Ракъигун къварилъигун зах1матал рагъулал сонал ва рукъзал риххун г1адамал гочаризари...\nРакъигун къварилъигун зах1матал рагъулал сонал ва рукъзал риххун г1адамал гочаризари\nГ1ажаибаб жавабчилъи гьеч1ел цо-цо ишал кколаан дол рагъда цересел ва рагъула соназ Алмахъалда.\nБандал ч1езе рес бугеб бак1 бугиланги абун Мажитил гох1да, Чартикъоноялда рук1арал т1олго рукъзазул т1охал хвезарун г1адамал нахъе инаруна власталъулаз гьениса. Щибго цоги бак1алъ рукъ базе кумек гьел власталъулазул гьабулароан, г1адамал жиде-жидер г1агарал чаг1азул рукъзабахъе гочун ун х1ебт1изе кколаан. Гьанже пенсиялда вугев Ленинаулалдаса Мух1амагъази Агъамирзаевас бицана:\n- Трудовой фронталда, Терекалъул канал бухъулелъуй г1ахьаллъун бакъул унтиялъ (сири) г1одой лъурай дир эбел Х1алимат жанийги йик1аго, власталъулаз т1охде т1адеги рахун, бег1ераб г1ералъ т1ох борлъ-борлъана, жанив чи х1ебт1иларедухъ, унтарай гьей къват1ие инайизе к1веч1огун. Гьеб биххун хадуб, ине бак1ги гьеч1огун, Х1алиматил яц Алипатил доре ана. Гьезулги жаниб цо гурони рукъ гьеч1еб мина бук1ана. Гьенисан ккана Ленинаулалде. к1удияй эбел Хадижатил цо рокъоре. 1953 соналъ армиялдаса вач1ун хадуб дица гьениб бана мина ва эбелгун гьениве вахъана\nДоб Мажитил гох1даса, Чартикъоноялдаса рукъзал риххун гочинаруна хъизаби: Биясланх1ажил, Сайдулал, Охъмазил, Хъабатаясул Нусх1абил, Нурмух1амадиязул, Сайбодинил, Г1умарх1ажил Асадулал. Сомболатиязул, Саламирзал Мух1амадил, Мух1амадх1абибил, Халипасул, Мажидил, Г1абдурах1манил, Шарипил, Х1айибатиязул, Занкиязул, Зугьрал Мурадил, Ирисбил.Занкиязул бак1алъ болъоназул бокь гьабуна. Гьел хъизабалъа чангоял рагъул фролнталда рук1ана гьеб мехалъ.\nХ1асанханов Гъайирбегица бицана:\n- Рагъда эменги (Х1асанханов Гъайирхан) т1аг1ун рук1ана ниж.Чачанал высылкаялде рит1иидал, нижер эбел цогиялгун цадахъ, ниж лъабго лъимал жалго рукъорги тун, ячун ана чачаназул росабалъе. гьениб бугеб буголъи къват1ибехун бит1изелъун гьеб бак1арун складазде ккезабизе. Моц1ица эбел йиччач1о рукъое яч1ине. Г1исинал ниж гочинарун щвезаруна Калининаулалде, Висингерел бокь цебе бук1араб цо биххиялде ккараб бак1алъе. Гьенир т1алаб гьабизе чи вук1инч1огон ракъоца хвана дир яцги вацги. Къаси сордоялъ берцинго цоцалъ к1алъан рук1арал гьел. радалиде к1иялго хун ратана. гьебг1адин рак1алда къалеб жо гьеч1о. Цинги гьел хун хадуй щвана эбел т1аде\nГъандауров Г1абдубасирица бицана:\n-Ц1оросоролъалъул х1ок1цин къанаг1ат гурони щолароан ххенезе. гьеб хъурун квен гьабулаан ракъоца рагъул заманаялъ, бак1арулаан миккил ц1улакьо, кваналаан чинаридул т1амах, тухурта. гьадил т1егь, т1амах. Хадусан Ладул баракаталъ дун ккана почтаялде х1алт1изе. гьелъул дагьаб кумек ккана.\nГъандаурова Г1абидатица бицана:\n- Колхозалда хурул х1алт1и гьабун, норма т1убазабуни кьолаан цо банка ц1оросаролъул ханждал. Гьебги кидаго щолароан. гьеб норма гьабизе кидаго гуреб т1обазабизе к1олеб бук1араб. Къол норма бук1ана: 5 сотых ракь бухъиялъул, хур ч1араялъул 10 сотых. Къад х1алт1ун хадуб. къаси моц1рол канлъухъе ч1арадулаан. Гьениб квание кьурал хинк1ал лъималазе рукъоре росулаан, хинк1ал релъараб лъинги гъекъон. Х1анипал Мух1амадил к1игогун бащдаб хинк1алъул цоги бащдабги нахъе босана. гьесул норма т1обач1огонилан абун... Нахъотаралде , Дилимазул Шавданалде рачунаан хьодуе картошка баччизе, картошка баччизабулаан рик1к1ада бугеб Ц1ант1а мег1ералдасаги. К1иго пуд бугеб раччи босизе к1вараз цо нухалъ ун рорч1улаан. цо пуд баччулел к1иц1олго ине кколаан. Ликъинчоялде рачунаан хур гьабизе. гьенирго сордо бан ч1езарулаан. Отаразда г1адамал толарогонилан. гьенир рук1аразул рукъзал риххана ва гьел жиде-жидер г1агаразул рукъзабахъе къварилъуде рахъинаруна...\nБуртинаялде ц1улал тунк1алги гьарун рагъуе ругьун гьаризе рит1ана алмахъазул цо кьер, анц1ила к1иго къоялъ ругьунги гьарун рит1на фронталде, гьезда гъорлъ Гъандауров Баширги, Авбакарги рук1ана.\nУчительзаби Исуп, Г1изудин, Буртинаялдаса Мух1амадбег рагъдеги рит1ун анкьго класс лъугьинабич1огун хут1ана нижер.\nГъайилир, Талаялда ч1арадилаго ракь сородизабулаан Хасавюрталдехун ккарал кьвагьияз.\nХасавюрталде гочун ун вук1ана Жамалодинил Кама. Гьениса гьев нахъе вач1ана, кьвагьараб жоялъул осколок бот1ролъги щун. гьебги бухьун.\nЛайлал эбел Хадижатил Хасавюрталда бугеб рукъ бук1ана кьвагьи щун биххизабун.\nГ1адамал отараздаса гочинарун риххарал рукъзазул хут1арал бак1алъе унаан ц1улал магьал ц1езе...\nБригадаби т1амулаан къецалда х1алт1изе. Бергьаразе цо куйги, к1иго пуд ханждалги кьолаан. Гьедин бергьенлъиялъе г1оло къаси, къад х1алт1улаан. Х1анапил бригада бергьинеялъе гьоло, х1алт1изе рач1унаан гьесул херал эбел-эмен Халидги, Зубайдаги. Гьедин Х1анапил бригада г1емерисеб мехалъ бергьунаан. Росгун екьаризе яч1унаан Хочбарил Ами. Цо сотых бекьун щолаан г1абаси.\nСурхай Саласгереевас бицана:\n- Лъбц1улго каналал рухъизе вит1ун ч1алг1арав нижер эмен Сала г1авухъалъго ч1ана, Алмахъалде вач1инч1огун. Гьенив гьезул ц1аназда вехьлъун вук1ана. Г1авохъаца 60 сотых ц1оросаролъ бекьизеги, 10 сотых картошка бекьизеги кьун бук1ана гьесие. Ц1ани хьихьун моц1ие цо ц1еялъухъ цо банка ханждал кьолаан.\nКалининаулалде гочун хадуб г1емер чиясде сиридал унти ккана. гьелдалъунги г1адамал хохона. 1946 абилеб соналъ ниж эменгун балъго нахъе рач1ана Калининаулалдаса, амма ниж рук1араб отаралда щибго х1алт1и гьабизе теч1о нахъа заманаялде щвезег1ан.\nРагъда вас т1аг1арай отаралда йик1арай Сулайнат рукъги биххун нахъе гьениса гъезе рит1ун ун рук1ана Х1анапиги, Хъазамил Мух1амадги. Жий кие гьаниса инейилан абун нахъе инайизе к1веч1огон, жийго Сулайнатги тун рач1ана гьел нахъе.\nЧачаназул росабалъе гьезул мал бак1арун Пачалихъалъулазухъе ккезебизе бит1ун бук1ана цо цебесеб кьер г1адамазул, хадусан гьенире гочинаруразе щибго кванил сурсатал гьенир рук1инч1о.\nГочинарураб мехалъ Калининаулалда, т1асияб хабалахъ рук1ана г1урусазул солдатал. Раччиги баччун уней ч1ужуг1аданалда, гъугъайищ гьей йик1араяли, ялъуни г1урусалъ абураб бич1инч1огунищали, т1уманк1 кьвагьун. гьей к1и йорлъана. Хадуб больницаялде щвезаюн хвасар гьаюна\nРагъда лъукъун рокъове виччан вук1ана Къадил Забит. Эбелгун Хасавюрталдаса рукъоре рач1инел рук1арал гьезде данде лъугьун руго бандал. Гьасул шинель бахъизейилан лъугьарал бандазул цоясухъа туманк1 бахъизехъин бук1ун буго Забитица, амма цогидав бандас кверазда кьабураб хъундагъалъ гьеб бандасухъа борч1изабизе к1ун гьеч1о. Кинго т1аделъаниги Забитил шинелги гьезда борч1изабизе к1ун гьеч1о.\nЦ1улал устарлъиги гьабулев. г1усалги рахъулев Арсамирзахъа бандаз рохьосан данде лъугьун гьесул саг1ат бахъун буго. Гьеб лъугьа-бахъиналъул х1акъалъулъ бахъараб коч1ол к1оченч1огон хут1арал раг1аби руго гьал:\nАрсамирзал саг1ат карандаги бан\nКинда васандана гъах1ба чачанав...\nРагъде г1олохъаби инаго ясаз ах1улаан гьаб кеч1:\nГодобе буссинч1о Совет х1укумат\nМолодёжни бригад биххун гурони.\nКинго г1одор ч1еч1о кансарачаг1и\nЧ1ух1арал васаца росу теч1огун\nГ1иса Саласгереевас бицана (Салал Г1иса):\n- Бицун х1алк1олеб жо гуро нилълъер г1адамазда бихьизабун тараб жоялъул. Колхозазда гьеч1ел единоличниказе картошка бекьизе бак1ал кьуна рик1к1ада маг1арда ракьанда бак1азда.\nОтаразда рук1арал г1адамал Нахъотаралде, Х1авдишкаялде гочинаруна. Гьенир жидецаго г1адамаз рана х1ащул толаби ва гьенире рахъана, цоцазда т1ад регун рук1ана г1адамал...\nСолдатаз чачаназда жидедаго машине ине нух гьабизабуна, къач1азабуна кьо.\nСолдатазул постал рук1ана лъун Булахъалда, росабалъ бак1-бак1алда.\nКалининаулдаса, Ленинаулалдаса чачанал выселить гьарилелде гьенирго гъоркьго рук1ана бат1и-бат1ияб бак1алъа маг1арулал, г1андисел. Гьел чачанал гурел чаг1азул список мух1кан гьабуна солдатаз...\nМаг1арулазулъги рук1ана ц1огьорзаби.\nНилъер г1адамал гьенире гочинаридал, гьениса кинабго мал нахъе ун бук1ана. Лъик1абщинаб езил, пахьул т1аг1ел гьениса бак1а-бахарун нахъе ун бук1ана, х1акимлъиялъе щун батилаха гъоб.\nЗанкиги, Тавсултанги ч1вана Дилимазул бандаз.\nАмма рек1елгъей бук1ана г1исинаб кьералъулъ, бук1ана лъик1аб дунялалде божилъи, гьелъ кумек гьабулаан ракъул заман бук1аниги.\nШарипов Расулица бицана:\n- Дун анц1ила ункъо сон баралдаса нахъе вуго колхозалда х1алт1улуев, х1алт1ана калмыказул дова г1иядаги, г1емер зах1малъи бихьана, вук1ана росдал депутатлъунги, райкомалъул бюроялъул членлъунги (гьесухъ ругоан книжкакаби "Победитель соцсоревнования", "Почётная грамота", "Ветеран труда", Доска почётаялда хъван вук1инги.\nГуниялдаса вук1ана Алмахъалда цо ц1аларав г1алимчи Зайидх1ажи, гьесухъ рук1ана ц1алулел Иманг1али, Арсамирза, Х1амид. Дир инсул яц Бариян гьес жиндирго рукъой ц1алдезаюна, бихьиназда цадахъ теч1огун. Гьелъ гьесул лъимал хьихьун кумекги гьабулаан. Цо къоялъ Бариянида бихьун буго Зайидх1ажица бет1ер борхун мах1ал сунт1улел. Гьалъ инсудеги бицун, цо къоялъ Г1абдулах1итица рузманалда гьикъун буго Зайидх1ажида доб мах1сунт1иялъул маг1на щибилиан. Гьес абун буго Ник1алайида т1аде к1анц1изе унел г1урусазул армиялъул ваксидал мах1 бугилан, жив гьанисан нахъе ине ккезе вугилан, рагъал рук1ине ругин, г1емер чаги т1аг1инаризе ругилан. Гьедин арав Зайидх1ажица хадусан кагъат бач1ун буго, жив гьенисан Стамбулалде ворч1анилан\nРакъарал сонал нахъа тана. Доб мехалъ мич1ч1ил кьибил бахъулаан кваназе. муг1рузул гъоркьбак1азде ун.\nРук1ана т1ад лъурал налогал, ханал, 25 кг гьанал кьезе кколаан. Гьел т1аса ккезе рес бук1ана, рохьил болъонил т1ом кьезе щвани.\nЛъабго хинк1(буг1а, ячмень) кьолаан х1алт1улелъуб, цо хинк1ги кванан к1игояб рукъобе босулаан лъималазе.\nЯцг1ал Зулайнатил хвана к1иго лъимер, т1ад дебиги бахун рукъана гьел. Лъимер хвараб мехалъцин гьей рукъой теч1о, х1алт1изе яхъинаюн.\nК1усаралъуй хварай Азал яс Саих1атида мал кьабуна, мун хун гьеч1иланги абун... Азал Эбечалъул бук1ана колхозалъул ц1оросаролъалда гъорлъ ч1ч1ун гьоло (Ц1оросаролъалъе гьоркьоб ч1ч1араб гьалил зарал бук1унаро, пайда бук1ани гурони), гьелъул бижуна бук1араб гьеб гьоло т1ут1ун нахъе бана.\nКолхозалъул ц1оросаролъалъулъ ч1ч1араб (гьелъие зарал кколареб) Мусал Саих1атил хъабхъил рач1ч1ал рет1ун нахъе рана, бригадиразул г1акъло гьеч1олъиялъ.\nМагъилъ бак1алъ, отарабазда, т1охал рорлъун рукъзал риххана, росулъе ун рук1айиланги абун.\nРеххехун кьвагьарал бомбабаз Алмахъалдаго ракь сородизабулаан. Немцазул самолётал унаан т1асан роржун.\nИманг1алил яс Х1абизатил рагъде ана к1иго вас, Иманг1алиги Х1амидги (гьел рагъда т1аг1ана, лъабабилев вас Арсанг1али щиб ккарабали жаниве ккун т1аг1ана).Рагъде арал гьезда хадуй г1одулей Х1абизатиде гьелъул бет1ергьанчи Г1абдулах1итица абулаан, Х1абизат мун г1одуге, нилълъер васал толеб рагъ гьаб гуро, гьединги абун живгоги к1алогъоркьеги вегун г1одулаан...\nЦо немцазул самолёт т1асан боржун индал. гьелда хадуй г1одилаго екерарай Х1абизат г1акълоялдаса ана ва хадусан гьеблъиялда хвана.\nАлмахъалда цо бакъанил г1ужалда лъазабуна, метер радалиса, квен цадахъ босун росу раг1алде рак1арейилан бихьиналги руччабиги. Лъалеб бук1инч1о щай рак1арулебали, гьел рак1араразулъ йик1ана дир эбелги... Гьел рук1ун руго высылкаялде рит1арал чачаназул росабалъе гьезул маг1ишат бак1аризабизе рачун.\nРаччи баччун иней Пари лъукъана посталда вук1арав солдатас туманк1ги реч1ч1ун. Гьей Мирзаханица Дилималде больницаялде щвезаюн, ч1аго хут1ана. Солдат Дилималда жанив т1амун вук1ана цо дагьал къояз, гьес туманк1 нахъе кьеч1о (рагъулазда т1ад кверщел бук1инч1о бак1алъул властазул)\nКъаси-къад руччаби рекьарана бан оцазда цебе фонарьгон.\nНалог кьезе к1веч1огонилан дир эбелалъул рокъоса ана лъимал чвердезабулеб езил силапчи.\nКъоца х1алт1ун рукъоре щварал руччаби къаси нахъалъизег1ан жанир т1амулаан кансароялда, налог кьейиланги абун. Гьедин х1алт1одаса щварай к1иго ч1ужуг1адан рук1ана кансароялда жанир т1амун. Кьезе кколаан заём, гьан, нах, ц1око\nРит1улаан каналал (Обороннаялъул) рухъизе.\nНалог кьезе к1оларогон. х1алт1и гьабизе к1оларел рит1улаан батагъазде, ччугг1а кквезе (принудительные работы). Гьедин гьенире рит1ана Хасимат, Сирал Сайбодин, Кехурса, Х1арсанил вас Х1асан.\nТ1агьибат Г1амиевалъ бицана:\n- Дун гьаюна 1937 соналъ. 1940 соналъ, дир вац Мух1амадг1али гьавун анц1го къо инелде хвана нижер эмен Мух1амадт1агьир, ниж рук1ана анкьго лъимал. Дида лъай батаралдаса ракъол сон батана. Эбел кидаго х1алт1улей йик1унаан. Бихьиназ х1алт1изарулел оцазул гьоко-чанагъгун колхозалда х1алт1улей йик1унаан гьей. Гьеб гуребги, т1ахьдиялъул сах1алъухъ чачаназул хурзабахъ ч1арадун, эбелалъ цель к1ут1ич1еб бак1 теч1о. Колхозалда къоялъ х1алт1ун банка ханждал кьолеб мехги бук1ана, гьеб ханжу гъудалъ бикьулеб мехги бук1ана. Бух1араб лъелълъе гьебги бан лъел кьерги хвезабураб чурпа ххулаан... Дир эбелалъул яц йик1ана Сайгибат, гьелъ бач1унаан цо-цо картошка ниж к1и-к1иязе къот1изе. Эбелалъ бач1унаан кванач1огун х1алт1удаса жиндего кваназе кьураб хинк1 нижее. Дагьа-макъаб ханжу лъелъеги бан гьабулаан чурпа, жинцаго гьелъ кваналароан, нижехъги балагьун г1одулаан. Г1емерисеб мехалъ к1ал ккун йик1унаан гьей. Эбелалъул яцалъ абулаан нижехъги ялагьун, чадил бак1алъ гьанги кьун хьихьарал рук1анин нуж инсуца. Хваралъуса нахъе чи вач1унев вук1аравани, хобги рагьун вач1инаан нужер эмен, нуж ругеб х1ал бихьани... Гочун гьанире рач1индал эбелалъул вац Х1асал Мух1амадил, Х1абибиил кумекал щвана, гьез чанги рачел къана нижее. Х1асал Мух1амадил хъизан йик1ана базаралде хьвадулей лебалай ч1ужу, гьедилан цо-цо нижееги кумек гьабизе рес кколаан гьезул...Вакъун х1ал щварав дир гьит1инав вац Мух1амадг1алица абулаан, эбел хур бижиндал мучари гьабилагури дуцайилан. Гьелъги абулаан, гьабила эбелалъул, хьаг ц1урал хинк1алги мучариги гьабилайилан. Гьес воххун кверал лъулъалаан...\nАвбакар Г1амиевас бицана:\n- Бихьараб зах1малъиялъул, г1акъуба-къварилъиялъул бицун х1алк1оларо...Т1оцебе Алмахъалда объединение гьабун, гьенире лъугьарал анц1ила анлъго членазда гьоркьов вук1ана дир эмен Г1амиги. Рагъ байбихьилелде заман бук1ана доб. Гьез вакъмоялъе кьун бук1араб Бачазул талаги бекьун гьениб лъик1аб т1ощел бижана, гьел щиязе бикьун г1емерал турпи ц1ун т1ощел щвана. Гьелдаса нахъе эбелги эменги фермаялда ратана дида х1алт1ула. Эбел йик1ана старший дояркалъун, эмен бугъби хьихьун вук1унаан...Гьелдаса нахъе жакъалъизег1ан колхозалда х1алт1улев вуго дун... Рагъде ун Сталинградалда т1аг1ана дир к1удияв вац Х1ажи Г1амиев...Хъизаналда гъорлъ к1удияв вук1ун, гьтит1инал яцца-ваццазе рачел къана... Лъебералда анкьго сон хъутаналда бана колхозалъул х1алт1ода...16 лъимал рук1ана, киналго рукъ-бак1азде ккезарун нухде ккезаруна...\nАнц1ила цо лъимал г1езарурай "Мать-героиня" меседилаб медаль жинде кьурай Калининаулалдаса Сайгибатица цебе заманаялъул зах1матал сонал рак1алде щвезарулаго бицана:\n- Ункъго классги лъугьарай дун унаан унтарай эбелалъе г1оло колхозалде х1алт1изе...Ракъол соназ хасало беч1ан г1азулъ хут1араб х1анкдал алччи бахъизе унаан х1ат1идаг1иц1го, рет1изе хьит бук1унароан...Т1ахьдидал манка бук1унаан анц1го гъурущалде. гьеб г1арацги къанаг1атги г1адамазе щолеб жо бук1инч1о Колхозалъул ч1ах1иял донк1ахъ гъоркь хут1араб ц1орон турараб картошка бищизе унаан...Рекьул заманаялда оцазул кутнада нахъа Ибрагьимил Г1абдукъадир вук1унаан, дунгун т1ад ункъоял руччаби рук1унаан гьесда цадахъ х1алт1ула. Ц1оросаролъил мугьал рекьулаго охран вук1ана т1ад тун, чияс мугь к1алдибе реххилебилан ххал гьабун. Нагагьлъун цо мугьцин к1алдибе реххун бихьани. квеш вагъулаан, т1ок1аб гьеб к1алдибе реххиларедухъ гьарулаан. Ракъарал г1адамаз хьараб мугь нахъе бищиларедухъ гьеб щияб мугь т1ил къазабун гъварид гьабулаан... Бомбаби кьвагьун хурзазда ц1а рек1ун ч1ег1ерлъараб ролъул ханжу бач1унаан Хасавюрт мухъалъа. Гьелъул гьабураб цо-цо хинк1ги , гьел хинк1ал гъорлъ белъараб чорпайиланги абун лъим кьолан хинк1алде данде гьекъезе. Чачан мухъалъан рач1ун т1асан роржун унаан немцазул самолётал. Къаси-къаси чирахъ бакизе толароан, самолётал т1асан роржунел рук1иналъ. Нилълъеразул самолётал ч1ег1еркьерал рук1унаан, гьел гъоркьег1анисан роржунаан. Немцазул самолётал хъах1ал гвангъарал рук1унаан, гьел хъах1илаб зобалазул борхалъиялдасан роржунаан, гьел т1асан роржунаго рахчарулаан г1адамал...Хасавюрталда кьвагьараб жоялъ Квериманалда (отар) рукъзал гьар-гьазарулаан. Къаси-къаси Хасавюрталдеххун эххеде реххараб ц1аялъ (канлъи гьабулеб немцазул бук1араб к1удияб ракета) Квериманго гвангъизабулаан...Цо г1ака бук1ана рукъоб, гьелъ бахъараб дагьа-макъаб нахулъ бежараб х1анкуялъул къот1елал кьолаан эбелалъ нижее. Щварал мугьал кверххеналъ хъуризарун гьабураб ярмаялъул къот1елал гьарулаан режизе... Ханал, гьан, нах кьезе кколаан налогалъе. Налог кьезе к1веч1огон, Т1агьиратил рукъоса ана букъарулеб машина, гведек (Гьелъул рос Калининаулалде гочинарун хадубго сири (бакъул унти) ккун хун вук1ана, вац Хизри, вас Мух1амадх1абиб рагъде рит1ун гьенир т1аг1ана)...Асх1абилан ц1ар бугев ц1акъ хъубав лесник вук1ана. Гьес щибниги рукъобе рохьал ц1ун бугеб бакъвараб чилпицин босизе толароан. Нахъа 115 сонги бан хварай дир инсул эбел Къумахъа бакъвараб ц1улал магь бахъана Асх1абица ва жиндирго добе гьеб ч1ехьезабуна. Магь баччун унел рихьарал руччабазда хадувги ун ц1ул бухьараб г1арщ къот1ун, магьал рортизарулаан.. Колхозалъул х1алт1удаса рукъое ц1улал чилпиялъул магьги баччун лъар бахуна йик1арай Г1айишат (гьелъул рос Расул рагъда т1аг1ана) Асх1абица нахъасан тункун ц1орораб лъелълъ г1одой реч1ч1изаюна, гьеб магьги лъеца босун ана. Лъелъа къват1ие яхъарай гьей квачаялъ йилъине к1оларогон йик1ун, аск1орег1ан рук1арал цояз кверги ккун жидерго рукъое ячун ана хинлъизе...\nАбут1алибов Инусица бицана:\n- Алмахъалда к1иго росдал маг1ишаталъул объединение гьабун бук1ана. Отаразда рукъзал риххун г1адамал толареб заман бук1ана доб. Гьайили аххада бук1ана нижер рукъ. Гьеб биххула эменги тун Жаг1аришкаялде оцазул гьакица рукъ биххараб т1аг1ел баччула вук1унаан дун. Данде ккарал г1адамаз абулаан гьит1инав чияс гьеб бак1аб т1аг1ел кинин дуца ч1ехьезе бугебилан. Дица щолелъубе щведал кварица гъот1ода бухьун гьоко-оцал цере ц1ан бортизабулаан цо-цо ккун гьеб т1аг1ел...Г1исинал чаг1и, дунги Байсолтанги Ясазул росулъе (маг1арда бак1) унаан харил оцазул чангъал ц1езе, гьеб хер Хъванк1инибе (отар) щвезабизе кколаан... Харицел гъеждаги бан колхозалдасан вит1ун хъутаналде ана лъелго вилъун вецаризе. Костекалда цо уборная г1адин гьит1инаб реххун тараб бак1алъ цо бук1нилъги кьерун борч1ана сордо...Маг1арда г1иязда вугеб мехалъ ригь-ригьалда оотдых гьабун рукъове щвезе г1амал гьабулаан, ракъун рукъор ругезе цо-цо кванач1огун рак1арарал хинк1ал щвезаризе. Гьедин цо нухалъ, дун вач1ина вихьарав вацц данде векрун вач1инаго вакъиялъ г1одов ккун т1аде вахъине к1веч1о дун т1аде щвезег1ан...Чачанал высылкаялде ун рук1ана. Дунги Саламги гьоко-оцалгун рит1ана чачаназул Дорми маг1арде хер бецизе, гьениб гурони ххер бижун бук1инч1о кибниги. Нухал квешал гьенисан инаго, чанго бак1алъан гьакил цояб гурун борхун кквезе кколаан цадахъ ругез. Киналниги цадахъ рук1ана анц1ила лъабго чигун къого г1анасел руччабиги. Ункъго хъорщ бана гьенире щведал сардал рорч1изе. Руччабазуз хъорщазда ххер ц1ц1ик1к1ун т1ад балаан гьел квачалелилан. Зах1матаб лаблъолаб гьеб бак1алъ цояб наку г1одобги лъун гурони рецаризе бажарулеб х1ал бук1инч1о. хер бак1аризеги ц1акъ зах1мат бук1ана. беххе хер хъущт1изабун рана гьенир харил гъунал. Гьебги лъугьун Магъжариб аск1об гьабун квен кванана, нахъе хут1ана квание нижее бит1араб г1иялъежоялъул бащдаб къулаг1и. Г1адамаз цадахъ вугев бригадирасде гьаранана гьеб гьан киназего бикьун гьанал кескал рукъор ругел ракъарал хъизан-лъималазе босизе рач1айилан, гьес инкар гьабуна, гьеб лъани жинде лъик1аб гьабулариланги абун. Гьеб гьан г1адамазе теч1огун нахъе складалде щвезабунилан рик1к1ине камураб жо теч1о Г1умарасх1абица бригадирасде...Салам рукъове щвезеги ун гьеб маг1арда дунго хут1ун вук1ана хадусан г1иязда. Г1усалги унтун, гьумерги гьорон унтун вук1ана. Т1аде щун рач1ана Байтерекалъе унел дир эмен Абут1алибги Назарханги. Назарханил кодоб камич1огон бук1унаан к1ич1у т1огьибги бугеб г1усал рахъулеб цо алат, гьес дир к1игояб г1ус бахъана, амма маг1арда квачан бук1иналъ г1усал рахъараб бак1ги г1емераб мехалъ сахлъич1о... Колхозалъул оцал хьихьунги вук1анаан. Гьезие кваназе хер гьеч1олъиялъ, хасало рохьове унаан дун гъут1бузул г1аркьалабаздаса сенеро къот1изе. Ракъиялъ оцаз сенероялда рек1ун рач1арал гъот1ол г1аркьалабазул кескал кваналаан нахъе рецач1огун... Мух1амашарип завфермалъун вук1ана. Нижер анц1ила к1иго чи рит1ун рук1ана хъутаналде рецаризе. Гьениб аск1обго харбуз бек1ун рук1ана цо г1урусазуз хозяйствовалъул г1адамал. Ракъараб замангилъидалха бук1араб. Цо къоялъ къот1и ккана можороги реххун, можоро бергьарав къавудаги тун, хут1арал бак1-бак1алъан ун харбуз бикъизе ине. Можоро бергьарав дун къавуда хут1ана...Харбуз бикъула рук1арал ункъгоял ккуна цогиял лъутун рорч1ана. Ккараб жо лъарав Мух1амашарип гьел ункъалго риччазаризе индал, г1урусаз лъазабуна цо г1иялъажоги, таргьа ханждалги кьуни гьел риччалилан... Риччан рач1арал рецараухъабаз рази-ракиго бицана жидее лъик1аб квенги кьолаанила. харбузалги кьолаанила.Можоро бергьун къавуда хут1арав дие гьеб кинабго щвеч1о... Бригадирасде ялъуне цогидал т1ад таразе данде къец гьабуни, гьесда кьабуни жанир т1амулаан. Рет1изе хьит гьабизе т1ом к1век1изе гвай бан кумекалъе г1адамал ах1улаан, гьарурал хьитазда гъоркь ганщил т1омалъул т1екъваял гьарулаан, гьел хьитал риччун ракъвадал сог1лъулаан рет1изе санаг1ат гьеч1еб х1алалда...Дун колхозалъул ревизкомалъхул членлъунги, фермаялда учётчиклъунги, бригадирлъунги вук1ана...Цо нухалъ 93 чи жини кодоб кквезе к1олелщинал г1адамал рач1ана Салаюрталде ч1арадизе. Гьезие квен гьабизе бач1ана лъабго килограммги бащдабги ханжу ва гьалил цо килограммги бащдабги. Гьеб гьоло белъана к1иго к1удияб хьагинибеги бан, хинк1ал цо хьагиниб. Киналниги х1алт1олъ рук1ана 99 чи. Цо-цо гьалил гъуд щияв чиясе бикьидал, щуго чиясе камуна гьоло. Даьаб гьит1инаб гъудалъ бикьизе ккана гьеб гьоло, нахъе хут1ана хъат г1анасел гьалил мугьал, гьелги щиясул паялда цо-цо мугь т1ад лъуна. Гьеб щвараб гьалил цо мугьги к1удияб жолъун кколаан, цо-цо хинк1гун гьит1инаб хинк1алъул рекелги хинк1ал релъараб ва гьоло белъараб лъималги жоран гьезул дагьаб макъаб чорпаги щвана гьеб къоялъ х1алт1улезе...Рагъуца бух1арабиланги абун бач1унаан ч1ег1ераб ханжу квен гьабизе, цо-цо складалдасан щолаан жимихги. Х1алт1ун гьабураб сотыхалъул къадаралда рекъон кьолаан гьеб жимихх бригадабазе. Гьеб жимих босизе к1удияб очередь бук1унаан складалда, х1алт1уда хадуб, сордо инег1анги хут1улаан жимих щвезег1ан...Цо гьоко-оцал рук1унаан цо бригадаялъухъ "Скорая помощь" х1исабалда, хурив чи унтун г1одов ккани. гьев "больницаялде" щвезавизе. Батилгерел Х1ажил рукъ бугелъуб бук1ана доб мехалъ гьеб больницаялъе х1алт1изабулеб рукъ.\nТемирханов Х1амидица бицана:\nНахъотаралда т1ощел лъик1 бижунаан, гьелъ гъоркьго ругел нижеда гьедин абизег1ан ракъи бихьич1о. Гьеб Нахъотаралде отараздаса, бак1аздаса г1емер г1адамал гочинаруна. Гочинаруна Оталикалдаса, Гичибекил бак1алдаса, Гъазанасул отаралдаса, Манихотаялдаса, Чури-чуризоялдаса, Зозолжаниб бак1алдаса, Мух1амадт1агьирил бак1алдаса, Ц1арматалдаса, Ханидукъидаса, Гъварданракьалдаса, Гъаланц1оялдаса, Барзуялдаса, Отарбил гох1даса. Гьел гочинарун хадуб байбихьана рагъ. Г1емер чаг1и рагъде рит1ун, х1алт1изе к1олел чаг1и дагьлъун, хадусан гьел т1аде гочинабураб халкъалда бихьана кутакаб ракъи\nСалих1ова Г1айишат, 98 сон г1умруялъул барай:\nГ1айишатил рос Батирбиев Расул, Терекалъул канал бухъулелъуса рукъове щун к1иабилеб къоялде рагъде вит1ана... Керчалда рагъулъе ккун, гьенисан бач1ун буго гьев "без вести" т1аг1анилан...Г1емераб г1азаб, г1акъуба бихьун буго Г1айишатида. Ц1а рек1ун хвана яс, рагъулал ракъол соназ хвана к1иабилей ясги. Г1айишат йик1ана лъик1 х1алт1улей ч1ужуг1адан. гьелде абулеб бук1ун буго дуе стахановецилан абураб ц1ар кьезе кколлилан.Гьелъие рач1ун рук1ана "За оборонну Кавказа", медаль "К 65летию в Великой Отечественной войне" ва цогидалги медалал, гьей ккола х1алт1ол ветеранги. Росги рагъда т1аг1ун киг1ан зах1мат бук1аниги, гьелъ к1иявго вас интернаталде риччач1огон жинцаго хьихьана. !973 соналъ аварияги ккун хвана гьелъул г1олохъанав цояв вас, Дорстроялъул главный инженерлъун вук1арав лъабго лъимадул эмен Батирби. Гьединаб зах1матаб. кьог1лъи г1емераб нух тана Г1айишатица нахъа...\nБеркиханил яс мунагьал чураяй Пат1иматица бицунаан:\nЩияб рукъалде аск1оре щун чодахъаби рук1унаанила ц1ал кодобгун г1адамал чачанал высылкаялде рит1ун гьезул бак1алъе гочинарулаго.Рукъзал тун ине бокьич1огун руччаби рук1унаанила г1одулел. Цо оцазул гьоко кьолаанила цо хъизаналъул рукъоб бугебжо т1ад лъезе. Гьелда гьинч1еб жо гьенибго хут1ун т1аг1унаанила.\nГъайирбиев Байсолтаница бицана:\nБатилгерел Х1ажица общепиталъе щибаб колхозалъе ункъ-ункъ таргьа кьолеб бугила Буйнакскалдасаниланги абун. дун вит1ана гьоко-оцалгун гьеб гьоло босизе. Колхозалъул кассаялъуб батараб 50 копеекги кьуна дие нухабе. Гьес малъана ине нухги. мун айила Гъозталаялдасан, Ичкаялдасан, Дарагабалъан. Халимбекаулалде щведал гьениб малъилеб дуде нух Буйнакскалдейилан. Гьедин вагъарана дун. Нухдасан ракъоца холел оцалги рук1унаан, нух раг1алда батаралъуб бакъвараб жух г1адинаб жо кваназабулаан оцазда. Цо сордо дица цо гонгинив кьжун борч1изабуна. Лъабабилеб сордо Буйнакскалда бана. Вакъоца хола вугев дир хиял бук1ана гьеб 50 копеекалде базаралдаса бакъвараб т1еренаб чед бук1унаан бичулеб гьеб щвелилан. Гьеб чед батана 70 копеекалде. Гьедин кваназе жоги щвеч1огун хут1ана дун. Радал доб гьоло кьолелъуве ун, гьениб к1иго гурони гьалил таргьа батич1о, гъоркьанго доз т1аг1инабун бук1ун батила. Гьеб к1иябго гьалил таргьаги гьакида лъун нахъе вагъарана дун. Нухдасанги щибха дие щвелеб кваназе. К1и-к1и, лъаб-лъаб гьалил мугьал ч1инт1изарулаан ганч1ицагун. гьел к1алдирги лъун ц1унк1улаан. Гьедин 6 сордо къват1ибги бан щибго кваназе жоги щвеч1огун рукъове щвана дун гьокооцалгун.


Бизнесалдаги политикаялдаги гьоркьов\nРоссиялъул Федерациялъул Шураялъул нухмалъулей Валентина Матвиенкоца лъазабуна пуланаб къанун къабул гьабун хадуб рес бугин кIиго чи сенаторлъиялдаса нахъе ине. Гьелъ мухIкан гьарулел гьечIо гьезул цIарал. Амма журналистаз рехсолев вуго Дагъистаналдаса олигарх Сулейман Керимов.\nРоссиялъул Федерациялъул Шураялъул нухмалъулей Валентина Матвиенкоца гьединаб лъазаби гьабилалдего - марталъул байбихьуда - жив сенаторлъиялдаса нахъе ине вугин лъазабун букIана Николай Ольшанский абулев сенаторас. Гьелъие гIиллаги сахлъи щула гьабизе къваригIин кколила. 29 марталда Россиялъул информалатаз рехсезе лъугьана Дагъистаналдаса олигарх Сулейман Керимовасул цIарги.\nБицен гьабулел харбазе гIиллалъун ккун буго гьабсагIаталда Пачалихъияб Думаялъ гьоркьоб лъун бугеб къануналъул проект. Масала, гьеб къабул гьабуни, къануналъ гьукъизе буго Россиялъул хIакимзабазеги депутатазеги къватIиса пачалихъазда бизнес гьабизе. Декларациялда рекъонин абуни, Дагъистаналдаса олигарх Керимовасул гIезегIан акциял руго Бермудазда, Кипралда ва цогидалъур хъвай-хъвагIай гьабурал компаниязул. Хамиз къоялъ къватIибе бачIараб "Известия" газеталда хъвалеб буго Сулейман Керимовго гIадин, сенаторасул мандаталадса махIрумлъизе бегьулин Швейцариялда ракь бугев Андрей Клишасги Италиялда мина бугев Виталий Малкинги. Амма бицен гьабулеб къануналъ улка тун къватIиб мал-мулк букIине гьукъулеб гьечIолъиги тIаде жубалеб буго "Известиялъ".\nЦо заманалда Керимовас жиндирго бизнесалъул хъвай-хъвагIай Дербенталда гьабун букIана. Амма жинца кьолел магъалаби жиндир гIагараб шагьар цебетIеялда тIад харж гьарунгутIи бихьидал, гьес гьелдаса инкарги гьабун, гьанже бизнесалъул хъвай-хъвагIай Чачаналда гьабунин бицунеб буго ЭР-ялъе жамгIияв хIаракатчи, журналист ХанмухIамадов МухIамадица. МухIамадсалам МухIамадов Дагъистаналъул нухмалъиялда вукIаго Керимовасул цIар гIемер рехсолаан республикаялда. Гьанже гьев хисун Рамазан ГIабдулатIипов вачIиндал, цIикIкIун бицунеб бугин олигархал, вацал МухIамад ва Зиявудин МухIамадовазулин абулеб буго ХанмухIамадовас.\nГьесул пикруялда рекъон, Керимов Россиялъул Федерациялъул шураялдаса иналдалъун дагъистаниязе кIудияб зарал ккеларо. ГIицIго гьес цере гIадин гьанжеги ритIиладай чIорого хIежалде гIадамалин абураб суал букIина аслияблъун. Чанго сон буго гьес жиндирго харжалдалъун санайилго дагъистаниял хIеж борхизе ритIулел.\nХанмахIамадов МахIамад, журналист\nМухIамад ХанмухIамадов: " МухIамадсалам МухIамадовасул заманалда Керимовас Дагъистаналда разе байбихьарал объектазул бицунеб бугони, дида ккола гьес гьел рагIалде рахъинарилин. Гурони цониги олигархасда кIоларо гьебщинаб гIарац гIодобе базе. Цойги рахъалъ босани, гьелъ рес кьела Керимовасе Дагъистаналъул экономикаялде кIвар кьезе".\nМахIачхъалаялдаса экономист ТIайгиб Мусаевас абулеб буго пачалихъияб даражаялда гьедин суал цебе лъун батани, Керимовас тIаса бищун бугин улка тун къватI бугеб бизнес , гьеб рахъалъ гьев вичIчIизеги кколин.\nМусаев ТIайгиб, экономист\nТIайгиб Мусаев: "Цебесеб гIасруялъул 90 абилел соназда улкаялда букIараб ахIвал-хIалалда гIарац гьабурал гIадамазул бизнесалъулъ гьарулел ревизиялги хIисабалде росун, хадурккунги гьединал хал гьабиял рукIинарилан абизе кIоларо лъиданиги. Гьединлъидалин нилъер бизнесменаз жидерго гIарац улка тун къватIибе баччун араб. Дагъистанияздаги бичIчIизе ккола гьеб. Щайгурелъул бизнес сабаблъун гIадамалъе вахъарав чи ккола Керимов. Жинца щиб гьабулеб бугебалиги гIезегIан лъикI лъалеб батила гьесда".\n"Регнум", "Кавказская политика" сайтазул журналист Муса Мусаевас рикIкIунеб буго Керимов политик хIисабалда цеве вахъунароанилан.\nМуса Мусаев, журналист\nМуса Мусаев: "Бизнесмен хIисабалда лъикIав, цеветIурав чи вуго гьев. Амма политик хIисабалда гьечIо. Нилъеда рагIичIо халкъалда рагIун гьес гьарулел рукIарал политикиял лъазабиял. Я телевидениялдасан вахъунароан цеве, я цогIаги къануналъул проекталда тIасан пикру загьир гьабулеб рагIулароан. Гьединлъидал сенаторасул бакI букIана гьес гьадинго, ххвалие гIадин ккураб жо".\nГьел харбазда бан 29 марталда лъазаби гьабуна Керимовасул кумекчи Алексей Красовскиясги. Сулейман Керимовас Федерациялъул шураялдаса инкарги гьабулеб гьечIин, Россия тун къватIиб гьесул кинабгIаги бизнесги мал-мулкги гьечIилан абуна гьес журналистазда. Жибго Федерациялъул шураялдаса нахъе иналда бан Керимовасе хIукму къотIизе кколеб буго Дагъистаналъул Халкъияб Мажлисалъги. Щайгурелъул гьелъ вакил гьавун вукIана Керимов дове.


Анжиялъул рахъ кколел\nГьединго гьал къоязда Краснодаралда тIобитIараб «Анжиялъул» хIаялъухъ балагьизе арал Дагъистаналдаса футбол бокьулезде тIаде кIанцIи гьабун буго Краснодаралъул командаялъул рахъкколез. Гъоркьехун кьолеб буго гьеб хIужаялда тIасан «Эркенлъиялъ» гьабураб аналитикияб цIех-рех.\nОфициалияб куцалъ МахIачхъалаялъул командаялъул бетIерав тренер хъулухъалдаса нахъе ине вукIиналъул баян жеги лъицаниги тасдикъ гьабичIо, жибго цо-цо спортивиял иформ алатаз тIибитIизабуна гьеб хабар гьал къоязда. Мисалалъе Lifesports.ru абураб интернет сайталъ хъвалеб буго Хиддинкида аскIосел чагIазухъа щвараб информация бугин Европаялъул чIахIиял турниразул хIаязда цебесеб кьерде борчIизе кIвечIони Анжиялда гьес Дагъистаналъул клубалъулгун къл-лъикI гьабизе бегьулилан.\nЦIияб арена "Анжи"\nАбизе ккола хIакъикъаталдаги исанасеб футбалалъул цIияб сезон «Анжиялъ» лъикI байбихьичIилан. ТIадежоялъе Лига Европы абураб турниралда Мордовиялъул командаялъухъаги къун гьеб махIрумлъана гьеб турниралъул хадусел хIаязда гIахьалъиялдаса. Гьелад щвезегIан цо течIого нухалъ бергьенлъиги босун гьеб къеялъе магIна бичIчIуларого рукIана гIемерисел футбол бокьулел. Исанасеб сезоналда «Анжиялъ» тIобитIараб кIиго хIаялъул цонигиялъуб бергьенлъи босизе кIвечIо гьелда. Гьезул цояб гьатIан къоялъ Краснодар шагьаралда Кубань абураб командагун дандчIваялда «Анжи» къуна дандиязул кавабахъе цониги торгIоги кьабизе кIвечIого\nАхирисел дандчIваязда Анжиялъ бихьизабураб хIай бугин хIакъикъаталдаги футболалъул команда хIисабалда гьелъул бугеб даражаян бицана «Эркенлъи» радиоялъе МахIачхъалялда гIумру гьабун вугев ГъазимухIамадов Абубакар. Гьев ккола МахIачхъалаялъул комндаялъул рахъккун цебе бахъунеб «Акула Каспия» абураб цIияб фанклубалъул хIаракатчи:\nГъазимухIамадов Абубакар: «Самараялъулги Мордовиялъулги командаби рукIана Анжиялда дандечIварал бищун загIипал комндабазул цоялъун.. Англиялъул «Ливерпуль» гIадал чIахIи-чIахIиял командабазухъацин бергьине кIвараб мехалъ, чанго моцIалъ хIухьбахъи гьабун хадуб тIатIалаго къеялъул магIана бичIчIуларо дида. Гьедин букIине рес гьечIо. Чанго соналъул чIунхутIиялдаса хадуб хIачIого гIемераб заман бугони гьеб батIияб рагIи буго, амма дагьабго заман гурони гьоркьоб инчIого гьединаб инжитаб хIасилгун къезе ккани гьеб бичIчулареб жо буго дидаги цогидаздаги».\nАбубакарица хадубги тIаде жубана араб соналъ Анжиялъ рихьизарурал лъикIал хIасилалги унго-унголъунги команда лъикI хIалеб букIиналъул хIасил кколарин, Керимовасул гIарцуца квербакъун рагIулин гьелъие, дагьабги бичIчIуледухъ абуни дандиязул комндаялъул нухмалъулелги рекъезарун бичун босун щвараб рагIулин Анжиялъе чанго хIаялда бергьенлъи. Гьеб информация Абубакарихъе щун буго МахIачхъалаялъул клубалъул нухмалъиялда гьоркьов вугев цIакъго божарав чиясухъа:\nГъазимухIамадов Абубакар: «ХIисаб гьабеха клубалда жаниб кинабго лъикI букIарабани цогидал клубаз гIадин гьезги кьелаангури информация прессаялъе, амма цониги журналистасда кIолеб гьечIо гьезухъа кинаб букIаниги баян щвезе. Гьеб киналъго бицунеб буго клубалда жаниб гIемераб чороклъи букIин. Цоги босилин командаялда хIалел ругел гIолохъабазул суал.\nЛъикIав, цеветIурав футболист вуго ХIажибегов ГIали абурав вас. Тренировкабазда Хиддинкицаги веццулев вуго гьев. Амма хIаялъул заманалда абуни гьев кидаго «нахъа рокъов» хутIулев вуго. Абизе бегьула клубалда гьечIин цониги хIалев дагъистанияв, къватIиса рачIарал футболистаз цIун буго. Живго Хидинккилги кверал рухьун ругин абизе бегьула. Гьес живго лъугьун тIуралел суалал гьенир гIемерал гьечIеллъи бихьулеб буго. Къойидаса къойиде ракIбуссунеб буго дир клубалдаса».\nЦинадго рагьараб гьеб кинабго хIакъикъаталъ клубалдехун букIараб хинаб асар лъугIун бугин жиндилъилан мукIурлъана Абубакар «Эркенлъи» радиоялъе. Жив цевеккун киданиги ракI –ракIалъ футбалалъул рахъккун цевевахъунев чи вукинчIин, жибго гIагараб комнадаги букIун ахирал соназда гъира бижун бачйанин жиндир «Анжиялъул» киналаго хIаязда гIахьалъизе, амма гьалдаса хадуб гьединаб гъира тIокIаб букIинилан кколарин жинда.\nАбубакарица абухъего «Анжиялда» хурхараб кинаб букIаниги суалалда тIасан пресс-хъулухъалъулгун бухьен гьабун жиндеца кинабниги инфомация къватIибе кьоларилан нахъачIвана гьез чанго нухалъ\nГьатIан къоялъ Краснодаралда тIобитIараб «Анжиялъул» хIаялъухъ балагьизе арал МахIачхъалаядаса фанатазде тIадекIанцIи гьабун бугилан абураб баян кьуна инфор.малатаз итни къоялъ. Дагъистаналъул анкьго чиясде тIаде руссун руго Краснодаралдаса 70 чи. Гьелъул хIасилалда цо чи лъукъун азарханаялда вегизавун вуго.\nФантазулгун хIалтIи гьабиялъул рахъалъ «Анжиялъул» вакил КъебедхIажиев Загьидица информ алатазе бицухъе гьезда цебеккунго лъалеб букIун буго араб соналда кIиябго командаялъул фанатазда гьоркьор ккун рукIарал рагъулал тунка-гIусиязухъ рецIел босизе краснодаралъуал хIадурлъулел ругеллъи. Гьаб нухалъги рагъулал тунка гIусиял ккечIого рукIинелъун низам цIунулез тадбирал гьарун рукIаниги гьелъул хIасил ккун гьечIо.\nГьеб киналдаго тIасан мухIканаб цIх-рех гьабизе фанклублъаул чагIигун гара-чIари гьабизе щвечIо «Эркенлъи радиоялъе, гьезул гIемерисел жеги Дагъистаналде нахъурссун гьечIилан бицан нижеда. ТIаде кIанцIи гьабуразул 12 чи низам цIунулез ккун вугиланги буго хабар. «Дикая Дивизиялъул» нухмалъулев Гъазиев Рамазаница лъазабуна гьеб кинабго кIвар кьечIого тезе гьечIин фанклубалъилан. МахIачхъалаялде нухъруссун хадуб гьеб хIужаялда тIасан данделъи тIобитIизе ракIалда буго гьесда.


Сордо халалъунин дунял рогьинчIого чIоларо\nЛъикIаб иш гьабиялдалъун инсанас жиндиего гуребги, жамгIияталъеги пайда гьабула\nЛъикIаб иш гьабидал, разилъизеги бачIуна, ракIги бохула. Гьабураб лъикIлъи гIададаги холаро. Аллагьасдаги кIочон толаро лъикIлъи гьабулел. Ракьалда лъикIлъи бекьулев чи хIакъикъаталдаги талихIав чи вуго. Жакъа дунялалда щвечIониги метер ахираталданиги гьелъухъ шапакъатги щола. Хирияб Къуръаналда хъван буго (магIна): «Гьаб дунялалда лъикIлъи гьабурасе данде бецIизе буго гьединабго лъикIлъиялдалъун», - абун.\nЛъикIлъиялъухъ - лъикIлъи\nНилъеда гьоркьорги гIезегIан руго ракьалда лъикIлъи бекьулел гIадамал. Амма гьединал рихьуларо, рихьизелъун, цIар рагIизелъун яги жидеего цо щиб бугониги гьаб дунялалда щвезелъун, гьединаз хIалтIиги гьабуларо. Гьез лъикIлъи бекьула Аллагьасе гIоло, гьединазул лъалкIги ракьалдаса киданиги тIагIунаро. Цо гIакъилав чияс хъвалеб буго дуде тIаде бегараб ургъел батани, мун пашманго ватани, хIалбихьийин къварилъиялда вугесе кумек гьабизе, вакъарасе тIагIам кьезе. Духъаго бажарулебщинаб гьабейила ва дуда бихьилила рекIее лъугьунеб бигьалъи. ХIакъикъат гьединаб буго, пикру гьабуразда гурони гьелъул тIагIамги лъаларо. Мунагьазул бакIаб гьиргун ахираталде арай пуланай гIадан алжаналде арайила къечалъ холеб букIараб гьведуе лъим кьуралъухъ. Аллагьасе гIоло лъикIлъи гьабурав Аллагьасдаги кIочон толаро. Къуръаналда бугелъулха, БетIергьанасе лъикIлъи гьабулел рокьулин. ХIакъаб жо, захIмалъи-къварилъиялда хадуб гIатIилъи-бигьалъиги бачIуна. КигIанго цIакъ сордо халалъаниги, дунял рогьинчIого чIоларо. Рухьен къарабгIан, гьеб тIечIого хутIуларо. МагIу хисула гьимиялъ, пашманлъи – рохалица. Гьаб буго тирулеб, хисулеб дунял. Кида-къадги щибаб жо рукIалиде ккечIого хутIуларо, къваригIунеб жо буго, Аллагьасде мугъчIвайги гьабун, гIицIго сабуралда рукIин. Сабуралъул тIиналдайин батулеб тIогьол майдан.\nЗахIмат бихьичIого рахIат щоларо\nГIакълу бугев чиясухъа бажарула жиндиего ккараб зарал хайиралде буссинабунги. Маккаялдаса нахъе къотIидал, Мадинаялде гочарав МухIамад аварагасухъа бажарана гучаб пачалихъ гIуцIун. Аллагьасул хIукмуялдалъун гьесухъа бажарана квешлъи лъикIлъиялде буссинабун. ГIакъуба-гIазаб чIамизе ккаразул гIемерисел жидерго ишаздалъунги цIигьарияздалъунги машгьурлъана. Къварилъабазул цIураб лълъар гьекъарал шагIирзабазги хъвадарухъабазги хъвана гIаламалъего асар гьабурал асарал. Лъица бугониги лимон кьуни, чакарги бан тIаде лъим тIуни, гьелъул лъугьуна гьекъезе гъирабалеб гьайбатаб лъамалъи. Гьелъухъего, хIаракат бахъе, гIакълуялда квелъги бан, сабуралдаги чIун, тавакалалъул чодаги рекIун, квешлъи лъикIлъиялде буссинабизе. Роза тIегьалъул хIобода рукIуна зазал. Амма гьелъул тIарада батула ракI тIаде цIалеб берцинаб тIегь. ТIадегIанав Аллагьасул Каламалдаги бугелъулха (магIна): «Цо щиб бугониги батизе рес буго нужер ракIкъалеб, амма гьеб буго нужее пайдаяб ва лъикIаб», - абун (2:216). Аварагасул хIадисалдаги буго: «Ризкъиги гIатIилъизе гIумруги халалъизе бокьарав чияс жиндие квешлъи гьабуразеги лъикIлъи гьабе», - ян (Бухари).\nГIурусазул хъвадарухъан Антон Чеховасул цо хъвай-хъвагIаялда руго гьадинал мухъал: «Жиндирго рухI хвасарлъиялъул мурадалда, бусурбанчияс нахъе тола жинцаго бухъараб гъуй, бахъараб ицц. ЛъикIаб букIинаан щивав чиясги гьединабго ицц, школа ва цогидабги, ай халкъалъ абадиялъ пайда босулеб жо нахъе танани. Гьелъ бихьизеги гьабилаан гьаб ракьалда дуца гIадада гIумру тIамичIолъи», - ян.\nЧеховасул хIакъалъулъ бицен ккун букIаго абила, гьаб ракьалда 44 сонги бан ана гьев ахираталде. 20-гIан соналъ унтун вукIана туберкулезалъ. Къокъабго гIумруялда жаниб, тIадежоялъе, туберкулезалъ унтарав чияс ракьалда тана цIакъго гъваридаб лъалкI. Дунялалда гIумру гьабун ругел гIемерисел халкъазул мацIазде руссинарурал тIахьал хъвай гуребги, гьес гIемераб хIалтIи гьабуна жамгIиял ишазулъги. Масала, ункъо росулъ рана школал, жиндирго гIагараб Таганрог шагьаралъул рагIалда бана Петр ТIоцевесесе памятник, гьенибго гIуцIана жамгIияб библиотека ва 14 соналъ гьеб хьезабуна тIахьаздалъун. Мелиховалда гIумру гьабун вугеб мехалда, тохтур хIисабалда, гьес сахгьавуна аза-азар векьарухъан, вабаъ багъарараб заманалда хъулухъ гьабуна 25 росдае. Живго лъикIав лъугьун ана Сахалиналде, хъвай-хъвагIай гьабуна гьенир гIумру гьабун ругел гIадамазул ва «Сахалин чIинкIиллъи» абураб тIехьги къватIибе биччана. Добго Мелиховалда чIана азаргоялдасаги цIикIкIун жагадул гъветI, гIицIаб авлахъалда батIи-батIиял гъутIби чIун гIезабуна рохь, гьединабго хIалтIи гьабуна, гIемерал гъутIби чIана Крымалда. Гьадинал мисалал гIемерал рехсезе бегьула. Гьеб тайпаялъул чагIи нилъеда гьоркьорги ругелъулха. Гьелги ккола, хIакъикъаталдаги, жидеда талихI батарал, талихIалъул къимат гьабизе лъарал гIадамал.\nБугелда разилъи -\nАмма цо-цо рукIуна, талихI бикьулелъул, жал гьоркьор тун ругин гаргадулелги. Гьоркьов щивго тун вукIунаро, гIумруялдехун гьабулеб бербалагьи букIуна щивасул батIи-батIияб. Гьедин хиял гьабиги ккола гьесул жиндирго гIайиб. Гьелъие гIайибияллъун цогидал гIадамал кколаро. Гьебги буго инсанас букIине кколедухъ гIумрудул къимат гьабунгутIи ва гьабизе лъангутIи. Гьединал чагIаз гIемер абула цо пуланаб жо щвани, дидаса талихIав чи вукIинего ватиларилан. Минаги бугони, машинаги босани, хIалтIиги щвани, машгьурлъиги бачIани, рикIкIине бегьилаха талихIавлъунин абулелги камуларо. Гьедин пикру гьабулел релълъинаризе бегьула, къечалъги холаго, салул авлахъалдасан унелъул мираж бихьидал, гьеб лъим бугиланги ккун, гьелда хадув унев сапарчиясда. Гьев уневго-унев вукIуна миражалда хадув ва ахиралда, иццухъеги щвечIого, къечонги хола. Гьединал чагIазда бичIчIуларо инсанасул анищазе гIурхъиго букIунареблъи. Мина базе, босизе анищ бугев мурадалде щвани, гьеб параялъ гьесулъ загьирлъула цогидаб анищ ва гьес живго рикIкIуна талихIалъ рехун таравлъун. Гьедин букIуна хвезегIан. Гьединал чагIазул талихIкъин буго бугелъул къимат гьабизе лъангутIиялъулъ. Гьел кидаго пикрабалъ рукIуна жидерго гьечIеб жо балагьулел. Гьединазда лъаларо БетIергьанас жидее кьуралдаса разиго рукIине, гьелдаса рохизе, гьелъул къимат гьабизе. Дагьабниги гIакълу бугев чияс киданиги абизе гьечIо цо пуланаб жо щвараб мехалда вукIине вугин дун талихIавлъунин. Бугелда разилъи, БетIергьанасе рецц гьаби - гьеле талихIав чиясул хасият. Шукру гьабуни, жеги цIикIкIинабулинги абун бугелъул, БетIергьанас цIикIкIинабула ва гьединав чи жеги талихIавлъунги лъугьуна. ТалихI буго щивав чиясул рекIелъ, амма киназдаго гуро гьеб бихьулеб ва кинавго чияс гуро гьеб балагьизе къасдги гьабулеб.\nПрочитано 281 раз\tПоследнее изменение Вторник, 09 октября 2018 10:04\nДругие материалы в этой категории: « Баркалаялъул кагъат\tМажлис »\n17:45, 14 июля 2020, 22\n13:24, 14 июля 2020, 58\n12:22, 14 июля 2020, 81\n17:16, 13 июля 2020, 134\n15:18, 13 июля 2020, 147


ЧIарахъа Ших-ШагIбан - рагъухъан, дагIватчи ва пачалихъияв хIаракатчи » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nАваразул халкъиял кьалул асаразулъ, Туркиялъулги Ираналъулги тарихиял тIахьазда ва жеги гIемерал хроникабазда хутIана магIарулазул бахIарчияв, лъайги гIелмуги камилав инсан ЧIарахъа ШагIбанил цIар. Щибаб тарихияб документалда ШагIбанил цIаралда тIадежубан батула гьесие ва гьесул гIемер рахъазулаб хIаракатчилъиялъе къимат кьолеб рагIи. Аваразул халкъияб полклоралъулъ гьесул таватур тIибитIана «Гету-ШагIбан», «Ших-ШагIбан» абун, ХVIII гIасруялъул авалалда Туркиялъул жасусас гьесде абулеб буго «Бидулав ШагIбанилан» («Канлы-ШагIбан»), парсазул ханзабазул тарихчи МухIамад-Казимица гьесул хIакъалъулъ хъвалеб буго «ХIажи ШагIбан», «Мулла ШагIбан» абун, ХVIII къарнуялъул ЧIаралъул къади МуртазагIалицаги гьесул цIар рехсолеб буго «ХIажи ШагIбан»-илан.\n«Гету» («кето») ва «бидулав» абурал тIокIцIараз бицунеб батани ШагIбан тирияв, лебалав, бахIарчияв, гьунар бугев бодул цевехъан вукIин, «хIажи», «мулла» ва хасго «ших» («шайих») абурал рагIабаз бихьизабулеб буго гьев гъваридго диниял гIелмаби лъалев, хIеж борхарав гIалимчи гуревги, Алазан гIорул квегIаб рагIаллъуда ругел аза-азар гуржиял исламалде рачарав дагIватчи вукIинги. ГьабсагIат Закатала мухъалда гIумру гьабун вугев 17азарго гуржияв ккола шапигIияб мазгьабалъул суннаталъул агьлу, бусурбаби. ХVIII гIасруялъул байбихьуда ШагIбаница бусурбан гьарурал гуржиязул наслаби руго гьел.\n1865 соналда Россиялъул чиновникI А. Посербскияс ЧIарлъиялда хъвана ШагIбанил хIакъалъулъ гьадинаб бицен: «Чабхъеназулъ бихьизабураб бахIарчилъиялъухъ, Кахетиялъул гIорхъода бугеб къед бахине гьесул букIараб лебаллъиялъухъ «Гету-ШагIбан» абун тIокIцIар щун буго НухIиязул тухумалъул цевехъанасе. Хадубккун, гьел рагъулал гьунаразе гIоло ва МухIаммадил дин (ислам) тIибитIизабулаго бахъараб хIаракаталъухъ гьесие кьуна цIияб цIар -шайих, ай Аллагьасе вокьулев, валияв».\nЧIар республика цебетIей\nХVIII гIасруялъул авалалда ЧIар республикаялъул политикияб асар цIикIкIана тIолабго Закавказьеялда. Гьеб регионалъул «тарихияб байданалда» ЧIарлъиялъул гуч кутаклъана гьениб чияда бачIеб аваразул пачалихъ лъугьиналъ – ЧIар республика. Хунзахъ тахшагьар бугеб аваразул нуцаллъиялъулгун цохIого политика (союзнияб) букIана ЧIар республикаялъул. Закавказьеялъул политикаялъулъ гуребги, сверухъ ругел чIахIиял пачалихъазул гIумруялъулъги гIахьаллъи гьабизе байбихьана ЧIарлъиялъ. СултIаназулаб Турциялъги Шагьазулаб Персиялъги ЧIарлъул (ЦIоралъул) магIарулазда гьарулеб букIана батIи-батIиял суалазулъ жидее кумек гьабеян.\nХVIII гIасруялда ЧIар республикаялъул букIараб гучалъул хIакъалъулъ гьадин хъвалеб буго тарихчи И. П. Петрушевскияс: «Дагъистаналъулги Азербайжаналъулги гIисинал ханлъабазул гуребги, ЧIарлъиялъ рахъкквеялда бараб букIана цоцазулъ къеркьолел ругел Турциялъулги Персиялъулги бергьин-къей, гьезул политика. Турциялъги Персиялъги хIаракат бахъулеб букIана ЧIаралъулгун рекъел хъвазе, гьудуллъи гьабизе, гьеб союзниклъун лъугьинабизе. Суннаталъул агьлуйилан, ЧIаралъ гIемерисеб мехалда рахъкколаан Турциялъул. ЧIаралдаса цIакъ рикIкIадал ракьаздеги чабхъенал гьарулаан гьезул рагъухъабазул къокъабаз. 1710 соналда гьез бахъана Шемаха ва талавур гьабуна Ширван. 1714 соналда Кахетиялъул къирал Имам-Кули-ханас тIаде босана ЧIаралъе лъагIалие нусго туман магъало кьезе (ХVIII гIасруялъул ЧIаралъул хроникаялдаги рехсон буго гьеб баян, амма гьениб бихьизабун буго батIияб сон – 1715). 1722 соналда ЧIаргун Белоканалъул авараз Типлис бахъана (ЧIаралъул хроникаялда рекъон, гьеб лъугьа-бахъин ккун буго 1723 соналъул 16 маялда), 60азарго туман къеялъул гIакIаги (контрибуция) тIадлъун тана гьеб шагьар».\nЧIар республикаялъул асаралда гъоркь ХVIII гIасруялда рукIана Дагъистаналда ругел аваразул гIезегIан жамагIатал, гIаммал политикиялги экономикиялги мурадал гурелги, гIагарлъиялъул бухьеналги рукIана гьезда гьоркьор. ЧIаралъул аваразда нахъа буцур гIадин чIун рукIана цогидаб Дагъистаналъул аварал. Югалъул пачалихъазулгун къеркьеязулъ, хасго Ираналда ва Турциялда данде гьарулел рагъазулъ гьеб тылалъул цIакъго кIудияб кIвар букIана. Югалъул (ЧIар республикаялъул) авараз гьарулел киналго рагъазулъ гIахьаллъана Севералъул (аслияб Дагъистаналъул) аваралги. ЧIар республика гьедин цебетIезабизе ва гучлъизабизе гъеж гурун хIалтIана нилъеца бицен гьабулев Ших-ШагIбанги.\nКIудияб хъулухъалъул Турциялъул жасусас ГIусманиязул империялъул султIанасухъе хъвараб балъгояб хIисабкьеялъул кагътида руго гьадинал мухъал: «…Азаралда нусиялда къоло микьабилеб соналда (1716) гьаб улкаялъул бакътIерхьул рахъалда (ГIажам) Канлы-ШагIбанил ва молла ГIабдуллагьил бетIерлъиялда гъоркь (гьел ккола Ших-ШагIбан ваЧIар росдада аскIоб бугеб Тала росулъа ГIабдуллагь) Джархарнахийе абулеб ункъо росулъа чабхъад вахъана кIиазарго лезгияв. Цевеккун рехсарав Типлисалъул ханасда, битIараб нухдаса къосун ккарав Вахтангида, ва цоги гуржиязул капурзабазда бичIчIана жидеда дандечIей гьабизе бажарунгутIи (лезгиязда данде), гьоркьоб лъуна (гьеб суал) ва доб къавмалда гурхIел-цIоб гьабеян гьарана. Гьеб къавмалъги, «РахIму гьаби – бергьенлъиялъул закагIат» абураб кициги гIадахъ босун, гьезда гурхIел гьабуна. Гьаб битIккараб сон тIаде щвезегIанги (1135 -1722) гьезда гьоркьоб парахалъи буго».\nГрузиялда жидеца тарал ханзабазда аваразул пачалихъ биххизабизе кIунгутIи ва къоялдаса къоялде ЧIарлъиялъул шавкат цIикIкIин хIехьон чIезе ракIалда букIинчIо персазда. ЦIоралъул магIарулазул гъункараб, къуватаб, тIалабал цIикIкIараб пачалихъалъ кIудияб квалквал гьабулеб букIана Персиялъе Закавказьеялда жиндирго политика билълъанхъизабизе. Авараздасан бугеб гьеб хIинкъи лъугIизабизе нигатгун 1720 соналда Персиялъул шагьас ракIарана «щайтIаби гIадал рагъухъабазул кIикъоазарго чи, щуго хан ва Ширваналъул къирал ХIасан ГIали-хан». Шеки ханлъиялъул гIатIидаб авлахъалда урду чIвана гъизилбашазул боялъ. ГIалибей Бедреддинзадеца хъвалеб буго: «ЧIаралъулал гъизилбашазул аскаралда тIаде кIанцIана цудунаб радалгIужалда, гьез чIвана рехсарал бодул церехъабиги, ханзабиги, гIемерисел рагъухъабиги, нахъе хутIарал асир гьарун ана, дозухъе ккана кинабго къайи-цIа, хазина ва боцIи-панз. ЧIваразул гIемерлъиялъ, жаназабаздаса бахъараб махIалъ, гьеб кьалул авлахъ лъугьана я гIадамал, я гIалхул хIайванал унареб бакIлъун, хIанчIаздацин кIолароан гьеб авлахъалда тIасан роржине, гьенисан букIараб къокъиднух рехун тезе ккана гIадамазги».\nГьединаб къеялдаса хадуб Ираналъул Закавказьеялда букIараб асар гIемерго загIиплъана. Гьайгьай, гьеб ахIвал-хIалалдаса пайда босичIого течIо ГIусманиязул султIанаталъ. 1720-абилел соназул бащалъиялде Грузиялъул гIемерисеб ракь султIанаталъ бахъана. 1727 соналда ЧIар республикаялда ва ГIусманиязул империялда гьоркьоб рагъ ккана. ЧIарлъи жидер пачалихъалъул ракьлъун рикIкIине лъугьана туркал. Лъиего мутIигIлъичIел магIарулал гьелда рази рукIинчIо. Кахетиялде ва Картлиялде ЧIаралъул авараз гьарулел чабхъенал гьукъизе ва гуржиязулгун гьез гьабулеб даран жидерго кверщаликье босизе рес щвезе 1727 соналда Алазан гIорул кваранаб рагIаллъуда хъала базе байбихьана турказ. ЧIаралдаса Кахетиялде нухги бугеб, стратегиялъул кIваралъул бакI букIана гьеб.\nЧIаралъул магIарулал тохлъукьего тIаде кIанцIана гьеб хъалаялъул гарнизоналда, чIвана щунусго туркав ва щулалъи баялъул хIалтIаби чIезаруна. Гьелда тIадеги, гьеб хъала тIубанго щущазабуна. БатIи-батIиял тIахьазда ва хроникабазда хъвалеб буго гьеб чабхъеналъул хIакъалъулъ. Масала, П. Г. Бутковас ва цогидазги. Гьеб лъугьа-бахъин мухIканго цебечIезабулеб буго «ЧIарлъул рагъазул хроника» абураб тIехьалда.1727 соналъул сентябралъул ахиралда гIусманиязул комендант Шурали-пашаги гьез Кахетиялда тарав нухмалъулев МухIамад-Кули-ханги жеги бан бахъинчIеб хъалаялъур рещтIуна. Октябралъул ахиралда магIарулаз микьго къоялъ сверун ккола гьеб щулалъи. Хъала цIунун ругезе кумекалъе ритIун рачIуна лъабазарго гуржиявги лъабнусго туркавги. Югалъулаб рахъалдасан аваразда тIаде кIанцIула гьел. Гьениб ккараб рагъул хIасилалда чIвана гIага-шагарго ункънусго гуржиявги къого туркавги, магIарулазул – ЧIар росулъа 25 рагъухъан, Талаялдаса – ункъояв ва Чинихалдаса – цояв.\nГьеб рагъалдаса хадуб тIокIаб турказ хIалбихьичIо ЧIарлъи жидерго кверщаликье бачине, аваразулгун къотIи-къаязул политика тIасабищана гьез. 1727 соналда турказулгун ккараб гьеб рагъулъги бищунго хIаракатаб гIахьаллъи гьабуна Ших-ШагIбаница.\nХVIII гIасруялъул тIоцебесеб бащалъиялда ЧIар республикаялъ гIемерал рагъал гьаризе ккана, жиндирго ракьги, эркенлъиги, политикаги цIунун, гуржиязул къиралзабазулгун ва феодалазулгун, Турциялъул пашазабазулгун, Ираналъул шагьзабаз Закавказьеялда тарал нухмалъулезулгун. Хадуб гьел къеркьана Надир-шагьасул аскаразда дандеги. Цо нухалъ гуро ЧIар росу ва цогидал магIарулазул росаби тушбабаз рухIарал, талавур гьарурал, пихъил гъутIби къотIарал, магIишат щущазабураб. Масала, 1735 соналъул январалда ва февралалда Надир-шагьасул бодул цевехъан МухIамад-кули-ханас рухIана ЧIар, Тала, КIатIихъ, ЧIардахъ росаби. «ЦIоралъул аваразул рагъазул тарих» абураб тIехьалда хъвалеб буго хадуб 1741 соналдаги Надир-шагьасул аскараз ЧIар, Закатала ва цогидалги магIарулазул росаби риххизарунилан.\n1730-абилел соназда Персиялъул шагьлъун лъугьана Тахмасп-кули-хан, гьес жив «Надир-шагь» вугилан рагIизабуна. Турказул кумекалдалъун севериябгун бакъбаккул Азербайжаналъул гIемерисеб ракьалда тIад кверщел гьабурав Гъазигъумекиса Сурхай-ханасда жиндие мутIигIлъейилан лъазабуна Надир-шагьас. Сурхайица чIванкъотIун инкар гьабидал, 1734 соналда Надир гьесда данде чабхъад вахъана. Сурхай-хан къуна ва мугIрузде нахъе къазе ккана. Надир-шагь гьесда хадув къокъана. Персазул тарихиял тIахьазда хъвавухъе, Надир-шагьас, «Шекиялде щваралго, къайи-цIаги рагъулъ хIажалъуларебщинаб жоги Ширваналде битIун, гъизилбашазул 14азарго багьадурги цадахъ вачун, тIоцебесеб иргаялда чабхъен гьабуна ЧIаралде ва Талаялде».\nГьедин 1734 соналъул ноябралда персазул къокъаби щвана ЧIар республикаялъул гIорхъода бугеб Биладжик росдада аскIоре. Биладжикалъулазул гьари къабул гьабун, персазулгун рагъде рахъана чIаралъулал. Амма къуна ва нахъе къазе ккана. МагIарулазда цадахъ рилълъана биладжикалъулалги. Алазан гIорул квегIаб рагIал чIван хадур рачIана Надир-шагьасул боял. Гьеб заманалде Елисуялъул султIан шагьасе мутIигIлъана. Жиндасан мисал босеян абулеб букIана гьес ЧIар республикаялъул церехъабаздаги. Персиялъул тарихчи МухIаммад-Казим: «Шамхаласухъе, ХIажи-ШагIбанихъе ва цогидалги гьеб ракьалъул церехъабазухъе вачIун, уцмияс (Елисуялъул султIанас) гьезда гьарулеб ва гьудуллъиялдалъун гьезие гIакълу кьолеб букIана шагьасе мукIурлъизе, амма гъоб талихI къосараб къавмалъ гьесул рагIабазухъ гIинтIамичIо. Щулиял бакIазда руччабигун лъималги рахчизарун, хъала цIунизе лъугьана гьел».\n1735 соналъул январалда Алазанги Агри-чайги цолъулеб бакIалда цIидасанги рагъ ккана магIарулаздаги персаздаги гьоркьоб, цIидасанги бергьана персал. ГIиси-бикъинал тунка-гIусиязул ва ракълилал гара-чIвариязул хIасилалда МухIаммад-кули-ханас бетIерлъи гьабулел персазул боял Тала росдада гIагарлъухъе щвана. Персаз рахъана Тала, ЦIилбан, ЧIар ва цогидалги аваразул росаби. ГIодоблъиялда ругел гьел росабалъа аваралги гуржиялги мугIрузде нахъе къана. Живго Надир-шагьасул бетIерлъиялда гъоркь ЧIар росулъ урду чIван чIарал персаз сверухъ ругел аваразул росабалъе чабхъенал гьарулел рукIана. Гьел росабалъ гIадамал рукIинчIо. Гъизилбашаз рухIана ва талавур гьаруна ЧIар, Тала, КIатIихъ, ЧIардахъ росаби ва гьенир гIодоблъиялда ругел гуржиязул росабиги.\nЦIоралъул магIарулазул Жунгузулгин абураб щулалъи бахъизе кIвечIо Надир-шагьасул аскаразда. Гьеб цIунулеб букIана кIикъого чIаралъулас. Гьезие хIалае рагъухъабазул къокъагун тIаде гIунтIана Сурхай-ханасул вас МуртазагIали. ЧIарлъи цIунун вагъулаго, кверда гулил ругъун щвана гьесда. Гьел лъугьа-бахъинал ккана 1147 соналъул рамазан моцIалда, ай 1735 соналъул январалда ва февралалда. Надир-шагьасул хиялал хIорлъана гьеб соналда: ЧIар республикаялъул тахшагьар – магIарда бугеб хъала Гъолода бахъизе кIвечIо гьесда. Шагьасе мутIигIлъичIел гIезегIан росаби хутIана ЦIоралда.\n1735 соналъул марталда гъизилбашаз ЧIарлъи тана. Шемахивеги ун, гьенисан Дербенталде къокъана Надир-шагь. Гьесул историограф МухIаммад-Казимица хадубги хъвалеб буго шагьас Елисуялъул султIан витIанила «Сурхайихъе ва ХIажи-ШагIбанихъе гьел жиндирго рахъалде цIазе, ва, тIирунчIейги рехун тун, цIодорлъиялъул нуцIа гьезда рагьизабизе, цинги дунял жиндие мутIигIасул рагьде гьел тIадруссинаризе». Надир-шагьас рагьда тарав гьев тарихчиясда божани, Сурхай-ханасда цадахъ ХIажи-ШагIбанги табасараназул майсумги, мустахIикъал сайигъаталги росун, «гьев талихIав кверщелчиясухъе» (Надирихъе) ун руго. Гьезие жаваб гьабун, Надирицаги «кьуна Сурхайие ва ХIажи-ШагIбание сайигъатал ва тасдикъ гьабуна, цебего гIадин, санайилго Дагъистаналъул рахъалдасан вакилзаби къабул гьаризе ва гьезие анкьазарго туман кьезе ва тIадруссун ритIизе».\nБихьулеб буго МухIаммад-Казимица жиндирго тIехьалда гъалатIал риччалел рукIин. Масала, гьес хъвалеб буго 1734-1735 соназда Надир-шагьас ЧIаралде цо чабхъен гьабунилан. ХIакъикъаталдайин абуни гьел соназда Надирица кIиго чабхъен гьабуна ЧIарлъиялде (кIиабилелъул хIакъалъулъ хадуб бицине буго). Гьеб кIиябго рагъулги шагьасе бокьараб хIасил ккечIо – гIезегIан росаби щущазаруниги, ЦIоралъул аварал мутIигI гьаризе гьесухъа бажаричIо. ЧIаралъулал Надир-шагьасе мукIурлъун рукIарал ратани, жиндирго кIиго чабхъеналдаса хадуб, лъабабилеб аскаргун 1738 соналда жиндирго вац Ибрагьим-хан щай гьес ЦIоралъул аварал квегъеян амругун витIарав?\n1735 соналъул ноябралда Надир-шагьас бетIерлъи гьабулел гъизилбашал кIиабизеги рачIана ЧIарлъиялде. Гьесул кIиабилеб чабхъеналъул бицунеб хъвай-хъвагIай буго ЦIоралъул ракьалда: «Хурасаналдаса Надир-шагь ЧIар ва Закатала росабалъе жаниве лъугьана хамиз къоялъ, ражабалъул байбихьуда, 1148 соналда (1735 соналъул 17 ноябралда)». 23 ноябралда Надир-шагьас урду чIвана Тала-гIорул расалъиялда, ЧIар ва Тала росабазда гьоркьоб. Билканалдаса Мухахалде щвезегIан, гIодоблъиялда ругел росабалъа магIарулал, хъизан-лъималги мугIрузде щвезарун, 25 ноябралда ЧIар росулъе тIадруссана. Жунгузулгин абураб магIарулазул щулалъиялда аскIоб букIана Надир-шагьасул чIел.\nМугIрузде унел руччабаздагун лъималазда хадуб бачIараб гъизилбашазул къокъа, КацIиб щобдасан Гъолоде бахине течIого, гъурана чIаралъулаз. Гьеб къокъадул цевехъан Бабаханги 140 гъизилбашги чIвана гьенив. Гьел ва гьединалго рагъазул хIасилалда, кIиабилеб чабхъеналъулги икъбал битIичIев Надир-шагь ЧIарахъа нахъе къазе ккана. Къого чияс гурони цIунулеб букIинчIониги, Жунгузулгин щулалъиялда гьаб нухалдаги квер хъатIичIо персазул. ЧIар росулъ хутIарав къого херав ва унтарав магIаруласул 15 чи чIвана гъизилбашаз, щугояв асирлъуде вачун ана.\nЧIарлъиялде лъабабилеб чабхъен гъизилбашаз гьабуна Надир-шагьас Закавказьеги кодобе кьун тарав гьесул вац Ибрагьим-ханасул бетIерлъиялда гъоркь. ЦIоралда ганчIида гьабураб хъвай-хъвагIаялда буго гьадинаб баян: «(Ибрагьим-хан) вачIана ЧIар ва Закатала росабалъе, рикIкIен гIемерал аскаралги рачун, 1151 (1738) соналда. Амма гьев чIвана ЧIаралъул магIарда, гьесул аскар къуна ва лъутана». Ибрагьим-ханасул гьеб рагъулги гьелъул ккарал хIасилазулги хасаб кIвар буго. Персаз ЦIоралде гьабураб гьеб чабхъеналъул хIакъалъулъ мухIканго хъван букIана ГIадалав Ибрагьимил бицунеб очеркалдаги. Гьединлъидал гьаб макъалаялда рехсолел руго «ХIажи-ШагIбанида», ялъуни «Мулла-ШагIбанида» хурхарал лъугьа-бахъинал. Гъовго МухIаммад-Казимица хъвалеб буго: «(Елисуялъул султIанас (уцмияс) Мулла ШагIбанихъе ва Сурхайил вас МуртазагIалихъе кагътал хъвана, гьезда гьадин абулеб букIана: «Жиндир бетIерчIахъаяв сахиб-киранил (Надирил) вац гьабсагIат кIудияб аскаргун Аракс гIурул рагIалде щун вуго ва гьес дихъе кагъат битIун бачIана, кедхудалаги харабиги цадахъ рачун, гьесул тIадегIанаб чIел бугеб бакIалде ана ниж. Нужецаги, бодул церехъабаз, рехун те тушманлъиги дагIба-гIарзги. ТIадегIанаб чIел бугеб бакIалде нуж рачIани, иш лъикI букIине буго». Гьел кагъталги хъван, (уцмияс) гьел доб ракьалде ритIана, живго тIадегIанаб чIел бугеб бакIалде ана ( Ибрагьим-ханасухъе). (МагIарулазул) церехъабаз ва къавмазул бутIруз (сархилан), кагъат цIалидал, мутIигIлъизе инкар гьабуна, хвалилаб рагъде хIадуризе байбихьана гьез».\nЧIарлъиялъул къади МуртазагIалил баяназда рекъон, персаз гьабураб гьеб лъабабилеб чабхъеналъул заманалда, Гъолода росдада аскIоб ккараб рагъда чIван йиго ХIажи-ШагIбанил лъади. Гьеб чабхъада Ибрагьим-хан чIвана, гьесул бодул 32азарго рагъухъанасул ункъазарго чи гурони нахъе хутIичIо.\nВац чIваялъ тIури щварав Надир-шагьас жиндир бищунго гьунар бугев бодул цевехъан витIана ЧIаралде – афгъанав Гъани-хан. Надирица гьесие буюрухъ кьуна киналго ЦIоралъул аварал гъурун лъугIизареян. Персазул бояз ЧIарлъиялде гьабураб гьеб ункъабилеб чабхъеналъулги рагIа-ракьанде щун бицун букIана ГIадалав Ибрагьимил хIакъалъулъ хъвараб очеркалда. Гьединлъидал Ших-ШагIбанил къисматалъул бицун толеб буго. Довго МухIаммад-Казимица хъваралда рекъон, гьев Гъани-ханас Гъолода тахшагьар бахъараб рагъулъ 1741 соналда къадаралде щун вуго ХIажи-ШагIбанги: «Гьеб рукIкIараб къоялъ Ибрагьим Диванецаги, Халил абурав цоясги, ХIажи-ШагIбаницаги, Рапи абурав цогиясги ва гIемерал цогидал машгьурал церехъабазги афгъаназул чIоразда гъоркь хвалил малаикасухъе (ГIизраиласухъе) кьуна рухIал».\n1741 соналда Гъолода шагьар цIунулаго Ших-ШагIбан чIвараблъи лъалеб буго нилъеда. Амма гьев гьавураб заман мухIканго лъалеб гьечIо. 1738 ва 1741 соналъул лъугьа-бахъиназул бицунелъул, персаз ШагIбанил цIар цебе гIадин гIемер рехсолеб гьечIо. Гьел соназда ЦIоралъул магIарулазул бодул церехъаби рукIана ГIадалав Ибрагьимги Талануса Халилги. Гьелъул магIна буго гьеб заманалда Ших-ШагIбан ригь арав чи вукIанилан абураб. 1710-абилел соназдаго чабхъенал гьарулев вукIарав гьев 1730-абилел ва 1740-абилел соназда цIикIкIараб ригьалъул чи вукIинарищха. Гьедин букIаниги, гьес 1734-1735 соназда дипломатиял ишазулъ, гара-чIвариязулъ гIахьаллъи гьабулеб буго, ЦIоралъул аваразул цIаралдасан Надир-шагьасулгун къотIаби гьарулев вуго, шагьасги гьев шавкат цIикIкIарав ва машгьурав Дагъистаналъул феодал Гъазигъумекиса Сурхай-ханасул даражаялъул чи гIадин къабул гьавулев вуго. Гьеб кинабго хIисабалдеги босун, Ших-ШагIбан гьавун вукIине ккола 1670-абилел соназда.\nНухIиязул тухумалъул чи ккола Ших-ШагIбан. 1960-абилел соназда этнограф М.Косвеница кагътиде босун буго гьадинаб бицен: «Гьанжесеб Закатала районалъул ЧIар росулъа магIарулазул бицен буго кIиго бахIарчиясул хIакъалъулъ: Гету-ШагIбанил («кето») ва БацIа-КахIавасул («хъахIаб бацI»), гьездасан лъугьараб буго ЧIаралъул аваразул кIиго аслияб кьибил – НухIилазул ва Чимчилазул».\nЦIоралъул тарихиял тIахьазда хъван буго машгьурав гIалимчи Гъолодаса Малла-МухIаммад НухIиязул тухумалъул чи вукIанилан. XX гIасруялда НакIкIазул МухIаммадица автор лъалареб некIсияб тIехьалдасан хъвараб НухIиязул тухумалъул генеалогиялда бихьизабун буго Гъолодаса Малла-МухIаммадил эмен ГIали вукIанилан, гьесулги эмен – НухI. Гьеб генеалогиялда мугъчIвай гьабуни, Малла-МухIаммадил вас кколев вуго Ших-ШагIбан, гьесдаса НакIкIазул МухIаммадиде щвезегIан сверарал наслабазул читIир лъалеб буго: МахIама, Бутай, Тахтабаш, Кашда, НакIкIав, ХIасан (НакIкIа-ХIасан), МалламухIаммад, МухIамаламин ( Ваци), МалламухIума, НакIкIав (генеалогия батарасул эмен). Гьеб генеалогиялъул баяназухъ балагьани, Ших-ШагIбан вукIун вуго Гъолодаса Малла-МухIаммадица 60 сон барабго гьавурав вас.\nГьеб тухумалъул цоги генеалогияб гъветIги кодобе щун буго. Гьелъги тасдикъ гьабула НакIкIазул МухIаммадида батараб документ битIараб букIин. ТIоцеве гьенивги рехсон вуго НухI, хадув – гьесул вас ГIали. Хадусел гIелал гьадин хисун руго: МухIаммад (Малла-МухIаммад ал-Гъолоди), Ших-ШагIбан, МахIама, Буттай, Тахтабаш (гьесул анкьго вас вукIун вуго).\nНухIиязул тухумалда жаниб Ших-ШагIбанил хасаб гIаркьел лъугьана. 1874 соналда гьабараб Закаталаялъулаб сословиязулгун ракьул комиссиялъул документазда ЧIарлъулазул фамилиязда гьоркьор хъван руго «Ших-ШагIбанил наслуялъул чагIиги». Гьезие машгьурлъи щвана «Кашдалал» абараб фамилиялда гъоркь, ЧIаралъул республикаялъул бодул церехъабазул ва гIуцIарухъабазул фамилия ккола гьеб. НухIиязул тухумалъул анкьго рукъалъул цояб ккола Кашдалал, гьабсагIатги «Кашдаевы» абун фамилияги буго гьезул нахъе цIунун хутIун.\nАвтор: ШагIбан ХIапизов\n» БацIцIадабго гIарцул ГьиракIлил байрахъ чол малакь мерхьана магIарулаца\n» Пагьму цIакъго битIарав Рочиса Хъазахъилав...


КIочон тезе рес гьечIеб тарих\nРахIматуллагь МУХIАМАДОВ, журналист\n…ХIайдар жанив рехидал\nКъварилъи бихьанадай гьанже гIадаб кIудияб.\nГIураби гьаргьадулеб Дагъистаналъул боцIи,\nДажалил къавмалъ квине\nКагIбаялде инилан данделъараб магIишат,\nГарцIил боял тIаде гъун тIагIине гьабун тана.\nТIад хIур бетанин абун ахIаби рачIун руго.\nИбнухIажар гьекъолел ХIабибасул варисал,\nРасмуялъул гьабзаца гьумер бетIулеб буго.\nГьанже гIоде, гIадамал,\nтечIин гIакълу бугев чи,\nЧанги гIалим туранин тушбабазул турмабахъ.\nГьал рагIабазул автор ккола ГIасаса Дибирасул МухIаммад (ЯгIсуб). Гьал руго гьес мацIихъабаз мацIги гьабун туснахъалъув тIамидал, туснахърукъалъул гьитIинабго гордухъан бачIараб загIипабго канлъухъе хъвараб «Туснахъалдаса кагъат».\nДагьал гьечIо Шамил районалда зияратал ва щибаб зияраталъул буго жиндирго тарих. Дун щвана КъахIиб росулъеги. Щвана 1937 соналъ 85 сонил гIумруялда вугев, тIарикъаталъул агьлуялъе жив аслуго бацIцIадав жавгьарлъун вукIарав мубарак ХIасан-афандияс (къ. с.) рехун тараб минаялъуве. Жеги устарасул кверазул хинлъи цIунун бугин ккана доб 1937 соналъул сардилъ гьес ахирисеб нухалъ ккураб нуцIил кверкъелалда.\nСихIкъотIи буго устарасул рукъалъул азбаралда. Гьес нус-нус муридзаби, жиндиего бугеб хIинкъиялъухъ балагьичIого, балъго къабул гьарураб хIужраялъул нуцIа къан буго. «Дир рукьби кир рукIаниги, дун гьанив вуго, дир рухIги гьаниб буго», - ян ахIулеб гIадин хIужраялъуре лъугьунеб нуцIида тIад буго художникас махщалида бахъараб ХIасан- афандиясул сурат… гьанир нилъгун кIалъала щибаб гамачI, рокъоб бугеб щибаб тIагIел…\nГьале къехIдерил хобал. Гьанибги сихIкъотIи буго. Гьеб сихIкъотIиялда щибаб заниялъ нилъеда бицуна жиндирго тарих, жинда цебе бугеб ракьул гохIалда гъоркь, ракьул чохьонив щив кьижун вугевали, гьаниб ракьалда тIад гьес кинаб лъалкI нахъе тарабали.\nГьале доб, халкъул гIаламалъего къиматав къутIбу ХIасан ХIилмияс (къ.с.) жиндиего хоб бухъизеян тIаса бищун букIараб ракьул кесек. Гьениб устарасул цIарги тIад бикIараб берцинаб ганчIил заниги чIван буго.\nЧан гьел рукIарал? Жидер гIакъиллъиялъеги, цIодорлъиялъеги, гIелмуялъеги гIоло кьучI гьечIелщинал гьерсалги кьолон туснахъалъур тIамурал жавгьарал.\n…Гьан махIцани, цIам щвала, цIар кIудияб Дагъистан,\nЦIамги махIцанин гьанже, гьабе, Аллагь, цо сабаб…\nГьел рагIабиги руго МухIаммад ЯгIсубиясул «Туснахъалдаса кагъаталдаса» росарал.\nЛъицаха Дагъистаналда цIамгицин махIцинабураб? Коммунистаз, комсомолаз, гьерсихъабаз, мацIихъабаз… гьелда къокълъаниги бегьила. Гьел киназго квербакъана, квербакъунцин течIого кумекги гьабуна. Киназго кинабго гIайиб рехула заманалде, амма заманалъул хIубаллъун ругел жалго кIочон тола. Цо-цоязул кIалдир ругьунал рагIаби руго как-кIалалъе доб коммунистазул заманалдаги квалквал гьабулеб букIинчIилан.\nТезин гьедин букIанин. Гьале къадирияб тIарикъаталъул устар ХIайбуллагь-хIажиясул (къ.с.) зани. Гьесул хабада тIад бан букIараб рукъ дол соназго комсомолаз биххана. Гьелъие нугIзаллъун руго къед биххун гьенир хутIарал ганчIал, ХIайбуллагь- хIажиясул (къ.с.) хабада бугеб зани, живго гьев ва гьесда сверухъ бугебщинаб хобалазул агьлу.\nГьале некIсияб Гьоор росу. Бечедаб буго гьелъул тарих. Гьелъие нугIзаллъун хутIун руго чIвадназде сверараб басрияб росдал къадал, росдаего берцинлъи кьурал, росуцоязул бахIарчилъиялъеги, къохIехьеялъеги чIагоял нугIзаллъун ругел рорхатал ганчIил сиял.\nРосу рагIалда руго Шамил имамасул рагъда шагьидлъарал гъазизаби ракIалде щвеялъе рарал занал. Жакъа гьениб буго 21 зани, росуцояз бицана гьел лъебергогIанасел рукIанилан ва комсомолаз щущазарунин. Гьел заназул цонигиялда тIад хъварал цIарал цIализе лъаледухъ гьечIо. Комсомолаз квартIица хвезарун руго заназда хъварал гъазизабазул цIарал. У ле, комсомолаз хIаракат бахъун буго тарихалдаса гьезул цIарал нахъе хъвагIазе. Росуцоязул рекIелъа гьел лъицаха хъвагIалел? Лъида кIочон телел гьезул бахIарчиял гьунарал? Замана хиса-сверулеб жо буго. Цебе букIун батани коммунистазул гIасру, гьанже буго Исламалъулаб гIасру. НекIсияб Гьоор бан бугоан борхатаб кьурул рагIалда бацIцIадаб ганчIил тIалуялда тIад. Гьенир кьурул рагIаллъиялда руго шайих Рамазанилги, Аллагьасул вали АхIмадилги зияратал. БитIахъего чуязда ва хIамузда баччун, гьезул зиярат бугеб «ЗулирагIал» абулеб бакIалдаса кьурса гIодоре ралел рукIун руго Къуръаналги гIелмуялъул тIахьалги.\nРосуцояз бицунеб буго парторганизациялъул секретарасги росдал советалъул председателасги гIалимзабаздеги гIелмуялдеги данде рагъ балеб мехалъ гьезул рахъ кколелги гIемерал рукIанилан. ЧIагояздасани киса гурин гьел хIинкъуларел, хIатта хвараздасацин хIинкъулел рукIиналъе нугIлъи гьабулеб гьечIищ гъазизабазул лъукъарал заназ.\nРукIун руго росулъ «тIагъур бахъизеян ритIараб мехалъ горбодаса къотIун бетIер босун рачIунелги». Гьединал нахъе къачIо росулъ рукIарал гIалимзабазул занал гъуризецин. Будун-хIажияв вукIана лъелго ун хIеж борхарав лъикIав гIалимчи. Ирга щвана гьесул зани бекизеги. ГьецIокъги кьабун «бахIарзаз» гьесул заниялъул лъабго кесек гьабуна. Гьелдаги къокълъизе букIинчIо «гIащтIичагIазул» гьунар гьение Будун- хIажиясул яс ПатIимат щвечIейани.\n- Дир жаназаялда тIасан гали бан хадуб гурони нужеца дир инсул заниялда квер хъваларо, - янги абун, хIинкъи тIаде ккараб мехалъ гъалбацIалъ жиндирго тIанчIи цIунулеб гIадин, жиндирго инсул заниялда цее, квералги ригъун, эхетана магIарулай. Жакъа доб вахIшияб заманалъул вахIшиял гIадамазул вахIшиял ишазе нугIлъун буго Будун-хIажиясул лъабго кесекалде бекараб зани.\nЩибиланха гьелда абилеб? Гьеб гурищ доб вахIшилъи?! ЦIакъго цебе заманалда букIараб лъугьа-бахъин гуро гьеб. Гьединал, гьелдасаги цIикIкIун гIорхъолъа рорчIарал зулмаби хIехьана умумуз. ГIемерал чIагоял нугIзал руго гьезие. БукIинчIищха коммунистазул зулму, хасго диниял суалазда сверухъ!? Чан щибго гIайиб гьечIел бусурбаби тIагIинарурал «цIаларал чагIийилан» мугьруги чIван араб рахъ-мухъ лъаларедухъ?! Лъицаха рикIкIунел рукIарал мажгиталги къан балъго цо пуланаб бакIалда мавлидалда данделъарал бусурбабазул калошал? Лъица мажгитал рагIи-хер лъолел гьоразде, клубазде, библиотекабазде руссинарурал? Щал росулъе рачIараб мехалъ къулгIабахъе бецун мичIчI балеб букIараб жанир какал ралел гьечIилан ккезе? Лъица абилеб школазда учительзабаз кIал кколаредухъ лъималазда лъим гьекъезабулеб букIинчIилан? Суалал, суалал… Гьезие ахирго букIинаро.\nАллагьасе рецц буго, Жиндир хIалкIвеялдалъун доб зулмуяб заманги тIаса ун, дин-исламалъе эркенлъи кьурав. Жакъаги дагьал гьечIо исламалде данде къеркьолел атеистал. Абула гIоралъ хъамун унев сумагIучIалдецин хапдолилан. Гьелъухъего, коммунистазул гIасруги тIаса ун, Исламалъул гIасру бачIараб мехалъ гьезги щибха гьабилеб? Гьеб буго гьезул хвалда цебесеб хапдей.\nКире кIанцIилел хIакъикъаталдаса? Бихьугеги нилъеда тIокIаб додинаб вахIшияб заман! Амин!\nДругие материалы в этой категории: « Турциялъул магIарулазул гъасда накъитал\tЦIадаса ХIамзатица рухIиял куркьбал гъурав »\n16:21, 19 января 2022, 21\n16:08, 19 января 2022, 18\n15:54, 19 января 2022, 23\n15:42, 19 января 2022, 36\n12:37, 19 января 2022, 47\n12:21, 19 января 2022, 55\n11:57, 19 января 2022, 71\n11:49, 19 января 2022, 200\n11:47, 19 января 2022, 78\n11:44, 19 января 2022, 54


ХIАЖИ-МУРАДИЛ КИНОЯЛЪЕ ПОЛИТИКИЯБ «СУННАТ» ГЬАБИЛАДАЙ? - 3 Февраля 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2017 » Февраль » 3 » ХIАЖИ-МУРАДИЛ КИНОЯЛЪЕ ПОЛИТИКИЯБ «СУННАТ» ГЬАБИЛАДАЙ?\nХIАЖИ-МУРАДИЛ КИНОЯЛЪЕ ПОЛИТИКИЯБ «СУННАТ» ГЬАБИЛАДАЙ?\nРоссиялда тIоцебе бахъизехъин буго наиб ХIажимурадил хIакъалъулъ кино\nРежиссер Вадим Дубовицкияс исана ноябралда байбихьизе буго гьелда тIад хIалтIизе. Фильм бахъизе буго Кавказалъул рагъул бищунго гIадатияв гурев героясул хIакъалъулъ гIурусазул хъвадарухъан Лев Толстояс хъвараб къисаги кьочIое босун.\nКомпьютералъул графикаялъул кумекалдалъун гIезегIан гIемерал рагъул сценабиги рихьизаризе рагIула. Аслиял ролал хIазе ругила гIурусазул актеразго гIадин, кавказиязги. Амма гьезул цIарал жеги балъго гьарулел руго.\nГьеб ккола Лев Толстоясул «ХIажи-Мурад» экраналде «босизе» Россиялда гьабулеб тIоцебесеб хIалбихьи. КъватIир пачалихъаздани гьеб кино цебего бахъун букIана – Германиялда (1930), Италиялда, Югославиялда (1959), Турциялда (1968).\n«Киноялдаги вукIинадай довго «Толстой»?»\n«Гьел киналго фильмазе гIаммаб жо буго я дов Толстоясул къисаялда, яги тарихалда данде кколеб жо гьезул щибниги гьечIеблъи, - ян бицана «Миллаталъе» тарихиял гIелмабазул кандидат, РАНалъул Бакъбаккул рахъ лъазабиялъул Институталъул кIудияй гIелмияй ПатIимат ТахIнаева».\nГьелъул пикруялда рекъон, жибго гьеб къисаялда руго гIезегIан тарихалда данде кколарел жал.\n«ХIакъикъияв герой вукIана кутакалда гIадатияв гурев чи. Гьесул хIакъалъулъ тарихчагIаз жеги хъвараб жого гьечIин абизе бегьула. Амма фильмалъул авторазда ХIажимурад Толстояс вихьизавулеб куцалдацин вихьизавизе кIванани, букIинаан лъикI. Гьединго актеразда ретIунеб ратIлида, къайи-цIаялда ва цо-цо лъугьа-бахъиназда банги буго дир щаклъи – кIвеладай гьеб кинабго доб заман цебе чIезабулеб куцалда бихьизабизеян», - абуна ПатIимат ТахIнаевалъ.\nГьелда цадахъго гьелъул хIинкъи буго, бокьараб тарихияб фильмго гIадин, гьеб киноги политикаялъул асаралда гъоркье ккеладай абун.\nЦогидав тарихчи – ХIажимурад Доногъоцайин абуни рикIкIунеб буго Лев Толстоясда кIванин къисаялъулъ ХIажимурадил заман бихьизабизе, гьединлъидал киноялдаги вукIинадайин «додинавго Толстой» абун суал лъолеб буго гьес.\n«ХIажи-Мурад вукIана гIадатияв магIарулав, амма гIадатияб гуреб лъалкI тарихалда тарав чи, - ян ракIалде щвезабулеб буго тарихчи Доногъоца. – Гьединлъидал фильм бахъулел чагIаз хIисабалде росизе кколел гIемерал хIужаби руго, амма гьез гьеб кинабго рекIелъе биччалин кколаро дида. Ролал лъикI хIай гуребги, хIажат буго доб заманалъул асарги: ретIел-хьит, къайи-цIа, ярагъ. Бихьизабиладай гьеб кинабго? Щакаб буго».\n«ГIурусазда дандечIараб фильм бахъизе биччаларо дица!»\nЩайдай Россиялда гьанжелъагIан ХIажи-Мурадил хIакъалъулъ кино бахъичIеб?\n«ТIоцебесеб иргаялда, советияб историографиялдаги идеологиялдаги данде кколароан Кавказалъул рагъул тема. «Халкъазул гьудуллъиялда» тIасан хIучч цIалеб гIадаб жо букIана гьеб. Гьанжеги гьедигIан бигьа гьечIо гьелъул бицине», - ян рикIкIунеб буго ПатIимат ТахIнаевалъ.\nАмма, кин букIаниги, улкаялда ахIвал-хIал дагьа-макъабго бигьалъизе лъугьарал соназда чанцIулго хIалбихьун букIана гьединабго кино бахъизе. Масала, гьелъул хIакъалъулъ «Миллаталъе» гьадин бицана тарихиял гIелмабазул кандидат ПатIимат ТахIнаевалъ.\n1966 соналда сценарист Владимир Огневас хъвала фильмалъул сценарий, амма гьеб къабул гьабуларо. Хадуб гьес гьеб цIидасан хъвала Георгий Данелиягун цадахъ. Соавтор ва консультант хIисабалда ахIун вукIуна Дагъистаналъул халкъияв поэт Расул ХIамзатовги.\nСценарий бачIинахъего къабул гьабула. Цинги байбихьула Дагъистаналъул росабалъе ун, актерал ралагьизе, гьезие ретIел букъизе. Валагьулев вукIуна ХIажимурадил роль хIазе чиги. ЦIакъго гьеб къваригIун букIуна Инокентий Смоктуновскиясе, Вахтанг Кикабидзее.\nТIаса рищун ролал хIазе чагIигун, гьарун декорациялгун, костюмалгун, кино бахъизе хIадурулел рукIуна.\nЦо къоялъ Данелияца жиндирго рокъоре ракIарун фильмалда тIад хIалтIулел чагIигун, гIодобчIей гьабулеб букIуна. Гьенив вукIуна кинематографиялъул рахъалъ Госкомитеталъул председателасул заместитель В. Баскаковги. Гьесулгун Расул ХIамзатовасул дагIба ккола.\nТарихалда тIасан кIалъалаго, Баскаковас имам Шамил хIакъир гьавула. Расулил ццим бахъуна. Гьес Баскаковасда абула: «Мун вуго гьадингосев чиновник. Мун хведал, дудаса хадуб щиб жо хутIизе бугеб? Шамил абуни кутакав чи вуго. Дудаго ващад гьавун гьевгун, хварав Шамилил хIакъалъулъцин рагIи абизе дур ихтияр гьечIо!».\nБаскаковасе гьеб захIмалъула. Кьабизабун нуцIагун нахъе уна гьев. КватIичIого гьес лъазабула: «Дица биччазе гьечIо гIурусазда дандечIараб фильм бахъизе!»\nРасулица гурин сценарий хъвараб, жинца хъванилан кигIан Владимир Огневас гьев гIодовиччазавизе лъугьаниги, жо ккечIо. Баскаковас рикIкIунеб букIун буго тIубаарб миллаталдаго кIал гьикъараб гIадаб жо бугин гьебилан.\nГьелдаса хадур харбал раккана идейный рахъалъ данде ккечIого чIезабун рагIулин ХIажи-Мурадил хIакъалъулъ бахъулеб фильмилан.\nОфициалияб куцалда бичIчIизабулеб букIана техникиял гIиллабазда бан чIезе танин гьеб хIалтIиян. Доб заманалда Дагъистаналъул партиялъул ЦКялъул тIоцевесев секретарь ГIабдурахIман Даниялов дандечIун рагIулингицин букIана хабар. Амма гьеб гьереси букIана.\nДанелиял рокъоб доб дагIба ккелалдего фильмалъул кIиабилев режиссерлъун тIамун вукIана Данияловасул вас, ВГИК лъугIарав Юсуп Даниялов. ВукIаниги, сценарий тIаде нуцIаги къан тана.\n1970 соналда Югославиялъул кинематографалгун цадахъ Владимир Огневас кIиабизеги хIалбихьана гьеб фильм бахъизе. Амма жо ккечIо. Югославазул рес рекъечIо гьелда тIад гIарац харж гьабизе.\n1987 соналда Владимир Огневасул сценариялдасан гьебго фильм бахъизе лъугьуна режиссер Суламбек Мамилов. Амма кинематографиялъул комитеталъ нахъбахъула гьеб, гIарац гьечIилан багьанаги батун.\nХадуб бицунеб букIана ХIажи-Мурадил хIакъалъулъ фильм Грузиялда режиссер Г. Шенгелаяца бахъизе бугин цойги авторасул сценариялда рекъон. Живго Шенгелаяцаги бицун букIана цо интервьюялда гьелъул – Словакиягун ФРГ ва Италиягун цадахъ бахъулеб бугин гьеб, аслияб роль хIазе Роберт де Ниролгун къотIи-къайги гьабулеб бугилан. Амма гьелъулги хIасил ккечIо.\nЧанго соналдасан фильмалъул сценарий жиндихъего тIалаб гьабула «Мосфильмалъул» режиссер Владимир Досталица. Гьесиеги квалквал ккола.\n«Гьале гьанжеги цойги хIалбихьи гьабизехъин. Амма киназго бицен гьабулеб буго фильмалъул режиссер Вадим Дубовицкиясул, сценариялъул авторасулин абуни рехсараб бакIго гьечIо», - ян абуна тарихчIужу ПатIимат ТахIнаевалъ.


НигIматалдаса инкар лъица гьабулеб? » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Религия - Дин ва гIумру » НигIматалдаса инкар лъица гьабулеб?\nНигIматалдаса инкар лъица гьабулеб?\nДобавил(а): istina от 17-11-2015, 10:32\nГьаб заманалда руччабазул унтараб суал буго жидеде тIаде росас кIиабилей ялъуни лъабабилей чIужу ячин. ЧIужугIаданалда бичIчIизе ккола рос гьелъ вичун восарав лагъ гуреблъи ва кIочене бегьуларо гьей росасе ун йикIин. Гьей лъугьине бегьуларо гьев жиндиего къуркьизавизе. Гьелда лъазе ккола росас жиндиего мутIигIайлъун йикIинелъун лъади ячун йикIин. Аллагьас гьелъие рос рахIматлъун кьун вукIинги кIочене бегьуларо. Гьединго, БетIергьанас изну кьун буго ункъо чIужу ячинеги. Амма гьебги кIочон, цо-цо руччаби Аллагьас кьураб изну россабазе гьукъизе рахъуна. ТIаде балагьун иманалъул цIурай гIадан, какги балей, кIалги кколей, Аллагьасул амруялда ва аварагас нухлъун бихьизабуралда данде яхъун ятула. Щай гьедин букIунеб? Щайгурелъул, инсан жиндирго напсалъе гIадлу гьабизе тохлъулев вукIун. Нилъер напсалъе къваригIуна жибго кIодо гьабизе, кинабго жо цохIо жиндиего щвезе, гIорцIун букIине. КигIан напс гIорцIизабизелъун нилъ лъугьаниги, гьеб гIорцIулареблъи нилъеда Аллагьас хIадисул къудсиялда бицунги буго: "Я Адамил лъимер, гьаб дунялалда бугебщинаб бечелъиги лъикIлъиги нужее кьуни, нужер напсалъе жеги гьедигIанасебго тIадеги къваригIуна", - ян.\nНапсалда хадурги рилълъун гIакъуба кьола тIаде ячарай чIужуялъеги ва жийгоги гIодоегIан гьаюла Аллагьасда цее. Кинай гIаданалда абизе кIолеб гьеб ишалда гъорлъ Аллагь мекъи вугилан ва щай гьедин гурони чIеларин абун лъугьарай гIаданалда ракIалда кколареб Аллагьас жиндирго гIадин зобалазда магьари лъун, къадар хъван ячарай йикIин гъойги. Цойги, гьелъ пикру гьабизе кколеб жо гьечIищ, гьелъ росасе гIакъубаги кьун, тIаде ячаралъул ракIги бакъвазабун, гьел ратIалъиялъе гьей сабаблъун ккани, гьелъ бокьун жиндиего босулеб мунагьалъул. Рос-лъадиялда гьоркьоб маслихIаталъе гьересигицин бицине изну кьун бугони, гьеб мунагьги тIаде босун Аллагьасда цее кинаб гьумергун гьей яхъине йигей.\nКиназдаго якъинго лъала, инсан лъикIаб бакIалде цIалевлъи. Рокъове вачIаравго росасда кIалал гьикъун, гьой гIадин данде хIапдон, цIорораб квен цебе рехун, гьесда гIамалал рихьизарун чIани, тIубанго долдехун вуссун гьев чIезеги рес бугеблъи.\nХIадисалда бицун буго нилъер аварагас жиндирго яс ФатIиматида абунила росгун къацандун, рос гьелдаса рази гьечIебгIан заманалда гьей хун йикIарайани, гьелда хадуб жаназаялъул как балароанин. Аварагас жиндирго ясалда абурал рагIаби нилъеца гIужие росизе ккарал гьечIищ ва гьедин нилъ хьвади суннат цIуни кколарищ?\nЧIужугIаданалъе бищун лъикIаб жо буго жиндирго гIорхъи лъан, гьеб цIуни. ТIаде ячаралъул рокъоеги яккичIого, жиндирго рокъоб бугелъул гурони ургъелги гьабичIого чIей.\nАллагьас цониги чIужугIаданалда гьикъуларо росасул чан чIужу йикIарайин, гьес гьел ращад гьарунищин. Аллагьас гьикъизе буго нилъедаса рос рази вукIанищин.\nГьадинги гьаб дунял тIаде бегарал нилъер бихьинал ва ахираталда гьезие букIине бугеб хIисаб-суалалъул ургъелги гьабун, гуреб жоялъе гIоло гьезул ракIал ракъвазаричIого бегьуларищ чIезе. ТIокIаб жо абичIониги, нилъедаго бугеб захIмалъиги бихьун, аскIов рос гьечIеб мехалда, диналъул яцалда ракI гурхIизе бегьуларищ, хасго гьаб заманалда. Статистикаялъ бихьизабулеб буго цо бихьинчиясде данде 11 чIужугIадан йигеблъи. Аварагасул хIадисаз нилъеда бицун буго дунял ахиралде бакIарараб мехалда, цо бихьинчиясда данде 50 чIужугIадан йикIинилан. Щияй гIадан жиндирго росги ккун чIани, хутIаразда щиб гьабилеб?\nАвтор: Сапият МухIамадова\nГазета №: 44, от 13. 11. 2015 г.\nЛъикIал гIамалал рухIулел квешал унтабиБихьинал бихьиналлъунги, руччаби руччабилъунги ругони…Руччабазе васияталРамазаналъул хиралъиБерал - Аллагьасул нигIмат


Автобиография: Кадиров Магомед родом из Тинди. (Категория: / Ветераны ВОВ/ )\nРодом из селения Тинди. Дата рождения 1900 года.\nРАГЬУЛ ВА ЗАХIМАТАЛЪУЛ БАГЬАДУР\nКIудияб ВатIанияб рагъ байбихьараб заманалда ТIисси-Ахикь росулъа Къадиров МухIамад хIалтIулев вукIана, ЦIумада районалда бишунго кIудиязул цояблъун кколеб, Хуштада росдал советалъул председательлъун. Пумруялъул завалалда вукIараб 1900 соналда гьавурав гьесул ракIалъе хIалхьи толеб букIинчIо ВатIаналде къо ккедал гьеб цIунизе рее кьунгутIиялъ. Лъабго нухалда ана гьев, хъван гIарзагун, районалъул рагъулаб комисса-риаталде рагьде витIейилан ва 1942 соналъул январалда гьесул гIарза къабул гьабуна. МухIамад ккана гьеб заманалда гIуцIулеб букIараб 115-абилеб кавалериялъул дивизиялде. ТIоцебесеб рагъулъ гIахьаллъи гьабуна Москваялда аскIоб. Гьениб\nбихьизабураб бахIарчилъиялъухъ магIаруласе щвана "БахIарчилъиялъе гIоло" медаль. Гьелдаса хадуб Дубки шагьа-ралда гIагарлъухъ букIараб борхалъи бахъизе гIоло гьабураб рагъулъ МухIамадие кьуна "Слава" орден. Хадусеб Къадировасда ракIалде чIараб ва бицен гьабизе ккараб лъугьа-бахъин ккана Будапешт шагьар фашистаздаса эркен гьабураб рагь. Гьениб Къадиров МухIамадил взводалъ кверде восана 109 фашист. Гьезда гьоркьор рукIана генералги, полковникги ва чанго офицерги. Гьелъухъги Къадировасул каранда бана БагIараб ЦIва орден, Белгород бахъулаго бихьизабураб бихьинчилъиялъе гIоло кIиабилеб БагIараб ЦIва. Рагъулаб нухги гьесул лъугIана Белгородалда. Рагъдаса гьев тIадвуссана гIемерал шапакъаталгун. Гьанже гьесул каранда буго 11 медаль ва лъабго орден. Амма рагъдаса вуссун хадувги кIиабилеб группаялъул инвалид хIалхьиялда чIечIо. ХIалтIана районалъул нухазул участкаялъул начальниклъун, Заготконтораялъул управляющийлъун ва цогидалги жава-биял хIалтIабазда. Кив хIалтIаниги, Къадировас ракIбацIцIалъиги гIадамазе пайдаявлъун вукIине хIадурлъиги бихьизабулаан. Гьев хвана 1983 соналда.\nПрисутствует в категориях: / Ветераны ВОВ/


САРАТ МУХ1УМАЕВА: «ДУН АВАР МАЦ1АЛЪУЛ ДАРСАЛ РАЧУНЕЙ, ДИРГО ХАЛКЪ ХИРИЯЙ МУГ1РУЛ ЯС ЙИГО» - 11 Марта 2018 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nПятница, 23.03.2018, 10:20 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2018 » Март » 11 » САРАТ МУХ1УМАЕВА: «ДУН АВАР МАЦ1АЛЪУЛ ДАРСАЛ РАЧУНЕЙ, ДИРГО ХАЛКЪ ХИРИЯЙ МУГ1РУЛ ЯС ЙИГО»\nКизилюрталда гьаюниги, Саратица школа лъуг1изабула г1агараб районалъул Г1ах1алч1иб. Гьит1инаб къоялдаса нахъего муг1алимзабазухъ жиндирго бергьараб иллагьияб рокьуца гьей ах1улей йик1уна педагогикагун г1умру бухьине. Амма къисматалъ г1олилалъе бат1ияб хъван бук1уна. «Школа лъуг1ун хадуб жо ккеч1о рахьдал мац1алъул муг1алим яхъинелъун Дагъистаналъул Пачалихъияб Университеталде ц1ализе лъугьине. 1992 соналъ ана рос-рукъалде, лъаг1алидего гьавуна вас. Бук1аниги, школалъ дун жиндего ц1алейго-ц1алей йик1ана. Ц1ик1к1арав вацги къадаралде щун ками ккана хъизамалда жанибги. Рек1ел ч1ва т1едал, дида кколаан т1ок1алъ гьимизего гьимиларин ва г1умруялда гьанже сундулго к1вар гьеч1илан. Рак1 чучиялъе Бет1ергьанас дие кьуна яс. Щиб гьабилеб, г1умруялъул маг1на ц1илъизе ккана. Ц1илъана муг1алимлъиялде дир бук1араб рокьиги. Яцалдасан лъана Хасавюрталда ДГПУялъул филиал рагьулеб бук1ин. Филологияб факультет доб мехалда бук1инч1о, таваккал т1амуна байбихьул классазул факультеталде лъугьине»-ян рак1алде щвезабуна Саратица. Кверда ч1ван малъг1анаб лъимергун кьола маг1арулалъ пачалихъиял экзаменалги, хъизам-рукъги, ц1алиги, жамг1ияб х1аракатчилъиги цадахъго бачун лъуг1изабула баг1араб дипломалда университетги. Кизилюрталъул 7 абилеб школалда вожатаялъун х1алт1изе лъугьиналдасан 2000 соналъ байбихьула Саратие муг1алимлъиялъул зах1матаб нух. Лъималазул творчествоялъулаб рокъоб рагьараб интеллектуалияб кружокалда х1алт1арал 2001-2002 соназ Мух1умаевалъ к1удияб х1алт1и гьабула жиндирго гьит1инаб къоялдаса нахъе ц1айи бук1араб г1агараб ракьалъул тарих, маданият, г1адатал, мац1 лъазабиялда сверун. Хасаб программацин г1уц1ула гьеб мурадалда. Кизилюрталъул телевидениялдасан къват1ибе кьола «Годек1ан» илан ц1ар тараб, жиндирго авторлъиялъул передача. Херазеги г1олилазеги, бихьиназеги руччабазеги къабулаб передачалъун лъугьуна рахьдал мац1, адабиятгун маданият ц1унизе ах1араб Саратил телепроект.\nДун балагьана 2005 соналдаса нахъе рахьдал мац1алъул учительницалъун х1алт1улаго, ракьцоялъул ц1алдохъабазул олимпиадабазда г1ахьаллъиялъул таблицабазухъ. Нуж божа, щибаб соналъ школалъул ва шагьаралъул этапазда т1оцересел бак1ал, республикаялъул роцада т1обит1араб соналъин абуни-гьебго т1оцебесеб ва к1иабилел бак1ал! Гьеб кколарищ учителасул х1алт1ул х1асилги, лъималазе жиндирго предмет бокьизабиялъе бугеб махщел-гьунарги?! Жиндирго авторлъиялда гъоркь х1алт1улъ х1алт1изабураб 13 ц1илъи! Гьеб гурищ т1адег1анаб реццалъе мустах1икълъи?\n2012 соналъ Сарат бергьуна «Кизилюрт шагьаралда рахьдал мац1алъул бищун лъик1ав учитель» конкурсалда, гьебго соналъ Шималияб Кавказалда т1обит1араб гьединабго конкурсалда босула к1иабилеб бак1. Амма муг1алималъул, ункъго лъимадул эбелалъул х1алхьи гьеч1еб рак1 гьелда г1ей гьабун ч1оларо. 2014 сон Сарат Мух1амадовналъе лъугьуна унго-унголъунги икъбалаблъун: март моц1алда шагьаралда «Бищун лъик1ай рахьдал мац1алъул учительлъунги» яхъун, гьалъ иргадал ч1ел босула республикаялъул ва Шималияб Кавказалъул регионазда гьоркьосеб гьединалго конкурсазда. Мух1умаевалъул дарс жюриялда вук1анщинав чияс рик1к1уна бищун пайдаяблъун ва интересаблъун. Гьезда лъалеб бук1ун батиларо доб мехалъ, ноябралда т1обит1изесеб Т1олгороссиялъулаб рахьдал мац1азул учительзабазул мастер-классалдаги Сарат Мух1умаева бергьенлъигун нахъюссине йик1ин. Ва амма г1иц1го лебалай маг1арулалда жиндаго лъалаан киг1ан зах1мат гьелъие бук1араб бусада лъурав унтарав бет1ергьанчигун, къват1ир ц1алулел ругел студентал-лъималгун гьеб кинабго к1игъеж гьабун баччизеяли. Гьаниб дица муг1алималъе суал кьуна учительлъиялъул махщел т1аса бищиялдаса киданиги рак1 бух1анищан. Гьимизеги гьимун Саратица жаваб кьуна: «Рак1 кин бух1илеб бокьун т1аде босараб жоялдаса? Бат1ияб иш гьабун дихъа г1умруялъ бажарилароан. Дун йиго рух1г1ан бокьулеб ишалда нахъа, дирго бак1алда». Кинабго цадахъ бачине к1веялъул балъголъиги ц1ехеч1ого тезе к1веч1о дида гьай анкьгьунаралда. «Х1алт1уде лъугьунаго, дие эбелалъ малъа-хъвай гьабун бук1ана, щибаб къойил бет1ергьанчиясе кумекалъе, хъизамалъе бет1ербахъиялъе, ват1аналъе пайдаялъе г1олоян бац1ц1адаб нигатгун къват1ие яхъаян. Дица эбелалъ малъухъеги гьабуна. Ват1аналъе г1оло гьабулеб жо диналъе г1оло гьабулеб ишлъун рик1к1ине бегьулелъул батила, Аллагьас дие сундулъго квербакъана, рехун теч1о, альх1амдулиллагь. Г1езег1ан зах1мат бук1ана, сахлъиги татуги унебги батана. Чанги бук1ана х1ужа х1алт1удаги рукъалдаги гьоркьоб бищизе ккедал, дица т1оцебеселъе нух кьураб. Гьабулеб иш бокьизеги, гьеб бит1араб бук1иналда рак1ч1езеги ккола - гьеле цо гьит1инабго балъголъи».\nМух1умаевалъул шапакъатазда гьоркьор руго школалъул, шагьаралъул, бат1и-бат1иял министерствабазул рик1к1ен г1емерал х1урматалъул грамотаби, баркалаялъул кагътал гурелги, х1атта, РФялъул лъай кьеялъул министерствоялъул, Пачалихъияб Думаялъул шапакъатги.Ккола «Дагъистан республикаялъул мустах1икъай учитель». Амма гьел гуро Саратица рик1к1унел жиндирго махщел камиллъиялъул роценлъун. Жиндирго ц1алдохъабазда предмет лъай, цо кинаб бук1аниги конкурсалда гьел бергьин-гьеле муг1алималъул мурад,анищ т1убай. Халкъазда гьоркьосеб руччабазул къоялде къват1ибе унеб материал бугелъул, «Ч1ужуг1аданалъулъ бищунго бокьулеб г1амал-хасият щиб?»иланги гьикъана дица мустах1икъай районцоялда. «Ч1ужуг1аданалъулъ гуреб, бихьинчиясулъги дие бищун бокьула г1акълу. Гьеб гьеч1олъиялъ инсанас гьабун батула г1емераб квешлъи. Г1акълу иналда цадахъ ун батула иманги, сабруги, умумузул г1аданлъи-г1адатлъиги-кинабго! Х1атта, рахьдал мац1аздехун бугеб т1аса-масагояб бербалагьиги г1акълу гьаваялде иналъул х1асил ккола. Маг1арул ч1ужуг1аданалъул хасиятал рехседал, сипат цебе бач1уней, нахъзаманалъул хъубаб гьуриялъ хисизайич1ей мисалияйлъун йик1ана дие г1умруялда эбел. Гьелдасан кинабго босизе х1аракатги бахъана дица. Сабруялъулъ, г1акъиллъиялъулъ, иманалъулъ. Гьел г1амалал ц1унараллъун рук1ине сахлъи кьеги дир г1агараб районалъул т1олалго руччабазеги».\nАмин, Сарат. Мун г1адал г1еги учительзабазул ц1иял г1елал. Дуда релълъарал лъугьаги районалъул г1олил ясал: яслъун, лъадилъун, яцлъун, эбеллъун ва гьелдаго цадахъ Учительлъун, ц1аралда т1анк1 лъоларедухъ, йик1ун бажарарай, лебалай маг1арулай.


Депутаталги низам цIунулелги\nДагъистаналъул парламенталъул иргадулаб сессиялда бицана арал рищиязул, коммуналиял хъулухъазул тарифазул, низам цIунулезул хIалтIул ва гь.ц.\nКоммунистазул партиялъул вакил Биярслан Изиевас абуна дагъистанияз токалъухъ гIемер гIарац кьолеб бугин, гьелъул къадар гIодобе бачине кколин.\nГьединго гьес бицана республикаялда тIад газалъухъ кьезе кколеб гIарцул налъи бугин, гьебги 19 миллиард гъурущ. Налъи буго токалъухъ кьезе кколлебги – 1,9 миллиард гъурущ.\n«Коммуналиял хъулухъазухъ дагъистанияз гIарац жиндир заманлда кьола, амма гьеб гIарац бикъулеб буго ток бикьулел гIуцIцIияз ва гьелдалъун энергетикиял компаниязда цебе налъи буго республикаялъул», - илан абуна Изиевас.\nКПРФалъул цогидав депутат МахIмуд МахIмудовас бицана Дербент шагьаралъул шураялда депутатал рищиязулъ къанунхвезабияъул чанги хIужа букIанилан.\nРищиял тIоритIулеб къоялда, 8 сентябрялда, партиялъул вакилал ун руго Дербенталде. Гьезда бихьун буго рищиязда къанагIат гурони гIадамал рачIунел гьечIолъи.\nМисалалъе, цо участокалда гьаракь рехизе микьго гурони чи вачIун гьечIо, амма протоколалда хъван буго 1200 чи вачIанилан.\nМахIмудовас абуна низам цIунулел идарабазде гIарза хъванилан жидер партиялъ ва хьул бугин рищиязул хIасилазул цIидасанго хал-шал гьабилин.\n«Патриоты России» партиялъул парламенталъулав Мадер Канберовас абуна Дагъистаналда туризм цебетIеялъе бичан букIанин исана 6,5 миллиард гъурущ, амма туризмалъул рахъалдасан щибго гьабун гьечIилан.\nАмур гIорги гIорхъиялдаса кIанцIун лъеца арал уралалъулазе кумек гьабеян гьарана дагъистаниязда «Единая Россия» партиялъул депутат Жамалудин ГIумаровас.\nВице-спикер Николай Алчиев хъинтIана низам цIунулезул хIалтIуда. «Къуваталъул идарабазда гIемерисала хIалтIуле руго рацIцIадал ва лъикIал чагIи, амма гьезул хIалтIи цебетIезе бичалеб гьечIо цо-цо хIалтIухъабаз», - илан абуна Алчиевас.\nЦо-цо низам цIунулез жидерго хIалтIи къануналда гьечIого бачиналъ полициялдехун бугеб гIадамазул бербалагьи лъикIлъизабулеб гьечIилан рикIунеб буго спикер хисулес.\nНизам цIунелузл идарабазул нухмалъулезда Алчиевас абуна депутаталгун хасаб данделъиги гьабун хIукму къотIизе кколин хIинъкигьечIолъиялъул суалал кин тIуразе бегьулелян.\nДагъистаналъул президент Рамазан ГIабдулатIиповас абуна ахирисеб заманалда жинда ккун букIанин республикаялда теракталгун чIваял гьоркьоса къотIанин. «Амма руго цо-цо унтарал чагIи, фанатикал.\nГьезда бичIулеб гьечIо я гIакъилаб рагIи, я къанун. Гьелдалъун холел руго нилъер гIадамал. КIиябго рахъалдасан холел руго дагъистаниял.\nРакIалда кколеб буго, жамгIият ругьунлъун бугин кколел лъугьа-бахъиназда», - ян абуна ГIабдулатIиповас.\nДепутатазда президентас гьикъана, лъида лъалеб букIинчIебали гIарцухъ такъсирчагIи эркен гьарулел диванчагIазда гъорлъ рукIин. ГIемерисала гьел сабаблъун чIвалел руго Дагъистаналда диванчагIиян абуна ГIабдулатIиповас.\nГьес гьединго гьикъана депутатазда, лъида лъалеб букIинчIебали низам цIуниялъул система ришватчилъиялъ ккун бугеблъи.\nРамазан ГIабдулатIипов: «Нилъ ругьунлъун руго руцIухIун чIезе. Амма лъида лъалареб экстремисталгун, террористалгун ва такъсирчагIигун бухьен бугеблъи депутатазул? Лъида релъараллъун нилъ лъугьунел ругел?\nЦо-цо журналистал руго экстремистазул идеология тIибитIизабулел. Экстремизмалъул пропаганда гьарулел мажгитал руго.\nГьел масъалаби кин раккаралали хIисаб гьабизе ккола. ГIагараб заманалда депутатаз парламенталъулал денделъаби гьаризе кола.\nГьенир цере лъезе кола диваналъул системаялъул масъалаби, жанисел ишазул министерлъиялъул масъалаби, полициялъул масъалаби, гьединго мухъалъул полициялъул масъалаби».\nСессиялда депутатаз 27 суалазул халгьабуна.\nКъануназул проектазда цIилъаби рачиналда хъинтIарал рукIана гIемерисел суалал.\nГьединго депутатаз хIукму къотIана 2014 соналъул байбихьудасан Дагъистаналъул нухмалъулесда президентилан абичIого тезе.


Дагъистаналдаса экс-депутатасе 16 сон кьуна\nДагъистаналъул Халкъияв Мажлисалъул вукIарав депутат МухIамад МухIамадовасе хIукму къотIана Дагъистаналъул ТIадегIанаб диванханаялъ. Гьесие кьуна 16 сон. Гьесде гIунтIизабулеб букIана терроралъулаб къукъа гIуцIиялъул гIайиб. МухIамад МухIамадовасул эмен АхIмад МухIамадов рази гьечIо васасе диваналъ къотIараб хIукмуялда.\nМухIамад МухIамадовасда цадахъ гьединго туснахъул хIукму къотIун буго Казбек мухъалъул Дубки росдал депутатазул мажлисалъул вукIарав нухмалъулев Сиражудин Абакаровасеги, полициялъул хIалтIухъан МухIамад ХIажиевасеги.\nГьезие кьун буго анлъ-анлъ сон туснахъалъул. Гьел кIиялго кколин МухIамад МухIамадовас гIуцIун букIараб терроралъул къукъаялъул гIахьалчагIиян абулеб буго Россиялъул ЦIех-рехалъул комитеталъ. Жеги анкьгоги гьединал гIахьалчагIи ралагьулел руго.\nДагъистаналъул ТIадегIанаб диваналъ МухIамад МухIамадовасе къотIараб хIукмуялда тIасан жиндирго рази гьечIолъи загьир гьабуна гьесул адвокат Мурад МухIамадовас.\nАмма мухIканаб баян «Эркенлъи» радиоялъе кьезе гьев разилъичIо, гьабсагIат жиндир гьединаб рес гьечIилан бичIчIизабуна. Васасе къотIараб хIукмуялда рази гьечIо гьединго МухIамад МухIамадовасул эмен, АхIмад МухIамадовги.\nМухIамадов АхIмад: «Я цониги гьес чIварав чи, я гьесухъ батарб ярагъ гьечIо, изнугьечIого яргъид гIуцIаразулгун гьудуллъиялдаги гьев вукIинчIо. Гьес такъсирчагIазул къукъа гIуцIун букIанилан. КIиго вацгIал вуго гьесул, цояв Москваялда, цогидав МахIачхъалаялда ругел чагIи, цониги нухалъ гьел дандчIван гьечIо. ГIагарал чагIаздаса гIуцIулеб жойиш букIунеб такъсирчагIазул къукъа?\nЖакъа зал цIурал чагIи рукIана диван гьабулеб рокъор. Цониги нугI вукIинчIо дир васасде тIасан баянал кьурал, цониги далил бачинчIо гьез. Гьединаб диванги, гьеб гьабулеб диванчагIи ругел мехалъ тIокIаб щибиланха абилеб. 16 сон! Чи чIварав чиясецин кьолиш гьедигIан гIемерал сонал? КIалалъ абун тIубалиш, чIезабизе кколаребиш гьас гьабги, гьабги, гьабги такъсир гьабунилан?».\nДагъисатналъу ТIадегIанаб диваналъ къотIараб хIукмуялда тIаса гIарза хъван буго гьесги, адвокат Мурад МухIамадовасги Россиялъул ТIадегIанаб диваналде\n2011 соналъул декабралда МухIамад МухIамадовас гIуцIун букIараб такъсирчагIазул къукъаялде гъорлъе унел рукIан руго 11 чи. Аслияб куцалда гьел кколин МухIамадовасул гIагарал чагIиги тIадехун бицен гьабурал Сиражудин Абакаровги, МухIамад ХIажиевги, ва «Витас» банкалъул МахIачхъалаялда бугеб филиалалъул нухмалъулев Мурад ГъазиахIмадовгиян хъвалеб буго Россиялъул цIех-рехалъул комитеталъ кьураб баяналда.\nМухIамад МухIамадовас гIуцIараб терроралъул къукъаялъ гIахьалчагIазул бухьен букIанин, Генуб росдал такъсирчагIазул къукъаялгун хъвалеб буго гьеб баяналда. 2013 соналъул марталда Семендералда хасаб операция унеб заманалда дол тIадехун бицен гьабулел Сиражудин Абакаровасги МухIамад ХIажиевасги гьелдаса рази гьечIолъи загьир гьабун МахIачхъалаялда гъалмагъир гьабун букIана. Гьеб хасаб операциялъул заманалда тIагIинавун вукIана Генуб росдал терроралъул къукъаялъул нухмалъулев Ибрагьим ХIажидадаевги\nМухIамад МухIамадов ккун вукIана 27 июналда, битIахъего Халкъияб Мажлисалъул иргадулаб данделъи унеб заманалда. Гьебго къоялъ депутатаз рахъккуна гьев Халкъияб Мажлисалъул депутатасул ихтияраздаса махIрум гьавизе къотIараб хIукмуялъулги.\nМухIамад МухIамадов ккола Хунзахъ мухъалъул ГIободаса. Гьединго гьев ккола «Шималияб Кавказалъул курортал» абураб гIуцIиялъул вукIарав нухмалъулев, Пачалихъияб Думаялъул экс-дупутат, АхIамад Билаловасул вацгIалги. Халкъияб Мажлисалде гьев вищун вукIана «Единая Россия» партиялдаса, парламенталда гьев вукIана жамгIиялгун миллиял суалазул ва гьединго диналъул ишазул рахъалъ комитеталъул вакиллъун.


Ал-Кариму — Википедия\nАл-Кариму (гIараб мацIалда الكريم). Ай, рецIел босизе кIолевги вукIун, тIаса лъугьун толев, жинца къотIи гьабураб мехалъ гьеб тIубазе гьабулев, жинца кьолеб жо цIикIкIине гьабулев, лъие ва кигIан кьураб абун гьелъул ургъелги жиндие гьечIев, хIажатаб жо жиндеги борхичIого цогияздаса тIалаб гьабуни (цогидасдаги тIубазе кIолинги абун), гьелдаги жив разилъуларев.\nЖиндехун хъачIлъи хIалтIизе гьабуни, гIайиб чIван гурого, гьелда тIаде цIикIкIине гьабуларев. Гьаб кинабго жо жиндилъ данделъарав чи ккола мутIлакъав «Ал-Карим». Гьеб кинабго буго ТIадегIанав Аллагьасулъ. Лагъасеги рес буго жиндаго тIад хIалтIун гьал пишабаздалъун живго берцинлъизавизе, амма цо-цо умуразулъ ва хIалицаго гIадин. Гьединлъидал гьесиеги каримилан сипат гьабизе бегьула, амма гьев вукIуна мутIлакъав «Ал-Каримасде» дандеккун мукъсанавлъун. Гьедин лагъасе сипат гьабизе кин бегьулареб ссалат-салам лъеяв Аварагас абунги букIаго: «Нужеца цIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абуге, «Ал-Карам» бусурманчи ккола», – ян. (Бухари, Муслим). ЦIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абиялъе гIилла букIана гьеб хIеренаб, жиндир пихъ гьуинаб, бетIизеги кваназеги бигьаяб ва заз гьечIеб букIин. \nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Ал-Кариму&oldid=52485»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 12:57, 21 Апрель 2013.