Bertsolari poliglotak - Bertsolari\nBertsolari poliglotak –\nUretatik kanpo ere moldatzen diren arrainak\nMitxelenak esaten zuen berezko bertsolaria iturriko ura zela eta bertso-eskolan ikasia, berriz, depositokoa; eta Basarrik, berezkorik ez duenarekin ahalegintzea itsasoan porruak landatzea bezala zela. Garai hartan, haztegiak ezagunak izan balira, norbaitek gaineratu izango zuen, seguru, haztegiko arraina dela bertso-eskolako bertsolaria. Ordutik buelta asko eman ditu, ordea, munduak, eta gaur da eguna arrain horietako hainbat euskararen uretatik kanpo, ingelesez, gaztelaniaz edo frantsesez sortzeko gai dena. Hizkuntza batetik besterako ur-jauzietan, bertsoaren itzulpengintzan eta interpretazioan, ere trebatu dira batzuk. Bidaia berri horien berri jaso nahi izan dugu honakoan.\nGero eta ohikoagoak bihurtu dira atzerriko gisako fenomenoekin buruturiko harremanak, gero eta garrantzi handiagoa ematen zaio tokiko erdal komunitatearekin zubiak eraikitzeari. Washingtonen, Veracruzen, Berlinen, Boisen, Bruselan, Barakaldon… euskaraz ez dakienari bertsoa zer den ezagutarazteko bertsoa itzuli behar izan zaio, eta, bertsoaren magia hobeto iritsarazi nahian, beste hizkuntza batzuetan errimatzen ere ausartu dira batzuk. Joan ziren bertsolari elebakarraren garaiak, mahaiaren bueltan bildu ditugunek lauzpabost hizkuntza menderatzen dituzte.\n90eko hamarkadaren bigarren erdian sortu ziren beste kultura batzuetako inprobisatzaileekin lehen harremanak, eta 2003ko Ahozko Inprobisazioa Munduan izan zen gai honen inguruan etxean egin zen lehen ahalegin handia. Ondoren, 2005eko Txapelketa Nagusian esan zen lehen aldiz, letra larriz, bertako erdal komunitateari ere ezagutarazi behar zitzaiola zer zen bertsolaritza. Bertsolaritzaren ohiko argazki albumari emanaldia edo hitzaldia kaskoak jantzita entzuten dituen laguna gehitu zaio azken hamarkadan. Bide bat egina dago, bada, alor berri horretan, galdera sorta bat eta erantzun batzuk mahai-gaineratzeko adina. Donostiako San Telmo museoko kafetegian egin dugu kontaduria.\nBerotzen hasteko, denentzako galdera: Zein hizkuntza hitz egiteko gai zarete? Zein da hizkuntza horietako bakoitzarekin izandako istorio pertsonala?\nMiren Ibarluzea: Nire ama hizkuntza gaztelania da, baina euskara ere etxetik jaso nuen eta ikastolan ikasi dut. Kalean euskaraz bizi izan naiz eta etxean, gehiago, gaztelaniaz, amaren amak hezi baikintuen, asko, eta hark etzekien euskaraz. Nahiko gaztetan hasi nintzen bai frantsesarekin eta baita ingelesarekin ere, eskolaz kanpoko jardueretan. Frantsesarena, gainera, esango nuke etxeko hautu politiko bat izan zela, bertan daukagun hizkuntza bat delako apuntatu nindutela. Uda asko Donapaleun pasa nituen baita ere. Udaro egiten zituzten espainiar hiztunentzako barnetegi moduko batzuk eta hegoaldetik hainbat haur joaten ginen, hiru asteko egonaldiak egitea. Gerora etorri zen itzulpengintza ikastea, eta han italiera ere eduki nuen ikasgai modura; zerbait lardaskatzen dut.\nLanean ez ezik eguneroko bizitzan ere erabiltzen ditut hizkuntzok. Lau urte Baiona-Bordelen eta bi Parisen eman nituen, eta hango lagunekin frantsesez eta espainolez egiten dut. Unibertsitateko beste kide batzuekin ingelesez daukat harremana… Sarri aldatzen dut hizkuntzaz, egunero.\nNerea Ibarzabal: Ama hizkuntza euskara dut eta ez dugu etxean erdaldunik inor izan. Ama, gaztetan, Madrilen bizi izan zenez, oso umetan pare bat uda bertara joan ginen oporretara, neuk erdaraz ikasteko. Etxean badauzkagu VHS bideo batzuk ni hiruzpalau urterekin erdaraz oso gaizki, jo eta ke, eginez, Madrilgo bidaia haietatik bueltan; oso barregarriak dira. Gero Disneyren pelikulekin osatu nuen ikasketa prozesua (irribarreak). Ingelesa, berriz, eskolan eta bizitza osoan landu izan dut, Bostonen ere egin nuen egonaldi bat beka batekin, eta egia esan oso erraza suertatu izan zait beti. Bestalde, DBHn alemaniera eskaintzen zuten eta gustura hartu nuen. Frantsesa ez zuten eskaintzen eta hori izan da nire arantza, hain bertan izanda ideiarik ere ez izatea. Baina alemaniera pixka bat bai, batxilerrean ere jarraitu nuelako, eta hilabete ere egin nuelako Alemanian, orain dezente galduta daukadan arren. Hori da hurrengo erronka, alemanierari berriro heltzea.\nMaddalen Arzallus: Gaztelania ez nuke jakingo esaten nola ikasi nuen, etxean ez baitu inoiz inork egin. Agian, Irunera joan izaten ginenean erosketak egitera, edo nire gurasoen lagun batzuk gaztelaniaz egiten entzunda… Frantsesa bost urterekin hasi ginen ikastolan ikasten. Bi gelatan banatzen gintuzten, zekitenak eta ez zekitenak, eta gu bigarren honetan jarri gintuzten. Bestalde, amak larunbat goizetan telebista frantsesez ikustera behartzen gintuen, hori zen frantsesa ikasteko eguna etxean. Eta ingelesa ikasten hamaika urterekin hasi nintzen, hegoaldean baino beranduago sartzen baita han. Hamazortzi egin arte ikasi nuen eskolan, eta hortik aurrera nire kontura aritu naiz, diplomak ateratzeko. Erabili dezente egiten dut, lagun batzuekin harremana hizkuntza horretan daukadalako…\nGero, betidanik barruan izan dudan hizkuntza errusiera izan da. Txikitan Moskuko katedralaren marrazki batek liluratu egin ninduen, gogoratzen naiz gauero ohe ondoko argitxoa piztu eta marrazki horri begira egoten nintzela. Behin amari galdetu nion ‘hau non dago?’, ‘ba Moskun’, ‘eta Mosku non dago?’ ‘Errusian’ ‘Ba, ama, Errusiara joan nahi dut’. ‘Hortarako errusiera ikasi behar duzu’, esan zidan. Buruan sartu zitzaidan eta Errusierarekin bueltaka hasi nintzen… Historian, Errusiako Iraultza eta Gerra Hotza eta holakoak ikastea tokatzen zenean, sekulako interesa pizten zidan. Pixka bat arraroa izan da kontua, bai (irribarrea). Itzulpengintza ikasketetan normalean azken aukera gisa hartu ohi zuen jendeak, baina nik propio aukeratu nuen.\nGeroztik, Errusiara ere joan naiz pare bat udatan hango unibertsitatera. Hemen ere hartu ditut klase partikularrak, eta saiatzen naiz, Internet bidez, hango telebista ikusten.\nXabi Paya: Ni Mirenengandik egongo naiz gertuen. Ama hizkuntza baldin bada telebista lurrera botatzen duzunean amak errieta zer hizkuntzatan egin dizun, hor ez dago aukeran ematerik: errieta euskaraz nahi baduzu sakatu bat, si quiere la bronca en castellano, pulse dos… Ez, ez, hori hizkuntza batean edo bestean dator. Nirea gaztelaniaz izan zen, eta horrek ere badu pisu bat. Egia da umezain euskalduna izan genuela euskara gertu izan genezan, eta denborarekin euskara oso nirea bihurtu dela eta toki asko hartu duela, baina zenbait gauza… Adibidez, Nereari Eskolartekoan entzun nizkion espresio batzuetaz gogoratzen naiz, etxetik jasoak izango zirenak eta niretzat ezezagunak zirenak.\nEuskararekin umetan ahalegin berezia egin nuen edozein testuinguru linguistikotan euskaraz eroso sentitzeko moduko hiztuna izateko: bizkaiera ikasi nuen batuaren ondoren, gero hitanoa, hitanoa bizkaieraz… ibilbide luze samar bat.\nMaddalen Arzallus: “Betidanik barruan izan dudan hizkuntza errusiera izan da”\nXabi Paya: “Hizkuntza bakoitza bizikleta bat bezala da: aspaldi utzia izan baduzu, bueltaxka bat emateko, ongi, baina hogeigarren minututik aurrera, larri”\nNerea Ibarzabal: Kuriosoa egiten zait hizkuntza arrotzek eragin izan didaten lilura. Eskolan gaztelaniazko olerkigintza ikusi genuenean, euskarazko bertsolaritza baino askoz gehiago gustatzen zitzaidan”\nIkasketa kontzientea izan zen edo kaletik jasoa?\nBizkaierarekin, adibidez, erabat kontzientea eta, gainera, liburutik, Labayruren Jarraibide liburua hartu eta orduak sartuta egindakoa. Gogoan dut umetan Urki Bilbao eta Oier Azularekin egin nuela nik bertsotan asko, bata Ondarrukoa eta bestea Markiñakoa, eta nahiago izaten nuela bertsotan egin hizketan baino, zeren bertsoa elkar ulertzeko esparru bat zen. Lehen bertso udalekura joan nintzenean ere, Azparnera, berdin: bertsotan ‘aiduru’ esatea arraroa da, baina onartuta dago, batez ere gaztea zarenean errima bat behar baduzu, baina hizketan ‘aiduru’ esan eta susto aurpegiarekin begiratuko dizute.\nGero, umetan, hainbat urtez ostiral arratsaldea eta larunbat osoa American Schoolen egiten genuen anaiak eta biok, eta, udaro, egun mordo bat ere bai, Berangon duten zentroan. Horrela zaletu nintzen beisbolera… Frantsesa, berriz, 12-13 urterekin hasi nintzen ikasten, eta esango nuke gaur lau horietan ondo moldatzen naizela. Uneren batean nire epizentrotik oso gertu egon dira laurak: ingelesa, Estatu Batuetan eta Birminganen eginiko bi urteetan; frantsesa, Quebequen egin nuen egonaldian… Gaur bizkaieraz egiten dut etxean, batuaz kalean, ingelesez lagun asko dauzkat eta lanagatik ere ia egunero egiten dut. Frantsesa orain gutxixeago; joan den astean egin nuen Baionan eskaini zen erakusketa baten aurkezpenean, baina herdoilduta topatu nuen nire burua… Azken batean, hizkuntza bakoitzean aritzea bizikletan ibiltzea bezala da. Sarri ibiltzen ez badituzu, bueltatxo bat emateko, ondo, baina hogeigarren minututik aurrera, larri. Eresoinka abesbatzaren gorabeherak frantsesez azaltzea tokatu zitzaidan eta, pufa! nekea.\nI.: Ez dakit pasatzen zaizuen, bizikleta bat olioztatzen ari zarenean bestea gelditzen dela gogortuta, beti ez zaude guztietan maila berean egiteko moduan.\nM.A.: Gogoratzen naiz Errusian egon nintzenean iritsi zela momentu bat ingelesez egiteko ez nintzela gauza. Blokeatu egin zitzaidan.\nM.I.: Nik, italiera ikasten nenbilenean, frantsesa neukan blokeatuta, eta kuriosoa da, zeren italierak frantsesaren eta espainolaren gauza asko ditu, baina…\nHizkuntza bat ikasteak zenbat du zamatik eta zenbat plazeretik?\nM.I: Nik beti gustura egin dudan zerbait izan da. Egia da momentu batzuetan, azterketak egiterakoan, adibidez, ba dela karga pixka bat, baina ostean…\nX.P.: Niri, egia da, beste haurrak jolasean ari ziren bitartean American Schoolera joan beharrak ingelesarekiko nolabaiteko herra eragin zidala. Bakeak gerora egin ditut, itzulpengintza karreran, literaturari esker eta oso britaniartuta. Britainia Handiko musikalak, literatura, telebista bera, asko gustatu zitzaizkidan eta horrek ireki zidan bidea. Frantsesarekin, berriz, hasieratik ibili naiz oso gustura. Hasieratik egin nuen topo komiki frantziarrekin. Gero, Quebeceko kantautoreak eta musika izugarri gustatu zitzaidan… Tresna multzo hutsaz harago, horrek beste bizitasun bat ematen dizu.\nM.A.: Egongo da hizkuntzak gramatika menderatze hutsagatik ikasten dituenik ere, baina ni behintzat erakartzen nauena hizkuntzak bere inguruan duen hori guztia da: kultura, pentsatzeko moduak, jendea…\nN.I.: Ikusten duzunean ikasi duzun horrek zenbat jende jarri ahal dizun eskura…\nM.I.: Hizkuntza bat entzun eta irri egiten duzunean, edo hizkuntza bat entzun autobusean eta: ‘Hara, ulertzen diet…’. Ederra da.\nX.P.: Niretzat beisbol joko honetan lehenengo basea hori da: ‘Ai, harrapatu egin dut’. Hor sentitzen duzu mundua beren kolorean ikusten hasita zaudela. Bigarren basea jada da broma bat egitea lortzen duzunean, eta ulertu zaituztela konturatzen zarenean.\nM.I.: Hala ere kanpora zoazenean, Erasmusen, edo gu Quebecen egon ginenean, gauean ohera zoazenerako, zer kaskarreko min. Gainera, Quebecen, eskoletan ere ingelesa eta frantsesaren artean ibiltzen ginen, hizkuntza batetik bestera saltoka… Niretzat hori neke mental handia zen (baietz diote denek).\nN.I.: Niri kuriosoa egiten zait hizkuntza arrotzek eragin izan didaten lilura. Gogoan daukat eskolan gaztelaniako olerkigintza ikusi genuenean DBHn, euskarazko bertsolaritza baino askoz gehiago gustatzen zitzaidala. Sakonagoa iruditzen zitzaidan, edota errimak, sonetoen egitura konplikatu horiek benetako erronka bat iruditzen zitzaizkidan gure egituren ondoan. Burua pixka bat zukutu eta etxean forma arrotz horiek probatzea izugarri gustatzen zitzaidan. Eta gainerako ingelesarekin edo alemanarekin jarri izan naizenetan ere antzeko sentsazioak izan ditut.\nX.P.: Hizkuntza bat ikasten duzunean mekanismo berriak probatzen dituzu, eta arropa berria estreinatzea bezala da. Nik sentsazio hori dezentetan sentitu izan dut.\nMiren, Xabi eta Maddalen itzulpengintza ikasketak egindakoak zarete. Nola erabaki zenuten ikasketa horiei heltzea? Zein da alor horretan egin duzuen ibilbidea?\nM.I.: Ni apur bat denetarik ibili naiz. Testugintzan hasi nintzen, argitaletxe batean, edizioetan, eta itzulpena ere tokatzen zen. Gero, Labayrun ibili nintzenean, etnografian ibiltzen ginen batez ere, baina hor ere tokatu zitzaigun itzulpen zerbitzuan aritzea. Autonomo moduan ere egon nintzen, urte eta erdi ere, eta hor asko egiten genuen Google eta Sonyrentzat lokalizazioa. Alegia, gune jakin bateko hizkuntzara egokitzea, adibidez, telefonoaren programetako testuak, menuak. Bitarte horretan, masterra ere egin nuen, eta, bukatutakoan, itzulpengintzaren inguruan ikertzea erabaki nuen. Orain, Itzulpengintzaren errepresentazioaren inguruan ari naiz tesia egiten: hizkuntzen kudeaketa, nola agertzen diren gizartean, literatur historietan… Eskolak ere eman izan ditut: iaz, itzulpengintza karreran, eta aurten, hizkuntza proiektuen inguruan, Magisteritzan.\nIkasketak aukeratzerakoan zalantza asko izan nituen: Medikuntza, Zuzenbidea, Filologia, Kazetaritza…\nX.P.: Norbaitek hamazortzirekin garbi badauka zer ikasketa egin nahi dituen, nik ez dakit zer bizi esperantza duen horrek: berrogeirekin, zulora…\nM.I.: Hain zuzen, itzulpengintzaren berri Xabiren bidez jakin nuen, bera hasi berria baitzen… Eta eskertuta nago, oso gustuko ikasketak eta alorra izan baitira.\nX.P.: Ni lehen promozioan sartu nintzen eta ez zeukan oso fama ona. Izatez, aita haserretu egin zitzaidan hark zuzenbidea ikastea nahi baitzuen. Deustun aurrematrikula eta guzti egin zidan. Esan nion ezetz, itzulpengintza ikasi nahi nuela, eta gogoan dut eztabaida ingelesez izan genuela. Gure aitak urtean sei hilabete itsasoan egiten zituen, petrolio-ontzi batean, hizkuntza asko ulertzen zituen eta ingelesez bizi zen. ‘Traslation? Whats that? Esaten zidan… Uste zuen modulu moduko bat zela. Adostu genuen sarrera proba gainditzen banuen itzulpengintza egingo nuela, eta gainditu egin nuen. Gainditu ez banu, igual, kasu egingo nion…\nIbilbide profesionalari dagokionez, karrerako laugarren mailan hasi nintzen Eusko Legebiltzarreko interprete bekadun gisa. Ni gehiago ibilita nago interprete, itzultzen ere bai autonomo gisa, baina interprete gehiago, eta gehiago gustatzen zait gainera. Konferentzietan, udaletxeetan…\nM.A.: Aukeratzerako garaian ez neukan batere garbi, eta orain ere ez. Orain esango nuke, albaitaritza ikasiko nukeela. Hegoaldean egin nahi nuen, errusierarekiko lotura hori ere banuen… Lanean, itzulpen enpresa batean, Bakunen, ibili naiz azken bi urte hauetan, batez ere testu liburuetan. Asterixen komikiren bat ere itzuli dut.\nX.P.: Gabriel Aresti izan zen Asterixen lehen itzultzailea…\nMaddalen Arzallus: “Bertsotan, ofizioka ari zarenean, batetik, bestea esaten ari dena entzuten ari zara, eta bestetik, zurea pentsatzen eta interpretazioan ere etengabe jasotzen eta ematen ari zara”\nXabi Paya: “Hizkuntza bat ikasten duzunean, mekanismo berriak probatzen dituzu eta arropa berria estreinatzea bezala da”\nMiren Ibarluzea: “Bertsotan egiten dugunean, gauza bat da buruan daukazun mezua eta bestea bertsoak zer esaten uzten dizun. Interpretazioa ere berdina da, zuk badaukazu mezu bat, baina beste hizkuntzara pasatu behar duzu denbora oso mugatu batean”\nMaddalen Arzallus: “Bertsolari batek horrelako ale harrigarriren bat botatzen zuenean, nik pentsatzen nuen: ‘Mekasuen, nik hau ezin dut orain itzuli”\nXabi Paya: “‘Iratxe, ni ingelesez sartzera noa, seguru nago good morning Boise, how are you doing? abestuta hau lehertu egingo dela’”\nNerea Ibarzabal: “Ez zitzaidan Xabiri bezain erraza egiten obviously, baina polita zen. Iruditzen zait beste hizkuntza batean inprobisatzen ari zarenean ez dauzkazula euskaraz daukazun inertziak, eta hanka sartzeko beldur gutxiago ere bai”\nMiren Ibarluzea: “Egia da euskaraz klixe batzuk eta esamolde batzuk automatikoki etortzen direla edo baliatzen ditugula. Beste hizkuntza batean biluziagoa da inprobisazioa”\nXabi Paya: “Orduan esaten duzu: ‘Bueno, bale, egongo dira bertsolari pare bat zeruan purrustadaka, baina ulertu baldin badute, ba, ongi egin dugu”\nBertsotako eskarmentuak, bertsotan egiten den hizkuntzaren langintzak, ba al dakar onurarik itzultzaile edo interprete lanetan egin behar diren lanetarako?\nX.P.: Dudarik gabe. Lurdes Auzmendik niri beti esaten zidan erraztasunak neuzkala horrexegatik…\nM.A.: Bai, niri ere esaten zidaten…\nM.I.: Nik beti esaten dut bertsoari esker landu dudala hizkuntza, bertsolaritzak eman didala euskararen kontzientzia.\nN.I.: Bertsolaritzaren markoan hitz edo espresio bakoitza altxor bat izan daiteke, momentu jakin batean errima bat, metafora bat edo jolas bat eman diezazukeelako. Esperientzia horiek hizkuntzarekiko beste begirada bat ematen dizute.\nM.A.: Zenbait aspektutan antzekotasunak dituzten jarduerak dira, gainera. Bertsotan, ofizioka ari zarenean, adibidez, alde batetik bestea esaten ari dena entzuten ari zara, eta bestetik, zurea pentsatzen eta interpretazioan ere etengabe jasotzen eta ematen ari zara.\nX.P.: Alboka jotzea bezala dira biak, aldi berean hartu eta bota, eta hor oreka izan behar duzu; ezin zara gehiegi zentratu ez batean eta ez bestean. Gainera, bi kasuetan, malabarista joko hori sortzailea da, ez duzu erabat kontrolatzen, eta daukazunarekin eta zarenarekin erantzuten duzu.\nM.A.: Bertsotan ibiltzeak mila jarrera ere erakusten dizkizu bizitzarako bezala lanerako ere balio dutenak: aurkezpen bat egiteko, urduri ez jartzeko…\nOlerkigintza itzultzeko are nabarmenagoa izan daiteke abantaila, ezta? Esaterako, Xabi, zuk egin zenuen bezala Calderon de la Barcaren Bizia amets itzultzeko.\nX.P.: Dudarik gabe. Bertsotarako aurrez egindako lanketarik gabe ez dakit gai izango ote nintzatekeen… Jolas modura ekin nion, Ingalaterran trenean egin behar nituen ordu hiletan. Gero, ikusi nuen Literatura Unibertsalaren Sailera aurkezteko hamar orrialdeko lagin bat eskatzen zutela, eta, baiezkoa eman zidatenean, buru-belarri sartu nintzen.\nSilabei traiziorik ez egitearren, lerroak gehituz konpondu nituen hizkuntza batetik besterako aldeak. Gero, gauza bat da neurri jakin batean kabitzea eta bestea, bertsotarako sortua izatea, hitz neurtua edo neurtitza izatea, eta horri ere aurre egin behar izan nion.\nZuk, Miren, Shakespeare bertsolari ekimenean hartu zenuen parte. Egile ingelesaren Uda gau bateko ametsaren itzulpena geure bertso moldeetara gerturatzea planteatu zen orduko hartan. Zein abantaila ikusten zitzaizkion planteamendu horri?\nM.I.: Juan Garziak itzuli berria zeukan, baina, nolabait, oraindik ez zuen inork testua ikusi, eta saio hori zertu zen ikusteko ea gai ginen pasarte batzuk bertsotara ekartzeko. Jon Martin eta biok aritu ginen. Ni saiatu nintzen pertsonaia edo eszena ezberdinei doinu egokiak ezkontzen. Horrela, iratxoei doinu arin eta jostariagoak jarri nizkien, esaterako… Saioan komentatu zen doinu ezagunak, zortzikoak errazago egiten zaizkiola euskaldunari 10/8 eta 7/6 neurrietara oso ohituta gaudelako. Itzulpenen helburua testua hartzaileari ahalik hurbilen eta eskuragarrien suertatzea da beti, eta horretarako bide gisa planteatu zen esperimentua.\nEz zaizue inoiz gertatu kantari baten abestia kontrako eztarritik sartzea eta konturatzea gure ohiko neurri horietatik oso bestelakoa delako izan daitekeela?\nN.I.: Niri bai, gertatu izan zait oso serio poesia egitera jarri eta gero konturatzea zortziko bat dela, errima eta guzti. Eta nire burua behartu ere bai silabaren bat gehiago sartzera edo errimaren bat kentzera… (barreak)\nAlderantzizko bidea ere irekitzen al da? Alegia, hizkuntzak ikasteak edo itzulpenetan aritzeak eskaini al dezake onurarik bertsotarako?\nM.I.: Bai. Nik uste, batez ere literatur itzulpengintzan ari bazara, lanean ari zarela topatzen dituzun metaforek edo dena delakoek aberastu dezaketela zure bertso jarduna.\nX.P.: Lehen esan bezala, antzekotasunak dituzten bi jarduera izanda, bataren nahiz bestearen praktikak alde bietarako onura dakar. Eta hizkuntzak ikasteak euskararen beraren mekanismoen eta berezitasunen ezagutzan sakontzeko bidea eskain dezake baita ere.\nXabi, 2005eko Txapelketan interprete lanetan aritu zinen. Eta hor pilaturiko ezagutzak Senez aldizkarian argitaraturiko Bat-bateko itzulpengintza: gakoak eta azterbideak artikuluan jaso zenituen. Bertan bertsoaren itzulpenerako bideak planteatzen dituzu, baina, aldi berean, bertsoak bere dimentsio guztian itzultzea ezinezkoa dela ere aitortzen duzu. Azalduko diguzu?\nX.P.: Jada banuen bide bat egina kontu honekin, eta bide horretan topaturiko pautak, zalantzak eta abar jaso nahi izan nituen. Planteatzen dena da bertsoen interpretazioa egiterakoan edo edukia salbatuko duzula edo formarekin saia zintezkeela, baina biak ongi jasotzea ezinezkoa dela. Horren bila doanari, bejondeiola.\nM.I.: Guk geuk ere, bertsotan egiten dugunean, gauza bat da buruan daukazun mezua eta bestea bertsoak zer esaten uzten dizun. Interpretazioa ere berdina da, zuk badaukazu mezu bat, hizkuntza batean eta zeure buruan, baina beste hizkuntzara pasatu behar duzu denbora oso mugatu batean, eta, ondorioz, ahal duzun neurrian.\nX.P.: 2005ean finala bukatu eta bi ordura emititu zen ETB2ko programa. Bi interprete geneuzkan zuzeneko itzulpena egiten gaztelaniara, eta mekanografo batek pasatzen zuen idatzira, Amaia Agirrek transkribatzen zuen bertsoa eta nik bi testuen konparaketa egiten nuen, interpretazioari, behar izanaz gero, zuzenketak sartzeko edota, erabiltzen genuen azpidazteko makinak neurri hori zuenez, lerro bakoitza berrogei karakterera moldatuta zegoela zaintzeko. Hori interpretazioa izan zen ehuneko ehunean, idatziz emana.\n2009ko txapelketakoan, berriz, finaletik astebetera emititu zuten ETB2ko programa. Jon Martin eta biok aritu ginen Amaia Agirrek transkribaturiko bertsoak itzultzen. Kasu honetan itzulpena izan zen eta ez interprete lana. Programa batek eta besteak ez dute zerikusirik.\nZein dira ezberdintasun nabarmenenak emaitzan?\nM.I.: Loturetan nabaritzen da diferentzia…\nX.P.: Egañak bota zuen ‘nahiz diferentzia badagon egon, jeiztetik jeistera/ ni oso harro pasako naiz, naturala horixe da/behien aulkia aipatzetik behian aulkia jartzera’. Interprete batek esango luke ‘a pesar de que hay diferencia de ordeñar a bajar yo pasaré orgulloso porque es lo natural/ pasar de hablar de las sillar para ordeñar vacas a poner sillas abajo’. Hor badaude hitz joko batzuk ‘jaitsi eta jeitzi’ edo ‘behea eta behia’ eta izan daiteke interpreteak azalpen gehigarriren bat eskaintzea: El bertsolari en este caso a hecho un juego de palabras…, baina behartuta ez dago; batzuek egiten dute eta beste batzuek ez.\nItzulpen batean, ikusita bertso horren muina hitz joko hori dela, bilatu beharko litzateke horren antzeko efektua izango lukeen zerbait, eta emaitza izan zen, oker ez banago: Yo pasaré orgulloso, pues ese es mi trabajo/ de hablar de sillas de ordeñar arriba a ordenar sillas abajo. Hori da eseri eta ikusi figura poetiko erretorikoa, hitz jokoa, aliterazioa dela, eta zer pareko aurkitu dezaket nik gaztelaniaz dauzkadan tresnekin. Helburua da erdal entzuleak jaso dezala ahalik eta modu fidelenean euskal bertsozaleak jaso duena. Erronka sekulakoa da.\nM.A.: Izan daiteke pixka bat bertso paper idatziak eta bat-batekoa konparatzea bezala.\nMiren eta Maddalen ere iazko udan burutu ziren kulturarteko topaketetan langintza berean aritu zineten. Zein da finkatu den eredua, nola moldatu zineten?\nM.A.: Edukia itzuli dugu. Aurreneko saioetan ezinezkoa zen harago joatea. Gero, aurrera doan bezala, gero eta ezagunagoak egiten zaizkizu euren formak eta hasi zaitezke edukiak forma horretan sartzen saiatzen.\nM.I.: Irizpide nagusia zen edukia pasatzea, bai ahoz eta bai idatziz.\nX.P.: Komeni izaten da, ahal bada behintzat, egoera eta erreferenteak argitzea. Baina batzuetan konplikatua ere izaten da. Foley bigarren aldiz Euskal Herrira etorri zenean, eskatu zidaten bertso-afari batera eramateko. Iruñera joan ginen, ardo botila mordo bat zegoen eta Sustraik bertso bat bukatu zuen esanez iazko Nafarroa Oinezekoak izango zirela. Kristoren barreak eragin zituen, Foleyk ulertu egin nahi zuen, noski, eta azaldu behar izan nion zer ziren ikastolak eta zer zen Nafarroa Oinez, eta aurreko urtean, sekulako euritea izan zenez, jende gutxi joan zela Nafarroa Oinezera…\nM.A.: Bertsolari batek horrelako ale harrigarriren bat botatzen zuenean, nik pentsatzen nuen: ‘Mekasuen, nik hau ezin dut orain itzuli’.\nX.P.: Esan beharra dago bertsolariei inoiz ez zaiela eskatu entzuleriaren erreferentzia markoak kontuan hartzeko.\nM.A.: Ez zitzaien eskatu eta ez zaie eskatu behar. Zuk ahal duzuna egiten duzu, eta kito.\nX.P.: Txapelketa itzuli behar denean, dudarik gabe, baina Ameriketako ez dakit zer puntatan bertsolariak etengabe hitz-jokoak egiten baditu, edo han ezezagunak diren erreferentziak erabiltzen baditu… Bestela ere bada konplikatua euskaratik itzultzea. Generoa dela…\nItzultzaile edo interpretearekin ez ezik zuzenean beste hizkuntza batzuetan abestera ere animatu izan da jendea. Xabik eta Nereak, adibidez, Boisen ingelesez ere egin zuten 2015ean. Boisen bost urtean behin egiten den Euskal Jaian egon zineten 2015ean. Bertigoa ematen duen ariketa bat izan behar du, ezta? Zein izan ziren sentsazioak?\nX.P.: Boisekoa bost urtean behin izaten da, eta 2010ean Iratxe Ibarra eta biok joan ginen. Heldu bezain pronto ikusi genuen ekitaldietan euskaraz ez zekien jende asko zegoela. Beldurra zen haientzat ‘a capela’ erdipurdi abesten zuten bi pertsonaia ulergaitz baino ez izatea eta, horren aurrean, Iratxeri esan nion: ‘Iratxe, ni ingelesez sartzera noa, seguru nago good morning Boise, how are you doing? abestuta hau lehertu egingo dela’. Eta halaxe gertatu zen. Saioaren biharamunean jende pila bat gerturatu zitzaigun esanez: ‘Ai ama, ulertu egin dut, azkeneko urteotan denetan etortzen ziren gregoriano abeslari horiek zertan ari ziren!’. Orduan esaten duzu, bueno, bale, egongo dira bertsolari pare bat zeruan purrustadaka, baina ulertu baldin badute, ba ongi egin dugu.\nBeraz, baneukan esperientzia hori eta Nerearekin konpartitu eta esan nion: ‘Nerea hemen euskarazko bertso bikainenaren ondoan ingelesezko balekoarekin doblea lortzen duzu’.\nN.I.: Nire lehen aldia zen ingelesez bertsotan. Bat-batean, gutxi batzuk ere joan ziren, batez ere parrandan. Eta idatziz ere egin genituen batzuk, eta pilo bat gustatu zitzaidan. Ez zitzaidan Xabiri bezain erraza egiten, obviously, baina polita zen. Iruditzen zait beste hizkuntza batean inprobisatzen ari zarenean, ez dauzkazula euskaraz daukazun inertziak…\nX.P.: Ez daukagu hamaika bertuterik.\nM.I.: Baina saio osoak egiten zenituzten ingelesez?\nN.I.: Gauza asko egin genituen.\nX.P.: Bai, lehenengo egunetan kirol ekitaldiak daude, hockey estadio batean, eta ke artean atera behar dugu, munduko onenak bagina bezala…\nM.I.: Erakustaldi moduko bat.\nN.I.: Show bat.\nX.P.: Lehen egun horretan, su artifizialak dira, librean bertso batzuk. Baina, gero bai, izan genituen ordu erdiko saio batzuk.\nN.I.: Pixka bat pedagogikoa egiten saiatu ginen, tutorial moduko batzuk.\nX.P.: Helburua zen eurek ikustea inprobisatzen ari ginela. Horretarako, jolas ezberdinak planteatu genituen. Adibidez, eurek errimak eman ingelesez, sky, fly eta horrelakoak, eta guk bertsoa osatu, ingelesez.\nN.I.: Bertso hibridoak joan ziren asko. Berak, ingeles gehiago sartzen zuen, baina ni ere saiatu nintzen. Tarteka konturatzen nintzen: ‘Pufa, nora zoaz…’, baina akordatzen naiz hockeyko estadio horretan herri kirolariek ere ez zutela egiten Euskal Herrian egingo luketen bezala. Harria jaso baino gehiago zen harriarekin selfiak ateratzea, eta pentsatu nuen: ‘Ba nik ere nahi dut hemen pixka bat tontoarena egin’. Gogoratzen dut koplatan hasi eta joko politak sortu zirela, harriak eta Rolling Stones eta abar. Oso ondo pasa genuen.\nBertako bertsolariek, Martin Goikoetxea batek adibidez, egin izan dute ingelesez bertsorik? Zuen saiakera gustatu zitzaien?\nX.P.: Bertako bertsolariei ez zaie inoiz burutik pasa ere egin ingelesez egitea.\nN.I.: Jarri izan balira, guk baino askoz ere hobeto egingo zuketen.\nX.P.: Martinek ikusiak zituen Boisen gure aurretik egindako saioak, eta konturatu zen harrera ona zuela esperimentuak.\nBuruari nekatu ederra emango dion ariketa izan behar du…\nN.I.: Bai, baina nire kasuan behintzat, mesede gehiago egin dit kalte baino. Erasmusetik bueltatu ondoren ez nekien ongi nola txertatu bertsoa nire bizitzan berriro. Pixka bat aspertuta edo, ez dakit zein den berba… lehen zinen horretara bueltatu nahi duzu, baina ez dakizu puntu horretan zauden; segurtasun falta pila bat sortzen zaizkizu utzita egonez gero. Horrela nengoela, Ane Labakarekin eta Irati Majuelorekin batera Mexikora, Jornadas Iberoamericanas de Jovenes Versadoren y Trovadores delakora, joateko gonbita iritsi zitzaidan Elkartetik, eta baiezkoa eman nuen. Saio ofizialetan, Anek eta biok euskaraz abestu genuen, eta Iratik gaztelaniara itzuli. Baina gero, informalki eurekin gaztelaniaz ere dezenteko saioak egin genituen, dezimetan edo euren kopla moduko horietan. Ba, hortik etorri zait bertsolaritzara berriro ‘engantxatzeko’ bidea, zeren sentitu nintzen libre berriro hanka sartzeko, eta izugarri gozatu nuen. Zergatik da gaztelaniaz egiteko sekulako gogoa daukadala eta euskaraz egiteko, berriz, beldurra? Pentsamendu horrekin eman nion buelta bolada motel horri. Bizkaiko Txapelketa iritsi zen, justu Mexikotik bueltan, eta sekulako gogoarekin ekin nion. Hizkuntza aldaketa horrek eman zidan behar nuen motibazioa.\nX.P.: Alexis Díaz Pimientari entzun nion: La primera condición de la improvisación es el error. Ez baldin baduzu onartzen gertatuko dela, horrek eragiten dizu beldur bat idatzizko bertsoak egitera zaramatzana. Bestelako hizkuntza batean egin behar duzunean, ordea, ez dauzkazu eskura euskaraz egiteko ikasi dituzun tranpatxoak, etsi egiten duzu eta arriskatu.\nM.I.: Egia da euskaraz klixe batzuk eta esamolde batzuk automatikoki etortzen direla edo baliatzen ditugula. Beste hizkuntza batean biluziagoa da inprobisazioa.\nX.P.: Eta zailtasun berriei egin behar diezu aurre. Gogoratzen naiz behin eskatu zidatela Pasaiako Plazatik ingelesera, frantsesera eta gaztelaniara pasatzeko. Esan nien ingelesez eta frantsesez ez nintzela tematuko neurri eta errimekin, baina gaztelaniaz saiatuko nintzela kantagarri egiten. Begira zer egin nuen: La plaza de Pasajes hoy es noticia/ un toro a salido con gran malicia/ lo que ha sucedio os voy a relatar/ para que los mas tristes os podais consolar. El dia de Santiago fiesta en Pasajes es/ quien no haya llegado que pregunte despues/ al principio la gente animo al animal/nadie se queria acercar al final.\nGeroxeago, jendaurrean gaztelaniaz bat-batean egitea tokatu zitzaidanean, konturatu nintzen azentuaren arabera errimatzen dutela. Horko bertsoetako oinei erreparatuz gero, azentua, berez, bigarren silaban dute noticiak eta maliciak, eta nik aurreratu egin nien, doinuan sartu ahal izateko… Horrek sekulako belarriko mina egingo dio erdal inprobisatzaileari eta entzuleari.\nM.I.: Horregatik da hain konplikatua gaztelaniazko testu bat euskal doinu batera ekartzea.\nX.P.: Euskaraz edozein azentuazio onartzen da kasik bertsotan ari bagara. Baina gaztelaniaz ez, perdida eta pérdida ez dira inoiz elkarrekin joango. Perdida Habanerara ongi etorriko da, azken aurrekoan duelako azentua, baina pérdidak ez dizu balio. Bat-batean konturatzen zara sekulako ideia ona izan duzula gaztelaniaz, baina ez duela funtzionatzen.\nEta ingelesez are nabarmenagoa da hori. Chocolate gaizki azentuatzen baduzu so leit ulertuko dute. Azentuazioak erabat aldatzen du esanahia.\nBeste hizkuntza batean aritzearena oso puntualki hartzen den bide bat da, ezta? Gisa honetako zein saio duzue gogoan?\nM.A.: Nik uste jolas bezala egiten dela. Euskal Herrian zehar, urtean saio mordoa egiten da, batzuk oso informalak, eta noizbait tokatu izan zait saiakeraren bat.\nM.I.: Saiotxoren bat egin izan dut, jolasean, bertso udalekuetan, bertso eskolan edo poteoren batean. Sorbonan ere egin nuen saio bat.\nX.I.: Ni dezente eginda nago. Washingtonen Irati Andarekin, anaiarekin Hego Ameriketatik egin genuen bidaia batean, Bruselan…\nN.I.: Ane Labakak eta biok Londresko euskal etxean jardun genuen bertsotan, eta gehienak, euskaraz. Baina euskaraz ikasten ari ziren bertako batzuk ere bazeuden, eta haiei, erdi ingelesez.\nX.P.: Erdara tartekatzearena askotan egin izan da tradizonalki, Oskorriren ‘que te parece Marinaren nobiyua’…\nM.I.: Kopla zahar asko daude hizkuntza-anitzak.\nX.P.: Oraingo neskatilak oso dira prety\nM.I.: Baina hori baliabide estilistiko bat da, irri egiteko baliatzen duzu.\nX.P.: Bai baliabide puntual gisa gehiago erabiltzen da saio oso bat egiteko baino. Bertso-afari batean, sarjento Payaren paperean jarri ninduten eta gaztelaniaz bota nituen bertsoak, gairako ongi zetorrelako.\nM.A.: Gehiago esango dizut, askotan, hizkuntza erabiltzeko ez daukazu jakin beharrik. Nik Peñagarikano frantsesez askotan entzun dut, eta sekulako grazia egiten du.\nMaddalen Arzallus: “Gehiago esango dizut, askotan hizkuntza erabiltzeko ez daukazu jakin beharrik. Nik Peñagarikano frantsesez askotan entzun dut eta sekulako grazia egiten du”\nMiren Ibarluzea: “Dena den, nik ez dut uste inoiz egingo denik bertso saio bat osorik ingelesez edo beste hizkuntzaren batean. Bertso bat edo beste agian bai, edo hibrido batzuk, baina hortik aurrera ez zait oso hipotesi errealista iruditzen”\nXabi Paya: “Behin eta berriro argi utzi genuen Euskal Herrian beti euskaraz egiten dela, esperimentu bat zela ingelesez egitearena, trainerua uretatik ateratzea zela, like a fish out of the water”\nMaddalen Arzallus: “Euskaraz egin eta itzultzailea eraman derrigor egin behar da. Gero, beste hizkuntzako bertso bat sartu beharko litzatekeen edo ez, nire ustez bai, sartu beharko litzateke, baina oinarriak izan behar du euskarazkoa”\nNerea Ibarzabal: “Mexikon itzulpenarekin egin genituen saio horietan oso kuriosoa egin zitzaidan emaitza, publikoaren erreakzioa hogei segundo geroago jasotzen baituzu. Hogei segundo pasatzen dituzu jakin gabe bota duzunak funtzionatu duen edo ez”\nXabi Paya: “2003an Ahozko Inprobisazioa Munduan egin genuenean, portugesezko interpreteak hamar minutuko azalpena ematen zuen minutu bateko bertsoa itzultzeko. Hori bai zela coitus interruptus bat!”\nGarai batean Ipar Euskal Herrian ba omen zegoen frantsesez bertsotan egiten zuen bertsolaririk. Dekadentzia seinale bezala hartu izan da hori. Jarri behar da marra gorririk?\nX.P.: Bertsolaritzak definizioz euskaraz egindakoa behar du. Euskara kentzen badiozu, repentismoa izango da edo regueifa edo dena delakoa, baina bertsolaritza ez. Beste kontu bat da, baliabide gisa edo zubigintzarako, puntualki beste hizkuntza bat erabiltzea.\nN.I.: Bai, hemendik ikusita argi dago euskaraz egin behar dela, eta Boisen euskaraz egin genuen ingelesez baino gehiago. Baina momentu batzuetan mila pertsona dauzkazu aurrean, eta konturatzen zara gehienek ez dutela ulertzen, eta komunikatu egin nahi duzu. Hor pasatzen zara zerbait ingelesez egitera. Hasieratik, Xabik aukera hori aipatu zidanetik, erabat logikoa iruditu zitzaidan eta adostasuna eman nion.\nX.P.: Behin eta berriro argi utzi genuen Euskal Herrian beti euskaraz egiten dela, esperimentu bat zela ingelesez egitearena, trainerua uretatik ateratzea zela, like a fish out of the water.\nM.I.: Dena den, nik ez dut uste inoiz egingo denik bertso saio bat osorik ingelesez edo beste hizkuntzaren batean. Bertso bat edo beste agian bai, edo hibrido batzuk, baina, hortik aurrera, ez zait oso hipotesi errealista iruditzen.\nEuskalduna ez den publiko baten aurrean zer da hobea, euren hizkuntzan ala itzulpenarekin?\nM.A.: Euskaraz egin eta itzultzailea eraman, derrigor egin behar da. Gero, beste hizkuntzako bertso bat sartu beharko litzatekeen edo ez, nire ustez, bai sartu beharko litzateke, baina oinarriak izan behar du euskarazkoa.\nX.P.: Helburua bertsolaritza kanpora eramatea bada, momenturen batean, euskarazkoa derrigor eskaini behar duzu. Guk, adibidez, lehenengo agurra euskara hutsean, eta tartean ere euskaraz joan ziren bertso gehiago. Baina, bertsolaritzaren ziria, erantzuna eta abar helarazteko, guk inprobisatu egiten dugula eta ondo pasatzen dugula adierazteko, zeren hori ere bada bertsolaritza, hori ingelesez ere eskaini genien. Gai-jartzaileak ingelesez egiten zuen bere lana, eta, guk ere, haria jarraitzeko modua, edo gutxienez oinarrizkoa ulertarazteko modua eskaintzen genien. Hori lortzeko traizio pixka bat egin behar duzu.\nN.I.: Mexikon itzulpenarekin egin genituen saio horietan oso kuriosoa egin zitzaidan emaitza, publikoaren erreakzioa hogei segundo geroago jasotzen baituzu. Hogei segundo pasatzen dituzu jakin gabe bota duzunak funtzionatu duen edo ez.\nX.P.: 2003an Ahozko Inprobisazioa Munduan egin genuenean, portugesezko interpreteak hamar minutuko azalpena ematen zuen minutu bateko bertsoa itzultzeko. Hori bai zela coitus interruptus bat!\nEta gero, ikusgarritasunaren kontua dago. Interpretea taulatutik ari bada, kasik badirudi berari zuzentzen zaizkiola publikoaren erreakzioak.\nM.A.: Azkeneko kultur artekoetan, nola egin planteatu zenean, hasieratik esan genuen interprete lanetan genbiltzanek, ahal zela, ez genukeela bistan egon behar.\nM.I.: Trabarik gutxien egiten duen sistema pantaila bidezkoa izango da. Bertsolaria abesten ari den aldi berean, pantaila batean idaztea interpreteak.\nX.P.: Bertso interprete lan hauetan aritu zen lehena Koldo Tapia da, eta, ikusgarritasunaren arazoarena komentatu nionean, kontatu zidan Andoni Egañarekin Veracruzera, Mexikora, eginiko bidaia batean bik elkarrekin bertsotan jartzen tematu zirela bertakoak. ‘¿Pero como haremos lo de la traduccion?’, ‘Bueno, pues que cada uno se traduzca lo suyo’. Bota du Andonik bere bertsoa eta: ‘He dicho que…’. Koldok ‘Pello Joxepe tabernan dala’ abestu eta: ‘He dicho que la flor es bella porque resurge en el resplandor de la noche…’ (barreak denek) Koldori Andoniri baino txalo gehiago!\nGero eta ohikoagoak dira kulturarteko topaketak, bestelako inprobisatzaileekin elkartrukeak. EHko erdal komunitatearengana iristeko ahalegin bat ere badago 2005etik. Gero eta garrantzi handiagoa hartuko duen alorra da hau, ezta? Egin beharko litzateke egiten dena baino gogoeta, trebakuntza gehiago?\nM.A.: Akaso ez litzake txarra. Itzultzaileak guztiz inprobisatzen ibili gara eta trebakuntza egiteko moduko ibilbidetxo bat badago.\nX.P.: Nik uste Elkarteak oso ongi egin duen gauza bat dela, erraztaile figura bat sortzen denean, gero horri ibilbide bat eskaintzea. Adibidez, Irati ibili zen hemengo kulturartekoan eta, gero, Mexikora bidali zuten berriro. Hori egin beharra dago.\nM.I.: Baina ez litzateke txarra esperientzia guzti horiek bildu eta gogoeta bat egitea. Xabik zerbait idatzi du, nik ere bai, baina ez du jarraitasun bat izan horrek, eta ona litzateke pauta batzuk jartzea.\nX.P.: Vigo, Sardinia, Kuba, Mexiko, Brasil, Argentina, Uruguai, Estatu Batuak, Ingalaterra, Bruselas… Egia esan, toki mordo batean ibili izan naiz bertso interprete edo bertsolari joanda. Eta esperientzia horretatik, ahal dela, bi hizkuntzak egin behar dituela ongi interpreteak, baina ezin bada, hartzaileen hizkuntza dela lehenetsi beharrekoa. Edo konturatzen zara interpretearen ikusezintasuna garrantzitsua dela eta pantailan idaztea dela trabarik gutxien egiten duen bitartekoa, akatsak nabarmen samar gelditzen diren arren…\nBakoitzak berea ekarrita, lanketa kolektibo bat egin liteke pauta batzuk edo protokolo batzuk ezartzeko. Honela, adibidez, Erroman saio bat egin behar bada, jada ezarrita legoke pantaila eskatu behar dela, bi laguntzaile joatea komeni dela, bata aurkezle eta beste interprete gisa ibiltzeko eta abar.\nM.I.: Are gehiago, kanpoko fenomenoen oinarrizko ezagutza bat ere landu daiteke. Zer neurri erabiltzen dituzte italiarrek? Aurrelan hori egina baldin badaukazu, formarena ere errazago bideratu ahalko litzateke.\nM.A.: Ametsek saio bat egin zuen Berlinen, eta pantaila hirutan banatua zegoen. Ezkerrean, dena euskaraz; erdian, itzulpen nahikoa zuzen bat alemanez, eta eskuinean, poeta aleman batek alemanezko hori poesiazko forman jartzen zuen.\nN.I.: Zenbat denboran egiten zuten hori?\nM.A.: Bera bertsotan ari zen bitartean, bat-batean.\nX.P.: Beste hizkuntzetan aritzeko tranpatxoak ere partekatu daitezke. Adibidez, gaztelaniaz errima errazagokoak dira aditzak eta adberbioak adjektiboak baino, ‘-mente’ bat edozein lekutan sar baitezakezu, eta aditzak beti dira ar-er-ir bukaerakoak.\nM.A.: Gero, asko ikasten da beraiei entzunez, ezta? Kubatarrei entzunez konturatzen zara askotan gu bezala hamar oinekin dabiltzala bueltaka. Entzunez ikasten duzu zuk egin behar bazenu nola egin beharko zenukeen.\nX.P.: Kuban inpresioa egin zidan hamalau urteko gaztetxoek ere zer lanketa daukaten. ‘La lluvia, esa guerra de renglones discontinuos’ bota zigun batek… Gero, konturatzen zara molde bakoitzak tresna jakin batzuk garatu beharra dakarrela, eta kubatarrek geurea baino errima askoz estuagoa dutenez, azentuazioagatik eta erabiltzen dituzten egitura konplikatuengatik, horrek alegoriak eta metaforak askoz gehiago lantzera eraman dituela. Hori euskaratzea askoz konplikatuagoa da. Aldiz, bertsolaria besteei itzultzea ez da hain zaila, ez bada oso maltzur jartzen behintzat.\nM.I.: Hor erronka izugarri bat dago, eta egia da heldu beharko zaiola. Bertsolaritzaren nazioartekotzerako, berbazko artea den neurrian, landu beharra dago.\nX.P.: Badago kontu bat, egiteke dagoena eta bertsolaritzaren nazioartekotzerako oso mesedegarria izango litzatekeena: azken 20-30 urteotako bertsoaldi on batzuk aukeratu beharko lirateke, mota ezberdinetakoak, hainbat hizkuntzatara itzuli eta azpidatziekin youtuben, bertsoa.com-en edo nonbait, eskuragarri jarri.\nM.I.: Pariseko euskal etxean saiatu zen tipo bat horrelako zerbait egiten. Eta euren youtube kanalean jarrita dauzkate…\nX.P.: Nik, kanpoan ibili naizenetan, gabezia hori sumatu dut. Birminghamen ikasleei, esaterako, azaldu nien zer zen bertsolaritza, Fernando Amezketarraren mundutik hain urrun ez legokeen zerbait, eta hurrengo klasera harrituta etorri zitzaizkidan sarean ingelesez topatu ahal denak –Txapelketa Nagusia–, pressing catch ikuskizun bat ematen zuela esanez.\nBertsolari dokumentala dago pixka bat horretarako. Badaude Maialenen bertso batzuk ere, eta Ametsen azken lana ere ari naiz erabiltzen orain. Baina oso gauza jakinak dira. Zerbait zabalagoa eta propio horretarako prestatua oso tresna potentea izango litzateke, bai Etxeparerekin irakurletzatan dabiltzanentzat eta baita munduan zehar barreiaturik dagoen euskaldun askorentzat, zeren egia da bertsolaritzak hortik zehar jakin-min handia sortzen duela.\nN.I.: Turkian, Erasmusean nengoela, saiatu nintzen esplikatzen zer den bertsolaritza, baina ez da erraza…\nX.P.: Eta bertako erdal komunitateari begira ere baliogarria izango litzateke. Zubi lan hori ere aztertzeko modukoa da. Behin Lasarten egin genuen horrelako esperimentu bat, erdal komunitatea gonbidatuta eta interpretazioa pantaila bidez eskainita, eta oso gustura hartu zuten denek. Txapelketan egin izan denak ere interesa piztu du. Ez dut uste bide hori jorratzeak euskara hutsezko saioak arriskuan jarriko dituenik. Ez dut uste sekula inork interpretaziorako pantailarik jarriko duenik bertso afari normal batean.\nMaddalen Arzallus: “Ametsek saio bat egin zuen Berlinen eta pantaila hirutan banatua zegoen. Ezkerrean, dena euskaraz; erdian, itzulpen nahikoa zuzen bat, alemanez, eta eskuinean, poeta aleman batek alemanezko hori poesiazko forman jartzen zuen”\nXabi Paya: “Lanketa kolektibo bat egin liteke pauta batzuk edo protokolo batzuk ezartzeko. Honela, adibidez, Erroman saio bat egin behar bada, jada ezarrita legoke pantaila eskatu behar dela, bi laguntzaile joatea komeni dela, bata aurkezle eta beste interprete eta abar”\nEN POLVO, CENIZA Y NADA\nBadira hogei urte. Ia hogeita bat. Lehenengoetariko irteera genuen. Veracruzera, Mexikora, joan ginen Koldo Tapia, Bertsozale Elkartearen arduraduna eta biok. Hasiak geunden beste kulturatako inprobisatzaileekin harremanetan eta Mexikotik luzatu ziguten gonbitea. “Asociación iberoamericana de la decima improvisada” zelakoa osatu nahi zuten eta gure bidaiaren asmo nagusietakoa zen elkarte horren kamustasuna azaltzea. Gu, esaterako, kulturarteko elkarte baten aldekoak ginen izatekotan baina ez genuen gure burua osatu nahi zutenean ikusten. Gu inprobisatzaileak baginen baina ez dezimistak eta are gutxiago iberoamerikarrak.\nIkertzaile eta inprobisatzaile mexikar, kubar, kolonbiar, txiletar, argentinarren… aurrean hori azaltzen ahalegindu ginen. Dezimistak ez ginela eta iberoamerikar ere ez genuela jotzen gure burua frogatzeko beti egiten genuena egitea baino modu hoberik ez zen: bertsotan, euskaraz.\nHarridura sortzen zien hasieran, guk gazteleraz jakin arren zergatik euskaraz inprobisatzen tematzen ginen ikusteak. Esan ere egin zidaten salbuespentxo bat eginez ea ez nuen gazteleraz inprobisatuko, non eta han, den denek gaztelera genekien foro hartan. Ezezkoari eutsi nion. Ni ona, euskaraz nintzela esaten nien, ez nindoala nire usteak desegin eta maila artistikoa jaistera.\nBeraz, lehen egunetan nik bertsoak bota eta segidan Koldo Tapiak gaztelerara itzultzen zituen. Koldo itzutzaile ona eta zaildua da. Baina badakizue… Bertsoak derrigor asko galtzen du bota osteko interpretearen lana on ona bada ere. Gainera, eurei eskatzen genizkien gaiak eta batzuk taxuzkoak eta sakonak izaten ziren. Gogoan daukat Maximiano Trapero unibertsitate irakasleak ipini zidan bat. “Para ti, Andoni, el pie de una décima muy significativa en el acerbo cultural castellano: En polvo, ceniza y nada”. Ez zegoen jiji eta jaja jardunda erantzuterik eta ondorengo itzulpenak eskatzen zuen lana ere handia zen. Buruari bueltaka ari nintzaion, ezagutu berri gintuzten haiek ez zezaten pentsa itzulpenak adierazten zuen bezain kamutsak ginela. Eta azken egunerako asmatu nuen xixtima. Teman egin genuen Koldo eta biok Jalapako antzoki eder batean. Ikus zezatela bakarka baino gehiago dialektikan aritzen ginela gu ere. Koldok gainera askok uste baino gehiago egiten zuen bertsotan. Baina biok bertsotan ari baginen nork itzuli behar zituen gure bertsoak? Geronek. Eta geronek itzuli behar genituenez, erabaki nuen hobe genuela bertsoak gazteleraz pentsatu, errima eta guzti, gero, nola edo hala euskaraz kantatu eta kantua bukatzean, itzulpenaren txandan, hasieran burutan hartu genuen hura botatzea gazteleraz.\nHalaxe egin genuen eta ordura artekoa baino arrakasta handiagoa lortu. Bertsoak, jakina, eskasagoak ziren, baina itzulpenaren ostean hobeak ziruditen. Gainera, inork ez zekien ze prozedura erabili genuen. Gazteleraz pentsatu, euskaraz antzeko zerbait kantatu eta zehatz-mehatz hasieran pentsatua bota itzulpen garaian. Gogoan dut jarri ziguten gai bat honakoa izan zela: “Koldo zu zara haur bat Veracruzgo hondartzan jolasean dabilena. Halako batean ikusten duzu itsasontzitik lehorrera datorren gizon armaduradun bat, Andoni”. Eta gogoan dut jokaldia nola osatu nuen. Pentsatu nuen gazteleraz: “chaval ten cuidado, que tu cuello está en peligro, pues yo de Cortés sólo tengo el apellido”. Gero euskaraz kantatu nuen doinu erraz batean:” zure lepoa arriskuan da, ez daukat esan beharrik, nik Kortesetik nola daukadan apellidua bakarrik”. Eta bertsoa amaitu ostean itzuli nuen: “ Le he dicho que tenga cuidado, que su cuello está en peligro, que yo de Cortés sólo tengo el apellido”. Txalo zaparrada ordurartean bertso hobeekin jasotakoa baino askoz ere handiagoa izan zen. Badakit ez dela maiz erabiltzeko ideia, baina batzuetan funtziona dezakeela han ikasi genuen, Veracruzen, duela hogei urte luze.\nGorrentzako bertso-saioa italian\nVis Musicale- Il Parco Sonoro Tra i Due Jardunaldien egitarauak honela dio:\nSIOVEDI 23 LUIILIO 2009 • TAVERNA\nSaluti e auguri delle autorita\nSegni che non si ínterrompono: con Tommaso Russo, Donata Chirico,Daniele Gambarara, Rosaria Giuranna, Virginia Volterra.\nScripta volant, verba manent a cura di Antonella Sbrilli e Claudia Matera\nCONCERTI – ORE 20:00\nSaluti e augurí in versi estemporanei\nBertsolaris, repentistas, poetia braccio\nlmprovysando tra ragamuffin e dancehall Jaka e Mama Marjas\nPaolo Scarnecchia musikologoaren eskutik iritsi zen gonbidapena Bertsozale Elkartera. Scharnecchiak, Mediterraneoko kultur adierazpenetan ikerlari eta aditua, 2004tik zuen hartu-emana Elkartearekin, eta Jardunaldien zuzendari artistiko eta zientifiko gisa zuzendu zitzaien orduko hartan. Gonbidapenari Andoni Egaña, Onintza Enbeita, Amets Arzallus eta Jon Martinek osaturiko espedizioa bidean jarriz erantzun zitzaion.\nJardunaldiak uztailaren 23tik 26ra bitartean ziren burutzekoak, Italia hegoaldean, Calabriako Catanzaro probintziako Taverna herrian. Jon Martinek gogoan du mendialdeko paraje bat zela: “Aireportutik irten eta, iristerako, orduak egin genituen, segi eta segi mendiartean”. Eta ongi gogoratzen du, Sila Piccola izeneko parke naturalean baitago herria. “Mendi estazio moduko batera iritsi ginen, eta dezenteko altueran egon behar zuen hark, hotza egiten baitzuen”, kontatzen du. Mendiko turismora bideraturiko Villagio Mancuso instalazioetara eraman zituzten.\nAldrebes samar hasi omen zen bidaia: “Hegaldia berandutu egin zen eta Italiako aireportuan jaso behar gintuen tipoa ere bai. Arratsaldea ondo sartuta iritsi ginen, bazkaldu gabe, eta denok, baina batez ere Amets, seko gosetuta; jatekorik ez zen inondik sumatzen, ordea”. Programan azaltzen denaren arabera autoritateen agurren eta jolasen (giochi) ondoren etorriko zen degustazionia.\n“Normalean baino giro isilagoa nabari zen, eta soinu probak egiten hasi ginenean, jende bat bafleetara gerturatu eta eskuak jartzen zituztela ikusi genuen. Galdezka hasi eta orduan erreparatu genion jardunaldien ardatza musika eta gormutuak zirela, publikoan gorrak eta mutuak izango genituela, batik bat”. Bertako bi inprobisatzailerekin eta greziar batzuekin egin behar zuten saioa, baina haietatik inork ez zekien ingelesez, eta nahikoa lan elkar ulertzeko. “Antolakuntzako bat azaldu zen gaztelaniaz eta ingelesez bazekiena, eta hark jarri zuen ordena pixka bat”.\nEuskaraz abestu ondoren, bertsolariek eurek itzultzen zuten gaztelaniara; ondoren, gaztelaniaz zekien antolakuntzako kideak, oholtza gainetik bertatik, italierara itzultzeko; eta, azkenik, atzealdean zuten pantaila batean jasotzen zen transkripzioa. Pantailan irakurritakoa keinu hizkuntzara itzultzen zuen kide bat ere bazegoen oholtzan. “Itzulpenarena beti izaten da kontu xelebre samarra, baina hura baino kuriosoagorik ez zait inoiz tokatu”, kontatzen du Martinek. “Bertsoa bukatutakoan gaztelaniazko eta italierazko itzulpenei itxaron behar zitzaien. Orduan jotzen zuten txalo batzuek, publikoaren erdia baino gutxiagok, gorrak ez zirenek. Gorrek, pantailan irakurtzea bukatu ondoren egiten zuten, pixka bat geroxeago, gorren hizkuntzan, eskuak mugituaz. Eta zenbaitzuk, saioa keinu hizkuntzan jarraitzen ari zirenek, beste segundo batzuk geroago; batzuetan, hurrengo bertsoa hasita zegoela”.\nMartini, ordea, txokanteena ez zitzaiona euren saioa egin: “Denetik bildu ginen han. Esaterako, artista gor batek beatbox emanaldi bat eskaini zuen, eta rapeatzaile mutu batek ere egin zuen saioa”. Keinu hizkuntzan rapeatzen omen zuen, eta atzeko pantailan irakur zitekeen abesten ari zena, “harrigarriena da errimatu egin zuela, keinuekin errimatu, hotsik atera gabe. Pasada bat izan zen”.\nOroitzapen polita utzi zioten jardunaldi haiek. “Mundu bat deskubritu genuen”, dio. “Denetariko jardunaldi eta ekitaldiak antolatu ohi dira hortik zehar, eta zentzu handirik topatzen ez diezunak ere tokatu daitezke bat edo beste. Baina, kasu honetan, jende jatorra eta interesgarria zen, eta ezezagunak zitzaizkigun sorkuntzaren alor batzuk ukitzen zituzten. Galdera pilo bat egin genizkien, eta keinu hizkuntza pixka bat ere ikasi genuen lau bertsolariok”, kontatzen du.\nAhozkotasunaren inguruan ikerketa garrantzitsuak eginak zituen katedratiko aljeriar bat elkarrizketatzeko aprobetxatu zuten bidaia. Jardunaldien itxiera egunean, Andoni Egañak hitzaldia eman zuen bertsolaritzari buruz, eta beste bertso saio bat egin zuten laurek. Honela dago jasota jardunaldien programan:\nDOMENICA 26 LUGUO 2009 • VILLAGGIO MANCUSO\nSEMINARI, WORKSHOP, LABORATORI·ORE 10:00\nApri gli occhi e tira fuori le maní: introduzione alfa Lingua dei Segni\nItaliana (per bambini e adulti)\nAlessio Di Renzo e Tommaso Lucioli (ISTC-CNR)\nPrima carpo, musica dopo… segno, gesto, movimento ed espressíone artística e poetica in LIS\nGabriele Caia,Lucia Daniele, Laura Di Gioia, Antonio Pellegrino\nINCONTRI- ORE 10:00\nLa poesía visiva: arte, alfabeto, parola\nIl campionati di improwisazione poetica: lo sport verbale dei Paesi Baschi\nAndoni Egaña (Spagna)\nVersi che non si dimenticano: per George Mifsud Chircop Marlene Mifsud Chircop,Kalcidon Vella “id-Danny”, Ronnie Calleja “ir-Ronnie” (Malta)\nCONCERTI – ORE 20,00\nPoetar segnando (poesie e canzoniin lingua dei segni) Gabriele Caia, Giuseppe Giuranna, Rosaria Giuranna\nBertsolaris (PaesiBaschi- Spagna)\nAndoni Egaña, Onintza Enbeita, Jon Martin, Amets Arzallus\nFlow, beat e rime in freestyle\nKiave, Clementina, Hyst, Alien Deecon la partecipazione di Eugenio Scarlato (LIS) e Praso (Portogallo)\nSarasuaren dezima haiek\nJon Sarasua Guillermo Velazquezekin Hondarribian 2002an\nTopatu dugun gisa honetako lehen saioa. Han eta hemen galdetuta ‘Sarasuaren dezima haiek’ bertsolariak eta Velazquezek abesturiko dezimak aipatzen dituzte denek. Tarte batean bat-batean aritu baziren ere saioaren zatirik handiena aurretik prestaturiko piezekin osatu zuten. Horietako batzuk erakusgarri, Sarasuaren ‘Una cara en dos’ izeneko sortatik hartuak.\nMéxico es lo que es\ntu vista tiene su punto\ncomo euskaldún te pregunto\nGuillermo, ¿como nos ves?\nSomos del mundo al revés\nmas conocemos su costo\ny es que nuestro propio rostro\nestá en dos partes tallado\nindígenas por un lado\ny ricos blancos por otro.\nLos hablantes del euskera\nson vino añejo sin copa\nsí, indígenas de Europa\nde antes de que Europa fuera\ny tratados de manera\nde indios de negra lista\ncarne de lenta conquista…\nmas también conquistadores\nhoy guapos consumidores\ncon discurso progresista.\nEn la Europa izquierdosa\no en América Latina\nla palabra se combina\ncon coherencia asombrosa\nlo alternativo se glosa\nmás para plantar batalla\nse trata de dar la talla\nen construibles terrenos\ndiscursos, muchos hay buenos\nla práctica es lo que falla.\nEuskal Herria y México\nlas décimas y los versos\ndos pequeños universos\ncomedias con fondo trágico\nconectarlos suena mágico.\nTermino sin darle bombo\npero siento algo hondo\nal ponernos cara a cara\ny nos une un mar de fondo.\nPayatarrek izenetik izana\nXabi Paya, Fredi Paia eta Wilson Saliwoncyk Algortan 2007an\nno se si sere capaz\npero he de hacer siempre más\npues Fredi me pone a cien.\nYa se que tal vez no bién\nmas te pido con amor\n¡Ai Wilson por favor!\nTe dare una propina\npero llevate a Argentina\na mi hermano el payador.\nQue bonito payador\nme lo llevo pa mi tierra\n(‘¡los dos!’ egiten dute oihu publikotik, barreak)\nseñora el trato no se cierra\na los dos ni por error.\nLa madre del traductor\nme estaba diciendo hoy\nme lo explicó donde estoy\nlos dejo aqui en esta sala\nporque esta dupla es más mala\nque un discurso de Rajoy.\nHoy nos tienes que aguantar\neres el tercer hermano\nyo no te estrecho la mano\nporque tienes que tocar\nigual te la voy a dar (Wilsonek)\nAunque tengas muchos chavos\naunque la caja pongas con clavos\na mi hermano no te llevas\nni en erderas ni en euskeraz\nlos portes salen muy caros\nShakespeareren hizkuntzan ere\nXabi Paya-Nerea Ibarzabal Boise (AEB) 2015\nWelcome to Boise ongi etorri\nwe are your two bertsolaris\nour main strength is not in our muscles\nbut in the power of speech.\nThanks to many basques who came to Boise\nour culture is strong and rich;\nAmeriketan landatuta be\nharitza beti da haritz.\nHow many basques, how many\neveryone says “aitxitxe\nartzain etorri zen”\nlehen bizitxe Markiñen\nand now I recommend\nstrong as shepperd’s hand\nherri bat garelako\nClap hands hard after bertsos,\nas hard as it can be,\nwe are your bertsolaris\nNerea and me.\nLets tell you now what comes next,\nwhat you are gonna see,\ncause these strong men and women\nwho came over the sea\nwill chop down a big tree\nwill lift rocks like a pea…\nso clap or shout, feel free\nbut please do never flee!\nBe ready for a good show\nthis is Jaialdi!\nXabi Paya Washington (AEB) Smithsonian Folklive Festival irekiera 2016\nArratsalde on denoi\nhello, welcome, get in!\nWe, Basques, have many treasures\nthat we wanted to bring:\nneeded a Basque spring,\nbaina hauxe hasteko\ngaur hemen zer egin?\nis always a good thing,\ncooks could prepare a good meal,\nbertsolaris can sing…\nbut we have an old tradition\nthat deserves to be seen,\nhas bedi ekitaldia\nXabi Payaren artikulua, bertsolaritzaren interpretazioaz, Senez aldizkarian, 2006an: “Bat-bateko itzulpengintza: gakoak eta azterbideak”. http://www.eizie.eus/Argitalpenak/Senez/20061220/paya\nMiren Ibarluzearen artikulua, ‘Shakespeare bertsolari’ esperimentuaz, Senez aldizkarian, 2015ean: “Shakespeare bertsolari: literatura itzulpena bertsotan Itzulpen-saio bateko gogoetak” http://www.eizie.eus/Argitalpenak/Senez/20151020/06ibarluzea\nFredi Paia, Xabi Paya eta Wilson Saliwoncyk-en ‘Payadoreak’ ikuskizuna Algortan, 2007an. https://m.youtube.com/watch?v=j12TCG1XLO8\nGabriel Luceno “Payadores y bertsolaris” Montevideo (Uruguay), 2008an. https://m.youtube.com/watch?v=w2waHd2uz_4\nMiren Artetxe eta Miren Ibarluzea Pariseko Sorbonako Unibertsitatean, 2014ean. Euren burua frantsesez itzuliaz edo Carles Beldak katalanera itzulita. http://bdb.bertsozale.eus/web/saioa/view/2014-03-27-paris-berezia\nBertso bazkaria Urnietan. Unai Iturriaga eta sargento Paya. https://m.youtube.com/watch?v=XYedmzmTqxQ\nTags: aniztasuna bertsogintza bertsolari poliglotak eleanitzak eleaniztasuna hizkuntzak maialen arzallus miren ibarluzea nerea ibarzabal sorkuntza xabi paya


Artisautza interesgarriak otsailaren 23an eginak, eskuz eginak: master class, photo\nArtisautza otsailaren 23ra bere eskuekin\nPatioaren Defendatzailearen Egunean, harritu eta nahi gure gizon maitea nahi dut. Opari handi bat, hau da, sexu indartsuagoaren ordezkari guztiak erakartzen saiatzea, otsailaren 23an eskuz egindako eskulanak eskuekin. Opari bat bere aitarengandik egin daiteke eta neska batentzat. Oso denbora ukiezina eta gogoangarria dute.\nArtisautza otsailaren 23an bere eskuekin: hegazkinak eta ontziak\nHegazkina - Otsaila 23ko etxeko artikulu ederra zure eskuekin egindako paperarekin\nOpari bakoitza, independentean, originaltasuna bereizten da. Ideia egokia beren gizonei Artisau Origami jartzeko. Aukera tematikoren bat origami hegazkina da. Oso modu sinplean eta azkarrean egiten da, eta origami teknika ezagutzen baduzu, minutu batzuk barru erre behar duzu. Eta origami aurretik ez zutenek beren ezaugarriak ezagutu eta artisautza eder eta ezohikoak nola egin ikasten dute. Hegazkinaz gain, egokia da itsasontzia edo auto bat egitea.\nOrigamiaz gain, hegazkin bat egin dezakezu inprobisatutako bideetatik. Horretarako behar dugu: matchbox, kola, guraizeak, koloretako papera, kartoia.\nArtisautza ederrak otsailaren 23an eginak\nLehenik eta behin, kutxazainarekin koloredun paperarekin kola egin behar duzu. Ondoren, kartoi banda bat moztu behar duzu, zeinaren zabalera 1/3 koadroaren zabalera da. Estutu banda erdia eta kutxa bat bi aldeetan. Hurrengoa, hegoak hasi behar dituzu. Kartoizko mozten dira eta aldeetara itsatsi. Izan ere, hegalen artean 1 cm inguruko espazioa egon behar da. Gainontzeko kartoietatik, hodiak eta buztana moztu behar dituzu eta baita kutxa ere konpondu. Paper koloreko dekorazioa beharrezkoa da, dagoeneko zure irudimena guztiz erakusteko aukera dago.\nPaperezko eskulanak: oporretako txartelak\nNorberak egindako opari baten bertsio ezagunenetako bat izan zen eta oraindik ere oporraldiko txartela da. Eta otsailaren 23a ez da salbuespena. Horrelako opari bat egin dezakezu inprobisatutako bideetatik: papera, kartoia, pinturak, plastilina eta askoz gehiago. Beharrezkoa dena zure irudimena ahalik eta gehien erakustea da eta zure arima jarri. Ondoren, opari hau ziur zure pertsona hurbil mesedez.\nPostalak opari bat da, nahiz eta bost urteko haurraren umeak egingo duen. Zure eskuekin postal bat sortzeko modu erraz bat azaltzen da hemen.\nOpor txartel bat behar duzu:\nArtisautza originalak otsailaren 23ra arte, eskuz eginak - master class batekin argazki bat\nLehenik eta behin, postalaren oinarria prestatzen dugu: erdi kartoi xafla tolesten dugu.\nKoloretako paperetik, izarrak, loreak edo postala apaintzen duten beste objektu batzuk moztuko ditugu.\nAstiro-astiro, prestatutako apaingarri-elementuak itsatsi. Postalaren kanpoaldeko eta barneko bat apaintzen ditzakezu. Txartela sinatzen dugu. Eta nire aitaren edo aitonaren opari onena prest dago!\nJakina, hau postalen bertsio errazena da, irudimen apur bat erakusten duena, zerbait ezohikoa eta sortzailea sor dezakezu! Zure eskuz egindako artisauak aukera bikaina da pertsona bat berriro esateko garrantzitsua eta garestia dela. Horregatik dira hain estimatuak!\nOlerkiak otsailaren 23an, Aita Santuak eta Aita Santuak bere alaba eta semeari buruz - Shortland poema laburrak, Patria Defenderaren Eguna, bere biloba eta biloba\nNola zoriondu lankideak otsailaren 23an: poemak, zorionak, zer eman\nNola hasieran zoriondu lankide gizonezkoa lanean 2018ko otsailaren 23an: skits, poema, prosa\nOlerkiak ederra 2018ko otsailaren 23an\nOsasun eta edertasunaren hantura\nLabean karpa labean\nNola estekaren luzapenek zure betileen egoera eragiten dute?\nKonstantin Meladze ez dio Vera Brezhnevi Eurovisionera joaten\nNola hasi zinen\nGaixotasun onkologikoak: bularreko minbizia\nBruselako kimuekin eta hirugiharra pasta\nGaixotasunen tratamendua, folk erremedioak\nAlsouek mutiko bat eman zion\nGorputz plastikoaren zuzenketa\nEntzunezko seme aktiboa eta pasiboa\nJoera sexual eta joera literarioak\nBobrik: zer da larrua, beaver baten larruazala bereizteko?\nNavka eta Peskoven ezkontza: argazki onenak eta eskandaluzko xehetasunak


BUFFALOKO EUSKALDUN KALEA Euskal Herritik kanpo euskal izenik daramaten kaleak badira munduko hainbat nazio, herri eta hirietan. Euskal izena ezezik izena euskaraz daramaten kaleak ez hainbeste. Horietarik bat 1997ko martxoaren 9an inauguratu zuten Estatu Batuetako Wyoming-eko Buffalo herrian, bertako alkateak, eskualde osoan aberatsa den euskal tradizioa ohoratu nahirik, Euskaldun Kalea (sic) izeneko karrika zabaldu baitzuen Euskal Herriko eta AEBetako zenbait herritar eta ordezkariren aurrean, horien artean Jean Haritschelhar euskaltzainburua. — Euskal Kultura\nHemen zaude: Hasiera → Albisteak → BUFFALOKO EUSKALDUN KALEA Euskal Herritik kanpo euskal izenik daramaten kaleak badira munduko hainbat nazio, herri eta hirietan. Euskal izena ezezik izena euskaraz daramaten kaleak ez hainbeste. Horietarik bat 1997ko martxoaren 9an inauguratu zuten Estatu Batuetako Wyoming-eko Buffalo herrian, bertako alkateak, eskualde osoan aberatsa den euskal tradizioa ohoratu nahirik, Euskaldun Kalea (sic) izeneko karrika zabaldu baitzuen Euskal Herriko eta AEBetako zenbait herritar eta ordezkariren aurrean, horien artean Jean Haritschelhar euskaltzainburua.\nBUFFALOKO EUSKALDUN KALEA\nEuskal Herritik kanpo euskal izenik daramaten kaleak badira munduko hainbat nazio, herri eta hirietan. Euskal izena ezezik izena euskaraz daramaten kaleak ez hainbeste. Horietarik bat 1997ko martxoaren 9an inauguratu zuten Estatu Batuetako Wyoming-eko Buffalo herrian, bertako alkateak, eskualde osoan aberatsa den euskal tradizioa ohoratu nahirik, Euskaldun Kalea (sic) izeneko karrika zabaldu baitzuen Euskal Herriko eta AEBetako zenbait herritar eta ordezkariren aurrean, horien artean Jean Haritschelhar euskaltzainburua.


Benito Lertxundik bi kontzertu eskainiko ditu Kursaal Eszenan, abenduaren 1ean eta 3an, Euskararen Egunarekin bat eginik - Kursaal Donostia - San Sebastián Kursaal Donostia – San Sebastián\nBenito Lertxundik bi kontzertu eskainiko ditu Kursaal Eszenan, abenduaren 1ean eta 3an, Euskararen Egunarekin bat eginik\nGaurkotasuna / 29 azaroa, 2018\nLehen eguneko sarrera guztiak agortu ondoren, bigarreneko bi heren saldu dira dagoeneko.\nAbenduaren 1ean eta 3an arituko da Benito Lertxundi Kursaal Eszenan: lehen kontzertuko 1800 sarrerak agortu ondoren, bigarren kontzertuko sarreren bi heren saldu dira dagoeneko. Abenduaren 3ko hitzorduak, gainera, Euskararen Egunarekin egingo du bat.\n“Ospakizun gauean” diskoaren aurkezpen birako hitzorduetako bi izango dira kontzertuok. Benito Lertxundik lagun dituen musikariekin zuzenean grabatutako hamar abestik osatzen dute diskoa; desikastearen beharraz, herri menderatuaren oldar askatzaileaz, edota senaren ahotsari arreta jartzeaz ari zaizkigun kantuak, Jorge Bucay argentinarraren edo Fernando Pessoaren imaginarioan biltzera garamatzatenak. Jon Maia bertsolariak Terranovatik ekarritako kantu bat ere partekatu nahi izan du oriotarrak. Horiekin batera, bere kanturik ezagun eta hunkigarrienak ere eskainiko ditu.\nOndoko musikariekin arituko da Lertxundi zuzenekootan: Juantxo Zeberio (pianoa eta sintetizadorea), David Gorospe (bateria), Amaiur Cajaraville (baxua eta kontrabaxua), Gurutz Bikuña (gitarra), Angel Unzu (gitarra, bouzukia eta perkusioa), Xabier Zeberio (biolina eta nyckelharpa), Pello Ramirez (biolontxeloa eta akordeoia), Intza Unanue (koruak), Olatz Zugasti (koruak, harpa eta teklatuak).\nHemeretzi urterekin erloju denda batean hasi zen lanean eta Martin Lizaso nagusiak laud bat utzi zion. Hartan zaletzen hasi eta gitarra elektrikoa erosi zuen jarraian: bere gustuko kantarien bertsioak jotzen hasi zen, dendan bertan, euskarara ekarrita. Halako batean, ordea, La Voz de España egunkari Donostiarrak antolatutako kantu txapelketan parte hartu zuen. Dena aldatu zuen horrek: herrian ospea hartzen hasi eta Mikel Laboak berak ere hots egin zion. 1965 urte ingurua zen, eta Ez Dok Amairu mugimendua ari zen mamitzen: han ziren Artze anaiak, Jose Angel Irigarai, Lourdes Iriondo, Xabier Lete, Julen Lekuona, Laboa bera eta Oteizaren itzal luzea.\nLarunbata, abenduak 1 / 20:00\nAstelehena, abenduak 3 / 20:00


Dbusen autobusetan bidaiatzeko baliagarri diren txartelak | DBUS\nDbusen autobusetan bidaiatzeko baliagarri diren txartelak\n2013ko martxoaren 4tik aurrera, garraio txartel berria behar duten bidaiariek Mugi txartela eskatu beharko dute. Halere, Lurraldebus txartelek ere balioko dute Dbuseko autobusetan bidaiatzeko, orain arte moduan eta Mugi txartelen baldintza berberetan.\nDenbora batean, Dbuseko hileko bonuak eta Dbuseko bonobus sozialak baliagarri izaten jarraituko dute Dbusen bidaiatzeko, baina ezin izango dira kargatu. Dbuseko hileko bonuak bere indarraldia agortu arte balioko du, eta bonobus soziala berriz txarteleko saldoa agortu arte, gehienez 2013ko irailaren 3ra arte erabili ahal izango da.\nKontsultatu Dbusen bidaiatzeko baliagarri diren txartelen inguruko informazio osoa:\n> Informazioa ikusi


AEBetako adituek ohartarazi dute janari lasterraren kontsumoa handitu egin dela | Consumer\nAEBetako adituek ohartarazi dute janari lasterraren kontsumoa handitu egin dela\nIkerketa horren arabera, janari azkarra hautatzen duten pertsonek askoz kaloria, gantz, karbohidrato, azukre agregatu eta proteina gehiago kontsumitzen dituzte dieta mota horretara jotzen ez dutenek baino. Inkestan parte hartu duten pertsonek gorputz-masaren indizearen batez besteko puntu altuagoa dutela eta gehiegizko pisua izateko aukera handiagoa dutela erakutsi dute, Shanthy A nutrizioko espezialistak zuzendutako ikerketaren arduradunek diotenez. Bowman, Giza Nutrizioaren Ikerketa Zentrokoa, Beltsvillen.\nJanari lasterrak ez du ia esnerik, ez frutarik, mantenugaien funtsezko osagairik. Adituen arabera, bi egunez janari lasterrak kontsumitzeak murriztu egin du A eta C bitaminen, karotenoen, kaltzioaren, fosforoaren eta magnesioaren kontsumoa. Horren aurreko lanek erakutsi dute AEBn janari lasterra ematen duten jatetxeen kopuruak nabarmen egin duela gora azken 25 urteotan.\nIkertzaileek ondorioztatu dutenez, aste osorako janaria planifikatzeak eta beharrezko elikagaiak erosteko plan bat erabiltzeak lagundu egin liezaieke kontsumitzaileei janari lasterra alde batera uzten eta askoz osasungarriagoak diren beste bide batzuk aukeratzen, ARSren arabera.\nAEB ars janari azkarra kaloriak


EUSKARA kafe-tertulia | Herri-ola\nUrtarrilak 31, eguena, arratsaldeko 18:30ean hogeiren bat euskaltzale batu ginen EUSKARA gaitzat hartuta proposatutako kafe-tertuliara. Bertan, honako hiru galdera edo gairen inguruan jardun genuen ordubete inguruan:\n1. Zela bizi duzu zure euskaltasuna herrian?\n2. Ze bide jarraitu behar luke otxandioko euskalgintzak?\n3. Zer egin belaunaldien arteko transmisioa indartzeko?\nOtxandio = herri euskalduna?\nLehenengo galderari erantzunez, talde gehienetan aipatu zen Otxandio herri euskalduna denaren pertzepzioa oso zabalduta dagoela, bai otxandioarron artean eta baita kanpotarren artean ere. Pertzepzio hori baina ez omen dator guztiz bat eguneroko errealitateagaz, herrian gazteleraz ere asko eta asko entzuten delako. Gainera, otxandioarren perfil nagusia abertzalea eta euskaltzalea izanagatik ere, askorengan hizkuntzak leku zentralik ez duela ere ohartarazi zuten parte hartzaileetako batzuek. Gabeziak gabezi, herrian osotasunean euskaraz bizitzeko aukera izan badela ere nabarmendu zen, eta euskara eskoletan dagoen ikasle kopuru handiak euskaraz jakiteko behar bat adierazten duela ere bai.\nBitxikeria moduan, kanpotik Otxandiora bizitzera datozenen perfila euskalduna eta kulturgintzan aritua dela ere aipatu zen.\nGizarteak izan behar du protagonista\nEgituraketari dagokionez, Otxandioko euskalgintzan herritarren parte hartzea indartzeko beharra aipatu zen, eta horretarako gaur egunean sortuta dauden egiturak indartzea izan behar duela bidea. Gaur gaurkoz ez da somatzen herriko euskalzaleak batuko lituzkeen egitura berririk sortzeko beharrik. Hala ere, hizkuntzaren berreskurapenaren inguruko lana instituzioetan delegatzeko arriskua ere badela ohartarazi zuen zenbaitek. Hizkuntza motibazio nagusi eta bakarra duen eta zatiketa politikoa gainditzeko gai izango den parte hartzea lortu beharra dagoela aipatu zen.\nEkimenen arloan berriz honako proposamenak jaso ziren:\nEuskaldun zaharrentzako alfabetatze klaseak\nKuadrila desberdinetako “liderrak” identifikatzea eta beraie kontzientziazio tailerrak eskaintzea edo konpromisoak lortzea.\nMaila pertsonalean lan egin behar dela eta horretarako militantzia edo konbentzimendua eskatu behar dela.\nEkimen askotan politikoki zuzena izatea nahikoa da parte hartzeko. Aurrerago joan behar da.\nDimako esperientzia eredugarria da. 200 Herritarrek euskaraz bizitzeko asmoa publikoki adieraztea.\nHizkuntzarekin batera portaerak ere transmititzen ditugu\nOtxandioarren gehiengoa euskalduna da baina beharbada transmititzen diharduena eta trasmititu gura lukeena ez datoz bat. Hizkuntza transmisioan, kultura eta hizkuntzarenganako jarrera eta portaerak ere tranmistitzen direnaren kontzientzia zabaldu behar dela aipatu zen. “Umeari euskaraz egin eta bikotekideagaz eradaraz egiteak transmititzen duena da euskara ez dela nagusien arteko komunikaziorako hizkuntza. Bereziki euskalzalea den pertsona bat aurrean dela euskarara pasatu eta hura joatean erdarara pasatzeagaz transmititzen duguna euskara politikoki zuzena izateko tresna baino ez denaren ustea da.” Erronka portaera eta uste horiek aldatzea da askoren ustez. Kontzientziazioa aurrez aurreko hausnarketaren bitartez lantzea, euskalduntasun sentimenduak elkarbanatzea eta horren ostean hartu ahalko lirateken balizko konpromisoak publiko egitea izan daiteke eregiteko bideetako bat.\nBestalde hitanoaren transmisioan etena izan dela eta etorkizunean arlo horretan ere lan egitea interesgarria izan litekeela aipatu zen.\nAmaieran omenalditxoa Maitereri\nHausnarketa saioa amaitu aurretik, iaz jubilatu zen Maitere andereñoari, euskalgintzan egindako lana eskertzeko oroigarri bat eman zion Nekane Ortiz de Zarate batzordeburuak. Oroigarriaren grabatuan honako mezua jarri zaio: “Otxandioko herriak eskerronez, gure seme-alabak euskaraz hezten egin duzun lan ederrarengatik”.\n← KIROLA kafe-tertulia\nErretiroari buruzko saio irekia →


Eztarrian katramilatuta - - Tolosaldeko ataria\nMaider Eizmendi 2017-03-05 12:02\nAlbisteak gertu-gertutik jarraitu ditut azken urteetan, interesa eta beharragatik ere bai, baina azken boladan berehalakotasun horren zurrunbilotik aldenduta nabil. Egunean behin informazio sorta pilatuta jasotzen dut eta hori nahikoa dut datorren eguneko pilatxoa jaso bitartean, orain behintzat bai.\nEntzun diot jendeari esaten albistegia ikusteak ez duela merezi, tristeak diren albisteak baino ez dituztela jasotzen argudiatuta. Ez nago ados, inguruan gertatzen denak, onak eta txarrak, jakiteak balio du burua astintzeko eta gustatzen ez zaigun hori salatzeko eta gure neurrian bada ere aldatzeko.\nKontua da azken asteetan albiste sorta hori jasotzean lapurretan egin eta epaituak izan diren pertsonen ingurukoak entzun eta irakurri ditudala eta haietako askoren istorioak eztarrian katramilatu zaizkidala. Estatu espainoleko erregearen koinatuarenak orriak eta telebista eta irratiko albistegietako minutuak bete dituzte. Epaitu eta kondenatu dute, baina antza, oraingoz behintzat, bapo biziko da lapurtu dituen herritarren kontura eta haietako asko baino luxu gehiagorekin gainera. Herritarrek bozetan aukeratu eta boterea lapurretan egiteko baliatu duten agintariak ere sarritan ikusi ditut azken boladan epaitegietara bueltaka, eta zer eta batera edo bestera ekidin dezaketen zigorra jasotzeko.\nInork pentsatuko du zerk harritzen nauen edo zer espero nuen lapurtzen ez duena ia tontotzat duen eta lapur handi horiek ikertzen dituzten epaileak zigortzen dituzten estatuan. Dagoeneko ezerk ez, egia esan. Albiste horiek katramilatu zaizkit albiste sorta jaso ondoren gertuago ditugun beste kasu batzuekin alderatzen hasi naizelako, ia ezinbestean burua alderaketa ariketa egiten hasi zaidalako. Gabonen bueltan Altsasun egon nintzen eta mahaiaren bueltan eseri Guardia Zibilarekin liskarra izan eta azaroaz geroztik espetxean diren hiru gazteen senide, lagun eta herritar hainbatekin. Patxadaz kontatu zidaten nola bizitu zuten haien eta beste hainbat herritarren atxiloketa eta etxean eta herrian zein neurritako hutsunea utzi duten. Tinko, baina gertatutakoa neurrigabea zela behin eta berriz errepikatuta. Ordutik beste bi hilabete pasa dira eta Adur, Jokin eta Oihanek Madrilgo ziegetan ematen dituzte egun eta gauak oraindik. Antza, epaileak ihes egiteko arriskua ikusten du, haietako batek bere burua hiru alditan epailearen aurrean aurkeztu bazuen ere. Seguru nago jada zuetako norbaiti hasi zaiola burua alderaketa ariketa egiten, bada pentsa, atxiloketa horiek gertutik, etxean eta lagun artean esaterako, bizi izan dituztenei.\nEz da albiste on askorik ez, baina horiek jasotzea ere garrantzitsua da, ez eztarrian katramilatuta geratzeko, haien kontra eztarriaren sakonetik oihu egiteko baizik.


Putot-en-Auge - Wikipedia, entziklopedia askea.\n49° 13′ 03″ N, 0° 04′ 07″ W / 49.2175°N,0.0686°W / 49.2175; -0.0686Koordenatuak: 49° 13′ 03″ N, 0° 04′ 07″ W / 49.2175°N,0.0686°W / 49.2175; -0.0686\nBeuvron-en-Auge, Cricqueville-en-Auge, Dozulé, Goustranville eta Hotot-en-Auge\n148 (%50) 148 (%50)\nPutot-en-Auge Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an 312 biztanle zituen.\n2007an Putot-en-Auge udalerrian erroldatutako biztanleak 290 ziren. Familiak 118 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 31 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 43 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 153 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 147 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 92 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 69 etxek bost zituzten. 85 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 50 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 62 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nPutot-en-Auge udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 206 ziren, horien artean 138 aktiboak ziren eta 68 inaktiboak ziren. 138 pertsona aktiboetatik 122 lanean zeuden (69 gizon eta 53 emakume) eta 16 langabezian zeuden (6 gizon eta 10 emakume). 68 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Putot-en-Auge udalerrian 115 unitate fiskal zeuden, 299 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.360 euro zen.\n2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.\n2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 zurginak, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.\n2000. urtean Putot-en-Auge udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 360 hektarea erabiltzen.\nGoustranville (2,2 km)\nDozulé (2,4 km)\nSaint-Léger-Dubosq (2,9 km)\nBeuvron-en-Auge (3,6 km)\nAngerville (3,9 km)\nBrucourt (4,0 km)\nBNF: 15247934h (data)


Emica Bombas, aurrerapausoa bonba zentrifugoen sektorean - SPRI\nBonbak konpontzen dituen enpresa bat izatetik, birmanufakturak egiten dituen enpresa eta ekonomia zirkularraren eta digitalizazioaren alde egiten duen enpresa bihurtzera. Emica Bombas 1899an sortu zen Bilbon bonba zentrifugoak, aireztapena eta orokorreko makineria merkaturatzeko xedearekin. Gaur egun Abanto-Zierbenan du egoitza eta iaz bertan ospatu zuen bere 120. urteurrena. ETE honek 50 langile inguru ditu, eta, Jon Ander Aguirrebengoa zuzendari nagusiaren esanetan, “enpresa multinazionalen aurka lehiatzen den produktu sendo eta fidagarria duen familia enpresa da”.\nAguirrebengoaren arabera, Bizkaiko konpainia honen ezaugarri nagusia egokitzeko gaitasuna da. Emica Bombasek, bere ibilbidean zehar, barneko eta kanpoko krisi askori egin die aurre, eta, jakina, Covid-19ak sortutako krisiak ere eragina izan du. Urte batzuetako hazkundearen eta nazioartekotzearen ondoren, berrogei herrialde baino gehiagotan dagoela aipatu beharra dago, datozen urteotan merkatuaren suspertze adimendun eta jasangarrirako plan estrategiko batean murgilduko dira.\nDigitalizazioan eta iraunkortasunean zentratuta, Ihobe bezalako eragileekin lan egiten dute ekonomia zirkularra sustatzeko. “Lehen, bezero batek bonba batengan lan egitea eskatzen zigunean, konpondu egiten genuen; orain birmanufakturatu egiten dugu. Bonbak jatorrian zuen kalitate bera edo handiagoa izatea bermatzen dugu horrela “, adierazi du Aguirrebengoak. Bizkaiko enpresak bere bonben sendotasuna ere nabarmendu du, 30 edo 40 urte arteko bizitza izan duten adibideak baitaude.\nBere produktuen artean bonba zentrifugoak aurki daitezke, horizontalak zein bertikalak edo kamara zatitukoak, ura, energia edo industria bezalako sektore ezberdinetan erabiltzen direnak. Aurten bertan merkaturatu duten berrikuntza bat bonba magnetikoa da. Bonba hau, mekanikoki bonbari eta motorrari soldatuta dagoen ardatz bat izan beharrean, modu magnetikoan trakzionatzen da, fluidoaren esparruan sistema hermetiko bat sortuz. Horrela, ihesirik gabeko sistema bat bermatzen da.\nEmica Bombasek hiru salmenta-ardatz nagusi ditu. Industria nazionala, nazioarteko banaketa eta nazioarteko proiektuetarako ekipoen hornidura. Txilen, Egipton edo Arabiar Emirerrietan banatzaileak ditu, eta Acciona, Arcelor edo Grupo Celsa bezalako bezero nazionalak ditu.\nEtorkizunari begira “fluidoak bonbatzeko beharrak presente jarraituko du. Etengabeko aldaketan bizi gara, eta egokitzeko beharra gero eta handiagoa da. Emican eta sektore osoan, oro har, dugun erronkarik handiena 4.0 industriarantz aurrera egitea da, zehazki monitorizazio prozesuetan “, azpimarratu du Jon Ander Aguirrebengoak.


Tabakalera Artxiboa | Tabakalera - Donostia / San Sebastián\nHasiera Kultur proiektua Tabakalera Artxiboa\nTabakalerak antolaturiko proiektu eta jarduera bakoitzari dagokion dokumentazioa Tabakalerako Artxiboan gordetzen dugu. Hainbat gairekin lotutako edukiak ezagutu nahi dituen oro gonbidatzen dugu artxiboko honako aukera hauetan nabigatzera.\nMAKUSIk Tabakalera ikusi, entzun eta irakurtzeko aukera ematen dizu. Proiektu kultural honen unerik garrantzitsuenak, 2005az geroztiko programazio osoa eta beste eragile batzuekin gauzaturiko elkarlanak biltzen ditu.\nMakusiren (Tabakalerako Artxiboa) helburuetako bat da Tabakaleraren antzeko beste proiektu kultural batzuei babesa ematea eta horiek bistaratzerako plataforma bat izatea. Horren adibide da EIECINE bilduma: Zinema Ikasleen Nazioarteko Topaketa. 2007. urteaz geroztik zinemagile horiek eskaintzen dizkiguten lan eta iritziak ezagutzeko aukera izango duzu.\nAhal den neurrian, hemen jasotako dokumentazioak CC BY-SA lizentzia irekia du.\nHori eta gehiago da Tabakalera. Ezagutzera animatzen zaitugu, bizi esperientzia. Lagun izango gaituzu.


Oskar Zapirainen argazki erakusketa Garmendi txokolategian | El Diario Vasco\nOiartzunOskar Zapirainen argazki erakusketa Garmendi txokolategian\nOskar Zapirainen argazki erakusketa Garmendi txokolategian\nAbenduan zehar egongo da ikusgai erakusketa.\nGarmendi txokolategiko paretak apainduak daude abenduan ere. Beti izaten dira artelan ederrak txokolategiko paretetatik zintzilik, batzuetan pinturak, besteetan argazkiak... Ez dira nolanahiko gauzak ikusten, marrazkilari, pintore, argazkilari iaioen lanak izaten dira eta.\nOraingoan ere halaxe da, Oskar Zapirain oiartzuarraren argazki-muralak daude ikusgai txokolategian. Argazki handiak daude paretetatik zintzilik. Oskar Zapirainek argazkilaritza bizi egiten du eta hori ikus daiteke bere argazkietan. Denetariko argazkiak ditu Zapirainek, baina bere bereizgarria paisaiak dira. Txokolategian dauden argazkietan zuhaitzak ditugu ikusgai. Zuhaitzak dira argazkien protagonistak, batzuetan koloretan eta besteetan kolorerik gabe. Batzuetan hostoekin eta besteetan hostorik gabe. Argazkilariak jakin du horrelako elementuekin jolasten jendeak ikusi eta jendearengan sentimenduak sorrarazteko. Ez da erraza irudi batek sentiaraztea, baina Zapirainek lortu du.\nArgazkiak ikusi nahi dituenak txokolategia zabalik dagoen ordutegian bisitatu beharko du. Asteko zazpi egunetan egoten da irekita, ikusi nahi duenak ez du aitzakiarik.\nOiartzun Kirol Elkarteko bi talde gorenek ez dute garaipenik lortu Motibazio saioak DBH3 eta 4ko ikasleentzat Haurtzaro Ikastolan


ADARRAREN PUNTAN: HEROINA EZTABAIDAN\nTamalez, gaur egungo kazetaritzan gutxitan ikusten da, baina aurrez aurreko tirabirak oso gustuko izan ditut betidanik. Ez, ez naiz ohiko tertuliatan izaten diren oilategiez mintzatzen ari, aspaldian hedabideetan sarritan disfrutatzen genituenez baizik.\nGogoan ditut, esate baterako, bere garaian Savater-ek eta Sádaba-k izan zutena edo Marcelino Camacho versus Nicolas Redondo edota Emilio Romerok eta Eduardo Haro Ibarsek, frankismo osteko telebista publikoan eskaini zuten polemika.\nBernardo Atxagak eta Jon Juaristik ere, oso buruz buruka interesgarria izan zuten, orain dela zenbait urteko “la Risa de Bilbao” ekimenean.\nHorrelakoetan, bi iritzi ezberdineko pertsonaiek bakoitzaren argudioak defendatzeko aukera dute inolako sarerik gabe. Asko jota ere, bitartekari bat egon daiteke, eztabaidaren gaiak ordenatzeko eta denbora zuzentasunez banatzeko.\nGure irrati publikoan ere, horietako bat izan dugu berriki. Juan Carlos Usó eta Justo Arriola ikerlariek liburu bana argitaratu dute gai berberaren inguruan. Baina gaia berdina izanik, bakoitzaren tesiak zeharo ezberdinak dira.\nNorgehiagoka sarean hasi zen. Usó kataluniarraren ustez, Estatua heroinaren zabalkuntzaren atzetik zegoela dioen teoria ez dago frogatzerik. Arriola, ordea, euskal gazteak asaldatzeko zuten joera suntsitzeko plan bat zegoelakoan dago.\nBion ikerketak bi liburutan gauzatu dira: “¿Nos matan con heroina?” Uso kataluniarrarena eta “A los pies del caballo” Elgoibarko Arriolarena.\nBeste eztabaidetan ez bezala, honetan ez zen erraza horietako bati bakarrik arrazoia ematea. Arriolak egundoko lana egin du lekukotzak bilduz. Argi dago -eta Usok ez du ukatzen- zenbait kuarteletan heroinarekin trafikatu egin zela, eta, ez dira gutxi intentzio politikoarekin egin zenaren testigantzak. Baina bestalde, argi dago -eta hau da, gehienbat, Juan Carlosek azpimarratzen duena- eskaintzarekin batera izugarrizko eskaera ere bazegoela eta bigarren faktore hau ezinbestekoa izango litzatekeela laurogeiko hamarkadan gertatu zenari azalpen zehatza bilatzerakoan.\nEdonola ere, eztabaida oso era lasaian eta eraikitzailean garatu zen eta berriro ere halakoak zein interesgarriak eta beharrezkoak diren frogatu zuten biek.\nDebateari bukaera emateko, Xabier Garcia Rasdem gidariak ondorioak ateratzeko gonbitea egin zien eta honako hauek izan ziren:\nJusto Arriola: Ondorioztatu daiteke zenbait poliziek eta guardia zibilek heroina trafikatu zutela Euskal Herrian eta ez zen ikerketak egiteko borondaterik izan, adibidez “Navajas txostena”, guardia zibilak saboteatua izan zen, turkiar trafikari damutuari uko egin zioten eta Arrasateko afera hutsean geratu zen. Nolatan lor daiteke orduan frogarik?\nJuan Carlos Usó: “Heroinaren zabalkuntza estatuari leporatzea defendaezina da, hori eskaintzan bakarrik oinarritzea baita. Hau ez da zerbait berria. Prentsan agertu zen drogaren kontrako aurreneko kanpaina Espainian, lehenengo mundu gerra garaian gertatu zen. Garai hartako artikuluen titulua hau izan zen: ‘Gizartearen pozoitzaileak’ eta orduan errudunak farmazeutikoak omen ziren, kontsumitzaileak baionetaz eramanda joan balira bezala... eta ez zen horrela”.\nBi jarrera, bi liburu eta datu asko. Eta entzule bakoitzak bere ondorioak atera ditzala. Zergatik bihurtu da horren zaila honelakoak maizago antolatzea? Nik behintzat, eskertuko nuke.\nEgilea: nineuk ordua: 13:51\nEtiketak: Heroina. Adarraren Puntan, Juan Carlos Usó, Justo Arriola. El Correo 2017/4/2, Roberto Moso\nJuli Gan 2017(e)ko apirilakren 5(a) 22:58\nUsorena ez dut irakurri, baina Arriolarena bai. Hasieran esaten digu nola interneteko eztabaida batetik ekarri zuen bere liburua azkenean. Interneteko eztabaidako orria (La web sense nom, izenik gabeko weba) oraindik irakurri daiteke: http://lwsn.net/article/nos-matan-con-heroina-juan-carlos-uso\nnineuk 2017(e)ko apirilakren 16(a) 04:19\nEskerrik Asko. Egia esan bi aldeetan argudio onak ikusi ditut. Ez da erraza bati bakarrik arrazoia eman...


EUSKALPHOTO EKITALDIAREN BIGARREN EDIZIOA HONDARRIBIAN : Zazpi aldizkaria\nEUSKALPHOTO EKITALDIAREN BIGARREN EDIZIOA HONDARRIBIAN\nApi, 2019 Hondarribia, fotos, Itsas Etxea\nMaiatzaren 3eta 5 bitartean bigarren urtez Argazkilaritza munduko profesionalei zuzendutako EuskalPhoto ekitaldia ospatuko da Hondarribian. Egun hauetan zehar sektoreko profesional ezagunek hitzaldi eta tailerrak eskeiniko dituzte. Halaber, hainbat marka komertzialen azken produktuak ezagutzeko aukera izango dute bertaratutakoek.\nTurismoko Zinegoztiak Maria Serranok adierazi du “turismoko estrategiaren ikuspuntutik gure asmoa Hondarribira kongresuak erakartzea da behe-denboradian”. Halaber, `azken urteetan Udaletxetik hainbat ekimen egin ditugu argazkilaritza inguruan eta EuskalPhoto laguntzen jarraitu nahi dugu”.\nHalaber, aurten “Gervasio Sanchezen erakusketa izango dugu Hondarribian eta berarekin batera bisita gidatu bat egiteko aukera izango dugu” aurreratu du Serranok.\nAlvaro del Val, Producciones The Cat enpresa antolatzailearen ordezkariak, azpimarratu nahi izan du “aurten materia ezberdinetan 10 adituen hitzaldiak izango ditugu. Haien artean izen honeko argazkilariak, artsta bisualak eta baita erretokean adituak direnak ere”.\nProtagonisten artea, Del Val, Chema Madoz gailendu du, “oso zaila baita haren hitzaldi bat ikustea”.\nHalaber, aurten haurrentzako argazkilaritza tailer bat antolatu da eta Paradorean Argazkiliburuen inguruan erakusketa bat ikusteko aukera izango dugu Gabriela Cendoya-Bergarecheren eskutik.\nIzen ematea www.euskalphoto.es egin daiteke eta sarreren prezioa 25 eta 50 euro bitartekoa izango da.


AEBetako zientzialariak.' bero-murrizketak kardiopatien eta diabetesaren arrisku-faktoreak murrizten dituela berresten dute | Consumer\nAEBetako zientzialariak.' bero-murrizketak kardiopatien eta diabetesaren arrisku-faktoreak murrizten dituela berresten dute\nEdari karbonatatu eta azukredun gutxiago kontsumitzeak haurren pisu-arazoak ekidingo lituzke.\narabera: Igandea, 2004ko apirilaren 25a\nEtengabeko lotura izan da gaixotasun kardiobaskularren eta diabetesaren arrisku-faktoreak murriztearen eta kaloria gutxitzearen artean, baina beti lotu izan da akuriekin egindako ikerketekin. Washington University School of Medicine-ko talde bat San Luisen (AEB) argitaratu berri du 18 boluntariok 3 eta 15 urte bitartean egindako lehen ikerketa, aztertutako guztien artean denborarik luzeena.\n“Proceedings” argitaratu berri den ikerketa honetan, kolesterola, triglizeridoak edo glukosa bezalako arrisku-faktoreen markatzaileen murrizketa kaloria gutxiago kontsumitzera doitzen da. Aztertutako taldeak batez beste batez beste AEBk baino %10 eta %25 kaloria gutxiago kontsumitu zituen egunean; hau da, 1.100 eta 1.950 kaloria artean hartu zituen, normalean kontsumitzen diren 1.975etik 3.550 kaloriara bitartean, eta kopuru bakoitza pisuaren edo jarduera fisikoaren ondoriozko behar errealetara egokitu zen.\nBoluntario guztiek, kaloria kopurua jaitsi arren, dieta orekatua egin zuten: %26 proteinak, %28 gantzak eta %46 karbohidratoak. Emaitzak alderatu zituzten taldeak ez zuen inoiz kaloria gutxiago hartu, eta %18 proteinak, %32 gantzak eta %50 karbohidratoak zituen dieta kontsumitu zuen.\nKolesterol-maila “txarra” deritzona arterosklerosiarekin lotuta, esaterako, %10 apalagoa izan zen kaloria-kopurua jaitsi zuen taldean; kolesterol-maila “ona”, berriz, %85 eta %90 bitartekoa zen. Triglizeridoak arterietarako kolesterola bezain kaltegarriak ziren, eta oso egoera baxuan zeuden, 20 urteko pertsonen antzera, nahiz eta azterlanean parte hartu zutenek 35 eta 82 urte bitartekoak izan. Egoera berean zeuden glukosa-maila eta gorputz-masaren indizea, guztiak ere funtsezko faktoreak gaixotasun koronarioetan eta diabetesean.\nBestalde, haurrak edari karbonatatu eta azukreztatuen kontsumoaz adoregabetzeak gehiegizko pisuak eragindako arazoak saihestuko lituzke, Britainia Handiko Royal Bournemouth Ospitaleak “British Medical Journal” aldizkarian argitaratutako azterlan baten arabera. Edari horiek gutxiago edateak eta ur gehiago kontsumitzeak, hezkuntza-programa batean, non ikasleek emaitzak konparatzen baitzituzten beren egunkarietan, obesitate-maila murriztea ekarri zuten.\narrisku-faktoreak diabetes erredukzio kaloriak kaloriko


MAIATZAK 11, ASTEAZKENA, 19:00etan Karreaneko ganbaran: "Hamazazpigarrenean aidanez" literatur bildumaren aurkezpena, Peru Calabaza Saban eta Maialen Akizu Bidegainen eskutik Geuretik Sortuak.\nMAIATZAK, 13, OSTIRALA: iluntzean, Herriarteko Pilota Txapelketako partidak Restin Gaztelupe Pilota Klubak antolatuta, eta 22:00etatik aurrera, "Bost Teilatu" filmaren emanaldia plazan (Udalbiltzaren Geuretik Sortuak programaren baitan).\nMAIATZAK 14, LARUNBATA: goizean, Ertzetik Erdira proiektuaren baitan, "Herrigintzaz gizarte osasuna" tailerra Joska Natke eta Ander Garmendia herritarren eskutik, eta arratsaldean, 19:00etatik aurrera Herri arteko dantzari gazteen topaketak Plazan (eguraldi txarra bada Restin), Iztueta Dantza taldearen eskutik.\nMAIATZAK 15, IGANDEA: ERROTA EGUNA, 10:30ean plazatik abiatuta Olako-Errota, Zubieta-Errota eta Kanpain Errota bisitatuz, eta 17:00etan bigarren aukera Kanpaingo errota bisitatzeko. Eguerdian, 14:00etan Illati tabernan Baserritarren Eguneko bazkaria.