ХIамзатил Расул ва Турция: Адабиял Бухьенал » MAARULAL.RU :: Аварский Культурно-Просветительский Портал\n8 мая 2010 | Стихи, Поэзия и Рассказы, Культура и Традиции | добавил(а): s_xanaev | Просмотров: 6139\nДагъистаниязулги турказулги маданиялгун адабиял бухьеназул буго кIудияб ва бечедаб тарих. Гьезул байбихьи уна хIатта анцIила лъабабилеб гIасруялде щвезегIан. БатIи-батIияб къисмат букIана гьезул: цин загIиплъун, цинги камиллъун, амма, сундухъго балагьичIого, гьел кидаго церетIолел рукIана. Жакъа гьел бухьенал рахана цIияб даражаялде, цIилъана гьезул хIасилги хасиятги ва гьениб кIудияб, аслияб бутIа лъугьана ХIамзатил Расулил адабияб хIаракатчилъиялъ.\nАраб гIасруялъул 50-абилел соназда байбихьана магIарул шагIирасул бухьенал Турциягун. Гьел соназда Расул вукIана Дагъистаналъул хъвадарухъабазда гьоркьоса Турциялде щварав тIоцевесев шагIир. Хадуб гьев гIемер ана гьеб улкаялде батIи-батIиял къокъабазда цадахъги живго хасаб сапаралъги.\nДагъистаналъул шагIирас Турциялде гьарурал зияратаз квербакъулаан гьесул гьудуллъи-гьалмагълъи цIикIкIиналъе, турказул жамгIиябгун културияб дунялалда гьесул лъиданиги релълъенчIеб гьунар гIатIидго тIибитIиялъе. Хасаб рокьигун, чIухIигун ралагьулаан Расулил адабияб гьунаралъухъ Турциялда бугеб дагъистаниязул жамагIаталъул вакилзаби – гьеб улкаялъул ватIанчагIи.\nТурциялда Расулил рукIарал гIемерал гьудулзабазда, лъале-хъвалезда гьоркьоб хасаб бакI кколаан гьеб улкаялъул машгьурал хъвадарухъабаз: Назим ХIикметица, ГIазиз Несиница, Яшар Кемалица, Жейхан Демирташица ва цогидазги. Гьел ва гьел гурел цогидалги турк миллияб адабияталъулги култураялъулги вакилзабазда лъикI лъалаан Расул, ракI-ракIалъ загьир гьабулаан гьесдехун букIараб жидерго гьоркьоблъи, кIудияб къимат кьолаан гьев машгьурав магIаруласул напсалъеги гьесул хасаб гьунаралъеги. Гьелъие мисаллъун гьанир рачине бегьула хъвадарухъан ва жамгIияв хIаракатчи, турк адабияталъул классик Яшар Кемалица Расулида абурал гьал хадусел рагIаби:\n«Хирияв Расул, дие рокьула лъикIал ва рохиялъ цIурал гIадамал, щай гурелъул гIумру бокьулел гIадамаз берцин гьабула ракь… Мун гIадиналгун лъай-хъвай букIин – гьеб ккола инсанасе хIакъикъияб талихIлъун. Мун вуго ракI лъикIав, гIагарав чи, сверухъ гьурмал гвангъула, мун ваккараб мехалъ. Дица цо чанго шигIру цIалана дур, гьебги турк мацIалда, ва пикру гьабуна: хасго гьединал гIадамазул лъугьуна кIудиял шагIирзаби, тIубараб гIумруялъ жидерго лъимерлъи цIунизе кIварал…»\nАмма Расулги хутIулароан налъулавллъун турк гьудулзабаздехун ругел жиндирго хинал ва гьудуллъиялъулал гьорькорлъаби загьир гьариялда цеве. Гьев чIухIарав вукIана турказул шагIир Назим ХIикметилгун букIараб гьудуллъиялдаса, бетIер къулулаан гьесул бахIарчилъиялдаги къвакIиялдаги цебе. Расулица кIудияб къимат кьолаан ракълие, халкъалда гьоркьоб гьудулъиялъе, жиндирго къо бихьараб ватIаналдехун ва гьелъул язихъаб халкъалдехун бугеб рокьуе рецц гьабун ахIараб гьесул пагьмуяб гьунаралъе. Гьелдаго цадахъ гIолохъанав Расулие рекIее гIолаан ХIикметил поэзия, гьелъул гуманистияб хасият, философияб хIасил, оригиналияб поэтика, гвангъараб ва такрарлъи гьечIеб сипатлъи. КIудияв гьалмагъасул шигIрияб дунял, пикраби ва гьесул рекIел хIал лъикI ричIчIулаан магIарул шагIирасда, гьел тIуранго данде кколаан гьесул жиндирго рекIел асараздаги.\nГьай-гьай цIар арав туркасулгун букIараб лъикIаб гьоркьоблъиги гьудуллъиги кида-къадниги лъугьине кколаан Расулил асаразул темалъун. ШагIирас машгьурав туркасе сайгъат гьабуна «Дир кучIдузулъ бакъ гIемер бугин жиндирго тIехьалда хъварав Назим ХIикметие» абураб гьайбатаб шигIрияб рисалат. Гьениб Расулица абулеб буго дунялалъулаб хасият бугеб турказул шагIирасул поэзиялъ щибав чиясе, гьезда гьоркьов жиндиеги гучаб асар гьабулеб бугилан:\nСаназул сардал лъарав,\nДир сариназулъ дуца\nБакъ гIемер бугин хъвана.\nДиени гIун букIана,\nДир инсуца абухъе,\nЦохIо хъалиян цIазе\nЦIа гьаниб батаниги.\nДурни асаразул цIа\nГьечIеб гъансито гьечIо.\nОгь, дир хирияв туркав,\nГьез дие кьураб хинлъи!\nМун лъайгун лъана дида,\nЛъикIал бахIарзал – васал\nЖеги дагьал гьечIолъи.\nАраб гIасруялъул 80-абилел сонал рукIана кIвар бугеллъун «ХIамзатов – Турция» гьоркьорлъабазе. Цо турказул авторас хъвавухъе, «хасго гьеб заманалдасан байбихьана гьев кIудияв шагIир Турциялда лъазе». ГIицIго инсанасулал контактаздалъун гурев вукIарав ХIамзатил Расул вухьарав гьеб улкагун ва халкъгун. Гьесул хъварал асараздаги махщалида загьирлъана Турциялъул гIажаибаб, гIемеркьераб сипат. Гьеб улкаялде гьабураб щибаб зияраталъ, гьенибе бухьараб щибаб сапаралъ толаан «лъалкI» Расулил рекIелъги пикрудулъги. Заманалдасан турказул мотивал гьунаралда загьирлъана гьесул батIи-батIиял жанразда хъварал шигIриял асараздаги, «Дир Дагъистаналдаги», публицистикиял макъалабаздаги.\nТурциялъул темаялда шагIирас хъвараб тIоцебесеб асарлъун ккола «Къо-мех лъикI, Истамбул» (1959) абураб элегия. Гьениб гьес загьир гьабуна Истамбулгун, гьеб некIсияб, тамашаяб, кидалиго Бакъбаккул кIудиял пачалихъазул цоялъул тахшагьарлъун букIараб шагьаргун ккараб дандчIваялъ, гьесулъ, тIоцеве Турциялде щварав батIияб пачалихъалдаса инсанасулъ бижизабураб жуба-гъубараб асар.\nБакъараб Турция бакъаникакде\nЦинги гьеб шигIруялдаса хадур рукIана гьединго жиделъ турказул мотивал загьирлъарал: «Истамбулалда султанил гаремалде щвараб мехалъ хъварал рагIаби» абураб микьмухъги, кIиго шигIруялдаса гIуцIараб «Турциялда ругел дагъистаниязе цIаларал кучIдул» абураб гьитIинабго циклги, «Дир Дагъистанги», «Камил ватIалъи» абураб марсиятги.\nРасулил тIолгодунялалъулаб машгьурлъи, Турциялда гьесул цIар гIатIиго тIибитIи кида-къадги рес букIинчIо хутIизе гьеб улкаялъул гIалимчагIаз, критиказ, таржаманаз жидерго къимат кьечIого, гIадатал гIадамаз гьелда тIасан рагIи абичIого тезе.\nЗаманалдасан Турциялда лъугьана ХIамзатил Расулил асарал руссинарулел таржаманазул къокъа: МухIамад РасихI Саваш, Муса Рамазан, Рашид Аксай, Шагьабудин Озден, Мазлум Бейхан, Атаол Бехрамогълу, Жафар Барлас. Гьезул киналго гурел рукIарал профессионалиял таржаманал, амма гьел цолъизарулаан ва гьанжеги цолъизарула магIарул шагIирасдехун бугеб хинаб бербалагьиялъ, турк адабияталъул лъугьа-бахъинлъун жиб лъугьараб гьесул гIажаибаб гьунаралъ. ХIакъикъаталдаги, ХIамзатил Расулил цIарги гьесул хъвадарухъанлъиги лъугьана турк адабияталъул цо хасаб хIужжалъун, щай гурелъул магIарул кIудияв шагIирасул адабияб хIаракаталъги байбихьана турк адабияталъе, турк авторазе асар гьабизе. Гьеб гьедин букIиналъе нилъ мукIур гьарула турказул гIолохъанай хъвадарухъан Вейсел Динлерица абурал гьал рагIабаз: «ХIамзатил Расулил "Дир Дагъистан" абураб тIехь цIалараб мехалъ, дун щулаго божана, хъвай-хъвагIаязда загьир гьабураб пикру цIакъ къиматаб букIиналда. ГIумру бугеб бакIалда руго рагIабиги, ва гьел хъван руго щибаб бакIалда. Кинида, мугIрул нухда, ганчIида, херасул гIонсода, нуцIида, цо пуланаб алаталда букIана гIицIго хъвай-хъвагIай. Дагъистаналъул магIарулазе, гьезул гIумруялда сверухъ ругелщинал жалазда хъай-хъвагIаял гьарулаго, бокьана цогидал гIадамазе рагIаби ритIизе. Гьеб тIехь цIалиялъ гьесизаюна дун гьеб тайпаялъул хъвай-хъвагIаял ракIаризе ва тIехь къватIибе биччазе».\nТурк таржаманазул бицунаго, абизе ккола гьел рикьулин кIиго группаялде: цоял Расулил асарал рахьдал мацIалдаса руссинарулел (МухIамад РасихI Саваш, Шигьабудин Озден, ЖахIпар Барлас), цогидал – гIурус мацIалда ругел текстазда мугъчIван, турк мацIалде таржама гьабулел (Мазлум Бейхан, Атаол Бехроамоглу, Рашид Аксай, Муса Рамазан).\nГьаниб мухъ цIазе ккола гьадинаб кIвар бугеб хIужжаялда гъоркьанги: дунялалда Дагъистан тун къватIибехун Турциялда гурони руссинаруларо Расулил асарал рахьдал мацIалдаса. Ва гьелги гьарула гIемерго кIудияб махщалида. Гьаниб къимат кьечIого гIоларо хасго МухIамад РасихI Савашил таржамабазе. Гьел гIемерал гьечIо – цо чанго кечI. Амма гьесда гIадин Расулил хатIги, пикруги, дунялги, шигIрудул роцен-аллитирацияги цIунун асар буссинабун бажарулев чи гIемер гьечIо турказул таржаманазда гьоркьов. Гьелъие гIиллаги ккола гьев магIаруласда, ГьаракIуни росулъа мугьажирзабазул вакиласда, турк армиялдаса гIодочIарав полковникасда кIиябго мацI – туркабги магIарулабги – цIакъ лъикI лъай, рахьдал мацIалъул каламалъул хазинаялъул бечелъиги магIнаги гъваридго бичIчIи. Таржама гьабизе асар тIасабищиялъулъ РасихIил буго хасаб принцип: гьеб букIине ккола гьесул рекIел хIалалда данде кколеб, гьесул миллиябгун динияб тIалабазе жаваб кьолеблъун. Гьале гьев магIарулас турк мацIалде руссинарурал Расулил цо-цо асарал – «ТIахьал гIемерал хъвана…», «Зобалазде гIагарал…», «Лъабго берцинлъи», «Нух биларал ччугIихъаби…» ва гь. ц.\nТIадехун абураб мухIкан гьабизе гIоло данде кквезин, мисалалъе, Расулил «Лъабго берцинлъи» абураб шигIрудул кIиябго текст – магIарулабги туркаби:\nБокьарал бокьахъе балагье абе\nГьаб дуниялалъул берцинлъиялъухъ.\nДие гьениб, буго гьитIинго лъараб\nЛъабго дир хазина, лъабго берцинлъи.\nГьезул тIоцебесеб – рорхатал мугIрул,\nДун мехтизавула гIаздал тIогьаца.,\nБаркала гьетIарал дир сухъмахъазе,\nГьеб берцинлъи дие майилан кьурал.\nКIиабилеб дица каранде къалеб,\nКарачалабазул цIураб хазина,\nДица сундениги данде кколаро –\nКамиллъи, гъварилъи, гIатIилъи ралъдал!\nХадуб лъабабилеб берцинлъи дие\nДунялалъул рокъоб хутIараб буго:\nХурдулги, рохьалги, хIорал, гIоралги,\nГIурччинаб, тIогьилаб нус-нус тIабигIат.\nГьитIинаб Дагъистан, дун гIураб тIалъи,\nДунял данделъараб лъабго берцинлъи,\nЛъабго дир хазина, лъабго дир рокьи,\nДур ракьалда букIун вуго дун чIухIун.\nBilmeme herkes nasıl bir sıraya kor,\nDünya nimet ve güzelliğini.\nBen küçükten beri derim ki içten;\nÜç hazine ya da mp güzel vardır.\nBunlardan ilk başta, yüksek tepeler,\nKar külahlarına olurum hayran.\nKarşıdan hoş durur o patikalar,\nGüzelliklerdir yüksek dağların.\nİkinci, gönlümde yeri var benim,\nBoy boy dalgaları bağrında boğun,\nBir şeye değişmem doşrusu sorsan,\nO engine ve mavi güzel denizi.\nçüncü güzellik demeti bence,\nYeryüzünün rengi ve süsü olan,\nYaylalar, ovalar, göl ve nehirler,\nOnların yeşil, mor, rengarenk yüzü.\nSevgili vatanım, küçük Dağıstan,\nDünyaca sevilen bu nimetlerin,\nBenim üç hazine, üç güzelliğin,\nHersi de sende var – mağrurum cidden.\nРасулил асаралгун, гьесул бечедаб, такрар гьечIеб гьунаргун турказул лъай-хъвай гьабиялъулъ жиндирго кIудияб бутIана лъуна Мазлум Бейханица. Гьес турк мацIалде руссинаруна ва басмаялда рахъана «Дир Дагъистан» абураб тIехьги (1984) кIиго шигIрияб мажмугIги – «Лирика» (1986), «МагIарул гIор, гIакълу гьечIеб лъим» (1991).\nХIамзатил Расулил асарал турк мацIалда басмаялда рахъи хутIулароан тIахьал цIалулез, адабият бокьулез, критиказ гьезда тIасан жидерго пикру загьир гьабичIого. Гьезул рецензиябиги макъалабиги зама-заманалда раккулаан газетаздаги журналаздаги. Хасго кIудияб кIвар кьуна турказул цIалулез «Дир Дагъистан» тIехьалъе. Щай гурелъул гьениб авторасул адабияб гьунар рагьиялда цадахъ турказда бихьизабуна Дагъистаналъул гIажаибаб дунялги, гьелъул гIадамалги, нексияб тарихги, бечедаб култураги ва гь. ц. Адабияталъул гIалимчIужу Зарема Казбековалъ абухъего, гьеб тIехь лъугьана турказе «Дагъистаналъул географиялдасанги тарихалдасанги бищунго лъикIаб цIалул тIехьлъун».\nАмма турк мацIалда «Дир Дагъистан» тIехьалъул хIакъалъулъ хъварал макъалабазул, рецензиябазул буго цо интересаб тарих. Гьезул цо-цоял басмаялда рахъана жеги гьеб тIехь, таржамаги гьабун, Турциялда кьабилалдего.\nТIоцебе гьединаб макъала баккана, «Дир Дагъистан» турк мацIалда къватIибе бачIиналдего анцIила анлъго соналъ цебе Мюнхеналда (ФРГ) турк мацIалда бахъулеб букIараб «Дерги» абураб журналалда. Гьелъул автор вукIана Эдиге Киримал абурав цо пуланав чи. Гьесул цIаралъухъги хъвараб жоялъул хIасилалъухъги балагьараб мехалъ, гьев вукIине кколаан Совет Союзалдаса арав эмигрант. ЛъагIалидасан бицен гьабулеб макъала бахъана «Бирлещик Кафкасия» (Истамбул) абураб журналалдаги.\nМакъалаялъул авторасул рагIабазда рекъон, гьеб хъваялъе гIиллалъун ккун буго 1968 соналъул 6-7 январалда «Советияб Гъиргъизия» абураб газеталда рахъарал Расулил «Дир Дагъистаналъул» тIоцебесеб тIехьалъе Чингиз Айтматовас хъвараб цеберагIиги гьеб тIехьалдаса босараб «Гьунар» абураб бетIерги.\nЭдиге Кирималил макъала ккола гьел материалазда тIасан гьес жиндирго пикру загьир гьабун хъвараблъун. Гьениб кIвар буссинабулеб буго Чингиз Айтматовас жиндирго цеберагIиялда Расулил тIохьоеги гьесул адабияб гьунаралъеги кьураб къиматалдеги «Дир Дагъистаналда» шагIирас хасаб бетIералда «гьунар» абураб бичIчIиялъул магIна рагьиялдеги.\nАраб гIасруялъул 70-абилел соназда, гьединго, жеги Расулил тIехь турк мацIалда басмаялда бахъилалдего, «Кузей Кафкасия» (Истамбул) абураб журналада бачIана «Дир Дагъистаналъул» хIакъалъулъ хъвараб цогидаб макъала. ХIакъикъаталдаги гьеб букIана Турциялда ругел мугьажирзабазул рахъалдасан шагIирасухъе МухIамад РасихI Савашица хъвараб жаваб. Гьезул пикруялда рекъон, авторас гьел хIакъир рихьизарун руго жиндирго тIехьалда. Мугьажирзабазда бищунго унтун, квеш букIун буго, авторас гьел Дагъистаналдаса тIурал, гьелъие риларал чагIилъун рихьизарун рукIин. Жавабалда цадахъ макъалаялда кьун буго Расулил «Нух биларал ччугIихъаби…» абураб шигIрудул турк мацIалде буссинабураб текстги.\nГIемерал соназдасан Турциялде арав Расулица гьебго «Кузей Кафкасия» журналалда бахъараб интервьюялда жинцаго кьуна магIарул мугьажирзабазе гьадинаб жаваб: «Цо чанго Дагъистан букIунаро. Дагъистан тун къватIибехун гьитIинаб Дагъистан, тIинчI Дагъистан гIадинаб батIияб Дагъистан гIуцIизейилан лъугьани, гьеб бажаруларо. Дагъистан цо буго. Гьебги «Дир Дагъистан».\nАмма бищунго цIикIкIун Расулилги хасго гьесул «Дир Дагъистан» абураб тIехьалъулги хIакъалъулъ хъварал жал Турциялда раккана 80-абилел соназда, ай мушгьураб асар гьеб улкаялда басмаялда бахъараб мехалъ. Пайда щиб, нижехъе щвечIо гьезул гIемерисел, хасго магIарул шагIирасул кIудияб гьунаралъе жиделъ къимат кьурал, гьелъул анализ гьабурал адабиял ва гIелмиял хIалтIаби.\nРасулил хIакъалъулъ газет-журналазда рахъарал цо-цо макъалабазул буго гIицIго информативияб хасият. Гьениб гьечIо кинаб букIаниги анализ, кьолеб гьечIо къимат бицен гьабулеб жоялъе. Масала, гьединаблъун ккола «Турк мацIалда ХIамзатил Расулил ахирисеб тIехь "МагIарул гIор, гIадалаб лъим"» абураб ХIасан Шагужил макъала. Гьениб хъвалеб буго Мазлум Бейханица таржама гьарурал Расулил шигIрабазул «Лирика» абураб мажмугI басмаялде бахъиялъул хIакъалъулъ. ЦIакъ къокъаб, цо тIанчида бахъараб гьеб макъалаялда чанго жумладалъун кьолеб буго шагIирасул хIакъалъулъ баянги, гьедниго цо шигIрудул кесекги батIи-батIиял хъвай-хъвагIаязул чанго мисалги.\nГьелдаго цадахъ ахираб заманалда турказул СМИялда ва хасаго Интернеталда байбихьана раккизе Расулилги гьесул хъвадарухъанлъиялъулги хIакъалъулъ батIи-батIиял баянал, макъалаби. ХIатта шагIирасул шигIриял асаралги, «Дир Дагъистаналдаса» цо-цо кескалгицин дандчIвала батIи-батIиял турк сайтазда.\nЦо-цо макъалабазда, Расулил хIакъалъулъ гIаммал баянал кьун течIого, хъвалеб буго гьес жиндирго асаразулъ рорхарал проблемабазул хIакъалъулъги. Гьединазул цояблъун ккола ХIаяти Бижел «ХIамзатил Расул ва шайих Шамил» абураб макъала.\nКIудияв мужагьидасулги машгьурав шагIирасулги гьоркьоблъиги босун, авторас гьелъул мисалалда рорхулел руго жеги кIвар бугел философиял суалал: хъвадарухъан ва хIукумат, идеология ва гьунар, намус ва конъюктура. Гьелдаго цадахъ ХIаяти Бижеца хъвалеб буго Расулил «Дир Дагъистаналда» гIемерал интересал бакIал ругилан ва жиндиего бищунго рекIее гIурал бакIаллъун гьес рихьизарулел руго Шамил хIакъалъулъ бицунел эпизодал.\nМакъалаялъ, гьенир загьирлъарал авторасул субъективиял пикрабазухъ балагьичIо, нугIлъи гьабулеб буго Расулидехунги гьесул асараздехунги турказда гьоркьоб цо хасаб, свин гьечIеб интерес букIиналъе.\nГьевго авторас хъвараб буго цогидаб макъалаги – «"Дир Дагъистаналда" шайих Шамил». ХIасилалъул рахъалъ гьеб ккола тIадехун бицараб макъалялъул хадусеб бутIалъун. Гьенир данде гьарун руго «Дир Дагъистан» тIохьодаса росарал, жиделъ Шамилил хIакъалъулъ бицен гьабулеб бугел киналго эпизодал. Тематикияб тартибалда данде гьарурал гьезул, авторас хъвавухъе, кIудияб интерес буго турказе, щай гурелъул Шамилил гIумруялъул, гьесул хIаракаталъул хIакъалъулъ гьенир кьурал баяназ, рачарал хIужабаз бечед гьабула гьезул лъайги пикруги. Макъалаялъул ахиралда, магIарул шагIирасе къимат кьолаго, ХIаяти Бижеца хъвалеб буго гьадин: «ХIамзатил Расулица, хъвадарухъан хIисабалда, кинабго гьабуна, тарихияб хIакъикъаталъе ритIухъаб баян кьезе», – ян.\nЦо халкъалъ цогидаб халкъалъул адабияталъул интерес гьаби, гьеб гьелъие гIагарлъи тIоцебесеб иргаялда бараб буго гьеб адабияталъ жиндирго халкъалъул гIумру загьир гьабиялъул даражаялда. Турказда цебе Дагъистаналъул рухIги магIарулазул дунялги, щаклъи гьечIого, кIудияб махщалида гIицIго ХIамзатил Расулида гурони загьир гьабун бажаричIо.\nфилологиял гIелмабазул доктор\nХIоцоса Нажмудин: Политик, ГIалим ва Инсан\nКамиль Султанов. Рагъул соназда аваразул поэзия\nИнсанасе мустахIикъаб къимат халкъалъ кьола.\nЧIикIаса ГохIилазул Меседул МухIамадил шигIрияб ирс


ТIаса лъугьиналъухъ- 5 млн. гъурущ\nПенсиязул фондалъул бутlа, Владимирскалъул ракь, 2009 сон\n"Россиялъул уголовиялгун процессуалиял къануназул 136 абилеб статьяялда рекъон, нижеца дуда гьарула кьучI гьечIого дуда сверухъ байбихьун букIараб цIех-рехалдаса тIаса лъугьайин. Гьедин лъугIизе толеб буго 2010 соналъул 25 маялда дуда хурхун байбихьараб цIех-рех".\nГьедин хъвалеб буго Амучи Амутиновасухъе Дагъистаналъул прокуратураялъ бачIараб кагътида. 2010 соналъул ихдаде щвезегIан гьев вукIана Дагъистаналъул пенсиязул фондалъул нухмалъулевлъун. Цинги гьев хисун гьениве вачIана Гъизляр мухъалъул нухмалъиялда вукIарав Сагид МуртазагIалиев.\nПрокуратураялъ Амутиновасдаса тIаса лъугьин гьариялда бан ЭР-ялъе баян кьуна гьесул вац Ибрагьим Амутиновас. Живго Амучи Амутинов Москваялда вукIун кодове щвечIо.\nИбрагьим Амутинов: "Гьев хIалтIудаса вахъидал Дагъистаналъул пенсионераз Авартеатралда цебе митинг гьабун букIана. Гьеб мехалда Амучиде гIайибал гIунтIизаризе байбихьана живго хъулухъалда хутIизе къваригIун, гьес жинцаго ругин херал гIадамал къватIире рахъинарулел абун. Гьересидокументалги гьарун, Амучие тамихI гьабизе къваригIиналъ цо жал ургъун рукIана гьез".\nДагъистаналъул пенсионераз Авартеатралда цере гьарурал митингазул гIемер бицунебги "Новое дело", "Черновик" и "Дагестанская правда" ва цогидал газетаздасан хъвалеб букIана доб мехалда.\nИбрагьим Амутинов: "Къануналда данде кколаредухъ гьабулеб букIана гьесда сверухъ такъсирияб ишалъул цIех-рех. Цинги диванчияс гьеб мекъаблъун рикIкIиндал, жалго гьеб цIех-рех байбихьарал чагIазда тIасан диваналде гIарза хъвана гьез мекъал жал гьуралел ругилан. Гьедин цо-цоял тамихIалдегицин цIан ругин рагIана, цо цIех-рехчи хIалтIудаса нахъе рехун вугиланги абуна".\nГьеб киналдаголъун Амутиновасул къадру-къимат гIодобегIан ккезабуралъухъ диваналъ хIукму гьабуна рецIел хIисабалда гьесие жеги 300 азарго гъурущги кьезабизе. Амма гъоркьисала декабралдаго кьезе бихьизабураб гьеб хIукму гьанжелъагIанги халатбахъинабулеб буго. Гьелда бан гьанже Амучи Амутиновас диваналде гIарза хъван буго Дагъистаналъул финансазул министерлъиялдеги Казначействоялъул хъулухъалдеги. Гьедин гьес хIукумуталдаса тIалаб гьабулеб буго 5 млн гъурущ. 60-лъе санал рахараб мехалда жинда сверухъ къваригIел гьечIеб ахIи-хIурги бахъинабун жиндир къадруги хвезабунин, чанго анцIго соналъ тIатIалаго гьабураб хъулухъалъул хIасилги хIурудалъ анин рикIкIунеб буго Амутиновас диваналде хъвараб гIарзаялда.\nГьаниб бицен гьабулеб заман ккола МухIамадсалам МухIамадов Дагъистаналъул нухмалъиялде вачIараб мех. Гьесда цеве вукIарав МухIу ГIалиев цIидасан республикаялъул нухмалъиялда тейин гьарун Дагъистаналъул политиказги, депутатазги, жамгIиял хIаракатчагIазги Россиялъул президентасухъе хитIаб гьабун букIана. Гьезда гьоркьоб букIана Пенсиязул фондалъул нухмалъулев Амутиновасул цIарги. Цо-цо чагIаз гьеб хIужа рикIкIуна МухIамадсалам МухIамадов нухмалъиялде вачIиндал Пенсиязул фондалъул нухмалъулев хисиялъе гIиллалъун. Амма кин батаниги, республикаялъул прокуратураялъ Амучи Амутиновасда официалияб куцалда тIаса лъугьин гьариялда гIажаиблъи гьабулел чагIи дагьал гьечIо.\nГьанже Дагъистаналда тIалъи хисиялда бараб жогицин гьечIодай гьебин абулеб буго гьез. Гурони республикаялда гIезегIан ругила гIилла-мурад гьечIого жидеда хадуб низам цIунулез халккурал хIужаби. Амма прокуратураялъ Амутиновасда гурони тIаса лъугьин гьаричIила.


НЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 18\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 17\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 16\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 15\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 14\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 13\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 12\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 11\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 10\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 9\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 8\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 7\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 6\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 5\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 4\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 3\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 2\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 1\nНЕВСКИЙ. ЧУЖОЙ СРЕДИ ЧУЖИХ (2019) серия 1 #Добавлена 17 и 18 серия\nДата загрузки: 2019-02-24 21:04:59


Казаналъул аэропорталда ратун руго «чIегIерал къалиял»\nМоскваялдаса Казаналде боржунеб букIараб Боинг 737 аэроплан. Ноябрь 18, 2013\nКазаналъул аэропорталда пассажирал рачIчIулеб лайнер бортараб бакIалда ратун руго «чIегIерал къалиял». Гьедин лъазабулеб буго ИТАР-ТАССалъ.\nЖинда тIад вукIарав 50-цавго чи хавараб Боинг бортиялъе аслиял гIиллабилъун рикIкIунел руго техникиял гIиллаби, рес буго пилотаз гIалатI гьабун батизеги. Гьедин лъазабун буго Приволжьеялъул транспорталда цIех-рехалъул идараялъул нухмалъулев Александр Полтининица.\nЛайнер бортун буго жиб рещтIунеб нухалде щвечIого. Гьеб ракьалда кьабидал цIа рекIун буго буго гьелда тIад букIараб цIатариялда. Гьеб радал гурони свинабизе кIун гьечIо. Авиадиспечераз бицун буго журналистазе пилотаз жидеда лъазабунин жидеда ракьалде рещтIине бажарулеб гьечIин ва гьелдаса хадубго абухъе гьеб бортунги буго.\nМоскваялдаса Казаналде боржунеб букIараб Боинг 737 аэроплан бортун букIана Казаналъул аэропорталда гьатIан къоялъул бакъанида. Гьелда тIад вукIана 44 пассажирги, экипажалъул анлъго чиги. Гьел киналго хун руго. Татарстаналда итни къо лъазабун букIана чIегIер баялъул къолъун.


"МакьастIа къваригIунаро, къваригIуна "Сарир"\nДагъистаналда курорт баялъул планалдаса инкар гьабуна Россиялъул хIукуматалъ. Гьеб кколарин туризм республикаялдаса цебетIезабиялдаса планал хьибbлалда лъолел ругин абурабин, рикIкIунеб буго цо-цо экономистаз.\nЖакъа информалатаз хадуб-цебе загьир гьабулеб буго Дагъистаналъул нухмалъиялъ гIуцIулел планазул.\nАбухъего, кIалдибе лъин бачIун официалиял информалатаз бицунеб буго Дагъистаналда базе ракIалда бугеб щугоцIвадул петералъул комплексалъул хIакъалъулъ. Гьелъие гьанжеялдего ургъун буго цIар – «Сарир». Гьелъул багьа гIаммаб къагIидаялда бахине рагIула нусго миллион долларалде. Гьеб базе рагIула турказ. Петералъул комплексалда букIине рагIула 250 номер, кIиазарго чи жаниве унеб конференц-зал ва къоялда жаниб 150 чи къабул гьавизе бажарулеб сах гьариялъул лъел ваннаби, гольфалъул майдан ва цогидаб.\nЖакъа тIадтараз гьединго кIвар кьун бицунеб буго Дагъистаналъул туризмалъул объектазул ребрендингалъул хIакъалъулъ. Ай, цере рукIарал машгьурал маршрутазул имидж цIигьабун гьел машгьурлъизариялъул. Бицен гьабулеб буго туризмалъул ва курорталгун санаториязул «культураялда» хъулухъ гьабулел гIадамал ругьун гьариялъул ва жалго курортал, хIухьбахъиялъул объектал халкъаздагьоркьосел стандартазде данде ккезариялъул мурадалда хIалтIи гьабиялъул.\nГьединго гIемер бицунеб букIана Дагъистаналда «Лазурный берег», «Немецкая деревня» ва цогидал проектазул. Амма гьел проектал, Макъастаялъул лыжабазул базаго гIадин гIумруялде рахъинаричIого хутIана. Кинаб къисмат букIине бегьулел Дагъситаналъул нухмалъиялъул ахирисел планазул? Нижер радиоялъул гьединаб суалалъе жаваб кьолаго, машгьурав экономист Михаил Чернышовас щаклъи загьир гьабуна гьелда бан. Гьесул аргументал руго гьадинал:\nМихаил Чернышов: «Цин «Немецкая деревня» ва Лазурный берег проектазда хурхун. Гьел рукIана рукъзал раялъул проектал. Гьезул аслияб минус букIана хурхараб гьенир минаби бечедал гIадамазе разе ракIалда букIиналда. Дагъиситаналда бечедазул церего руго тIурарал кIалгIаби. Рукъзал разе кколаан гьаркьохъеб классалде балагьун. Ориентирал мекъал рукIиналъ гьединал проектазул перспективабиги мукъсанал рукIана.\nНилъеца гьанже нусго миллион долларалъул щугоцIваялъулаб петералъул бицунеб мехалда, пачалихъияб гарантиягун кьолеб кредит хIалтIизабулеб мехалда суал баккулеб буго, кир гьенир инвестициял рукIунин абулеб. Пуланаб фирма пачалихъалъул гIарцихъ петер базе разилъулеб бугин абулеб мехалда, гьеб кколаро инвестициязул бицунеб бугин абураб. Гьеб ккола ккоммерциялъулаб цебелъей загьир гьабулеб бугин абураб. Инвестициязулгун щибниги гIаммаб жо гьелъул гьечIо.\nДир пикруялда, гьеб проекталъул перспективаби мухIканал гьечIо. Щаклъи баккизабулеб буго хIакъав инвестор гьечIолъиялъ. КIиабизеги, бизнес-планалъ баянго щвалде щун бихьизабулеб гьечIо кинабго жо. Гьеб бизнес-план бахъун гьечIо Инвестициязул министерлъиялъул сайталдаги. Гьеб битIараб букIинаан гьединго гьелъул пачалихъияб гарантия букIин ракIалде босаниги. Гьеб проект къабул гьабизе ккола Дагъистаналъул парламенталъ. Гьединал жал кидаго жамгIияб гьоркьоб лъеялдеги рахъизе ккола. Щайгурелъул гьел гарантияби тIаразаричIони, гьелъие магъалаби кьолезул гIарац хIалтIизабизе ккезе бугелъул. Гьел материалал жамгIияталда рихьулел гьечIолъилъги бижинабулеб буго щаклъи. Гьединабго щаклъи буго гьединго хан бессулеб фабрикаялъул проекталда хурхунги.»\nЧачан республикаялда рахъинаруна гIумруялде чанго кIудияб проект. Грозныялдаги, Аргуналдаги ран руго Россиялъул кинабгIаги регионалда гьечIел гIемертIалаязул минаби, петерал. Амма, бецIун бугищ гьез гьел раялъе хвезабураб гIарац, кьолеб бугищ гьелъул бетIергьабазе гьелъ пайда, абун суалъе жаваб кьолаго Грозныялдаса журналист АхIмад СултIановас абулеб буго, гьабсагIат босани, шагьаралъе гьездаса бугин гIицIго эстетикияб пайдайин ва жиндир пикруялда, гьелъул бетIергьабазе экономикияб пайда гьез кьезе рес гьечIин, щайгурелъул гьел минаби чIорого хутIулел ругин абизе бегьулин.\nЧачан республикаялъул Аргун шагьар\nАхIмад СултIановас: «Комплекс "Грозный-сити" гьеб ккола 45 тIалаялъул петер, гьединабго борхалъиялъул чанго рукъ, бизнес-центр. Амма гьел киналго минаби чIорого ругин абизе бегьула. Гьел цIун ратилаха, бищун гIемер босун къогогIан проценталъ. Грозныялда гIумру гьабизе рукъзал гьечIезул къадар кIудияб буго. Кин бетIербахъи гьабилин абун щибаб къойил суалал лъолел гIадамазул рукIинишха гьединал рукъзал росизе ресал!"\nСултIановас абулеб буго чачаназул тIалъиялъ хириял минабиги, петералги, бизнес-централги къварагIелалъул даражаялде балагьичIого ралел ругин реццардулел рукIиналъейин. Аммайин гьелда нахъги ракIалъе гIолеб жо гIадамазда батулеб бугин.\nАхIмад СултIановас: «Дида ккола, гьеб кинабго гьабулеб бугин дунялалдаго машгьурал гьалбазда, дунялъул пачалихъазда, «бихьулищ нижеца чачанал хвасар гьарунин халкъазда гьоркьосеб терроризмалдасайин, нижеца гьезие эркенлъи щвезабунин» абун реццардулел рукIиналъейин. Амма гьенибцин буго ракIалъе гIолеб жо: берцинал къватIалги, нухалги, чIахIиял минабиги тIадтараз, Къадировас хабалъе росуларо, гьеб кинабго халкъалъе хутIизе буго. Амма цIакъ ракI хвелаан "тарих такрарлъун", цIидаса гьеб кинабго бихизабуни.»\nСултIановас абулеб буго, чачаналъ букIа, Дагъстаналда букIа рарал объектаз пайда кьолеб гьечIони, яги пайда кьезе гьечIеблъи лъалеб букIаго гьел ралел ругони, гьединаб жоялъ щаклъи баккизабулин, гьезда нахъ яги коррупциялъул яги цогидал мурадал рукIиналъулин.\nЧернышовасул хIисабалда, рехсараб петералъул номералъул багьа сордо-къоялда жаниб букIине бегьула гIага-шагарго 600-800 доллар.\nМихаил Чернышов: «600-800 доларалъухъ номер кколев 250 чи валагьизе гьедигIан бигьаяб жо гуро. Гьеб проект гIумруялде бахъинабулаго хвезабураб гIарац бецIиялъе къваригIуна гIуралъ хириял багьаби. Нилъеда лъаларо мухIканго гьел цифраби. Амма гьел рикIкIине бегьула.\n2009 соналда бицунеб букIана цогидаб петералъул хIакъалъулъ. Гьелъул проект гIумруялде бахъинабиялъе къваргIунеб гIарац доб заманалъул багьаязда рекъон, цIараб заманалда бецIизе ккани, номералъул багьа бахине кколеб букIана 1600 долларалде. Гьебги щиб гьеб петер кидаго цIун букIунеб бугони. Гьеб цIакъ хирияб проект букIана.»\nЧернышовасул абулеб буго, гьединал проектал гIумруялде рахъинариялъе ва гьез пайда кьеялъе къваригIунин кIиго аслияб шартIин. ТIоцебесеб - парахатаб ахIвал-хIал, кIиабилеб – коррупция гьечIолъи. Ругищ гьединал шартIал жакъа абураб суалалъе жавабцин къваригIунарин ва жакъа бицен гьабулел проектал экономикиял хаслъаби баянаб къагIидаялда рихьизаричIого гIумруялде рахъинаризе лъугьани, гьелъ республикаялъул нухмалъиялде божилъи цIакъго хвезабизе бегьулин, жубалеб буго экономистас.


Ираналдаса рахъун руго киналго санкциял\nИраналъул президент ХIасан Роухани\nИраналъул президент ХIасан Роуханица разиго къабул гьабуна Тегераналде данде рукIарал халкъаздегьоркьосел санкциял нахъе рахъи. Гьес абуна дунялалъул цере тIурал улкабигун Ираналъул атомияб программаялда сверун гьарурал къотIияз гьесул улкаялъе рес кьунин тIолабго дунялгун гьоркьорлъаби церетIезаризейин.\nПарламенталда цебе кIалъалаго гьатIан къоялда Роуханица лъазабуна гьеб документалъул Ираналъул экономикаялъе кьочIолаб кIвар бугин. Гьес гьединго абуна нартил нахърател кIудияб улкаялъ гьелдаса щолеб хайиралда мугъчIвай дагьаб гьабизе кколин.\n16 январалда МАГАТЭялъ лъазабуна араб соналъул июлалда жиндир атомияб программаялда сверун программаялъул гIурхъабалъ гьарун рукIарал тIадеросиял Ираналъ тIуразарунин. Гьебго къоялъ Евроцолъиялъ лъазабуна Ираналдаса экономикиял ва финансазул санкциял нахъе рахъулел рукIиналъул.\nШамат къоялъ Ираналъ эркен гьавун вукIана Америкалъулгун ватIанлъи бугев чанго чи, гьездаго гьоркьов Америкаялъул «Вашингтон пост» газетаялъул мухбирги. Гьеб хIукму гьабун букIана Америкаялъулгун туснахъал цоцахъ хисиялъул къотIиялъул гIурхъабалъ.


"Дагъистаналъе автономия кьезе вачIарав Сталинида аскIов вукIарав Орджоникидзе дуца рехсон гьечIин, рицана Заловас". Сталинги Орджоникидзеги Темир-Хан-Шураялда. М.Юнусилауца бахъараб сурат.\nНилъеца цересел макъалабазда бицун букIана Расул ХIамзатов шагIир хIисабалда загьирлъиялъул, гьес Стальскиясадагун МахIмудида дагIба баялъул ва хIинкъарал 30 абилезда репрессиязулгун доносазул къурбаналлъун кколел рукIарал гIадамазде ва улкаялда лъугьунеб бугелде шагIирасул бербалагьиялъул.\n"Улкаялда,Ленин, квешаб хIал буго..." - ян абураб кочIохъ инсуца гIин кьурабго асда бичIчIана гьеб рахъалде нуцI къазе кколеблъи. Байбихьана ВатIанияб рагъ. Асул кIиго кIудияв вац МухIамадги, Ахилчиги ана фронталде. Гьениса руссинчIо, цояв хвана, цояв араб бакI лъачIого тIагIана:\nСевастополалъул кIалгIаби ганчIал,\nГьелда рекIараб цIа карачелазул.\nКвачараб гьелчеялъ свине гьабуна\nГьелда тIад вукIана дир вац Ахилчи...\nАхилчи тIагIана, гьесул жаназацин кодоб щвечIо. ГIемерал кучIдул хъвана шагIирас гьеб камиялъул: "Ахилчи, Ахилчи дир виларав вац, дица чIваразулъ гьечIо цIехолев, дица мун чIагоялъ вуго цIехолев...". Гьединго Балашовалъул госпиталалда хвана МухIамад.\nРасул живго рагъде ине щвараб ригьалъул чи вугони вачинчIо, кIиго кIудияв вац иналъги ватила тана гьанив агитхIалтIи гьабиялъул мурадалда. 1943 абилеб соналъ бачIана къватIибе гьесул тIоцебезеб кучIдузул мажмугI "ХIасратаб рокьиги боркьарабги ццинги".\nГьенив вачIинахъего загьирлъана камилав, пасихIав ва гъваридав шагIир. Жиндирго хатI, лугъат, пикру ва гьеб загьир гьабулеб къагIида. ЦIадаса ХIамзатил асаралдаса гьев ворчIана. Гьес щулияб ва биххи гьечIеб кьучI лъуна аваразул классикияб шигIру-кечIалъе. Гьеб нухдаса ХХ гIасруялда ине буго тIубараб гIел цоял цояздаса лъикIал пасихIал шагIирзаби. Гьес хисизабуна поэзиялъул чIваххи.\nРагьана Расул ХIамзатовасул шигIрияб школа. Жакъаги нилъер бищунго лъикIал шагIирал унел руго гьес бокъараб нухда. РукIана чанго хIалбихьиял жидерго нух балагьизе гьарурал, гьезул гIемрисел нух къосун ккана. Халкъалда гьезул гьаракь рагIичIо ва жидерго асаралгун къаникье ана.\nГьезул хадуб бицина. Рагъул темаялда ва рагъда хадусел соназда къо бахъанагIан камиллъулев вукIана Расул. 50 абилел соназул ахиралде хъвана "Дун гьавураб сон" абураб поэма. Бицунаан живго Расулица: "Союзалъул председатель вукIана ХIажи Залов. (РакI бекарав консерватор, мукъсанаб пикруялъул чи вукIана мунагьал чурад. М.Б). Поэмаги цIалун тIехь бахъизе бугеб планалда цадахъ нахъе чIван батана.\nГьикъана щиб ккарабин. Дуцайила гьанив жанив Темирханшураялда Дагъистаналъе автономия кьезе вачIарав товарищ Сталинида аскIов вукIарав гьалмагъ Орджоникидзе рехсон гьечIин ахIмакъал жал рицана. Хадуб бахъана гьеб гьарун цIалун.\nЦIалдолез лъикI къабул гьабуна" - ян абуна Расулица. 1950 абилеб соналъ СССРалъул Хъвадарухъабазул Союзалъул председатель Фадеевас Сталинил премиялъе асарал рихьизабулеб данделъи букIун буго.\nСталиница гьикъун буго иргаялда республикаби ва хъвадарухъаби рикIкIунаго щал ругел Дагъистаналдаса абун.\n-Дагъистаналъул халкъиял поэтал эмен ЦIадаса ХIамзат ва гьесул вас Расул ХIамзатов вуго - ян абун буго Фадеевас.\n- Инсул чан сон бугеб, васасул чан? - ян гьикъун буго Сталиница.\n-Инсул 72, васасул 27 ...\n-Инсуе кье, вас жеги гIолохъанго вуго - ян абун буго Сталиница. Хадусеб соналъ иргадулал лауреатазул цIех-рех унаго Сталиница Фадеевасда гьикъун буго киве арав доб Дагъистаналъул гIолохъанав поэт абун. Кутакалда лъикIаб поэма хъван буго гьес, Иосиф Виссарионович, "Дун гьавураб сон" абун.\nГьеб сонги, дуца Дагъистаналъе автономияги кьун Дагъистан гьабураб сонги данде ккун бугин абун буго Фадеевас.\n-Кье гьесиеги, щиб лъалеб совет власталдаса барщизеги рес буго гьедин тани - ян гьимун вуго вождь. 28 сонил ригьалда Сталинил премия букIана улкаялда машгьурлъи, гIемераб гIарац ва кIудияб букIиниселде рагьараб каву. Хадуб щиб ккараб шагIирасул къисматалдаяли бицина иргадулал макъалабзда. Хабар лъикIаб рагIайги.


Дербенталда хасал операциял 2010 соналдаса халат рахъунел руго.\n16 октябралда Дербенталда тIобитIараб хасаб операциялъул хIасилалда лъабго чи чIван вугин, гьел киналго жанубияб дагъистаналъул изнугьечIого яргъидгIуцIаразул къокъаялъул гIахьалчагIи рукIанилан лъазабулеб буго республикаялъул къуваталъул идарабаз. Гьезул баяназда рекъон ГIагараб заманалда гьел чагIи Дагъистаналда чанго террактги гьабун Шамалде тIуризехъин рукIун руго.\nХамиз къоялъул радал 8 тIубаралдаса нахъе Дербент шагьаралда изнугьечIого яргъидгIуцIарал ралагьиялъе тадбирал унел рукIун руго. Гьелда бан терроризмалде дандечIараб низамги лъазабун бугин шагьаралайин абурал баянал тIиритIизарун рукIана Россиялъул терроризмалде дандечIараб миллияб комитеталъ. Гьебго идараялъ кьурал баяназда рекъон хасаб низам лъазабун кIиго сагIат ун бахъиналде Дербенталъул аслиязул цояблъун кколеб къотIноб хасаб операция байбихьун буго.\nШиринов Сеферица: «Хасаб операция тIобитIана Советская къотIноб бугеб лъабабилеб минаялъуб. Гьеб ккола щутIалаяб мина ва гьелъул цо рокъоб рахчун рукIана гьел изнугьечIого яргъидгIуцIаралин рикIкIунел чагIи. МухIканал гурел баяназда рекъон гьел киналго ккола жанубияб Дагъистаналъул экстремистияб къокъаялъул гIахьалчагIи. Хасаб операция тIобитIулеб бакI шагьар бакьулъ букIиналъ гIадамазе хIинкъигьечIолъи букIинабиялъе гIоло гьениб сверухълъи кинабго къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз ккун букIана. Гьединго хасал тадбирал лъугIизегIан сверухълъиялда ругел киналго минабахъа гIадамалги къватIире рахъинарун рукIана. Гьениб аскIоб буго чанго университет, школа ва лъималазул ах».\nГьединал баянал кьуна «Эркенлъи» радиоялъе Дербенталъул цIех-рехалъул идараялъул хIалтIухъан Ширинов Сеферица.\nГьесул рагIабазда рекъон хасаб операция тIобитIараб бакIалъул хал-шал гьабун лъугIун хадуб гурони кинал рукIаниги мухIканал официялиял баянал кьун бажаруларин гьелда хурхунилан лъазабуна Ширинов Сеферица.\nДагъистаналъул оперативияб штабалъ кьурал баяназда рекъон чIварал щалали чIезабун буго, амма гьезул цIарал жеги рехсолел гьечIо. Россиялъул терроризмалде дандечIараб идараялъул баяназда рекъон гьезда ракIалда букIун буго Дагъистаналда чанго террактги гьабун Шамалде тIуризе.\nГьединго 15 октябралъул сардилъ Дагъистаналъул къуваталъул идарабазул хIалтIухъабазда Унсоколо мухъалъул Временное росулъ цо минаялда гъоркь бункер батун бугин абурал баянал тIиритIизарун рукIана республикаялъул жанисел ишазул министерлъиялъул вакилзабаз.\nГьеб баяналда рекъон хасаб аппаратураялъул кумекалдалъун низамцIунулез чIезабун буго гьеб бункералъуб лъабго чиги, гIемераб ярагъги, гьезие гIумру гьабиялъе хIажатабщинаб къайи-цIаги бугилан.\nГьеб кьвагьизабун хадуб къуваталъул идарабазда гьенив жанив щивниги чи ватун гьечIин абурал баянал щвана «Эркенлъи» радиоялъухъе, гьеб хIужжаялда тIасан къуваталъул идарабаз жеги официалияб кинабгIаги баян кьолеб гьечIо.\nГьанибго бицине ккола «Эркенлъи» радиоялъухъе Дагъистаналъул жанисел ишазул министерлъиялда хIалтIулев чияс кьурал мухIканал гурел баяназда рекъон Временноялда цо гьеб цебехун рехсараб гурониги, жеги чанги бункерал ратун ругилан. ХIатта гьезул цоялъубе нух гьеб росулъ бугеб мажгиталъусанцин бахъун бугилан.\nГьединго гьел росдал гIадамал жидеда щибниги гIайиб гьечIин ахIделел рукIаниги гьезул чангиязул рокъоб ярагъги батанила. Масала, цо гIаданалъул доба лъимер кьижулеб бусада гъоркь фугасилан абулеб къуватаб кьвагьулеб жо бахчун батанилан.\nГьел киналго бункеразулги росулъ батараб яргъилги хIакъалъул кватIичIого официалияб къагIидаялъ информация кьезе бугила, гьаб сагIат гьел киналго баянал мухIкан гьарун рахъинегIан чIун ругила низамцIунулел, гьел къватIире кьезейилан бицана гьев чияс «Эркенлъи» хасгьабун радиоялъе.\n18 сентябралдаса нахъе терроризмалде дандечIараб низамги лъазабун сверун ккун бугеб Временное росдал гIадамазул гIемераб зигарди буго низамцIунулез жидер ихтиярал хвезарулел ругила, жидер ургъел гьабулев чи гьечIилан.\nГьез ахIи балеб буго росулъа жалги къватIире рахъинарун, жидер рукъзал талавур гьабулел, жидер къайи-цIа бикъулел, магIишат хвезабулеб бугила гьенир хасал тадбирал тIоритIулел ругел хасал идарабазул хIалтIухъабаз.\nЖидее лъицаниги кумек гьабулеб гьечIила, квен-тIехги дарабигицин гIолел гьечIила жидеейилан лъазабулеб буго гьез.\nГьелда хурхун гьал къоязда Временноялъул гIадамаз Дагъистаналъул рахIму-цIобалъул «Чисто сердце» абураб фондалде кумек гьарун кагъат хъван букIун буго гьез.\nГьеб фондалъул хIалтIухъан МухIамадов Шамилица «Эркенлъи» радиоялъе бицана гьел Унсоколо мухъалдаса гIадамазе кумек гьабизе жал хIадур ругила.\nГьаб сагIаталда фондалъул нухмалъиялъулгун дандги бан, щиб гьезие чара гьечIого хIажат бугебалиги лъазабун, гIагараб заманалда гьел гIадамазе кумек гьабизе бугила жидецайилан.\nВременноялдаса чагIазе кумекалъе, гьениб гIадамазда чIезабун бугеб захIматаб хIалалъул бицине гьенире рачIун рукIарал инсарасул ихтиярал цIунулеб «Мемориал» ва «Хюман райтс вотч» идараялъул хIалтIухъаби низамцIунулез росулъе риччан рукIинчIо.\nИнсанасул ихтияралцIунулел гьенире рачIиналда бан россиялъул «НТВ» каналалъ кьураб баяналда бихьизабулеб буго гьел Временноялда рахчарал экстремистазе кумекалъе рачIун рукIанилан.\nГьеб баян букIунебго гьереси бугила, тIалъиялъул буюрухъалда рекъон жал инжит гьариялъе, мекъаб баян кьун бугин гьеб каналъ, гьединлъидал гIагараб заманалда жидеца гьел диваналде кьезе ругин абун лъазабуна гьал къоязда «Мемориалалъул» бетIер Олег Орловас.


Турказул хъвадарухъан Недим Гюрсель.\nНедим Гюрсель ккола турказул лъабабилев хъвадарухъан гьадинаб цIар араб премия щварав. 2006 соналде гьеб премия кьун буго Нобелил лауреат Орхан Памукие. Гьелъие мустахIикълъарав турказул тIоцевесев хъвадарухъанлъун вукIана Яшар Кемаль.\nНедим Гюрселие рехсараб премия кьеялъул официалияб тадбир тIобитIила Парижалда исана 28 сентябралда. Россиялда Недим Гюрселил кIиго тIехь къватIибе биччан буго. «Халатаб рии» ва «Чияр ракь бахъарав» абурал гьел тIахьал гIурус мацIалде руссинаруна машрикъ лъазабулей гIалимчIужу Букулова Маринаца.\nЕвропаялдаги дунялалъул цогидал бакIаздаги кIудияб къáдру-къимат щварав Недим Гюрселил гьедегIан кIудияб хIурмат ватIаналда гьабулеб гьечIо тIадтаразги низам цIунулезги.\nАмма гьедин бугониги гьез щибго квал-квал гьечIого ватIаналде ризго сапар бухьулеб буго. Бегьулищ абизе, гьев унго-унгояв диссидент вугин? Гьадинаб суал нижеца кьуна Букулова Маринае.\nМарина Букулова: «У, дир пикруялда гьесда абизе бегьула гьев хъвадарухъан-диссидент вугин. Щай гурелъул, хал кквеялъул хIасилалда гьес гьабсагIат Франциялда гIумру гьабулеб бугелъул. 1971 соналда гьесие тIубана 20 сон, доб заманалда букIараб рагъулаб хиса-свериялдаса нахъе интеллигенциялде данде репрессиял байбихьана.\nТIокIаб чара гьечIого гьес Туркия тун къватIивехун ана. Доб соналда гьесда гIайиб чIван вукIана политикиял гIиллабаздалъун гьес хъвараб "Ленин ва Горький" абулеб макъаялъухъ. Гьеб букIана гIицIго литературияб макъала, политикаялъул махIги букIинчIо доб макъалаялда.\nФранциялда гьес цIалъун лъугIана Сорбонаялъул университет ва 1979 соналда тIад вуссана Туркиялде. Амма 1980 соналда Туркиялда цIияб рагъулаб хиса-свери багъарун букIана. Доб заманалда гьес къватIибе биччана кIиго тIехь. "Халатаб рии" абулеб тIоцебесеб гьесул тIехьалъе шванаТуркиялъул Лингвистикаялъул жамгIияталъул премия.\nАмма рагъулаб тIалъиялъ хасго гьеб тIехьалъухъ гьесде гIунтIизабуна хIинкъи гьечIолъи цIунулел хъулухъал хIакъир гьабиялъул гIайиб. Гюрселица хъвараб "ТIоцеесей чIужу-гIадан" абулеб кIиабилеб тIехалъухъ гьесде гIунтIизабун букIана намус теялъул гIайиб.\nРагъулаб диваналъ рагьана такъсирчилъиялъул иш ва Гюрселица нахъеги ватIан тун ана къватIивехун. Жинца гьес абулеб буго доб заманалдаса нахъе жив Истанбулалде тIад вуссунев гьечIин, жив Истанбулалде чияр шагьаралдего гIадин сапар бухьулеб бугин».\nТуркиялде жиндир иргадулаб сапар Недим Гюрселица бухьана Истанбулалда бугеб Таксим абулеб ахикь протесталъул акция байбихьун хадусала. Нижеца телефонияб бухьен гьабун, гьадинаб суал кьуна гьесие:\nЭР: Балагьани, абизе бегьула гьанжесеб Туркиялда хъвадарухъанасул къисмат релъараб бугин Совет Союзалда рукIарал диссидентазул къисматалда. Амма доба тоталитарияб низам букIун батани, жакъасеб Туркия ккола цебетIолеб демократиялъул улкалъун. Кин дуца гьеб бичIчIизабизе кIолеб?\nНедим Гюрсель: «Дир хIисабалда Туркиялда кIвечIо унго-унгояб демократикияб низам чIезабизе ганжелъагIан. Ва дида бихьухъе гьанжесеб тIалъи авторитаризмалде буссунеб буго къоIидаса къойиде.\nХъвадарухъан хIисабалда дица кIудияб кIвар кьола рагIуе эркенлъиялъеги эркенаб пикруялъеги. Гьел эркенлъаби ккола унго-унгояб демократиялъул чара гьечIел шартIал.\nКIиго соналъ цебе такъсирчилъиялъул иш рагьун букIана диваналъ «Аллагьасул ясал» абулеб дир романалда бан. Диде гIунтIизабураб гIайиб динияб бичIчIи хIакъир гьаби. Динияб гуреб демократикияб жамагIаталда гьадинаб гIайиб инсанасде гIунтIизабизе ихттияр гьечIо.\nБугони, гьадинаб жамагIаталда абизе ккола – гьеб бугин демократиялъул гуреб теократиялъул жамагIатилан. Гьединлъидал, Евроцолъиялде гъорлъе жубай мурадалда демократиялдехун унеб нухда Туркиялъ церехун цо-цо галаби тIамун ругониги, гьениб унго-унгояб демократия бугин абизе кколаро. Ва Гези ахикь букIараб хIужаялъ гьелъие нугIлъи гьабулеб буго».\nЭР: Туркиялъул премьер-министр Ражаб ТIайгьип Эрдогъаница абуна улкаялда низам биххулел гьел демонстрациял улкаялъул тушбабаз гIуцIун рукIанин республикаялъул къадру хвезаби ва гьелъул экономикаялъе зарал гьаби мурадалда. Кин дуда кколеб, бугищ Туркиялъул тушбаби? Ва лъица тIоцебесеб иргаялда Туркиялъул къадру хвезабулеб?\nНедим Гюрсель: «Гези ахикь лъугьа-бахъараб Туркиялъул премьер-министр Ражаб ТIайгьип Эрдогъаница аслияб къагIидаялда базабулеб буго гъоркьанго гьабураб пуланаб къватIисеб къотIиялда. Гьесги, гьесул горсвериялъги, хIукуматалда ругел АК-партиялъул вакилзабазги гьебго гIилла бихьизабулеб буго.\nДида лъаларо, гьел жалго гьелда божулеб бугищали хIакъикъаталда? Дида гьеб бихьула гIажаибаблъун ва божизе рес гьечIеблъун. Узухъда, Туркиялъул экономика цIакъго цебетIун буго, ва Туркиялъул тушбабаз жахIда гьабун, хIаракат бахъулеб буго ян абуралде разилъичIого чIезе дида кIоларо.\nАмма дида ккола гьеб гъоркьанго гьабулеб къотIиялъул теориялъул кинабгIаги хурхен гьечIин ахирисел хIужабазде. Протесталъул акциязе унго-унгояб гIиллалъун ккун буго гIумрудул консервативияб исламияб къагIида гIадамазда тIадаблъун бихьизаби.\nГьалеха протестал рагъарарал гIолохъанал гьелда разиял гьечIо. ПалхIасил, дагь-дагь ккун хIукумат авторитарияб куцалъ жиндирго гIакълабилъун чIалгIана гIадамазда.\nДемократикиял эркенлъабазе гIурхъи тIами, инсанасул напсияб гIумруялде гъорлъе жубай щиб кваназе, щиб гьекъезе бегьулебилан абурал насихIатал гьарулел руго премьер-министрас чIечIого.\nГIумрудул киналго сферабазда тIад контроль гьабизе хIаракат бахъулев премьер-министрасул гьединаб политикаялда разиял гьечIо гIадамал. Ва гьелдалъун раккана гьадинал лъугьа-бахъиналги».\nТуркиялъул премьер-министрасул рахъ ккуразул акция. Истанбул, 21 июнь, 2013\nЭР: Марина, дуца чанго сапар бухьана Туркиялде. КъватIисел улкаялъул чIужу-гIадан хIисабалда щиб дуца абилеб доба бугеб жамгIияб ва политикияб ахIва-хIалалъул хIакъалъулъ? Туркия толерантияб улкаищ?\nМарина Букулова: «У, шаклъи гьечIого. Ва гьедин буго некIо заманалдаса. Лъидаго лъалеб хIужа - ГIусманияб къайсарлъиялда гIадамал хIалица Ислам диналде руссинарулел рукIинчIо.\nДида хасаб щибго жо бихьулеб гьечIо гьениб. Туркия ккола динияб гуреб низамалъул улка. Туркиялъул хъвадарухъабазулгун ва шагIирзабазулгун кIалъалаго дида цониги нухъалъ рагIичIо гьениб рагIуе эркенлъи мукъсан гьабулеб бугин абураб пикру. Гьелъул гIаксалда шагIир Онур Бехрамогълуца диде мисалалъе абуна гьениб щивасда кIолин бокьараб жо хъвазеги бицинеги».\nЭР: Гьедин батани щай къватIабахъ рахъарал гIадамал разиял гьечIо гьанжесеб хIукуматалъул политикаялде.\nМарина Букулова: «Эрдогьаниде гIунтIизабулеб гIайиб - улкаялда исламизация тIибитIизаби. Амма, дир хIисабалда гьеб мекъаб пикру буго. Цо гьадинаб мисал: батIи-батIиял статистикиял баяназда рекъон Эрдогьаница тIалъи гьабураб ахирисеб 10 соналда жаниб Туркиялда бичараб гьекъолдиялъул къадар цересел соназ бичаралде данде ккун чанги нухалъ цIикIкIараб буго.\nЭрдогьан хIакимлъуда вачIинегIан улкаялда гIаракъидул цохIого цо тайпа бичулеб букIана, гьанжейин абуни щуго батIияб тайпа бичулеб буго».\nНедим Гюрселица абулеб буго гьекъолдиги, ислам диналде данде кколарел цогидал батIиял жалги Туркиялда гьукъун гьечIониги, гIемерал гIадамазда чIалгIанин Эрдогьанил насихIатал. Хъвадарухъанасе кьураб иргадулаб суал гьадинаб буго:\nЭР: Турказул гьанжесеб хIукуматалъул дандиял разиял гьечIо гьелъул жанисеб политикаялда. Гьезул рагIабазда рекъон гьеб политикаялъ жамагIаталъул исламизация гьабулеб бугин. Амма, ГIизраиль мисалалъе босани нилъеда бихьула диниял гIадатаз ва традицияз демократиялъул принципазе квал-квал гьабулеб гьечIолъи. Щайха Туркиялда бан гьадинаб хIинкъи баккулеб?\nНедим Гюрсель: «У, гьелда абула, гьеб бугин Туркиялъул моделилан. Ва гьелъул суал дандбазе байбихьана 10 соналъ цебе АК-партиялъ квершалиде бачIун хадусала. Ислам-диналъул принципал демократиялъул принципаздаго цадахъ хIалтIизабизе бегьулищилан абураб суал букIана гьеб.\nАмма хъващтIан раккана гьеб моделалъул гIунгIутIаби, щай гурелъул АК-партиялъул рес букIинчIо улкаялда шаригIат тIад чIезабизе Туркиялъул Республика – конституциялда рекъон диняб гуреб пачалихъ букIиналъул.\nГьединлъидал консервативияб партия хIисабалда АК-партиялъ байбихьуда жиндирго политика хIалтIизабулеб букIана демократиялъул къиматал кьучIое росун. Амма дагь-дагь ккун гьеб партиялъ жамагIат диниял къиматазде руссинаризе байбихьана. Ва Гези ахикь багъарараб протест рикIкIине бегьула гьединаб политикаялъул хIасиллъун.\nМисалалъе босани алкоголялъул тема. Дица гIумру гьабулеб буго Босфоралъул рагIаллъиялда. Ва дие бокьун гьечIо гIаракъи рукъоб гьекъезе. Премьер-министрасийн гIадамазе гIакълу кьолеб буго – гIаракъи рукъоб гьекъейилан абун.\nГьадинаб буюри гьабизе премьер-министрасул ихтияр гьечIо. Босфоралъул рагIаллъиялда ругел жамгIиял бакIазда ихтилат-кеп гьабиялдаса дун махIрумлъизавизе бегьулищ, гьадинаб ихтияр улкаялда лъазабураб демократиялъ кьолеб бугони?\nХIасилукалам, демократия ва Ислам цадахъ хIалтIизабизе АК-партиялъе рес щун гьечIониги, дица абиларо гьел цоцада рекъезаризе бегьуларин. Амма, шаклъи гьечIого, шаригIат демократиягун цадахъ хIалтIизабизе кIоларин, дида бихьухъе».\nТуркиялъул хIукуматалде данде чIарал гIадамал. Истанбул, 14 июнь, 2013\nОнур Бехрамогълуца абухъего Туркиялда рагIуе эркенлъи лъазабун бугониги, щивасул таваккаллъи гьечIин гьеб ихтияр тIубанго хIалтIизабизе. Недим Гюрселил къисматалъ гьеб якъинго бихьизабулеб буго. Хасго гьесде данде гьабураб ахирисеб ищ. Букулова Маринаца бицунеб буго:\nМарина Букулова: «Гюрсель жавабчилъиялде цIан вукIана гьеб жиндирго тIехьалъул тIанчIазда гIадамазул динияб бичІчІи хIакъир гьабурадухъ. Гьеб жиндирго тIехьалда хъвадарухъанас Ислам диналъул цо-цо къанунал какулел ругин абун, цо-цо гIадамаз диваналде гIарз битIун букIана».\nТурказул миллияб бичIчIиялъул хIакъалъулъ гьадимн бицунеб буго Недим Гюрселица.\nНедим Гюрсель: Узухъда, буго миллияб бичIчIиялъул проблема. ГьанжелъагIан гьедегIан кIудияб кIвар кьолеб букIинчIо гьеб сулалалъе, Туркиялда бугеб курдазул ассимиляция гьабиялъул политика хIалтIизабун букIиндал.\nДун туркав вугин абизегIан, дун тIоцебесеб иргаялда дие бокьилаан абизе дун Туркиялъул гражданин вугин. Цого мехалъ дун вуго хъвадарухъан, ва дир рахьдал мацIлъун – турк мацI ккола.\nДица дирго асарал хъвадарула дирго рахьдал мацIалъ, гьединлъидал дун вуго гьеб мацIалъул вакил. Дица гIемерал соназ Франциялда гIумру гьабулеб бугониги, ва дирго диссертация паранг адабияталъул хIакъалъулъ хъван бугониги, дица турк мацIалъе хияналъи гьабичIо, дирго киналго романал, харбал, сапаразда гьарурал баянал турк мацIалъ хъван руго.\nГьединлъидал турк миллаталъул вакил хIисабалда гIадамаз дун къабул гьавизегIан дие бокьун буго дун турказул хъвадарухъан къабул гьави.\nТуркия ккола динияб гуреб пачалихъ букIараб ГIусманияб къайсарлъиялъул ракьалда Ататюркица 1923 соналда бараб. Доб къайсарлъиги букIана гIемер миллаталъулаб ва гучаб. Гьединлъидал гьанжесеб Туркия ккола гьелъул ирсилаб пачалихълъун. Жакъа гьеб тарихияб хIужа ракIалде швезабизе байбихьана цIидахъан.\nДида ккола, гьелъие гIиллаги буго, щай щай гурелъул кемалист абулеб рагIул магIнаялъ ГIусманияб къайсарлъиялъул гьанжесеб Туркиялда бугеб тарихияб бухьен гьоркоса къотIула.\nВа гьелде данде баккараб реакция хIисабалда ГIусманияб къайсарлъи гьанжесеб Туркиялъул эбелаб пачалихълъун бихьизабулеб буго. Гьеб этникияб миллияб идентификациялъул суал гуро.\nГьанжесев туркав ккола ГIусманияб Къайсарлъиялъул ирсилавлъун. Хасго гьеб суалалда дица хъинтIана «Чияр ракь бахъарав»* абулеб дирго романалда».\n(Гьаб интервью эфиралде хIадур гьабун буго Букулова Маринал кумекалдалъун).\n* «Чияр ракь бахъарав» абулеб романалда бицен унеб буго турказул СултIан МехIмед КIиабилеc 1453 соналда Константинополь шагьар бахъиялъул хIакъалъулъ. 2012 соналда гIурус мацIалде Букулова Маринаца буссинабураб гьеб роман «Иностранная литература» абулеб журналалъ халатаб сияхIалде (лонг-лист) гъорлъе босун букIана «Проза» абулеб номинациялда.\n«ШаригIат демократиягун цадахъ хIалтIизабизе кIоларо»


6 октябралда митинг гьабиялдаса руссана Хасавюрталъул гIадамал. Гьез гьениб цойги нухалъ гьаризехъин букIана экс-мэр Сайгидпаша ГIумахановасда шагьаралъе нухмалъи гьабизе тIадвуссаян.\n23 сентябралда гьес лъазабуна жив нахъе унев вугилан. Цинги гьебго параялда Сайгидпаша ГIумаханов вищана шагьаралъул депутатазул гIуцIиялъул нухмалъулевлъунги.\nРеспубликаялда бицен баккана Сайгидпаша ГIумаханов мэрлъиялдаса кIудияв гIун вугин цевего, гьесие республикаялъул даражаялда кIудияб хъулухъ кьезе кколаанилан. Гьелдаса чанго къо индалги раккана харбал Хасавюрталде мэрлъун Чачан Республикаялдаса чи вачIунев вугилан. Хас гьабун абуни, Хасавюрталда гIурав, гугариялъе куцарав Олимпиялъул хIаязул чемпион, чачанав Бувайсар Сайтиев. Амма гьес жинцаго жеги кинабгIаги лъазаби гьабичIо гьел харбазда хурхун. ГIицIго кIиго соналъ цебе «Кавполиталъе» кьураб интервьюялда Бувайсар Сайтиевас абулеб букIана жив Хасавюрталде мэрлъун вачIунев рагIулилан харбал ругелдаса 20 сонниги бугила.\nГьеб мехалда, 1997 соналда, жив вукIанила кутакалда машгьурлъун, чачаназда гьоркьов вахъарав тIоцевесев Олимпиялъул чемпион вукIиналъ. Хасавюртги гьоркьобе рехун, хасал чагIи ругила конфликт гьабизе къваригIарал. Амма жиндие политикаялъул кIвар гьечIила. Долейила, жиндир гьудул, магIарулазул политик Сагид МуртазагIалиев, Олимпиялъул хIаязул чемпион, Гьесие бокьулила лъугьа-бахъиназул бакьулъ вукIине. Жиндиейин абуни, къватIиве вахъинчIого, гIицIго лъимал ругьун гьарулев спортзалалда вукиIне бокьулила.\nКин батаниги, хасавюрталъулаз лъазабуна чанго къоялъ цебехун жидее мэрлъи гьабизе Сайгидпаша ГIумаханов къваригIун вугилан. Гьелда хурхун шагьаралда кIудияб митинг гьабизе гIарзаги кьун букIана гьез. Амма щай гьеб гьабичIебали ЭР-ялъе гьадин баян кьолеб буго Хасавюрталъул шагьаралъул администрациялъул пресс-хъулухъалъул нухмалъулев НурмухIамад НурмухIамадовас.\nНурмухIамад НурмухIамадов: «6 октябралда митинг гьабизеян официалияб куцалда гьабураб лъазаби букIинчIо, хасаб къокъаялъ шагьаралъул администрациялде кьураб гIарза гурони. Цинги гьеб къокъаялдаса чагIазги администрациялъул вакилзабазги хIукму гьабуна митинг гьабичIого тезе, цере чIарал суалал дагьалги мухIкан гьаризе, хIажалъи ккани, митинг хадуб тIобитIизе».\nСайгидпаша ГIумаханов шагьаралъул мэрлъиялде тIадвуссинавеян абурал хитIабал гIадатиял гIадамаз жидедеги рахъулел ругин бицана ЭР-ялъе гьеб шагьаралъул жамгIияб палатаялъул нухмалъулев МухIамад-Расул ШайихмухIамадовас. Гьесул бакIалде Бувайсар Сайтиев гьениве вачIиналъул хабаралда бан шагьаралда щиб бугебин гьикъидал, МухIамад-Расул ШайихмухIамадовас гьадин жаваб кьуна ЭР-ялъе.\nМухIамад-Расул ШайихмухIамадов: «ЦIа гьечIони, кIкIуй бахъунарин абухъе, гьел харбазеги цо гIилла батила. Амма халкъалъ рикIкIунеб буго Хасавюрталда, хасго гьесул бетIерасда сверухъ гьабизе кколеб жо халкъалда гьикъизе кколилан. Щайин абуни, Хасавюрталъул цIар бахъигун, бачIинахъего цеве чIола гьелъул бетIер Сайгидпаша ГIумаханов, жиндирго бажаригун, гьунаргун. Гьев вуго жиндирго заманаялъ, Аллагьасул хIалкIолъиялдалъун вачIарав чи. ХIакимзабазул гъатазулъан ваккарав чи гурин гьев, гьединлъидал гьесдехун бербалагьиги батIияб букIине ккелин абулеб буго гIадамаз.\nГьединго Хасавюрталъухъ балагьун букIуна Дагъистан, халкъ, жамагIат. Кисан хIинкъи бугонаниги, тIоцебе Хасавюрталъ гъоркькъинабулаан гьеб. Гьединлъидал гьелда хурхараб хIукму цIакъ гIакъилго, гIодориччан, халкъалда дандги бан гьабизе кколин, гурони, жал рази гьечIин абулелги руго гIадамал»\nГьеб киналдаго бан цойги пикру буго республликаялда тIибитIун. Масала, Чачан Республикаялъул нухмалъулев Рамзан Къадировасул вацгIал Одес Байсултановас тIамулеб бугин Дагъистаналъул нухмалъи Хасавюрталдаса Сайгидпаша ГIумаханов нахъе витIизе. Одес Байсултанов ккола Шималияб Кавказалъул рахъалъ Россиялда тарав министрасдаса хадусев чи. Дагъистаналъе гIарац биччалеб мехалда гьесда бараб жо гIемераб букIунелъул, Байсултановасухъ гIенеккизеги рес бугин республикаялъул нухмалъиян кколеб буго цо-цоязда.\nАмма ЭР-гун ракI рагьараб гара-чIвариялда хасав экспертас тIаде жубана Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповас нухал ралагьулел ругин гьеб суал санагIалъиялда тIубаялъе. Гурони, батIайисан гьабуни, Хасавюрт Дагъистаналъул кверщаликьа унеблъи лъалелъулин гьесдаги.


РакIалде щвей рихараб | Ислам в Дагестане\nРакIалде щвей рихараб\n20 Сентябрь 2017 723\nДунял ккола жинда жаниве лъугьарав чи гуккулеб бакI. Дагь-дагьккун гьелъ гьев вачуна жиб бокьиялде, жиндирго шагьваталде, цинги гьесда кIочон тезе лъугьуна хвезе вукIин. ХIатта хвел ракIалде щвезецин бокьуларо, хвалил бицунеб рагIидал гIундузда кверал чIвала. Гьел руго Аллагьас жидер хIакъалъулъ Хирияб Къуръаналда абурал гIадамал (магIна): «Дуца абе, МухIаммад гьезда, нуж жиндаса лъутулеб хвел нужеда дандчIвазе бугин».\nИман загIиплъанагIан инсанасе хвел рихуна. Цо чи гIодулев вукIун вуго дун холев вугин, дие хвезе бокьун гьечIин, гьаб дир магIишаталда щиб гьабилебинги абун. Гьевги вукIуна дунялалъул мацI гурого льаларев чи. Гьединго, гIодулаго хвезе вуго дунялалъул рокъоб чияр боцIиги ккурав, чияда зулмуги гьабурав, Аллагьасул диналъул кIварги гьабичIев инсан. Амма лъиданиги зулмуги гьабичIев, чияр хIукъукъалги тIад гьечIев, Аллагьасул дин ккурав чийин абуни Аллагьасул къадаралда разилъула ва Гьесда дандчIвазе бокьула.\nГьедин холел гIадамал рукIуна лъабго батIияб тайпаялда. ТIоцересел ккола жинца хвалил пикру гьабуларел, хвел ракIалдего щоларел, хвалил бицунарел, нагагь бицунеб бугоницин хвалил бицуна дунялалъул бутIаялъе гIоло, ай гIадамазда лъикIав чиян ккезе. Гьедин гьесда ракIалда щвараб гьеб хвелалъ гьев Аллагьасдаса дагьавги рикIкIалъула.\nКIиабилел ккола тавбуялда ругел чагIи. Гьез хвел ракIалде щвезабула, гьеб ракIалде щвеялдалъун хIинкъизе рукIине. Цинги гьел лъугьуна унго-унгояб куцалъ тавбу гьабизе. Гьелги хIинкъун рукIуна хвезе гурин абун, амма гьезул хIинкъи букIуна тавбуги гьабичIого хвезе гурин абураб. Гьел руго жидеего гIузру бачунел. Гьел кколаро Бичасул аварагас ﷺ бицараб хIадисалда гьорлъе ккарал. ХIадисалда буго: «Аллагьасда дандчIвазе рихарав чиясда дандчIвазе Аллагьасеги рихуна» (Бухари).\nЛъабабилеб тайпаялдасан ккола, даимго хвел ракIалде щолев чи. Гьесул рекIелъ кидаго букIуна кидадай дун вокьулев Аллагьгун дандчIвалевин абураб пикру-хиял. Щайгурелъул, рокьи ккарав чи кидаго пикрабазда вукIуна, жиндиего вокьулевгун кидадай дандчIвалевин абун. Гьев вукIуна кидадай жив гьаб гIасилъиялъул рокъоса къватIиве ворчIилевин ва Аллагьасул мадугьалихъ кидадай рещтIиневин абун.\nГьелъ бищун лъикIаб буго Аллагьасде амру тIамун тей. Лагъасе бокьула Аллагьасе бокьарб иш.\nГьединго бусурманчиясда лъазе ккола хвел ракIалдещвеялда яги хвел рехсеялда жаниб гьесие букIунеб хиралъи ва пайда. Бичасул аварагас ﷺ абун буго: «Нужеца лазатал чIунтизабулеб хвел рехсе». Инсанасда шагьватазде, хIарамазде хьул лъурабщинахъе хвел ракIалде щолеб бугони, гьев гьелдаса рикIкIалъизе вуго, хIарамал шагьватазде хьулцин лъезе гьечIо. Гьединго хвалил кьогIлъиялъул бицунаго, Бичасул аварагас ﷺ абулеб буго: «Адамил наслуялда гIадин, хIайваналдаги хвезе букIин лъалеб букIарабани, нужеца кьарияб гьан кваназе букIинчIо», -ян. ГIемер хвалил ургъалица хIайван гIорцIизегIан кванан кьаралъизе букIинчIин абураб магIнаялда.\nЦо нухалъ ГIаишатица цIехон буго Бичасул аварагасда ﷺ «Я Бичасул авараг, Аллагьасул нухда чIварав чи гурого кколарищ шагьидлъун?» - абун. Аварагас ﷺ абун буго: «Я ГIаишат, гьеб гьедин букIарабани дир умматалъул шагьидзаби цIакъ дагьал чагIи рукIинаан, къойида жаниб къого нухалъ «Аллагьумма барикли филь мавти ва фима багIдаль мавти» - абурав чи бусада вегун хваниги, Аллагьас гьесие шагьидасул ажру кьезе буго», - ян (ТIабрани).\nХвел ракIалда щолев чиясе гьединаб макъам щвеялъе гIилла ккола, хвел ракIалда щвеялдалъун гьев гьаб гуккулеб рукъалдаса ватIа гьавула, ахираталъе хIадурлъиялде вачуна.


Оьргърал шяраву хьунни Художниктурал биеннале\nАвтор: ilchi · 25.08.2020\nЛавгми бигьалагай гьантрай цIаларгсса заргалтурал Оьргърал шяраву магьирлугъ ххираминнансса ва ва аралуву зузиминнансса шадлугърал батIаву хьунни. Шикку «Оьргърал къала» тIисса цIанилу тIиртIунни печатьрал графикалул халкьуннал дянивсса кIилчинсса Биеннале. Ваний тамашалун дирхьуну дия Аьрасатнал, Беларусснал, Украиннал, Болгарнал, Чехиянал, Туркнал, Германнал, Нидерланнал, Мексиканал ва Венесуэллал цIаларгсса художник-графистътурал ва художествалул вузирдаву ккалаккисса жагьилсса художниктуралгу дирхьусса 200-сса сурат.\nБиеннале сакин дурну дия «Де Граф» тIисса творчествалул ккурандалул «Гипотенуза» ва «Зерихгеран» тIисса жяматийсса сакиншиннардищал цачIу.\nХъамал бувкIун бия республикалул чIявусса кIанттурдая. Вайннавух художниктал бакъасса, бия заргалтал ва искусствоведталгу. Выставкалул сакиншинначитурал давуртту лархъун дия щарнил зуманивсса къарал байсса бивкIсса къалалул аьвзалзаманнул чарттал чIирттай.\nГрафикалул суратругу Оьргърал усттартурал канила дуккайсса накьичирттацIун даркьусса, муххай дишайсса лишанну ишла дурсса дия. Махъру шикку лавхъуна искусствоведениялул доктор Мисрихан Мисрихановлул, искусствовед Влада Бесараблул, художник Александр Сергеевлул ва цайминналгу. ДР-лул культуралул министр Зарема Буттаевал чулухасса барча буллалисса махъру бувккуна Дахадаевуллал райондалул бакIчинал хъиривчу АьбдулхIамид Жамаловлул. «Оьргърал къала» нантIиссар августрал ахирданийннин. Ванил кIилчинсса ятапI дантIиссар ссуттил МахIачкъалалив Поэзиялул театрдануву.\n200 азарда къурушрал аькIри дишин най бур\nПрезидентнал зуматусса жавабру\nКьурчIи кьинирдал бардулт\nСледующая публикация ЦIусса дузалшинну\nПредыдущая публикация Спортрахсса гъира ххишала шаву мурадрай


ТАЛИХ1 КЪАРАЛ ЦО-ЦО АСИРЛЪУН ККАНА, АРАБ БАК1 ЛЪАЧ1ОГО Т1АГ1АРАЛ ККАНА. - 7 Мая 2016 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nГлавная » 2016 » Май » 7 » ТАЛИХ1 КЪАРАЛ ЦО-ЦО АСИРЛЪУН ККАНА, АРАБ БАК1 ЛЪАЧ1ОГО Т1АГ1АРАЛ ККАНА.\nТАЛИХ1 КЪАРАЛ ЦО-ЦО АСИРЛЪУН ККАНА, АРАБ БАК1 ЛЪАЧ1ОГО Т1АГ1АРАЛ ККАНА.\nГерманиялъул т1алъиялде нацистал рач1индал, жидергун пикру дандекколарел рат1а гьаризелъун гьез рана концлагерал. Т1оцебесеб лагерь – Дахау бана 1933 соналдаго Мюнхеналда г1агарлъухъ. 1944 соналда бат1и-бат1иял пачалихъазда бук1ана 20 аслияб лагерь ва гьезул 1000 филиал. Лагеразда жанир т1амуна бихьинал гурелги, руччаби ва лъимал. Лагеразда вук1арав 18 миллионалдаса ц1ик1к1арав чиясул хвана 11 миллионалдаса ц1ик1к1ун асир.\nНилъер асирлъуда вук1ун вуго 3 миллионгун 155 азарго фашист.\nЩивго к1очон гьеч1о, щибго к1очон гьеч1о\nАсирал – вах1шияб рагъул къурбанал\nЦо камераялда жанив т1амун вуго нижер 200 чи. Киналго ч1вазе къот1ун руго.\n29/IV – бухъана цойги гвенд. Хадубккунги ч1вазе ратила… Вера Андреева ва Нюра Ермолаева. Гьудулзаби.\nНюра и Вера ч1вана 30-лелъ.\n3.IV.44 с. Фашистазул варвараз Тирасполалда ч1вана 1000 чи.\nНус-нус гьединал пашманал, амма унго-унгояб х1акъикъат бицунел хъвай-хъваг1аял нахъе хут1ун руго, К1удияб Ват1анияб рагъул соназ хвалил ва г1акъуба-г1азабалъул бак1аллъун рук1арал, вах1шиял г1алхулал, жидецаго хвезарулел ругел жалгог1адинал г1адамал рук1ин к1очон тарал фашистазул лагеразул ва туснахъазул къадаздагун нуц1бузда.\nРак1алдаго гьеч1ого байбихьана К1удияб Ват1анияб рагъ. Рагъуде х1адур бук1инч1еб нилъер улкаялде т1аде к1анц1ана «до зубов» абухъе яргъид хьезавурав, г1урх1ел-рах1му гьеч1ев, г1асияв тушман.\nРагъул т1оцересел моц1аз нахъе къазе ккана Совет армия. Т1аде ралел бомбабазги, г1арадабазги сверун бугеб щущазабулеб, рихха-хочараб заманаялъ кодоб ярагъ гьеч1ого, лъукъун, агълъизарун, тушбабаз сверун ккун нилъер солдатал фашистазул асирлъуде ккана. Гьединаб зах1матаб заманаялъ цере къот1ун рачаралъуре инч1ого щибха гьабилеб г1адамаз? Свакарал, къо бихьарал, лъукъа-къат1арал асирал рухулаго, х1ухьбахъизе теч1ого, инжит гьарулаго нус-нус километрабаз лагеразде щвезег1ан лъелго рачунаан немцаз. Гьезда хадуб мухъ лъугьун бук1унаан заг1иплъун ялъуни фашистаз ч1ван хварал жаназабазул. Лагеразде щварал асирал 5-7 къоялъ щибго квенги кьеч1ого ракъизарулаан, камеразда жанир т1амич1ого сверун къараб бак1алда бакъукьги, квачалъукьги толаан.\nАсирлъуде ккарал цойгидал пачалихъазул г1адамазде данде ккун, бат1ияб – сог1аб, кутакалда г1асияб, вах1шияб бук1ана нилъер асираздехун нацистазул бербалагьи.\n1929 соналъ СССРалъ инкар гьабуна, 47 пачалихъалъ къабул гьабураб, рагъул асираздехун бук1ине кколеб бербалагьи бихьизабураб, Женевалъул конвенциялда гъоркь гъулбасине. Гьелъие г1илла бук1ана конвенциялда бихьизабураб асирал миллатал ккун рат1а гьаризе кколин абураб пункт, СССРалъул нухмалъулез интернационализмалъул принципазде данде кколарилан рик1к1ин\nЖеневалъул конвенция СССРалъ къабул гьабич1олъиялъ, фашистаз рик1к1ана Советиял асиразе бокьахъин г1акъуба-г1азаб кьезе, кьварарал шарт1азда ч1езаризе, г1емерал г1адамал цадахъ ч1вазе жидер ихтияр бугин. Цойгидал пачалихъазул асиразе кумек гьабулеб бук1ана «Баг1араб хъанч» ва цогидал гурх1ел-рах1муялъулал г1уц1абаз. Конвенция къабул гьабич1олъиялда бан, нилъер асиразе гьединаб кумекги щолароан.\nРагъ байбихьидал ва хадусел соназ СССРалъ Германиялда чанго нухалъ лъазабула жал конвенциялда хадур рилълъунин, гьениб бихьизабураб бербалагьи немцазул асираздехунги гьабулеб бугин, нужецаги советиял асираздехун гьениб бихьизабураб бербалагьи гьабеян. Амма тушбабаз гьеб г1адахъ босуларо.\nРагъ байбихьилалдего фашистаз х1укму гьабун бук1ана советиял г1адамазда щиб гьабилебали. 1941 соналъул марталъ бахъараб балъгояб приказалда Германиялъул нухмалъулез бихьизабун бук1уна ц1иял лагерал гьанжего разе. Лагерал сверун къазе кколаан ток биччараб маххул кварица.\n1941 соналъул 8 сентябралъ бахъараб гестапоялъул циркуляралда хъван бук1уна: «Большевиказул солдатасул ихтияр гьеч1о Женевалъул конвенциялда бихьизабураб адабалъул бербалагьи гьесдехун бук1инабиялде … Цо гьит1инабниги мут1иг1лъунгут1и бихьизабурасдехун бук1ине ккола кьварараб, гурх1ел гьеч1еб бербалагьи. Т1уризе х1ал бихьарал асиразда, лъазабич1ого, нахъ бахъич1ого реч1ч1изе ккола. Асираздехун ярагъ х1алт1изаби законалда данде ккола».\nФашистазул г1ащт1ичаг1аз асирлъуде ккарал ц1акъ ракъизарулаан. Асиразе кьолаан ц1акъ мукъсанаб, чорхое пайда гьеч1еб, кун бажарулареб «квен»: картошкадул хъалалъул яги хвараб, турараб картошкадулгун брюкваялъул чурпа ва 60 процент ц1улал хара, солома, т1ахьди ва дагьабго ролъ жубан гьабураб «чедги». Бак1аб, зах1матаб х1алт1уцаги ракъи-къечалъги тату хварал, ч1вадарухъабазде данде щибго жо гьабун бажарулареб рес къот1араб х1алалде ккезарурал асиразе фашистаз кьолаан рак1 гъанц1изабулел г1азабал, г1адамал жидерго ц1араздаса мах1рум гьарун кьолаан номерал, баг1аризабураб махуца тавро кьабулаан гьезда. Ч1агоял г1адамазда т1ад гьарулаан цоздаса-цоял вах1шиял медицинаялъул х1албихьиял: ц1иял жеги х1алт1изарич1ел ялъуни заман арал дараби, загьру ялъуни унти багъаризабулел микробал (малярия, тиф, туберкулез, онкология ва гь.ц) риччалаан т1аса рищун сахал г1адамазде, цинги гьезда хадуб мух1канго хал кколаан. Нацистазул вах1шилъиялъе ва инжитлъиялъе г1урхъи бук1инч1о: «нахърателалда рук1инеян» ч1агоял г1адамаздаса рахъулел рук1ана лугбал, х1албихьиял гьарулин абун цоязул лугбал цойгидазда лъолел рук1ана. Франциялда фашистазул бук1араб лабораториялда тохтур Хиртил х1албихьияз хвана лейнтенантал лезгинав Абакаров Исмаг1ил, лъараг1ав Керимов Керим ва цогидалги асирал. Бищунго зах1матал г1азабазул цояблъун бук1ун буго ц1амх1алаб лъел х1албихьиял: 60-80 чи ккун камералъуб т1амулаан г1адамал ва 5 къоялъ т1ок1аб бат1ияб жо кваназе, гьекъезе кьеч1ого ц1амх1алаб лъим гьекъезабулаан. Цебеч1езабе, кинаб х1ал, бук1ун батилеб гьел гъаримзабазул, ц1амх1алаб кванда хадуб нилъецаго гьекъолебщинаб лъим. Киналго лагеразда рук1ана г1адамал рух1улел крематориялъул пучдул. Гьедин, жалго рагъулел ругел пачалихъазул, хасго нилъер г1адамал, ццидалал, г1асиял жанавараз кутакаб вах1шилъиялдалъун т1аг1инарулел рук1ана.\nИнсанасул халкъазда гьоркьосел ихтиярал ц1акъ хвезарулел рук1ана нацистаз. Ихтияразда рекъон, чиналъ ва ц1аралъ т1адег1анал асираздехун бук1ине кколеб буго адабалъулаб бербалагьи, гьел инжит гьаризе, бак1аб х1алт1и гьабизе т1амизе бегьулел гьеч1о.\nГьелъул г1аксалда ихтияразде т1адеги тун, офицерзабаздехун ва политх1алт1ухъабаздехун фашистаз гьарулаан ц1акъго вах1шиял ишал. Женевалъул конвенциялда бихьизабун бук1ана офицерзаби-асирал цойгидал асираздаса бат1аго хас гьабун гьезие рарал лагеразда рук1ине кколилан. Конвенциялда бихьизабухъе гьабулеб бугин абун, фашистаз бан бук1ана офицерзаби жанир т1амулеб, ц1акъго сог1аб режим бугеб Хаммельбург лагерь.\nЗама-заманалдасан лагеразда т1орит1улаан гестапоялъул халгьариял. Гьезул х1асилазда рекъон, «х1инкъи ц1ик1к1арал элементалин» абун, политофицерал, интеллигенция, жугьут1ал ч1валаан. Гьединал халгьарияздаса хадуб, 1942 соналъул риидал Дахау концлагералда фашистазул г1ащт1ичаг1аз ч1вана 1100 офицер. 1941 соналъул октябралдаса 1945 соналъул 11 маялде щвезег1ан Маутхаузен лагералда ч1вана, балъго гьарурал хут1изег1ан, киналго советиял комиссарал, 335 азарго асирасул ч1аго хут1ун рук1ана г1иц1го 17290 чи. Маутхаузеналда г1асияб г1акъуба кьун фашистаз хвезавуна, кинабниги 13 лагералда г1акъуба кьурав, генерал Д. М. Карбышев.\nЛагеразде ккун рач1аразул бахъун суратги ч1ван, фамилия, ц1ар, эбел-инсул ц1ар, росу-ракь, миллат, дин, ккураб бак1, хвеялъе г1илла, вукъараб бак1 хъварал мух1канал карточкаби гьарулел рук1ун руго фашистаз. Г1емерисел асиразул карточкаялда хъван буго гьел ракъизариялъ хванилан, цо-цоязул карточкабазда ч1вазе къот1анилан, лагералдаса т1урулаго ч1ванилан, ялъуни унтун хванилан.\nКиг1ан к1удияб г1акъуба кьуниги, тушманасе мук1урлъич1о асирал. Нилъер улкаялдаса асиразул бет1ерлъиялда гъоркь фашистазде дандеч1еялъул чваххи г1уц1ана лагеразда. Дандеч1еялъул членаз цойгидал асиразе фашистазде дандеч1еялъул гара-ч1вариял гьарулаан, жалго х1алт1изе т1амурал бак1азда ах1и-х1ур бахъинабун, асирал т1уризарулаан.\n1943 соналъул декабралда тушманасул рахъалде арав мац1ихъанас т1атинаруна «Асиразул вацлъиялъулаб союзалъул» 400-са ц1ик1к1арав нухмалъулев ва жигарал г1ахьалчаг1и. Гьел гестапоялъ жанир т1амула ва 1944 соналъул 4 сентябралда Дахау концлагералда ч1вана.\nФашистазул оккупантал нахъе рачахъарал бак1азда, советиял аскараз эркен гьаруна асиралги. Лагерал толаго, советиял рагъухъаби т1аде щвезе кват1ани, фашистаз гьел асиралгун цадахъ, нахъе чи теч1ого, кьвагьизарулел рук1ана.\nНемцазул лагераздаса рорч1арал чангиял Ват1аналде щведал, 58 статьялда рекъон 10-25 сонги кьун рит1улел рук1ана нилъерго лагеразде. Асиразда гьоркьорги г1ащт1ичаг1азул рахъалде аралги, Ват1аналъе хилиплъун тушманасда цадахъ рагъилел рук1ун, лагеразда рук1анилан ххвелал гьарулелги рук1индал. Амма, кинго тушманасда къуркьизаризе к1веч1ел, Ват1аналъухъ г1ащикълъун, рук1арал, щибго г1айиб бук1инч1елги чанги рук1ун ратила советиял лагеразда.\nЛагеразда рук1араздехун бугеб хъач1лъиги, гьел советиял лагеразде рит1улел рук1инги бихьарал чанги асирал, Ват1аналде т1ад руссинч1ого, къват1исел пачалихъазда ч1ана. Тарихчи Николай Толстоясул ц1ех-рехазда рекъон, къват1ир ч1ун руго гьоркьохъеб Азиялдаса, Поволжьеялдаса ва Северияб Кавказалдаса 80 азаргог1ан бусурманчи. Нилъер г1адамазейин абуни, гьел абадиялъго хут1ана «араб бак1 лъач1ого т1агараллъун».\nЛагеразде рит1ич1ого тарал асирал цойгидаз «пленалда вук1ун вугилан» рик1к1унароан, гьезул рагъул г1ахьалчаг1азул г1адин адаб гьабулароан. Цойгидал пачалихъазда фашистазул асиразул, гьезда бихьараб г1акъуба-г1азабги бич1ч1ун, бах1арчийилан гьезул адаб-х1урмат гьабулаан. Нилъер улкаялда, г1иц1го 1991 соналъул 13 сентябралда бахъараб Оборонаялъул министрасул № 443 приказалда рекъон, асирал ращад гьаруна К1удияб Ват1анияб рагъул г1ахьалчаг1азда.\nДунялалда рук1арал рагъазде дандеккун, бищун вах1шияб, къурбанал г1емераб К1удияб Ват1анияб рагъул кьог1ал дарсал г1езе ккелаан инсанияталъего, амма гьел к1очон тарал г1емерлъулел руго.\nМатериал хъвалаго пайда босана К1удияб Ват1анияб рагъул энциклопедиялдаса ва А. Цобдаевасул «Судьба военнопленного» т1охьодаса.


«Новое делоялъ» Баринов диваналде ахIизе вуго\nДагъистаналда къватIире риччалел «Черновикалъги», «Новое делоялъги», «Республикаялъги» террористазул рахъ кколеб бугин, гьединго Туркияялъ Россиялда данде байбихьараб агерессияги какулеб гьечIин абураб магIнаялъул лъазаби гьабуна миллиял суалазул рахъалъ гIуцIараб Россиялъул агентлъиялъул нухмалъулев Игорь Бариновас гьал къоязда Пятигорскалда.\nГьенире ракIарун рукIана Шималияб Кавказалда Россиялъул президентас тарав вакил Сергей Меликовги, киналго республикабазул бутIрулги, журналисталги.\nУнго-унгояб журналистикаялда ва пиаралда, гьединго унго-унгояб критикаялдагун провокациялда гьоркьоб букIунеб гIорхъиялда тIасан ккана гьениб аслияб гара-чIвари.\nИгорь Бариновас гьеб форумалда гьабураб лъазабиялда бан, «Черновик газеталъул бетIерав редактор Маирбег Агаевас нахъисеб къоялъго кьуна газеталъул официалияб сайталдасан жавабги.\nЖидеца киданиги ритIухъ гьаричIин Россиялъул аэроплан бортизабурал Туркиялъул рагъулал хъулухъчагIи, гьединго хутIараб кIиябго газеталъги гьабичIин хъвалеб буго гьеб жавабалда. Амма жидер газеталъ ихтияр кьолила чанго батIияб бакIалъан рачIунел баянал рагIизе. Официалиял газетазда гьединаб ихтияр щоларила цIалдолесе. Гьеб данде кколеб батичIони, Бариновасул лъазаби пачалихъалда дандечIараб лъазабилъун рикIкIунила жидецаги. Гьедин хъвалеб буго «Черновикалъул» сайталда Маирбег Агаевас.\nПачалихъиял хъулухъазул нухмалъуда гIураб хIадурлъи гьечIел, ургъичIого рагIи абулел гIадамал рукIиналъ кколел ругин цо-цо мехалда журналистазул хIалтIулъги захIмалъабиян абуна ЭР-гун букIараб гара-чIвариялда «Новое дело» газеталъул бетIерав редактор ХIажимурад Сагитовас.\nГьес щаклъи загьир гьабулеб буго Бариновас тIокIалъ чIечIого «Новое дело», «Черновик», «Республика» газетал цIалулел ратиялда. Гьединлъидал гьеб живго Бариновасул къимат гурин абулеб буго ХIажимурад Сагитовас.\nХIажимурад Сагитов: «Гъоб буго гьаниве, Дагъистаналде, вачIиндал, гъосда цо лъица букIаниги ракIалде ккезабураб пикру. Гьединаб буго хъулухъазда тарал цо-цо чагIазул хасият – къимат кьезе жидерго гIакълуги гIечIого, гIадамаз бицараб жоялда хадурги ун кколел руго цо-цо гъалатIал. Гьединал нухмалъулел рукIаго, нилъер пачалихъалда киданиги букIине гьечIо гIадлу. Гьединал нухмалъулел рукIаго, тушбабигицин къваригIунаро нилъее. Щайин абуни гьединал нухмалъулез жидецаго данде базабулелъул халкъ. Цо чиясда цIогьор, цIогьорилан тIокIалъ чIечIого абулеб бугони, жамагIаталдаги гьединан ракIалде ккеларищ, гьеб мехалда дов чиги, ццимги бахъун, жамагIаталда чIечIого вукIинищ?\nНижеда гIайиб чIвазе бакI батани, Баринов гьанжелъагIан щай вуцIцIун чIун вукIарав? Хъархъида нахъа вахъун чIарав ГАИялъуласул гIадаб хIалтIи буго гъосул гъоб (шоферасда гIайиб ккезегIан чIолев ГАИялъулав). ГIайиб ккезени киданиги чIечIо ниж. Нилъер ватIаналда данде рагъ гьабулел чагIазул рахъалда киданиги букIинчIо нижер газета. БукIинеги гьечIо киданиги».\n«Новое дело» газеталъул редакциялда ракIалда буго къогогIан соналъ биччалеб бугеб жидер газеталда бугьтанал лъолел рукIиналъ Бариновасда тIасан диваналде гIарза хъвазе.\nХIажимурад Сагитов: «Баринов гIадал чагIаз чIумалъ рехсезе ккарал чагIи гуро ниж. I99I соналдаса нахъе медиарынокалдаги ругел, батIи-батIиял пикрабиги халкъалъухъе щвезарулел чагIи. Бариновас гIайибал чIвазе кколел чагIи гуро».\nХIажимурад Сагитовасда квеш букIун буго Пятигорскалда рукIарал Дагъистаналдаса хъулухъчагIазги журналистазги Бариновасе жаваб кьечIого тей.\nХIажимурад Сагитов: «Щай цониги дагъистанияс тIадеги вахъун абичIеб къватIиб чIвазабейин гьезул (журналистазул) хIалихьатаб цониги иш. ГIемерисезул ццим бахъун буго нижеца битIаралда битIарабин абулеб букIиналъ. Гьеб хIехьезе кIвечIого, гьелда данде жавабги кьезе кIвечIого чIвана нижер кIиго хIалтIухъан».\nЖал экстремистазе квербакъулел чагIи ратани, жидее интервью щайинха кьун букIараб Шималияб Кавказалда тарав Россиялъул президентасул вакил Сергей Меликовасги, Дагъистаналъул бетIер Рамазан ГIабдулатIиповасги, гьединабго даражаялъул цогидал политиказгиян суал лъолеб буго ахиралдаги «Новое дело» газеталъул бетIерав редактор ХIажимурад Сагитовас.\nХIукуматалъул гурел газетазе экзамен\nЖурналист АхIмадилов чIваразе диван гьабизе буго\nЭкстремистияллъун рикIкIунел вэб-сайтазул цIарал рехсолел гьечIо


Лъица бикъулеб бугеб ва налъи бецIун бажариладай Дагъистаналъухъа?\nТIубараб анкьалъ Россиялъул СМИяз бицана Гъарачай-Чергесиялдаса Арашуковал (васги эменги) низам цIунулел идарабазул хIалтIухъабаз кквеялъул хIакъалъулъ. Бицунеб буго, 32 сон барав Рауп Арашуковас, Федерациялъул советалъул сенаторас, 30 млрд гъуршиде газ бикъун бугилан абун. Гьайгьай, гьес гьеб жинцаго гуро бикъараб, гьеб бикъана такъсирияб къокъаги гIуцIун. Гьелда гъорлъ рехсолел руго Раупил эмен Раул Арашуковасулги («Газпром межрегионгаз» абураб тIолгороссиялъул холдингалъул генералияв директорасул гIакълучилъун вукIарав), гьезул гIага-божарал чагIазулги цIарал.\nкин тIаса хъвагIалеб налъи\nЭменги васги Арашуковал низам цIунулел идарабазул хIалтIухъабаз кквейги Дагъистаналда хадуб бугеб налъиги цоцада рачIел лъугьа-бахъинал кколаро. Гьелдаса цебе низам цIунулезул хIалтIухъабаз ккуна «Газпром межрегионгаз МахIачхъала» абураб идараялъул генералияв директор Владимир Анастасовги. Абулеб букIана, Дагъистаналда гьес бикъанин цогун бащдаб миллиард гъуршиде газ. Гьеб дагьаб жо гуроха. Амма гIемер чиясда лъаларо, Анастасов дагьалъ цеве Санкт-Петербургалде щваравлъи ва Раул Арашуковасулгун гIакълу дандбараблъи, ай щиб гьабилеб, уголовнияб дело рагьун бугин абун. Гьесги Анастасовасда малъун буго бажаранагIан хехго улка-ракь тейин абун. Ва Владимирги ккуна, самолеталде вахунаго.\nГьелдасаги цебе, 2011 соналда «Роснефть» ОАОялъул кIудияв Игорь Сечин щвана Ставрополалде – гьенив «Цогояб Россиялъул» рахъалдаса депутатлъиялде кандидатазул сияхIалда тIоцебесеб мухъилъ букIана гьесул цIар. СКФОялъул газалъухъ бугеб налъиялъул хIакъалъулъ рагIидал (РФялда бугеб налъул 40 процент), гьес тIалаб гьабуна гьеб хIужаялъул цIех-рех гьабеян ва чIванкъотIарал тадбирал гIуцIеян абун. Гьеб мехалда «Газпром межрегионгаз Пятигорск» абураб идараялъул нухмалъулевлъун вукIана Р. Арашуков. Сечинил гIакълуги гIадахъ босун, рехсараб идараялъул нухмалъулез Арашуков витIана жеги кIудияб хъулухъалде – Санкт-Петербургалда бугеб «Газпром межрегионгазалъул» генералияв директорасул гIакълучилъун.\nДагьалъ цебе, масала, Чачан Республикаялъул бетIер Рамзан Къадировас гьадин лъазабуна: «Лъилниги рес гьечIо жинца хIалтIизабичIеб газалъухъ яги гьелъул цого кубометрабазухъ щуцIул гIарац кьезе. Регионазда ратани, газалъухъ налъиялда бан масъалаби, гьел тIуразе ккола, ккаралъубги ккечIелъубги Чачаналъул цIар рехсечIого… МухIкан гьабун букIинчIо, чан чияс хIакъикъаталда газ хIалтIизабулеб бугебали. ГьечIел, жаниб гIумру гьабуларел, рагъда хварал яги рагъул заманалда гьаниса гочун арал гIадамазда тIад хъвалеб букIана хIалтIизабичIеб газалъухъ налъи. КьучI гьечIого налъи тIад хъваялъул хIужаби ккана рагъдаса хадусел соназдаги, регионалияб газалъул компания хIалтIизе байбихьараб мехалдаги, «Грозный межрегионгаз» абураб компаниялъ жидерго хIалтIул хIасилал цIакъал ругилан ургъунго чIезабураб заманалдаги. Гьелде тIадеги, дол соназда рукIинчIо газалъул хIисаб гьабулел алатал ва гIемераб газ билулаан республикаялде бачIунеб нухдаго», - ян.\nЦебеккун лъазабун букIана, 17 январалда гьабураб ЧРялъул прокуратураялъул искалда рекъон, Грозныялъул Заводской районалъул судалъ, «Газпром межрегионгаз Грозный» абураб компаниялда тIадаблъун гьабунин, халкъалда тIад хъван букIараб ичIго миллиард гъуршил налъи нахъе хъвагIайилан абун.\nСМИяздаса гьеб хабар къватIибе бачIингун, ахIи бахъана Россиялъул регионазда. Гьездаги ракIалдещвана жидерго налъи ва регионазул закондателазул собранияз гьаруна прокуратураялде хитIабал. Гьеб мисалалъул жидее пайда бахунареблъиги бичIчIун, Газпромалъулал рекIеда ратана ва гьез лъазабуна, Грозныялъул судалъул хIукму правоялъул нормабазде рекъонкколарин абун. Генералияб прокуратураялъ Чачан республикаялъул прокурорасда тIадкъана, «Газпром межрегионгаз» ОООялъул апелляциялъул (данде хъвараб гIарзаялъул) рахъкквеян абун. Гьелдаса хадуб ЧРялъул нухмалъиялъухъа рорчIана батIи-батIиял, ай гIаксаб магIнаялъулцин, харбал ва гьез нахъе босана ЧРялъул прокуратураялъул сайталдаса доб хIукмуги. Гьанже бичIчIулеб гьечIо: Грозныялъул Заводской районалъул судалъул хIукму хутIанищ къуватаблъун яги гьеб хисизабизейищ бугебали.\nКинаб дарс бугеб гьеб мисалалъулъ? ТIоцебесеб иргаялда, битIараб буго Рамзанил пикру: щай кьезе кколеб гIадамаз гIарац жидеца хIалтIизабичIеб газалъухъ?\n«Воре, цIогьор ккве!» - ан бищунго цеве ахIдола цIогьор» абураб кици буго. Гьедин, Дагъистаналда бахъараб газалъухъ налъиялъул ахIиги буго цIогьодизе ругьуназул ахIи. Къуваталъул идарабазул хIалтIухъабаз кинабго мухIкан гьабуна ва, мисалалъе, ккуна Анастасов ва цогидалги. Амма бичIчIуларо: кин гьел газалъул менеджеразухъа бажарулеб, миллиардазде гIунтIун гIарацги бикъун, «яхI гьечIел» потребителазул хIакъалъулъ харбал рицине? Гьале газ бикъиялъул цо чанго къагIида:\n1. Газалъухъ гIарац кьезе лъугьуна гIадамал, амма газалъул компаниялъул вакилас гьезда «бичIчIизабула» пуланаб къагIидаялда рекъон, налъи тIаса хъвагIазе бегьулин абун. Кин гьеб гьабун бажарулебалиги, жидедаго лъалеб батилаха.\n2. Газалъул регионалиял вакилзабаз гьабула бакIалъул предпринимателазулгун балъгояб къотIи ва гьезие бичула цIатари. Гьедин бикъараб газ хъвала гIадамазда тIад. ГIемерисезда гьеб бичIчIуларо ва кьола хIалтIизабурабги тIаде хъварабги газалъухъ гIарац, амма цо-цояз, гьебги лъан, ахIи бахъинабула. Амма судалде хьвадун, ритIухълъи чIезабизегIан гIемер заман уна. Гьеб заманалда балъгояб къотIиялда гъолбасаразе рес щола финансазул документазда (хадубккун гьел хисизаруларо) мекъал баянал хъвазе. Гьелдалъун кагътида хутIула «халкъалъул налъи». Хисизаризе бегьула компьютералде росарал счетчикалъул баяналги.\n3. Бикъараб газ хъвала хваразда тIад – гьезухъа налъи бецIизабун бажаруларелъулха.\n4. Бикъула газалъул мухъал цIигьаризе яги къачIазе кьураб гIарац. Нухда газ биличIого букIине абун, кьола газалъул рогIрал цIигьаризе гIарац. Гьел «цIигьарула», амма лъагIалидасан цоги нухалда къачIазе ккеледухъ. Гьедин гьабула чанго соналъ тIатIалаго.\n5. Цоги къагIида – гIадамазе бачIунеб газ цогидаб рахъалъе бичи. Ругел газалъул мухъаздаса бачIунеб газалъул къадар цIикIкIинабула. Гьебмехалда хIажалъула газалъул хIисаб гьабулел алаталгун «хIалтIизе», ай газ бикъун щвараб гIарцул бутIа кьезе ккола счетчикал хIалтIизарулев чиясеги. КIиабилеб нух – газалъул мухъилъе бачуна хIисабалда гьечIеб рогIоро. Гьеб ккола гIумруялъе хIинкъи бугеб иш, амма «межрегионгазазул» нухмалъиялда гьеб лъала ва гIумруялъе хIинкъи ккеларедухъ хIалтIи гьабизе тола.\nАхираб кIиго соналда жаниб дагъистаниязда хадуб налъи цIикIкIана микьго млрд гъурушалъ. Газалъухъ гIарац кьолезул къадар бахуна 30-гIан проценталде.\nМухIкан гьабизе ккола хIакъикъиябги тIад хъварабги налъи. Владимир Васильевасги чанцIулго абуна батIи-батIиял предприятияз газалъул мухъалде рогIрал рачиналъул хIакъалъулъ. Гьеб буго цо-цо пачалихъиял идарабазулги «Межрегионгазалъул» хIалтIухъабазулги «квербакъиялдалъун» тIегьалеб букIараб цIогь. Гьайгьай, лъикIаб гьечIо СКФОялдагун Дагъистаналда газалъухъ гIарац кьеялъул гIадлуги. Улкаялъул президент В. Путиницаги цебего лъазабун букIана, Дагъистаналда гIадлу гьабеян абун. Гьелде регIана гIицIго гьанже. Щайдай?\nДир пикруялда, санкциязул хIасилалда гIарцул рахъалъ хIалкъайдал. КIиабилеб гIилла, РФялдаго такъсирчилъи тIибитIун букIин, хасго СКФОялда. Гьединлъидалги батила, федералияб централъ байбихьана регионал цIацIазе. Къуваталъул идарабаз хIалхьи толеб гьечIо, анцI-анцIгун нус-нус миллиардал рикъарал хIакимзабазе. Централъ рахIат хвезабун буго цогидал регионазулги, амма ахIи бахъунеб буго, СМИязе «цIакъго рокьулелъул», СКФОялъул регионазул хIакъалъулъ.\nРегионазул халгьабиялдалъун ва бакIалъул хIакимзаби жанир тIамиялдалъун, дир пикруялда, гьеб масъала тIубазе гьечIо. Хъуй гIемерлъила, амма хайир ккеларо. Халкъ божуларо ришватчилъиялде дандеян абун тIоритIулел тадбиразда. Камуларо, гьеб ургъунго ва цебеккунго хIадурараб иш бугилан абулелги. Байбихьизе ккола тIадегIанаб нухмалъиялдасан – гьебмехалда халкъалда бичIчIила хIакъикъаталдаги ришватчилъиялде данде рагъ балеб букIин.\nПрочитано 117 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 11 февраля 2019 10:17\nДругие материалы в этой категории: « Ракьалда лъалкiал\tЧIухIула, Дагъистан, дур харбидалъун… »


ГI. Кебеков чIвана. Щиб хадуб?\nDagestan -- Ali-Askhab Kebekov, amir of North Caucasus, was killed in 20-th April 2014\n19 апрелалда Буйнакскиялъул рагIалда тIобитIараб хасаб операциялъулъ чIванин изну гьечIого яргъид гIуцIарав щуго чи, гьезул цояв «Имарат Кавказа» гIуцIиялъул нухмалъулевги кколин лъазабуна 20 апрелалда Россиялъул терроралда данде чIараб комитеталъ.\nБуйнакскиялда (Герей-авлахъалда) чIварал кIигоязул цояв ГIалиасхIаб Кебеков вукIанин абизе гIедегIулел рукIинчIо низам цIунулел. Гьез гIицIго лъазабуна Герей-авлахъ абулеб бакIалда сверун ккун букIанин кIитIалаяб мина. КъватIир рачIине инкар гьабунин гьенир жанир рахчарал чагIаз. Руччабиги рукIанин гьезда гъорлъ. Цинги жалгоги жанир чIун лъимал ритIун рачIанин гьез къватIире. Низам цIунулез речIчIизе байбихьидал, гьеб минаялъуса къватIире лъутизе хIалбихьулеб букIанин цо-цояз. «Кавказпресс» сайталъ лъун буго гьеб операциялдаса бахъараб видео. Гьениб бихьулеб буго цо заманалда гьеб мина кьвагьун тIатIала кколеб, кутакаб цIадулъ бетараб гьелъул чIваднал хутIула цо параялдасан. Гьебго сайталда лъун руго кIиго жаназаялъул сураталги. Гьал щалали лъалищин цIехон гурони, цIарал хъван гьечIо. ГIицIго хъвалеб буго гьеб минаялда гъоркь ракьулъе бухъун гьабураб рокъоб жаниб батанин гьеб кIиябго жаназа.\nГIадатиял гIадамаз жидедаго гьоркь бицунеб букIана Кебековги цогидалги гьенир жанир рукIин мухIканго лъалел чагIаз бицун батулин низам цIунулезда. Амма низам цIунулез абулеб буго щаклъи бугел чагIи ругищали жидеца гьениса гIебеде хал-шал гьабулеб букIанин, цинги тIаде кканин жал гьел яргъид рорчарал гIадамазде. Кверде рачIайин абидал, лъадигун ва лъимергун цадахъ гьеб минаялъул бетIергьан вачIанила. Цинги хадуйго цо гьитIинай ясги ячIанила. Жидер баяназда рекъон, гьей йигила гьенир жанир рукIарал изну гьечIого яргъид гIуцIарал цоясул яс.\nПалхIасил, 20 апрелалъул къалъудаса хадуб Россиялъул терроралда данде чIараб комитеталъ официалияб куцалда лъазабуна гьев Герей-авлахъалда чIванин Доку ГIумаровасдаса хадув «Имарат Кавказа» гIуцIиялъул вукIарав нухмалъулев ГIалиасхIаб Кебековги, жеги кIигоялги. Гьел кколел руго Унсоколо мухъалъул къокъаялъул цевехъан Шамиль ХIажиевги, Дагъистаналъул централияб мухъалда бугеб къокъаялъул нухмалъулев ГIумар МухIамадовги.\nТерроралда данде чIараб миллияб комитеталъул лъазабиялда абулеб буго республикаялда терактал гьариялда бан, гьединго гIадат гIадамалги низам цIунулелги чIвазе къасд гьабиялда бан гьел лъабалго цIех-рехалде кьун рукIанин жидеца. Гьединго ХIажиевги МухIамадовги гIахьаллъанин 2006 соналъул апрелалда республикаялъул лъабго инкассатор чIваялъулъги, 2007 соналъул маялда Унсоколо мухъалда поч талавур гьабиялъулъги.\nГьебго лъазабиялда терроралда данде чIараб миллияб комитеталъ кIвар буссинабулеб буго ГIалиасхIаб Кебеков гIахьаллъанин 2012 соналда ЧIикIаса Устар чIвазе хIадурулел чагIазулгун хIалтIи гьабиялъулъги, 2013 соналда Волгоградалда теракт гьабиялъулъги абурал хIужабазде. Гьединго «Имарат Кавказалъе» гIарац балагьулев аслияв чиги гьев вукIанин, гьес гьеб бахъулаанин гIадамазухъа. Гьединго зама-заманалдасан интернеталдасан гьарулаанин экстремизмалъул магIнаялъул яги пачалихъиял хъулухъазда ругел чагIи чIвазе кколин абурал хитIабал.\nГьанже Кебеков чIваялдалъун "Имарат Кавказа" абураб гIуцIиялъул хIалтIи ахиралде щванин рикIкIунеб буго цо-цояз. Щайгурелъул цере гьенир гъорлъ рукIарал чагIаз ИГалъе бан бугила гьа. Гьеб ахиралде щвечIин жеги, амма гьелдалъун Дагъистаналда ахIвал-хIал хIалуцине рес бугин рикIкIунеб буго республика тун къватIив динияб цIали гьабулев МуртазагIалица.\nМуртазагIали: «Имарат Кавказа» лъугIи – гьеб дида бихьуларо. КIиго чи хутIанигицин хутIула гьебги цогидал гIуцIабиги. Амма цодагьаб загIиплъизе рес буго гьеб. Дида ккола гьанжеялдаса хадуб Дагъистаналда ахIвал-хIал хIалуцинин. Гьениб ИГ къувалъизе буго. Цебего гIадин Дагъистаналда гIисинал гIолохъабаз гIалимзабиги, имамзабиги, ресалда ругел гIадамалги чIвай цIикIкIине бегьула. Щайгурелъул гьел, жакъа ИГалъе гьа бан ругел гIолохъаби рукIана ГIалиасхIаб Кебеков чIаго вугеб заманалдаги дагIват гьабулел, вагIза-насихIат гьабулел гIалимзабиги, флешкабиги ритIун, жидеца нуж чIвалилан бечедал чагIазе хIинкъаби кьолел рукIарал гIадамал. Амма ГIалиасхIаб Кебековасги Дагъистаналъул къадилъун вихьизавун вугев гъов Генуса МухIамад Сулеймановасги (Абу ГIусман) – гIелму бугел гIадамал рукIиналъ – гьел чагIи чIвазе бегьуларин, гьезухъа бахъизе бегьуларин, гьезие зарал-зиян гьабизе бегьуларилан ккун чIезарун рукIана. Гьанже Кебеков чIван хадуб гьединал гIадамал цIикIкIине руго – дида гьедин бихьула».\n«Аль-КъагIидаялъулгун» бухьен букIиналда бан исана 15 марталда Америкаялъул Цолъарал Штатаз ГIалиасхIаб Кебеков восун вукIана жидеца санкциял лъурал чагIазул сияхIалдеги. Гьелъие гIиллалъун гьединго бачун букIана Кебеков низам цIунулелгун диниял чагIи чIваялда тIадрекъолев вукIинги.\nКебеков чIвана. Щиб хадуб?


Улкаялда гlадлу биххиялъул гlайиб Москваялда гьабулеб буго Киевалъ\nДонецк мухъалъул администрациялъул мина кверде босарал Россиялдехун цIайи цIикIкIарал активистал, Апрель 7, 2014\nУкраиналда гьатIан къоялда Донецк мухъалъул администрациялъул мина кверде босарал гIадамаз итни къоялда гьаркьал кьуна Донецкалъул халкъияб лъидаго бачIеб республика гIуцIиялъе гIоло. Гьезие бокьун буго 11 май щвелалде референдум тIобитIизе ва гьелде босизе буго цого-цо: «Донецкалъул халкъияб республика гIуцIиялъул рахъ кколищ дуца?»-абураб суал.\nЦебе лъазабулеб букIана Донецк мухъалъул администрациялъул мина кверде босарал Россиялдехун цIайи цIикIкIарал гIадамазе къваригIун букIанин республика гIуцIиялъул хIукму мухъалъул Шураялъул лигитимияб сессиялда къабул гьабизе, амма депутатал рачIун гьечIо гьеб данделъиялде. Гьелдаса хадуб, администрациялъе гьужум гьабураз лъазабун буго депутатал мандатаздаса махIрум гьарулел ва гьезул бакIалда цIияб халкъияб Шура гIуцIулеб бугин.\nИнформалатаз лъазабулеб буго Донецк мухъалъул администрациялъул минаялда тIаса гьеб мухъалъул байрахъ нахъе бахъун бугин ва гьеб минаялда цеве вакIарун вугин «Россия, Россия!»-ян ахIулев нус-нус чийин.\nМитингалде ракIарараз лъазабун буго, нагагь Киев гьезие квал-квал гьабизе лъугьани гьез Россиялда гьаризе бугин рекъел чIезабулел аскарал гьенире ритIейин. Россиялъул президент Владимир Путинихъе гьабураб гьединаб лъазаби цIалун буго активистаз ракIараразда цебе. Гьедин лъазабулеб буго УНИАНалъ.\nЭркенлъи Радиоялъул мухбираз лъазабулеб буго бакIалъул я милициялъ ялъуни хIинкъигьечIолъи цIуниялъул къуватаз кинаб букIаниги хIаракат бахъулеб гьечIин гьеб мина тIадбуссинабизейин. Гьединго лъазабулеб буго Россиялдехун цIийи цIикIкIарал активистаз Харьковалдаса ва Луганскалдаса гIадамал ахIулел ругин Донецкалде жидерго рахъ кквезейин.\nДонецкалде сапар бухьун буго «Батькивщина» партиялъул лидер Юлия Тимошенкоца. Гьелъ рикIкIунеб буго ахирисел лъугьа-бахъиназул гIайиб бугин «Крымалъул сценариялда рекъон Украиналъул машрикъалъул рахъалъе аннексия» гьабизе къваригIараб Москваялдайин.\nУлкаялда ахирал къоязда кколеб бугелъул гIайиб Москваялда гьабулеб буго Укриналъул премьер-министр Арсений Яценюкицаги.\nАрсений Яценюк: «БичIчIулеб буго Украиналде, Донецкалде, Луганскалде, Харьковалде данде гIуцIараб план рагIалде бахъинабулеб букIин. Гьеб буго ахIвал-хIал хIалуцинабизе ва къватIисел улкабаздаса аскарал нижер гIурхъи бахунги рачIун улкаялъул ракь кверде босиялъул план. Гьеб нижеца тезе гьечIо ва дир ракI чIараб буго Донецкалъул, Луганскалъул ва Харьковалъул гIадамазе цогояб унитарияб улкаялда гIумру гьабизе бокьун букIиналда».\nУкраиналъул президентасул ишал тIуразарулев ва ТIадегIанаб Радаялъул нухмалъулев Александр Турчиновасги улкаялда ахIвал-хIал хIалуциналъул жавабчилъи Кремлалда тIад лъолеб буго.\nАлександр Турчинов: «Сон байбихьана Украиналда ахIвал-хIал хIалуцинабизе, ТIадегIанаб Рада биххизабизе, рищиял хвезаризе ва нижер улка кесказде бикьизабизе Россиялъ байбихьараб хасаб операциялъул кIиабилеб бутIа».\nГьатIан къоялда Россиялъул рахъ кколел активистаз кверде росун рукIана Луганскалъул ва Харьковалъул административиял минаби.\nАмма итни къоялъул къалъудаса нахъе Украиналъул улка цIуниялъул министр Арсен Авковас Facebookалда жиндирго гьумералда хъвалеб букIана Харьковалда активистаз кверде босун букIараб административияб мина тIубанго гьездаса эркен гьабун бугин ва администрациялъул хIалтIухъаби жидерго ишал тIуразе журанин. Амма Украиналъул машрикъалъул рахъалда ахIвал-хIал хутIулеб буго хIалуцараблъун.\nДонбассалъул гIадамаз рагьараб кагъат хъван буго Украиналъул тIалъиялъухъе. Гьелда гьез гьарулеб буго сепаратистаздаса ва гьезул ишаздаса жал цIунейин. Гьез кIвар бусиснабулеб буго низам цIунулез щибго гьабулеб гьечIолъиялде ва гIадлу биххулел гIадамал низамалде цIалел гьечIолъиялде.\nГьебго заманаялда Украиналъул нухмалъиялъ такъсирал гьариялъул ишал рагьун руго улкаялъул машрикъалъул рахъалда рукIарал гIемерав чи гIахьаллъарал гIадлу-биххиязда бан. Гьел гIуцIаразе рихьизарун руго туснахъалъул щугоялдаса микьгоялде щвезегIан сонал.\nГьединго итни къоялдаса нахъе къуваталде лъугьунеб буго Россиялъул гражданал Украиналда рукIиналъе болжал бихьизабулеб низам.\nУлкаялъул гIурхъаби цIуниялъул хъулухъалъ ва къватIисел ишазул министерлъиялъ чIезабун буго Россиялдаса гIадамал Украиналъул территориялда рукIине бегьулин тIоцебе гIурхъи бахаралдаса бащдаб лъагIалида жаниб 90 къоялъин.\nГьеб буго Россиялъ Украиналъул гражданазе чIезарурал гьединалго гIурхъабазе жаваблъун. Россиялда гьел рихьизариял къуваталде лъугьун руго исана 1 январалдаса нахъе.\nГьанжелъизегIан Украиналда ругел Россиялъул гражданазе рес букIана гьениб лъабго моцI бан хадуб гьениса нахъе ине ва гьеб параялъго тIадвуссине.\nРоссиялда ва Украиналда гьоркьоб буго визаби гьечIого ине-рачIине рес кьолеб режим. Гьелде тIадеги, кIиябго улкаялъул гражданаз цоцахъе унаго хIалтIизаризе бегьула гIурхъи бахине къваригIунел гурел жиде-жидер улкаялда жанир хIалтIулел паспорталги.\n"Правый сектор" нахъе къотIана "Днипроялдаса"\nУкраииналъул миллияб гвардиялъул ругьунлъиял\nПриднестровье: Россиялде хьулалгун\nЛуганск. Демонстрантаз бахъана СБУялъул мина\nДонецк областалъул администрациялъул штурм


Журналист АхIмаднабиев чIваялъул цIех-рех заманаялъ чIезабун буго\nАхIмаднабиев АхIмаднаби вукъизе унаго, Махlачхъала\nГьал къоязда Дагъистаналъул цIех-рехалъул идараялъ лъазабуна жураналист АхIмаднабиев АхIмаднаби чIваялда хурхун гьабулеб цIех-рех заманалъ чIезабун бугилан. Гьелъие гIиллалъун ккун буго журналист чIварав чи жеги чIезавун гьечIолъи. АхIмаднабиевасул адвокатас абулеб буго заманалъ чIезабунин абун гьеб иш тIубан къазе тезе гьечIин.\nДагъистаналдаса журналист АхIмаднабиев АхIаднаби чIваралдаса исана 9 июлалда лъагIел сверана, амма гьебгощинаб заман аниги жеги я гьев чIварав чи, яги гьев чIвазе буюрухъ кьурав чиги чIезавун гьечIо. Гьелда хурхун цIех-рехчагIаз заманалъ журналист чIваялъул ишалъул цIех-рех гьаби гьоркьоб къотIизе тун буго. АхIмаднабиевазул хъизамалъул адвокат Шейхов ГIабдурашидица «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда абуна гьеб иш гьоркьоб къотIизе течIого гьаб сагIат тIокIаб гьабун бажарулеб жо гьечIила, амма гьеб гьоркьоб къотIизе тунилан абун гьеб къазе биччазе гьечIила жидецайилан.\nГIабдурашид Шайхов: «Жакъа къоялде гьеб иш рагьун бажарулел ресал лъугIун руго цIех-рехалъул идарабазул. Гьез хал гьабизе кколебги, бажарулеб букIараб щинабги лъугIун буго гьаб сагIаталда жаниб, хал гьабизе щибго хутIунцин гьечIо. Цо лъица букIаниги чIезабейинги абун гьоркьоб къотIизабун бугин гьеб ишалъул цIех-рехиланги абун бажаруларо, амма гьеб такъсир гьабурабго тIоритIизе кколел рукIарал хасал цIех-рехалъул тадбирал заманалда тIоритIичIо къуваталъул идарабаз. Гьанже заман ун хадуб хасал тадбиралги тIоритIун гьеб иш рагьизе цIакъ захIмалъула. Гьеб заманалъ гьоркьоб къотIизабун букIуна, масала цониги гьеб такъсиралъул цIияв нугI ватизегIан, яги гьев чи чIвараб ярагъ батизегIан, яги гьеб лъугьа-бахъиналъул видео балагьизегIан. Гьединал кьучIал далилал ратизегIан чIезабун букIин гурони, гьеб къан букIунаро. Гьел ратизегIан заманалъ чIезарун рукIуна цIех-рехалъул тадбирал».\nГьединго ГIабдураши Шейховас бицана жиндица Дагъистаналъул цIех-рехчагIазул махщалида божилъиги гьабичIого, гьеб иш цебе билълъунеб гьечIолъиги бихьун, Россиялъул цIех-рехалъул идараялъул нухмалъулесухъе кагъат хъван букIанилан. Гьеб къагътида адвокатас Александр Бастрыкинида гьарулеб букIун буго Дагъистаналъул цIех-рехчагIазухъаги нахъе босун АхIмаднабиев чIваялъул иш Шималияб Кавказалъул Федералияб Округалъул цIех-рехчагIазухъе кьейилан. Амма регионалъе кIвар гьечIеб такъсир бугин гьебиланги абун, Шейховасул гьари нахъчIван буго Россиялъул цIех-рехалъул идараялъул бетIерас.\n2011 соналъ МахIачхъалаялда чIварав «Черновик» газеталъул бетIергьан Камалов ХIажимурадил ишги дагъистаналъул цIех-рехчагIазда божилъиги гьабичIого шималияб кавказалъул федералияб округалъул цIех-рехчагIазухъе кьезабун букIана гьесул гIагарлъиялъ. Амма гьенибе кьунин абун такъсир рагьиялъе щибниги квербакъиги ккечIила, гьеб ишги жеги рагIалде бахъун гьечIилан бицана «Эркенлъи» радиоялъулгун букIараб гара-чIвариялда чIварасул вац Камалов Магьдица.\nКамалов Магьди: «Гьаб сагIат гьеб ишалда хурхун цебетIей гьечIеб цIех-рех унеб буго СКФОялъул цIех-рехалъул идарабазда. Гьезухъе кьунилан абун гьеб ишалъул батIияб цебетIейго ккечIо. Дагъистаналда киса-кибего бугеб коррупция гьенибехунги щун буго. Республикаялда бугеб коррупцияги захIматаб ахIвал-хIалги хисизабичIого, гьеб такъсир рагьуларо. Гьеб рагьиялде кIвар кьейилан тIалабги гьабун нижеца хъваралщинал кагътазулги, хитIабазулги, гьарунщинал пресс-конференциязулги щибго хIасил ккечIо. ЦохIого цо хIасил ккана гьеб иш дагъистаналъул цIех-рехчагIазухъаги босун СКФОялъулазухъе кьей. Амм моцIида жанир цо нухалъ гьаниреги рачIун, цо-кIиго къо Дагъистаналдаги бан, цойгидал жидерго ишаз Кавказ сверулел рукIунел гьезул хIалтIухъабазги гьеб такъсир рагьиялъул иш цебетIезабулебго гьечIо. Гьезухъе иш кьей сапнахъ гIебу хисараб гIадаб жо ккана».\nГьединго Магьдица бицана цIех-рехчагIазда божун вукIинчIого жиндицагоги хасаб цIех-рех гьабулеб бугила. Гьелъул хIасилалдаги цевего гьез рехсолев вукIарав Пачалихъияб Думаялъул депутат Шамиль ГIисаев гурониги, ХIажимурад Камалов чIваялда щаклъи бугев цойги кIигониги чи вугила жиндир, амма гьаб сагIат гьезул цIарал жеги рехсон бажаруларилан.\nДагъистаналда рагlуе эркенлъи букlиналъе гlиллаби\nГIумру бичун босулеб эркенлъи\nЖурналист чIваялъул ищалда сверухъ къараб диван\nЧIварал журналистазул сияхI дагьабги халалъана\nМахсароялъулъ балагьулеб экстремизм