Ahozko euskal literatura Garazin Pierre Duny-Pétré -\nAhozko euskal literatura Garazin Pierre Duny-Pétré\n27 février 2011 7 27 /02 /février /2011 08:44\nPiarres Hegitoa, Pierre Duny-Pétré\nLittérature populaire orale au pays de Garazi (province de Basse-Navarre en Pays Basque), histoires, contes, légendes, textes recueillis par Piarres Hegitoa, Pierre Duny-Pétré.\nLiteratura oral popular del pais de Garazi (provincia de Baja-Navarra en el Pais Vasco), cuentos, leyendas, textos recogidos por Piarres Hegitoa, Pierre Duny-Pétré.\nOral popular literature from Garazi area (Lower-Navarra province in the Basque Country), short stories, tales and legends, texts collected by Piarres Hegitoa (Pierre Duny-Pétré).\n+ Jean-Louis Davant : nor zen Pierre Duny-Pétré.\n+ Antton Luku: Piarres Hegitoa istorio kondan, Zirtzilen mundua.\nI- Ixtorio-mixterio edo lehengo basa-sinestiak\n1- Oluntzeko basanderia\n2- Salbatoreko kanderailia\n3- Basa Jauna gauaz irrintzinaka\n4- Basa Jauna eta otsoak\n5- Basa Jaunaren hatzak\n6- Oluntzeko jauregi madarikatia\n7- Ezterenzubiko arima herratia\n8- Eihalarreko laminen xuriketak\nII- Lehengo irriak, lehengo etxetan\n9- Gizona gizon, saski petik ere!\n10- Astoa eta zerria\n11- Donibaneko merkatian Garazin\n12- Nafar astoen berri\n13- Zantzin mentsa elizan\n14- Akurako bertza\n15- Etxeko karrota saltsa\n16- Apezaren janketa gaitza\n17- Mediku gaztia\n18- Jatsuko tripota tzarra\n19- Arto-ta gerezi\n20- Katixima ikasi behar\n21- Pettiri ttipia eta behia\n22- Artzainaren semia\n23- Etxeratekoan gihilka\n24- Eguberri xahar bat Garazin\n25- Jaun Erretoraren gasna\n26- Nausi zaharraren sudur hotza\n27- Nausiaren erbia\n28- Ezterenzubiko zubian\n29- Supazterrian Pattin artzainarekin\n30- Asto handi bat, eta besterik ez!\n31- Beherapeneko onjo biltzaliak\n32- Gilen Zikiteroa eta mugazainak\n34- Garaziko biper gorriak\n35- Pettiri Uhartekoaren balentriak\n36- «Akungoan» artzeko\n37- Karlixtak, sasi gudua hasi zelarik\n38- Artzainen semia\n39- Pettiri ttipia eta behia\n40- Etxeatekoan gihilka\nIV- Bi kantu xaharrak\n41- Goazen etxerat\n42- Zitadela gora duxu\n1- Herriko edertasunaren fundikatzia, Herria, 1959-11-29\n2- Uda Garazin, Principe de Viana, urria 1973, 92gr z.\n3- Urtzokeriak, Principe de Viana, 1973, azaroa, 93-94gn z.\n4- Ardikeriak, Principe de Viana, epaila, 1974, 97gn. z.\n5- Bazterrak kexu, Principe de Viana, urria, 1974, 104gn. z.\n6- Nafarroari so !, Principe de Viana, urtarrila, 1975, 107 gn. z.\n7- Gure herria saltzeko dea?, Principe de Viana, 1975, jorraila, 110 gn. z.\n8- Herriko lurra: nekazarien tresna, Principe de Viana, ekaina, 1975, 112 gn. z.\n9- Aurtengo uda, Principe de Viana, uztaila-agorrila, 1975, 113-114 gn. z.\n10- Juanes Barbier, Principe de Viana, azaroa-abendoa, 1975, 117-118 gn. z.\n11- Euskaltzaleak kexu, Principe de Viana, urtarrila, 1976, 119 gn. z.\n12- Giscard d’Estaing Naforran, Principe de Viana, uztaila, 1976, 120 gn. z.\n13- Udako beilariak Garazin, Herria, 1976eko urriaren 10a.\n14- Behorlegi, 1976eko abenduaren 7a.\n15- Letra Otto Pettan maiteari, Donibane Garazitik, 1981ko hazilaren 5ean.\n16- Letra Otto Pettan maiteari, Donibane Garazitik, 1981ko abendoaren 17ean.\n17- Artzain zaharraren afari, Donibane Garazitik.\n18- «Politika» zer debru den, Donibane Garazitik.\n19- Nafarroko Donibane: Koxe Larre hautagai abertzalearen hauteskunde aldizkarian agertua, martxoaren 1992ko Donibane eskualdeko hauteskundeen karietarat.\nVI- Artikuluak frantsesez\n- Formules de salut et de souhaits utilisés en Basse Navarre.\n- Interpellations et cris divers.\n- Jurons et injures.\nVII- Pierre Duny-Pétré-ren biografiak\nfrantsesez eta españolez.\n+ Zure eskuinean, aurkituko duzu zerrenda bat: "Articles récents" deitzen dena. Klik eginezazu "liste complète" gainean. Artikulu guziaren zerrenda ikusiko duzu.\nPublished by Arnaud Duny-Pétré\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:17\n23. Bio P. Duny-Pétré\nPierre Duny-Pétré 1914-2005\nEuskaltzain urgazlea 1963tik\nONIBANE Garazin jaio zen 1914ko apirilaren 3an. Aita, aduanako guarda Garaziko Lekunberrin, ama Donibaneko sarrailari familia batekoa, Espainako karrikan: XVIII.mendeko etxe horretan jaio zen gure Pierre.\nFilosofiako ikasketak eginik, estoikoen pentsakera ikertuz bereziki, munduko bigarren gerlara joan behar izan zuen. Frantziako iparrean, Somme baiko guduka handian presoner hartu zuen lurreko aleman armadak, eta beraz Alemaniara eraman. Handik ihes egitera saiatu zen bost bider, debaldetan, baita seigarrenean aske joaitea erdietsi zuen, 1942ko ekainean. Gertakizun horien berri xeheak ematen ditu publikatu gabe dagoen liburu autobiografiko txiki batean, frantsesez: “Quelques Basques dans la tourmente, 1939-1945”.\nGurasoak Congo-Brazzavillen zituen : han aita Estatuko funtzionarien zerrendatik kendu zuen Vichy-ko gobernuak, erresistentziaren aldekoa izatea gatik.\nFranziako hegoaldea ez baitzen oraino alemanez okupatua (1942ko azaroaren 11an hartuko zuten), hara pasa zen Pierre eta Marseillan «Armée secrète» delako armadan isilean sartu. Eki-hegoaldeko atalaren buru zen Jean Pétré, Pierreren osaba, eta horren beso eskuina izan zen Pierre gaztea. Gestapo sonatuak osaba atxilotu zuen eta Buchenwald-eko kontzentrazio-esparrura bidali. Pierrek aurrera ekin zuen makian, sekulako dominak irabaziz, nahiz ez zen hori haren helburua.\nGerlatik landa sartu zen komisario kontu Frantziako inteligentzia zerbitzu bat den DST delakoan. Hurbildik ikustatu zuen «Exodus 47» judu iheslarien itsasontziaren afera. Baina metodo batzuk ez ditu onartzen erresistentziako espiritu askatzailea saldurik dakus, bereziki agintarien artean daudelarik Vichy-tiar kolaboratzaileak eta azken orduko «erresistenteak», gainera Franco bere tronuan dagoelarik hegoaldeko erresuman. Beraz polizia arruntera pasatzen da, komisario karrera betez Frantzia behere horretako hiri ezberdinetan.\n1961eko apirilean Aljerian aginteaz jabetu zelarik frantses jeneral talde bat, gobernu legitimoaren alde agertu zen Pierre, eta bere leialtasunaz eskertu zuen de Gaulle presidenteak. Aldi bat gehiago agerian daude hor gure garaztarraren sentimendu demokratiko, errepublikazaleak.\nPierre Duny-Pétré, 1984 urtean\nEuskaldun euskaltzalea izanez, bururaino eremanen ditu. Enbatatiarra izanen da hastetik. Bere ideiak agertuko ditu bere artikulu eta beste idazkietan, baita ekintzetan. 1972an parte hartuko du Mauleko Aberri Egunean, nahiz hau debekatua duen Paueko Prefetak. Bi egunen buruan erretiroa du. Halere Pariseko barne arazoetako ministeriora deitzen du Polizia nazionaleko Zuzendari orokorrak, eta dosierean egonen zaio gaitzespen ofizial bat ematen dio, karrikako ibilaldi «separatista» batean agertzeagatik. Abertzale atipikoa agertzen zaigu horretan ere Pierre Duny-Pétré : Eugene Goyheneche historialari zenaren hitzetan, barne arazoetako ministroak sinaturik, abertzale ziurtagiria duen bakarra, edo arras bakarretakoa !\nBere ideiak frantsesezko idazkietan agertu ditu segurki. Haatik ez da horretan mugatu. Euskaraz ere idatzi du, franko nasaiki, euskal aldizkari eta kazetetan sakananaturik dauden artikuluetan, hala nola Elgar, Eusko Gogoa, Herria, Gure Herria, Principe de Viana, Anuario de Eusko Folkloren…\nIdeiez haratago ere bazoan bere ipuin eta kontakizunetan, ohitura zaharrak, leiendak, mitoak eta historia bera ere ikertuz. Harenak dira bereziki Basajaunaren istorioa, Garaziko hiri nagusian, Manexen marrakak, Garaziko solasak… Baxenabarreko haurren ipuin, joko eta erran zaharrak bildu zituen «Xirula mirula» liburuan.\nAzpimarratzekoa du gainera olerkian zein sotilki zerabilen, euskaraz, Villon bezalako frantses poeta zaharren balada, bertset bakoitza «igortze» polit batez burutua errepikan.\nEzkondua, aita familiakoa, Donibane Garaziko hilarrian dago, etxekoen artean, Pierre Duny-Pétré, nafar euskaldun, euskaltzale suharra. Goian dagoela, bake handian. Gure doluminik zintzoenak eta atxikimendu gartsua familiari.\nPiarres Hegitoa istorio kondan:\nPiarres Hegitoa izenpetzen zuen Pierre Duny-Pétrék, entzute handiko garaztarrak. Biografia ospetsu bezain atipikoa agertzen zaigu horrena. Gizon bertutetsua egoten da gure oroitean, adimen bizikoa baita jakintza eta memoria zabal-sakonekoa. Ikusten zuen eskaner batek bezala Garaziko jendartearen geruza eta azpi geruzen artean, historiagilearen eran susmatzen zituen emaitzen kausen bila zihoan. Baina Piarres Hegitoaren izenak gehienik gogora ekartzen digu Xirula Mirula esapide eta formulen bilduma, itsua nork eginen duen erabakitzeko haurrek erdi kantatzen dituzten kilixki kalaxka haiek, Laboak sublimatu Zai zoi bele bezalakoak, euskararen berreskuratzen izerdi botatzen edo kasko berotzen ari izan garenoi hizkuntzaren zailena zitzaiguna, etsitu baikara bakarretan euskara bizi hori gurea izanen zenez sekulan, zirtolari eta ditxolarien aisezia ikas daitekeenez ardura burutik pasatu zaigu eta. Gehiago irakur edo entzun, eta iruditzen zitzaigun urruntzen ginela beti hunki nahi genuen euskara fresko eta bipil horretatik.\nIpuin horien irakurtzean sartzen gara Hegitoaren ekaian. Dena soinu da hemen, grafiatik haste. Lafonten informatzaile zenak bazekien orduko batuari behartzen baina hemen baliatzen duen transkripzioak Garaziko euskararen musika digu helarazi nahi, inflexio guziak barne. Ofizio guziek badituzte berenak, sakreek edo ele pleguek egiten dituzte pertsonaiak, eta metonimiak argazkia baino gehiago erraten duen bezala, salatzen dute hitz ukaldiek potreta bera ikusi aitzin. Pertsonaien esapide eta interjekzioak, hitz ezagunen ahoskera norbereganatua, euskaraz garelako hemengo edo hango, donibandar edo bortuar, euskaraz Garaztar. Testu hauetan Garazitik kanpokoak beren euskaratik dira ezagun, izan zuberotar, ahetza, edo zaraitzuar.\nOnomatopeiek, hitzek edo esaldiek baino gehiago diote eta bizi bada bat Tarrapatainean, Mehetegian, edo Haizetegiko jauregiko “noblea” bada, ez du eskatuko irakurle/entzuleak tesia doktoral bat jakiteko non dabilen, alferrik dira Proust edo Saizarbitoriaren deskribapen finak, hitz klasketarik ulertzen dugu zer nolako jendeak diren kontakizunean bizi. Ezkaratzetara ausartzen ziren bisitarien rolean gara, esposiziorik gabe, eta ikusten ditugu berehala delako etxearen erraiak.”Haika mutil” kantuaren etxaldea gure ingurukoa den bezala.\nEuskal Herrian, galarrotsaren karta postala, 1900 inguruan.\nHemen atzeman istorio anitzek fabula egitura dute, erakaspena daramate berekin eta aise begitantzen ditugu, ilar bihikatzean, amama gaz-semeari kontatzen, tiro batez bi xori, bizia ikas dezan. Batzuk ezagunak, emazte azkarra eta gizon ttipi eta ahularena konparazione, ahalbidetzen baitigu ondorioztatzea "gizona gizon —dagola— saski petik ere". Beste batzuk berridatziak eta entzuten dugu oihartzun baten gisa Txomin Ezponda txiste kontatzen, istorio belgikar bat euskalduntzen molde herrikoi eta eskarnia ezinean. Fabulisten jakintza nabaritzen da Zerria eta Mandoa-n, kabalei garraiarazten dizkiegu jendeen arteko liskar eta antonimiak, bizi filosofia darabilte ere nonbait.\nEzen herriaren, edo zehatz izateko, ttipien filosofia edo kontsolamendu izan nahi dute jende hasek arras berenak dituzten solas hauek. Gerla ondotikako klase ertainaren diskurtsoaren hegemoniak obsolezentziara edo ahanzturaren linboetara igorri baititu, bazter ditzakegu beren naif kutsua, beren iragankoikeria larriarengatik, ez dutelako, ustez, gehiago interesik.\nGosea iragana zaigulako. Espainiako eleberri pikareskoak, Commedia-ko zanniek gosea partida duten bezala, nabaritzen da hemen ere mahaiaren betetzea egun guzietako axola bakarra dela. Ez dakit haatik hain iragana denez: Eñaut Etxamendik, solasak hara ekartzen duen aldikal, egiatasun izugarri batekin arra bizitzen du haur zelarik zangoko eritasuna zuela, etxen tripa inutil bat bezala ikusten zuela bere burua eta hain zuzen burua bederen xuxen zuelako “igorri” zutela frailegai Belokera. “Deus ez jatekorik eta jatekorik gabe alaintso azkar ezin jalgi, eta gero jatekoa bester ezin forni” Pettiri ttipia eta behia-ren argumentua genuke. Zeren haurrek ez badute hil ala biziko auzi hori ordu deino trenkatzen, herresten mundura kondenatzen dute beren burua, behi kakan ihalozkatuko dira bizi guzian, aza petako bareena baitaiteke haien patua, edozein baratzezainek lehertzearen arriskuan. Kontsolatzen gara ardura gu baino tristeagorik bilatzean, sarri ikusiko dugun bezala komunitatetik kanpoko miserietan biltzen dugu gure munduaren baitan sinesteko fedea. Gose solas beti, anitz oroitarazten digu Apezaren janketa gaitza-k barur eta mehe berezko eta behartuaz, itzulipurdikatzea zirtzil teknika ezagutua baliatzen duela, ezen apez ahetzak zerri beharriaren laurdenaren laurdena jaten badu Pantzartez, ihaute asteartez, zer zuten bada besteek tupinean? (Guri erraten ziguten beti apezteko, oilaskoa janen genuela igandero, ez genuen ontsa hartzen, zeren guk jada oilaskoa jaten baikenuen aste egunez batzuetan eta guretarik batzuk jada “ez zuten maite”).\nGoseak “klase borroka” bezalako teoria kasik erosokeria gisa pasaraz lezake, gosea bizi eta urrun dutenen artean hierarkia sozialen eskala zapartarazten duelako. Hortaz, sinbologia kasik ezin irakurria dute ipuinek batzuetan, artzaina apezaren ikustera doa makil berria harturik: zer zaigu guri jakitea, makila ere jantziaren pieza zela, zer ekarriko digu oroitzeak Iturralde/Lafitten bertsoek diotena "non dut beribila... banoa eskutan makila" Makila pobrearen autoa zen. Irri hori auto defentsa da, klase kontzientzia baten aldarria ja.\nEzterenzubiko arima herratua-k drama kutsu sarkorra dakarkio ipuin bilduma honi, toberaren hatsa dario, injustiziak hila heldu zaigu justizia eske, nonbait ohorea balitz bezala jendarte horren azken haizoblia. Beti berak petzero ere bestalde. Donibaneko merkatuan Garazi-n auzitegira deituak ez du ordaindu nahi, astoa ausiki duen esparearen orde. Etxeko karrota saltsa-k irriz estaltzen ditu itxuraren salbatzeko indar tristeak, norbait jiten balitz ere ez dezaten jakin, hor gaindi, gure etxen saguak gazitegian umeak hazten dituela.\nArtoski irakurtzen hasten bagara ikusten dugu ez dela ipuinen kokagune den Garazi hori oraingoa baino gehiago. Ikusten dugu Doniane batetik eta bere inguruak bestetik, merkatuek, feirek Donibanera deitzen dituzte bortuarrak, beherekoak baino soraio eta azkarragoak, halakoa zen arestiko saski garraiatzailea, holakoak dira artzainak eta behorlegitarrak, gure lurraren muga, erran nezake, kasik zaintzen dituzten sentinelak edo mastariak. Xelebrekeriak, basakeriak Ezterenzubin daukate ostatu, mozkorrek, atso gizonsek, borturako bidea hartzen dute merkatu arratsetan, eta bidean... gertakariak gertatzen edo kontatzen ja, sineste eta aspaldiko istorioekin berriz nahasten Zuziñate edo Oluntze bezalako leku “madarikatuetan” arraberritzen.\nSauveur Harruguet, Le carnaval au Pays Basque, Ihautiri solas, oraisons funèbres de carnaval, liburutik ( 1936).\nEspainiako karrikan bizi izan da haurrean Piarres Hegitoa, merkatu egunez laborarisen astoak irriz ari zirelarik harresien kanpoko aldean, bizia, erresistentzia denbora barne, kanpoan pasatu baitu gero, funtzionario guziek bezala bere Frantziako itzulia egin du eta maite ukan zuen Euskal Herri hura ikusi du desegiten, aldatzen, modernizatzen nahi bada, arrozten. Nehork ez dio zurrunbilo horretan, salbatze eta museora igortzeko tentazioari buru egiten ahal, eta sentitu duke zerbaiten egiteko beharra.\nHortik ipuinei darien usain kostunbrista, folklorekeriaren tentazioa, Donibanen barne turismoa borta aitzinean hasten baitzen. Desagertze programatu batera kondenatua zen mundua paperean iltzatu behar zen ordu zeino. Ofizio ttipiak hor dira, jatearen truk lan egiten zuten jornalariak, garraioan ari ziren mandazainak, baina kantutegi zaharrean agertzen bazaizkigu ere galdu dugu hauen esanahi ironikoa. Hemen bizirik itzultzen zaizkigu eta zur kamioi gidariei badute egite ez dira halarik ere arras berak. Bortutik mando kakoletan jausten da ardi ongarria. Jendarte xuhur hartan deus ez zitekeen galtzera utz, deus gutirekin bizi zen eta irriak asetzen zuen haragi eskasak baino segurago. Nork ulertzen du orain zer erran nahi duten, “emazte baliosak” “barneko eta kanpoko lanak oro egiten zituen” hitz ukaldiek? Ez du hemen ene ustez etnografia lehen helburu, nahi du sendi dezagun, hauteman dezagun Iruñea maitea hor berean Urkuluren beste alderdian, entzun ditzagun harri eta bee, ue eta hii, sakreak, oihuak, irriak, zinka bezain bat bateko, bortitz, lur eta bortu jende horien mintzoa gure dezagun.\nOinez ibiltzeak denborari buruzko harremana aldatzen zuen, ez zen bide hura debaldetan egiten ahal, kalkulka ari ziren denak denborari denboraren ebasteko eta bidea bezain luze den eternitate horri ez zitzaion kontrastez baizik ihardesten ahal, ihurtzuriaren heineko abiadurako zirto edo ditxo batez baizik. Mando eta astoen erritmoak bi hitzen sakatzeko artekoa uzten zuen, piko baten sartzeko, jaukitzen zitzaizkion haurrak eta neskatilak aho handi fama zuen mandazain bati eta errefera biltzen ere.\nKiki Harluxet zenak kontatu zigun behin bere osaba batek ikusi zuela Behorlegi Lopiztegisa bere mandoaren gainean merkatura abian eta haren kitzikatzeko nahian erran ziola: Zer mando ederra duzun Maddi! - Hi bezalakoa ukan balu aita ederrago izanen zuan.” bildu zuen erantzuna.\nDonibaneko merkatuan bi soseko baxera saltzaile kaskoinak oihuka... Manezaundi eta Barbieren idazkien apal berean oha gintiro pasadizo hauek oro. Ezberdintasun batekin. Koldo Izagirre eta Xabier Mendigurenek beren antologian idatzi zuten bezala, azken biei ageri zitzaien mundu horren gainetik idazten zutela, oniritzia bistakoago bazaio ere Zubiriri, Hegitoari berriz, karrakatuz ere ez zaio ageriko mespretxu ttorttarik, deskribatzen dituenak kideak ditu, bizikide edo jendakikoak xelebre badira gehiago oraino. Sarri aipatuko dugun Pettan begiluze guarda, ez bazuen aita, aitaren laguna bederen. Gauza bera erran genezake Harrugetek Ihautiri solas-en baliatzen duen diglosia, frantses eta euskararen nahasketan, uxerrarena euskara dakien frantses batena iduritu zait beti, hemen dagona frantsesean bizi izan den euskaldun batena delarik.\nSauveur Harruguet, Le carnaval au Pays Basque, Ihautiri solas, oraisons funèbres de carnaval, liburutik (1936).\nMerkatuko mahaiak astoak uzkailiak, mokoka partidak, joka berdin, merkatuetako aste guzietakoak ziren, kontatuak eta errepikatzearen bortxaz hobetuak, telebistak hil duen narratibaren ekaia eta piperra ziren. Zein aise ikusten ditugun lehen zinema mutuko agerraldiak, Chaplin eta Buster Keatonen slapstick-eko hanka sartzeak gure zaharrak zumea bezala pleaturik uzten zituztenak. Burlesko hori ez baitugu hainbeste preziatzen orain curriculum ezberdinek erakutsi baitigute Boileau segituz Misantrope gehiago dela Scapino-ren makil ukaldia baino. Nausiaren erbia-rena apalago da?\nEz gaudeke luzeago gezurrean, zerbaitek jenatzen gaitu irri mota horretan, baina ez da Hegitoarena, ondotik umore horrekin egina izan dena baizik. Pierre Moureu-ren Les Basques à Vichy edo Les kaxkarot au commissariat esaterako. Diglosiarekin konpontzekoa duguna oraino ere aho zulora botatzen digutenak. Beti euskaldun xelebre, arlote eta zozo horiek hirian, beren ardi gasna harjoak ateratzen palace giroan, beren urgulu faltsuz ridikulua koloriatzen, ustez eta ontsa ateratzen direla, populuaren duintasuna herrestan uzten eta hizkuntza arbuiarazten dutelarik aldikal barnago bere seme alaben baitan. Holako kutsu zerbait atzeman dakioke Beherapeneko onjo biltzaileak-i? Hegitoarenaren helburua ote zen...\nFrantxoa Irigoienek kondatu zidan, autoak ez zirelarik oraino arras sartuak hemen gaindi, gerla ondokoa da beraz, Suhuskuneko karrazainak bere herritarrak merkatura eramaten zituen eta autobusaren gibelean erremorka bat bazuela, laborariek saltzeko kabalak horretan ezartzeko. Gizon hori biziki euskaltzalea zen, hemen gaindi ezaguna den familia abertzale baten sortzaile, eta hots, beste ezaugarrien artean sudur ohargarria omen zuen edo hola ikusten zuten ja ingurukoek. Merkatura heldu orduko salgaiak jausten zituzten denen artean. Behin urdea bazutela horien artean eskapatzera utzi zuten. Karrazainak oihu egin zien” Lot zaitezte urde horri, zer deabru, buztanetik bederen” eta han ari zen batek: “hire sudurra bezain luzea balitz ba”. Pobreen irria da, salda eskasak baino segurago asetzen baitu bai, baina euskaldunen irria erran geniezaioke menturaz, jada beste norabait so hasi zen Doniane hartan.\nIzan ere, ipuinez ipuin ohartzen gara uzten dugula fabulen mundua errealitatearekin topo egiteko, fait divers kazetaritza batekin, egunerokotasun eta errealitate batetik begiratzen du lur parabisu batetik baino. Biziak fondo amankomun hori beti arraberritzen baitu eta duda ere jauzten zaigu artetan, maskarada Kabana bati beha gaudelarik bezala "baina hau egiazkoa du edo ez?" Segur gauden. Jatorri erreala dute anekdota anitzek hemen, pertsonaiak denbora berean fikziozkoak eta errealak dira, Jakes Turrut eta Bettiri Uhartekoa bezainbat. Xipri Arbelbidek bakarretan erran du: Zer balio du istorio bilatzen eta asmatzen aritzea, errealitateak hoberenak fornitzen dizkigularik. Montoiak berriki zion egiari beharrezkoa zaigula anitz kentzea sinesgarria egoteko.\nEzterenzubiarrak anitz zitatzen ditu Hegitoak, tradizio horretan jada famatuak zirela seinale. Errepikatzen zaizkit, ene hogei urtetako Ahotzaeneko egonaldietan entzun Bibi eta Ferminen gazte denborako balentriak, Malbeiko oihanean egun osoan luzean segan ari izan ondoan eta Ezterengibeleko bidean heldu bizikleta zahar batzuen puntan, batere argi, ez arrestiarik gabe eta gibeletik Lexaroko Janpier oihuka, beha egoteko, xifritua baitzen bakarrik gauean, ezin segituz pedaletan indarka, otoi gelditzeko kakile zela eta igurikatzeko. Pezoin peko aldian pantalonak beheititurik ari zelarik lanean estekatu zizkiotela gatinak bizikletari, bestea orainokoan ohartua ez zelarik Iturraldeko lamin iturriaren heinean zeudela. Bietarik batek argi zerbait edo sua ezarri zuen parreko sasian. Berriz bizikletara igan zelarik eta azantza entzun, begiak hari so sasitik, uste ukan zuen laminak ari zitzaizkiola tiraka gibeletik, pasatu zela sekulako ziuntan besteen aitzinera, eta orain haiek zutela ezin segitua. Istorioak herriaren itzulia egin zuen haren bizikletaren errotek baino fiteago eta dudarik ez da oraingo autoa baino biziago sartu zela hori Donibane hirian.\nEderrena Ezterenzubiko artzain bati entzuna eta adi egon, ez naiz ene kondu jartzen, Piarres Hegitoaren munduaren bila nabil beti, delako artzaina geldiarazten dute Azkarateko zelaian hede xuriek alkoholemia kontrola batean. Bi jendarme beraz, hemengotu bat, ehiztaria, gure bazterrak ezagutzen zituena eta gazteago bat, igan nahi zuena iduriz, promozio baten menturan, xuhail eta mehakoil:\nPotoloak: —Nondik heldu xira hola. (bestea zuhurtzia handiz, miratuz kasik, gidatzen zuela oharturik)\n—Banixin joan den hilabetean marroa prestuz emana Esnasuko bentako ene lagun bati, eta behar ordua bainuen biltzera joan. Eta hark, ezagutzen duxu nolakoa den, ez nintzala hola joanen etxera, eta askaria eman eta mintza eta mintza eta sartu 'txu betiko lagunak dituztan Bankar batzu, bazketan elkarrekin egonak eta aspaldiko partez, ttarraka bat behar ginuela elkarrekin egin. Han gintxun oraino arratsaldeko bi orenetan eta han berean baskaldu. Gero egin dixit behar nuela bidaia bali arratsaldea edozein gisaz xahu izanki, ez nintzela gero ere aiseago berriz jinen sasoina aitzinerat joatearekin, ta Urepeletik pasatu, sos puska bat zor bainakon bati eta Bentatik telefonarazirik, eta zerri karrikan egin hitzordua, han ez nindutela aratsaskaria egin gabe joatera utziko, eta kafea eta erremorka eta nagusiarena eta hara hemen nuxu. Deabrua sar balakio.\nMehakoilak: —Bon uste dut beharko duzula balonean ufatu.\nArtzainak: —Baina ez nuk sinesten edo zer?”\nHemengo istorio horietarik anitz arratsaskari baten inguruan finitzen dira, indartzen dute ilusio hori pottoki herri batena, eden edo arkadia galdu batean zeudela gure zaharrak, non denak ontsa ziren elkarrekin, denak lagun edo elkar atxikiak. Ez gaitezen engana. Ez zuten hauturik, bizi beharrak egiten gintuzten lotuagoak, luxu bat zen kaka hire erratea auzoari, itzulia ematen zuen kukuak laster eta guhaur ginen eskalearen rolean gertatzen. Jakin behar zen konposatzen. Ahozkotasun horren estilistikak behartzen du egin ahala guti kontatzea. Etengabeko trinkotasunaren bilaketa horrek testuinguruak ez dizkigu ematen eta ipuin mitologikoetan bezala oraingook, hitzez hitz hauen ulertzeko, erabil gida behar genuke. Istorio berak pertsonaia batek kontaturik, edo parrekoak, erliebea ezartzen du puntu desberdinetan eta berridazketa batek erranarazten dio jatorrizko sentsuaren kontrakoa.\nJaun erretorearen gasna istorio bera kontatzen du Piarres Lafittek Janbattitt Orpuztanek argitaratu Istorio misterio bilduman. Bukaera bera dute: gasnak mututzen omen du eta laborariak han, artzainak hemen, etxera eramaten dute, etxeko anderearen isilarazteko. Istorio mota horretakoak Euskal Herri guzian erraten dira, pertsonaien arteko harreman bera dute, Pernando amezketarraz oroitzen gara arrain handi eta tipia apezarekin partekatzen ari, hemen bezala, hots, etxeko probetxu ari dira denak. Teorian, jendarteak hola erakusten du, apeza da argi eta jakintsu, petzeroa ez jakin. Jakintzari beste jakintza oposatzen dio Pernandok: zirtolariaren ahogorrikeria eta kopeta. Lafittek, nehork ez dio ukatuko jokaera herrikoien ezagutza fina, istorioa aldatzen du, biziki arin eta abilki, ez da harenean apeza zikoitza edo zuhurra, gelaria tuntulina baizik, apeza hori baino gorago dabil eta defaut onargarriagoak ditu. Euskararen zerbitzuko dagoen zentsura soft deituko dugu. Baina ez du kentzen, bukaerako zirtoaren ulertzeko, ezin zaigula ahantzi hemen badagoela afari bateko bi auzoen arteko anekdota bat baino gehiago. Irri egingarritasuna heldu da apeza eta artzaina klase sozial berekoak ez izatetik edo den bezala errateko, hierarkia sozialeko bi muturrekoak ziren.\nArtzainaren semea-n apezak behartzen du sinatzera, uler dezakegu gomita bezala edo larderiatze. Artzainak “eta semearen” ahanzten du. Otoitza desitxuratzen eta desbideratzen du, sorginek bezala otoitza aldatzean bere alderdi sakratua makurtzen du. Sineste monolitiko eta gorena erlatibizatzen du umorez eta kontra uhina sortzen, kritika, durduza, kontra botere izateko ez da aski, agian. Funtzionatzen dute Elizari lotu istorio horiek Stalinen denborako txisteek bezala, ezin bertzean, oposizio mikorik ere ez delarik legezko ez du istorioak eta umoreak baizik buru egiten ahal botere absolutuari. Irria bederen. Totalitarismoz emokatu horman arraildura ttipi bat. Zainetan jartzeko aski.\nIstorio hauetan Eliza instituzioa da, estatua ia anitz jendeentzat, Escualduna kazetak ideia ultramontanoak hedatzen ditu igandez igande. Boterea dauka Elizak: fitsik ez duten etxeetan dexima altxatzen, apez partea deitzen da hori, Jaun erretorearen gasna-n ezagun da. Lege gizonaren heinekoa da apeza, lege horri sakratuak ematen diolarik eztabaida-ezinezko aldea, eta hutsezintasun bat, erregistroan gaude, denbora berean. Bistakoa da ezin dela molde dialektikoan horri kontra egin; ezin diogula hark anexionatu argumentu pisu berekoetatik joka.\nApezak biziki hemengoak dira, naturalak, panoramakoak zein jatorrizkoak, baina ez dira gutartekoak, juje baten etxean sartzen da haienean, arras ulertzen ez dugun logika bat dabil katixima saletan, euskaraz izanik ere eskola bezain ilun da unibertsoa, eta hau da ttipien duintasuna, ez zaizkie jende horiei "non kakiten dugun" kontatzen. Apeza gizon ona da, badaki gazitegiak hutsak direla etxeetan, baina ez gara holakoen zaietan pleñituko eta orduko ikasia dute haur tzarrek negar ez egitean datzala jende hasen ohorea, etxeko sua etxeko hautsez estaltzen dela. Eta “zer jan duzue?”-ri “talo eta gerezi” ihardesten diote. Menturaz lagunekin gerezi ohointzan ibili ondoan salba bide diren gezurrak beste gezurrez kukutu behar baitira.\nProportziorik gabe da ordain-beharra Elizaren funtsetan, egun guztiz zirtoka ari garenean, igorleari errefera itzultzeko hitz baten aldatzea jokoa den munduan, otoitzari egiten badiogu silaba baten brexa, infernuan eternitateko egonaldiz ordaintzen da. Sakratuaren absolutismoari tribalitatez ihardesten zaio, eta beraz katiximako istorioak dira erantzun posible bakarrak. Katixima ikasi behar narrazioan apezaren galde gorari: “Zer egin behar da ohera joan aitzin?” haurrak erantzuten dio : “atorra ontsa tiratu ipurdiaren pean.” Larzabalek bazuen umore horren berri, eta biziki jostatzen da Etxahun-en une dramatikoenean, Etxahunek bere lagunari tiroa eman baitu, gizonen artean trenkatu behar dutelarik nola joka, haurra alegia ari da katixima ikasten, alegia maingu eta ama horren gerizatzeko egiazki gezurrean.\nEzterenzubikoak dira hauek ere, behin situazio berean apeza hasi zen katiximaren errezitarazten eta honelako galdera zerbait bazen: “Aita Jainkoa da?” Eta artzain seme zelakoan bekan elizara hurbiltzen zen putikoak erantzun zion: “Jaaaaa! Gurea ez duxu Jainkoa ez, artzaina duxu, gu jende xeheak gitxu gero.” Edo Piarre Ehuleari aipatzen niolarik Atabururen bestalderdian dagon Muskildiko parreko potza gunea irri batean erran zidan "Badakixua zer izena duen horrek? Aluipurdi, eta beherago sartzen baxira bi errekak biltzen 'txu hola eta hura: Iztapai.” Ostatua zapartu zen irriz. “Ontsa kasu ematen badakoxu, orain ere, ageri 'txu markak, han borda aldea bazuxun eta senar emazte batzu bizi zitxun han. Haurra ere bazixien hola tarrotua eta ez eskolarat ez katiximarat batere abiatua. Ta orduko apezak, alimaleko astapitua zuxun, igorri zixin komixionea behar zuela ondoko osteguneko apez etxeko alderat agertu. Mando kankaila baten puntan jin zuxun ba eta urtea abantxu fini kominionea prestatzen ari apeza eta erran zakoxun: “—Nor hiz, nondik heldu hiz? Eta mutikoak: —Aluipurditik. —Non duk hura? —Iztapaieko gainekaldian.” Hortan zanpatu zixin baina hark ba zixin holako bat ikusirik eta gu joan gintxun etxerat egun hartako katixima ikasirik.”\nEzpal berekoa da Eguberri xahar Garazin. Gauerdiko meza aitzineko afari paganoa, lagun artekoa, eta Olentzero ikusten dugu bortutik heldu, hemen kapoiak ez baina gerrenean errearazteko bildoskia besapean. Gaztainak, gasna gogorra, sotoko oporra mahaian, Epikurok berak ukatuko ez zuen afaria. Solztizioaren gaueko lagunartekoa, zirtzilak hor bilduak, arnoa, kontakizunak eta espantuak. Kanpoan elurra eta karroina. Elizaren deskribapena ezin ederragoa da, dimentsio kosmikoa dauka eta hor jesus haurraren sortzeko egina da munduaren maketa bat izar eta guzti. Mezan talo botatzeak, pastoraletako artzainak ekartzen ditu guregana, Eguberriko gauaren memento gorenean eliza iragaten dute ez aingeruek, baina gure jakietan arruntenak, hoberenak ere nahi bada, ostia ere ikus daiteke ogi botatu horretan, urrun pusa daiteke metafora, “urtzo xuria bezain arin”, taloa izpiritu saindua egiten da, blasfemaren mugan gabiltza, baina eskandalua ez da xantzaz lehertzen. Behar ere Jainkoa edo aingeruak gurekin dira, arraileria goseekin, eta baldin bada ontsa jostatzen dira zirtoka egun guzian beren hodeien hagun gurian luze-luze etzanik.\nIzan ere Anuntxi Aranak biziki ongi erakutsi duen bezala, badira manera ezberdinak gauzen neurtzeko. Hedatua eta onartua da orain ekialdeko sineste berria zaharren gainean finkatu zela, tokiko kultu lekuak beila guneko anexionatu eta sinkretismoa jarri zuela bere alde. Baina ipuin zaharretan gurutzatzen ditugularik ja, San Josep edo Jesukristo, deabrua berdin, iduri du lehengo laminak bezain errazak direla enganatzeko, biziki jende eta erreakzio lurtiarrak dituztela, hots gutartekoak dira, blasfemaren arriskuan, lamindurik ager dakizkiguke. Nehork ez du ukatuko Ama birjina bera andere handia dela, apez eta fraile guziek buru muina arraildu dute hari aira dakizkion kantika beteginenak baina gure amatxiak mintzo zaizkio komunioneko lagunari bezain aise. Eta ene ustez apez ebanjelistenei ontsa ateratzen zaie afera, hortako ez zaioke Lafitteri ipuin mundu guzia aiher, Larzabali gutxiago oraino, baina egia da hau apez gorria zen. Oluntzeko basa anderea-k laminetik dauka, andere dena mariatik gehiago izatekoz. Baina nola harri, istorio herrikoi horiek lege dute handi-mandiek gu baino gehiago ez direla frogatzea, betegintzarrea ez da mundu honetan posible, orduan hara, antzinateko jainkoak jausten zirenean guregana, gure akatsak hartzen zituzten laster. Haizetegiko jende horiez ez gara biziki bekaizti, buruan jauregiko hegazpean bezainbat haize dabilkie eta.\nZeremonia gorenak, Lapurdiko euskara paregabeaz kantaturik ere, erretaula urreztatuenak kandelen argietan dir dir, intsentsua bota genezake zalitaraka ontzietara, halarikan ere elizak ez dira jendez baizik betetzen, zirtzileria hori, gutartekotasun hori da apuñatik kantuz ari eta Jainkoak eginak baikara gu ere, nola segur gaitezke ehuneko ehunean, ez dela bat piziletuko edo kakiletuko solemnitate gorenean, ez garelako denak, gaizo tristeak, jendeak baizik eta norbaitek jakitekotan Jainkoak behar luke jakin berak baikaitu egin bere irudira.\nIpuin bilduma honen perla bukaerako atxikiko dut baina hau ez da ene ustez txarra ere. Zantzin mentsa Jesus Kristo gure Jaunaren pasionea entzuten galerietan eta “merexi merexi” oihukatzen erromatar higuingarriek jasanarazten dizkioten tortura aipamen guztiz. Jasan ezina da. Eskandalua litzateke edozeinek erranik. Hor aldiz saiheska ezina da, isilarazi ezina, ments batek erraten baitu. Zaila da hor Herriko bozak-eko Xixon ez ekartzea gogora. Zaila da ez ulertzea zer eskandalua zitekeen hori orduan, edozein oraingo bekatu arrunt infernuz ordaintzen zen denboran. Jesusek berak pasionea jasan duelarik juduen sententziaz, Escualduna kazetaren antisemitismoak hor dauka iturri, eredu ez bada ere, dramatizazioa izugarria da elizan eta bukatzen da karkaila animale batean... Nolaz hori?\nEuskal umorea, ipuin hauetan, herresta guzien ahotik jalgitzen den umore guzia, zirtoan oinarritua delarik, ateraldian, originaltasunean, ez dakit bertakoa den, hasteko preziatuena segur, mentsa behar da izan urte guztiz gauza beraren kontatzeko. Sineste handia behar da larderia eta zigorraren betierekotasunean uste izateko erritual pisu horrek lehertuko gaituela nehork deus deus erran gabe. Mentsa behar da izan ez ohartzeko baita mentsa ere horren errateko arriskuaren hartzeko. Irri hori totalitarismoa biluzirik uzten duen irria da, eta ments hori antzerkiko eroa da, bufoiaren kopeta da hemen zapartatzen. Zantzin mentsak ematen digu giltza Piarres Hegitoaren munduaren ulertzeko, ihauteriaren mentsa da, Jakes Turruten tronpeta dabil karrika dantza jo egiten Espainiako karrikan, Piarres Hegitoa haurra balkoinean da berak zion bezala “karkailaka irriz.”\nSantibate Garazin testuak ez du dudarik uzten. Gure ihauteria eta antzerki zaharraren ezagutzaile fina da Piarres Hegitoa. Nehon ez dira rolak eta funtzioak ditxoz idatzi testu horretan bezain ontsa deskribatuak, xehetasun eta zorroztasun berarekin. Libertitzeaz-en idatzi nuen jada nonbait bi gerla hauen arteko labirinto ideologikoan desagertu diren zirtzilen rola zuela hor hartzen Hegitoak. Ez digu xingola edo xilintxa bat ere barkatzen deskribapen trinko horretan, ekintzan dantzarazten ditu, baina sustut karrikan zebilen irria oroitarazten digu edertasuna bere lekuan utzirik.\nDekoratua marraztua da pintore baten begi eta eskuz, eta Espainiako karrika puntatik Zitadelako karrikan pintatzen ari zen Harruget lagun zaharrari toka ari zaio. Ihautiri solas-en ageri diren arkatzezko marrazkiak plazara deitzen. Hemen aipamen soila izanik ere nahi nuke Ellande Duny Pétréren intuizioaren aitzinean boneta ezkerreko eskuz kendu: Louis Sagardoy-en iskribuak ezartzen baititu bere aitarenen ondoan ohaturik eta bereziki bi gerlen arteko pintura horiek, Tillac-enak bezala, orduko prentsa argazkiak baitziren, agertzen baitzaizkigu zirtzilen rolak, marraztu santibate/galarrots/libertimendu hauetan. Hauen antzerki balioa segurtatzeko aski zaizkie Ihautiri solas-eko arkatzak hurbiltzea: baieztatzen, autentifikatzen dute elkar.\nIhauterietako agerraldi klasikoak lehen: turkoak neskari bilo mozten nabela erraldoiez, marexalak beste elegante baten ferratzen, Lekunberriko bertsoetan bezala. Esanahiak, antzerki funtzioak jauzi egiten digu ahozilora, ezena horiek lotzen zaizkie orduko imajinarioan nesken puntu erotikoenei, biloak eta aztal beharriak, txorkatilak. Zirtzilen gutizia eta jokoa zen nesken biloen eztia edo zango estalien fina jastatzea. Eta zirtzil izatearen apostua. Trukesak hauen atzemateko artzain grantzoa direlarik. Hango gatua bezala? Nesken espresioak pollitak dira bereziki: min dute? edo gozatzen dute mementoa, kasik, orduko beti, gozamen izugarria biltzen zutela ekintza horietatik alegia eskapatuz. Harrugeten marrazki libertin eta pikardiei hurbiltzen zaizkie. Kasik pornografian gara oraingo. Ausartzean ja. Suarekin jostatzen? Marexalaren ofizioa den sua edo ekialdera behatzen delarik, Behorlegi tutura, lurretik ateratzen ikusten dugun hura. Ekia Behorlegin harrotzen, itsasoan sartzen, Jakobe bidea ipar orratz, zirtzilen gaua eta unibertsoa da hona deitua. Behorlegiko artzain semea egin zen mediku. Hiri espantagarriko sendagileek porrot egiten zuten tokian kausitzen du, ardi kaka, zirtoa eta irria baliatuz. Ikasi du “Garaziko unibertsitatean”: populuaren, karrikaren eta bideko lagunen jakintzatik edan du. Mediku beraz edo sasi mediku? barbera? Irauzketako plazako hura bezala, Borddelek erakusten diguna izar ederra xangrinez beterik uzten. Marexalaren pereketan urturik? Pettiri ttipia salbatzeko aitak behiaren tripa zulatzen du ganibetaz, hau ere marexalen “ebakuntza” zen, bareak eta izainak sasi medikuen inguruko animaletegia da, huntz eta apoen eran, baratzera satorren artetik, sartzen diren ihiziak lehenak, izainak “xangratzeko” baliatzen zirenak.\nBeste zirtzilak ere, nolaz ez, galarrotsetako munduan etxen, jauna da Sagardoiren marrazkietan tuta jo egile nagusia, joareekin hau, adarrarekin hura, baina ja, zer dira zigante horiek? Libertimenduko ziganteak, batere ez neskak, paparra du eskuinekoak, baina bereziki, zamaltzain eta kukuleroen burukoa dute, bolantena ere, froga behar balitz hemen agertzen zaigu argi. Batita Lazgoitik basajaun deitu zituen. Ez da dudarik hemendik aitzina, hauek arrak, kotsoak dira eta basajaun hasteko. Xapel solas segitzeko, tano upelak hor dira, mahasturuari itzuliko diren taulak oholtza arrunta eginak... Nola ez ikus zuzendaritza guzia idatzirik ezena horretan? Uxerra eta abokaten arteko eskrima asto lasterretara garamatzana, eta nola ez ikus xapel horietan gure bolanten panpak, egiten baitute pertsonaia bertsolariarekin batera gure eskubidearen zaintzaile.\nIhauterietan gaude Piarres Hegitoaren ipuinekin. Akurako bertza: titulua bera jada programa da, zerria hil behar eta bertzik ez etxe pobreetan, alokatzen zen Espainiako karrikako berzkinaren etxen. Gure berzkina ez da kauter, ez da ibiltaria baina saltokia karrikan dauka, pignon sur rue erraten zaio horri frantsesez: karrikarra da euskaraz eta burgesa edo handi-mandiki zirtzilen lengoaian.\nTano upeletan jarri mahaian erdi etzanik dira jujeak, Donapaleuko tribunalekoak zirela salatzen digu Hegitoak, ihaute hasia da, pasatuko zaizkigu zirtzilak: “Ez dugu nahi urdea ez eta ere erdia, kostumagatik....” Ekarriak dira solasera, gosea, gosetea berdin ba, eta elika seguritatea, kontserbak. Istorioa buhamearen alde doa hor, zirtzil zirtoak gaitu horren alde jartzen, bere sokorritzera Eliza deitzen duen dirudunaren kontra. Ohointza zilegitzen du beharrak eta infernua ohointza baten punitzeko soberakeria baita irri egingarri ateraz ordaintzen du. “—Hik zerua galdu duk gaur! —Eta hik bertza.” Definitiboegi zen sententzia hori hain jendetiar den ohointza baten epaitzeko.\nErlatibitate hori ikusten dugu ipuinez ipuin inposatzen, lege eta gainetik jiten diren zurruntasun guzien aitzinean.\nGure antzerkiaren kode eta arketipo guziak dira ipuin hauetan kukutuak, gure commediaren pertsonaiak. Begira gure bost zirtzilak gauerdiko mezaren beha, espantuak eta gezurrak, eta zaldi andaluza baduela artzainak, Iruñeko feiratik ekarria menturaz, eta jautsarazten dute zalditik astora lagunek. Begira nola elkar atxikia diren klaseko azken horiek: Pettan begiluze guardak gomenantaren isilean Pattin artzain kontrabandista gaztigatzen, pinterdi baten truk. Gilen zikiteroak proposatzen dio guarda aitzindariari kitorik xikitatzea maskarada plazan bezala. Azpi zentzu larri guziak erants geniezaizkiokeela. Alferkeria sublimatzen du irriak Akungoan ipuinean.\nGaldera bat haatik heldu zitzaigun errepikan azken denbora hauetan: zergatik hain zehatza den Hegitoak santibate erraten dio libertimenduari beti. Guilcher bera enganatu arte? Lehen ukaldian ohartu ez nintzaionak jauzi egin dit hor sudurrera eta anitz erakusten digu tradizioaren aldian aldiko haize txarrei egokitzeko ahalaz. Bi gerlen artean ez baitzen sobera ontsa ikusia gauaz ibiltzea, debekatua ere zitekeen santibate bati pentsatzea ere, karrikari hain hurbil et apez eta salatari broi ziren Izpura, Uharte, Zaro eta Donianeko aldiri guziak. Baina ez da aise laxatzen ihauteriaren izpiritua. Libertimendua zen baliatzen herriz herri eta etxez etxe joateko, egunaz bai baina Santibatez maskaturik. Hemengo istorioan Pettiri Uharteko ehiztari txarra libertimendu gai bilakatzen dute eiheralartarrek, bertsolaria zirtzil egiten da ere parada bali, jokoak iraun dezan.. eta dena finitzen da ezkaratzean, “laidostuak” gomitaturik. Bortizkeria, askatasun pertsonal ukatzea, eta “xaribari” krudelaren kontrako beste anatema guziak urrun dira.\nMixel Aurnagek zizkion Uharteko Sauveur Haranbururi galarrotsak kontarazi, berari egin zizkioten, galarrosketari izan zelarik bakarretan gaztean, bera ere alarguntsa batekin ezkondu zelako. Sartu zen gauaz galarrosketarien artera eta ahapetik erran horren segitzeko, pentsatua zuela joko bat “izigarri pollita” eta ezkaratzean sarrarazi zituen denak, mahaia prest zen gau guzian besta egiteko. Ezkontzean gazteen klase soziala uzten dugu eta bestaz zerga ordaintzen hain goxo zen kolektibitateari.\nHemen da ikusten ere ene uste apalean zer duten ikustekorik santibateko gerrenek dantza luzean, Santibate eta libertimendua egun bakar egiten zelarik gerrena zuten dantza luzean dantzarazten, urde partea, harrapakinak erakusten kozinatu aitzin.\nZigante-pekoa zamaltzainaren ekibalentea da gurean. Dantzari eredua. Hari tokatzen zaio Basajaunaren antzeztea, bai jaun, eder eta elegante, baita bortuko jaun, mendizale zalu eta zaila. Basajaunak presentzia gaitza du ipuin bilduma honetan. Sekulan baino gehiago ageri da honen sinbologia. Ezterenzubiarren ahotik bilduak dira ipuin gehientsuak eta garai hartan oraino Ezterenzubiri bortua erraten zitzaion. Gehientsuak entzunak nituen, molde ahulago batean batzuk, baina lekuak ja berak ziren. Basajauna bortua da nonbait edo horren jauna. Sinestea bizi zen eta bizirik dago. Hiru egiak, Gereztegitik beheragoko Harrietakoa da ipuina Errozateko artzain bidean, Antso eta ulainak-ek esplikatzen digu Antsok (errege izena du) aberats egiten duela errespetatzen duen artzain gaztea, mendiari basailu zina egin behar zaiola irakurtzen da Hegitoaren istorio hauetan ere. Basajauna irrintzinaka-rekin hezurretaraino sartzen zaigu mendiaren beldurra, ulertzen dugularik non pasatzen den bietan. Gauaz dabiltza bi artzainak egunaz ere sartu behar ez diren tokietan, Beherobitik goiti, Uztarazuko pentzeen bidean Ezpela deitzen den tokian, han Ttirra eta Karrika zaharreren artean Leize bizkarre deitu gune izugarrian kexatu zaie Basa jauna eta xantzaz harpea atzemanik egoten dira argitu arte, basajaunaren manua errespetatuz. Hartxilondoko artzain gazteak ezin du atera gauaz otsoen kontra egitera, ezin du polizia egin berea ez duen leku batean, Justizia jaunarena zen Erdi Aroan, Basajaunarena hemen, horren indarra leiendakoa da, trunkoaren heineko makila darabil eta onartu dituen ardiak berak ditu defenditzen. Hugoren Mendeen leienda-n Olivier eta Roland ari dira borrokan, memento batez enborra hartzen du batek eta makila deitzen. Hartzarekin duen egite ez du balio erratea ere. Edo gizotsoarekin Lekunberriko bertsoetan bezala? Jende zangoa du bata eta mandoarena bestea. Erdi jende erdi ihizi edo animalia.\nBaina Eiheraberri edo Portaleburutik so egonez, Donibanen, eguzkia Behorlegi tutun jalgitzen da, handik jiten zaigu argia, bizia eta lillura. Ez zegokeen Piarres Hegitoa garaztarren mito fundatzailea kontatu gabe. Horren bertsioa biziki ederra da. Haxeriharkaitz ez, baina artzain bat (denek ulertua dugu honaz geroz artzaina zirtzila dela eta ez duela deus ikusteko laborari batekin) Apanizetik heldu da, Zuberotarra da beraz Haxeriharkaitz eta garaztartuko da. Bahitzen du basajaunak eta baliatzen sehi gisa zorrien hiltzeko. Basa jauna jauna da baina ihizi ere bai. Oroitzen gara paleolitikoko jendaldez edo multzoez, ihizien arteko hierarkiez. Ttipiek bizkarkoiak behar dituztela kendu dominanteei. Eri pototza zorri hiltzailea dela badaki formula biltzaileak, eta beti bezala galtzen delarik ordaintzen da. “Akilimarro ez zakala sobera harro” ez da debaldetan erraten.\nBandil, inutil, ohoin ttipi eta besteen unibertsoa zaigu hemen xerbitxatua, zirtzilen mundua hots, beren barneko morala eta filosofiarekin, bere loser anarkismo merkearekin. Bidez bide dabiltza eta haien istorioak toki izenez beteak dira, hainbat funtzio baitute. Zuziñate misteriotsua Ezterenzubiko muga, lamina, akelarre eta ohoin segada gune, kontrabandistak eta guarden elkar atzeman toki.\nJada ikusia dugu, zirtzilen kexua edo arrangura gosea da, Mehetegia bezalako etxean bizi dira eta asetzea aments. Eske kantuetan aldarrikatzen dute beren osagarria, beren bizitzeko nahia, landare zikinetan famatua, eztarri sanoetan ezagutzen. Xikiteroa bost lagunen arteko pobreena da baina honek du indar aski Garaziko biper gorrien irensteko bere lagunen so bekaiztiaren pean. Urde hiltzea urteko sasoin ederrena zitzaien, garizuma aitzin, eskatzea aski, bil zitekeen edozein etxetan zerbait. Zerbait badago bederen. Zirtzilenak dira Jatsuko tripot txarrak dena gatz eta tipul, Santibatek andere kantukoak, zerri kakaz beteak hauek, berztara berekoak zituzketen.\nZirtzilak auzoez dugun ideiaren miraila dira, alegiazko arrotz horiek, mugak ber marrazten dizkigute eta kontaktuan berriz ezartzen gure bizi kideekin. Erritorik gabe ez dugu elkar sekulan ikusten. Arraileriaz busti salamalek horiek kontaktuan sartzeko ziren, herabetasuna hausten zuten manera larria izanik ere batzuetan. Kantonierra eta pietuna hola dira elkarri ari Larzabalen antzerkian. Ez gara Garazin, biziki abilak baina zuberotarrak dira kasko hutsak, pobre gara baina Ahetzek besta apairua egiten dute zerri beharriaren laurdenaren laurdena ezarriz. Ikusten denez Behorlegitarrak, Ezterenzubiarrak mundu horren markesak dira, limes dute zaintzen.\nGarazikeriek urrunago ematen gaituzte oraino, Santibate garazin-ek karrika dantzaren parte hartzaileen katalogoa egiten badigu botiges baten zurruntasunarekin, egozten ahal genion Hegitoari zirtzilak, oraingo gure proiektuetarako funtsezkoenak ahanzten zituela. Hanka sartzen genuen. Irakurri behar zen finitu arte. Ipuinetan zituen gorde. Behar bada ez baitira hauek hainbeste jantzietarik definitzen eta izendatzea ez delako aski jokalaria plaza erdira bultzatzeko. Izpiritu batez behar baita antzezlea bete.\nArtzaina, zikiteroa, musikaria, mugazaina eta amerikarra, lehen lauen elkarrekilakoa bidea da, bosgarrena alferkeriak die juntatzen. Rantierra eta denbora berean ez familia burgesetarik jalgitzen. Gehi dakizkieke gerlari ohi karlixtak, entseatu gerla guziak galtzen dituztenak, eta herria hartzen baitute denak joanak direlarik, oposatzen baitira kabalkada aitzineko kapitainari eta irrigarri bilakatzen beren Zaraitzuko doinuarekin. Ahantzi gabe kontatua dela antzerki koru bat bezala, zuzendaritza ere idazten baitigu: “Hor dire ala fan dire?” “Hor dira. Etxe guzietan sartzen dira” “Apal buruak apal” Eta ikusten dira txapel gorriak kukutzen. Buruzagiak commediako matamore edo kapitan aire argia du, denak joan ondoan: “Aitzina mutilak hil edo bizi”.\nZirtzilen zerrenda ez da exaustiboa, ez da ofiziorik horretan sartzen ez denik eta sustut ez-ofiziorik. Ezen bizitzeko ez baita bide ez deusik. Akungoan istorio pollitak oroitarazten digu, musikaria zirtzila bada hemen —Turrutek fornitzen digu estakuru aski horretan nahitara klasifikatua izateko— beti bada gu baino apalago. “Zer egiten duk orain? eskatzen diotelarik bati: “Akungoan” ihardesten du. “—Zer duk hori? —Atabalaria segitzen diat eta kakiten ari delarik makilak atxikitzen dazkoat.” Ezdeuskeria asumitua, ez baita filosofia horretan ez deusik, irri egiteko estakuruak baizik.\nZirtzilen izpiritua hobekienik laburbiltzen duen istorio pollitena, harri bitxia ja, Nagusi zaharren sudur hotza. Zikiteroa lanean ari zen jatekoaren truk, eta urtatsez joan zen, eske, egun horretan ikustatea erakusten baitzaie urte guzian gure bisitatzen eta laguntzen ari direnei, suhiltzaile edo pietun, gaurregun ere. Nagusi zaharrak galde egiten dio sekulako hotzarekin hirira laguntzeko. Zalditegitik jalgiarazten dio lau errotako zaldi-karrusa, bi zaldik tiraturik, karrusetan ikusten dugun ber-bera. Xikiteroa karrosako kanpoko aulkian da hotzarekin gidei ezin eutsiz eta nagusia barnean. Nagusia pleñitzen delarik edo harrotzen sudurra baizik ez duela hotzik, xikiteroak erraten dio bere ipurziloan sartzeko berak hori baitu bero duen leku bakarra. Rabelais handiak onartuko duen zapargarritasun gordinaz bestalde, zirtolarien azote ukaldia, dena badu... baina bereziki klaseen arteko osagarritasunaren metafora da, ez deusak gabe ez garela deus. Eta behar genuke izpiritu horren gainean gogoetatu gehiago menturaz oparotasun denborak ahituko zaizkigulako.\nDena da antzerki hemen, xikiteroak sudur luzea du eta nagusi gazteak matel borobilak, mehakoilak eta potoloak osatzen dute parea, pailasoen munduan gara, eta erraten dio: “Zu bezalako matel lodiak banitu ez liteke ageri ene sudur luzea”. Ziria eta kuia gisa zaizkigu aurkezten, haizeak pleatzeko gisan bata, saldari indar fritsik ez ematen besteak tupina bete ondoan. Harrugetek marrazturik ikusten dugu gizon ttipi zingortua, bere xotx makurren gainera iganik eta bere karga eza ezin tira....\nDena antzeztua da hitzen artetik, Brecht handiaren Puntila nagusia eta Mati morroia-ren harreman erdi ustelak irakurtzen ditugu. Commedia-n eta Molière-n, Beaumarchais-n diren morroi abilen munduan gara, gure saltsan berriz kozinatua, eta jauzi egiten dugu, ezazolak behi kakan bezala, ehiztari pasadizoetan, segur naiz orain Larzabal eta Hegitoa istorio kondan ari direla nonbait.\nLarzabalekin jada erran bezala, orain sartuak baikara gure betiko teatroan, ez ote da hemen ere ez errana gordetzen, usia ekartzen duten gure munduaren zauri gaizkonduetan. Beldurrarengatik desegitera utzi genuen Oluntzeko jauregi madarikatuan. Gillotinatua burua besapean berriz heldu Zarora justizia eske, arima erratuak non nahi, tobera eta sasi tribunalak dira altxatzen, injustizian ahantziek zorra kobratu nahi. Gaztelu zaharretik huntzak eta xori sorginak zaizkigu biloetan nahasten. Hor gaueko debeku guziak baino azkarragoa baitute amodioa, mutiko eta neska gazteak menturatzen dira leku sorginduetara, Oluntzeko lamin osinaren gaineko zubitik, han ito guzien gurutzeen artetik pasatzen. Gaua. Entzun: gau ainaraken soinua botatzen du Jakes Turrutek matelak borobil. Hau isildu orduko, debekatua eta ez errana, sekulan ez trenkatua botako baita zirtzilen ahotik.\nZaudezte: Zerria eta astoa, zerria bazkatu baitute eta aserik atxiki, trufatzen da mando zaharraz makil ukaldika urdindu baitiote bizkar hezurra, eta jiten da negua eta hau tupinetara joaten delarik bortuko bidea hartuko du laster besteak Portaleburutik goiti. Hiri horretarik urrun libertate gune haietara. Ttipi ahul eta lehertuen mendekioa bailitzan. Hemen fabula guti eta zirtzilen filosofiatik anitz. “Sobera gantzadun baldin bahiz ageri kasu emak barurraren biharamunari” “Jainkoa luzakor baina ez ahanzkor”\nMinuta bat: denak berriz irakurri behar ditut, giltza eskutan dudalarik orain. Hau zirtzilen Biblia da, libertimendu bezperan ohore puska bat duten zirtzil guziek gogoz ikasi beharra plazara jautsi aitzin.\n“Kazetariak: —Orduan libertimendua berriz muntatu duzue, nolaz galdu zen?\nZirtzilak: —Ez zen sekulan galdu: Piarres Hegitoak atxiki zuen urinean.”\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:14\n22. I- Ixtorio-mixterio edo lehengo basa-sinestiak\n1- Oluntze-ko Basanderia\nDakienak konda dio!\nOrai diela anitz mende, uda arratsalde bero batez gure «Gilen-Mandozaina», Iruña-tik heldu zen mendiz-mendi, abarkak zangoetan, makila eskian, bidexkak harturik eta bere mandoari oihu egiten zakola:\n— «Arri mandoa!... Arri hunat!... Hemen naski Garaziko herrian gituk!»\nLuzaideko bidia utzirik, bazoan gaineko aldetik Donibaneri buruz, iluna gabe behar ziela etxian izan, bana bere mando zaharrak etzien laster handirik egiten ahal. Bizkitartian, Eihalarreko mendieri urbil, oihan beltz baten itzalian sartzen ari zelarik, horra nun agertu zakon atso mehe gaixo bat. Sugaiketa ari zen emazte xahar hua, adar lodi zonbait besotan ezin atxikiz. Bere mandoa bezan akitia izanik ere, Gilen joan zen berehala atsoaren ondotik.\n— «Arri mandoa!... Arri hunat!... Zade Amatto, nik lagunduko zitut!»\nArte labur baten burian, egur meta gaitza bildu zien, eta mando uhal batekin estekaturik, dena ekarri atsoaren etxolarat. Gaixo emaztia xoratia zen, eta mandozainari egin zakon supazterrian talo eder bat, bere afariaren tenorian jan zezan bero-beroa. Gilenek, milesker bihotzez, goraintzi, eta agian ikus artio. Joan zen beraz aintzina gure mutikoa:\n— «Arri mandoa!... Arri hunat! orai segurrik behanta diagu!»\nAspaldian gordetia zen iruzkia itsas aldeko mendien gihilian, eta lehenbiziko izarrak ageri ziren odei gorrien artetik. Gilen zabilan mendiari behera, bidia doi-doia ikusiz ilargiari esker. Azkenian, gizona eta mandoa gelditu ziren, arrunt leherrinak, Oluntzeko oihanetan, «Andere-Dena-Maria-ren iturria» orai deitzen dugun bazterrian. Hango ur goxoa edan zuten egarria eztitu artio. Gero, Gilenek kendu zazkon mandoari kakoletak, eta jan zien gogotik atsoaren taloa, ardi-gasna puska batekin. Haritz handi baten ondoan, lo egiteko toki bat atxeman eta, etzanik zagon zeruari so, ilargia bazoan, izarren erdian, artzain bat bezala bere ardiekin, Jondoni Jakoberen bidia segituz. Iturria aldiz, xurruxtaka eztiki legarretan... eta gure mutikoa arras loaletia.\nBana, uste du norbait irriz ari dela ur bazterrian. Azantzik egin gabe, lau hatzez badoa iturriaren ondorat, eta han gelditzen harritia: ilargiari esker ikusten du andereño gazte bat, dena xuriz beztitia, lanoa bezan arinago diela bere arropa. Harri xahal baten gainian jarririk, hasten da emeki urrezko orraze handi batekin, bere bilo luze guzien biltzen eta gaueko ixiltasunian kantu bitxi hau emaiten du:\nIruzkian ixtil handi,\nIruzkia ixtil handi,\nZaro, Donibane Garazi. Olhunzeko zuloan, Basanderiaren egoitza.\n— «Basanderia!»... erten du bere baitan mandozainak. «Zer gorputz lerdena! Zer begitarte maitagarria!... Eta zango pollit horiek dilindan urarekin josteta. Nihun ez dut ikusi nexkato gazte ederragorik. Errege baten alaba izan litake!»\nHortan, ixiltzen da Anderia eta ikaran egoiten iturriari so. Zer ote da gertatzen? Ordu berian, suge izigarri bat ateratzen da inguruka harrien artetik, eta buria goitituz Anderiaren aintzinian, ahoa idekitzen du haren ausikitzeko. Bana Gilenek, bere nafar-ganita zabalduz, jauzi bat egiten du errekaraino eta «zabla!»... sugiari lepoa mozten. Gero, boneta kenduz, agurtzen du ederki Basanderia eta galdegiten dako barka dezan otoi bere ausartzia.\n— Basanderia, iturriaren gainetik jeikitzen da zut-zuta, luze-luzia eta zilarra bezan distiranta. Irri xoragarri batekin erten dako gure garaztarrari:\n«Milesker bihotzetik, Gilen Mandozaina!...\nUr huntan mila urte, preso niz egona,\nLehengo menditarren azken erregina,\nOro galdurik eta zinez Euskalduna,\nNigarretan Garazi-n, maitatuz Iruña,\nGeroztik eginen dut berriz ere lana,\nHerritarren etxetik baztertzeko mina,\nZabaldurik argia eta zoriona!»\nBerehala Anderia sartzen da urian. Errekaren legarrak biltzen ditu ahurka eta hetarik Gilenen sakelak oro betetzen. Hantik badoa mandoaren ondorat eta bizkarra perekatzen dako eztiki bere urrezko orraziarekin. Gure mutikoa, arrunt zozotia, urbiltzen da Basanderiari galdegiteko zer debru ari den. Bana, lehen urratsa egin bezan laster, horra nun suntsitzen zako nexkatoa begien aintzinetik, goizeko lanoa haiziarekin bezala.\nIruzkia jeikia zen Behorlegiko mendi xorrotxaren aldian, Gilen iratzartu zelarik. Xoriak ostoetan huxtuz eta hegal zaflaka. Ura beti xurrust eta jauzi errekari behera. Iturria han zen, bana Basandererik ez. Xutitziarekin ahatik, mandozaina ohartu zen piziak zirela ezin gehiago bere sakelak. Hetan sartu orduko eskiak, urrez beterik atxemaiten! Mirakulu hortaz ehotia, joan zen lasterka bere mando zaharraren ganat... Bana han agertu zakon mando gazte azkar bat, uhalak, xilintxak eta tresnak oro berri-berriekilan. Kakoletak aldiz, zernahi edergailuz kargatiak. Iduri zien Iruña-ko urreria eta zilarreria guziak ekarri zitiela Garazirat.\nAzkenian, jin zakon gogorat, barda lokartu zela iturriaren ondoan, atso gaixoak eman taloa janez geroz. Beraz gaueko gertakariak etziren denak amentsak! Zer ontasuna! zer bozkarioa!... Urtzo bat bezan arin joan zen, gure Gilen, Donibane-Garazirat:\n— «Arri mandoa! Arri hunat! Behin bederen aberatsak gituk! Baina, zer gerta ere, izan giten beti behardunen laguntzaile».\nNun ote da gordetia\nHor dugu, handi-handia,\nGaraziko ixtorio zahar bati esker egina.\nGarazin kondatzen den bezala\nApanizeko mendietan zoalarik artzain gazte bat urbildu zen harpe handi baten ondorat, eta so egin zien barneko alderat. Harritia egon zen ikustiarekin zernahi urreria bazela zilo hortan, eta bereziki kanderailu eder zonbait, denak lerro-lerro, bat bestia bezan distirantak.\nGure mutikoak egin zien urrats bat aintzina, noiz eta ere agertu baitzakon izigarriko Basa Jaun bat, beltz-beltza, dena ilez betia. Hunek, bere esku handiak hedatuz, hartu zien gaizo artzaina eta besapian ereman ziloaren barnerat. Basa Jaunak bahitu zien mutiko hori, eta beretzat lanian arrarazi sehi gisa. Lan guzien artetik, behar zituen nausiaren zorriak atxeman aztaparrekin eta hil. Egunak jin, egunak joan, bazen urte bat preso zela, eta asmatzen ahal den bezala, nahi zien hantik ihes egin lehen bai lehen. Bana Basa Jauna beti barrandan zagon, begiak argi eta zorrotz, harpiaren itzalpian.\nAgorrilako arratsalde bero batez, hatzka ari zen, ezin gehiago, Basa Jauna, eta oihuka galdegin zien bere zorri hiltzariari jin zadin haren ganat. Hau, ohartu zen, arte baten burian, lo zurrungan ari zela Basa Jauna, taloz ase gaitza egina baitzien eguerditan. Ordian, ixil-ixila, artzainak hartu zien zazpi adarretako kanderailu handiena, eta brixtez joan kanporat.\nTirahala lasterka ari zen Salbatoreko kaperari buruz, kanderailu eder hua bizkarrian. Zorigaitzez, Basa Jauna iratzartu zen, eta joan zaluki gure mutikoaren ondotik, orroaz, alimaleko jauziak eginez iratzetan, sasi guzien gainetik, iheslaria atxeman beharrez. Hunek, hatsangatia eta leherrina Salbatoreko kapera ikusi orduko, otoitz kartsu hau erran zien:\n— «Jon Doni Salbatorre, otoi begira nezazu! Ekartzen dautzut kanderailu eder hori zure ohoratzeko!»\nHantik berehala, Salbatorreko ezkila hasi zen bera joiten, Iratiko oiharzunak iratzartuz. Bat-batian, Basa Jauna gelditu zen, urrats bat gehiago ezin eginez. Zut-zuta egon zen, malda hegi baten gainian, oihuka erranez artzainari:\n— «Madarikatia izan bedi ezkil zikin hori!... Eta hobe hiretzat, mutiko txar debria, bestenez lehertuko hintoan zorri bat bezala!»\nBeraz, gure artzaina, Salbatoreko kaperan, sartu zen. Belaunikatu eta bere eskerrak eskaintzeko Jinkoari, kanderailia ezarri zien aldariaren ondoan. Egun ere, han ikusten ahal da, eta nehork ez lezake Salbatoreko kaperatik ereman Iratiko saindiaren hasarria piztu arazi gabe.\nDonibane-Garazin, 1957garren urtian, Andere Gaxuxa Biscayen ahotik ikasia, eta 70 urte zitielarik.\nAita, dailuarekin (J. Gorriti)\nZonbait aldiz Errozateko bortietan, lanoa hedatzen da bazter guzietara negian eta udan ere. Hala gertatu zen agorrilako arratsalde batez, bi artzain mendiz-mendi ari zirelarik ardi batzu ezin bilduz. Erreka malkar batian, bakotxa bere aldapetik ibiliz, zoko-moko guziak ikertu zituzten.\nNoiztenka gelditzen ziren, hea intzuten ahal zituztenez ardi joare zonbait. Bana dena debaldetan. Iruzkia apaltzen ari zen itsas aldian, eta lano herresta zonbaitek mendi mazelak estalitu zituzten.\nOrdian, artzain batek eman zien zinka labur bat bere lagunari adiarazteko itzuli behar zutela etxolarat lehen bai lehen. Beraz, erreka hortarik ateratu beharrez, joan ziren gaineko alderat, bidexka baten atxemaiteko xediarekin. Hantik laster, ilun beltza hedatu zen lanoaren ondotik.\nGizagaizoak! Etzuten gehiago ikusten ahal norat zabilan. Eta biak elgarretaratu nahiz, irrintzinaka hasi ziren aldizka malda batetik besterat, noiz eta ere artzain bat ohartu baitzen izigarriko leize baten hegian zela!...\nUrrats bat aintzina egin balu eroriko zen zilo ilun horren barnerat. Doi-doia gelditu zen, zangopetan alimaleko harri kozkorrak lerraraziz erroitzari behera. Eta halere irrintzina beti heldu... leiziaren aldetik, oiharzun bat bezala!...\nEzterenzubin, 1923garren urtian, ene haur lagunen ahotik ikasia.\nHarpea, Ezterenzubiko ondoan (Iñako82, panoramio)\nBehin batez, Antsolako artzainek utzi zuten Pettan, mutil gazte bat, Artxilondoko etxola batian bakarrik, behar zutela astotarat gasna ereman Beherobirat, eta biharamunian itzuliko zirela goizian-goizik, etxeko janari goxoekin saskietan. Beraz, gure artzain berria, iluna gabe arratseko lanak eginik, afaldu-ta lokartu zen.\nBana gau hartan, otsoak agertu ziren, eta Pettan zanpez iratzartu zen, izigarriko hurrubiak intzunez, zakurra aldiz ikaran zelarik, dena intziri, zoko batian. Iduritzen zakon, otso horiek ari zirela joka arditegiaren aintzinian, kalapita gorrian, noiz eta ere denak eztitu baitziren bat-batian. Ardi joare zonbait bezik etziren aditzen. Zergatik ixiltasun hori? Zer gertatu ote zen?\nOrdian, Pettanek ideki zien borta doi-doia, eta hor berian egon harritia. Ilargiarekin ikusten ahal zien alimaleko Basa Jaun bat, beltz-beltza, hartza handi bat iduri, eta malila eskian. Bana zer makila!... gizon baten ixterra bezain lodia! Lurrian aldiz, baziren bi otso etzanak zangoz gora, hilak. Basa Jaunak, esku batez hartu zitien otsoak, buztanetik biak batian, eta airez-aire botatu bizkarrerat zahagi huts batzu bezala. Urruntzen ari zen emeki, bere otsoak dilindan, bana etxolari so eta so. Hola ohartu zen Pettan hor zela, zutzuta, beldurrarekin ikaran. Basa Jaunak, kexatia, erran zakon oihuka:\n— «Hi, mutikoa, egon hadi hire tokian perestuki, edo bestenez makil ukaldi batez, kalitzen hut otso txar horiek bezala!... Beharbada artzain gazte bat hiz. Beraz, jakin zak iluna hedatzen delarik mendietan, ni nizala denen nausia, goizeko argia zabaldu artio!»\nHortan, Basa Jaunaren hasarria eztitu zen. Eta bere makila zirurikatuz, joan zen zaluki gauaren ixiltasunian. Asmatzen ahal da Pettan sartu zela brixtez etxolaren barnerat. Bana egon zen gau guzia iratzarturik, loa ezin atxemanez.\nBasa jauna. 1980 urte inguruan, Eiheraberri aldeko (Donibane Garazin) Errobi errekan Piarres Hegitoak harri zizelkatu hau aurkitu (33 zent X 22 zent)\n21. 5- Basa Jaunaren hatzak\nLarrezkeneko arratsalde odeitsu batez, Garaziko haizkolari zonbait heldu ziren Orriuneko oihanetik, behar zutela etxian sartu iluna gabe. Bana zorigaitzez horra nun biltzen duten, haize beltzarekin, sekulako elur erauntsi bat. Bazter guziak xuritzen ari ziren eta azkenian beren bidexka galdu zuten elurraren pian.\nHalere bazoazin, zanpa-zanpa, patarrari beiti, noiz eta ere gelditu baitziren harritiak, elurraren gainian ikustiarekin ikaragarriko hatzak... Iduritzen zakoten, gizon zango bat zoala, zaldi edo mando zango batekin!\n— «Zer debru ibili da hemen gaindi?» oihu egin zuten denek: «Alde batetik egiazko oina, eta beste aldetik zango bat biribila!»\nEta arrunt izitiak izanez:\n— «Basa Jaunaren hatzak!... Ba, bainan, zaldi hatz horiek? Ez diria ote Basa Jaun baten makilaren ziloak? Kasu, ez denez jinen gure ondotik iluna hedatu orduko!»\nHortan, ihesari lotu ziren zaluki. Lasterkaldi baten ondotik, akitiak eta etsitiak, gelditu ziren azkenian ilun-nabarrian, arras galdiak, elurtze gaixto horren erdian. Zer gerta ere, otoitz bat erran zuten kartsuki, ardiesteko Jinkoaren laguntza.\nOrdu berian, horra nun intzuten dituzten ilun-zeiniak. Ezterenzubiko elizatik heldu zirenak. «Zer atsegina!» Zeruko Jaunari esker, hola jakin baitzuten, nun zen etxerateko bidia. Basa Jauna ere, ezkila sainduaren beldurrez, etzen batere agertu iluntze hortan.\nBasa jauna (burdinezko gerrena atxikitzekoa, supazterrian). Piarres Hegitoaren bildumatik.\nDonibanetik Eihalarrerat, errebidetik ibiliz, ikusten ahal da etxe handi eta zahar bat, lau dorre ttipi ditiela hegatzaren hegietan. «Oluntzeko Jauregia» deitzen da. Lur ederrak baditu aldetan, bana borda bilakatu da. Hango laborariek barrukietan egin dute beren bizitegia.\nGaraztar zonbaiten arabera, jauregi hua madarikatia da, zeren eta lehenbiziko nausiak, jende tzarrak baitziren eta fede gabekoak. Zernahi itsuskeriak eginik hil ziren omen. Apezek, sekulan ezpaitzuten jauregi hori benedikatu, debru zahar batek aise egin zien bere egoitza haren barnian.\nBeste herritar zonbaitek uste dute, 1789eko iraultzaren denboran, jauregi horren nausiari, Parisen, moztu zakoleta lepoa eta debozionerik gabe hil zela. Holako gertakariaren ondotik, gizon horren arima-herratia ibiltzen da, gau guziez, gela guzietan, bere buru motza eskietan atxikiz.\nGeroztik, nehork ez du lo egiten ahal jauregi horren barnian. Iluna zabaltzen delarik, huntzak eta xori-sorginak hasten dira, bazter guzietan, uhurika. Hantik laster, agertzen da nausiaren arima-herratia, jo harat, ho hunat, intzirika edo nigarrez. Azkenian, debru zaharra heldu da, tarrapataka eta hasten da nun-nahi makil ukaldika, barne hortan nausi egon beharrez.\nBeraz, bixtan da, jauregi hori beti hutsa dela, borta, leioak oro hetsiak. Azken gerlaren aintzinian, bazitien ohono lau dorre. Egun hiru bezik ez dira xutik egoiten, haize hegoak fundikatzen baitu teilatia urtez-urte, eta gaineko harri ederrenak aurtikitzen.\nJoan den udan, mutiko eta nexkato gazte batzu sartu ziren gau batez jauregiaren sotoan, euria jeuts-anala ari zelakotz, eta behar zutela lo egin goxoki toki hortan. Bana gau erditan, iratzartu ziren bat-batian, ikaragarriko azantzarekin. Izitiak eta beren puskak nahas-mahas bildurik, joan ziren lasterka Donibaneri buruz, beste aterbe baten keta.\nOrai, 1988garren urtian, Oluntzeko jauregia, arrunt aurtikia izanik, etxe berri bat egin dute haren lekian. Donibane-Garazin, 1957garren urtian, Andere Gaxuxa Biscay-en ahotik ikasia, 70 urte zitielarik.\nOluntzeko jauregia, Eiheralarreko bidean, 1935 urtean (aintzinean, Piarres Hegitoaren ama eta aita)\nEzterenzubiko jende zaharrenek ezagutu zuten omen, gerla handiaren aintzinian, Manex Urdazburukoa, Garaziko kontrabandixta. Zernahi zaldi, mando edo pottoka ekarzen zitien Espainiatik, mugazainen ixilik, eta horiek behin ere etzuten atxeman.\nGau batez ahatik, mendi bizkar batian, anitz denbora galdu zien pottoka zonbait ezin bilduz. Eta atsulitoki kabala horiek, argia hasi gabe, nunbait gordetu beharrez, ezarri zitien auzo baten bordaren barnian. Bana mugazainak etziren lo! Biaramunian, goizian-goizik pottokak oro hartu zituzten han berian. Ordian, auzoa jin arazita guardategirat, erran zakoten, kontrabandixta edo ez, jujearen aintzinian jaukitia izanen zela, Espainiako pottokak haren bordan atxeman zituztelakotz. Gaixo gizonaren harritzia!\nBizkitartian, Urdazburuko Manex egon zen ixil-ixila, bere mendi zokotik agertu gabe. Eta kondenatu zuten beraz auzoa Baionako auzitegian. Diruketa gaitza goberniari pagatu beharrez, leherrina lanian ari zen, giza gaizoa, goizetik arrats artio, eta gau guzia ikaran zagon otoitzetan, beti beldur preso eremanen zutela. Arrunt etsitia eta ahuldia, hi zen auzo dohakabia, jakin gabe nork ezarri zazkon pottoka madarikatu horiek bere bordan.\nGeroztik, alegia jeusez, zernahi kontrabanda egin zien berriz Manexek. Bana iluntze beltz batez, Espainiako mugatik heldu zelarik, delako bordaren aintzinian gelditu zen harrita, argi gorri bat piztia baitzen barnian. Ustez eta guardak hor zirela, lasterka joan zen mendiari beiti, noiz eta ere aditu baitzien oihu ikaragarri bat, auzo zenaren botzarekin.\n— «Hik ezarri daztak Manex, hire pottokak!»\nArrunt asaldatia, brixtez sartu zen bere etxian, eta han egon bortak gakoturik, aste bat oso-osoa, hitz motz bat erran gabe. Hantik aintzina, ez omen zen ohian egoiten ahal. Etzan orduko, aments beltzak egiten zitien, eta bultaka zanpez iratzartzen, auzoaren oihu bera intzutiarekin:\nOrdian, ezin lokartuz, leiotik so egiten zien mendi alderat eta han, bordako iratzetan, beti argi bat ikusten, ifernukoa bezan gorria gau beltzian.\nLarrazken goiz batez, haize hegoa orroaz hasi zen Ibañetako lepoan, eta bortuko artalde guziek aterbe bat atxeman zuten ipar aldeko erreketan. Han, Ortzantzurietako arranoen inguru-minguriez oharturik, artzainek aurkitu zuten, leize baten ziloan, Urdazburuko Manexen gorputza, dena xehatia, eta jadanik usteldia.\nEz da bizitze goxorik,\nEz eta hiltze garbirik.\nMamuño ( J. Gorriti)\nEihalarren gaindi, Ezterenzubiko bidia badoa errekaren bazterretik, eta han berian sartzen da doi-doia bi mendien artetik, beherian utzirik Errobia marrumaz. Hemengo herritarrek, Zuziñate deitzen dute erroitz ilun hori. Bai eta ere, denek badakite hor dela Akelarria. Leku hortan, omen, Garaziko Sorginak eta Laminak ere biltzen ziren gauerditan, lehengo sinesten arabera.\nAstelehen gau batez, Ezterenzubiko Manez-Handia heldu zen oinez Donibaneko merkatutik, ostatietan untsa edanik. Zuziñateri buruz zabilan gustian, ilargiari esker, bana hango mendiek itzal izigarri bat hedatzen zuten ateka beltz hortarat. Beraz gure gizona emeki ari zen, bidia ikusi beharrez, noiz eta ere intzun baitzitien, behereko aldetik, oihu eta irri batzu. Ixil-ixila eta lauhatzka, hurbildu zen Errobiaren errekari, bana han berian gelditu harritia, ur turrusta handi baten ondoan ikusi baitzitien Lamin ttipi txar zonbait, denak lantsu eta tirahala kalakan. Bakotxak, harri xabal baten aintzinian, kokorikaturik, «xifli-xafla, xifli-xafla!»... bokata egiten zuten oihalak jo eta jo. Eta zer oihal ederrak! Elurra bezan xuriak!...\nHor zagon, gaizo Manez-Handia, erroitzaren hegian, beldurrez ikaran. Zer gertatuko zen Laminak ohartzen balin baziren norbaitek so egiten zakotela? Gogoetan egonik Jinkoak daki zonbat denbora, joan zen berriz aintzina etxiari buruz, eta alegia jeusez agurtu zitien laminak, herritarrak izan balizte bezala: «Ari ziztia polliki?» Bana ele horiek orduko, haize hego zirimola bezan arin, Lamin guziak joan ziren orroaz, mendiari goiti, eta han denak suntsitu, gure gizona arrunt izitia utzirik.\nManez-Handiak etzien biziki maite gertakari horren salatzia, ustez eta lagunak irriz karkailan hasiko zirela, erranez delako gau hortan mozkorra arraildia zela!\nLamina, supazterrien ondoan (Montorin)\nII- Lehengo irriak lehengo etxetan\nDiela aspaldi, bazen Ezterenzubin etxekandere azkar bat, biziki baliosa. Barneko eta kanpoko lanak oro egiten zitien, ezkondia baitzen, zorigaitzez, gizon ttipi txar batekin. Gizon hua, beti akitia izanik, ustez eta eri zela, etzien ohia uzten ahal intzirika hasi gabe:\n— «Ai-ei, Jinko maitia!... Nun ote dut min goiz huntan?»\nAste lehen eder batez ahatik, joan zen astoz Garaziko merkaturat bere emaztiarekin. Hunek, ahalgetia, gordetu zien senarra saski handi baten barnian, eta hor ahantzi!...\nArratsaldian aldiz, bere mozkinak untsa saldurik, etxekanderia itzuli zen Ezterenzubirat, gizona beti lo zurrungan ari zelarik.\nBana, iluna hedatu zen, eta zoko beltz batetik ateratu ziren bizpahiru gaixtagin, dena oihu, dena mehatxu, emaztiaren sosak bildu nahiz. Ordu berian, senarra zanpez iratzartu zen, eta ikaragarriko gizon botz azkar batekin orroaz hasi:\n— «Zatozte hunat, urde zikin debriak!... Zatozte ene aintzinerat, eta makila hunekin porroskatuko dantziet muturra, edo sispa huntaz tripa zilatuko!...»\nBerehala, ohoinek izitiak, hustu zituzten lekiak lasterka, ustez eta gizon alimaleko bat hor zela emaztiarekin, nafar-astoaren gainian. Beraz, makurrik gabe, gure bikotia joan zen goxoki etxiari buruz. Eta etxekanderiak, xoratia, oihu egin zakon senarrari, irriño batekin:\n«Gizona gizon, saski petik ere!»\n20. 10- Astoa eta xerria\nEgun guziez, Eihalarren gaindi, asto bat zabilan beti kargatia, akitia, mehatia eta leherrina. Haren ondotik bere nausia ari zen makil ukaldika.\n— «Arri astoa! Ernatuko hiza, debrien asto-pulloa!» (1)\nEgun guziez ere, zerri gizen bat, ase ta lo zagon, bide bazterreko errekan bere tripa handia lohian zabaldurik. Begi bat doi-doia idekiz, asto gaixo hua ikusi zien ibiltzen ttaka-ttaka, buria apalduz eta alimaleko zama bat bizkarrian. Ordian erran zakon, irri maltzur batekin:\n— «To, untsa nahia hiz hola izaitiaz. Hor hago beti lanian, kasik jan gabe, eta nausia beti zanpaka hire gihiletik. Ezduka uzten ahal bizi molde tzar hori? So izak, zoin untsa nizan, jeusik ez egiten eta tripa beti betia. Etxekanderiak emaiten datak nahi dutan bezanbat arto, ezkur, gaztain eta hemengo janari hoberenak. Zer irabazten duk hola ibiliz, zinezko astoa?»\nAstoa, bere beharri luziak apalduz, gogoetan zagon. Azkenian, hola mintzatu zen, makil ukaldi baten ondotik:\n— «Hik, zernahi erranik ere, nahiago diat ene izaitia hiria bano. Sarri kakoletak ezkaratzian utzirik, ibiliko nuk nahi dutan lekian: pentzetan edo larretan. Astelehenetan aldiz, joaiten nuk Donibane-Garaziko merkaturat etxekandere gaztiarekin. Han, zer kalapitak eta zer irriak egiten dituztan beste asto guziekin! Maiatzaren lehenian iganen nuk borturat, hemengo artalde zonbaitekin, ”Manez arzaina” gidari. Zer eztitasuna hango mendietan! Zer atsegina gain hartan hemengo kezketarik urrun. Habil ene bidetik gaizo urde lohiz betia! Azken agur baten ordez, horra hiretzat, asto baten zuhur-hitz hau:\nSobera gantzadun balinbahiz ageri,\nkasumak barruraren biharamunari» (2)\n(1) Garaziko etxe anitzetan, «Pullo» zuten astoaren izen-goitia.\n(2) Lehengo ohiduren arabera, gure herritarrek, xerri gizena hil nahi zuten bezperan, uzten zuten egun oso bat janaririk gabe.\nAstelehen batez, goizian goizik. Ezterenzubiko Eñaut bazoan Donibane-Garaziko merkaturat xerri batzuekin, noiz eta ere Eihalarreko Pettanek oihu egin baitzakon bide bazterretik:\n— «Heldu hiza Eñaut? Eta zonbat heldu zizte?»\n— «To, egia erteko, batere ez dakiat, zeren eta etxetik ateratzian, auzoek emaiten baitauzkute bat edo biga saltzeko. Eta hi bezelako batekin, ene ustez, bost izanen gituk!»\nBeste astelehen batez, gure Eñaut ari zen merkaturat, nafar-asto eder baten gainian. Pettanek, irriz karkailian, erran zakon:\n— «Hori ahatik Eñaut, hi bano handiagoa atxeman duk naski!»\n— «Hala atxeman diat ba, bana ez hi bezan handia!»\nDonibaneko merkaturat etorri orduko, astoa hasi zen jauzika eta zalapartaka, beharbada uli gaxto batek ipurdia xixtatzen baitzakon. Hortan, kaskoin baxera saltzale baten untziak oro porroskatu zitien: azitak, basoak, goporrak, pegarrak eta pizuntziak ere, izigarriko kalapitan. Astoa putarka, Eñaut oihuka, kaskoina garrasiaka... Azkenian, erranak erranik, ertekoak erteko, denak gelditu ziren. Ba, bana, Eñautek jeusik ez pagatu nahi saltzale gaizoari!\nHantik landa, Donapaleuko auzitegian biak agertu ziren, eta han Eñautek erran zakon jaun jujiari:\n— «Errazu jauna, zure barkamendiarekin, ezar dezagun: ni ulia eta zu astoa. Nik xixtatzen eta zuk baxera hausten. Nor litake hobendun?»\nJaun jujiak omen, ez du ohono ihardetsi.\n12- Nafar-astoen berri\nXuberotarrek, beste Euskaldunak deitzen dituzte «Manexak». Eta lehen, nunbait aurkitzen zirelarik delako «Manex» batekin, elgar trufatzen ziren. Behin batez, Donapaleuko feiriaren ondotik, Xuberoko xamar labur bat pipatzen ari zen goxoki hango zubiaren gainian. Ixtant baten burian, agertzen zako Garaztar xamar luze bat.\n«Agur!…» eta gero artzen dira eleketa, Xuberotarrak galdeginik nungoa zen, eta bestiak Eihalartarra zela.\n— «Zernahi asto badituzie omen, Eihalarren. Zertako hanbeste?» galdegiten du Xuberotarrak. Garaztarrak ordian:\n— «Biziki lan baliosak egiten dauzkigute gure mendietan, eta bereziki ”Nafar-asto” deitzen ditugun horiek, mandoak bezan azkarrak direlakotz. Hala nola, astelehen guziek etxekanderiak joaiten dira, astoz, Donibane-Garaziko merkaturat beren oilasko, arroltze, gasna edo baratzekerien saltzerat. Gure mutikoek frangotan saltzen dute astotara bat egur Donibane karriketeko etxetan. Udan aldiz, igortzen ditugu asto horiek herriko artaldekin borturat, eta menditik jeusten dira noiztenka gasnez edo ardi ungarriez kargatiak».\nHortan, Xuberotarrak, alegia xehetasun gehiago jakin nahiz:\n— «Bana, asto horiek, etxian behar dituzielarik, nola biltzen dituzie mendietan balinbadira?»\nGure Garaztarrak berehala:\n— «Aski dugu Eihalarretik huxtu bat egitia, eta arte labur baten burian, gure astoak heldu dira, tirahala lasterka mendiari beiti».\n— «Ba ote? Beraz zien huxtu hori biziki urrun heltzen da. Nahi nuke segurki intzun holako huxtu bat».\nGaraztarrak ez jakinik xuxenki zer egin, hats handi hartzen du eta indarka hasten... Bana uste gabian botatzen du izigarriko uzker bat!\nEta Xuberotarrak, irriz karkailan:\n— «Zer? Hola huxtuz ari baizizte Eihalarren?»\nGaraztarrak, ezti eztia:\n— «Ba, gizona, asto bat zu bezan urbil dugularik?»\nLehengo Euskal Herrian, jende mentsak etzituzten beti igortzen erhotegietarat. Baziren hola mutiko edo nexkato gaizo batzu, herritarrekin bizi zirenak gustian. Bai eta ere lanian ari ziren etxetan, ahal bezan untsa. Merkatietan, bestetan edo elizan ere agertzen ziren, eta jendiak jostatzen heiekilan. Egia erteko, artetan, ateraldi edo zirto irri egingarriak botatzen zituzten, mentsak izanikan ere. Hola sortu zen beharbada kondaira bitxi hau.\nPazkoko igande batez, Orbaizetako Zantzin mentsa joan zen elizarat, bere gazte lagunekin, mezaren intzuteko galerien kasko-kaskoan, ixil-ixila, amak erran bezala. Ebanjelioaren ondotik, jaun apezak hasi zien bere predikia, aipatuz nola jo, zauritu eta hil arazi zuten Jesu-Krixto maitia. Beraz, ari zen kartsuki, urte guziez bezala, xehetasunak emanez:\n— «Orthutsik badoa, Jesu-Krixto, mendiari goiti, alimaleko kurutze pizu bat bizkarrian, akitia, ahuldia, odolez eta izerdiz bustia. Erortzen delarik, zanpatzen dute!»\nBetiereko ele horiek intzun orduko, gure Zantzin mentsa jeikitzen da bere lagunen artetik, oihuka erranez:\nJaun Erretorak, bere predikia segituz:\n— «Xuti arazten dute Jesu-Krixto ostikoka, makil ukaldika».\nEta Zantzin mentsak ohono:\n— «Ederki! Hola hobeki!»\nJaun Erretorak berriz:\n— «Kurutziaren gainian itzatzen dute, eta azkenian, sispa ukaldi batez bihotza zilatzen dakote»...\nZantzin mentsak debriak hartia:\n— «Ederki koño!... Untsa merexi ditu araiz zigor eta gaztigoak Jesus horrek, urte guziez, Pazkoko denboran gauza bera gertatzen baitzako... Dagola etxian eta ez dute hilen!»\nHortan, gazte lagunak irriz utzirik, Zantzin mentsa hasarre gorrian, joan zen kanporat eskalerreri beiti, sekulako azantzetan.\nLehengo ofizialen artian, bertzkinek bazuten errekesta handia, zeren eta etxe guzietan baliatzen baitziren bertzak sukaldeko lanen egiteko, eta bereziki zerri hiltze sasoinian. Ahatik, ez zuten, usu, jenderi, bertz berririk saltzen, bana antolatzen zituzten polliki, untzi zaharrak zilatzen zirelarik. Aldiz, jende behardunek, sos asko etzutelakotz holako untzi baten erosteko, aski zuten galdegitia bertz bat ofiziale horri. Hunek untzia prestatzen zien diru poxi baten kontra, lanak bururatu artio. Ohidura zahar horren gatik, untzi hori deitzen zuten: «akurako bertza».\nBehin batez, Donibane-Garaziko bertzkinak akuratu zien bertz bat buhame gaizo bati. Bana hunek, egunak jin, egunak joan, jeusik etzien pagatu eta bertza ez itzuli. Azkenian, gure bertzkina samurtu zen, eta gizon hua jankitu Donapaleuko auzitegiaren aintzinian. Han, buhamiak, besoa altxatuz, zin egin zien, etziela ezagutzen bertzkin hori, eta sekulan ikusi ere! Jaun jujiak beraz, frogarik gabe ezin jakinez nun zen egia, utzi zien buhamia libro.\nAuzitegitik ateratzian ahatik, gaizo bertzkinak oihu egin zakon buhamiari:\n— «Hik, aldi huntan segurik, galdu duk zerua!...»\nOrdian bestiak, irriz:\n— «Bai, eta hik bertza!»\nDonibane Garazin, 1890, 12 x 17 zent. (Pedro Garmendia)\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:11\n19. 15- Etxeko karrota saltsa\nJende biziki xuhurrak ziren Mehetegikoak, bana untsa ikasiak eta gisakoak iduri. Etxian bazuten beti zerbait jateko, bero-beroa, tenore guzietan, supazter ondoan. Eñaut, hango mutila, jakin beharrez errotik zer ote zen sorginkeri hori, egun batez goizian-goizik sartu zen ixilka sukaldian. Bazterrak oro itzuli zitien, zoko-moko guziak ikertu, bana gopor tzar bat bezik etzien atxeman, beltz-beltza supazterrian. Neskatoa heldu baitzen baratzetik, Eñautek galdegin zakon:\n— «Eraxu Kattalin, erraxu-ta, zendako uzten duxu beti suiaren aintzinian lurrezko gopor tzar hori? Zer debru duxu horren barnian?»\nEta neskatoak berehala salatu zakon ahapetik:\n— «Hor badixit ”etxeko karrota saltsa”, orai baita hamar egun egina dutala, nor jin ere, eta zer gerta ere!»\nLehengo menditarrak etziren omen egun guziez asetzen. Nafarroko herri batian, goizetik gelariak galdegiten dako Jaun Erretorari:\n— «Errazu Jaun erretora, saldaren egiten ari nuzu, eta ezarri behar duta haragi pxiño bat dupinaren barnian, bazkariaren dako?»\nJaun Erretorak, bere otoitz-liburia utzirik, soako bat egutegiari egin eta, Gelariari erten dako:\n— «Egun, Fermina, jan behar dixigu xerri beharriaren laurdenaren laurdena.»\nOrdian, Gelariak harritia:\n— «Zer? Urdankitik hanbeste?... Ez nizin uste herriko besta giniela!»\nEta Jaun Erretorak, irriño goxo batekin hortzetan:\n— «Bai Fermina, ohartu nuxu egun Asteartihaute dela! Eta bihar garizuma haste!... »\nArdura mundu huntan gertatzen den bezala, bazen Behorlegin, artzain seme bat. Mutiko hua, biziki argidun izanik, igorri zuten ikastegi handietarat, eta hantik ateratu zen mediku. Ordian, Garaziko mendi xoko hortan, zer espantiak gure artzainaren etxian!\nHantik laster, bere lanetik bizi beharrez, sendakin gazte hua joan zen Pariserat, ustez eta han bilduko ziela errexki untasun eder bat. Bana hiri nagusi hortan etzen batere ezagutia. Jakitate anitz ukanikan ere, eta jin berri bat izanez, zer eginen zien hango mediku famatien artian? Egia erteko, jaun paristar horientzat etzena betiko egonen artzain euskaldun baten seme txar bat?\nArrunt etsitia zen gaizo mutikoa, sos guti irabaziz, noiz eta ere intzun baitzien erregiaren alaba eri zela... Arrain hexur gaixto bat bere zintzurrian gelditu zen, eta nehork etzakon bota arazten ahal. Alta Pariseko mediku aipatienak deitu zituzten andere horren sendatzeko, bana beti debaldetan. Azkenian, zakutik edo zorrotik, kinka tzar hortarik ateratu beharrez, erregiak jin arazi zien, jauregirat, gure mediku gaztia. Hau, ez jakinez xuxenki zer egin, egon zen zut-zuta gelaren erdian eta erran zakon nexkato eriari:\n— «Araiz badakizu, anderia, artzain baten semia nizala eta ikasi dutala sendagintza Garaziko uniberzitate nausian! Beraz salatu, behar dautzut ardi kakarekin bezik etzitutala artatuko. Hea, idekazu ahoa zabal-zabala eta oihu egin zazu enekilan: «Mee, Mee!... Ardi kaka mehe!...»\nMintzaldi bitxi hori intzun orduko, erregiaren alaba hasi zen irriz karkailan, eta azkenian, eztul aldi izigarri baten ondotik, botatu zien arrain hexur madarikatu hua. Hortan, mediku gaztia besarkatuz, joan zen erregiaren ikusterat, erranez behar ziela ezkondu holako gizon jostakin eta jakintsun batekin. Erregiak, xoratia, hunartu zien bere alabaren galdia.\nHantik laster, handizki egin zituzten ezteiak, bazter guziak harrotuz, eta sekulako azantzetan, Behorlegitik Pariseraino herri guzia harritia zelarik! Uste duzien bezala, zernahi untasun edo zorion ukan zituzten geroztik. Eta untsa bizi izan balinbaziren, arabera hartarat hil ziren.\nGaraztar gehienek bezala, Jatsiarrek hiltzen zuten xerria Eguberritik landa. Eta «Tarrapatainia» deitzen zuten etxe batian, beti lehenak ziren, xerri lan guzien bururatzeko. Hau zuten, egun guzietako errepika edo leloa:\n«Lan eta lan,\nAlta, Tarrapataineko lehen auzoak, aspaldi danik ikasi zien, bere kaltetan, etxe hartako tripotek jeusik etzutela balio: dena tipul eta gatza zirelakotz! Beraz, negu guziez, ohiduraren gatik, hango tripota ukan orduko, uzten zien dilindan, bazterturik. Eta gero, lehen bai lehen, beste etxe batetarat igortzen bere «xerriki-partiarekin».\nBa, bana etxe hartan ere ikasi baitzuten, odolki hua etzela huna, batere jan gabe sakatzen zuten aintzina beste auzo bati. Azkenian urtiak jin-urtiak joan, Jatsuko etxekandere guziek ezagutu zuten, arras untsa nolakoa zen Tarrapataineko tripota. Eta geroztik, igortzen zuten, gisa berian, beren auzorat. Behin batez, odolki madarikatu horrek egin zien, etxez-etxe, herriaren itzulia, eta hola Tarrapatainerat berriz agertu. Han bederen, jan zuten gogotik omen, eta batere ohartu gabe, etxekoa zutela!\nHala nola, pilotariek bezala, Tarrapatainekoek, beren tripotarekin sakatu zuten botia, ukan errefera, eta uste gabian kintzia irabazi alaintso!\nOrtzegunetan, goizian-goizik, Izpurako haurrak biltzen ziren elizaren ondoan katixima hasi gabe. Aldi batez, berantarekin jin ziren eta jaun apeza gogoetan zagon, jakin beharrez zer gertatzen zen. Azkenian, heldu dira lerro-lerro mutiko guziak eta apezak, bakotxari galdegiten:\n— «Hik, Piarreño, zer ukan duk ote askaiteko?»\n— «Nik Jaun Erretora, talo-ta-esne.»\n— «Eta hik Eñaut?»\n— «Nik, Jaun Erretora, kafe-esnia ogiarekin».\nArte hortan, Gilen Ttukuttun, haur gaixo bat jin zen etxetik, lasterka, hatsangatia. Ordu berian, apezak erten dako:\n— «Eta hik Ttukuttun, zer jan duk goiz huntan azkena izaiteko... xingar-ta arroltze segurretik?» Eta haurrak kexatia:\n— «Ba, kaka ba jauna! Nik arto-ta gerezi !»\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:10\n18. 20- Katixima ikasi behar\nTalo-ta esnez afaldurik, Mañex supazterrian jartzen da katiximaren ikasteko, bihar ortzeguna baita. Haren ondoan, Amattok pizten du arraxina (1) eta berehala iruten hasten. Bana laster ohartzen da haurra loaletia dela, bere buria apaltzen baitu liburia hunkitu artio sudurrarekin... Ordian, Amattok, kiloa utzirik, hartzen dako liburia eskutik eta erten:\n— «Hea, erraxu, nik leitzen dutan bezala»:\n— «Zoin egunez hil izan da Jesu-Kristo?»\n— «Ortzirale sainduz».\n— «Zoin egunez piztu da Jesu-Kristo?»\n— «Pazko egunean».\n— «Zoin egunez igan zen Jesu-Kristo zerurat?»\n— «Jon Doni Salbatorez».\n— «Arraxina hori goiti zak!»\n— «Oi ttutta!»\nHortan, Amattok hesten du liburia eta oherat Mañex erremaiten.\nBiaramunian, herriko haurrak elizan sartzen dira eta Jaun Erretorak katixima hasi gabe, erten du ikasi behar direla otoitzak arras untsa. Bestenaz hitz bat ahazten dienak, ifernurat joaiten ahal dela.\n— «Ez dea hala Mañex? Hea, erraxu orai zer egin behar den, ohian sartuz geroz, eta lokartu gabe?»\n— «Ori, Jaun Erretora, atorra untsa hedatu ipurdiaren azpian, amattok erran bezala!»\n1) Arraxina: Lehengo sukaldetan, iluna jiten zelarik etzuten, orai bezala, elektrikako argirik pizten. Bana sutegiaren ondoan bazen burdinezko tresna bat, ezko gandela baten atxikitzeko. Zonbait aldiz, ahatik, gandela horiek eginak ziren arraxinarekin. Bai eta arraxina laster erretzen zelarik, behar zen goititu edo berriz piztu.\nPettiri, muttiko ttipiño bat zen. Fitsik etzien jaten etxian. Beti intzirika ari zen bere azitaren aintzinian, janari hau edo hua etziela maite. Hartako etzen batere handitu. Aitak eta amak, arrunt etsitiak, etzakiten zer egin haurño txar hortaz.\nEgun batez, goizian-goizik, igorri zuten kanporat behien zaintzerat. Bana haize gaixto batek ekarri zitien odei beltz batzu eta euria hasi zen burrustaka.\nPettiri ttipiak zer egin zien? Lasterka joan zen aza eder baten azpian gordetzerat... Han zagon, goxoki kokorikaturik, noiz eta ere behi lodi bat urbiltzen baita. Heltzen da azaren ondo-ondorat, usnatzen du bere mutur handiarekin, eta ahoa idekiz zabal-zabala, «Krask!...» bi ahamenez dena jaten.\nNun da beraz gure Pettiri ttipia? Haren aitak xekatzen du pentzetan, alorretan, baratzetan eta zoko-moko guzietan, haurra ezin atxemanez.\nOrdian oihuka hasten da:\n— «Pettiri! Ho Pettiri!... Nun xira Pettiri?»\nBana erreposturik ez ukaiten, eta Pettiri ez agertzen. Azkenian, behi baten ondoan, intzuten du oihu ttipiño bat, iduriz urrunetik heldu dela.\n— «Hemen nuzu aita, hemen!»\nEta aitak ikertzen du behiaren azpitik, aintzinetik, gihiletik, bana jeusik ez ikusten.\n— «Nun debru sartu da mutiko txar hori?»\n— «Bana nun hemen?»\n— «Hemen... behiaren barnian!»\nBerehala, aitak, bere nabela luzia zabalduz, «Zart!» zilo handi bat egin zien behiaren tripan, eta hortik ateratu gure Pettiri ttipia, dena kakaz betia!... Orroaz nigarrez joan zen etxerat, eta han bere amak untsa garbitu... bai eta zanpatu.\nHola ikasi zien behar zela jan denetarik, laster handitzeko. Geroztik, bilakatu zen mutiko gazte azkar eta eder bat «Pettiri handia» deitzen zutena.\nDonibane Garazin, Garat etxearen ondoan.\nArrastalde batez, «Piarres artzaina» menditik jeutsi zen bere semiarekin, eta Eihalarren gaindi ibiltzian hango Jaun Erretora ikusi zuten apeztegiaren aintzinian.\n— «Jinkoak dizula arratsalde hun, Jaun Erretora!» erran zakon Piarresek. Eta apezak:\n— «Bai zuri ere Piarres. Nola zira? Eta ardi horiek badutea esnerik aurten? Sar zite ba, atsalaskari poxiño bat hartuko duzu enekin...»\nPiarres sartzen da apezaren ondotik, bana beti itzultzen du buria, ikusteko hea bere semia jinen denez. Hau, beharbada ahalgetia, zut-zuta zagon bortaren ondoan. Azkenian, aita jartzen da mahaiaren aintzinian:\n— «Baso bat arno edanen duzu ogi-ta gasnarekin», erten dako berriz Jaun Erretorak.\nArtzainak, beti kanpoalderat so, iduri zien etziela intzuten ere. Apezak, bere aldetik, hartzen du ogi-ta gasna eta Piarresek gauza bera egiten. Apeza, lehenbiziko ahamena jan gabe zeinatzen da:\n— «Aitaren, semiaren eta izpiritu saindiaren izenian, halabiz!» (1)\nApezak uste zien Piarresek eginen ziela kurutziaren seinalia, bana gure artzaina mututia egoiten da!\n— «Zer?... ezpaitakizu zeinatzen? Hea, errazu enekin: Aitaren, semiaren...»\nBana Piarresek etzien erran nahi: «Semiaren», eta apeza beraz, kexatuz:\n— «Zendako ez duzu semiaren erraiten?»\n— «Zendako Jauna?... Semia hor baitut, gosiak-hila, zure bortaren gihilian!»\n(1) Oraiko otoitzetan, ez dugu, lehen bezala, «halabiz» erten, bana, «amen».\n+ Clément Haritschelharrek kondaturik, 68 urtetan Donibane Garaziko Espanako karrikan, 1957ko buruilan.\n+ Pierre Duny-Pétré: Trois textes folkloriques basques de Basse-Navarre Orientale, Boletin de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del Pais - Año XV - 1er cahier-ean 1959an agertua.\nUztailaren 1972an, artzain bat gasna egiten bere kaiolan, Ezterenzubin (argazkilari: Daniel Velez www.paysbasqueactualites.com ).\nUrte guziez, larrazkenian, elurraren beldurrez, menditik jeusten zen artaldiarekin Lekunberrirat Manez artzaina, mutiko handi bat, beti kantuz eta ile iruten, makila besapian, xamarra sorbaldatik dilindan.\nBortutik jeutsi-ta, etzen anitz denbora etxian egoiten. Ardiak pentze batian utzirik, bizpahiru lagun bildurik, pilotan artzen zen tirahala herriko plazan pinterdi bat arno jokatuz. Bana gero ostatian egoiten, Jinkoak daki zonbat luzaz. Kexatu zen azkenian Manezen etxekanderia. Gauerdi irian, elur erauntsi batek estali zien bide guzia. Senarraren beha zagon, emaztia, xipilatia, bidiaren bazterrian. Manez ikusi orduko, oihuka hasi zen, debriak hartia eta zernahi erranka.\nArte labur baten burian, Lekunberritar guziek, bazakiten zer kalapitak gertatzen ziren, gau guziez. Jaun Erretorak ere berri zonbait aditu zitien... Igandeko predikia hasi gabe, erasian hasten da: «eta badirela Lekunberrin gizon gazte galgarri batzu, ostatietan ibiltzen direnak destenoretan. Eta aise ikusten ahal dela zoin etxetakoak diren, eskerrak Jinkoari, elurraren gainian ageri baitira heien oinetako hatzak».\nElizako galerien kasko-kaskoan, Manez eta ostatuko lagun bat ahalgetiak ziren, ustez eta begi guziak heieri so zirela. Alegia jeusez, meza bururatu gabe, brixtez joan ziren kanporat, iduriz pixile, edo beste zerbait egin beharrez.\nAhal bezan laster, ostatian sartu ziren atsulitoki hango ostalertsarekin mintzatu beharrez:\n— «Erraxu Kattalin, erraxu-ta», oihu egin zakon Manezek, «biziki kexatia iduri dixi Jaun Erretorak gure kontra. Denak badazki Jinkoak bezan untsa! Bana ni, Kattalin, ni, lagun asto hunekin, ez ohartu gau hartan elurtu ziela... eta behar nintzala, hementik ateratzian, gihilka joan etxerat! Gihilka ibiliz elurrian, ez nindixien salatuko ene oinek!»\nEgia handi hori intzun zielarik, Manezen lagunak hasarrian:\n— «Gihilka Kattalin?... Otoi etzazkitxula sinets artzain hunen espantiak... Mozkorra zuxun! eta ezpalinbanu besotik atxiki, etzuxun gihilka joanen etxerat, bana itzulipurdika!»\n+ Pierre Duny-Pétré-ren aita Eugène Duny deitzen zena eta Lekunberrikoak kondaturik, 1937an.\nHemen jakinen dituzie bost garaztar zonbaiten berriak, zeren eta beti agertzen baitziren ixtorio irri egingarri zaharretan: Pattin artzaina, Gilen zikiteroa, Jakes Turrut musikaria, Pettan begiluze mugazaina eta Pettiri Uhartekoa Amerikanoa.\nEguberri bezpera hartan, ikaragarriko hotza egiten zielarik mendietan, baginien ele eta kantu «Pettiri Amerikanoaren» etxian, Uharte Garazin. Han ziren jarririk, supazterrian, gure bost adixkidiak Pattin artzainak ekarri zien axurki puska eder bat. Haragi hori, gerrenian sistatia, erretzen ari zen inguruka suiaren aintzinean, urin ziliportak emeki botatuz, eta ezin ahantzizko usain bero bat zariola. Pettan begiluze, Ezterenzubiko mugazaina, jina zen eiherra-harri bezan handiko gasna gogor batekin. Gilen Zikiteroak aldiz ezarri zaukun gaintzuru bat gaztain paderan. Eta Jakes Turrut soinulariak ateratu zien bere sototik, Irulegiko arno gorri xaharra. Azen huntzeko, hango etxekanderia hasi zen berehala talo egiten.\nMus partida zonbaiten ondotik, gure lagunak pipatzen ari ziren, su handi baten aintzinian, noiz eta ere, zizeliaren erditik, Pettiri hasi baitzen bere betiereko ixtoriorekin:\n— «Ameriketan nintzelarik...»\nEtat gero izigarriko gezurrak sakatzen zitien, ezin sinets ahal bano handiagokoak Pattinek, aise emaiten zakon errefera:\n— «Gu, artzainak, mendian girelarik, behereko jende horiek uste dute taloz ase ta beti lo girela! Nik segurrik, Salbatoreko bortu alde horietan badut aski lan, ene zaldiaren gainian, ardiak ezin bilduz. Zer zaldi baliosa! Andaluziako motakoa, Iruñako feirian erosia joan den urtian. Eta ez dut bi sosetan saltzekoa».\nHortan Gilen zikiteroak ahapetik:\n— «Etzazkikala sinets, Pettiri, espantu horiek. Hunek ere, Garaziko artzain guziek bezala, asto txar bat dik zalditako!»\nAzkenian, Uharteko izkil zaharrak joiten du gauerdiko mezaren deia. Gure bost lagunak, jeikitzen dira herrestan, mezarat joaiteko. Etxetik ateratu gabe, eta hotzaren beldurrez, Pattinek talo bero-bero bat hartzen du eta papoan ezartzen, zer gerta ere...\nZoin eder den, Euskal Herrian, gauerdiko meza! Elizaren barne guzia argiz betia. Urriak, zilarrak, kobriak, denak su eta pindar, jaun apeza distiranta agerarazten dutela zeru izardun baten erdian bezala. Bana Pattin artzaina, arrunt loaletia zagon galerietan jarririk. Lo zurrungan ari zen! Alta, Eguberriko kantika pollit bat emaiten zuten, ordu berian, emaztek beheretik, gizonek gainetik, Lapurdiko euskaraz:\n— «Atzar gaiten, atzar lotarik,\nGau huntan da Jesus sortzen...»\nPattinen lagunek, ahalgetiak, emaiten zazkoten ostiko zonbait alkiaren azpitik, hea iratzartuko zenez azkenian. Noiztenka, idekitzen zien begi bat doi-doia, marruma batian erranez:\n— «Ez nuk lo, ez!... otoitzian ari nuk». Eta berriz ere lokartzen. Bizkitartian, Uharteko Erretorak, bere predikiari loturik, oihukatzen ditu hango bekatorosak:\n— «Girixtino maiteak, zuen aspaldiko bekatuek egiten dautzuete naski opil bat bihotzean. Emazkitzue otoi, aldarearen aintzinean, papoan gordetzen dituzuen opil horiek. Botazkitzue hunat, Jesusen aintzinerat!»\nHortan, gure artzaina zanpez iratzartzen da eta aharrosi handi batian:\n— «Nuntik jakin du ote, gordetzen niela talo bat? Beharbada gure etxekanderiak salatu dako kofesategian! To, hortxe duk!»\nEta xamarraren azpitik ateratu eta, besainka botatzen du bere talo beroa. Airez-aire joan zen aldariaren gainetik urtzo xuri bat bezan arin.\nZorionez, nehor etzen jeusetaz ohartu, eta gau-erdiko meza bururatu zen ederki, beti bezala.\nBana biaramunian, etzen guti harritu hango giltzaina, Pattinen talo puskak aurkitziarekin aldariaren gihilian, ustez eta mirakulu bat gertatu zela Uharteko elizan!\nElizan ele ta loa,\nBardako tripa jokoa,\nBarka zagutzu Jinkoa!\n17. 25 Jaun Erretoraren gasna\nEguberri bezperan, Donibaneko Pattin artzaina ohartu zen etziela eman ohono bere apez-paga. Beraz, ardiak utzirik Eiharaberriko pentzetan, makil berri bat eskian, joan zen gure gizona apeztegiari buruz.\nGehexina, gelari xaharrak, ideki zakon borta, erranez Jaun Erretorra etzela etxian, zernahi jende kofesatzeko baitzen elizan, bana jinen zela ixtantian. Beraz, sar arazten du Pattin sukaldian eta mahairat ekartzen arno-ta-salda.\nElkorra baitzen gaixo Gehexina, oihuka erten dako Pattinek:\n— «Hauxe da salda huna etxekanderia», eta ahapetik «Nun nahi bezan beroa da».\n— «Xade ixilik otoi Pattin, gatza eta biperra bezik eztixi».\nEta gure artzainak eztiki:\n— «Alta, segurki, untsa ageri du!»\nGero, ogi-ta gasna ekarririk, Gehexina hasten da arnoz basoaren betetzen, emeki eta xuhurki ustez eta gure artzainak erranen dakola azkenian aski diela. Pattinek, alegia ez ikusten, ateratzen du sakelatik bere tabakoa eta gelariari erten polliki.\n— «Erraxu Gehexina, xuk ene basoa bete artian, nik pipa bat piztuko dixit xure baimenarekin».\nEz dakit aditu zienez untsa gaizo Gehexinak, bana denak utzirik mahaian, joan zen gaineko leiho batetarat ikusteko hea Jaun Erretora agertzen zenez. Arte hortan, gure artzaina egon zen buruz-buru gasnarekilan...Ordian, bere nafar-ganit handia zabaldurik, sak!... pikatu zien alimaleko gasna puska bat, ogi xerra batekin jateko: «Hau gasna huna!» eta sak!... beste puska bat hartzen du berriz: «Zer gasna hauta!» sak!... jotzen du aintzina, eta bi ahamenez, erdia xahutzen...\nUroski, Gehexinak, ikusten du azkenian Jaun Erretora elizatik ateratzen, eta erten dako zer gertatzen den etxian. Berri horiek intzutiarekin, apeza samurtzen da.\n— «Gaixo emaztia! Zer? Ez baitakixu mendiko Basa Jaun horiek izigarriko apetitia dutela?... Goazen lasterka sukalderat. Segur nuxu ez balinbadugu kasurik emaiten, etxe guzia janen daukula artzain horrek»... Heltzen dira ordian Pattinen ganat, ikusteko hea gasnaren erdia bederen begiratzen ahal zutenez.\nKexu ziren basterrak. Bana Pattinek, anitz konplimendu eginik, hitz eman zakon Jaun Erretorari ukanen ziela bere artaldiaren axuri ederrena. Eta ganita berriz zabaldurik, sak!... pikatu zien berriz gasna puska bat: «Hauxe da gasna huna Jaun Erretora!» Harritia zen apeza, zut-zuta sukaldiaren erdian. Ordian, erten dako artzainari: «Biziki huna duxu omen, bana kasu egin zaxu Pattin! Joan den astian, medikiak erran dataxu gasna mota hortarik sobera jaten dienak mututzen ahal dela!»\nHolako berri espantagarri bat aditziarekin, jeikitzen da Pattin arrunt xoratia:\n«Ba ote? Errazu Jaun Erretora, atsulutoki eman behar datazu gasna undar hori, etxerat ekar dezatan, ene emazte kalakaria ez baitut ixil arazten ahal egunaz ez gauaz».\nHortan hartzen du gasna, eta mokanes gorri batian ezartzen du, untsa estekatuz bere makilaren puntan. Eta badoa eskerrak emanez.\nNik ez dakit Pattinek zer egin zien gasna hun hartaz, bana oren laurden bat segurik egon ziren, egiazki mututiak apeza eta gelaria.\nArtzaina heldu denian,\nMenditik gose gaixtoan,\nSartzen bada sukaldian,\nEz utz gasna mahainian!\nBarbier apeza, Donibane Garazin (Gerard Pikabearen bilduma)\nNegia etorri orduko, Gilen, bere ofizioaz zikiteroa izanik ere, lanian ari zen «jan-truk» Haizetegiko jauregian. Jende gisakoak ziren biziki hango nausiak, bana xuhurrak bezan ergelak. Halere laketu zen leku hortan gaizo Gilen, eta batzutan erten zien bere laguneri:\n— «Ez balinbadut dirurik irabazten Haizetegian, zer irriak aldiz egiten dituztan!»\nUrtatsez, goizian-goizik, harri arrailtzeko horma batekin gure zikiteroa joan zen jauregiari buruz, hea urte berriaren gatik sos poxiño bat ukanen zienez ele pollit zonbait erran-eta. Bazen oren laurden bat jotzen ari zela, dena burdinez itzatia zen borta handian, ihardespenik ukan gabe. Nehor ez ageri eta, sartu zen ezkaratzian, bere boneta kendurik, oihuka erranez: «Hela!», behar den bezala. Bana beti bazterrak ixil-ixilak ziren. Azkenian, bostgarren aldikotz, «hela» eginez, azantz bat aditu zien zoko ilun batetik eta norbaitek erran zakon: «Aintzina!». Ordian, hats anitz harturik, irrintzin bat botatzeko bezala, gure Gilenek orroaz:\n— «Jinkoak dautzietela urte hun bat, osagarriarekin!» Hola higitu ziren naski Haizetegikoak eta erran zakoten ordainez:\n— «Bai zuri ere Gilen!... Gauza bera!... Gauza bera!»\nEle goxo horiekin aberasturik, gure mutila bazoan beraz kanpora sudurra luze, gogoa ilun, noiz eta ere jin baitzakon tarrapataka eskalerreri behera, gizon ttipi, xingortu bat. Haizetegiko nausi xaharra zen, igandetako soinekilan beztiturik. Etzen gaixtoa, bana burutik joaiten ari noiztenka. Hura bederen iduri zien xoratia zela Gilenen ikustiaz:\n«To, hor hiza Gilen? Zer atsegina! Karrosa handiena hartzak berehala bi zaldiekin. Donibanerat joan behar diagu itzuli baten egiterat».\n«Donibanerat orai?» galdegin zien Gilenek harritia. «Bana Jauna, izigarriko hotza baduzu kanpoan, eta sekulako bat biltzen ahal dukezu hementik ateratzian!»\nNausi xaharrak, bere tema ez utzi nahiz, Gilenek egin zien beraz erran bezala. Jarririk karrosaren aintzinian, gure zikiteroa ikaran zagon hotzarekin, zaldien uhalak ezin atxikiz, erhiak minberatiak eta matelak gorritiak. Jaun xaharra aldiz, dena kokorikatia zen karrosaren barnian, bero-beroa, kapa beltz handi baten azpian eta sudurra bakarrik agertzen zitzakola. Hantik laster, Jaunaren sudur hori ateratu zen leiotik:\n— «Baxindaki Gilen zoin goxoki nizan barne huntan... Ez dixit hotz sudur punttan bezik!»\nGilenek etzakon so egin ere, bere boneta sartia beharrien gainetik, arrunt hotzak hila, elkorra eta mutia iduru. Bizkitartian karrosa Izpuran sartu zen. Hango karriketan nehor ez ageri, jende guzia supazterrian zelakotz. Bana Jaun xaharrak, berriz ateratu zien mokoa leiotik:\n— «Baxindaki Gilen, zoin goxoki nizan barne huntan... Hotz ez dixit sudur punttan bezik! Sudur punttan bakarrik Gilen!»\nOrdian, zanpez itzuli zen gure zikiteroa, hasarre gaitz batekin eta debria mihian:\n— «Errazu, Jauna, nik alki hunen gainian bero ez dizit uzki xiloan bezik... uzki xiloan bakarrik jauna! Hortan sarrazu zure sudur hotza!»\nEz dakit zer egin zien geroztik Haizetegiko nausi xaharrak, bana etzien omen bere sudurra leiotik ateratu pidaia bururatu artio.\nPerestu edo ergela,\nSamurtzen bada mutila,\nEz uste egonen dela,\nIxilik hila bezala!\nDonibane Garazi, 1890 (?), Pedro Garmendia\nEgun eder batez, Haizetegiko nausi gaztia joan zen mendirat bere orgekilan. Itzain gisa hartu zen gure Gilen zikiteroa, behar zutela iratze meta bat etxerat ekarri. Arrunt bere buriaz hartia zen mutiko gazte hua. Alta etzen biziki ederra: ttipia, lodia eta biribila alderdi guzietarik. Haren ondoan, gure Gilenek iduri zien ziri bat kuia batekin birazkatia!\nMendiratekoan, nausi gantzaduna pipatzen ari zen azkarki orgen hegi batian jarririk eta zangoak dilindan, bere sehia utzirik akuliarekin behien aintzinian. Azkenian, arras eneatia, erabaki zien behar ziela gure «Gilen zikiteroaz» trufatu, eta oihu egin zakon:\n— «Zer sudur gaitza duxun Gilen!... hauxe da sudur handia! Holako moko zorrotz batekin, etxinuke akulurik behar behien manatzeko!»\nSamurtu gabe, gure zikiteroak ihardetsi zakon eztiki eta irri batekin hortzetan:\n— «Errazu nausia, nik zu bezalako matel lodiak banitu, batere ez litake ageri ene sudur luzia!»\nEtxeratekoan aldiz, orgak mukurru betiak, etzuten hitz motz bat erran. Bana horra nun aditu zituzten ihiztari zonbaiten tiroak. Hantik berehala, sasutik ateratu zen erbi alimaleko bat, odolez gorritia, eta hila erori zen bidiaren erdian. Erbi eder hua ikusi orduko, nausia badoa lasterka haren biltzerat eta gordetzen du iratziaren azpian. Bere abileziaz hantia, oihu egin zakon bere itzainari:\n— «Zer erbi huna jan behar dugun Gilen!... nik bederen segurrik!»\nGilen, alegia jeusik ez ikusi, ari zen behien aitzinian: «Behia be! Haugi, haugi!» Eta karrankaz orgak ari ziren etxiari buruz. Arte labur baten burian ahatik, nausi itzainari urbildu zen, ustez etziela intzun:\nBana ele azken horien erten ari zelarik, horra nun agertu ziren, sasu baten gihiletik Garaziko ihiztari hoberenak: «Pettiri Uhartekoa» eta «Jakes Turrut» soinularia. Hatsangatiak, izerdiz bustiak, eta kexatiak, galdegin zuten nausiari hea etzienez ikusi erbi bat kolpatia eta ihesari emana.\n— «Ori, tiro batzu intzun ditugu orai berian» ihardetsi zien nausiak, «bana jeusik ez dugu ikusi... Ez dea hala Gilen?»\nEzti-eztia, bere behiekin «Gilen zikiteroak» etzien kasu egiten ere. Bana, nausiaren ixilik, erakutsi zakon Jakesi, akuliaren puntarekin, nun gordetia zen erbia. Ihiztariek sartu zituzten eskiak iratziaren azpian eta hantik erbia ateratu! Hasarre gorrian, lotu ziren Haizetegiko nausiari, eta joka aurtiki zuten lurreat, zahagi huts bat bezala. Gure zikiteroa irriz ari zen, eta beti behien aintzinian: «Behia be! Haugi, haugi!» Eta azkenian, nausiari so eginik:\n— «Zer zanpaldi huna hartu dugun jauna!... zuk bederen segurik!»\nErrautsez betia, eta bere boneta behi kakaz zikindia, xutitu zen nausi gaztia, jeusik erran gabe. Gero, buria apal, gogoa ilun, segitu zitien orgak etxeratekoan.\nZerbait untsa gordetia,\nTa jabia ohartia,\nUrrun ez da zafraldia!\nPettan begiluze gure Ezterenzubiko mugazaina, euskaraz ari baitzen erdaraz bezain untsa, bere Gomenantak atxikitzen zien beti zubiaren ondoan.\nEta segurki, gaizo Pettanek bazien leku hortan zer egin.\nUdako egun ederretan, zernahi jende arrotz heldu ziren zubiaren gainetik, ostatu baten keta, denak berotiak, egarritiak edo gosetiak. Bai eta ere emazte uzki zabal batzu «short» delako hekilan ipurdia zein gordetuz eta zitzi guziak agerian. Oi zer bixta ederra zien ordian gure Begiluziak!. Bana kexatu zen azkenian, beti zerbait galdegiten baitzakoten: hunek mendi baten izena, horrek Espainiarako bide hoberena... Eta baso bat arno bederen, sekulan ez pagatzen!\nAgorrilako goiz bero batez, zubi aldeko ostatutik ateratu zakon Paristar jin berri bat, doi-doia iratzartia:\n— «Dites donc douanier, c’est curieux, je n’arrive pas à m’orienter... Où est le Nord ici?» Eta Pettanek, alegia harritia:\n— «Le Nord? Quel Nord? Ici Monsieur, on est au Sud ! Vous pouvez chercher partout à Esterençuby, on n’a pas de Nord!»\nBerri ikaragarri hori intzun orduko, gure arrotza gelditu zen, ahoa zabal-zabala, hitz bat ezin ateratuz. Gero, itzuli zen lasterka ostaturat, ustez eta mugazaina burutik joaiten ari zela, iruzki ukaldi baten ondotik. Eta Pettanek, beti zut-zuta bidiaren erdian, erran zien bere baitan:\n— «To, hau bederen ixil arazi diat nolazpait!»\nArratsaldian aldiz, haize hegoa hasi zen orroaz, bero gaitza botatuz eta zintzur guziak idortzen zitiela. Gure mugazaina, gustian jarririk etxe baten aintzineko harri alkian, erdi lo zagon, bere buria dilindan tripari so, noiz eta ere oihu handi bat jali baitzen errekaren aldetik:\n— «Pettan!... Ho Pettan!»\n«Pattin Artzaina» zen, menditik heldu, abarkak oinetan eta bere Nafar-astoa gasnez kargaturik. Pettan, lo zurrungan, etzen higitu ere. Ordian, artzainak berriz:\n— «Pettan! Zer tenore da otoi?»\nPettanek, sudurra goitituz, eta gaizki intzun balu bezala:\n— «To, milesker mutikoa! Baso bat aski diat, gorritik... Hortxeko ostatian... Berehala heldu nuk».\nArrunt elkorra zela guarda tzar hori, erran zien ahapetik gure artzain zikoitzak. Eta azantzik gabe joan zen aintzina bere zango luzekin Donibaneri buruz. Ordian, Pettanek aharrosi handi batekin:\n— «Zer debru dute egungo gizonek, nik hitz bat ateratu orduko, hola joaiteko lasterka?»\nHemen duzie ikasi\nZonbaiti zer ihardetsi\nEz dutelarik onetsi\nBehar dute ahoa hetsi!...\nNegu gau batez, Garaziko ostatuño batian, jende zonbait goxoki zauden supazterrian, afariaren ondotik. Zirt, zart, egiten zuten pindarrek eta garrek argitzen sutegi guzia. Bana etxekoak etziren su hartaz biziki axolatzen, zeren eta han baitzen, zizeliaren erdi-erdian, jarria kaskoin pidaiant jin berri bat, tirahala kalakan. Erran eta erran ari zen, dena espantu, aipatuz zer ikusi zien Parisen, Bordalen edo Tolosan.\nSupazter xoko batian aldiz, Pattin artzaina ixil-ixila, kokorikaturik zagon, sudurra ezin berotuz. Etzen debaldetan mintzatzen gaixo Pattin, poxiño bat motela baitzen. Bana hantik berehala, arrotzaren zangoeri so egin eta, oihuka hasi zen, bere pipa ahotik ateratu gabe:\n— «Su... su..., su duzu jauna!»\nFrantximenta etzen higitu ere, ez utzi nahiz bere solasa. Eta eleketari eder horren aintzinian, denak zauden ahoa zabal-zabala, arrunt xoratiak. Beharbada neork etzien intzun Pattinen deia. Ixtant baten burian, ahatik, gure artzainak berriz:\n— «Su... Su... Su duzu jauna!»\nOraikoan kexatia, kaskoinak bere kalakaren artetik, ihardetsi zien gogorki:\n— «Ben quoi! Qu’est-ce qu’il a cet Indien? Qu’il la ferme à la fin !»\nHortan, hatsa hartu zien ohono bere hitzaldiaren segitzeko aintzina, nihuntik ezin errexituz. Eta Pattinek, samurtu gabe, beti pipa hortzetan, ezti-eztia:\n— «Ka... ka... kaka dela horren! Eta azkenian be... berak erranen du!»\nArte labur baten burian, zipil urrin izigarri bat hedatu zen sukalde zoko guzietarat, kea ateratu baitzen, beltz-beltza, kaskoinaren zango batetik. Ordian bederen, gure predikaria zanpez jeiki zen supazterretik, eta berak erran zien egiazki, Pattin artzainaren ondotik:\n— «Mais j’ai le feu au pantalon, nom de Dieu!»\nIhesiz joan zen kanporat lasterka, herriko iturriari buruz, zango-mainu baten hartzerat. Hola ixildu omen zen nolazpait! Bai eta ere ikasi zien, bere kaltetan, Euskaldun bat deika artzen delarik, kasu egin behar dela errepostu tzar bat eman gabe.\nLagunaren zuhur hitza,\nIzanik ere bortitza,\nIntzuleak onhar deza,\nZabalduz bere bihotza!\nDonibane Garazin, 1920-1934 (Pedro Garmendia)\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:08\n16. 30- Asto handi bat, eta besterik ez!\nAgorrilako gau eder batez, Garaziko mugazainen gomenanta joan zen mendirat. Harekilan eremaiten zitien bi guarda: Pettan Begiluze eta hunen lagun bat, behar zutela egon barrandan Bentarteko lepoaren eskualdian. Beraz, lerro-lerro bazoazin oinez, eta ixil-ixilak. Mugaren ondorat etorri orduko, gordetu ziren sasu baten gihilian, noiz eta ere intzun baitzuten arrabots bitxi bat. Berehala gomenantak manatzen du bere bi guarderi:\n— «Zazte aintzina ikusteko zer debru den zoko hortan!»\nPettan badoa bere lagunarekin. Bana etzen gehiago azantzik, eta jeusik etzuten atxeman. Azkenian, Pettanek oihu egin zien, behar den bezala: «Halte à la Douane!» Hala ere bazterrak oro ixilik egon ziren. Eta eztitasun goxo bat hedatzen ari zen gau bero hortan. Alta, gure Pettanek bazakien arras untsa Pattin artzainaren etxola hor zela, maldaren sahetsian. Beraz, etzen dudarik artzain madarikatu hori kontrabandan ari zela eta orai, mugazainen gatik, Frantziarat etzela sartzen ahal.\nGaizo artzaina! Egia erteko, heldu zen bere nafar-astoa zaku handi batez kargatia. Zorionez, delako «Halte à la douane» horri esker, ezagutu zien Pettan Begiluzeren botza... Bat-batian, astoaren zakia hartu zien bizkarrian eta joan zirurikan beste bidexka bat atxeman beharrez. Zoko hortarik ateratu aintzin, eman zakon astoari sekulako makil ukaldi bat ipurdian! Hau aldiz, jauzika eta tarrapataka ihesari lotu zen, eta Pettanen aintzinian agertu! Zer gertatu zen geroztik? Pettan joan zen lasterka, beste mugazainari oihu eginez:\n— «Habil erraiterat gomenantari asto handi bat bezik ez dela, ta besterik ez!»\nGauaz mendian aise da,\nMugazain bat badelarik\nZure lagunen artetik.\nLarrazken goiz eder batez Gilen Zikiteroa sartu zen lasterka Jakes Turruten etxian, hango nausiak eta biek behar zutela joan berehala onjoketa Zaroko oihanerat.\n— «Har ditzagun gure saski handienak, zakiak, zorroak, alfortxak eta denak!... Horiek oro beteko ditiagu».\nBana Kattalin, Jakes Turruten emaztia, urbildu zen marrumaka sukaldiaren gihiletik:\n— «Zer?... Onjoketa beherapenian? Etziztea erhotzen ari bestenez?»\nIhardetsi gabe, Gilenek hartu zien besotik bere laguna erranez:\n— «Goazen hementik Jakes, etxekanderia utzirik sukaldian bere beherapenarekin!»\nOren baten burian, itzuli ziren izertaldi eder batekin, bana saski guziak onjoz bete-betiak asto baten bizkarrian. Turrutesa aldiz, supazter zokoan egon zen, arrunt mututia. Eta Gilenek erran zakon irri handi batian:\n— «Gohorapena izan balitz, Kattalin zer ekarriko ginien etxeat? Beharbada orgatrat! Ez dea hala Jakes? Hogoi ta hamar kilo segurrik badira. Baionan salduko ditiagu onjo eder horiek. Goazen hamar orenetako treinaren hartzerat.»\nGizagaizoak!... Etzuten behin ere treina hartu Donibane Garazin. Eta etzen guti kexatu gure Zikiteroa, garako ofizialiak galdegin zakolarik norat ari zen bere lagunarekin:\n— «Debrien urdia! Etxekoeri ere ez dut erran norat ari nintzan egun. Zer uste duzu ala, zuri salatuko dutala?»\nHasarre gorrian zen Gilen. Eta gelditokian herritar guziak irriz. Bana Jakes Turrutek erran zakon ahapetik:\n— «Aski dakok gezur eder bat sakatzia kaskoin tzar horri. Errakok Akizerat ari girela gure erromatismen gatik.»\nHala egin zien Gilenek, eta Akizerako billet batekin joan ziren goxoki Baionarat. Gero gure bi gizonek saldu zituzten onjo guziak hango merkatu handian. Hantik laster baskaldu ziren ostatu euskaldun batian. Arratsaldian aldiz, hiriko karriketan Jainkoak daki zonbat itzuli-mitzuli eginez, ikasi zuten arras untsa nun edaten ahal zen arnorik hoberena. Laketzen alaintso, laketzen, gure basa jaunak Baionan!... Azkenian, kantuz eta irrintzinaka joan ziren gelditokiari buruz.\nBana gihilatekoan, Donibaneko treina Kanboko herrian gelditu ta, horra nun agertzen den «kontrolurra» izigarriko kasketa batekin burian!... Eta pidaiant zonbaitek emaiten zazkoten sosak kargudun jaun horri.\n— «Zer da? Hemen berriz pagatu behar?» galdegiten du gure zikiteroak.\n— «Ago ixilik mutikoa» erten dako Jakes Turrutek. «Naski tronpatu gituk hemen igaitian. Beldur nuk leku karioetan jarria girela. Jeiki hadi hunat eta eginen diagu alegia kexatiak girela toki huntan izaitiaz».\nOrdu berian, kontrolurraren aintzinian pasatuz, Jakesek oihuka:\n— «Quel courant d’air, il y a, dans ce coin! La bronchite on va attraper! Gilen goazen hementik sekulako bat bildu gabe.»\nEta eztulka, karrankaz, lekutu ziren mokanesa eskian. Hortan, jende anitz pusaturik, zango guziak leherturik, sartu ziren, brixtez, beste karrosa batian, kontrolurra utzirik urrun.\nGarazin ere badenian,\nOi zer kalapitak treinian,\nTa Baionako merkatian!\nDonibane Garazin, 'Conseil de révision', 1934eko ekainaren 12ean: St Cricq, Pierre Duny-Pétré, Bibot "Zozo", "Ttunttun", Michel Iribarne, Etcheverry "Pilale", Michel Etchart, Durcuty, Arruntx (Donibandarrak eta Izpuratarrak).\nEzterenzubin, bazen aste bat biga Gilen joana zela bere bordarat, zerri zonbait zikitatu beharrez. Azkenian lanak eginik, astelehen goiz batez joan zen Donibane Garaziko merkaturat bostpasei xerriekin, hea salduko zitienez oro. Ba bainan, behar zien lehenik hango zubitik ibili. Eta mugazain debru horiek hor ziren beti barrandan. Gaizo zikiteroa! Xerrien dako etzien baimenik, ez paperrik, ez jeusik.\nZorionez, bere adixkidia, Pettan Begiluze guarda, zut-zuta zagon zubiaren erdi-erdian, bere Gomenantarekin goizeko seiak izanik ere, anitz jende bazen merkaturat joan beharrak, eta guardak ari ziren karraskan, behien, ardien, xerrien edo zaldien kondatzen eta kontrolatzen. Hau orroaz, hura marrakaz, beste bat marrumaz eta guziak ostikoka, jauzika edo zalapartaka.\nOi zer kalapita!\nNunbatik pasatu beharrez, ixilki, gure zikiteroa alegia jeusez, bere xerriekilan urbildu zen emekiño Pettanen ondorat, Gomenantak ikusi gabe. Gero, asto handi batzuen gihiletik, joan arazi zitien gordeka bizpahiru zerri bederazka. Laugarrena ere beste alderat zabilan goxoki, bana hantik berehala, horra nun agertzen den Pettanen Gomenanta hasarre gorrian eta oihuka:\n— «C’est la pagaille ici!... A qui sont tous ces cochons qui passent sans permis? Allez, venez par ici!»\nHortan, Gomenanta, Gilen, Pettan eta xerriak joan ziren lerro-lerro guardategiari buruz. Ikaran zagon gure zikiteroa, eta dena intziri:\n— «Ai-ei, Pettan, otoi errakok zerbait hire nausiari bazterrak ezti arazteko. Segur nuk preso ezarriko nutela oraikoan eta ene xerriak hartuko!»\nEgia erteko ageri zen biziki kexatia zela Gomenanta. Eta euskara ez baitzakien untsa, oihu egin zakon guardari:\n— «Et alors? Qu’est-ce qu’il veut ce grand pingouin?»\nPettan begiluzek, gogoetan egonik, eta bulta baten burian:\n— «Brigadier, c’est assez difficile à traduire en français. Mais il fait appel à votre indulgence, et désirerait en même temps vous offrir ses services. Bref, il se propose —sauf votre respect— de vous châtrer gratuitement quand vous voudrez!»\nAzken ele horiek aditziarekin, Gomenanta erori zen kadera batian, bere irriak ezin atxikiz. Gero, erran zakon Pettani.\n— «Allez, allez! Fichez-moi le camp d’ici avec vos histoires de cochons et que je ne vous revoie plus!»\nPettanen ondotik, lasterka ateratu zen gure zikiteroa, arrunt harritia:\n— «Zer gertatzen da? Erhotzen ari zirezte bestenez!» Ordian Pettanek ihardetsi zakon:\n— «Mutiko ttutta! Holaxe duk Frantzian deitzen duten‚ la ’diplomatie!’ To, nik ez nian uste hain untsa banakiela! Habil hementik laster merkaturat, eta gihileatekoan pinterdia pagatuko duk araiz.»\nKexatzen delarik guarda,\nEz duzulakotz baimenik,\nIrriz hasten balinbada,\nJoanen zira urririk!\nAgorrilako igande arratsalde batez, eta haize hegoarekin, zer beroa Donibane Garaziko karriketan! Bana gure Gilen-Zikiteroa aspaldidanik joana zen xoko itzaltsu baten keta, Errobiaren bazterrerat (Errobia da Garaziko ibaia edo ur-handia). Beraz, Gilen, soineko tzar batzu jauntzirik eta nehork ez ikusi gabe, urian sartu zen eskumangoekin, hea arrain pollit zonbait atzemanen zitienez bere afariaren dako.\nIxil-ixila, Oluntzeko zubiaren ondoan, triparaino bustia ari zen, arrain madarikatu bat ezin bilduz, noiz eta ere: «plauf!»... harri zabal alimaleko bat norbaitek aurtiki baitzien osinaren erdi-erdirat. Ordu berian, gaineko aldetik hedatu ziren oihu ikaragarri horiek:\n— «Par ici, il est là, le braconnier! Vite, vite!... Il se cache sous les branches!»\n— «Segur jandarmek ikusi nutela!» erran zien bere baitan gure zikiteroak. Eta denak utzirik, ihesari lotuz, joan zen lasterka sasien azpitik basurde bat bezala. Gero lau-hazka ibiliz iratzetan, Zaroko mendixkari urbil, gordetu zen oihan hegi batian, hatsa atxeman beharrez. Hantik, hartu zien Donibaneko zitadelaren bidia. Azkenian, arrunt leherrina, lohiz betia, sartu zen Jakes Turruten etxian:\n— «Ai, ei Jakes! Arrainik gabe heldu nuk! Alta banitian bi kilo segurrik... Bana jandarma debru horiek jin zaztak ondotik. Agian ez niek ezagutu!... Otoi emazkik hire etxian utzi dituztan jauntzi garbiak!»\nHortan, Gilen ixtant batez aldatu zen, eta etxetik ateratu, bonet berri bat burian, espartin xuriak oinetan. Alegia jeusez, Donibaneko plazan geldituz, pipatzen ari zen, aspaldian hor izan balitz bezala.\nHantik berehala, horra nun agertu ziren Pettan Begiluze eta Pettiri Uhartekoa:\n— «Norat ari hiz hola Gilen, ezteietarat? Alaintso!... Gu bano lasterrago egin duk etxerako bidia. Bai eta hain ederki beztitzeko!... Hauxe da mutiko zalu ta ernia!»\n— «Gizon sorgin urdiak!» egin zien Gilenek, «ziek zinezten beraz ur bazterrian orroaz ari?»\n— «Araiz! zinezko zozoa!... To, hortxe dituk hire eskumangoak eta ere hire arrainak. Debrurik ezpaduk, sekulako afari hun bat gaur eginen diagu!»\nIrriz karkailan, gure gizonak joan ziren berehala Jakesen etxerat, behar zutela igande arratsalde hori bururatu ederki.\nKukutuz eta ixilik,\nKasu, nunbait gordeturik,\nEz denez trufatzailerik!\nZaro Donibane Garazi. Errobi, Olhunzen, zubi ttipiaren ondoan\n26 février 2011 6 26 /02 /février /2011 23:05\n15. 34- Garaziko biper gorriak\nPilota partida eder bat bazen igande arratsalde hortan Donibane Garaziko plazan. Pettiri Amerikanoa jin zen Uhartetik lagun baten keta Jakes Turruten etxerat, eta borta ideki orduko hasi zen:\n— «Zer debru ari zizte bestenez, hortik higitu gabe? Espainiako pilotari hoberenak egun ditugu Garazin!»\nJakes Turrut eta Gilen Zikiteroa, goxoki jarririk, atsalaskaria iten zuten, eta eleketa ari ziren eztiki. Bana harritu zen gaixo Pettiri eta bere pilotariak ahatzi, ikusirik nola Gilenek jaten zitien gordinik izigarriko biper gorri batzu, karraskan, gatz poxiño batekin:\n— «Mutiko dohakabia, etzazkitxula jan holako biper biziak! Suia lotuko zauxu zintzurrian eta tripatik beiti ipurdiraino erreko xira!»\n— «Biziak horiek?» ihardetsi zakon zikiteroak, sudurra goitituz «Kuia bezan eztiak dituxu eta ahotik ezin utziak». Krask!... ausiki zien berriz alimaleko biper gorri bat.\nBere aldetik, Jakes Turrutek erran zien, aise utziko zitiela, Euskal Herriko biper gorri guziak, etxekanderiak ekartzen bazazkon bostpasei biligarro errerik eta tomatian zikindiak...\n— «Otoi ez aipa!»... oihu egin zakon gure Amerikanoak, mihia erdi ateratia. «Nik ere jan nezazke, medikiak ez banu debekatu ihizkia. Oi, zer xantza duzien osagarri eder baten ukaitiaz, urde gizon tripoiak!»\nOrdian Gilenek, laugarren biperrarekin hortzetan:\n— «Ziek, Garaziko xapeldunek, beti zerbait gehiago behar zindukete. Baduzie ohoria, baduzie untasuna, baduzie zernahi... Bana debria ukanik ere, arroltziak kuxkian jan beharko dituzie, «Itur-xiloko» urarekin.»\nHortan, biper gorri bat berriz buztanetik atxikiz, «Krask!» bi ahamenez iretsi zien, «Xure osagarriari, Pettiri!». Eta baso bat arnoz beterik, zankez edan zien, Amerikanoa utzirik harritia.\nAgian hau ohartu zen azkenian, pilota partidarat joan behar ziela.\nBiltzen ditugun biperrak,\nAgertzen diren jendiak,\nEztiak edo biziak,\nEz dira arras berdinak!\nGaraziko ihiztari aipatiena izanik ere, gure «Pettiri Amerikanoa» zahartzen ari zen... gazte ezin egonez! Eta akitia baitzen mendiz-mendi ibiltziaz bere zakurrarekin zangoetan, eraiki zien urtzotegi txar bat Uharteko iratzetan. Geroztik, han egoiten zen barrandan, goxoki jarririk, bere arma adar batetik dilindan, ustez eta urtzoak agertuko zirela lerro-lerro, bere sudurraren aintzinian. Ardura, xahakoa untsa perekatuz geroz, lo zurrungan zagon, gure ihiztaria, arratsalde guzia.\nIratzartzen zelarik, ilunzeiniak errepikan ari ziren Uharteko elizan, eta Pettiri gelditzen urtzorik gabe. Etxerateko bidian ahatik urtzo zonbait atxemaiten zitien, tiro bat eman gabe, ixil-ixila sartzen baitzen Kaskoin ihizki saltzale baten etxian, bere baitan erranez:\n— «Kaskoin jin berri hunek ezpaitaki nor nizan, nehork ez du jakinen erosten dituztala ene urtzoak».\nGiza gaizoa! Etzakien Kaskoin baten mihiari behar zela kasu egin suiari bezala. Aspaldi danik ohartiak ziren Garaztarrak Pettiriren balentriaz. Eta zer irriak egiten zituzten Donibaneko «sasupeko xoriak». Hola deitzen dira karrikatar zonbait, gordetzen direlarik leioen gihilian, ikusteko zer gertatzen den kanpoan.\nBizkitartian, ihautiri goiz eder batez, Eihalarreko gaztek sekulako Santibate bat muntatu zuten gure ihiztariaz trufatu beharrez. Bildu zituzten, soinulari batekin, jantzari hoberenak: bolantak, sigantiak, basanderiak, bai eta ere atxeman zuten koblakari bat alaintso! Jauzika eta irrintzinaka joan ziren Uharteri buruz, eta debriak hartiak, urbildu, xuxen-xuxena, Pettiriren etxeraino.\nLo zagon gure Amerikanoa, bana zanpez iratzartu zen ustez eta Uharteko bestak zirela. Leio bat ideki zien doi-doia, eta hor egon harritia, koblakaria hasi baitzen kantuz, pertsu pollitak emanez, erdi kaskoin eta erdi euskaldun, Pettiriren ihizkia bezala:\nPettiri Uhartekoa, ah qu’il était bon chasseur!\nErbi bat atxeman zien, dans un buisson, par bonheur,\nHogoi egun hila zela, ah qu’il avait bonne odeur,\nHartarikan jastatzeko, il fallait avoir du cœur!\nPettiri aipatia da, à travers tout Garazi,\nLagun baten kolpatzeko, il a un fameux fusil,\nSatorrak ere hunak zazko, avec un peu de persil,\nZinka bat bota dezagun, en l’honneur de Pettiri!\nAi-ui, ai-ui, ai-ui, hi-hi-hi-hi...\nGizon gisakoa eta untsa ikasia zen Pettiri. Bai eta ere arras atxikia Garaziko ohidureri. Berehala esku zartaka hasi zen, irri handi batekin. Gero ideki zien, zabal-zabala, ezkaratzeko borta gazte guzieri, jan zezaten ogi ta gasna baso bat arnorekin.\nErosiz geroz urtzoak,\nOi zer oihu ta irriak\nEgiten ditu auzoak!\nIgandeko mus partida eginik ohiko ostatian, Jakes Turrut, Pettan Begiluze, Gilen Zikiteroa, eta Pattin artzaina, beren atsalaskariaren egiten ari ziren ardi gasna baten aintzinian, noiz eta ere idekitzen baita, ixil-ixila karrikako borta...\n— «To, gure Amerikanoa hemen diagu!» erran zien Pettanek, atearen gihiletik agertu baitzazkoten Pettiri Uhartekoa ederrenetarik beztitia: soinekoak untsa lisatiak, xapel pollit bat burian, eta triparen aintzinian urre gate bat zarpatik dilindan.\n— «Alaintso!» erran zuten lau adixkidek, harritiak, «norat ari xira hola? Xauri hunat, eta tira gasna huntarik!» Bana Pettiri xutik egon zen kexatia iduri:\n— «Norat, ari nizan? Itzultzen niz, orai berian, Uharte-Garazirat. Ez ditut gehiago ikusten ahal ere karrika huntako Donibandar jeloskor eta faltsiak. Aditu izan dut zernahi erranka artzen direla denak ene kontra: batek jeikitzen nizala ohetik hameka orenetan, bestiak beti ostatietan nizala ihizirat ezpalinbaniz joaiten, eta alfer tzar bat nizala... Debrien urdiak!... Egia izan balitz ere, nik bezala egin dezate, ahal dutenek!»\n— «Etxitela samur Pettiri», erran zakoten, elgarrekin gure lau lagunek, «hemen ez dixigu jeusik erten!»\n— «Ba, bana pentsatzen!... Zer uste duzie ala, ez dakitala zer den zorigaitza, eta hogoi urtez Ameriketan jostatu nizala, beti bakarrik Nevadako mendi izigarrietan?\n— «Zer debru ari xinen, hanbeste denbora hantik jeutsi gabe?» galdegin zakon Pattin Artzainak, irriz karkailan.\n— «Zer ari nintzan? Berehala jakinen duzie.» Eta gure Amerikanoak, alegia zerbait xekatzen bere orroitzapenetan:\n— «Ari nintzan... ”Akungoan”!»\n— «Akungoan?» oihu egin zuten denek, «zer ote da ofizio bitxi hori?»\nOrdian, Pettirik, bi eskiak sakeletan sartuz eta ezti-eztia:\n— «Akungoan artzeko, jaunak, aski duzie ibiltzia egun guzia atabal joile baten gihiletik, eta kakile delarik, haren bi makilen atxikitzia... Horra zer den Akungoa!»\nHortan, gure Pettirik agurtu zitien ostatuko Donibandar guziak, eta joan zen Uharteri buruz, lau adixkidiak utzirik ahoa zabal-zabala.\nJeloskorrak galdegin zautan:\nDirua nola duk atxeman?\nIhardetsi nakon ordian:\nAri bainintzan ”Akungoan”!\nKarlixten kontra egin zuten ixtorio hau\nDon Karlos Espainiatik joanez geroz, eta bakia berriz jin orduko, Karlixtak itzuli ziren etxerat arrunt etsitiak. Hartako beharbada etzuten aise kondatzen zer izigarrikeriak ikusi zituzten armetan. Batzutan ahatik, gerla tzar hartaz trufatzeko, erten zuten nola ari izan ziren joka, kasik armarik gabe Nafarroko mendietan, egunaz gordeka, gauaz guduka, eta bethi leherrin artio lasterka... Gaizo mutikoak! Gerla hasi zelarik eta gudukatzeko etzuten makilak edo ganitak bezik!... Halere, jende zonbait hetaz trufatzen ziren eta ixtorio hau kondatzen.\nBehin batez omen, Madrileko soldadoak, (delako Krixtinoak edo Pezeteroak), sartu ziren herri ttipi batian jakinik han gordetzen zirela Xapel-Gorri andana bat. Bainan Karlixtak aspaldi ohartiak, zalu-zalia mendi baten kaskorat joan. Gero, hor egon ziren barrandan, hea zer gertatuko zen.\nOrdian, Karlixten aintzindariak sasu handi baten gihiletik, bere goaitatzaliari:\n— «Hor dira ala fan dire?»\nGoaitatzaliak, bonetaren puntta bezik agertuz, eta so egin eta behereko zelaiarat:\n— «Hor dira, hor dira ! Herriko plazan dira...»\nBuruzagiak eztiki bere gudarieri:\n— «Aphal buriak, aphal!...»\nHantik laster, aintzindariak berriz:\n— «Hor dira ala fan dira?»\n— «Hor dira, hor dira! Etxe guzietan sartzen dira...»\nOren erdi baten barne, buruzagiak:\n— «Hor dira ala fan dira?...»\n— «Fan dira! Fan dira! Ez da ageri bat ere...»\nBuruzagiak xutituz eta debriak hartia:\n— «Aintzina, mutilak, hil edo bizi!...»\nHortan, Xapel-Gorri guziak, jauzika mendiari behera, heldu dira berriz herrirat, eta han espantuka, Pezeteroak haizatu zituzten bezala...\nColonel Jean-Baptiste Pétré, 61 urte, 1957eko irailean, Donibane Garazin.\nSanta Cruz apeza bere lagunekin, Le Monde Illustré, 844 zb. 1873ko ekainaren 14an, 372 o.\nAtsalde batez, Piarres artzaina menditik jeutsi zen bere semiarekin, eta Eihalarren gaindi ihiltzian, hango Jaun Ertora ikusi zuten aphezteiain aintzinean.\nJinkoak dizula atsalde hun, Jaun Ertora, erran zakon Piarresek. Eta aphezak :\nBai, zuri-e Piarres. Nola zira ?... Eta ardi horiek bautea esneik aurten ? Sar zite ba, atsalaskari poxiñoat hartuko-uzu…\nPiarres sartzen da aphezain ondotik, bana beti itzultzen du buria gihilian ikusteko hea bere semia jinen denez. Hau, beherba ahalgetia, zutzuta zagon bortain ondoan. Azkenian, aita jartzen da mahaiain aintzinian.\nBasoat arno beden edain duzu araiz, gasna puxkatekin, erten dako berriz Jaun Ertorak… Tira ogi huntaik !\nArtzainak, beti kanpokaldeat so, iduri zien etziela intzuten-e. Aphezak, bere aldetik, hartzen du ogi ta gasna, eta ordian Piarresek gauza bera iten. Apheza, lehenbiziko ahamena jan gabe, zeinatzen da :\nAitaren, Semiaren eta Izpiritu Saindiaren izenean, halabiz.\nAphezak uste zien Piarresek-e inen ziela kurutziain seinalea. Bena gure artzaina mututia egoiten zen.\nZe?.. Ezpaitakizu zeinatzen?.. Hea, errazu enekin : Aitaren… Semiaren…\nBainan Piarresek etzien erran nahi: «Semiaren»… Eta apheza beaz kexatzen ari.\n- Zendako ba eztuzu «Semiaren» erraiten?\n- Zendako Jauna? Semia hor baitut gosiak-hila, zure bortain gihilian!\nClément Haritschelhar, 68 urte, Españako karrikan, Donibane Garazi, 1957eko irailan.\nPierre Duny-Pétré : Trois textes folkloriques basques de Basse-Navarre orientale, Boletin de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País, año V, cuaderno 1, San Sebastian 1959.\nPettiri muttiko ttipiñoat zen. Fitsik etzien jaten etxian. Beti intzirika ai zen bere azitain aintzinian, janari hau edo hua etziela maite. Hartako etzen bate handitu. Aitak eta amak, etsitiak, etzakiten ze in haurño txar hortaz.\nEgun batez, goizian-goizik, igorri zuten kanpoat zaintzeat. Bainan haize gaxto batek ekarri zitien zeruan alimaleko lano beltz batzu, eta euria hasi zen burrustaka. Pettiri ttipiak ze in zien? Lasterka joan zen aza eder baten azpian gordetzeat… Han zagon goxoki kokorikatuik, noiz ta ere behi lodi bat urbiltzen baita. Heltzen da azain ondo-ondoat, usnatzen du, eta bere aho handia idekiz, krask!... bi ahamenez dena jaten.\nNun da beaz gure Pettiri ttipia? Hain aitak xekatzen du pentzetan, alorretan, bahatzetan eta zoko guzietan. Bere haurra ezin atxemanez, oihuka hasten da :\nPettiri !... Ho Pettiri !... Nun xira Pettiri ?\nBainan errepostuik ez ukaiten, eta Pettiri ez agertzen. Azkenian, behi baten ondoan, intzuten du oihu ttipiñoat, iduriz urrunetik heldu zela :\nHemen nuzu aita, hemen!...\nEta aitak ikertzen du behiain azpitik, aintzinetik, gihiletik, bena jeusik ez ikusten…\nNun debru sartu da muttiko txar hori?\nHemen nuzu aita, hemen !...\nBena nun… hemen ?\nHemen… behiain barnian !...\nOrdian, aitak bere nabela luzia zabalduik, zart !... zilo handiat in zien behiain tripan, eta hortik ateatu zakon gue Pettiri ttipia, dena kakaz betia… Orroaz joan zen etxeat, eta han bere amak untsa garbitu eta zanpatu.\nHola ikasi zien behar zela jan denetaik laster handitzeko, eta geroztik bilakatu ezn mutiko gazte azkar eta eder bat, Pettiri Handia deitzen zutena.\nJeanne Idieder, 23 urte, Ihold,i Haranburia etxea, 1950eko aboztuan.\nPierre Duny-Pétré: Trois textes folkloriques basques de Basse-Navarre orientale, Boletin de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País, año V, cuaderno 1, San Sebastian 1959.\nUrte guziez larrazkenian, elurrain beldurrez, mendiko artalde guziekilan heldu zen Lekunberrirat Gilen artzaina : mutiko tzar handi bat, beti kantuz edo ile iruten, makila besapian eta xamarra sorbaldatik dilindan.\nAlta, bortutik jeutsi-ta, etzen anitz denbora egoiten etxian. Ardiak pentze batian utzik, eta bizpahiru laun biduz gioz, pilotan artzen zen tirahala herriko plazan, pinterdiat arno jokatuz. Gero, ostatian gelditzen, Jinkoataki zonbat luzaz… Kexatu zen azkenian Gilenen emaztia. Gau batez, hamabi orenetan, elur erauntsi gaitzat bilduik-e, senarrain beha zagon bidiain bazterrian. Ikusi orduko, oihuka hasi zen debriak hartia eta zernahi erranka, izigarriko azantzetan.\nArte labur baten burian, Lekunberritar orok bazakiten ze kalapitak gertatzen ziren gau guziez ostatu hartan. Jaun Ertorak-e berri zonbait aitu zitien… Igandeko predikia hasi gabe, erasian artzen da: eta batirela Lekunberrin “gizon gazte galgarri batzu, ostatuetan ihiltzen tirenak destenoretan… Eta aise ikustenal dela zoin etxetako tiren, eskerrak Jinkoari elurrian ageri baitira beren oinetako markak”.\nElizako galerien kasko-kaskoan jarrik, Gilen eta ostatuko laun bat ikaran ziren, buria aphalduz, ustez eta begi guziak heri so zirela. Gero, alegia jeusez, meza bururatu gabe, brixtez joan ziren kanpoat, iduriz pixile edo beste zeait in beharrak… Ahal bezain laster, elizatik ihesiz, ostatian sartu ziren hatsantiak, atsulitoki hango etxekanderiarekin mintzatu beharrez:\nErraxu Kattalin, oihu zakon Gilenek, erraxu ta… biziki kexatia omen da Jaun Ertora gure aldeat. Denak badazki Jinkoak bezain untsa! Bena ni Kattalin, ni laun asto hunekilan, ez ninduxun ohartu hementik ateatzian gihilka joan behar nintzala etxeat! Gihilka ihiliz elurrain gainetik, ez nindixien salatuko ene oinek!\nEgia handi hori intzun orduko, Gilenen launak hasarrian:\n- Ghilka! Xade ixtanpat Kattalin… Etzazkitxula sinets artzain hunen espantiak : moxkorra zuxun, eta ezpalinbanu besotik atxiki, etzuxun gihilka joain etxeat, bainan itzulipurdika !\nEugène Duny, 1937, Lekunberri.\nBaionako treina kokahala betia izanik, Uztaritzen igaiten dira bi andere ederrak. Gure Manez ordu berian jeikitzen da bere alkitik: «Zietarik zaharrena har beza otoi ene jarlekia…» Andere zaharrenak ez du zangoa higitzen ere, ez ere tintik erraiten. Ordian Manez goxoki berriz jartzen.\nHantik laster, arrotz emazte tindatu bat igaiten da Kanbon, bazter guziak usain onez betetzen ditiela. Hortan, Manez, sudurra goraturik: «Horrek ere, ona ukan balu bere usaina, etzien besterik ezarriko!»\nIV- Kantu xaharrak\n1- Goazen etxerat !\nErretira ordu da.\nBotoila ere hutsa da eta\nEz dakizia, kantaria\nMaiz dela egarria?\nErretira ordu da!\nBotoilak oro husturik eta\nHustu behar da lekia,\nEz dakizia, edalia\nMaiz dela mozkortia?\nOrai iluna bildurik eta\nNekeago da bidia.\nEz dakizia, hilargia\nMaiz dela gordetia?\nMendian dira Laminak eta\nEz dakizia, gau-erdia\nMaiz dela galgarria?\nDonibane Garaziko ostatietan lehen bildia\n2- Zitadela gora duxu\nCette chanson recueillie par Pierre Duny-Pétré a fait l’objet d’une publication accompagnée d’un commentaire, par Ramón Zulaica et publiée en 2000 par la revue Oihenart-18, cuadernos de lengua y literatura, Eusko Ikaskuntza.\nZitadela gora duxu Donibane Garazin:\nEtxakin zonbat soldado han gure zain dagozin!\nGaraziko aire hautak bizarra pusarazten:\nSoldadoak freskatzerat usu hirirat jausten.\nGuzien bizar-egile neska bat, Janamari:\nPresuna seriosa zela entzun dixit orori.\nKapitain bat sartu duxu barbersaren botigan:\nAnderia, nahi nuke jarri horgo kadiran.\nBizarra ala ilhea, zer behar dut edeki?\nEgun bizarra aski dut, egizazu polliki.\nKapitaina jarri duxu bisaiaz mirailari:\nHari so, nabala pasten horra hor Janamari.\nMatela salboinaturik kapitain gazteari,\nKarra-karra hasi duxu bere nabal-lanari.\nBet-betan ikara batek hartua du barbersa:\nBisaia zuri-zuria, ageri du ez ontsa!\n9. Ez daki neska gaixoak begiak nora makur:\nZer zira ba, anderia, ene galoinen beldur?\nEz, Jauna, ez nuzu beldur soldadoen galoinen,\nAre gutiago segur kapitain prestu baten.\nEz duzu bada iduri hanbat zuhauren jabe:\nEz da nihor holakatzen deus arrazoinik gabe!\nArrazoinak batuzketzu erraiten ez direnak:\nOthoi barka dezadala ene jaun Kapitainak.\nZer nuzu ala, gaixoa, ni poxiño bat maite?\nPoxiño hori zonbat den aise aitor ez daite.\nHaurra, nahi zindukeia enekilan ezkondu?\nZendako ez, zuk enekin hala nahi bazindu?\nBizarra hortan utzirik, elgar aditu zuten:\nLukuzerat ezkontzeko biak lehen bai lehen.\nKapitainak hartu zuen Janamari zaldian:\nZidadelan daudenentzat, neskatxetan segurik,\nEz da bizar egilerik Janamariz geroztik.\nLukuztarrak zonbeit bertsu baitzituen merezi:\nKantu huntan orhoitzeko baditu hemezortzi.\n1. La Ciudadela se encuentra en lo alto de Donibane Garazi,\nNo se sabe cuántos soldados nos protegen allí.\n2. El aire agradable del País de Cize hace crecer la barba-.\nLos militares, para afeitarse, descienden con frecuencia a la ciudad.\n3. Para afeitar a todos, hay una chica, Juana-María:\nOí decir en todas partes que era una chica muy seria.\n4. Un capitán entró en el salón de la peluquera;\n- Señorita, me gustaría sentarme en esa silla.\n5. - La barba o los cabellos, ¿qué debo arreglar?\n- Hoy me contento con afeitarme. Hágalo correctamente.\n6. El capitán se sentó frente al espejo;\nLuego de mirarlo y tomando la navaja, Juana-María se dispuso a intervenir.\n7. Habiendo embadurnado las mejillas del joven capitán,\nKarra-karra, ella comenzó su trabajo.\n8. De repente, la peluquera se puso a temblar;\nEmpalideció su rostro, dio la impresión de que enfermaba.\n9. La pobre niña no sabía dónde posar la mirada;\n- Señorita, ¿mis galones le causan miedo?\n10. - No señor, no tengo miedo a los galones de los militares,\nY menos todavía a los de un honrado capitán.\n11. - Su aspecto no corresponde a lo que afirma;\nNadie reacciona de este modo sin algún motivo.\nZitadela gora duxu\nOihenart. 18, 2000, 133-137 135\n12. Hay ciertas razones que no deben manifestarse;\nRuego a mi capitán sepa disculparme.\n13. - Mi pobre muchachita, ¿no te gustaría quererme un poco?\n- Según lo que signifique, “un poco”; no sabría manifestarlo.\n14. - Mi niña, ¿querrías pues casarte conmigo?\n- ¿Por qué no, si por su parte desea usted lo mismo?\n15. Interrumpiendo el afeitado, la pareja decidió\ncasarse en el País de Luxe, lo antes posible.\n16. El capitán monta en su caballo a Juana-María;\nY en el castillo de Luxe han debido de vivir muy felizmente.\n17. Para los que habitan la ciudadela y sobre todo para las chicas,\nAl partir Juana-María ya no hubo más barbero.\n18. Como los habitantes de Luxe merecen una cosa bien hecha,\na fin de que los recuerden siempre, en este canto hay diez y ocho estrofas.\nBlog : Ahozko euskal literatura Garazin Pierre Duny-Pétré\nVoir le profil de Arnaud Duny-Pétré sur le portail Overblog