МОЧ1ОХЪ-ГЬИТ1ИНАБ «ШАЛИ» - 9 Июля 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2017 » Июль » 9 » МОЧ1ОХЪ-ГЬИТ1ИНАБ «ШАЛИ»\nРайоналъул централдаса 35 км. рикIкIад бугеб МочIохъ росдал рагIичIев чи къанагIатги ватиларо нилъеда гьоркьов. РагIизабуна гьеб такрарлъи гьечIеб тIабигIияб хIор аскIоб букIиналъги, Расул ХIамзатовас «Форелал лъедолеб мачIхъадерил хIорилан» хас гьабун хундерил гимналда хъваялъги, чанги лъикIал сахаватчагIигун гIалимзаби жанир рахъиналъги. Жакъа къоялда нусгогIан магIишат гурого жаниб гьечIеб гьеб росу бараб бакI буго мегъ бакьулъ, сверун гьарзаго лълъималги ругеб, беричал харибакIазги сверун ккураб. МочIохъе бухьараб сапаралъ бихьараб-таралъ сагьвил гьаюрай дида ракIалде ккана газета цIалулезулгунги рекIел асарал рикьизе. Жакъасеб мухбиралъул сапар-тIогьол расалъабазги, хехал лъаразги, гьалбал хириял гIадамазги гьайбат гьабураб, магIарулазул МочIохъ росулъе.\n«Дагъистаналъул мустахIикъай мугIалим» Президентасул гранталъул лауреат, цIар бугей педагог Булул МухIумаевалъ дида бицанихъе, МочIохъ росдал цIар бачIун буго «МачIу» абураб рагIиялдасан. Жакъа къоялдаги мачIуялъул тIубарал сиртIал ратизе бегьулин гьанирилан бицана гьелъ дида.\nТIоцебе росу ккун буго ГIахьалчIиса вачIарав КIудияв ГIумардибирас, гьесда цадахъ гьенире рачIун руго гьесул ункъго васги.\nГьеб хъизамалъ тIоцебе кьучI лъун буго гьанже МочIохъ росдае. Гьезул рещтIен гьениб лъугьараб мехалъ ГIахьалчIиса гочун руго гьезул гIагарлъиялъул цойгидал хъизамалги, дагь-дагьккун кIодолъизе лъугьун буго росу. КIудияв ГIумардибирас гьеб росдае бегавуллъи гьабун буго кIикъого соналъ. Гьев живго гIараб гIелму кодосев чи вукIиналъ, гьес росулъ, росдал гIадамазул кумекалдалъун бан буго, гьабсагIатги чIаго гьабураб мажгит.\nГьаниб бицен гьабичIого гIоларо ГIумардибир МочIохъе гочиналъе гIиллаялъул. Гьеб букIун буго гьезул тухумалъ тIад квер лъураб ракь, гьединго МочIохъ гIадаб гьава-бакъ рекъараб бакI батизеги захIмат буго, гьаниб жаниб тIабигIаталда букIунеб кинабго буго: боцIуе кваназе гIалахги, бекьизе гьарзаяб ракьги, гьекъезе тIагIам лъикIал иццалги, цIакъго хIажат ккани, цебе балалъги нахъа балалъги рохьалги. Аби буго МочIохъ батараб: гьавураб къоялдаса жиндир гIумруялда жанив, жив хвезегIан сундениги хIажалъун МочIохъа чи къватIиве ине ккечIевилан. Цебе гьелда абулеб букIун буго гьитIинаб «Шали»-ян.\nШали чачаназул росдал цIар. Гьеб абиялъе гIиллаги букIун буго гьениб гьарзаяб бачIин кьолеб ракь букIиналъ. МочIохъе сверухъ ругел росабалъа гIадамал гIемер рачIунел рукIун руго тIощел ва кванил цойгидал нигIматал росизе. ХIисаб гьабураб мехалъ, МочIохъ росу бугеб бакI гьениб гIумру гьабулезе чорхое щулияб сахлъиялъеги ва гIумруялъул халалъиялъеги кьураб тIабигIаталъул гьайбатаб бакI бугилан, гьенире гIемер рачIунел рукIун руго батIи-батIиял махщалил гIадамал, гьез жигар бахъулеб букIун буго гьенибго гIумру гьабун чIезе. Гьелъие цойги гIиллаги букIун буго, мачIхъал гьалбал хириял, гьединго тIаде рачIарал лъикI къабул гьарулел гIадамал рукIин. МачIхъадерил ролъул чадил тIагIамги лъараб, богIол чIагIдал къвакIиги бихьараб мехалъ, гьалбадерица гьениб заман бахъулеб букIун буго. Абула МочIохъ росулъ 12 батIияб бакIалдасан рачIарал гIадамаз гIумру гьабулеб бугилан. КъватIиса рачIун чIарал ругониги, гьез вацлъиялда тIобитIулеб буго талихIаб гIумру.\nМочIохъ росу кIодолъун, гIуцIун хадубги колхозал гьарилалде цебе, ГIахьалчIиса рачIаразе гурони, ихтияр кьолеб букIун гьечIо магIарде боцIи битIизе. Гьедин заман анагIан МочIохъ байбихьун буго гIараб гIелмуялъул машгьурал гIадамал рахъине. Гьале гIалимчи КIудияв XIасан, лъабго соналъ халваталда жанив чIун вуго гIелму щулалъиялъе. Абулеб букIун буго, гьесулъ кашпулъи бугиланги. ГIалимзабазе гIелмуялъе кьучI лъезе МочIохъе вачIун вуго шайих АхIмадил Бадай. Гьесие бараб шайихасул рокъов вукъун вуго гьев, гьесде зиярат гьабула мачIхъадерица ва къватIиса рачIарал зияратчагIаца. КIудияв гIалим вукIана СайгидулбатIал. Гьесул цIар тIоцересел гIалимзабазда гьоркьоб буго Дагъистаналъул музеялда. Музеялда гуребги, «Дагъистаналъул цIар рагIарал сонал абураб тIехьалдаги тIоцересел гIалимзабиян хъван руго ГIободаса ХIайдарил МахIамадилги СайгидулбатIалилги цIарал. Хадувго гIун вачIана МочIохъа Къадил МухIума, гьев гIемерал соназ хIалтIана ЦIадаса ХIамзатгун цадахъ Хунзахъ шаргIияб судалъул секретарьлъун. Хадувго гIалимчи вахъана живго жиндаго чIчIун гIараб гIелму лъазабурав, жинда Къуръаналъул, жузазул магIна лъалев вукIарав Исбагьиев Гъайирбег. Гьединго рукIана гIалимзаби Сиражудин-ХIажи, ХIасанил АхIмад, MуxIамадов Xlacaнxloceн (кIудияв).\nМочIохъе дин щула гьабизе вачIарав ва МочIохъ дибирлъи гьабулев вукIарав Хьиндахъа Бугъадибирасул хоб буго шайих вукъараб хабалалъ гIалимзабазда гьоркьоб. ТIоцебе гIараб гIелму ва Къуръан цIализе малъизе Мадраса рагьун буго росдал мажгиталда жаниб, гьенир цIализарулел рукIун руго киналго росдал лъимал, гьелъ рес кьун буго тIаде гIолеб гIел гIелмуялда гъорлъе лъугьине ва дин-ислам щула гьабизе. Гьезда гъорлъаги рахъун руго шаргIияб гIелмуялда гIадамал куцаялъе гIалимзаби. Гьаниб гIелмуялъул бицунаго бихьизабизе ккола цебе гIелму кодосел гIалимзаби кигIан диналъеги шаргIалъеги ритIухъалги рацIадалги рукIаралали.\nГьеб букIине ккола XIX гIасру. Гъумекив вукIун вуго цIакъ бечедав хан. Гьес гьенире ахIун руго доб мехалъ Дагьистаналда рукIаралщинал гIалимзаби мавлидалде, гIемераб боцIиги хъвехъун. Гьениве ахIун вукIун вуго КIудияв ГIумардибирги. Мавлид лъугIун хадуб киналго мавлидалде ахIаразда гьикъун буго ханас, гьаб бечелъи, гьаб ракь, гьаб боцIи-панз дие хIалалаб бугищилан. Гьениб ханасе кIудияб рецц-бакъги гьабун, гьеб кинабго хIалалаб букIин загьир гьабун буго мавлидалде ахIараз. Амма ГIумардибир вуцIцIун чIун вуго кIалъачIого. Мавлидалде ахIарал нухда регIун хадуб, гьенивги чIезабун ханас ГIумардибирасда гьикъун буго дие рецц-бакъ гьабичIого мун щай вуцIцIун чIаравилан. ГIумардибирас гьесда абун буго: «Гьаб боцIи, ракь, бечелъи дур хIарамаб бугилан». Гьеб мехалъ ханас ГIумардибирасда абун буго, мун гурого мавлидалда рукIаразул цониги чи вахъинчIин гьедин абулевилан. Амма гьаб кинабго хIарамаб букIин дидаги лъалилан. Нуха регIулаго ханас ГIумардибирасе чуги меседил цIурал хулжалги кьун руго. Гьедин Гъумекиса вачIунаго гьев щун вуго гIехьелдерил иццухъе. Гьениб, чодаса гъоркьеги рещтIун, гIодов чIун вуго тIаде чи вачIинегIан. ВачIун вуго цо вас. Гьев вас аскIовеги ахIун витIун вуго росдал дибир ахIизе. ВачIун вуго дибир гьесда аскIове иццухъе, бицун буго ккаралъул ва дибирасухъе кьун руго месед жаниб бугеб хулжалги чуги. ГIумардибирас дибирасда абун буго: «Дуца гьаб месед бикье росулъ ругел мискинзабазе, бесдалазе, гьалде ккаразе, дица гьаб рокъобе босани, гьалда тIаса чIужуялъ месед босичIого толаро, гьеб буго дие хIакъ»-ян. КIудияв ГIумардибирасул гIелмуялъулги вацIцIалъиялъулги хъвараб тIехь букIун буго Kьохъa СултIанахIмад ХIажиясухъ. Гьев мунагьал чураяв ва баракат нилъее щваяв хвана, гьеб тIехьалде хал гьабизеги щвечIо.\nЦебе бетIергьанал ракьазда гIадамаз кулал гьарун бетIербахъи гьабулаан. Гьедин кулал гьарураб «Бугъади»-ян абулеб бакIалда букIана анцIила ичIгогIанасеб кули. Гьелъ бицунеб буго некIо гIадамаз гIумру гьабулеб букIараблъи жидее гIумру гьабизе бигьаяб, жалго бетIергьанаб ракьалда.\nЖакъа къоялдаги, гьабурав чиясе гIезегIан магIишат гьабизе санагIатаб квегIенаб бакI буго МочIохъ: росдал цояб рахъалда чIегIер ракьул хурзал, цойгияб рахъалда-чабаххIалал ракьал-картошка, ламадур, гьарзаго бижулеб буго гьаниб лъагIел кинаб бачIаниги.\nДиргун хабар ккарай байбихьул классазул учительница МутIалибова Сакинатица бицана араб соналъ 16 сотых ракьалда бекьараб ламадурил бачIин бичун 73 азарго гъурущ щванин жиндиеян. Узухъда, мукъсанабго школхаржиде тIаде гьеб кIудияб квербакъи ккола. Жалго бетIергьанал кIудиял хурзалги, хьихьараб боцIиги гьечIев чи МочIохъ гьечIо жакъа къоялдаги. Дойго Булул МухIумаевалъ бицана, мадугьалихъ росабалъ КТО лъазабидал рещтIарал гIорхъалаби цIунулезул аскарияз г1ажаиблъун мачIхъадериде абун бугин «Сордо-къо цIехечIого, свак лъачIого моцIрол канлъухъецин хIалтIулел рукIунин гьал чагIи» ян (рагIи-хер къазе прессалде ирга къад щоларелъул, къаси-къаси гьабулеб букIун гьаз гьеб хIалтIи-авт). Узухъда, кидаго бигьаяб яшавалда рукIанин мачIхъалан дица абиларо. Лъабго магIишаталда гьоркьоб цо-цо гьокоги кьун, гIицIго гьелда лъураб къайи-цIагун Чачаналъе гочинарун рукIун руго МочIохъ росдал гIадамал 1944 соналъул кьварараб кьиндал гIужалъ. ХIакъикъаталдаги, щибха захIматаб букIинеб рижараб росу-ракь, яшав тун, херал-беццал батIа гьаричIого, чияр ракьалде рахъине ккеялдаса?! ГIицIго 1957 соналъ нахъруссине риччан руго мачIхъал гIагараб росулъе. ДандчIварал захIмалъабаз къвакIарал магIарулал къуркьизаричIолъиялъе нугIлъи гьабула цIи гьабураб росуялъги, гьанир гIуцIарал шартIазги, захIматчагIазул хIалтIулал бергьенлъабазги. Росдал маг1ишаталъул ас бугел соназ 200-210 ч1ег1ерх1айван (гьездасан 100-110 беч1ч1улеб г1ака) жаниб хIебтIун, лъаг1алие 190 тонна рахьдал, 10 тонна гьанал кьолеб бук1араб фермаялдеги щвана дун гьеб къоялъ МочIохъ. БитIахъе, ракI бахиллъилел бокьал, дояркабазул рукъ, бачазул ферма чIунталиде сверун ругоан жакъа къоялде. Киналго магIишатазе хасиятаб гьеб сураталъ гьоркьоб тун гьечIо, рас тIуни нах кIанцIилеб гIадаб боцIи хьихьизе кIолел керчал харибакIал ругеб, МочIохъ СПКги.\nМочIохъеги щун, хIорихъе щвечIони дун цIалдолезда мекъи йичIчIилаан. Аллагьас майилан кьураб сайгъатлъун бихьана дида цо къоялъ зодил кьераб, цойги къоялъ гIурччин харил кьергун жубан бакъуде данде паркъолеб гьаб лъадал «матIу». 1963 соналъ мегIерги ччукIун бачIун лъугьун буго 40-45 га гIатIилъиялда мачIхъадерил хIор. Риидалил заманалъ гьаниб хIухьбахъи гьабизе рачIунел руго цо Дагъистаналдаса гурел, мадугьалихъ республикабаздасаго гIадамал. Амма, пашманлъизе ккараб хIужжа-гьелщинал соназда жаниб хIукуматалъ гьаб тIабигIияб памятник сверун гIуцIун гьечIо хIухьбахъиялъе кинал рукIаниги шартIал. Советсоюзалъул заманалда гьаниб ккунагIан форель, сазан, толстолобик тайпабазул ччугIби, тIад рекIине цIулал русби рукIарал ратани, гьанже хутIун буго гIицIаб хIор. Форельгицин нагагь-надир гурого лъедолеб гьечIо гьаниб. ГIезабизе бегьуларищ-я? ЦIакъ бегьула. ХIоринибе биччазеги жидеего хайиралъе бича-хисизеги букIинеян ччугIа гIезабизе лъикIаб къасд бижараб гIолохъанаб хъизамгунги ккана дир гьудуллъи МочIохъ. Гьудулзаби Муслимил ва Гъайирбегил жидерго хъизамалгун цадахъ буго икра, гIисинаб ччугIа (малек) босун гьеб гIезабулеб магIишат. ГIезегIан тIад жидерго гIарцулал сурсаталги хвезарун гIуцIараб буго гьезул магIишат. Хьул букIун буго рос-лъадул росдал магIишаталъул грантниги щун «хIатIазда рахъун чIезе». Амма гранталги, квегIал-кваранал гIарцал щолелги республикаялда батIиял ратула. ГIезабулеб ччугIил тIинчIалъул бащадалдаса ц1ик1к1ун къадар хваниги, гьабулелдаса ракIбуссин гьечIин жидеран бицана Муслимица. Гьелъул гIаксалда-аскIобго балеб буго жанир чIезе мина, къачIалеб буго сверухълъи. ЧчугIихъабазул «чIинкIиллъиялдаса» гьороца росун рачIунел ххунеб гIатIалги хьоналъулги тIагIамал махIаз дир балагьи кIкIалал рагIалдехун буссинабуна. Нусгоялдасаги цIикIкIун сон жиндир бугеб умумузулго батараб-лъеда гьобо (лъетIагьоян абула хундерица гьелде гьакIкIараб кIалалъ) хIалтIизабулеб буго 90 ялдасаги жиндир гIумрудул сонал арав ГIабдулмуъминица. Цебе гьединаб гьобо лъабго букIанила росулъ, гьанже киналго механизированияб къагIидаялде, бигьаяб яшавалде ран, гьезде хIажалъи гьечIила. ГIодоркъоял гьечIониги магъилъ наял киниги хIалтIулел мачIхъал рихьидал, библиотекаялъул МочIохъ филиалалъул заведующая Халилбегова Ирайсатида дица гьикъана хIухьбахъи, эркенаб заман тIобитIиго букIунарищ нужеран. 6 азаргогIанасеб тIахьазул фонд, казият-журналазде г1езег1ан подписка бугеб «тIахьазул рокъоре» 100-150 цIалдолевги хьвадулин, байрамкъоязде вечералгун-гIодорчIеялги гIуцIулин клубгун цадахъ жидецаян бицана Ирайсатицаги.\nКIикъогогIан соналъ анищ букIун буго гIолохъанал хъизамазул росулъ ясли-ах рагьизе. Ва гьале, рохел! 27 июналъ 17 гьитIичазе пайда босизе кьуна хIалеб площадкаялдалъун, богорукъалъул къайи-цIаялдалъун хьезабураб «Колосок» ясли-ах. Живго Пачалихъияб Думаялъул депутат ГI. Магърамов гIахьаллъана гьеб рагьиялъул тадбиралдаги, гьебги кодоб сайгъат-къед цIураб телевизоргун. Баракатаб батаги, хадур гIемерлъаги росдал гIадамазе хIажатал объекталгун сахаватал сайгъатал. Амин. Аллагьас кьураб тIабигIияб бечелъи гуребги, росуцоязул баракат камунги хутIулел гьечIо рикIкIадаб росдал гIадамал. Районалда кIиго-лъабго росулъ гурого гьечIеб тIабигIияб газ МочIохъ щибаб рокъоб буго. Гьеб бачине сахаватлъиялъул квер бегьун буго Россиялъул Оборонаялъул министерствалда чанго соналъ хIалтIарав «Бизнес инжиниринг» компаниялъул директор, сахаватчи МухIамадрасул Юсуповас. Жидерго бажарарал ракьцоязда бугеб чIухIи загьир гьабун лъугIуларого рукIана гIадатал гIадамал гьеб къоялъ. Лъидаха рагIичIеб, гьанжегIагар сахлъи цIуниялъул министр В.Скворцовалъул гъулбасалда гъоркь «Призвание» абураб миллияб премиялдалъун кIодо гьавурав, Сириялда госпиталалъул заведующийлъун хIалтIун гIемерал гIадамал хвасар гьарурав рагъулав врач, капитан Сулиманов Исламил цIар?!\n«ХIамил бетIергIанаб» росулъа вахъана «Дагъистаналъул мустахIикъав бакIал ралев» Халилбегов Пазлудин, «Республикаялъул мустахIикъав тохтур» МухIамадов ХIусен, Аллагьасдасанго тIокIборчIараб учительлъиялъул гьунар жиндие кьурай МухIумаева Булул ва гьел гурел цойгидалги жалго хIалтIулел, цIалулел бакIазда къадруялда росдал цIар цIунарал гIадамал.\nРакI гъолеб, парахатаб бакI буго МочIохъ росу. Гьанир гохIал-щобал, «даруял хурдузул гъамас» тIад сокIкIарал гIурдаллъаби мерхьунаго, дида кIочон тана гьаб сапар гIадаб чIагояб гуреб, гIатIгояб данделъиялде ретIарал рорхатал эгъебекеназ унтизарулел ругел хIатIазулги, ккун бугеб тIобитIун кIалалъулги, рокъое нахъюссине цебе бугеб сагIатгун бащадалъул нухлулги. Хадубккунги, рокъобго аппаратги, къаламги, диктофонги тун, свинабун телефонгун хIорил рагIалда кIусун хIухьбахъизе, пикрабазул гIадлу гьабизе МочIохъе щвезе щулияб нигатгун мухбиралъул хъвай-хъвагIаязул блокнот къана дица.


МаршрутчагIазулгун МахIачхъалаялъул тIалъиялъул дандечIей\nГьал къоязда МахIачхъалаялда 19-абилеб маршруталъул хIалтIухъабаз лъазабуна жидеца гIадамал раччиялъул багьа кIиго гъурушалъ гIодобегIан гьабулеб бугин ва шагьаралъул муниципалияб транспорталъул идараялде гIарац кьезе гьечIин. МахIачхъалаялъул администрациялда лъазабуна, гьез къанун хвезабулеб бугин ва гIадамал раччизе ихтияр цохIо гьеб муниципалияб идараялъул гурони гьечIин.\nШагьаралда гIадамал раччулел маршрутчагIазулгун «Горавтотранс» абураб муниципалияб транспорталъулаб идараялъул рагIи дандеккунгутIи тIоцебесеб иргаялда гуро МахIачхъалаялда бугеб. Кидаго маршрутчагIазул забастовкаялдалъун ва хадубккун гIадамал раччиялъул багьа борхиялдалъун лъугIулаан гьеб. Гьаб нухалда багьа гIодобе ккана, хIатта цохIо маршруталда бугониги.\nГьал къоязда МахIачхъалаялъул I9-абилеб маршруталъул 50гогIан хIалтIухъанас лъазабуна, жидеца инкар гьабулеб бугин «Горавтотрансалде» щибаб моцIалъ 3I00 гъуруш гIарац кьезе ва гIадамал раччиялъул багьа 17 гъурушалдаса 15 гъурушалде щвезегIан гIодобе гьабулеб бугилан.\nГьединго гьез лъазабуна, жидеца предпринимателал хIисабалда регистрация гьабунин ва къануналда рекъон хIалтIизе ругин.\nШамат къоялъ рехсараб маршруталде рачIана шагьаралъул администрациялъул вакилзаби ва тIалаб гьабуна цере рукIарал шартIазда рекъон хIалтIизе кколин. Ай, маршрутчагIазда лъазабуна шагьаралъул транспорталъулаб идараялде гIарацги цебего гIадин кьезе кколин.\nЖалго маршрутчагIаз абулеб буго, жидеца багьа борхизабизе гьечIин ва гьебго къагIидаялъ хIалтIизе ругин «Горавтотрансалде» кьолеб гIарац дагь гьабуни ва шагьаралъул администрациялъ гьеб ишалъулъ дагьабгIаги гIадлу гьабизе тIаде босани.\nХадуб МахIачхъалаялъул администрациялъ лъазабуна, жидеего бокьухъе багьа гIодобегIан гьабулел ва транспорталъулаб идараялдаса инкар гьабулел маршрутчагIазда тIад гIакIа къотIизе бугин ва цоги тамихIалде цIазе ругин гьел.\nАдминистрациялъул транспоталъул идараялъул вакил ХIусенов Андрейица шагьаралъул администрациялъул сайталда кьураб лъазабиялда бицунеб буго, гIицIго «Горавтотранс» абураб муниципалияб идараялъул гурони ихтияр гьечIин шагьаралда гIадамал раччизе. Гьединго гьес абулеб буго, багьа гIодобегIан гьабиялда жидер дагIба гьечIин, маршрутчагIи къануналда рекъон хIалтIулел ругони.\nКиналго предпринимателаз шагьаралъул администрациялъулгун контракт хъвазе кколила пассажирал раччизе ихтияр щвезе ккани.\n«Новое дело» газеталъ кьолел баяназда рекъон, контракт хъвазе ккани 2015 соналъул 13 июлалда къабул гьабураб 220-абилеб федералияб къануналда рекъон, лъазабизе ккола муниципалияб конкурс ва гьелда гIахьаллъизе ккола гIадамал раччизе бокьарал маршрутчагIи.\nАмма администрациялъ кинабгIаги конкурс лъазабулеб гьечIо, жибго идараялъулги гьечIо кинабгIаги ихтияр конкурсалда гIахьаллъизе, щайгрулъул гьезул гьечIо цониги жидерго машина. Шагьаралда хьвадулел киналго маршруткаби руго гьенир хIалтIулел маршрутчагIазул буголъи.\nЩай конкурс лъазабулареб ва кинаб бугеб гьеб ишалъулъ шагьаралъул администрациялъул интерес абун суал кьуна «Эркенлъи» радиоялъ водителазулгун предпринимателазул профсоюзалъул нухмалъулев Набиев ГIисалмухIамадие.\nНабиев ГIисалмухIамад: "Жеги цониги нухалъ республикаялда гьабун букIинчIо гьеб конкурс абураб жо, хIатта заканалъ тIалабгьабулеб бугониги. Гьеб «Горавтотранс» абураб идараб буго монополист, гьезул ихтияр гьечIо гьедин хIалтIизе. Конкурс кин гъоз лъазабилеб, гьенир бергьизе кколелъул.\nЦониги жидерго машинаги гьечIеб, гьезие тIалаб гьабизе рес гьечIеб идараялъул жо кколаро. Гьелъул бакIалда гьез ургъун буго маршрутчагIаздаса жидее гIарац тIалаб гьабулеб къагIида. Гьел маршрутчагIаз кьезе рукIана налогалги. РагIдукь бахчараб бизнесги гьенир сверулел миллиардалги загьирлъулел руго гьеб схемаялъухъ мухIканго балагьарабго".\nАхирисеб нухалъ маршруталъул багьа борхизабун букIана МахIачхъалаялда гьаб соналъул январь моцIалъ 13 гъуршидаса 17 гъуршиде щвезегIан. Доб мехалъги маршрутчагIаз бицунеб букIана, жидеца муниципалияб «Горавтотранс» идараялде кьезе кколеб бугин гIемер гIарац.


МахIачхъалаялъулазда кIочарабин абизе бегьулеб жамгIияб таранспорт хьвадизе байбхьизе буго циIяб соналда Дагъистаналъул тахшагьаралда. Бицен гьабулеб буго жакъа шагьаралъул аслияб майданалда чIезарун ругел Набережные Челныязда риччарал 60 автобусалъул. Цоязда гьеб бихьулеб буго лъикIаб ишара хIисабалда. Скептиказин абулеб буго, гьелдаса тахшагьаралда тIадеги хIалуцине бегьулин, транспорталъул хьвадиялда гьедингоги гьечIеб низамин.\nМахIачхъалаялда гIумру гьабулев Анварица абулеб буго жив воххуца холаго рекIинин гьел автобусазда, маршруткаби гIадин бокьа-бокьаралъур, квер хьвагIанщиналъур гурел, хасаб бакIалда чIезарулел ругони. Гурони маршруткабазда жив рес къотIиялъ рекIунила. Гьенир жанир гьечIел шартIазги, гьел рачунел чагIазул гIадлу гьечIолъиялъги хIал къараб хIал букIунила.\nАнвар: «Маршрутка бачунес циндаго чIезабуна жакъа гьеб, дунин абуни бакIгун цадахъ воржинавуна цевехун. Цо-цо мехалъин абуни маршруткаялъул чIабар букIуна багьараб, гьениб лъугьараб картIинисан бихьула хIатIакьан унеб шагьра. Гьединлъидал автобусал кутакалда хIажат руго. Амма дун хIинкъун вуго гьел цо-кIиго соналдасан нилъер гIадамаз жанир хъвадарун чороклъизарилин, бакIазда ккураб ххам бихъ-бихъилилан».\nАвтобусазул цо партия тахшагьаралъул аслияб майданалда чIезарун руго. Кьер гьабун чIарал гьезухъ балагьизе рачIунел гIадатиял гIадамалги руго. Щайн абуни гьанжелъагIан шагьаралда аслияб жамгIияб транспортлъун гIисинал микроавтобусал рукIана. Данде конкуренция гьечIолъиялъ зама-заманалдасан рекIадухъ багьа борхизабизе лъугьунеб гIадат буго гьезул.\nГьебго заманалда 25 декабралда МахIачхъалаялъул маршруткабазул бетIергьаби руго жидеца рекIадухъ багьа 17 гъурщиде бахинабизе бугилан.\nГьезул гIемерисезе бокьун гьечIо автобусал хьвадизе. Щайин абуни халатал гьез тIадеги бакI къварилъизабизе бугила шагьаралда жаниб. Киналго гIадамал автобусазда рекIани, жидее хIалтIи хутIуларила.\nМасала, ЭР-ялъе гьединаб пикру загьир гьабуна маршруткаялда хIалтIулев Камалудиница.\nКамалудин: «Транспорталъул читIирал лъугьине руго гьеб мехалда. 12 метра халалъиялда ругел гьел автобусал лъалхъизаризе бакIалищ нилъер гьанир ругел? Гьединго гъолъул рекIадул багьа букIине рагIула 10 гъурущ. Маршруткаялъул буго 14 гъурущ. Масала, дунго маршруткаялдаги рекIун инаанха, автобусалда рекIиналдаса. Щай абуни, троллейбус гIадин ине буго автобус.\nЩибаб квер хьвагIанщинаб бакIалда, маршрутка гIадин унеб буго гьанже троллейбус. Къоялъе тIад лъураб планги букIине буго гьезул – 5 азарго гъурущ. Гьеб гIарац къоялъеги кьун, щибаб остановкаялдаги чIун, автобус хьвадизе бугищали дида лъалароха. Гьединлъидал гьеб чIезе буго квер хьвагIанщинаб бакIалда. Гьелъ транспорталъул читIиралги лъугьине руго. Гьелда тIадеги чан чи хутIизе вугев нижеразул хIалтIиги гьечIо (маршруткаби нахъе ритIулел ратани)».\nЭР: «Нуж гъоре ине бегьуларищ хIалтIизе?».\nКамалудин: «Автобусазда хIалтIулел чагIазе хасаб ретIелгицин бугин абуна букъун. Гьединго 60 автобусалда хIалтIизе чан чи инев, лъабазарго маршруткаялда хIалтIулел шоферазда гьоркьоса?».\nМаршруткаби руго «Махачкала-транс» гIуцIиялъул кверщалида гъоркь. Гьеб гIуцIун букIана МахIачхъалаялъул экс-мэр Амировас. Амма гьев гьабсагIаталда туснахъалда вугониги, жеги хутIун ругин шагьаралда гьесул политика билълъанхъизабулел чагIиян абулеб буго, гьелда бараб бугин рекIадухъ багьа борхизаби. Гьелда щаклъи ккун, МахIачхъалаялъул нухмалъулев МухIамад Сулеймановас дагьалъ цеве хъулухъаладса нахъе рехана шагьаралда транспорталъул жаваб кьолеб бутIаялъул нухмалъулев Андрей ХIусенов.\nГьеб масъала гьадин бихьулеб буго цевехун бицен гьабурав Камалудиница.\nКамалудин: «Маршруткаби рачунез бицунебго букIинчIо гьелъул. ТIоцебе гьеб хабар баккана хIукуматалдаса – доллар баханила, цIатари хиралъанила, 1 декабралдаса нахъе рекIадухъ багьа 17 гъурущ букIине бугила. Цинги гьелда рекъон ниж хIалтIизе лъугьараб мехалда бахъана ахIи-хIур, нижеде гIайибал гьаризеги лъугьана.\nПрокуратураялъул хIалтIухъабаз байбихьана багьа борхизабурал шоферазда хадур чIун, гьезда тIад хIалтIи гьабизе. Гьедин хIукуматалъ тIоцебе жидецаго байбихьана хIукуматалъ. Цинги гьелъул щиб лъугьараб – нижеда данде чIезаруна гIадатиял гIадамал. Гьанжени газги гIодобе бачIана. Гьединаб багьа гьелъул хутIани, 14 гъурущ гIелаан нижее.\nГIадамазул разилъунгутIи букIуна рекIадухъ багьа цIикIкIинабичIониги, гьединги нижее къоялъе 2000-4000 гъурущ щолеб бугилан. Гьедин дица цо чIужугIаданалда абуна дие 4000 азарго гъурущ щолеб батани, дие 1000 гъурущги кьейин, дица нужехъе маршрутка кьелин хIалтIизе».\nПалхIасил, МахIачхъалаялъул администрациялдаса щварал баяназда рекъон, 25 декабралда маршруткабазул бетIергьабазда ракIалда буго рекIадухъ 17 гъурущ босизе. Автобусал тIаде щвезегIан МахIачхъалаялъул нухмалъулев Сулеймановас гьел маршруткабазул бетIергьаби ургъунго чIезарун рукIанин багьа борхизабизе риччачIогойин абулеб буго.


НУЖЕР САХЛЪИ-НИЖЕР МУРАД. - 23 Октября 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2016 » Октябрь » 23 » НУЖЕР САХЛЪИ-НИЖЕР МУРАД.\nНУЖЕР САХЛЪИ-НИЖЕР МУРАД.\n1968 соналдаса нахъе жакъа къоялде щвезег1ан Хунзахъ фельдшерлъиялъулгун акушерлъиялъул пункталъе нухмалъи гьабулеб буго Малачиева Умуца. Гьеб бащдаб г1асруялде г1агараб заманалда жаниб ккарал хиса-басиязулги, жакъа росдал г1адамазул сахлъи ц1униялда бугеб ах1вал-х1алги, х1алт1улъ дандч1валел зах1малъабазулги ц1ехон дун дандч1вана рехсараб медпункталъул заведующаягун.\n-Уму Мух1амадовна, кинал ругел жакъа нужеда цере лъурал масъалаби?\n-Нижеда цере лъураб масъала ккола Хунзахъ росдал жамаг1аталъе медикиябгун санитарияб хъулухъ гьаби. Кинавниги нижер жавабчилъиялде ккола 3474 чи, гьезда гьоркьоса ккола 1200 лъимер ва 56 жеги лъаг1ел бач1еб лъимер. Санайил росдал г1адамазе гьабула флюорография, гриппалде ва цогидалги унтабазде данде гьарула прививкаби. К1иго соналда жаниб цо нухалъ руччабазе гьабула маммография. Анц1го соналда жаниб цоц1ул планалда рекъон гьабула столбнякалде данде АКДС вакцина, гьединго лъабго соналдасан т1обит1ула всеобщая диспансеризацияги.\n-Гриппалъ унтун ругезда прививкаби гьаризе бегьуларелъул, школаздагун ясли-ахазда ва цогидал г1адамазеги прививкаби гьарилалде гьел унтун ругищали лъазабизе кколарищ?\n-Узухъда ккола. Нижеца гьеб лъазеги гьабула. Прививкаби гьаризе унелъул нижеда цадахъ вук1уна врач ва цин гьес хал-шал гьабун гурони нижеца прививкабиги гьаруларо.\n-Прививкаби гьаризе г1адамал разилъулел гьеч1они, х1ал гьабун гьабизе ихтияр бук1унищ?\n-Бук1унаро. Амма инкар гьабураз ц1езе ккола жидеца инкар гьабунин абун гъулбасараб бланк.\n-Зах1матго унтарав чиясе дару гьабизе рокъоре раккизе ине т1адаб бугищ нужеда? Гьединав чияс больничный босизе ккани щиб гьабизе кколеб?\n-Зах1матго унтарав чиясде дару гьабизе рокъоре ине нижеда т1адаб буго. Бусадаса рахъине к1оларел унтаразде ниж щибаб кварталалда щола, х1ажалъи ккеялда бан цогидал унтаразухъеги раккула. Больничный босизе къвариг1ани цин нижеда лъазабизе ккола, хадуб нижеца ах1ула участковыяв врач ва гьес больничный лист рагьула.\n-Г1адамазул хабар бук1уна хехаб кумек ах1иялъул суал больницаялъги медпункталъги цоцазде рехун толилан. Щиб дуца абилеб гьелда хурхун?\n-Хехаб кумек х1ажалъани цин ах1изе ккола медпункталде, ах1и щун хадуб нижер медсестра уна унтарасухъе, гьесул врач х1ажалъулеб х1ал батани нижеца больницаялдеги ах1ун, гьениса тохтур вач1инавула. Унтарасе рокъоре ун кумек гьаби бук1уна к1иго бат1ияб: нахъ бахъизе бегьулареб ва хехаб медикияб.\nНахъ т1амизе бегьулареб кумек гьабула унтарав температура бахун, заг1иплъун, х1алцен щун, мугъзал гьод, бет1ер ва рищалаби унтун вугони. Гьединал г1аламатал загьирлъулел ругони нижеца кумек гьабула.\nХехаб медикияб кумек гьабула унтаразул гипертоническияб криз, г1адалнахул бидул хьвадиялъул низам хвей, г1акълуялдаса ин, стенокардия ва инфаркт миокардаг1адал г1аламатал ругони, ай унтарав зах1матаб х1алалда вугони. Гьединаб мехалъ ах1изе ккола хехаб кумек. Гьениб цоцазде рехун тейги гьеч1о. Бук1уна цо-цо хехаб кумек цоги унтарасухъе араб заман, гьединаб мехалдаги хехаб кумек т1аде щвезег1ан нижеца медикияб кумек гьабула.\n-Мун х1алт1изе лъугьаралдаса нахъе росулъ унтаразул къадар ц1ик1к1анищ? Ц1ик1к1араб батани гьелъие г1илла щиб?\n-Г1емер ц1ик1к1ана. Гьелъие г1иллалъун дица рик1к1уна улкаялда ч1ара-хьараб ах1вал х1ал, ва метерисеб къоялде божи гьеч1олъи, тохтурзабаз хъварал багьа хириял дараби росизе киназулго рес гьеч1олъи, сахаб гуреб квен кванай. Ц1акъго ц1ик1к1ана унтарал лъималазул къадар, гьелъие г1илла батила лъимал гьит1инго телефоназдегун планшетазде ва компьютеразде ругьунлъи.\n-Кинал зах1малъаби х1алт1улъ дандч1валел нужеда? Ругищ г1олел-г1оларел рахъал?\n-Кутакал зах1малъаби нижер гьеч1о, дагь-дагь ккун росу к1одолъулеб бук1иналъ къо бахъанаг1ан х1алт1и г1емерлъулеб бук1ин гурони. Рес щун бук1аго росуцоязда гьаризе бокьун буго больницаялдегун пункталде ккеч1ого рук1ине щулияб сахлъи ва г1умрудул талих1, амма гьаб заманалда кинниги тохтурасухъе ккеч1ого хут1улел гьеч1елъул, к1удияб гьари буго прививкаби гьаризе инкар гьабугеян.\nУму, баркала дуе заманги батун нижгун гара-ч1вари гьабуралъухъ.\nГара-ч1вари гьабуна И.Мух1амадовас\nПросмотров: 116 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 5.0/1


Шималияб Кавказалъул киналго «рохьилаз» «Исламияб пачалихъ» абураб терроралъулаб гIуцIиялъе гьа банин цо-кIиго анкьалъ цебе информациялъ ахIи-хIур бахъинабунин Россиялдаилан абизе бегьула. Цониги информалат хутIичIо гьеб темаялда тIаса материалал кьечIого. Регионалда парахалъулеб хIал хIалуцине бугин, терроралъул такъсирал гIемерлъилин, Сириягун ГIиракъалдаса радикалиял къукъаби рачIине бегьулин хъвалеб букIана прессаялъ. Амма, экспертаз рикIкIухъе, «Исламияб пачалихъалъул» бицунаго, кIочон толел руго Шималиял Кавказалъул жанисел масъалаби.\nЭкстремизмалъул бицунаго кIочене бегьуларо щай Россиялъул Кавказалъул республикабазда радикалиял къукъаби раккарал, щай гьезда гъорлъ ругел тIагIулел гьечIел ва щиб сабаблъун гьел къукъабазде гъорлъ гIадамал кколел ругел ян абуна «Эркенлъиялъе» политолог Константин Казениница. Гьесул пикруялда рекъон, Шималияб Кавказалъул хIакимаз терроралъул темаялда тIаса кIалъазе рахъиндал гIемер бицунеб буго геополитикаялъул, цогидал улкабазул хасал хъулухъазе Россиялъул жанубияб бутIаялда диверсиял гьаризе хIаракат бахъулеб бугин. «Экстремизм тIибитIиялъе гьединал гIиллаби гьечIин абизеги кIоларо, амма цохIо гьел гIиллабазул бицин мекъи бихьула, регионазда жанир ругел суалазул хал гьабизе ккола», - ян абуна экспертас.\nРадикалиял бербалагьиял Кавказалда тIиритIиялъе квербакъулеб буго наслабазда гьоркьосеб конфликталъ ай умумулгун лъимал цоцада ричIчIунгутIиялъилан рикIкIунеб буго Казениница. «Мисаллъун рачина Дагъистаналъул цо-цо росаби. Гьенир радикалиял бербалагьиял тIиритIана диниял гIолилазда ва гьезул умумузда гъорлъ баккараб конфликт сабаблъун, радикалияб ислам церетIолел чагIи къватIиса гьеб росулъе рачIун рукIинчIо. ГIелазда гьоркьоб бугеб бахIс баккана Совет хIукумат биххун хадуб. ГIолилазе идеология батана диналъулъ. Гьеб конфликт хадуб диналъул гIаркьелазда гъорлъ бугеб дандечIеялда сверана. ХIалуцана хадуб гьеб хIукуматалъул ишал сабаблъун, щайгурелъул хIукуматалъ цояб гIаркьеялалъул рахъ ккуна», - ян бичIчIизабуна Казениница.\n«Рохьилазда» гъорлъ гIадамал кколин социалиябгун-экономикияб хIал сабаблъунилан абулаан. Амма изну гьечIого яргъид гIуцIаразде гъорлъ гIадамал мискинлъи ва хIалтIи гьечIолъи сабаблъун унароян абулеб буго Казениница. «Шималияб Кавказалда экономикияб рахъалъан церетIурал чанги мухъал руго ва гьел мухъазда гъорлъан цо-цо мухъазда терроралъулал такъсирал гьоркьоса къотIулел рукIинчIо. Экономикаялъул факторалъул бицунаго мухIканлъизабила: «рохьилазде» гъорлъ иналъе гьеб гIиллалъун бахъана ахирисел 20 соназда жаниб социалияб низам тIубанго хисараб мухъазда. Мисалалъе, Унсоколо мухъалда цебетIураб росдал магIишат букIана. Амма гьанже гьеб мухъалдаса терроралъул такъсиразул ва хасал операциязул информация гурони батIияб хабар бачIунаро», - ян бицана экспертас.\n«Рохьилазул» кьерал гIемерлъизабулеб гIиллалъун Казениница рикIкIунеб буго къуваталъул идарабазул хIалтIи. Гьес абухъе, цо-цо республикабазда гьел къукъабаз жидерго хIалтIи лъикI бачунеб букIана, ккун туснахъалде лъолел рукIана яги чIвалел рукIана такъсирал гьарурал чагIи. «Амма цогидал регионазда къуваталъулазул хIалтIи тIаса ккараблъун букIанин абизе бегьула. Кинан цIезарулел лъаларел «чIегIерал сияхIал», гIадамал рикъи, полициялъул идарабазда гIакъубаби кьун гьаричIел такъсиразе мукIурлъизе тIами - гьел киналго ишаз гIолилал «рохьоре» цIазе бигьалъизабуна экстремистазе», - ян загьир гьабуна жиндирго пикру политологас.\nЕвкуровас бичIчIизабуна диналъул тIалабал тIуразе щивасул рес бугеблъи, экстремизмалъул идеяби тIиритIизарулел гьечIони.\nРагъулаб экстремизм Шималияб Кавказалда тушманиял улкабазул хасал хъулухъазул хIалтIи сабаблъун бакканин абулезда рихьулел гьечIо цогидал аслиял гIиллаби ян абуна Казениница. «Геополитикаялъул бицунез абулаан радикалияб ислам регионалде тIибитIизабулеб бугин уяб диналде дандечIарал чагIазилан. БитIараб ислам - гьеб щиб жо? Гьелда гъорлъ ругел чагIи щал? Гьединаб гуреб исламалъул тIалабал тIуралезда гьужумал гьаризе кколин абулаан. Амма гьел гьужумал хъвазе руго гIемер бусурбабазда», - ян бичIчIизабуна жиндирго позиция экспертас.\nМГИМОялъул Кавказалъул централъул эксперт АхIмад Ярлыкаповас абухъе, битIараб исламлъун Шималияб Кавказалда рикIкIунаан регионалиял мутфтиятазул ислам. Муфтиятазул рахъ кколеб буго хIукуматазги. Гьелдалъун битIарабин абулеб исламалда гъорлъ ругезе полициялъги квербакъулеб буго. «Гьединаб хIал букIаго, диналъул гIаркьелазда гьоркьоб бугеб конфликт хIалуцуна. ХIукуматалъ лъилниги ракхъ кквезе бегьуларо. Ингушетиялда гьал къоязда суфиялгун салафиязул дагIба-рагIи ккана мажгит сабаблъун. Гьеб хIалуцине рес букIана, амма официалияб хIукуматалъ лъилниги рахъ кквечIо. Юнусбек Евкуровас бичIчIизабуна диналъул тIалабал тIуразе щивасул рес бугеблъи, экстремизмалъул идеяби тIиритIизарулел гьечIони», - ян бицана Ярлыкаповас. Гьес абухъе, Ингушетиялъул нухмалъиялъул гIадаб позиция цогидал регионазда хIисабалде босизе ккола.\nАхIмад Ярлыкапов: «Щай рохьазде унел ругелали бицунаго, гIиллабилъун рачине бегьула батIи-батIиял багьанаби. Гьезда гъорлъ, мисалалъе, букIина суфиязул ва салафиязул рагIи дандеккунгутIи. Амма нилъеда гIемер бихьула суфиялгун салафиязда гьоркьоб бугеб конфликталда хIукуматалъ тIоцересезул рахъ кколеблъи. Гьеб конфликт букIине бегьула гIицIго исламалъул суалазда хурхараб, идеологиялда хурхараб. Амма хIукуматалъ динияб гIаркьелалъул цояб рахъ кколеб мехалдаго цогидаб рахъ къануназда гъорлъан бачунеб буго. Гьел бусурбаби хадур «рохьилазда» гъорлъ цIазе бигьалъула. Радикалияб диналъул агитациягун пропаганда гьабулел чагIазе бигьаго букIине гьел чагIи жидерго рахъалде цIазе. ХIукуматалда щаялиго гьеб жо бичIчIулеб гьечIо. Яги бичIчIизе бокьунищ гьечIеб гьеб. Амма кин-букIаниги, гьеб суалалъе къимат кьезе заман щвана ва гьелда тIад хIалтIизе кколаан».\nАхиралда экспертас абуна «Исламияб пачалихъалъул» жеги гIемер бицине бугин гьанже ва гьелдалъун хIинкъи бугин экстремизм тIибитIиялъе Шималияб Кавказалъул регионазда жанир ругел гIиллабазе кIкIвар кьезе гьечIин.\nЭкспертал — хIакимазда: Геополитикиялъул бицине гIедегIуге\nКьвагьа-гIанхъиял гIемерлъулел руго


Бейруталъул кьвагьиялъ дунялго гьаргьазабуна\nЛиваналде рещтIараб балагьалъ\nгIаламалъего асар гьабуна\n4 августалъул къаси Ливаналъул тахшагьар Бейруталъул порталда ккараб кьвагьиялъ щущазабуна бащдаб шагьар. 135-ялдасаги цIикIкIун чи хвана. Лъукъана 5000-ялдасаги цIикIкIарав чи. Хваразул сияхI жеги цIилъизе бегьулин хъвалеб буго информалатаз. АнцI-анцI чи жеги минатахъ щущарал къадазда гъоркь ккун вуго.\nЛиваналъул нухмалъиялъ кьураб баяналда рекъон, Бейруталъул порталда кьвагьана аммиачный селитраялъул 2700 тонна. 2014 соналъ Rhosus абураб гамида тIад батун, нахъе бахъун букIана гьеб кинабго. Гама унеб букIана Грузиялдаса Мозамбик абураб хIукуматалде. Техникиял гIиллабазда бан лъалхъун букIун буго гьеб Бейруталъул порталда. Гамида рукIарал ралъдахъабаз бицухъе, гамил бетIергьан кколев вуго Хабаровский краялдаса Игорь Гречушкин. Гьанже гьев валагьулев вуго Ливаналъул ХIинкъи гьечIолъи цIуниялъул хъулухъалъ.\n5 августалда улкаялда чIегIербан букIана. Больницабазул къуват гIолеб гьечIо лъукъарал гIадамал къабул гьаризе. Балагь рещтIараб хIукуматалъухъе жидерго кумекалъул квер бегьана Катар, Иран, Турция, ОАЭ, Иордания, Сирия, Кувейт, Франция, США, Россия ва ГIизраиль пачалихъаз. Нилъер МЧСалъ Бейруталда кьвагьи ккараб бакIалда рагьун буго аэромобилияб госпиталь. Гьединго Ливаналде ун буго нилъер НИИялъул, лъималазул хирургиялъул ва травмотологиялъул хIалтIухъабазул кIудияб къокъаги.\nЛиваналъул экономикаялъул министр Рауль Немеца лъазабуна 4 августалда ккараб кьвагьиялъул хIасилал лъугIизаризе пачалихъалъул гIураб гIарац гьечIилан. Ахираб 30 соналъ улкаялъул экономика кризисалъ квешго нахъе кьабунин, гьелда тIадеги исана коронавирусалъги гьабунин гьелъие кIудияб заралин абуна экономикаялъул министрас. Гьесул рагIабазда рекъон, цого цо хутIараб нух буго Халкъазда гьоркьосеб валютабазул фондалъулгун бухьен гьаби.\nДругие материалы в этой категории: « Дир Дагъистан - дир нухал


Тетрадалъул тIанчал » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКквезе рукъ кьезехъин йигей чIужугIадан дие йихьарайго рекIее гIечIо. Гьей йикIана йиццатай, михъалги рижарай, бихьинчиясул гьаракьги бугей, хъитIизе гьарун махIабигун бокьараб бакIалда гIодойги чIолей, дида цIализе лъачIеб хъвай–хъвагIайги гъажалда бугей, жиндаго сверухъе чагъиралъул махI тIибитIизабизе йижарай, цIакъ сурукъай гIадан.Дихъе гьелъ кьураб рукъ букIана, мокърукь тункулеб гьечIониги, жаниве лъугьаравго бетIер гIодобе къулизабизе тIамулеб. Къадал рукIана чIегIерал, цо бугеб горду букIана гьитIинаб. Гьеб рукъалда цебе хурхабун букIана, жаниб газалъул печги лъураб, хъаравуласул рукъалда релъараб жо. Бищунго дие рекIее гIечIеб жо ккана — гьитIинаб гьеб рокъобе жанибе кIиго нуцIа букIин. Цо нуцIа букIана, гьадаб цо хъаравуласе гьабураб гIадаб жоялъусан лъураб щибаб къоялъ жаниве–къватIиве дун вачIине кколеб нуцIа, цойгидаб, бокьичIеб, букIана дун вукIине кколеб рокъосан хважаиналъул рокъобе лъураб.\n– Мун гIемерав гьаб нуцIихъ валагьахъдуге, — ян абуна гьелъ дие бокьичIеб нуцIиде килищги битIун. — Гьанисан къаси–къаси духъе хьвадизе цIуял жал гьечIо... Гьале гьаб рукъ... Гьадаба це¬бехун газги буго, дуда бихьун батила, кIалтIа лъимги бихьун батилаха... Гьале столги, кроватги, бакIги буго гьадаба къватIибехун, нуцIида нахъе рехун, рекъечIони босун вачIа... Ясалги рачунге, рокъосан квешаб махI бахъуна. КIурщизе бокьани гьа¬даб цолода нахъа хIажатханги буго... Рукъалъухъ кIикъоялда анцIго гъуруш...\nГьей гаргадилеб мехалъ кколаан гьелъ дун вухулев вугилан. Дир гьеб рукъалда разилъичIого рес букIинчIо, батIияб рукъ щолеб букIинчIо. Гьеб рокъоб гIемераб мехалъ вукIине ракIалдаги букIинчIо, рукъ балагьичIого тIубалареблъи лъалаан дида. Гьеб хважаиналдаги лъалеб букIун батилин ккола. Гьелъие сундулниги ургъел букIинчIо, дихъа щвезе бугеб гIарцул гурони.\nКьураб кIикъоялда анцIабго гъурушги босун тIагIарай гьей тIокIай йихьичIо. Гьелъ дир цIарцин цIехечIо.\nГьеб къоялъго дица гьенибе баччана дирго бусен–къайиги, тIахьалги. Дагьа–макъаб рукъги бакIарун, гордада газеталги седон кьижизехъин вукIарав дида ракIалде ккана, хважаиналъ кровать лъикIаб бакIалда лъун гьечIилан ва вахъун тIадегун, гьеб бехъерхъана горда гъоркье.\nДир гIумруялда жаниб ккараб гьаб лъугьа–бахъиналда дунго божуларо. ГIадамасда бихьулеб гIадаб яги гIадамасул лъугьунеб гIадаб лъугьа–бахъинги гуро гьаб.\nГьеб рукъов кьижарав тIоцебесеб сордо бащалъулеб мехалъ дун ворчIизе гьавуна, амма дида сунцаяли бичIчIичIо. Дие рекIее гIун букIинчIеб, хважаиналъул рукъобе лъураб нуцIида нахъа чIун вукIана тIад хъахIаб жоги ххурав чи. Дун кроваталда тIад гьункьун, щиб ккананиги тIаде вахъине къачIан чIана. Амма нуцIида нахъа чIарав чи вагъарулев вукIинчIо. Гьев чи лъикI вихьизе, гордухъан бачIунеб загIипаб (къотIнор лъурал чирахъазул букIанилан ккола) канлъи гIолеб букIинчIо. Гьеб канлъи гуребги, дун тIаде гьункьулеб мехалъ кроваталъул бахъараб къир–къириги жегиги лъугIун букIинчIилан кколеб букIана дида. НуцIида нахъа чIарав чияс цебехун гали тIамуна.\nГьединан абулеб, нуцIида нахъа чIарав чиясул гьаракь букIана чIужугIаданалъул берцинаб гьаракь. Дир цIар лъазе гьанир ругел чагIазул рес букIинчIо, дица гьеб лъиданиги бицун букIинчIо. Дун хIинкъана.\nГьев чи, гьей чIужугIадан цере квералги ритIун ана цебе кро¬вать лъун букIараб бакIалде. Къеда тункизе кроваталъул манзил хутIараб мехалъ гьей лъалхъана ва накабаз кровать балагьизе лъугьана. Дица гIажаиблъи гьабуна гьелда жиндидаго цебе щиб¬го жо бихьулеб гьечIолъиялда, щайгурелъул дун вугеб бакIалъанцин бихьулеб букIана гьелда цебе щибго гьечIолъи, амма гье¬лъул гьумер бихьулеб букIинчIо. Рихьулел рукIана кидаго гIебеде ритIун ккурал кверал. Гьелда тIад букIараб хъахIаб жоги бусалъ ретIунеб руччабазул гурде букIин бичIчIана.\nКровать балагьулаго (тIокIаб гьеб къадал ракьанда щибго жо букIинчIо) гьелъул кверал къеда хъвана ва гьей дагьайги къеде аскIоегIан къана. Жиндирго черх къадада хъварабго гьелъул гьаракь кIанцIана ва кьурун юссун къеда мугъги чIван чIана.\n– ГъазимухIамад, – илан гьанжесалаги абун, гьей кисан жа¬ваб бачIунебали гIенеккун чIана.\nДун гьанжесалаги вуцIцIун чIана. Дие гьелда кинаб букIаниги гьаракь рагIизецин бокьун букIинчIо, гьеб пикруялъ дун вагъаризеги толев вукIинчIо.\nКисаниги жаваб бачIунеб гьечIеблъи бихьигун гьей чIужугIадан тIурун ана жийго ячIараб нуцIида аскIое. Амма гьей битIун нуцIида тIаде ккечIо, дагьайго кваранидехун ккана. Гьелъ квер квалун нуцIа балагьана ва гьаракь бахъинаредухъ, бигьагьабун гьебги рагьун, нуцIцIихъан тIерхьун ана.\nДагьаб мехалъ гIенеккунги чIун дица кроваталъул бетIералде рехун букIараб полотенцаялъ черхалдаса гIетI бацIцIана.\nДун щибго жоги бичIчIуларого, кьижизеги кIоларого гIабдал гIадин хутIана. Дида сундул пикрабазда дунго вугевалицин бичIчIулеб букIинчIо. Зама–заманалдасан кколеб букIана гьабсагIат дойго чIужугIадан жание ячIинилан. Дица гьей тана дир хважаи¬налъул яс ятилилан. Жийго гьей гурейлъи дида йихьарабго би–чIана, гьаракь рагIараб мехалъ гьеб дагьабги якъинлъана.\nМакьихарав дица гьеб лъугьа–бахъин цебего ккараб жо бугеб гIадин тана ва ахиралда, гIемерав кроваталдаги кьуркьудун дун кьижун ккана. ВорчIана нахъияб къоялъ радакь гьеб иш дида нолъ макьилъ бихьараб жо букIиналда ракIги чIун. Гьеб къоялъ радал лъицаниги гьадинаб жо кканин дур нолъилан абун букIарабани дида гьедизе кIвелаан гьерсал ругилан. ГIумруялъ ракIалде щвечIогоги хутIизе бегьилаан хIалтIуде унеб мехалъ гьадинаб иш ккечIебани.\nРукъоса къватIиве лъугьунаго кIалтIа гIодой чIун ятарай хважаиналъ дида гьикъана:\n– Дуда цIар ГъазимухIамад гуребищ? – илан.\n– Гьа — а — а...\nДида гьанжеги бичIчIуларо гьелда дир цIар кисан лъазе кко¬леб букIарабали. ЦIидасан нолъ ккараб жо ракIалде щвана ва тIубараб къоялъ кIочон тезе кIолеб букIинчIо. Гьеб къоялъ дир хIалтIудаса лъугIун рукъове щвезеги гъира букIана. Нолъ ккараб жо макьу гуреблъи, хIакъикъаталдаги ккараб жо букIин дие тIадеялдаса–тIаде якъинлъулеб букIана. Дидаго ццинцин бахъине лъутьана нолъ хIинкъиялдаса. Къасиги дойго яс ячIани ракIалда букIана гьей кIалъазе гьайизе. Гьей къасиги ячIиналда, щаяли лъаларо, дир ракIцин чIолеб букIана.\nГьей ячIинеги ячIана. Дун ургъунго кьижун вукIинчIо. TIaca ретIелги бахъун, бусалъеги лъугьун, мокърукьеги валагьун вегун вукIана. КигIан данде къеркьаниги макьуялъги толев вукIинчIо. Цин кьижун кколаан, цингиги тIуркIун ворчIулаан. Кьижун ккаравшинахъе макьилъ тIугьдулги рихьулаан ганчIазукьан раккун. Ахиралда ворчIараб мехалъ гьадабго нуцIида нахъа чIун ятана гьадайго чIужугIадан, гьададинго тIад хъахIаб жоги ретIун.\nГьей нолъ гIадинан гIебеде квералги ритIун ана цебе кровать букIараб бакIалде, къеда тункизегIан.\n– ГъазимухIамад, – илан абуна гьелъ ва къеда мугъги чIван чIана, данде жаваб кьезегIан.\nДун кIалъачIо. Дида щай кIалъачIевалиги лъаларо. Дица абухъего, дир къадго гьабураб нигат букIана гьей гаргадизе гьайи¬зе, хIадурун рукIана гьелъие кьезе суалал, амма кIалъазе кIолеб букIинчIо. Дида гьей чIужугIаданилан кколей йикIинчIо. БатIияв чиясдаги ккелароан гьадаб рукъой жаний гьединан ячIуней чIужугIадан йигилан. Гордухъан бачIунеб хъахIилаб ва загIипаб канлъиялъ гьелда тIад хураб хъахIаб жо гуронани бихьизе толеб букIинчIо. Рукъоб жаниб сундулниги гьаракьги букIинчIо. РекIее гIолеб букIинчIо гьелъул гIажаибаб рилълъинги. ГIебеде квералги ритIун, цIодорго, гIедегIинчIого хъуштIун ячIуней йикIана гьей. Гьаракь сурукъаб букIинчIониги цо батIияб, гIажаибаб букIана. Гьей кIалъарайшинахъе кколаан дидаго нахъа чIун вугев чияс абулеб бугилан. БецIлъиялъул гуреб, гьеб гьаркьил цIун бугин рукъилан кколеб букIана.\nЧIужугIаданалъ дидехун кIиго гали тIамуна. Дун кровата¬лъул бетIерги ккун гьункьун, вагъаричIого чIана.\n– ГъазимухIамад, дида дур махI чIвалеб буго, – янги абун гьей рукъ бакьулъ чIана. Гьелъул бетIерги, керенги, гордухъан бачIунеб канлъухъаги борчIун, рагIдукье ккана. Гьанже канлъи речIулеб букIана гIодобе биччараб цояб квералъул тIеренал, хварав чиясул гIадал килшаздеги, халатаб гордикьан раккарал гIицIцIал хIатIаздеги. Щаяли лъаларо, дида гьел хIатIал риччун ругилан кколел рукIана. – Дида дур махI чIвалеб буго, амма дуца дие жаваб кьолеб гьечIо... Щай? Мун гьединав вукIине рес гьечIо. Кив мун вугев? MaxI аскIоб буго, жаваб щай кьолареб? Гьале, гьале хIохьел цIалеб гьаракь... Дида ккараб гIайиб шиб? Дие мун вокьула... Дица дуе киданиги квешаб жо гьабиларо... Нолъ дие дур хIатIида къочизе бокьун букIана. Жаваб кье, гьарула дуда... Дие дур махI бокьун буго... (Гьей дагьайги дида аскIоегIан ячIана) Мун кив вугев? КIалъай, ГъазимухIамад. Гьарула дуда, хирияв... Дунги гIадан йиго, киналго гIадай rlaдан... Мун аскIов вукIин лъала дида, ГъазимухIамад...\nГьелъул цо рагIиялда тIад цун бачIунеб букIана цойгидаб рагIи. Кколеб букIана гьелъ хIохьелгицин цIалеб гьечIилан. Гьей дагьайги аскIоегIан къана.\n– Гьале, гьанже дида дур хинлъигицин чIвалеб буго. ЧIаго, чIаго вуго. Кив вугев? Бихье, кье гьанжеги дурго хIетIе... Бокьараб гьабила, кIалъай. Бусада гIодой чIезе те, дица квалквал гьабиларо. Дур хIатIазда кверги лъун ягъаричIого гIодой чIун йикIина. Бокьани тIаса ретIелги бахъулаго ячIина...\nГьей аскIоегIан къарайго гьелъул гьумер ккана канлъуде гъоркье. Гьелда бер чIварабго дир черхалда гъар–гъар бана, кроваталъулцин къир–къири бахъанин ккола. Дида киданиги бихьичIо гьелдаса берцинабги сурукъабги гьумер. ЗагIипаб канлъукь гуребги къад канлъукьги хIинкъилаан гьелъул берал рихьарав чи. Гьел рукIана гIажаибго чIахIиял, чIваркьарал ва къаполарел. ГIажаибго сурукъ рихьулел рукIана гьел берцинаб гьурмада. Гьумер берцинаб букIана, цIакъ берцинаб букIана. Дида гьабсагIат кIолеб буго кинаб гьумер букIарабали бицине, амма доб мехалъ, доб мехалъ дица гьабуна дица лъиданиги бицинчIеб жо.\nГьей тIаде къулулаго, хIинкъарав дица гьелда чохьолъ мал бана. Амма чохьолъ щвечIо. Гьелъ гIодоеги къулун, щаяли бичIчIичIо, дир хIетIе кквезе гIамал гьабулеб букIун, гьелъул каранзулъ щвана. ГьабсагIатIги кколеб буго гъоркьа хIатIида тамахаб жо тункун чIун бугилан.\nГьей гIодой ккана. ТIокIай тIадеги яхъинчIо. Накабаздаги хъуршун битIун дун вегараб кроваталде тIаде ячIуней йикIана. Дун цойгиги нухалъ мал базе хIадурун чIун вукIана. Хъурщун ячIунаго гьелъ цо рикIкIунеб жоги букIана. Щиб гьеб букIарабали аскIоегIан щвараб мехалъ бичIчIана.\n– Баркала, баркала, барк... ХIатIида къочизегIан щайха мун чIечIев? Баркала, баркала, дие къочизе бокьун букIанаха, мун гIедегIизе бегьулароан...\nГьей дида цеесан, додинго накабаздаги хъурщун ун, жийго жание ячIараб нуцIида нахъа чIана. Циндаго тириго тIадеги яхъун кьурун юссун ялагьараб мехалъ дида гьей хважаиналда релълъун йихьана.\n– Баркала, хирияв, – иланги абун гьей къватIие ана. Гьелда хадуб нуцIа къалеб гьаракьги бахъинчIо.\nДица тIадеги вахъун чирахъ рекIинабуна ва тIокIаб свине гьабичIого тезе къотIи ккана. Кьижизе ракIалдецин ккечIо, гьеб рукъоб вукIинего бокьун букIинчIо. Дица бусен бакIарана. гьединго ракIарун тIахьалги, гьезул гохIги гьабун гьезда тIад гIодов чIун сундулали лъаларел пикрабазда вукIана рогьинегIан.\nРогьарабго дун батIияб рукъ кквезе, гьеб балагьизе къватIиве вахъана. ХIалтIизе инеги дида ракIалдецин ккечIо. Дун гьеб къоялъ вигьунарого риччалъ гIадин вукIана. Амма кигIан шагьаралда женжеданиги дида рукъ батулеб букIинчIо, гьеб къоялъ батизеги батичIо. Дун вилъана дидаго цадахъ цIалулел рукIарал лъималазда аскIове обшежитиялде ва гьарана гьезда, кквезе рукъ щвезегIан, цо–кIиго къоялъ гьаниб бакI гьабеян.\nДун, бакъанигIужалъ дирго ретIел–кунги, тIахьалги нахъе росизе дицаго ккун букIараб рукъове тIад вуссана. Хважаин егун ятана. Гьелъул рукъобе нуцIа рагьун батаниги, вачIун вукIин рагIизе, дун кIетIана. Гьелъ жаваб кьечIо, ягъаризецин ягъаричIо. Цин дица пикру гьабуна, гьелда щибго жоги абичIого босун къайи–къоногун нахъе ине, хадубги ракIалде ккана рекъон гьечIилан. Лъаларо, дида ракIалда букIун батизе бегьула гьелъ гlapaц нахъе кьелилан. Доб мехалъ гIарцул иш лъикI букIинчIо. Амма кигIан дие бокьун букIаниги, кигIан цIакъ нуцIида кIетIаниги гьей йорчIулей йикIинчIо. Гьелъул рукъоб жаниб тIадеялдаса тIаде бецIлъулебги букIана. Дица гьениб чирахъ рекIинабуна. ЙорчIичIо. Гьалъул жо кколарилан къватIивеххун унаго, гьей егун йикIараб кроваталъул къиркъири бахъана. Дун кьурун нахъ вуссана. Гьелъул гьумер батана дидехун буссун ва кваранаб хIетIе батана, бащадаб бусалъа къватIибеги баккизабун, гIебеде битIахъего ккун.\n– Дуе щиб, ГъазимухIамад? – илан гьикъана гьелъ. Гьаракь букIана загIипаб, хIалуцун цIалеб букIана хIохьелги.\n– Дун... Дие батIияб рукъ щун буго... Дун инехъин вуго...\nХважаиналъ кваранаб хIетIе дагьабги бусалъа къватIибе бегьана.\n– Щай? Унге... Дир хьул букIана дида цадахъ чи вугин... нагагьлъун дун хванани юкъизегIаги...\nДида гIемер рагIун букIана херал чагIаз гьединан абулеб, амма хважаиналъул кIалдисан рагIизе гьеб гIажаибго букIана. Гьелъул «щаялъе» — кьезе дир жавабги букIинчIо.\n– Гьедин рехун тезе бегьилищ дуца дун... Нолъалдаса нахъе дир керенги буго унтилеб... Гьарула дуда, ГъазимухIамад, унге... – янги абун гьелъ бусалъа къватIибе баккараб хIетIе багъарахъдизе гьабуна.\n– Дур яс кие арай? – йилан гьикъана дица, гьелъ кереналъул цIар бахъарабго нолъ ккараб жоги ракIалде щун.\n— Кинай яс? — илан гьелъ гIажаиблъи гьабуна ва гьункьун яхъун ячIана.\nХIакъикъаталдаги кинай яс? Гьелъие щиб жаваб кьелеб? Жа¬ваб кьечIогоги кинан телеб? Гьелъие гуреблъидал жаваб къваригIун бугеб, диеголъидал... Дой щий? Кисан гьей ячIун йикIарай ва хважаиналда щай лъаларей?\n– Нолъ цо яс ячIун йикIана дида аскIое...\nХважаин, чорокаб рагIиги абун, елъанхъана ва елъун яхъарайго, кроваталда гIодойги чIун, дир бадие ялагьана.\n– ГIабдал, дур бетIер сверун буго...\nДир тIомолъан, кинабгIаги чорхолъ бугеб би, хIатIаздаса бахъараб, гьурмалъе буссана. Гьеб къоялъ гIадинан киданиги ццин бахъун букIун батиларо.\n– Дица бихьизабила дуда киназул бетIер сверун бугебали! – янги ахIун дун гьеб рокъоса къватIиве кIанцIана.\nДида ракIалде ккана къасиги гьаниб сордо базе ва ячIарайго дой яс къан ккун хважаиналъухъе швезайизе. Гьанже бичIчIулеб буго гьеб пикруялъул гIадаллъи, амма доб мехалъ гьедин гьабизе ккеялда дир кинаб бугониги щаклъи букIинчIо. Гьеб гьабизе ракIалде ккун букIана хважаиналда бахъараб цциналъ. Дида гьей дагьайги цIакъ рихана.\nСордо бащалъизегIан яхI гьабизе кIоларого вукIана дун. Нолъ кьижун вукIинчIониги, тIубараб къоялъ шагьар сверулев вукIаниги макьуги щолеб букIинчIо. ЦIакъ бокьун букIана дой яс ячIине. Дида кколеб букIана гьей ячIинчIони хадувцин инилан. Дилъ кинаб бугониги хIинкъиги букIинчIо.\nГьей ячIана. Додинго гIебеде квералги ритIун, добго ратIлилъ, додинабго хъущтIулеб рилъиналда. Амма къаси гьей къеде аскIое инчIо.\n– ГъазимухIамад, гьале дун... Дида лъала мун дун ячIинегIан чIун вугевлъи... Дида лъала. Гьанжеги дида дур хинлъиги чIвалеб буго...\nГьей гIебеде квералги ритIун, кроваталда, вагъаричIого гloдов чIун вугев дида тIаде щолей йикIана. Дун битIахъе цIорона. Дир ботIрол расуда гьелъул кверал хъваралго гьей чIана, туркIун кверал нахъе росана ва накабазде йортун ана. Гьелъул гьу¬мер ккана канлъукье. Гьурмал берцинлъи букIана додинабго, гIадан хIинкъизавилеб гIадаб. Гьей дир накабазда хурхана.\n– ГъазимухIамад, дуца тIаса ретIел щай бахъулареб? Дуда хьитал щай ругел? Дида мал базе бокьун бугеб батани, цин тIаса хьитги бахъун къочизе те. Дие мун вокьулевлъидал... хадуб малги бай... Каранлъ багеха... дида жегиги унтилеб буго... Гурищ?\nДида лъазецин лъачIо гьелъ дир кваранаб хIатIидаса хьит бахъараблъи. Дун риччалъе ккун вукIана. Риччалъ дицаго бараб заман лъаларо — вигьана гьелъул кIутIби гIицIаб хIатIида хъварабго. Вигьананиги дандечIей гьабизе кIолеб букIинчIо. Дихъ черхалда квершеллъи букIинчIо. Черхалъул цониги лага дир букIинчIо. Дида кколеб букIана дунго цо цIорораб бакIалъаги восун хинаб лъелъе виччалев вугилан. Лъалеб букIана дирго би хинлъулеб букIин. Заманаялдасан лъана гьелъул кIутIби квегIаб хIатIидаги хъвараллъи. Дун вегана. Сверухълъи букIинчIо, гьеб тIагIана. БукIана цо тIугьдузул махIги, батIи–батIиял кьералги. Кьерал рукIана мохъаххун рачIун рукъ свери гьабулел. ХIанчIазул гьаркьалги рукIана. Дида гьелдаса нахъе, гьабсагIатги, лъикI мехалъ гIенеккун чIани рагIула гьел хIанчIазул гьаркьал.\nВигьана, хинаб лъелъа къватIиве вахъана дун рогьалилъ. Рокъоб жаниб рогьалил канлъиги, рогьалил квачги гуронани щибниги букIинчIо. Хадуб бихьана столги, дирго кроватги, гьелда тIад вегун дунги. Дир черхалдасан букIана, батIияб, гIечулалда релълъараб махI. Гьеб махI черхалдаса киданиги нахъе инчIо. Дун цIидасан кьижун ккана. ВорчIана къалъудаса араб заманаялда.\nДун кьижизе толев вукIинчIо дой яс ячIине бугеб гъираялъ. Гъираялдаго цадахъ дилъ букIана, гIемер кватIичIого хвезе кколилан бичIчIизабулеб асарги. Амма дие гьелъул ургъел букIинчIо. Пикраби рукIана дой ясалда. Дирго каранда унтулеб букIана дица доб сордоялъ долда бараб мал. Кколеб букIана долъ банин гьебилан.\nЛъаларо, кин дица хIехьараб гьеб хутIараб бащдаб къояли. Кваназецин рокъоса къватIиве вахъинчIо. ХIажатханалде ине гуронани бусадаса тIадецин вахъинчIо. Гьей яс ячIинегIан вегахъего чIун вукIана. Амма гьей кватIулей йикIана. Дир яхI хвана. Дун вукIана гьеб нуцIихъан яс гурин, дирго хутIараб гIумру бачIине кколеб гIадин.\nЯхIго гьабизе кIвечIого дун турусикалда гъорлъго хважаина¬лъул рокъове ваккизе ана. Дида кIвечIо дой яс ячIунеб нуцIихъан ине. БокьичIо. Дида ракIалде ккана къватIисахун, гордухъан ва¬лагьизе. БецIлъиялъ квал–квал гьабичIонин гьенисан, гордохъан валагьун лъазе кколаан дида кисан ячIуней яс дояли.\nДун гордохъан къватIиве лъугьана. ТалихIалъ горда нахъа къватI букIинчIо, мадугьаласул азбар букIана. Гьениб бекьараб жоги букIанилан ккола. Гьеб, мадугьаласул азбар гуреб, бищунго гIемер гIадамал хьвадулеб къватI букIарабаниги, хважаиналъул гордохъан валагьизе инчIого дун чIолароан.\nХважаиналъул кровать букIана битIун горда гъоркь. Гордо¬хъан валагьарав дицаго тIаде рагIад ккезабулеб букIаниги кро¬ваталда егун йигей хважаин дида йихьана. Амма, гьелда дунго вихьичIого вукIине, гьей тIаде яхъине лъугьарайго, дун нахъегIан кIанцIана. КIиабизе, заманаялдасан, валагьараб мехалъ, бусада гьей ятичIо. Горда нодоги цун лъикI валагьахъдилев вукIарав дун хважаин кроваталде аскIое къалей йихьун нахъе кIанцIизе ккана. ГIодовеги къулун, гордал добцояб рахъалдехунги ун, дун цIидасан гьениве жаниве валагьана. Гьанжесала хважаин дида жиндирго бусен битIизабулей йихьана. Амма гьелъ гьеб тIаса–масаго гьабун тана. Заманалдасан кроваталда acкIoca гьей тIагIана. Мадугьаласул къадада тIасан бачIунеб къотIноб лъураб чирахъалъул канлъи бадиб бачIого букIине гъурмада кверги цузабун хал гьабураб мехалъ бихьана, тIад хъахIаб, бусалъ ретIунеб гордеги ретIун, йицатай, гIебай хважаин дир рокъобехун лъураб нуцIиде аскIое уней. Жибго нуцIа бихьулеб букIинчIо, амма хважаин нуцIида аскIое иней йикIиналда дир кинаб бугониниги шаклъи букIинчIо. Жиндирго рокъоса хважаин тIагIарайго дун дирго горда гъоркье векерана. Дир рокъое добго нуцIихъан ячIуней йикIана гIолохъанай яс.\n– ГъазимухIамад, хирияв... Мун кив вугев? Дида махI чIвалеб гьечIо... хинлъи гьечIо... – ян рагIулеб букIана къватIиве кIанцIулаго рагьухъего хутIараб гордухъан жание ячIарай ясалъул гьаракь.\nГьелъ дир чIобогояб бусада кверал рахъулеб мехалъ дие бо¬кьун букIана жаниве, гьелда аскIове кIанцIизе. Дица гьедин гьабизеги гьабилаан яс тIурун инчIей ани. Гьей тIурун ана добго нуцIида аскIое. Дун векерана хважаиналъул горда аскIове ва гордохъа жаниве нуцIа бугеб рахъалдехун валагьана. Гьенисан, бецIлъулъан яккун ячIана йиццатай, гIебай хважаин. Гьелъ рукъ–свери гьабуна. Цин кроваталда гIодой чIана, хадуй тIаде яхъана. Гьелъие цо жоялъ рахIат толеб букIинчIо. Гьей цIидасан добго нуцIида аскIое ана ва дир рокъоехун тIерхьана. Дун гьанжеги дирго горда аскIове векерана. Гьенисан дида йихьана добго нуцIихъан жание ячIуней дойго берцинай яс. РагIана гьелъул дун ахIулеб гьаракьги. Гьанжесала дида яхI гьабизе кIвечIо ва дун гордохъа жанивеги кIанцIун, гьей гIадан хIинкъиларедухъ, гьелда хурхун чIана. Гьелъ дун цин нахъегIан тункана, хадуб накабаздаги чIун гьей дир хIатIазда къочизе лъутьана.\nДида бихьулеб букIана дунго холев вукIин. Гьеб лъугьа–бахъин ккаралдаса дун кваналевго вукIинчIо. Дир хадусеб гIумро байбихьулеб букIана сордо башалъараб мехалъ. Дуня¬лалда щибниги букIинчIо гьей яс гурони. Дун хIалакълъана, тIом бакъвалеб букIана. Амма гьей яс ячIинегIан чIун кидаго яхI гьа¬бизе кIоларого вукIана.\nГьей сордойил ячIунароан. Гьей ячIине ккани, тIубараб къоялъ, хважаиналде аскIове ине кколаан, гьелъул хIатIада къочаризе. Дида лъалаан хважаиналъе бокьа–бокьараб дица гьабичIони дой яс дида аскIое ячIунарейлъи. Гьей гурони дунялалда тIокIаб къваригIараб жоги букIинчIо. Разияв вукIана метер хве¬зе, къаси дой яс дихъе ячIунейлъи лъани. Амма гьей ячIине кка¬ни гьабизе кколаан хважаиналъ абу–абураб. Гьеб букIана жужахI.\nДида ракIалде ккана хважаин чIвазе. ТIокIаб рес букIинчIо. Дида кIолароан дой ясалдаса инкар гьабизе. Дихъе яс щолей йикIинчIо хважаиналъул мурад тIубазабуни гурони. Цин цIадулъ цин лъелъ хвеялдаса дие хважаин чIвай бигьаяб букIана. Дица пикруго гьабулеб букIинчIо гьел цого чагIи рукIиналъул.\nЦо сордоялъ, дой яс ячIине заман щвейгун, дица къадго xlaдурун букIараб гIащтIиги...\nТIокIаб жо букIинчIо. БукIун батизеги бегьула, амма тетрадалдаса тIамчал тIун ругоан.\nДихъе щвараб гьеб тетрадь ккола живго жиндицаго чIварав чиясул тетрадь. ГIемер ралагьана дица гьел гьоркьоса тIагIарал тIамчал, ратичIо. ГIагарлъиялдаги лъалеб батичIо.\nГIагарлъиялъе бокьуларо гьесул цIар бахъизе. Гьев гIадаллъарав чи вукIиналъ, гIадамазукьа нечон рукIуна гьел. ХIакъикъаталдаги, рагьун абизе кIолеб букIинчIониги, росого гьев чи хвезегIан чIун рукIана, киназго гьесие хвелго лъикIилан абулеб букIана. Ахиралдаги, бичIчIун батаниги батичIониги, гьев живго жиндицаго чIвана.\nГIадамазул киназулго бугеб жо батилаха гьеб, жидедаго бихьулареб жо бихьулев чиясда гIадаллъун вугин аби... щибха гlaдамазда гьабилеб?\nГьев, дир хIисабалда нилъеда кIигогIан гъваридгоги, лъикIги дунял бихьулев чиясул гIагарлъиялдехун адабги цIунун, гьезие гьев чиясул цIар бахъизе бокьунгутIиги хIисабалде босун лъураб буго гьесулалъул бакIалда дирго цIарги.\nГьебго тетрадалда букIана тIадехун рехсарабщинаб жоялъул магIна жаниб бугеб ахирисеб мухъги. Гьоркьосан тIамчалги тIун ругелъул дица гьеб мухъ рехсечIого тезехъин букIана, хадубги пикру гьабуна рехсезе. Гьале гьеб:\n… амма дир черхалдасан бугеб гIечул махI лъиданиги чIвалеб букIинчIо.


Крымалъул татарал Кремлалъ къабул гьаруна\nКрымтатаразул жамгIияв хIаракатчи МустIапа Джамилев. 2009 сон.\nКрымалда гIумру гьабулел татарал къабул гьарун руго Кремлалда. Гьединаб тадбир Кремлалъ базабуна гьаб гьатIан къоялъ Крымалъул статусалъул гьоркьоб букIине кколеб референдумалда.\nПолитологаз ва мухбирзабаз абулеб буго Россиялъул тIадтаразул кIудияб хьул гьечIин рехсараб референдумалъул хIасилалда.\nХасго гьеб сабаблъун крымтатаразул вакилзаби ахIун рукIанин Кремлалде. Амма гьелъги пайда кьезе гьечIин Россиялъул тIадтаразе, ян абулеб буго ахIвал-хIалалъухъ хал-щал гьабулел мухбирзабаз.\nЩай гурелъул крымтатаразе бокьун гьечIин Крым Россиялде гъорлъе жубай кигIан кIудиял бигьалъаби ва гIатIидал ихтиярал Россиялъул тIадтараз гъозие кьолеб бугониги.\nДагьалъ цебе крымтатаразул жамгIияв хIаракатчи, советияб заманалда диссидентлъун вукIарав МустIапа Джамилев Россиялъул тIадтараз Москваялде ахIун вукIана Украиналъул суалгун гьоркьоб кIалъа-басаязде.\nГьединго гьев дандчIвазе кколаан Татарстаналъул экс-президент Минтимер Шаймиевгун.\nАраб кIиго анкьида жаниб Москваялъ кIиго нухалъ Крымалде витIун вукIана Татарстаналъул гьанжесев президент РустIам Миннихановги. Дова гьев данделъана крымтатаразул мажлисалъул бетIер Рефат Чубаровгун ва Крымалъул бетIерав муфтигун.\nМиннихановас кIвар буссинабуна татаразулгун гурусазул некIсиял бухьенал рукIиналде ва абуна гьел гьоркьоса къотизе кколарин. Амма гьеб данделъиялдаса нахъе Рефат Чубаровас Крымалъул киналго гIадамаздехун вуссан ахIи бана референдумалъе бойкот лъазабиялда.\nМоскваялде жиндирго сапар бухьизегIан нижер радиоялъул татар-башкир хъулухъалъе интервью кьолаго Джамилевас абуна жинцаги жиндир къукъаялъул гIахьалчагIазги Украиналъул территориалияб цолъи цIунизе бугин.\nМустIапа Джамилев: «Нижер аслияб тIалаб - Украиналдаса Россиялъул аскариял нахъе рачин. ГIицIго гьелдаса нахъе нижеда кIола гара-чIвари гьабизе киналго суалал гьоркьор лъун.\nДида ккола - гьеб декларацияги гуро хIукмуги гуро, щай гурелъул гьанжесеб ТIадегIанаб Рада легитимияб гуреблъун кколелъул. Гьелъул хьвада-чIвади сепаратистазул структураялъул хьвада-чIвадиялда релъун буго».\nКрымалда ругел Москваялъул рахъ кколел тIадтаразги гIамал гьабулеб буго бакIалъулал татарал жидерго рахъалде цIазе.\n11 марталда Крымалъул парламенталъ лъазабуна крымтатаразул ихтиярал цIунизе бугин ва гьел Крымалъул жамагIаталде интеграция гьабизе бугин абун. Къабул гьабураб резолюциялда рехсон руго тIоритIизесел реформаби.\nГьезда гъорлъ – крым татаразул мацI официалияб мацIлъун лъазабиялда хуръараб реформаги.\nГьеб гуребги министрабазул кабинеталдда хъулухъазул къогогIан процент кьезе бугин крымтатаразул вакилзабазе ян абураб рагIиги кьун бугоан ва Крымалъул татаразул миллияб мажлис – официалияб гIуцIилъун лъазабизе бугин.\nКъанунал къабул гьарулезул рагIабазда рекъон крымтатараз референдумалда гIахьаллъи гьабуни ва гьелъул хIасилалда Крым Украиналдаса батIалъани – гъозие гIарцул кумек кьезехъин бугин.\nНижер радиоялъе гьелда бан баян гьабулаго МустIапа Джамилевас абуна – гьеб бугин ришватал кьеялда релъараб ишилан.


С. Керимовасул, мажгиталъул, гIумруялъул ва хвалил хIакъалъулъ\nДунял бижаралдаса нахъе цIакъ гIемерал мисалал руго гIадамал ритIун хIалтIизе ахIулел. Инсанасе тарбия кьолел, цохIо гьаб дунялалда чехь гIорцIизегIан кванаялъ тIуваларин, хадуб ахирго гьечIеб ахиратги бачIунин малъулеб. Гьеб малъула кIудияз гьитIиназда, эбел-инсуца лъималазда, тIахьазда, вагIзаязда, школазда, мажгитазда, киса-кибего рекIелъ иман бугел ва Аллагьасда божулел гIадамаца. Малълъаралъухъ гIенеккун рукIуна, «битIун абулеб буго» абун бетIерги гьанкIезабула, амма жидецаго гьабизе гIемерисезда кIоларо.\nИнсанасе къимат кьолаго Исламалъги нилъер гIадаталъги бищунго цебесеб бакIалда лъолел хасиятаздаса цояб буго сахаватлъи. Гьединго какараб буго къарумлъи. ГIемерал бицен-кицабги руго магIарулазул гьелда хурхарал. Исламалда абула сахаватал чагIазе бараб хасаб рукъ бугин Алжаналъуб абун. Гьал пикрабазде вачана жакъа киналго федералиял каналазда кьолеб Москваялъул кIудияб джума – мажгит рагьиялъул байрамалъухъ валагьун.\n2005 абилеб соналъ гъоркь букIаралъул бакIалда бараб цIияб мажгит рагIула Европаялда бищунго кIудияб ва берцинаб мажгитаздаса цояб. Гьеб мажгит базе ва къачIазе живго бетIергьанаб гIарцул I70 миллион доллар харж гьабун буго нилъер ракьцояв Сулейман Керимовас. ХIисаб гьабеха кигIанисеб сумма гIарцул гьаб бугебали, I2 миллиардалде гIагарараб гIурус гIарац ккола гьаб. Гьаб буго долларазул миллиардерасецин цIакъ кIудияб гIарац.\nБитIахъе рухIдаллъана гьав чиясул гIарац гьабизе бугеб бетIералдаги, барахщичIого гьеб харж гьабизе бугеб бихьинчилъугун сахаватлъиялдаги. ЦохIо гьаб гуреб чан бакIазда меценатлъи Керимовас гьабураб - ХIежалде гIадамал ритIун, спорталъе, гIелмуялъе, культураялъе харж гьабун. Нилъеда лъаларебги чанха букIинеб гьабураб жо? Гьев мустахIикъав вуго реццалъеги, адабалъеги, дугIаялъеги, баркалаялъеги.\nНилъедаго, магIарулазда гьоркьоб абуни, ругогури нилъер магIарулазулги чанги бечедав чи, олигархал, хIатта долларазул милиардеразде гIунтIун. Гьаниб республикаялдаса къватIибе тендэрал бергьараб гIарац ун гурони, гьанибе гьез бачIунеб ва Дагъистан цебе тIеялъе харж гьабулеб жо бихьулеб гьечIо. ХIисаб гьабизе ккеларищ гьаб бухIаяб байтулман дунял бер къанщилелде дихъан ина цо лахIзаталъ, щиб дица гьаниб нахъе толеб бугебин? Гьелъие дунялалъул тарихалда ва Исламалда чан кантIизе гIураб мисал бугеб хIисаб гьабураб мехалда? Кин букIараб доб Хайямил?\n«Дур кинабго мулкги миркалъ тIагIина,\nХьулазул тIоралги тIадго ракъвала.\nГьудуласе кьезе мун барахщараб -\nХазина хутIила дурр тушманасе» - ян гурищ?\nМунги, дур хъизамги гIорцIизегIан гIураб боцIи батани, кьунщиналда щукруги, щванщиналда реццги гьабизе лъачIев дур щибдай букIинеб доб дунялалда? Щиб гьабизе мун хачадулев хутIараб дунялалда хадув, цохIо гурони гIумруги гьечIеб мехалда? Азарго суал, нусго хIисаб, гIакълуялъ цо малъун, ракIалъ цойгидалде тIамун рукIкIунел руго нилъер къоял, рогьунел руго сардал, амма дагьаз гурони хIисаб гьабулеб гьечIо гIумру кибе щун бугебали. КъанагIатасда гурони лъалеб гьечIо бокьараб лахIзаталда хIохьел къотIизе рес бугеблъи. Цо къо гIумруялъул хутIарасги хиял гьабулеб буго магIишаталъул ва боцIул жеги чанго гIасру цебе бугеб гIадин.\n«Рикъзи цIикIкIанагIан гIемер ахIдола\nДунялалъул ахIмакъ «дунго, дунилан».\nАмма бищунго гьев тохлъараб гIужалъ\nХвел горда кIетIола « дунго дунилан».\nАллагьас лъикIал ишазухъги, Аллагь разияб гIамалалъухъги нилъее кириги хъвайги, ккарал хатIабаздаса тIасаги лъугьайги, битIараб нух бищизе канлъи ва кантIиги кьейги. Киназдаго баркула тIаде бачIараб Къурбан къо. Къубулаб батайги Аллагьас. Хабар лъикIаб рагIайги!


Ункъиде бикьараб Дагъистан\nДагъистаналъул президент ГIабдулатIипов Рамазаница, республика ункъо бутIаялде, ай округалде бикьизе бугин ва щибаб бутIаялда жавабиявги тезе вугин лъазабуралдаса нахъе, гьеб хIукмуялда тIасан гьарулел бахIсал гьоркьор къотIулел гьечIо. ПолитикачагIигун экспертал ва гIадатиял гIадамал гьеб хIукму цIадирабазда лъолел ругебгIан заманалда, республикаялъул нухмалъулес лъазабуна централияб округалда президентасул жавабияв вакиллъун тезе рес бугин Зайналов Шамил. Гьедин лъазабуна перзидентасул пресс-хъулухъалъ.\n67 сонил ригьалде вахарав Зайналов, 2006-2010-абилел соназ хIалтIана Дагъистаналъул хIукуматалъул нухмалъулевлъун.\nГьелде щвезегIан, гьев вукIана Дагъистаналъул Халкъияб Мажлисалъул Федерациялъул Советалда вугев вакиллъун.\nГьабсагIат гьев ккола Халкъияб Мажлисалъул депутат, «Цолъараб Россия» партиялъул Дагъистаналда бугеб бутIаялъул гIахьалчи.\n"Дица гьесулгун гара-чIвари гьабуна. Шамил вуго гIезегIан хIалбихьиги бугев, машгьурав чи. Гьесул гIахьаллъигун дандбана чанго суал, гьездаго гьоркьоб ракьалда хурхарабги.\nЩибаб итни къоялъ дица дихъего ахIула хIукуматалъул, парламенталъул ва администрациялъул нухмалъулел. Гьединал данделъабазда гIахьаллъи гьабизе буго ункъабго бутIаялда тарал президентасул вакилзабазги.\nВа гьелги рукIине руго хIалбихьи бугел чагIи», - ян бицана Дагъистаналъул президентас.\nДагъистан ункъо бутIаялдеги бикьун, щибаб бутIаялда жавабияв теялъул хIукму загьир гьабулелъул, ГIабдулатIиповас лъазабун букIана гьеб иш гIумруялде бахъинабиялда тIад бюджеталдаса цо копеек харж гьабизе гьечIин. Жавабияллъун таразулги букIине бугила вице-премьеразул ва министрзабазулго гIадаб статус.\nГьезул аслияб масъалалъунги кколила щибаб муниципалитеталда лъугьа-бахъунелъул баян кьей. Мухъазул нухмалъулезухъа гьединаб баян щолеб гьечIолъиялъ санагIат гьечIеб хIалалде кколел ругила.\nГIурусаз абула гIанкIудал тIанчIи хаслихъе рикIкIине тейилан. Гьелъухъего, щибаб бутIаялда толел жавабиязул хIалтIуе къимат заманалдасан кьезеги тун, рачIаха централияблъун рикIкIунеб бутIаялда президентас жавабиявлъун толев вугев Зайналовасул хIакъалъулъ, жамгIияв хIаракатчи, коммунистазул партиялъул гIахьалчи Лабазанов ГIабдулвахIидил пикруялъухъ гIенеккизе.\nГьаниб ракIалде щвезабун абила, Зайналов тасдикъ гьавуни, гьес жаваб кьезе бугеб централияб бутIаялде гьоркьоре уна Хъумторхъала, Сергохъала, Карабудахкент, Буйнакск, Гъаякент, Гъизилюрт районал ва МахIачхъала, Каспийск, Избербаш, Буйнакск ва Гъизилюрт шагьарал.\nЛабазанов ГIабдулвахIид: «Шамил Зайналов вуго гIезегIан хIалбихьи бугев, промышленностьги лъалев, кIудияб заводалъул директорлъунги, Гъизилюрт шагьаралъул бетIерлъунги хIалтIарав, хIукуматалъул нухмалъулевлъунги вукIарав чи.\nКинабго рахъ лъалев чи вуго гьев. Гьесулго пайда букIинин ккола, гIолохъанав, расги лъаларев, рагIичIев чи тIамиялдаса».\nАмма кIвезе бугищ Зайналовасухъа жиндаго тIадкъараб округалда ругелщинал шагьаразулгун районазул нухмалъулезул хIалтIуе битIараб къимат кьезе ва гьеб президентасухъе щвезабизеян бицана журналист ХIасанов Темирханица.\nХIасанов Темирхан: «Дагъистаналда цоцазда лъаларел ва лъикIал гьоркьорлъаби гьечIел хIакимзаби рукIунарелъул, муниципалитетазул нухмалъулезул цо-цо гъалатIазде бералги къанщун валагьиладай гьев ва округазда тарал цогидалги жавабиял? Берал къанщун хIалтIи гьабулеб бугони, хIакъаб жо буго, «добго хуриб довго Муса» вукIине вугеблъи».\nДагъистаналъул президентасул указалда рекъонини абуни, республика бикьана централияб, северияб, югалъулаб ва мугIрузулаб округалде.\nСеверияб округалде гьоркьоре уна Бабаюрт, Гъизляр, ЦIияб Лак, Казбек, Нугъай, Хасавюрт ва Тарумовка районал, гьединго, Хасавюрт, Гъизляр, Сухокумск шагьарал. Югалъулаб округалде гъорлъе рачана Дербент, Догъузпара, Агул, Ахти, Дахадаев, Хъайтагъ, Курах, МухIарамкент, Рутул, Табасаран, Сулейман-Стальск, Хив районал ва Дагъистаналъул Огни, Дербент шагьарал. МугIрузулаб округ – ГIахъуша, ГIахьвахъ, Болъихъ, Хьаргаби, Гумбет, Гъуниб, Кули, Лак, Лаваша, ЛъаратIа, Унсоколо, Хунзахъ, ЦIумада, ЦIунтIа (БежтIа участокгун цадахъ), ЧIарада ва Шамил районал.\nДагъистаналъул президентасул пресс-хъулухъалда бицухъе, щибаб округалда тезесев вакил жеги тасдикъ гьавун рагIуларо, гьеб иш гьабулеб бугила «анкьцIул борцунин» абухъе.


Белковский: "Банкрот ккечIого хутIулеб хIал гьечIо Пенсиязул фондалъул"\nРоссиялъул финансазул министерлъиялъ захIматалъул министерлъиялде битIана пенсия хисизабиялда хурхараб документ.\nГьелда рекъон, гьанжеялдаса хадуб цIикIкIинабизехъин буго пенсия щолел гIадамазул ригь, къотIинабизехъин буго хIалтIулел пенсионеразе моцIие щолеб пенсия, гьединго чорхое зарал кколеб бакIалда хIалтIулел гIадамал махIрум гьаризехъин руго гьеб зарал бецIизелъун пачалихъалъ чIезарурал бигьалъабаздаса.\nГьедин пенсия щолел чагIазул ригьлъун – бихьиналги руччабиги батIалъи гьаричIого - рикIкIинехъин буго 65 сон.\nБелковский: "... банкрот ккечIого хутIулеб хIал гьечIо Пенсиязул фондалъул"\nПенсиязда хурхун Россиялъул тIалъиялъ кинаб сценарий ургъун батаниги, гьеб рахъалъ щиб гьабилебали лъаларого гьеб бугеблъи бихьулеб бугин бицана ЭР-ялъе жамгIияв хIаракатчи Станислав Белковскияс. Щайин абуни тIубанго хиса-басиял гьаризе кколеб хIал бугила пенсиязда сверухъ. Белковскияс рахъ кколеб буго Россиялда пенсия щолезул ригь цIикIкIинабулеб букIиналъул.\nСтанислав Белковский: "Цин бугони, пенсиялде вахараб ригь Россиялда херав чиясул ригьлъун рикIкIунелъул. Жакъа гIадин цебетIолеб медицинаги бугеб мехалда гьеб ригьалда лъимал гьаризегицин кIола гIадамазда. КIиабилеб бугони, пенсиялде щвезегIан хутIанийин абураб россиялъулазул принципалъе ахир лъезе ккола.\nКида щваниги, жиндир къоял ахиралде щвезегIан гьабизе ккола чияс гIарац. Амма дун божуларо Россиялъул тIалъиялъ гьел реформаби исана сентябралда Думаялде рищиял тIоритIилалде рагIалде рахъинарилин абураб жоялда. Дида кковухъе, «Единая Россиялъги» Медведевасул хIукуматалъги кIудияб къоялда нахъчIвазе бегьула гьел. Цинги гьезде тIадруссине рес буго Думаялде рищиял тIоритIун, яги президентасул рищиял гьарун хадур».\nАмма живго Владимир Путин консерваторлъидал, президентасул рищиял тIоритIилалде гьаричIого тезеги рес бугин гьес пенсиязул реформабийин рикIкIунеб буго Станислав Белковскияс.\nПенсиязда сверухъ хиса-басиял гьаричIого тIураларин рикIкIунеб буго Белковскияс. Щайин абуни хIалтIулел чагIазулги пенсиялде рахаразул къадарги данде ккуни, банкрот ккечIого хутIулеб хIал гьечIила Пенсиязул фондалъул.\nГьел хиса-басияздаса хадур пачалихъалъ чIезарурал цо-цо бигьалъабаздаса жал махIрумлъизе рес букIиналдаса рекIекълъун руго гIемерисел. Масала, Дагъистаналдаса ПатIимат Мажидова 13 соналъ хIалтIана Буйнакскиялда хIухьладалъун рукъзал хинлъизарулеб системаялда инженер-технологлъун. Химиялъул бакIал элементаздаса лъим бацIцIад гьабулеб букIун буго гьез кIалалъ мензуркаялъусаги цIцIун, гьанже гIадал технологиялги хIалтIизаричIого. Гьедин къокъидаго жинда унти кканилан бицана ЭР-ялъе ПатIимат Мажидовалъ.\nПатIимат Мажидова: «40 сон бараб мехалда пенсиялде ине ккана дун. Унти ккана хIухьел цIалел лугбузде, хIал хисана бидул. Чорхое ккараб зарал бецIизе рахь гьекъезе кколаан нижеца. Амма жо къанагIатаб заман букIун, гьоркьо-гьоркьоб гурони бачIнуроан гьеб. Лъалароха, щай зама-заманалдасан гьаб пачалихъалъул къанунал хисулелани. ГIадатияб халкъалда данде чIараб пачалихъ гIадин бихьула дида гьаб пачалихъ. Гьедин чорхое ккараб зарал бецIизе кьолеб рахь батаниги, шоколад яги цогидаб букIаниги, тIаса къотIизе бокьилароанха дие.\nДун гьанже хIалтIулей гьечIониги, бичIчIула кигIан дагьал харжал нилъер гIадамазе щолелани. Тукабаздани бокьараб жо буго босизе, амма улкаялдаги Дагъистаналдаги щолеб харжиде кIоларо бокьанщинаб жо босизе. ГIадамазда тIад «релъулел» гIадал харжал кьолел ругоха. Гьединлъидал дун дандечIарай йиго гьединал хIукмабазда (пенсиязда сверухъ гьарулел хIаязда – ЭР)».\nРоссиялъул премьер-министр Дмитрий Медведевасул пресс-секретарь Наталья Тимаковалъ лъазабулеб буго пенсиязул реформабазул суал жеги хIукуматалъ гьоркьоб лъун гьечIилан. Гьединго финансазул министерлъиялъги абулеб буго жамгIиял институталгун гьоркьоб лъун хадуб гурони къабул гьабизе гьечIин гьеб реформа.


БатIи-батIиял хъулухъазда хIалтIулаго, дун жаниве щвечIеб къанагIатабги магIарул росу хутIичIо. Гьел руго цоязда цоял релълъинчIел, жидерго хаслъи, магIишат-яшав, къисмат, тарих бугел. Щибаб росдал ракьалда руго тIабигIаталъул хIикматал бокIнал, тIабигIиял ва тарихиял памятникал.\nАмма Алмахъ… Лъабго-ункъо соналъ цеве Ленинаулалдаса алмахъав, цевегосев гьудул ГIалиасхIаб ГIумарасхIабовас ахIун, гьевгун цадахъ ниж ана Алмахъалде. ЛъагIалил бищун гьайбатаб мех, тIогьолаб рии, балагьун ракI гIорцIулареб гIажаибаб тIабигIат, рохьаз бахчараб сверухълъи, рахьхъахIал лъарал, цIорорал иццал – дун битIахъе хIайран гьавуна Алмахъалъул тIабигIаталъ. Гьенир дие «гидаллъун» рукIана ГI. ГIумарасхIабов ва дагьав цеве къадаралде щварав мунагьал чураяв Топаев ХIосен. Гьениса вуссиндал, «ХIакъикъат» газеталда Алмахъалъул хIакъалъулъ гьитIинабго макъалаги хъван букIана дица.\nИсана хаслихъе тарихчи Тимур Айтберовгун, ХIажимухIамад ХIажимухIамадовасул ва Динуч Динаевасул ахIи къабул гьабун, сапар гьабуна Алмахъалде. БакI ккун букIаго абила, цогидаз мисал босизе мустахIикъаб буго гьев кIиясулго гIагараб ракьалде бугеб рокьиги, росдал тарих цIехезе, гьеб гIолел наслабазе цIунизе гьабулеб бугеб хIаракатчилъиги.\nДоб роол гIужалда гIурччинаб партал ретIун букIараб Алмахъазул тIабигIат тIубанго хисун батана хасалихълъиялъул меседил кьералде.\nДинучица ва гьевгун цадахъ нижеда дандчIвай гьабурал «Нижер рукъ» гIуцIиялъул правлениялъул председатель Аюп Нуцалхановас, Алмахъ росдал бетIер МухIидин Салаевас, краевед МухIамад Сираждиновас нижеда рихьизаруна тарихиял бакIал – Кавказалъул рагъда шагьидлъарал гъазизабазул, шайихзабазул, гIалимзабазул хобал, Шамилил гьобо. Бицана, АхIулгохIдаса Шамил Алмахъалдасан Чачаналъе иналъул, Шамилица рещтIен гьабураб гьобоялда «Шамилил гьобо» абун цIар лъеялъул ва цогидалъул хIакъалъулъ.\nЦIакъго рекIее асар гьабуна алмахъазул некIсияб мажгиталъ. Гьелъул къадалъ лъураб ганчIида бикIун буго гьижрияб тарихалъул 132 сон, ай гьеб кколеб буго 750-абилеб сон. ХIисаб гьабураб мехалъ, гьеб мажгит кколеб буго Дагъистаналъул ракьалда рарал тIоцересезул цояб. Гьеб мажгиталда жаниб 1845 соналъул октябралда Имаматалъул КIиабилеб съездалде данделъарал вакилзабаз, Шамил имамас цевехъанлъи гьабун какал рараб бакIалда къаде какалги ран, Динучица ва культураялъул рукъалъул директор Лейлаца росулъ хIадурун батараб тепсиялъул тIагIамги кванан, ниж тIадруссана.\nКватIун букIаниги, цоги нухалъ баркала кьезе бокьун буго Динучие, ХIажимухIамадие, Лейлае ва цогидалги нижгун дандчIварал алмахъазе – гIагараб ракьалъул патриотазе.\nТIоцебесеб сапаралдаса хадуб рекIее гьабураб асаралъул бицун дица хъван рукIана цо-цо шигIриял мухъалги:\nМагIарулъиялъул улка-ракьалда букIинчIо дун щвечIеб росуги бакIги.\nРекIелъ букIаниги, ваккизе щвечIеб, щаяли букIана кIочон тун Алмахъ.\nГьадинаб берцинаб ракь, бицун рагIараб, гIедегIичIев щай дун гьаниве щвезе:\nГIурччинаб тIансалъун Салатавия, сурат жавгьар гIадаб Алмахъ бихьизе.\nРохьазул гьарзалъи, лъаразул чвахи, чундузул, хIанчIазул хIайранал бакънал:\nХIикмат гьавичIого чи кин хутIилев ТIадегIанас кьураб гьаб беричлъиялъ.\nМугIрул тарихалда цIар бугеб Алмахъ, арал гIасрабазда некIсияб шагьар.\nЩобазда, гохIазда – сверухъ отарал, - абадиял нугIзал – халатаб тарих.\nГIелаз гIелахъе кьун чан къисса бугеб, къокъарал веказул гьаниб цIунараб.\nБиценал гIемерал араб мехалъул авар тарихалда цIар бугеб росдал.\nМагIарухъе каву, лъаргIибе нуцIа, некIсияб бодул нух Алмахъалдасан.\nАхIиял, ругьелал, рагъал, къеркьеял - къисматалъ алмахъал кIвекIана гIемер.\nДун пана гьавураб гьайбатаб бокIон! Гьоболлъухъе чанги щвела нужехъе.\nНилъер умумуз ас борхатго ккурал, алмахъал, нужее даимаб рохел.\nДругие материалы в этой категории: « МагIарухълъи цIунизе бокьун батани\tСайпудинил баракат »


МахIачхъалаялъул депутатазул 35 чияс гьаракьги кьун, шагьаралъул депутатазул мажлисалъул нухмалъиялде вищана цевеги гьенивго депутатлъун вукIарав Ибрагьимов ГIабдулмуъмин. Гьесде щвезегIан гьеб хъулухъалда вукIана МухIамадрасулов МухIамад. Гьев рикIкIунаан гьанже туснахъалда вугев МахIачхъалаялъул экс-мэр Амировасул рахъккурав чилъун. Гьединлъидал гьесул бакIалде Сулейманов МухIамад вачIиндал, Амировасул рахъалда рукIанщинал чагIи анин абизе бегьула МахIачхъалаялъул мэрасул нахъе. Жакъа къоялда шагьаралъул парламенталъул спикерасул хъулухъ букIана цIияб командаялдаса чи гьечIого хутIараб аслияб бакI. Амма гьелдаго цадахъ абизе ккола депутаталги Амировасул чагIи ругин гьенир гьабсагIаталда.\nАмма живго Сулеймановас абун букIана жинца лъиданиги бецIизе гьечIин, хIалтIизе лъалел тезе ругин хъулухъазда, лъаларел нахъе ритIизе ругин.\nЦо-цо баяназда рекъон, гъоркь букIараб командаялдаса чагIаз балъгого квекIенал гьарулел рукIанин цIияб нухмалъиялъул хIалтIи цебехун инеян абулеб буго.\nПалхIасил, болжал ахиралде щвезегIан чIечIого жив нахъе унев вукIин лъазабуна исана май моцIалъул ахиралда дов цеве вукIарав шагьаралъул парламенталъул спикер МухIамадрасуловас. Ибрагьимов ГIабдулмуъмин гьеб хъулухъалда тезе кколин суал шагьаралъул депутатазда цебе лъуна Сулеймановас. Цеве вукIарав нухмалъулевги магIарулав вукIанин, гьанжесалъги гьениве магIарулав вищизе кколин абуна депутатазда мэрасул ишал тIуразарулев Сулеймановас.\nГьес гьединго баян гьабуна жинца хас гьабун Ибрагьимовасда щай цIар чIварабали. Депутаталгун дандчIвайдал, жиндие рокьанила шагьаралъул мажлисалъул хIалтIи цебетIеялда бан гьес цере лъурал суалал. Гьединго цеве вукIарав жиер нухмалъулесдаса разилъи гьечIолъиги бугоанила гьесул.\nМухIамад Сулейманов: «Гьев вуго цIакъ жо лъалевги вацIцIадавги чи. Дир хIисабалда, чи хьвада-чIвадиги бацIцIадав, жиндие гьабураб лъикIлъиги лъалев, мутIигIавги вугони, кинабго рекъон ккола нилъер. Гьеб кинабго буго Ибрагьимов ГIабдулмуъминилъ».\nЖивго вищарал депутатазе баркалаги кьун, гьадин кIалъана гьенив Ибрагьимовги.\nИбрагьимов ГIабдулмуъмин: «Дир кинабгIаги щаклъи гьечIо нужеда, депутатазда. Дир щаклъи гьечIо жакъа гьав Сулейманов МухIамадица нужеда цебе лъураб суалалъул рахъккунилан нуж цониги къоялъ рекIекълъилин абун».\nГьабсагIаталда рахъун шагьаралъул депутатазул мажлисалъул нухмалъулев хисиялъулъ кIудияб магIна бихьулеб буго цо-цоязда. Исана сентябралда тIоритIизе руго МахIачхъалаялъул мэрасул рищиял. БакIалъул депутатазул къануналда рекъон, гьев вищизе ихтияр буго гIицIго депутатазул.


Автор: Зулейхат Тахакаева · 19.12.2021\nОьруснал театрдануву хьунни Дагъусттаннал халкьуннал шаэр Сибирбаг Кьасумовлул оьрмулун 75 шин шаврил юбилейран хас бувсса мажлис. Му хIадур бувну бия Лакрал театрданул.\nЛакрал райондалул бакIчи Юсуп МахIаммадовлул бавхIунни шаэрнай Лакрал райондалул бусравсса вакилнал цIа чирчусса лента\nШаэр барча ан бувкIун бия политикалул ва жяматрал ишккаккулт, шаэрнал дустал, гьалмахтал.\nМажлис байбивхьуна Сибирбаг Кьасумовлуя «Дагъусттан» ГТРК-лул ларсъсса документал фильм ккаккан даврийну.\nРеспубликалул каялувчитурал ва магьирлугърал ккурандалул цIания шаэр барча уллалисса ихтилат бувна культуралул министр Зарема Буттаевал:\n– Дагъусттаннал авадансса ттизаманнул литературалуву хъунмасса кIану бугьлай бур вил творчествалулгу, хаснува драматургиялул. Вил пьесардайну Лакрал театрданул бивхьусса спектакллу ккалли бан бучIир миллатрал репертуар чIаланну авадан дан республикалул театрал оьрмулуву хьусса яргсса иширан.\nХIурмат бусса Сибирбаг МахIаммадович, Дагъусттаннал шаэр хьуншиврул ина бивтун бур биялсса ххуллу, хъунмасса захIмат бивхьуну бур лакрал литературалуву ва культуралуву.\nЮбиляр барча уллалисса ихтилатру ялагу бунни ДР-лул ХIукуматрал хъунаманал хъиривчу Камил Давдиевлул, Дагъусттаннал Чичултрал союзрал хъунама МахIаммад АхIмадовлул, Лакрал райондалул бакIчи Юсуп МахIаммадовлул, шяраваллил хозяйствалул министрнал хъиривчу Шарип Шариповлул, МахIачкъала шагьрулул депутатътурал мажлисрал хъунама Марис Илиясовлул, Дагъусттаннал МВД-лул управлениялул каялувчи Сахават Сахаватовлул, Дагъусттаннал халкьуннал учитель ХIасан АхIмадовлул, Ккуллал райондалул бакIчинал хъиривчу Анатолий Давдиевлул ва цайминнал.\nИхтилатру бувми кIицI лаглай бия ттизаманнул лакрал балайчитурал тIутIисса чIявусса балайрду бушиву Сибирбаг Кьасумовлул мукъурттийсса. Миннувасса ца яла язими балайрду увкуна Дагъусттаннал халкьуннал артистътурал: ХIажиаьли ХIажиаьлиевлул, Лариса ХIажиевал, Луиза Шагьдиловал, Саният Рамазановал. Концертрай ялагу гьуртту хьунни Дагъусттаннал паччахIлугърал халкьуннал инструментирттал оркестр, «Лезгинка» ва «Дагестан» ансамбллу, машгьурсса балайчитал Даниял Шабанов, Загьидат Муслимова, Арслан Шагьмарданов ва цаймигу.\nМажлис бачин бувну бия Дагъусттаннал халкьуннал артистътал Аслан МахIаммадов ва Саният Рамазанова.\nАхирданий Сибирбаг Кьасумовлул барчаллагь увкуна юбилейрал мажлис лавайсса даражалий хIадур бувсса Лакрал театрданул коллективрахь, барча ан бувкIцириннахь.\nШиккува кIицI бан, шаэрнал юбилейран хас дурсса мероприятиярттал лагрулий хьхьичIмур кьини Лакрал театрданул ккаккан бувссар Сибирбаг Кьасумовлул пьесалийну спектакль «Оьтту ва макь».\nКъавтIаврил ва ххуйшиврул хъаттирдай\nСледующая публикация В Дагестане «РИФ. Кавказ — 2021» соберет ведущих представителей IT компаний\nПредыдущая публикация Тотальный диктант по лакскому языку прошел в Махачкале


Прокурорасул кумекчи кафеялъув кьвагьдана\nМахIачхъала шагьаралъул прокурорасул кумекчи Фарид Ханамировасда сверухъ цIех-рех байбихьун буго\nРеспубликаялъул прокуратураялъул баяназда рекъон, вацгун цадахъ сардилъги вачIун, Ярагъ-Казмаляр абураб росдада аскIоб бугеб кафеялда рукIарал чагIазде кьвагьдезе лъугьун руго. Кьвагьараб жоги бохдуздаги горбодаги щун, цо чи азарханаялде хъамун вуго. Фарид Ханамировасда цадахъ гьеб мехалда вацги жеги цоги чиги вукIанин абулеб буго. Амма кафеялда жаниб кьвагьдейги бахъинабун, гьел гъоб параялъго кафеялдаса нахъе анин бицунеб буго цIар абизе бокьичIев чияс. Гьеб киналъего гIиллалъун ккун буго дов лъукъарав чияс Ханамировазул яц хIакъир гьайи. Гьедин хъвалеб буго республикаялъул прокурорасул сайталда.\nДагъистаналъул прокурорас гьеб хIужаялда бан цIех-рех гьабизе МухIарамкент мухъалде ритIун руго прокуратураялъул хIалтIухъаби.\nЦо-цо баяназда рекъон, кьвагьдарав прокурорасул кумекчи кколев вуго МухIарамкент мухъалъул прокурорасул вас. Гьес лъукъаравин абуни – Къилбаялъул рахъалда Дагъистаналъул президентас тарав вакиласул гIагарав вас.\nБицен гьабулеб хIужаялда бан гьадин бицунеб буго ЭР-ялъе МахIачхъалаялдаса юрист Руслан Амировас.\nРуслан Амиров: «КигIан нилъее бокьичIониги, Дагъистан гIадаб гIадатал цIунун хутIараб республикаялда гIемерисел хIужаби диваналде щоларо. Щванигицин гьезда рекъон мустахIикъаб хIукму къотIуларо диванчагIаз. Хасго низам цIунулез гьабулел такъсиразда хурхун. Масала, гьединал киналго такъсиразда гьоркьоса цIех-рех гьабулеб батула 10-15 проценталъул. Гьел процентазулги цо яги кIиго процент щола диваналде. Гьанже республикаялда нухмалъулевги хисана, прокурорги цIияв вуго. Къанунал цIуниялда сверухъ дагьа-макъалго реформаби гьаризе гьез хIаракат бахъулеб букIин бихьулеб буго. Кир гьаричIониги, тIоцере гьенир гьаризе ккола гьел. Щайгурелъул цогидал идарабазда гьарулел реформабазе детонаторлъун лъугьине руго гьел».\nНизам цIунулез гьарулел такъсиразде тIадруссани, гъоркьисала хасало МахIачхъалаялдаги ккун букIана 43 сон барав полициялъул капитанас лъабго чи чIвараб хIужа. Гьеб мехалда кутакаб ахIи-хIур бахъун букIана. Гьеб мехалда президентасул тIадкъаялдалъун гьев чи тIокIалъ политциялда хIалтIун бажаруларедухъ хъулухъалдаса махIрум гьавун вукIана. Кьварараб бадибчIвай гьабун букIана жанисел ишазул министрасеги.


Узун-ХIажил имараталъул гIарац\nКагътил гурелги, пахьул ва гIарцул гъуршалги риччалел рукIана имараталъул «гIарцул азбаралда»\n1919 соналъул байбихьуда генерал Александр Деникинил нухмалъиялда гъоркь букIараб Добровольцазул армиялъ Северияб Кавказалда гьарурал гьужумазул хIасилалда тIагIинабуна МугIрузулаб Респуб-ликаги цогидал миллиял пачали-хъалги ва «Цогояб ва цоцадаса бикьи гьечIеб Россия» абураб ахIиялда гъоркь чIезабуна жиндирго хIукумат. Гьелъие жаваб хIисабалда къватIисан рачIаразул нухмалъиялде данде къеркьезе рахъана бакIалъул халкъал.\nКавказалъул имарат гIуцIи\n1919 соналъул байбихьуда Кавказалде рачIарал деникинилазде данде къуркьи гьечIеб рагъ гьабизе бугин лъазабурав СалтIаса Узун-ХIажил\nкъадру жеги цIикIкIана дагъистанияздаги чачаназдаги гьоркьоб. Шайихас байбихьана Северияб Кавказалъул тIолалго бусурбаби цолъизарулеб пачалихъ гIуцIиялъе нухал ралагьизе. Гьеб цIияб пачалихъалъе, имараталъе бетIерлъи гьабуна амир Узун-ХIажи Хайир-Ханица. ГIуцIана батIи-батIиял министерстваби гъорлъ ругеб хIукуматги. Премьер-министрлъунги, къватIисел ишазулгун ралъдал, вакъпуялъулгун диниял, мулкалъулгун халкъияб лъайкьеялъул министерствабазул министрлъунги тIамун вукIана чачанав Дишниса Иналук; ханасул администрациялъул министрлъун (министр двора) – генерал-майор Каим-ХIажи, кванил нигIматазулги, дармилги ва промышленносталъулги министрлъун – МухIамад Хамхиев; ракьулги пачалихъияб мулкалъулги министрлъун – Билал Шамилов; рагъулав министрлъун – генерал-майор М. Истамулов; бухьеналъул, нухазулгун почалъул ва телеграфалъул министрлъун – Куси Байгириев; жанисел ишазул министрлъун – генерал-майор Хабала Бесланеев; финансазул министрлъун – ГIабдула ГIазим ГIабдулаев.\nВеденоялда «ГIарцул азбар»\n1918 соналъул ахиралдаго Узун ХIажида ракIалда букIана Терская Республикаялда билълъанхъараб гIарац хисизе. Амма, гьеб гIарцул бакIалда цIияб биччазе ресги санагIатги букIинчIого, гьес лъазабун букIана, жиндие мутIигIал бакIазда хIалтIизабизе бегьулин, жиндир «канцеляриялъул» мугьру тIад чIвараб Терская Республикаялъул гIарац. Хадубккун гьес гьабуна жиндирго мугьру: тIад бахъун букIана бащдаб моцIрол суратги лъабго хъахIаб цIваги. Гьеб мугьру тIад чIвалеб букIана Терская Республикаялъул 10, 50 ва 100 гъуршазда тIад.\nИмарат гIуцIараб мехалда, Узун ХIажица хIукму гьабуна цIияб гIарац биччазе. Имараталъул тахшагьар Веденоялда рагьана «гIарцул азбар», гьенир кьабулел рукIана кагътил гъуршал ва гьезда абулаан «кредиталъул билеталин». Гьел белтазул кIудияб кIвар буго тарихияб, финансазулаб ва художествияб рахъаз. Масала, 500 гъуршидаги 25 гъуршил цо тайпаялдаги тIад бахъун буго ралъдахъан къватIибе бахъунеб бакъул сурат. Гьеб букIун батила имараталъул цебетIеялде хьулалъул игIланлъун. ХутIарал билетазда тIад бахъун буго Узун ХIажил герб тIад бугеб амирасул байрахъ.\nКиналго белтазда тIад хъван буго гIарац къватIибе биччараб сон – 1919 ва гьижрияб къагIидаялдаги – 1338. Гьезда тIад хъван буго, гъуршида цадахъго, гIараб къагIидаялъ туманин абунги (цо тумен бащалъула 10 гъуршида). 500 гъуршил гьумералда буго цIадирабазулги, тункIилги, байрахъалъулги, тажалъулги композиция. Гьелда тIасан гIарабалъ хъван буго «Кавказалъул севералда ругел бусурбабазул амир ХIажи Узун Хайир» абун. Гьелдаги гъоркь хъван буго «Финансазул управляющий ГIабдал ГIазим ГIабдаллагь» абун. Гьелъул нахъисеб рахъалда буго гьадинаб хъвай-хъвагIай: «Гьадинал гIаламатал басмаялда кьабизе гьукъун руго, хIукуматалъул бетIерасул изну гьечIого. ХIалтIизабула Веденоялда басмаялда рахъулел цогидал гIарцул гIаламатазда цадахъ. Гьесул къуват цIикIкIаги», - ян.\nЦогидал купюраздаги руго гьелдаго релълъарал хъвай-хъвагIаял. Киналго гIарцул гIаламатазда гIурусалъ хъван буго, балъго гIарац басмаялда кьабиялъухъ законалда рекъонкколеб тамихI гьабулин абун. Руго, Россиялъул пачалихъияб казначействоялъул билетаздаго гIадин, паранг мацIалда гьарурал хъвай-хъвагIаялги, амма гьезулъ руго гъалатIал риччан. Масала, 500 гъуршил (50 туман) купюраялда “roubles” абураб хъвай-хъвагIаялъул бакIалда хъван буго “rubles” абун. Кагътил гIарац биччазе хIажатал полиграфиялъул сурсатал гьечIолъиялда бан, Узун ХIажил гIарцул купюраби кьабун руго литографиялъул ганчIида чIинтIараб басмаялдалъун. Полиграфиялъул рахъалъ щвалде щваралги гьечIо гьел: релъеналъул кьерал данде кколаро, цогоял купюразда тIад рахъарал тарихалъул ва хIарпалъул роценал батIи-батIиял руго, цебе ккараб хIалалда хъван руго гIарцул сериялъул номералги.\n500 гъуршил цо дагьабго къадар кьабун буго лъел ишараби ругеб хасаб кагътида. ГIемерисеб гIарацин абуни, бищун хашаб кагътил гьабураб букIунаан, ратула цIалдохъанасул мухъал ругеб тетрадалъул тIанчазул гьарурал купюрабиги.\nКагътил гурелги, пахьул ва гIарцул гъуршалги риччалел рукIана имараталъул «гIарцул азбаралда». Гьел рукIана 2,5 тумен, щуго тумен ва 10 тумен. Гьелги гьарулаан гIурус монеталда тIад имараталъул гIарцул багьа хъварал. ГIемерисеб мехалда тIад хъвараб тарихалда гъоркьан якъинго бихьулаан цебеккун букIараб хъвай-хъвагIайги.\nИмараталъул гIарац гIемер биччачIо ва гьеб хIалтIана лъагIелгIан заманалъ Чачаналъулги Дагъистаналъулги мугIрузулаб рахъалда. Кин бугониги, гьеб буго махщелчагIазе кIвар бугеб иш.\nПрочитано 349 раз\tПоследнее изменение Пятница, 31 августа 2018 14:21\nДругие материалы в этой категории: « Аралъул цIех-рех\tБалъго ислам цIунарал »\n11:57, 30 марта 2020, 295\n11:31, 30 марта 2020, 32


Женеваялъул къотIи-къаял хвезариялъул гIайиб Москваялъ гIунтIизабулеб буго Киевалде\nРоссиялъул къватIисел ишазул министр Сергей Лавровас Украиналъул нухмалъиялде гIайиб гIунтIизабулеб буго, араб анкьалда Украиналда хурхун Женеваялда гьарурал къотIит-къаял хвезариялъул.\nГьатIан къоялъ къаси Славянск шагьаралъул блок-посталда ккараб инциденталда хурхун комментариял гьарулаго, Ларовас лъазабуна, экстремистазул къокъа гьениб кьвагьданин ярагъ гьечIел гIадамаздейин. «КIиябго рахъалда руго чIварал. Гьеб такъсиралдаса пайда буго гIицIго Женеваялъул къотIи-къаязда тIасан хIучч цIазе бокьаразе.» - ян жубана Лавровас.\nЖурналисталгун дандчIвалаго, россиялъул къватIисел ишазул идараялъул бетIерас кIвар буссинабуна гьединго, Украиналда гражданияб рагъ багъаризабизе хIалбихьулезе Россиялъ хъачIаб жаваб кьезе букIиналде.\nУкраиналъул хIинкъигьечIолъиялъул хъулухъалъ Славянскалда лъугьа-бахъаралда хурхун гьатIан къоялда тIибитIизабураб лъазабиялда, хъвалеб буго, гьеб инцидент кколин Россиялъул рагъул къуватазул ГРУялъул офицерал нахъ ругеб «нахъегIанаб провокацийин».\nМоскваялъ рикIкIунеб буго, Славянскалда тIадекIанцIи гьабунин Украиналъул националистазул «Правый секторалъул» къокъаялъин. Гьеб нахъ чIвалеб буго жибго «Правый секторалъ.»\nУкраиналъул Жанисел ишазул министерлъиялъ лъазабулеб буго Славянскалда ккараб инциденталда хванин цо ва лъукъанин лъабго чийин.\nРоссиялъул рахъ ккуразул Славянскалъул боялъул бетIер, «халкъияв мэр» Вячеслав Пономаревас шагьаралда лъазабуна «комендантасул сагIат». Москваялде хитIаб гьабун, гьес гьарулеб буго регионалде парахалъи цIунулел къуватал ритIеян.


Таяммум — Википедия\nТаяммум (гIараб мацIалда تيمم) ккола кIиябго квералдеги гьумералдеги ракь щвезе гьаби. Гьеб таяммум гьабула какие чуризе, яги черх чуризе лъим батичIеб мехалъ, ялъуни гьеб лъимги букIун, лъим хIалтIизабизе бегьулеб гьечIони. Масала: какие чуриялъул яги паризаяб черх чуриялъул лагаялда лъим хъвазе бегьулареб бугони.\nТаяммум гьабизе бегьизе ккани буго лъабго сабаб:\nТIоцебесеб сабаб: сапаралда букIа, ялъуни рокъоб букIа лъим батунгутIи.\nКIиабилеб сабаб: жиндихъ бугеб лъеде гIадамасул, ялъуни хIурмат бугеб хIайваналъул гьеб лъим гьекъезе хIажат букIин.\nЛъабабилеб сабаб: таяммум гьабизе бегьизе ккани, лагаялда жинда лъим хъвазе бегьулареб унти букIин.\nТаяммумалъул щуго рукну буго:\nТIоцебесеб рукну: таяммум гьабулеб лагаялде (гьумерги кIиябго гъежги) ракь накълу гьаби жинцаго бугониги, ялъуни жинца изну кьурав чиясниги. Гьороца босун бачIараб ракьул хIур, лагаялда бугони, гьеб лагаялъе таяммумалъе сверизе гьабун лъулъани гьелъ гIей гьабуларо, щайгурелъул гьелъие хасаб накълу гьаби гьечIелъул. Гьеб накълу гьабиги кIиго нухалъ букIине ккола.\nКIиабилеб сабаб: ният гьаби. «Дица ният гьабуна паризаяб как хIалаллъиялъе таяммум гьабизе, яги къуръаналда хъвай хIалаллъизе, яги паризаяб тIаваф хIалаллъизе, яги щукруялъул сужда гьабизе хIалаллъизе», – абизе. Гьал цере рехсарал ниятазул бокьараб нияталъ цогидаб гIамал гьабизе бегьула, мисалалъе, паризаяб как хIалаллъиялъе ният гьабурас, паризаяб какги бачIого, тIаваф гьабизеги бегьула, гьелъул гIаксалдаги бегьула. Гьаб ниятги букIине ккола тIоцебе гьумералде ракь накълу гьабиялда хурхун, гьумералде масхIу гьабиялде цодагьаб къадаралъ хурхинеги ккола: паризаябин абичIогун ният гьабурав чияс, жинца ният гьабураб гIамалги хутIарал гIамалалги гьаризе бегьула. Масала: «Дица ният гьабуна Къуръан цIализе, ялъуни таяммум гьабизе», – ян ният гьабурав чияс суннатал какал, къуръан цIали, суннатаб тIаваф, гьелда релълъарал суннатал гIамалалги киналго гьаризе бегьула. Гьаб нияталдалъун цониги паризаяб гIибадат, паризаяб как, къуръаналда хъвай, паризаяб тIаваф гIадал гIамалал бегьуларо.\nЛъабабилеб рукну: тIоцебесеб ракьалда кьабурал квераздалъун сахабго гьумералда масхIу гьаби. Гьумералдасан гъоркье далараб мегеж бугони, гьеб мегежалъул сахалдаго загьиралдаги масхIу гьабизе ккола. Гьумералъе ракь босулаго, килищалда баргъич бугони, гьеб бахъизе кколаро, амма кIиабилеб кьабиялъулъ баргъичалде гъоркье ракь щвезе, бахъизе тIадаб буго. Гьумералъул расазде гъоркье, ялъуни лъеца каки чурулеб мехалъ гIадин лага лъулъазе суннатаб гьечIо.\nУнкъабилеб рукну: кIиябго квералда (гIункIрукь бакIалгун цадахъ) масхIу гьаби.\nЩуабилеб рукну: тартиб цIуни, цин гьумералда, хадуб кIиябго квералда масхIу гьаби.\nГьаб щуябго рукнуялъул цонигияб камуни, ялъуни тартиб цIуничIони, таяммум бегьуларо.\nСапаралда вугев яги рокъов вугев чиясда лъим жиндие щолареблъи якъинго лъанани, кигIан тIалаб гьабуниги, гьев чияс лъим тIалаб гьабизе кколаро ва лъимги тIалаб гьабичIогун таяммумги гьабун как бала. ТIалабги гьабун, лъим батилин ракIалде кканани, гьес лъим тIалаб гьабизе ккола. Лъим тIалаб гьабила, какие гIуж щун хадуб. Какие гIуж щвезегIан лъим тIалабги гьабун лъим батичIони, гьелъ гIей гьабуларо. Лъим тIалаб гьабизе цоги чи вакил гьавизеги бегьула. ГIемераб жамагIаталъ цо божарав чи витIун танани, гьелъги гIей гьабула. Цо пасикъав чияс бицани цо бакIги бихьизе гьабун, гьениб лъим бугилан, гьес бицараб хабаралда божизе тIадаб гьечIо, ай гьенивеги инчIогун жинцаго тIалаб гьабиялда гIейги гьабун, таяммум гьабизе бегьула. Гьеб лъим тIалаб гьабулаго тIоцебе байбихьила жиндирго цадахъ бугеб къайиялде жаниве валагьиялдаса, хадуб цадахъ ругел гьалмагълъиялда гьикъила, гьезухъги батичIони, жив вугеб бакI битIараб, мегIер-кIкIал гьечIеб бакI батани, ункъабго рахъалде балагьила живго вугеб бакIалдасан. МегIеркIкIал бугеб бакI бугони, жив свердизе ккола, ялъуни цо борхатаб бакIалде вахина жинда аскIобегIан бугеб. Лъим тIалаб гьабун свердулаго, жиндаго ялъуни боцIи-малалда хIинкъани, ялъуни гьеб тIалаб гьабиялдалъун какил гIуж унеб бугони, гьедин сверизе. \nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Таяммум&oldid=67513»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 14:32, 9 май 2018.


Пенсиязул реформа: дагIба-рагIи, бахIсал ва пикраби | Дагестанский язык (аварский) | Киназего гIаммаб Россия\nПенсиялъул реформа гьабизе бугин бицаралдаса нахъе лъугIулел гьечIо бахIсал. Абулеб буго, 63 сон бараб мехалда ихтияр кьезе бугин руччабазе пенсиялде ине ва бихьиназе — 65 сон бараб мехалда. Гьедин гьабиялъе гIиллалъун рехсолеб буго кватIичIого хIалтIулелги пенсиялде аралги россиялъулазул къадар бащалъизехъин букIин. Гьебмехалда пенсионеразе щибаб моцIалъ кьолеб пенсиялъул роцен дагьлъизабизе кколеб бугин абулеб буго реформатораз. Щайгурелъул бюджеталде бачIунеб гIарцул къадар дагьлъулеб бугелъул.\nИрайсат ГIабдурахIманова, биолог, 60 сон: «Дун пенсиялде ана 55 сон бараб мехалда. Амма школалдаса нахъе ине ракIалдецин ккечIо. Щиб гьабилеб рокъоб? ГIумруялъго хIалтIулей йикIарай дихъа бажариларо хIалхьиялда чIун. Дие рокьула дирго цIалдохъабиги, цадахъ хIалтIулел педагогалги, дирго хIалтIиги. Гьединлъидал, пенсиялде аниги, хIалтIулей йиго дун. Пенсиялде тIаде бачIунеб харжалъги цо бакI ккола. МоцIрое бачIунеб харж гIелаан дие, амма гIумру гьабизе расги бигьалъилароан — школалда дарсазул къадар цIикIкIинабеян гьаризе ккелаан. Гьанже пенсиялъул ригьалда бан къабул гьабизе бугеб цIияб законалда улкаялъул президентас гъолбасани, 55 сонил ригьалде рахинчIел учительзабазда ракIгурхIизе бачIуна. Щивасухъа гурелъулха бажарулеб 63 сон базегIан школалда хIалтIун».\nТатам ХIусенова, филолог, 58 сон: «Дида ракIалда буго 60 сон барабго пенсиялде ине. Щайгурелъул захIмалъулеб буго хIалтIизе. Аслияб къагIидаялда захIмалъула цIиял жал лъазаризе. Масала, исана нижер школалъул киналго учительзаби ритIана тьюторазул курсазде. Анкьида жаниб кIицIул унаан лекциязухъ гIенеккизе ва рокъор тIуразарулаан гьез кьурал тIадкъаял. ГIадалнах гьалулеб бугин кколаан — захIматал ва ракIалда чIезаризе бажаруларел терминалги цогидал жалги гIемер руго. Гьединал курсал жеги гIемер рукIине ратила. Ригь араб мехалда сахлъиги лъикIаб букIунеб гьечIо. Жеги 60 сон бачIей дица щибаб къоялъ гьекъезе ккола дараби. 63 сон базегIан кинаб сахлъиги хIалги хутIилебали лъаларо».\nАлла Дмитриевна, тарихалъул учитель, 60 сон: «Дун рази йиго хIлтIизе, буго бажариги. Пенсияги бугелъул, дагьал гурони дарсал росичIо дица. Нилъер улкаялда мукъсанал харжал кьолел рукIинчIелани, пенсиялъул реформа разиго къабул гьабилаан гIемерисез. Бищунго ццим бахъуна реформаялъе хъатчIвалел депутатал рихьидал. Дир яц хIалтIулей йиго Россиялъул цо шагьаралда, фабрикаялда. Гье-лъул буго 47 сон. ТIубараб къоялъ эхетун чIезе ккола гьей. ГьабсагIатго бохдул унтун йикIуней гьей кин хIалтIизе йигей 63 сон базегIан? Гьебцин гуродай цIияб реформаялъул аслияб мурад — басрияб чIорто кинигин къанги цIцIун, хIалтIудаса чи нахъе витIи?»


Лазуни хIадур давриву лябукку хъанай бур |\nЛазуни хIадур давриву лябукку хъанай бур\nДагъусттаннал хъузалтрал кIинтнийнсса лазуни хIадур дуллай бур. Республикалий Шяраваллил хозяйстволул министерствалул прессалул къуллугърал ккаккиярттайн бувну, гьашину лябукку буну хIадур дуллай бур хъузалтрал лазуни.\nХIакьинусса кьини хIадур дурну дур хъала лазундарал 624,3 азарда тонна, ягу, дукIу вара чIумух бурувгун, 16,1 азарда тонна ххишала. Миннувату хIадур дурну дур 593,3 азарда тонна ххалал, 17,5 азарда тонна сенажрал, 17,5 азарда тонна нухьхьал, 1,1 азарда тонна силосрал.\nПредыдущая записьХхуллурдайсса мюхчаншиврул цIанийСледующая записьХхув къавхьухьурчагу, бухгу къавхьуссару