Общество / Передовая\nАвтор: ilchi · 22.11.2020\nВанияр 155 шинал хьхьичI Гъази-Гъумук бувну бивкIсса ПатIимат тIисса душнил чивчусса бувагу урчIва-ацIва шеърилул (жучIанма миксса бакъа бивну бакъар) ХIХ ттуршукулийсса лакрал поэзия гьаз бувну бур хъинну хъуннасса бюхттулшиврийн. Масала, «Ххал ба ххуй душнил гьава» тIисса назмулуща ччал бан хьунссар дунияллул поэзиялул ххазиналувасса хъинну чIявусса асардащал.\nПатIимат эшкьи хьуну бивкIссар тIар Бархъаллал жяматраясса, аьрабрай дурккусса, хъинну диндалухунгу агьсса, жагьилнах. Му эшкьилул цIарал ПатIимат цуппа ччувччунугу лавгун бур. Му цIарал ламарай чивчусса бур мунил цинявппа шеърирдал ххаругу.\nПатIимат бивкIун бур хантурал тухумраясса душ, ЯхIия-ханнал душнил Аймисайл душ. Аймисай цуппагу бивкIун бур чантI увкусса, пасихIну балай багьан бангу, чичингу кIулсса инсан. Мунил цила душнихьгу ласун дурну дур та чIумун лархьхьусса тарбия, кIулшиву, дуккин бувну бур аьрабрай. ПатIимат дурккусса бивкIшивугу исватну чIалай бур мунил назмурду ккалаккийни.\nЦумурдив ца нюжмар кьини цила къаравашнащал архIал Гъази-Гъумучиял Хъун-Мизитравун лавгун бунува, ПатIиматлун бавну бур мавлуд ккалаккисса мюталимнал караматсса чIу. Му чIунил заллунугу ивкIун ур жува кIицI увсса Бархъаллал Маллай (МахIмудхъал Малла-МахIаммад). Мичча байбивхьуну, ПатIиматлун эшкьи хьуну дур мюталимнах. Чивчуну бур цанначIан цаннал ччаврил къявхъа тIисса чагъарду. Ми чагъардалгу, эшкьилулгу, миннуцIун сукку хьусса иширтталгу мархьгу, хьхьуригу дур цихьра ПатIиматлухь. Цува Маллайма тIурча, дуллай ур анжагъ жавабру, цирдагу хъинну сикъарсусса, цирив ца хIучI хIаласса.\nЦилва душнин хьумур ашкара шайхту, ниттил мугьлат бакъа тIайла бувккун бур душ Азайнивсса (Таркилийсса) цила уссичIан, Бий-МахIаммадлучIан, душнин Маллай хъамаитан аншиврул. Миккува миннал кьаст лархIуну дур ПатIимат щар булун цалла кьини кьинилун лархьхьусса жагьилнан. Амма душ цукунчIав лахIан бан къавхьуну бур. Ахиргу, дукъарчIайсса азарданул бувгьуну, ПатIимат бавссуну най бивкIун бур. Душнил бунияласса тагьар дурчIуну, Бий-МахIаммадлул, гьарца затрал ялттугу ххявххун, кьаст лархIуну дур ссил душ Маллайн щар булун. Хъирив гьан бувну, учIангу увну ур Бархъарату Маллай. Амма, Азайнив мунахь оьбан-хъинбан щил ци увкуссарив, валлагь, миннал ина ивчIан луркIанни дуклакисса куну бивкIссар тIар. Кьабивтун оьттун ччуччин Азайниялугу, ливхъун ур Маллай махъунай Бархъарав. ЧIал къавхьуну ПатIимат бивкIуну бур Азайнийва. БувкIун бур мунил хавар Бархъаравгу.\nПатIиматлул бивчIан хьхьичI чивчусса аманат-васиятрал чагъарданийн бувну, бувччуну мукьах, кIилчин бувккун, хIавтIливух бивхьуссар тIар цалла карунних Маллайл. Му чIумал ПатIиматлун диркIун дур 22 шин.\nГъумучиял ПатIимат бувну гьашину хьусса 155 шинал таварихрацIунгу бавхIуну, «Илчилий» бишлай буру жула гьунар ххисса шаэр, публицист (аьпа баннав цил) Миясат Щурпаевал чивчуну, 1994-ку шинал «ЦIубарз» журналданийгу бивщуну бивкIсса, «Гъумучиял ПатIимат ва Бархъаллал Маллай» тIисса тарихийсса очерк.\nТамансса ихтилатру хьунни жула лакрал аьлимтурал ва чичултрал дянив Гъумучиял ПатIиматлул ва Бархъаллал Маллайл цанначIан цаннал назмурдай чивчусса чагъардал ва гайннал эшкьи-ччаврил хIакъиравусса. УрчIра, ацIра шинъя ттул Гъумучиял ПатIиматлул ва Бархъаллал Маллайл чичрурдал ва гайннал хIалкьазиялул хъирив лаллай. Аьлимтурал дянив щак-щукгума бия утти луттирдай бишлашисса, ПатIиматлулли тIисса, назмурдайсса чагъарду бюхъай цилва ПатIиматлул къачивчуну бикIангу, яла, га бивкIуну махъ, Маллайл цала ганил цIанияту чивчуну бикIан тIисса. Му щак-щуклил сававгу, ттул хIисаврай, цала Маллайл махъ зуманив ПатIиматлул цаппара чагъарду бакьи-шакьин баву хьухьунссар.\nБархъарав Маллайл уссур-ссунначIа ттун лявкъунни щак бакъа цилва ПатIиматлул чивчусса, уттигу чувчIав къабивщусса чагъарду. Сайки ттуршра шинал хьхьичI аьжамрай чивчусса чагъарду тIавтIун, парчри хьуну, буккин хъинну жапанугу бия. Жу, Бархъаллал Къачулгу, та Маллайл цIа дирзсса Аьлилхъал Маллайлгу, Бархъаллал мизитрал кьади Зубайр-ХIажиналгу, цачIу щябивкIун, диялсса чIун харж дарду ми чагъарду буклай.\nБархъаллал инсантурал бусласаврийн бувну, цила чIумал ми чагъарду бивкIун бур хъинну чIявусса. 1920 шиннардий, цува Маллай сагъну унува, Щурагь буклай бивкIсса «Илчи» кказитрал редакциялул кказитрай бищунну куну, лавсун, бигу-къабивщуну, яла зана къавхьунува ливчIун бур. ЛивчIми Маллай ивкIуну мукьах ганал уссур-ссуннал цайхва цала бавчIуну бур. Уттинин ливчIсса чагъардайнугу, луттирдай бивщуминнуйнугу, халкьуннал бусалардайнугу, ттул пикрилий, бюхълай бур хIакьмур чIалачIи бан.\n1980-ку шиннардий ЦIуссалаккуй, ТIюхчардал шяраву, ттун бакIрайн дагьуна ЧIаящатусса Исрапихъал Ххадижат тIисса урчIцIалла шин хьусса щарсса. Янин чани чан хьуну, ччанну дякъил бувгьуну, шанийн дагьну дунугу, Ххадижатлун ххуйну дакIний бия цила оьрмулуву ккавкмур, ихтилатравух шаммардугу хIала бичлай, вичIи дирхьунан хъинну тIааьнну гъалгъагу тIий дия.\n– Вай зул Гъумучиял ПатIиматлул Бархъаллал МаллайчIан гьан бувсса шаммардур, – куну, цаппара шаммардугу бувккуна.\n– Вин Гъумучиял ПатIиматлуятугу бавссияв? – цIувххуссия на.\n— Циван къабаяви? Ттун Маллайгу ххуйну кIулссия. Ттул нину Маллайл мюрид дия. Жу чIявуну ниттищал нюжмардийн Бархъарав лагайссияв, ссайгъат-азихъгу лавсун. Маллайлгу, ттул ниттилгу, чIарав щябивкIун, ихтилатрай тамансса хIал байва. Маллайл ва Гъумучиял ПатIиматлул хIалкьазиягу ттул ниттин ххуйну кIула.\nЧIаящиял Ххадижатлул бувсминнуяту цаппара затру на цила чIумал кказитрайгу бивщуссия. Тания мукьах на хъирив лавра Дагъусттаннал элмурдал центрданувусса каних чичрулул фондравусса Гъумучиял ПатIиматлул ва Бархъаллал Маллайл чагъардалгу, жула аьлимтурал гайннал хIакъираву чивчумунилгу. Ва хIалкьазиялул хъирив лаян ттунма кумаг бувсса Бархъаллал Маллайл ссил душнил арснахь Аьлихъал Маллайхь, Бархъаллал Къачухь, ЗубайрхIажинахь ва Гъумучатусса Пирсулайманхъал ХIасаннухьгу хъунмасса барчаллагь учин ччай бура.\nЦури ивкIсса Бархъаллал Маллай?\n1979 шинал бувксса лакрал поэзиялул антологиялий ца гъалатI итабавкьуну бур, Маллайл буттан цIа МахIаммад диркIссар тIисса. Маллайл буттан цIа диркIун дур МахIмуд. Маллайн цайнна диркIун дур тIайласса цIа МахIаммад, амма оьрчIнийра ларчIсса чулийцIа – Маллай лирчIун дур оьрмулухунгу, литературалувугу.\nМаллайл буттал МахIмудлул бивкIун бур ххюва оьрчI: шанма душ – Ххамис, Ххадижат, ПатIимат ва кIия арс – Кьади ва Маллай. Маллай ивкIун ур чIана-чIивима. МахIмуд ивкIун ур чIявучивухсса хъудугьу, му Маллайн мукьра шин хьусса чIумал ивкIуну ур.\nГа чIумал Бархъарав мукьва мизитгу, мукьа кьадигу ивкIун ур. Яла гужмур элмулул щаращину та чIумал Лаккуй хIисав байсса бивкIун бур Гъумучи, гайннал хъирив Бархъал. Бархъаллал кьадитурал цалла шяраву кьуран лахьхьин къабувсса оьрчI къаитайсса ивкIун ур, ятинтуран чирилун уква лахьхьин байсса бивкIун бур. Га чIумал Бархъарав бивкIун бур цIа дурксса бусурман диндалул аьлимтал: Халипа-Оьмар ва Мирза-кьади. Вай аьлимтурал цIарду машгьурну диркIун дур, Лаккуй дакъассагу, даргиял ва яруссаннал кIанттурдайгу.\nМаллай ивкIун ур кьурандалий Мирза-кьадиначIа. ОьрчIнияцIавасса Маллайл караматсса, инсаннал дакIнивун, чурххавун ццихь бутлатисса чIуницIун, га Мирза-кьадинан хъинну ххира хьуну ур, ганан диндалул вяъзарду, мавлудру лахьхьин дуллан ивкIун ур. Му чулухунмай Маллайл цалагу хъунмасса пагьму-гьунар бивкIун бур, цаппара вяъзарду цалвагу ляхъан байсса бивкIун бур.\nЧIаящиял Ххадижат дакIнийн бутлай дия: «Ттун Маллай цалчин ккавксса чIумал, духьунссия ганал оьрмулул 50 шин. Чурххал лахъ акъасса, къалиправу авкьусса ия, хъунисса лухIисса, инсаннал дакIнивун ццихь бутлатисса яру бия, амма цува хъинну кIукIлусса, хIалимсса адимина ия. Ихтилатгу байва лагьну, хIалимну, ваца такьвалий дуаь ккалаккисса куна. Амма такьвалий кьуран, ягу мавлуд ккалаккийни, ганаяту Аллагь, Идавс шайва, ганал дакIнил, чIунил гьавас вичIи дирхьунал дакIурдивун, чурххавун буххайва. Заннал буллусса хъунмасса пагьму-гьунарданул, кашпу-караматрал заллу ия».\nОьрчIнийсса чIумалва Маллайл цалла шяраву аквар учайсса бивкIун бур, кьадитурацIун мавлудру дуккайсса диркIун дур, ганал караматсса чIунил аваза бавну бур Гъумукунгу. Гъумучатусса Шамсуттин-кьадинал цалчин увцуну ивкIун ур Маллай Гъумукун цачIана шавай мавлуд дуккин. Маллайл чIунил хIайран бувсса Гъумучиял кьадитурал маслихIат хьуну бур га Гъумучиял мизитравун уцин. Мукун оьрмулул 17 шинаву агьну ур Маллай Гъумукун. Гъумук мизитирттаву кьулгьу байни, ягу мавлидру дуккайни, цачIун шайсса бивкIун бур Маллайгу, Кумиял Аьбдулмажидгу, Гъумучатусса Аьлишахъал ХIасан-ХIусайнгу. ЧIявуну МаллайчIан бучIайсса бивкIун бур Гъумучиял жагьилтал ганахь назмурдайсса эшкьи-ччаврил чагъарду чичин бан, цанма ччан хьусса душварачIан гьан бан. Маллай дус хьуну ур та чIумал Гъумук шаэрну машгьурсса Гузунхъал ХIасаннущалгу, гукунасса шаэр НицIавкIратусса Апал Шяпинащалгу, гай чIявуну кувннащал кув бястлий шаммарду ляхъан буллай бикIайсса бивкIун бур. Маллай чIявуну ухху-укку шайсса ивкIун ур Пирсулайманхъал МахIаммадрасуллучIан, Рашкъухъал МахIаммадлучIан, Сайд-ХIусайнхъал Гъази-кьадиначIан. Маллай цува хъинну инсантуран бусрав хьунсса, ххира хьунсса хасиятрал, тIабиаьтрал инсан ивкIун ур, мунияту ганал дустурал нитти-бутталгу га цала хьхьичIунсса гъанчу куна кьамул айсса ивкIун ур. Буслай бур, яла махъ шиннардий, Маллайл ва Гъумучиял ПатIиматлул эшкьи-ччаврил хавар бувксса чIумал, Маллайл дустурал: «Ханнахъал душних эшкьи хьусса жагьилнай рахIу къабикIайссарча, га яла ххуймур ссакьаллатрал чиллу-чухъри дикIан аьркинссар!» – куну, цалва харжирацIух Маллайн чаннану хьхьинякIсса ссакьалатрая чиллу-чухъри дан дурну дур, мухIлу-ххаржан дан дурну дур. Гай цIуну дурсса яннагу ларххун, Маллайл сурат рищун бавчукун, га цукунчIав рязи къавхьуну ур, сурат рищаву бусурманнан бунагьссар тIий. Яла Гузунхъал ХIасаннулгу, Апал Шяпиналгу, Маллайгу щяивтун, цивппагу чIарав бавцIуну, гагу хъяврин увну, чIавахьулттийхчил рищун дурну дур сурат. Га сурат дур хIакьинусса кьинигу Гузунхъал ХIасаннул душничIа Султан-ПатIиматлучIа. Бархъаравсса Маллайл уссур-ссу дакIнийн бутлай бур, цува Маллай икIайва тIар, щил-дунугу сурат ххал дуллалисса чIумал: «Ттулгу дуссар ца мамав Гъумук, Гузунхъал ХIасаннул кьяцлун ивхьуну, рищун дурсса», – тIий.\nЦури бивкIсса Гъумучиял ПатIимат?\nГъумучиял ПатIиматлул нясав нанисса дур Гъумучиял хантураяту ва Азайннал щамхалтураяту. ПатIиматлул нину Аймисай бивкIун бур Азайннал ЯхIия-щамхал тIисса хъус-кьинилул залуннал душ. Нину Гъумучиял хантураятусса диркIун дур, мунияту Аймисайн, къумукь маз кунма, лакку мазгу кIулну бивкIун бур, щаргу буллуну бивкIун бур Гъумучиял ханнахъал адиминан. ПатIимат чIивину бунува Аймисайл лас ивкIуну, га щащарну ливчIун бур ца душнищал. Гания мукьах цаманан щаргу къавхьуну бур. Маллай икIайва тIар буслай, цанма ПатIимат кIул хьусса чIумал, ганил ппу сагъну акъая, бунтирал шинал оьруснащалсса талатавриву агьссар тIун бикIайва тIий. Маллайл бусласаврийн бувну, Гъумук ПатIиматлул буттайхчинсса гъанчугу чIявусса бивкIун бур, Азайнив ниттийхчинссагу хъиннува чIявусса бивкIун бур. Аймисайл уссурваврал Азайнив хъунисса лухIитIутIул багъру, хъу-лухччи, зунттурду, ятту-гъаттара бивкIун бур. Гайннал лухччайн зунттавату бувкIсса заллухъруннал багьлух цала яттугу бакьайсса бивкIун бур кIинттулсса.\nАймисайл буттал цала оьрчIахь дарс дишин мюталимтал шаппай бучIан байсса бивкIун бур. Мукунма ПатIиматлулгу чIявусса аьраб мазрайсса, турк мазрайсса луттирду буккайсса бивкIун бур, шаммарду ляхъан байсса бивкIун бур. Му бакъассагу, та чIумал чагъарду, яла-яла эшкьи-ччаврилми, шаммардай чичаву сийлий диркIун дур.\nОьрмулул 16-17 шин хьуннин ПатIимат бивкIун бур Гъумук, буттал къатраву, диндалул элмугу лархьхьуну дур Гъумучиял аьлимтурая, мусил ххаллай накьич щащан лархьхьуну дур Рашкъу-МахIаммадлул ниттияту СалихIатлуяту. ПатIимат бивкIун бур чурххал кIюлацIасса, исвагьисса, чаннасса яругу бусса, сипатрава ккаккан хъинну ххуйсса душ.\nПатIиматлул заманнай Гъумук бивкIун бур арулва махIлагу, арулва мизитгу. Ца кьини Маккалив хIаж бан нанисса диндалул арамтал бивкIун бур Гъумучиял Гъази-ккурчIиял махIлалийсса Кьадинал мизитраву мавлуд дуллай. Та чIумал хIажливгу лагайсса бивкIун бур каши дусса инсантал: цанчирчан, хIажлив бачиннин гайннал хъунисса, дяъватру бивчуну, цадакьартту бувну, харж буккан байсса бивкIун бур, мукунсса харж буккан бангу щища-бунугу къашайсса бивкIун бур. Кьадинал мизитраву мавлуд дуллалисса чIумалгу, хIажитурал, мукьцIа-ххюцIалва яттил хIайвангу бивххун, ттуршвахъул кIартту ччатIулгу бивщуну, миски-гъаривнан цадакьартту, ятинтуран яннарду дарчIуну дур. Мавлудрайнгу бавтIун бивкIун бур хъуни къатрал агьлу, оьрчI-бакI, лахъи-хъунисса авурсса яннардаву бивкIун бур хъами-бикатал. ПатIиматгу бивкIун бур Зулайхат тIисса цила къараваш душнищал. Щалва мизит щапI куну бувцIусса халкьуннал гъавлул чIуницIун, мизитрал кьатIувсса оьрчI-бакIуннал тяхъасса чIурду хIала бухлай, лагма-ялтту авурсса шадшиву диркIун дур.\nКьадинал дуаь къуртал хьувкун, цакуну, цIансса хьхьуниву чаннасса къавтIи пар учайсса кунма, гьаз хьуну бур караматсса оьрчI-адиминал такьвалул чIу. Пахъ багьну бур щалава мизит, бухлавгун бур хъаннил щурщу, янналул щуртI, аьламатсса чIунил асар щуну бур чIу бавнал дакIнийн.\nМизитравун бувкIсса чIявучин Маллайл чIу бавну, кIулну бунугу, ПатIиматлун га тачIав бавну къабивкIун бур, гукунсса шадлугърайнгу ПатIимат цалчин бувкIун бивкIун бур. Ялу-ялун бюхлахисса мюталимнал чIунил ПатIиматлул чурххал хIал баххана хьун бувну бур, дакI гьулусан дуккан дурну дур. Мавлудрал мажлис къуртал хьуннин бацIан къавхьуну, бувцуну цила къаравашгу, ПатIимат бувккун бур мизитрава. Шаппа цийнма цуппа кIура бавукун, ПатIиматлул тIайла бувккун бур Зулайхат мизитравун та мавлуд ккалаккисса мюталим цу урив кIул ан. ЧIал къавхьуну зана бивкIсса Зулайхатлул бувсун бур та мюталим Бархъаратусса Маллай тIисса жагьил ушиву ва танал такьвалул цIагу щалвагу Лаккуй машгьурну душиву.\nГьунттихавай кIюрххил хIажитал тIайла буккан бавчуну бур ханнахъал агьлу. Гайннащал ПатIиматгу бувккун бур. Хъинну авурсса баргъгу бивтсса кьини диркIун дур, авурсса яннарду бургъил нурданул цIупартIи дуллай, шадсса чIурдал, хъяхъавурттал лагмара дуниял чIюлу дурну диркIун дур. Микку Зулайхатлул ккаккан увну ур ПатIиматлун караматсса такьвалул заллу. ХIажитал тIайла буклакийнигу дурну дур Маллайл такьвалий дуаь.\nЛаргун дур гания мукьах нюжмар, кIира. Маллайл чIу гьич ПатIиматлул дакIнивату къабуклан бивкIун бур. БувкIун бур ца кьини хъун кьадиначIан ханнахъал къараваш: «Ханнахъал бикатуран Маллайл чIу бавну ччай бурча, аквар Маллайхь учин булувара»,– тIий.\nГания мукьах Кьадинал мизитраяту аквар чIявуну Маллайл учайсса бивкIун бур.\nОткрыли первое паллиативное отделение для маленьких пациентов\nСледующая публикация Хъинну аьркинсса хъиривлаяву\nПредыдущая публикация Къулай хъанай дур «анаварсса кумаг» баврил шартIру


Автор: Залму Абдурахманова · 03.11.2020\nЧавтарова Аьйшат Айгунова ПатIиматлущал ва ХIасанова Эльмиращал\nЖулла-жулла щархъавун аьрххи-ххуллу багьни, хьхьичIва-хьхьичI тяхъасса оьрчIшиврул шинну ларгсса ва оьрмулул яла чаннами асардавува ливчIсса, жунма биян ччисса кIанттурдавух чара бакъа школагу бикIайсса ххай бура.\nЧчан бикIай чIун-чIумуй гикку хьусса дахханашивурттал ва цIушиннардал хъирив лаянгу, жяматрал, шяравусса мачча-гъаннал ва чIахху-чIарахнал оьрчIал хIакьинусса ккаккиярттая ва хIарачатирттая ххари хьунгу. КIилийну ххари шару ххирасса, хIурматрайва ливчIсса жула учительтурайн я щун бан бюхъавриягу.\nМукунминнавух хIакьинусса кьинигу Бабаюртуллал райондалийсса КIамахъаллал (Сангардал) школа къуртал бувсса оьрчIал дянив хIурматрай ва бусравну буссар чIярусса шиннардил мутталий ниттил мазрал дарсру дихьлахьисса Айгунова ПатIимат Хан-Мах1аммадлул душ. Ванил дарсру дирхьусса оьрчIру хIакьину, мямма-дадахъулгу хьуну, яхъанай буссар шагьрурдайгу, КIамахъаллал чIаххуврайсса ГьунчIукьатIрал, КIундиннал, Кумиял ва цаймигу жула лакрал къутаннайгу. ХIакьину вайннал оьрчIахь дарсру дихьлай буссар ПатIимат МахIаммадовнагу.\nХъунмассар ванил хIурмат, ца цищала зузисса уртакьтурал дянив бакъассагу, чIаххуврайсса вайми миллатирттал школарттал учительтурал дянивугу. Гьар шинах учирчагу, республикалул даражалийсса ниттил мазурдил олимпиадарттай хьхьичIунсса кIанттурду бувгьуминнавух ванил дарс дихьлахьисса оьрчIру чан къашайссар. Мисалдаран, ва ларгсса интту хьусса республикалул ниттил мазурдил олимпиадалий 9-ми классирттал дянив 1-мур кIану бувгьуссия Сангардал школалий дуклакисса ГьунчIукьатIрал къутандалиясса Чавтараева Аьйшатлул.\nВара олимпиадалий 11-ми классирттал дянив 1-мур кIану бувгьусса КIундиннал къутандалиясса МахIаммадов Имран цIана дуклай уссар Дагъусттаннал паччахIлугърал университетрал филологиялул факультетрайсса дагъусттаннал мазурдил отделениялий. ПатIимат МахIаммадовнал дарс дирхьусса чIявусса оьрчIал къуртал бувссар ва отделение, зийгу буссар хъунмурчIин кIулшивуртту дулаврил аралуву.\nТтувурагу ниттил мазрахсса ччаву ххи дурсса лакку мазрал пасихIшиврул дарсру дирхьусса ПатIимат МахIаммадовна Сангардал школалул тарихраву хьхьичIминнавухсса, учительтурал коллективраву вирдакI кунмасса пишакарди. Мукьц1аллий ххюра шинни ванил учительну зий. 2017 шинал ванин дуллуссар «ДР-лул лайкь хьусса учитель тIисса» цIагу. ОьрчIан бакъасса, ПатIимат МахIаммадовна ххуйсса насихIатчири жагьилми учительтурангу, аькьилсса маслихIатчири чIярусса шиннардий зузими уртакьтурангу.\nШкола къуртал бувну чIярусса шинну ларгсса ттухьвагу ПатIимат МахIаммадовнал дарсирдая яла дакIний ливчIмур ци бур учирча, на учивияв: «Лакку билаятрай ляхъан кьисмат къавхьусса жуву, арнил оьрчIаву, лакрал зунттал тIабиаьтрах ччаву дирхьусса учителли»,- куну. — Дарсирдал чулуха хьхьарамагу, гужмагу цакуцну чIалачIисса, гьарца дуклаки оьрчIал дакIнивун ххуллу лякъин кIулсса хIакьсса педагогри»,- куну.\nБувну бур ПатIимат Лаккуйсса КIамахъаллал шяраву 1952 шинал. Уриннал 8 шинал школагу къуртал бувну, дуклан бувххун бур Буйнакскаллал педагогикалул училищалувун. Миву ванихь дарсру дирхьуну дур жунма ххуйну кIулсса бусравсса Фаталиева ПатIимат ХIусайнал душнил ва ванил лас, аьпа бан цал, Фаталиев АбутIалиблул.\nУчилищагу къуртал бувну, ванил МахIачкъалалив ниттил мазрал учительтурал к1ира шинайсса курсру бувккуну бур. Учительнал пишакарнал ххуллугу ПатIимат МахIаммадовнал байбивхьуну бур чIаххуврайсса Гъуниннал райондалийсса Бюхттиннал школалий.\nАривсса КIамахъаллал школа тIивтIукун, гикку директорну зий ивкIсса ГьунчIукьатIатусса, аьпа бан цал, Кьурбаннул арс ХIажи Даудовлул оьвкуну, бучIан бувну бур. Гикку кIул хьуну бур цила оьрмулул дус, цаппара шиннардил хьхьичI аьпалул хьусса, Карашрал шяраватусса Ризауттиннул арс Айгунов МахIаммадлущалгу. Вагу жул школалий хъинну за кIулсса, итххявхсса, химиялул ва биологиялул дарс дихьлай ивкIсса, «ДР-лул лайкь хьусса учительнал» цIа ларсъсса пишакаръя. Аьпалухьхьун гьаннин хьхьичI шиннардий зий икIайссия Сангардал школалул директорну.\nЖу дуклакийнива ПатIимат МахIаммадовнал бикIайссия школалий цила кабинетраву музей тIитIинсса хиял. Лаккуйсса лакрал щархъава, тиха- шиха дучIан дуллай, къутандалийвасса хъунмур никирал агьулданул аманат дуллай, цIана Сангардал школалий 300-ннийн дирсса экспонатру дусса музей бувну бур.\nЛакку мазрал литературалул дарсирдай мазраву къаишласса затирттая бусан хъинну бучIи лякъайсса, оьрчIан ккаккан дайсса матахIрал бувцIусса музей бувну бур.\n-Шиву КIамахъаллал, КIундиннал, ГьунчIукьатIрал, Кумиял ва цаймигу щархъавасса ттула дуклаки оьрчIал ларсун бувкIссагу, нара тIалав дурссагу затру чансса дакъассар. Ттул хиялданул мурад бувчIунал цащава шайсса кумаг бувну, лагма лавгсса хIарачатрацIухри ва музей сакин бан бювхъусса,-тIий бур ПатIимат МахIаммадовна.\nХъуннасса къулагъас ванил дарсирдай дувайссар жула лакрал литературалул классикалун хIисавсса автортурал прозалух. Ванил чIявуну дарсирдай тикрал байссар: «Ниттил мазрал аваданшиврул гьарца хIужра тIитIинсса кIулли дусса авадансса литература дуссар жулла»,-тIисса махъру.\nЦIуллушиву ва ттигу чIярусса шиннардий цила пишалуха зунсса гъира-шавкьгу чIа тIий бура дарс дирхьусса цинявппагу оьрчI-душваврал цIания жулва хIурмат лавайсса ПатIимат МахIаммадовнан.\nВ Гумбетовском районе начата реализация проекта «Мой Дагестан – мои дороги»\nКамиль Саидов: «Впервые на Международном форуме «Каспий» пройдет Всероссийский конкурс молодежных проектов»\nСледующая публикация Социал зузалтран харжру лахъ бунни\nПредыдущая публикация В онлайн-формате прошло обсуждение поступления налоговых платежей в бюджет республики


Tatarstan -- The Koran\nГlисал диналда вижарав СалахIединица гIумру гьабулеб буго Москваялда, гьесие буго 31 сон ва гьес лъугIизабун буго Россиялъул Жанисел ишазул министерлъиялъул Москваялда бугеб Университеталъул цIех-рехчагIи хIадурулеб факультет ва гьев ккола психологиял гIелмабазул кандидат.\n«Россиялъул Даптар» абулеб ИсхIакъова Умал жакъасеб программалда СалахIединица бицен гьабулеб буго Россиялда исламалдехун бугеб бербалагьиялъул.\nСалахIедин: «2007 соналдаса нахъе Россиялъул Федерациялда буго экстремистиял материалазул хасаб сияхI. Жакъа къоялде гьениб буго 2058 асар. Гьезулги цIикIкIунисеб къадар буго исламияб литература».\nГьедин байбихьана СалахIединица Эркенлъи радиоялъулгун гара-чIвари. Гьес бицахъе, Россиялда кинабго байбихьун буго Бадиуззаман СагIид Нурсил тIахьал гьукъиялдасан. Гьесул багъа-башари гьев вижараб ва гьес гIумру гьабураб Туркиялдаги тIалъиялъе рекIее гIолеб букIинчIин, гьес 30 сон банин туснахъаздаги жиндиего бокьаралъуб гIумру гьабизе течIого гьаниве-дове хъамунилан бицана СалахIединица.\nГьесда Туркиялда гIунтIизабулеб букIун буго дин политикиял мурадал тIуразе хIалтIизариялъул ва цо кинабалиго идара гIуцIиялъул гIайиб. Живго Нурсица абулеб букIун буго кинаб букIаниги идара жинца гIуцIун гьечIин, идара батани гьеб бугин Аллагьасе къойил щуябго как балеб МухIамадил умматалъул (с.т.гI) идарайин. Гьеб идараялда рукIин гьел какал раялдалъун гьез тасдикъги гьабулеб бугин абулеб букIун буго гьес.\nСалахIедин: «Бадиуззаман Саид Нурси гьавуна 1876 соналда ва хвана 1960 соналда. Гьес нахъ тана "Рисале-и Hyp" абураб гIаммаб цIаралъ цолъизабураб 14 тIехь. Гьел руго цебесеб турк мацIалда хъварал тIахьал. Жакъа гьезие таржама гьабун буго дунялалъул 50 батIияб мацIалде. Россиягун Узбекистаналда хутIизегIан дунялалъул цониги улкаялда гьел гьукъунги гьечIо, эркенго ричун росизеги бегьула. Щибха гьениб хъван бугеб? Гьезда гIадатиял гIадамазда бичIчIулеб мацIалда бицунеб буго исламалъул. Гьезда бичIчIиледухъ хъван буго рухIалъул, ахираталъул ва чиясул къисмат щиб жо кколебали. Гьел суалазе гьел тIахьазда жаваб кьун буго».\nМоскваялъул Копцево мухъалъул диванханаялъ лъагIалица цIех-рехги гьабун чIезабун буго гьел тIахьал гьукъизе кколин. Гьез гIинтIамун гьечIо гьел тIахьазда щибниги экстремистияб яги террористияб жо гьечIин абулел муфтиязухъ, гьел гIенеккун гьечIо диниял гурел гIалимзабазухъ, гьез гIадахъ босун гьечIо Россиялъул инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун вакил Владимир Лукиница бицарабцин. Гьесги абулеб букIун буго иш гьедин гьабизе бегьуларин, бусурбабазул цIеретIурал гIалимзабазул тIахьал нужеца гьукъани нуж ахирги сунде рачIине ругелин гьикъулеб букIун буго гьес. Гьединаб интеллектуалияб литература гьечIого бусурбаби нужеца тани, кинал бусурбаби нужее щвезе ругелин ва Россиялъул имиджалъеги гьелъ квешаб асар гьабизе бугин абулеб букIанин Лукиницайин бицана СалахIадиница.\nАмма кин бугониги гьеб хIукму къабул гьабун буго ва гьелда хадуб гьединал хIукмуял цIикIкIунги руго.\nГьес гьединго бицана Оренбург шагьаралъул диваналда цIех-рех гьабулеб бугин исламалъул классикиялин рикIкIине бегьулел Имам Нававил хIадисазул ва гьел гьукъиялъул суал бугин цебе лъунин. Дагьаб цебегIан Новороссийск шагьаралъул диванханаялъ гьукъун букIана Эльмир Кулиевас таржама гьабураб Къуръан. Гьеб лъазабун букIана экстремистияб тIехьлъун.\nГьелде тIадеги гьеб бухIизе хIукму къотIун бугин диванханаялъин бицана СалахIединица. Гьеб тIахьида ругин таржама ругебги жибго Къуръаналъул аяталги, гьединлъидал гьеб хIукму бугин Къуръан бухIизе гьабураб хIукмуйин рикIкIунеб буго СалахIединица. Гьес жеги абуна Америкалда цо чияс Къуръан бухIун батани, Россиялда жакъа Къуръан бухIизе хIукму гьабун бугин Федералияб диванханаялъ.\nЩайха гьукъараб литератураялда гьоркьоб исламиял тIахьал цIикIкIун ругел? Кинаб хIинкъи бихьулеб бугеб пачалихъалда гьездасан?\nСалахIедин: «Жакъа къоялде дунялалдаго цIикIкIунеб буго бусурбабазул къадар. Дунялалда гьезул къадар цо миллиардгун бащдалдаса цIикIкIун буго. Россиялдаги цIикIкIунеб буго гьезул къадар. ЦIикIкIунеб буго ислам босарал гIурусазул къадар. Жалго бусурбабазги диналъе кIвар цIикIкIун кьезе байбихьун буго. Гьеб киналдего тIалъиялъул кIвар буссунебги буго. Узухъда, контроль букIине ккола. Лъугьун бугеб ахIвал-хIалалъул мониторинг гьабизе ккола, амма жакъа нилъеда бихьулеб бугеб гIадаб гIурхъи хвараб жо гьабизе бегьуларо. Жакъа тIадецуй гьабулеб буго ислам босарал гIурусазде, диналда тIадчIарал бусурбабазде гьабулеб буго тIадецуй Дагъистаналдаги, Татарстаналдаги ай Россиялъул исламиял регионазда».\nГIиллаго гьечIогойищха исламалда гIайиб гьабулеб бугеб магърибалъ? "Аль-КъагIидаги", Шималияб Африкаялда ругелги, ГIагараб Машрикъалда ругелги террористиял къукъаби бусурбабазуллъидал ругел цIикIкIунисел.\nСалахIедин: «Жал бусурбаби рукIиналъул лъазабулел гIемерал радикалиял къукъаби гьединал рукIиналда гIураб щаклъи буго. Гьел провокаторазул хIаял рукIин бичIчIизабулел гIунги тIокIал руго хIажаби-гьеб цо. КIиабизе бугони-ислам буго ракълилаб дин. Ислам буго терроризмалъул ва экстремизмалъул кинал рукIаниги гIаламатазде данде чIараб дин. Исламалъ рахъ ккола киназулгогун лъикIал гьоркьорлъаби рукIинариялъул, гьебги сундего балагьичIого. Нилъер жакъасеб заманги буго диалогалъул заман. Нилъеда гьеб кIочене бегьуларо, гьеб малъулеб буго нилъеда Къуръаналъги. Диалог гьабизе ккола киназулгогун гьезул диналде, миллаталде яги цоги сунде букIаниги балагьичIого. Бусурбабазул рахъалдасан кинал букIаниги экстремистияб хIаракатчилъи бихьизабиги-гьеб буго бусурбабазда ислам лъангутIиялъул гIаламат».\nСибиралъул Красноярс шагьаралда аслияб къагIидаялда гIумру гьабулеб бугин гIурусаз, гьенирги дагьал рукIинчIин 90-билел соназда Россиялда букIараб бихха-хочиялде гъорлъе лъугьарал гIолилал ва гьеб гIураб куцалда криминалияб шагьар букIанин бицана СалахIединица. Гьеб шагьаралъул бугин жакъа Европаялда ругел бищунго кIудиял хабзалазул цояб, гьенив вукъун вугин шагьаралда гIумру гьабулел къадамазул къадаралдаса чанго нухалда цIикIкIараб къадар ва гьениб тIубараб ах бугин 90-билел соназда чIварал гIолохъаби рукъараб.\nДоб мехалда гьеб гIумру-яшав гьабулел рукIарал гIолилазул гьанже чIаго ругезул гIемерав чияс босун буго ислам дин. Гьезулги аслияб къукъа исламалде бачIун буго «Рисале-и Hyp» цIалун. Гьединазул вугин анцI-анцI чи, жидеда лъаларелги ратизе рес бугин абуна гьес. Ислам босанин гьез ва хIакъикъаталдаги кутакалда хисанин гьел, гIумруялдехун бербалагьи хисанин гьезул, пикру гьабизе байбихьанин гьезин бицана СалахIединица.\nСалахIедин: «Исламалъул цониги бихьизаби гьечIо ва букIине рес гьечIо гIелмуялде данде. Гьел цадахъ унел руго. Гьелде тIадеги, жакъа къоялде гIелмуялъ рагьулел руго исламалда ругел хIужаби. Исламалъ цебего абун букIанаб битIараб букIин жакъа чIезабулеб буго гIелмуялъ».\nЛъиениги балъголъи руго жакъа жибго бусурбабазул умматалда жанибги рекъел гьечIолъи. Масала ГIиракъалда цин чIечIого сунитаз шигIитазде ва шигIитаз сунитазде гьарулел руго терактал, парахалъи гьечIо Мисралда ва Шамалда. Шималияб Кавказ ракIалде щвезабуниги парахалъиялъул сипат цебе чIоларо. Гьеб сунда бараб бугеб ва киналлъун рукIине кколел жакъа бусурбаби?\nСалахIедин: «Щибаб гIасруялда, Къуръаналъ гьедин абулебги буго, дунялалда вижизе вуго цо гIалимчи. Гьез умматалда бичIчIизабизе буго ислам. Гьез ритIизаризе руго заманаялъ ислам бичIчIиялъулъ рижарал гъалатIал ва уммат бачине буго битIараб нухдасан. Гьединлъидал нилъ жакъа балагьизе ккола исламияб дунялалъухъ, гIалимзабазул дунялалъухъ. Киб бакIалда кинав гIалимас щиб абулеб бугебали жакъа бусурбабаз гьабизе кколелда хурхун».\nЖакъа дунялалда ругелщинал проблемаби: социалиял, гендериял, финансазулал ва цогиял исламгун рекъон гурони рагIалде рахъинаризе рес гьечIин рикIкIунеб буго СалахIединица.\nСалахIедин: «Къуръан киналго гIолохъанлъулеб букIуна. Гьелда хъвараб херлъизе рес гьечIо. МухIамад Аварагасде (с.т.гI) 1500-гIан соналъ цебе рещтIараб вахIъюялъул жакъа къоялде бугеб гIолохъанлъи ва кIвар букIин бихьун бусурбабилъун кколарел магърибалъул гIалимзабицин мукIунлъулел руго МухIамад Аварагасул (с.т.гI) шаригIат бищунго щвалде щвараб шаригIат букIиналъе. 200 соналдасанцин жакъасел европалъулал МухIамад Аварагасул (с.т.гI) заманаялда букIараб пачалихъияб гIуцIиялде гIагарлъани, жал бищунго талихIал гIадамаллъун рукIинаанин абулеб буго гьез. Жакъа къоялде Европалъул цо-цо улкабазда буго бусурбабазул банказул система. Бусурбабалъун кколарел гIемерал финансистал мукIурлъулел руго гьеб бищунго ритIухъаб финансазул система букIиналъе. МухIамад Аварагас (с.т.гI) жиндир заманаялда гьарун рукIарал гIемерал социалиял бигьалъаби-доб заманаялда букIана новаторлъи ай киданиги лъицаниги гьабун букIинчIеб иш.\nЖакъа бихьулеб буго жамгIияталъул гIемерал унтаби исламгун рекъон гурони нахъа тезе рес гьечIолъи».\nРоссиялде тIадруссани, Москваялда ва цоги кIудиял шагьаразда бакIалъул абулел гIадамазул кIудияб разилъунгутIи букIуна бусурбабазул байрамал ругел ва гьенир дагьал гурони гьечIел мажгитазда как базе бакI гIоларел бусурбабаз нухазда ва къватIазда какал ралелгIан заманаялда гьезие нухал къалел рукIиналда. Мигрантазулги мигрантал гурел жиндирго халкъалъулги миллионаз гIумру гьабулел улкаялъул чIахIил шагьаразда гIураб къадаралда мажгитал гьечIолъиялъул гIайиб бакIазул нухмалъиязда батаниги, нухмалъигун къотIи гьабун бажарулерел исламиял идарабазда батаниги, жалго къватIазда какал ралел гIадамазда гьеб лъицаниги гьабизе кколарин рикIкIунеб буго СалахIединица.\nСалахIедин: «Жакъа Москваялда мажгиталъуб жаниб как базе бакIал гIечIого къватIахъ гьеб банин ва гьенисан унел чагIазе гьез квал-квал гьабунин абураб гIайиб кинго бегьилищха гьезда гьабизе. Гьединго бегьиларо жидер гIагарал ракьал тун, хъизамалъе гъурущ балагьун гьелда хадур хIалтIи бугелъуре арал бусурбабазда гIайиб гьабизеги. Жакъа къоялде баккулеб буго бакIалъул гIадамазда ва жидеда тIадал диниял тадбирал тIоритIулел бусурбабазда гьоркьоб бичIчIунгутIиял. Гьеб суал рагIалде бахъинабизе буго гIицIго цо нух-узухъда, бусурбабазул сабру гIураб буго, гьез сабру гьабуна, хIажалъи ккани, гьабизеги буго, Аллагьас Къаръаналда абулеб бугелъул жив сабру цIикIкIаразда цадахъ вукIунин-амма бокьилаанха бакIалъул нухмалъиялъги данде галаби лъуни. Гьезда бичIчIизе кколелъул бусурбабазде данде гьез гьеб гали лъечIони, гьез жидецаго жидеего проблемаби рижизарулел рукIин».\nЖивго СалахIедин ислам диналде вачIун вуго ункъго сон цебе. Гьелъие аслияб гIиллалъунги ккун буго гIумруялъул пикру гьаби ва исламияб литература цIализе байбихьи. Гьелде щвелалде Сергей Михайлов вукIун вуго Россиялъул Жанисел ишазул министерлъиялъул Москваялда бугеб Университеталъул цIех-рехчагIи хIадурулеб факультетги гьенибго аспирантураги лъугIизабурав психологиял гIелмабазул кандидатлъун.\nИслам дин босизе мун лъугьараб мехалда рокъосез щибан буда абулеб букIараб? Гьел дандечIун рукIанищан гьикъана нижеца гьесда.\nСалахIедин: «АлхIамдуллилагь, конфликт букIинчIо. Эбел-инсуца бичIчIигун къабул гьабуна дир гьеб хIукму. Амма гьезул кIудияб хIинкъи букIана бусурбабазда хурхун информалатаз бицунелде балагьун. Бусурманчияс киб букIаниги кинаб букIаниги гьитIинабги тIекълъи гьабун бугони, гьелъул бицун-чIамула киналго абухъе информалатаз дагьалги кьер-кьералги кьун. Амма бусурманчияс гьабураб лъикIлъиялъул кIванагIан бицунаро. Гьедин ккана Москваялде гъоркьехун кIиго яс лъелъа хвасар гьаюрав ва живго гъанкъарав Дагъистаналдаса рахIметов Маратида хурхунги.\nКIиго анкьалъ лъицаниги цIар бахъичIо гьеб хIужаялъул. Гьесие пачалихъалъул шапакъат кьеялде ирга щвараб мехалда гурони гьелъул цо-цо информалатаз бицинчIо. Гьесие кколеб шапакъат кьунцин гIакъуба бихьизабичIо нилъер хирияб тIалъиялъ».\nГьедин бицана Эркенлъи Радиоялъе Россиялъул «Бусурбабазул ихтиярал цIуниялда сверун комитеталдаса» Сергей Михайловас ай СалахIединица жакъа Россиялда исламалдехун бугеб бербалагьиялда хурхун.


Адабияталъул сордо » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Культура - Маданият » Адабияталъул сордо\nДобавил(а): istina от 14-04-2017, 12:24\nХIусен Казиевасул бенефис\nРасулги. Дагъистанги. ХIусенги. Эбелалъул кечIги. Имам Шамилги Микьабилеб апрелалда Дагъистаналъул халкъияв артистас магIарулал ахIун рукIана гьоболлъухъ МагIарул театралде. Залалда сихIкъотIи. Цебе бачIунеб буго ЦIадаса ХIамзатил мина. Минаялъул гъансито. Гьеб гъанситохъан рикIкIаде рагIулеб гьаракь. Гьениб гъасда бакараб гьитIинабго цIадул хIенехIалдасан лъугьараб кIудияб цIа. Дагъистан дунялалда машгьур гьабурав шагIирасул цIарги, цIваги, сипатги… ХIусен Казиевас гьеб сордо сайгъат гьабуна ХIамзатил Расулие. КIудияв шагIирасул "Дир Дагъистан" абураб тIехьалдаса бутIабаз цоги нухалда ракIалдещвезабуна магIарулазул бахIарчияб тарих, АхIулгохIалъул къваридаб къиса. Балагьаразе кIудияб асар гьабуна борхатаб Гъуниб, имамасул гьариялдалъун, ШугIайнатица ахIулеб гьесул эбелалъул кечIалъ. МагIу бацIцIине Шамилгицин тIамун ватила гьелъ. Огь, Эбелалъул кечI... Бищун захIматал лахIзатазгицин ракIалдещолеб. Унго-унгоги дулъ бугебщинаб къуват! Автор: ФИО или фамилия и инициалы автора\nКучIдузул сордоДанделъабиХъахIал къункърабазул къваридаб къисаРакьалда лъалкIалХунздерица каву рагьана


ЧIиркъатIа чIабатI бахъи\nАзалихълъиялдаса бахъараб ГIанди ханасде щвезегIан цебе чIекъдерил ханас магъало 6акIарулаан. Аргъвани ханас хунздерил ханасе бакIарулаан магъало, амма эсда чIекъдерил ханасухъа гьеб босизе кIолароан. Гьедин бицунеб буго Аргъваниса краевед Шарипил ГIумарица.\n1757 соналъ Таргъуялъул шамхаласе гьал рехсарал росабазул щибаб цIаракиялъ кьолаан:\nГьаракIунисез - 2 ратIал чагъир, 1 ратIал къанцI;\nХьаргабисез - 1 ратIал чагъир, 2 ратIал къанцI;\nКIикIунисез - 1 къали цIоросаролъ;\nБалахьунисез - 1 рикьи ролъ, бащдаб ратIал габани- хьон;\nГендерица - 1 гьегь цIолбол;\nАнсадерица - бащдаб ратIал биараб гIакданах;\nЧIеркъдерица - 1 ратIал чIабатI (1838 соналъ Унсоколове ва ЧIиркъатIе щварав прапорщик Хрисанф Михайлович Дружининица жиндирго хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго чIеркъдерица Мехти шамхаласе магъалоде 1 кайлу чIабтIил кьолаанилан);\nГIоротIисез - 1 къали чIегIергьоло;\nХарахьисез - 1 къали багIаргьоло.\nXIX гIасруялда Дагъистаналда бищун чIахIиял промышленныял предприятиязул цояблъун букIана чIекъдерил чIабатI бахъулеб завод «Къевукь» (гIурусалъ гьелда «Кхи – утъ» абулаан). Промышленносталъул «эменин» абула чIабтIил цIекIлъиялде (серная кислотаялде). ЧIиркъатIаса бахъараб чIабтIил гьабизегIан, гъеб цIекIлъи Россиялде баччулаан Сицилия чIинкIиллъиялдаса гумузда лъун. МагIарухъе нухал рахъулаго, лъин бачине рахъал гьарулаго гIемер хIажалъулаан кьураби кьвагьизе тункIихер. Гьеб тункIихер гьабизеги чара гьечIого хIажалъула чIабатI. Гьединго чIабатI, ялъуни гьеб гъорлъ бугеб руда балаан гъабухIехьалда гъоркъе, гьелъ цIибил батIи-батIиял унтабаздаса ва хIутIаздаса цIунулаан. Доб заманалда гIадамазда гьоркьоб цIакъ тIибитIун букIана хъирис унти (чесотка), гьелъиеги дару чIабатI букIана. ТункIихер гьабизе хIажалъулеб цоги магIдан - жонсоги (селитра) бахъулаан ЧIиркъатIа.\nТункIихер гьабизе ккани чIабатI, жонсо ва рахъу цо хассаб къадаралъул бутIабиги рекъезарун кIудияб ражибухалда жаниб хIаризегIан бухула. Имам Шамилил заманалда тункIихер хIадурулеб букIараб ганчIил гьабураб кIудияб кIиго «ражибух» жакъаги буго гIешдерил годекIаниб цо, данхъадерил годекIаниб цогидаб. ГодекIаниб лъеялъе гIиллаги буго, бухи-хIари гIураб мех лъалезда гьикъун рекъезабизе санагIат букIин. ХIари-бухи дагьлъани, хер лъикI кьвагьулароан, цIикIкIани бухулаго кьвагьулаан. Хер гьабулаго михъ-мегеж чIурхIарал, кверал гIайиблъарал гIадамал гIемер рукIунаан.\nЧIабатI биун гъоркь хутIараб руда лъадалъ билъани, квасул кун белъине чIегIераб релъен лъугьунаан. Гьебго кун багIар белъине канидул (марена) кьибилалъул релъен гьабулаан. Лакай чIегIер белъине кьурул рикIкIалъул гьабулаан релъен. ТIабигIат лъикI лъалев ЧIиркъатIаса ГIанхва МухIамадица абулаан чIекъдерил ракьалда 12 6атIияб магIдан бугин, гьеб Шамалъул гIадаб баракатаб ракь бугин. ЧIекъдерица чIабатI ва дабгъитIа (скумах дубильный) бичулаан магIарулазул чIахIиял базарал рукIунел Хунзахъ, Къорода, КIаратIа гIадал росабалъ. ЦIоко-тIехь къачIалаго цIакъго хIажалъулеб дабгъитIа гьарзаго бижула ЧIиркъатIа. Росдал ТIарада БергъучIи абулеб колоде бакIарулаан жамагIат рии бащалъидал, можороги бахъун гIадамазе дабгъитIа бакIаризе бакIал рикьизе. Сверухъ росабалъа гIадамал гьеб тIа босизе ЧIиркъатIе рачIунаан. Бичулаго гьеб тIадал роцен гьабулеб къагIида букIана хас гьабун бицине мустахIикъаб. ТIа борцунаан къолоца. Босулес жиндиего гIемер бачIинелъун къолонибе тIа 6угIулаан квераз гуребги, хIатIазги. Гьедин бугIулаго щибаб нухалъ гIадин къали бихъулаан, бихъи- ларедухъ цин къолода лъикI дугъизабун рачел къалаан ва хадуб щибго хIинкъичIого тIаги бугIулаан. Гьединлъидал бичулаго дабгъитIа борцунаан «рачел къан къолоца». БукIана замана лакай ЧIиркъатIаги Къородаги гурони лъугьунареб.\nКъородисезда лъалаан ЧIиркъатIаса босараб чIабтIил рудаялъ лакай батIи-батIиял кьерал лъугьинедухъ белъине, гьезул лакай бищун беццулеб ва къиматаб букIунаан.\nКъевукь гьединго бахъулаан доломит, алебастр, мергель, цемент гьабизе хIалтIизабулеб углекислый магний, багIари хIехьолеб материал хIисабалда хIалтIизабулеб карбонат кальция ва карбонат магния. ЧIекъдерил чIабатI бахъулеб Къевукь бакI буго ралъдал гьумералдаса 1000 гIан метралъул борхалъуда. Гъазаваталъул заманалда имамас кIудияб кIвар кьолаан чIабатI бахъиялде. Гьелъие хIужалъун рехсезе бегьула 1847 соналъ ГIандиб Шамилица ахIараб мажлисалда аслияб суаллъун ЧIиркъатIа чIабатI бахъи ва гьелъул тункIихер гьаби букIараблъи. Шамилица ХIоточI, Хьиндахъ, Кьохъ, Муни ва Гъуниб росабазул жамагIатазда тIад лъун букIана 15 гъурущ магъало тункIихер гьабизе жонсо босиялъе, гьел росабалъа бихьинал рагъде ахIичIого толаан жонсо бакIаризе. Цо-цо росабалъа рагъде дагьал чIагIи рачун толаан, гьел жамагIатазда тIадаблъун гьабун 6укIана жонсо ва чIабатI рагъул хIажалъабазе хадуб гъезаби. Гьединал росабилъун кколаан ЧIиркъатIа, Шубут, КIикIуни, Могьохъ (Имам Шамилил дурц Гъазигъумекиса ГIабдурахIманил хъвай- хъвагIаздасан).\nИмам асирлъараб 1859 соналъ Къевукье щвана «Кавка- залъул геологиялъул эменин» жинда абулев Абих Герман Вильгельмович (1806-1886). Гьес чанго гIелмияб хIалтIи хъван буго гьеб ракьалда ругел пайда босизе бегьулел тIабигIиял магIданазул хIакъалъулъ. 1867 соналъ чIабатI бахъиялъе В.В. Эристави абулев гуржиязул промыш- ленникасухъе кьуна Къевукь 104 десятина ракьул. Порт- Петровскалдаса Къевукье цIакъго захIматал шартIалги къи- нарун бахъана чуязул гьакал хьвадулеб гIатIидаб, заманалъ- ул тIалабазде данде кколеб шагьранух, нухда 4-5 бакIалда бана чуязда тIикъва-магI чIвалеб ва гьакал къачIалеб къебелъи. Къаси-къад чIчIечIого гьеб нухдасан хьвадулаан В.В. Эриставилги С.М. Шибаевасулги магIишаталъе хIалтIулел 1300-1500 гьакал. Инженерал ва цоги хIакимзаби малъичIого хIалтIухъабазул къадар 150 гIанасев чи вукIана. 1882 соналъ чIабатI бахъулеб бакI Франциялъул компаниялъ бичун босула, 1886 соналъ гьениб букIана 4 шахта. Кьуру хIосаз, лълъаназ борлъулаан ва картIахъе херги бан кьвагьулаан. Рекъезабун букIана чIабатI биунеб 25 печь, гьезул кумекалдалъун хIадурулаан моцIие 8-10 азарго пуд бацIцIадаб чIабтIил. Бан букIана 150-200 пуд тункIихарил жаниб цIунизе бегьулеб склад, ганчIитIорччоцагун мазуталъ боркьулеб къебелъул рукъ. Чуязул кумекалдалъун узкоколейный маххул нухдасан гьоркьохъеб хIисабалда къое 2000 пуд рудаялъул баччулаан.\nХIалтIухъабазе рарал рукъзал хинлъизе лъун рукIана маххул пучдул. ЧIиркъатIе тIоцебесеб печь гьениса бачIана, гIемерал чагIи рачIунаан «къолонибе тIамураб цIа» бихьизеянги абун печь бихьизе. Дагь-дагьккун росдал гIадамаз жидерго рукъзабахъги цIа «къолонибе тIамизе» байбихьана, гьедин раккана росулъ пучдул. Гьединго Къевукьа бачIана росулъе тIоцебесеб цIер лъураб чирахъ ва фонарь «Летучая мышь», шахтазда ракунел чирахъал, букъарулеб машина, кверзул борлъаро (дрель) ... Росулъ музеялъур гьел рехсарал тIагIалабазул гIемерисел цIунун руго. ЧIабтIил пуд бичулаан 1 гъурщгун 05 капкиде. ХIалтIул къо букIунаан 10 сагIат, хIалтIухъанасе гьоркьохъеб хIисабалда моцIие щолаан 11 гъурущ. Доб заманалда борцани, гьеб ккола 11 цIегун бурутI. Къевукь хIалтIулел рукIана ЧIиркъатIасаги, гIемерал магIарул росабалъаги гурелги, Дагъистаналъул цоги миллатазул, гьединго гIурусал ва къватIисел улкабаздаса гIадамал. 1884 соналъ Къевукьа Франциялъулгун Бельгиялъул цадахъаб компаниялъ 6500 пуд чIабтIил бахъун батани, 1886 соналде гьелъул къадар 88 нухалъ цIикIкIана. 1891 соналъ Эриставица кумекалъе вачана инженер Фаррух Везиров ва чIабатI бахъиялъул ишалда цIияб рухI лъуна. Къевукь лъуна 10 чол къуват бугеб хIухьлаца боркьулеб хьаг, чIабатI биунеб хассаб аппарат ва 14 чIабатI биунеб цIияб тайпаялъул печь. Гьенибе цIатариялъе баччана, ганчIитIурччи малъичIого, 2000 пуд мазут. Гьеб соналъ гьениса бахъана 20 000 пуд чIабатI ва гьеб 21 000 гъурщиде Бакуялда бичана. Гьанирго рехсезе мустахIикъаллъун рихьула гьадинал тарихалги: 1891 соналъ Темирхан-Шурабе нух бахъулаго хIалтIизабуна 291 пуд тункIихари л, гьелдаса цIикIараб къадар харил ана 1915 соналъ гьенибе маххул нух бахъулагоги. Дагъистаналъул магIишатияб рахъ лъикI лъалев В.С. Кривенкоца хъвалеб буго чIекъдерил магIарда къватIибе баккун батулин 30-35 % бацIцIадаб чIабатI гъорлъ бугеб рудаян. Къевукь 2 горизонталияб гъаталда бугеб чIабтIил запас бащалъула 50 млн пудалда. Франциялъул инженер Барбот де Мармил хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Къевукь бугин жинда гъорлъ 10-17 % 6ацIцIадаб чIабтIил бугеб 80 млн пуд рудаялъул. Геологал М.Ю. Коппица ва Н.К. Разумовскияс бихьизабулеб буго гьеб бакIалда бугеб чIабтIил нахърателалъ Россиялъул (революциялда цебесеб) промышленносталъе хIажалъулеб чIабтIил 70% кьезе рес бугин.\nПечь рекъезабулаан жаниб биараб чIабатI гIодобе чваххиледухъ, биараб чIабатI чваххулаан ведроялъубе. ЦIорорабго, кIалагъоркье гьабураб ведро ганчIида тункизабидал, гIунараб, хIегIан бацIцIадаб, гъорлъан канлъи бихьулеб гIадаб чIабтIил кесек ракьалде бортулаан. ХIадурараб чIабатI чуязул гьаказ Порт-Петровскалде, гьенисанги Бакуялде баччулаан ва чIабтIил къанцIа гьабизе хIалтIизабулаан. ГIемерал сверабиги лъун, халатаб манзилалъ щибниги техника гьечIеб заманалъ бахъараб нухалъ нугIлъи гьабула Къевукь гьабулеб хIалтIиялъ цIикIкIараб хайир кьолеб букIараблъиялъе. Умумуз бахъараб нух, бакI-бакIалъан гурони хвечIого, жакъаги чIаго буго. Гьеб кIудияб хIалтIи бихьизе вачIун вукIана В.В. Эристави, амма, гIасиял кьурабалъан накIкIулъе тIерхьунеб нух бихьидал, гIумру БетIергьанас цоцIул гурони кьоларин абун, хъерендерил мугIруздасан тIад вуссанила. Эриставил кумекчи вукIана Хунзахъа Хъайтмаз. Гьев цIакъ бечедаб яшавалъул чи вукIанин бицунаан гьев лъалел чIекъдерил чIахIиял чагIаз. Хунзахъ гьес бан букIарабила Таргъуялъул шамхаласул гIадаб мина. Бан лъугIидал гьеб чIухIараб мина бихьарав цо херас абурабила: щибго чIвазе гIайиб гьечIин, цого ахираталде босизе бегьунгутIи гурони- ян. Гьел рагIаби рекIее гIечIев Хъайитмазица жавабалъе абунила: лъабго васги эменги ругелъул, киналго цо къоялъ хвеларел ратилин, анир хутIаразе эбги букIинебин.\nАмма кьогIаб къисматалъ батIайиса хъван букIун буго. ХIурият бахъун хадусел соназ, бечедал чагIазде чан гьабулеб замана букIун, Хъайтмаз лъабавго васги вачун Турциялде гочунев чи, сордо базе цо колода чIчIун руго. Гьеб лъарал большевиказул агентаз сардилъ тIадеги кIанцIун эменги лъабавго васги чIвала.\nКъевукь гьебщинаб пайда кьолеб бакIлъун букIин гуребги, хIалтIулаго захIматалъул шартIал цIуничIолъиялъ, чанги балагьал ккараб бакIлъунги букIана. Рехсезин цо лъугьа-бахъин. Гьенив хIалтIулев вукIана бакълъулазул ЛъаратIа росулъа Тайсун абулев мискинчи. Къевукьги хIалтIун йокьарай яс ячине бертаде гIарац данде реххизе ракIалда букIун буго гьев пакъирасда. Мискинчиясе кибго дуниял бигъулин абухъего, гьев гIолохъанчиясда тIаде тIун буго шахталъул гъат. ЧIаго хабалъ лъурав Тайсунил магIирокъоб ЧIиркъатIаса жиндир заманалда цIар рагIарай магIихъан Нурасул ПатIица абурал магIил рагIаби руго гьал Залихал ХIажица ракIалдасан рикIкIун хъварал:\nРокьул бицинецин гьудулги щвечIев,\nУргъел бикьизецин якьадги щвечIев,\nУстарас гьабураб чакма ретIинчIев,\nЧияца рачIарал хьитал гурони\nЧеркесалъ букъараб гужгат ретIинчIев,\nГурхIараца кьураб чухъа гурони.\nГазаги халатав, рахханги гIебав\nТайсултан хвеялъул хабар бицинин.\nЛъарахъа цIер кквеги дур минаялда\nЦIорол гордонисан балагьичIони.\nСумало бигъаги устулалда тIад\nГьелда нахъа кIусун чай гъекъечIони.\nГIуцIцIараб рокъове кIусаравани,\nКъевукье хIалтIизе ккелароан мун.\nЙокьулелъ къачIараб къай щварабани,\nЧIабтIил бусеналда вегилароан.\nАбадиялъго гьоркьор къотIана Къевукье ругел чIамучIал нухазул согIал сверабазда чуязул хIихIидиги, гьаказул къир-къириги. Шахтаздаса ахирисев хIалтIухъан нахъе ана 1946 соналъ. Амма гьелда божун чIчIезе рекIее къабуллъулеб гьечIо. ГIемерал магIданаз бечедаб Къевукь рудниказ ишалъулал гIадамал ахIулел руго рорхатал мугIрузде. Щибаб риидал курак бакъвалаго хIалтIизабизе Къевукьа чIабатI бакIарула гIадамаз ва гьелъул килограммалъул багьа 200 гъурщидаса гъоркье кколаро. Гьеб рудникалъ кьолеб хайиралъул хIисаб гьабизе цIикIкIараб лъай къваригIинарин ккола. Жакъаги нилъер магIишаталъе хIажатаб чIабтIил чIахIиял запасал руго Къевукь. МагIишат гIуцIизе ва цебе бачине бажариги бугел ишалъулал гIадамазе гьаниб кIудияб иш гIуцIизе чIахIиял ресалги, къваригIанщинал шартIалги руго.


Гьудуллъиялъул рокъоб гIуцIараб данделъиялда гIахьаллъана ДРялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповги. Гьес абуна, батIи-батIиял диназул вакилзабазда гьоркьор лъикIал бухьенал ругони, рес букIунин республикаялда ракълилаб гIумру цIунизеги, жамгIият цолъизабизеги, ватIан цебетIезабизеги.\n«Халкъалъул цолъи гьечIони, гьарун бажаруларо киналгIаги улкаялъе пайдаял хиса-басиял. Улкаялъул президент Владимир Путиницаги кIудияб кIваркьола рухIияб цебетIеялъе, культураги, динги чIаголъизабиялъе, батIи-батIиял диназул вакилзабазда гьоркьосел бухьенал щулалъиялъе», - ян бицана гьес.\nРеспубликаялъул нухмалъулес баркала кьуна Дагъистаналъул муфти АхIмад-хIажи ГIабдулаевасеги МахIачхъалаялъулги Грозныялъулги епископ Варлаамиеги – Кавказалъул рагъул гIасиял лъугьа-бахъиназул нугIлъун бугеб АхIулгохIда мемориалияб комплекс базе разилъаралъухъ. «Гьенир шагьидлъана гIемерал дагъистаниялги, гIурусалги, Кавказалъул халкъазул цогидал вакилзабиги. Киназулго биялъ белъараблъун рикIкIуна Кавказалъул рагъул бищунго кьварараб кьаби ккараб АхIулгохI – гьебго биялъ лъалъараб буго Россиялъул халкъазул гIаммаб къисматги. 1929 соналда, килиса къаялъул хабар ккедал, гьелде данде рахъана Дагъистаналъул бусурбаби. Гьезул хитIабалда гьадин хъван буго: «Нижеца, гьаниб гъоркь гъолбасарал Буйнакскалъул бусурбабазул жамгIияталъул вакилзабаз, цIалана «БагIараб Дагъистан» газеталда бахъараб макъала. Гьелда бицунеб буго Святотроицкий килиса къазе кколилан. Гьеб балаго, хIалтIизабун букIана нижерги захIматгун сурсатал. Ниж рази гьечIо гьеб къазе кколин абураб пикруялда. Гьединал, ай диназда гьоркьосеб цолъиялъул, мисалал гIемер руго», - ян бицана Рамазан ГIабдулатIиповас ва форумалъул гIахьалчагIазе икъбал гьарана.\nГьадинал дандеруссиназ власталъулги диниял жамгIиятазулги бухьенал щулалъизариялдеги терроризмалъулгун экстремизмалъул идеологиялде данде къеркьеялъе квербакъиялде хьул бугин абуна данделъиялда шайих АхIмад-хIажи ГIабдулаевас.\nФорумалда кIалъана Сириялдаса шаргIиял гIелмабазул доктор МустIапа Диб ал-Буга, диакон Дмитрий Асратян, СагIид-Апандил цIаралда бугеб Дагъистаналъул теологиялъул институталъул ректор ГIабдула Ацаев, РФялъул президентасда цебе гIуцIараб ГIолилазегун лъималазе рухIиябгун ватIан бокьиялъул тарбиякьеялъул комиссиялъул член Алексей Вайц.\nПрочитано 499 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 28 августа 2017 13:44\nДругие материалы в этой категории: Къабуллъараб дугIа »


Плотниковас Царнаевасе асар гьабун букIанищ?\nГьалкъояз Цолъарал Штатазул ва Канадаялъул прессалъ нахъеги борхизабуна Бостоналда гьабураб теракталъул тема. Гьаб нухалъ бицен унеб буго Россиялда гьавурав ва хадув Канадаялде гочун гьеб улкаялъул гражданлъи щварав Уильям Плотниковасул хIакъалъулъ. БукIанищ-букIинчIищ гьесул бухьен вацал Царнаевасулгун. Гьале гьадинаб суал цебе лъолеб буго журналистаз.\nРоссиялъул Тюмень икълималда гьавурав Уильям Плотниковасе 2008 соналда Канадаялъул паспорт щун букIана. Хадуб Ислам динги босун, гьев ана Шималияб Кавказалде ва жувана гьенир ругел яргъид гIуцIарал бусурбабазул къукъабазе.\nЩай гьес гьединаб хIукму гьабурабали жидеда лъаларин ва гьабсагIат гьелъие ккараб гIилла лъазабизе жидеца къасд гьабулеб буго ян абулеб букIана гьез 2012 соналъул 12 июлялда Дагъистаналъул Утамыш росдал сверухълъиялда хасаб операция тIобитIун хадусала.\nДоб кьалда гьев тIадехун рехсарав «Канадиявилан» тIокIцIар букIарав Плотников Россиялъул хасал хъулухъчагIаз чIвана. Гьесдаго цадахъ чIван вуго жеги анкьго къеркьохъан.\nПрессалъ гьеб информация мухIканго загьирабун, хадуб рехсараб тема кIочон тана. Гьале гьалкъояз Америкалъулги Канадаялъулги газетабазда цо чанго макъала цIидахъан къватIибе бахъун бугоан Уильям Плотниковасул хIакъалъулъ.\nГьевги Тамерлан Царнаевго гIадин боксерлъун вукIана ян ракIалде швезабун, мухбирзабаз хIаракат бахъулеб буго Бостоналда букIараб теракталда гьесул хурхен букIанищ-букIинчIищ абураб суалалъе жаваб батизе.\n“Canadian Press” абулеб информалаталъ абулеб буго Цолъарал Штатазул гIадлу-низам цIунулезул ва цIех-рехчагIазул шаклъи ккун бугин Царнаев Дагъистаналде сапар бухьараб мехалда гьесул бербалагьиялъе дов чIварав Уильям Плотниковас асар гьабун букIиналда.\nРоссиялъул хасал хъулухъчагIазги жиндир иргаялда лъазабуна, жидеца Царнаевасда хадуб хал кквей гьабулеб букIанин Дагъистаналда анлъго моцIалда жаниб, ва Уильям Плотников чIваралдаса кIиго къо ун хадув Тамерлан Царнаев республикаялдаса къватIивехун ун вукIанин.\nГьелдаса нахъе Россиялъул Федералияб Хъулухъалъул цIех-рехчагIаз рачIун рукIана Тамерлан Царнаевасул инсухъе ва суал кьунин дур вас кив вугев абун. Анзор Царнаевасги жаваб кьуна гьев Америкаялде нахъ вуссанин.\nХIакъикъаталдаги, Тамерлан Царнаев Нью-Йоркалде рештIанин 17 июлялда.\nРоссиялъул «Новая газетаялъ» бахъараб макъалаялда кьолеб буго гьадинаб баянги: 2010 соналда хасал хъулухъчагIаз дов Плотников ккун вукIана. Сурав унеб мехалда гьес загьираруна Цолъарал Штатаздаса ва Канадаялдаса социалиял сайтазда ругел щинал жиндирго гьудулзабазул цIарал. Гьезда гъорлъ букIун буго Тамерлан Царнаевасул цIарги.\nГьеб информация хъващтIан битIун букIана Америкалъул хасал хъулухъазде. ЦIех-рех гьабулеб Федералияб хъулухъалъ гьеб балъгояб информация щвей дурус гьабуна, аммаила, доб мехалъ терроризмалде хурхен букIиналъе цониги далил букIинчIин кодоб. Гьелдалъун 2011 соналда гьеб иш къан букIанин.\nБалагьани, цо-цо щакал хIужаби рихьула тIатун: цо улкаялдаса Шималияб Америкалде гочарав гьев кIиявго боксерал кколаан, кIиявго гIел бащадал кколаан, ва радикалияб Исламалде вуссун, кIиявго Дагъистаналде анин.\nЖиндир заманалда Канадаялъул Торонто шагьаралда Плотниковасул тренерлъун вукIарав Борис Гитманица абулеб буго Уильям вукIанин спорталъе кIудияб махшел бугев васлъун, хIатта олимпиялъул чемпионлъун вахъине рес букIанин гьесул. Аммаила, Уильям гIураб мехалда кинабго хисанин. Гьес спорт танин...\nГитманица мухбирзабазде абуна итни къоялъ жив кIалъанин Плотниковасул эменгун. Гьес дурус гьабунин Уильямил радикалияб Исламалъул бербалагьи букIараблъи ва тIаде жубана жинца жиндирго васасул гьеб бербалагьиги, гьес бачунеб букIараб жигьадги къабул гьабулеб гьечIин.\nВиталий Плотников ракI бацIадав чи вугин, ва гьесул ццим бахъун бугин, гьесие бокьилаанин жиндирго вас цIар арав спортсменлъун вихьизе, ян тIаде жубана Борис Гитманица.\nЦарнаевасулгун жиндир васасул лъай-хъвай букIанищ-букIинчIищ абураб суалалъе Виталий Плотниковас жаваб батичIин.


Гьанже Касьяновги гIужие восун вуго\nИтни къоялда интернет кьвагьизабунин абизе бегьула Чачанлъиялъул бетIер Рамзан Къадировасул Инстаграммалда кьураб цо видеоялъ. Гьелда снайперасул тункIица гIужие восун кинниги кьолеб буго ПАРНАС-партиялъул цевехъан Михаил Касьяновасул сурат. Россиялъул оппозициялъул церехъабаз абулеб буго гьелдалъун Рамзан Къадировас Касьяновасул гIумруялъе унго-унгояб хIинкъи кьолеб бугин.\nГьатIан къоялъул сардилъ Рамзан Къадировасул Instagram-алда загьирабьураб видеоялда вихьула «Рагьараб Россия» абулеб гIуцIиялъул координатор ва журналист Владимир Кара-Мурзагун кIалъалев Михаил Касьянов. Гъоркь тун буго «Касьянов Страсбургалде вачIана Россиялъул оппозициялъе гIарац гьАризе. БичIуларев чиясда бичIула» – ян абураб хъвай-хъвагIай.\nСтрасбургалде Михаил Касьяновас сапар бухьана Европаялъул либералазулгун демократазул Альянсалъул вакилзабазулгун кIалъа-басаял тIоритIи мурадгун. Брифингалда Касьяновас рагIи кьуна Россиялда бугеб ахIвал-хIал хисизе.\nГьес гьединго ракIалде щвезабуна дагьалъ цебе Рамзан Къадировас оппозициялъул церехъабазе кьураб хIинкъи ва абуна – Россиялде данде лъазарурал санкциял нахъе рахъине гьабсагIат бегьуларин.\nКасьяновгун цадахъ Страсбургалде рачIун ругоан тIадехун рехсарав Владимир Кара-Мурза ва оппозиционер Борис Немцовасул яс Жанна.\nГьез къватIисел улкабазул журналистазе цо чанго интервью кьун, ахIи бана Борис Немцов чIваялъул халкъаздагьоркьосеб цIех-рех гьабиялде. Гьанже живго Касьяновасе хIинкъи щун буго, ян абулеб буго ПАРНАС партиялъул нухмалъхулев хисулев Илья Яшиница.\nКъадировасул Instagram-алъ кIудияб дандерижи багъаризабуна интернет гIатIилъиялда. Цояз гьев веццула цогидазул гIаксал пикраби руго.\nЖиндирго пикру загьирабуна живго Михаил Касьяновасги. «Рагьараб Россия» багъа-бачариялъул координатор Владимир Кара-Мурзагун цадахъ гьес загьирабуна жиндирго лъазаби.\nРБК-информагентлъиялъе интервью кьолаго, Кара-Мурзаца абуна, Къадировасул Instagram-алда загьирабураб видео бугин унго-унгояб чIвазе гIусси ва жидеца кватитIичIого гIадлу-низам цIунулел идарабазде гIарз битIизехъин бугин.\nОппозициялъул вакилзабаз тIалаб гьабулеб буго рехсараб хIужаялъул цIех-рех гьаби ва кьучI батани – тиакъсирчилъиялъул цIех-рех байбихьи.\nКара-Мурзаца гьединго ракIалде щвезабуна Борис Немцов чIваялъул хIужа. «Кин бугониги, гьеб такъсиралъул лъалкIал Чачанлъиялде унел руго, амма Къадиров хIатта суравалде ахIун вукIинчIо, чIварав Борис Немцовасул гIага-божаразул тIалаб сан гьабичIого тана низам цIунулез.\nЖивго Михаил Касьяновас абуна жив валагьун чIун вугин Россиялъул президент Владимир Путинил реакциялде. Президентасда тIадаб бугин улкаялъул субъектазул бутIрузул гьадинаб хьвада-чIвади хIисабалде босун, гьелъие къимат кьезе, ян абуна Михаил Касьяновас.\nРахъ кколезул сияхIалда вукIана В. Путин, Р. Къадиров ва... С. МуртазагIалиев...


Араб соналда данде ккун, Дагъистаналда 2015 соналда гьарурал нухазул къадар шуго нухалъ цIикIкун бугин лъазабулеб буго республикаялъул Нухлул магIишаталъул агентлъиялъ. Цадахъго Дагъистаналда бугеб нухлул техника кколеб буго тIолго Россиялдаго бищун лъикIаб. Амма хутIулел руго мухъал ва росаби жеги къачIачIел нухал ругел.\nДагъистаналда 2015 соналда жаниб 80 километр цIиял нухазул гьабун буго тIаде. Аслиб куцалда гьел кколел руго мугIрул мухъазда гьарурал нухал. Гьедин, масала, БежтIа мухъаде щвезегIан, ГьидкьотIаса бахъун гьабун буго 12 километр цIиял нухазул, гьединал баянал кьолел руго Дагъистаналъул нухлул магIишаталъул агентлъиялъ.\nЦересел саназда жидер идараялъ аслияб кIвар кьолеб букIун батани къадаралде, гьанже кIвар кьолеб бугин даражаялде, гьедин бугониги цереялдаса циIкIун нухал гьарулел ругин бицана «Эркенлъи» радиоялъе Дагъистаналъул Нухлул магIишаталъул агентлъиялъул вакил ХирамухIамад СагIидовас.\nРеспубликаялъул аэропорталда нухал цIигьарулаго кIудяб хIалбихьи щванила жидер хIалтIухъабазе, хасго роржунеб нух гьабулаго.\nМугIрузул мухъазда ралел нухазда гъорлъ, бищунго захIматал объектал кколила ГIахьвахъ мухъалда ва ЛъаратIа мухъалда гьарулел нухал раялъул хIалтIаби.\nГьел хIалтIаби 2018 соналде рагIалде рахъинаризе ругин бицана «Эркенлъи» радиоялъе Нухлул магIишаталъул агентлъиялъул нухал раялъул бутIаялъул нухмалъулев ХIажимурад ХIайдарбеговас. Цере мугIрул ва кьураби кьвагьун гьарулел рукIун ратани хIалтIаби, гьанже гьел батIияб куцалда гьаризе ругин баян гьабуна гьес.\nХIажимурал ХIайдарбегов: « Хасал, тIубарал кьурул кескалго нахъе къотIулел, машинаби росун руго, гьединго гидромолотал руго росун агентлъиялъ. Гьеб техникаялда хIалтIизе ахIулел руго цогидал улкабаздаса специалистал.\nЯпониялдаса рачIине ккола гьеб техника хIалтIизабизе малъизе чагIи. Нухал рахъулаан аслияб куцалъ мугIрул гIанлъун ва кьураби кьвагьун, гьениб аслияб захIмалъи букIуна хадубккун гьел нухаз кьватIалаби рехи ва тIун ин, гьелде данде цIиял технологиял хIалтIизарулел руго. ЦIияб техникаялъ рес кьола хIалтIи хехго ва даражаялда гьабизе».\nГIадамазул хьул буго Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас МугIрузуллъун лъазабураб соналдагIаги росабалъ нухал къачIалилан.\nАбизе ккола, росабалъе нухал гьариялъе 82 млн. гъурущ биччан букIанин Дагъистаналде. Гьеб гIарац харж гьабизе бихьизабун буго росабалъе жанире ва кIвар бугел росдал магIишаталъул объектазде росабалъ нухал къачIаялъе.\nЧIунтулел росаби ва "мугIрузул сон"\nБузнаса нух бахъизе лъиеялиго бокьун гьечIо...


КвартIил кIутIи рагIула, рекIел кIутIи кинигин...\n17 июналда ПатIимат ХIамзатовалъул цIаралда бугеб республикаялъул музеялда рагьана Россиялъул халкъияв художник, машгьурав цIулал устар ХIамзат ГъазимухIамадовасул хIалтIабазул цебелъей.\nХIамзат ккола Унсоколо росулъа цIар рагIарал художниказулги цIулал устарзабазулги наслу-тухумалъул чи. Гьев вуго гIицIго ансадерие хасиятал накъищал рикIиялъул махщелчи. ГIолохъанго тIатана гьесулъ махщел, сон барабгIан камиллъана жиндиего хасиятаб устарлъиялъул хатIги, художникасул мацIги. ХIамзатица, жиндирго хIалтIабазулъ цIиги гьарун, халкъалъе рагьана некIсиял ансадерил накъищал.\nЦебесеб къагIидаги цIунун, гьес ургъана жиндирго накъищалги. Ан- садерил накъищал тIад рикIарал хIалтIаби руго дунялалда кирниги такрарлъи гьечIел, лъиданиги релълъинчIел. ХIамзатица кIудияб квербакъи гьабуна жидерго мухъалъул накъищазул къагIидаби цере тIезариялъе.\nХIамзат ГъазимухIамадов вуго азаргоялдасаги цIикIкIун хIалтIия лъул автор. Гьесул кверзул устарлъиялъул тIагIелал руго нилъер улкаял- да гурелги, къватIисел пачалихъазул музеяздаги.\nГьеб цебелъеялъухъ ралагьизе къокъаби ккунниги, жалго цохIониги гIемер гIадамал ругоан рачIунел. Гьенире рачIун руго Дагъистаналде хIухьбахъизе щварал туристалгицин. Гьезиеги ХIамзатил устарлъиялъ кIудияб асар гьабунин бицана нижее музеялъул хIалтIухъабаз.\nХIакъикъаталда, дунгоги хIикматал гьавуна гьел хIалтIабаз. Гьезулъ бихьулеб бугоан авторасул кверазул квалиялдасаги ракIалъ гьабураб хIалтIи цIикIкIун букIин. МагIарулазул батIи-батIиял цIулал тIагIелазда рухI бижизабун бугоан гьезда тIад рикIарал батIи-батIиял накъищаз. Гьеб киналъго паналъи- завурав дида ракIалде рачIана гьал рагIаби:\nКвартIил кIутIи рагIула, рекIел кIутIи кинигин,\nРогьел мугIрузул тIогьиб тIибитIулеб гIужалда…\nХIамзат ГъазимухIамадовас 70 сон тIубаялда хурхун гIуцIараб гьесул хIалтIабазул цебелъей букIине буго 18 июлалде щвезегIан.\nПрочитано 122 раз\tПоследнее изменение Четверг, 24 июня 2021 13:32\nДругие материалы в этой категории: « ЛъикIлъиялъул кверал кирего щолев\tЦо гьунаралъухъ – орден, цогидалъухъ...? »


Е. Денисенко: «ГIарзал хъвачIого дица тезе гьечIо»\nТерроризмалъулъ гIахьаллъи гьабиялда щаклъи букIун ккурай Кироваул росулъа Насибова ПатIимат цойги моцIицаги туснахъ гьайизе хIукму къотIана. Гьелъул адвокаталъ лъазабулеб буго цIех-рех чагIаз къанунги, гIадлуги хвезабун гьабулеб бугила гьеб ишалда сверун хIалтIийилан. Гьез Насибовалъул ва гьелъул гIагарлъиялъул лъавукълъиялдаса пайдаги босун жидеего бокьухъе нухда бачунеб бугила гьелъул иш.\n2014 соналъул 6 октябралда Гъизилюрт мухъалъул Кироваул росулъ ккурай 34 сон барай Насибова ПатIиматиде цIех-рехчагIаз гьелъ изну гьечIого яргъидгIуцIцIаразе кумек гьабиялъул ва гьезул багъа-бачариялъулъ гIахьаллъи гьабиялъул гIайиб гIунтIизабулеб буго.\nНасибовалъул гIагарлъиялъ ва гьелъ жинцаго лъазабулеб буго жинде мекъи гIайиб гIунтIизабулеб бугин, къуваталъул идарабазе щив ккунги кквезе къваригIун вукIиналъ багъаризабунин ПатIиматида сверун гьеб ишилан.\nГьелъие гIиллалъунги кканила Насибова ПатIиматил гIагарлъиялъул бихьинал изнугьечIого яргъидгIуцIаразул кьерулъ рукIиналда щаклъи букIин, хIатта Гъизилюрт мухъалда бугеб гьезул къокъаялъул церехъабилъун рукIанин абурал баяналгицин рукIин низамцIунулезухъ.\nГьеб экстремистияб ишалъалда гъорлъ рукIиналда щаклъи бугел Насибовалъул эменги, кIиго вацгIалги, 4 яцалда гьоркьов вукIарав цо вацги чIван вукIун вуго. Гьезул цоял хасал тадбирал тIоритIулаго чIван руго, цойгидал щалалицин лъаларел чагIаз чIван руго.\nГьеб кинабгоги хIисабалде босун 2014 соналъул октябралда Кироваулалда хасаб операция тIобитIун хадуб, гьенив Насибовазул жанив чи гьечIел басриял рукъзабахъ вахчун вукIарав экстремистасе кумек гьабулеб букIанинги абун ПатIимат ккуна.\nЧанго къоялъ гьелъул гIагарлъиялда гьей йигей бакIцин лъазе толеб букIинчIо низамцIунулез, хадубги гьей Гъизилюрталъул полициялда ятун йиго лъикI юхизеги юхун, гIазабги кьолеб букIун буго гьелъие, гьединал баянал кьуна Насибовалъул адвокат Елена Денисенкоца.\nНасибова ккураб къоялдаса нахъе къуваталъул идарабаз гьелъул ишалда сверун хIалтIи къанунги хвезабун тIобитIулеб бугин абулеб буго адвокаталъ.\nГъизилюрталдаса МахIачхъалаялъул заманалъ гIадамал жанир тIамулеб туснахъалде Насибова ячун хадубги жинда гьей йигей бакI лъазе толеб букIинчIила, гьенийги лъикI гIазаб кьун бугила гьелъие, амма гьеб киналдаго тIасан жинца хъварал гIарзазулги щибго хIасил ккечIила.\nНасибова ПатIиматил иш бачунев вугев цIех-рехчиясги жиндаго ракIалде кковухъе гьабулеб бугила хIалтIи, жиндихъе я рукIине кколел документал кьолел гьечIила, хасал цIех-рехалъул тадбиразде жий ахIулей гьечIила, хIатта цIех-рех лъугIизегIан гьей жаний тIамураб заман лъугIун хадуб, гьелъул ишалда хурхун хIукму къотIизе гьабулеб диванцин жиндиего бокьараб мехалда тIобитIулеб бугила гьесилан.\nЕлена Денисенко: «ЦIех-рехчияс ахIун бачIана дихъе 30 декабралда букIине бугила Насибовалъул ишалда хурхун иргадулаб диван. Гьеб диван тIобитIизе кколаан 8 январалда, щай гурелъул гьеб къоялдалъагIан туснахъалда йикIине кколаан Насибова, цебе гьабураб диваналъул хIукмуялда рекъон.\nГьелдаса хадуб диванги гьабун гьелъ хIукму къотIизе кколаан къватIиейищ гьей йиччалей цIех-рех лъугIизегIан яги туснахъалдайищ телеяли. Гьедин дица абураб мехалда гьев вахъун вачIине вуго, гьанжего гьабунищибила гьеб диван, хадур цIияб соналъул гIодоркъоялги ругеб мехалдайилан.\nГьедигIанги гьабулеб жоялъул батIалъи гьечIо гьезие, гьеб буго кIалгьикъун къанун хвезаби. Дица гьедин ахIи-хIур бахъинабуна, нужер гьенив гIодоркъояз хIалтIизе вачIунев дежурный диванчийищин гьечIевилан, киналго диваназда вукIине кколин гьединав чийилан.\nГьелде тIадеги дун гьеб диваналде ячIун бажаринчIо, цойгидаб шагьаралда йикIун, гьес дида заманалда лъазабичIо гьеб диваналъул данделъи 8 январалдаса 30 декабралде бахъун бугилан. Дун гьечIониги гьабун буго гьез диванги. Гьелда тIадеги цIех-рехчияс Насибовалъул гIагарлъиялда йихьизе йиччалей йиго гьей.\nГьесул хIалтIулеб рокъор гьабулеб буго гьезул дандчIвай. Гьебги къанун хвезаби ккола. Гьелдаса хадуб ПатIимат йихьизе щвеялдаса роххарал гьелъул гIагарлъиялъ гьес кьуралщинал документазда гъоркь гъулбасулеб буго.\nГьединал баянал щвана дихъе. Гьезул лъавукълъиялдаса пайдаги босун жиндиего бокьухъин бачунеб буго гьес гьеб иш. Гьединал хIужжабги гIемер руго, Европаялъул инсанасул ихтиярал цIунулеб диваанлде гьел гIарзал щвезаризе кIвелищ кIвеларищали лъаларо, амма гIарзал хъвачIого дица тезе гьечIо».\nГьединго адвокаталъ лъазабуна Насибовалъул ишалда сверун гурониги гьединал къанунхвезабиялъул хIужжабиги цойгидазда сверунги кигIан бокьаниги рукIунила.\nГьелъул ургъел бугев чиги вукIунарила гьезда гьоркьоб, щиб гьабунги жидерго иш роцIцIинабулел рукIунила. Кквезеги ккун моцIаз жанирги тIамун рукIунила гьез гIадамал, гьезул гIагарлъиялда кир ругелали лъазегицин течIого.\nГьедин жидеего къваригIараб жо гьел жанир тIамураз абизегIан ва гIайиб тIаде босизегIан гьезие гIазабги кьолилан. Адвокаталъул рагIаби ритIухъгьарулел руго гьал къоязда Дагъистаналъул «Правозащита» абураб инсанасул ихтиярал цIунулеб идараялде ЦIиябгъаякент росулъа ГIисабекова Разиятица 20 сон барай жиндир яс Саида йигей бакI лъалеб гьечIин абун хъван бачIараб гIарзаялъги.\n2014 соналъул 15 декабралда ЦIиябгъаякент мухъалда бугеб гьезул рокъоре рачIун руго гьурмада маскаби ххурал чагIи, гьез жал Федералияб хIинкъигьечIолъиялъул идараялъул хIалтIухъаби ругинги абун гьезул рокъоб чIухь бан буго.\nГьениса банкалъулаб карточкаги, гьелдасан гIарац добе анибе битIараблъи тадсихъ гьарулел чекалги компьютергун, планшетги бахъун ун буго.\nГьел гIадамаз цохIониги я жидерго документ яги гьеб чIухь базе разилъи кьолеб кагъатги бихьизбун гьечIо. Гьеб чIухь бан хадуй ккурай Саида жеги кий йигеяли лъалеб гьечIила, Дагъистаналъул къуваталъул идарабазги гьелъул хIакъалъулъ жидеда киналгIаги баянал лъалариан абулеб бугин хъвалеб буго «Правозащитаялъ».


ИГИЛалъул иргадулав къурбан - МахIамад ХIасиев\n«Исламияб пачалихъ» абураб террористияб гIуцIиялъ интернеталда лъун буго Россиялъул шпион вугин абурав чи чIвай бихьизабураб видео. Нижер радияолъул журналист Антон Наумлюкица чIезабун буго, видеоялда вахъарав чи россиялъулав МахIамад ХIасиев вукIин. Версиялъул авторас абулеб буго, гьев унгоги Федералияб хасаб хъулухъалъул тIадкъай тIубазабулев вукIун ватизе бегьулин.\nВидеоялда бихьизабун буго тIогьилаб комбинезон ретIарав накабазда чIезавурав чи. Гьесда нахъ эхетун вуго нус кодоб ккурав боевик. CNN-алъул информациялда рекъон, «Исламияб пачалихъ» абураб террористияб гIуцIиялъ гьесда гIайиб гIунтIизабун буго шпионасул хIалтIи гьабиялъул мурадалда гьеб гIуцIиялде гъорлъе лъугьиналъул.\nГьев чи чIвалелда цебе террористас гьабуна гIурус мацIалда лъазаби. Гьес абуна, Россиялъул президент Владимир Путинил буюриялда рекъон, жидер гIуцIиялъул Сириялда ругел позициязда авиакьабиял щвезариялъ гIагсалда жидер божилъиги жидерго мурадазде щвеялъул гъираги тIадеги щулалъизабунин.\nВидеоялда ХIасиевин абун вихьизавурав чияс абулеб буго, жив кколин гIурус миллаталъул, чачаназул хъизаналда вижарав чийин, жив цIалулев вукIанин Майкопалда, амма гIумру жинца Грозныялъул Старопромысловский мухъалда Библиотечная къватIалда гьабун букIанин.\nГьес абулеб буго, «Исламияб пачалихъ» гIуцIиялде жив витIанин Федералияб хасаб хъулухъалъул тIадкъаял тIаразариялъул мурадалдайин. Жинца гьоркьохъанасул кумекалдалъун ФСБялде битIизе кколеб букIанин Грозныялдаса ва Майкопалдаса Сириялде рачIине хIадурулел яги гьенире рачIарал гIадамазул хIакъалъулъ, Россиялъул территориялда гьаризе хIадурулел терактазул ва цогидаб информацияйин.\nХIасиев чIвалелда цебе гьабураб лъазабиялда, террористас россиялъулазе терактазул хIинкъиял кьолел руго, россиялъул улбул ахIулел руго ХIасиев гIадал лъимал гьесулго гIадаб къисмат букIине бокьун батичIони, Сириялде риччангутIиялде.\nЭркенлъи радиоялъул мухбир Антон Наумлюкица интернеталда рагьарал суртасатаздаса бакIарараб информациялда рекъон, МахIамад ХIасиев унгоги гьавунги ва яшав гьабунги вукIун вуго Россиялда. 9 сон тIубараб мехалда хун руго гьесул эбел-эмен. 20I4 соналда наркотикал гъорлъ ругел дарабазде хурхен букIиналъул щаклъи букIун ккун вуго Федералияб хасаб хъулухъалъул хIалтIухъабаз.\nЖанив лъеялдаса ворчIиялъул мурадалда гьес документ гъулбасун хадуб, гьев витIун вуго Сириялде Россиялъулазда хурхараб информация бакIаризе. Гьес ФСБяелде цIарал рицарал ахирисел гIолохъаби рукIине бегьула Ставрополалъул медикияб академиялъул студентал. Гьезие туснахъалъул щугоялдаса анкьгоялде щвезегIан сонал рихьизаруна диваналъ гьаб соналъул декабралда. Гьедин бицунеб буго нижер радиоялъул журналист Наумлюкица.\nИнформалатазул лъазабилеб буго Чачан республикаялъул бетIер Рамзан Къадиров божулев рагIуларо чIварав Россиялъул хасал хъулухъазул тIадкъаял тIуразарулев вукIараблъиялда. Гьес лъазабун буго, чачаназ ХIасиев чIварав чи чIаго толарин.\nРамзан Къадиров: "ЧIвана чи. ХIинкъиял кьуна нилъер пачалихъалъе. Гьединав чи чIаго вукIине кколаро. Нилъеца гьев цогидаб дунялалде витIила. Кьела гьесие цо рахъалъулаб билет".\nГI. Кебеков восана халкъаздагьоркьосел террористазул сияхIалде


Шималияб Кавказалда большевикал бергьун хадуб жидерго миллияб эркенлъиялъул тIалаб гьабулел гIемерал гIадамал гочана Европаялде. Европалъул улкабазул бутIрузул квербакъиялдалъун гьез гьенир гIуцIана жидерго багъа-бачариял, къватIире риччана газетаби ва журналал, тIоритIана гIелмиял ва политикиял данделъаби.\nМусаясул Халилбегица бахъараб Кавказалъул МугIрул Республикаялъул герб\nЖакъайин абуни, Кавказалдаса къватIирехун арал цо-цо гIолилал «Исламияб пачалихъалде» гъорлъе журан, данде чIун руго жибго ватIаналда бугеб авторитарияб режималде гуребги, Европаялъул улкабаздеги. Щиб хисун бугеб гьанже доб заманаялде дандеккун?\nСорбонна университеталъул профессор Майрбек Вачагаевас кIудияб хIалтIи гьабулеб буго Шималияб Кавказалъул эмиграциялъул тарихалда тIад. Нижеца гара-чIвари гьабуна тарихчигун, нусгогIан соналдаса нахъе Европаялда Кавказалъул эмиграциялъул бербалагьи тIубанго хисун букIиналъе гIиллалъун щиб ккарабали абураб суал кьун. Гьес гьадинал пикраби загьираруна нижер программаялъе.\nМайрбек Вачагаев: «Дир пикруялда аслияб къагIидаялъ гIадахъ босизе ккола гьадинаб хIужа: Чачан республикаялда багъарун букIараб кIиго рагъдаса нахъе ахирисеб 15-20 соналда жаниб Россиялдаса гуребги, тIолго дунялалдасаги ракIбуссарал гIолохъанал бусурбабазул разилъи гьечIолъи бихьулеб буго. Гьезда бихьула, Магърибалъ Украиналда бугеб ахIвал-хIалалъе кьолеб гIадаб кIвар жидее кьун гьечIолъи. ХIисаб гьабеха - Россиялда данде гьадиналго санкциял лъазаричIо Магърибалъ. Гьелдалъун гIадамазда батIалъиги бихьана.\nБусурбабаз гIумру гьабулеб Кавказалда бугеб ахIвал-хIал сан гьабичIого тола Магърибалъилан абураб пикру гьабулеб буго гIемерисез. Амма гьедин абизе кколаро. Магърибалъ кидаго квербакъи гьабулаан зулмуялде данде чIарал миллатазе.\nШималияб Кавказалда гIемерал халкъаздагьоркьосел гIуцIабазул вакилзаби хIалтIулаан дол захIматал соназда Чачанлъиялъе хIалае. Парангалги, немцалги, ингилизалги. Амма гьадин букIун батаниги, рагъ гьоркьоса къотIичого халат бахъулаан цо, кIиго соналъ. Магърибалъ кинабгIаги асар гьабичIо.\nГьединлъидал гIолохъабаз гьеб базабуна динияб батIалъиялда. Европаялъул насраниязе бокьун гьечIин Кавказалъул бусурбабазе кумек гьабизеилан абулеб букIана гьез. Амма дида кIола гьадинаб нугIлъи гIабизе: ГIисал диналъулулаблъун рикIкIунеб Магърибалда ругел гIадамазул цIикIкIараб къадаралъ ГIиса-аварагасда расцин божулеб гьечIин.\nГIемерал атеистал руго гьенир. ПалхIасил, гьединал улкаби христианазул пачалихаллъун рикIкIине кколаро. Гьеб мекъаб бербалагьи буго. Гьаб нилъер заман ХVI-ХVII гIасру гуро. Испаниял ГIараб халифаталде данде рахъараб заман гуро гьеб. Хъанчал рараз Къудсалде (Иерусалималде) чабхъенал гьариялъул заман гуро гьеб. Гьединал заманал тарихалда хутIана. Жакъайин абуни тIадаб буго Магърибалъул культураялъул ва Европаялъул маданияталъул бицен гьабизе. Гьай-гьай гьеб маданият ГIисал-диналъул кьучIалда бан буго. Амма диналдаса батIа чIараб.\nМисалалъе босани 52 бусурбан улкабазул цониги пачалихъалъ Шималияб Кавказалъе гьабичIо Магърибалъул улкабаз гIабураб гIадаб кумек. Кавказалъул гIолохъабазул гьединго абулеб буго бусурбан улкабазе бокьун гьечIин Магърибалъулгун гьоркьобакI квешлъизабизе, рагъдолел гIолохъанал бусурбабазе кумек гьабун. Гъозул кIудияб бизнес-интерес бугин. Амма гьебги мекъи буго.\nМасала СагIудиязул ГIарабиялъул кIудиял ресал руго Европаялъул улкабазе политикияб асар гьабизе. Гьелда кIола кIудиял политикиял хIаязда гIахьаллъизе. Амма жакъа гьеб бихьулеб гьечIо. ГьечIониги гIолохъанал кавказиял бусурбан улкабаздехун руссана, дораса кумек швезегIан ралагьун чIун.\nХIакъикъаталдаги, гьадинаб кумек гьабулаан байбихьуда Машрикъалдаса рачIарал диниял хIаракатчагIаз. ГIарцул букIа, рухIияб букIа, политикияб букIа. Амма къанагIат гурони, гьадинал хIужаби гIемер рукIинчIо. Гьалеха, тIолго дунялалда миллиард гIанасев бусурбанчи вугеб мехалда нусгогIан чияс гьабулеб кумекалда бегьулищ абизе - гьеб киналго диниял вацазул кумек бугин? Бегьуларин дида ккола.\nАмма ГIагараб Машрикъалдехун кIвар буссинабулел идеологаз гьадинал къанагIатал хIужаби кIодо гьарулел руго жидерго политикияб пайдаялъе. Гьес гьадин абулаан: "Ралагьеха, гьез нилъее гIарац кьолеб буго, нилъее гIоло гьел хIадурал руго хIатта гIумруцин бичизе!" - ян. Ай, гъозул гьадинаб кьучI букIана.\nЦо-цо тарихиял хIужабиги рачулаан гьез тIадежоялъе. Мисалалъе насраниязулгун бусурбабазул букIараб дандечIей, ялъуни хIадисаздаса ва хирияб Къураналдаса росарал цо-цо жугьаби ва аятал. Бусурбанчиясул гьудуллъун насранияв, ялъуни жугьутIав вукIине кколарин абурал. Ва гIемерал гIолоханал божулаан гьезда.\nТакрар гьабила дица - гьеб кинабго пайдаяб ишлъун букIана Магърибалде данде чIарал идеологазе. Ахир къад бижана Магърибалъул культураги жамгIиял ва политикиял къиматалги къабул гьарулареб цIияб гIел.\nГьел идеологаз гIолохъанал кавказияздаса тIалаб гьабулеб буго Шималияб Кавказалъул проблемабазул гуреб - халифаталъул тIалаб-агъаз гьаби. Гьез абулеб буго Ислам диналда миллат гьечIин, Ислам диналъ цолъараб умматалде ахIи балеб бугин. Гьединлъидал миллаталъул эркенлъиялъе гуреб - халифат гIуцIиялъе гIоло хIаракат бахъизе кколин гъозул хIисабалда. Амма миллияб бичIчIи инсанасда кIочон тани, ТIадегIанав Аллагьас гьарурал миллаталги камилариладай? Камила».\nЭР: Бегьулищ гьанже абизе миллияб гъираги камунин жакъа?\nМайрбег Вачагаев: «Гьеб гъира букъун гьечIо, амма гъозие бокьилаан гьеб букъизе. ГIун бачIараб гIелалъул цIияб карачелги бахъана жакъа, миллияб пачалихъ базе хIадураб. Амма яргъид гIуцIарал радикалазул ахIи-хIур багъарараб мехалда гъозул сас рагIулеб гьечIо. Гьез жакъасеб ахIвал-хIалалъухъ хал-щал гьабулеб буго, ва гьединаб ахIвал-хIалалда Шималияб Кавказалъул республикабазда миллиял пачалихъал раялъул иш гьабизе рес гьечIо».\nЭР: Жиндир заманалда Совет Союз щущарабго гIадин нагагьлъун метер Россиялъул Федерацияги щущани щиб букIине бегьулеб Шималияб Кавказалда? Магърибалъул улкабаз кумек гьабизе бугищ гьадинал миллиял пачалихъал разе гьенир?\nМайрбек Вачагаев: «Дида ккола Магърибалда тIадаб буго гьадинаб кумек гьабизе. Масала Россиялъул империя щущараб мехалда Магърибалъул улкабаз, тIоцебесеб иргаялда Англиялъги, Франциялъги, Италиялъги байбихьуда Деникиние квербакъи гьабуна, МугрIузул Республикаялъул интересал сан гьаричIого тун. Гьез абулаан Гуржистаналде ва Азербайжаналде данде ккун Шималияб Кавказалъул гIадамал церетIурал гьечIин ва гьезда кIвеларин жиндирго пачалихъ гIуцIизе.\nАмма Деникин къун хадусала гьез хъващIтан байбихьана МугрIузул Республика ракIалде бачIинабизе: "Нилъеца МугIрузул Республикаялда хьул тIамурабани, рес щвелаан Шималияб Кавказ большевиказул Россиялдаса батIалъизабизе", - ян пикру гьабулаго.\n1918 соналда Миллатазул Лигаялъ МугIрул Республикаялъе кьураб дипломатикияб паспорт.\nДие бокьилаан рекIелъ кIудияб гIагалигун абизе, жакъаги Магърибалъ нилъ хIисабалде росулел гьечIо, жидерго пикруцояллъун ялъуни ишцояллъун рикIкIунел гьечIо. Гъозул хIисабалда нилъ руго сан гьабичIого тезе кколеб дунялалъул гьитIинаб зарра.\nЦин Чачанлъиялда багъарараб кIиго рагъ, цингиги тIолго Шималияб Кавказалда тIибитIизабураб рагъ, хадуб - ГIагараб Машрикъалда байбихьараб. Гьеб гурищ гъозул иргадулаб тарихияб гъалатIалъе якъинаб далил?\n1990 соназда Чачаназул Ичкерия ян лъазабураб Республикаялъе гьез квербакъи гьабурабани, гьадинаб балагь букIинароан жакъа. Амма жакъаги гьезда бихьуларо гьадинаб хIажалъи. Гьез хIукму гьабуна Россиялъул пуланаб оппозициялъе квербакъи гьабизе».\nЭР: Россиялъул оппозициялде хьул тIамизе бегьулищ,\nМайрбек Вачагаев: «Дида ккола Россиялда унго унгояб оппозиция гьечIин ва гьанжесел политикиял шартIазда букIинеги рес гьечIин. Ходроковскиясул ва Навальныясул хIаракатчилъиялда клоунада гурони тIокIаб щибниги абизе кIоларо дида.\nГьел ва гьелда релъарал цогидал хIаракатчагIи Кавказалде данде чIарал руго.Жидее хIажалъи ккани, гьел хIадурал руго эркенаб Кавказалде данде къеркьезе Путингун цолъун.\nКавказалъул хIаракатчагIазулийн бицани, гьезда тIадаб буго жакъа жалго жидецаго Европаялъул цивилизациялъул бутIалъун рихьизаризе. Амма, балагьараб мехалда, Магърибалъе жеги заман щвечIо гьелда тIад ургъизе.


Билизе теларо умумузул махщел\nХунзахъ районалъул ГьоцIалъ росу ккола Дагъистаналъул халкъияб устарлъиялъул центразул цояб\nГьоцIалъ росуйилан абидал, гIемерисезда ракIалде рачIуна гIарцулгун пахьул батIи-батIиял тIагIелалги алаталги. Щайгурелъул 1958 соналдаса нахъе ГьоцIалъ хIалтIулеб бугелъулха артель (художествияб комбинат). Гьеб рагьизе тIоцебе ракIалде ккарав чиги вуго МухIамад Жамалудинов. Араб гIасруялъул лъабкъоялда анцIабилел соназда раккана Россиялдаго цIар рагIарал махщелчагIи: И. Е. Репинил цIаралда бугеб пачалихъияб премия щварав Б. Гьиматов, Т. ХIажимирзоев, М. ГIабдурахIманов, Г. ГIабдухIалимов ва цогидалги. Артелалда гьарулел рукIана хунжрул, цIарагI, гIучIалтIамал, руччабазул рахсал, кIилкIал, баргъичал, рачалаби. Амма пахьул хIалтIаби гьоцIдерица гьарулаан артель рагьилалде кIиго гIасруялъ церего. ТIоцере гьарулел рукIун руго жаниб квен гьабулел ухиял (котелки). ТIолабго Авариялдаса гIадамал рачIунаанила гьел росизе. Гьеб «пахьул гIасруялдаса» хадуб дагь-дагьккун гьаризе байбихьана гIарцул тIагIелалги. Доб заманалда артелалда хIалтIулев вукIана лъабнусгоялдаса цIикIкIун чи.\nГIасруялдаса гIасруялде загьирлъулел рукIана гIицIго гьоцIдерие хасиятал накъищал. ГьоцIдерица гьабулеб къайиялда бахъулаан аслияб лъабго накъищ: жубараб накъищ, хъахIаб накъищ ва чIегIераб накъищ. Руччабазул алатал берцин гьаризе гIемерисеб мехалда бахъулеб букIана «дамгьан» абураб накъищ. Жубараб накъищ – пуланаб ва киданиги хисизабулареб тартибалда тIагIелалда тIад рекьарал декоративиял тIугьдулги тIанхалги. ХъахIаб ва чIегIераб накъищ – чIегIераб кьералда тIад хъахIаб яги хъахIалда тIад чIегIераб накъищ.\nXXI гIасруялда дагьлъана гьел тIагIелазул тIалаб гьаби ва художествияб комбинатги къана. ХутIана дагьалго чагIи гьеб хIалтIи рехун течIел. ГьабсагIаталда дида лъалел гьоцIдерил махщалил ккола: ХIажиев Шарабудин, ХIажиев ХIажияв, ГIумархIажиев ТIагьир, СагIидов СагIид, ХIажимухIамадов МухIамад, МухIамадгIалиев СултIанахIмад. Гьезул алатал росула батIи-батIиял шагьаразде ричизе ва выставкабазда лъезе. Хьул буго, гьел устарзабаз жидерго махщел тIагIине теларин ва лъималазе ирсалъ кьелин абураб.\nПрочитано 282 раз\tПоследнее изменение Вторник, 13 августа 2019 14:49\nДругие материалы в этой категории: « Ракьалда лъалкIал\tГьудуллъиялъул нух »\n11:49, 19 января 2022, 184


Пашманал гьумеразул кIалъа-басаял\nЦолъарал миллатазул гIуцIиялъул Генералияб Ассамблеялъул 70-леб сессиялъул кулуаразда Россиялъул ва Цолъарал Штатазул президентал Владимир Путинилги Барак Обамалги гара-чIвариялъ гьабин абизе бегьулеб, беццизе бегьулеб хIасил кьечIин, рикIкIунеб буго цо-цо информалатаз. Гьеб гьезул пашманал гьурмаздасацин бихьулеб букIанин, хъвалеб буго цо-цо журналистаз.\nReuters агентлъиялъ лъазабухъе, Россиялъул президент Владимир Путиница гьеб гара-чIвари рикIкIун буго пайдаяблъун.\nВладимир Путин: «Россиялъулги Цолъарал Штатазулги гьоркьорлъабазул даража цIакъ гIодобе ккун буго. Гьебни, дир комментариял гьечIониги, бихьулебги буго. Амма гьеб кколаро нижер инициатива. Гьеб ккола Америкаялъул партнеразул позиция. Дир пикруялда, гьеб ккола квешаб хIакъикъат, кIиябгорахъалъулал гьоркьорлъабазе гуребги, тIолабго дунялалъул ишазеги. Амма гьединаб нух бищана Цолъарал Штатаз.\nНиж кидаго хIадурал руго гьел гьоркьорлъаби цIилъизариялде, гьел тIуранго рукIалиде рачиналде. Жакъасеб данделъиялъул бицани, гьеб букIана цIакъ пайдаяб. Хасго ракIалъе гIолеб жо ккола, гьеб букIана цIакъ ракI рагьараб».\nПутиница биччалеб буго «Исламияб пачалихъ» абураб радикалиял исламистазул гIуцIиялде данде Магърибалъул къуватазда цадахъ Россияги Цолъарал миллатазул гIуцIиялъул тIадкъаялда рекъон, гьаваялдасахун къеркьезе бегьиялъул рес.\nAssociated Press агентлъиялъул лъазабиялда рекъон, Путиница щибниги абун гьечIо данделъиялда Украиналъул машрикъалъул рахъалда загьирлъулеб кризисалда сверун. ХъахIаб Рукъалъиин абуни, данделъиялда цебе лъазабун букIана Америкаялъул рахъалъе гьеб суал кколин бищунго кIвар кIудияблъун гьеб гара-чIвариялдайин.\nАмма Reuters агентлъиялъул информациялда рекъон, Украиналъул суалалъе гьеб гара-чIвариялда бащдаб гIанаб заман хвезабун буго. Обамаца жиндирго ургъел загьир гьабун буго Путиние Донбассалда жидецаго жалго лъазарурал республикабазда Минскалъул къотIи-къаязул тIалабазде данде кколарел бакIалъулал рищиял тIоритIизе хIадурулел рукIиналда бан.\n«Медуза» абураб интернет-сурсаталъ хас гьабун кIвар кьолеб буго Украиналда хурхун Обамаца гьабураб лъазабиялде.\nБарак Обама: «Россиялъ Крымалъул аннексия гьабуна ва квербакъи гьабулеб буго Украиналъул машрикъалда загьирлъулеб агрессиялъе. Цолъарал Штатазул Украиналда гьечIо экономикиял интересал. Амма гьединаб вахIшияб къагIидаялда суверенитет хвезабулеб мехалда, нижеда кIоларо хьибилалдасан балагьунги чIун рукIине. Гьеб гьедин толеб бугони, гьединабго жо ккезе бегьула бокьараб цоги улкаялда хурхунги. Россиялде данде санкцияби Цолъарал Штатаз цIорораб рагъалъул заманазде нахъе руссине бокьун гурел лъазарурал, гьел лъазаруна гьединаб хьвада-чIвадиялъул хIасил кинаб букIине бегьулебали бихьизабиялъул мурадалда».\nNBC News телеканалалъ кIвар буссинабулеб буго гара-чIвари лъугIун хадуб Россиялъул президентасул рагIабазде.\nВладимир Путин: «Нилъер гIемер буго гIаммаб жо. РагIирекъонгутIиял хутIулел руго, амма нижеца щулияб кьучI лъуна проблемаби цадахъ лъугьун рагIалде рахъинариялъул мурадалда».\nРоссиялъулги Цолъарал Штатаз нухмалъулеб коалициялъулги къуватазда гьоркьоб Сириялда лъачIого тунка-гIусиял ккунгутIиялъул мурадалда рагъулал экспертазул консультацияби тIоритIиялда хурхарал къотIи-къай гьабунин рахъазин, лъазабулеб буго гьебго сурсаталъ.\nАмерикаялъул прессаялъ хъвалеб буго, Обамае абизегIан бокьунцин букIинчIин Путингун дандчIвазе ва гьединаб къагIидаялда Россиялъул коллегаца билъанхъизабулеб политикаялъул легитимизация гьабизеян. Амма Америкаялъулгун Россиялъул гьоркьорлъабазда рагIирекъонгутIи ва бичIчIунгутIи цIакъ гIемерлъун бугин, хIалбихьизе кколин бадиса бадиеве балагьун кIалъан, гьел дагьлъизаризеянги абун, гьев гьеб галиялде гьесизавун вуго Обамал кумекчагIаз.\nГьеб гара-чIвариялда цебе Генералияб Ассамблеялда цере рахъунаго, рахъаз гIемер гIайибал гIунтIизаруна цоцаде. Гьелъ, узухъда, гьеб гара-чIвариялъул атмосфера гIуралъ хвезабунин, рикIкIунеб буго цо-цо политологаз.\nМисалалъе, «кассетабазул бомбаби ран жиндирго халкъ гъурулев» Башад Асад зулмучи кколин абураб мехалда, Россиялъул делегациялъул гIахьалчагIи рукIун руго бутIрул кIорокIолел.\nТIубанго Америкаялъул президентас Сириялда хурхун лъазабун буго гьадин:\nБарак Обама: «Кассетабазул бомбаби ран жиндирго халкъ гъурулев Башад Асад зулмучи ккола ва гьединлъидал гьев нухмалъиялда хутIизе кколаро. Гьединаб битIеялда хадуб, конфликт загьирлъилелда цебе букIараб статус-квоялде нахъе руссиналъул биценцин гьабизе кколаро.\nСириялда жаниб бугеб ахIвал-хIал кколаро гьелъул жанисеб проблема. Гьеб ккола тIолабго дунялалъул жамгIияталъул проблема. Цолъарал Штатал хIадурал руго Сириялъул нухмалъи заманалъулаб талъиялъухъе кьеялда хурхун цогидал улкабигун, гьездаго гъорлъ Россиягун ва Ирангун, гьоркьорлъаби гIуцIизе. Сириялда ахIвал-хIал рукIалиде бачине ккани, гIицIго рагъулаб къагIида гIоларо».\nКIиявго президентасул Сириялъулги Украиналъулги кризисал рагIалде рахъинабиялда хурхарал позицияби данде кколареблъи бихьулеб букIанин Генералияб Ассамблеялъул данделъиялда докладал гьарулеб мехалдагойин, лъазабулеб букIана информалатазги.


ХъахIабросолъа МахIмуд (1873 - 1919) » MAARULAL.RU :: Аварский Культурно-Просветительский Портал\n21 декабря 2009 | Стихи, Поэзия и Рассказы, Известные Личности | добавил(а): s_xanaev | Просмотров: 10712\nМагIарулазул гьунар тIокIав шагIир, литератураялда жаниб жиндир цIар меседил хIарпаздалъун хъварав, МахIмуд гьавуна, гьанжесеб Унсоколо районалъул, ХъахIабросолъ. Мискин - къварилъиялда жанив гIурав чи вукIана гьев. Гьесул эмен Анасил МухIамад вукIана рохьоб тIурччи бухIун гьеб Хунзахъ базаралда бичизе хьвадулев чи. Жиндир чара - гьунаралда балагьун МухIамадица пикру гьабула вас мадрасалде цIализе кьезе. МутагIиллъиялда уна гIумруялъул чанги сонал шагIирасул. Цогидал мутагIилзабазда цадахъ гьевги щола росулъа росулъе. Амма МахIмуд вукIана гьитIинаб заманалдасанго цIакъго кочIода варав чи, гьев жиндир динияб гIумруялъ, исламияб цIалиялъ, кIвечIо ватIа гьавизе кечI ахIиялдаса. Мадрасаялда цIалулев вукIаниги камулароан гьев кеп - ихтилаталъул мажлисазда. ТIоцере чидал кучIдул ахIулев вукIаниги хаду - хадуб живго кучIдул гьаризе ва гьел ахIизе лъугьана гIолохъанав шагIир. Абухъе, гьес 14 сон тIубаралдаса гьаруна кучIдул.\nМискинлъи цо балагь! КIиабилеб балагьги гьесие рокьуца кьуна. МахIмудие, 16 сон букIаго, йокьана Бекьилъ росулъа бечедав чиясул яс. Абизе бегьула тIолго хъвадарухъанлъиги гьелде гьабуна кочIохъанас. Ясалъул эбел - эмен мискинасул васасе яс кьоларилан кьурун чIана. МахIмудица жинцаго абухъе:\nКъо бахъанагIан цIикIкIун йокьана шагIирасе жиндир рокьи ккарай. Амма Муи йикIана чидал лъади. Рос хварай лъади йикIана Муи, лъималги рукIана гьелъул. Гьей кIочон телилан росулъа къватIиве ана МахIмуд. Щвана гьев ЦIоралде, Бакуялде, Тифлисалде. Хадувги гьев ана Карпаталде. Гьеб заманалъ букIана тIоцебесеб дунялалъул рагъ. МахIмуд гьениве щвана Дагъистаналдаса гьенибе битIараб магIарулазул полкалда цадахъ. Амма, къо бахъанагIан жеги цIикIкIун ракIалде къан гурони, кIочон течIо гьесда росулъ тарай йокьулей. Гьеб гуребги росу - ВатIаналдаса рикIкIад вукIин захIмалъана гьесие. Карпаталда вукIарабшинаб заманалъ МахIмуд щибаб минуталъ урхъана росу - авлахъалъухъги, ракI - ракIалъ хирияй Муихъги.\nБицинчIого тезе бегьуларо "Мариям" абураб гьесул поэмаялъул тарих. Карпаталда МахIмудил гIумру уна казарма - окопалда. Гьебги эркенлъи хирияв магIаруласе рекIее гIолеб жо букIинчIо. Цо рахъалъ Муил пикраби, цо рахъалъ ватIаналъухъ ракI урхъи, цо рахъалъги бидулаб рагъ. Рагъда хола МахIмудил гIагарав гьалмагъ. Цо къоялъ жиндир гьалмагъ чIварав тушман тохлъукье дандчIвала гьесда. Бахъун хвалченгун МахIмуд лъугьуна гьесда худув. ХIинкъарав тушманги церковалде тIурун уна гьасухъа. МахIмуд жаниве вахъараб мехалъ гьев вукIуна, капуразул гIадаталда, ГIиса аварагасул эбелалъул сураталда цеве накабаздаги чIун жив цIунейилан гьардолев. ГIажагIиблъула тушман МахIмудил кодоса хвалчен бортун ин бихьун, къадада бараб Мариямил сураталъухъ хаган валагьи бихьун.\nРокьуца велъарав, даим рукьбазда гьелъ лъураб цIадул свин гьечIев, МахIмуд хIайранлъула сураталда йигей гIаданалъул берцинлъиялъухъ, жий щий йигеяли лъачIониги. Гьасда ккола живго гIадин жив хадув лъугьарав чиги рокьул гIашикъ вугилан, гьанжеги гьай берцинай, Муида релълъарай гIаданалъул, сураталдаса кумек гьарулев. ТIаса лъугьун тола МахIмудица жиндир гьадмагъ чIварав тушман. Хадуб Мариамги Муиги данде ккун гьабула гьес жиндир "Мариям" абураб поэма.\nТIоцебесеб дунялалъул рагъдаса вуссун хадув шагIирасул лъай - хъвай ккола, магIарулазул цIар рагIарав герой, МахIач Дахадаевасулгун. Гьеб гражданияб рагъул байбихьул заманалда чанго тIадкъай тIубала МахIмудица МахIачил.\nМахIмуд чIван хвана 1919 соналъ. Цо - цо чагIаца чIезабулеб буго МахIмуд чIванин гьесул гьоболас. Цогидацаги далил бачулеб буго гьев, МахIачил тIадкъай тIубазе унаго нухда ХIоцоса Нажумудинил къокъаялъ чIезавун, Игьалив туснахъалда вукIаго гьебго росулъа Магьдил МухIамад абурав чияс чIванилан. Амма кIиябго рахъ ккурал чагIазул рекъон кколеб рахъ МахIмуд Игьалиса Магьдил вас МухIамадица чIванилан аби буго.\nМахIмудий бокьун букIана - ЦI. ХIамзатица жиндир МахIмудил рахъалъ хъвараб макъалаялда хъвалеб буго - рокьул ах гьабизе. Амма, гьесий гьукъаби гIемерал рукIаниги, абизе бегьула, гьабунин гьес гьеб ах. Аманатги гьабун тана цIиял рачIунел гIелазе.\nСоролел лугбазул бугеб гIакъуба! -\nГьалдолеб цIаялъул цIураб каранзул\nКагъат кодобе кье, кьурда чIвалеб бакъ!\nВихьуларищ макьилъ, кьенсер - бер чIегIер?\nРосаби тIагIарал мугIрузда кканин,\nДуде щиб къо бачIун къотIараб хабар,\nКидаго данде къан къанщичIин берал\nКъватIив лълъваралдаса, къо лъикIан мун тун;\nКъаси макьуялъул кьал букIуна дилъ\nХасел ун ихх щвани, щобазул мокъокъ,\nКъирал - пачазаби рагъул ургъалилъ\nЭргъелел рукIуна, бакIарун халкъгун,\nМун яхунел тIохал, тIасан унеб нух -\nСсун бахъун ракIги кьун, нахъе босилин.\nДунищ чара хварав, чанищ къадараб? -\nГьавайищ гIадалаб, гIишкъуйищ гьагаб? -\nКъутIбу лъихъе щвелеб щаклу бахъизе,\nЩибаб рузман къоялъ къалъуд гурони,\nБалагьун свакана, свердун чIалгIана -\nКъиматаб дур гьумер, гьайбатаб лага, -\nГьурщун риччан гъалал, ххан риччан къунщбал -\nКъвахьун мугъ бекула балагьулаго;\nЩобда тIегь гIадинаб гIанабазул кьер -\nБалагьун гьимиги, гьурмал гвангъиги,\nБеразул свераби, нодоялъул сси -\nЦо гьумер - кIалали букIинин релълъун,\nКаранде мунги къан къвал балесдаса,\nЛълъун буго дуниял данде багъизе.\nАз - мазин букIуна - кIвар гьабиларо;\nДля всех правоверных - не вечный ли рай?\nНо я ли бессилен, иль плохо ищу -\nУстал я слоняться, устал я искать\nИ все показалось мне пусто вокруг\nТвоя в них осанка и гордость - твоя!\nЛицо дорогое, прекрасный твой стан\nНет, я не ошибся Сама это ты!\nЛишился рассудка, гляжу - сам не свой\n- Кто женщина эта, на стенах у вас,\nИ мне отвечали: - она - Мариам,\nУлыбка во взгляде, сиянье лица\nЛишь слово промолви+Пришла ты ко мне.\nНо все же почет я ему воздаю\nВперед наступают и пятятся вновь -\nВесь мир стал желаньям моим вперекор+\nАх, это бывает Не надо скорбеть!\nО, как же давно Если б нам позабыть!..\nРокьиян кьерилал,кьалан гIолилал\nШaгьpу шaгIбaн тIaгIун,тIaдe мoцIaлъул\nXъaxIaл paгIaбaцa гIaдaмaл гуккун,\nГьедун жаний чIезе чIолеб гьечIо ракI\nАвтор: Собкор ИА Маарулал.Ру


Лагъасул г1умру - Мои статьи - Каталог статей - Авар мац1алъул ва адабияталъул муг1алимзабазул сайт\nСуббота/Шамат, 21.04.2018, 18:02\n2016 соналъ Ват1ан бокьулезул данделъигун цадахъ Х1амимугъазда абулеб бак1алда гьаруна к1удиял росдал тарих лъазабиялъулал х1алт1аби. Нижеца ракьулъ жаниб бахчун бук1араб сиялъул хут1араб кьуч1 цебелъезабуна. Гьенир къадал ганч1азда ратана г1ажаибал хъвай-хъваг1аял. Балканазда рук1арал аварал абулеб халкъалъулал накъищал (иероглифы) таржама(перевод) гьабидал, нижеда батана гьадинаб хабар хъван цо ганч1ида.\nХ1аким Х1акимович Х1акимов вук1ана жиндирго столалда нахъа г1одов ч1ун рах1аталда. Х1аким Х1акимовичасул вуго 100 рагьдател. Гьесие гьел 50 ругониги г1елаан, амма щаяли нусавго тун вуго, гьезие квен-т1ехалъе унеб г1арцулаги барахщинч1ого. Х1аким Х1акимовичасул х1акимлъиялда гъоркье уна чанги мактаб, гьенир рук1уна Х1аким Х1акимовичасе рагьдателлъи гьабизе ругьун гьарулел лъимал. К1удиял г1уралго гьез хисизе руго дов нусавго херлъарал рагьдателал. Рагьдателал хьихизеги кколелъул, Х1аким Х1акимовичасе х1ажалъана г1арац. Киса гьеб босилеб? Рагьдателазе камел гьабуни, гьез хъулухъ квешго гьабила. Гьеб босизе ккола дол мактабазда х1алт1улел, т1адеги рагьдателал г1езарулел муг1алимзабазул чантиниса. Гьез риччан тей гьел рук1инесел рагьдателал хащго ругьун гьаризе. Лагълъиялде ккедал жалго ругьанлъун рач1унин.\nМуг1алим вуго къваридго. Жиндирго т1анч1и хьихьизе шагьабиги г1олел гьеч1о, ине бак1ги гьеч1о.\nХ1укумат Х1укуматовичасул руго азарго лагъ. Киналго лагъзазда ц1арги буго Х1аким Х1акимович абун. Щивав Х1аким Х1акимовичасул нус-нус лагъ. К1иналго хьихьизе кколев, киназулго лагъ, цо муг1алимги. Х1укумат Х1укуматовичасде хабар щвана гьесул лагъ Х1аким Х1акимовичасдасан, гьесдеги жиндирго нусавго лагъасдасан, муг1алим ц1акъ разиго гьеч1ила гьеб кинабго халкъ хьихьизе ккеялдаса, живгоги вакъун хут1ун.\nХ1укумат Х1укуматович ургъана, ва буюрухъ кьуна азаравго Х1аким Х1акимовичасде нужеца нужерго нусавго Лагъ Лагъовичасе буюрейила, гьадав киназулго лагъ муг1алим зигардизе рег1изе тогейилан. Гьедин гьабуна!\nБач1ана муг1алимасухъе анц1ила к1иго кагъат- къецал, рагьарал дарсал гьарейила, х1амил бут1рул рахъизе кьейила, сон Х1аким Х1акимович бакь унтун вук1ун вугила, нужеца гаргар (урок-лекция, беседа) гьабейила лъималазда гьелъул х1акъалъулъ бицун. Цинги анц1ила к1иябго кагъаталде жавабги кьейила, щибалъул къо-къо экземпляр, дол Лагъ Лагъовичазухъе. Гьез цинги жалго лъик1 рихьизе, балагье нижеца гьабураб х1алт1иян, Х1аким Х1акимовичасда х1елулаго цебе лъезе.\nНахисеб къоялъ бач1ана къого кагъат...\nНахисеб къоялъ нусго...\nМуг1алимасул заман хут1ич1о, я жиндирго лъималазда аск1ов ч1езе, я кваназе, я х1ухьел ц1азе.\nКъвариг1ун вуго цоги муг1алим, лъик1го х1елизеги лъалев, г1емер зигардуларев киназулго лагъ...\nХут1аралги гьел ганч1азда ратарал хъвай-хъваг1аязул таржама гьабурабго гьелги лъела гьанир, Аллагьасул хъвай батаниха.


Цояв кверде вачIана, цогидав чIвана\nДагъистан. Унсоколо мухъ. Иргадулаб кьвагьи.\nТIаса лъугьинги гьарун Унсоколо мухъалъул Майданское росулъ низам цIунулезухъе кверде вачIана Расул МухIамадов.\nГьев рикIкIунаан белехьдерил къокъаялдаса вакиллъун. 1966 соналда гьавурав Расул МухIамадов федералияб цIех-рехалда вукIана. Гьесда тIад буго чи викъиялъул, изну гьечIого ярагъ бича-хисиялъул, гьединго низам цIунулезул хIалтIухъан чIвазе къасд гьабиялъул гIайибал.\nБалахьунисанги Майданскоеялдасанги щварал баяназда рекъон, Расул МухIамадов кверде вачIана 20 сентябралда. ХIинкъи гьечIолъи чIезабиялъул хIалтIухъабазулги гьесулги дандчIвай гьабун буго росдал администрациялъул минаялда.\nГьез гьесухъа ярагъги нахъе босун буго, гьединго росу тун къватIиве инарин абураб кагътида гъоркь гъулбасги лъезабун буго.\nЦо-цо баяназда рекъон, белехьдерил къокъаялда вукIаго рохьилазулгун дандеккунгутIи лъугьун буго Расул МухIамадовасул. Масала, интернеталда буго шаригIаталъул къадияс гьесие хIукму къотIулеб цо видеоролик.\nГьоркьоб лъун буго ярагъалда хурхараб суал – кинабалиго ярагъ дуца дуего тун бугин къадияс абулеб, гурин гьеб жиндир бугин Расул МухIамадовас жаваб кьолеб видео.\nГьединго бицен буго белехьдерил къокъаялъулгун МухIамадовасул гьоркьоблъи хун бугин Унсоколо мухъалъул магъалабазул инспекциялъул нухмалъулев НурмухIамадов ГIисал вац СагIадула викъун хадув. Гьев чи вухулеб мехалда, гьелда тIад рекъон гьечIила Расул МухIамадов. Цинги рохьилаздаги гьесдаги гьоркьоб дагIба ккун бугила.\nНизам цIунулезухъе Расул МухIамадов кверде вачIунеб дандчIваялда жив вукIинчIин бицана ЭР-ялъе Балахьуни росдал бегавул хисулев ХIажимухIамад НурмухIамадовас.\nХIажимухIамад НурмухIамадов: «Дун гьенив вукIинчIо. Гьеб киналъулго хIакъалъулъ дида гъоба къватIисан бицунеб рагIана, кверде вачIун вугин гьев, ахIараб мехалда МахIачхъалаялде вачIине вукIине. Гьев кутакаб куцалда вагьабизм тIибитIизабулев чи вугин хъвалеб бугоан интернеталдаги, цогидалъубги. Амма гьечIо гьев гьединав чи.\nГьев кутакалда жамгIияб хIалтIулъ гIахьаллъулев чи вукIана. Заманалдасан гIадамал хисулеб гIадат гьечIищха… Нижеца гьесда цебеги чанги гьарун букIана тейин гьеб рахъ жибго. Гьедин гьанже гьелъул хIисаб гьабун батилаха гъос».\nУнсоколо Расул МухIамадов кверде вачIун нахъисеб къоялъ МахIачхъалаялда чIвана Каспийскалъул къокъаялъул цевехъан Заур ШейхахIмадов. ЦIумадисезулин абулеб базаралда ккун буго гьесдаги низам цIунулездаги гьоркьоб кьвагьдей.\nНизам цIунулез абулеб буго таманчаги къватIибе бахъун гьев жидеде кьвагьдезе лъугьанин, гьеб мехалда жидецаги речIчIанин. Исана 25 маялда МахIачхъалаялда Ленинил майданалда аскIоб гьабураб теракт Заур ШейхахIмадовасул пиша букIиналда щаклъи буго низам цIунулезул.


Щиб хъвалеб букIараб 1952 соналда «Гумбеталъул колхозчи» газеталда » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nБакълъулазул басмаялъ 65 сон тIубаялде\nЗахIматчагIазул тIалаб тIубазаби мурадалда, гьаб ахирияб заманалда Гумбет райпоялъ Гъоркь Инхо цIияб пекарня рагьун буго.\nГьелъ хъулухъ гьабулеб буго, гIицIго инхдерил гIадамазе гуребги, сверухъ ругел росабазеги.\nКватIичIого, гьениб столоваяги рагьизе буго.\nУчительзабазе - рукъзал\nАргъвани росулъ учительзабазе цIиял рукъзал ран лъугIизаруна. Гьел рукъзал рохьун, къачIан руго ва гьениб хъарщиги кьабулеб буго. ЦIибараб анлъабго рукъ 1952-1953 цIалул соналда пайда босизе кьезе буго.\nПионеразул хIухьбахъиялъул лагерь\nЛъугIана 1951-1952 цIалул сон. ХIухьбахъиялде ана нилъер районалъул школазул анцI-анцI цIалдохъаби.\nШкола къан хадуб лъималазул лъикIаб хIухьбахъи гIуцIи мурадалда 25 июналъ нилъер районалда рагьизе буго пионеразул лагерь. Гьениве ине вуго школазда лъикI цIаларав 30 пионер. Пионеразул лагерь букIинесеб бакI тIабигIияб рахъалъ цIакъ санагIат бугеб бакI буго. Гьеб буго Гъадари росдада аскIоб бугеб гIурччинаб мегIер. Гьенир руго батIи-батIиял хурдул, тIугьдул, бацIцIадаб, гьогьомараб гьава ва гь. ц.\nАнцIазарго кирпич къотIана\nЛъаратIа Орджоникидзел цIаралда бугеб кIодо гьабураб росдал магIишаталъул артелалъул гъутаналда РурухIма ХIайбулаевас анцIазарго кирпич къотIана.\nКолхозалъ гьал. ХIайбулаевас къотIараб кирпичалдасан гIи-боцIуе хасалоялде хинал минаби раялъе пайда босулеб буго.\nБат1алъи бугоха доб заманаялъ хъвалаан г1иц1го росарал бергьенлъабазул,гьабуна,т1убазабуна,рагьана,босана,бана,жакъа щиб хъвалеб бугеб нужедаго бихьулеб бугоха...\nСоветияб гIуцIиялъул заманалда «Критика гьабуна, хIасил щиб ккараб?» абураб рубрика букIунаан казият-журналазда. Гьединал критикиял макъалабаздаса хадуб чангиял хъулухъаздасаги рахъулаан. Амма гьединаб критика, гIисинал хъулухъчагIазе гурони, кIудиял тахбакIал ккуразе гIемер гьабулароан.\nКин букIаниги, заманалъул ва гIумрудул матIу буго басма. Казияталъул цересел номераздасан бихьулеб буго доб мехалъул гьумер.\nHamzatavari,Районалъул маштаб босаниги,киг1ан рек1екълъаниги абизе ккола бит1араб,доб заманалда газета ц1аларав чиясул гьеб ц1алун хадуб кинаб ниятха бук1араб?Дир х1исабалда жигарго х1алт1изе!Гьанжеин абуни...\nЗамана ва бакI рихьизарула басмабаз. МагIарулазул районал руго Европаялъул чанги пачалихъаздаса кIудиял. Къалмиде босизе жо гIемер букIуна цо росулъцин. Аслияб жо буго суалал лъезе, рорхизе ва тIанчиде рикьизе лъай, халкъалъулгун хурхен тIунгутIи. Миллаталъул гIумруялъул бакьулъ вукIине ккола хъвадарулев чи.