар-ХIажи Шахтаманов, МухIамад АхIмадов, ЖабрагIил ХIасанов, МухIамад ХIамзаев гIадал авторазул гьунаралъ борхизабуна магIарул философияб лирика цIияб даражаялде, бечед гьабуна гьелъул тематикияб ва хIасилалъулаб рахъ. Гьениб жиндирго хасаб, пагьмуяб рагIи абуна Дагъистаналъул халкъияй шагIир Залму Батировалъги.\nЩивав хъвадарухъанасул букIуна адабияталде жаниве вачIиналъул жиндирго хаслъи, нух. Гьеб бихьула гьесул тIоцересел асарал цIалараб мехалда. Залмул адабияб гьунаралъул байбихьиго букIана ахлакъиябгун философияб. Гьелъие нугIлъи гьабула 1961 соналда бахъараб "Гьудуллъи" альманахалъул номеразул цоялда "ГIолохъанал поэтал" абураб рубрикаялда кьураб чанго авторасул кочIода цадахъ бугеб "Вугевани нижгун" абураб Залмул асаралъ. КочIол цIаралда гъоркь кьураб "Дир кIудияв инсуе сайгъат гьабула" абураб мухъалъ мухIкан гьабулеб бугеб гьеб асар авторалъ лъие сайгъат гьабураб бугебали. Гьелдаса нахъе ана 55 сон, амма доб, бащдаб гIасруялдаса цIикIкIараб мехалдаса цебе хъвараб кечI цIаларабго, бихьулеб буго кинаб нух, щал пикраби, щиб гьунаралъул устарлъун хадуйккун Залму яхъине йигеяли.\nКIудиял инсудасаги эбелалдасаги хириял, гьуинал гIадамал инсанасе рукIунаро. Гьезул тIабигIат, гьумер-сипат, хьвада-чIвади, гьезул тIингъилъеги лъугьун, гьездасан рагIарал маргьаби, биценал, харбал, кучIдул, насихIатал абадиялъ хутIула щивасул рекIелъ, гьез гIажаибаб асар гьабула инсанасул хадусеб гIумруялъе. Залмуца жиндирго шагIирасулабгун инсанасулаб нухлул байбихьудаго дахIададал сипаталдехун кIваркьей, гьесдехун хитIаб гьаби, гьесде анищ лъей ккола цо хасаб, хадубккун гьелъул поэзиялъе, адабияб гьунаралъе божи бугеб хIакъаб нух тIасабищизе квербакъараб ишаралъун.\nЖакъаги ва кидагоги хIажатаблъун бихьула наслабазда гьоркьоб бухьен букIине кколеблъи, гьеб щулаго, камилго чIезабизе хIажат букIин. Гьелъ кIочон тезе биччаларо халкъалъул араб гIумру, гьелъул бечедаб ва гвангъараб тарих, маданият, гIадат-гIамал ва гьелдасан кумек букIуна жакъасеб гIумру гIуцIизеги букIинеселде ракIчIун гали тIамизеги:\nАна чанги сонал, гьечIо мун аскIов,\nЖакъа дие бищун\nхIажат вуго мун.\nКIудияй гIуниги, гIумру лъаниги,\nГIемераб жо дида бичIчIулеб гьечIо.\nКIудияб гIел, херал чагIи цереса араб мехалда гурони бичIчIуларо инсанасда, халкъалда гьезул къимат, гьездаса гIемераб жо босичIеблъи, кинаб бакI гьез кколеб букIарабали гIумруялъулъ, гьезул кIодолъиги жиндирго мукъсанлъиги. Гьединлъидал гьел чIаго ругебгIан мехалда гьезухъ гIинтIамизе ккола, гьезул пикрабазда, насихIатазда хадур рилълъине ккола, гьезул гIумругун хIалбихьи хутIизе ккола хадусел наслабазе дарслъун. Гьединал пикрабазде ячIуней йиго Залму жиндирго поэзиялъулъ. Гьеб ахлакъиябгун философияб суалалъ гьениб кколеб буго кIвар бугеб, аслияб бакI, хIатта гьеб гьелъул аслулъун бугин абунигицин мекъи букIинаро. Гьеб философияб темаялдехун бер рехичIеб, гьелде кIвар кьечIеб асар къанагIатцин гьечIо шагIиралъул гьунаралъул хулжалазулъ. Амма цо-цо шигIрабазулъ гьеб бихьулеб буго батIаго гвангъун, цIакъго хIалуцараблъун. Гьединаллъун ккола, масала, "Эбелалъул васият", "КантIи", "КIочонге", "ЧIунтараб росу", "МухIу, ина сонал, сверила заман…", "Жакъа ХIамзатанищ", "Рагъул гIел лъугIараб гIумру бачIани", "Аманат", "Унтараб суал", "Салам нужеде", "Васигат", "Бигъараб наслу", "Абадияб рокъой паракъат кьижа…" абуралги цогидалги кучIдул.\nЦIалулаго, цIакъ бигьаго бичIчIулеб, рекIелъе бортулеб мацIалъ хъвараб буго "Эбелалъул васигат" абураб кечI. КIудияб, философияб даражаялда рорхун, загьир гьарун руго гьенир гIадатал, амма инсанасе гьечIого гIоларел суалал: гIумруги хвелги, иманги гIаданлъиги, кIудиязул гIумру, гIакълу, малъа-хъваял хутIарал наслабаз гIибрат босизе мустахIикъаб, бечедаб хазина букIин:\nДир берал къанщунин,\nГIадан гьобол вугин гьаб дунялалда.\nМех щварал рачIунел,\nкъо щварал унел,\nКъадаралде данде чи вахъунарин.\nГьел камилал рагIабаз исбат гьабулеб буго гIумру цIакъ хирияб, амма хехго унеб жо букIин, гьединлъидал щибаб лахIзаталъ гьелъул къимат гьабизе кколеблъи. Гьелдаго цадахъ эбелалъул рагIабаздалъун лирикияв багьадурас жиндирго миллатцоял ахIулел руго цоцазул къимат, къадру гьабизе, гьудуллъи, вацлъи цIунизе, наслабазда — дунялалдаса араздаги дунялалда хутIараздаги гьоркьоб бухьен щулаго цIунизе, гьелъул тIалаб гьабизе, гьеб цоцазухъе кьезе. Амма эбелалъ жиндирго лъималазе гьабулеб бищунго кIудияб васигатлъун ккола Аллагь рекIелъ цIуни, щайгурелъул гьев ккола дунялалъулго бетIергьан, тIолабго махлукъат бижарав ва гьелъул гIумруялъулги ахираталъулги хважаин. "Аллагь ккурав, Аллагьасги ккола", — ян абураб пикру буго гьениб авторалъ кьочIоего босун, махщалида загьир гьабун:\nГьумер, цIарги цIунун,\nЦIакъ дагьаб жо бугин\nАллагь рекIелъ цIуне,\nДос лъураб рухI бугин\nгьеб дур черхалда.\nЭбелалъул цIаралдасан, гьелъул гьайбатаб сипаталдалъун васигат гьаби — гьеб ккола Залмуда батараб рекъонккараб шигIрияб къагIида. Жийгоги яслъун йикIарай, кIудияб хъизаналъул эбеллъун яхъарай, жакъа дахIабабал хIурматияб даражаялда йигей гьелда лъидасаго лъикI бичIчIула щиб жо кколебали наслабазда, улбуздаги лъималаздаги, кIудияздаги гьитIиназдаги гьоркьоб бугеб бухьен, гьелъул къимат ва къадру. Гьединлъидал гьелъ жиндир ботIролъ ругел пикрабиги, рекIелъ бугеб бухIиги, чорхол хIалги цIалулесда бичIчIизабизе, гьесухъе гьеб щвезабизе гIоло пайда босулеб буго инсанасе бищунго хирияб сипаталдаса. Эбел, эбелалъул калам, гьелъул рагIи, гьелъул хитIаб — щиб бугеб гьелдаса къиматаб, бечедаб ва гучаб алат инсан кантIизавизе гIоло ахIараб, гьев рекIетIе ватизавизе, гьесда цебе гIумруялъул къимат бичIчIизабизе бажарулеб!\nБащдаб гIасруялдаса цIикIкIараб заманалъ, цо нухалъ тIасабищараб шигIрияб рагIуе ритIухъайлъун хутIун, биччалеб гьечIо кодоса бегIераб къалам Дагъистаналъул халкъияй шагIир Залму Батировалъ. Жакъа гьелъул поэзия ккола бечедаб, гIемержанралъулаб, лъиданиги релълъинчIеб, жиндирго хасаб хатIги, хасиятги, гугьарги бугеб, магIарул чиясул гIумруялъул киналго рахъазул пикру гьабун хъварал, гьесие васигатлъун сайгъат гьарурал асарал жанире рачараб миллияб адабияталъул гучаб чвахилъун.


Шиябодин Халидовасул ц1ияб т1ехь. Д.Динаев.\n12 октябралда Калининаул росолъ т1обит1ана Калининаулалдаса журналист Шиябодин Халидовасул «Алмахъ - меседил санк1у» абураб т1ехьалъул презентация.\nГ1ахьаллъи гьабуна 40-ялдаса ц1ик1к1ун Алмахъалдаса, Мах1ачхъалаялдаса, Хасавюрталдаса, Ленинаулалдаса алмахъаз. Кьолеб буго къокъ гьабун гьенив к1алъарав Дагъистаналъул Прокурорлъун, т1оцевесев Конституционный судалъул председательлъун х1алт1ула вук1арав, юстициялъул генерал-майор Салман Гаджимагомедовасул к1алъай:\n«Дир цо-цо пикраби рижана Халидов Шиябодиница хъвараб «Алмахъ – меседил санк1у» абураб т1ехь ц1алулаго. Гьас хъвалеб жоялъул дие бищун интерес кьола, гьас рицунел щинал чаг1и дидаго лъалелъул, цо церего арал х1ут1изег1ан. Казбекалъул ракьазде ц1аралги лъала, лъаразде ц1аралги лъала, дунго гьаниве щвараб г1адаб, гьеб хъварав чигун гаргадила вугеб г1адаб х1ал бук1уна. Гьелъ дие гьас хъвара-хъвараб бокьула рек1ехъе лъазабизег1ангицин.\nМисалалъе босани, гьас вицунев Г1умарилав вук1ана нижер мадугьал. Каникулазул заманалда бачал хьихьизе дун хьвадулаан досул рукъалда цевесан. «Гьаниве вач1а! Гьаниве вач1а!!» - ян абулаан гьес, нахъа цо сагулаги бан к1усаралъусан. Дие г1емераб хабарги бицунаан, обязательно цо камит я пихъ-мич1ги дие гьесда батулаан. Гьагъав дирго эменг1адин вокьулаан дие гьев. Гьасул цо раг1абазда ц1акъ тамаша гьабуна дица, х1инкъич1огон бихьинаб къаг1ит1аялда Дилималда гьабураб к1алъалъулъ:\n«Араб соналъ нижер план т1убана, амма колхозникал ракъун хут1ана кваназе квен гьеч1огон ва гьелдалъун ч1ар-хуралъул х1алт1и кколеб къаг1ит1аялда т1обач1о.. Колхозниказ вакил гьавун, дица гьарана районалъул организациябазде 2 тонна т1ощалил бак1арун хадуб нахъ буссинабизе кьеян, амма нижее кумек щвеч1о ва колхозниказул х1алт1и нахъе ккана. Гьелъул х1асилалда хурзал заманалда ч1арач1ого хут1ана. Колхозазул х1алт1и нахъе ккеялъул г1айиб буго районалъул х1акимзабазда».Гьеб буго бищун х1инкъи бугеб заман - 1944 сон. Гьединаб хабар гьабурав чи вищун дагьаб цо ц1ац1а-хъахъач1огонг1аги толароан доб заманалда. Гьединаб бихьинчилъиялде т1аде г1акълоги бугев чи вук1ана Г1умарилав. Гьадинав гьев вук1ин т1ехь хъвазег1ан дидаги цогияздаги лъалароан. Гьасул васазул хъвалаго, Шиябодин, дуда к1очон тун вуго Г1умариласул Г1иса. Дир одноклассникги вуго гьев, г1езег1ан гьайбатав, ц1акъ лъик1ав бихьинчи вуго Г1иса.\nГ1амирг1али-х1ажилги Къурманг1алилги ккаралъулги бицунебги гьениб буго.\nШайидица абуна, нилъеца гьабулеб х1алт1и ц1акъ бокьулила ч1ах1иял чаг1азе. Дир пикруялда, нилъ ургъизе ккола гьеб г1иси-наздаги бич1ч1инабиялда т1ад. Школазда дополнительний заня-тиябаздаг1аги гьадинаб хъварабщиналъулгун лъай-хъвай гьабизе ккола. Гьелда т1ад ургъизе ккола.\nЦоги дир гьадинаб пикру рак1алде бач1ана. Лъик1 бук1инаан «Миллат» газеталъулгун, М.Бисавг1алиевасулгун гьудуллъи кквезе – гьелъул пайда ккела.\nШиябодиние баркала. Воххоца холаго ц1алана дица дуца хъвараб гьаб т1ехь. Доб цебе хъварабги дихъе щун бук1ана – гьебги ц1алана дица от начала и до конца.\nГъоб обещать гьабураб черемухаги к1очонгеха, Шиябодин!».\nК1алъаял гьаруна гьединго С.Расуловас, У.Г1абдулат1иповас, живго Шиябодиница ва цогидазги. Данделъи лъуг1ана рак1алде щвеялъе суратал рахъиялдалъун.


Гьал къоязда Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ гIадамал терроризмалде-экстремизмалде ахIиялъухъ такъсиргьабиялъул иш рагьун буго Гъизляралдаса Ибрагьимова Залинада тIад.\nЦIех-рехчагIазул баяназда рекъон исана январалдаса апрелалде щвезегIан Залинаца жиндирго лъалев-хъвалев МухIамадов Ибрагьим жиндаго цадахъ Сириялде ИГИЛалъул кьерулъе лъугьине тIамун вуго. Гьеб мурадгун Ибрагьимоваги МухIамадовги исана июль моцIалда Турциялде роржун руго, гьенисан Сириялде ине ракIалда букIун буго гьезда.\nГьедин августалда Сириялдехун ине бажарун буго Залина Ибрагьимовалъухъ, амма гьелъ цадахъ вилълъине тIамурав МухIамадов турказулги сириялъулги гIорхъода ккун вуго. Гьесда хурхун такъсиргьабиялъул иш рагьиялъе хасал цIех-рехал тIоритIулел руго къуваталъул идараби. ЦIех-рехчагIаз халкъаздагьоркьосеб цIех-рехалде лъазаюн йиго Залина Ибрагьимова.\nГьанибго абизе ккола ИбрагьимовагIадин Дагъистаналдаса ИГИЛалъул кьерухъе унел цойгидал руччабиги камулел гьечIилан. ГIемерисел гьел жидерго росабазда цадахъ унел руго, гьедин хъизаналго цадахъ ИГИЛалде иналъул гIемерал мисалал руго Берикей ва Геджух росабалъ, Дербент шагьаралда, амма росал гьечIел, хасал тадбиразда гьел чIваралги унел руго гьенирего.\nДагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас гьал къоязда «Газета.ru» ялъе кьураб интервьюялда абулеб буго Дагъистаналдаса гьаб сагIат ИГИЛАлде 600 чи ун вугилан. Дагьалги гьенире унел чагIи камулел гьечIинги абулеб буго республикаялъул нухмалъулес. Амма кин бугониги ахирал саназда экстремистазул кьерулъе унезул къадар гIемерго дагьлъанила.\nГьединал хIасилал жанисел ишазул идарабиги республикаялъул нухмалъиги цадахъ рекъон хIалтIиялъ кканилан лъазабулеб буго ГIабдулатIиповас. Экстремистияб нухде ккарав 60 гIолохъанчи гьениса нахъе цIазе кIванила цохIо исанайилан лъазабулеб буго гьес.\nАмма «Московский Комсомолец» газеталъ хъвалеб буго Дагъистаналда цониги хъизан хутIун гьечIила ИГИЛалда гъорлъе чи инчIевилан. Бищунго гIемер гьел Жанубияб Дагъистаналдаса унел ругила, тIубарал хъизаналккун ун гьел киналго чIварал хIужабигицин ругилан хъвалеб буго гьеб газеталъ. Гьел баянал кьучIгьечIел ругилан чIезабулеб буго кавказлъазабулел, гьениб бугеб ахIвал-хIалалда хадур кколел социологаз.\nГьезулго рахъ кколеб буго Кавкзаалда ва хасгьабун шималияб Кавказалъул республикабазда бугеб ахIвал-хIалалъул мониторингал гьарулел, цIех-рехал тIоритIулел, Кавказалда ва Исламалда хурхарал гIелмиял конференциязул гIахьалчагIи Москваялъул пачалихъияб университеталъул социологиялъул факультеталъул студент Дагъистаналдаса ГIалискеров Мусаца ва Гъабардиязулгун – Балкариялдаса Москваялъул Гуманитарияб академиялда социологлъун цIалулев вугев Азамат Кемеевасги.\nГIалискеров Мусаца абулеб буго «Московский комсомолецалъ» Дагъистаналъул щибаб хъизаналдаса чи Сириялде вагъизе унев вугин хъвай гурони, цониги гьел рагIаби уяллъун гьарулеб далил яги баян кьолеб гьечIилан.\nГIалискеров Муса: «ТIоцебе босани дица дирго хIалбихьиялдасан, дирго мисалалдасан абила Дагъистаналда дида гIемер хъизанал лъала ИГИЛалде вагъизе чи инчIев. Гьенире аразул цо-кIиго хъизан гурони дида лъазего лъаларин абизе бегьула. Гьел журналистаз хъвалеб жо буго гьадингояб чIанда. БатIияб хIалалъ кинха гьелда абилеб. Цониги гьединал баянал кьолел журналистас бихьизабеха сундаса босун гьес гьеб хъвалеб бугебали. Гьез гьабураб мониторингищ бугеб, цIех-рехищ бугеб. Щиб бугеб?\nГьаниб –доба рагIанщинаб жо жидецаго тIад къачIа-кIатIайги гьабун ритIухъаб информация бугин абун къватIибе кьей гьеб жо унго-унгояб такъсирчилъи буго. Гьел чагIаз тIубараб халкъалда, республикаялдаго квешаб мугьру лъолеб буго, гьелъул гьабизе кколарищ хIисаб. Дида бичIчIулеб буго гьеб ургъунго кавказалъулазде данде гьабулеб иш букIин, гьелъиеги, жидецаго хъваралде гIадамаз кIвар кьезе букIиналъеги гьез гьединал бадире кIанцIулел бутIрулги лъун ракIалде ккараб-ккараб хъвалеб бугеб».\nАзамат Кемеевасул пикруялда рекъонги гьеб цебехун бицен гьабураб «Московский Комсомолец» газеталда рахъарал гIадал макъалабиги баяналги гьел россиялъ бусурбабаздеги кавказалъулаздеги дандегьабулеб бугеб сиясат ритIухъгьабизелъун кьолел руго.\nАзамат Кемеев: «Россиялъул пропагандаялъулаб аппараталъул рукIарал кавказофобиялъул ва исламофобиялъул приступал. Цо хасаб, гьоркьобзаманалда гьезул кинабго рокьухълъи украинаялдехун буссун букIана. Гьаб сагIат Украинаялда ва хасгьабун Новороссиялда бугеб захIматаб хIалалъулги, Россиялдаса гьел гIадамазул бугеб разигьечIолъиги гьеб кинабго бахчизабизе, гьеб гIадамазда кIочонтезабизелъун цIидасан байбихьун буго Россиялъ гьеб исламофобия.\nГьединго Россия Сириялда бугеб рагъулъги гIахьаллъулеб бугелъул. Гьеб кинабго ритIухъ гьабизелъун бусурбаби квешаб рахъалъ рихьизаризе, гьезде данде рагъизе кколин абураб пикру гIадамазул ботIролъ бижизабизе гьабулеб сиясат буго гьеб. Гьединго ха шималияб кавказалдаги киналго экстремистал ругин абун баяналги тIиритIизарулел ругел. Цере цохIо кавказофобия букIун батани гьанже хас гьабун бусурбабазде тIаделъун ругин гьелилан абизе бегьула».\nГьединго гьел социологаз рикIкIунеб буго ИГИЛалде гъорлъе унезул къадар гIагараб заманалда дагьлъизе бугилан. Щай гурелъул гьезул кьерулъе аразул гIемерисезул ракIбухIулеб бугила, бацIцIадаб жигьад гьабулебин абун гьез гьарулел ругел такъсиралги гIасилъабиги рихьун гьениса тIуризе хIаракат бахъулеб бугила чангиязин абулеб буго социологаз. КигIан цIакъ ИГИЛалъул пропаганда лъикI хIалтIаниги гьезул унго-унгояб куц дагь-дагьккун бихьизе лъугьунеб бугилан абулеб буго гьез.\n«Мисиралъул дандерижи Дагъистаналда рагIизеги рес буго»


Крымтатаразул курултай (мажлис), 2014 соналъул 29 март, Бахчисарай.\nРоссиялъ Крым бахъун хадусала гьениб гьумру гьабулел татаразе цIияб хIинкъи щолеб бугин, гьаб нухалъ – юридикияб. Гьезие экстремизмалъул гIайиб гIунтIизапбимзе бегьула, ян лъазабулеб буго гьабсагIат Крымалда вугев нижер радиоялъул мухбирас. Аслияб къагIидаялда гьадинаб гIайиб бусурбабазул хIаракатчагIазде гIунтIизабизе рес бугин.\nБизнесчи Ленур Исламов ккола ATR абулеб Симферополалда хIалтIулеб лъидаго бачIеб телеканалалъул бетIергьан. Рехсараб телеканал какулез абулеб буго гьелъул тележурналистаз Крымалда ахIвал-хIал хIалуцинабулеб бугин ва БагIараб Армия басра гьабулеб бугин.\nМисалалъе бачунеб буго 1944 соналда крымтатарал гIагараб ракьалдаса хIалица гочинариялда хурхун бахъараб фильм. Цогидаз абулеб буго Исламов вугин хиянатчи ва гьеб гуребги – хIатта Аль-КъагIидаялъул балъгояв вакил.\nМоскваялда гIумру гьабулев татаразул журналист ва блоггер Айдар Муждабаевас нижер мухбирасе интервью кьолаго, абуна, татаразде ва бусурбабазде данде Россиялда ургъараб сценарий хIадураб бугин некIоялдаса лъикIалан.\nАйдар Муждабаев: «Гьеб буго киназдаго лъалеб сценарий. Ва гьеб бараб буго Ислам диналда хурхен бугел гIадамазда. Гьадинал хIужаби Татарстаналдаги рукIана. Цо-цо бусурбабазул хIаракатчагIазде гIунтIизарулел рукIана батIи-батIиял экстремистикиял гIуцIабазде хурхен бугел гIайибал.\nГьанже Крымалда цIияб тIалъи баккараб мехалда релъарал гIайибал кватIичIого рагIила. Ай - мун татарав ватани - эксремистлъунги вукIине рес бугин абураб гIайиб».\nМуждабаевасул пикруялда Исламовасде гьабулеб тIадецуялъе аслияб гIиллалъун ккола гьесие щвараб икъбал.\nАйдар Муждабаев: «Ленур Исламовас ахирисел соназ кIудияб хIаракат бахъана татар мацI цебетIезабизе. Гьелдалъун АТР телеканал Крымалда бищун гIемераб аудитория бугеб каналлъун ккана. Гьелъул программабазухъ татараз гурелги - гIурусазги хал щал гьабулеб буго. Крымалъул тIолго халкъалъ».\nТатаразул хIаракатчагIаз абулеб буго прессалъ Исламов каки – гьеб бугин гIатIидаб тенденциялъул цохIого цоцин бутIа.\nТатаразул ва гIурусазул жамгIиятазда гьоркьоб рагIирекъонгутIи ва дагIба-къец багъарана 1980 соназул ахиралда депортациялда рукIарал крымтатарал жидерго гIагараб ракьалде тIад руссун хадусала.\nКрымалда референдум байбихьизегIан Россиялдехун буссараб бакIалъулаб тIалъиялъ кIудияб гIамал гьабуна татарал жиндир рахъалде цIазе. Гьелъ гъозие рагIи кьун букIана цIияб хIукуматалда татаразул вакилзабазе 20 проценталде бахунел хъулухъал кьезе, татар мацI официялияблъун лъазабизе ва рукIа- рахъиналъул шартIал лъикIлъизаризе. Амма гьелда балагьичIого крымтатараз гьеб референдумалъе бойкот лъазабуна.\nГьанжесеб Крымалъул хIукуматалда цониги крымтатарав гьечIо, вице-премьер РустIам ТемиргIалиев гурони. Амма гьевги ккола Татарстаналъул къавмалъул чилъун. Гьесул инсуца нухмалъи гьабулеб буго Повольжье икълималъул татаразул «Идель» абулеб Ассоцияциялъе. Гьеб Ассоцияциялъ Кремлалъул политика къабул гьабулеб буго.\nATR абулеб телеканалалде гIунтIизарурал гIайибазда гъорлъ бугеб цояблъун ккола Хiизб ут-Тахрир абулеб бусурбабазул гIуцIиялъул вакилзабигун интервью гьаби. Крымалда гьеб гIуцIиялъул гIага-шагарго азарго гIахьалчи вуго батIи-батIиял баяназда рекъон.\nУкраиналда ХIизб ут-Тахрир гьукъун гьечIо, амма Россиялъул къануналда рекъон гьеб гIуцIи экстремистикияблъун рикIкIунеб буго.\n19 марталда интервью кьолаго РустIам ТемиргIалиевас абуна гьанже Крымалдаги ХIизб ут-Тахрир гIуцIиялъул хIаркататчилъиялъе гIурхъи тIамизе бугин амма гьес мухIкан гьабичIо хасго кинаб къагIидаялда гьеб гьабизе бугебали.\nРеферендум байбихьизегIан кIиго къо хутIараб мехалда Украиналда бугеб ХIизб ут-Тахриралъул бутIаялъ загьирабуна хасаб лъазаби. Гьелда цебеккунго лъазабулеб букIана букIине бегьулеб провокациялъул хIакъалъулъ.\n«Нижеда бичIчIула нижеде данде цо-цо провокациониял ищал гьаризе бегьулеблъи. Масала гьурмада маскаби хун щалали лъаларез гIадатиял гIадамазде яги низам цIунулезде гьужумал гьари. Гьелдалъун нижер гIуцIиялде экстремизмалъул гIайиб гIунтIизабизе ва Крымалда Россиялъул аскариял рачIин битIараб ишлъун бихьизабизе рес щвела»\n17 марталда Симферопалялда Къураналъул экземплярал рикьиялъухъ ккун вуго крымтатаразул жамгIияв хIаракатчи Иван Селенцов. ГIадлу-низам цIунулез гьесде гIунтIизабуна хулиганлъи гьабиялъул гIайиб. Гьев вачун вукIана СИЗОялде.\nСеленцовасул адвокат Эмиль Курбединовас нижер радиоялъул татар-башкир хъулухъалъе интервью кьолаго абуна тIадежоялъеги – гьесда хIатта экстреми змалъул гIайиб чIвазабизе рес бугин.\nЭмиль Курбединов: «Лъида лъалеб, референдум тIобитIулеб мехалда цо хасаб буюри букIун батила. Гьес Къураналъул экземплярал рикьулаан. Блокпосталда гьев чIезавуна низам цIунулез ва гьикъана - щайдай дур михъал гьечIилан ва халатаб мегеж бугин абун. Мун вагьабиявищ? Гьелдаса нахъе гьесул машинаги тIагIана бачунеб бакI лъачIого. Нижеда кIоларо гьесул машина батизе»\nЦойги хIужа. Татарстаналъул Набережные Челны абулеб шагьаралда гIумру гьабулев Раис Гимадиев ккун вукIана 2012 соналда. Гьесухъа гIакIа бахъун букIана террористикиял гIуцIабазулгун бухьен бугин абураб гIайиб чIван. Сочиялда Олимпиялъул хIаялда цебе гьесул рукъоб чIухь бан букIана. Полициялъулаз гьесул компьютер босун, нахъе кьун гьечIин гьfнжелъагIан.\nРаис Гимадиев: «Нагагьлъун Россиялда теракт ккани, тIоцебесеб иргаялда бусурбаби рала-гъалагьулел руго гьел гIайибияллъун рикIкIулаго. Мажгитабахъ ва бусурбабазул рукъзабахъ чIухь бала. Хадуб цо-цо бусурбабазе гьакъуба кьун, гьез гьабичIеб гIайибялъе хIалица мукIурлъизарун, гIайибияллъун лъазарулел руго».\nГимадиевасул пикруялда ATR телеканалалде гьабулеб тIадецуй – унго-унгояб провокация бугин.\nРаис Гимадиев: «Крымалда бугеб ахIвал-хIал гьанжелъагIан паракъатаб букIана ва гьадинаблъун хутIулебги буго. Гьениб гIумру гьабулеб буго добго халкъалъ. Гьелъул берьалагьиги хисичIо. Гьелъ добго нух кколеб буго. ГьечIо гьенир конфликталги, гьужумалги. Амма нагагьлъун цо дандлечIей ккани - гьеб Россиялъ багъаризабураб ишлъун рикIкIине бегьула».\nУкраиналъул гIурхъи цIунулеб хъулухъалъ лъазабулеб буго Россиялъ Крымалъул аннексия гьабун хадусала гьениса азаралда анлънусгогIан крым татарав гочун вугин Украиналъул жанисел регионазде. Аслияб къагIидаялда гьел ругин крымтатарал.\nГIемерисел мухбирзабаз ва политологаз абулеб буго гьелдалъун Россиялъул рахъ ккураб Крымалъул цIияб тIалъиялъ гIамал гьабулеб бугин 16 марталда гьениб тIобитIараб референдумалъе бойкот лъазабурал крым татараздаса къисас босизеин.\nРехсараб референдумалда гIахьаллъичIо гьенир ругел украиниалги, амма гьезде данде ккун Ислам диналъул халкълъун кколеб крымтатаразде бигьаго гIйаибал гIунтIизаризе рес бугин гьел террористаллъун ялъуни экстремисталлъун лъазарун.\nГьадин бигьаго гьезде гIайиб гIунтIизабун букIана 1944 соналдаги, гьез нацистазе квербакъи гьабулеб бугин абун. ГIага-шагарго 200 азарго крымтатарав гIагараб ракьалдаса гочинавун вукIана доб соналда Узбекистаналде. Гьезул цояй Хадидже абулеб чIужу- гIадан. Гьелъул улбузул рукъ нахъе кьолеб гьечIо тIадтараз.\nСовет Союз шушаралдаса нахъе анкьумумузул ракьалде тIад руссарал крымтатаразе гьанже цIияб хIинкъи щолеб буго – этникияб чистка абулеб.\nГьезул гIемерисез абулеб буго жидерго рукъзабазул къадазда батIи-батIиял игIланал тIамун ругин – жал татар миллаталъул чагIилъун кколеблъи бихьизабулел.\nРустIам Скибин ккола суратал рахъулев устар ва коллекционер. Дагьалъ цеве гьев гочана Киевалде.\nАдвокат Надир Бекирица нухмалъи гьабулеб буго Крымалъул кьибилал халкъалъе квербакъи гьабулеб Фондалъе. Гьес абулеб буго 1990 соназдаса байбихьун крымтатараз гьабулеб рукIа-рахъиналъул шартIал хисичIин. Януковичасул Регионазул партиялъ гьезул тIалаб-агъаз гьабулеб букIинчIин. Гьанжейин цIияб хIинкъи щолеб бугин.\nКрым татаразул мажлисалъул къватIисел бухьеназул бутIаялъул бетIер ГIали Хамзиница абулеб буго татаразул хьул къотIун гьечIин ва гьезие бокьун бугин Путиница кьурал рагIабазда божизе.\nКрымалда референдум байбихьизегIан Россиялъул президент Владимир Путин данделъана крымтатаразул жамгIияв хIаракатчи МустIапа Жамилевгун. Амма Путинил мурад – татарал Россиялъул рахъалдехун цIай – тIубазабичIого хутIана.\nГьелдаса нахъе Жамилев Крымалда лъазавун вукIана персона нон граталъун. Кин дуда кколеб, рукIине ругищ цIиял репрессиял, ян абулеб суалалъе жаваб кьолаго, Жамилевас абуна, депортация гьабизе гьечIониги, этникияб чистка байбихьана ян абизе бегьулин.


ЗахIматалъулъ батулеб рахIаталъул хIакъалъулъ\nАргентиналъул президент Кристина Киршнер ва Уругваялъул вукIарав президент Хосе Мухика Монтевидеоялда\nГьеб суалалъе жаваб букIинчIо саммиталда. 2015 абилеб соналъул марталда Хосе Мухика президентасул хъулхъалдаса нахъе ана Конституциялда рекъон дунялалда вищунго мискинав ва вацIцIадав президент абураб цIарги босун. Гьев азарцIул талихIав вуго хутIараб гIаламалдаса. ГIадада абулеб жо букIун гьечIогури магIарулацаги захIматалъулъ бугин рахIат абун, ай бацIцIадаб яшавалъулъ абураб магIнаялда. Руго цойги тIарикъаталъул устарасул рагIабиги: " РахIатаб жо буго мискинлъи" абурал. Гьеле гьеб "мискинлъи" ва "бечелъи" абураб рагIи нилъер пачалихъалда цин гьунарлъун, цин рогьолъун рикIкIана батIи-батIияб заманалда. ГIурхъи цIунизе кколеб батула сундулъго, гьелъ къосине толаро инсан.


Х1АЖИМУРАД РАК1АЛДЕ ЩВЕЗАВУНА. - 5 Сентября 2015 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2015 » Сентябрь » 5 » Х1АЖИМУРАД РАК1АЛДЕ ЩВЕЗАВУНА.\nХ1АЖИМУРАД РАК1АЛДЕ ЩВЕЗАВУНА.\nГьал къоязда Хунзахъ Ш. Шамхаловасул ц1аралда бугеб Культураялъул к1алг1аялда т1обит1ана Кавказалъул рагъул х1инкъи-къай лъаларев бах1арчи, Шамил имамасул кваранаб кверлъун вук1арав наиб, Хундерил ва т1олабго маг1арулазул ч1ух1и, Лев Николаевич Толстоясул асаразул аслияв герой Х1ажимурад рак1алде щвезавиялъул сордо.\nТадбир байбихьана Хунзахъ наибзабазул паркалда Х1ажимурадил ва Шамил имамасул байрахъал рорхиялдасан. Гьезул х1урматалда кьвагьана г1арадаги. Культураялъул к1алг1аялда данделъи рагьана берцинаб гьаркьидалъун ц1алулеб Къуръаналъул аяталдалъун. Умумуз рет1унел рук1арал чухъабиги хъабалоги рет1ун къач1а-к1ат1ан рач1ун ругоан г1адамал.\nТ1оцебе к1алъазе раг1и кьуна РГВКялъул х1алт1ухъан ва тарихчи Мутаг1илов Мух1амадие. Гьес къокъго бицана Х1ажимурадил г1умрудул х1акъалъулъ. Хадув к1алъазе вахъарав Мах1ачхъалаялъул Абулмуслим шайхасул ц1аралда бугеб мажгиталъул имам Г1усман-х1ажица бицана гьединал, нилъер умумузул тарихалъул бицунел мажлисаз к1удияб бак1 кколин маг1арулал цолъизариялда жаниб. Ругила г1адамал маг1арулазда гьоркьоб рикьалаби ккезаризе къвариг1арал, нилъер аслияб масъалаги колила гьезде данде къерркьей. Гьединго Г1усман-х1ажица бицана кинав динияв, маг1арул ях1-намус чорхолъ бугев чи Х1ажимурад вук1аравали ва цо-цо гьанжесел тарихчаг1аз кинан бицаниги, Х1ажимурад кутакалда имам вокьулев ва гьесие мут1иг1ав инсан вук1иналъул. Хадув к1алъазе вахъана Хунзахъ бугеб мадрасаялъул директор Эльдарил Мух1амад: «Мух1амад авараг (с.т1.г1.в.) вукинч1евани асх1абзабиги рук1инароан. Жакъа Х1ажимурадил бицунаго бищун цебе рак1алде вач1уна Имам Шамил, гьев вук1инч1евани рук1инароан гьесул ц1ар раг1арал наибзабиги. Аварагасдасаги гьесул халифзабаздасаги хадув вуго Имам Шамил. Гьев вук1ана т1арикъаталъул устарлъун, г1алимлъун, бах1арчияв полководецлъун ва ц1одорав политлъун. Жакъа къоялъ нилъеда гьоркьор раккун руго цо-цо имам какулел г1адамал. Гьедин к1алъалез жидерго хъубал раг1абаз имам гурев жалго руго инжит гьарулел. Гьединго дандч1вана г1адамал жиндица Аллагьасул диналъеге Ват1аналъеги г1оло чодул кьолонир сардал рогьарав Х1ажимурад хиянатчилъун рик1к1унелги. Гьединаз биххизабула маг1арулазул цолъи. Жакъа нилъер кинаб бук1аниги ихтияр гьеч1о наибзабаздасанги, хасго имамасдасанги к1алъазе. Гьезие г1оло ц1унун хут1арабги буго жакъа нилъее дин-ислам».\nРайоналъул имам Х1адис-х1ажилги бук1ана къокъаб, амма маг1на бугеб к1алъай. Тадбир г1уц1араб Абулмуслим шайхасул ц1аралда бугеб обществоялъул председатель Х1усенов Ах1мадица бицана гьадинал тадбирал г1уц1иялъул аслияб мурад г1ун бач1унеб г1елалда нилъер умумузул бах1арчияб тарихалъулги, гьез Ват1ан ва дин ц1унулаго х1ехьараб зах1матги бихьизаби кколилан. Бицана Хунзахъ районалда рахъарал киналго ц1ар раг1арал г1адамал рак1алде щвезариялъул гьединал тадбирал т1орит1изе рак1алда бугин жидедаяенги. Обществоялъул рахъалдасан гьес гьит1иналго сайгъатал кьуна Хунзахъ мадрасаялъул директор Эльдарил Мух1амадие, жамг1ияв х1аракатчи Нуричуев Юсупие, Г1исадибиров Г1исае ва гьединго обществоялъул Хунзахъ вугев вакил Гьит1инов Камилие.\nБалагьарал х1айран гьарун рук1ана тадбир бачунев вук1арав ДРялъул мустах1икъав артист Хирамух1амад Хирамух1амадовас рек1елъе рортуледухъ рик1к1унел рук1арал Расул Х1амзатовасул ва Саг1ид-Афандил (къ.с.) назмабаз. Тадбиралъе хасаб берцинлъи кьун бук1ана «Унцукуль» группаялъ ах1улел мавлидазги. Балагьаразе ц1акъ к1удияб асар гьабуна аваразул музыкалиябгун драмаялъул театралъул артистаз Х1ажимурадил г1умруялъул х1акъалъулъ рихьизарурал театралиял сценкабаз. Ч1агого цебе ч1анин ккана Кавказалъул рагъ боркьарал зах1матал соналги Х1ажимурад ч1ванин раг1идал имамасда бук1араб къварилъиги. Чангиязда маг1у кквезе к1олеб бук1инч1о гьезухъ балагьун.\nТадбиралъул ахиралда районалъул бет1ерасул заместитель Г1аммаев Шамилица баркала кьуна гьеб г1уц1аразе ва балагьизе рач1аразе, гьединго нилъер бах1арчиял умумулги рехсон гьабуна дуг1аги. Тадбир ана ц1акъ лъик1аб, пайдаяб ва балагьаразул рак1ал асир гьарулеб ах1вал-х1алалда ва т1адег1анаб даражаялъул г1уц1иялда. Хьул буго гьединал тадбирал жеги г1емерлъилин нилъер районалдаян. Цоги нухалъ к1удияб баркала кьезе бокьун буго тадбир г1уц1араб Абулмуслим шайхасул обществоялъе.\nПросмотров: 198 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 0.0/0


КIал биччаялъул сахI - Статьи - Сетевое издание «По новому пути»\nКIал биччаялъул сахI\n31.05.2019 19:15 Пятница\nКIал биччаялъул сахI тIадаблъун гьабуна гьиджрияб тарихалъул 2 леб соналъ. Гьебго соналъ тIад гьабуна кIалги. Гьеб тIад гьабиялъул хIикматги, нафсалъе бацIцIалъи ва лъикIаб гIамалалъе цIобай буго. Гьединго гьелъулъ кIалалда жаниб ккараб жагъаллъи бацIине гьабиги буго, какилъ сагьвилъиялъул суждаялда релълъун.\nСахI бахъиялъул гIужал\n1) Бегьулеб гIуж: Рамазан моцI байбихьаралдаса\n2) ТIалъулеб гIуж: Рамазаналъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьаралдасан байбихьун.\n3) Хирияб гIуж: ГIидалъул къоялъул рогьалил какдаса хадуб, ГIидалъул как байзегIан.\n4) Карагьатаб гIуж: ГIидалъул какдаса хадуб, бакъ тIерхьинегIан. Кинниги какдаса нахъ бахъиялъулъ карагьалъи гьечIо, цIикIкIун хIажатав чи вачIиналъухъ балагьун чIун ругони. ГIуж тIаса инчIебгIан заманаялъ.\n5) ХIарамаб гIуж: ГIидалъул къоялдаса нахъе бахъани. (ай бакъ тIерхьун хадуб).\nКантIизари: СахI бахъараблъун рикIкIуна, ниятги гьабун мустахIикъаб агьлоялъухъе швараб мехалъ. Гьединго тIалъулеб гIуж щвелелде сахI бахъулеб бугони нияталде тIаде «цудунго» абураб рагIи абизе ккела.\nСахI тIалъиялъе шартIал\n1) Бусурманав вукIин.\n2) ГIуж щун букIин. Гьеб тIадаблъун лъугьуна Рамазаналъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьараб мехалъ.\nРамазаналъ чIагоги вукIун ахирисеб къоялъул бакъ тIерхьиналде хванани гьев чиясда сахI тIалъуларо, тIерхьун хадуб хванани тIалъула. Гьединго тIалъула бакъ тIерхьиналде гьабураб лъимадудаги, тIерхьун хадуб гьабуни тIалъуларо.\nХIанафил мазгьабалда рекъон (ай гIарцудалъун бахъула бугони) тIадаб гIуж щола гIидалъул къоялъул рогьел баккаралдаса, гьел цере рехсарал хIукмабиги тIалъула рогьел баккаралдаса хабуд.\n3) СахI тIалъулеб гIужалъ, сахI бахъизе рес букIин (цо сордо-къоялъул бетIербахъиялдаса цIикIкIараб жо букIин).\nСахIбахъулеб бугонани балугълъиялде рахинчIел лъималаздаса, чIужуялдаса, яги хьихьезе тIадал эбел-инсудаса вакиллъи къварагIунаро. Балугълъиялде рахарал лъимаздасан бахъула бугони яги вац-яцалдасан бахъула бугони вакиллъи тIалаб гьабизе ккола. Амма ХIанафил мазгьабалда рекъон бахъула бугони чIужуялъулги эбел-инсулги вакиллъи босизе ккола.\nШафигIил мазгьабалда рекъон сахIие бахъизе ккола, жив вугеб бакIалъул цIикIкIун бетIер бахъи гьабулеб жо. (нилъер гьаниб ролъ). СахIил къадарги 2.400 грамм.\nХIанафил мазгьабалда рекъон кIал биччаялъул сахIил къимат кьезе бегьула, хириябцин буго. Щай гурелъул, гьелдалъун факъирзабазе пайда цIикIкIун букIиналъ. Гьесул мазгьабалда сахIил къадар 3.800 гр. буго.\nСахI щолеб агьлу\nАллагьас Къуръаналда закагIаталъе микьго агьло рехсон буго:\n1) Факъирзаби – Я жедер хIалтIи гьечIел я боцIи – мал гьечIел, яги боцIи мал бугел амма гьеб жедее гIолорел. (мисал 10 гъ. къварагIунеб бугони 3гъ. горони щаларел)\n2) МискIинзаби – жедеда рекъараб хIалтIи бугел. БоцIи-малги бугел, амма хIажаталъе жедее гьеб гIоларел (мисал 10 гъ. къварагIунеб бугонани 7гъ горони щалорел)\n3) ЗакагIат-сахIалда тIад хIалтIи гьабулел гIадамал. (гьеб хъвалел бикьулел ва гь.ц.)\n4) ЦIиял Исламалде рачIарал гIадамал, гьезул исламалъулъ ракIал щулалъизе рукIине.\n5) БоцIиги тIад къотIун тархъарал лагъзал.\n6) ХIалалаб нухалда, тIад налъи ккарал гIадамал.\n7) Аллагьасул нухда (гъазаваталда) ругел гIадамал.\n8) ХIалалаб сапаралда ругел гIадамал.\nРолъ кьолеб бугони: Дица ният гьабуна, дидасанго, яги дун вакил гьавурав (пуланасдасан) кIал биччаялъул ГIидалъул паризаяб сахI бахъизе ТIадегIанав Аллагьасе.\nВакил гьавулеб къагIида: Дица мун вакил гьавуна дидасанго кIал биччаялъул гIидалъул паризаяб сахI бахъизе — ян цояс абила ……Дица къабул гьабуна — ян цогидас абила.\nГIарац кьолеб бугони: Дица ният гьабуна дидасанго, яги дун вакил гьавурав (пуланасдасан) кIал биччаялъул гIидалъул паризаяб сахIил къимат кьезе АбуХIанифал мазгьабалда нахъ вилълъун ТIадегIанав Аллагьасе.\nВакил гьавулеб къагIида: Дица мун вакил гьавуна дидасанго кIал биччаялъул гIидалъул паризаяб сахIил къимат кьезе — ян цояс абила……Дица къабул гьабуна- ян цогидас абила.\nГIидалъул сордоялъ хабалалъе зиярат гьаби\nГIидалъул сордоялъ бакъанидаса байбихьун бусурбабаз вализабазул, шайхзабазул, гIага-божаразул хабалазде зиярат гьабула, ракIалде щвезарула хварал, цIалула Къуръан, гьабула дугIа-алхIам. ЛъикIаб буго хабада «АлхIам» цIализе, «Бакъарат» сураталъул тIоцебесеб 5 аят ва ахирисеб 2 аят цIализе. Гьединго аятул «Курсий», «Ясин», «ГIамма», «Табарака», «ХIам мим», «Алгьакум», «Алам нашрахIлака», «Къулгьу», «Къул агIузуби» гIадинал суратал цIализе ва хадуб зикру бачине, салават битIизе. Гьеб кинабго къабул гьабеян ва камилаб кири щвезабиян Аллагьасде гьаризе ва нилъее щвараб гIадаб кири Аварагасе (гI.с.с.), асхIабзабазе ва шайхазабазе щвезабеян гьаризе. Хадуб гьел киназулго баракат – шафагIатгун цадахъ хваразеги щвезабеян гьаризе.\nКъуръан битIун цIализе лъаларес зикру-салават гIемер гьабила ва хварасе дугIа гьабила.\nГIурус хатIалъ хъварал Къуръаналъул аятал цIалиларо, гьеб Къуръан букIунаро! Гьедин гьеб цIалиялдаса нилъедаго лъалеб зикру бачине ва Аварагасде (гI.с.с.) свалат битIизе, нилъедаго лъалел суратал цIализе гIемер лъикIаб буго.