Дагъистаналъул блогераз гьаб анкьалъ бищунго кIвар буссинабурал суалазул хIакъалъулъ «Эркенлъи» радиоялъе къокъаб баян кьуна блогер, Фейсбукалда «Дагонлайн» абураб группа бачунев МухIамадов Тамерланица.\nМухIамадов Тамерлан: «Дир хIисабалда тIоцебесеб иргаялда гьоркьоб лъураб тема ккана Семендералда Ибрагьим ХIажидадаев чIван вугищ, гьечIищ абураб суал. Щайгурелъул бичIчIулеб букIинчIо щиб гьениб ккарабали, къуваталъул идарабазги мухIканаб баян кьолеб букIинчIо. Гьеб тема блогосфераялда бищунго гIемер гьоркьоб лъеялъе гIиллалъун ккана гьелда сверухъ мухIканал баянал гьечIолъи. Щивас бицунеб букIана жиндаго битIарабин кколеб информация. Гьелдаго цадахъ блогераз бицунеб букIана ХIажидадаевасулгун ва гьесул сверухълъиялъулгун бухьен бугел цо-цо Дагъистаналъул хIакимазабазул хIакъалъулъ. Гьединго гьоркьоб лъолеб букIана ХъахIаб рукъалда заманаялъ президентасул хъулухъал тIуралев Рамазан ГIабдулатIиповасулгун блогеразул букIараб данделъи. Амма кIудиябго информационнияб хIасил гьелъ кьечIилан абизе бегьула. Мисалалъе, цебеккун Пачалихъияб думаялъул депутат Ризван Къурбановасулгун букIараб данделъиялъул хIасил жеги цIикIкIараб букIанилан абизе бегьула, блогеразда гьоркьоб гьелда хурхун бахIсги гIемераб букIана».\nГьанже гIатIидго бицине буго блогераз кIвар кьурал аслиял темабазул.\nТалат къоялъ 2 апрелалда Россиялъул президент Владимир Путиница гъулбасана регионазе жидеего нухмалъулев вищизе ихтияр кьолеб къануналда. ГIагараб заманалда Дагъистаналъул парламенталъ хIукму гьабизе буго кинаб къагIидаялъ рищиял тIоритIизе кколел абураб суалалда хурхун. Блогосфераялдаги гьеб суалалда тIасан бахIсал унел рукIана. Аслияб къагIидаялъ блогераз рикIкIунеб буго Дагъистаналда тIолгохалкъалъул рищиял тIоритIизе кколин. Фейсбукалда цIех-рех тIобитIулеб буго гьеб суалалда тIасан. Гьелъул хIасилазда рекъон гьабсагIаталда Дагъистаналъул блогеразул 80 гоялдаса цIикIкIун проценталъ рищиязул рахъ кколеб буго.\n«Нилъеца нилъеего президент вищизе кIоларо абураб жоялъул магIна буго нилъ щибго бичIчIуларел гIабадалзаби ругилан аби. Халкъияб мажлисалъ нилъее гьеб ихтияр кьечIони, нилъер рахъалъ гьезул пикруги гьединабго бугилан абизе бегьула», - ян рикIкIунеб буго блогер АхIмад МухIамадовас. Залова Амира абураб цIаралда гъоркь хъвадарулей блогералъ «Livejournal.com» сайталда хъвалеб буго «ГьабсагIатги нилъее рищиязда гIахьаллъизе ихтияр кьечIони, тIубанго халкъалъул божилъи хвезе буго тIалъиялдаса», - абун. ДандчIвалел руго тIолгохалкъалъул ругониги, кинал ругони рищиязул ургъел гьечIелги. Марат Къурбанов абурав блогерас хъвалеб буго жиндие батIалъи гьечIин кин нухмалъулев вищаниги, лъица вищаниги, жиндир гIумруялда, хъизамалда ва гIагарлъиялда гьеб хъвалеб гьечIин. Мurtaza абураб цIаралда гъоркь хъвадарулев блогерас рикIкIунеб буго рищиял тIоритIичIони лъикIин. «Байбихьизе буго ахIи-хIур, кьвагьа-гIанхъи, гьарулел мацIал, цоцаде тIаде чIехьолеб чороклъи. Гьеб кинабго бихьизе бокьун гьечIо дие, нухмалъуда гьабсагIат вуго рейтинг бугев президент, гьев тасдикъ гьавуни дир дагIбаги гьечIо», - абун хъвалеб буго гьес Фейсбукалда.\nМарталъул ахиралда Семендералда тIобитIараб хасаб операциялъул хIасилалда гендерил яргъид гIуцIараб къокъаялъул нухмалъулев ХIажидадаев Ибрагьим чIванилан мухIан гьабуна гьал къоязда Россилъул хIинкъи гьечIолъиялъул идараялъ. Блогосфераялда камулел гьечIо гьанжеги гьелда божуларел чагIи. «Гьев чанцIулго чIванин лъазабун букIана, гьанжеги гьебго жо батила», -абун хъвалеб буго Абу Саидица. Расул Лабазанов абурав блогерас хъвалеб буго ХIажидадаев Ибрагьимилгун бухьен бугел Дагъистаналъул цо-цо хIакимзаби тIатун рукIанин, гьабсагIат гьевги чIван, лъица щиб гьабун бугебали лъазе захIмат бугин.\nГьебго темаялда тIаса кIалъана транспорталда хIинкъи гьечIолъиялда хурхун тIобитIараб данделъиялда Рамазан ГIабдулатIипов. Гьес къуваталъул идарабазул хIалтIухъабазда тIадкъана Дагъистаналъул тIалъиялда ругел чагIазулгун яргъид гIуцIаразул бухьен букIиналда хурхун цIех-рех гьабизе, ва гьединго МахIачхъалаялъул аэропорталъул нухмалъулел хисизе кколилан лъазабуна. Блогераз гьеб данделъиялда тIасаги гIемер пикраби загьир гьаруна. «Рамазан ГIабдулатIиповас бихьизабулеб буго жив гьадинго вачIарав чи гьечIолъи, гIагараб заманалда гIемерисел къуваталъул идарабазул нухмалъулел хисизе руго», - абун хъвалеб буго МухIамад Цези абурав блогерас. Цогидас хъвалеб буго гьадингоги аэропорталъул нухмалъи хисизе къваригIарав гьесда гьитIинабго гIилла батун бугин. «Аэропорталдаса чанцIулго нухалъ цIикIкIун нухмалъулев хисизе кколел бакIал руго, ГIабдулатIипов гьабсагIаталда жинца нахъе ритIизе кIолел чагIазда гурони хъвалев гьечIо», - абун хъвалеб буго блогер Рустамов Рустамица.\nГьединал рукIана гьаб анкьалъ Дагъистаналъул блогераз гьоркьор лъурал аслиял суалал.\nБлогеразул даптар 25 февраль – 3 март\nБлогеразул даптар. 4-10 Март


Мах1ачхъалаялда «афгъаналъулазулин» цIар тараб ахикь, 15Фев2014\n15 февралалда тIубана 25 сон Совет Союзалъул аскарал Афгъанистаналдаса нахъе рачаралдаса. Гьез гьениб бана ичIго сон. Дагъистаналдаса гьеб конфликталда гlахьаллъана 3000 чи гьезулги 140 –яв гьенив гIумруялдаса ватIалъана. Гьел ракIалде щвезаризе ва иргадулаб нухалда жидерго проблемабазул нухмалъиялда рагIизабизе МахIачхъалаялда афгъаналъулаз ахикье ракIарун рукIана гьеб рагъул гIахьалчагIи.\nШамат къоялда Мах1ачхъалаялда «афгъаналъулазулин» цIар тараб ахикье ракIарун рукIана советияб заманалда Афгъанистаналда букIараб рагъулъ гIахьаллъарал дагъистаниялги, бакIалъул хIакимзабиги, журналисталги, цогидалги.\n25 соналъ тIатIала 15 февралалда Дагъистаналъул афгъаналъулал ракIарула МахIачхъалаялда бугеб «афгъаналъулазулин»абулеб ахикье.\nГьенир ракIалде щвезарула ичIго соналъ халат бахъараб рагъул гIахьалчагIи. Гьеб рагъулъ камуна 140 дагъистанияв, чIван хадув гьезул кIигояв мустахIикълъана Совет Союзалъул БахIарчи абураб цIаралъе. Жеги 800 дагъистаниясе щвана рагъул батIи-батIияб даражаялъул шапакъатал. Кинавниги лъабазариде гIунтIун дагъистанияв витIун вукIана гьениве.\nАфгъанистаналда рагъ байбихьун тIоцересел соназго гьенире ритIарал рагъухъабазда гьоркьов вукIана ЧIарада мухъалъул ГIириб росулъа МухIамадов МухIамадги. Афгъанистаналде гьев витIун вуго Алманиялда хъулухъ гьабулев вукIаго.\nМухIамадов МухIамад: «Алманиялда хасалил ругьунлъабазда рукIана ниж. Цинги ахIвал-хIал гьединаб бугилан ритIана Афгъанистаналде. ГIорхъоде щведал гIуцIана хасаб къокъаги. Гьенире ритIулел рукIин нахъа лъана, байбихьуда лъалеб букIинчIо. МугIрул рукIана дора, гьединлъидал бакIаб артиллерияги букIун, хадур ниж нахъе рачана дораса, ниж хисун лъелал къокъаби риччана. Гьедин Афгъанистаналда микьго моцI бана дица. ТIоцере гьенире жанире лъугьарал аскарал рукIана ниж. Гьелде щвезегIан партизанал рукIана дора. Муджагьидазулгун кьаби кколаанха. Жибго халкъ буго дозул цIакъ язихъаб, мискинаб, гурхIараб халкъ. Жанир чIолел рукъзал руго хIарщул, саманалъул гьарурал, тIад тIохалги гьечIел. ГIодоса эхедего рагъун ругьунаб жамагIат бугоха дозул. Цо рахъалъ, жидерго ракь цIунулел чагIи рукIанаха дол. ГIайиб букIинчIо гьезда. Гьезухъе кьолел баянал батIи-батIиял рукIиндал, гьединлъидал гьезда ниж жидер ракь бахъизе рачIарал чагIилъун рихьулел рукIана. Амма хадуб бичIчIанаха. Нижни гьел хвасар гьаризеян ун рукIана. Хадур ниж нахъе унелъулги рукIана дол кверал хьвагIулел «гIурусал, нахъе а, гIурусал, нахъе а!» ян».\nАфгъанистаналдаса советиял аскарал нахъе рчаараб къолъун рикIкIунеб I5 февралалда «афгъаналъулазулин» абулеб ахикье рачIун рукIана бакIалъул хIакимзабиги. Щибаб нухалда гьез рагIи кьола «афгъаналъулазул» суалал роцIцIинаризе. Гьебго жо гьез исанаги бицанин абуна ЭР-ялъе МахIачхъалаялда гIумру гьабулев Закаряев Камалудиница.\nЗакаряев Камалудин: «ГIумру унеб бугоха гьадин. Амма гьезде божун нижги чIун гьечIо… Гъолдаса нахъе кьолел гьечIо рукъзал. Дагьалъ цебе рагIун букIана нижее цо мина балеб бугилан. Гьанжеги нахъбахъунищ гьеб хIукму бугебали, лъаларо, цо хабар буго».\nЦIунтIа мухъалъул Кидироса Камилов МухIамадица Афгъанистаналда лъагIелги микьго моцIги бан буго. Гьениса тIадвуссун хадуб пачалихъалъ гьесие вукIа-вахъине яги хъизан хьихьизе киналгIаги шартIал чIезарун гьечIо. Гьес абулеб буго жиндир цIараладса пайдаги босун, гьереси документалги гьарун чияца ун батанин жиндие кколеб гIарац.\nКамилов МухIамад: «ГьечIо, рукъги гьечIо, гIарацги гьечIо. ТIоцебего биччараб гIарацги бикъана».\nЭР: «Лъица бикъараб?»\nКамилов МухIамад: «ХъулухъчагIазха, гьересиял документалги гьарун. ГьанжегIаги щвагиха 400 азаргогIаги гъурущ, Аллагьас кумекги гьабун. Нахъасан вахъине чи гьечIев чи махсароде кколев вуго. Пачалихъалъ биччараб гIарац кьоларо аз, гуккула. Гьеб кьола бечедав чиясе, яги гьезул гIагарлъиялъе. Дун гIадав чиясе кьоларо. Гьале 400 азарго яги 200 азарго гъурущгIаги кьолебани, цогидаб дихъа араб жо хIалал гьабун телаан. Гьебги кьолеб гьечIо. Дове (рагъде) ун гIакъуба бихьун гурони, дие гьенив вукIунилан щвараб хайирго гьечIо. ГIагарлъи-жо хъулухъазда ругел чагIазе рукъзал щвана. Дие щвечIо. ГIагарлъи хъулухъалда гьечIони, полициялъги ришватал росулел руго. ГIемераб бакIалде ана дун – полициялде, ФСБялде, прокуратураялде. Дихъа босун гурони, дие кумек гьабулев чи гьечIо гьенив. ГIемерисел хIарамаб гIарцухъ руго гьел гIумру гьабун».\nПалхIасил, Дагъистаналъул «афгъаналъулал» рази гьечIо пачалихъалъ жидедехун бихьизабулеб бугеб бербалагьиялдаса. Гьез абула хIакимзабазда жал 15 февралалда гурони ракIалде щоларин. Гьеб мехалдаги кьолин жидеца тIуразецин гьаруларел рагIаби. «Афгъаналъулазе» чара гьечIого хIажатал суалал ккола жанир чIезе рукъзалги сахлъи щула гьабизе къваригIинги.


Иргадулаб ГIурусазул марш.\nГьедин бицана 24 декабралда Россиялъул тахшагьаралда тIобитIараб пресс-конференциялда гьеб митинг тIобитIизе тIаде босараз. Гьенир гIахьаллъизе руго кавказиялги, Гьоркьохъеб Азиялдаса мигранталги, Татарстаналдаса исламиял гIолилалги, цогидалги.\nМитинг гьеб къоялъ гьабизе биччаян мэриялде гIарза гьез кьезе буго 11 январалда.\nМоскваялда гьединаб тадбир тIобитIиялъул цогидаб магIна буго адвокат Мурад Мусаевасул рахъкквей загьир гьабиги.\nЛъалеб букIахъе, полковник Буданов чIваялда хурхун кIиго нугI вичун восанилан ЦIех-рехалъул комитеталъ тIад хIалтIи гьабулеб буго гьесда.\nМусаевасул рахъккун митинг исана 29 ноябралда МахIачхъалаялдаги тIобитIун букIана. Гьелдаса хадув полициялде вачун ун вукIана 50-де гIагарун чи.\nГьез гIунтIизабулеб букIана Россиялда гьукъараб ХIизбут-тагьрир партиялъул вакилзаби рукIиналъул гIайиб. Хадурго нахъе риччанги рачIана гьел.\nМоскваялда гьаб митинг тIобитIулезул цояв ккола Дагъистаналдаса бизнесмен ва жамгIияв хIаракатчи Абакар Абакаров.\nНужеца цере лъурал масъалаби тIуразе рес бугищ гьеб митингалъин гьикъидал, гьедин суал лъезе бегьуларин абуна гьес. Митингалъул мурад бугила гIицIго жидеца рорхулел суалал тIалъиялда рагIизари.\nАбакар Абакаров: «Руго масъалаби жидер хIакъалъулъ лъицаниги кирниги бицунарел. Щайин абуни Татарстаналадги, Дагъистаналдаги, цогидал регионаздаги, исламалда дандечIей бихьизабун гьарулел хIужабазул, гьединго мигрантазда дандчIвалеб мекълъиялъул бицине лъугьани лъиданиги рагIизехъин гьечIо.\nЩайгурелъул гьеб бицине бакIги ресги кьолеб гьечIо гьезие. Гьединлъидал гьаб митингалъул мурад буго гьединал масъалабазул хIакъалъулъ бицине рес кьей – тIалъиялъулгун бухьен гьечIел, халкъияб информация тIибитIизабулел алатазде кIал щвезабизе рес гьечIел гIадамазе.\nРуго жамгIиял гIуцIабиги. Амма гьез букIине кколедухъ цIунулел гьечIо гьел чагIазул ихтиярал. Гьединлъидал гьалщинал гIузрабиги раккулел ругел».\nБицен гьабулеб митингалда жалги гIахьаллъилин лъазабуна Татарстаналдаса «Азатлык» абулеб гIуцIиялъул вакилзабаз.\nГьезул рахIатхвезабулеб буго Россиялда исламалдехун бугеб бербалагьиялъ. Гьеб мурадалъ чанго пикетги тIобитIана гьез гьал къоязда Казаналда.\nГьеб митинг 25 декабралда гьабизе букIиналъул баяналги рукIана. Гьеб мехалда гIурус миллатчагIазул рахъалдасан раккана батIи-батIиял баянал.\nМасала, «Русские» абураб гIуцIиялъул цевехъан Дмитрий Демушкинил рахъалдасан. Кавказиялги Гьоркьохъеб Азиялдаса чагIиги рахъунарин гьеб митингалдеян рикIкIунеб букIана гьес.\nЩайин абуни гьел вакилзабазул жамгIиял гIуцIабазул, диаспорабазул нухмалъулел ругила тIалъиялда рарал чагIи. БатIи-батIиял комиссиязда гъорлъеги росун ругила гьел гьанже.\nГьединлъидал тIалъиялъулгун, Москваялъул нухмалъиялъулгун гьоркьорлъаби хвезаризе бокьизе гьечIила гьезие. Щайгурелъул тахшагьаралъул тIалъиялъе рекIее гIезе гьечIила гьез гьабизесеб митинг.\nГьединго бетIербахъиялда хадур Россиялде рачIарал тажикалгун узбекалги киданиги унарин жал къварид гьарулел ругилан бицине, щайин абуни гьел нахъисеб къоялъго хIалтIудаса нахъе рехизе бегьулин рикIкIунеб буго Демушкиница.\nАмма жалго митинг тIобитIулез гьеб пикру мекъаблъун рикIкIунеб буго. Масала, Тажикистаналъул гIолилазул цолъиялъул нухмалъулев Изат Аман абулев чияс лъазабун букIана кватIичIого митингалде рахъине рес бугин жидер ватIанцоял. Гьабураб хIалтIухъ мухьги кьечIого къварид гьарулел ругила гьел Москваялда.\nМоскваялда митингалде рахъунел руго кавказиял


«Кир ругониги кIочон тезе биччаге рахьдал мацI» | Интервью | Киназего гIаммаб Россия\n«Кир ругониги кIочон тезе биччаге рахьдал мацI»\n50 соналъ Москваялда гIумру гьабун вугев МухIамад Дибирасулаев ккола Хунзахъ районалъул Харахьиса\nЖиндирго гIумруялъул бицунаго, МухIамадица ракIалдещвезаруна, масала, гIараб графикаялъул кьучIалда гIажам алфавит гIуцIарав ТIайгиб ГIумаров (гьесул квералъ хъварал грамматикаялъулги, астрономиялъулги, математикаялъулги хIалтIаби жеги цIунун руго). Бицана Шамил имамасул бахIарчиял муридзабазулги КIудияб ВатIанияб рагъда гIахьаллъарал ракьцоязулги хIакъалъулъ. 1942 соналъул декабралда рагъда хвана гьесул эмен ГIабдулмаликги.\nМухIамадил гьудул ва классцояв, ДРялъул мустахIикъав тохтур Ибрагьим ХIакимовас бицана гьев вугин ракI цIодорав, цебелъураб масъала тIубазабичIого чIоларев инсанилан. ВатIаналдаса рикIкIад вугониги, вижараб ракь хирияв Дибирасулаевасул ракI кидаго букIунила гIагараб халкъгун. Дун магIарулай йигин абураб мехалдаги, МухIамадица гара-чIвари байбихьана рахьдал мацIалда. Москваялда ругел гIемерисел магIарулазул гIадат бугелъулха гIурус мацIалда кIалъалеб. Дун бахиллъун хутIана МухIамадица бицунеб рахьдал мацIалъул бечелъиялдаги берцинлъиялдаги, хасго 1969 соналдаса нахъе гьев Москваялда гIумру гьабулев вугеблъи лъараб мехалда. Гьесул лъадиги ккола Харахьиса, руго ясги васги ва гьезул лъималги. Лъималазги тIасабищана инсул нух — кIиялго ккола техникиял гIелмабазул кандидатал. Рокъоб кидаго бицуна магIарул мацI.\nМухIамадица бицана Дагъистаналде щведал ккараб гьадинаб лъугьа-бахъиналъул хIакъалъулъ. «Санайил уна дун росулъе. МагIарухъе унаго, автобусалда цадахъ ккана классцояй. Гьелъулгун гара-чIварулаго, нижеца ракIалдещвезаруна лъимерлъиялъул сонал. Дирго лъималазда дун магIарул мацIалда кIалъалев рагIидал, гьелъул бадиб магIу хулана. «Нужеца 50 соналъ гIумру гьабулеб буго Москваялда. Нужеда сверухъ руго батIи-батIияб миллаталъул гIадамал. Амма нужехъа бажарун буго рахьдал мацI цIунун. Дун нечон йиго жакъа, МахIачхъалаялда гIумру гьабулел дир лъималазда лъаларо магIарул мацI», — ан абуна гьелъ.\n«Школалда цIалулеб заманалдаго бокьулаан физика. Никита Хрущевасул заманалда, цIалиялда цадахъго, студентал хIалтIизе кколаан заводалда яги цогидаб, тIасабищараб махщалида рекъонкколеб, бакIалда. БукIинесеб хIалтIулгун цебеккунго лъай-хъвай гьаби букIана гьеб къагIидаялъул аслияб мурад.\nИчIабилеб классалдаса нахъе дир анищ букIана МГУялъул физикияб факультеталда цIализе ине. Меседил медалалда лъугIизабуна школа ва, цIализе ине хIадурлъулаго, дир гIагарав чияс, районалъул газеталъул бетIерав редакторлъун вукIарав МухIамад Жамалудиновас абулеб букIана Дагъистаналдаго цIалеян. Чияр бакIалда захIмалъизе бугин, цIалиялда цадахъго хIалтIизеги ккезе вугин абулеб букIана гьес. Гьесул пикруялда тIадрекъана дунги. 1960 соналда цIализе лъугьана Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул химиялъулгун технологиялъул факультеталде. 1966 соналда, гьеб лъугIидал, витIана Ярослав областалъул Поречскалъул консервабазул заводалде хIалтIизе. Амма лъай камил гьабизе бугеб гъираялъ рахIат толеб букIинчIо ракIалъе. Бокьун букIана аспирантураялда цIализе ине. Гьеб бигьаяб ишги букIинчIо. Гьелъие хIажалъулаан Лъайкьеялъул министерствоялъул рахъалдаса кагътал. Дие икъбал ккана. Дун цIализе лъугьана Холодильнияб промышленносталъул гIелмиял цIех-рехазул тIолгосоюзалъул институталъул (ВНИХИ) аспирантураялде. Гьебги гьадин ккана. Институталде щвараб мехалда, гьенив ватана директорасул заместитель Дмитрий Рютов. Мурад бициндал, гьес столалда тIад бугеб календаралда хъвана дир цIар ва абуна, экзаменазде хIадурлъеян. Экзаменал кьезе вачIаян ахIилин абун ракIалде ккунго букIинчIо. Дица я гIарза кьечIелъул, я анкета цIезабичIелъул. Дун цIакъ вохана, 1968 соналъул ноябралъул байбихьуда, экзаменазде вачIаян абураб кагъат дихъе бачIиндал. Гьединал рукIана доб заманалда гIелмиял хIалтIухъабиги преподавателалги. ПалхIасил, 1973 соналда лъугIизабуна аспирантураги, цIунана техникиял гIелмабазул кандидатлъиялъе диссертацияги. Гьелъие квербакъараллъун дица рикIкIуна нижерго росдал школалъул директор ГIусман ГъазимухIамадовги, цIалдохъабазе лъайкьеялде кIварбуссинабулел рукIарал дир учительзабиги, дир гIелмияв нухмалъулев, техникиял гIелмабазул кандидат Алексей Иванович Пискаревги.\nАспирантура лъугIидал, хIалтIизе тана институталдаго. Гьенибго хIадурана гIелмабазул докторлъиялъе диссертацияги. Дир гIелмияб мухъалъул хIалтIабиги цIех-рехалги Дагъистаналъе кIвар бугел гьечIо, гьединлъидал хутIана дунги Россиялда. 1991 соналда цIунана докторлъиялъе диссертацияги», — ян бицана МухIамадица.\nГIалимчияс дида бихьизабуна институт. Гьенир къадазда рарал стендазда ругоан холодильниказул гьанжезаманалъул алатазул суратал. Институталда щибаб къойил хIадурула ва тIоритIула батIи-батIиял хIалбихьиялги цIех-рехалги, кагътиде росула гьезул ккарал хIасилалги. Гьезул кумекалдалъун лъазарула холодильниказда кванил нигIматал халатаб заманалда цIунизе рес кьолел къагIидаби. Гьедин чIезабуна, масала, гьан цIуниялъул битIараб къагIида. Гьеб къагIидаялъ рес кьола 2,8 млрд гъуршил багьаяб 13,5 азарго тонна гьанал улкаялъе тIокIлъизабизе. Институталъул лабораториялъул хIалтIухъабазул хIаракаталдалъун ургъана, ток ва цогидал сурсатал дагьаб къадаралдаги хIалтIизарун, кванил нигIматазул консерваби гьариялъул цIиял технологиял. Лаборатория хIалтIула Россиялда бищунго гучаблъун рикIкIунеб «Мясокомбинат «Клинский»» АОялъулгун ва гьанал нигIматал гьарулеб Черкизовский заводалъулгун къотIабиги гьарун.\nДибирасулаевасул буго кIинусгоялдаса цIикIкIун гIелмияб хIалтIи. Гьесие кьуна СССРалъул гIелмуялъул ва технологиязул пачалихъияб комитеталъулги Промышленносталъулгун гIелмуялъул министерствоялъулги, Россиялъул росдал магIишаталъулги, Россиялъул росдал магIишаталъул гIелмияб академиялъулги грамотабиги, «Москваялъул 850 сон тIубаялъул хIурматалда» медальги.\nГара-чIвариялъул ахиралда МухIамадица дагъистаниязе гьарана гIагараб ракьалъе ритIухъаллъун хутIагиян, жидеца гIумру гьабулеб шагьаралъулги гьенир ругел гIадамазулги адаб гьабеян, кIудиязул хIурмат цIунеян ва умумузул гIадаталги, эбел-инсул мацIги кIочон тогеян. «Херлъиялъул адабги гьабулареб, рахьдал мацIги лъалареб, гIадаталги цIунулареб халкъалъул букIинесеб гьечIо. Кинаб хъулухъалда нуж ратаниги, цIуне ритIухълъи. РакIбацIцIадаб хIалтIудалъун нужедехун ишцоязул божилъи бижизабе», — ян малъана гьес.


(«Авар» гьумералдасан гьаниб битӀана)\nАвар мацӀ ялъуни магӀарул мацӀ ([aw.ˈar mat͡sʼː] яги [ma.ˈʕa.rul mat͡sʼː]) ккола Бакъбаккул Кавказалда жиб бугеб Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул, Авар-гIанди-цез гIаркьелалъул Авар-гIанди къокъаялъул мацI.\nАвар мацІ тІибитІун буго аслияб къагІидаялъ Дагъистаналда ва ЦІоралда, гьединго чачаналъ, бакъбаккул Хъизихъалда, ва Турциялда ругел магІарул мужагьирзабазда гьоркьоб. Ккола Дагъистаналъул расмиял мацІазул цояблъун, гьединго Дагъистаналъул бакътІерхьуда, ай тарихияб Аваристаналда бугеб Лингва франкалъун (БолмацI). Авар адабияталъулаб мацІалъул кьучІалда буго гьебго БолмацI — магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул жидедаго гьоркьоб бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб букІараб мацӀ, жибги авар мацIалъул шималияб тІадкаламалде гъорлъе кколеб. КІалъалезул къадар бахуна гІага-шагарго 800 азарго чиясде.\nАвар мацІалъул фонетикияб гІуцІиялда буго гІатІидаб рагьукъал гьаркьазул (консонантазул) система, жиндида жаниб къвакІарал ва лабиалиял рагьукъалги ругел. Рагьараб гьаракь буго щуго, рагьарал рикьуларо халатаздеги къокъаздеги, кирго абула рацІцІадго, амма хундерил мацІалъул свериялъул гаргаразда халатал рагьарал гьаркьал дандчІвала.\nЛексика аслияб къагІидаялъ буго жиндирго, буго гьединго цогидал мацIаздасан рачIарал рагIабазул гІатІидаб гъат. ГIемерисел рагIаби рачIарал руго гьоркьохъел гIасрабазда гІараб, тюрк, парс мацІаздасан, XIX гIасруялдаса гІурус мацIалдасаги (гьениб халкъаздагьоркьосеб лексикаи). Цо-цо авар мацІалъул хасал цІаразул аслуялъул бачІин буго грек ва гуржи мацІаздаса.\nАвар мацIалъул руго чанго свералаби, гьел рикьула хьундасеб ва бакъдасеб тІадкаламазде. MацIалъул свералазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батIалъи. Шималияб тІадкаламалъул ккола адабияталъулаб мацIги.\n4.2.1.1 Классалъул (жинсалъул) категория\n4.2.1.2 ГІемерлъул формаялъул категория\n4.2.1.3 ИгІрабалъул категория\n4.2.1.4 ЦІаралъул свери\n4.2.3.1 Къадаралъул рикІкІен\n4.2.3.2 Иргадул рикІкІен\n4.2.3.3 РикІкІен игІрабазде свери\n4.2.4.1 ЦІарубакІ игІрабазде свери\n4.2.5.1 ФигІлуялъул категориял\n4.2.5.1.1 Фреквентатив ва каузатив\n4.2.5.1.2 Классалъул (жинсияб) категория\n4.2.5.1.3 Заманалъул категория\n4.2.5.1.4 Буссинабиялъул (модусалъул) категория\n4.2.5.1.5 ГьечІолъиялъул форма\n4.2.5.2 ФигІлуялъул хасал формаби\n4.2.6 ТІадрагІи (адверб)\n4.5.2.2 Парс мацІалдаса рачІарал рагІаби\n4.5.2.3 Тюрк мацІаздаса рачІарал рагІаби\n4.5.2.4 ГІурус мацІалдаса рачІарал рагІаби\n5 Балагье гьединго\nРоссиялда магIарул мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010). Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жидеца кІиабилеб мацІлъун авар мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин авар мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010). 65 азаргогІан авар мацІалъ к1алъалев чи вуго Дагъистанги Азербайджанги тун къватІихун.\nАваразул гІемераб къадар кІалъала кІиго мацІалда: жибго авар мацІалдаги гІурус мацІалдаги. Дагъистаналда ругезул гІурусалъ кІалъалезул къадар бахуна 63,3%, Азербайджаналда ругезул — 9,3%, ахиресезул 68% ккола къажар мацІалда кІалъалел. ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацІ буго жиб тІагІине бегьулеб мацІлъун.\nАвар мацIалъул свералаби адабияталъул мацIалдаса гIемерго ратIалъарал руго. Гьел рикьула шималияб ва жанубияб тІадкаламазде. ТIоцIебеселде гъолъе уна салатавиялъул, хундерил ва бакъбаккул рахъалъул свералаби. КIиабилелде гъорлъе уна гьидерил, анцухъдерил, закаталисезул, къарахъдерил, гIандалазул, къехIдерил ва гьочотІисезул мацIалъул свералаби. Гьезда гьоркъохъеб бакІ ккола бакълъухъезул мацIалъул свери. МацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикалъулги, морфологиялъулги, лексикалъулги батIалъи.\nШималияб тІадкаламалъул мацIалъул свералаби — бакъбаккул (Шургьиб, Хьаргаби ва Лаваши мухъалъул), салатавиялъул (Казбек, Бакълухъ ва цогидалги мухъал), хундерил (Хунзахъ ва Унсоколо мухъал) — руго адабияталъул мацIалде бищун гIагарал (адабияталъул мацIалъе кьучIаб буго хундерил диалект). Гьезул дагьаб батIалъи буго: хундерил. ва бакъбаккул свералабазда у, салатавиялъулазда о хIалтIизаби, п хIарпалъул бакIалда гь хIалтIизаби, цо-цо рагьарал гьаркьазда гьоркьоб рагьукъаб б тIагIин; хундерил диалекталда жинсиял гIаламатал (рагIул ахиралда ругел) гьоркьор риччай.\nКъиблаяб рахъалъул тІадкалам бикьула 6 мацIалъул свериялде, гьезул адабияталъул мацIалдаса кIудияб батIалъиги буго.\nАвар мацІалъул тарихалъул хІакъалъулъ хасал гІелмиял хІалтІаби гьечІо; XVII–XVIII гІасрабазул авар мацІалъул хъвай-хъвагІиялъул памятникаазул лингвистикияб рахъалъ гІелмияб цІех-рехги гьабун буго загІипго. Жанисеб реконструкциялъул кумекалдалъун цебесеб (прото-) авар мацІалъул цо-цо сипатал руго баян гьарун: халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букІин, жиндир гІаламатлъун р- суффикс бугеб ва ц.\nXVII–XIX гІасрабазда шималияб тІадкаламалъул аслуялда лъугьана болмацІ — мацІазул свералабазда гьркьоб бугеб кІалзул калам. Гьениб аслияб роль буго хундерил диалекталъул, жиб бищун камилаблъун рикІкІунеб букІараб. БолмацІ лъугьиналъе рукІана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гІиллаби, авар миллат цолъи, нуцаллъиялъул къуват цІикІкІин.\nГьеб мацІалда, цо-цо свералабузул сипаталги жинда гъорлъ дандчІвалеб, хъвалел рукІана XVII–XVIII гІасрабазул хъвадарухъабаз ва шагІирзабаз жидерго асарал, гьебго мацІ хІалтІизабулаан XIX ва XX гІасруялъул байбихьуда рукІарал шагІирзабаз, жал шималияб тІадкаламалъул кколел рукІарал: БакьайчІиса ЧІанкІа, ХъахІабросулъа МахІмуд, Ругъжаса Элдарилав, МестІерухъа НурмухІамад, Инхоса ГІалихІажияв ва цогидалги. Халкъиял кІучІдулги, мисалалъе Хочбарил хІакъалъул гІадинал, хъварал руго болмацІалда.\nАвар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай баккана XV гӀасаруялда. ТӀоцебесеб авар мацӀалъул алип букӀана гӀараб хӀарпалги кьучӀалъе росун гьабураб гӀажам алип. Гьеб хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналда щвезегӀан. 1928 соналдаса 1938 соналде щвезегӀан авар мацӀалъе хӀалтІизабулаан латин алип. 1938 соналъ гьеб алип бачана кирилицалде, ва жакъа къоялъги гьелдаго буго.\nАслияб авар алипалда буго кинабниги 46 кириллицаялъул хІарп, гьезул 33 буго гІадатаб, ай цогидаб гІаламат жинда цадахъ гьечІеб хІарп, хІутІараб 13 хІарп буго жубараб, цогидаб гІаламат цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГІ, Къ, Кь, КІ, Лъ, ТІ, Хъ, Хь, ХІ, ЦІ, ЧІ). Алипалъул 40 хІарп хІалтІизабул авар мацІалъул 51 гьаракь (жал рагьукъаб + в хІарпал цадахъ лъун бихьизабулеб 21 лабиалияб гьаракь рикІкІинчІого) бихьизабизе, ункъго хІарпалъ бихьизабула [j] + рагьараб гьаракь (Ё, Ю, Я), цо хІарпалъ (Ь) гьаркь кьоларо ва хъвала гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ, гьединго гІицІго гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хІарпаз. Жал хІалтІизарулеб кІиго батІияб къагІида буго кІиго хІарпалъул: Е хІарпалъ рагІул байбихьуда ва рагьараб гьаракьалдаса хадуб бихьизабула [j]+[e], хутІарал бакІазда — жибго [e] гьаракь; Ъ хІарпалъ бихьизабула [ʔ] гьаракь, гьединго хІалтІизабула рагІулърагьукъаб гьаракьалдаса хадусеб рагьараб гьаракь батІа гьабизе. Тамахаб ишара Ь хІалтІизабула цогидал мацІаздасан рачІарал рагІабазулъ; гьелъ гІурус мацІалда бихьизабулеб хІарп тамахлъи авар мацІалда гІечІо.\nГІадатал рагьукъал гьаркьал гурелги, авар мацІарда руго къвакӀарал/кӀилъарал рагьукъал гьаркьалги (ялъуни геминатала.). Амма алипбаялда гьеб 14 геминаталъул ункъгояб гурони бихьизабун гьечӀо хасаб хІарпалдалъун: Къ, Кь, Хъ, Щ ([q͡χʼ], [t͡ɬːʼ], [q͡χː], [ʃː]); хутӀарал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарула кӀирекъарал, ай кІи-кІи цадахъ хъварал хІарпал. Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.\nКъвакIарал рагьукъал гьаркьал авар мацІалда гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго гьел киналго гаркьал кIирекъарал хIарпаздалъун рихьизаруларо. Гьанжесеб авар мацІалъул орфографияб малъиязда рекъон, рагІулебщинаб бакІалда хъвала Кк, КIкI ва Чч ([kː], [kːʼ] ва [t͡ʃː] фонемаби), хутІарал кирекъарал хІарпал хъвала хадусел бакІазда.\nФонетикаялда билъараб жо буго цо ккураб гьечІеб тІадецуй, жиндица магІна батІагьабиялъул роль хІалеб. Грамматикияб системаялда руго тарнзитивиялгун интранзитивиял фигІлаби, такрарлъул фигІлаби; рес буго фигІлу-предикаталъул аналитикияб формаялда кІилъараб норминативалъул конструкция лъугьине (мисалалъе — Инсуца хур бекьулеб буго / эмен хур бекьулев вуго); хІаллъаялъул фигІлабазул субъект суперлативалдалъун (локативалдалъун) бихьизаби; кІиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб — транзиивияб фигІлуялъул функциаллъиялда букІин ва ц.\nаффрикатал: [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sːʼ], [t͡ʃ],[t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [t͡ɬː], [t͡ɬʼː], [q͡χː], [q͡χːʼ]\nАвар мацІалда буго гьединго рагьукъал гьаркьазул лабиализацияги. Орфорафияб къагІидаялда гьеб бихьизабула В хІарпалъул кумекалдалъун (рагьукъаб + в). Усларица жиндирго авар мацІалъул грамматикаялъул жузалда лабиализациялъул бакІалда рехсон руго дифтонгал, ай кІирекъарал рагьарал хІарпал, амма гьенжесел лингвистаз рикІкІунеб буго авар мацІалда лабиализация букІин, гьелъие хІужжалъунги буго авар мацІалда жиндирго рагІул байбихьуда киданиги кІиго рагьукъаб гьаракь данде чІвангутІи. ГІемерисел рагІабазул байбихьуда хъвалеб рагьукъаб + в кколаро кІиго батІаго бугеб рагьукъаб гьарклъунь, гьеб ккола цо лабиализацияб гьаракь. Авар мацІалда лабиализатия киданиги данде чІваларо рагІул ахиралда; кІутІбузул рагьарал гьаркьазда цебе гьеб тІагІуна: гъветІ - гъутІби (гІ. ф.).\nАвар мацІалда ударение буго загІипаб эспираторияб; гІемерисеб гьеб тІаде ккола рагІул тІоцебесеб яги кІиабилеб къотІелалда, рагІабазул къотІелазул къадаралда бараб букІунаро; фигІлуялъул гьечІолъиялъул формаялда ударение букІине бегьула лъабабилеб яги ункъабилеб рагІул къотІелалда тІад. ГІемерисел рагІабазулъ ударение букІуна хьвадулеб, ай рагІул бокьараб къотІелалде тІаде ккезе бегьулеб: гомог — гонги́л. Ударениялъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магІна: ра́гІи — рагІи́, ударениялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магІнаги: ру́гънал (гІ. форма) — ругъна́л (ругъун рагІул хаслъул игІраб), лъикІлъи́ (цІар) — лъи́кІлъи (масдар).\nАвар мацІалда буго анкьго рагІул къотІелалъул тайпа, гьезул кІиго ккола рагьараб (V), хутІараб щуго — къараб (C). Рагьараб рагІул къотІел ккола ахиралда рагьараб хІарп бугеб; гьеб гІуцІун букІуна цо рагьаралдаса (Р): а (ине глаголалъул тІалабияб наклонение), у; рагьукъабги рагьаралдасаги (КъР): къо, кьо. Къараб р.-къотІи гуцІун букІуна: рагьараб ва рагьукъаб (РКъ) — ах, их, иц; рагьукъаб, рагьараб ва кІиго рагьукъаб (КъРКъКъ) — гІемерисеб ахиралда бугеб рагьукъазул цояблъун букІуна сонорияб м, н, л, р яги й — къверкъ, пинкь; рагьукъаб, рагьукъаб, рагьараб, рагьукъаб (КъКъРКъ) — стаж, стол. ТІоцебесеб ункъго тайпа буго бищун гІемер дандчІвалеб.\nАвар мацІалда цІаразул буго цолъул ва гІемерлъул формаби. Руго цІарал, жал гІицІго цолъул формаялда гурони рукІунарел, гьезде гъорлъе уна абстрактивиял цІарал (рокьи, яхІ ва ц.), бищун цересел гІааразул цІарал (дада, баба, даци, ада), гІемерисел хасал цІарал ва цадахълъи бичІчІизабулел цІарал ( ярагъ, чехь-бакь ва ц.).\nЖиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ бугеб мехалда прилагательное падежазде хисуларо, аслияб падежалда хутIула: лебалав чи, лебалав чияс, лебалав чиясул, лебалав чиясе. Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ гуреб, жибго батIаго бугони, сифатал игІрабазда рекъон хисула. Субстантивациялда суффиксазул кумекалдалъун сифаталъул лъугьуна хъвалсараб аслу ва тІагІуна класс бихьизабулеб ахир: лъикIа-с (I класс), лъикIа-лъ (II–III класс).\nЦІаргун бугеб мехалда иргадул рикІкІен цолъул яги гІемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цІаргун рекъола, амма сифатал гІадинигІрабазде хисуларо: кІиабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анцІабилел къоял. ЦІарги гьечІого хІалтІизабун бугони, иргадул рикІкІенги,сифаталда релълъун, игІрабазде сверула.\nжал гьумералъул цІарубакІаллъун хІалтІизарулел баяналъул цІарубакІазул хъвалсараб аслу лъугьуна -с- (I кл.), -лъ- (II-III), -з- (гІем. ф.) суффиксазул кумекалдалъун ва класс бихьизабуле ахир къотІиялдалъун;\nАналитикиял формаби лъугьуна гьанже заманалъул сипат-фигІлу (бутІагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив "букІине" фигІлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлъе уна:\nНаречие, как правило, не имеет форм словоизменения. Лишь некоторые наречия места имеют суффиксальный КП, ср.: аскIо-б ‘рядом, около ', жани-б ‘внутри', це-б-е ‘впереди', хаду-б ‘сзади', гьани-б ‘здесь' (ряд наречий места употребляется и во временном значе-нии). Кроме того, большинство наречий места дифференцируют локативную, аллативную и аблативную формы, ср.: жани-б ‘внутри' – жани-б-е ‘внутрь' – жани-са ‘изнутри'. По структуре наречия подразделяют на производные и непроизводные. Последние (сон ‘вчера', метер ‘сегодня', дагь ‘мало', цIакъ ‘очень') нередко присоединяют усилительную частицу -го (сон-го ‘именно вчера'). По значению различаются:\nКинлъи бичІчІизабулел тІадрагІаби (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартІан, гьединго, лъикІ, квеш\nЗаманалъул тІадрагІаби (кида? кидалъагІан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегІан\nБакІалъул тІадрагІаби (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегІиса, рикІкІад, тІасан, добасан\nКъадаралъул тІадрагІаби (кигІан? кигІаналъ?): гІемер, дагь, миркалъ\nГІилла-мурадалъул тІадрагІаби (щай? щибизе?): щайго, чІалгІаде, махсараде\n-ги[lower-alpha 1] кІиго рагІи, ялъуни кІиго жумла цоцазда бухьинабизе ккола авар мацІалъул жиндирго букІараб дандбай; кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ гьеб такрарлъула, ва рагІуда рекІун хъвала Вас гьечI-ого кавуги хутIутеги, яс гьечIого эбелги хутIутеги (К.)\nжеги[lower-alpha 3] Ручка, тІамач, жеги къаламги хІажалъула\nамма кІиго рагІи, я жумла данде ккунгутІи бихьизабизе Живго жинцаго чIвазе захIматаб амру гуро, Амма яхI бугес гIумру гIаламалъе цIунула (ЦI. ХI.)\nГьоркьорех[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nАвар мацIалда гьоркьорехаз бихьизабула кIалъалев чиясул батIи-батIиял хIалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьорехалъ, каламалъул бакIалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батIи-батIиял асарал ричIчIизаризе бегьула. Масала: огь абураб рагIи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хIинкъи, рекIекълъи бичIчIизабизе хIалтIизабун букIине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна ле, огь, я, ия, ияхI, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахI, гьуя, гьая. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:\nГьоркьорехазде гьоркьоре уна гьединго алхIамдули-лагь, шукру Аллагьасе! гІадал цочІарал калимабиги. Гьоркьорахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагІидабиги.\nГьоркьорехал рукІуна гІадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хIучч цIан(гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго гьоркьорех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачІ-тІанкІ лъола. Горкьорехазда хадур хІалтІизарун ругони бутІаби, гьел гьоркьорехгун рекIун хъвала (унхале, огьха).\nАвар мацІалда раги лъугьунеб къагІидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигІлабазул субстантивация, калькирование, рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагІабазулъ гурони данде чІвалареб. Суффиксация буго бищун гІемер данде чІвалеб рагІи лъугьиналъул къагІида; цІарал лъугьиналъул "бищун кІвар бугеблъун" рикІкІуна аслу жубай.\nцІарулал суффиксал, жидеца персоналияб магІнадул рагІаби лъугьинарулел: -гьан (гьобо — гьаби-гьан),-ко (вац — ваца-ко), -хъан (хъвадари — хъвадару-хъан, хІалтІи — хІалтІу-хъан), -чи (илхъи — илхъи-чи, хъулухъ — хъулухъ-чи, гІолохъан-чи); чІужуялъул жинсалъе хІалтІизабула -чІужу суффикс: гІолохъан-чІужу, хъулухъ-чІужу;\nцІарулал суффиксал, жидеца батІи-батІияб предметиял магІнаби кьолел: -ел/-ен (-зе/-не фигІлабаздаса; ретІине — ретІел, хвезе — хвел, рикІкІине — рикІкІен), -ро (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: хъухъадизе — хъухъади-ро, борлъизе — борлъа-ро, гьищтІизе — гьещтІе-ро), -ло (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: кІерезе — кІеле-ро, гиризе — гере-ло; цІараздаса: сума-ло).\nсифатал лъугьинарулел суффиксал: -а-/-я-, -ия- (лъугьуна аслияб яги хаслъул игІрабалда бугеб царалдаса, цІарубакІаздаса ялъуни тІадрагІабазул къокъал формабазул: жага — жага-ду-л-а(б), гьереси — гьереси-я(б), гІелму — гІелм-ия(б)/гІелму-я(б)), -се-/-исе- (тІадрагІабаздаса: жакъа — жакъа-се-б, метер — метери-се-б, гІадада — гІадада-се-б), -укъ- (цІараздаса: гІин — гІинз-укъ-аб, нах — нах-укъ-аб).\n↑ 9,0 9,1 "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997\n↑ Конструкция буго номинатив–абсолютив, "бацІги церги" — кІиябго цІар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, "давала" — объект (пациенс) буго абсолютивалда.\n↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Авар мацI. М.-С. СагIидов\n↑ Магомедов М.И. Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочетаниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.\n↑ Маллаева З.М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. ... канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Авар_мацІ&oldid=71664»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 08:30, 26 Апрель 2020.


Хасавюрт районалъул Аксай росулъ гIумру гьабулеб буго Дагъистаналда ругел миллатазул вакилзабазул 12000-гIан чияс. Гьеб буго бечедаб тарихалдалъун ва цIар рагIарал гIадамаздалъун машгьураб росу. Чанго соналъ цебе аксаялъулаз кIодо гьабуна росдае кьучI лъуралдаса 1500 сон тIубаялъул юбилейги. Гьелъул хIакъалъулъ бицунаго, мугIалим, рагъулгун захIматалъул ветераназул советалъул председатель, краевед Анварпаша Байсунгъуровас гьадин бицана:\n- 1722 соналда, Персиялде гьабураб сапаралдаса тIад вуссун вачIунев Россиялъул император Петр ТIоцевесев лъалхъун вуго Каспиялъул рагIаллъуда, Аграханалъул жаниблъиялда. Гьениб гьесда дандчIвай гьабун буго Яхсаялъул гиназ СултIан-МахIмудица ва сайгъаталъе кьун буго лъабго чу, нусиялда кIикъоялда анцIго оц ва лъабкъого гьоко. Россиялъул ханасе кутакалда рекIее гIун руго гIакъилав, цIодорав ва букIинеселде лъикIаб хьулгун валагьулев Яхсаялъул гиназ СултIан-МахIмудил сайгъатал. Петр ТIоцевесес СултIан-МахIмудие кьун буго грамота. Гьелда хъванги букIун буго: «Доналъул ва Терекалъул атаманазда ва хъазахъазда лъазабулеб буго гиназ СултIан-МахIмудие ва гьесул доре-гьанире гочунел улусазе кинабгIаги къварилъи гьабуге», - ян.\n- Анварпаша, дуца бицунеб рагIун букIана некIсияб Яхсай росу цогидаб бакIалда букIун бугин. Гьелъул хIакъалъулъги лъазе бокьилаан.\n- Жакъасеб Аксай ккола 200-гIан соналъ цебе бижараб росу. 1825 соналда гочана гьанире нижер умумул. Картаялда цIияб росу бакканин абун Россиялъул пачаясда лъазабун буго Кавказалда вукIарав гьесул наместник, генерал Ермоловас. «Ермоловасул хъвай-хъвагIаял» абураб тIехьалдаги хъван буго гьадин: «Аксай росу цIияб бакIалде, ай Аксай гIурул рагIалде анцIила щуго версталъ «Ташгечуев» щулалъиялде аскIобегIан бахъун буго», - ян. Аксай росу цIияб бакIалде бахъиялъе гIиллалъун ккун буго Россиялъул пачаясул гIадамал инжит гьарулеб политикаялдаса рази гьечIолъи.\nГьеб росулъа рахъана Россиялъул армиялъул анлъго генерал, къогоялдасаги цIикIкIун полковник ва штабс-капитанасул чинал ругел гIемерал рагъул офицерзаби. Динияб цебетIеялъеги тIоцебесеб гали тIамуна шайих ГIали Яхсайлияс. ХVII гIасруялъул ахиралда гьес лъугIизабун буго «Аль-Азгьар» университет. Теологиялъул гIелмуялъул рахъалъ гъваридаб лъай букIиналъ машгьурлъун буго шайих ГIали Яхсалиясул цIар, Дагъистаналда гуребги, тIолабго Северияб Кавказалдаго. Гьединлъидал Аксай росдал гIалимзабазул советалъул хIукмуялда рекъон, шайих ГIали Яхсайли витIун вуго гьанжего гьанже бусурбанлъизе байбихьарал гъарачаязулгун чергесазул ракьалде.\nГьале «Вестник Карачаево-Черкесии» абураб казият. Гьелъул цо номер сайгъат гьабун буго ГIали Яхсайлил тухумалъ 300 сон тIубаялъе. Гьаб казияталъул номер нижехъе босун бачIана Аксай росдал 1500 сон тIубаялъул хIурматалда тIобитIараб байрамалде ахIун вачIарав гъарачаязулгун чергесазул ракьалда бугеб ГIали Яхсайлил тухумалъул гIуцIиялъул президент Къазим ГIалиевас.\nТIоцебе Аксаялда мадраса рагьиялъ ва гьениб мугIалимлъи гьабиялъ машгьурлъана ГIабдул-Вагьаб Дидимовасул цIар. Гьесул мадрасаялда цIалана машгьурав драматург ГIалимпаша Салаватов, Дагъистаналъул халкъияв шагIир, ЦIадаса ХIамзатил лъикIав гьудул ГIабдула МухIамадов, гъарачаязулгун чергесазул республикаялъул хIукуматалъул бетIерлъун вукIарав ГIумар ГIалиев ва гIемерал цогидалги.\nАксаялдаса ккола «Молния-I» спутникалъул генералияв конструктор, нилъер ракьалъулгун спутниказул бухьен чIезабиялъе хIалтIи гьабурав техникиял гIелмабазул доктор Мурад Капланов. Гьев мустахIикълъана ЗахIматалъул Байрахъалъул кIиго орденалъе, гьесие кьуна СССРалъул Пачалихъияб премия. Жиндир заманалда Мурадил эмен Рашидханги вукIана МугIрузул хIукуматалъул бетIерлъун ва жанисел ишазул министрлъун. Гьеб росулъа рахъана лъабгониги Дагъистаналъул халкъияв шагIир. Гьелги ккола ГIабдула МухIамадов, ГIабдулвагьаб Сулейманов ва МухIамад Атабаев. Аксаялда гьавуна ва гIуна Совет Союзалъул БахIарчи, КIудияб ВатIанияб рагъул гIахьалчи Исай Илизаров. Гьаниб тамашалъи гьабизе бакIги гьечIо. ЖугьутIазул тIубараб авал букIана Аксай росулъ, жакъаги гьелда «ЖугьутI-аул» абула. Кин жугьутIал гьанире рачIаралали лъалев чи гьечIо. Амма аксаялъулаз жугьутIал лъикI къабул гьаруна. Гьезул цояс жиндир заманалда, ай араб гIасруялъул 60-абилел соназ «Яхсай вальс» абураб кечIги хъван букIана.\nРосулъ цо хъизамалъул вакилзабаз гIадин гIумру гьабулеб буго батIи-батIиял миллатазул гIадамаз. Масала, Аксай росдал бакътIерхьулгун северияб рахъалда гIун рачIана гIандадерил ва тIиндадерил росабалъа гочун рачIаразул микрорайонал.\nАслияблъун рикIкIунеб, ай машгьурав драматург ГIалимпаша Салаватовасул цIар лъураб къотIнор руго росдал администрациялъул, гьоркьохъеб школалъул, почалъул, библиотекаялъул минаби, лъималазул творчествоялъул рукъ, мажгит.\nРосулъ буго шайих Баширил цIар лъураб къватI. Югалъулаб рахъалда бугеб росдал рагIалда руго шайих Башир вукъарал, гьесул зиярат бугел хабалаби.\n- ТIоцебе росулъ школа бана жамагIаталъул хIаракаталдалъун, - илан бицана росдал №1 школалъул директор Зугьра Гебековалъ. - Доб мехалда цо мугIалим вукIун вуго 35-50 сонил ригьалда ругел гIадамазда цIализеги хъвазеги малъулев.\n- 1920-абилел соназда рагьана росулъ тохтурасулаб амбулатория, - ян абуна участкаялъулаб больницаялъул бетIерав тохтур АхIмадула Къазиевас. - 1984 соналда бана больницаялъе цIияб, кIитIалаяб мина. Гьанже гьаниб буго 50 чи вегизе бакI. Гьанибго амбулатория рагьиялъги рес кьола 120 унтарав къабул гьавизе. Гьеб кинабго хIалтIи гьабиялъе росдал больницаялда хIалтIулев вуго 11 тохтур, руго анализал гьарулел кабинетал, махщел бугел лаборантал.\nРосдал магIишаталъул экономика цебетIезабиялъе гьабулеб хIалтIиги мухIканаб буго Аксай росулъ. ГIемерал тIорщел гIезабулел гIуцIабазда гьоркьоса нижеца тIаса бищана росдал магIишаталъул производственнияб кооператив «Гранит». Лъабазарго гектаралда хьала хасалихъ могьолал культураби ва бакIарула бечедаб бачIин. Гьел киналго хурулал хIалтIаби гьаризе кооперативалъул буго гIураб къагIидаялда техникаги махщел бугел механизаторалги.\nКIудияб ВатIанияб рагъул майданалдаги, тылалдаги, захIматалъул фронталдаги бергьун кIудияб хIаракатчилъи бихьизабуна Аксай росдал гIадамаз. «РакIалде щвеялъул тIехьалда» цIар хъван буго 1000-ялдасаги цIикIкIун чиясул. Рагъдаса тIад руссаразул цониги рагъул ветеран жакъа чIаго гьечIо.\nДругие материалы в этой категории: « Туристазул читIир лъагIалица лъугIунгутIиялъе щиб гьабилеб?\tДагъистаналда - СМИязул форум »


1. Коринфянам 14:1\n1. Коринфянам 14:29\n2. Фессалоникийцам 2:13\nРокьи нужелъ цІикІкІине хІаракат бахъе. Илагьияб РухІалъ кьолеб махщел-гьунарги тІалаб гьабе, сундасаго цІикІкІун тІалаб гьабе Аллагьасул амруял халкъалда лъазаризе бажари. Данделъаразда Аллагьасул амруял лъазаризе кІигояв яги лъабгояв лъугьа, цогидазин абуни, гьез бицараб борцине ккела. Аллагьасдасан бачІараб Илагьияб РухІ пашманлъизабуге, тІубанго тархъанлъараб къоялъе гьелъул мугьрулъидал нужеда чІван бугеб. ТІадегІанасе рокьулел нуж сабаблъун ккун нижеца кидаго Аллагьасе рецц гьабула, вацал, тІоцере хвасарлъулеллъун Аллагьас нуж тІаса рищун ругелъул. Нуж хвасарлъила – Илагьияб РухІалъ нуж рацІцІалъизаридал ва хІакъабщиналда божидал.


Риххун унел минабахъа гIадамал нахъе рахъинариялъул программа гIумруялде бахъинабун бажаричIел регионазда гъорлъ буго Дагъистанги. Республикаялда 2015 соналда жаниб гIадамал рахъинаризе бакIал ран рахъинчIого, гьеб масъала 2016 соналда тIубазабизе бугин лъазабулеб буго республикаялъул бакIал раялъул министерлъиялда. Амма чIунтарал рукъзабахъ ругел гIадамаз абулеб буго гьелда хьулго хутIун гьечIин.\n2015 соналда жаниб риххун инел минабахъа гIадамал нахъе рахъинариялъул программа лъабил бутIаялъцин тIурачIел 16 регионалда гъорлъе ккун буго Дагъистанги. ГIаммаб куцалда, 2015 соналда жаниб респуликаялъе гьел мурадазда биччан буго 43 миллиард гъурщидаса цIикIкIараб гIарац, амма 2014 соналда жанир рарал гIанаселцин минаби гIадамал рахъинаризе ран гьечIила.\nДагъистаналда ругел басриял риххун инел ругел минабазул бащалъи кколеб буго МахIачхъалаялде. 50 гIемертIалаяб мина бихьизабун буго МахIачхъалаялда инсанасе жаниб гIумру гьабизе хIинкъи бугеллъун ва гьениса гIадамал нахъе рахъинаризе чанго нухалъ рагIи кьун буго, амма церего гIадин гIадамаз гIумру гьабулеб буго кинабгIаги квегIенлъаби гьечIел бакIазда. Хадусеб бакIалда, буго Дербент шагьар. Гьенирги риххун инеллъун рикIкIарал минбахъа гIадамал нахъе рахъинари рагIабазда гурого тIубан гьечIо.\n2015 соналда жаниб республикаялъул анлъго муниципалияб мухъалда бан бугила 14 гIемертIалаяб мина. Гьел минабахъе рахъинарун руго 110 хъизам. Амма рахъинаризе рихьизарурал ругила 1456 хъизам тIолго республикаялда. 2015 соналда жаниб ран рахъинаризе кколел рукIарал бакIал лъугIун гьечIила аслияб куцалда МахIачхъала ва Дербент шагьаралдайин баян гьабуна «Эркенлъи» радиоялъе Дагъистаналъул бакIал раялъулгун архитектураялъул министерлъиялъул вакил, пачалихъиял бакIал раялъул программаби гIумруялде рахъинариялъул бутIаялъул нухмалъулев Бахтияр ГIалирзаевас.\nГIемерал гIунгутIаби дандчIвалел ругила МахIачхъалаялдаги Дербенталдаги. Гьенир ралел 8 гIемертIалаял минабахъе рахъинаризе кколел рукIун руго 700 цIикIкIун хъизам.\nБахтияр ГIалирзаев: «Нижехъа бажаричIо лъагIалил болжалазда жаниб программа гIумруялде бахъинабизе. Гьелъие гIиллалъун ккана диваналда минаби разе бихьизабураб бакI битIун кьун гьечIин гIарзал рукIин. Чанго диваналъул данделъаби рукIана, масала. Дербенталда. Гьебго диваналъул процессс сабаблъун Избербаш шагьаралда 114 хъизам жанибе бахъинабизе балеб мина гьаб соналда гурого гIадамазухъе кьезе рес гьечIо. Программаяда рекъон, гьеб араб соналдаго жанире гIадамал рахъун букIине кколаан. Программаялда рекъон, гIадамал рахъинаризе кколеб микьго минаялда сверухъ унеб буго диван, гIадамал рахъинаризе минаби ралел бакIал къанун хвезарун рихьизарун ругилан абун. Гьезда гъорлъа лъабго Дербент шагьаралда ва щуго МахIачхъалаялда».\nМахIачхъалаялда цIиял минаби ралел руго «Эльтав» заводалда гIагар, Кошевкого къватIалда, Тимирязева къватIалда ва жеги чанго адресалда. ГIемерисел гьел минаби ралел бакIал кколел руго цогидал минабазул рагьаби ва гьенир гIумру гьабурал гIадамазул рази гьечIолъи буго, жидер рагьда цойги гIемертIалаяб мина балеб букIиналдаса, тIубан рагьоги къан.\nГьеб кинабгIаги къануналда данде кколарин абулеб буго гIадамаз. Масала, Тимирязева къватIалда бугеб минаялъул рагьда мина баялда данде чанго нухалъ рази гьечIолъиялъул акцияби тIоритIанин, амма хIасил ккечIин абулеб буго гьенив гIумру гьабун вугев ГIалиев Рамазаница. Цо гIадамазул ихтиярги хвезабун, цогидал гIадамазе бакI бахъи ритIухъаб гьечIила.\nМахIачхъалаялда нусидасаги цIикIкIун ругин басриял минабийин абулеб буго гIадамаз. Масала, ункъо соналдаса цIикIкIун заман балеб буго Пушкина къватIалда бугеб 30-абилел соназго бараб мина гIумру гьабизе хIинкъи бугеблъун рикIкIаралдаса. Амма программаяда рекъон жал нахъе рахъинариялда хьулго хутIулеб гьечIилан абулеб буго гьений гIумру гьабун йигей ХIажиева ПатIиматица.\nХIажиева ПатIимат: « Ниж нахъе рахъинари чанго нухалда нахъбахъана. Гьанже, иргадулаб нухалда нижеда абулеб буго 2017 соналда нахъе рахъинаризе ругилан. Гьанже нижехъе рачIунел руго инвесторал. Гьез абулеб буго, пачалихъалъ кьолелда тIаде цIикIкун кьелин квадратура хисун кьолел квартирабазда, амма ниж разилъулел гьечIо.\nГьез нижее хIадурарал квартираби кьолел руго яги Редукторный поселокалда бугеб минаялъуб, яги гьаниб цIияб бан бахъиндал, гьаниб жаниб. ГIадамал гьелда разилъизеги бегьула. Исана жаниб хинлъи гьечIогон киналгIаги квегIенлъаби гьечIогон тIамуна гIадамаз хасел. ГIадамал свакан руго гьадин гIумру гьабун, ралагьун чIун».\nХIажиевалъ рехсарал инвесторал кколел руго гIемертIалаяб минаби ралел гIуцIи. Гьез гIадамазухъа квартираби ричун росун, гьелъул бакIалда гIемертIалаяб минабазул комплекс базехъен бугила. МухIканго кинаб бакIал ралеб компания гьебали лъалеб гьечIо.


Инхоса ГІалихІажияв (ТІаса Инхо, Шималияб Кавказалъул имамат, 1845 — Андирай, Дагъистаналъул вилаят, 1889) — кІудияв авар шагІир, гІалимчи, адабияталъул мацI камилго къачIарав кIудияв рагIул устар.\nГІалихІажияв гьавуна 1845 соналъ гІадатав аварав ГъазимухІаммадил хъизаналда ТІаса Инхо росулъ. 12 сон базегІан цІалана ГІалихІажияв росдал мадрасаялда, гьелдаса хадув инсуца гьев цІализе витІана Миякьове ГІумархІажиде цеве. Гьенив 10 соналъги цІалун, гьев нахъвуссана гІагараб росулъе. Гьелдаса хадуб, гІарадерил жамагІаталъул гьариялда рекъон, ГІалихІажияс тІаде босула ГІоротІа росдае дибирлъи гьаби, лъабго соналъ хІалтІула гьенив\nМутагӀиллъуда[хисизабизе | код хисизабизе]\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Инхоса_ГІалихІажияв&oldid=75578»\n1845 соналъ гьарурал\n1898 соналъ хварал\nБакълъул мухъалдаса гІадамал\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 17:38, 2 август 2021.


Шайих Шамилил къиса бицинин нужеего » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nШайих Шамилил къиса бицинин нужеего\nАдабият / Бакълъул мухъ\nВатIанияб тIалаб тIобитIулаго\nКIудияв имамасул ва гьесул гьунарал хъварав гIалим, шагIир Игьалиса Чупаласул къисмат\n2017 соналъул 4 февралалда Авартеатралда тIобитIана Шамил имам накълулъараб къо ракIалде щвезабулеб мажлис. Исламалъулги Кавказалъулги бахIарчи Шамил имам къадралде щваралдаса 146 сон сверана исана. 1871 соналда Мадинаялда БакъигIалъул хабалалъ МухIамад аварагасул ( с.т.гI.в.) имгIал ГIаббасида аскIов вукъана Шамил имам. Гьединго, имамул агIзам гьаб дунялалде вачIаралдаса 220 сонги тIубала исана. Дагъистаналъул жамгIиял идарабаз хитIабал гьарулел руго, исанасеб сон, нилъер республикаялда гуребги, Шималияб Кавказалдаго Шамил имамасул лъагIеллъун лъазабеян. Имаматалъул заманалдаго Турциялъ жиндие генералиссимуслъи кьурав, тIадегIанаб макъамалъул инсан Шамил имамасул хIакъалъулъ хъварал бищун камилал назмабазда гъорлъ руго Инхоса ГIали-хIажиясул ва Игьалиса Чупаласул асарал. Гьелги цIалана рехсараб мажлисалда.\nЛъабго имам вахъун, хъублъи бацIцIана\nИсана 4 февралалда Авартеатралда букIараб данделъиялда кIалъазе рахъана Унсоколо мухъалъул имам ГъазимухIаммад-хIажи Абакаров, «АхIулгохI» ва «Унсоколо» жамгIиял идарабазул вакилзаби, тарихиял гIелмабазул доктор ХIажи Мурад Доногъо, Авартеатралъул нухмалъулев МухIамадрасул МухIамадрасулов, Дагъистаналъул мустахIикъав артист ХирамухIамад ХирамухIамадов ва цогидалги.\nТарихалдасан нилъеда лъала Имамат гIуцIиялъулъ бакълъулазги кIудияб хIаракат бахъараблъи. 1839 соналда цо заманалда ЧIиркъатIа росу букIана Имаматалъул тахшагьарлъун. КIудияб рагъ ккана Аргъвани росулъ. Килдерил РочIчIоб мегIер ккола имамасул щулалъи букIараб бакI. Шамил имамасул наибзаби камураб росу букIинчIо бакълъулазул жамагIаталъул. Имамасул щуго мудирасул (генераласул) цоявлъун вукIана Аргъваниса Абакар-дибир. Аллагьас хъван батани, кIудияв имамас 220 тIубалеб гьаб соналда нилъ цIидасанги тIадруссина Имаматалъул бахIарчияб, инсаниятго хIайран гьабураб тарихалде. КIудияб Кавказалъул рагъулъ ва Имамат гIуцIиялъулъ бакълъулаз лъураб бутIаялъул хIакъалъулъ макъалаби рахъизе руго 2017 соналда «Гумбет» басмаялда.\nИнформациялъул «Гумбет» гIуцIиялъ ва «Гумбет» басмаялъ 2015 сон бакълъулазул районалда Инхоса ГIали-хIажиясул сонлъун лъазабун букIана. МагIарул адабияталъе кьучI лъурав шагIир, гIалим, гIакъил Инхоса ГIали-хIажияс 170 сон тIубай лъикIаб даражаялда тIобитIана. Исана Игьалиса Бияхъайил Чупалав гьавуралдаса балеб буго 140 сон. Гьединлъидал, Гумбет районалда гьаб сон гIалимчи, шагIир Чупаласул лъагIеллъун рагIизабизе пикру ккана «Гумбет» басмаялъул. Шамил имамасул 220 сон ва Чупаласул 140 сон кIодо гьаризе руго «Гумбет» газетаялъ, гьезул хIакъалъулъ макъалаби рахъиялдалъун.\nЧупаласул асаразулъ кIудияб бакI ккола Имаматалъул ва Шамил имамасул темаялъ. Гьединлъидал, гьев гIалимчиясул асарал цIалиялъ нилъее жеги хиралъизе вуго имам. Инхоса ГIали-хIажиясулги Игьалиса Чупаласулги асарал мустахIикъал руго школазда щвалде щун малъизе. Амма гьел хрестоматиязде росун гьечIо. КъватIисел улкабазул тарихги адабиятги цIикIкIун лъала цо-цо магIарулазда, дунял пана гьабураб нилъерго тарихги кIвар кьечIого тун. Гьеб мекъи буго. Манкуртизм абураб унти кккола гьеб. ХIажат буго нилъехъего тIадруссине, нилъго лъазаризе, нилъго ричIчIизе.\nЧупаласул асарал – бахIарзазе чIварал занал\nМагIарулазул машгьурав литературовед, филологиял гIелмабазул доктор, жиндир мунагьал чураяв Сиражудин ХIайбулаевас Бияхъайил Чупаласул тIехьалъе цеберагIиялда гьадин хъвана:\n«АнцIила ичIабилеб гIасруялъул ахиралда ва къоабилелъул авалалда жал кIудияб хIаракаталда, жигаралда хъвадарулел рукIарал магIарулазул шагIирзабазул къокъадулъ мустахIикъаб бакI ккола Игьалиса Чупалас.\nГьесул цо-цо асарал, хасго гъазаваталъул назмаби, халкъалда гьоркьор тIиритIун ругониги, живго шагIирасул гIумруялъул хIакъалъулъги адабияб ирсалъул хIакъалъулъги нилъехъе жакъа къоялде кодоре щварал баянал ва хIужаби цIакъго мукъсанал рукIана. Гьанже гьеб нилъер адабияталъул гьумер, тарихияб кIваралъул гьумер рагьизе кIудияб, тIадегIанаб къиматалъе ва реццалъе мустахIикъаб хIалтIи гьабуна Ибрагьимил ГIабдулпатахIица.\nГIемерал соназ Чупаласул ирсалда хадув лъугьун, гьесул ватIаналде, сверухъ ругел росабалъе щун, гIалимзабазда, цIикIкIарал гIадамазда цIехон, доб заманалда рахъарал тIахьаздасан баян гьабун, хIатта КГБялъул архивалде ваккун, гьесда кIвана шагIирасул адабияб ирс данде гьабизе, гьеб тартибалде ккезабизе, гьелъул кьучIалда камилаб мажмугI гIуцIизе ва гьеб басмаялде бахъизе.\nГIабдулпатахIица гьабураб хIалтIиялъул цоги хасият буго. Чупаласул хIакъалъулъ ругел абиязда, биценазда, хабаразда гIей гьабичIого, гьес шагIирасул ясазда: Кавсаратида ва НагIалида гьарун, кьезарун руго жиндирго Чупаласул квералъ хъварал, захIматго нахъе цIунарал гьесул асарал, гьединлъидал, абизе ккола ГIабдулпатахIил баяналги хIужабиги кьучIал, камилал, щаклъи гьечIел ругилан.\nБерцинго, жиндирго хIалалаб магIишаталда вукIарав машгьурав гIалимчи 1937 соналъул 29 июлалъ НКВДялъул хIалтIухъабаз ккун уна.\nЦохIо бахIарчиго, абизе ккаралъуб чIор гIадин битIараб рагIи аби гуребги, Чупаласул «Инхоса Сиражудин-хIажиде» абураб асаралъул иман гьечIеб къокъаялъе букIана тIадеги цоги хIинкъиги. Гьес халкъалъе загьир гьаруна лъидаго лъаларедухъ балъго рахчун рукIарал ккун аразулги жанир тIамуразулги чIваразулги цIарал. Гьес къватIире рахъана кире аралали лъачIого тIагIине гьарурал лъикIал гIалимзабазулги диниял жигарчагIазулги цIарал, кьуна гьезие мустахIикъаб къимат, къокъ гьабун абуни, гьес гIадамазе рагьана гьезда лъаларел балъголъаби.\nХIакъикъаталдаги Чупалав гIалимчиги лъикIав инсанги вукIана. Дин тIибитIизе гьабулев, гьелъул къадру борхизабулев, гьеб щула гьабулев чилъунги вукIана. Гьелъие сайгъат гьабула гьес жиндирго шигIрияб гьунарги. Гьеб магIнаялъул руго гьесул аслиял асаралги: мавлидал, вагIзаби, туркаби.\nГьес жиндир къалмикье росана нилъер диналъул кIвар бугел лъугьа-бахъинал, хасго МухIамад аварагасул (с.т.гI.с.) гъазаватал. Гьеб мурадалъе гIоло гьес хъвана «Бадруялда ккараб рагъ», «Хайбар хъала бахъи», «Авараг Шамалде ин», «Хадижат ячин» ва гь. ц.\nГьал нилъеца рехсарал асарал рахъун руго цо-цо гIажам тIахьаздаги, амма гьел хъварав чиясул цIар бихьизабун гьечIо.\nЧупаласул жиндирго квералъ, жинцаго гьабураб мажмугIалда асаразда гъорлъ хьухьун буго, угьун буго жиндирго цIар:\nГIажамалъ букIаниги, Авараг веццунлъидал\nИгьалиса Чупалас эсул сиярал хъварал,\nСагIадаталъул агьлу алжаналде унелъул,\nАман, дун рехун тоге, Халикъасул мушапагI.\nГьединабго магIнаялъул мухъал руго Чупаласул «Хайбар хъала бахъиялъул» къасидаталъулъги:\nХалкъалъул Сайидасул сиярал хъвана дица,\nДирго гьаруралщинал мунагьазул хиялалъ.\nДунги - дур гIасияв лагъ, бусурбаби рокьулев\nБияхъайил Чупалав, чуре, Аллагь, мунагьал.\nГьединго Чупалас цIакъ кIудияб рокьиялдалъун, махщалида загьир гьабун буго мугIрузул халкъалъул къеркьей. «АхIулгохI бахъиялде», «Цересел бахIарзазде» абурал кIудиял, щвалде щварал асаразулъ гьес рехсон руго киналго бахIарзазул хIакъикъиял цIарал, гьезул гьайбатал ишал, гIaдан тамашалъизе гьарулел гьунарал. Чупаласул асарал ккола нилъер бахIарзазе, кватIун ругониги, чIварал занал. Чупалас рикIкIунаан Дагъистаналъе, магIаруллъиялъе тIадегIанлъи, машгьурлъи, цIар щвезабурал шартIазул аслияб лъабго бугин: халкъалъул бахIарчияб тарих, ВатIаналде бугеб рокьи, гьеб халкъалъ гIуцIараб гIелму ва гьеб цебе тIезе гьабурал гIалимзаби, гьеб кинабго халкъалъе загьир гьабурал ва хадусеб гIелалъеги цIунарал шагIирзаби.\nГьеб лъабабго рахъалъе налъулавлъунги, гьезул ирсилавлъунги гьес живгоги рикIкIунаан ва гьезие, хвалил хIинкъиялде вачIинчIого, ракIбацIцIадго, гьайбатго, берцинго хъулухъги гьабуна.\nЧупаласул бицунаго, ракIалде рачIана Инхоса ГIали-хIажияс хъвараб назмуялъул рагIаби:\nВатIанияб тIалаб тIобитIулаго,\nТIерхьарал цIвабзазул цIар кIоченаро».\nИмамзабиги тIагIун, Дагъистан хараблъидал\n«Дагъистан» абураб поэмаялда Шамил имамасул гьадинаб камилаб сипат гьабулеб буго Игьалиса Бияхъайил Чупалас:\nЛъабабилев имам Генуса Шамил\nСуннат, варагIалъул мегIер вукIана.\nМашгьурав багьадур, диналъул буцур,\nГъазимухIамадил кваранияб квер.\nЖанисангин тIасан тIолго берцинав,\nТIолалго мукIурав гъалбацI вукIана.\nКъоло щуго соналъ пачагун къеркьон,\nДагъистан халкъалда машгьур гьабуна.\n«Игьалиса Чупалас данде гьабураб турки Гьаракь берциназ ахIе, ияхI бугел гIенекке», - гьединаб, Бакъбаккул адабияталдасан бачIараб къагIидаялъ лъугIизарун руго шагIирас жиндирго асарал. Гьеб ккола гъулбас гьаби гIадаб жо. Щивав махщалилас гьединаб гъулбас, мугьру тола жинца гьабураб алаталда. Халкъалда гьоркьоб цIакъго машгьурлъи щвана ва назму ахIулел гьунарчагIаз г\_емер ахIула Чупаласул «АхIулгохI бахъиялде» абураб панаяб поэма. Гьадин байбихьулеб буго гьеб асар:\n«Мисри-Шамалда ругел шайихзаби данделъун,\nКурратул гIайнуйилан, Маккаялде ахIарав,\nМадинаялда ругел ханзаби данде рачIун,\nАйаругьал Жалилан, жиндир цIар берцинлъарав\nШайих Шамилил къиса бицинин нужеего.\nШапагIат насиблъаяв шайих Шамил-апанди,\nШамилий квербакъарал киналго шугьадаал,\nШугьадаазул къиса бицинин нужеего.\nИмамасул гохIалда шаргIалъул байрахъги чIван,\nАзаралда ункънусго чи жаниве лъугьана.\nАзаралда ункънусго чи вуссараб гохIалда\nЦо кIикъого чийила хабаралъе хутIарав.\nГьебщинаб pyxI бахъараб гIешдерил АхIулгохIда\nЯ молода росичIо, я росонир чуричIо,\nРетIухъего чухъбигун, къавухъе чалмабигун,\nЧвахулаго ругъналгун, ккара-ккаралъур лъуна.\nАсхIабзаби гъурараб Бадру, УхIудалдаги,\nАхIулгохIда гIадинаб, хIалилаб рагъ ккечIила…»\nЧупаласул «Цересел бахIарзазде» абураб асаралъул, литературияб, художественнияб кIвар гуребги, кIудияб тарихияб магIнаги буго. Гьенир рехсон руго Имаматалъе квербакъарал ва Кавказалъул рагъда гъазаваталда гIахьаллъарал гIемерал рагъухъаби. Гьединлъидал, гьеб назму рикIкIине бегьула, гIицIго литературияблъун гуребги, кьучIаб, документалияб, хроникаялъулаб, тарихияб асарлъун.\nГьаб макъалаялда гьеб туркиялъул авалалдаса чанго мухъ кьолеб буго:\nИмамзабиги тIагIун, Дагъистан хараблъидал,\nХваралги ракIалде щун, шигIру гьабун бихьизин.\nШаргIалъул наибзаби аб дуниял тун индал,\nДин бокьарал гIодизе, гIажамалда кIалъазин.\nЛъабавго имамасул манакъибалги рицун,\nКъварилъарал угьдизе, лъабго paгIи абизин.\nГьединаб тIадегIанаб цIа рекIелъ гьалдолев инсан вукIана Игьалиса Бияхъайил Чупалав. Гьесул щибаб рагIиялъ, щибаб мухъалъ бицунеб буго Кавказалъул имамзабазде гьесул букIараб бергьараб рокьиялъул хIакъалъулъ, гьесул шигIрияб, адабияб гьунаралъул камилаб даражаялъул хIакъалъулъ.\nИнхоса ГIали-хIажиясул ирс босарав, амма жиндирго нух ккун арав, атеизмалъул гIуцIиялъе жив данде ккечIев, кIудияб къисматалъул, къадруяб гьунаралъул инсан вукIана Бияхъайил Чупалав. Нилъее тавпикь кьеги гьесул асарал цIализе, рекIелъе риччазе, лъазаризе; нилъеда ияхI батани, гьес хъвавухъе, гьелги цIалун, пашманлъизе, пикру гьабизе, кантIизе, напсалдаса бергьине, хасияталъулъ гIаданлъи цIикIкIинабизе. Амин.\n» Шамил имамасул къадруяб нух\nМунагьал чураги,Чупаласул Аллагь гурх1аги,ц1акъ пасих1аб мац1алъул ,шаг1ирги ,г1алимчиги вук1ана гьев.\nАмин. Гьесул асарал унго-унголъунги халкъиял руго, халкъалда рекIехъе лъалелъул.


Лезгиязул «Садвал» абураб миллияб багъа-бачариялъул хIаракатчи Руслан МухIамадрахIимов жиндирго хвелалъ хванин абураб пикру загьир гьабуна 25 марталда ЦIех-рехалъул комитеталъул пресс-секретарь Расул Темирбековас журналистазе. Щайин абуни цебе-цебеги рекIел иш лъикI букIун гьечIила гьесул. Гьединго ругила къотIносан унаго гьев гIодов кколев вихьарал чагIиги.\nАмма Руслан МухIамадрахIимовасул гьалмагъзабаз рикIкIунеб буго гьев лъица букIаниги чIван вугилан. Жидеда патологоанатомаз абунила хIухьелги къотIизабун, гъанкъун вугин гьев. Гьесулъе цо кинабалиго дару биччан бугин гьесулъе.\nГьедин ЭР-ялъе бицана Руслан МухIамадрахIимовасул гьудул-гьалмагъ, «Яблоко» партиялъул Дагъистаналда вугев нухмалъулев Альберт Эседовас.\nАльберт Эседов: «Гьесул черхалда киналгIаги гIужал ратичIо – гьес дандечIей гьабулеб букIиналъул яги гьесде кьвагьдеялъул бицунел. Цин нижеда ккун букIана рекIел унти бачIун батилин гьесде. Гьеб мехалда паталогоанатомас бицана рекIеда бараб жо букIун гьечIин. Тромбги тIун батичIин. Балагьараб мехалда мегIер яги кIалги къан хIухьел къотIизабун бугин гьесул. БичIчIулареб жо гьениб – машина цо рахъалда, живго цогидаб рахъалда, ахикь. Чвантиниб батана машинаялъул кIулги. Жибго машина батана рагьун нуцIагун. Гьениса бикъун ун буго видеорегистраторги, барсеткаги, кIиго телефонги. Ниж гIажаиблъизаруна полициялъулазда гьесул машина хехго батиялъ. Масала, жаназа батарабги машина лъурабги бакIал гIезегIан рикIкIад руго цоцадаса. Гьединлъидал цогидаб мехалда къоял-моцIал ралел гьез чи яги гьесул транспорт балагьизе, гьаб нухалъ заманго иналде тIатинавун вуго машинадул бетIергьан».\nАльберт Эседовас бицана Руслан МухIамадрахIимов 24 марталда гIахьаллъизе кколаанила МахIачхъалаялъул миллияб библиотекаялда жидеца тIобитIулеб букIараб тадбиралда. Гьев гьениве вачIинчIеб мехалда рахIатхун гьесухъе кIалъазе лъугьанила жал. Амма жаваб кьолеб букIинчIила. Цинги цо заманалда полициялъулав кIалъанила гьесул телефоналдасан Руслан моргалда вугилан.\nРуслан МухIамадрахIимов гIезегIан жиндирго миллатги республикаги бокьулев чи вукIанин, тIадчагIазде битIараб рагIиги бадибе абулаанин бицана ЭР-ялъе хъвадарухъан СагIид Ниналаловас. Гьесдасан пайда гурони зарал букIинароанила Дагъистаналъе. ГIезегIан планалги рукIанила гьесул. Руслан МухIамадрахIимов хун вугин хъвалаго, цояс фейсбукалдасан загьир гьабуна Дагъистаналде тIадруссун рачIунел ругин 90 абилел соналин абураб пикру. Капкил бакIалде чиясул гIумру ккараб, хIапу-чапур гIемераб заман букIанилан, кIудияб ракIгъанцIигун ракIалде щвезабула гIадамаз гьеб заман.\nСагIид Ниналаловасулги гьединабго пикру буго.\nСагIид Ниналалов: «90 абилел сонал тIубанго тIагIунги рукIун ратиларо, дагьаб мехалъ хIухьел ккун чIун рукIун ратила. Зама-заманалдасан кколел руго цо ричIчIуларел лугьа-бахъинал. Гьев Русланги лъие квалквал бугев чи вукIарав? Гьев данде кколев вукIун ватичIони, чIвазейищ кколев? Гьебищ къагIида? Гьединлъидал дир хIисабалда 90 абилел сонал тIадруссунел руго, тIадруссунел руго».\nЭР-гун букIараб гара-чIвариялда Дербенталдаса журналист МухIамад ХанмухIамадовасги абуна жиндирги ракIчIараб бугила гьел 90 абилел сонал тIадруссунел рукIиналда, щайин абуни къануналда тIад малги чIун бокьа-бокьараб гьабулеб бугила расги хIинкъичIого. Низам цIунизе тарал идарабаздехун кинабгIаги божилъи лъугIиялдалъун бичIчIулила гьеб.\nМухIамад ХанмухIамадов: «Чанго соналъ цебе масала, Путинихъе ахIилин, гьес гIадлу гьабилин абураб хьул букIун батани гIадамазул, гьанже гьебги гьечIо, лъидениги гьечIо хьул. Гьелъие гьадинаб гIилла буго. Авторитарияб бокьараб низам цо сунда букIаниги бухьараб букIуна. Масала, нилъ гьанжелъагIан нарт цIулел рукIана. Гьанже гьеб лъугIана. Гьедин кваназе жо лъугIараб мехалда халкъ къватIибе бахъуна. Гьеб лъалеб жо буго».\n24 марталда чIварав Руслан МухIамадрахIимов гIахьаллъулаан лезги миллаталъул масъалаби рорхулел тадбиразулъ. Амма лъицаниги хIинкъаби кьолел рукIанищ гьесие абун гьикъидал, жеги лъаларин жаваб кьуна ЭР-ялъе Руслан МухIамадрахIимовасул гьалмагъзабаз.\nГьев гIахьаллъун ахIи-хIур бахъинабурал акциязда гъорлъ рехсезе бегьула Азербайжаналда нухмалъулев вукIарав ХIайдарег ГIалиевасул цIар Дербенталъул аслияб къватIалда лъогейин гьабураб пикет. Гьединго Дагъистаналда цадахъго Азербайжаналъе Самур гIор бикьиялда дандечIун вукIарав гьев. Щайин абуни гьеб гIурул 70 процент буго Дагъистаналъул МухIарамкент мухъалдехун. Бащад бикьани, гIураб лъимги щвечIого, жидер ахал къунин абула бакIалъул гIадамаз.\nРуслан МухIамадрахIимов вукъана 25 марталда Каспийскалда. Гьесул гIумруялъул букIана 45 сон.


«Наркобароналлъун» руччаби рукIуна гьанир...\nГьал къоязда Дагъистаналъул жанисел ишазул идарабазул ункъго хIалтIухъанасухъ наркотиказда релълъараб жо батун руго. Гьеб хIужаялда хурхун хасал идарабаз байбихьун буго цIех-рех. Гьелъул хIасилалда, низам цIунулезухъ хIакъикъаталдаги наркотикал рукIин чIезабуни, гьел хIалтIудаса рахъизе ругин лъазабулеб буго жанисел ишазул министерлъиялъул Дагъистаналъул бутIаялъул пресс-хъулухъалъ.\n6 февралалда Дербенталда низам цIунулез чIезабун буго Догъузпара мухъалъул полициялъул хIалтIухъанасул автомобиль. Хал-шал гьабулаго гьесул чвантиниб наркотикал ратун руго низам цIунулезда. Гьеб ишалда хурхун такъсиргьабиялъул иш рагьун бугин лъазабулеб буго Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ.\nРеспубликаялъул къуваталъул идарабазул, цIарбицине бокьичIев, хIалтIухъанас «Эркенлъи» радиоялъе баян гьабуна гьев, наркотикал кодор ратун, ккурав низамцIунулев гьелги хIалтIизарун, рекIедаса ун вукIанин. Гьес ракIалде ккараб хIалалъ бачунеб букIанин Дербенталъул къватIахъан автомобиль, гьедин цо чIужуги кIиго гьитIинаб лъимерги чIинтIизе бахъанин гьес, гьединго цо гьитIинабго тукадул цилиялдаги лълъуризабунила автомобиль. Гьеб кинабго бихьарал бакIалъул гIадамаз полициялъулаздаги абун ккунин гьеб автомобилилан.\nГьединго 7 февралалда Хьаргаби мухъалда низам цIунулез халгьабизе чIезабун буго полициялъул лъабго хIалтIухъан рекIараб автомобиль. Гьезул цоясухъ батун буго наркотикалда релъараб жо. Гьаб сагIат гьелъул хасаб экспертиза гьабулеб бугила, гьеб гьеб жо наркотик букIинч чIезабуни, гьелде хурхен бугел полициялъулал хъулухъалдаса рахъине ругин, хадуб къануналда рекъон гьезие букIине кколеб тамихI гьабизе бугина лъазабулеб буго Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъ.\nБищун кутакалда Дагъистанаталда наркотиказул даран-базар билълъараб бакIлъун рикIкIуна Дербент шагьар. Аслияб къагIидаялъ гьелъие гIиллалъун бугила Дербент Азербайджаналъул гIурхъуде аскIобегIан букIин, гьединго бищун цIар бугеб габанидул гьабулеб анаша гIезабулеб мухъги жанубияб Дагъистан букIин бугилан бицана «Эркенлъи» радиоялъе Дербенталдаса жамгIияв хIаракатчи Расулица. Гьесул гьариялда рекъон нижеца гьесул цIар хисизабун буго.\nГьеб жамагIатчияс бицухъе наркобизнес тIегьаялъул аслияб гIайиб буго къуваталъул идарабазда. Гьез кверчIвачIого гьедигIан цIакъ эркенго наркотикал ричизе рукIинчIилан рикIкIунеб буго гьес.\nРасулица «Эркенлъи» радиоялъе бицана жив 12 соналъ гьеб наркотиказул даран-базаралда хадуб халккун вугила, жиндица гьеб иш мухIканго лъазабизе хIаракат бахъанила, амма гьеб тIубан лъан бажаруларила. Кутакалда махщалида, жасусазул къагIидабиги хIалтIизарун, хадув чи гъолареб хIалалъ бугила багъаризабун Дербенталда гьеб такъсирияб ишилан бицана гьес. Аслияб къагIидаялъ гьеб наркобизнес кодоб бугел чагIи рагIула Дербенталда ругел азербайджанал, гьеб бизнесалъе нухмалъи гьабулел чагIиги аслияб къагIидаялъ руччаби рукIунел руго. Гьез щалниги риччалел гьечIо жидерго наркобизнесалъул хъизаналда гьоркьоре. Гьединлъидал гьел кквезе кутакалда захIмалъулебги буго низамцIунулезе. Нагагь гьезул цохIонигиял ккуни, дербенталда чанго нухалда наркотиказул багьаби рахунел руго.\nРасул: «Аслияб къагIидаялъ Дербенталде наркотикал рачIуна Санкт-Петербургалдасан ва Азербайджаналдасан. ЦIакъ гIемер букIуна, бищунго квешазул цояблъун рикIкIунеб, гIурусалъ опий-сырецилан абулеб наркотик, наркоманаз гьелда ханка ва чернягайиланги абула. Гьеб аслияб къагIидаялъ Азербайджаналдасан бачIуна гьанибехун. Гьелдаго цадахъ гIемер букIуна гашишги, Ираналдасан Азербайджаналдеги бачIун хадуб гьенисан Дербенталде бачIуна гьебги.\nЦо заманалъ МахIачхъалаялъул порталъул гамихъабаз баччулаан гьеб Ираналдаса, гьениса руссун хадуб доба порталдасанго бичизеги бичулаан гьеб. Гьеб киназдаго лъалеб жо буго. Гьеб къуваталъул идарабазда лъаларин кин абилеб? Гьездаги рухсаханаялъул (таможня) хIалтIухъабаздаги гьеб кинабго лъачIого кин букIунеб. Гьездаги лъачIого, гьез квербакъиги гьабичIого чанго гIурхъиги бахун кин гьеб Дагъистаналде бачIунеб? Гьел къуваталъул идараби цадахъ рекъон яги лъан наркобизнесалъе санагIалъи гьабулел рукIунинги абиларо, гьез щварас щвараб батIа гьабула жиндиего.\nГIемерисеб нухалда кквезе щварал жидедаго лъаларел наркобизнесалъул чагIазухъа гIемер гIарац босула гьез, лъалел кквезе щвани гьезулгунги къотIи-къай гьабула. ГIемерисеб нухалда дол наркобизнесалъул чагIаз жидерго конкурентаздасан мацIал гьарун, гьел тIатинарула, гьездасан бетIербахъи гьарун къуваталъул идарабазул хIалтIухъабиги рукIуна».\nГьединго Расулица бицана наркотиказул бизнесалда гъорлъ цохIо хъизанал ккун гурониги батIа-батIаго цо-цоккун хIалтIизе лъугьунелги камуларилан. Гьедин гIурхъи бахун Азербайджаналдаса рачIунез жидерго къайиялда цадахъ наркотикалги рачIун, гьелъухъ гIарацги босулилан. Гьедин чанго соналъ цебе Дербенталъул цо университеталъул ректорасул лъади ккун йикIун йиго гIорхъода гьел наркотикал росун ячIунаго. Гьей йиччазайизе ккани росас жиндирго университетги гъоркьлъалие кьун цIакъ гIемераб гIарац къарзалъ босизе ккун буго.\nДир рос наркоман вуго\nНаркотиказда данде къеркьолел хIалтIухъаби ккун руго\nГIумруялъул магIна хвезабулеб нухда\nСпайсал: кепалдаса хвелалде нух


Авар мац1алъул мг1алимги "Я" х1арпги. - Мои статьи - Каталог статей - Авар мац1алъул ва адабияталъул муг1алимзабазул сайт\nАрбаг1/Среда, 21.11.2018, 21:23\nАвар мац1алъул мг1алимги "Я" х1арпги.\nдун гьединги гьал "диналъул вацазул къокъада" сурарав вуго. Гьанже т1уванго суризе дица бицина нужее эб щаяли гьедин бугеб.\nГьеб кинабго ккола г1араб мац1алъул зарал авар мац1алъе бугеб. Гьеб Я х1арп бач1инги гьенисан буго, гьеб хъвалезухъ х1исаб гьабе нужецаго, гьел такъия лъурал руго. Ясалги хиджаб рет1арал руго гьеб хъвалел. Щайялиги бицина. Гьез хъвала бисмиллЯхи рахманни рахим абун, цинги гьебак1алдаса гьеб х1арп, мац1 гоч1 гьабизе авар мац1алдеги бугу бакъванго буг1улеб. Гьереси бугищали нужецаго х1исаб гьабе хадуб гьелъул.\nК1иабизе, мисалалъу Х1ажица хъвана алиПба абун, гьеб бегьуларин даг1ба балелги г1емер руго, алиФба абизе кколила. Щай гурелъул П х1арп г1араб мац1алда гьеч1ила.\nГ1араб мац1 лъик1аб жо буго, нилъги киналго бичаяс биччани бусурбаби руго. Амма дин гьабий кколароха мац1 хвезаби. дуг1а-алх1ам г1арабалъ гьабеха, маг1арул мац1алда гъорлъе г1араб г1аламатал къазарич1они бусурбанлъидасайищ унел?\nГьедин пикру гьабулел гьел "арабистазе" ч1ван къот1араб хъвай буго мац1ги ц1арги капураб гьеч1ин. маг1арул мац1алдацин базе бегьулеб как, ц1ализе бегьулеб дуг1а. Лъалеб бугони.\nГьединалги жеги руго гьелъул г1емерал мисалала, т1аб тюбитейкаби лъурал васазги, хиджабал рет1арал ясазги, маг1арул мац1\nГьеб х1акъаб жо буго. Амма гьеб гьедин абизе к1олев чи ц1акъ къанаг1ат гурони рук1унаро, гьеб исламалда дагьабниги хурхен ккани, лагълъун лъугьунев куц вихьана г1адам, г1емер мисалал. Аллагьасукьа гурого х1инкъизе кколарел, цоги къапа лъураз жидедего г1айиб ч1вайиялдаса х1инкъизе байбихьула.\nЖагьиллъиялъул къуват, жинда т1ад кидаго бергьенлъи босизе г1адамил наслуялда к1везе гьеч1еб.\nСон цо комментариябазда бугоан хабар ккун гьеб хиджабазулги, валла лагълъи гьабулеб буго гьеб рет1ел -хьиталъецин халкъалъ. Рет1ел квешаб гьеч1о, Амма дир умумузда дида хиджабал ратич1о. Бокьухъе сабруяб рет1елги к1азги батана. Гьеб рет1унин абун гьанже ругел бокьараббахъаздаса дагьаб иманги бук1инч1о гьезулъ.\nДоба хъван цинги дица, гьеб маг1арулазул бук1араб рет1ел гурин, гьелдаса чохът1оги квешаб гьеч1ин. Наялг1адин т1аде рак1арун цо "диналъул вацазул къокъаялъ" т1уванго капурчи вугин ч1езавуна дун. Гьебеле гьезул гьакълуги, иманги, исламги..\nдие ц1акъ бокьуларо коммунистазул заман. гьелъие дир г1иллабиги руго. Амма цогидазда бокьизеги дица бат1аго гьукъуларо. Амма цо жо бук1ана доб заманалда лъик1. Дин бахчун гьабий. Унгоги иман бугес гурого гьабулароан. Гьанже иман щулалъиялъ гуреб, цоял цоязда цере лъик1 рихьизеян гьарулел руго бусурбабазул цо 30-40 процентниги ккун. Гьеб иш мекъи буго, бук1иналъе г1оло хисизабизе к1олеб жоги гьеч1о.\nдир иманги исламги, гьединго нужерги, борцунеб ц1адираби жамаг1ат ккун буго. гьелъ хвезабун буго кинабго. Г1адамал дагьлъун, лагъзал ц1ик1к1ун...\nАдмин сайта © 2018


Дагъистаналде Дмитрий Медведевасул «балъгояб» сапар\nМедведевасул кортеж МахIачхъалаялда\nРузман къоялда Дагъистаналде щвана Россиялъул премьер-министр Дмитрий Медведев. МухIканго гьев вачIиналъе щиб гIилла букIарабали лъалеб букIинчIо. Къад гьев щвана Дербенталде Петр I-сесул музеялде ва гьелдаса хадув МахIачхъалаялда Шималияб Кавказалъул бутIрулги ракIарун данделъиги тIобитIана. ГIемерисел экспертазги абулеб буго ракIалдаго гьечIого Медведев Дагъистаналде вачIиналъе гIилла жидеда бичIчIулеб гьечIилан.\nРузман къоялъ Дагъистаналде Россиялъул премьер-министр Дмитрий Медведев щиб гьабизе вачIунев чийилан абураб суалалда сверун букIанин 13 ноябралда интернеталда аслияб багъа-бачарийилан абизе бегьула. Я гIадатиял гIадамазда я журналистазда мухIканго лъалеб букIинчIо ракIалдаго гьечIого гьев республикаялде вачIиналъул гIилла. Дагъистаналда хIалтIулел федералиял информагетлъиязе ва газетазде хъвадарулел журналистазулги цониги чи ахIун вукIинчIо кинаб букIаниги гьев Медведев гIахьаллъулеб тадбиралде. Къаденахъеялде лъана Дмитрий Медведевас Дагъистаналде сапар Дербенталдасан байбихьун букIин. Гьениб ПетрI-сесул музеялде щун вуго гьев цин. Гьениб горбода фотоаппаратги бан вукIанила гьев суратал рахъулевилан абун цIакъ кIвар кьун хъвалеб буго гьесул пресс-хъулухъалъул хIалтIухъабаз. Гьеб музеялъул тIалаб-агъаз гьабулебищила, гьениб бугеб Петр I-сев Дербенталде вачIараб мехалда гьес чIей гьабун букIараб рукъалъул хутIелалда хадуб халкколебищилан цIехон буго гьес. Гьеб Петрил рукъги Россиялъул бечедаб тарихалъул бутIа кколила, гьелде кIвар кьезе кколинги абун, Дербенталъулазда шагьаралъ 2000 сон тIубайги баркун ун вуго гьев гьениса.\nГьелдаса хадуб Россиялъул императорасе бараб монументалъул суратги бахъун гьев ун вуго Дербенталъул 15 школалъул цIалдохъабазулгун дандчIваялде. Гьеб дандчIваялда щиб букIарабали лъалеб гьечIо. Гьеб лъачIониги мухIканго лъалеб буго Дербенталда 12 ноябралъул бакъанидаса нахъе цIакъго гIемераб рагъулаб техникаги, аскариялгун хасал идарабазул хIалтIухъабиги рачIун рукIин. Гьез шагьаралда берцинго транспорт хьвадизе толеб букIинчIила, аслиял къватIахъ ругел гIадамазул рокъоре рачIун гьениб хал-шал гьабизе лъугьун чанги рахIатхвей гьабулеб букIанин абун ццин бахъун руго бакIалъул гIадамал.\nГьединго гьезул разигьечIолъи буго 13 ноябралда тIубараб къоялда шагьаралда аслиял нухал къан рукIиналъ, кирениги транспорт бачун ун бажарунеб хIал букIинчIолъиялъ. Дмитрий Медведевги гьесда цадахъ рачIаразги шагьар бахинегIан Дербент чIун хутIун букIанин абулеб буго дербенталъулаз, гьезулго рагIабазда рекъон хехаб кумекалъул автомобилалгицин риччалел рукIун гьечIо, хасал идарабазул хIалтIухъабаз, жидерго нухда ине.\nГьебго къоялъ Дмитрий Медведевас МахIачхъалаялда Шималияб Кавказалъул бутIрулги ракIарун данделъи тIобитIана. Гьеб байбихьилалде гурони данделъи кавказалъул республикабазул социалиябгун экономикияб цебетIеялъул ва гьелго рахъазда хурхарал масъалабазда бан тIобитIулеб букIин лъачIо. Киналниги Шималияб Кавказалъул республикабазул бутIрул гIахьаллъана гьеб тадбриалда, хIатта гьединал данделъабазде цеве-цеве вачIунев вукIинчIев Чачаназул бетIер Рамзан Къадировцин гIахьаллъун вуго гьенив.\nНижер программа эфиралде иналде Медведевас гьеб данделъиялда Шималияб Кавказалда сахлъицIуниялъул суал борхиялъул баянал щвана. Гьес лъазабун буго гьел республикабазда унтарал чIобого дарабаздалъун хьезари кIвар бугеб суал бугилан, хасго онкологиялъ унтаразе шартIал чIезариялде ва гьезие хасал дараби чIезабиялде кIвар буссинабизе кколин лъазабун буго премьерас. Гьесул баяназда рекъон унтаразул 18 проценталъе гурони щолел гьечIо Шималияб Кавказалда гьел дараби. Гьелдаго цIадахъ Дмитрий Медведевас абун буго сахлъицIуниялъул системаялда лъикIал, лъай бугел хIалтIухъаби рукIиназе ккелилан.\nРакIалдаго гьечIого Дмитрий Медведев Дагъистаналде вачIиналъе гIилла экспертаздаги лъалеб букIинчIо. «Эркенлъи» радиоялъ бухьен гьабурал экспертаз абулеб букIана жидеда рагIунгицин букIинчIила гьев Дагъистаналде ине вугин абураб информация, Пятигорскалда гьал къоязда тIобитIизе кколаанила Шималияб Кавказалъул республикабазул проблемабазда хурхун Медведевас ахIараб данделъи, киналго гьел республикабазул бутIрулги рукIине кколаанила гьенир. Щай гьеб тадбир Дагъистаналде бахъарабила лъаларила жиндидайилан абуна «Эркенлъи» радиоялъе Гайдарил цIаралда бугеб институталъул кIудияв гIелмияв хIалтIухъан ва 20 гIан соналъ Шималияб Кавказалда хурхун цIех-рехал тIоритIулев вугев Константин Казениница.\nКонстантин Казенин: «Дида жеги лъаларо щай гьев Дмитрий Медведев Дагъистаналде вачIаравали. Дуца бицун лъана дида гьев гьениве вачIине вукIинги. Гьев вачIин сунда хурхинабилебалигинцин лъаларо, гьединлъидал гьаб сагIат кинаб букIаниги баян кьун бажаруларо дица»\nКавказлъазабулев гIалимчи АхIмад Ярлыкаповасги абуна жиндаги Россиялъул премьер-министр Дагъистаналде вачIиналъе гIилла лъаларилан.\nАхIмад Ярлыкапов: «Гьедин ракIалдаго гьечIого хехго, Медведев Дагъистаналде щай ине кколебали бичIчIулеб гьечIо дида. Гьев республикаялде иналъени гIезегIан гIиллабиги багьанабиги рукIине бегьула. Дагъистан бигьаяб регион гуреблъи киназдаго лъала, амма кин букIаниги гьесул гьеб сапар дие ракIалдаго букIинчIеб жолъун буго».\nХалкъазда гьоркьосеб кризисалъулаб къокъаялъул вакил, инсанасул ихтиярал цIунулей, Кавказ лъазабулей Варвара Пахоменкоца Россиялъул премьер-министрасул Дагъистааналде бухьараб сапар улкаялъул хIинкъигьечIолъиялда бухьаниабулеб буго.\nВарвара Пахоменко: «Улкаялда хIинкъигьечIолъи букIинабиялъул проблемаялда бан вачIун ватизе бегьулин гьев Дагъистаналдейилан ккола дида. Сириялде ИГИЛаллъул кьерулъе аслияб къагIидаялъ рагъухъаби унеб бакIазул цояблъун рикIкIине бегьула жакъа къоялде Дагъистан. ИГИЛалдасанги Сириялдасанги Россиялъе хIинкъи букIин бихьизабулеб буго дагьаб цебегIан Мисралда бортараб Россиялъул самолет гьез кьвагьизабун бугин абун кьолел баяназги. Гьединго ахирал къоязда гьелго ИГИЛалъулаз Россиялда чанго терракт гьабизе бугин абун тIиритIизарулал баяназда улкаялъул нухмалъиялъул рахIатхвезабун буго. Гьединлъидал хIинкъигьечIолъи букIинабиялъе, гьеб цIуниялъе хIалтIи гьабулеб буго Кремлялъ. Дагъистаналдаги ахираб заманалда гIодойбиччай букIаниги терроризмалъул рахъалъ хIинкъицIикIкIараб республика бугелъул, гьеб терроризмалде дандечIей гьабизе ккеялъул сулал рорхизелъун гьабулеб батила Медведевас МахIачхъалаялда гьеб данделъи. ЦохIо гьелда бухьинабулеб буго дица гьесул ракIалдаго гьечIого ва бахча-хьван Дагъистаналде сапар бухьи».\nАхирисеб нухалда Дмитрий Медведев Дагъистаналде 2010 соналда вачIун вукIун вуго.\nРухI кьун тIоритIулел рищиял\nИГИЛалде вагъизе ине полициялъ 500 доллар кьолеб рагIула\nДербенталъул бутIрузул планал данде кколел гьечIо рукъзабазул бетIергьабазул планазде\nЭ. Хидировасда 500 млн бикъиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго\nБуйнакскалъул мэрасул ишал тIуразаризе тIамуна Ильяс Мамаев


Петербургалда чIвана Дагъистаналдаса студент\nГьал къоязда Санкт-Петербургалда чIвана Дагъистаналдаса студент Мурад Агъамирзоев. Гьев цIалулев вукIана жанисел ишазул министерлъиялъул университеталда кIиабилеб курсалда.\nСанкт-Петербургалдаса щварал баяназда рекъон, Мурад Агъамирзоев унев вукIун вуго жиндирго ункъгIалалда дандчIвазе. Гьеб мехалда гьесда тIаделъун руго кIигоял. Гьевги чIван тIурун ун руго. Абулеб буго гьеб тохлъукьего ккараб чIвай-хъвей гурин. Агъамирзоевасда хадуб халкквей чIезабун миллатчагIаз гьабураб пиша бугин гьеб. Амма гьеб наркоманаз гьабизеги рес бугин абулеб буго интернеталдасан Санкт-Петербургалда бугеб Дагъистаналъул диаспораялъул нухмалъулев ХIасан ХIасановас. Картаби хIан къурал наркоманазда цебе суал лъун батилила полициялъулав чIвазе. Агъамирзоевги жанисел ишазул министерлъиялъул университеталда цIалулев вукIаралъул.\nАмма ЭР-ялъе баян кьолаго ХIасан ХIасановас тIадчIей гьабуна миллатчагIазул пиша гьеб букIиналда.\nХIасан ХIасанов: «МиллатчагIаз гурищ гьеб чIвай-хъвей тIаде босун бугеб? Гьедин цIалана дица интернеталдасан. МиллатчагIазул сайталда хъван буго гьедин. Гьелдаса тIаде цIияб жо дида жеги лъаларо. Гьев васасул ункъгIал йиго Санкт-Петербургалда гIумру гьабун. Эбел-эмен Дагъистаналда Дагестанские Огни абулеб шагьаралда руго. Лъида ва киб гьикъаниги сабруяв, гIодовиччарав вас вукIанилан, лъикIаб къимат кьолеб бугоан Мурад Агъамирзоевасе. Гьединлъидал лъилгунниги дагIба букIине рес гьечIо гьесул».\nГьедин бицана Санкт-Петербургалда вугев Дагъистаналъул диаспораялъул нухмалъулев ХIасан ХIасановас ЭР-ялъе.\nМиллатчагIи цIикIкIарал Россиялъул шагьаразда гъорлъ Санкт-Петербургги рехсола цо-цо дагъистанияз. Амма цевехун рехсарав ХIасан ХIасановас абулеб буго миллатчагIаз кавказиял яги дагъистаниял чIвай гIадал хIужаби дагь кколин гьенир.\nХIасан ХIасанов: «ГьедигIан гIемер кколаро гьединал чIвай-хъвеял, яги миллатчагIаз нилъерал къварид гьарурал хIужаби. Нилъераз гьездасаги цIикIкIун гьарула Санкт-Петербургалда гъалмагъирал».\nРоссилда ругел миллатчагIазул пикру лъикIаб рахъалдехун хисизабизелъун гьел Дгаъистаналде гьоболлъухъ ахIизе кколин рикIкIунеб буго «ГIагараб Дагъистан» фондалъул нухмалъулев ХIабиб Давудовас.\nХIабиб Давудов: «Бищунго дандчIарал дозул анкьго-микьго чиги гьанивеги ахIун, гъозда бихьизабизе ккола нилъерго рукIа-рахъинги, гIадамалги, маданиятги. Бихьизабизе ккола нилъеца Россиялъул гIарац бикъулеб гьечIолъиги. Гьединго Россиялдаса рачIарал мугIалимзабазе Дагъистаналда монументал ран рукIинги. Гьеб мехалда пикру хисизе бегьула дозул. Гьебго жо гьабун букIана нижеца чIарадиселги лъарагIалги рагъизе ккараб мехалда.\nГьединго дица Кавказпресс сайталде кьун букIана дица Россиялда гьарурал гьикъа-бакъиязул хIасилал. КъанагIатги чияс Москваялда абун гьечIо жидеца дагъистаниязул хIурмат гьабулилан. Дагъистаниязул цониги чиясин абуни жал кавказияздехун квеш балагьулин абичIо. Нилъер гьаниб гьединаб жо гьечIо, доба буго».\nСанкт-Петербургалда чIварав Мурад Агъамирзоевасул эбел-инсуца гIумру гьабулеб буго Дагъистаналъул Самур росулъ. Гьезул росуцояв Тимурица ЭР-ялъе бицана Агъамирзоевасул жаназа 20 февралалда бачIанин росулъе.


ЧIикIаб росдал сипат-сурат цо-цо мехалда макьилъцин бихьула\nГIабдула ХIажиев, Буйнакск шагьар\nНижер букIана кIиго росу: Басрияб ЧIикIаб ва ЦIияб ЧIикIаб. Басрияб ЧIикIаб букIана Сулахъ гIурул квегIаб рахъалда, ЦIияб ЧIикIаб - Сулахъ гIурул кваранаб рахъалда. ЧIикIасез гьелда абулаан Авлахъ росуйин.\nНижер хъизамалъ гIумру гьабулеб букIана Басрияб ЧIикIаб. Дир эмен, ГIусманил ХIажи, вукIана кверда махщел бугев чи. Гьабулаан къебелъигун цIулал устарлъи, къачIалаан чIунтарал гьабал. Дир инсул умумулги рукIун руго гьединалго махщел бугел чагIи. Инсул имгIал ХIамзатил Авлахъ росулъ букIана мина. Гьелъул азбаралъусан бихьулаан Сулахъ гIурул хехаб чвахиги, рукIана Басрияб ЧIикIаб росдал гIор бахун дорехун рукIарал балагьарал гIажаиблъизарулел мокьрол, цIолбол ва цIулакьодул ахалги.\nДир инсул имгIалзабазул букIун буго 9 гьобо. Гьел хIалтIулаан сентябрь моцIалдаса бахъараб май моцIалде щвезегIан. ХутIараб заманалда, гIорги щун, гьел лъелъ тIерхьунаан. Рагъул заманалда гIоралъ босун бачIунаан билбагIараб гIеч. ГIурул кIиябго рагIал цIун букIунаан гIечул. Ниж, гIисинал лъимал, унаан гъираялда гьеб бакIаризе. ГIеч гуребги, чIалабиги рачIунаан гIоралъ росун. Лъеца рагIалде рехарал чIалаби гIадамаз жидеего росулаан.\nДир инсул имгIал ХIажияв, кулаклъунги гьавун, Сибиралде витIана. Туснахъалда каранзул унтиги ккун, рокъове виччан вачIана ва мехго балелде хвана I942 соналда. Вац Сибиралде витIараб мехалъ, гьесул вац ХIамзатги, гIемераб мехалъ вахча-хъван, Казбек районалда вукIана.\nБасрияб ЧIикIаб росдал колхозалде дандеккун, ЦIияб ЧIикIаб (Авлахъ росдал) колхоз бечедаб букIана, щайгурелъул захIматкъоязухъ кьолаан ролъ, цIоросаролъ, хIан, гьан ва цогидабги. ЦIияб ЧIикIаб букIун батилин ккола I50-I60 цIараки. Росу букIана битIараб бакIалда. Щивав чиясул рукъалда аскIоб букIана ах (бахча). Росдада аскIорго рукIана колхозалъул ахалги. Ахал лъалъазеги гьекъезе лъиналъеги бахъун букIана лъим, кIиго трубаги лъун. Лъим бахъун букIана Басрияб ЧIикIаб букIараб Ахъсу лъаралдасан, Сулахъ гIоралда тIасан чIедерабго маххул кьоги лъун, I937 соналда.\nАвлахъ росулъ колхозалъул председательлъун гIемерал соназ хIалтIулев вукIана Агъаев Юсупдибир. Гьев вукIана хIалтIи лъалев чи. Росдал колхозги, щибаб соналъ хIатIухъабазе захIматкъоязухъ доход кьолеб букIиналъ, цебетIураблъун рикIкIунаан.\nI94I соналъул сентябрь моцIалда Юсупдибирица дир эмен ХIажи, жиндихъегоги ахIун, гьарун буго, мун гIадинав махщел бугев чи къваригIун вугин, колхозалде лъугьайилан. Эмен разилъун вуго ва нижги ЦIияб ЧIикIаре гочана. Инсуца колхозалъе гьабулаан къебелъи, гьарулаан гьакибурдул, гьакал. КватIичIого колхозалъ нижее кьуна гIакаги.\nИсана апрель моцIалда 75 сон тIубала ниж чачаналъе гочинаруралдаса. I944 соналъул март моцIалда росулъе вачIана Буйнакск районалъул тIоцевесев секретарь ва Басрияб ЧIикIаса советалъул председатель (кIиябго росдал совет цо букIана). Бицана хабар, партиялъул хIукмуялда рекъон, ниж бечедаб бакIалде гочинарулел ругин. Гьелда гIадамал разилъичIо, киназго инкар гьабуна. Нахъеги кIиго анкьидаса вачIана гъовго тIоцевесев секретарь, гьабуна доклад, нуж бокьун ани, нужее хIукуматалъул кумекги букIине бугин, разилъичIони - чачанал гIадин, хIалица ритIизе ругин. ЖамагIат кIи бикьана. РазилъичIониги росулъа гочине ккана гьанжесеб Ножай-Юрт районалъул ГъалайтIа росулъе.\nI944 соналъул I2 апрелалда нижер рукъалъул кIалтIа чIана кIиго гьоко: цояб нижее, цояб мадугьаласе. Цо гьакида лъезе кIвараб къайиги босун, ниж Буйнакскалъул вокзалалде щвана. Гьениб бана лъабго къо. Хадуб къайи баччулеб поездалдаги рекIун, щвана Хасавюрталде. Гьениб бана 8 къо, машинабазул ирга щвезегIан. Дунял букIана квачараб, тIаса накIкI босичIого ралел цIадалги рукIана. Гьедин ниж рукIаго, талихIалъ, ниж цIехон вачIана Хасавюрталда гIумру гьабун вукIарав умумузулго гьобол, мунагьал чураяв ЦIобокьа МахIатI. Гьес ниж рокъоре рачана. Гьесул рокъоб анкьго къо бана. Ахир-къадги "Студебекер" машинаялда къайиги лъун, ниж ГъалайтIа росулъе щвана. Нижее щвараб рукъ букIана цIи бараб, нуцIби-гордал гьечIеб. Хъата-масан ралагьана инсуца басриял нуцIби-гордал, заманалдасан цIиял лъуна. Лъим босулаан Ахъайсу лъарахъа. Гьеб букIана хIабургъараб, къоялъ тIокIкIинегIанги тун, гьекъолаан. Гьеб лъедалъун унтаралги гIемерлъана. Гьеб мехалъ колхозалъул председательлъун вукIана мунагьал чураяв МухIамадгIалиев ГIумар. КватIичIого гьев районалде вачана.\nИнсуца бицунаан жив райкомалде ахIанин ва тIоцевесев секретарас (гьев вукIанин ккола Мачиев) абунин, нижеда мун ЦIияб ЧIикIаб колхозалъул председательлъун тIамизе ракIалда бугин. Инсуца абун буго жинда дагьабго къадаралда гурони хъвай-хъвагIай лъаларин. Гьесдаги абун буго мун гурони гьеб хIалтIи тIадкъазе чи гьечIин.\nПалхIасил, гIуцIана 4 бригада. Дагьабго бакIалда чачаназ бекьун батараб ролъ ралел цIадаз лъилъизе толеб букIинчIо. Колхозалъул заместительлъун тIамуна Дадаев Салман (МахIачхъалаялъул мэрасул инсул эбелалъул эмен). Салман вукIана ракIбацIцIадав, тIадкъараб иш тIубазабулев инсан. Гьесул вас Салманов ГъазимухIамадица лъугIизабуна ДГУялъул историялъул факультет, тIамуна МахIачхъала шагьаралъул горкомкомсомалъул секретарьлъун, хIалтIана политехникияб институталда. ЦIунана диссертация, вахъана тарихиял гIелмабазул кандидатлъун. Гьев ккола ЧIикIаб росулъа тIоцеве вахъарав гIелмабазул кандидат.\nЭмен, хъахIлъи барабго, хурзабахъе сверизе унаан. Гьесда ратун руго 4 чIужугIадан лъилъараб хуриса ролъул тIор бищулел. Гьел хIинкъун лъугьун руго. ХIажица абун буго: «Нуж хIинкъуге, сагIат микьго тIубазегIан щвараб жоги босун, бригадир вачIиналде рокъоре а», - ян. (Гьел руччабазул цояй гьабсагIатги Буйнакскалда йиго).\nНижер хъизам Чачаналъа гочана Буйнакск шагьаралде. Чачаналъа гочулаго ва гочун хадуб бихьараб гIакъубаялъухъ, ккараб заралалъухъ рецIел кьечIо. Диналъулги бечелъиялъулги рахъалъ цIар рагIараб Басрияб ЧIикIаб росу ралъдал тIиналда хутIана. ГьитIинаб мехалда дир гIумру араб Басрияб ЧIикIаб росдал сипат-сурат гьабсагIатги цебечIун буго. Цо-цо мехалъ макьилъцин бихьула росу.\nПрочитано 319 раз\tПоследнее изменение Вторник, 05 ноября 2019 13:02\nДругие материалы в этой категории: « Швейцариялъул «Давос», Дагъистаналъул «Алмахъ»\tЭменги помидоралги »


Имам Шамил ва алмахъал. М.Мациев\nЦебезаманалда Алмахъазул ракьал т1ирит1ун рук1ана Ямансу лъарахъа рахъарал Гумбеталъул муг1рузде щвезег1ан. Гьеб бук1ана 1000 ц1араки жаниб бугеб к1удияб росо. Гьелъул ц1ар бач1ана «Боси» абураб турказул раг1иялдасан. Гьелда шагьарилан абулаан. Чияр ракьал рахъулез гьеб чанго нухалъ биххана. Ахирисеб биххи хурхараб буго гьениве Арсахъ Тимур вач1иналда. 1395 соналъ Тимурил бояз Алмахъ сверун ккураб мехалъ, чияр ракьал рахъулес т1алаб гьабуна маххул кавабиги рагьун бокьун жибго шагьар кверде бач1ине ва маг1арулазде данде къеркьеялъе гьесул бодуе 1000 яргъид г1уц1арав чот1ухъан кьей. Алмахъаз нахъ ч1вана Тимурил т1олалго т1алабал, мут1иг1лъизе т1ирун инкар гьабуна ва лъазабуна гьесухъа бажарулеб батани т1аде к1анц1ун босеян. Тимур ц1акъ ццидаханила. Шагьар-хъала бах1арчилъиялда ц1унулеб бук1ана. Алмахъаз бергьенлъиялда нахъ ч1вана Тимурил боязул чанго гьужум. Гьелъул къадазул ахада чапун вук1ана Тимурил ч1варал аза-азар рагъухъаби. Шагьар ц1унулез бихьизабулеб бук1ана бах1арчилъиялъул ва къвак1иялъул мисал. Тимур 3-го сордокъоялъ ургъун вугила Алмахъал киндай мут1иг1 гьарилаян. Гьеб мехалда гьес ургъун буго х1илла-макру. Гьес рет1ун буго гьардохъанасул рет1ел (цогидазул биценалда рекъон, цогидав чи вит1ун вуго), ун вуго росолъе. Алмахъалда тира-сверулагун гьелъул кинабго рахъалъул хал гьабун буго.\nСордо базе виччайилан гьарун буго жийго йигей к1одода. Рукъалъул бет1ергьаналъ кваназеги ах1ун гьесда цебе карщ лъун буго. Тимурица гъодоца карщ цин paг1алдаса, цин бакьулъа босулеб бук1ун буго. Гьеб бихьарай к1одо ццидахун йиго. «Щай мун рекъав Тимур г1адин цин гьанив, цин дова к1анц1арулев? Щай г1адамаз г1адин гъадрил paг1алдасан кваналареб?»\nГьардухъанас ц1ехон буго, щив гьев рекъав Тимур, кинав чи гьев кколевилан. Гьелъ жаваб гьабун буго: «Рекъав Тимур ккола цин гьанив, цин дова вагъулев, г1адамал гъурулев ва кинабго балагь решт1инабулев чи». Гьес гьикъун буго, алмахъал кинин рорч1арал гьел балагьаздаса. Гьелъие к1одоца жабав кьун буго, шагьаралде лъин бачун бугеб бак1 лъалебани, Тимурица доб мехалъго гьеб кверде босулаанилан. Ургъел гьеч1еб г1адин, гьоболас ц1ехана, гьеб иццул бет1ер кибехун бугебан, гьесда лъана гъуй отаралъул ракьалда к1удияб гъот1ода гъоркь бук1ин ва лъим къот1изабуни алмахъал кверде рач1ине рук1ин. Радал гьардухъан нахъе ана. Жиндирго решт1еналдеги вач1ун Тимурица буюрана лъел ицц къайилан, лъедасан мах1румлъарал алмахъал кверде рач1ине ругин. Алмахъаз Тимурил аскар биччана шагьаралде жанибе, амма гьез жедецаго кьун бук1араб раг1и кквеч1о, г1асияб талавурчилъи гьабуна. Алмахъ хъамал гьабун бух1ана, гьелъул г1адамал ч1вана, ч1аго хут1арал рикь-рикьун цоги росабалъе лъутана.\nШамилиде щвезег1ан ва гьелда хадубги Алмахъ машгьураб бук1ана г1алимзабаздалъун. Алма-хъалдаса кколаан машгьурав г1араб ц1аларав Г1амирг1али-х1ажи -«ц1ц1вабзада гьоркьосан баккараб Дагьистаналъул бакъ».\nАлмахъал рук1ана лъик1ал яргъил устарзаби. Гьенир гьарулаан хвалчаби, хунжрул, тунчул. 1859 соналде щвезег1ан рагъаца к1век1ун къуват лъуг1идал, мук1урлъана гьел пачаясул аскаразе. 40 соналъул болжалалда алмахъал киналго г1адин имамасда цадахъ рагъана. Шамил имамас абулаан «Дир рек1к1 гьеч1ел гьалбал руго Алмахъалда. Алмахъаз бищун дие зах1матал къояз дир рахъ ккуна». Алмахъалда г1агapда бугеб нухалда абула Шамилил нухиланги - гьенисан кидаго Чачаналде унаан Шамил ва маг1арулал. Шамил Ах1улгох1даса Даргъове унаго рещт1араб бак1 ккола Алмахъ. Алмахъал гьес жин-дирго кванараб кверлъун рик1к1унаан ва г1емер абулаан: «Нуж руго дир квег1аб квералъе зах1-малъараб мехалда гьелъие кумекалъе бач1унеб кваранаб кверлъун».\nКалугаялда вугеб мехалъ Шамилида гьалбал хириял ва бах1арчиял Алмахъал рак1алде щолаан. Доб заманалда Алмахъалъ сайгъат гьаруна нус-нус ц1ар арав рагъухъан, нахъе къай гьеч1ел Шамилил муридал, бодул церехъаби. Гьезда гьоркьов вук1ана ц1ар арав Умалат - алмахъаз гьесда Умалх1атилан абулаан.\nГьев 20 соналъ наиблъун вук1ана Чачаналда, Г1авухъалда. Алмахъалда гьев лъугьана Шамилил иш цадахъавлъун. Имамас т1адег1анаб къимат кьолаан гьесул рит1ухълъиялъе ва тушманасдехун рах1му гьеч1олъиялъе. Рагъ лъуг1ун хадув Умалат г1умру гьабулев вук1ана Алмахъалда ва гьенив вукъун вуго. Цо заманалда Умалат Кешен-г1авухъ росолъ муллалъун вук1ана. Гьелъие нуг1лъи гьабула Алмахъалда жиндирго цевесев гьоболасе Шамилица сайгъат гьабураб Къураналда бугеб хъвай-хъваг1аялъ.\nБицен буго, наиб Умалатил к1удияв эмен Харачо росолъа чачанав вук1анила. Лъадиги Кешен-г1авухъ росолъа чачанай йик1ана. Г1ажаибаб буго гьеб Къуръаналъул къисмат. Гьеб щун буго инсуда цадахъ рагъда г1ахьаллъи гьабурай Умалатил яс Хатиматихъе ва жакъаги Умалатил лъималазул лъималаз нахъе ц1унун буго. 1839 соналдаса 1859 соналде щвезег1ан заманалъ Шамил решт1унеб бук1араб 3-4 хъизан бук1ана Алмахъалда.\nМатериал бак1арана «Ах1улгох1 - дир рек1ел бух1и»\nабураб Дадаев Юсупица бахъараб\n(1998 сон, Мах1ачхъала) ва\n«Имам Шамил» абураб т1ехьаздаса.


«Мемориал» абулеб инсанасул ихтиярал цIунулеб къокъаялда ракIалда буго Буйнакскиялъул цIех-рехалъул комитеталдаса бачIараб гIарзаялда дагIба базе.\nГьеб буго Унсоколо мухъалъул Временное росулъ низам цIунулез гIадамазул ихтиярал хвезариялда хурхараб гIарза.\nГъоркьисала аскарияз чанго моцIалъ хасаб операцияги тIобитIун, гьанже Временное росу тIубан чIунтун буго. ГIадамаз росу тун буго. Хасаб операция лъугIун хадуб гIуцIараб комиссиялъ чIезабун букIана гIадамазул 52 мина бугин жаниб яшав гьабизе бажарулареб.\nГьедин инсанасул ихтиярал цIунулез рикIкIунеб буго аскарияз гьеб росдал гIадамазул ихтиярал хвезарунин. Амма аскарияз жаваб кьола жидеца гьенир тIагIинарунин изну гьечIого яргъид гIуцIарал гIадамал, гьедин жал хIалтIанин гIадамазул гIумру парахат букIиналъул мурадалда.\nБукIаниги, «Мемориал» къокъаялъ тIалаб гьабизехъин буго гьел аскариязул ишал такъсириял рукIанилан хIукму къотIизабизе. Амма Буйнакск мухъалъул цIех-рехчагIаз гьезухъе бачIун буго жидее инкар гьабураб кагъат.\n«Мемориалалъул» Дагъистаналда вугев вакил Сиражудин МухIамадовас ЭР-ялъе тасдикъ гьабуна жидеца кватIичIого низам цIунулезе хитIаб гьабизе букIинги, Временное росулъ хасаб операция тIобитIи цIех-рехалъул идарабаз гIадатияб ишлъун къабул гьабулеб букIинги.\nСиражудин МухIамадов: «Низам цIунулезда гьеб ишалъулъ кинабгIаги такъсир бихьулеб гьечIо. Гьединаб жаваб бачIана нижехъе Буйнакскиялдаса, цIех-рехалъул комитеталдаса».\nЖидеда чIалгIун бугин гьеб суал гIемер борхунилан абуна Временное росулъа ПатIиматица ЭР-гун букIараб гара-чIвариялда. Гьединлъидал аскарияз жидее нахъе тараб балагь-базаралда цIар гIицIго лъабго рагIудалъун цебе чIезабизе бегьулила.\nПатIимат: «Гьале дица абулеб буго дуда – бикъа-хъами, мародерлъи, гIорхъи лъангутIи. Гьеле гьеб лъабго рагIудалъун абун гурони, нижер тIокIаб абизе жо гьечIо гьелда тIасан».\nВременное росу территориялъул хIисаб гьабун, Унсоколо мухъалъул Генуб росдада гьоркьобе уна. Гьенире гочун чIун руго гьабсагIаталда Временноялдаса гIадамал, гендерил школалде уна гьезул лъималги. Гьединлъидал цIакъ кIвар кьезе кколин хадубккун Временное росулъ магIишат цIигьабизе байбихьидал, школа, культураялъул рукъ, азархана баялдеян бицана гендерил бегавул АлясагI МухIамадовас.\nГьес гьединго бицана 54 млн гъурщил багьаяб лъималазул ахги базехъин бугин Временноялда. Амма хасаб операция тIобитIулаго гьеб росдае ккараб зарал бецIизе гIураб гIарац биччан гьечIин жегиян рикIкIунеб буго гьес.\n«Мемориал»: "Аскарияз Временныялда гIадамазул ихтиярал хвезаруна"\nХасал операциял гIемерлъизехъин руго