1. Ekonomiaren funtsa | Koro Irastorza Etxeberria\n1.1. Zer da ekonomia? (Etimologia, Ekonomia-eskasia (3), Zientzia, Def)\nEtimologia: Ekonomia hitza grekotik dator eta Etxea administratu esan nahi du: oikos, «etxe» + nomos, «lege», hau da, «etxeko legea».\nPertsonen beharrak asetzeko nahikoa baliabide ez izatearen sentsazioa da.\nEz da pobrezia edo eskasia fisikoa. Gure munduan ondasun eta zerbitzu ugari dugu eta, Hirugarren Munduan, berriz, nekez asetzen di tuzten oinarrizko beharrak… Azken honetan dago ESKASIA FISIKOA. Gurean, ez, baina bai dugu EKONOMIA-ESKASIA. Hori toki guztietan dago! Baliabideak urriak ez izan arren, beharrak asetzeko ez dira nahikoak.\nUnibertsala da, modu batean edo bestean, denoi eragiten digulako.\nErlatiboa da: Badaude baliabideak, baina eskura daudenak ez dira beharrak asetzeko nahikoak.\nZientzia: Ekonomia zientzia nahikoa berria da. Zientzia ekonomikoaren sorreran, lana eta beste kategoria ekonomiko absolutuak sortzeko joera izan zen, uneko eta tokiko ekoizpen moduak kontuan hartu gabe, Adam Smith eta David Ricardoren eskutik esaterako. Adam Smith ekonomialari eskoziarraren (1723-1790) Nazioen aberastasuna lana da abiapuntua. Liburu hori 1776an argitaratu zuen lehen aldiz eta bertan agertu zituen gaur egungo ekonomia aztertzeko oinarriak. Karl Marx izan zen definizio hauen mugak azaldu zituen lehena. Bere ustez, harreman ekonomikoa ezin da isolatu gizarteko beste harremanetatik eta ekoizpen-harremana ez da inoiz soilik ekonomikoa. Horrela, Marxen tesietan funtsezkoa den lanaren kontzeptua, ekonomiaren giltzarri dena, aztertzeko politika eta kultura ere aztertu behar dira.\nDefinizioa: Gizakien beharrak asetzeko nahikoak ez diren baliabideak administratzeko eta aprobetxatzeko modua aztertzen duen zientzia.\nBaliabide urriak izateak ez du baliabide gutxi dagoela esan nahi; beharrak neurrigabeak eta baliabideak mugatuak izanik, aukeratutako beharra asetzeko, zein eta zenbat baliabide erabiliko den hautua egin beharko da. Horrela, ekonomia hautuaren eta erabakiaren zientzia da.\nAukera-kostua erabaki bat hartzean, aukeratu gabe utzi duguna da. Adibidea: Batxilergoan Giza Zientziak hautatuz gero, aukera-kostua Zientziak lirateke.\n1.3. Beharrak, ondasunak eta zerbitzuak (Beharrak edo Premiak (Def, Motak (2), Faktoreak), Ondasun eta Zerbitzuak (Material-Ez-materiak, Zuzen-Zeharka, Aske-Ek, Bitartekoak-Bukatuak, Publiko-Pribatu)\nBeharrak edo Premiak\nDefinizioa: Ez daukagun zerbait asetzeko gogoa da.\nMotak (2): Behar guztiak ez dira berdinak:\nLehen mailako beharrak: Ezinbestekoak jotzen dira, eragin zuzena dutelako norberaren biziraupenean eta garapenean. Adibideak: elikadura, jantzia…\nBigarren mailako beharrak: Aldatu egiten dira garai edo kultura batetik bestera. Adibideak: mugikorra, internetera konektatzea…\nFaktoreak: Asko daude, adibidez, gizarte-klaseak, historia-garaiak, adina… Munduko biztanleen gehiengoak baliabide-gabezia izugarriari egin behar dio aurre: biztanleen %20 aberastasunaren %80rekin bizi da eta, gainerako %80ak ondasunen %20 baino ez du.\nOndasun eta Zerbitzuak: Giza beharrak asetzeko daude.\nOndasun materialak: Jantziak, elikagaiak…\nEz-materialak: Hezkuntza, osasungintza, garraioa…\nZuzenean-Zeharka: Ondasunak eta zerbitzuak sailkatzeko irizpidea:\nEra zuzenean: Kontsumo-ondasunak dira. Adibideak: autoa, etxebizitza, pintxo-potea…\nZeharka: Kapital-ondasunak asetzen dute horrela. Adibideak: dirua, makinak, garraioak…\nOndasun askeak: Mugagabeak dira eta behar adina dago denontzat. Adibideak: airea, izarren argia…\nOndasun edo zerbitzu ekonomikoak: Erabilgarri, urri eta transferigarriak dira eta, horregatik, prezio bat dute. Beharrezkoa da neurriz erabiltzea eta administratzea.\nBitarteko ondasunak: Ez dira azkenean ase behar duten beharra asetzeko gai.\nOndasun bukatuak: Kontsumitzeko prest dauden ondasunak.\nOndasun publikoak: Ez da inor baztertzen hauen erabileran. Adibideak: parkeak, liburutegiak, eskolak…\nOndasun pribatuak: Horien erabilera ez dago denon eskura. Ondasun horiek erabiltzeko dirua behar da.\n1.4. Ekonomia-jarduerak: kontsumoa, ekoizpena eta banaketa (Dirua≠Kapitala, Kontsumoa, Ekoizp, Banak, Ek, Denbora urrea da)\nDirua≠Kapitala: Askotan biak nahasten ditugu, baina ez da gauza bera.\nDirua: Ordainketa modu bat da. Aberastasuna adierazten du eta ondasunak eta zerbitzuak eskuratzeko erabil daitekeelako du balioa. Ez balu horretarako balioko, berak bakarrik ez du ezer balio.\nKapitala: Beste ondasun edo zerbitzu batzuk sortzeko erabiltzen diren ondasunak. Adibideak: Fabrikak, Langileen prestakuntza…\nKontsumoa: Familiek aurrekontu mugatua dute eta, horregatik, diru-sarrerak nola banatu erabaki behar dute, beren beharrak lehentasunen arabera asetzeko. Adibidea: Ordenagailu garestia erosi ala opor garestiak izan erabaki behar du. Bietarako ez badauka, aukeratu egin beharko du.\nEkoizpena: Enpresek zein ondasun ekoiztea merezi duen erabaki behar dute eta zer baliabide erabiliko duten horretarako. Adibidea: Altzari enpresa batek aulkiak ala armairuak egingo dituen erabaki behar du eta mekanikoki ala artisau bitartekoz egingo dituen. Erabaki horiek hartzeko orduan, aukera-kostuak izan behar ditu kontuan eta, bere ustez aukera onena dena hautatuko du.\nBanaketa: Alferrikakoa izango litzateke ondasunak eta zerbitzuak ekoiztea, erabiltzaileen esku jarriko ez balira.\nEkonomia: Baliabide urriak gizarte bateko kideek behar dituzten ondasun eta zerbitzuak ekoitzi eta banatzeko nola erabili aztertzen duen zientzia. Beste era batera esanda, gizakien beharrak asetzeko nahikoak ez diren baliabideak administratzeko eta aprobetxatzeko modua aztertzen duen zientzia.\nDenbora urrea da: Esaldi honek aukera-kostua adierazten du. Jende gutxi da gai bi gauza aldi berean egiteko eta, beraz, lehentasunen arabera hautatu behar du. Aukeratzen ez duena da aukera-kostua, uko egin dion aukera.\n1.5. Ekonomiaren erabaki-hartzaileak (3)\nKontsumitzaileak: Familiatan edo etxeko ekonomiatan bilduta, zer ondasun edo zerbitzu kontsumituko dituzten erabakitzen dute, beren beharrak ahalik eta hobetoen asetu ahal izateko.\nEnpresak: Ondasunen eta zerbitzuen ekoizpenari eta banaketari buruzko erabakiak hartzen dituzte, etekinen bat lortzeko.\nSektore publikoa: Administrazio publikoek osatzen dute, eta haren helburu nagusia da ahalik eta ongizate-maila altuena lortzea gizarte osoarentzat, horretarako erabaki egokiak hartuta.\n1.5.1. Familiak edo kontsumitzaileak (2)\nKontsumitzaileek, familiatan edo etxeko ekonomiatan bilduta, erabaki arrazionalak hartzen dituzte kontsumoarekin lotutako kontuei buruz; hau da, beren beharrak ongien asetzen dituzten ondasunei eta zerbitzuei buruzko erabakiak.\nErabaki horietan, faktore hauek dute eragina: lehentasunak eta diru-sarreren maila.\n1.5.2. Enpresak (4)\nEnpresek erabaki arrazionalak hartzen dituzte ondasunen eta zerbitzuen ekoizpenari eta banaketari buruz, eta familiek jarritako ekoizpen-faktoreak erabiltzen dituzte.\nEnpresen helburu nagusia etekinak maximizatzea da, baina badituzte beste batzuk:\nEtekina maximizatzea: Diru-sarrerak handitzea eta gastuak murriztea izaten da helburu nagusia, baina horren xedea ez da beti ekonomikoa izaten. Adibidez, irabazi-asmorik gabeko enpresen helburuak gizartean ondasun bat edo zerbitzu bat ematea da.\nEnpresaren etekinak = Sarrerak – Gastuak\nEgonkortzea eta haztea: Bezeroak bermatu eta gero, joera naturala haztea da. Adibideak: Inditex, Telefónica, Roca, Panda…\nGizarte- eta ingurumen-balioak errespetatzea\nEnplegua eta aberastasuna sortzea eragin-eremuan:\nGarbiketa-lanak, makinen mantentze-lanak edo zerga-aholkularitza azpikontratatu ohi dituzte. Automobilgintzako enpresek, adibidez, bolanteak eta eserlekuak erosten dizkiete beste enpresa batzuei.\nAZPIKONTRATAZIOA: Enpresa batek beste enpresa batekin egiten du hitzarmena, lan bat egiteko edo piezaren bat ekoizteko.\n1.5.3. Sektore publikoa (Geog (2), Osaketa)\nEspainiako estatuan, helburu hori eraginkortasunez lortzeko, botere publikoak geografia-eragineko 3 esparrutan banatzen du bere ahalmena:\nTokiko administrazioa: udalak eta probintzietako diputazioak.\nAdministrazioak: Estatukoa, Autonomia-erkidegokoa eta tokikoa.\nEnpresa publikoak: Renfe…\nErakunde autonomiadunak: Filiazio politikorik gabeak (Gizarte Segurantza, SEPE (lehen INEM zena)…)\n1.6. Ekonomiaren azterketa\n1.5.1. Familiak (2)\n1.5.3. Sektore publikoa\n1.6.1. Mikroekonomia eta makroekonomia\nBi arloek ekonomia aztertzen dute, baina ikuspegi desberdinak erabilita.\nMikroekonomia: Ekonomia-eragile bakoitzaren banakako portaera eta elkarren arteko erlazioak aztertzen dituen arloa da. Ekonomiako banako eragileen erabakiak eta egintzak aztertzen ditu, hala nola kontsumitzaileek zer eta zenbat erosten duten eta enpresek zer eta zein preziotan saltzen duten.\nMakroekonomia: Ekonomiaren portaera globala aztertzen du, ekonomia-eragileen arteko erlazioen ondorio gisa. Erlazio horiek neurtzeko, zenbait adierazle erabiltzen dira: Barne Produktu Gordina, inflazio tasa, langabezia eta ziklo ekonomikoak, esaterako…\nEkonomia giza gorputza balitz, mikroekonomiak atalak bakarka aztertuko lituzke (burua, besoa, nerbioak…) eta makroekonomiak, berriz, organismoa oro har (pultsua, tenperatura…)\n1.6.2. Ekonomia positiboa eta ekonomia normatiboa\nGauzak nolakoak diren aztertzen du. Gertatzen dena deskribatzen du, hegazkinaren kutxa beltzak egiten duen bezala. Sistema ekonomikoa deskribatu, modelizatu (matematika eta estatistika erabiliz, esaterako) eta berari buruzko aurresanak egiten dituen zientzia ekonomikoaren ikuspegia da, azalpen objektiboak emanez.\nAdibideak: Autoen salmenta kopurua, prezioen igoera, langabeen kopurua…\nBalioak aztertzen ditu, gauzak nolakoak beharko luketen. Ekonomia positiboko datuak sorrarazten dituzten teoriek, iritziek edo aurreikuspenek osatzen dute. Subjektiboak dira. Sistema ekonomikoak planteatzen dituen arazoen aurrean, hartu beharreko erabakiak nolakoak izan beharko liratekeen aztertzen du, irizpide etiko, politiko edo ideologikoetan oinarrituz.\nAdibideak: Auto berria erosteko pizgarriak ematea, tabakoaren zergak %10 igotzea, 25 urtetik beherako langileen kontratazioa sustatzea…\n1.7. Pentsamendu ekonomikoaren eskolak (Fisiokrazia (3), Eskola Klasikoa (3), Eskola Neoklasikoa (3), Marxismoa (4), Keynesianismoa (6))\nEkonomia aztertu eta eratzeko pentsamendu-eskola edo joera anitz izan da historian zehar.\nAro modernoan hasita, XVIII. mendean FISIOKRATAk dira ekonomiaren lehenengo teoria osotu bat eratu zutenak.\nBatez ere Frantzian.\nGizarte osoaren ongizatea bermatzen duen jarduera nagusia nekazaritza dela pentsatzen zuten, garaiko merkantilismoaren aurka.\nIndibidualismoa eta liberalismo ekonomikoa ere bultzatzen zituzten, ekoizpenaren oinarrian dagoen kapitalaren garrantzia azpimarratzearekin batera.\nXVIII. mendearen bukaera aldera eta Adam Smithenen eta David Ricardoren ideietatik abiatuz, EKONOMIA KLASIKOren eskola garatzen da, XIX. mendeko erdialdera arte.\nEkonomia kapitalista elkarrekin harremanetan zegoen elementu eta kontzeptuez (merkatua, lana, soldatak, kapitala, balioa, …) osatutako sistema moduan ikusi eta sistema hau era zientifikoan aztertzeko lehenengo ahalegina egin zutenak biltzen ditu. Aldi berean, ordea, beraien artean oso heterogeneoak ziren jakintsuak zirela esan behar da.\nBanako erabakien gainetik, oreka ekonomikoaren kontzeptua ere eratu zuten.\nEskola honek jarraitutako metodologiatik bi joera bereiziko dira XIX. mendean zehar: Karl Marxek abiaraziko duen ekonomia marxista, batetik, eta eskola neoklasikoa bestetik.\nESKOLA NEOKLASIKOko ekonomilariek ikuspegi mikroekonomikotik abiatuz, ekonomia osoaren mekanismoen azaltzea bilatzen zuten.\nBeraien iritziz, oinarrizko agente ekonomikoek, kontsumitzaileak eta ekoizleak alegia, beren interesen alde jokatzen dute beti, utilitatea eta mozkina maximotuz hurrenez hurren, erabateko arrazionaltasunez eta merkatuari buruzko informazio osoa eta zehatza edukirik.\nAxioma hauen pean, giza- eta gizarte-konplexutasuna osatzen duten beste faktoreak, kultura eta politika adibidez, kontuan hartu gabe, eredu matematiko konplexuak eratu zituzten ekonomiaren funtzionamendua azaltzeko, ekonomia zientzia fisiko bihurtu nahian.\nEskola honi kritika ugari egin zaio:\nbere izaera estatikoa\nhistoria alde batera uztea\ngehiegizko sinplifikazioa eta errealitatearekin zer ikusi handirik izatea\nkontrastazio enpiriko eza\nEKONOMIA MARXISTAk Karl Marx filosofoaren Das Kapital liburuan oinarriturik, kapitalismoaren azterketa kapitalisten eta langilegoaren arteko harreman gatazkatsutik abiarazten du.\nKapitalista kapital edo ekoizpen baliabideen jabea da eta beren mozkina ziurtatzeko, langileari bere lanaren emaitza baino gutxiago ordaindu behar dio.\nKapitalistak lortzen dituen gainbalio horiekin, teknologian inbertitzen joango da eta mozkin tasa ez murrizten ahaleginduko da.\nHorrek langabezia sortzen du, baina langabeziak dakarren soldata jaitsierari esker, kapitalistak bere gainbalio tasa berreskura dezake.\nAzkenean, bilakaera horrek bueltarik gabeko krisi batera darama, iraultza piztuz eta sozialismoa ekarriz.\nJohn Maynard Keynes ekonomialariaren ideietan oinarriturik, ikuspegi makroekonomikoa duen KEYNESIANISMO izeneko eskola ekonomikoa garatzen da Depresio Handiaren garaian.\nEskola klasikoan eta neoklasikoan ez bezala, Keynesek sistema ekonomikoa berez ez dela oreka egoera batera heltzen dio, erabateko enplegura batez ere.\nAldi berean, ekonomia marxista ez bezala, merkatuaren akatsak estatuaren ekimenez zuzendu daitezkeela pentsatzen da keynesianismoan, batez ere eskaera sustatuz.\nBesteak beste, keynesianismotik politika fiskal zabalkorra gomendatzen da, politika sozial eta industrial eskuzabal eta inbertsio publiko handiekin, laissez faire teorien aurka.\nEkonomialari britainiarraren iritziz, inbertsio publikoak (azpiegiturak egitea, kasu) enpresei lana emateaz gain, langabezia murriztuko zuen, eta horrek ekonomia suspertzea eragingo zuen.\n1.8. Ekonomia-sistemak eta beste ezaugarri batzuk (Definizioa, Ekonomia-sistemak (4), Galderak (3), Autarkia, Protekzionismoa, Ezkutuko ekonomia)\nDefinizioa: Ekonomia-sistema ekonomia bat eratu eta antolatzeko modua da. Ekonomia-sistema deritzo gizarte batek baliabide urrien bidez beharrak asetzeko eta, aldi berean, baliabideak biztanleriaren artean banatzeko formulak ezartzeko erabiltzen duen moduari.\nEkonomia-sistemak: Historian zehar hainbat ekonomia-sistema gauzatu da:\nHistorian zehar egun ia indarrean ez dauden sistema ekonomikoak izan dira, ESKLABOTZA eta FEUDALISMOA esaterako.\nEgun munduko sistema ekonomiko nagusia KAPITALISMOA da, non ekoizpen bitartekoak jabego pribatuak kontrolatzen dituen. Kapitalismoan ekoizpen bitartekoak merkatu batean trukatzen dira eta etekinak ekoizpen bitartekoen jabeen esku geratzen dira, langileei soldatak ordaindu ondoren. Kapitalismoan helburua etekinak maximotzea da, merkatua nagusia den erabateko konkurrentzia inguru batean. Industria Iraultzan, langileek produktibitate handia lortu zuten, baina, aldi berean, XIX. mendeko eztabaida handienetako bat piztu zen: Justua al zen ekoizpen-bitartekoen jabetza enpresaburuarena izatea eta ez langilearena?\nBeste muturrean, SISTEMA EKONOMIKO SOZIALISTA dago, non ekoizpen bitartekoak langileek beraiek kontrolatzen dituzten, etekinen banaketan kapitalismoan baino berdintasun handiagoa lortzearren. XX. mendean, Kapitalismoaren edo merkatu-ekonomiaren alternatiboa zen ekonomia antolakuntzako sistema sortu zen, komunismoa edo marxismoa deritzona. Sistema horretan, ekoizpen-bitartekoak Estatuaren jabetzakoak dira. XX. mendean, mundua bi bloke handitan banatu zen, AEB eta SESB buru zituzten elkarren aurkako bi bloke handitan, leporaino armatuta biak ere. 30 urte baino gehiagoz, gerraurreko egoera jarraian bizi izan ziren, Gerra Hotza, eta bizitzako eremu guztietara zabaldu zen.\nTartean, SISTEMA EKONOMIKO MISTOAK daude non estatuaren parte hartzea onartzen den ekoizpen bitartekoen jabegoan zein merkatuen erregulazioan. Egun, ekonomia guztiek jasotzen dute estatuaren esku sartzea neurri handiago edo txikiago batean. Adibidez, neoliberalismoak estatuaren esku sartzea onartu baina minimotu nahi duen sistema bat da; sozialdemokraziak, berriz, estatuaren merkatuetan parte hartze eta kontrol handiagoa defenditzen du, merkatuaren kalteei ekidin eta herritarrenganako babesa argudiatuz. XX. mende bukaeratik aurrera, azkenean, alde bat nagusitu zen. 1989an, Berlingo Harresia erori zen, sobietar ekonomia behea jota geratu zen eta sistema kapitalista nagusitu zen beste blokean ere.\nZer eta zer kantitateetan ekoitzi?\nNola ekoitzi eta banatu ondasun eta zerbitzu horiek?\nBeste ezaugarri batzuk: Sistema ekonomikoek beste ezaugarri batzuk ere bil ditzakete:\nAUTARKIA edo ekonomia itxia: herrialde batek bere ekonomia beste herrialdeekin merkataritza eta finantza harremanik gabe antolatzen duenean. Herrialde batek produktuak inportatzeari uko egin (edo zeharo murrizten) eta auto-hornikuntzaren aldeko politika egiten duenean gertatzen da. Besteak beste, erregimen faxistek erabiltzen ahalegindu ziren sistema ekonomikoa izan zen.\nPROTEKZIONISMOA edo estatuak bertako ekoizleek kanpoko ekonomien eraginez jasandako kalteei ekiditeko politika. Bere burua atzerriko konkurrentziatik babestu nahi duenean, autodefentsako neurriak jartzen ditu martxan, bere produktu eta sektore ekonomiko kaltetuenak babesteko. Horretarako, gobernuek hainbat neurri hartzen ditu, hala nola zerga handiak ezartzea atzerriko produktuei, salgai jakin batzuei sarrera debekatzea edota kupoak edo kontingenteak ezartzea inportazio batzuei. Neurri protekzionisten onuradunak enpresa handiak eta haietako langileak dira, ezen horrela, lege-aginduz atzerriko konkurrentzia saihestuz, hobeki bermatzen dituzte beren lanpostuak. Neurri protekzionistengatik kaltetuak, oro har, kontsumitzaileak izaten dira, produktu jakin batzuk prezio garestiagoan ordaintzera behartzen baitituzte. Eta, batez ere, gutxien garaturiko herrialdeak, eragotzi egiten baitzaie beren produktuak atzerrian saltzea eta herrialde garatuekin dituzten zorrei aurre egitea.\nAZPIKO edo EZKUTUKO EKONOMIA: inongo kontrolik gabeko ekonomia da, estatuaren kontrolpetik at egiten den jarduera ekonomikoa. Ez da sartzen estatistika ofizialetan, ezta zirkuitu fiskaletan ere, protagonistak (herritarrak, enpresaburuak, langileak) eta emaitza (produkzioa, kostuak, irabaziak) ez direlako aitortzen. Legezkoa den ekonomia jarduera bada (hala nola truke informala), baita legezkoa ez den merkatu beltza ere (hala nola droga trafikoa eta arma trafikoa). Etorkinak, emakumeak eta haurrak dira ekonomia informalean aritzen diren langileen ehuneko handiena. UNICEFek emandako datuen arabera, 246 milioi haurrek egiten du lana ezkutuko ekonomian; hiru laurdenek (171 milioi), arrisku egoeran.\n1.8.1. Ekonomia-sistemak historian zehar (5)\nESKLABISMOA FEUDALISMOA MERKANTILISMOA KAPITALISMO INDUSTRIALA KOMUNISMOA\nGaraia V. mendera arte X-XIV. mendeak XVI-XVII. mendeak XVIII-XIX. mendeak XX. mendea\nEkoizpena Nekazaritza ondasunak, artisautza. Merkataritza pixka bat Merkataritza eta produktu manufakturatuen hazkundea Eskaintzaren eta eskariaren arabera Herriarentzat onena dena, agintari nagusiak erabakita\nEkoizteko era Esklaboak Basailuak Nekazari, merkatari, burges Soldatapekoak Ekoizpen-planak\nEkoizpenaren hartzaileak Klase menperatzailea Noblezia, kleroa eta burgesia Ordaindu dezakeen oro Jende oro\nEzaugarriak Klase menperatzaileak dira jabeak Lehenengo kapital pilaketak.\nLehen bankuak Jabetza pribatua.\nMerkatuak agintzen du Jabetza publikoa.\n1.8.2. Abantailak eta desabantailak (Merkatu-ekonomia, Ekonomia Mistoa, Plangintza Zentralizatua)\nMERKATU-EKONOMIA EKONOMIA MISTOA PLANGINTZA ZENTRALIZATUA\nABANTAILAK Familiek eta enpresek, beren lehentasun eta aukeren arabera kontsumitzen eta ekoizten dute. Oinarrizko beharrak betetzen dira, hezkuntzan, osasungintzan eta enpleguan.\nSektore publikoak oso gutxi esku-hartzen du. Sektore publikoak merkatuaren desdoitzeak zuzentzeko esku-hartzen du.\nOndasun ez-errentagarriak urriak.\nZenbait enpresaren gehiegikeria.\nErrentaren banaketa desorekatua.\nSektore Publikoak zenbateko esku-hartzea duen ikusita, Merkatu-ekonomiakoak edo Plangintza Zentralizatukoak izango dira.\n1.8.3. Merkatu-ekonomiako sistema (Noiz, Erabakiak, Oinarria, Erantzunak (3), Estatua, Abantailak, Mugak (5), Arazo garrantzitsua, Marx)\nNoiz: Industria Iraultzarekin bat sortua, Merkatu-ekonomiako sistema edo Sistema Kapitalista izan zen sistema ekonomiko nagusia XVIII. mendearen amaieratik XX. mendearen lehenengo laurdenera arte, nahiz eta kapitalismo huts-hutsa ez den sekula ezarri.\nErabakiak: Sistema honetan, familiek eta enpresek hartzen dituzte erabakiak (zer, zenbat, nola, norentzat).\nOinarria: Transakzioak errazteko, 2 tresnek osatzen dute kapitalismoaren oinarria:\nbatetik, ordainketa modu unibertsala: dirua.\nbestetik, erosleak eta saltzaileak ados jartzeko leku bat: merkatua.\nZer eta zer kantitateetan ekoitzi? Enpresek familiek eskatzen dituzten ondasunak eta zerbitzuak ekoizten dituzte, baldin eta errentagarria bazaie. Kantitatea familiak ordaintzeko prest dauden prezioaren araberakoa izango da, baita enpresaren espektatiben araberakoa ere.\nNola ekoitzi eta banatu ondasun eta zerbitzu horiek? Enpresek hautatzen dute zer ekoizpen baliabide eta zein teknologia erabili, eta errentagarri zaizkien faktore-konbinazioak aukeratuko dituzte; hau da, eskatzen zaiena ekoizteko eta trukean etekina lortzeko aukera ematen dien konbinazioa hautatuko dute, etekina behar baitute merkatuan beren produktuak eskaintzen jarraitu ahal izateko. Sektore publikoa arduratuko da arautzeaz eta ikuskatzeaz, sistemak inori kalterik egin gabe funtziona dezan.\nNorentzat ekoitzi? Ondasunak eta zerbitzuak ordaindu dezaketenentzat ekoiztuko dute enpresek.\nEstatua: Merkatu-ekonomian, ez du ia esku hartzen; lege- eta erakunde-esparru bat bermatzen du, besterik ez, gizarteak bere burua antola dezan.\nAbantailak: Pertsonek lehentasunen eta baliabideen arabera kontsumitu eta ekoizten dute.\nEzegonkortasun ziklikoa: sistemak krisiak izaten ditu aldian-aldian.\nOndasun ez-errentagarritasun urritasuna.\nZenbait enpresaren gehiegikeriak. Prezioa edo salmenta-baldintzak finkatzeko behar adina botere dute. Horrez gain, enpresen publizitate-kanpainek behar artifizialak sortzen dizkiete kontsumitzaileei, eta horrelakoetan, merkatuaren funtzionamendua ez da askea, enpresek sortzen baitute eskaria, eta ez kontsumitzaileek.\nErrentaren banaketa desberdina. Lehentasunak edo zaletasunak direnak direla, enpresek eskainitako ondasunen eta zerbitzuen prezioa ordaintzeko behar adina diru-sarrera dituztenek soilik adierazten dute beren iritzia merkatuan.\nArazo garrantzitsua: Errentaren banaketa. Gizarte-arazo larrien iturria da, eta merkatu-ekonomiako sistemaren ezaugarri horrek jaso zituen kritika gehienak, sortu zenetik (XVIII. mendean zehar), eta gaur egun ere eztabaida handiak sorrarazten ditu. Kritika horien lehenbiziko eragileak Marx eta haren jarraitzaileak izan ziren, XX. mendean, plangintza zentralizatuko sistema erabili zuten herrialdeak.\nMarx: Merkatu-ekonomiako sistema klase-borroka zela esan zuen, ekoizpen-bideen jabeen (kapitalistak) eta langileen (proletarioak) arteko klase-borroka. Gatazka horri langile-borroka esaten zaio eta galtzeko aukera guztiak langileek zituzten.\n1.8.4. Plangintza zentralizatuko ekonomia-sistema (Hist, Eragilea, Antolaketa (3), Arrakasta, Porrota (3), Adib)\nHistoria: SESB-en sortu zen, I. Mundu Gerraren ondoren, Marxen teorietan oinarri hartuta. Europa ekialdera hedatu zen eta, XX. mendearen amaieran, desagertu zen.\nEragilea: Merkatu-ekonomiako sisteman ez bezala, ekonomia-eragile bakarra dago, sektore publikoa eta, beraz, erabakiak ez dituzte familiak eta enpresak hartzen. Sistema horren helburua errentaren berdintasunezko banaketa lortzea da. Estatua, ekoizpen-baliabideen jabea izateaz gain, ekonomiaren funtzionamendu orokorraz arduratzen da eta, beraz, merkatuak ez du baliabideen esleitzaile izateko eginkizuna.\nEkonomia-jarduera plangintza zentralizatua egiten duen organo baten bidez antolatzen da.\nZenbait urtetarako ekonomia-planak egiten ditu, enpresa edo familiekin kontatu gabe.\nEkonomia jardueraren aldagai guztiak xehetasunez adierazten dira: baliabideen hornikuntza, enpresen ekoizpen-metodoak, langileen soldatak, ekoizpen-helburuak, azpiegituretarako inbertsioak…\nArrakasta: Hasiera batean, arrakasta izan zen aplikatu zen herrialdeetan, enpleguaren, osasungintzaren, edo hezkuntzaren alorreko oinarrizko beharrak asetzen.\nPorrota: XX. mendearen amaieran etorri zen porrota eta hurrengo faktoreak izan ziren tartean:\nAurreikuspen-akatsak: Plangintzak ez ziren errealitatera egokitzen.\nPizgarririk eza: Prezioak eta soldatak Estatuak finkatutakoak ziren eta enpresek ez zuten elkarren arteko lehiarako ahaleginik egin beharrik. Langileak desmotibatuta zeuden. Pizgarririk ez zegoenez, ez ziren lana hobeto egiten ahalegintzen; berdin zitzaien ondo edo gaizki egin, hilaren bukaeran berdin kobratzen baitzuten.\nGehiegizko burokrazia: Geldotasuna eta efikaziarik eza.\nAdibidea: Plangintza Zentralizatuko Sistemaren porrotak aukera gutxi utzi die hura erabili zuten herrialdeei: Europa ekialdekoak merkatu-ekonomiarako bilakaera izaten ari dira; Txina merkatu-ekonomiaren eta plangintza zentralizatuko ekonomiaren arteko oreka bila ari da; eta Kuba, berriz, sistema sozialistari eusten saiatzen da amore eman gabe, zenbait erreforma aplikatuz.\n1.8.5. Ekonomia-sistema mistoa (1929ko krisia (4), Estatuaren eginkizuna (4))\nArrazoietako bat burtsan tituluak neurrigabe erostea izan zen, espekulatzeko asmoz. Maiz, garestiegi erosi zituzten eta bankuek maileguan utzitako dirua erabiliz, laster saldu eta irabazi handiak izango zituztela pentsatuz.\nAkzioen balioek izugarrizko gorakada izan zuten, baina balio horiek ez zetozen bat enpresen kapitalaren benetako balioekin.\nJendea konturatu zenerako, beranduegi zen: akzioek hondoa jo zuten eta inork ez zituen erosi nahi. 6 hilabeteko epean, 2 milioi pertsona lanik gabe geratu zen AEB-etan.\nKrisi hura gertatu ondoren, merkatuak jarraituko zuen baliabideen esleitzaile nagusia izaten, baina Estatuaren esku-hartzea aktiboagoa izango zen, bat ez etortzeak zuzentzeko.\nEsparru juridiko-instituzionala ezartzea: gutxieneko soldata, 8 orduko lanaldia, ingurumenaren babesa, gizarte-prestazioak eta abar.\nOndasun publikoak hornitzea: hezkuntza, osasungintza, errepideak… Estatuak eskaintzen ditu, enpresa pribatuek ezingo lituzkeelako eskaini, edo eskaintzekotan, oso prezio garestietan egingo luketelako. Era berean, armada, polizia eta justizia sektore publikoak kudeatu beharrekoak dira.\nErrenta birbanatzea: Sektore publikoa alde sozioekonomikoak zuzentzen saiatzen da, den-denek izateko gutxieneko ongizate-maila bat. Adibideak: erretiro-pentsioak, enpresei lanpostuak sortzeagatik ematen zaizkien diru-laguntzak, edo familia ugarientzako laguntzak.\nEzegonkortasun ziklikoa arintzea: Hedaldiak eta atzeraldiak txandakatzen dira; eta, horrenbestez, Estatuaren zeregina da ziklo horien arteko trantsizioak ahalik leunenak izatea.\n1.9. Autore esanguratsuak Ekonomian\n1.9. 1. Adam Smith\nAdam Smith (Kirkcaldy, 1723ko ekainaren 16a./ekainaren 5a – Edinburgh, 1790eko uztailaren 17a) ekonomialari eta filosofo eskoziarra. Ekonomiaren aita bezala ezagutzen da, bere Nazioen Aberastasunaren izaera eta iturriei buruzko saiakera liburu sonatuarengatik (1776. urtean argitaratua). Lan honek ekonomia diziplina akademiko moduan garatu ahal izateko oinarriak jarri zituen, eta, aldi berean, merkatu librean oinarrituriko ekonomia libre baten aldeko aldarrikapen sutsua izan zen. Honela, ideologia liberalaren diskurtso ekonomikoari funtsezko ekarpenak egin zizkion, gure garaian ere gaurkotasuna izaten jarraitzen dutenak.\nKirkcaldyn (Eskozia) jaio zen 1723an. 1763an, unibertsitatea alde batera utzi eta Buccleucheko hirugarren dukearen tutore lanetan hasi zen, honekin batera Frantzia eta Suitzatik bidaiatuz. Bidaia honetan lege naturalean, aberastasunean eta ordenean oinarrituriko politika eta ekonomia defendatzen zituzten fisiokrata frantziarrak ezagutu zituen.\n1.9.1.2. Lanak eta ekarpenak\nSentipen moralen teoria\n1759an atera zuen The Theory of Moral Sentiments) berekoikeriak inongo paperik jokatzen ez duten giza jokabide guztiak aztertuz hasten da. Orduan jatortasun prozesua azaltzen da, nola norbanakoa beste baten lekuan jartzeko gai den, nahiz eta irabazirik ez jaso horren ordainetan. Lan honetan zehar, autoreak sentipen moralen jatorria eta funtzionamendua azaltzen ditu: mendekua, bertutea, gorespena, ustelkeria, justizia… Emaitza, erlijioek ezarririko ikuspegi estatikoen aurrean, sistema moralen kontzepzio historiko eta dinamikoa da.\n1776an Adam Smithek The Wealth of Nations idatzi zuen. Lan honengatik ekonomia politikoaren aitzindaritzat du Smith aditu askok. Obra honek ekonomia politikoa zientzia politiko, etika eta jurisprudentziatik bereizteko ahalegin garbia erakusten digu. Bereizketa honetarako, funtsezkoa da merkantilismoari (inperio kolonialei gehiago lotua iraultza industrialari baino) eginiko kritika.\nNazioen aberastasunaren tesi nagusia (ongizate sozialaren gakoa hazkunde ekonomikoan datza) lanaren banaketaren bidez indartzen da. Lanaren banaketa, bere aldetik, merkatuen zabalpenaren eta espezializazioaren bidez sakontzen da.\nObra honen berezitasunetako bat norberekoikeriaren bidez ongizate orokorra lortzen denaren aldarrikapena da. Hau, askotan, era okerrean ulertzen da, ordea, bekaizkeria hutsak ongizatea ekarriko balu bezala. Argi dago, ordea, Smithentzat nork bere beharrak asetzeko modu onena bestearen beharrak aintzatetsi eta onartzea dela.\nObrak historiaren filosofia bat ere badarama bere barnean, gizakiarena soilik den elkartrukatzeko joera giza garapenaren motore bihurtzen baita. Gainera, gobernuen politika ekonomikoarentzako erreferente izatea bilatzen du lan honek, Esku Ikusezinaren eraginak ongi gobernaturiko gizartean soilik antzemango baitira.\nEkoizpen kostuak murrizteko lan banaketaren beharra, hau lanen espezializazio gisa ulerturik.\nLangile eta lantegien jabeen arteko balizko gatazken aurrikuspena.\nKapitalaren pilaketa garapen ekonomikorako iturri bezala.\nLaissez faire esapidea (laissez faire, laissez passer esaldiaren laburdura, frantsesezko “Utzi egiten, utzi pasatzen”) XVII eta XVIII. mendeko zenbait ekonomialari frantsesek erabili zuten esapidea da, gobernuak merkataritzan esku hartzearen kontra. Gaur egun edo merkatu libreko ekonomia edo merkatuko ekonomia zorrotzaren sinonimo da. Lehena ez bazen izan ere, Adam Smith izan zen laissez-faire leloaren aldeko teoria ekonomikoak zabaltzen zutenen artean nabarmendu zenetariko bat. Esaldi osoa hau da: Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même, “Utzi egiten eta utzi pasatzen, mundua bere kaxaz baitoa”.\n1.9.2. Thomas Malthus\nThomas Robert Malthus (Dorking, 1766ko otsailaren 14a – Bath, 1834ko abenduaren 29a) ekonomialari ingelesa eta apaiz protestantea izan zen. Demografiaren sortzailetzat jotzen da.\nThomas Malthus ekonomia oparoko familian jaio zen, 8 seme-alabetatik bigarrena izanik. Cambridgeko Unibertsitate ospetsuan garatu zituen goi mailako ikasketak eta 1797an apaiz anglikanoa izendatu zuten.\n1.9.2.2. Lanak eta ekarpenak\nBiztanleriaren printzipioaren saiakera\nBere lanik garrantzitsuena izan zen; 1798an argitaratu zuen. Bertan, tesi iraultzailea garatu zuen Malthusek, munduko biztanleria progresio geometrikoan hazten dela esanez, bizibideen hazkundeak progresio aritmetikoa jarraitzen duen bitartean. Ondorioz, gizateria ogibiderik gabe aurkituko da memento jakin batean, Malthusen hondamendia gisa ezagutzen den zorigaiztoko unean, hain zuzen: nekazal ekoizpenak, biztanleriaren haztea jasan ezin dezakeenean, iraupen ekonomiarako itzulera da.\nMalthusen hondamendia: Biztanleriarentzako adina janari ez zegoenean, hondamendi bat gertatuko zela iragarri zuen. Malthusek, hondamendi hau, soilik, kontrazepzio, abortu eta antzeko moduen bidez eragotziko zela teorizatu zuen.\nZIENTZIA ILUNA: Teoria hauek direla eta, baliabideak mugatuak diren heinean, gizakia suntsipenera kondenatuta dagoela ziurtatu izana egotzi zaio, idatzita utzi ez bazuen ere. Berak adierazi zuena zera izan zen, gizakiaren birsortze-gaitasuna eta elikagaien ekoizpenaren arteko borroka etengabea izango zela. Biztanleriaren inguruko ideiok ekonomia zientzia iluna gisa ezagutzera eman izana bultzatu zuten.\nKapitalismoaren jarraitzaileek Malthusen ideiak defendatu dituzte maiz. Zentzu horretan, eskuin-muturreko idealak piztea ere egotzi zaio, baita arrazakeria ere.\n1838an Malthusen saiakera irakurri ondoren otu zitzaion Charles Darwini Hautaketa naturalaren teoria garrantzitsua, berak aitortu bezala.\nJohn Maynard Keynes ekonomialari ezagunak bere ideien aitzindaritzat jo zuen Malthus.\n1.9.3. David Ricardo\nDavid Ricardo (1772ko apirilaren 18a – 1823ko irailaren 11) britainiar ekonomialari politiko bat izan zen, ekonomia klasikoaren ordezkari nagusienetako bat, Adam Smith eta Thomas Malthusekin batera.\n17 seme-alaba izan zituen bankariaren semea, berehala erakutsiko zituen ekonomiarako dohainak eta sena, baita negozio pertsonaletarakoak ere. 14 urte besterik ez zituen aitarekin hasi zenean lanean Londresko Burtsan. Hantxe aberastu zen eta parlamentari izatera ere iritsi zen.\n1.9.3.2. Lanak eta ekarpenak (R, Ekonomia politikorako eta zerga sistemarako oinarriak, Ekarpen nagusiak (7)\n1799an, Adam Smithen obra hasi zen irakurtzen eta laster publikatu zituen bere lehen iritziak prentsan, R hizkiarekin sinatzen zuelarik.\nEkonomia politikorako eta zerga sistemarako oinarriak\n1817an argitaratu zuen eta ekonomia ideien bilakaera baldintzatuko du. Adam Smithen eta Malthusen arrazoiketa ia osoa egin zuen, ordenamendu liberalaren eta jabetza pribatuaren justifikazioa, hain zuzen ere.\nRicardo-ren ustetan, salgaiaren balioa adieraz daiteke hori ekoizten erabilitako lan faktorearen unitateen bitartez.\nGero, Ricardo-k bere buruari galdetuko dio ea zein den lurjabearen errentaren izaera. Errenta izango da maizterrak ugazabari lurra lantzearen truke ordainduriko saria eta Ricardoren errentaren teoria etorriko da orduan. Azal dezagun mekanismoa: halako populazio batek lurrik onenak lantzen hasiko da; biztanleria gehitu ahala, sailak luberritu beharko dira eta kalitate txikiagoko lurrak landu, etekin txikiagoa lortzeko. Sistema horrek aukera emango die lurrik onenen jabeei errenta hobea eskuratzeko. Ricardo-k azalduriko errentaren oinarria lur guztien emankortasuna berdina ez izatean datza.\nRicardo, merkataritza librearen aldekoa da (mugak irekitzea) eta industriaren eta merkatari burgesen interesak aldezten ditu.\nOro har, A. Smithek bezala, gobernuak ekonomia jardueran esku hartzearen aurka agertu zen eta gogoz bultzatu zituen merkatu librearen bertuteak.\nErrendimendu beherakorren legea: maila batetik aurrera, ekoizpen-faktore batean izandako gehikuntzek gero eta ekoizpen-gehikuntza, ekoizpen marjinal edo errendimendu txikiagoak ekarriko dituztela ezartzen du lege honek. Errendimendu beherakorren legea aurkitu zuten lehenak eskola klasikoko ekonomialariak izan ziren, Thomas Malthus eta David Ricardo tartean. Gerora, eskola neoklasikoko ekonomialariek errendimendu beherakorren legea oinarritzat hartu zuten euren eredu ekonomiko-matematikoak osatzeko. Adibidea: pikatxoia eta pala.\nEz dira nahastu behar Errendimendu beherakorren legea eta Eskala ekonomia kontzeptuak. Errendimendu beherakorren legea ekoizpen-faktore bakar bati buruzkoa da, baina eskala-ekonomiak ekoizpen-faktore guztietan gertatzen den gehikuntza bati buruzkoa da. Adibidez, bi langile eskatzen dituen makina batean sei langile jartzen badira, elkarri enbarazo besterik ez diote egingo, sei langile hauek koordinatu beharrak dakarren kostuaz gainera. Adibidea: txinoak, Zara…\n1.9.4. John Maynard Keynes\nJohn Maynard Keynes (Cambridge, Cambridgeshire, Ingalaterra, 1883ko ekainaren 5a – Firle, Ekialdeko Sussex, Ingalaterra, 1946ko apirilaren 21a) ekonomialaria izan zen. Keynesen ekonomia teoria, keynesianismo izenaz, XX. mendeko garrantzitsuenetakoa izan da.\n1912az geroztik, Economic Journal aldizkariaren zuzendaria izan zen. 1919an, berriz, Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren egin zen EME bake hitzarmenean Britainiar Gobernuaren ordezkari izan zen ekonomia gaietarako.\n1.9.4.2. Lanak eta ekarpenak\nThe Economic Consequences of the Peace (Bakearen ondorio ekonomikoak)\n1919an bertan argitaratu zuen eta arrakasta handia izan zuen mundu osoan zehar.\nThe General Theory Of Employement, Interest and Money (Lanari, interesari eta diruari buruzko teoria orokorra)\n1936an idatzi zuen Keynesek bere obra nagusia.\nKeynesek gogo biziz kritikatu zuen urre-patroira eta gerra aurreko truke-tasara itzultzeko gobernuak hartutako erabakia. 1929ko kraxaren ondoren hasi zen Depresio Handiari irtenbideren bat aurkitzearren, zenbait naziok aintzat hartu zituzten Keynesen teoriak; AEB-etan, adibidez, 1933an aplikatu zuten New Deal plana. Keynesen iritziz, krisialdietan, ekonomia sustatzeko, gastu publikoa handituz, gobernuek ekonomian duten parte-hartzea areagotu behar litzateke. Keynesen teoriak, 1929ko munduko krisi ekonomikoaren ondoren garatuak, politika ekonomiko berria osatzeko ezinbestekoak izan ziren.\nKeynesek errentaren zehaztapena azalduko lukeen teoria orokor bat eratu nahi izan zuen, keynesianismoa alegia eta Langabezia murrizteko parte hartze publikoa proposatu zuen.\nBesteak beste, keynesianismotik politika fiskal zabalkorra gomendatzen da, politika sozial eta industrial eskuzabal eta inbertsio publiko handiekin, laissez faire teorien aurka. Ekonomialari britainiarraren iritziz, inbertsio publikoak (azpiegiturak egitea, kasu) enpresei lana emateaz gain, langabezia murriztuko zuen, eta horrek ekonomia suspertzea eragingo zuen.\nKeynesen teoriak Bigarren Mundu Gerraren ondotik aplikatu ziren eta, esan daiteke ongizate-estatuaren jatorria direla.\nBere partaidetzak eragin handia izan zuen Nazioarteko Diru Funtsak eratu zuen 1944ko Bretton Woodseko batzarrean.\n1.9.5. Karl Marx\nKarl Heinrich Marx (Treveris, Prusiako Erresuma, 1818ko maiatzaren 5a – Londres, 1883ko martxoaren 14a) alemaniar filosofo eta politika eta ekonomiaren pentsalaria izan zen, bereziki ezaguna komunismoaren aitzindaria izateagatik. Marxen teoriek garrantzi handia izan dute Aro Garaikideko pentsamendu filosofiko, politiko eta ekonomikoan, marxismoa izeneko teoria eratuz, eta hainbat herrialdetako erregimen politikoek bere ideologian oinarrituta eratu dira.\nFamilia judu burges batean jaio zen, baina gurasoek protestantismoan hezi zuten. Zuzenbide ikasketak egin zituen Bonn eta Berlingo unibertsitateetan eta, han, ikasleen elkarteen buru izan zen. Bitartean, 1836an, 18 urterekin Jenny von Westphalenekin ezkontzeko hitza hartu zuen, 7 urte geroago ezkonduko zelarik, 1843an. 7 seme-alaba izango zituzten, baina horietatik lau txikiak zirelarik hil ziren. Beste hirurak, emakumeak denak, ekintzaile sozialista izan ziren.\nMarxek ikasketak amaitu eta filosofiako doktorego-tesia egin zuen, Hegelen filosofiaren jarraitzaile bilakatu zelarik, Berlinen kazetari gisan lanean ari zela. Bere ideia iraultzaileak zirela-eta, hainbat alditan erbesteratu zuten, Parisera lehenik (garai hartan ezagutu zuen Friedrich Engels, gerora beti ondoan izango zuen lagun mina) eta Bruselara gero.\nPolizia beti ibili zitzaion atzetik eta, Prusiatik behin betiko bota zutenean, Londresera joan zen bizitzera. Engelsek emandako babes ekonomikoari esker (Ingalaterrako hainbat lantegiren jabe baitzen), ikertzeko eta idazteko aski denbora lortu eta, 1867an, Das Kapital (“Kapitala”) lan nagusia argitaratu zuen.\nKapitalismoaren lehen krisi handiaren lekukoa eta biktima izan zen (1830ko hamarkadan) eta baita 1848ko Iraultzena ere. Marxek teoria ekonomiko bat garatzea planteatu zuen krisiari azalpen bat emateko gai zena, eta horrekin batera langileria bultzatu nahi zuen bertan parte hartzera aldaketa iraultzaile bat emateko.\n1.9.5.2. Lanak eta ekarpenak\nKapitala (Das Kapital)\nLan ezagunena izan zen. Alderdi Komunistaren Manifestua edo Manifestu Komunista edo Agiri Komunista: 1848an idatzi zuen Engelsekin batera (Manifest der Kommunistischen Partei). Lan horretan komunismoaren oinarri teorikoak eta helburuak lehen aldiz agertu ziren era sistematikoan.\nMarx gizartearen teoriko handienetakotzat hartu dute filosofo askok: filosofia ireki eta zabala du, baina era berean kritikoa. Marxen obra Industria Iraultzan eta 1814an Napoleon erori ondoren Europak izan zuen berregituratzean, Vienako Batzarraren ondorengo egoeran, kokatzen da.\nMaterialismo historikoa: Bere teoria nagusia da; horren arabera, historiako sistema sozioekonomikoen goraldia eta gainbehera gizakiaren lan-indarraren garapenarekin loturik dago; horrela, historia ekoizpen-modu zenbaiten bilakaera besterik ez da, klase-borrokaz irauliak eta azkenean komunismoa ekarriko dutenak.\nMarxen lanak hainbat erakunde politiko inspiratu ditu kapitalismoa gainditzeko, adibidez “leninistak”. Leninistak langileen aldekoak ziren, eta nahi zutena zen langileria burgesiari eta aristokraziari boterea kentzea eta haiek harekin geratzea. Hori guztia egin nahi zuten sozialismora eta komunismora iristeko. Hau eginez, gizartearen eta klaseen banaketarekin bukatuko zen.\n1.9.6. Milton Friedman\nMilton Friedman (New York, AEB, 1912ko uztailaren 31 – San Francisco, AEB, 2006ko azaroaren 16a) AEB-etako ekonomialari eta intelektual famatua izan zen. Merkatu librearen defendatzaile sutsua eta monetarismo neoklasikoaren ordezkaria Chicagoko Ekonomia Eskolan, makroekonomia, mikroekonomia, ekonomiaren historia eta estatistikan lan nabarmenak egin zituen. 1976an Ekonomiako Nobel Saria eman zioten kontsumoaren analisian eta txanponen historia eta teorian egindako lanak zirela-eta.\nFriedman Brooklynen jaio zen, New Yorken eta etorkin-familia judu bateko ondorengo gazteena izan zen. 15 urte zituen Milton gazteak aita hil zitzaionean, baina, nola edo hala, ikasketak burutzeko kemena izan zuen eta Ekonomia ikasi eta doktoretza lortu zuen 1946an. Alderdi errepublikarreko kide eta teorialari liberala, Nixon, Reagan, Tatcher edo Bushen aholkulari izan zen.\n1938an, Rose Director Friedman ekonomialariarekin ezkondu zen eta Milton and Rose D. Friedman Foundation for Educational Choice sortu zuten. 1998an, Two Lucky People: Memoirs idatzi zuen bere emaztea Rose Friedmanekin elkarlanean.\n2006ko azaroaren 16an, bihotzeko batek hil zuen 94 urte zituenean. Heriotzaren aurrean egin beharreko lore edo oparien ordez, Milton and Rose D. Friedman Foundationi aportazioak egiteko eskaria egin zuen sendiak.\n1.9.6.2. Lanak eta ekarpenak\nMiltonek Ekonomiari eginiko ekarpen handienetako bat kontsumoaren funtzioari buruzko ikerketa izan zen. Keynesek epe horretan izandako sarrerek baldintzatzen zutela uste bazuen, Miltonek epe luzeko sarreren pean zegoela uste zuen. Espektatibek edo itxaropenek garrantzi handia hartzen zuten, beraz.\nMerkatu librearen aldekoa, Chicagoko Eskolako lider handiena izan zen, bere idatziak era errazean ulertzeko modukoak baitziren eta edonorri zuzenduak ziren. Keynesianismori egin zion aurre, hau moda-modan zegoen unean, 1950 eta 1960ko hamarkadetan, alegia.\nKeynesen ildotik langabezia eta inflazioa alderantzizko joeran erlazionatuta zeuden kurba ere berraztertu zuen. Gobernuak langabezia gutxitu nahi duenean, lor dezake, baina eragile ekonomikoak soldata berarekin inflazioa badago, ondasun eta zerbitzu gutxiago eros ditzaketelaz ohartzen dira. Beraz, hurrengo errebisioan galera hori konponduko duen igoera eskatuko dute eta honek langabezia handiago batera eramango ditu. Beraz, langabezia ez da gutxitu eta prezioak igo egin dira, hau da, gobernua langabezia gutxitzen saiatu denean, inflazioa eragin du. Miltonen ustez, gobernuen interbentzioaren eragina oso murritza da eta ez du saiatzeak merezi.\nNorbanakoaren askatasuna defendatu nahian, liberalismo kutsu handia izan zuten berak proposatutako neurriek. Prezio flexibleak, norbanakoari egokitutako pentsioak, drogak edo prostituzioa legalizatzea izan ziren neurri horietako adibide. Ez zuen derrigorrezko soldadutza nahi, edo soldata minimoak edo aseguru sozialak.\nDrogen legalizazioak Columbiaren egoera aldatuko zukeen guztiz; bizio ilegala izatean, krimen, gerra eta pandillero giroa sortzen zen eta drogak legalizatzeko beharra azpimarratu zuen. Ez hori bakarrik; industrian txertatu behar zen eta gaixotasunak leundu edo sendatuko zituzten botikak ekoiztu. Aluzinogenoak botikan prozesatu beharko lirateke, kalitate hoberena bermatzeko xedean.\n1.10. Ekoizpen-baliabideak eta errenta (Ekoizpen-baliabideak, Zeintzuk? (3), Errenta, Motak (3))\nEkoizpen-baliabideak edo ekoizpen-faktoreak: Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko eta banatzeko erabilitako oinarrizko elementuak dira.\nErrenta: Ekoizpen-baliabide bat denbora-aldi jakin batean erabiltzearen truke ordaintzen den balioa edo prezioa adierazten du.\nMotak: Errentak izen desberdinak hartzen ditu, ekoizpen-baliabidearen arabera:\nSoldata: lanak sortzen badu.\nAlokairua: natura edo beste baliabideetatik badator.\nInteresa: kapitala badu jatorri.\nEkonomia-jarduera guztien oinarria ekoizpen-baliabideak dira, faktore horien baitan dagoelako ondasun eta ekoizpenen ekoizpena.\n1.11.1. Teknologia (Esplikazioa, Adibidea)\nNeurri batean edo bestean, herrialde guztiak dituzte baliabideak (lurra, lana eta kapitala), baina duten kopurua aldatu egiten da batetik bestera. Ez kopurua bakarrik, erabilitako ekoizpen-baliabideen konbinazioaren arabera, alde handiak sortuko baitira ekoizpenean. Baliabideen konbinazio horri teknologia esaten zaio.\nAdibidea: Gizakiak antzinatik jetzi ditu behiak, baina ez du beti era berdinean egin. Lehen, banan-banan, eskuz, egin ohi zuen eta, orain, berriz, makina automatikoak erabiltzen ditu horretarako. Bietan erabiltzen ditu lana eta kapitala ekoizpen-baliabideak, baina teknologia ezberdina da.\n1.11.2. Ekoizpen-aukeren muga (Efizientzia, EAM (3), Grafikoa, Ondorioak)\nEfizientzia: Erabilgarri dauden baliabideak teknologia jakin batekin modu ezin hobean erabiltzea da.\nEkoizpen-aukeren muga. Gizarte batek, ekoizpen-baliabide eta teknologia-ezagutza jakin batzuk erabilita, denbora-aldi jakin batean ekoitzi ahal dituen ondasunen eta zerbitzuei gehienezko kantitatea.\nLortu ahal izateko, nahitaezkoa da efizientziaz jokatzea, ekoizpen-baliabideak ahalik eta hoberen erabiltzea.\nHala ere, ia-ia ezinezkoa da efizientzia-maila altuena lortzea eta herrialdeen ekoizpen-maila EAM baino beherago egon ohi da. Beti egongo dira erabili gabeko baliabideak: langileak, lantegiak, lurrak…\nGrafikoa. Pentsa dezagun lantegi batean ogiak eta pizzak ekoiztu ahal direla. Zenbat eta ogi gehiago egin, orduan eta pizza gutxiago ekoitz dezake. Ondorengo koadroan ditugu datu horiek:\nOgiak 0 5 10 15 20\nPizzak 8 6 4 2 0\nOndorioak: praktikan oso aplikagarria ez bada ere, ekoizpen-aukeren ekonomia-eredua oso garrantzitsua da teoriarako, kontzeptu asko eta asko argitzen laguntzen duelako. Besteak beste, ondoren datozenak:\nBaliabide-eskasia: Baliabideak urriak dira eta horrek ekoitz daitezkeen unitateen kopurua baldintzatzen dute.\nAukera kostua: Produktu baten kantitate handiagoa lortzeko, ekoizpen-baliabideak ondasun batetik bestera transferitu behar dira. Ezin dira bi gauzak aldi berean egin eta aukeratu egin behar da.\nEkoizpen potentziala: Ekonomia batek lor dezakeen gehienezko ekoizpena (Adibidean, A, B, C, D eta E) baliabide eta teknologia jakin batzuen bidez, baldin eta efizientziaz erabiltzen baditu.\n1.12. Ekonomia-hazkundea (Def, Moduak (2), Produktibitatea, Ekonomia-hazkundea lortzeko egin daitekeena)\nDefinizioa: Gizarte batean, aldi jakin batean ekoitzitako ondasunen eta zerbitzuen balioaren edo errentaren handitzea da.\nEkoizpen-faktoreak areagotzea: Baliabide gehiago erabili behar da, langile gehiago, instalazio gehiago, diru gehiago.\nProdukzioa hobetzea: Bitarteko berak erabiliz, ale gehiago ekoizteko aukera badago. Efizientzia handituz, produktibitatea hobetuko genuke.\nProduktibitatea: Ekoitzitako ondasunen eta zerbitzuen eta ekoizteko erabilitako faktoreen arteko erlazioa da.\nEkonomia-hazkundea lortzeko egin daitekeena: kalitatea hobetu, produktibitatea hobetu edo ekoizpen-baliabideen kantitatea handitu.\n1.12.1. Errentaren fluxu zirkularra\nFamilien eta enpresen artean ezartzen den lotura korronte zirkular bat dela esan daiteke: batzuek besteek saltzen dutena erosten dute, eta alderantziz. Kontsumitzaileek ondasunak eta zerbitzuak erostean enpresaburuei ematen dieten dirua, enpresetan egindako lanarengatiko soldata kobratzean, bueltan jasotzen dute gero.\n2. gaia: Ekoizpena eta banaketa\n2020-HISTORIA-Hautaprobak-Zuzenketa- eta kalifikazio-irizpide espezifikoak


Ostalariek eta hornitzaileek protestak egin dituzte irtenbidea eskatzeko - Azpeitia - uztarria.eus\nOstalariek eta hornitzaileek protestak egin dituzte irtenbidea eskatzeko\nMireia Galarza - Nerea Uranga 2020-12-31 19:30\nAzpeitiko ostalariek eta hornitzaileek protestak egin dituzte gaur; goizean, auto karabana egin dute, eta arratsaldan, protesta zaratatsua. Sektorea "egoera larrian" dagoela eta, "erreskate plana" eskatu dute.\nCOVID-19ak eragindako izurritea tarteko hartzen ari diren neurriak direla eta, ostalaritza "egoera larrian" dagoela adierazi dute beste behin Azpeitiko ostalariek nahiz horien hornitzaileek. Haien ustez, orain arte jaso dituzten dirulaguntzak ez dira nahikoa. Horregatik, protestak egin dituzte gaur, Eusko Jaurlaritzari nahiz udalei "irtenbidea eta sektorearentzako erreskate plana" eskatzeko.\nBatetik, 12:00etan Azkoitiko plazatik abiatuta, auto karabana egin dute bi herrietako ostalariek, eta auto ugari elkartu da haien aldarria lau haizetara zabaltzeko. Azkoitian eta Azpeitian barrena egin dute ibilbidea. Arratsaldean, bestetik, protesta zaratatsua egin dute ostalariek Gipuzkoako hainbat herritan, eta Azpeitiko tabernariek eta jatetxeetakoek bat egin dute deialdiarekin. 18:00etan, dendak eta tabernak ixteko ezarritako orduan, zarata ateratzen aritu dira tabernariak herriko kaleetan. Azpeitiko Bertan merkatari elkartekoek ere bat egin dute protesta zaratatsuaren deialdiarekin.


Onik daude atentatuen unean Istanbuleko aireportuan ziren bi azpeitiarrak - Urola Kostako Hitza : Urola Kostako Hitza\nOteiza eta Uzkudun Istanbuleko aireportuan.\nAtzo gauean Istanbuleko Ataturk aireportuan ziren bi azpeitiar atentatuaren unean. 22:00ak aldean hiru leherketa eta tiroketa bat gertatu ziren aireportuaren aparkalekuan eta sarrerako terminalean, eta zaurituak 240 bat direla eta gutxienez 41 pertsona hil direla jakinarazi Turkiako Gobernuak. UROLA KOSTAKO HITZAk Kuala Lumpurrera (Malaysia) joateko zortzi orduko eskala Istanbulen egiten ari ziren bi azpeitiarrekin, Janet Uzkudunekin eta Urtzi Oteizarekin, hitz egin du. Oteizak esan duenez, “izualdia pasatuta, onik” daude; “hemendik alde egiteko gogoarekin”. Leherketen ostean, aireportua eta inguruak itxi egin zituzten soldaduek eta poliziek, eta hegaldiak eten. Anbulantzia ugari joan zen aireportura, eta zauritu asko taxietan eraman zituzten ospitaleetara. Gaur goizean irekitu dute aireportua berriz, hegaldi gutxi batzuekin. Atentatua inork ez du bere gain hartu, baina Istambulek EI egin du erantzule. Orain, aireportuan dira bi azpeitiarrak, arratsaldean baitute atzo hartu behar zuten hegaldiaren ordezkoa. Honako hau azaldu dio Oteizak HITZAri: “Aireportuko lounge batean egon ginen pare bat orduz, eta aireportua ikustera, buelta bat ematera, atera ginen. Han genbiltzala dutti free batera sartu ginen. Hango gauzei begira genbiltzala, Turkish Airlineseko loungea ikusi genuen, eta bertara gerturatu ginen. Orduan, gure atzetik zetozen bi leherketa hots entzun genituen, eta jendea builaka eta korrika hasi zen. Gu geunden tokitik 50 bat metrora izan ziren leherketak. Kea ikusten genuen, eta gu ere korrika hasi ginen. Eskailera batzuetan behera jaitsi eta aireportu barruko hotel bat ikusi genuen. Jendea hara sartzen ari zen, eta gu ere sartu egin ginen. Pixka bat segurua zirudien toki batean egon ginen makurtuta eta ezkutatuta. Ordu laurden batera-edo, handik ateratzen ari ginela, berriz hasi zen zalaparta; jendea garrasika hasi zen eta izua zen nagusi. Estuasun horretan, Kuala Lumpurreko bikote batek beren logelara sartzen utzi zigun, eta han egon ginen armairuaren ondoan ezkutatuta, isil-isilik. Handik gutxira, hoteleko jendea etorri zitzaigun logelara, kanpora ateratzeko esanez. Aireportutik irteterakoan, gertaeraren tokitik pasatu behar izan genuen, eta han zegoen txikizioa… Aireportutik hirira eman gintuzten, eta hotel batean pasatu dugu gaua. Hotel hartakoei azaldu genien zer gertatu zen, baina hemen nahasmen handia dago. Informazioa nahasia da, gertatutakoaren bertsio bat baino gehiago dagoelako. Bueltako hegaldian ez dugu Istanbuletik pasatu nahi”.


Caritasek opilaren mila zati banatuko ditu Donostian material informatikoa erosteko dirua biltzeko - Noticias de Gipuzkoa\nCaritasek opilaren mila zati banatuko ditu Donostian material informatikoa erosteko dirua biltzeko\nm. tolosag. estrada 05.01.2021 | 00:19\nRafa Gorrotxategi, Kontxi Elespe eta elkartetako kideak, atzo, ekimenaren aurkezpenean.\nCaritas Gipuzkoak "bere ahalegintxoa" egingo du bihar ikasleek etxean prestakuntza bermatzeko moduko material informatikoa izatea Donostian, mila errege-opil zati banatuz. Helburua garbia da: egoera zaurgarrian dauden familietako ikasleek pairatzen duten "arrakala digitala" arintzeko ekipoak erosteko dirua biltzea.\nCaritas Gipuzkoaren administratzaile Kontxi Elespek aurkeztu zuen atzo ekimena, ehun "opil solidarioak" egingo dituen Rafa Gorrotxategi gozogilearekin batera. Bat egin dute, gainera, Gaztelubide, Zubigain eta Union Artesana elkarte donostiarrek, baita Eroski enpresak ere.\nErrege-opil solidarioaren bigarren edizio honetan, "gizartea haur eta gazteen bazterketaren eta pobreziaren aurkako borrokan inplikatu" nahi du Caritasek, "bazterkeria hori eragiten duten arrazoien inguruan sentsibilizatu" eta "adingabeen bizi-baldintzak hobetzeko" garatzen dituen proiektuei laguntzeko dirua bildu.\nOpil zatien salmenta 10.00etatik 14.00etara izango da gaur, Donostiako Gipuzkoa plazan. Caritaseko boluntarioek bertan banatuko dituzten poltsetan, irabiaki bat, katiluan prestatzeko bidezko merkataritzako txokolate zorro bat, errege-opil zati bat eta hainbat sorpresa emango dituzte. Ekimenean parte hartzen duten pertsonek ezin izango dituzte bertan kontsumitu inolaz ere, COVID-19aren aurkako segurtasun-neurriak medio.\nEkimenaren sustatzaileen iritziz, pandemia egoeran, jarduera hau "burua altxatzeko" modu bat da, "birus hilgarri horren hedapena geldiarazteko, norberarengandik hasi eta besteak ere zaindu behar ditugulako". Aldi berean, "oso errotuta dagoen tradizio batean" murgiltzen gaituela nabarmendu zuten, eta "errealitate ahulenetatik gertu egoteko aukera eta laguntzen jarraitzeko ahalegintxoa" eskaintzen dizkigula.\nOpil solidarioak "azken hilabete hauetako elkartasun bizipena" jaso nahi du, eta "herritarren ekintza konprometituaren eta justizia sozialaren aldeko hainbat eragileren arteko sare-lanaren garrantzia nabarmendu".\nKontxi Elespek azpimarratu zuenez, opil zati bat erostea "hurbiltasun keinua" izango da behartsuenekiko, eta "elkartasunezko laguntza txiki bat".\nHelburua 2.000 euro inguru biltzea izan arren, azkenean kopuru hori gainditzeko aukera handia dagoela ere esan zuen, zatien ordainketa hori dohaintza izango delako eta pertsona batzuek diru gehiago eman ohi dutelako.


Espero zuena gertatu da, baina era berean Nora harrituta gelditu da jendeak hartu duen ezustekoarekin. Adibidez, Josuk sututa deitu dio etxera. Zuzendaritzakoei informazioa eskatu zietenean, aurreikusteko moduko erantzuna jaso zuten: aurrena baietz, sakon aztertuko zutela amiantoa erabili zutenetz, baina, denbora pasatu ahala, berririk ez zegoenez, sindikatuetako ordezkariek argi eta garbi adierazi zioten zuzendaritzari, emaitza zehatzak nahi zituztela lehenbailehen, eta enpresak ihardetsi zien artean ez zutela ezer aurkitu, ikertzen jarraituko zutela. Egoera honek erraztu egin dizkie erabakiak, baita Alberto Zuriarrainek etengabe azaltzen dituen arriskuei entzungor eginez ere. Kostata adostu dute pankartarako leloa, baina azkenean bildu dira enpresaren aurrean protesta egitera. Gaurkoa dute hirugarren hitzordua. Oraingoz hau izango da presio neurri bakarra.\nManuelen alboan kokatu da Nora. Ia egunero berarekin hitz egiten duen arren, arrotza iruditzen zaio, eta ez daki zergatik, aldi berean Josuren aita gogorarazten baitio eta ezin baitu eragotzi Manuel ospitaleko ohean irudikatzea, argalago, askoz argalago. Egun hauetan eremu ezezagun baterantz doala sentitzen du Norak. Garai bateko sentsazioak berreskuratzen ari zela uste zuen, baina ez, hau beste zerbait da. Manueli begiratu dio eta osasuntsu dagoela dirudi. Uxatu egin behar ditut ideia hauek, pentsatu du Norak; haiekin zentzuz moldatzen ikasten dudan arte. Burujana, ordea, ez da besterik gabe desagertzen. Norbaiti kontatu behar dio. Azken egunetan, bere adiskide Amaia agertzen ez den lagun zerrenda bat osatu du, eta telefono deiak egiten hasi da. Inkesta bat balitz bezala har ezazu, errepikatzen du bere kautan. Protesta bilkura amaitzear denean, sakelako telefonoaren teklei sakatzen ari zaie. Gidaliburu batetik hartuak diruditen erantzunak jaso ditu aste honetan hitzordurako tarterik ez dutela adierazteko. Norak etengabe esaten dio bere buruari normala dela, behinola lagun minak izan ziren haien mundutik desagertuta egon ondoren ezin dela bat-batean itzuli, beti eskuragarri egon izan bazina bezala, abandonatu duzun eremu batean lekua erreserbatuta bazenu bezala, normala dela, ez larritzeko, hobe dela saiatzen jarraitzea, baina sekulako mina ematen dio, eta jabetu da hurrengo deia egin arte egun batzuk beharko dituela. Gauza hauek arinago hartu nahi lituzkeen arren, tematia da bere alferrikako dramatismoa.\nBakarrik gelditu da aparkalekuaren erdian, bilkuraren arrastorik ez dago jadanik. Zuzendariek zehatz-mehatz jakin nahi badute nor joan den protesta deialdira, orain begira badaude, une honetan Nora egongo da begipuntuaren xedean. Konturatu da. Agian estreinakoz aitortu dio bere buruari kolokan dagoela enpresa honetan daukan lanpostua. Baina ez dut horretan pentsatzeko gogorik, erabaki du Norak.\nKomunean aurpegia garbitu ondoren itzuli da bulegora. Mahaiaren azalera osoan bere buruari zeregin zehatzak gogoraraziz itsatsi dituen paper zatitxoek atezuan jarri dute. Lanegun luzea izango da gaurkoa. Ate alboko makinatik hartu duen sandwich maionesadun bat besterik ez du izan bidelagun arratsaldean. Ez du beste ezeren berri izan nahi. Lana atera behar du, besterik ez. Hastapeneko estutasuna berehala gainditu du, beharrean buru-belarri murgiltzeak dakarkion baretasuna indartu da, eta azkenean nekea iritsi zaio. Gaua da dagoeneko, eta bulegoan ez dago inor. Etxera abiatu da, abaildu samar.\nBidebietako kiroldegiaren inguruan aparkatu ostean, kotxea giltzaz itxi duenean konturatu da. Kotxeko zoko gordeena ere miatu du. Ez dauka etxeko giltzarik. Umetan bezala, zazpi urterekin giltza lepoan zintzilikatuta, aita eta ama mundua aldatzen saiatzen ziren bitartean, eta Norak etxera sartzeko giltza galtzen bazuen, afalordura arte itxaron behar izaten zuen portalean eserita edo, bestela, aita edo ama egon zitezkeen lekua bilatzen saia zitekeen Donostia osoan zehar, baina gehienetan alferrik zenez, eseri egiten zen portaleko koskan eta bere kontuetan murgiltzen zen, zazpi urteko ume baten kontuetan, harik eta aita edo ama etortzen zen arte, eta orduan errieta egiten zioten giltza galtzeagatik.\nTelefonoa dantzan jarri behar izan du, baina aita amonarekin dago berriro ospitalean, amak ez du telefonoa hartu, eta Amaia lagun berezi batekin okupatuta dago. Herrerari deitzea da irtenbidea. Ez du egingo ordea. Lotsa ematen dio, ez dauka hainbesteko konfiantzarik. Herrera, ez du harekin behar bezala jokatu akaso. Kotxean sartu da atzera eta autobidea hartu du Zumarragarantz. Luzea eta iluna iruditu zaio bidea. Amonaren etxean ez dago inor, noski, garai bateko altzariak baino ez. Ospitalera joan da. Amona lo dago eta aitarekin hitz egiteko gogorik ez du. Bakarrik erosoago sentitzen da une honetan. Bidebietako giltzak hartu dizkio aitari poltsikoan daraman giltza sortatik eta badoa bueltan Donostiara. Desolazioari aurre egiteko pentsatu du, bizitzak baino bihurgune bortitzagoak dauzkala autobia honek, baina ideia absurdu horrek ez dio asko iraun, eta etxerako bidea umetako kantak abesten egin du, Telekantak batik bat.\nAilegatu denean, ezkaratzean lauzpabost zomorro aurkitu ditu tximeleta beltzaren plantak egiten. Denak akabatu ditu etxeko zapatilekin. Arrasto zikinak geratu dira pareta zurietan. Bihar garbituko ditu.\nUr azpian desagertu nahi luke Norak. Estutzen duten korapiloak azal hezean behera irristatzea. Igerilekua konstantzia handiz kurritzen ari da, umetan ikasi zituen mugimendu metodikoak errepikatuz. Ur-azala sotilki zeharkatzen du beti. Aurrera egin ahala, hurbilago sentitzen da bere buru barruan aurkitu ohi duen oreka puntu horretatik. Bare-bare amaitu du gaurko saioa. Espero bezala, Herrera dago igerilekuko bazter batean, Norak noiz bukatuko zain.\n— Noraino iritsi zara gaur?\n— Oso urruti ez, baina gustura gelditu naiz.\nNorak prest du behin baino gehiagotan errepasatu duen galdera zerrenda, baina Herrera deseroso antzeman duenez, oinarrizkora jo du:\nHerrerak igerilekuko urarekin busti du aurpegia, erantzun aurretik:\n— Badakit ez zaizula laneko kontuez hitz egitea gustatzen, baina bestela ez dakit nori galdetu: benetan hain gaizki al dabil Anaitasuna S.A.?\nEzustean harrapatu duelako hasi da Nora hizketan:\n— Hamabost urtez sekulako etekinak lortu zituzten. Ez dakit enpresan inbertitu duten hori, baina...\nIsilik gelditu da Nora, deseroso sentitzen hasi bezain azkar.\nHerrerak tonua aldatu du bat-batean:\n— Barkaidazu galdera: kalte-ordain bezala onartuko al didazu afaltzera gonbidatzea?\nAmak deitu dio telefonoz, ea egunkaria irakurri duen galdetzeko.\n— Azkenean ohitu egingo naiz larunbatetan goizean goiz deiak jasotzera. Zuk ez al duzu lorik egiten, ama?\nBere bikotekideak esnatu omen du, amak esan dionez, lanetik itzuli denean, egunkaria eskuan, baina Norak egoera beste era batera imajinatzen du: ama egongelan nobela bat irakurtzen, burua sosegatu nahian, goizeko bostetan esnatu eta gosaldu ondoren, eta bikotekidea egunkariarekin ailegatu denean, amak berezkoa duen presaz berriak errepasatzeari ekin dio, eta hantxe aurkitu du albistea, hiru aldiz irakurri du eta ziztu bizian joan da gainerako egunkariak erostera.\n— Hemengo egunkari gehienetan ageri da.\nPrentsan dago amiantoa, kolokan dago Anaitasuna S.A. enpresaren izen ona. Bi egunkaritan bakarrik agertzen da ustezko hildako kopurua, besteetan salaketa orokorra bakarrik; baina hasteko ez dago gaizki, pentsatu du Norak, eta croissant bat gosaltzea oparitu dio bere buruari, esne eta Cola Cao pixka batekin, eta gero galletak, eta sofan etzanda egotea, gora begira, telebistan txakurrak nola otzantzen dituzten ikusten, eta segidan liburu bat patxadaz irakurtzen. Gero aitari deitu dio berriak kontatzeko.\n— Ez dago gaizki.\nIrribarrez, horrela begiratzen dio Norak egunari. Musika jarri du. Maiatz bukaeran euria egitea ere ondo iruditu zaio.\nOdolkiak ordainetan, pentsatu du Norak. Enpresak ez du informaziorik eman nahi izan. Konforme, hortxe duzue erantzuna.\nEuforia giro barea dago afarian, aspaldi elkar ikusi ez dutenak biltzen direnean senti dezaketena, baldin eta gai badira elkarrekin gustura egoteko. Lagun koadrila santua, Norak hainbestetan madarikatu duena. Orain paraxutista baten moduan agertu da, afaria antolatu dute eta alkoholik ere ez dute behar mozkortuta sentitzeko, poz kontrolatuaren eraginez agian, baina tragoak ez dira falta, bata bestearen atzetik. Norarentzat pozgarria da pentsatzea akaso azken asteetan egin dituen deiek xaxatu dituztela lagunak afaria antolatzera. Amaia agertu den arren, berehala alde egin du. Norari ez zaio axola, bertan baitaude Miren, Nerea, Iker, Ainara, Iban eta gainerakoak. Parranda luzatzeko asmoz Alde Zaharrera abiatu direnean, gaztetxoak zireneko kaleen periferian ibili dira, gaztaroaren extrarradioan, baina gustura, rol berria garagardoz garagardo ikasten.\nBe Bop, Be Bop, Be Bop, horixe oihukatu dute azken taberna itxi dutenean, Be Bop, hurrengo pubaren izena, eta gaueko ibiltari zailduak bailiran sartu dira. Musika klasikoa dago, betiko pop hori. Norak gogoko du une honetan: Soinu banda egokia daramadan zepelinarentzat. Tabakoaren kea dago giroan, pozaren lausoa Noraren aldartean.\nGoizalba ikusi nahi dute orain. Azken puba itxi dutenean, bost lagun geratzen dira gaueko espediziotik. Paseo Berrira doaz, petrilean eserita egunsentia ikustera. Hotza, pentsatu du Norak. Sakelako telefonoa hoska hasi zaio. Zenbaki luze bat da. Bi aldiz pentsatu gabe hartu du.\n— Badakit berandu dela hor, sorginen ordua da hemen; baina larunbat gaua denez, pentsatu dut esna bazeunden, telefonoa piztuta izango zenuela.\nElkarrizketa nahasi xamarra izan dute, Norak ez duelako asmatu hariari zentzuz nola jarraitu. Aingeru umoreko dago, Nora jadanik lotarako gogoz.\n— Laster arte orduan.\nLagunek jakin-minez begiratu diote. Norak ez die azalpen distiratsurik eman: ezagun bat dela esan die, laneko bat, ez dakiela zergatik deitu dion ordu honetan.\nTaxia hartu du Bulebarrean. Ohean egon nahi luke. Hutsik dago Hernani kalea, basamortu Avenida eta Mirakruz kalea. Bidebietan poza eman dio dena atzean uzteak. Etxeko giltza jirarazi duenean, goxotasunera sartu da, baina ihes egin dio logurak, beldur kolpe bat izan da. Ezkaratzaren erdian ikusi ditu, hegan, zirimola beltzean. Pipiz beteta dago sala eta pasilloa eta logela.


Carolina Jiménezek hitzaldi bat eskainiko du hurrengo asteazkenean Bidebarrietan - Deia\nCarolina Jiménezek hitzaldi bat eskainiko du hurrengo asteazkenean Bidebarrietan\nDoako sarrera izango du ekitaldiak, baina ezinbestekoa izango da liburutegian bertan gonbidapena jasotzea, bihartik aurrera\nHitzaldia, Bidebarrieta Zientifikoaren urteko programazioaren barruan dago. BILBAO.EUS\nHitzaldia, Bidebarrieta Zientifikoaren urteko programazioaren barruan dago.\nBILBO. Hurrengo asteazkenean, hilak 23, Carolina Jiménezek hitzaldi bat eskainiko du Bidebarrieta Kulturguneko liburutegiko ekitaldi aretoan, arratsaldeko 19:00etatik aurrera. Solasaldia "Diálogos de la frontera" programari dagokio, eta zinemari eta efektu bereziei buruzkoa izango da. Izan ere, Carolina Jiménez nazioarteko zineman efektu berezietan aitzindaria izan zen.\nDoako sarrera izango du ekitaldiak, baina ezinbestekoa izango da liburutegian bertan gonbidapena jasotzea, bihartik aurrera, 10:00etatik 14:00etara eta 16:00etatik 20:00etara, astelehenetik ostiralera, gehienez ere 4 gonbidapen pertsona bakoitzeko. Leku guztiak bete ondoren ez da aretora sartzea baimenduko, baina topaketa www.kulturguneatb.eus webgunearen bitartez jarraitu ahal izango da.\nCarolina Jiménez García madrildarra aitzindaria da efektu berezien nazioarteko zinemagintzan eta haren lanbidea mundu gaztelaniadunean bistaratzeko ahaleginean. Horren erakusle da irabazi berri duen Emmy Saria, Scanlinekin "Juego de tronos" telesaileko efektu bisualak sortzen egindako lanagatik. Goi mailako arkitektura ikasi zuen arren, noranzkoa aldatu eta ordenagailu bidezko animazioan eta efektu bisual digitaletan murgildu zen. Egun, Kanadan bizi da eta Layout Artist bezala lan egiten du Scanline VFX konpainian. Ridley Scott, George Miller, Peter Jackson eta Tim Burtonen esanetara lan egin du, eta haren filmografian, Prometheus, "El Hobbit", "Star Trek" "Beyond", "Tomb Rider", "El planeta de los simios"eta"Terminator 6" filmak nabarmen daitezke, besteak beste.\nHitzaldia, Bidebarrieta Zientifikoaren urteko programazioaren barruan dago. Ekimenak beste programa batzuk ere jasotzen ditu, "Darwinen Eguna", besteak beste, ?hori ere UPV/EHUko Kultura Zientifikoko Katedrak antolatutakoa?, zientzia jende guztiari era atseginean eta didaktikoan hurbiltzeko eta egunerokotasuna duten zientziari buruzko gaiak ezagutarazteko helburuarekin.


Gelak hustea, aukera ala arazo? | Gizartea | Berria\nJaiotza tasaren jaitsiera. Hezkuntza\nBi haur Aginagako eskola txikian, artxiboko irudian. A.C. / FOKU Tamaina handiagoan ikusi\nGero eta haur gutxiago jaiotzen dira Euskal Herrian; beraz, gero eta ikasle gutxiago daude. Hau da, jaiotza tasaren jaitsiera zuzen-zuzenean eragiten ari da hezkuntzan. Horrekin zer egin erabakitzea da erronka: etor litezke ikasgelen eta ikastetxeen itxierak —Bilboko Hijas de la Cruz, adibidez—, baina izan liteke aukera bat ratioak jaisteko edo baliabideak beste proiektu batzuetara bideratzeko. Finean, itxuraz arazo bat dena bihur liteke hezkuntza hobetzeko tresna.\nIkusi gehiago: Izurriak eragin arren, jaiotza tasa ohiko joerara itzuli da berriro\nGalera bistakoa da. Espainiako Gobernuko Hezkuntza Ministerioaren datuen arabera, 2019-2020ko ikasturtean goia jo—2001-2002tik handitzen ari zen ikasle kopurua—, eta gainbehera hasi zen. Ikasturte batetik bestera —2020-2021eko datuak dira eskura dauden azkenak—, unibertsitatera arteko ikasleen %1,2 galdu dituzte Hego Euskal Herriko ikastetxeek. Itunpekoetan zertxobait gehiago eragin du jaitsierak: ikasleen %1,5 galdu dituzte; publikoek, berriz, %1. Hasi berri den ikasturtean ere nabari da galera: aurreko ikasturtean baino 3.000 ikasle gutxiago matrikulatu dira, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera.\nUme txikienen ikasgeletan nabari da jaitsiera, batez ere: lehenagotik eta azkarrago ari dira husten. Hezkuntza Ministerioaren datuek hala erakusten dute: 2013-2014ko ikasturtean ikasle kopurua apaltzen hasi zenetik, umeen %16 galdu dituzte HH Haur Hezkuntzan. Beste era batera esanda: hogei ikasleko gela batean, hamazazpi geratuko lirateke. Azken ikasturteko galera esanguratsua da: ikasleen %7,6 galdu dituzte. Maila honetan ere, galera handixeagoa da eskola itunpekoetan edo pribatuetan publikoetan baino: %15,3 eta %16,8, hurrenez hurren. Egoera kezkagarria da: 2004-2005eko ikasturtetik ez dira hain haur gutxi egon.\nPixkanaka, jaiotza tasaren jaitsiera maila altuagoetan ere nabaritzen ari dira. LH Lehen Hezkuntzan, 2018-2019ko ikasturtetik ari dira jaitsiera sumatzen; ikasleen %1,7 galdu dituzte ordutik. Eskola publikoek ikasleen %1,1 galdu dituzte; itunpekoek eta pribatuek, berriz, %2,5.\nJaiotza tasa baxuaren eragina oraindik ez da iritsi DBH Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzara. Kontrakoa: azken hamar ikasturteetan, %22,3 igo da matrikula kopurua Hego Euskal Herriko eskoletan; azken bost ikasturteetan, %9,5. Baina denbora kontua da gaur maila baxuagoetan dauden ikasleak DBHra edo Batxilergora iristea.\nBestelako datu adierazgarri batzuk ere eman dituzte. Nafarroan, esaterako, 3 urteko umeak eskolatzeko 306 ikasgela zituzten 2019-2020an. Ordutik jaisten ari da kopurua: 2021-2022an, 276 dituzte; hau da, %9,8 gutxiago. Arabara, Bizkaira eta Gipuzkoara begira jarrita, ikus daiteke eskolak gero eta txikiagoak direla: 150 ikasle baino gutxiago hartzen zituzten Haur Hezkuntzako eta Lehen Hezkuntzako 113 ikastetxe zeuden 2016-2017ko ikasturtean, eta 135 2020-2021ean; hau da, %19,5 gehiago. Aurkakoa gertatu da 500 ikasle baino gehiagoko dituztenekin: 142 ziren lehen, eta 116 dira orain; hau da, %18,3 gutxiago dira.\nIpar Euskal Herriari dagokionez, ez dago matrikulazioaren datu zehatzik. Pirinio Atlantikoetako Departamentuko datuak soilik daude eskura. Horiek ere antzeko joera erakusten dute: 2018-2019ko ikasturtetik nabari da jaitsiera; zehazki, %2,6 ikasle gutxiago daude matrikulatuta.\nHorixe da egoeraren argazkia. Eta aurrera begira, zer? Aurreikuspenak eginak dituzte. ISEI irakats sistema ebaluatzeko eta ikertzeko erakundeak, Eustaten datuetan oinarrituta, espero du Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan HHko matrikulazioa ia beste %11,9 jaistea 2030erako. LHn jaitsiera bortitzagoa izango dute: %15,1ekoa. Eta, 2024ra arte igotzen jarraitzea espero badute ere, 2030erako ikasle falta nabarituko dute DBHn ere: %4,2 ikasle gutxiago izango dituzte. Nafarroak, berriz, 14 urtetik beherako biztanleria zenbatekoa izango den kalkulatu du: 2010etik 2020ra batez beste herritarren %15,5 izan dira; 2035ean, %13,6 izango dira.\nBeraz, datuak ikusita, argi dago jaiotze tasaren jaitsierak eragin zuzena duela hezkuntzan. Hori horrela, datozen urteetako erronketako bat izango da. BERRIAk eskatu arren, ez dute galderarik erantzun nahi izan Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak eta Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak. Hezkuntzako eragileek, berriz, hartu dute hitza, esaterako Ikastolen Elkarteak. Jose Luis Sukia zuzendari nagusiak «ikastoletan eta leku guztietan» sumatzen du haurren falta: «Nabari da jaiotza kopurua jaitsi dela, eta horri gehitu behar diogu momentu honetan COVID-19a izaten ari den eragina. Batez ere 2 urteko geletan familia batzuek erabaki dute momentuz etxean mantentzea seme-alabak». Azken bi urteetan izan da«jaitsiera nabarmenena»: «Aurreko urteetan gutxi gorabehera urtean 200, 300 edo 400 ikasle gutxiago baldin baziren, azken bi urte hauetan urtero-urtero 1.500 ikasletik gorakoa izan da jaitsiera». Sukiak ez du ikusten eskualde edo tamaina jakin bateko ikastolei bereziki eragiten dionik: «Eragina handiagoa da ikastola handienetan, baina orokorra da».\nEta asko dituenak batzuk galtzea arazo izan liteke, baina zer esanik ez lehendik gutxi dituenak galtzen baditu. Horixe da eskola txikien kasua. Egun, 54 eskola txiki daude Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Irailera arte, Mikel Goñi ibili da ikastetxe horietako irakasleen koordinatzaile lanetan, Berritzegune Nagusian. Gainera, Goñik azken hamar urteetako eskola txikietako matrikula datuak aztertu ditu, eta datozen urteetan izan dezakeen eragina ikusi: %20 inguruko jaitsiera egongo da, haren hitzetan. Eta horrek ondorioak utziko ditu talde kopuruan: «Eskola batzuetan, aldaketa handiak egongo dira taldekatzeei begira; beste batzuetan, oso txikiak». Adibide bat eman du: «40tik 55 ikaslera lau edo bost taldeko eskola bat izan liteke. Eskola batzuk bost taldekoak dira, eta hortxe daude, 55-60 ikasle ingururekin. Joera horrek erakusten du gutxi gorabehera datozen hamar urteetan talde bat galduko dutela».\nGoñiren irudiko, ikasleen galera «ziklikoa» izaten da eskola txikietan; hau da, herriak biztanle gehiago izan ahala, haur gehiago egoten dira eskolan, baina «nahi eta nahi ez» momenturen batean jaitsi egiten da. Hala erakutsi dio esperientziak: «Adibidez, Alkiza (Gipuzkoa) oso kasu esanguratsua izan da: igoz joan da, baina jaitsiera prozesu nabarmenean dago. Berdin geratu da Aizarnarekin (Zestoa, Gipuzkoa): gorantz joan da, oraindik gorantz doala ematen du, baina halako batean jaitsi beharko du, dudarik gabe, bere errealitate naturaletik kanpo bezala dagoelako». Halere, ziurtatu duenez, gaur-gaurkoz, ez dago ikastetxerik ixteko zorian: «Nik behintzat ez dut kezkarik eskolak ixteko; kontrakoa ikusten dut, mantentzearen aldeko apustua dagoela».\nDatuek argi erakusten dute Euskal Herriko ikastetxeetan gero eta ikasle gutxiago daudela. Zuzenean eragiten dio horrek irakasleen jardunari —edo jardun ezinari—. Steilas da Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako sare publikoko irakasleen artean ordezkaritzarik handiena duen sindikatua. Hurrengo urteetarako aurreikuspenak «kezkagarriak» direla nabarmendu du Nagore Iturrioz kideak. Ikastetxe pribatuetan «ixteko beldurra» nabaritu du; eskola publikoak ixtea, berriz, ez dute onartuko: «Momentuz, ez da ikastetxe publikorik itxi, eta ez dugu onartuko ixtea». Osorik ez, baina eskola publikoetan ere itxi dituzte ikasgelak. Kasu horietan, behin-behinean dauden irakasleen kalterako izan dela azaldu du Iturriozek: «Lerro bat ixten denean, normalean, ordezkoak mugitzen dituzte».\nDena ez da beltza\nGalerak bistakoak dira, baina ikasleak urritzea izan liteke aukera ere: bestelako metodologia batzuk probatzekoa edo ikasleei arta pertsonalagoa emateko, adibidez. Hala uste du Goñik, «gozotik» ere baduela egoerak: « Herri eskola asko pasatuko dira geletan adin aniztasuna edukitzera». Horrek eskola txikiei «bide bat» irekitzen dielakoan dago: «Eskola txikiei beste bide bat irekitzen digu, beste ate bat taldea handitzeko, taldea indartzeko eta elkarrengandik gehiago ikasteko».\nEskola txikiek berezko duten arreta pertsonala beste ikastetxe batzuetara bideratzeko garaia ere izan liteke. Sukiak ildo horretatik jo du, eta eskatu du ikasgela bakoitzean irakasle bat baino gehiago jartzeko: «Gero eta gehiagotan esaten ari gara ikaslea dela irakaskuntza prozesuaren zentroa, eta zentro hori mantendu nahi badugu, ikasle bakoitzak arreta handiagoa behar du. Horretarako, irakasle gehiago behar dira». Iturriozek ikasgeletako ratioak jaistea defendatu du: «Pandemia garaian ere jaitsi ez diren ratioak jaitsi behar dira; hori onura bat litzateke hezkuntzarako». Beste hainbat proposamen ere egin ditu, esaterako, gela bakoitzean bi tutore jartzea eta baliabide gehigarriak ipintzea euskaren eta aniztasunaren erronkei erantzuteko. «Gure sindikatuak argi dauka ikastetxeetan irakasle guztiak mantentzeko eta oraindik gehiago izateko lana badagoela, zerbitzua hobetuz, eta betidanik eskatu ditugun baliabideak jarriz».\nOrain, erabakigarria izango da administrazioak hartzen duen rola. Sukiak azaldu duenez, orain mahai gainean daukate hurrengo sei urteetarako planifikazioa; hau da, zentro bakoitzak zenbat ikasgela izango dituen adostu behar dute. « Jaiotza kopuruaren jaitsierak badu eraginik; kontziente da administrazioa horretaz, eta ikasturte honetan hasiko gara horretaz hitz egiten, bai Nafarroako Gobernuarekin, bai Eusko Jaurlaritzarekin». Adierazi duenez, «printzipioz» ez dituzte ikusten eurek planteatutakoaren aurka. Ipar Euskal Herrian, berriz, desberdina dela azaldu du, urtez urte negoziatzen dutela irakasle kopurua, matrikulazioaren arabera.\nIturriozek, berriz, «hitz asko eta ekintza gutxi» ikusten ditu administrazioaren aldetik. Baliabideak mantenduko dituztela agindu dietela esan du, baina ziurtatu errealitatean ez dutela hartzen horretarako neurririk. Adibidez, ratioak jaistearekiko «guztiz blindatuta» daudela iruditzen zaio. «Ez dugu ikusi errealitate honi aurre egiteko euskal eskola publikoaren etorkizuna babestuko duenik». Azaldu du nola baby boom garaian PSOEk ikastetxeak itundu zituen, ikastetxe publikoetan haur guztientzako lekurik ez zegoelako; orain, ikasle faltan, ikastetxe publikoak defendatzeko eskatu du: «Salbuespen egoera bukatu da; orduan, neurriak ezabatu egingo dira edo zerbitzu publikoaren kalterako izango da jaiotza tasaren apaltze hori?».