РекIел хинлъиялъ хаслъи кьурай шагIир\nКритика ва библиография Сабигат МухIамадовалъул\nМагомедова Сабигат Усмановна.\nДихъа бажаричIо лъикIлъи гьабизе,\nДий лъикIлъи гьабурал церехун ана.\nДихъа бажаричIо квешлъи гьабизе,\nДий квешлъи гьабурал нахъа хутIана.\nГьединал жугьабигун ячIун, дунги йигин дунялалда, диеги бокьун бугин гIадамазда дирго гьаракь рагIизабизеян абуна ункъоабилел соназул авалалда, гьанже жий магIарулазда лъикIго лъалей шагIир ЦIумада районалъул Инхокъвариса Сабигат МухIамадовалъ. ЛъикIлъи гьабуразеги гьабичIезеги жиндаса бажарараб лъикIлъи бикьизе Сабигат кидаго хIадурай йикIин ва квешлъи гьабуразе квешлъиялъул рецIел кьезе гьелда ракIалдецин кколареблъи лъикI лъала дида. Лъала жийго Сабигат дида лъикI лъалелъул. 1980 соналда ниж цадахъ ккана республикаялъул культураялъул училищеядде цIализе, цадахъ рахъана адабияталъул нухде сапаралъ. Гьелдаса нахъе араб 26-27 сон гIемерищ-дагьищали лъаларо, лъай-хъвай лъикIаб гьудуллъи-божилъиялдеги сверана нижер, гьеб ракIал журараб, бацIцIадаб гьоркьоблъи, гьоркьоб гьогьенги тIад хIурги ккечIого цIунунги хутIана. Сабигат йиго рекIелъ иманги бугей, инсанлъиялъул лъикIалщинал хасияталги жиндилъ рессарай, кинаб къо тIаде бачIаниги накIкIил гъветIалъ кьергIанги гIамалги хисуларей, сабурай магIарулай. Гьединго сабурго, щибго ахIи-хIур гьечIого, жиндирго хатIгун, жиндирго нухгун, жиндирго гIамалалда релълъараб гIодое йиччайгун ячIана гьей адабияталде гьоркьоеги. Гьадаб байбихьуда рехсараб ункъжугьаялдасанго бихьулебги бичIчIулебги букIана цIияб пикруялъул цIияй шагIиралъ магIарул шагIирзабазул гъасда жиндирго бакI кквезе букIин, гьелъ жиндирго рагIи абизе букIин. Дагьал рагIабазулъ гIемераб магIна лъезе кIвей, гьитIинабго ункъжугьаялда жаниб кIудияб пикру рагьизе бажари бачIинахъего загьирлъана С. МухIамадовалъул асаразулъ. Гьеб бихьун, 1981 соналда букIараб Дагьистаналъул гIолохъанал хъвадарухьабазул мажлисадда нилъер халкъалда гьоркьор цIарал машгьурлъарал шагIирзабаз лъикIаб къиматги кьун букIана Сабигатил кучIдузе. ВЛКСМалъул Дагьистаналъул обкомалъ ХIурматалъул грамотаги кьун букIана доб мехадда гьелъие.\nСеление Нижнее Инхоквари\nС. МухIамадовалъул тIоцересел кучIдул рахъана "БагIараб байрахъ" газеталдаги "Гьудуллъи" журналаддаги, хадуб "Чвахало" абураб гIахьалаб тIехьадда. Жиндирго хасаб "Кьурда тIегь" абураб тIехь шагIиралъ къватIибе биччана 1992 соналда. Гьеб заманадде гьелъ лъугIизабун букIана ДГУялъул библиотекаразул факультетги. Газетал-журналазда ва гIахьалал тIахьазда рахъарал кучIдузухъ балагьун шагIирасе къимат кьезе бигьаго букIунаро. БатIияб суал буго хасаб тIехь. "Кьурда тIегьалъухъ" балагьун борцине бегьулаан Сабигатил пагьму-гьунарги, хIисаб гьабизе рее букIана гьелъул творчествоялъул хадусеб къисматалъулги. Гьеб тIехьадда С. МухIамадова цIалдолезда цее яхъуней йиго цересезде дандеккун пикраби цIубарал, магIна бечедал, рагIи камилал кучIдулгун. Гьеб къокъал кучIдуздасан гIуцIун буго. Гьадин абулеб буго "Поэт" абураб тIехьалда бахъараб, С. МухIамадовалъул творчествоялъул бицараб макъалаялда Дагьистаналъул халкъияв шагIир МухIамад АхIмадовас гьелъул хIакъалъулъ: "Кьурда тIегьалъул букIуна жиндирго цо хасаб берцинлъи. ГанчIилъе кьалбалги риччан балагьула гьелъ берцинлъи цIунизе лъим. Пикрабазул кьалбалги заманаялъулъе риччан хъварал къокъал кучIдул руго Сабигатил - кIиго мухъ, ункъо мухъ, микьго мухъ, анцIила кIиго мухъ. Къокъаб кечI хъвазе бищунго захIматаб буго. Гьезулъ букIине ккола рагIабаз бикIараб, накъишлъун лъугьараб гъваридаб магIна".\nШагIирасул гьеб пикру тасдикъ гьабулеб цо-кIиго мисал рехселин Сабигатил гьеб тIехьалде унел кучIдуздасан:\nЧIалгIеналъул тIогьий тIадеги яхун,\nХур бекьила дица рокьул кучIдузул.\nДуца, бокьичIони, цIаличIого те,\nРокьуда ватизе вихьичIев гьудул.\nХанзаби нилъер гьечIо,\nХанлъун буго замана,\nКъол нухалъ рикIкIад тола.\nГьебго соналда басмаялде бахъана Сабигатил "Рокьи" абун цIар тараб харбазул гьитIинабго тIехьги. Щуго хабар буго гьениб. Гьеб тIехь С. МухIамадовалъул творчествоялъул цогияб рахъ рагьулеблъун, прозаялъеги гьелъул махщел букIин бихьулеблъун бугин абун тей щибго абичIого тей гIадаб жо букIина. Гьеб щуябго хабаралъул щибалъ щуго кьисаялъгIан суалал рорхулел ругин абуни битIун букIина. Гьездасан бихьулеб буго авторадда поэзиялдаго гIадин прозаяддаги дагьал рагIабазулъ гIемераб магIна лъезе кIолеб букIин. Щибаб хабаралъул буго тIад ургьизе, пикру гьабизе цIалдолел тIамулеб хIасил. Авторалъухъа бажарун буго жиндир пикруялда нилъги божизаризе, гьеб тIадбалагьун хIакъикъатадде данде кколареблъун бихьаниги. Масала, "Рокьи" абураб хабаралда гIолохъанчIужу Бигьидаца жиндирго абурав гIолохъанчи СалихIидаса инкар гьабулеб буго, гьесде дандеккун унтарав, ригь арав Багьавдин жиндирго рекIее гIагаравлъун вукIун. Абизе бегьула гьедин гIумруялда букIунарилан. Амма хабар цIалидал бихьулеб буго, авторалъул гьунар гIун букIин бечелъиялдасаги, берцинлъиялдасаги, цоги хутIанщинаддасаги чиясе рекIел асар цебесеб букIин, ракIалъ малъаралдаса инкар гьабизе чиясухъа бажар шаребльи бихьизабизе.\nИнсанасе тIадбалагьун, бицарасул бицаралда божун къимат кьезе бегьуларин, гьев живго вихьун, вичIчIун гурониян абураб магIна буго "Гьумер ва ракI" абураб хабаралъул. Гьединалго пикрабалъе тIамулел, тIад ургьизе жо бугел, босизе магIна бугел руго гьеб тIехьалде унел цогидал харбалги.\nГьадин абулеб буго магIарулазул машгьурай шагIир Пайшат Малачиевалъ гьеб тIехьалъ жиндиего гьабураб асаралъул бицунеб, доб мехалъ "ХIакъикъат" газеталда бахьун букIараб макъалаялда: "Сабигатидаса бажарула магIарулазул образал гIуцIизе. Къокъабго хабаралъулъ гьелда мухIканго бихьизабизе кIола заманги къисматалги. Сабигатие Аллагьас поэзиялда гуребги, прозаяддаги гьунар кьун буго. Гьей жийго гIадал гIадатиял ва рацIцIадал руго гьелъул асаразул героялги. Дун йохарай йиго Сабигатил гIелцояй ва ракIжубарай гьудул йикIиналдаса".\nЭбелалде кечI гьабичIев шагIир вукIунев ватиларо. Полохъанго гьей камигIан кIудияб кьварилъиги чиясде бачIунеб батиларо. Гьеб бихьулеб буго Сабигатил хадусеб, 1994 соналда бахъараб "Эбел" абураб тIехьадда ругел кучIдул цIалидал. Бачинин цохIо мисал:\nДир эбел гьечIилан абураб рагIи,\nРагьун бугин гордо, боржа къватIибе.\nЦIакъго гIадатго абураб гьеб кIиябго мухъилъ бугеб гьваридаб магIнаги, рекIел бухIиги, рухIалил бакIлъиги бихьулищ? Цоги-цоги мисалал гьанир рехсеялъул мурад букIинарин ккола гьеб тIехьалдаса. Гьединалго, жиндир рекIел бакIаб пашманлъи борцунел, лъугIел гьечIеб магIуялъулъ къалам ччун хъварал руго гьеб тIехьадда ругел киналго кучIдул.\nПейзаж в Инхоквари\n"Хасалил бакъ" абураб цIар лъуи буго шагIиралъ хадусеб тIехьалда. Гьелде унел батIи-батIиял темабазда хъварал кучIдузулъ буго магIарул чIужугIаданалъул гIаданлъиялъул цIураб ракIги, рокьул асаралъул ссунареб цIаги, рорхатал мугIруз гIасрабаз нугIлъи гьабулеб, умумулъанго бачIараб сабруги, ссияб намусги, хисардулеб заманалъ бижизабураб эбелалъул рахIатхвейги, хьулаз борцунеб букIинеселде, гьорлъ цо кинабалиго хIинкъи бахчараб божиги.\nРадал салам кьезе лъикIав чи вати -\nГьеб гуребдай талихI гьаб дунялалда.\nКъаси, квешлъи ккечIин, къанщулел берал\nГьеб гуребдай хIалхьи гьаб дунялалда.\nЩибизе дуниял, аскIор ругезе\nКумек нилъедаса щолеб гьечIони.\nСундуе гьаб гIумру, гIадамазухъе\nПаданлъиялъул квер кьезе кIвечIони.\nНилъеда ракIалде ккола чи талихIавлъун вукIине ккани гIемераб жо кьваригIунилан. Ургьун балагьараб мехалъ, гIодобе биччараб, лъикIал гIадамалгун цадахъ унеб, цоцазе кумек гьабизе кIолеб гIумруги бугони, гьедин щибаб къоги унеб бугони, инсан талихIав вукIуневлъиялда ракIчIезабулеб буго гьеб кIиябго ункъжугьаялда С. МухIамадовалъ.\nЦересел тIахьаздаго гIадин гьеб мажмугIалдаги руго ватIаналдеги, гIумруялдеги, гIадамасдеги бугеб рокьи рагьулел кучIдул. Гьале гьезул цо-цоял:\nАлжаналъул канлъи рещтIараб росу,\nДур хасаб хинлъиялъ бала дида къвал.\nУргьиб ракI хIалхьулеб дир инсул авал,\nБатIияб гьаваялъ гьаюла гьогьом.\nКини кIибикIулеб рукъалъул хинлъи,\nГьелдаса хирияб гьечIо щибниги.\nГьеб рукъ бахъун араб щоге дихъе къо,\nГьавунин рагIаги, хун рагIугеги.\nРокьиялъ ккураб ракI -\nгьасда лъураб цIа, .\nЦIилъи дие щолеб цо дур балагьи.\nДур бадийги юссун абизе кIвечIеб\nКочIол мухъазулъе унеб дир рокьи.\n"Сабигатил кучIдул херлъиларо, хасго хутIила гьелъул лирикиял асарал. Заман аниги гьел хвеларо", - абун хъвалеб буго магIарулазда лъикI лъалей шагIир Бахумеседо Расуловалъ.\nГьебго пикру дагьаб гIатIид гьабулеб буго ДГУялъул аспирант, шагIир ХIамзат ГIизудиновас. "КIудияб ва даимаб рокьул асар - гьеле С. МухIамадовалъул поэзиялъул аслияб тема. Гьелъул кучIдул цIалулаго йихьула рокьи ккарай чIужугIадан. Гьей йичIчIизе ккани, нилъерго ккезе ккола рокьи. Школалда вугеб мехалдаго гьелъул кучIдул цIалулелъул, Сабигатилъ дида унго-унгояй магIарулай йихьулей йикIана. Жийго гьей лъайдал, гьеб пикру дилъ щулалъана".\nМенеральный источник в Инхоквари 2003 год.\nХадусеб соналъ С. - МухIамадовалъул "ЦIумазул улка" абураб тIехь бачIана къватIибе. Гьелъ гьорлъе рачунел руго ракьцояв машгьурав гIалимчи ва гIаданлъи кIудияв инсан МухIамад ХIайбулаевасул къисматалъул нухлул бицунеб поэмаги, кIиабилеб бутIаялда лъун руго батIи-батIиял темабазда хъварал ункъжугьабиги.\nГьанже гIемер дандчIвала чIагоял гIадамазул хIакъалъулъ хъварал, хасго хъулухъалги кIудиял, чунтбиги рицатал гIадамазе рецц-бакъ гьабурал, пуй-чIваялъул цIурал поэмабиги тIахьалги. Сабигатица ХIайбулаев МухIамадил хIакъалъулъ поэма хъвалаго кигIан гьитIинабги ургьун бахъараб фантазия хIалтIизабун гьечIо, гьеб гьедин гурин абизе гIадаб бакI тун гьечIо. ХIакъикъаталдаса кигIан дагьайниги рикIкIад инчIого, жиндир героясул къисмат рагьиялъулъ буго гьеб къасидаталъул тIокIлъи. Гьебго абизе бегьула, Дагьистаналъул халкъияв поэт ГIабасил МахIамадил ва ДРялъул Халкъияб Собраниялъул депутат, медицинаялъул гIалимчи АхIмад ГIазизовасул хIакъалъулъ хъварал, цогиял тIахьазде унел гьелъул поэмабазул хIакъалъулъги.\n"ЦIумазул улкаялъе" хъвараб цеберагIиялда гьадин абулеб буго филологиял гIелмабазул доктор, профессор Сиражудин ХIайбулаевас: "Жиндирго асараздалъунги адабияб чIаголъиялдалъунги лъала магIарулазда Сабигат МухIамадовалъул цIар. Нилъер маданияталда гьорлъе гьей тохлъукьего ккарай гIадан гуро. ТIахьалго гIадин батIи-батIиял руго гьелъул асаразул тайпабиги. Нилъ хIайранго ралагьула шагIиралъ рекьарал рокьул хурзабахъ. Гьезулъ загьирлъула цохIо гьелъул рекIел хIалуцин гуребги, йижараб ракьалде, гIагарлъиялде, гIадамазде, тIолабго халкъалде, хирияб ватIаналде бугеб балайги хIасратти".\nАраб соналда "ХIакъикъат" газеталда бахъун букIана Сабигат МухIамадовалъул "Хъваршиса шайих Загъалав" абураб поэма. Тарихалда лъалкI хутIарал бахIарзал, гIалимал ва цогидалги цIар рагIарал гIадамал ракIалде щвезариялъул, гьезул хIакъалъулъ бициналъул магIна ккола гьезул мисал наслабазеги цIуни, гьезул лъикIал ишал хадусел гIелазулъги такрарлъиялъе квербакъи гьаби. ВукIанин абун рагIун гуреб, Загъаласул хIакъалъулъ, гьесул гIелмулъаялъул, гIамал-тIабигIаталъул хIакъалъулъ нилъеда лъалеб жо дагь гурони букIинчIо. Чанго нухалъ суал бачIиндал имамлъиядцаса Шамилица инкар гьабиги, ахирги херехьдерил мажгитадда Загъалас аварагасул заманалдасанго рукIарал хIужабиги далилалги рачун, гьев мукIур гьавиги тасдикъ гьавиги, тарихалдасан лъалеб хIакъикъат букIаниги, шигIрияб къагIидаялъ Сабигатица гьеб цIакъ мухIканго, берцинго рагьун буго. Загъалас гIелмулъаялде гали тIамураб куцалъул цIалидал, гIелмулъаялде инкар ккурал гIемераб ншгьер заманалда ургьизеги пикру гьабизеги жо дагьаб гьечIо. Имамлъун вищулелъул Шамилие Загъалас гьабураб вагIзанасихIаталъулъги тIадчилъиядде лъугьунезе, босани, мисал гIезегIан кьучIаб буго. Мисаллъун гьечIищ гьесул гIамал-хасият, гIадлу-тадбир, гIадан хиралъи, лъикIлъи бокьи. Ратизе бегьула гьеб поэмаялда цIалдолел разилъуларел цо-цо бакIалги. Тарихияб кьучIалда хъвараб бугониги, художественнияб асар берцин гьабизе батIи-батIиял кьагIидаби ратизе авторасул ихтияр букIуна. Нилъер заманалда ракIадде щвезавизе мустахIикъав инсан ватун вуго авторалда къасидат хъвазе. Гьелъго батила гьанжесев гIалим Гъамбулат-афандица Сабигатие сайгьат гьабураб назмуялъулъ гьадинал жугьаби ругелги:\nкъватIиб унеб дур хIухьел,\nтIамураб гали ккола.\nРакI гIатIидасе бугеб\nБичасул кIудияб рукъ,\nГьесде гIащикълъарай дуй\nирсалъе щвезе буго.\nА. С. Пушкинил цIарадда бугеб республикаялъул гIолилазул библиотекаялъул гIагараб ракъ лъазабиялъул отделалъул заведующая, ДРялъул культураялъул мустахIикъай хIалтIухъан Сабигат МухIамадовалъ жиндир творчествоядда тIад хIалтIияддаго цадахъ гIезегIан пайдаял тадбирал гьарула библиотекаялдаги цогицоги бакIаздаги Дагьистаналъул хъвадарухъабазул асарал халкъалъухъе щвезариялъе, адабият гIадамазде гIагар гьабиялъе. С. МухIамадовалъ библиотекаялда гIуцIун букIана гIолохъанал хъвадарухъабазул клубги.\nГазеталъе хъвараб макьалаядда Сабигатил творчествоялъул киналго рахъазул бицунги, щибаб асаралъе борцакъотIун къимат кьунги бажариларо. Ратила гшгьулги гIемерал лъикIазда гъорлъ дагьалниги загIипал кучIдулги, щвадде щвечIел бакIалги, цIурачIел мухъалги. Лъил гьел рукIунарел? Амма ракIчIун абизе кIвела Сабигат йигин жиндир хасаб пикруги, хатIги, хаслъиги, цIилъиги, цIарги бугей хъвадарухъан ва гьелъ жакъасеб магIарулазул адабиятадда бихьулеб бакIги кколин, гьединайлъун С. МухIамадова нилъер литератураялда хутIизеги йигин. Сабигат МухIамадовалъул хIакъалъулъ гьабулеб дирго калам лъугIизабизе бокьун буго Дагьистаналъул халкъияв шагIир ГIабасил МахIамадил рагIабаздалъун: "Сабигат МухIамадовалъул киналго тIахьазул редактор хIисабалда дица кIудияб рекIел разилъигун халккола гьелъул творчествоялъул цебетIеядца хадуб. Вохула гьелъул поэзиялъул такрарлъи гьечIеб къагIидаялдасаги магIнаялдасаги. Гьелъул къокъал кучIдул, гьеб къагIида цIуниялъе гIоло хъварал гурел, кIудияб пикру гьитIинаб роценалде жанибе бачине кIвеялъул хIасил ккола. Гьел дагьалго мухъазулъ авторалда лъезе кIолеб буго философияб магIнаги, магIна рагьулел сипат-сураталги, дандекквеялги".\nМухIамад ПАТАХIОВ "ХIакъикъат" 26 май 2007г.


ГIайиб лъида бугеб, хIакъикъат киб бугеб?\nСоциалиял гьиназда тIибитIараб, учителалъ цIалдохъанасде квер борхулеб видеоялъ кIудияб резонанс багъаризабуна жамгIияталда жаниб. Гьеб тайпаялъул видео Дагъистаналда жеги бахъун, тIибитIун букIинчIин, абулеб буго республикаялъул Лъай кьеялъул министерлъиялда. Улбузул пикруялда, цIалдохъанасде квер борхиялде иш кколеб бугони учительзаби хIалтIудаса нахъе рахъизе кколел руго.\nМахIачхъалаялъул 42 школалъул мугIалималъ дарсалда цIалдохъанасда кьабулеб видео тIибитIана гьаб анкьида жаниб социалиял гьиназда. Гьелда бихьулеб буго нахъияб патраялда гIодов чIарав цIалдохъанас дарсил заманаялда бахъулеб буго видео, ва гIин тIамичIеб мехалда цебесеб партаялда нахъа гIодов чIарав цIалдохъанасда кьабулеб буго учителалъ. Гьелдаса цебе интернеталда гьедино букIана тIибитIун видео, МахIачхъалаялъул 39 школалда мугIалималъ тIамун, киналго цIалдохъабаз цояв цIалдохъан вухулев. Гьев вас улбуз школалдаса нахъе вачун, цогидаб школалде кьун вуго вас.\nМугIалималъ цIалдохъанасде квер борхиялда хурхун, Дагъистаналъул Лъай кьеялъул министерлъиялда баян гьабуна, гьеб тIоцебесеб гьединаб хIужа бугин ва гьелда хурхун цIех-рех тIобитIизе тIад къан бугин МахIачхъалаялъул лъай кьеялъул нухмалъиялда. Республикаялда жеги цIунун хутIн ругин учителасдехун цIалдохъанасул адаб, гьединал лъугьа-бахъиназул цониги лъазаби жидехъе бачIунарин баян гьабуна Лъай кьеялъул министерлъиялъул ГIаммаб лъай кьеялъул бутIаялъул нухмалъулей Лариса Абрамовалъ «Эркенлъи» радиоялъе.\n42 школалда ккаралда бан МахIачхъалаялъул шагьаралъул Лъай кьеялъул нухмалъиялда хамиз къоялъ тIобитIун буго данделъи, гьеб школалъул директор ва видеоялда йигей мугIалим ахIун. Данделъиялъул хIасилалда гьеб школалъул нухмалъиялъе тIадкIалъай гьабунин бицана шагьаралъул Лъай кьеялъул нухмалъиялъул бетIер хисулей Эльмира Рамазановалъ.\nЭльмира Рамазанова: «Сон гьанире ахIана гьей учительги, директорги, цинги гьркьоб лъун букIана гьеб лъугьа-бахъин. Абизе ккола, къанагIалъи ккола школалда гьеб тайпаялъул лъугьа-бахъин ккун, нижехъе лъазаби, гьеб лъугьа-бахъин абуни, интернеталдаса кибго тIибитIана. Школалъул нухмалъиялъе ккаралда хурхун тIадкIалъай гьабуна, иш гьабсагIат цIех-рех гьабун лъугIичIогон буго, мугIалим гьединго хIалтIулей йиго, гьелъул иш хал гьабиялда буго жеги».\nДарсил заманаялъ классалъул гIинтIамизабизе бажаруларев мугIалим школалда вукIине бегьуларин рикIкIунеб буго улбуз. Масала, МахIачхъалаялдаса МаламухIамадова ПатIиматил лъимал хьвадулел руго «Возрождение» абураб хIукуматалъул гуреб школалде. Дарсида гьезухъ телефон батани, улбузухъа гIакIа бахъулин бицана гьелъ «Эркенлъи» радиоялъе.\nМаламухIамадова ПатIимат: «Гьединал лъугьа-бахъинал, талихIалъ, нижер школалда рукIунаро. Школалде телефон босизе толаро лъимада. Дарсил заманаялъ гьеб телефон кодоб тей мекъаб иш буго. Дида бичIчIухъе, гьединаб жо ккеялъе гIилла буго учителасул лъималазда гъорлъ къимат гьечIолъи. Гьесул лъималазе бокьулеб дарс букIарабани, гьеб бакIалде бачIунароан иш. Гьеб хIалтIи тун, цогидаб хIалтIи балагьизе ккела гьев учителас».\nУчителас цIалдохъанасде квер борхулеб гIадин, камуларо лъугьа-бахъинал цIалдохъабаз учителасде квер борхулелги. Эбел-инсуда ракIчIун, гьарулин гьединал жал цIалдохъабаз. Гьеб киналъего гIиллаги бугин рокъоса тарбия кьечIолъийин рикIкIунеб буго педагог МухIидинова Бахуца. ЦIалдохъанасда ва мугIалимасда гьоркьоб дистанция тIагIанила гIицIго 90 соназдаса бахъун.\nМухIидинова Баху: «Гьеб буго эбел-инсуца лъималазе тарбия кьечIолъиялъул хIасил. Гьел эбел-эмен жалго руго тарбия щвечIел. Дол, 90 соназ, рехун тун, тарбия гьечIого гIурал лъимал жакъа руго жалго улбул, цинги дол учителзабазулги жидергоги къимат –къадру букIине кколин кколеб гьечIо гьезда. Гьез гIаксалда абулеб буго учителасул ихтияр гьечIин квер борхизе. Лъималазул рахъ ккун эбел-эмен кIалъалел рукIиналъ, гьелги бокьа-бокьараб гьабизе лъугьунел руго. Амма гьезда бичIчIулеб гьечIо, жакъа учителасде борхараб квер, метер эбел-инсудеги борхулеблъи».\nПедагогалъ баян гьабухъе, Советияб заманаялъ улбул лъималазул рахъалда гурел, учительзабазул рахъалда рукIунел рукIун руго, гьелъ гьединал лъугьа-бахъиналги кколароанила.\nЛъида бугеб гIайиб, киб бугеб хIакъикъат?


80 соналъ халалъараб рагъулаб нух\n5 декабралда Гъуниб районалъул Сугъралъ росдал хабалалъ вукъана КIудияб ВатIанияб рагъул гIахьалчи Муса Маркъулов. 1941 соналда рагъде арав гьесул хабар къотIун букIана. ГIагарлъиялда лъалеб букIинчIо гьесул къисмат. Гьеб лъана гIицIго 79 соналдасан. Краснодар краялъул Туапсе районалъул Шаумянское росдада аскIор ратана гьесул рукьбузул хутIелал.\nМуса Маркъуловасе къадар щун буго Шаумянское росдада аскIоб бугеб 396-абилеб борхалъиялда. 1942 соналъ гьеб бакIалда унел рукIарал захIматал рагъазда, аскIоб кьвагьараб минаялъул хIасилалда чIван вуго гьевги гьесда цадахъ вукIарав чанго чиги. Гьезул рукьбузда тIаде ккун руго «Кубаньпоиск» абураб рагъда тIагIарал солдатал ралагьулеб отрядазул ассоциациялъул хIаракатчагIи.\nМуса Маркъуловасул жаназаялъул хутIелал гьел рукIинги чIезабизе кIун буго, гьенир аскIорго ратарал гьесул алатазул кумекалдалъун. Солдатасул флягаги, каска-тIагъурги, рахханги, цадахъ босулеб хьагги ратун руго гьениб. Гьеб хьагида тIад бикIун батараб Маркъулов абураб фамилиялъул кумекалдалъун кIун буго гьев Дагъистаналдаса вукIин чIезабизе.\n«Кубаньпоиск» къокъаялъул ассоциациялъ бухьен гьабуна Гъуниб районалъул Сугъралъа гьесул гIага-божаразулгун. КIудияв инсул вацасул хутIелал гIагараб ракьалде росизе, 2 декабралда Краснодаралде ун вукIана Ризван Маркъулов. Гьев ккола Муса Маркъуловасул вац Ризванил васасул вас.\n1941 соналда рагъде унаго гьесул документазда хъван буго гьев ЧIарада районалъул рагъулаб комиссариаталъ фронталде ахIанилан. Гьеб мекъаб баян сабаблъун, гьесул цониги кагъатги бачIун гьечIо рокъобе.\n«Мекъаб адресалда рекъон унел рукIиналъ нухдаго тIагIун рукIине ккола гьесул кагътал. Краснодаралъул «Кубаньпоиск» къокъаялъулаз гьесул хутIелал ратун хадубги, хьагида бикIун батараб цIаралда рекъон, МухIамад Маркъулов абун хъван батана гьесул хIакъалъулъ. ХIакъикъаталдайин абуни гьев ккола Муса», - ян бицана Р. Маркъуловас.\nГъуниб районалъул Сугъралъа ВатIанияб рагъде ун вуго ункъо вац: Ризван, Муса, ГIумар ва Расул. Муса кколаан кIиабилев. Гьезул кIигоял - Мусаги ГIумарги рагъда чIвана, цояв вац Расул, доб заманалда дизертирлъи гьабулев ватун Гъунив кквезе щварав такъсирчиги вачун витIулаго, дизертирасул квердасан хола. Рагъдаса чIаго вуссана Ризван. Инсул тIолабго гIумру анин вацасул къисмат цIехолагоян бицана нижее гьесул вас МухIамадица.\n«Эмен, л ъабго н ухалда л ъукъун хадув вуссана рагъдаса. Муса кколаан гьесдаса хадусев, гьесул кагъатцин бачIинчIо рагъдаса. Хадусев вац ГIумарил кIиго кагъатниги бачIун букIана. Амма Мусал къисматалъул щибго лъалеб жо букIинчIо. Инсул анищ букIана гьев вукъараб бакIгIаги лъазаби, хутIичIо мунагьал чурад чIаго гьесул хабар лъазегIан. Инсуда аскIов вукъана нижеца гьев.\nКраснодаралдаса ругьел бачIиндал, дица абулеб букIана гьенивго тейин гьев, ай ватарабго бакIалдайилан. Амма гIагарлъи разилъичIо ва росулъе вукъизе восана», - ян бицана М. Маркъуловас.\nРагъде инегIан росулъ цIулал устарлъи гьабулеб букIун буго Мусаца. Жакъаги нахъе руго доб мехалъ гьес гьарун рукIана нуцIби. Жеги хъизан гьабичIев чи ун вуго гьев фронталдеги.\nГьаб кIиабилеб хIужа ккола Гъуниб районалдаса КIудияб ВатIанияб рагъда тIагIарал солдатазул хутIелал ватIаналде тIад руссинарураб. Анкьго соналъ цебеги, 2013 соналъул апрелалда, СалтIа росулъ рукъана Къураев Сайпудинилги хутIелал. Рагъ байбихьараб 1941 соналъул риидал армиялде арав гьевги рокъове вуссинчIо. 1943 соналъ Сайпудинил эбелалъухъе кагъат бачIуна дур вас араб бакI лъачIого тIагIанин абун. 1956 соналдаса нахъе гьесул гIагарлъиялъ, Оборонаялъул министерствоялъул цIаралда кагътал ритIулел рукIана Сайпудинил къисмат цIехон. 2012 соналъул октябралда гьезухъе кагъат бачIана, Къураев Сайпудин Украинаялъул Одесса шагьаралда аскIов хандакъалъув ватаниланги абун. Щивав солдатасухъ букIунеб эбанитовая капсулаялда жаниб лъураб кагътида тIад жиндирго росдалги, эбелалъулги ва жиндиргоги хIакъалъулъ киналго баянал мухIканго хъван рати сабаблъун ккун буго Сайпудинил жаназадул хутIелал ратиялъе.\nДругие материалы в этой категории: « ЗАГСалде рачIунезул къадар дагьлъизабуна\tСалтIа цIияб нух рагьана »


ГьечIо бачал рикIкIине "Тойота" гIадаб жо\nГьаб пачалихъалда гIадамазда релълъараб гIумру букIуна пачалихъалъ пачалихъалъулаб гьабичIони. Щибха бугеб гьеб "пачалихъалъулаб" абураб рагIуда хадуб? Гьеб буго хъулухъалда тарал чагIаца нухмалъи жиндир рукъалъе гIадин гьабичIого заманаялъ кIвараб жо босизе жаниве лъугьараб бакIалде гIадин гьаби. Масала, цониги рукъалъул хважаинас гIицIгоял къадалги рукIаго, ялъуни нуцIби гордал лъечIого халича, яги люстра босуларо.\nХасалие гIураб ханжуги, гьанги гьечIого чIужуялъе кIилкIал, жиндие меседил сагIат босуларо. Гьеб буго гIакълуялда гьикъун, чехьалъ малъун гьабулеб гIакъилаб нухмалъи. Щайгурелъул щивниги вачIунаро метерисеб къоялъ дур рукъалъул тIалаб гьабизе. Кинха бугеб пачалихъалъул хIалтIуда?\nГьениб бигьаго босула "люстра", нуцIбигун гордал гьечIониги. Масала, тIубараб дунялалъ ва жаниб улкаялъ бицунеб буго Россиялда тIаде рачIунел захIматал соназулги, финансовиябгун экономикаялъул кризисалъулги.\nРоссиялъул хIукуматалъ тIокIаб чIечIого бицунеб буго, нухал ралагьулел руго гьеб цо "инпортозамещение" абураб жоялъе. Ай, къватIиса бачIунеб хисун нилъерго къайи-цIа, кванил нигIматал гIезаризе ккеялъул.\nГьеб гьабизе ккани магъалоялдасайищ эркен гьарилел, кредиталдай кьелел, цойги кинал шартIаздай жанисеб экономикагун промышленность чIаголъизабизе ургъилел лъаларого буго гIалам. Гьелда тIад хIалтIулев вуго кватIун кканиги В.Путинги.\nГьелде ахIулел республикаялъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас. Щибха гьабулеб бугеб хIукуматалъ, министраз, муниципалитетазул бутIруз? Гьезул гIемерисел ургъулел руго церего гIадин киса щибдай тIезабилеб абун. Масала, росдал магIишаталъул нигIматал гIезаризе ккани хIажалъула агросекторалъул мониторинг, анализ, лъазе ккола хIакъикъияб ахIвал-хIал. КъватIиса кигIан нигIматал рачIунел ругел, жаниб кигIан нахърател бугебали.\nХIажатаблъун ккана Росстаталъ хъвай-хъвагIай гьаби, ай росдал магIишаталъул боцIул перепись абураб жо гьаби. Гьединаб амру бачIана Москваялдаса. Щибха гьабураб Дагъистаналъул статуправлениялъул нухмалъиялъ? Гьеб ишалъе кинаб гали гьабураб тIоцебе? ТIоцебе статуправлениялъул хIакимзаби рекIине I миллионгун 990 азарго гъурщиде бугеб Toyota Camry Япониялъул автомашина босизе кьуна заявка.\nГьебги кризисалъул заманаялда, "оптимизация" бюджеталъул гьабеян тIаса амруял рукIаго. ТIубараб республикаялда декабралъулцин харжал бюджеталъул хIалтIухъабазе щвечIониги. ЦIакъ санагIатаб машина гьечIищха Тайота ЦIунтIа ва ЛъаратIа районалъул гIадал росабалъ бачал рикIкIине унеб мехалда рекIине?\nМашгьураб аби бугоха Россиялъул кIиго аслияб балагь бугин гIабдалзаби ва нухал абураб. Гьелда тIаде жубана кинаб нухда ине колебаби бихьизабулел гIабдалзабиги. Гьеле гьел россиялъул квешал нухазда росдал магIишаталъул перепись гьабизе Росстаталъул нухмалъуда ругел гIабдалзабаца босун рагIула 143 миллионалде 105 бизнес классалъул иномарка. ЛъикI хIадурлъулел руго ал кризисалде.\nГьеб цохIо статуправлениялъул унти гуро, гьеб буго тIубраб улкаялъул унти пачалихъалъул хъулухъазда ругел чагIазул. Экономика чIаголъизе ккани ва гьеб рукIалиде бачине тIоцебе хIажалъула жибго экономия абураб жо гьабизе.\nГьеб абуни пачалихъалда ва чиновниказда лъалеб гьечIо, лъаниги гьабулеб гьечIо. ЦIияб гIел хIажат буго тIалъиялда, жиндир рукъалъе гIадин нухмалъи гьабулел муниципалитеталъе, министерствоялъе, хIукуматалъе ва цойги хIажаталъуб.\nГьеб гьечIого нухмалъи лъугьунаро, нилъ хутIизе горду гьечIеб рукъалда "халичаби тIамулел", ахIмакъал харжал ва хIасил кьоларел хIалтIаби гьарулел. Гьелда хадуб хъаравуллъи гьечIого нилъ рортараб гванидниса къватIибе нух батизе кIоларо. Хабар лъикIаб рагIайги.\nГьечIо бачал рикIкIине Тайота гIадаб жо


Метер ДГУялда тIобитIизе буго миллиял мацIал цIуниялъул фестиваль. Гьеб фестиваль тIобитIиялъул аслияб мурадги рагIула гьелъул хIасилалда холел мацIал чIаго гьари, мацI бицунеразда бицинаби ва милиял газетал цIалуларезда цIализаби.\nМацIазул бицун цере рахъизеги рагIула киналго гьел мацIаздасан кваналел чагIи: милиял газетазул редакторал, мацIалъул ва адабияталъул институт, Журналистазул ва Хъвадарухъабазул Союзал, ВУЗазул милиял мацIазул ва школазул мугIалимал. Ай гьеб миллияб мацI гьечIони моцIрол ахиралда рокъобе харж бачIунарел чагIи.\nГьел гIадамал цо залалдаги данделъун цоцадехун кIалъазе руго нилъеца мацI цIунизе кколин. Амма кIалъазе рахъаразул цонигияз абизе гьечIо ракI-ракIалъ, рагьун гьеб рахьдал мацI нилъер хъизан хьихьизе къварегIун бугин, гьез абизе буго нилъеца миллат гьадин тезе бегьуларин, гьеб нилъер борч, налъи, вазипа, наслабазда цебе жавабчилъи бугин, гьелъ дандеги гьарун ругин нилъан.\nГьезни цоцадехун абила мацI хIажат бугин, гьеб мацIалъул вакилзабилъун кколеб хутIараб халкъалъухъе ва батIи-батIияб махщелалъул вакилзабахъе: инженеразухъе, тохтиразухъе, базаргабазухъе, хъулухъчагIазухъе, ччугIихъабазухъе кин щвелеб аз цоцадехун бицунеб хабар?\nГьеб хабарги, данделъи тIобитIанин цIиял харбалги, кьезе руго долго аз холел ругин ахIи балел, гIадамаца цIалуларел миллиял мацIазда цо бакIалда тIад хIурги ккун регарал газетаца. Газета цIалулесе азул ахIи хIажат гьечIо, цIалуларезда гьаз бицунеб жо рагIулеб гьечIо. Щибха ккараб гьедин батани фестивалалъул?\nФестивалалда бицине бугила миллиял мацIазде кIвар буссинабизе ккеялъул ва гьеб лъугIун хадуб "ГIемермацIазулаб Дагъистан" абураб гIарасалъе (памятникалъе) гамачIги лъезе бугила. Гьаб макъала хъвалаго дир цо дагьаб санагIат гьечIеб хIал буго.\nЩай гурелъул цIалдолес абизе рес буго кинабго чIегIералъ белъизе бегьуларин, критика гьабиялъ хIасил кьоларин, ишал хIажат ругин. Гьеб пикру битIараб буго.\nРуго миллиял мацIазул проблемабиги, дагьлъулел руго къо бахъанагIан гьеб бицунел, рахьдал мацIалда цIалулел, хъвалел, кIалъалел гIадамалги. МацI буго нилъеца цоцахъе пикру кьолеб инструмент, мацI цIунун хутIизе буго гьеб инструменталда хIажалъи бугебгIан мехалъ. Масала, магIарухъ дир инсул рокъоб буго цебехун умумуца гIиссин гьабун гьан буссунеб, ххенолеб букIараб гIащтIи.\nЖакъа гьеб хIалтIуларо, гьеб хисун токалъ хIалтIулеб машина бачIун. Гьединаб хIалалда ккезе руго мацIалги, гьел хисун гIурусги бачIун. Гьелъие кинабгIаги кумек гьадал тIадехун рехсарал гIуцIабазги гьабизе гьечIо, гьезул даражаги рекъдулеб буго, гьел жалги мацIалдаса кваналел чагIи руго, мацI цIунулел гуро.\nМацI цIунулеб цохIо бакI буго дида лъалеб - мажгит. Мажгиталъги, исламияб гIелму малъулел мадрсабацаги, гьеб мацIалда хъвалел, рахъулел тIахьацагун газетацаги, теле ва радиопередачабаца вагIазабаца мацI цIунизе буго.\nГьениб гIурус мацIалъе дагьаб гурони бакIги тун гьечIо. Гьединаб хIал батани щайха фестивалалги памятникалги, данделъабиги гьарун заманги гIарацги чIвалеб гIадада? Щай гурелъул гьел киналго рехсарал гIадамаца хIукуматалъ жалго хьихьизе ккани ххвалие цо щиб бугониги гьабизе ккола.\nМасала, тIобитIила фестиваль ва бала памятник. Гьеб гьабулелги руго гьел. Гьаб макъала цIалани гьезул ццинги бахъила дида, квеш вихьила, хIал кIванагIан данде бецIизеги хIаракат бахъила. Гьедин вижун вуго инсан дунял бижаралдаса нахъе.\nЩай квеш букIунеб лъалищ? БитIараб букIун дица абулеб жо. Кидаго битIараб рагIи квеш букIуна. Нилъедехун абуниги квеш букIуна, нилъеца хутIаразда абуниги. Гьелъухъ къисасги босула, гьерсида ццин бахъуларо, гьелда тIад кIариялда релъула ва тIаса лъугьун тола.\nДир хIисабалда рахьдал мацIги, нилъер кьибилгун аслуги цIунизе ккун батани, цIунизе ккола тIоцебесеб иргаяда дингун нилъер гIадат-гIамал. КIиабизе - миллиял газетазгун журналаз кьезе ккола лъикIал, бегIерал хъвай-хъвагIаял - нилъер тарихги бихьизабулел, жакъаселъеги къимат кьолел, букIиниселъулги хIисаб гьабулел.\nТеатралъ кечI-бакъанги тун цIигьабизе ккола миллияб драматургия, лъезе ккола классика ва хъвазаризе ккола лъикIал гонораралги кьун цIиял пьесаби сценаялда лъезе. Гьел киналго рахъал цIунани киданиги хвезе гьечIо рахьдал мацIал ва жибго мацI лъугьине буго хIажатаб инструментлъун инсанасул гIумруялъулъ.\nГьел ругони кинабгIаги проблема миллиял мацIазул букIунаро. Жакъа гьел хъулухъазда ругел чагIазул гIемерисел руго, я берцинго макъала хъвазе, я рагIи абизе, я роль хIазе, я сурат бахъизе лъалареб халкъ. Амма хIикматаб гьунар буго хъулухъал ралагьизеги, гьел цIунизеги. Гьез гьоркьоса къотIичIого гьаризе руго фестивалал ва лъезе руго памятникал, щибниги гьабизе кIвезе гьечIо миллияб культураялъе.\nАхиралда тIубанго миллияб культураги къаникь лъун, къаданиб зани чIвазейищ ал тун ругел абурабги буго суал интеллигенциялъул. Пайда щиб, гьеб суал рагIулев чи гьечIо. Хабар лъикIаб рагIайги.


Полициялъул хIалтIухъабаз ккун вукIарав Тарки росулъа Салаватов ГIалимхан гIагарлъиялда ватун вуго моргалда. Низам цIунулез абулеб буго жидеца гьев нахъе виччан вукIанин ва цо заманалдасан гьесул жаназа жидеда рохьил рагIалда батанин. Наркотикал цIикIкIун ратилин гьесийинги тIадежубан буго полицияз Салаватовасул гIагарлъиялъе баян кьолаго. Иш гьедин батаниги, гьев гьез жидецаго чIван ватичIониги, чи чIван яги хун ватиялъул цIех-рех гьабизе кколарищ гьезин абураб суал буго чIварасул гIагарлъиялъул полициялъе.\nГIалимхан Салаватов низам цIунулез ккуна араб анкьалъул ахиралда МахIачхъалаялъул Тарки росулъ. Гьесул имгIал МухIамад Гереевас бицухъе, радал цудунго къоло хадув чи вачIана Салаватовас гIумру гьабулеб минаялъул азбаралде.\n«Полициялъул хIалтIухъаби жал ругин, абуна гьез. Гьезул гьурмазда маскаби ххун рукIана. «Щай нуж рачIарал»? - ян гьикъана гьезда ГIалимханил эбелалъ. Дур вас вихьизе бокьун вугин, гьесие кьезе суалал ругинян, жаваб щвана гьезухъа. Кьижун вукIарав ГIалимхан эбелалъ тIаде вахъизавуна. Азбаралде вачIарав гьев низам цIунулез ккуна», - илан абуна Гереевас.\nГьесул рагIабазда рекъон, къуваталъулаз чIухь бан буго Салаватовасул минаялда жаниб. «КIиго нугIги вачун, чIухь бана гьез. Полициялъулал гIемер рукIана ва гьезда хадуб хал кквезе бажарулеб букIинчIо. РетIел лъолеб шкафалда батаниланги абун чIегIераб пакет рехун бачIана гьез. Абуна, гьеб пакеталда гуллбигун гранатаби ругин», - ян бицана «Эркенлъиялъе» Гереевас.\nНизам цIунулез автомобилалде жанив лъугьизавун вуго Салаватов, амма гьесул гIагарлъиялда абун гьечIо, киве гьев вачунев вугевали. МахIачхъалаялда бугеб полициялъул чанги бутIаялде щвана гIагарлъиялдаса чагIи, амма кисса кибего гьезда абулеб букIана Салаватовасул хIакъалъулъ щибго жо лъаларин.\nСабру тIагIарал гIагарлъиялдаса чагIаз ахир-къад пикет гьабуна МахIачхъалаялъул Совет мухъалъул ОВДеялда цебе (Совет мухъалде гъорлъ уна Тарки росу). Пикеталда гIахьаллъана лъебергогIанасев чи. ГIадамал гIемерлъулел рихьун, гьезухъ къватIиве вачIана ОВДялъул нухмалъулев Шакир ГIумаров. Гьес абуна Салаватов жидехъ гьечIилан, жидер ОВДялъул хIалтIухъабаз гьев кквечIин. Гьев вугеб бакI лъазабеян чIана гIадамал. АнцIила щуго минут индал, ГIумаровас абуна Буйнакскалде аян гьев валагьизе.\nСалаватовасул эбелалъул яцгIал Рукъигат Атлухановалъ «Эркенлъиялъе» бицана Буйнакскалъул ГОВДялда гьезда абунин Салаватов жидеца ккун вукIанин, амма гьикъа-бакъи гьабун хадуб, нахъе виччанин. Гьез гьединго абун буго полициялъул хIалтIухъабазе Салаватовасул жаназа батанин автотрассаялда гIагарда бугеб рохьил бутIаялда.\nМоргалде ана гIагарлъиялдаса чагIи. Атлухановалъ бицухъе, Салаватовасул черхалда гьезие батичIо сахаб бакI. «ХъахIиллъиялгун гематомаби, ругънал, кверазда бидул лъалкIал - гьесие гIакъуба кьун букIараблъи хехго бичIчIана. Моргалъул хIалтIухъанас абуна, экспертасул хIасилалда рекъон, ГIалимхан хун вугин цIикIкIун наркотикал гьекъон хадув. Наркотиказда килищ хъвалев чилъун гьев вукIинчIо», - ян бицана Атлухановалъ «Эркенлъиялъе».\nРукъигат Атлуханова: «Гьесие гIакъуба кьураблъи бичIчIана. Гьеб хIехьезе гьесда кIун батиларо. РакIалъул унти бугев чилъун вукIана гьев. Гьесул кIиго лъимер буго, 7 ва 5 сон барал. ГьитIинабго бизнес буго гьесул. КинабгIаги къанун хвезабурав чилъунги гьев вукIинчIо, наркотикални щиб, хъалиян щиб жо бугебали лъаларо гьесда. Патроназул цIураб пакетги рехун, вачун ана гьев. Чанги къо ана гьев валагьулаго. Батана жаназа. Гьанже щиб гьабилеб? Диваналде кьезе ракIалде букIана тIоцебе, митингалде рахъилин хIукму къотIун букIана. Амма жакъа къоялда лъалеб жо гьечIо, тазият лугьинегIан чIун руго. ГIадамал хIинкъиялъ ккун руго. Диваналде гIарзаги кьун ахIи-хIур бахъинабуни, гIагарлъиялдаса цогидал чагIазеги гьеб жо гьабизе бегьулин абулеб буго цо-цояз».\nБуйнакскалъул ГОВДялдаса баянал «Эркенлъиялъе» щвечIо. Дежурнияс абуна нухмалъулев хIалтIуда гьечIин ва гьес гурони баянал кьоларин. Гьес гьединго абуна Салаватовилан цIар бугев чиясул хIакъалъулъ щибго жо лъаларин.\nАхирисел къоязда жаниб Дагъистаналда гIадамал рилиялъул чанги хIужжа букIана. Мисалалъе, Унсоколо мухъалъул Балахьуниса ГIадалав ИсхIакъов кив тIагIаравали лъалеб гьечIо гьесул гIагарлъиялда. 17 февралалда магIарзулкъалазе операция гьабизе МахIачхъалаялде арав гьесул хIакъалъулъ щибго жо лъалеб гьечIо.\nМахIачхъалаялда 18 февралалда хIалтIудеян вахъарав АсхIаб Адуев валагьулев вуго гIагарлъиялъ. Гьесул вац Мурадил рагIабазда рекъон, мегеж сабаблъун цеве кIиго нухалъ полициялъ чIезавун вукIана АсхIаб. «КIиабилеб нухалда гьев полициялъул бутIаялде вачун вукIана, низам цIунулесда хъубалщинал жал абунилан гIиллаги батун. Амма гьев нахъе виччана административияб гIакIаги бихьизабун. Шагьаралда ругел полициялъул идарабазде щвана, амма гьев гьенив ватичIо», - илан бицана Мурадица. Прокуратураялде гIарза битIун буго гьез.


Бугелда гIей гьабун чIезе бегьуларо | Дагъистаниял | Киназего гIаммаб Россия\nБугелда гIей гьабун чIезе бегьуларо\nЭкономика, социалиял масъалаби ва жанисеб политика - президентасул хитIабалъул аслиял пикраби\nРоссиялда демократия цебетIезабиялъул институтал камил гьаризе ругин абуна, Федералияб Собраниялде хитIаб гьабулаго, РФялъул президент Владимир Путиница. "Демократиялъул кьучIалда гIуцIараб политикияб къагIида, рищиязда къецал гIуцIи нижеца ритIухъаблъун рикIкIуна ва гьединаб хIалтIи хадубккунги гьоркьоб къотIизе тезе гьечIо", — ян абуна гьес.\nГъалатIалги кьочIое росун\nТIадеялъул Февралалъулаб ва Октябралъулаб революциял ккаралдаса 100-сонилаб юбилей бугинги абун, гьезул тарихалъул мухIканаб хIасил гьабизе кколин пикру загьир гьабуна Владимир Путиница. "Тарихалъул дарсазул кьучIалда ракълилаб гIумруялде рачIине ккола нилъ. Доб заманалда цоцазде букIараб ццинги, ракIхвейги жакъасеб гIумруялде босизе бегьуларо. Доб заманалда нилъер умумул дандечIеялъул батIи-батIиял рахъазда рукIун ратаниги, щибаб хъизаналда хъинтIараб цогояб улка бикь-бикьизабиялъул мурадалда гьеб балагьалдаса пайда босизе хIалбихьи лъикIаблъун бихьуларо дида", — ян абуна Путиница.\nБатIи-батIиял миллатаздаса гIуцIараб цогояб халкъ бугин нилъер, цоцазул маданияталъул, миллияб хаслъиялъул адаб гьабизе ккеялъулги ракIалдещвезабуна президентас. "Жиндирго пикру рагьун лъазабизе щивасул ихтияр буго", — ян абуна гьес.\nБожилъи бугеб халкъ\n"Россиялъе хасиятаб буго дандиясде божилъи гьаби, ритIухълъи ва адаб цIуни. Гьел принципал цIунула къватIисел пачалихъазулгун бухьенал гIуцIулеб мехалдаги. Гьебго къагIида хIалтIизабизе ккола улкаялъул щивав ватIанчиясул рахъалъги. Нилъер халкъалъул лъикIаб рахъ ккола къварилъи ккаразе кумекалъе рахъине хIадурго рукIин. ЖамгIияталъе хIажатаб ишалъе гIоло киналго цолъулеб, гъункулеб гIадат буго нилъер. Цогидасул пикруялъухъ гIенеккизе ва гьезул адаб гьабизе бажарулеблъи бихьизабуна исана тIоритIарал рищиязги", — ян абуна президентас.\nКIиго соналъ цебе Европаялъул улкабаз лъазарурал санкцияз нилъеда гIезегIан къо бихьизабуна. Амма аслияб масъалалъун дица тола нилъерго жанисел къуватал ракIарунгутIи. Гьеб ахIвал-хIалалда пайдаяллъун лъугьана батIи-батIиял рахъал церетIезариялъул пачалихъиял программаби хIалтIизари. Гьезда гьоркьобе уна жилищнияб программаги. Мина-рукъ босизе рес гIолеб гьечIо гIадамазул, гьединлъидал, батIи-батIиял ипотекаби хIалтIизариялъ кумек гьабуна.\nЦебетIолеб буго машинаби гьариялъул промышленность. 26 проценталъ цIикIкIана росдал магIишаталъе хIажатал машинаби риччай. ГьабсагIаталда ункънусго миллиардалде бахун буго меседилгун валютаялъул Центробанкалъул нахърател. ТIасияб соналде инфляция анлъго проценталде ккезе буго. 2011 соналда гьеб букIана 6,01 процент.\nАмма чIара-хьараб цебетIей бугин абизе жеги цудунго буго. Чанги руго нахъекколел бакIалги. Масала, росдал магIишаталъул масъалаби киданиги тIуразаризе бажаруларин кколаан дагьалъ цебеги. Пачалихъияб программаги къабул гьабун, росдал захIматчагIазе бигьалъаби гьарураб мехалда, цебетIей букIунеблъи бихьулеб буго, къватIисел улкабаздецин нигIматал ричулел руго жакъа. Гьелдалъун нилъер бачIин чанцIулго цIикIкIана ярагъ бичиялдасаги. 2015 соналда гьеб бичана 16-ялдаса цIикIкIун млрд гъуршиде, исана гьеб жеги цIикIкIана.\nРосдал магIишаталъул цебетIеялъулъ кIудияб бутIа лъолеб буго регионаз. Гьелъие квербакъана рекьичIого рехун тарал ракьал хIалтIизариялде кIварбуссинабиялъ. Гьениб ахIвал-хIал лъикIлъиялдалъун, социалиял масъалаби тIуразаризе рес щвана. Гьанжеги хIажат буго гIисинаб ва гьоркьохъеб предпринимательство цебетIезабизе, тIадеялъулги гьелде гIарац биччазе буго пачалихъияб бюджеталдаса.\nМедицина, рацIцIалъи, нухал\n"ТIолабго улкаялда рацIцIалъи чIезабизе ккола. Гьеб буго чIахIиял шагьаразул ва росабазул аслияб масъала. Гьелде кIварбуссинабулеб буго Россиялъул халкъияб фронталъги. Жеги кIвар цIикIкIараблъун ккола нухал къачIаялъул иш".\nМедицинаялъул масъалаби тIуразаризе бигьалъулеб алат хIисабалда улкаялъул больницабазда Интернет букIине кколин абуна Владимир Путиница. "Поликлиникабазда, больницабазда тохтурасухъе халатал иргаби рукIуна. Гьел дагьлъизаризе рес кьола электронияб ирга гIуцIани. Гьелде тIадеги, Интернеталъул кумекалдалъун бажаризе буго рикIкIадал росабалъеги тIадегIанаб технологиялъул кьучIалда гIуцIараб медицинаялъул кумек щвезабизе.\nНилъер буго кIудияб улка. Цо-цо бакIазде медицинаялъул хехаб кумек щвеялъе квекIенал камуларо. Гьединлъидал санитарияб авиация цебетIезабизе буго. ТIасияб соналда гьелдалъун хьезабизе буго 34 регион, тIоцебесеб иргаялда — Сибирь, Север ва Дальний Восток. Гьелде биччазе буго 3,3 млрд гъуруш", — ан абуна гьес.\nЛъималазул къадар цIикIкIана\n"Лъимал гьариялъул коэффициент Россиялда цIикIкIана. Гьеб рахъалъ нилъ руго Испаниялдаса, Португалиялдаса, Италиялдаса, Грециялдаса, Австриялдаса, Германиялдаса ва Чехиялдаса цере". Президентас мисалалъе рачана 2013 соналъул баянал. Исанаялдасаги цIикIкIун улкаялда лъимал гьарун руго 2015 соналдаянги абуна президентас.\nКраснодар краялда пагьмуял лъималазе рагьараб "Сириус" лъайкьеялъул централдаса мисалги босун, регионазул университетазул кьучIалда гьединалго централ рагьеян тIадкъана Владимир Путиница губернаторазда. "Гьеб кинабго гьабулеб буго тIолалго лъималазе лъай босизе ращадал шартIал чIезариялъул мурадалда. Лъималазда бичIчIизе ккола жидер пикраби, лъайгун гьунар ватIаналъул компаниязегун лабораториязе, гIагараб ватIаналъе хIажат ругеблъи", — ян абуна Владимир Путиница.


Kyrgyzstan - Holiday of Christmas. undated.\n7 январалда тΙолабго дунялалалъул православиял христианаз кΙодо гьабулеб буго Христос гьавиялъул байрам. Дунялалъул ва Россиялъул батΙи-батΙиял шагьаразда гьеб баркиялда хурхарал тадбирал гьарулел руго.\nДагъистаналъул православиял христианаз цогидазго гΙадин кΙодо гьабулеб буго жакъа жидерго динияб байрам. Гьеб кколеб буго христианазул бищунго кΙвар бугел байрамазул цояб. Республикаялда ругел дагьал ругониги христианазги гьелде кΙвар кьолеб буго. МахΙачхъалаялъул 34 абилеб школалда хΙалтΙулей мугΙалим Фролова Людмилаца бицана жидер рокъоб бищунго кΙвар бугеб праздниклъун рикΙкΙунин гьеб, рокъор киналго гΙагаралги ракΙарун. Байрамалда цебесеб сордоялъ МахΙачхъалаялъул килисаялда какал рала ва хадусеб къоялъ кΙал кколилан бицана гьелъ. Гьединго гьелъ абуна православиял христианал цΙакъго дагьал гурони гьечΙин Дагъистаналда. Гьанир ругел гΙурусазул гΙемерисел атеистал ругин Совет пачалихъалъул заманалда гьанире гочарал, килисаялда байрамалъул къоялъги цΙакъго дагьал гурони гΙадамал гурони рукΙунарин. Гьединабго пикру тасдикъ гьабуна журналистка Анохина Светланацаги. Гьелъ бицана жидер хъизамалдаги гΙурусал ругониги, гьеб байрам кΙодо гьабуларин.\nДагьалъ цебе кΙийиде бикьараб МахΙачхъалаялъулгун Владикавказалъул епархиялъул нухмалъулев Зосимаца Эркенлъи радиоялъе бицана жакъа байрам кΙодо гьабиялъулал тадбирал тΙоритΙулел ругин киса кирего Шималияб Кавказалда, щибаб килисаялда православиял христианаз къасиги къадги какал ралел ругин. Цересел соназда данде ккун православиял христианазул къадар дагьабго цикΙкΙун бугин ахирал кΙиго соналъ, долде щвезегΙан чанго соналда жанир гΙемер дагьлъанин бицана гьес. Гьелъие гΙиллалъун кашишас рикΙкΙунеб буго гΙурусал гΙемер гочи Шималияб Кавказалъул республикабаздаса.\nПравославияб дин Кавказалда цебетΙезабиялъул мурадалда, гьевго Зосимал хΙаракаталдалъун МахΙачхъалаялъул ва Владикавказалъул епархия кΙийиде бикьун вуго ва гьабун буго Аланазул ва МахΙачхъалаялъулгун Грозниялъул епархия. КΙиабилеб епархия тΙибитΙизе буго Дагъистаналда, Чачаналда ва Ингушетиялда. ЦΙияб соналдаса нахъе гьелъие нухмалъи гьабулеб буго Ставрополь краялдаса, гьанжелъагΙан Муром абураб шагьаралда Спассо-Преображенскияб килисаялъул нухмалъулевлъун вукΙарав епископ Варлаам. Владикавказалъул ва Аланазул епархиялъул нухмалъулевлъун хутΙарав Зосимаца бицана гьеб гали гьабизе жинца квербакъанин ва гьанжеялдаса нахъе цΙияб епархиялда ругел православиял христианазе цΙикΙкΙун рес букΙине бугин диниял нухмалъулезулгун щулиял гьоркьорлъаби чΙезаризе.\nМахΙачхъалаялдаса тарихчи Манышев Сергейица бицунеб буго Шималияб Кавказалда православиял христианал лъабго нухалъ дагьлъанин ахираб анцΙго соналда жанир. Гьелъие гΙиллалъун гьес рикΙкΙунеб буго миграция гуреб, исламалъул тΙадецуй цикΙкΙин. Ислам гΙадамазул рукΙа-рахъиналда щулалъанагΙан гьениб христианазе бакΙ дагьлъулеб буго, гьединлъидал гьел гочунги унел ругин. «Къурбан къоялъ ялъуни КΙалбиччан къоялъ букΙунеб ахΙи-хΙур Дагъистаналда киданиги бихьизе гьечΙо нужеда насраниязул праздникалъул заманалда. Ислам гΙадин модаялда гьечΙо насранияб дин»-абун хъвалеб буго гьес жиндирго блогалда «Livejournal.com» сайталда.\nФилософиял гΙелмабазул кандидат Саидов Садикъица рикΙкΙунеб буго Дагъистаналда ва Шималияб Кавказалда православиял христианазул гΙумру гΙезегΙан лъикΙаб бугин ва дин гьабиялъул рахъалъ гьезие киналгΙаги гΙорхъичΙваял гьечΙин. Диниял байрамазда гьел дагьлъулел ругилан абураб пикруялдаги гьев рази гьечΙо. Эркенлъи радиоялъе Саидов Садикъица гьадин бицана.\nСаидов Садикъ: «Киса-кибего цого хΙал буго, киналгΙаги квал-квалал гьечΙо лъиениги. Исламги, насранияб динги лъугьунеб буго исанасул гΙумруялъул киналго рахъазда жанибе: гΙелмуялде, цΙалул идарабазде ва цоги бакΙазде. РакΙалде ккезе бегьила ислам лъугьунеб бугин киса-кибего, батΙалъи гьечΙо, бокьараб диналъ жиндиего нух бахъулеб буго. ХΙатта тарихалдацин квал-квадулел руго. Мисалалъе босани, гьал къоязда телевизоралъ бихьизабулеб букΙана адмирал Ушаков насранияб диналъул вализабазул хасаб сияхΙалде восулев вугилан, абулеб букΙана гьесул къаркъала цΙунун хутΙун бугин. ТарихчагΙазда лъала гьесул къаркъалаялъухъ балагьун рукΙин къоабилел соназ, амма насранияб диналъе гьелъул кΙвар гьечΙо. Дагъистаналдаги гьел квеш гьечΙо, руго килисабиги, руго гьенире унел гΙадамалги, амма бусурбабазда данде ккун гьел дагь руго. Дида кколаро гьезда хадур лъугьарал, гьел къварид гьарулел гΙадамал ругиланги, гьанир гьечΙелъул Россиялъул шагьаразда гΙадин фашистазул къокъаби. Дида ккола гΙезегΙан лъикΙ ругилан насраниял Шималияб Кавказалда».\nМахΙачхъалаялъул ва Грозниялъул епархиялъул нухмалъулев архимандрит Варлаамица «Дагортодокси» абураб сайталда бицунеб буго жинца тΙаде босун бугин жиндирго епархиялда ругел православиял христианазул киналго ихтиярал цΙунизе ва жидерго диниял къваригΙелалгун вачΙарав бокьарав чиясе кумек гьабизе.


Россиялъул президент В.Путин (квараниса), Патриарх Кирилл (бакьулъ) "Ортодоксалияб Россия. Дир тарих. ЧIахIиял рихха-хочияздаса чIахIиял бергьенлъабазде" абулеб экспозициялда. Москва. 4Ноя2015\nНасраниязул кашиш Кириллица пролетариатазул вождь Сталиниде гъегъ бай тIубанго битIараб гьечIин абураб пикруялъ кьвагьизе рахъана ритIахъе социалиял гьинал ва гьенибе ккараб жули-гIалам. Каламалъул стеннограмма цIаларабго щибниги бегьулареб жо абун гьечIоан гьениб, реакция кьуна гьел рагIаби улкаялъул рухIияв цевехъанасул кIалдиса арал рукIиналъ.\nСундул бицунеб бугебали бичIчIизе рехселин аслияб пикру гьесул каламалдаса: "Пачалихъ гIуцIулаго, цIигьабулаго ва цIунулаго гьелъие нухмалъи гьабурав улкаялъул бетIерасул ишал мекъаллъун рикIкIине бегьуларо гьев гIащтIичи вукIун ватаниги. Нухмалъиялъулъ политикияб таваккал, гIакълу, бахIарчилъи бихьизабурал рахъал нилъеца ритIухъ гьарила ва мисаллъун росила. Зулму, би, тIекълъи ва инсанасул къадру хвезаби нилъеца къабул гьабизе бегьуларо ХХI гIасруялда" - ян абуна Кириллица. ГIакъилаб калам, тIад хабар бицине бакI гьечIеб, амма...\nГьаб калам кутакалда рекъон букIинаан парторганизациялда, комсомолалда хIалтIулев вукIарав чиясе, яги гIадатияв советияв инсанасе, кинабгIаги партиялдехун ва нухмалъиялдехун хурхен гьечIев. Православияб килисаялъул бетIерасе гуребха. ГIасруялъул бищунго кIудияв зулмучи, бидулав ва АллагьгьечIил (атеист) лъикIал рахъал рехсезе динияб нухмалъиялъул рухIияв цевехъан вачIарабго гIенеккаразул, цIалдолезул пикрабалъе рачIунел руго батIи-батIиял гIиллаби.\nБачIунеб буго суал, гьев тIаде балагьун гIалимав ва гIакъилав инсанасда цере тIамичIодай вождасул тIокIлъаби рехсолаго рухIарал килисабиги, чIварал гIалимзабиги? ХIисаб гьабичIодай кинабго рухIияб аслуялъе ахир лъураб лъабкъоялда анцIго сонил зулмуялъул ва жакъацин гьелъул загьруялдаса бацIцIалъичIеб жамгIияталъул? Щоладай гьесие рухIияб ихтияр халкъалда цеве вахъун вождасул тIокIлъаби ритIухъ гьаризе?\nЩола, гьес абулеб жо битIараб бугин абила гIемерисеца ва хасго коммунитаз. Щоларо, гьес тIаса бищана мекъаб, къосараб нухин абила диссидентаз ва репрессиязул къурбаназул наслабаца. ГIажаибаб хIалтIи, гьеб суалалъулъ кIиялго рукIине руго ритIун, гьелдасаги гIажаибаб иш, кIиялго рукIине руго мекъиги.\nРитIун рукIина, патриарх Кирилл хIакъикъияб, Сталинил заманалъул рогьоялъеги гьунаралъеги къимат кьолаго тIоцебесеб иргаялда инсан вукIун. ГIадатияв, нилъго гIадинав инсан, инсанасе хасиятал тIокIлъабигун ва гIунгутIабигун. Мекъи вукIина, улкаялъул конституциялъ пачалихъалдаса батIа гьабураб килисалъул цевехъан политикаял суалазда гъорлъе лъугьун, намусалъул рахъалъ босани. Гьесда цере тIамизе кколаан зулмуялъул цIадукье ккарал миллионал вождасул политикаялъул къурбанал, чIварал, хварал, Сибиралъул рохьазда ва рагьлил махI бахъарал туснахърукъзабахъ ракъуцагун унтуца гъурараб гъаримаб халкъ, жиндир ватIанцоял ва динцоял.\nГьанже нужер цоязе кеп щвела, кIиабилезул ццин бахъила гьас чухIулеб жо щибин, витIунги вугин, мекъиги вугин абун. ГIажаибаб хIалтIи гьеб бадибчIваялъулъ нужги рукIине руго ритIунги мекъиги. Щай? Щайгурелъул нилъеца хIисаб гьабун гьечIо Кириллил каламалъул лъабабилеб рахъалъул. Лъабабилеб рахъ буго жакъа Православияб килиса улкаялда лъугьун буго "пачалихъалдаса батIа гьабураб" бугониги бищунго къуватаб ва асар бугеб тIалъиялъул институтлъун. ГIандийскияс кочIолъ рехсарал мухъал Амиров жанив тIамурабго:\nАлексий хваниги Кирилл гьечIевищ\nКилисалда асий дугIа гьабизе... - ян гIицIго махсаро гуро.\nНилъеда бихьанагури кин Кавказалъул крутоял кашишазул килисабахъ хьвадулел рукIарал, тIоцевесесул баракат ва рахIму гьениса щвезе хьулгун. Кириллица Сталинида хурхун гьабулеб калам буго рагIи хисичIого В.Путинил пикру, божун ратичIони суал кье Путиние, гьебго такрар гьабила улкаялъул бетIерасги.\nКин абун букIараб В.Путиница СССР биххиялда хурхун? "СССР биххиялдаса воххарав чиясул гьечIо ракI, гьеб тIад буссун гIуцIизе кколин абулесул гьечIо бетIер" - ин. Гьеб буго улкаялъул бетIерасе гIакъилаб жаваб, гьесда цере руго киналго рахъал, халкъал ва гьезул пикраби. Гьебго жаваб кьела гьес Сталинида хурхунги, гучаб пачалихъ гьаби битIун букIанин, гIадамал чIвай ритIухъ гьабизе бегьуларин.\nХIасил калам. Кирилл какулездаги ритIухъ гьавулездаги кIочон тун буго лъабабилеб рахъ - килиса пачалихъалдаса кагътида гурони батIа гьабун гьечIолъиги, кашишасул кIалдиса рачIарал рагIаби Путинилгун гIаммал рукIинги. Гьелъул хIисаб гьабун букIарабани бахIсал рукIинароан. Кин доб букIараб Расул ХIамзатовасул?\n...Гьес дида гьикъила алжангун жужахI,\nДица жаваб кьела, лъаларин абун,\nЛъабабилеб бугин дунял къваригIун...\nГьеб лъабабилеб дунял балагьизе лъикIан киназего бахIсазулъги дагIбаялъулъги. Гьеб бихьуларого цояз ритIухъ гьавун, кIиабилез какулев вуго патриархги.


Гъоркьехун рехсолел суалазе жавабал кьуна адвокат ШехмухIамад ГъазимухIамадовас.\nУнсоколо районалъул ЦIатIанихъ росулъа бачIараб кагътида цIехолеб буго: «Дун ккола 1999 соналъул август-сентябрь моцIазда Болъихъ ккарал рагъазул гIахьалчи, руго шапакъаталги. Дун ккола захIматалъул ветеранги. Лъазе бокьилаан, дица токалъухъ гIарац кьезе кколищали?»\n- Федералияб законалда рекъон, хIукуматалъул кинаб букIаниги бигьалъи щвеялъе, тIоцебесеб иргаялда, дур букIине ккола рагъул гIахьалчиясул статус. Жеги къабул гьабун гьечIо 1999 соналъул август-сентябрь моцIазда ккарал рагъазул гIахьалчагIазе пуланал бигьалъаби рукIине кколин абураб федералияб закон. Гьединлъидал, закон къабул гьабизегIан, сабруялда рукIине ккела.\nЗахIматалъул ветеранасе гьабулеб социалияб бигьалъи хIисабалда, 2020 соналда тIадбуссинабула коммуналиял хъулухъазухъ, ай лъехъ, газалъухъ, токалъухъ ва кьишни нахъе баччаралъухъ кьураб гIарцул 50 процент.\n«Лъазе бокьилаан больницаялда вегарав чи тохтурас дараби росизе тIамулев вугони, ФОМС щай къваригIун бугебали?»\n- Медицинаялъулаб полисалда рекъон, больницаялда вегарав чи чIового сах гьавизе ккола, гьеб мурадалда ФОМСалъ больницаялъе гIураб гIарацги биччала. Къокъго абуни, бетIерав тохтурас жаваб кьезе ккола унтарал сах гьариялъе къваригIунел дараби больницаялда чIезариялъул. Тохтурас дараби росизе тIамулев ватани, ахIе ФОМСалъул «горячая линиялъул» гьаб номералде: 8-800-2222-905.\n«Дун кида ва кив дандчIвазе бегьулев депутатгун?»\n- Депутатал рукIуна батIи-батIияб даражаялъул: Пачалихъияб Думаялъул, Халкъияб Собраниялъул, шагьаралъул, районалъул ва росдал собраниязул. Дур къваригIелалъул кIваралъухъ балагьун, тIаса вищизе ккола дандчIвазе бокьарав депутат. Масала, Пачалихъияб Думаялъул депутатгун дандчIвазе бегьула МахIачхъалаялъул аслияб майданалъул хьибилалда бугеб ДРялъул профсоюзазул минаялъул тIоцебесеб тIалаялда бугеб кабинеталда. Гьениб жанахIалъул къеда чIван буго гIадамал тIаде къабул гьариялъул график, гьелда бихьизабун буго дандчIвалеб заманги.\n«Сакъатлъи чIезабулелъул ришватал росуниланги абун, цо-цоял жанир лъун рукIана. Лъазе бокьилаан гьезул къисмат».\nДагъистаналда тIатинавуна гьересиял справкабазда рекъон сакъатлъи чIезабурав анлъазарго чи. Гьеб такъсир тIатинабуна медицинаялъулгун социалияб экспертизаялъул хIасилалда. Гьелдалъун республикаялъул боджеталъеги тIокIлъана 1,7 млрд гъурущ.\nГьеб ахIи-хIуралдалъун Дагъистаналда къана МСЭБялъул лъабго филиал. Гьез чIезарурал «инвалидазул» делабазул хIисаб-суалалъул хIасилалда МСЭБялъул 27 хIалтIухъан хIалтIудаса рехана, анлъгояв пенсиялде витIана. Закон цIунулезул тIалабалда рекъон, судалъ чIезабуна МСЭБялъ 270 чиясе гьересияб документ кьун букIин. Дагъистаналъул МСЭБялда сверухъ букIараб ахIи-хIур, тIоцебесеб иргаялда, хурхараб букIана гьелъул нухмалъулев МухIамад МахIачев тамихIалде цIаялда. Жакъа гьев туснахъалда вуго. ЦIех-рехаз чIезабуна, гьересиял документазда рекъон, гьереси-инвалидлъи гьабуразе республикаялъул пенсиялъул фондалдаса 27 млн гъурущ кьун букIин.\n«ЦIияб законалда рекъон, квитанциял цIунун ругони, 2020 соналдаса байбихьун, аптекабаздаса росарал дарабазухъ кьураб гIарац хIукуматалъ тIадбуссинабулин абулеб буго. Дараби бокьараб аптекаялдаса росизе бегьулищ, гIарац кин ва лъица тIадбуссинабулеб?»\n- Гьеб программаялда гьоркьоре уна официалияб къагIидаялда хIалтIулел ва налогал кьолел, ай щибаб моцIалъ пачалихъалъул бюджеталде НДФЛ рехулел чагIи. Жидерго гуребги, гьез тIадбуссинабизе бегьула гьезул бищунго гIагарал чагIаз (росас, лъадуца, улбуз ва балугълъиялде рахинчIел лъималаз) хIукуматалъул аптекаялдаса дараби росун хвезабураб гIарацги. Гьеб бигьалъиялъул аслияб тIалаб ккола официалияб къагIидаялда хIалтIулел рукIин ва жиндир заманалда налогал кьей.\nТIадбуссинабулеб гIарцул къадар бараб букIуна дараби росулаго кьураб гIарцуда. Масала, щибаб моцIалъ дуца налогалъе кьуна 40 азарго гъурущ, лъагIалие дараби росун ана 39 азарго гъурущ, компенсация хIисабалда тIадбуссинабула 5,07 азарго гъурущ, ай дарабазухъ хвезабураб гIарцул 13 процент.\nГьеб компенсация щвеялъе налогазул инспекциялде кьезе ккола, «Для налоговой, ИНН» абун тIад бихьизаби бугеб, тохтурас хъвараб рецепт, гьелда цадахъ букIине ккола дарабазухъ кьураб гIарцул къадар бихьизабураб чек. Жеги къваригIуна налог кьеялъе нугIлъи гьабулеб декларация, хIалтIулеб бакIалдаса харжалъул къадаралъул ва налогазул хIакъалъулъ справкаби. Аслияб жо, микроскопалда гъоркь лъуниги, бихьулеб хIалалъ компенсация тIалаб гьабиялъе документал ракIариялъе къваригIуна маххул нерваби.\n2020 соналъул тIоцебесеб июлалдаса нахъе компенсациялъул гIарац карточкаялде рехула.\n«Хъутаналда гIумру гьабун вугев чиясул ихтияр бугищ 15-20 соналъ жаниб гIумру гьабун вугеб минаялъул хважаинлъун вахъине, ай рукъалъул «зеленка» гьабизе?»\n- РФялъул Жилищнияб кодексалъул тIалабалда рекъон, рукъалъул цоги хважаин гьечIони, законалъ изну кьола гьеб минаялда жаниб гIумру гьабун вугев чи гьелъул хважаинлъун вахъине. БатIияб суал ккола, хъутаналда хIалтIулевинги абун, заманалда жанив чIезе кьураб рукъ бугони, ай ведомствоялъулаб абулеб рукъалъул «зеленка» гьабизе гьесул ихтияр букIунаро.\nГьадинаб суалалъе чIванкъотIараб жаваб кьун бажаруларо, щайгурелъул мухIканаб цIех-рех гьабун гурони, гьелъие хIукму къотIизе бегьуларо.\n«Дун хIалтIулев вуго чамалиго идараялда. Цо идараялда хIалтIулев вуго захIматалъулаб къотIи-къаялда рекъон. ЦIияб законалда рекъон, пенсиялде унаго, дун хIалтIулел киналго идарабаздаса щолел харжазул хIисаб гьабулищ?»\n- Официалияб къагIидаялда киналго идарабазда хIалтIулев ватани ва хIалтIикьолез дур цIаралда пенсиялъул фондалде страховиял взносалги ритIулел ратани, пенсия чIезабулаго хIисабалде росула мун хIалтIулел киналго идарабаздаса щолел харжал. Амма лъазе ккола, пенсиялъул фондалде ритIарал взносазул хIисаб гьабулаго, лъагIалие щолеб харжалъул роценалъул гIорхъичIвай букIунеблъи. Гьелъул роцен щибаб соналъ хисула, масала, бищун цIикIкIараб ккола 815000 гъурущ, ай моцIрое щолеб гIаммаб харж 67000 гъурущ. Гьелъул магIна ккола официалияб къагIидаялда дуе гьелдаса цIикIкIун харж щолеб батани, 815000 гъурущалдаса кьурал взносазул гурони, хIисаб гьабуларо пенсия чIезабулаго.\n19:57, 15 июня 2021, 54\n12:48, 15 июня 2021, 107\n10:51, 15 июня 2021, 271


Ливиялдаса мигрантал хвасар гьаруна Италиягун Франциялъ\nЛивиялъул ралъдал рагIалда аскIов 3700 мигрант хвасар гьавунин ахирал къояздаилан, лъазабулеб буго «Би-би-си» каналалъ. Италиялъул ва Франциялъул ралъдалгун рагъул хъулухъазул хIалтIухъабаз хвасар гьаруна Ливиялдаса гочунел рукIарал гьел гIадамал. Италиялъул портазда руго гьел жакъа-къоялда.\n«Лента.ру» сайталъул баяназда рекъон, араб соналда Африкагун ГIагараб Машрикъалдаса Италиялде гочун рагIула 170 азарго чи. Гочунел чагIазул масъалабазул хал-шал гьабулеб ОННалъул идараялъул информациялда рекъон, Европаялде гочунаго ралъдалъ араб соналда 3500 чи гъанкъана.\nГьаб соналъул байбихьудаса Ракьазда гьоркьосеб ралъадалда хвана Ливиялдаса 1750 мигрант. Миграциялъулал хал-шалал гьарулел гIуциязул баяназда рекъон, исана ралъдалъ 30 азарго чи хвезе рес буго, мигрантазул масъалаялъе кIкIвар кьечIони.


Лъица, киб ва кигIан? » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Новости - ЦIиял харбал » Лъица, киб ва кигIан?\nЛъица, киб ва кигIан?\nДобавил(а): istina от 15-01-2016, 10:27\nI бащдаб лъагIалие "ХIакъикъат" газеталъул (почалдасан) подписка\nГъизилюрт район\t263\nБуйнакск район\t119\nХасавюрт район\t178\nХъумторхъала 552016 соналда магIарул районазда «ХIакъикъат» газета кигIан къадаралда хъван бугебали бихьулеб буго гъоркьехун кьураб таблицаялда. Гьайгьай, гьелъул къадар жеги цIикIкIиналде хьул буго, щайгурелъул, бокьараб мехалда подписка гьабизе бегьулелъулха.\nГьаб таблицаялда бихьизабураб ккола почалдасан газета хъваразул къадар. Гьелде тIадеги нижецаго бакIазда гьабурабги малъани, "ХIакъикъаталъул" тираж бахуна гIага-шагарго 11 азаргоялде. Гьебги миллионгIанасев чи вугеб миллаталъе лъел къатIра бугониги, баркала буго нижергун гьудуллъи хвезе течIезе, миллаталъулги, мацIалъулги, тарихалъулгун маданияталъулги ургъел бугелщиназе.\nКъокъгоНилъецаго гьабураб гурони батулароРЕДАКЦИЯЛЪУЛ РАХЪАЛДАСА:ХIаракаталъул баракат камулароНилъецаго гьабураб гурони батуларо


«Иццул саринаца» бачунеб бакъан\nМагIарухъе щведал, гIажаибго берцинго бихьула дунял. Рокьула гIадамал, бокьула гIумру. Кин абуниги, жакъа цохIо магIарухъ хутIун буго нилъер ракIал хинлъизарулеб къуватги, эбелаб ракьалдаса бугеб берцинаб…\nМагIарухъги гIумру тIегьалеб буго\nТIегьалеб буго магIарухъги гIумру. ЛъикIлъулеб буго гьеб. Гьелдаго цадахъ тIегьан рачIунел руго мугIрузул гIадамалги. Жибго тIабигIатгицин гьимулеб буго гьениб, гьеб берцинаб лахIзаталдаса хIалхьоларого. Гьединаб гIужалда…\nКанлъиги хинлъиги дагьлъараб хасел\nМагIарухъ гIумру гьабун ругел гIадамазе токги къанагIат гьабуни, росаби чIороголъиялда гIажаиблъизего ккеларо. Хинлъиги, канлъиги, рекIелгъейги, хIалтIиги – кинабго квараз бачун бачIунеб «цIатариялдасан» гьечIищха. Исана хасел…\nГьитIинабго росулъ некIсияб гIадат\nЦIакъ лъикIаб иш гьабуна газеталъул редколлегиялъ щибаб магIарул районазул гъваридго бициналде цIикIкIун кIвар кьеялдалъун. Гьелъ нижер жавабчилъиги цIикIкIана, росабазул гIумру рагьизе ресги кьола. Балъго гьабун…\nЦIорораб къо, хинаб дандчIвай\nГьал къоязда Казбек районалъул Гуни росдал школалъул коллективгун дандчIвана республикаялъул БетIерасда цебе бугеб жамгIият цебетIеялъул ва инсанасул ихтиярал цIуниялъул советалъул председатель Зикрула Ильясов ва гьелъулго…\nРакIалдещвеязул халатаб рахас\n1974 соналда ДГУялъул биологиялъул факультет лъугIарав дун витIулев вукIана Советск (Шамил) районалъул Дагъбаш росдал микьгосонилаб школалъул директорлъун хIалтIизе. «Нух гуреб, ток гьечIеб, доба кибалиго рикIкIад…\nГъуниб, дур берцинлъи! Бицун пайда щиб…\nНахъеги магIарухъе - машгьураб борхатаб Гъунире. ЦIидасанги магIарухъе, щивав магIаруласе рекIел тахлъун бугеб. Гьаб ракьалъ Дагъистаналъе ва дунялалъе кьунщинаб машгьурлъи. Халилбегил суратаздаги МухIамад ХIажиевасул гьунаралдаги…\nКъуват кьола хIалтIуде бугеб рокьиялъ\nЧIарада районалъул Гьилиб росдал ясли-ахалъе нухмалъи гьабулеб бугелдаса 30 сон буго Рукъият КъурамухIамадовалъул. Гьал къоязда ниж дандчIвана Рукъиятгун ва нижеда гьоркьоб ккана гьадинаб гара-чIвари. -…\nБукIина газ, цIунила росаби\nБежтIаса пенсионер ИсмагIилов Расулица цIехолеб буго: «Нижер гIадаб рикIкIадаб районалде киданиги тIабигIияб газ щвезе гьечIин абула гIемерисез. Амма гьал къоязда бицунеб рагIана, рикIкIадал мугIрузул районазул…


Хушеталда рикъаразул гIагарал пресс-конференциялда. МахIачхъала, 20Авг2015\nХамиз къоялъ «Черновик» газеталда тIобитIана Хушеталдаса полициялъулаз ккун рачун аразул гIагарлъиялъ тIобитIараб пресс-конференция. Гьениб бицана дагьал церегIан къояз Хушеталъул участковый полициялъулав чIван хадуб байбихьанила росулъ низам цIунулез гIорхъолъаарал ишал гьаризе: ярагъги наркотикалги реххун руго гIадамазе, гьел тадбирал тIоритIизе кинаб букIаниги документалги рихьизаричIого гIажизалги, руччабиги, херал чагIиги ккун жанир тIамун руго къуваталъул идарабазул вакилзабаз. Гьезул гIагараз тIалаб гьабулеб буго гьел гIадамал риччайилан ва жидер ихтиярал хвезарзие тогейилан.\n«Черновик» газеталда 20 августалда тIобитIараб пресс-конференциялда, Хушеталдаса гIадамаз бицана талат къоялъ гьеб росулъа низам цIунулез анцIго чи ккун вачун ун вугилан. Гьезда гьоркьор рагIула чIужугIаданги, гIажизав чиги, цIикIкIараб ригьалъул гIадамалги.\nХушеталда хасал тадбирал тIоритIизе байбихьун буго 17 августалда гьенив вукIарав участковый полициялъулав чIван хадуб. Гьелдаса хадуб Хушеталда ругел салафиязул рокъоре рачIун чIухьал разе, рокъоб ярагъ батанин абун гIадамал кквезе байбихьун буго гьез. Ккуразул гIемерисезул добе жидецаго ярагъги наркотикалги реххулел рукIанила къуваталъул идарабазул хIалтIухъабазилан бицана гьеб пресс-конференциялъул гIахьалчагIаз.\nГьеб тадбиралда гIахьаллъана полициялъ ккун арал ХIажимухIамадовазул хъизаналъул гIагарай чIужу ГIайшат. Гьелъ бицана ХIажимухIамадовазул хъизаналдаса, рокъоб ярагъ батаниланги абун, кIиго чIужугIадан ккун ячун ун йикIанила низам цIунулезилан.\nГIайшат: «Дир ункъгIалалъул доре сардилъ кIиго тIубараб мехалда рачIана яргъидгIуцIарал хасал идарабазул хIалтIухъаби. Лъиданиги щибниги абичIого, жидерго рокъоре гIадин жанире кIанцIун рачIун, кьижаралъуса рахъинаруна рокъов вукIанщинав чи. ТIад ретIелцин ретIине течIого, къватIире лъугьайила рокъосайилан абун цере къотIун рачана гьез рокъо йикIарай дир ункъгIалги, гьелъул нусги. Нужее щибин къваригIун бугеб, нуж щиб гьабулел чагIийилан абун гьей ахIдезе лъугьараб мехалда, тункун рокъоса къватIизе гъун йиго гьей. Гьезул ахIукье рачIарал мадугьалзабазги ахIи бахъинабун буго гьениб. Гьениб чIухь балеб мехалда нугIзаллъун рукIинин жалилан гьез абуниги цониги чи течIо гьезул нугIлъун, цо щивали лъаларев гIоркьилав вачун вачIана. Рокъоса вугевщинав чиги къватIиве гъун гьенир жаниреги ун гьез жидецаго къандалъуялда гъоркье реххун ратана наркотикал жанир бугеб къвачIаги, гранатаги. Гьелдаса хадуб нижер нус гIурусай ккун ячине лъугьана гьел. Жиндица гьей йиччалариланги абун гьелъун ягъизе ункъгIал лъугьараб мехалда, цадахъ жидерго автомобилалъуй къайзаюн гьейги ячун ун йикIана полициялъулаз. Нахъисеб къоялъ гьей йиччана, нус гьенийго йиго жеги. Гьелъ жиндихъго букIараб телефон бахчун букIун буго, гьединлъидал нижехъе кIалъан ячIана гьей. Жиндие я кваназе жо кьолеб гьечIила, гIакъуба кьолеб бугила, кIалъазе рухIцин гьечIей жиндихъа сурав босулеб бугин абун бицана гьелъ. Адвокатги виччалев гьечIо гьелъухъе. Гьелда цебе 13 августалда вагьабиязул сияхIалда вугинги абун гьелъул росги ккун вукIана. Диваналъ гьев къватIиве виччазе хIукмуги къотIун букIана, амма участковый чIван хадуб жеги гьесухъа сурав босизе кколинги абун жанив тIамунго тана гьев. Чанго къо буго гьанже кив гьев вугевали лъаларого ва гьесулгун бухьен гьечIого».\nХушеталда ккуразул гIагарал\nХушеталдаса ккуразул цохIонигиязулгун дандчIвазе риччан гьечIо адвокатал. Гьел ккун рачун араб Ленинский мухъалъул полициялдаги адвокатазда лъазабун буго жидер гьанир цониги Хушеталдаса ккурав чи гьечIила ва гьанире гьединал рачун рачIунгицин рукIинчIилан.\nКкуразул цояв Малачилов МухIамадил адвокат МухIамадов Селимица пресс-конференциялда бицана гьересиги бицун ине кканила жив гьеб полициялъул бутIаялде, гурони жив Хушеталда ккуразул адвокат вукIин лъан гьез жанивецин виччалев вукIинчIилан.\nМухIамадов Селим: «Ленинский мухъалъул полициялъул бутIаялда гьев Малачилов вукIараблъи вихьарал чагIи рукIана. Гьеб мехалда ордерги босун, гьесул гIагаразулгун дун гьесул адвокатлъун вукIине вугин абун къотIи-къай гьабурал документалгун щвана дун гьениве полициялде Дида лъалел чагIаз абуна мун гьениве гьесул адвокат хIисабалда жаниве виччарилан. Гьеб мехалда канцелириялде цо жо цIехезе ине вугинги абун. Гьениб дежурный часталдаги дида абуна гьев Малачиловилан абурав чи гьениве вачIунцин вукIинчIилан. Дие хIалтIизе квалквал гьабулеб бугин абун кIицIул прокуратураялде гIарза хъвана дица. Гьелдаса хадуб Ленинский полициялдаса цIех-рехчи кIалъан вуго Малачиловасул вацасухъе хIукуматалъ тарав адвокатги вугила гьесул, гьесда сверун цIех-рехалъул ишалги гьаризе байбихьун бугилан. Дун гьесухъе кIалъазеги кIалъан лъазабуна гьесул гIагарлъиялъ ккурав адвокатги дун вугин, дица хIажатал документалги нужер гьенире щвезарун рукIанила, нужер дежурный адвокаталги гьесие къваригIун гьечIила, аскIов дунги гьечIого гьевгун хасал цIех-рехалъул тадбирал щай гьарулелилан абуна дица гьесда. Жиндихъе дур ордер кьечIила, мун адвокат вукIинги лъачIиланги абун дунги тIаса вихьизаву тана гьес дун».\nХушеталда ккуразул гIагарав чи\nГьединго гьеб тадбиралда Хушеталдаса гIадамаз абуна къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз жидецаго тIамулел ругила гIадамал жидедаго данде разе. Берцинго гIумруги гьабун, магIишаталда ругел, как-кIалалда хадур тIадчIарал чагIи нуж вагьабиял ругин абун хасал сияхIазде росулел ругила. Гьеб сияхIазда ругел чагIи хIисабалда бокьараб бакIалда чIезарун, хал-шал гьабизеги, килщазул лъалкIал рахъизеги полициялде рачунел ругилан. Гьединго гIадамаз бицана гьел вагьабиязулин абулел сияхIазда ругел чагIазул киналго лъималги росулел ругила гьенирегойилан.\nАхиралдаги гIадамаз республикаялъулги Россиялъулги тIалъиялде хитIаб гьабуна жидер ихтиярал хвезаризе тогейилан, къуваталъул идарабаз хIисаб кьезелъун жидер террористал рахъинарулел ругила, гIорхъолъа арал ишал гьарулел гьел низам цIунулезе гIадлу гьабейилан.


КIочон тезе мустахIикъал малъа-хъваял\nМедицина кигIан цебетIуниги, гIемерисезда кIочон толел гьечIо сахлъи «цIунизелъун» умумузго хIалтIизарулел рукIарал къагIидаби. Хасго гьитIинал лъимал унтани, гьелда сверухъ тухумго бакIарун, некIо жидецаги гьадин сах гьарулел рукIанин лъималиланги абун, жидерго къагIидаби малъизе лъугьуна чIахIияб ригьалъул гIадамал. Умумузул заманалда гьанже гIадаб медицина букIинчIелъул, жидерго лъималазул сахлъи цIунизе батIи-батIиял ресал ратулаан гьез. Жакъа медицина цебетIураб заман букIаниги, умумузул малъа-хъваял хIалтIизарулел руго цо-цояз.\nЖакъаги цо-цо улбуз лъимер сах гьабизеян хIалтIизабула эбелалъул рахь, порол сок, квачалъул унти бугони къанцIа яги гIаракъи бахун черх лъулъала. Педиатраз гьел къагIидаби къабул гьаруларо ва какула. Амма кигIан тохтурзабаз бадирчIваял гьаруниги, заралиял гIадатал тезе кIолеб гьечIо нилъеда. КIудабазул малъа-хъваязухъ гIенеккулел гIолохъанал эбел-инсуда бичIчIулеб гьечIо гьединал жалаздаса лъимадул гIумрудуе хIинкъи букIин.\n«Нижецаги гIезегIан лъимал гIезаруна, умумузул къагIидабазда рекъон дару гьабунин абун жеги цогIаги лъимерги хвечIо», - ян абула гьез. ГIолохъанал улбузин абуни, бокьаниги бокьичIониги, тIасабищулеб буго гьанжесеб медицина. Умумузул къагIидаялда дару гьабиялъ яги бакъвазабураб рахьдал (смесь) бакIалда гIакдал рахь яги мани-карщ кьеялъ лъимадул сахлъиялъе зарал гьабулин бицуна педиатразги. Кинал малъа-хъваяздаса инкар гьабизе кколеб? Умумузул малъа-хъваяз сахлъиялъе кинаб зарал гьабизе рес бугеб?\n«МегIерччин щун бугони, магIарзухъе эбелалъул рахь тIинкIи»\nГIемерисез лъимадул мегIерччин бугониги, гIин унтун бугониги, гьеб сах гьабизе каранзул рахь тIинкIизе кколин абула. Дарабаздасаги лъикIаб бугинги рикIкIуна гьеб. Амма гьеб пикру мекъаб буго. Инсанасул магIазукъалазухъ рижун рукIунел гIисинал расаз кумек гьабула магIазухъа къватIибе бачIунеб лъамалъи битIун хьвадизе, гьеб къагIидаялда магIазукъалалги жаниса рацIцIуна. МагIазухъе каранзул рахь тIинкIани, гьелъ магIазухъ рижарал расал дандрекIинарула, гьединлъидал жидедаго тIадаб хIалтIи тIубазабун гьезухъа бажаруларо. Гьеб гуребги, каранзул рахь бацIцIадаб букIунарелъул (нестерильный), гьеб тIинкIун хадуб магIазухъ бактериял лъугьинеги бегьула. Гьелъул хIасилалда лъимер т1адеги унтизе рес буго.\n«Лъимер бухIараб лъелъ\nЦо-цоязда ракIалде ккола лъим бухIараб бугебгIан лъикIаб букIунин лъималазе ва гьез лъимер 40 градусалъул лъелъ чвердезабула, сапунги бахун лъикIго мочалкаялъ лъулъала. Амма гьеб бегьулеб жо гуро. БухIараб лъеца лъимер багIаризабула, цIа-кан бахинабула. Лъимер чвердезабизе хIажалъула 37 градусалъул хинлъи бугеб лъим. ГьитIинаб лъимер щибаб къоялъ сапнаца яги цогидал чурулел жалаз чвердезабизеги бегьуларо. Гьелъ тIомол бактериязде дандечIолел жал мукъсанлъизарула, гьединаб лъимаде инфекцияги бигьаго бахине рес буго. ГIадатияб сапунги хIалтIизабизе бегьуларо, гьелъ тIом бакъвазе, хъартIизе гьабула. Гьанжего гьанже гьабураб лъимер мочалкаялъ чуризе лъугьуна цо-цо кIудаулбул. Лъимадул тIом цIакъ тIеренаб ва хIеренаб букIунелъул, мочалкаялъ лъулъани гьелда ругъун лъугьине бегьула.\n«Гордал рагьуге –\nгьури речIчIизе гурин»\nКIудаби лъимада гьури хъваялда хIинкъун рукIуна. Лъимада гIетI бан бугони яги чвердон бугони, гьури чIваледухъ гордал рагьизе лъикIаб гьечIо. Амма щибго квалквал гьечIониги, кидаго къан гордалгун рукIине бегьуларо. Лъимер унтизе бегьула хинаб бакIалдаса цIакъго квачараб бакIалде бачунеб бугони. Лъимал гордухъа бачIунеб цIияб гьаваялъ гуро унтулел, гьел унтула чорокал бактерияз ва вирусал рахиналдалъун. Щибаб къоялъ горду рагьун рокъобе цIияб гьава биччалеб бугони, гьел заралиял бактериялги вирусалги рокъоб гьава хисиялдалъун тIагIун уна. Киналго гордалги къан, хIухьелго цIилъулареб бакIалда унти багIаризабулел (патологические) микроорганизмал цIикIкIуна ва бокьаразде бахине бегьула унти.\n«Лъимер къан бущи»\nЛъимер бущани, лъикI кьижула. Гьелъул магIна кколаро лъимер цIакъго къахIазабун бущине кколин абураб. Макьидаса туркIун борчIиларедухъ лъимадул гъуждул рухьарабги гIола. КъахIазабун лъимер бущани, бохдул ритIулин абураб пикруги мекъаблъун рикIкIуна тохтурзабаз. Нагагь гьабуралдасаго лъимадул бохдузул дисплазия бугони, къазабун бущани, унти жеги хIалуцинабула. Къазабун бущараб лъимер цIакъго багIаризе бегьула, гьелъул бидул хьвадиги хIухьел цIайги хисизе рес буго, ччорбалги загIиплъула.\n«Бакъвараб (смесь) ва гIакдал рахь»\nЦебе лъимер хахизабизе чи щвечIони, гьелъие гIакдал рахь яги манная крупаялъул карш кьолеб гIадат букIана. Гьедин гьабулаан рес къотIиялъ. Лъимадул загIипаб чорхое гIакдал рахь цIакъ бакIаб ва заралияб бугеблъи чIезабун буго тохтурзабаз. Жакъа рес буго эбелалъулаб рахьалде жиб гIагараблъун рикIкIунеб, бакъвараб рахьдал нигIматал (смесь) росизе. Лъимадул сахлъиялъе дандекколедухъ щибаб ригьалъе батIи-батIиял руго гьелги. Амма гIемерисел кIудаулбуз лъималазе кьолел смесал рикIкIуна «химикаталлъун» ва гьелъул бакIалда гIакдал рахь яги мани-карщ кьезе кколин чIола.\nГIакдал рахьдалъ лъимадуе бегьулареб беэнлъи цIакъго цIикIкIараб буго. Гьелда гъорлъ ругел 20-ялдаса цIикIкIун белкаби риинаризе лъимадухъа бажаруларо. Кколеб хIалалда риинчIел белкаби бакьаз жидедаго гъорлъе цIала. Гьелъул хIасилалда кванил нигIматазде аллергия баккула. Статистикаялъул баяназда рекъон, щибаб щуабилеб лъимадул лъугьунеб буго аллергия. ГьитIинаб лъимадул чорхое белок захIматаб бугелъул, гьелъ кьара гьарула ва чакрил диабетцин лъугьине бегьула. Гьединго гIакдал рахь сабаблъун лъимадул чорхолъ железо ва цо-цо витаминал камула.\nМанкаялъулъин абуни букIуна глютен, ай клейковина – ролъалда яги цогидал нигIматазда гъорлъ букIунеб белок (синумахIаб). Гьебги лъимадул чорхода бихIинабизе кIоларо. Гьединлъидал тохтурасулгун гIакълу дандбазе ккела, лъимадуе дандекколеб бакъвараб рахь тIасабищизе.\n«Сапнал кесекалъул «кумек»\nГьитIинал лъимал гIемер рукIуна чехь унтун хъублъи гьабизе кIоларого. Гьелъие гIиллалъунги гIемерисеб мехалда дисбактериоз ва кванирукъгун бакьал загIиплъи ккола. ГIемерисез лъимадуца хъублъи гьабиледухъ сапнал кесек хIалтIизабула. Гьелъин абуни лъимадул бакь унтизабизе бегьула. НекIсиял къагIидаби хIалтIизаричIого, медицинаялъ бихьизабураб къагIидаялдаса пайда босизе ккола. Жакъа нилъер аптекабазда бокьанагIан дараби руго.\nСири балеб бугони, лъимер юргъаналъулъ жемизе кколин, гIетIги бахъун, хадуб цIа гIодобе кколин рикIкIуна цо-цояз. Гьедин гьабуни, цIа-кан жеги цIикIкIуна.\n39,5 градусалдаса цIикIкIун цIа-кан бахани, лъимадул гIадалнахуе, рекIее ва хIухьел цIаялъул лугбазе зарал ккезе бегьула.\nЛъимадул цIа-кан бахунеб бугони, гьелдаса ретIел бахъила ва рокъобе горду рагьила. ЦIа-кан бахараб лъимадуе лъим цIикIкIун кьезе ккола. Жеги лъабго моцI бачIеб лъимадул цIа-кан гIодобе ккезабизе ккола гьеб 38 градусалде бахунаго, лъимер кIудияб бугони - 38,5 градусалде бахунаго.\n«ГIаракъи яги къанцIа бахин»\nЛъимадул цIа-кан бахун бугони, гIемерисез малъула гъоркьахIатIазда ва мугъалда гIаракъи яги къанцIаги бахун лъулъазе кколин. Амма лъазе ккола, гьединаб къагIидаялъ лъималазул чорхолъе загьруял жал ккезе бегьула. КъанцIаялъ ва гIаракъиялъ тIомол рихьал рукIкIинаризе бегьула. ЦIа-кан гIодобе ккезелъун гIаракъигун къанцIа лъималазда бахунезда ракIалде ккола гьелъ кумек гьабулин абун. Амма гьез гIицIго тIомолъа цIа-кан къватIибе кьезе квалквал гьабула. Гьелдалъун тIом цIорола, цIа-канин абуни жанибе сверула. Жанисел лугбазул цIа-кан борцине бажаруларелъул. Гьеб мехалда лъимер жеги захIматго унтула. ХIинкъизе бегьуларо лъимадуе цIа-кан гIодобе ккезабулел дараби кьезе. АхIизе ккела бакIалъулав тохтур яги хехаб кумек.\nПрочитано 274 раз\tПоследнее изменение Вторник, 18 июня 2019 11:03\nДругие материалы в этой категории: « Устарасда релълъараб букIуна хIалтIиги\tСагIидбеговасул къагIида »


Вагьабизм гьукъараб къануналдаса инкар гьабизе бегьула\nДагъистаналъул Халкъияб мажлисалда хIадурулеб буго "Экстремизмаялъул профилактикаялъул хIакъалъулъ" абураб къануналъул проект. Гьелда рекъон гьабизе буго республикаялда экстремизмаялъул профилактика, ай экстремизмалда данде чIарал тадбирал.\nТIоцебе балагьараб мехалда, щибниги гIажаибаб жо гьениб бихьулеб гьечIо. Лъиего балъголъи гуро экстремизм гьукъун букIин ва гьелда данде хIалтIи гьабизе кколеблъи. Амма къануналъул проекталда бицунеб буго, гьеб къанун къабул гьабун хадуб нахъе бахъизе бугин 1999 соналъ къабул гьабураб вагьабизм гьукъараб къанун. Доб къануналъул бакIалда гьаб лъураб гIадаб жо кколеб буго.\nЛъалеб букIахъе, вагьабизм гьукъараб къануналда сверухъ гIемер бахIсал рукIана ахирал соназда. Цо-цо жамгIиял хIаракатчагIаз ва юристаз бицунеб букIана гьеб къанун Россиялъул Конституциялда данде кколеб гьечIилан, щайгурелъул, гьелъ хвезабулеб бугин щивав чиясе жиндие бокьараб дин гьабизе бугеб ихтияр. Халкъияб собраниялъ къануналъул проекталда цадахъ хIадурараб бичIчIикьеялъул кагътида (пояснительная записка) бицунеб буго гьадин: «Вагьабизм гьукъараб къанун жиб бугеб къагIидаялъ къабул гьабизе ихтияр букIинчIо Халкъияб собраниялъул. Гьединал къанунал къабул гьаризе гIурал ихтиярал федералияб собраниялъул (Пачалихъияб дума) гурони гьечIо. Гьединлъидал гьеб къанун къуват билараблъун рикIкIине ккола». ЦIияб къанунги къабул гьабун, гъоркь букIараб вагьабизмалда дандечIараб къанун мекъаблъун рикIкIунеб буго ва нахъе бахъулеб буго. Амма къануналъул проекталда мухIкан гьабулеб гьечIо цIияб къануналъул тIокIлъи кинаб бугебали.\nВагьабизм гьукъараб къанун къабул гьабун букIана Халкъияб собраниялъ 1999 соналъул 22 сентябралда. Доб мехалда Чачаналдаса Хаттабилгун Басаевасул къокъабиги кIанцIун Дагъистан гьезда данде бахъараб заман букIана. 2000 соналъ Халкъияб собраниялъ Пачалихъияб думаялда цебе лъуна гьединабго тIолгороссиялъул къанун къабул гьабизе кколилан. Амма гьелъул халгьабун хадуб Пачалихъияб думаялъул диниял идарабазул комитеталъ гьеб къанун нахъчIвана, динияб чваххи гьукъизе къануналъ ихтияр кьолеб гьечIилан. Гьединго абуна «вагьабизм» абураб бичIчIиялъе мухIканаб баян гьечIин. Экстремизм гьукъараб къанун буго Россиялда, гьелдаго релълъараб къанун къабул гьабизе хIажалъи гьечIин бичIчIизабуна Москваялъ.\nГьелдаса нахъе Дагъистаналда чанцIулго батIи-батIиял чагIаз борхун букIана гьеб къанун нахъе бахъизе ккеялъул суал, амма щибаб нухалъ гьеб нахъбахъун толеб букIана. Бицунеб букIана гьеб къанунги багьанаде батун къуваталъул идараялъ жидер щаклъи ккаравщинав чи полициялде вачун гIакъуба кьолеб бугилан. Амма дандияз бицунеб букIана, гьеб къануналда рекъон жеги цониги чи тамихIалде цIачIин. Щайха гьабсагIаталда гьеб нахъе бахъулеб, Динияб идараялъул гIахьаллъи бугищ гьениб, ялъуни гьезда бичIчIулеб жойищ гьечIеб жеги, кинал хIасилал рукIине бегьулел гьел тадбиразул абурал пикраби цIехана "Эркенлъи" радиоялъ экспертазда.\nДагъистаналъул пачалихъияб университеталъул профессор, философиял гIелмабазул кандидат ЯхIяев Мухтарил пикруялда рекъон, къанун цебего нахъбахъизе кколеб букIун буго, щайгурелъул гьеб цебегоялдаса нахъе киналго гIалимзабазул гIаммаб пикруялда рекъон Конституциялда данде кколареб къанун букIанин. "Доб мехалъ чара гьечIого хIажат букIана экстремизм гьукъулеб къанун къабул гьабизе. Гьединаб къанун Россиялда хадуб гурони баккичIо. Амма нилъер депутатаз экстремизмгун вагьабизм жубазабуна. Гьеб цого жо кколаро", -ян абуна ЯхIяев Мухтарица. ГьабсагIаталда гьеб къанун нахъе бахъиялъ суфиздагун салафиязда гьоркьоб диалог цIигьабизе рес буго, щайгурелъул, гьел ращадал шартIазда рукIине ругилан бицана гIалимчияс. Амма цоги исламалъул цIех-рех гьабулев гIалимчи Нугъаев МухIамадил пикруялда рекъон, гьеб къанун нахъе бахъиялъ гьелъул гIаксалда, кIиябго динияб рикьиялда гьоркьоб дандечIей хIалуцинабизе буго.\nНугъаев МухIамад: "Салафиязул ихтиярал хвезарулел рукIана гьеб закоаналъ абураб пикру мекъи буго. Гьезул рахъ кколел кигIан гIемер инсанасул ихтиярал цIунулел идараби ругел? Гьанже гьел жеги цIикIкIине руго къанун нахъе бахъун хадуб. Амма гьелдаса кинабгIаги пайда букIине гьечIо, тIадеги хIалуцин цIикIкIинаби гурони. Раккизе руго салафиязул цIиял диниял идараби, гьел гIемерлъизе руго. Гьел гIемерлъаралгIан суфиязул гьезде дандечIейги цIикIкIине буго. ЦIикIкIинчIого рес гьечIо".\nГьеб суалалда хурхун Динияб идараялъул баян нижехъе жеги щвечIо. Балагьараб мехалда, бичIчIулеб гьечIо щай гьедигIанго кIвар бугеб, жинда сверухъ ахIи-хIур гIемераб къанун гьадин бащдаб балъго нахъе бахъулеб бугеб? Щай жамгIиял гIуцIабаз, ЖамгIияб палатаялъ ва цоги идарабаз гьеб суал гьоркьоб лъолареб? Щиб жо кколеб гьеб цIияб гьелъул бакIалда хIадурулеб къанунги жеги мухIканго лъалеб гьечIо, къануналъул проекталда тIаса-масагояб информация гурони гьечIо.


МахIачхъалаялъул "Анжи" дандчIвана "Крылья Советов" командагун | Спорт | Киназего гIаммаб Россия\nМахIачхъалаялъул "Анжи" дандчIвана "Крылья Советов" командагун\nФутболалъул рахъалъ Россиялъул чемпионаталъул ичIабилеб туралда Самараялда МахIачхъалаялъул "Анжи" дандчIвана "Крылья Советов" командагун.\nФутболалъул рахъалъ Россиялъул чемпионаталъул ичIабилеб туралда Самараялда МахIачхъалаялъул "Анжи" дандчIвана "Крылья Советов" командагун. ХIаялда дагъистаниязул аслияб мухъилъ цере рахъана: Александр Беленов, Сергей Паршивлюк, Седрик Ямбеле, Дарко Лазич, Георгий Тигиев (ГIали ХIажибеков), Джонатан Менса, Шамил ХIасанов, МухIамад Мусалов, Иван Маевский (Бернард Бериша), Иво Иличивич, Филипп Будковский (Янник Боли).\nТIоцебесеб таймалдаго "Анжиялъе" гол кьабуна "Крылья Советов" командаялдаса Моллоца. ХIаялъул рахъалъ гIайиб гIунтIизабизе бакI букIинчIониги, "анжиялъулазухъа" бажарулеб букIинчIо дандиязул голкиперасул тIагIам бахъарал гьужумал гьаризе. Абизе ккола, нилъерал лъикI хIалел, амма голал дандияз кьабулел рукIана. Гьедин ккана 45-абилеб минуталдаги. Самараялъулазул гьужумалъулав Ткачевас цойги нухалъ гол кьабуна Беленовасе.\nКIиабилеб таймалъул ахиралда бажарана "анжиялъулазухъа" дандиязул кавабахъе гол кьабун. Гьеб кьабуна Иван Маевскийги хисун майданалде вачIарав Бернард Беришаца. ПалхIасил, хIай лъугIана 2:1 хIисабгун.\nХадусеб туралда МахIачхъалаялъул командаялъ "Анжи-Аренаялда" къабул гьабизе буго Грозныялъул "Терек". ХIай тIобитIизе буго 17 октябралда.\nДагьаб цебе ЦСКАялъул голкипер Игорь Акинфеевасе сакъат ккана ва Россиялъул тIаса бищараб командаялъул тренерал ургъулел рукIана гьесул бакIалда Коста-Рикагун хIалаго каваби цIунизе щив вачиневали. Станислав Черчесовас тIаса вищана "Анжиялъул" голкипер Александр Беленов. Рохалилаб хабар лъарав махIачхъалаялъулазул каваби цIунулес гьадин бицана журналистазе:\n"Дун цIакъ разилъана пачалихъалъул тIаса бищараб командаялъул мухъилъе ахIулев вукIин лъараб заманалда. Тренераз диде гьабулеб божилъи ритIухъ гьабизе буго".\nРоссиялъул тIаса бищараб команда коста-рикаялъулалгун хIазе руго ичIабилеб октябралда, Краснодаралда.\n"Х1акъикъат" газетаялдаса босараб


Поэт Сагитхаджи из Алмака\nДобавил(а) Administrator on 23 Апрель 2012.\nАлмахъалдаса пагьмуяв шаг1ир Сагитх1ажи вук1ана чиясухъ балагьун кеч1 бахъулев чи.Амма гьес гьел хъвалароан. Гьаб заманаялда цо-цо г1адамазухъ ратулел руго к1оченч1огун хъван нахъе тарал гьесул куч1дул...Бицае хут1ана Сагидх1ажи алмахъазе...\nМунагьал жиндир чураяв Эсенаев Г1умарица къадар ккелалде цебе дихъе ккезареян т1адкъан, щварал хъвай-хъваг1иязулъ батараб цо тетрадалдаса босун хъвалеб буго гьаб.\nЭсенаев Г1умарил архивалъул тетрадалдаса босараб\nАлмахъалдаса поэт Сагитх1ажи.\n1916 соналъ хъвараб т1ехьалда хъван рук1арал.\nСагитх1ажица къаси сордоялъ жиндирго лъадиялде абун буго Дун метер радалиса дирго гьобоасухъе щвезе ине вугоян. Лъадиялъ Сагитх1ажиде абун буго, мун херлъун к1одолъарав чиги вуго. Сапаралъ инч1огун кагъат хъван бит1е гьоболасухъе. Сагитх1ажица лъадиялде абун буго:\nАлмахъ росолъа хъван бит1араб кагъаталъ х1ежги борхуларо дие.\nДие бокьун буго рак1цояв гьудуласдаги аск1ов г1одов ч1ч1ун хабар бицине.\nСагитх1ажи сапаралъ ун вуго.\nКъаси гьоболасулгун хабарги бицун радалиса гьоболлъухъа т1ад вусун вач1инаго цо росдал къулг1адухъе щун вуго. Ихдалил заман бук1ун буго. Къулг1адухъ доб росдал г1емерал руччаби ясал къоролзаби черадила рук1ун руго, рукъалъул къай-ц1а, одеялал, туртал, квас ва гь.ц.\nСагитх1ажи чу гьекъезабизе къулг1адухъе вуссун вуго. Гьев Алмахъ росдал поэт вук1ин лъан буго къулг1адухъ рук1арал руччабазда. Сагитх1ажил г1умроялъул 70 сон бук1ун буго. Цо къоролалъ абула гьесда нижее кеч1 ах1илариш Алмахъ росдал коч1охъанилан. Цойги къоролалъ яс г1аданалде щурун буго, дуца абе досде дун ячинаришан. Сагитх1ажида раг1ун буго доб шурун абулеб раг1и. Ясг1аданалъ гьесде абун буго, дун ячинариш Алмахъ росдал поэтан.\nСагитх1ажица жавабалъе дозие абурал раг1аби.\nКъали к1ут1ич1они гьал дир к1ут1буца\nИхтияр кьоларо кеч1 бакъаналъе.\nХъах1аб гьумералъул гургинал берал,\nСахго г1ат1ал ц1урал т1ех1ай дир гьудул,\nАлмахъ рич1ад буго, чу х1алакъ буго\nГьанже мун ячине дир чара гьеч1о\nЭбел-инсул адаб г1одобе рехун\nНухда чан гьабулей чалухай гьудул\nСонал данде ккунин ригьин гьабулеб\nЛъабкъоялда анц1илъ г1умро барав чи\nДун г1олохъанчи гьанже лъвинарев\nТ1олго рас хъах1лъараб гьаб дир магжида\nЧ1ег1ераб рас бакки щакабжо буго.\nКъулг1адулъ ццулъарал къоролзабаца\nДуе къор гъун толеб хасият буго.\nКъулг1адухъ рач1унел г1олилал ясал\nКъоролалъул г1акъло г1адахъ босуге.\nРукъалде мугъ рехун къулг1адухъ рахъин\nСилъун бихьун бугин къоролзабазда.\nРоссалгун кьал лъун къот1нов гьудул кквей\nИрслъун бихьун бугин къоролзабазда.\nЖидерго курсазда ясал куцизе\nМакраби рук1унел къоролзабазухъ\nКъулг1адухъ рач1унел г1олил ясазде\nНужерго г1адалъан г1акъло малъуге.\nБук1араб замана Сагитх1ажилги\nМах1о беканиги галадулареб…\nБихьулиш къоролалъ дуда малъулеб\nХерав Сагитх1ажи къвалакь кквейилан.\nХъах1аб дир магжида кверал рахъизе\nКин хиял гьабурай гьалагай дуца.\nХерав Сагитх1ажихъ г1анса бегьун те\nГ1олилав васасул къвалакье лъуг1а.\nРукъой лъади йиго гъалал хъах1лъарай\nГъолда къвалакьго Сагитх1ажи лъик1,\nХалат къвалакь ккураб лаченги хисун\nЧаргъадил бусада рокъон ккеларо.\nТ1инч1ай ясги ячун росолъ вач1ани\nАлмахъ росдал хераз г1айиб ч1валарищ,\nКъвалакье мунги къан къот1нов вахъани\nГьаглъун вугин дунан махал ран тела.\nГох1да бекьани хур ракъдалаб ккола\nХьонлъода бекьани раччдалаб ккола\nРит1лада бекьани хур лъик1 бач1уна\nКъулг1а хьихьун ругел къоролзабазе\nАнишазги бекьун хур бач1инаро\nГанлил шурмазухъе рак1ал щущаял\nЩварал россал хьихьун хьвадизе лъач1ел\nЩобда бекьаниги хур бач1унел ясал\nХиялазда рухьун намусго гьеч1ел.\nЧвахул ганч1азукье гарбал ккаял нуж\nГьаб дир чалмаялъул адаб гьабич1ел.\nРокьул ч1ор реч1ч1арав ч1аго толарин\nЧ1аго Сагитх1ажи виччанте нухда\nКъулг1адухъ г1одор ч1ч1а дун вач1инег1ан\nСапаралъ кват1ани т1ад вуссинаро.\nКъулг1адухъ рук1арал къоролзабазда Сагитх1ажица абурал раг1аби квеш бихьун руго. Щуго къоролалъ гьесие гьужум гьабизе журан руго. Алмахъ росдал болъон мунин абун буго. Къоролзаби аск1оре щведал Сагитх1ажил чуялъ пурхун гьаракь гьабун буго. Чу чанго метраялъ цебехун к1анц1ун буго, мал хьваг1ун буго.\nКъоролзабазде хадубги жавабалъе абурал раг1аби.\nДир чуялъ нужоде мал хьваг1ун тараб,\nБокьарай яч1аха чухъа бахъизе.\nДунго херлъаниги чу бах1ар буго,\nЧухъа къоролзабахъ гъоркьго теларо\nДирго гьунар гьеч1о чол гьунар буго\nЧодуца вахъана нужер кверахъа\nКъоролзабаз Сагитх1ажида реч1ч1изе ганч1ал кодоре росун руго.Сагитх1ажица чода ц1ал к1ут1ун буго ва къоролзабаде сармил раг1аби абун руго.\nГулихъе щолареб гьаб дир чуялда\nНужеца реч1ч1араб гамач1 щвеларо.\nСагитх1ажица чу бекеризе цебехун биччан буго. Чалма къараб т1агьур борхун ккун буго. Къулг1а т1ерхьаралъуве щведал Сагитх1ажица чол квелъ нахъе къан буго, чу эркенго ч1езе. Нухда бук1араб гамч1ида чол х1ет1е к1ут1ун буго. Хех унеб бук1араб чу г1одоб ккедал гьев чанго метроялъ довег1ан чоца рехун вуго. Сагитх1ажил нодо г1одоб тункун лъукъун буго. Сагитх1ажица ругъун бухьун буго. Рукъове щведал гьасул лъади азбаралде яч1ун йиго. Сагитх1ажиде лъадиялъ гьикъун буго мун лъица лъукъараван.\nЛъадиялъе жавабалъе абурал Сагитх1ажил раг1аби.\nМун рази гьеч1ого сапар бухьиндал\nСапар мекъиги ккун вуссана дун т1ад.\nКъулг1а хьихьун тарал къоролзабаца\nЧухъа бахъун ине дагьалъ хут1ана.\nДунго свакан ккеч1о чу свакан ккана,\nДозул очахъалда одехалъе ч1ч1ей.\nДунго къечон ккеч1о чу къечон ккана,\nДозул къулг1адухъе чое лъим кьезе\nЧвердон ватиларин къоролзабаца\nКъулг1адухъ х1еккине лъолев вук1ана,\nБац1азул квач1ахъа чахъу киниги\nЧодуца вахъарав дозул кверахъа.\nДирго гьунар ккеч1о чол гьунар ккана,\nЧухъа къоролзабахъ гъоркьго хут1ич1о.\nДоз реч1араб гамач1 цониги щвеч1о.\nГула - херги босун дун рагъде ина\nТ1ок1ав къоролайгон къацандизег1ан,\nХвалчен кьабич1огун къоролзабаца\nРугъун лъун вит1арав лъадуде т1аде.\nДирго г1айиб ккана чол г1айиб ккеч1о,\nЧодул кьолониса гъоркье дун рехи.\nГ1умроялъ борхич1еб чалма борхидал\nЧодуца рехана мунагь чуризе.\nЩукрудал какал рай кидаго дуца,\nДагьалъин хут1арай мун къороллъизе.\nРугънада квер бахъе хирияй лъади,\nМун еццунин щвараб черхалда ругъун.\nГ1олохъанаб мехалъ Сагитх1ажица\nТаманал рухьарал росабалъ сапар,\nЦониги къвакич1о къулг1духъ ясал,\nБерзул ишаналги мунагьлъун хъвалел.\nМунагьалде ккарав чалма т1ад къарав\nЧилайдул расазул хъах1ал михъазухъ\nЖакъа г1урай ясалъ чанал гьарурал,\nЧодул кьолониса рехи гурони\nПайдаги бахинч1о херлъарав дие.\nКкани доб росолъе сапар бухьине\nСибир къот1ун инин г1арза хъван кьела.\nТохтур вачинаро ругъун къач1азе,\nБиччанте гьаб ругъун жибго сахлъизе.\nКагътиде хъван тела Алмахъ росдае\nЖакъа Сагитх1ажил лъугьараб къисса.\nЭсанаев Г1умар. 1984с.\nХ1адур гьабуна Х1ажимух1амадов Х1.Р. ва Салих1 Салих1овас\nРасул Идрисов «Салатавия – дир ч1ух1и».\nМахачкала. ИД «Эпоха». 2005г. стр.128.\nАлмахъазул цо-цоял унаан чачаналъе хъусаризе, рецаризе, лъилъаризе, вехьлъи гьабизе. Цо-цояз маг1ишат гьабулаан чачаназе хъарши бичун. Гьеб махшел бук1инч1ев Сагитх1ажияс гьабураб сариналда гъорлъ руго гьадинал раг1аби.\nРахъдалъ чал реч1ч1ай1ги чинарабазда,\nЧанги бакъараб гарц1 г1орц1изабураб.\nКваназе хинк1 щвеч1еб бакъараб агьлу,\nХъах1аб чедги кванан кепалда буго.\nДирни махщел гьеч1о хъарщи буц1изе,\nХъван батани ина дун Г1авухъалъе,\nГ1урдал хъал бахъулеб харицел босун,\nХьваг1ун г1одор лъелел харил рецаби.\nГ1ажаибаб жо, гьаб коч1ол куплеталъулги г1урусазул поэт Кольцовасул «Косарь» абураб кеч1алъул куплеталъулги маг1наялъул релъен


Цапок мукIурлъун гьечIо такъсиралъе\nКущевская росулъ 12 чи чIваялъул аслияб гIайиб гIунтIизабулев Сергей Цапок диваналда кьураб ахирисеб рагIиялда мукIурлъун гьечIо гьеб такъсиралъе. Гьес абун буго жинда гIайиб гьечIин ва эркенлъуде виччазе вукIиналда жиндир хьул бугин. Гьес гьединго журналистазда, диваналда ва низам цIунулезда гьарун буго жиндир эбел-Надежда Цапок ва жиндир лъималазул эбел хIалада теян.\nДиванханаялъ гьесие къотIараб хIукму лъазабизе буго талат къоялда.\nГьа баразул диваналъ Сергей Цапок чIезавуна Кущевская росулъ 12 чи чIваялъе ва хъачагъазул къукъа гIуцIиялъе гIайиб бугевлъун. ЦIех-рехалъул баяназда рекъон, гьеб къукъаялъ 1998 соналдаса 2010 соналде щвезегIан чIван вуго 19 чи.\nГьеб ишалда сверун диван гьабулеб буго анлъго чиясда тIад, гьезул цонигияс живго гIайибиявлъунги рикIкIунев гьечIо.\n2010 сонулъул 4 ноябралда Цапокил хъачагъазул къукъаялъ тIадекIанцIи гьабун буго Сервер Аметовасул фермаялде ва чIван вуго гьенив вукIарав 12 чи, гьездаго гьоркьоб ункъго лъимерги. Гьеб такъсиралъ улкаялдаго кIудияб ахIи-хIур багъаризабун букIана.


Гуржиязул хъвадарухъан Илья Чавчавадзе гьавуралдаса 180 сон тIубаялде\n«ХIасратаб алжаналде ине цIакъ бокьун буго...»\nИсана 180 сон тIубала цIар рагIарав гуржиязул жамгIияв хIаракатчи, хъвадарухъан, шагIир ва публицист Илья Григорьевич Чавчавадзе гьавуралдаса. 1857–1861 соназда гьев цIалулев вукIана Санкт-Петербургалъул университеталъул юридикияб факультеталда. Ункъабилеб курсалда вугев чи гьев гьениса нахъе гьавуна, студентазул багъа-бачариязулъ гIахьаллъи гьабунин абун ва тIадвуссана Гуржистаналде. 1864–1868 соназда Чавчавадзе вукIана Типлис губерниялъул Душети уездалъул сулхIалъул гьоркьохъанлъун, хадув, 1874 соналде щвезегIан, гьебго уездалда сулхIалъулав судиявлъун. Гьебго заманалда гьес цебехъанлъи гьабулеб букIана гуржи халкъалда гьоркьоб лъай тIибитIизабиялъул жамагIаталъеги. 1906 соналъул 7 апрелалда дворяназул жамагIатазул рахъалдасан Илья Чавчавадзе вищун вукIана Россиялъул империялъул Пачалихъияб советалъул вакиллъун.\n1907 соналъул 30 августалда Илья жиндирго лъади Ольгагун цадахъ рагьараб гьакидаги рекIун, инев вукIана Типлисалдаса Сагурамоялде. Цицамури абураб росдада аскIоб гьезие гъоркьчIел гьабун батана Гигли Бербичашвили абурав хъачагъасул яргъид гIуцIараб къокъа. Хъачагъаз гьоко чIезабураб мехалда, Ильяца, тIадеги вахъун, гьезда абунила : «Дун Илья вуго, речIчIуге», – ян. «Мун Илья вукIиналъха нижеца речIчIизе кколеб», – ан жаваб кьола Гиглица. Гьедин лъугIана Гуржистаналъул гьайбатав вас, кIудияв шагIир ва хъвадарухъан Илья Чавчавадзел гIумру. Гьесул хоб буго Типлисалда Мтацминда абураб машгьурал гуржиял рукъулеб пантионалда.\nГьитIинго бижула Илья Чавчавадзелъ тIахьазде рокьи, лъазабула кIалзулаб халкъияб гьунаралъул, миллиял адабияталъул асарал, байбихьана хъвадаризе. Жеги 1857 соналдаго «Цискари» («Гвангъи») абураб журналалда Чавчавадзеца бахъана чанго гьитIинаб кечI. Хадур гьесул асарал рахъулаан «Дроэба» абураб газеталдаги, «Кребули» абураб мажмугIалдаги, жинцаго гIуцIарал «Сакартвелос Моамбе» («Гуржистаналъул илчи») ва «Иверия» абурал журналаздаги. 25 соналъ Чавчавадзеца нухмалъи гьабураб «Иверия» журналалда 1895–1896 соназда бахъун букIана Сосо абурав шагIирасул анкьго кечI. Гьеб тIокIцIаралда гъоркь хъвадарулаан Динияб семинариялъул цIалдохъанлъун вукIарав Сталин.\nУнго-унгоги Илья Чавчавадзел адабияб хIаракат байбихьула Петербургалъул университеталда цIалулев вукIарал соназда. Гьеб заманалда гьес хъвана «Гуржи улбул», «Гурди студентазул кечI», «Муша», «ШагIир», «Виччанте дун хвезе, дун хвалдаса хIинкъуларо» абурал ва цогидалги лирикиял кучIдул. Гьеб мехалдайин Чавчавадзеца гуржи мацIалде руссинарурал гIурус ва Европаялъул авторазул асарал: А. Пушкинил, М. Лермонтовасул, И. Гётел, И. Шиллерил, Г. Гейнел, Д. Байронил, В. Скоттил, А. Шельел ва цогидазулги.\nЗама-заманалда гуржи газетазул гьурмазда раккулел рукIарал жиндирго макъалабазда Чавчавадзеца цIунулеб букIана гуржи мацIалъул, миллияб адабияталъул ва школалъул ихтияр, цевевахъунев вукIана Гуржистаналда билълъанхъизабулеб букIараб гIурус хIукуматалъул колониалияб политикаялде данде. Гьесул макъалабазул кIудияб къадар сайгъат гьабураб буго адабияталъул, сангIаталъул, халкъияб лъайкьеялъул, педагогикаялъул, халкъазда гьоркьосеб политикаялъул, социалиябгун экономикияб цебетIеялъул ва миллияб культураялъул суалазе («Гуржи адабияталъул хIакъалъулъ кагъат», «Акакий Церетели ва «ЦIиркъил цIакилъ багьадур»», «Миллат ва тарих», «Педагогикаялъул кьучIал» ва ц.).\nИлья Чавчавадзел лирикаялъулъ аслияб бакI ккола ватIаналде, халкъалде бугеб рокьуца. Халкъалъе хъулухъ гьабиялъулъ бихьулеб буго гьесда шагIирасул гIамалалъун ккураб пиша. Гьесул «программиял» шигIрабазулъ шагIир дандекколев вуго бецIлъиялда жаниб халкъалъе канлъи кьолеб гIоркьидачирахъалде («ШагIир»). Гьес гIемерго гIатIид гьаруна гуржи поэзиялъул тематикиял гIорхъаби, гьенире жанире патриотикиял ва ватIанчилъиялъулал пикрабиги рачун («Гуржи студентазул кечI», «»Кинидулаб», «Хирияб ватIан»). Чавчавадзел лирикиял асаразул аслияб къадар сайгъат гьабураб буго социалиял ва патриотикиял пикрабигун цолъизарурал гIагараб тIабигIаталъул суратал рихьизариялъе («Къварелиялъул мугIрузе», «Гъурбаталда», «Кураялъул рагIалда», «Алазаналде»). «Къварелиялъул мугIрузе» абураб кочIолъ авторас бихьизабулеб буго ВатIаналде, гьелъул гIадамазде бугеб жиндирго хIасратаб рокьи, гвангъун ва гъваридго рагьулел руго захIмат хириял гьелъул гIадамазул сипатал. ШагIирасул сатирикиял кучIдузулъ («Кин букIараб ялъуни ХIХ гIасруялъул Гуржистаналъул тарих», «Жавабалъе жаваб» ва ц.) какулеб буго аполитикияб, кIигьумерчилъиялъулаб, ватIаналъул ургъел гьечIеб, гьелдехун мугъ рехараб гуржи дворянлъиялъул цо бутIа. Илья Чавчавадзел поэмаби («Хъачагъазул гIумруялдаса эпизодал», «Янгъизав» ва ц.) рикIкIуна ХIХ гIасруялъул гуржи эпикияб поэмаялъул бищунго лъикIал мисалазул цояллъун. Гьенир авторас жиндир заманалъул суалазда цадахъ рорхулел руго тарихиял темабиги. Чавчавадзе рикIкIуна гуржи реалистикияб художествияб прозаялъе кьучI лъурав хъвадарухъанлъунги («Сапарчиясул хъвай-хъвагIай», «Гьев инсангIаги вугодай?!», «Гьардухъанасул хабар», «Отарил къоролай»).\nИлья Чавчавадзел асараз кьучI лъуна цIияб гуржи адабияталъе. Гьесул асарал руссинарун руго дунялалъул гIемерал мацIазде, гьезда гьоркьор ГIадало ГIалиевас магIарулалдеги.\nКура гIорул рагIалда\nГьале нахъосаги согIаб Кура гIор\nЦцидалъ унеб буго дида цебесан,\nГьелъул бубуялъулъ бихьула дида\nДирго ватIаналъул зобалазул сас...\nНахъоги рещтIана рекIелъе чIалгIен,\nБорчIана некIсияб ургъел каранда.\nХIабургъун гьулчулел карачалабаз\nБачун унеб гIадин, инагьдана гьеб.\nГьале щакдарабаз буго гIадалнах\nНахъоги чIинтIулеб, тIадеги раччун.\nБасриял ругъналги руго ссудилел,\nУгьдулеб каранда нахъоги цIилъун.\nДир араб чIаголъи чIван лъураб гIадин,\nДун гIарзалда вуго карачелазда...\nОгь, гьайбатаб заман! Ана мун тIаса,\nТIокIаб буссинаро мун дир рекIелъе.\nНус-нус соназ эхей унеб гьаб гIоралъ\nХIурлъун биххизабун тIагIун ана мун!\nКура гIор, Кура гIор, гIолел наслабаз\nГIинтIамеян абе дир угьдиялъухъ!\nДун хIинчI гуро, гьудул, гьадинго дийго\nДица киданиги кечI ахIуларо.\nКопое рачунеб беричал бакънал\nБакъул дунялалда дий бегьуларо.\nГьайбатал зобаз дун вищула тIаса,\nТIамула жиндирлъун лъугьине халкъалъ.\nХадуб миллат цIазе, цIвалъун гвангъизе,\nГаргадула даим дун лъов Аллагьгун.\nГьесул кагьруялъул кутакаб цIаялъ\nКерен боркьулареб кьоларо дий къо.\nКъваридаб мехалъги рохелазулъги\nХалкъалдаса тIураб тIамуларо гIуж.\nГIадамазул ругъун – гьеле дир ругъун,\nГьезул гIакъубабаз къакъала дир рухI.\nКъвакIараб ракIалъул бакIал ургъелал\nРукIуна халкъалъул къисматгун цолъун.\nГьединлъидал, гIодоб ракьалде лъугьун,\nБоркьула дир рекIелъ зобалазул цIа.\nВа гьеб мехалъ кочIол квербацIцIалъ дица\nБацIцIуна халкъалъул бадиса магIу.\nГьумер хIадур гьабуна\nПрочитано 513 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 04 сентября 2017 10:46\nДругие материалы в этой категории: « Рисалатазулъ бицараб бахIарчияб гIумру\tЦIадаса ХIамзат гьавуралдаса – 140 сон »