Г1АЧИЯЗЕГИ РОКЬУЛА ЖАЛГО РЕЭДУЛЕВ ЧИ. - 5 Июня 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nПонедельник, 19.03.2018, 19:19 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2016 » Июнь » 5 » Г1АЧИЯЗЕГИ РОКЬУЛА ЖАЛГО РЕЭДУЛЕВ ЧИ.\nГ1АЧИЯЗЕГИ РОКЬУЛА ЖАЛГО РЕЭДУЛЕВ ЧИ.\nЭкономикияб кризисалъул шарт1азда фермерлъиялъул маг1ишатал, кооперативал г1уц1и, гьел церет1езари ккола, улка лъик1ал квана-гьекъеялъулал ниг1матаздалъун хьезариялъе чара гьеч1ого х1ажатаб ишлъун. Гьединал маг1ишатаз квербакъула улкаялда къойидаса-къойиде дагьлъулел, къалел ругел х1алт1улел бак1ал ц1ик1к1инариялъе, мискинлъиялдаса хвасарлъиялъе, бизнес цебет1езабиялъе.\nНилъер районалдаги руго г1езег1ан фермеразулал маг1ишатал, производствалъулал кооперативал. Гьездасан г1емерисел г1иц1го кагътида ругел ратаниги, руго гьезда гьоркьор, цо-цо рук1ине кколел къаг1идаялъ х1алт1улел, церет1уралги.\nРайцентралдаса 17 километралъ рик1к1адег1ан буго Заг1иб росу. Гьеб росулъа фермер Абакаров Мух1амад Мух1амадовичас росдадаса 2-3 километралъ добег1ан рагьун буго «Заг1иб» абун ц1ар лъураб росдал маг1ишаталъул производственныяб кооператив. Гьениб гьес бан буго г1и-боц1ул фермаги. Т1оцебе Мух1амадихъе гьоболлъухъе унеб мехалда бер реч1ч1ула берцинго бараб боц1ул фермаялда ва гьелда цебе кваналел беричал г1ачи-бачазда. Дагьаб цебег1анги гьаб бак1алда бук1ана ч1обогояб авлахъ,-ян бихьизабуна, -СПКялъул нухмалъулев Мух1амадица жиндирго ферма. -Т1оцебе 10 х1айванги босун лъуна дица байбихьи. Гьале гьабсаг1аталда 150 ч1ег1ерх1айваналде, 500 г1иялъажоялде бахуна фермаялда бугеб г1и-боц1ул къадар. Буго 50 беч1ч1улеб г1ака, 20 г1ач1ар, 50 баси, 30 бече. Руго гьанае хъвезе хьихьарал 300 куй, 200 эбелаб чахъу.\nНиж щвана Мух1амадил фермаялда жанире. Гьале фермаялъул цо къот1елалда жаниб руго 2-3 сон барал, цогияб рахъалдехун дагьалги ч1ах1иял хъвезе хьихьарал бусби, гьабцояб бок1оналда руго г1ачиязе къот1араб бак1, гьелда аск1обго къинлъизе заман щварал г1ачиял гъолеб бак1. Фермаялда хьибилалдехун бугеб майданалда нилъер бер реч1ч1ула г1орц1изег1ан рахьги, кормаги щун гогьдарилел ругел исанисел бачазда ва аск1обго бугеб цоги къот1араб бак1алда кормаялъги харица цулъарал 3-ялдаса т1аде сонал арал хъвезе хьихьарал бусби, хут1арал г1уч1рул, реч1улел г1ачи кваналел ругоан дагьаб рик1к1адег1ан бугеб т1огьолъ босараб харил авлахъалда.\nФермаялда аск1обго бан буго г1ачиязул т1алаб-агъаз гьабизе тарав вехьасе ва дояркаялъе, ай цо хъизаналъе г1умру гьабизе лъик1ал шарт1ал ругеб мина.\nДица Мух1амадида гьикъана, гьабгощинаб г1и-боц1иялъе кваназе корма-хер киса нужеца босулебан. Гьеб кинабго жиндир эмен Мух1амад Г1умарович Абакаровас хадуб гъезабулилан гьес диргун лъай-хъвай гьабуна эмен Мух1амадилгун. Фермаялда жаниб тараб боц1ул т1алаб-агъазалда вугев эмен Мух1амадица дие бицана боц1уе кормабиги херги жидеца бичун босулилан. Сордо-къоялда жаниб цо г1акдаца чан литра рахьдал кьолебилан абураб суалалъе гьес гьелъул бат1и-бат1ияб къадар бук1унилан, гьадин бицана: -Руго г1ачи, сордо-къоялъе 10-15 литра рахьдал кьолелги, 20-30 кьолелги. Гьеб бараб бук1уна риидалил, хасалил заманалдаги. Щвана дун беч1ч1араб рахьдал ниг1матал х1адурулей Абакарова Ханика Мух1амадовалъухъеги. Гьей ккола СПКялъул нухмалъулев Мух1амадил эбел. Ханикаца сордо-къоялъе г1ачи реч1ч1ун щвараб чанго нусго литра рахьдадасан нису, х1ан, т1орахь бахъун, кефир гьабун, кинабго рахьдал г1адлу гьабула.\nКибеха унеб «Заг1иб» СПКялъул продукция? Гьеб бичулеб бук1уна Г1арани базаралда жаниб бугеб будкаялъуб. Районалъулго г1адамал бертин-туй гьабулеб бугониги, къварилъи ккараб бак1алде х1ажалъаниги, Мух1амадихъе уна т1огьолал муг1руздагин харибак1азда кванараб боц1ул бихьизе жибго беричаб, т1аг1ам гьуинаб «Заг1иб» СПКялъул гьанада, рахь, х1ан, нису-нахалда хадуб.\nСПКялде гьабураб сапаралдаса хадуб дица цебе ч1езабуна Мух1амадил х1алт1и. Гьеб буго г1езаг1ан зах1матаб, кинав ватаниги чияс гьабун бажарулареб, г1иц1го къо бихьулев, рек1елъ къвак1и бугев чияс гьабулеб х1алт1и. Гьеб гуребги, Мух1амад цо-цо мехалъ вук1ине кколев вуго ветеринарлъунги, зоотехниклъунги, бухгалтерлъунги, маг1ишатияв г1уц1арухъанлъунги, х1атта психологлъунгицин, щай гурелъул гьебгощинаб г1и-боц1уда гьоркьоб дандч1валелъул цо-цониги бат1и-бат1иял районазул боц1удасан бач1унги, бруцеллез, туберкулез, ящур ва цоги-цогидалги унтаби. Гьединаб ах1вал-х1алалде ккани, гьесда лъазе ккола унтул г1аламатал ва т1аде ветеринарияв врач щвезег1ан т1оцебесеб хехаб кумек гьабизеги. Гьебгощинаб боц1и кьараго, лъик1аб продукция кьолеб куцалда хьихьизе ккани, зоотехник х1исабалда, Мух1амадида лъазе ккола боц1ул кванил рацион рекъезабизеги, гьезда хадур зоотехникиял т1алабал т1уразаризеги, бухгалтер х1исабалда, гьес х1исаб гьабизе ккола рахъи кьолеб маг1ишат гьаб бугищали лъазелъун кибе, щиб, кинал харжал гьелда т1ад гьарилелали. Гьикъизе бегьула гьав психологлъунги щай вук1ине кколебилан. Щайгурелъул боц1уеги вокьула жалго реэдулев, жидеего квен кьолев, жидедего рокьи бугев чи, гьеб гуребги, гьабгощинаб гьан, рахь, нису, х1ан бичизе ккани, гьес г1адамазулгун гьабизе ккола лъик1аб гьоркьоблъи. Г1адамазеги бокьуларо хъач1ав чиясда к1алъазе. Гьеб рахъалъ босаниги, гьесда лъала г1адамал жиндехунго ц1азе. Мух1амадица жидерго тукаде вач1арав чиясе къот1ун кьола, гьесие х1ажатаб бак1алдаса гьан. Х1ажалъи ккани, г1исин гьабун гьесие х1ажатаб куцалда къот1ун рекъезабула, къвариг1арав чиясе ч1обого ххунги кьола.\nДица Мух1амадида ц1ехана нужер хъизаналъул чанго чиясда кин к1олеб т1убараб фермаялъул кинабго х1алт1и нухда бачинеян. Мух1амадица гьимулаго абуна: -Дагьабго х1алт1уде рокьиги, гъираги бугони, киналго зах1малъаби къун уна. Дун фермаялъул нухмалъулев вугин абун, чвантинир квералги лъун ферма сверун хьвадулев вук1ун данде кколаро, гьабизе ккола бажарарабщинаб жо. Щоларел х1алт1ухъаби киса ралагьилел. Гьел гьеч1ин абун х1алт1и рехун тезе бегьуларо.\nДица Мух1амадида ц1ехана цереч1арал масъалабазулги. Гьес дие бицана чара гьеч1ого х1ажат бугин боц1уе 10м.х40м. бугеб сарай, раг1и-хер, корма лъезе бак1, риидал г1ачи реч1изе бак1 базе. Гьединго боц1уда тарав вехьасе, дояркабазе бугелда т1адеги цоги мина базе.\nГьабгощинаб х1алт1и гьабулелъул Мух1амадие пачалихъалдасан кинаб бук1аниги кумек щун гьеч1о. Жакъа г1адинаб кинавго чи росабиги тун шагьаразде гочунеб, г1олохъанаб г1ел росдал маг1ишаталъул х1алт1абаздаса нахъе к1анц1араб заманалда, Мух1амадица гьабулеб иш ц1акъ к1вар бугеблъун ккола. Гьадин рак1-рак1алъ х1алт1улъе жуварав чиясе пачалихъалъ кьолел грантал, субсидиял щвезе кумек гьабизе т1адаб буго гьеб иш т1аде кколел идарабазда. Рач1а, рахъ кквезин гъеж гурун гьадинаб ишалде гъорлъе лъугьунеб г1олохъанаб г1елалъул.


Умумузда цебе бугеб налъиги бичIчIун, заман щвечIищ нилъерго тарихалде зиярат гьабизе?\nНилъер тарих, магIишатиябгун рухIияб кьучI-аслу тIагIин бащалъула нилъго тIагIиналда. Гьелъул хIасилалда бесдаллъула ракь, мукъсанлъула пик-раби, жагъаллъула мустахIикъаб букIинеселъе лъолеб кьучI. ХIалтIи бокьулел, хIалтIизе лъалел, ракь хIалтIизабулел гIадамал нилъер гьанир рукIаго чара гьечIого хIажат буго кIванагIан хехго Европаялъул мисалалда гIуцIизе ва гIумруялде бахъинабизе росаби ва кулаби цIигьариялъул, лъикIал нухал рахъиялъул пачали-\nхъияб программа. ЛъикIаздаса лъикIал хурухъабигун гIи-боцIухъабазе, хвезе течIого росабигун кулабазе чIаголъи кьолел гIадатиял хIалтIухъабазе, Кремлялдеги ахIун, кьезе ккола Россия цIигьабиялъулъ ва цIуниялъулъ лъолеб бутIаялъухъ пачалихъиял премиял.\nБаркала буго МухIамадов ГъазимухIамадие, АхIмадов Рашидие, МухIамадов Шапивулае, АхIмадов ТIагьирие, Каримов Каримие, Абакаров МухIамадие ва гIемерал цогидалги гьакварисезе, Гьаквари росулъ «Бесдаллъарал кулабазе» памятник бая-\nлъул пикру къабул гьабуралъухъ ва гьеб баралъухъ. Дица бетIер къулула гьезда цебе. Гьеб ккола Дагъистаналъул мугIрузул росабазул ва кулабазул цебесеб гIумруялъеги, жакъа-себ къоялъе-ги, гьезул букIинеселъеги социалияб, философияб, экономикияб ва тарихияб къимат кьолеб, гьеб киналдаго тIад ургъизе тIамулеб памятник. Гьеб буго гIумру цебетIеялда цадахъго нилъеда кIочон, нилъеца кIвар кьечIого толеб бугеб нилъер тIабигIияб магIишаталъе, рукIа-рахъиналъе бугеб гIадатияб памятник. МугIруз жидехъего цIала, ахIула ГIумру, Эркенлъи ва Борхалъи бокьулел. Амма ахираб заманалда дие рахIат толеб гьечIо гьадинал пикрабаз. Нилъ ккечIониги, нилъер наслуйищ ккезе бугеб магIарухъ гIумру гьабулеб ахирисеб гIеллъун? Нилъ кIвахIаллъулел руго мугIрузде рахъине, нилъеда кIочонеб буго магIарухъ хур бекьизе, хьон хьазе, бачIин гIезабизе ва бакIаризе. Нилъ рикIкIалъулел руго тIабигIаталдаса, тIабигIияб квандаса, нилъ ругьунлъулел руго химиялдалъун хьезарураб кванде. ГанчIаздаса нилъ руссана бетоналде, цIуладаса - пластикаялде, чIагояб, ракIбащадаб хабар-кIалалдаса чIорогоял, чIаголъи гьечIел SMS-лъазабиязде. БичIчIулеб бугищ нилъеда нилъеца нахъе тарабги, толеб бугебги, нилъ унеб ругебги бакI? Ургъулел ругищ нилъ гIатIидаб Россиялъул росабазулги рорхатал мугIрузда ругел кулабазулги къисматалда тIад? Щай щолел гьечIел росабалъеги кулабаздеги кумекалъулал программабиги, гьебго мурадалда биччалеб гIарацги? ЧIунтизе тун росабигун, рехун тун кулабигун кире нуж унел ругел, Россия ва Дагъистан? Кьибил гьечIеб гъветI букIунаро, кьучI гьечIеб мина букIунаро. Росаби гьечIого тIолабго Россияги, кулал гьечIого Дагъистанги тей буго кIудияб мунагь тIаде боси ва стратегияб такъсир. Гъуруш, доллар ва шагьарал - гьебищ нилъер жакъасеб ва метерисеб бечелъи? Гуро. Гьедин букIинаби ккола мугIрузда ва гьениб гIумру гьабун ругел гIадамазда кьаби щвезаби. Ялъуни дир гьал пикраби гIададиселлъунищ, кьучI гьечIеллъунищ кколел? БукIана заман ТIасияб ва Гъоркьияб Гьаквариб сверухъ тIадбан гIумру унеб 100-гIанасеб кули букIарабги. Дир лъимерлъи ана Асатхва колода. Мадугьалихъ бугеб Чунч колода гIуна машгьурав физиклъун вахъарав ва Жорес Алферовасулгун гьудуллъи ккарав Хандула МухIамадов. Гьениса рахъана гIемерал бахIарзал ва багьадурзаби. Гьел кулабахъ ункъо соналде рахарал лъималаз хьихьулаан гIи-цIцIани ва бачал. Щуго лъагIел бараз куцалаан барти-чу, лъедолаан гьалагал лъаразухъ, хьвадулаан кьурабазул парсазда тIасан рачарал квараздасан. ГамачI рехулаан, чIорбутI речIчIулаан, рагъулаан тIоцебесеб къатIра бидул тIинкIизегIан, амма киданиги гIодулароан ва гIарз бахъун эбел-инсухъе унароан.\nГьезда гьитIинаб къоялдаса нахъе лъалаан гIарзал рахъи, захIмалъи хIехьезе кIунгутIи, магIу тIей бихьинчиясул хасият гуреблъи. Нижер киназулго гуро гIадатиябцин ретIел-хьит букIараб, рокъор-къватIир рукIинчIо рехсезе гIурал бигьалъиялъулал шартIал, гIорцIизегIан кваназе ресги кидаго гуро букIараб. Амма нижехъ букIана «спартанцазулаб» къвакIиги къуркьи гьечIеб вацлъи-гьудуллъиги, кьураб рагIи кквейги. Гьеб макьу гуро, гьеб буго хIакъикъат ва кигIан абизе бокьичIониги беразда цебе, дир кьерилазул гIумруялда цадахъ гьеб унебги буго. Кулал тIагIиналда цадахъго тIагIунеб буго нилъер къадру-къиматалъул хIубиги.\nЛъица хвезабулеб бугеб Дагъистаналъул къадру?\nБегьулароан чорок гьаризе РитIухълъи, Намус ва Кьалбал. РацIцIадаллъун хутIизе кколаан нилъер квералги, ракIги, хьулалги. Амма нилъеда кIвечIо гьедин чIезе. Лъица сах гьабилеб лъукъ-лъукъараб Дагъистан? Нилъеда ратулел гьечIо гьединал гIадамал. Жиндирго тIалабазул ургъелазда, нич тIагIун цIогьодулеб бугеб нухмалъиялъ хвезабуна Дагъистаналъул къадру. Гьедин букIиналъ гурищ Дагъистаналъул жавабчилъи дагъистаниязда божилъи гьабичIого тарабги. ГьечIо божилъи, разилъизе ккола хIакъалда. Щиб лъугьараб нилъее, нилъер гьайбатаб Дагъистаналъе? ТIокIал рихьуларищ нилъеда цIиял имам Шамилалги, Къоркъмасовалги, Данияловалги? ХIинкъи лъаларел муридазул наслу жиндирго пикру гьечIел чиновниказдейищ сверараб? Кида ва щай нилъ ккарал цIукIабилъун, кир нилъ ругьунлъарал нахъасан речIчIун гIайибго гьечIев чIвазе? Щиб нилъехъ хутIун бугеб умумузул ирсалдаса? Заман щун гьечIищ лъалхъизе, ургъизе, хIисаб гьабизе? Каспиялъул меседил салиги тун, щиб гьабизе нилъее Турциялъул ганчIил цIурал пляжал? Щиб гьабизе нилъее Мисриялъул пирамидаби, Дагъистаналъул мугIрул гьездаса борхаталги тIадегIаналги ругеб мехалда? Умумузда цебе бугеб налъиги бичIчIун, заман щвечIищ нилъерго тарихалде зиярат гьабизе? ЦIумада районалде щварав цIар рагIарав тохтур-ортопед Ариэль Аренбергица гьадин абуна: «Гьадинал захIматал шартIазда гIумру гьабун рукIиналъухъ, киналгIаги налогалги росичIого, пачалихъалъ гьал гIадамазе кьезе ккола гIарац», - абун.\nВатIанилан ахIула хIинчIалъги\nГьаквариб эхетараб памятник ккола дунялалда тIадго тIоцебесеб. Гьелъ нилъ ахIулел руго цIодорлъиялдеги жавабчилъиялдеги, гурони, 50-100 соналдасан хадусеб гIелалъ жеги пашманаб, «Бесдаллъарал росаби» абураб памятник базе ккезе буго. Нилъеда бичIчIичIони нилъерго къисмат ва цIуничIони миллиял мацIалги, гIадат-гIамалги, тарихги, тIабигIатги, гьелде рачIине рукIиналда щаклъизе бакIги гьечIо. Жакъа нилъер мугIрузда, мугIрузул росабалъ буго нечезе ккараб мискинлъи ва киса-кибего буго хIалтIи гьечIолъиялъул масъала. ГIемерал росабалъе жакъа къоялъги гьечIо машинадул нухал. Россиялъ бащдаб дунял хьезабун буго газалдалъун. Гьелдаго цадахъ кIочон руго Дагъистаналъул мугIрузда ругел росаби, хIатта гьенибе газ бачиналъе риччарал миллиардазул бицана гIемераб. Киб бугеб газ, кир ругел миллиардал? Дида кинго бичIчIизе кIоларо Дагъистана-\nлъул мугIрузда ругел рагъулал частазде Россиялъул рикIкIадасел регионаздаса гьанги, рахьдал нигIматалги, пихъ-овощалги раччиялъул магIна. Гьебги кколарищ нилъер къадру цIакъго гIодобе гьабиялъул хIужа? Нилъеца нилъерго къадру гIодобегIан гьаби кколарищ, тIабигIиял шартIаздалъун бечедаб Дагъистан, Москваялдаса бачIунеб гIарцухъ балагьун букIин? Дир хIисабалда, ккола. ЦIакъго квеш ккараб жо буго Россиялъул ва Дагъистаналъул нухмалъулезе мугIруздаса гIемерго цIикIкIун гIодоблъиялда ругел «хинал» кабинетал рокьулел рукIин. Дун божула росабиги кулабиги цIилъиялда, «асфальталъулаб» гIумруги чIалгIун, магIарулал мугIрузде руссине рукIиналда. ГIемераб заман буго гIумру гьабун рикIкIадаб шагьаралда дун вугелдаса. Амма дир рекIелъ кидаго буго Дагъистан. ВатIаналде щола санайил, гьеб буго дир налъи, дир зиярат. Дица щивго чиги ахIуларо хIурият гьабизе ккеялде, рагъ-ракьалде, бокьун гьечIо тIадруссине дол балагьал, киса-кирего тушманзаби ралагьулел сонал. Дица ахIулел руго дагъистаниял камилал, роцIцIарал пикрабазде ва Дагъистан цебетIеялъе квербакъулеб хIалтIуде.\nПрочитано 340 раз\tПоследнее изменение Вторник, 10 июля 2018 14:20\nДругие материалы в этой категории: « Гьужумалда данде гьужум\tХIажат руго пихъ цIунулел бакIал »\n12:07, 06 июля 2020, 11\n12:04, 06 июля 2020, 12\n11:48, 06 июля 2020, 16\n11:43, 06 июля 2020, 10\n11:34, 06 июля 2020, 11\n10:51, 06 июля 2020, 17\n10:30, 06 июля 2020, 10\n23:34, 05 июля 2020, 79\n23:23, 05 июля 2020, 20\n23:04, 05 июля 2020, 79


Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ». - прочее, уроки\nДарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».\nДарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».\n«Дарсил тема: Батирай. «Бах1арчиясул х1акъалъулъ».»\n«Батирай «Бах1арчиясул х1акъалъулъ»- 6 кл.\n- Баянго дарсил тема бич1ч1изаби. Асаралъул тема, идея загьир гьабизе бажари. Асаралъулъ авторас бах1арчиясул сипат- сурат рагьун бугеб куц бихьизаби.\n- Батирайил творчество г1ат1идго рагьи. Революциялда цебехун г1умру гьабулел мискинзабазул г1умруялъул х1акъалъулъ, Батирайил творчествоялъул кьуч1алда, бит1араб х1асил гьабизе малъи.\n- Ц1алул бажари цебет1ей.\n– Бах1арчиясул ях1- намусалъул к1одолъи, гьесул гьунаралъул г1ат1илъи, рух1ияб дунялалъул бечелъи бихьизаби.\n-Бах1арчилъи маг1арулазул чилъи борцунеб аслияб роцен бук1ин бихьизаби.\n-Чиясе къимат, г1амал- хасияталъухъ, гьесул ишазухъ балагьун, кьезе кколеблъи бич1ч1изаби.\n- Бах1арчилъиги ях1- намусги лъималазулъ куцай.\n- Кицабаздалъун малъа- хъвай гьаби.\nДарсил алатал: т1ахьал,суратал, ребусал, компьютер, кицабазул таблица.\nа) Революциялда цебехун г1умру гьабулел мискинзабазул г1умру;\nб) Батирайил г1умрудул нух;\nв)Рек1елгъеялъулаб грамматика, тема рагьиялъе ребус\nв) Батирайилалда къисмат релълъарал поэтал- хъвадарухъаби;\nг)асаралъул идея рагьи.\n- Мах1мудил г1умруялъул нух.\n- «Рек1елъ иях1 бугев аск1овег1ан ц1ай»(рек1ехъе).\nа) Революциялда цебехун г1умру гьабулел мискинзабазул г1умру.\nЛъимал, киг1ан лъик1аб г1умру гьанже нилъер бугеб. Росдал г1адамазухъ балагье нуж. Рукъ гьеч1ев чи гьеч1о, вакъарав чи гьеч1о, ц1ализе рес буго, рек1ее бокьараб махщел бищизе рес буго... Амма кидаго гуреб гьедин бук1араб. Бук1ана ханзабазул, бечедазул зулму- х1ал ц1ик1к1араб заманги, гьез мискинзаби зарукь къараб заманги. Сундулго ихтияр бук1ана гьезул хъатикь. Мискинзабаз бет1ер борхизе биччалароан гьез. Мискинзабазул бук1ана ц1акъго язихъаб, х1акъираб г1умру. Доб заманаялъ социалияб бащалъи бук1инч1олъи кколеб буго г1адамазул талих1къосиналъе г1иллалъун.\nб) Батирайил г1умрудул нух.\nЖакъа нилъеца бицине буго даргиязул бищуго машгьурав поэтасул. Гьесда абула даргиязул поэзиялъул эменилан.\n- Лъалищ нужеда гьев?\n- Г1умарил Батирай.\n- - Бит1ун буго, лъимал. Гьев ккола Г1умарил Батирай.\nБатирайил к1удияб махщел бук1ана куч1дул гьаризеги ах1изеги. Берцинаб, бац1ц1адаб, роц1араб гьаракьалъ Батирайица ах1улел куч1дуз г1енеккарал пана гьарулаан. Гьес ах1улеб бук1ана г1умруялъулъ гьеч1еб рит1ухълъиялъул, мискинзабазул язихъаб г1умруялъул, бечедазул зулму- х1алалъул, бах1арчилъиялъул х1акъалъулъ, гьединлъидал бечедазе гьев вокьулароан. Амма мискиназе бокьулаан Батирайил коч1охъ г1енеккизе.\nБечедаз батирайие кеч1 гьабизе гьукъана. Кеч1 ах1анщинахъе, цо- цо оц г1ак1аде бахъизе х1укму гьабуна. Г1ак1аде бахъизе боц1и хут1уларо Батирайил. Коч1охъ г1ащикъал г1олохъабаз, г1арацги дандбан, босула г1ак1аде кьезе оц. Бечедазда бич1ч1ула Батирайил кеч1 къот1улареблъи. Гьез гьев росулъа вачахъула. Г1умруялъул ахирал сонал гьес т1амула Ал- махьи абураб колода.Гьенив колода хола Батирай. Росдал хабалалъ вукъизеги виччаларо бечедаз гьев. Къосарав «далайчи» хваралъувго вукъизе кколилан абула гьез.\nв) Рек1елгъеялъулаб грамматика, тема рагьиялъе ребус\nигит- багьадур, бах1арчи,\n- Кинаб заманаялда г1умру гьабулеб бук1араб Батирайица?\n- Кинаб г1амал- хасияталъул чи вук1арав Батирай?\n- Сундул х1акъалъулъ куч1дул ах1улел рук1арал Батирайица куч1дул?\n- Щай гьев бечедазе рихарав вук1арав?\n- Батирайил г1умру балагьалде свериялъе г1илла?\n- Гьал раг1аби кин рич1ч1улел?\nа) Бах1арчияв инсуе\nХ1инкъуч- вас гьавугеги,\nГьес инсул тушбабазе\nЖаваб кьезе кколелъул.\nИнсул рогьоги ничги\nГьес борхизе кколелъул.\nб) Ц1ар раг1арав бах1арчи\nНухлул раг1алда ч1вала.\nГ1умруги гьесул къокъаб,\nКЪоло щуйилъе щвараб,\nЯги тушманас ч1вала, яги Сибирь къот1ула.\n- Хъвараб къаг1идаялде балагьун, кинал куч1дул ругел?\n- Эпитетал рате.\n- Бах1арчи цоц1ул хола, х1алихьат нусц1ул хола.\nБах1арчилъиги намусги к1иябго цадахъ бук1унеб, цояб билани, хадуб цоябги унеб.\nТушманасе наку ч1вазег1ан, жиндирго къаданиб зани ч1ван лъик1.\n- Тушманасе наку ч1вазег1ан, жиндирго къаданиб зани ч1ван лъик1.\nв) Батирайилалда къисмат релълъарал поэтал- хъвадарухъаби руго жеги.\nЭльдариласе загьру кьола.\nГ1анхил Маринил к1ал букъизе буюрухъ кьун бук1ана.\nКочхюралдаса Саг1идил берал рахъана.\nЙирчи Гъазахъ Сибиралде вит1ана.\nМах1мудие йокьарай яс щоларо…\n- Цоги гьезул релълъараб рахъ щиб бугеб? (кьвари, къвак1и, х1инкъи- къай гьеч1олъи, г1аданлъи, ях1- намус, лебаллъи)\n- Бит1ун буго.Гьездаса нилъ ч1ух1изе ккола. Гьел руго унго- унгоял г1адамал, щай гурелъул гьез къулич1о х1алихьалъиялъе бет1ер.\n- Бах1арчилъи буго чилъи борцунеб роцен. Маг1арулазул бидулъ бессун буго бах1арчилъи. Х1алихьалъиги зулму- х1алги гьез х1ехьоларо. Тушманасе наку ч1ваялдаса хвелго т1аса бищула. Бах1арчиясул ц1ар кидаго к1очонаро.Инсанасда рекъон бук1унаро х1алихьалъи. Х1алихьатав чиясе г1адамаз наг1ана кьола. Ях1- намусалда рогьодул т1анк1 хъвазе тезе бегьуларо.\nБищун пасих1ал коч1ол мухъал рек1ехъе лъазаре.\nНомер свидетельства: 530457


Игорь Каляпин, ГIазаб кьеялде данде халкъаздагьоркьосеб комитеталъул нухмалъулев\nАрбагI къоялъул къаси Гъалгъаязул республикаялдаса Чачаналъе ине букIараб инсанасул ихтиярал цIунулеб «ГIазабкьеялде дандечIараб халкъаздагьоркьосеб» комитеталъул хIалтIухъаби ва журналистал рекIараб микроавтобусалде тIадекIанцIи гьабун буго щалали лъаларел чагIаз. Автомобилалъул цIурдул гъурун, гьенир жанир рекIарал къватIиреги рахъинарун рухун руго гьел чагIаз, хадуб гьеб автобус бухIунги буго.\nДагьалдасан гьезул 20 гIан чи вукIанин бицунеб буго гьенир рукIарал журналистаз. КъватIисел хIукуматаздаса журналисталги рукIун руго гьезда гьоркьор. Гьеб тIадекIанцIи гьабурал чагIи ахIдолел рукIун руго, Грозныялде щиб гьабизе рачIарал чагIийила нуж, нахъе айила гьаниса, нуж инсанасул ихтиярал цIунулел гьечIила, нуж кколила террористалин абун. Гьелдаса хадуб Гъалгъаялда Гъарабулак росулъ бугеб гьеб комитеталъул офисалъуре щалали лъаларел яргъидгIуцIарал чагIиги лъугьун руго. Гьеб лъугьа-бахъиналъул заманалда офисаллъув щивниги вукIинчIила, гьенир лъурал видео камерабаз бахъун бугила гьеб кинабгойилан бицана «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда «ГIазабкьеялде дандечIараб комитеталъул» бетIер Игорь Каляпиница.\nГьеб ишалъе гIайибияв ватиялда ва гьезие тамихI гьабиялда щаклъи бугин жиндир, цере-цереги жидер хIалтIухъабазде тIадекIанцIиял гьариялда хурхун байбихьун букIараб цIех-рехалъулги щибго хIасил ккечIин бицана гьес.\nИгорь Каляпин: «Гьеб лъугьа-бахъин Гъалгъаязул добехун ккедал, гьелда хурхун такъсиргьабиялъул иш рагьиги, цIех-рехги гьезул къуваталъул идарабаз байбихьун буго. Амма гьелдалъун гъалгъаязул низам цIунулезул хIалтIи лъугIилин ккола дида. Щай гурелъул гьеб такъсиргьабурал чагIи Чачаназул дорасахун рачIана ва гьенирего тIадги руссана. Гьединлъидал чачаналъеги ун жидерго хIалтIи гьабизе гъалгъаязул къуваталъул идараби лъицаниги риччазе гьечIо. Къадировас чанцIулго рагьун лъазабун букIана нижер хIалтIухъабиги дунги террористазе квербакъулел гIадамал ругилан. Гьеб гурониги гIемер гьереси баяналги тIиритIизарун рукIана гьез нижер рахъалъан. Чачаназул нухмалъиялъул гIадамаз гьеб тIадекIанцIи гьабун букIин якъинго лъалеб жо буго. Амма гьелъул цIех-рех гьабизе гъалгъаязул низам цIунулезе рес кьезе гьечIо лъицаниги. Къадировасде тIадецуйги цохIо Россиялъул президентас гурони гьабун бажаруларо, гьел лъугьа-бахъиназда хурхун президентас пикру загьир гьабулеб бихьичIоха дида жеги. Къадировас Россиялъул президент гурони тIокIаб кинаб букIаниги тIалъи рикIкIунаро».\nКаляпиница гьединго тIадекIанцIиялъул хIасилалда азарханабазде ккарал гъалгъаялъа нахъе рачун ругин. Гьезул гIумруялъе хIинкъи гьечIилан, гьезие хIинкъигьечIолъи букIинабизе гьел цIунизелъун гъалгъаязул республикаялъул бащадаб полиция бахъун букIанин гьез жидее цIакъ кумек гьабунин лъазабуна гьес.\nГьеб цебехун бицен гьабураб журналистазде ва инсанасул ихтиярал цIунулезде тIадекIанцIи гьабиялда ва гьезул хIалтIуда хурхун «Эркенлъи» радиоялъе жидерго пикру загьир гьабуна Дагъистаналдаса экспертаз ва жамгIиял хIаракатчагIаз. Гьезул гIаммаб пикруялда рекъон гьединал лъугьа-бахъинал Дагъистаналда гIадлъилеб гIадаб жо гуро.\nМоскваялда Халкъазда гьоркьосеб гьудуллъиялъул университеталда хIалтIиле вугев, политикиял гIелмабазул кандидат ГIалиев Рустамица рикIкIунеб буго Рамзан Къадиров чачаназул бетIерлъиялдаса вахъизе вукIине ургъунго гьабураб иш батизеги бегьулин гьеб тIадекIанцIийилан.\nГIалиев Рустам: «ГIакъубакьеялде дандечIараб комитеталдаги» чачаназул тIалъиялдаги гьоркьоб дандеккунгутIи букIараблъи киназдаго лъала. Гьединлъидал ургъунго гъалгъаязулгун гIорхъода гьабун буго гьеб иш, чачаназде гIайиб бачIинчIого букIине. Чачаназ жидеда лъалеб жо гурила, гъалгъаязул доба ккараб-таралъул жаваб гьез жидецаго кьейилан абизе бегьула. Гьединал ишал сахал пачалихъазда рукIине бегьулел жал гуро, гьеб буго гIалхуллъи. Гьадингоги инсанасул ихтиярал хвезариялъул рахъалъ цересел кьерда рукIунел россиялъулал гьанже дагьабги цIакъ дунялалдаго суризаруна гьеб ишалъ. Гьеб гурониги дир пикруялда рекъон гьеб лъугьа-бахъиналъул гIемер батIиял хIасилалги рукIине бегьула. Жидерго хасал мурадазе гIоло цо-цо гIадамаз ургъунго багъаризабун батизе бегьула гьеб иш. Гьадингоги дандеккугутIаби рукIунел чачаназулги гъалгъаязулги тIалъиялъул гьоркьолъаби гьеб лъугьа-бахъиналъе гIоло дагьабги цIакъ хвезе бегьула. Гьелда тIадеги ахираб заманалда Къадиров бетIерлъиялдаса вахъиялъул харбалги камулел гьечIелъул, Кремлялда гьев чIалгIун ургъунго гьев нахъе вахъизе багьана букIине федералияб нухмалъиялъул хIалтIиги батизе бегьула гьеб».\nДагъистаналдаса жамагIатчи, туснахъазда бугеб ахIвал-хIалалда хадуб халкколеб хасаб комиссиялъул гIахьалчи Расулов Русланица рикIкIунеб буго гьеб лъугьа-бахъиналъ иргадулаб нухалда бихьизабунила Россиялда ва хасго Кавказалда журналистазе ва жамгIиял хIаракатчагIазе бугеб кIудияб хIинкъи.\nРасулов Руслан :«Шималияб Кавказалъул республикабазда рагIуе эркенлъи гьечIолъиги, журналисталгун жамгIиял хIаракатчагIи тIалъиялъул ва къуваталъул идарабазул гъорхъолъа арал ишаздаса цIунулел гьечIо. Гьел идарабаз ва тIалъиялъ разилъи кьечIого яги гьез квербакъичIого гьединал ишал гьаруларо. Чачаназул бетIерасда жиндица бокьараб гьабизе бегьулин ракIалде ккун буго, гьеб гьабизе тунги вуго гьев Россиялъул тIалъиялъ. Гьелъул гIаламатлъун рикIкIине бегьула дагьаб цебегIан чачаналъ такъсирчагIаз такъсирчагIийилан гурони гьезда абизе бачIунеб гьечIо, Михаил Касьяновасе гьабураб жо. Гьедин ракIалдекканщинаб гьабулел руго тIалъиялъул чагIи. Гьел журналистаздеги инсанасул ихтиярал цIунулездеги тIадекIанцIи гьабиялъ цойги нухалъ бихьизабулеб буго Дагъистаналдаги гьел ишал лъугьиналъул хIинкъи букIин».\nБлогер ХIажиев ХIасанил ракIчIун буго гьеб тIадекIанцIи къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз гьабун батилин.\nХIажиев ХIасан: «Чачаналъгун гъалгъаялъ къуваталъул идарабазул хIалтIухъаби гурони гьединаб иш гьабун бажарулев чи вукIунаро. Гьеб иш гьабурал чагIиги гьел руго, гьел чIезаризеги лъиданиги кIвечIо. Навальныясдеги Касьяновасдеги торталги росун тIадекIанцIи гьабуразул кьерулъа гIадамаз гьабуна гьеб ишги. Кавказалда жал рокъор ругин абун жидедаго ракIчIун гьаб нухалда тортазул бакIалда нусалги, резнал тIилалги росун рагъарун руго гьел. Нилъер гьаниб гьеб иш гIадлъулеб жо гуро, бугелда бугеб абулел журналисталги чанги чIвана нилъер гьанир, инсанасул ихтиярал цIунулездеги тIадекIанцIи гьабуна. Гъоркьисалаги «Мемориал» гIуцIиялъул адвокат вухун вукIана».\nЭкспертаз гьеб цебехун бицен гьабураб тIадекIанцIиялъе гIайибиял ратиялда ва гьезие тамихI гьабиялда жал божарулин лъазабулеб буго.\nГъалгъазул республикаялда инсанасул ихтиярал цIунулезде тIадекIанцIана


Ражаб ДинмухIамаев гьавуна 1905 соналда гьанжесеб Лаваша районалъул Урма росулъ. ЗахIматаб букIана гьесул лъимерлъи. Эмен росулъ чиги чIван, апараглъун гIурус ракьалде гочине ккола. Ункъо сон барав Ражабги инсуца цадахъ вачуна. Гьез гIумру гьабуна Орелалда, Тулаялда, хадуб Петербургалда.\n14 сон барав васгун унти ккарав ДинмухIама росулъе тIад вуссана анцIго соналдасан. КватIичIого гьев хола, гIемер мех иналде унтула эбел. Ражаб къисматалъ вачуна партизаназул отрядалде. Дол рукIана хIуриятги бергьараб, Дагъистаналда граждан рагъги унеб заман. ГьитIинав гIолохъанчияс гIахьаллъи гьабуна Совет власталъе гIоло гьабулеб рагъулъ. Хадуб 15 сон барав Р. ДинмухIамаев ккола Буйнакскиялъул лъималазул рокъове, цинги магIарул лъималазе рагьун букIараб школа-интернаталде.\nЛъикIго гIурус мацIги лъалев Ражабица лъугIизабуна совпартшкола ва хIалтIулев вукIана Хунзахъ районалъул комсомолорганизациялъул секретарьлъун. 1926 соналде щвезегIан хIалтIана комсомолалда. Ражабил бажариги, гIуцIарухъанлъиялъе бугеб гьунарги, лъайги бихьун, республикаялъул тIадегIанал идарабаз гьев витIула Москваялде, Бакъбаккул захIматчагIазул коммунистияб университеталда цIализе.\nКIиго соналдаса гьебги лъугIун тIад вуссарав Ражаб хIалтIула партиялъулгун советиял идарабазда, Дагъиздаталъул начальниклъун, районалъул газеталъул редакторлъун. Журналистикаялъе гьунар бугев, хъвадарухъанлъиялъул махщел цIикIкIарав Р. ДинмухIамаев 1931 соналъул 11 сентябралда бахъизе байбихьараб областалъул «Социализмаялъул байрахъ» абураб магIарул газеталъул редакторлъун тасдикъ гьавула. Хадусеб заманалда обкомалъул хIукмуялда рекъон, газета магIаруллъиялде, захIматчагIазде гIагар гьабиялъул мурадалда, редакция ва типография Болъихъе ба-хъана. Гьенивги «Социализмаялъул байрахъалъул» редакторлъун Ражаб ДинмухIамаев вукIана.\n1934 соналда обкомпартиялъул хIукмуялда рекъон, МахIачхъалаялда авар мацIалда «МагIарул большевик» абураб цIаралда республикаялъулаб газета биччазе хIукму гьабидал, Р. Дин-мухIамаев тIамуна гьелъул редакторлъун. «Социализмаялъул байрахъ» газетаги лъугьана ВКП (б)ялъул Болъихъ райкомалъул органлъун.\n«МагIарул большевикалъул» редакторлъун ДинмухIамаев хIалтIана 1934 соналъул 26 сентябралдаса (тIоцебесеб номер биччараб къо) 1938 соналде щвезегIан. Гьенийго хIалтIулей йикIана Ражабил чIужу ХIабибатги. КIудияб хIалтIи гьабуна гьес редакция щула гьабиялъе, гьенире махщел бугел журналистал ракIариялъе. Жибго «МагIарул большевик» газетаги лъугьана халкъалъе бокьулеблъун, цIикIкIана гьеб хъвалезул къадар, редакциялде рачIунел кагътал. ЦIикIкIараб хIалтIи гьабуна магIарулал культура-лъаялде ахIиялъе, болмацI роцIинабиялъе, гьеб камил гьабиялъе.\nРедакторлъиялдаса гьев иналъе гIилла ккана «Правда» газеталда гьесул асарал какун макъала бачIин.\nАвар мацIалда гIадин, гIурус мацIалдаги хъвадаризе лъалаан гьесда. Ражаб ДинмухIамаев вукIана Дагъистаналъул литератураялда\nпрозаялъе кьучI лъуразул цояв, аваразул адабияталдайин абуни тIоцевесевлъун. 1929 соналда Дагъгизалъ къватIибе биччана гьесул «Бидухъ би» абураб къиса, 1932 соналда авар адабияталда тIоцебесб тарихиябгун революциялъулаб «Хъабчилъ бахIарзал» абураб роман, «Галинал гьалбал» къиса ва гь. ц. Р. ДинмухIамаев ккола кинабниги анкьго тIехьалъул автор. Хъвадарухъан, журналист ва жамгIияв хIаракатчи хIисабалда Ражабил букIана кIудияб букIинесеб. Гьесда гIадин бацIцIадго гIурус мацIги лъалев, гьеб мацIалда хъвадаризеги кIолев, гIагараб магIарул мацIги рагIа-ракьанде щун лъалев чи аваразул интеллигенциялда гьоркьов дол соназда къанагIатги вукIинчIо.\n1938 соналъул авалалда Ражаб ДинмухIамаев хIалтIудаса нахъе гьавуна. Гьелъие гIиллалъунги бихьизабуна «МагIарул большевик» газеталда «контрреволюциялъул отпечаткаби ва ошибкаби» риччай, «Хъабчилъ бахIарзал» абураб тIехьалъул «зарал» букIин, халкъалъул тушман Самурский веццун цереккунго хъварал макъалаби, «Дагъистаналда буржуазиял националистазул тушманаб хIалтIи загьир гьабулеб «Известия» газеталъул статьяялъул факталги нахъе чIвалаго кIалъай гьабураб «писателазул» группаялъул собраниялъе бетIерлъи гьаби ва гьел гурелги цогидалги кьучI гьечIел гIайибал. ТIасан рачIарал мацIазул, гIарзазул кьучIалда гIадамал жанир лъолел лъебералда анкьабилел, лъебералда микьабилел соназда гьесда тIасан гьединал гIарзал рачIинги ургъизе тIамулеб хIужа буго. Гьеб батизе бегьула ДинмухIамаевасдехун хIалхъубазул «хIаракат». Лъаларо, хIакъикъат кинаб букIарабали. Жакъа мухIканго лъалеб буго гьесде гIунтIизарурал гIайибазул цонигияб битIараб букIинчIолъи.\nР. ДинмухIамаев вукIана тIо-цебесеб тIолгодагъистаналъулаб Хъвадарухъабазул союзалъул правлениялъул членлъунги. Делегат хIисабалда гьес гIахьаллъи гьабула 1934 соналъул 17 августалда Москваялда тIобитIараб ТIолгосоюзалъул хъвадарухъабазул тIоцебесеб съездалдаги. Ражабги ЦIадаса ХIамзатги рукIана гьенир аваразул адабията-лъул хъвадарухъаби-делегатал. Гьебго соналдаса нахъе ДинмухIамаев вукIана СССРалъул Хъвадарухъабазул союзалъул членлъунги.\nКIудияб ВатIанияб рагъ байбихьун хадуб Тифлисалда офицерзабазул школаги лъугIизабун, гьев 1943 соналъ рагъде уна. Украинаялъул фронталда гьев вукIана батальоналъул комиссарлъун ва полкалъул агитаторлъун, букIана капитанасул чинги.\n1944 соналъул апрелалда Украинаялъул Тернополь областалъул Заболотниково росдада гIагарлъухъ кьалул майданалда гIумруялдаса ватIалъана Ражаб ДинмухIамаев. ГIагараб ВатIаналъе гIоло, гьеб цIунулаго кьуна гьес гIумру.\nАбизе ккола, щаялиго Р. Дин-мухIамаевги гьесул творчествоялъулаб ирсги кIвар кьечIого тун\nбугилан. Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъ Р. ДинмухIамаев гьавуралдаса 115 сон тIубаялдегIаги гьесул асарал данде гьарун тIехь биччазе бегьилаан.\nНилъер гIагараб миллияб газеталъул редакторлъун вукIарав Р. ДинмухIамаев кIодо гьавулев тадбиразда бажарараб гIахьаллъи гьабизе буго «ХIакъикъат» газеталъул редакциялъги. Гьеб ишалдаса батIатIун чIеларин ккола гьесул росуцоялги районалъул нухмалъулелги.\nДругие материалы в этой категории: « МагIал\tКъанагIатаб гьунаралъул разведчик »


Кавказалъул стратегикиял цIех-рехал гьарулеб Централъул директор Мамука Арешидзе.\nГъоркьиса август моцIалъ Гуржистаналда бугеб Лопота абулеб кІкIалахъ лъугьа-бахъаралъул цIех-рех байбихизе бегьулилан абулеб буго Гуржистаналъул омбудсмен Учи Нануашвилица. ХIадур гьабураб докладалда гьес абулеб буго доб хIужаялда такъсирчилъиялъул лъалкIал ратун ругин.\nУчи Нануашвилица гIайибал гIунтIизарулел руго Гуржистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъул тIадегIанаб даражаялъул рукIарал хъулухъчагIазде. Хасго министр хисулевлъун вукIарав Гия Лорткипанидзиде. Живго Лорткипанидзеца гьединал гIайибал гIадалаллъун рикIкIула.\nРакIалде щвезабизин бицен унеб хIужаялъул мухIканлъи. 2012 соналъул 29 августалда Гуржистаналъул Жанисел Ишазул Министерлъиялъ лъазабуна Кахетия икълималда бугеб Лопота абулеб кIкIалахъ яргъид гIуцIараб къукъа тIатинабун бугин. Гьенибе бачIараб гьеб къукъаялъул гIахьалчагIилъун рукIун руго Магърибалъул Европаялъул улкабазда тIурун чIаразул статус щварал чачанал.\nДоб соналъул 30 августалда гьабураб хасаб операциялъул хIасилалда тархъанлъун ругин ракълилал гIадамал ва чIван вугин лъабго хасав хъулухъчи. Гьединго чIван вугин къануналде данде кколарел яргъид гIуцIарал къукъабазда хурхен букIиналда шаклъи бугев 11 чи.\nДоб хасаб операция ахиралде щвараб мехалда ва гьелъул мухIканлъи лъан, гуржиязул экспертаз хъваштIан пикру гьабун букIана – гьеб инсценировка, ай ургъунго гьабураб ищ букIун батилин абун.\n2012 соналъул 12 ноябралда Гуржистаналъул бетIерав прокурор Арчил Кбилашвилица лъазабуна жиндир идараялъ гъваридаб цIех-рех гьабизе бугин Лопота кIкIалахъ ккаралъул.\n2013 соналъул январь моцIалда Кавказалъул стратегикиял цIех-рехал гьарулеб Централъул директор Мамука Арешидзеца лъазабуна Гуржистаналъул жамагIаталда рехсараб хIужаялъул интерес камун бугониги, цIех-рех халат бахъунеб бугин. Аммаила низам цIунулез гьелъул кинабгIаги мухIканлъи загьирабулеб гьечIин.\nЭркенлъи радиоялъе хасго гьадинаб баян гьабуна Мамука Арешидзеца:\nМамука Арешидзе: «Иш гьадинаб буго. Араб соналъул март моцIалдаса байбихьун Тибилисиялдаги цогидал бакIаздаги чачанал-кистиназулги Шималияб Кавказалъул цогидал миллатазул вакилзабазул руккелал рихьулаан. Гьезул гIемерисел камуфляжияб ретIел ретIун хьвадулаан.\nБатIи-батIиял баяназда рекъон гьел гIолохъанал кавказияз цо-цо шакал ишал гьарулел руго ян рагIулаан. Амма гьеб букIана балъгояб информация ва жамагIаталда гьелъул хIакъалъулъ лъалароан. Хадуб баянлъана гьел гIолохъанал чачанал - Панкисси кIкIалахъа гьенире рачIун ругеблъи. Ва гьезда гъорлъ хасал хъулухъчагIиги жасусал хIисабалда рукIанилан.\nГьез рагъулал мархьабазда яравуллъи гьабулеб букIанин. Ва гьездаса къватIисел улкабазул вакилзабазул легион гIуцIулеб бугин.\nГIемерал гьадинал харбал рагIулаан доб мехалда. МухIканаб информацияйин доб заманалда баккичIо. 28 августалда багъарана доб ишги».\n1 апрелалда Тибилисиялда тIобитIараб жиндирго пресс-конференциялда Гуржистаналъул омбудсменас загьирарурал баяназда рекъон 2012 соналъул тIоцебесеб бащалъиялда Гуржиялъул жанисел ищазул министерлъиялъул рачIа ян абулеб ахIиялда рекъон батIи-батIиял улкабаздаса гьениве гIага-шагарго 120 чи аслияб къагIидаялда чачанал вачIун вукIанила.\nГуржистаналъул жанисел ишазул министерлъиялъул кумекалдалъун гьениб рагъулаб яравуллъи гьабун, гьел Дагъистаналде ине кколаанила. Аммаила, абулеб буго жиндирго докладалда Нануашвилица, хадур планал хисанила ва Россиялъул территориялде лъугьине гъозие рес кьун букIинчIин.\nГьел къеркьохъаназдаса тIалаб гьабун букIанила ярагъ гIодобе лъей, амма гьел мутIилъичIо. Гьелдалъун багъарана тIадехун рехсараб кьалги.\nГьелда бан Гуржистаналъул омбудсменица парламенталдехун вуссун гьарана рехсараб хIужаялъул цIех-рех гьаби мурадалда хасаб комиссия гIуцIеян.\nДагьалъ цебе чачаназул Ичкерия абулеб республикаялъул тIоцевесев президент Жовгьар Дудаевасул вац-яцазул вас, Гуржистаналда бугеб чачаназул жамагIаталъул вакил Идигов ГIумарица абуна Лопота кIкIалахъ ккараб гьеб букIанин гуржиязул президент Михаил Саакашвилил политикияб пиар.\nГьелдалъун гьес хIаракат бахъанин Россиялда ва Гуржистаналъул халкъалда цеве жив лъикIавлъун вихьизавизе ва 2012 соналъул 1 октябралда рукIарал парламентиял рищиязда бергьине.


Литература, Июнь 17, 2019\nИтни къо 17 Июнь 2019\nХъахIабросулъа МахIмуд - мун тIохда тIамур хъвалев...\nЧIанкIа чIаго магIарухъ вукIаго гIадамазда гьоркьов машгьурлъун вукIана ХъахIабросулъа МахIмуд. Гьезул лъай-хъвайги букIана цIакъ цоцазул адабги гьабулеб букIун буго.\nХъван кагътал кодор кьун рокьиги малълъун...\nВатIанияб тIалаб тIобитIулаго, ТIерхьарал цIвабзазул цIар къотIиларо...\nФранциялъул шагIирас Имам Шамилиде хъвараб кечI\nГIинтIаме 1855 соналда гьабураб бакъаналъухъ\nБищунго къуватаб ярагъ\nЛъималазе хъвараб тарихияб хабар\n"КочIол баргъичалда якъут гIадинай…"\nФазу ГIалиева. 1932-2016\nБокьизе тIамун бокьулищ литература?\nЛитератураялъул сон: щиб гьелъ кьураб?\nВа ана ГъалбацIов, ва хутIана рекIелъ...\nМоцIалъ цеве камуна магIарулазул цIар рагIарав хъвадарухъан, драматург ва журналист ГъалбацIов ГъазимухIамад. МагIарул адабияталъулъ гьесул букIана лъиданиги релълъинчIеб нухги, хатIги. МагIарулазе кинаб гьунаралъулги, гIакълуялъулги чи камурабали гIадамазда жеги хадуб гурони бичIчIизе гьечIо. Гьедин рикIкIунеб буго гьев ва гьесул творчество лъалез.\n"Авлахъазул командиразул" бицараб тIехь диванханаялда\nВладивостокалъул Фрунзенский мухъалъул диванханаялда моцIалдасаги цIикIкIун заманаялъ халат бахъунеб буго «Ударные отряды против Путина» ай «Путиниде данде аслиял къукъаби» абураб тIехь экстремистияб бугищали лъазабиялда хурхараб процесс. ТIехьалда бицунеб буго цо-цо "авлахъалъул командирал" абулел чагIазул, исламиял идеологазул ва россиялъул нацистазул гlумруялъулги, кьолел руго гьезул текстазул цитатабиги.\nДаимал шагIирал, аза-азар кечI\nДагъистаналъул Хъвадарухъабазул Цолъи гIуцIаралдаса исана тIубала ункъого сон. Гьелда бан гIемерал литературиял данделъаби тIоритIизе ракIалда буго гьезда республикаялда. Дагъистаналда гьоболлъи базе буго Россиялдаса ва къватIиса хIукматалда хъвадарухъабазгун шагIирзабаз. АрбагI къоялъ республикаялъул аслияб китабханаялде ракIарун рукIана хъвадарухъабазул къокъа гьелъул бицине.


Авар Атлантидаги Элладаги » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\n«Кида магIарухъе нахъруссунел нилъ?» - абун хъвана машгьурав магIарулазул хъвадарухъан МухIамад ХIамзаевас. МоцIида жаниб цо нухалъгIаги МагIарухъе щвечIони, тату хола рекIел, рухIияб къечалъ къан ккола щекъер… 15-17 марталда Расул ХIамзатовас 90 сон тIубаялъул хIурматалда гьесуллъун лъазабураб гьаб соналъул тIоцересел тадбиразул цояб тIобитIана – кIудияв шагIирасул суратаз ва рагIабаз къач\_арал машинабазул читIир «МахIачхъала – Шура – ЧIикIаб ГЭС – Дубки – ЦIада – Макьасда – Гъуниб –ХицIиб» маршруталда нухда букIана.\nБитIараб бицани, гьединаб сапар жеги бухьун букIинчIо. МахIачхъалаялдаги Буйнакскиялдаги (Шураб) къогогIан машина букIана нижер кьерда. Тахшагьаралда мотоциклалги рукIана, байкераз роркьаризарулел. Квачарал къоял рукIиналъ, гьел магIарухъе рилълъинчIо. Лъай-хъвай гьабидал, машинаби рачунезулъги гIемерал байкерал ругоан. Жидерго цолъиялги гIуцIиялги рагьун руго гьез МахIачхъалаялда. Нижер чотIролъ рукIана цере гурони чIоларел украинал Маша ва Лариса. Гьединго цадахъ рахъана Чачанлъиялъул «Доймокъ» телекомпаниялъул операторалги журналисталги. Ккаралъубги ккечIелъубги Чачанлъиялъул байрахъалги рорхун, жидерго фотосуратал рахъизе рагъарулаан гьел. Амма бихьа-рагIаралъ жидее кIудияб асар гьабунин рукIана. Гьезул цояс, Гъунире щведал, гьединаб официалияб кIалъайги гьабуна.\nОбщежитиялда Расулил рукъ\n15 марталда тIоцебесеб дандчIвай букIана Расул ХIамзатов цIалараб ва гьесул цIар кьураб Буйнакскиялъул педучилищеялда. Сонетаздаги цоги асараздаги ХIамзатовас чанцIулго рехсолеб буго гьеб цIалул идара. Студентазул занкIун цIураб залалъув кIалъалаго, колледжалъул вакилас абуна, ХIамзатовас гIумру гьабулеб букIараб общежитиялъул рокъоб жидеца гьесул музей гьабун бугилан. Колледж ракIалде щолищ дудаян гьикъидал, ракIалде щвезе ккани, гьеб педучилище жинда кIочонго толарилан жаваб кьун буго Расулица. Буйнакскиялда юкъун йиго шагIирасул эбел Хъандулайги. Колледжалдаги хадусел дандеруссиназдаги кIалъаял гьаруна автопробег гIуцIарал идарабазул вакилзабаз : Дагъистаналъул туризмалъул комитеталъул «Чайка» цолъиялъул нухмалъулев Дада ХIажиевас, Казбек районалъул (НахъбакI мухъалъул) администрациялъул бетIер Зикрула Эмеевас ва цогидазги. Казбек мухъалъул кIиго росулъ (Калининаул, Ленинаул) чачаназги яшав гьабулеб бугелъул, гьеб районалъул администрациялда вукIуна рехсараб халкъалъул вакилги. Автопробегалда гIахьаллъарав гьесги магIнаял, ХIамзатовасул хIурмат борхун ккурал кIалъаял гьаруна.\nДагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул рахъалдасан автопробегалда гIахьаллъана даргияй Аминат ГIабдулманаповаги гьал мухъазул авторги. Тадбир байбихьулаго, МахIачхъалаялда ХIамзатовасул памятникалда аскIоб тIобитIараб дандеруссиналда калам гьабуна Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул нухмалъулев, республикаялъул халкъияв шагIир МухIамад АхIмадовасги.\nЧчугIби лъедолеб росу\nШурабги нахъа тун, Расулил нухккун, гьесул цIар кьурал ва гьесул гIумруялда жаниб кIудияб бакI ккурал (расуловские места) росабалъеги ракьаздеги щвана. Шималияб Кавказалда бищун кIудияб ЧIикIаб ГЭСалъул сангаралде рахана. Маххул хьуриялъ сверун къан, гIурус рагъухъабазул къокъаялъ цIунулеб бугоан станция. 1970 соналъул ракьбагъариялде гIунтIун, ГЭСалъул тарих бицана тIаде рачIаразе гьелъул хIалтIухъабаз. ЧIикIаб росу гъанкъизабиялъул баянал цIехана гьеб росулъа харабазда (гьанже ГЭСалда хIалтIулел руго гьел, хъван батани, цогидал номеразда тIадвуссина гьеб темаялде). Советияб кверщел къуваталда букIараб дол соназда щибха гьабилеб чIикIасез. Росдал хараби чIун рукIун руго нахъе инарилан. Станциялъул музеялъул къеда сурат буго, гьедин чIаразул минаби гъанкъизарулеб куц бихьизабулеб. Азаридаса цIикIкIун сон бараб, бечедаб тарихалъул ЧIикIаб росдал гIадамазул жидерго росдаде бугеб рокьиялъул гIаламатлъун ккола гьел гьанжеги росу гъанкъараб щобде щолел рукIин, цо-цояз гьенир аскIор минабицин ран ругилан абуна.\nРасул ХIамзатовас лъел тIинде араб ЧIикIаб росдае сайгъат гьабураб панаяб асар хъвана. Хадусел соназул сонетаздаги ратула гьадинал мухъал: «Авар Атлантида – ЧIикIаб кинигин», - абурал. ХIакъикъаталдаги МагIаруллъиялъул гIемераб ракь Атлантидаялде сверана ва сверулеб буго. ГЭСазул ралъадаз кIкIун унел руго нилъер росаби, ахал, хурзал, сагаби. ЧIикIаб ГЭСалъул сангаралда гьелъул хIалтIухъанас абуна щуго сон инелде бецIанин гьеб станциялъ жиб балаго харж гьарурал сурсатал. Лъеберго-кIикъого соналъ гьеб ГЭСалъ кьолеб хайир кибедай унеб бугеб? МагIарулазул гIоразда рарал станциялги гьез лъугьинарурал ралъадалги хIоралги рукIана нухдасан рихьулел: Чирюрталда, Миякьо, ЧIикIаб, Рихьуни, ГьоцIалъ, Хьаргаби, Гъуниб рарал ГЭСалги гьезул лъадал тIинде арал нилъер ракьалги.\nЧIикIаб ГЭСалда хIалтIулел кьурабалъан харулел махщалилазул къокъаялъул хIурматияв гIахьалчиги вукIун вуго Расул ХIамзатов. Гьелъул хIакъалъулги бицана станциялъул музеялда.\nКIкIуйдулъ босараб рохь\nСордо Дубкиялдаги бан, машинабазул читIиралъ Гендерил тоннелалдехун нух босана. Къокъа хадуб гъезегIан тоннелалъул кIалтIа ниж лъалхъун рукIаго, рекIа-рорчараб рагъулаб техника ана цебесан. Тоннел бахун доб рахъалде щведал, Гендерил ракьалда бугеб Заманаялъул поселокалда аскIоб лъалхъун бугоан колонна. КIкIуйдулъ босун бихьана хадуб белехьдерил рохьги. Постазда ругоан чахIиял къаркъалабазул, хIотолкьерал михъазул, славяназул куц-мухъалъул чагIи. 15-16 марталда Унсоколо мухъалда хасал операциял тIоритIун руго, «Эркенлъи» радиоялъул баяназда рекъон, маскаби ххураз кьабун Шамилхъалаялда ГIашилтIаса гIолохъанчи ХIайбуллагь ХIайбулаевги хун вуго. Дагъистаналда рекъел бокьичIел къокъаби гIемер руго. Лъаларо кире нилъ гьез рачинелали.\nЧотIролъ рукIарал чачаназул журналистаз цIакъго кIвар кьун бахъана Дагъистаналъул ва Чачанлъиялъул тIоцевесев имам ГъазимухIаммад шагьидлъараб бакI. 16 марталъул къаде автопробегалъул гIахьалчагIи Хундерил тIалъиялде рахана. Гьалбал щвана ЦIадаса ХIамзатил музеялде, Макьасда наиб ХIажимурадие ва хъвадарухъан Лев Толстоясе бараб мемориалалъухъе, Хунзахъ тахшагьаралъул тарихияб музеялде.\nЦIадастанги кьалул байдабиги\nЦо сонеталда ХIамзатил Расулица хъвалеб буго: «Гьанже дун дагь щола духъе, дир ЦIада… КъанагIат бихьула авар Эллада», - абун. ЦIадаги МагIаруллъиги шагIирас дандекколеб буго машгьураб некIсияб Грециялда (Элладаялда). Унго-унголъунги, некIсияб Грециялъул гIадал эркенал жамагIаталги шагьарал-полисалги рукIана нилъер. Гьелъул хIакъалъулъ хъвалеб буго этнограф Агъларовасги. Элладаялъул гIадал чIахIиял эпикиял рагъалги ккана МагIарухъ. Расулил нухккун къокъараб нижер къокъа лъабабилеб къоялъги (17 марталда) щвана гьединал рагъал ккарал, нилъер умумузул биялъ лъалъарал бакIазде: ТIасагъунире ва ХицIиб магъилъе.\nГъуниб «ХъахIал къункърабазе» бараб памятникалда цебе тIобитIараб дандеруссиналда лъикIаб программа бихьизабуна цIалдохъабаз, цIалана ХIамзатовасул асарал, хIана ролял. Гъунир гьарурал тадбирал нухда рачана гьеб районалъул администрациялъул гIолилазулгун иш гьабулеб идараялъул хIалтIухъан МуртазагIали МухIамадовас. Тадбиразда гIахьаллъана «Гъуниб район» МОялъул нухмалъулесул зам Р. ХIусенов. Хунзахъ тIоритIарал тадбиразда гIахьаллъана гьеб районалъул бетIерасул заместитель СагIадулагь Батиров.\nНухлулаз (14 машина, 30-40 чи) тIоцебесеб сордо бана Дубки поселокалда, кIиабилеб сордо – исана ГьоцIдерил ГЭСалъул хIорикье ине бугеб ГIортIаколо абулеб ахикь, РАНалъул экспедициялъ чIел ккурал евровагоназда жаниб. Гьеб ракь гъанкъилелде археологазги этнографазги цIех-рехал гьарулел руго гьенир. Машгьурав этнограф МухIамадхан МухIамадхановги археолог-лаборант Аскерхан Абиевги (ИИАЭ ДНЦ РАН) дандчIвана гьеб чIелалда. ГIалимзабазул хIалтIаби сентябрь-октябрь моцIазде рагIалде рахъине кколел руго (МагIаруллъиялда хурхарал цоги темабиго гIадин, ГЭСазул темаги «Миллаталъ» хасаб кIвар кьолеб суал буго).\nХIамзатил Расулица асаразулъ гIемер хIалтIизаруна нухлул сипатал. «Нухалги мехалги» абураб циклги буго гьесул. РакIалде щвезарилин шагIирасул цIар араб кочIолъа мухъал: «Дир гьудул, ругьунаб чоца рехани, Чодул мугъ бухуге, нухлул халгьабе. Гьеб гьетIараб букIин чол гIайиб гуро, ГIедегIуге, гьудул, чу хисизе мун». Сухъмахъал рукIаниги, шагьраби ратаниги, ритIухълъиялде рачунел нухал дандчIайги магIарулазда. Нухал ритIаги нилъее!\n» Гъарабагъалъул бал\n» Хъутабазда тIасан рагъ\n» Гъуниб мухъ. Гъуниб


Бице, магIарулал, нилъерабго мацI! » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nкечI – магIарул мацI,\nмаргьу – рахьдал мацI.\nБисав вуго кIалъалев, майила дуе казияталъул гьумерги, цIалдолезе кIвар бугеб, ракI балеб, цIализе гъира кколеб гIадаб жо хъвайила. Бищунго цIалдолезул цIализе ва бицине гъира кколеб, гьезие кIвар бугеб жо политикаги, кьишни-къулгийищ бугебали, тIокIаб жо рагIулеб гьечIо свера-хъверун. КIиябго цого чороклъи букIиналъги батила.. Амма, щай гIадатиял гIадамазе гьелъул бицун. Жалго те жидедего руссун.\nРачIа нилъ унго-унгоял магIарулал ракIалде щвезаризе. Унго-унгояб магIарул мацI бицунелха. Щиб лъалеб, гьелги берцин рихьун, гьединаллъун рукIинилан кIиго чиниги лъугьине бегьулелъул… дир макъалаги цIалун.\nДидани дунго гIолохъанчIужуйилан ккола. Амма гьаб дир гIолохъанаб гIумруялда жанибцин магIарул мацI хисараб куцха. Шагьаралда ругел «аварец» - илан гурони абизе лъаларел магIарулазул гуро бицунеб бугеб. МагIарул росабалъ ругел магIарулазцин гьанже гIурусалъ бицуна магIарул мацI.\n- Йо, Лиана, рокъо йигищ?\n- Йиго вала, заходи.\n- Дур варотабиги рагьун ратун, яккулей йикIана жание. Васги вугоан дур дворалъув играца гьавулев.\n- Садикалдаса вачIаравго, мама, я играца пайдуйилан, цо минуталъ рокъов чIоларо эв, Саседазул лъималгун играца гьавулев вукIуна пака я не пазаву.\n- Руслан рейсалдаса вуссинчIищ? Дие памидоразул ящик купийилан цо тысяча рублей кьун букIана эсухъе, сдачаялъухъ крышкабигиха… Не забыл интересна? На зиму хIадурараб жого гьечIо…\nГьале гьанже гьаб чIанда хабар халалъизабизе бегьула, долго рищиязул, политикаялъул, бихьараб сериалалъул, базаралда кинабго жо хиралъиялъул, ГIунайзатил бирллиантазул, гIолареб гIарацалъул, лъималазе босичIого чара гьечIеб, амма кутакалда хирияб айфоналъул, МухIумица хIакимлъуде индал приора хисун босараб Мерседесалъул, ХIамидица тIохда ккураб хирияб маххалъул ва гьеб гуреб цойгидабги гIемераб жо бицун. Гьабго, магIарул лъалареб, гIурус лъалареб, мацIалъ.\nГьитIинаб къоялдаса нахъего, ошкол лъугIизегIанги, дун гIемерисеб мехалъ кIудадада, дахIабабада ва дадабабада аскIой йикIунаан.\nДоб заманалъул гIадамал рукIана цIакъ кIал пасихIал, пагьму бугел, кутакалда гIенеккизе бокьиледухъ гаргадулел чагIи. Дица кидаго гIажаиблъи гьабулаан, гьезда лъалел щинал кучIдулилан. Бокьараб рагIиялда, чиясда яги ахIвал-хIалалда данде кколеб я кици, я бицен, я кочIол мухъал рукIунаан гьезул кIалалда рухьун. КIудадал, щив жанив вачIаниги, гьесде данде кколел кочIол мухъал ратулаан хIадурун. Халкъияб кIалзул гьунар гьезда рекIехъе лъалаан. Нилъеда лъалароха. Нилъеда лъала, лъалареб жо цIехезе, цо кибалиго килщалги тункун «окейгугал» - илан ахIдезе. Амма, магIарул халкъияб кIалзул гьунар кинабго лъалеб элдагицин лъаларо.\nГьанже рачIа дандекквезе 20-30 соналъ цебе росабалъ бицунеб букIараб магIарул мацIги, гьадаб тIадехун дица бицараб мацIги:\n- Йооо, Хадижат, гьардарай-дахIалайха мун, гьедин берцинго нижер Къебедица хьихьун йигей… ЦIорол ясикIойилан ккола, гордухъан яккарайго, - илан жание лъугьун ячIуна ХIалимат.\n- Ихдал кьибил куней кьегIер гIадай дун,\nЭбелги гIедегIун, гIадада хвана... Досдаса анцIила щуго соналъниги йитIинай йигоха, ХIалимат, дун. Валлагь лъикIавги вуго, Аллагьас гIумру халатав ватагийин – илан чIухIиги, рокьиги, хIеренлъиги жубараб гьимигун гогьдаризе лъугьуна Хадижат.\n- Гьадаб тIингъида къвалал ралеб куц бихьизабизе вачIинин вукIанаха эв… кIочонищ тарабали – илан, пашманал бераз Хадижатихъги ялагьун, жиндирго мурад бицуна ХIалиматица.\n- Гьаб дуниялалда цIа рекIаниги\nЦIунизе кIоларо кIалзул рагIаби.\nЧармил хвалчабазул сур пунаниги\nХIехьезе кIоларо хIасратаб рокьи….))) ЯчIун йигищ, ХIалимат, щиб бугеб свак-захIмат? Хур бекьарабищ, бокь бахъарабищ? БитIараб бугоха, хасалоялде тIимугъ иххдалго къачIазе ккола – илан, магжида квералги рахъулаго, нахъа рокъоса къватIиве вачIуна Къебед\n- ХъахIилаб зодихъе моцIги холелъул,\nХваниги кIваричIо бицараб рагIи, Къебед. Гьаб росдал жамагIаталъул дуда цIехечIого гьабулеб жоги букIунарелъул, регIун ватуларевлъиги лъала, амма, рес гьечIоха гьадав дир ГIалихIма исана хасалоги тIимугъги гьечIого квачан хвезе… йиланги абун, хехго хабар батIияб сверуде бачуна ХIалиматица, - Гьа, бицеха, Къебед… магIарде ун вукIаравищ?…\n- Борхатаб магIарде багIар гIечул гъветI\nГьебги гъунеб буго дир гъаримлъиялъ.\nГъваридаб кIкIалахъе зум-зумалъул лъим,\nГьебги къунеб буго дир къварилъиялъ – иланищ йигеяли, ХIалимат?... Валлагь вукIанаха, магIардеги щвана, гIалахги сверана…\nМугIрул руго гIодилел\nЖал гIазул цIун ругилан,\nГIазу биун тIегь бала,\nТIубала нилъер мурад.\nВуссанаха дирго гIамиркIо Хадижатихъе. Киве аниги, гIажаибго рокъове, цIала ракIалъ.\nАвлахъалда тIегь буго,\nКIвеладай дида тIезе?\nРосулъ меседо йиго,\nВокьиладай дун гьелъий? – илан, жиндирго рекIелъ бугеб рохалилаб асар бахчизейиланго лъугьунев вукIунаро Къебед.\n- ЩибгIагиха босараб ай дур гIамиркIо Хадижатие сайгъаталъе?\n- Дие катан босе, Камалил Башир,\nСверун жалал ккураб, жаниб цIар хъвараб.\nЧарчараб кIаз босе, дуй нух битIаяв,\nРасен меседилаб, хьухьи гIарцулаб.\nЧохтIуй хара босе, хъергъудул берал,\nНахъ балагьарай дун кIочон течIого – йилан, ячIун Хадижатица, рухIилаго пурщабазул си цебе лъола ва рилълъиналдалъунгицин загьир гьабулеб букIуна жиндирго рекIел хIал.\n- Дуй чилай босила – чед бежун ячIа,\nЧилайдул кIаз босла – нух битIун ячIа – илан, Хадижатие гьимизеги гьимун, Къебедица ХIалиматида аскIобе хъурщизабула бакI ва, – доб нилъер гагадул урбаги босеха, Хадижат, цебе -йилан ахIула, жаниехун арай лъадуде.\n- Щиб, ХIалимат, гьаб нижер накъиталъ кепго кьолеб гIадин гьечIо гури дуе… Щай къваридго йигей?\n- Дир ракI бакъванилан гIайиб батани,\nГIенекке, дир гьудул, дица бицинин.\nДуего бокьилищ, дир къули берцин,\nДуца кьолораб чу чидад рекIине?... РекIеда гьури бан чан къоялъ тарай дун ГIалихIмаца… Щиб эс гьабуниги, эсда гьури хъвазеги бокьуларо дие. Гьале гьанжеги кидаялиго бачIине бугеб хасало ГIалихIма квачалин хIинкъун, эсул тIингъил тIалабалда йикIана къватIие яхъун. ЦIодорайилан дида лъицаха абилеб…\n- Гьанжеги добго гизмаялдейищ жуварав ав нилъер лачен? ТIингъил къвалалали кин рукъаниги рекъела эсда, амма бетIер битIун ккезабичIого рес гьечIоха.\n- Гъоркьгоги гьалдолеб гьинал рекIеде,\nГьалун загьру тIуна талихI къадица.\nЖибгоги цIадулаб цIилал каралда\nНартил цIа бакана, къагиха талихI – илан шалил кIалалъ магIу бацIцIуна ХIалиматица\nГьебсагIат тIаде лъугьун вачIуна ГIалихIма, гIумру халатав жогIаги ватила чехьчурад.\n- Ассалам ГIалайкум, Къебед… Квешаб хIал бихьуларо нужер… ХIалчIахъаяй, Хадижат, цIурачадалги руго жиндаго релълъарал…\n- Ва гIалайкум салам, саламатав чанахъан, вачIая, гIодов чIая…\n- БагIар чараб чу рекIун\nЧанавеги дун инчIин,\nТоларо дун гIадамаз.\nЧергесаб ретIел ретIун\nКъватIахъги дун свердичIин,\nТоларо руччабаца – илан сихIирго гьимула ГIалихIма.\n- Дур чанахъдиялъул гьанже цIар анин,\nЦIцIавуцIцIахъдичIого кваназе жувай – илан Къебедица урбадул щурун цебегIан хъурщула.\n- Гьа, мацI лъаларев цIогьор хваги,\nЦIар лъаларев тушман хваги…, гьадин гIодой йикIун йикIине дир заманищ бугеб, дун яхъина. Дуда абизе жо бугилан вукIанаха, ГIалихIма, Къебед. Нужеца гьанже гIодой риччан хабар бице – илан ХIалимат тIаде яхъуна.\n- Дунги йилъина дуда цадахъ иццухъе лъел цIезе – илан гIеретIил къвал балагьизе Хадижатги лъугьуна.\n- Валлагьги, Хадижат, кутакалда тIагIамал рукIана пурщаби…\nГIодоб чIабар чIагIдал цIеги,\nЧIалу-рихьи гьанал цIеги,\nМохмохил тIаргъал лъеги,\nТIатIул гордал ретIаги – йилан, Хадижатил гIеретIги гъажилда бан, ХIалимат ва гьелдаго хадуй Хадижат къватIире лъугьуна.\nХъата-масан пурщинадул мочIуги кIалдиб къазабун, щиб бицинехъин Къебед вугевали гьаналъ бицараб гIадин, дозда хадувго векерун ГIалихIмаги уна.\nГьаб щиб рагъа-рачарияли бичIчIуларого валагьун хутIарав Къебедиде, къетIасанги ваккун, ГIалихIмаца ахIула:\n- Берцинал ясазул цIад баги,\nЦIурахинкIазул гIор щваги – илан.\nКинаб мацIха нужее бокьараб?\n» МалъичIеб хIалтIиги кьечIел хинкIалги…\n» Цин божун… цин божичIого…


Чечевица — Википедия\nXX гӀасруялъул пиргӀавназул цояв ИстӀалинил буюрухъалдалъун, 1944 соналъул 23 февралалда чачаналги ингушалги Гьоркьохъеб Азиялде гочинариялъул «Чечевица» абураб операция байбихьана. СССРалъул жанисел ишазул нарком Лаврентий Берияца жинцаго нухмалъи гьабуна гьеб вахӀшияб тадбиралъе. ЧИАССРалъул 650-азарго чи хӀалгьабун гъуна Казах ССРалъул ва Киргиз ССРалъул гӀицӀал авлахъазде. «Спецконтингент» абун цӀарги лъун, къайи баччулеб 180 поездалда, квана-гьекъезе жоги кьечӀого, тӀубанго лъугӀизаризелъун ватӀаналдаса хъамуна нилъер мадугьалзаби. ГӀемераб заманаялъ чӀагоязда гьоркьор хутӀулаанила поездалъур хваразул жаназаби. Поезд лъалхъараб къокъал, къанагӀатал лахӀзатазда жанир гъоркье рахъизе толел рукӀун руго гьел. Амма рукъизе риччалел рукӀинчӀо. Маххул нухда аскӀоре рехун тезарулаанила.\nП. Цороевас ва Т.Уцаевас «Кавказалъул харбал» басмаялда хъвалеб буго: «КӀудияб ВатӀанияб рагъул фронталъе заралги ккезабун, «Чечевица» операция гьабизе Кавказалде рехана НКВДялъул, НКГБялъул ва СМЕРШалъул 120 азарго рагъухъан. 65 вагон щибалда бугеб 180 поезд хӀадурана. Чанги росабалъ киналго гӀадамал гъурана, чӀагого рухӀаралги ккана. Ракъиялъги, рахунел унтабазги, гӀазабазги чачаназулги ингушазулги бащдаб халкъ тӀагӀана», - ян.\nГеноцид[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nЦо-цояз абула Гитлерил рахъалде инчӀого рукӀине гочинарунин халкъалилан. ЛахӀчӀегӀераб гьереси. 1944 соналда фюрерил рухӀ щокъробе щун букӀана. Чачаналги ингушалги КӀудияб ВатӀанияб рагъдаги бахӀарчиго рагъана. Чачаназул багьадурасул хӀакъалъулъ гьадинал рагӀаби руго ЦӀадаса ХӀамзатил: «Азариде гӀунтӀун гӀалхул бандазе Бидулаб хвел кьурав Ханпаша киса?» - абун. Улкаялъул цойги миллатазулги рукӀана асиралги хияналъаралги. Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана 1944 соналда чачанал, ингушал, балкарал, калмыкал, карачаевал, Крымалъул татарал, туркал-месхетинал ватӀан тун къватӀире къотӀи. \n↑ 23 февраль – байрамищ, чӀегӀербараб къойищ?\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Чечевица&oldid=50715»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 22:32, 7 Март 2013.


Россия толеб буго капиталалъ\nМагърибалда ва Машрикъалда гьоркьоб кризис гъварилъанагIан цIикIкIунеб буго Россиялдаса унеб капиталъул къадар. Украина сабаблъун гьанже бугеб дандечIеялъ рачун руго 2008 соналда букIараб финансазул кризисалдаса хадуб бищунг цIикIкIун капитал къатIибе иналде.\nУкраина сабаблъун Москваялда ва Магърибалда гьоркьоб бугеб кризисалда бан Россия толеб бугеб капиталалъул къадар лъиданиги лъаларо. Амма гьеб дагьаб гьечIолъи ва гьеб киналъго улкаялда экономикияб цебетIей нахъе ккезабизе рес букIин бичIчIулеб буго гьал хадур рехсарал тарихазде балагьун.\nИсана соналъул тIоцебесеб кварталалда Россиялдаса къватIибе ун буго батIи-батIиял баяназде балагьун 50ялдаса 70 ялде щвезегIан млдр. доллар.\nГьелдаса хадубги гьеб процесс чIун букIинчIо. Капитал къватIибе унеб бугеб хехлъи бихьун экспертаз ракIалде щвезабулеб буго Россиялда 2008 соналъул рецессиялда бан букIанаб кризис.\nГьеб хурхараб букIана чIегIернартил багьа гъодобе ккеялде ва финансазул глобалияб кризисалда бан къватIисан Россия финансаздалъун хьезабулеб букIинчIолъиялда.\n2008 соналъул бакьулъа 2009 соналъул бакьулъе щвелалде Россия тун букIана 200 гIан млдр. долларалъ.\nЦере тIолел экономикаязул рахъалъ Лондонада бугеб Standard Bank-алъул эксперт Тим Эшица рикIкIунеб буго Магърибалда ва Машрикъалда гьоркьоб кризис дагьабги гъварилъани «2008 сон такрар гьабиялъул хIинкъи бугин»\nТим Эш: «Гьанжесеб заман гIемерго лъикIаб гьечIо. Экономикаги лъикI бугин абиларо дица, гьеб цIакъ хIенцго гурони цебе тIолеб гьечIо. Капитал улкаялдаса ани процентал цIикIкIуна. Гьединлъидал, масала, мун россиялъул компания батани ва дуе инвестициязе гIарац къваригIун батани, гьеб налъи дуе хираго чIезе буго. Гьелъул магIна ккола инвестициял дагьлъизе ругин абураб, гьелдасан абуни рачIуна экономикаялъул цебетIей нахъе ккеялде».\nТIолгодунялалъул Банкалъул баяназда рекъон, 2014 соналда Россиялдаса унеб капитаталъул къадар 150 млрд. долларалда бащалъизе рес буго ва гьелъул кIудиял хIасилалги рукIине буго.\nТохалчагIазул пикруялда россиялъул капиталистал божулел гьечIо Россиялъул экономикияб системаялда гьезул буголъи цIунизе кIезе бугин абуралда.\nTransparency International абулеб цIех-рехалъул централъул Россиялъул бутIаялъул директор Антон Поминовас абулеб буго кризис гьечIел гIадатиял соназцин Россиялдаса 50ялдаса 60ялде щвезегIан млрд. доллар унин къватIисел улкабазде цIунизейин абун. Гьебги кидаго къанунияб гIарац букIунарин.\nАнтон Поминов: «Гьелъие аслияб гIилла буго метерисеб къоялда божилъи гьечIолъи. Дуца инвестициял гьарулел ругони, дурго бизнесалда хадуб хал кквезе захIматаб букIуна, гьединлъидал лъазе ккола тIолабго системаялъул хIал кинаб бугебали ва лъагIалидасан, щуго соналдасан яги 10 соналдасан гьеб кинаб букIине бугебали. Амма метер кинабго хисизе рес бугеб системаялда щиб букIаниги гьабизе ресал дагьлъулел руго».\nМетерисеб къоялъ букIине бугеб лъангутIи къанунал хIалтIунгутIиялда ва метер вачIун дагьавги къуватас дур бугебщинаб бахъун иналдацин гурин бараб бугеб бугеб, гьеб бараб бугин кризис ккани Россиялъул хIукуматалъ щиб гьабизе бугебали лъангутIиялдайин рикIкIунеб буго Поминовас.\nУкраиналъул жанисел ишазде гьоркьоре лъугьин чIезабейин Магърибалъ гьабураб цебелъей Москваялъ къабул гьабичIолъиялъ ва Крымалъе аннексия гьабиялъ рачана Россиялде данде санкциял гьариялде. Гьел аслияб куцалда руго Украиналъул сепаратистазул лидеразда ва Россиялъул президент Владимир Путинил гIагардисеб сверухълъиялда хурхарал.\nГьелъул хIасилалда Россиялъул кредитазул рейтинг гIодобе ккун ва инвестораз жидерго капитал Россиялдаса нахъе бачунеб буго.\nРоссиялъулги къватIисел улкабазулги финансаз Россия толеб букIиналъ Москваялдехун инвесторазул божилъи хвезабулеб буго ва гьеб цIидасан бижизабизе бигьаяб букIине гьечIо.\nРоссиялъул экономикаялъул министр Алексей Улюкаевас абун букIана 27 марталда улкаялдаса нахъе унеб капиталалъул къадар 150 млрд. долларалде бахани, экономикияб цебетIей исана цо проценталде яги нолалде рещтIине рес бугин.\nУкраиналда хурхун кризис ккезегIангоги Россиялда исана экономика букIана 2009 соналдаса нахъе бищунго хIенцго цебетIолеб.


Кире щваниги, щолеб жоялъул бицунел! » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКире щваниги, щолеб жоялъул бицунел!\nЦого хабар! Бадиса баккана гIарцул хабар! ХъантIи- гьале гъоб унго- унгоги сах гьабун бажарулареб унти. Квешго бахунеб, хехго тIибитIулеб унтигиха. ЦIияв хIаким хисун вугин рагIани хадурго гъола харбал, гъос чамалиго миллион кьун рагIулила хъулухъ щвезеян. Кьурал миллионал нахъруссинегIан гьеб хъулухъалда хутIунгутIиялъул хIинкъи бугинги гаргардула. Кредит босулаго-откат, грант щвараздаса-магъало, сакъатлъи чIезабулезе - чIванкъотIун чIезабураб багьа! Больницаби, школал, сельсоветал, садикал, нухал…-щибаб идараялдаса шагьи рикIкIун къунцIулеб мугь. Гьаб щиб баллагь халкъалде рещтIараб?! ХIикмат, гIаламат, хIалтIизе кидал ругьунлъулел? ЦIалун лъарабги кIоченабулеб бигъараб гIомо гIадаб, гIинкълъараб, гIалагъважаяб дуниял! Киназего къваригIараб гIемераб гIарац, гIемер хIалтIун хIалухъин бакIарун гуро, гьадинго чIалгIаде, гьересиял кагътал гьарун, нилъго цоцаца махсароде ккун. ТIелищ улка, республика цебе гьаб даран-базаралъ?! ГIажаиблъулел щай хурзал рекьун гьечIин, росдал магIишат, заводал чIунтIун ругин? Щив гьенив хIалтIулев, лъие кверда пинкь бахъизе бокьилеб. ГIодор хIунчун тIаде рахъинегIан гIемер кьолеб буго хIукуматалъ гIарац халкъалъул гIумру цебетIеялъе! Щоларого буго бихьизабураб адресалда рекъон. Адрес цIехезе лъугьарасеги камуларо кверда бахине нах. Нахги кIваричIин, ритIухълъиян чIчIарав чIаран нахъе рехула цебесеб мухъилъа. ГIажаибаб гIумру, гIадамасде рещтIун бугеб балагьаб унти! ГIемерал миллионал риччан ругила пуланаб идара къачIазеян лъала хабар, къачIараб идара бихьидал рагIаралдаги бихьаралдаги божи хвараб хIал лъугьуна. Жидер цIияб минаялъул кьучI бухъизе, къед базе, хIажатхъана бахъизецин таджикалги руго щун. Бахчиниб бараб хIажатханаялда гIодов чIезе бегьулев гьас гьеб бахъизе бегьилищ! Къеда хIарч чIвачIел, кодоб газа- рахан кквечIел аристократал рукIаралъул нилъер умумул! Гьал жеги гIурусал какулелги рукIуна, пача квешавила! Нужищ цIакъал, чияца гьабун хоно хинлъилаго кодобе щвезе бокьарал?! Цо лъагIелгун бащдалъ цее Туркиялда ругел магIарул росабалъе щун йикIана дун. Халкъалъул рукIа-рахъиналъул бицун хабар ккана гIумру бихьарал, гьанибги добаги бугеб яшав лъалел мугьажирзабазулгун. Цояс абуна: «Дагъистан 20 соналъ нахъе ккун буго Туркиялдаса. Доба хIукуматалъ халкъалъул гIумру лъикIлъиялъе, республика цебетIеялъе биччалеб гIарцул 80 процент бикъулеб буго хIакимзабаз. Гьаниб 20 процент бикъулеб батила, амма халкъалъухъе 80 процент щола». Цогидав, Дагъистаналде гIезегIанго щолев туркиялъул магIарулас абуна: «ЛъикIал чагIи руго Дагъистаналъул магIарулал. Гьоболлъухъ щведал гIемер хIурматги гьабула. Амма гьелгун цадахъ дармил иш гьабизе бегьуларо. ХъантIарал, божилъи гьечIел руго. Гьелда дир ракIчIана.» РикIкIадаб чияр улкаялда чIарал миллатцояз нилъее кьураб къимат рекIелъ къана. ХIакъикъат гьединаб буго. ХъантIун руго, бикъулеб буго, жакъа щолелъул гурони метер нахъе толелъул пикру гьечIо. «Хватит грабить Дагестан!» - анцIго ахIул ишара хадуб лъуниги гIинкълъун буго гIалам гьаб ахIиялъе. Чурулеб буго квералъ квер…\n» ЦилгIинги Пушкинги\nЩивас жидеда цебе,гьеб суал лъуни,эб мехалъ хисила кинабго,киг1ан ц1огьал,ц1огьал ах1аниги,г1аибиял г1иц1го нилъ руго,цогидал гуро,киназего рихарал магърибалъул улкабаз г1адин,щибаб кепекалъухъ,жаваб гьабизе т1амулел рук1анани,гьединаб х1ал бук1инароан,т1олабго цивилизацияониб рик1к1улеб дуниялалда,х1акимчи вуго халкъалъул хъулухъчи,гьанибин абун,г1аксалда,халкъ буго,х1акимчиясул хъулухъчаг1илъун.


Жахӏпарилазул Мухӏамад — Википедия\nКудалиса Жахӏпарилазул Мухӏамад\nЖахӏпарилазул Мухӏамад (Джафаров Магомед - гӏурус мацӏалда) ккола гӏурус пачаясул аскаралъул гӏабицар, полковник цӏар щварав.\n1 Гьавурав бакӏ\n2 Рагъул хъулухъ\nГьавурав бакӏ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nЖахӏпарилазул Мухӏамад гьавуна 1884 соналда иххазулъ (апрел) моцӏалъул 1-себ къоялда Дагъистан улкаялда Гъуниб мухъалда бугеб Кудалиб росулъ. Гьесул эмен Жахӏпар Хӏажи вукӏана гӏурус пачаясул гӏабицар, инсул эмен вукӏана Имам Шамилил наиб. Жахӏпар Хӏажил букӏана кӏудияб хъизан: 3 чӏужуги, 9 лъималги.\nРагъул хъулухъ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\n1890 соналда инсуца кӏиго вас Мухӏамадги Шапигӏги Шурагьаре ритӏула цӏализе. Цӏалун лъугӏаравго Мухӏамад уна 2-б Дагъистаналъул рекӏаразул полкалде. Гьеб полкалда Мухӏамад вукӏана рекӏаравлъун. 1905 соналда хъвехъарулъ (декабир) моцӏалда 2 къоялда гьесие кьуна орден Япониягун рагъул заманаялда бихьизабураб бахӏарчилъиялъухъ. Рагъ лъугӏун хадуб Мухӏамад витӏула Елисаветгарадалда (Совет Хӏукуматалъул заманаялда Киравгарад) бугеб рекӏаразул училищалде юнкерлъун.\n1907 соналда Елисаветгарадалда цӏалун лъугӏун хадуб Мухӏамад витӏула Байкалалда нахъа бугеб хъазахъазул Нерчиналъул полкалде хорунжи цӏарги щун. Тӏоцебесеб Дунялалъул рагъ байбихьарабго Мухӏамад витӏула 1-себ Дагъистаналъул рекӏаразул полкалде. Рагъул рахъалъ гӏемерал шапакъатал щварав чи вуго Мухӏамад.\nЖахӏпарилазул Мухӏамадил чӏужу йикӏана Елена Гогоберидзе. Гьейгун лъай-хъвай гьабуна Шурагьалда.\nГӏумру[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nЖахӏпарилазул Мухӏамадида лъикӏго лъалел рукӏана Таргъуялъаса Нухӏбек, Гьоцӏоса Нажмудин, Жалалудин Къоркъмасов, Дахӏадазул Махӏач ва цогидал доб мехалда цӏар рагӏарал гӏадамал. Жиб-жиб къокъа доб мехалда Мухӏамад жиндирго рахъалде цӏазе бокьун букӏана, щайгурелъул Мухӏамад вукӏана махщелги вугев рагъухъан, рагъул иш гьесда лъикӏго лъалеб букӏана. Дахӏадазул Махӏачица ахӏулев вукӏана Жахӏпарилазул Мухӏамад, Мухӏамадица инкар гьабуна. Доб мехалда букӏараб Мугӏрузулаб Хӏукуматги гьес гьедин къабул гьабичӏо. Цо заманаялда Хӏоцоса Нажмудинил рахъалда вукӏана, хадуб тана гьес гьев.\n1918 соналда туркал Дагъистаналдаса арал мехалда Мугӏрузулаб Хӏукуматалъ Жахӏпарилазул Мухӏамад тӏамуна Чачаналъул Бетӏерлъун, гьединго Чачаналъул аскаралъул Бетӏерлъун. Доб мехалда Чачанлъул Сунжахъалаялда букӏана Деникинил аскар, амма гьеб аскар Чачаналде жанибе биччачӏо Мухӏамадил бетӏерлъиялда букӏараб аскаралъ.\nХадуб Мухӏамад 1-себ Дагъистаналъул полкалъул бетӏерлъун вагъула Царицин абулеб бакӏалда, гьеб рагъ лъугӏун полк Дагъистаналде бачула.\nКъимат бугев чи вукӏана Жахӏпарилазул Мухӏамад. Ингилисалъул вакиллъиялъул бетӏерас Мухӏамад ахӏулев вукӏана Гьиндистаналде лъикӏаб хъулухъалде, амма Мухӏамадица инкар гьабуна, жив гьанив къваригӏун вугин абун.\nАмма гьесул къисмат батӏияб букӏана. Совет хӏукумат бергьун хадуб гьев туснахъалде жанивги тӏамун, хӏукму къотӏана Мухӏамад чӏвазе. 1937 соналда раччарулъ (ноябир) моцӏалда 3 къоялда Мухӏамадги ва гьесда цадахъ туснахъалда рукӏарал 16 чи чӏвана.\nАллагьас мунагьал чураги гьесул. Амин.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Жахӏпарилазул_Мухӏамад&oldid=67778»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 12:10, 3 Сентябрь 2018.


Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам — Википедия\nПачалихъалъул хӀукмуялъул низам\nПачалихъалъул хӀукмуялъул низам — гьеб буго пачалихъ политикияб куцалда цебеб бачине хIукуматалъ лъураб форма. Гьелъ чIезабула, пачалихъалъул хIукмуялъул тIадеганал органал, гьел гIуцIцIиялъул тартиб, гьел хIалтIулеб замана ва гьединго гьел органазда гьоркьоб хурхен.\nГьеб низам щибаб цо пачалихъалдаса цогиялдехун батIи-батIияб букIуна.\n1 Асасиял низамал\n1.2.1 Республикабазул тайпаби\nПачалихъалъул хӀукмуялъул низамал рукIуна:\nМонархия — гьеб буго пачалихъалда жаниб кинабниги пачалихъ цебеб бачунел хIалтIаби цо чиясе рукIин. Гьединаб пачалихъалъул монарх (хан) хIукмуялде вачIуна инсудаса хадуб ирсги босун ва ккараб жоялъе халкъалда цебе гьес ритIухълъи бихьизабизе кколаро.\nРеспублика яги ЖумхIурият — гьеб буго хIукумат бачин, гьеб бачунел тIадегIанал бутIрул халкъалъ рищулеб система. Гьединаб системаялда вищарав бетIерас жив вищарав чиясе, ай гражданинасе ккараб жоялъухъ жаваб кьезе ккола.\nРеспубликаби яги ЖумхIуриятал цоцадаса батIа рукIуна, хIукмуялъул кинаб органалъ пачалихъ цебе бачунеб бугелда бан. Масала цо-цо пачалихъал рукIуна парламенталъ цере рачунел ва цогиял рукIуна президентас цере рачунел.\nПрезидентасулаб республика — гьеб буго жинда жаниб парламенталда ругел наибзабаздаго цадахъ хIукуматалъул киналниги ишал президентасул кодор рукIунеб пачалихъ. Гьединаб пачалихъалда хIукумат цебеб бачунел киналниги органал гIуцIцIизе яги гьел риххизаризе кIола гIицIго президентасда.\nПарламенталъулаб республика — гьеб буго жинда жаниб кинабниги хIукуматалъул ишал наибзабазухъ букIунеб пачалихъ. Гьезда кIола бокьараб заманаялда президентасул ва хIукумат цебеб бачунел органазул хIалтIаби чIезаризе ва гьединаб пачалихъалда жаниб президентасул кодоб кIодолъи букIунаро наибзабазда данде ккун.\nЖубараб республика — гьеб буго жинда жаниб президентасулги наибзабазулги (парламентарии) бащадаб хъулухъ бугеб пачалихъ.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Пачалихъалъул_хӀукмуялъул_низам&oldid=53182»\nПоследний раз редактировалась 31 январ 2014 в 10:27\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 10:27, 31 январ 2014.


Министразул рагIи дандеккечIо\nСириялде рагъизе арал дагъистаниял Россиялъул гражданлъиялдаса махIрум гьаризе кколин абураб пикру загьир гьабуна 25 ноябралда МахIачхъалаялда тIобитIараб Халкъияб Мажлисалъул сессиялда «Патриоты России» абураб партиялъул вакил Фикрет Ражабовас. Гьелда тIад рекъана киналго депутаталги.\nЖибго гьеб къоялъул сессия букIана чIамучIаб. ГIицIго республикаялъул бюджет гIуцIиялъул бицине лъугьиндал байбихьана гьениб чIаголъи. Масала, экономикаялъул министр Раюдин Юсуповас абулеб бугоан Дагъистаналда киналго рахъалъ цебетIей бугин – росдал магIишаталъулъ, бакIал раялъулъ, цогидалъулъ.\nГьединго 2016 сон МугIрузул сонлъун лъазабун букIиналъ кинабго гьабизе бугин магIарухъа гIадамал лъарагIлъиялде гочун рачIинаредухъ, дораго гьезие киналго шартIалги чIезарун. Бюджеталдасан хьихьарал киналго хъулухъчагIазе – гьел ккола мугIалимзабиги, тохтурзабиги, гьезда релълъаралги хIалтIухъаби – гьезие 9 проценталъ цIикIкIине бугин хIалтIухъ кьолеб мухь. ТIасияб соналъ ВВП – валовый внутренний продукт абураб жо цIикIкIине бугин 609 млрд гъурщица. Гьединго цойги лъикIа-лъикIал жал рукIине ругин.\nЦинги цевевахъана финансазул министр Билал ЖахIбаров. Гьес бицана республикаялда кIудияб кризис бугин, гьединлъидал цо-цо объектал ран рахъине рукIиналда щаклъиги загьир гьабуна. Гьединго тIаса къотIизехъин руго ресукъал хъизаназе риччалел субсидиял ва цогидаб къагIидаялда пачалихъалъ гьабулеб кумек. Гьелда тIасан гIемер суалал рижана залалда гIодор чIаразул. Масала, парламенталъул вице-спикер Сейфулагь ГIисакъовас гьикъана финансазул министрасда гьел субсидиял тIаса къотIиялъ разилъи гьечIолъи бижизабизе рес буго гурищдила гьадингоги ресукълъиялда ругел цо-цо дагъистаниязда гьоркьоб.\nХадуб коммунистазул партиялъул вакил Мурзадин Авезовас гьикъана «Земский доктор» абураб программа щайила Дагъистаналда чIезе тун бугеб. Гьеб программаялъул мурад ккола тохтурзабилъун цIалун рахъарал гIолохъанал махщелчагIи росабалъ чIезари. Гьелъие гIоло пачалихъалъ гIарацги буго биччалеб – 95 процент федералияб бюджеталдасан, 5 – бакIалъул бюджеталдасан. Амма гьелъиегицин (5 проценталъе – ЭР) ресги гьечIого, ахираб заманалда чIезе тун буго республикаялда гьеб программа.\nФинансазул министрас чIвакнъкотIарал жаваб кьечIо гьелъие.\nХадув кIалъана депутат ва «Россельхозбанкалъул» нухмалъулев ГьитIинамухIамад ХIажимухIамадов. КIиявго минитсрас бицунеб хабар данде кколеб гьечIин, экономикаялъул министрасухъ гIенеккани, республикаялда цебетIей рагIулила, финансазул министрас бицунелда рекъон, кризис бугила.\nГьитIинамухIамад ХIажимухIамадов: «Дуца абуна магъалабазул хайиралдаса 31,5 млрд. бащадаб гъурущ бачIине бугин бюджеталде. Гурищ? Гьедин батани, бице магъалаби ракIарун хIакъикъияб къадар кигIан бачIине бугеб исана соналъ ва гьеб 31,5 миллиард гъурущ магъалаби ракIарулеб идараялъ тасдикъ гьабураб къадарищ кколеб? КIиабилеб суал – гьаниб экономикаялъул министр Раюдин Юсуфовас абуна кинабго рахъалъ экономика эхеде цебетIун бугин 104 - проценталдаса 109 проценталдаса. Нужецайин абуни кризисалъул бицунеб буго, гьеб къадаралъ экономика цебетIун батани, гьеб жо кризис кколаро гурищ? Сундаго жаниб нахърател гьабизе кколин, гьадинал нухал ратизе кколилан руго нуж. Гьеб кин бичIчIизе кколеб?»\nФинансазул министрас жаваб кьуна унголъунги бугин гьединаб цебетIей, амма магъалаби ракIари лъикI гьечIин. Магъалаби ракIаризе къваригIун бугин киназго, гьединго «Россельхозбанкалъгиян» ГьитIинамухIамад ХIажимухIамадовасдаги тункизабуна ЖахIбаровас.\nГьелдаса хадув цIидасан кIалъана коммунистазул вакил Мурзадин Авезов: гьаб щибдила, гIадамазе щолеб хайир цIикIкIунеб гьечIила, амма гьезда тIад лъолеб магъалоялъул роцен бугила цIикIкIунеб. Гьев «гIодовиччазавуна» Билал ЖахIбаровас: нилъер мадугьалихъ – Астраханалдаги – ахIвал-хIал гIемер беццилеб гIадаб гьечIилан.\nГьеб киналдаго бан коммунистазул вакил МухIамад МухIамадовасда ракIалде щвана муниципалитетазе бюджеталдасан гIарац биччаялъул рахъалъ ращалъи гьечIолъиги. Цоязе биччалила гьеб кигIан ббокьаниги. Цогидазе биччаларила, кризис бугин абулила.\nМухIамад МухIамадов: «Нужеца щай халкъалда битIараб бицунареб? Нужеда гъол гIабдалзабийиланищ кколеб бугеб? ГIезегIан лъикI бичIчIула гъозда кинабго».\nАхиралда спикер Хизри ШихсагIидовас бадирчIваял гьаруна докладалгун цере рахъарал министразе, депутатазул суалазе жавабал кьезе гIураб хIадурлъигун рачIайин сессиялдеян.\nДепутатал жавабал щвечIого хутIана\nЗаманалда хадур гъоларел мугIалимзабиги, терроралъе гIоло гьабулеб магIишатги\nГIабдулатIипов гьечIин абун мухбирал инчIеб сессия\nСпикерасул, инсуца васухъе кьолел мандатазул ва цогидалъул\nКъадыровасул цебелъей Россиялъул Думалда\nХIакимзабазул лъималазе мандатал кьезе гьукъана


Халгьабун вуго дун Дагъистаналъухъ, дирищ гьаб, чиярищ лъазе кIоларо » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nХалгьабун вуго дун Дагъистаналъухъ,\nДирищ гьаб, чиярищ лъазе кIоларо\nРасул ХIамзатовги жакъасеб къоги\nИсана Дагъистаналда кIодо гьабулеб буго ЦIадаса ХIамзатил Расулица 95 сон тIубай. Гьединго 5-10 сентябралда республикаялда 32-абилеб нухалъ тIобитIулеб буго «ХъахIал къункърабазул къоял» абураб адабияталъул фестиваль.\n…Саву кьун, босараб кьавудахъ гIадин…\nЖакъа Расул ХIамзатов чIаго вукIаравани, нилъер республикаялда лъугьа-бахъунеб жо гьесие рекIее гIей щакаб букIана. 1998 соналъул августалда, Дагъистаналъул рухIияв цевехъан кьвагьизавидал, гьес хъван букIана:\n…Дун нилъер саназухъ валагьун вуго,\nСаву кьун, босараб кьавудахъ гIадин.\nМун дир батанани, мажгитул кIалтIа,\nМуфти шагьидлъизе щай дица тарав?\nОгь, СайидмухIамад, огь, АхIмад-хIажи,\nРоссия – Азербайжаналъул нухдасан\nМагIарул халкъалъул къисматалъул, тарихалъул, аралъул, жакъаселъул ва букIинеселъул гIемер хъвана. ЦIоралда, гьанжесеб Азербайжаналда гъорлъ ругел миллатцоязул гIузрабазул бицарал макъалабузул читIир, цикл къватIибе бачIана. Гьениб лъугьун бугеб ахIвал-хIал къватIибе гьурщулаго, рехсолаан миллиябщиналда доба мал чIолеб бугилан абураб хIужа. Гьанже Россиялдаги байбихьана гьелго гъалатIал гьаризе, миллиял рахъазде гьужумал гьаризе.\nМагIарулал кьолболаб халкълъун кколеб Закатала, Билкан ва КIахъ мухъазда мактабазда букIине кколеб куцалда магIарул мацI кьоларо, авар мацIалъул тIахьал гьечIо, нилъер рахьдал мацIалда газеталгун журналал рахъуларо, цониги районалъул бетIерлъуда аварав гьечIо, нухмалъиялда миллиял дагъистаниял къанагIат дандчIвала. Гьанжесеб Дагъистаналда бугеб хIалалъухъ ралагьани, ЦIоралда бугелда релълъунеб буго Москваялъ гьаниб бачунеб миллияб сиясат.\nРоссиялъул федералиял каналаз бицунеб буго халкъазул миллиял хаслъаби лъугIизаризе кколилан. СССРалъул заманалда миллатазул цIакъго рахъккунила, масала, Украинаялъул ССРалда украиназул мацI, маданият ва адабият церетIезарунила ва гьелъул хIасилалда гьез жалго гIурусаздаса батIияллъун рикIкIине байбихьанила ва жакъасеб ракь-кьалалде иш кканила. Гьединаб, загIипаб, кьучI гьечIеб пикругун цере рахъунел руго чанги хIаракатчагIи, миллатазул хаслъаби тIагIинаризе кколилан абун. Цо палихъанлъи гьабулев сиясатчияс абуна, гIурус тун, цоги мацIал Россиялда школазда малъизе таралъухъ, гIарац бахъизе кколиланцин. Гьединги букIаго, чанги нилъерго хиянатчагIи, манкуртал рагъарула, нилъее нилъер мацIги щайила, халкъги щайила, чIахIиял миллатаз гъанкъун, кIкIун ине тейилан. ТIасахун жидер жинс хисеян амру бачIани, жинсги хисила гьеб тайпаялъ, динги халкъги хисун чIечIого.\nМаркIачIул гIужалда чвахулел гIораз\nМалъулеб гIакълудахъ гIенеккула гьел\nНилъеца жиндир 95 сон тIубай кIодо гьабулев вугев ХIамзатил Расулица гьединан хьвадеян васигат течIо нилъее. Гьес ахIи бана: «Цадахъ росе, кIочонге, магIарул мацIги цIарги, цадахъ росе, кIочонге, магIарул гIадат-гIамал!», – илан.\nЖидерго гIадатаб чIаголъиялда;\nЖидерго чIухIигун, жидерго яхIгун,\nЖидедаго хасаб къасдгун, гIакълугун.\nИнститутал цIалун лъугIичIониги,\nЦIвабзазул мацI лъала гьезул щивасда.\nМалъулеб гIакълудахъ гIенеккула гьел.\nГьедин хъвана ХIамзатовас нилъер халкъалъул хIакъалъулъ. Жакъаги шагIирас «Дир Дагъистанилан» абизе букIун батиларо, нилъгун гьев вукIаравани. «Халгьабун вуго дун Дагъистаналъухъ, дирищ гьаб, чиярищ лъазе кIоларо», – жакъа дагъистанияз такрар гьарулел руго гьел рагIаби.


Шо́та Руставе́ли (гурж. შოთა რუსთაველი, хӀакъикъияб фамилия Торели гурж. ტორელი) гӀ.-ш.1172–1216 — гуржиязул пикручи, пачалихъияв хъулухъчи ва шагӀир. Жиб гуржи ва тӀолгодунялалъул адабимяталъул бищун кӀвар бугел асаразул цояблхун кколеб "ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи" абураб хрестоматияб эпикияб шигӀруялъул автор.\n«Шота Руставели», Flerier, Париж, 1852 сон\nШагӀирасул гӀумруялъул хӀакъалъулъ информация буго цӀакъ мукъсанаб. ТӀибитӀараб версия буго, гьесул фамилия ггьев гьавураб Рустави абураб росдадаса бачӀараб бугилан. Живго Шотаца жиндирго фамилия хъвалеб букӀана «Руставели» гуреб, «Руствели» абун; гьелъ бихьизабизе бегьула Шота цо чӀван-къотӀараб росулъа гурев вукӀин. Рустави абураб цӀар бугел географиял пуктал гьеб заманалда букӀун буго чанго.\nБуго гьединго версия, Руставели абраб рагӀи тӀокӀцӀар бугилан абураб, жиб Рустави майорат кодоб букӀарав Шотал инсуего щун букӀараб. ШагӀирасул жиндирго фамилия буго батӀияб.\nЖакъа къоялъги гьечӀо мухӀканал баянал шагӀир гьавураб ва хвараб къо-моцӀалъул, гьесул лъугьиналъул ва биографиялъул гӀемерисел бутӀабазул хӀакъалъулъ. ГьечӀо лъалеб жого гьесул инсул хӀакъалъулъ; гьечӀо мухӀканаб информация Шотал вацал-яцал рукӀиналъул, книаб-букӀаниги информация гьесул эбелалъул хӀакъалъулъ. «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» асаралъул ахириял мухъазда гьес жив месх вугилан хъван букӀаниги, чӀван-къотӀун абизе кӀоларо гьев месхетияв вукӀанин абун.\nШота цӀалулев вукӀун вуго Грециялда, вукӀун вуго Тамар пачахӀалъул хазиначилъун (батана гьесул гъолбас 1190 соналъул акталда). Гьеб букӀана Хъизихъалъул сиясияб къуваталъул ва лирикияб поэзия цебетӀеялъул заман.\nЦо-цо тарихиял баянал щвезе бегьула Мукъадасалда бугеб Хъанчилаб килисаялъул Синодикаялдаса. XIII гӀасруялъул хъвай-хъвагӀиялда Шота рехсон вуго хъулухъги бицун. Жибго килисаялда буго сурат, жиндир хъвай-хъвагӀиялда Русьавели рехсно вугеб. Гьанисан гьабизе бегьула Руставелица килисаялъе кутӀудияб квербакъи гьабун букӀанилан абураб натижат.\nГьомерил шигӀрабиги, Платонил философияги, теолгияги, риторикаги, парс ва гӀараб адабиятги лъалев Руставели вуссуна адабияталъулаб пишаялде ва хъвала шигӀру «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» — гуржи адабияталъул ва хъвагӀиялъул чӀухӀи.\nБиценазул цоялда рекъон, цӀакъ Тамарахъ гӀищкъу ккарав Шотаца гӀумру рагӀалде бахъинабула килисаялъул хӀужраялъуб. Бицуна, XVӀӀӀ гӀасруялъул гуржи миторополит Тимофейида Мукъадасалда гуржиязул пачахӀзабаз бараб Хъанчил килисаялда Шотал хоб ва сурат бихьун бугилан. Цогидаб версиялда рекъон, Тамарахъ рокьи ккарава Шотаца ячун йигу Нина абурай гӀадан, ва бертадаса хадуб пачахӀалъул амру бачӀун буго гьелъие шагьас гьабураб адабияб сайигъат гуржи мацӀалде таржама гьабеян абун. Гьеб амру Шотаца тӀубан буго, амма жиндирго хӀалтухъ сайигъаталдаса инкар гьабун буго. Гьелдаса анкь индал, гьесул бетӀер къотӀараб жаназа батун буго. Гьев Мукъадасалде анин ва гьенив хванин абрал биценалги руго, амма гьезие далилал гьечӀо.\nРакӀалдещвей[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nЩота Руставелие бараб гӀарас.\nРуставелил цӀар кьун буго гуржи драматикияб театралъе, тТулписалда бугеб театралияб институталъе.\nРуставелил цӀар кьун буго:\nТулписалда ругел бетӀераб проспекталъе, аэропорталъе ва метроялъул станциялъе.\nЕреван бакьулъ бугеб къватӀалъе, ва гьединго Грузиялда ва цогидал пачалихъазда ругел гӀемерал къватӀазегиа.\nМукъадасалда Хъанчил килиса бугеб къватӀалъе.\nКавказалъул мугӀрузул цо тӀогьалъе — Шота Руставели.\nСССР-алда къватӀире риччан рукӀана почалъул маркабаи, Руставелил сураталгун.\nСССР-алъул почалъул марка, 1938\nИллюстрация к поэме «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» шигӀруялъе иллюстрация:С. Кобуладзе, 1935–1937.\nССС-алъул почалъул марка, 1956\nСССР-алъул почалъул блок,шагӀирасул 800 сон тӀубаялде биччараб\nШагӀирасул 800 сон тубаялде биччараб марка.\n↑ 1,0 1,1 1,2 Яндекс. СловариХалип:Недоступная ссылкаХалип:Мёртвая ссылка\nШота Руставели Викицитатаялда\nШота Руставели Викимактабалда\nШота Руставели Викигъамасалда\nШота Руставели Максима Мошковасул библиотекаялда\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Шота_Руставели&oldid=73230»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 17:52, 17 октябрь 2020.


ЗакагІат — Википедия\nЗакагІат (гӀар. زكاة) — щибав бусурманчиясда тIадаблъун исламалъ гьабураб магъало, лъагIалида жаниб бугеб боцIудаса жиб бахъулеб ва мискинал, пакъирал ва хIажатал гIадамазе жиб кьолеб. ЗакагІат — исламалъул рукнабазул цояб.\nИсламалъул лъабабилеб рукнулъун кколеб закагІат бахъиялъ мискин-пакъирзаби роххизарула, бусурбабазда гьоркьоб вацлъи цIикIкIинабула, гIадамазда гьоркьоса мискинлъи тIагIинабула, закагІат бахъарав чи гьелъ къарумлъиялдаса вацIцIад гьавула, гьесул боцIцIуда баракат лъола, гьесул боцIцIи цIубазабула, гьесул боцIцIи гьалаклъиялдаса цIунула.\nЗакат бахъичIев чиясул месед-гIарац къиямасеб къоялъ цIадабеги рехун махх цIадаб багIаризабулеб гIадин багIаризеги гьабун гьев чиясул нодоялда, гьумералда, хьибилазда, мугъалда цузабун гьесул тIом бухIизабула. ЗакагІат бахъичIев чи, гьесул гIи-боцIи къиямасеб къоялъ бищун чIахIиял хIайваназдеги сверун халкъалъул хIисаб-суал гьабун бахъинегIан гьез хIатIикь мерхьун лъурдул тункун гIазабгIакъубаялда вукIуна. Гьесул закат бахъичIеб гIарацмесед чIахIиял загьруял борхьаздеги сверун гьесда габунир жемула. Гьедин абулеб буго Къуран-хІадисалъ.\nГьединлъидал даранбазар гьабулел, ролъ, пурчІина, цIоросоролъ ва гь. ц. мугьал рекьулел, цIибил бакIарулел, гІарцул хиса-баси гьарулел, рокъоб месед-гІарац (серебро) бугел гIадамаз, лъазабизе ккола бахъулеб закагІаталъул къадар, закагІат бахъизе кколел боцIул тайпаби, закат кьезе кколел мискинпакъирзаби. Суннатаб садакъаялдаса меседил мугIрул садакъаде рикьиялдасаги цо диргьам (гъурущ) закагІаталъул бахъи кири цIикIкIараб буго. Суннатаб садакъаялъулги бицун хIалго кIолареб хиралъи буго, закат бахъун хадуса суннатаб садакъа гIемер гьабизе гIамал гьабизе ккола. \nКІал биччаялъул закат тIалъиялъе буго ункъо шартI:\n1) закат бахъулев чи бусурманав вукIин. Капурчиясда закат тIалъуларо дунялалъул рокъоб досдаса тIалаб гьабиялъул рахъалъ, амма ахираталда гIакъуба гьабиялъул рахъалъ тIалъула;\n2) Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъул бакъ тIерхьиналдалъун, гьединлъидал бакъ тIерхьун хадуб хварав чиясдаса бахъизе тIалъула, бакъ тIерхьун хадуб гьавурасдаса тIалъуларо;\n3) закаталъе кьолеб жо гIидалъул сордо-къоялъ жиндиеги ва жинца нафакъа кьезе кколел чагIазеги къваригIунеб жоялдаса тIокIаб букIин. Гьединго гьеб тIокIаб букIине ккола гьев хIажалъулеб минаялдасаги.\n4) узденав вукIин, лагъасда закат тIалъуларо, я жиндасаго я цогидаздаса. Лагъзадеридаса закат кьезе ккола гьезул сайидас.\nЖинца закат бахъила жиндасаги жинца нафакъа кьезе кколел чагIаздасаги. Закаталъе бахъила цо сахI жив вугеб шагьаралда я росулъ лъагIалица гIемерисеб мехалъ кваналеб жоялдасан. Гьеб сахIги гIиракъалъул роценалдалъун щуго ратIалги, ратIалъул лъабил бутIаги ккола, ай гьеб ккола гьоркьохъел кверал ругев чиясул ункъго дангъура, гIага-шагарго 2 кг 400 гр.\nЗакаталъе бахъулеб жоялъул шартIги буго ролъ батаниги, цогидаб батаниги, бацIцIадаб, гIайиб гьечIеб, хIапара бачIеб, кьер-махI хисичIеб букIин. Гьединго закаталъе бахъулеб жо мугь букIин, закаталъе ханжу, чед бахъун гIоларо.\nКIал биччаялъул закат тIалъула Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьиналдалъун. Гьеб бахъизе суннатаб буго гIидалъул как балелде цебе. ГIидалъул къоялдаса закат бахъи нахъе бахъизе хIарамаб буго.\nНагагь закат хъизаналъул киназдасаго бахъизе гIолеб гьечIони, гIураздаса бахъила. ТIоцебе жиндасаго бахъила, хадуб чIужуялдаса, хадуб гьитIинав васасдаса, хадуб инсудасан, хадуб эбелалдасан, хадуб кIудияв васасдасан. СахIалъул цо бутIа гурони тIубараб гIураб сахI батичIони, гьеб бугеб бутIа бахъила. \nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=ЗакагІат&oldid=60049»\nПоследний раз редактировалась 18 июл 2015 в 01:48\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 01:48, 18 июл 2015.


Тоге музеялда пуруцги рукьги - Газета "Единство" - Сетевой центр «Хебда-онлайн»\nТоге музеялда пуруцги рукьги\n09.02.2017 13:26 Четверг\nРугъелда лал т1амулезе кумек гьабулев нижер х1алт1ухъан Шамил Г1исаев\nХIалтIуларев кваналаро- гьединаб аби кутакалда уяб букIана дир лъимерлъудагицин. Гьанже хIалтIуларев чанги лоти кваназавулев вуго хIукуматалъ. ХIалхьиялда буго гIемераб халкъ, жавабчилъи гьечIо улкаялда, намусалда цебе.\nХIалтIуларев кваналаро- гьединаб аби кутакалда уяб букIана дир лъимерлъудагицин. Гьанже хIалтIуларев чанги лоти кваназавулев вуго хIукуматалъ. ХIалхьиялда буго гIемераб халкъ, жавабчилъи гьечIо улкаялда, намусалда цебе. Щибаб моцIие камичIого гIарац бачIунел гьереси документал гьариялда кутакалда хадурги гъун руго гIадатиял росдал гIадамалцин. Нужеца цеве чIезаве: лъималазе, чIужуялъе, жиндиего пенсия гьабизе кредит босулев саламатав чи, хурзалги руго гьесул рекьичIел, инсуца гIезабураб ахги буго херлъун, ирсалъе щвараб кулиги буго чIунтун. Лъимал-цIализе кIухIалал, щибго захIматалде ругьунлъичIел; чIужу- цебе бугеб бахчиниб чурпаялъе гIурччинлъи бекьуларей. Кинаб мисал, щиб бичIчIи щвелеб гьел эбел-инсудаса лъималазе, щиб пайда бугеб росдае, районалъе? Квеш абуни сурукълъи, тамахго бицани кьерукълъи букIуна гьединазда сверухъ.\nГьайбатаб тIабигIаталъул, магIишаталъе санагIатаб ракьалъул нилъее гьеб кьерукълъиялъул хабар халат гьабунги щай. Пайда кьолелъул, мисалалъе мустахIикъалъул бицен ккана нижер районалъул росдал магIишаталъул бутIаялъул нухмалъулев ГьитIино МахIачевасулгун.\n-ГьитIино, гъутабазда ругел магIишатазул, гьезул масъалабазул ва цебетIеялъул нилъеца гIезегIан бицуна, араб хасалихъе гьенибе гьабураб сапаралда бугеб ахIвал-хIалги бихьана. Кин бугеб магIарухъ нилъер гIолохъабаз магIишат гIуцIун? Бугищ загьираб цебетIей мугIрул ракьалда гIуцIарал магIишатазул?\n- ЦебетIеялъул бициналде гьелъие квал-квал гьабулеб рехсела. МагIарухъ гIемерги лъикIал ахалги гIолел руго, гIи-боцIцIиги хьихьулеб буго. Амма, гьелъул хайир бичизе, цIикIкIун халкъалъухъе щвезабизе ресал рукIинчIо. Гьеб кIудияб масъала буго магIишат гIуцIаразе. Рахьдал нигIматал хIадурулеб (перерабатывающий) бакI хIажат букIана нилъер гьаниб. «Аромат» КФХялъул нухмалъулей ПатIина ГIалиевалъ гьединаб цех гьабун рагIалде бахъунеб буго ХIебда. «Аромат»гун рекъон хIалтIани, лъикIаб хайир кьезе буго гIачиял хьихьулел магIишатазе.\nГьолокь буго «Адаб» абулеб СПК гIуцIун. Гьанал ва пихъил нигIматал (консервал), лимонад гьабулел миниагрегатал лъураб цех буго гьелъул бетIергьан МаламухIамад ХIажиевас хIалтIизабулеб. Гьеле гьединал бакIаз квербакъизе буго магIарухъ гIуцIарал магIишатазул (СПК, КФХ, ЛПХ) яшав цебетIеялъе, жидерго рукъалъе гуребги районалъего хайир кьоледахъ хIалтIизариялъе. Чанги лъикIаб магIишат буго магIарухъ гIуцIцIун. Нилъер гIадамаз хьихьулеб ва сонидаса сониде цIикIкIунеб буго гIи-цIани, боцIцIи, чуял, рукъалъул хIанчIи, наял. Хъизаналго лъугьун гьабулеб чанги магIишат буго ракIги берги боххулеб хIалалда.\n- ЦIикIкIарасеб бутIа ракьазул буго нилъер росабалъ тIалабго гьечIого рехун тун. Рекьарухъабазе квербакъи щвеялда хьул бугищ?\n-ЛъикI гьечIо хурзал хIалтIизариялъул иш. Амма, улкаялъ ролъ кьечIони чердак нахъе бахъун тIохалги рекьизе руго халкъалъ. Гьенибги чанго масъала буго: ругьун гьарулел гьечIо росабалъ рекьаризе оцал, чуял. ГIемерисел кулал, хурзал руго жанибе трактор бачине нух гьечIел. Гьаниб мисалалъе рехсела дица ГIасаб, ТIидиб росабалъ, Къелеб участкаялда бегавулзабаз гьеб рахъалъ гьабураб лъикIаб хIалтIи. ГIемериселго жидерго кулабахъе машинаялъе нухал гьарун руго гьез. ТIидисезул кулаби руго росабалъ гIадин лъикIал рукъзалги ран цIилъулел. Руго цоги гьединалго росаби. Росдал гIадамазе бокьани, бегавулзабаз кумек гьабичIого толаро кулабахъе токги бачине, шагьра-нухалги рахъине. Ракьал хIалтIизариялъул рахъалъ къелдериде вахъарав чи гьечIо. Гьениб гурони бекьулеб гьечIо тIорщалил культураби: гьохъ, ролъ. Хуриб пуруцги буго гьениб, тIамулеб лалги буго. ЦIоросаролъ бекьиялъул рахъ квеш гьечIо ХIотода.\n-ГьитIино, чанги гIатIидал, жанибе комбайн бачине бегьулелги хурзал руго чIорого.\n-Гьеле гьединал бакIал рекьизе бокьаразе кумек букIине буго районалда гIуцIулеб цIияб СПОКалдаса (сельскохозяйственный потребительский кооператив). Гьеб идараялъул букIине буго чIахIиял хурзал рекьиялъе хIажатаб техника. МагIишат гьабизе бокьиялда яги бокьунгутIиялда бараб иш буго гьеб. КIвахI тун хIалтIулев чиясе квербакъизе гъира бала росдал бегавуласулги, нижерги, районалъул нухмалъулезулги.\nСон анагIан нилъер улкаялдаго кIвар кьолеб буго росдал магIишат цIигьабиялде. Гьединго нилъер районалъул нухмалъулезги букIаралда тIадеги жеги цIикIкIун тIадчIей гьабизе буго гьеб рахъалда. МагIишат гьабизе бокьарав чиясе ресал гIемерал руго. Гьел ресал ратун лъикIаб яшав гIуцIарал гIадамал гIезегIанго руго нилъер районалда. ЦIарал рехсон, гьоболлъухъ щун гьезул бицина хадусел номеразда.


Сунда тIад месед бекьун лъикI?\ndagestan / mountain residents /avars / маг1арулал /оружие\nЩибаб заманалъул, пачалихъалъул ва халкъазул рукIуна жидерго мисалал, идеалал, цересеб кьерде рачIунел гIаламатал. Кидаго гIасрабаца кIудиял империязулги, пачалихъазулги нухда букIараб Дагъистаналъе жиндир гIумру ва къадру цIунизе чара гьечIеб алатлъун букIана ханжар ва туманкI - ярагъ. Ярагъ тIад гьечIев магIарулав арал гIасрабзда гIицIгояв, толохIочорав чиясда релълъунаан. Гьеб чара гьечIого хIажатаб жо букIана чиясе.\nХIурият бергьун хадуб пачалихъ щулалъарабго гIадамазул кодоса нахъе босана ярагъ. Дагьабниги чIаголъи бугел чагIазул цо-цоял лъугьана жалго тIад ярагъ борчарал чагIилъун - комиссараллъун, партизаналлъун, багIар аскаразулаллъун, ЧК, НКВД ва цогидаб танчил агьлулъун. Гьезул мухъилъе ккечIого ярагъ барал лъугьана гьезул ва пачалихъалъул тушбабилъун. Гъурун, чIван, Сибиралде ритIун, туснахъ гьарун, лал тIамуна гьезда тIад багIараз ва цIияб тIалъиялъ. ХутIараб халкъ? МагIарул уздензаби? Черхалда ярагъги бан, хурги бекьун, бокьги бахъун рукIарал гIадатиял магIарулаца щибха гьабураб? Гьезухъеги течIо пачалихъалъ ярагъни киб гурин, чвантиниб кIичIвалеб нусгIан гурони жо. Векьарухъанасда пурцил гIоркь бихьизабуна, вехьасда кодобе тIил кьуна гIи хьихьизе айин. Гьел гуккизе ва цIияб заман беццизе кьун гIарацгун хъвадарухъабиги тIамуна. Масала, магIарулазул аслияв ва бищунго машгьурав шагIир ЦIадаса ХIамзатица гьеб темаялда хъвана:\nГIадан хвалде вачунеб, хонжрода бекьичIого\nВехьасул тIилида щай тIад месед бекьулареб?\nЯсазул гIин-квералда баргъич, курхьен ххечIого,\nЩайзе кутнал гIоркьалда гIарцул гор тIамулареб? - ин.\nДо саназда гьаб букIана кутакалда пасихIабги, рекъон ккарабги, актуалиябги кечI. Заманалда рекъон хъвараб букIун. Долдаса къого соналъ цебе хъван букIарабани поэтасул бетIер сверун бугин абилаан. БичIчIилароан кечIги, букIинароан гьелъул магIнаги. Щай гурелъул магIарухъ халкъалда гьоркьоб цIакъ къиматалда, ссиялда букIана ярагъги, ярагъ ккураб кверги, гьеб махщалида хIалтIизабулев яргъил бетIергьанги. Векьарухъан ва вехь къиматалда вукIинчIин абиларо, амма гьел рукIана чехьалъе ва черхалъе гIоло хIалтIулел чагIи. Гьеб къадру цIуни абураб жо магIарулаца гьелдаса тIадегIан гьабулаан. Гьеле гьебго "вехьасул тIилида тIад месед бекьизе" ахIулеб кечI нилъер заманалъул гIолохъанчиясе цIалани гьевги велъила гьелда тIад. Жакъаги бичIчIуларо гьеб кечI. Жакъаги ссиялда гьечIо хIалтIухъан. Вехьасухъ ва векьарухъанасухъ гIамал кIодого ралагьулел руго гьес кьураб нигIматги кванан, кьурун кIалги бацIцIун. БатIалъи щибха ккараб хIурият бергьиналде цебе гьаб кечI къабул гьабичIев магIаруласдаги, жакъа гьеб бичIчIуларев гIолохъанчиясдаги гьоркьоб? Доб заманалъул чияс цебехун абухъе вехьасул тIилидаса ханжар цебе гьабуна къадру цIуни черх хьихьиялдаса тIадегIан гьабун. Жакъасес хIалтIухъанги, векьарухъанги хIаларо гьел мискинал рукIун. Мискинчияс кодоб ккураб тIилида букIунарин месед абун.\nЖакъа бищунго ссиялда буго я ханжар, я тIил гуреб, гьеле гьеб вехьас тIилида бекьизе кколин абулеб месед. Гьеле гьеб бугев чи вуго ссиялда. КигIан инжитаб ва рогьояб нухда гьеб данде гьабун батаниги. ГIарцуе гIоло щиб инжитлъиялде аниги рогьо гьечIо, рогьолъун буго жибго гIарац гьечIолъи.\nХIелунги, гьарунги, бахъунги, гIадамал чIванги, хиятнат ва рекIкI гьабунги чияс кIудияб хъулухъ балагьани, гьелдаса сверун ришватги босани, бюджетги бикъани, хутIанщинаб чурулеб буго гIарцуца, меседалъ, боцIуца. Гьеб киналъулго хIисабги гьабун хъвана нилъер заманалъул шагIир, жиндир мунагьал чураяв Бакълухъа ЖабрагIил ХIасановас къоло цоабилеб гIасруялъул байбихьуда:\n"Гьанже боцIул гуреб цIарги хутIичIо,\nЦIогьорасул гуреб къиматги гьечIо,\nБидулал гурони бутIрулги ккечIо,\nБатIулаб гурони хабарги гьечIо..." - ян. ТIалъиялда батIи-батIиял чагIи ккезе рес буго, амма ссиялда блатноял ругел соназда бижана гьаб кечI, жакъасеб хIакъикъаталъ керен ссудун шагIирас хъвараб. Сунда тIадха "бекьилеб" гьанже месед шагIирас? Гьеб суал жеги роцIцIун гьечIо. Хабар лъикIаб рагIайги.