«EAJ ez da Abotsanitzekin eseri aurrekontua negoziatzeko» : Bidasoko Hitza\n«EAJ ez da Abotsanitzekin eseri aurrekontua negoziatzeko»\nHerri batzarrak aurkeztutako 42 emendakinetatik soilik lau onartu dituztela dio Abotsanitzek, eta «negoziatu nahi ez izana» egotzi dio EAJren gobernu taldeari.\nIgor Enparan Abotsanitzeko bozeramailea atzoko ez ohiko osoko bilkuran.\n2020. urteko aurrekontuen gaineko balorazioa eman du Abotsanitz Herri Batzarrak gaurkoan. Taldearen arabera, «EAJ ez da Abotsanitzekin eseri aurrekontua negoziatzeko». Ogasun batzordera eramandako 42 emendakinetatik soilik lau onartu izana salatu du, udal gobernua ez baita haiekin eseri «ez aurrekontua azaltzeko, ezta negoziatzeko ere». Gainontzeko udal alderdiekin jarrera ezberdina eduki izana kritikatu du Abotsanitzek.\nTaldearen aburuz gainera, «aurrekontua ez da errealitatean oinarritzen». Eta harago doa alderdia bere kritiketan: «Aurrekontuak ez ditu diru-sarrera guztiak aintzat hartzen, eta gastuak puztuta daude. Jasotzen dituen partidetako asko ez dute edukirik, eta horregatik, urtero gertatzen den bezala, aurrekontuaren zati handi bat erabili gabe geratuko da».\nUdal langileen arazoaren aurrean ez dela ezer berririk proposatzen sinetsita dago Abotsanitz, eta pertsonal falta horrek eragiten du, haien ustez, proiektuak burutzeko ezintasuna. Hala, soberakina handituz doa, eta zehaztutakoaren arabera, «2020 urte bukaeran Hondarribiko Udalak 3.500 euro inguruko zorra izango du hondarribiar bakoitzarekiko» .\nAbotsanitzen emendakin ez onartuen zerrenda.


Treignac - Wikipedia, entziklopedia askea.\nGérard COIGNAC (2014-2020)\n45° 32′ 13″ N, 1° 47′ 43″ E / 45.5369°N,1.7953°E / 45.5369; 1.7953Koordenatuak: 45° 32′ 13″ N, 1° 47′ 43″ E / 45.5369°N,1.7953°E / 45.5369; 1.7953\nAfièu, Chamberet, Lestards, Saint-Hilaire-les-Courbes, Soudaine-Lavinadière eta Veix\nTreignac (frantsesez eta ofizialki: Treignac) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Corrèze departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an 1455 biztanle zituen.\n2007an Treignac udalerrian erroldatutako biztanleak 1.384 ziren. Familiak 642 ziren, horien artean 267 pertsona bakarrekoak ziren (112 bakarrik bizi ziren gizonak eta 155 bakarrik bizi ziren emakumeak), 227 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 116 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 1.218 etxebizitza zeuden, 659 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 469 bigarren erresidentzia ziren eta 91 hutsik zeuden. 986 etxeak ziren eta 222 apartamentuak ziren. 659 etxebizitza nagusietatik 450 bere jabearen bizilekua ziren, 183 alokairuan okupaturik zeuden eta 25 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 45 etxek bi zituzten, 155 etxek hiru zituzten, 197 etxek lau zituzten eta 255 etxek bost zituzten. 455 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 339 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 202 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nTreignac udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 686 ziren, horien artean 491 aktiboak ziren eta 195 inaktiboak ziren. 491 pertsona aktiboetatik 456 lanean zeuden (252 gizon eta 204 emakume) eta 35 langabezian zeuden (17 gizon eta 18 emakume). 195 pertsona inaktiboetatik 109 erretiraturik zeuden, 43 ikasten zeuden eta 43 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Treignac udalerrian 640 unitate fiskal zeuden, 1.237 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.778 euro zen.\n2007an zeuden 114 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 20 eraikuntza enpresak ziren, 27 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 13 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 9 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.\n2009an zeuden norbanakoentzako 40 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 2 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 5 margolariak, 5 zurginak, 4 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 7 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.\n2009an zeuden 17 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 2 brikolaje denda handika, 3 okindegiak, 3 harategiak, 2 liburu dendak, 2 arropa dendak eta 3 lore-dendak ziren.\n2000. urtean Treignac udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.050 hektarea erabiltzen.\n2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Treignac udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 180 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 18.\nAffieux (3,0 km)\nVeix (4,5 km)\nSoudaine-Lavinadière (4,7 km)\nLestards (6,6 km)\nMadranges (6,9 km)\nChamberet (7,6 km)\nBNF: 15249905d (data)


Auzia Euskaraz (epaiBi): Arartekoak dokumentu batean bildu ditu 14 urtetik beherako arau-hausleei herri-administrazioak emandako arreta eta horren balorazioa\nArartekoak dokumentu batean bildu ditu 14 urtetik beherako arau-hausleei herri-administrazioak emandako arreta eta horren balorazioa\n2017-03-24 Auzia Euskaraz!\nUrtarrilaren 12ko 5/2000 Lege Organikoak hala ezarrita, Fiskaltzak “babeserako erakunde-publikora” bidaltzen dituen haur arau-hausleei zer-nolako arreta ematen zaien aztertzen da ikerketa-lanean; horretarako, eskumena duten erakunde batzuei kontsulta egin die Arartekoak, 2015 eta 2016an.\nDokumentuan jasotakoak partekatu nahi dira, Euskadiko hiru lurralde historikoetako agintaritzek adingabe horiekin jarraitutako prozedurak hobeto ezagutzeko, batetik, eta, bestetik, ahultasun elementuak ikusgarriago egiteko.\nLehen aipatutako Lege Organikoak xedatu bezala, neska-mutil horiei ez zaie erantzukizunik esleitzen; horren ordez, adingabekoak babesteari buruzko arauetan ezarritakoa aplikatzen zaie. Fiskaltzak adingabekoen babeserako erakunde publikoari testigantza bidali beharko dio adingabeari dagozkion xehetasunen gainean, eta erakunde horrek haren egoerari egokitutako babes neurriak sustatu beharko ditu, urtarrilaren 15eko 1/1996 Lege Organikoan ezarritakoaren arabera. Arartekoak ez du ezagutzen kasu horietan jarduteko modua ezartzen duen erregulaziorik.\nNormalean, testigantza hori foru aldundiei bidaltzen die Fiskaltzak, eta horiek haurra edo nerabea bizi den udalerriko lehen mailako arretako gizarte zerbitzuetara bideratzen dute kasua.\nArartekoak jakin ahal izan du kasu batzuetan jardunbide horretan disfuntzio handiak gertatu direla. Horiexek, eta, orokorrean, prozeduraren analisi zabala, gogoeta eta balorazioa dokumentuan zehatz jasota dituzue, interesa baduzue (hemen jatorrizko albistea dokumentua deskargatzeko aukerarekin).\nAipatzekoa da, dokumentua egiteko, hiru lurralde historikoetako foru aldundietara zuzendu dela Arartekoa, bai eta 50.00 biztanle baino gehiago dituzten zazpi euskal udalerrietara ere; hots, hiriburuez gain, Irun, Barakaldo, Getxo eta Portugaleteko udalerrietara.\nGaia: Aurkezpenak, Fiskalak, Herritarrak


Eta hemendik aurrera zer? - Gazteberri.eus\nEuskararen aldeko aktibazio soziala aztergai\nNafarroako landa-eremuetan bizi diren gazteak gustura daude bertan\nBultzada berri bat unibertsitateko prestakuntza dualari\n22 maiatza, 2022\nPublished2 ekaina, 2016\nEuskararen etorkizunaren inguruko gogoeta egiten duen dokumentua aurkeztu dute Donostian\nEuskara 21 Batzordeko 24 kidek, Hizkuntza Politikarako sailburuorde Patxi Baztarrikarekin batera, “20 urteko perspektiban, zer?” galderari erantzun nahi dion txostena aurkeztu berri dute Donostiako Carlos Santamaría Zentroan.\nAipatu dokumentua ibilbide luze baten emaitza da. Izan ere, Euskara Sustatzeko Ekintza Planaren diagnostikoan sakontzeko egin zen AMIA dokumentuaren eztabaidaren ondoren, euskararen etorkizunaren inguruko gogoeta egiteko konpromisoa hartu zuen Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak. Txostenak, hizkuntza hitzarmen sozial eta politikoa indarberritzeko zutabe nagusiak eta lehentasunen markoa proposatzen ditu.\nTxostenaren oinarrizko dokumentua pasa den urteko udan aurkeztu zen eta, jarraian, dokumentu horri ekarpenak egiteko epea zabaldu zen. Guztira, eragile desberdinek egindako 34 ekarpen jaso ziren eta horiek guztiak, urte honen hasieran aurkeztu ziren. Behin betiko dokumentuak proposamen horiek guztiak aintzat hartu ditu eta Euskara 21 Batzordeak, aho batez, berea egin du.\nBehin betiko txostenean, besteak beste, etorkizunean zein arlo jorratu behar diren aurreikusten da\nBaztarrika sailburuordeak azaldu duenez, “hogei urte barru euskara biziagoa izango da zuhur jokatzen badugu eta herritarrok hala nahi badugu”. Baztarrikak azaldu duenez, txostenean jasotzen den ideia nagusienetako bat garapen iraunkorrarena da. Izan ere, txostenaren xedea datozen 20 urteei begira garatu beharko litzatekeen hizkuntza politikaren oinarriak finkatzea da. Horretarako, ahalik eta adostasun sozial eta politiko zabalena lortzea ezinbestekoa dela azpimarratzen da. Ildo berean, sektore publikoa, ekimen sozialaren sektorea eta sektore pribatua uztartzearen garrantzia ere azpimarratu nahi izan da.\nDokumentuan, besteak beste, etorkizunean jorratu beharreko arloak aipatzen dira.\nPrevious “Datozen urteetan, ezer egongo bada, lana izango da”\nNext Ba al da Lurretik kanpo bizitzeko bestelako aukerarik?


Zer egin ekipajea galduz gero | Consumer\nZer egin ekipajea galduz gero\nBerehala joan behar da mostradorera edo hegazkin konpainiako ordezkariarengana.\narabera: Asteazkena, 2003ko abuztuaren 06a\nHegazkinez bidaiatzea norberaren ibilgailuan egitea bezain ohikoa da. Lana, familia edo turismoa dela eta, munduko alde batetik bestera etengabe joan eta etorri denez, aireportuetako ohiko estanpa bidaiariz betetako leku jendeztatuena da. Horregatik, konpainiek beren zerbitzuak hobetzeko ahaleginak egin arren, ez dira bitxiak salmahaian fakturatutako ekipajea galtzea, berandu entregatzea edo hondatzea, bereziki hainbat transbordo egiten direnean. Zer egin daiteke kasu horietan? Nola erreklamatu?\nBidaiariaren eskubideak eta jarduteko modua honako hauek dira:\nEkipajearekin arazoren bat izanez gero, berehala joan behar da mostradorera edo hegazkin konpainiako ordezkariari. Han, PIR (ekipajearen irregulartasun-partea) delakoa bete behar da, eta bertan jasoko dira gertatutako gorabeherak (ekipajea desagertzea, ekipajea hondatzea, etab.). ).\nHegaldi nazionaletan, erreklamazioa 10 eguneko epean egin behar da.\nEgokiena BEPa gertatutakoa gertatu bezain laster betetzea da. Hala ere, ekipajea galdu denean, epe batzuk daude erreklamazioa irmo egiteko:\nHegaldi nazionalak: erreklamazioa 10 eguneko epean egin behar da. Kalte-ordainak ordaintzeko ekintzak sei hilabeteren buruan preskribitzen du.\nNazioarteko hegaldiak: erreklamazioa zazpi eguneko epean egin behar da, salbu eta ekipajea berandu entregatu bada. Kasu horretan, epea 21 egunera arte luzatzen da.\nLegeak aginduta tasatutako kopuru batzuk daude, eta kopuru horien gutxieneko zenbatekoa erreklamatu egin daiteke. Hala ere, eragindako kalteak handiagoak direla egiaztatu ahal izango da. Hauek dira:\nHegaldi nazionaletan, maletak berandu entregatzeagatiko kalte-ordaina txartelaren prezioa izan daiteke. Aenaren arabera, fakturatutako edo eskuko ekipajea hondatu edo galduz gero, 736,74 euro arteko kalte-ordaina jasoko da unitateko.\nNazioarteko hegaldietan, fakturatutako ekipajea galdu, suntsitu, hondatu edo atzeratzeko kalte-ordainen muga 25,05 eurokoa da kiloko.\nEskuko ekipajerako, 489,20 euro ordainduko dira bidaiari bakoitzeko.\nbidaiatu maleta-eu pérdida-eu


Euskara eta euskal kultura ume musulmana edo ijitoa bazara | Kinka\n← Gerentes de la tienda H&M de Vitoria: iros un poquito a la mierda.\nBi aita edukitzea ipuinaren korapiloa ez denean… →\nSaida Bilbon jaio zen, eta 10 urte dauzka. Bilbon bizi izan da beti eta hango ikastetxe batean egon da eskolatuta bere bizitza osoan, D ereduan. Gurasoak orain dela 12 urte etorri ziren Marokotik. Saida duela gutxi hasi da hijabarekin eskolara etortzen eta irakasle eta guraso batzuek egonezinik ikusten dute zapi hori. Beste batzuek, berriz, argudiatzen dute Saidaren kultura errespetatu behar dela. Asko hitz egiten ari da egun hauetan «Saidaren kulturaz». Bai, irakurtzen duzuna: Saidaren kulturaz, bakarra izango balitz bezala, gurasoek Marokotik ekarri zutena hain zuzen.\n-Ze ondorio izango ditu ikuspegi horrek euskal gizartean, euskararen prozesuan? Ez du benetan inolako eraginik izango?\n-Eta zein izango dira ondorioak ikasle horien bizitzan orain eta etorkizunean?\n-Hori entzun behar badute behin eta berriro Saidak eta Cosmek, euskal gizartean jaio diren arren, zer ez dute entzun beharko beste herrialde batetik etorri direnek, nahiz eta hemen hainbat urte eman duten?\n-Noiz hasiko gara serio hartzen, hezkuntza sisteman eta gizartean oro har, identitate pluralak eraikitzeko aukera eta are beharra? Eta bertako kultura eta hizkuntza denona izan daitekeela berdin zu edo zure gurasoak non jaio diren, zein diren zure kolorea, zure abizenak, zure erlijioa…?\nEsta entrada fue publicada en anitzak y etiquetada Euskara, kultur aniztasuna. Guarda el enlace permanente.


PPk estatus berriko oinarriei kontra eginez hasiko du urte politikoa | Politika | Berria\nPPk estatus berriko oinarriei kontra eginez hasiko du urte politikoa\nLegez besteko proposamen bat aurkeztuko du legebiltzarrean. Mendiak dio PSE mugitu dela\nBorja Senper, Alfonso Alonso eta Nerea LLanos PPko legebiltzarkideak, otsaileko osoko bilkura batean. J. FONTANEDA / FOKU\nAlfonso Alonso PPko Araba, Bizkai eta Gipuzkoako presidenteak jakinarazi du zein izango den bere alderdiaren lehen egitasmoa urte politiko berrirako: legez besteko proposamen bat aurkeztea Eusko Legebiltzarrean, Autogobernu Lantaldean estatus politiko berriaz onartutako oinarriak erretira ditzatela eskatzeko. Testu hori baztertu, eta 1979ko estatutua erreformatzeko lanei hutsetik ekin nahi die PPk, baina «legezkotasunez eta modu transbertsalean».\nUztailean oinarriei buruzko eztabaida amaitu eta gero, Autogobernu Lantaldeak datorren asteazkenean ekingo dio berriz lanari, eta eragile politiko gehienak autogobernuari buruzko eztabaidaz ari dira hizketan egunotan. PPz gain, gaia hizpide izan zuten atzo Jaurlaritzak, EH Bilduk, PSE-EEk Ezker Anitzak eta ELAk. Elkarrizketa batean, Josu Erkoreka Jaurlaritzako bozeramaileak azpimarratu zuen EAJn «denak» daudela ados EH Bildurekin adostutako oinarriekin, baina «akordio barneratzaileago bat» nahi dutela guztiek.\nIzan ere, Iñigo Urkullu Jaurlaritzako lehendakariak astelehenean adierazi zuen «aztertu» beharra dagoela EAJk eta EH Bilduk adostutako edukiak, baina, herenegun, Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak azpimarratu zuen oinarri horiei ez zaiela uko egin behar. Erkorekak argitu du ez dagoela «sakoneko desberdintasunik» bi iritzien artean.\nArnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzaileak, berriz, hitzartutakoa defendatu du: «Estatusaren inguruan EAJrekin egin dugun akordioak herri honen gehiengoaren sentimendu politikoarekin konektatzen du».\nEstatus berriaren oinarriei buruzko eztabaidan, EAJk eta EH Bilduk gainerako alderdi politikoei leporatu diete negoziaziorako borondaterik erakutsi ez izana, baina kritika horri erantzun dio Idoia Mendia PSE-EEko idazkari nagusiak. Esan du sozialistak «jada mugitu» direla estatutua erreformatzea onartuta, PSEk nahiago baitzuen «Espainiako Konstituzioaren erreforma bat», eta ohartarazi du «guztiek» egin beharko dituztela ekarpenak estatus berriak «denak babesteko». Horrez gain, «errealitate printzipiotik» abiatzeko eskatu du: «Gauza bat dira asmo nazionalistak, eta beste bat, horiek gauzagarriak izatea».\nEzker Anitzak, berriz, erabakitzeko eskubidea estatutuaren erreformatik kanpo uzteko eskatu du, iritzita hori «Argitasun Lege»baten bidez hitzartu beharra dagoela: «Pentsatzea estatutuaren erreformaren bidez guk beti defendatu izan dugun autodeterminazio eskubidea gauzatu dezakegula jendea engainatzea da».\nGaiaz hitz egin du Adolfo Muñoz Txiki ELAko idazkari nagusiak ere. Uste du EAJ «debaluatzen» ari dela EH Bildurekin eginiko akordioa, eta erantsi du «eskertuko»lukeela bi taldeek orain arteko akordioari eustea: «EH Bilduk dio akordio estrategiko bat lortu duela EAJrekin, baina guk sumatzen dugu EH Bilduk gauza bat dioela eta EAJk beste bat».


Bizitzarako asmoak - Jakin-mina eta ilargia...\nDagoeneko 2015.urtea heldu zaigu. Neska polita diote 15 zenbakiari, alaba bezain polita.\nUrtero, geure buruari egiten dizkiogu proposamenak. Bizitza berria bizi nahi dugu, bizitza hobea, osasuntsuagoa, solidarioagoa eta betea. John Lennonek aipatzen zuen moduan: "Bizitza da gertatzen zaiguna, beste plan batzuk egiten ditugun bitartean"\nPlan horiek guztiak ez ditugu betetzen, izan ere, batzuk bidean geratzen dira. Batzuen ustez, alferrik da xede berriak jartzea, gero betetzen ez baditugu. Gainera, betetzen ez ditugunean, etsipena sentitzeko arrisku gehiago dago. Besteon ustean, ni barne, mesedegarria da urtero zure jomugak berrikustea. Pasa den urtearen gorabeherak errepasatu behar ditugu ea zerbait hobe dezakegun. Helburua da beti aurrera egitea. Beharbada ez ditugu egitasmo guztiak beteko, baina, betetzen ditugun horietaz harro sentitu behar dugu.\nZoritxarrez, bidea ez da beti xamurra, bere oztopoak baititu. Arazorik izanez gero, lasai hartu behar ditugu, baretzeko denbora nahikoa eman behar diogu geure buruari eta ahal dugunean, iragana atzean utzi eta berriro bideari ekin.\nErretzeari uztea, ariketa gehiago egitea, argaltzea, osasuntsu jatea, ikasketak burutzea edo ikasketa berriak hastea, familiarekin harreman hobea edukitzea, seme-alabengandik gertuago egotea, bidaiatzea, lagunak kontuan hartzea, loteria tokatzea... hauek dira urte berrirako izaten ditugun desio nagusiak.\nNire kasuan, adibidez, aspaldi utzi nuen erretzeari, nahiko osasuntsu jaten dugu etxean, daukadan pisuarekin pozik nago, gustuko ditudan ikasketak egiten ari naiz azken urteotan, familia ondo moldatzen da eta seme-alabak oso alai hazten dira. Horrez gain, aisialdia eta lana ondo uztartzen ditut eta lagunekin egoteko uneak bilatzen ditut astero. Gainera, urtero bidaia interesgarria eta kitzikagarria egiten dugu mundua ezagutzeko grina asetzeko. Ariketa egiteari dagokionez, horretan ez naiz inoiz oso zalea izan, baina egunero 7 kilometro egin behar dituen txakurra edukita, arlo hori ere gaindituta dudala uste dut. Bukatzeko, loteria irabazteak ez dut uste nire bizitza hobetuko lukeenik.\nBeraz, denetik edukita, zer eskatuko nioke urte berriari? Ezer gutxi. Osasuna? Ondo legoke, baina eskatzearekin ez dut uste ezer konponduko denik bere kabuz. Zortea? Harrokeria dirudien arren, ez ditut behar. Egia esan, ez dut patuan sinesten. Nire ustez, nik garatzen dut nire patua, nik hartzen ditut “zortea” edukitzeko erabakiak. Izan ere, bizitzan lortzen duzuna zure erabakien ondorioa da. Umiltasuna, lana, adiskidetasuna, ohitura osasuntsuak, jarrera egokia, ikuspegi zabala... horiek dira behar ditugun “zorte” guztia. Eta bidea okertzen bada, noizbait okertuko baita, altxatu eta jarraitu, beste biderik ez dugu izango.\nZerbait eskatzekotan, nire bizitza dagoen bezala jarrai dadila eskatuko nioke etorkizunari. Daukadan ezagutzeko grina gal ez dadila. Hau da, inguruan dauzkadan pertsonengandik ikasi eta, aldi berean, urruti dauden pertsonen kulturak ezagutu nahi ditut. Munduan gertatzen den guztia ezagutu nahi dut, prozesatu eta barneratu. Zuzena eta okerra bereizten jakin nahi dut. Eta bidezkoa ez dena, nire neurrian, zuzendu. Ez dira helburu makalak, baina betetzeko bidean gaude, bidea baita bizitza.\n2015 desioak dirua maitasuna osasuna zortea


Artzeren poesiaren pentsakizunaz\nAccueilNuméros8Articles - IdazlanakArtzeren poesiaren pentsakizunaz\ncritique littéraire, littérature basque, poésie\n1. Kontrakulturaren bidetik, bide berriak bilatzen\n2. Askatasuna, lehen soinua.\n4. Erotismoa, Elkartasuna\n6. Transzendentzia. Orientalismoa.\nOharra : lan hau 1998. urtearen hasieran idatzi zen. Ez dira beraz era-bili berriki agertu diren Belen Oronozen : Gazteri berria, Kantagintza berria eta Amaia Iturbideren B. Gandiaga, J.A. Artze eta X. Leteren poemagintza lanak.\nLan hau Euskal Herriko Unibertsitateak eskainitako hb 136/99 ikerketa proiektuari luzaturiko laguntzari esker moldatu da.\n1 Abizenaren ortografia oso desberdina erabili du Artzek : Arce, Arze, Artze, Hartzabal,... Denetari (...)\n1Idazlan berri gisa agertzen du Jose Anton Artzek1 1969. urtean Isturitzetik Tolosan barru poema liburua. Arte desberdin askoren koktela da liburua : poesia eta grafismoa, inprenta-lana eta pintura, musika eta poesia espaziala. Era askotako artea errealitatea den poliedroa agertzeko asmoz, espresabide bakar batek, poesiak, besarkatu ezin balu bezala.\n2Gizarte autoritario baten azken aztarnak jausten ari ziren, mendebalde-ko kulturak krisialdia bizi zuen : Pariseko Maiatzak kolokan jarri zuen Frantziako Demokrazia, Pragako hiriak komunismo inperialistaren bidea, eta San Franciscoko talde hippy-ek eta beat-ek Vietnam-eko guda. Irakitan zegoen mundua, eta irakitan dago Artzeren liburua ere, oroimenaren eta berria nahi den mundu baten artean.\n360ko urteen buruan, berdintsua zen egoera Euskal Herrian, baina, beharrezkoak dira salbuespenak egitea, azken batean, Franco jeneralaren erregimen autokratikoak mugak jartzen baitizkio marko orokor honi. Lopez Adan-ek, adibidez, 1968-69 urteetan gertatzen den giroa marrazteko ekintza hauek azpimarratu ditu :\n« Parisen Maiatza, Txekoslovakian sobietarren inbasioa, Alemanian Baader talde arma-tuaren agerpena, Estatu Batuetan Martin Luther Kingen erailtzea, Medellinen Askapen Teologiari indar berezia eman zion Batzarra » (1996 : 249).\n4Idazle berak, garai haietako berrikuntzaren ikur bihurtu den Rikardo Arregiren garaia aipatzerakoan honelako joera berriak aipatzen ditu :\nEsperimentazio berria, budismo eta existentzialismoaren agerpenarekin.\nHazkunde ekonomikoa eta mugimendu langilearen berpiztea.\nEuskararekiko kontzientzia agonikoa.\nArantzazuren proiektu artistikoa.\nEuskaltzaindiaren berplanteamentua euskaran ; euskara batuaren sorrera.\nVaticanoko II. kontzilioa modernitatearen bidean.\nAbanguardia, Konpromezu soziala, korronte modernoen ezagutza. (López Adán 1996 : 203-229)\n5Kontrakulturaren sintomak agertzen ditu López Adán-ek, eta, oro har, Rikardo Arregiren lanak. Baina, kontrakulturaz hitz egiterakoan, perspektiba bikoitza mantendu beharko litzateke, batetik Euskal Herrian gertatzen dena kontuan hartuz, eta, bestetik, munduan gertatzen dena kontuan hartuz. Kontrakultura mendebaldean izan zen krisialdia da. Euskal Herrikoa haren oihartzuna litzateke, gehienez ere, eta haren aldakia.\n6Luis Racioneroren ustetan, ekonomiaren aldaketak estutasunetik nola-baiteko aberastasunera aldatzeak, eragingo luke mendebaleko gizartearen aldaketa.\n7Ahalbide ekonomikoak, hazkuntza industrialak, atsedenerako, aisialdi-rako beta eman dio gizakiari. Hazkuntza ekonomikoa 1973. urteko petrolio krisiraino helduko da. Hazkuntza ekonomikoak ondorio soziala izango du, era berean, langileria klase ertain bihurtuko da. Baina hasiera batean ekono-miak agintzen badu, ekonomiak arazoak sortu ditu beste hainbat esparrutan. Neurri batean, bizi den giroa ez da maite Mendebaldean eta beste zerbaiten bila abiatzen da gizakia : dirua badu, baina diruak ematen ez duena bilatzen da. 70. hamarkadako kontrakultura aztertu duen Andrés López Ibarrondok (1991) alor hauetan ikusi du kontrakulturaren lana :\nSistema kapitalaren ukazioa, sozialismoaren bideak ugaltzen direla-rik, eta, harago, bien ukazioa erlazio ekonomiko diren heinean, eguneroko bizitzaren iraultza bilatzen delarik.\nGizabanakoaren nortasun krisialdia. Nitasunaren krisialdian gaude : gizakiak nabari du sistemak ito egiten duela, eta bere ahalbideak ez dituela haz bidean jartzen. Giza-balioen krisialdia ere gertatzen da eta pertsonak norabiderik gabe ikusten du bere izaera. Frommek honela idatzi zuen 1973. urtean :\n[Pertsonak] gizabanako izateko, barne gogoa betetzeko, eta zuzenbiderako gogo nos-talgikoa du... baina balio horiek desagertu dira, enpresa erraldoien burokrazia estatal eta militar erraldoien, eta sindikatu erraldoien munduan.\nGiza gorputza eta sexualitatea kolokan daude, sexualitatearen askata-sunarekin batera, familiak eratzeko forma berriak antolatzen dira.\nGizarteak agertzen duen arrazionalitatearen ukazioa gertatzen da.\nElkartasun balioa era desagertu egin da. Hurkoa ez da laguna baizik eta kontrarioa, giza-bizitzan irabazi beharreko norbait.\nPolitikan parte hartzeko moduak eskasak dira. Partidu nagusiek, enpresa erraldoiek bezala, agintzen dute eta eratzen dute giza-bizitza.\nGizarte eratuak, izadiko aberastasunak ahitu egiten ditu.\n8Kontrakulturak utopia bat eratuko du Mendebaleko gizarteak agertzen duen gizartearen eraketa horren aurka. López Ibarrondok ezaugarri horien bidez, Europan eta Estatu Batuetan gertatzen ari zen kultura bat marraztu nahi du. Garbi dagoenez, frankismo pean horien ezagutza bazen ere, zail samarra gertatu zen, diktadorea hil arte behintzat, ideia guztiak askatasunez agertzea, han eta hemen, baina, baziren zantzuak, eta horregatik, atzeratzen du ikerlari honek 1975. urte arte kontrakulturaren agerraldi teorikoaren ager-pena Espainian.\n9Euskal Herrian antifrankismoaren estalpean, krisialdiaren agerbide batzuk lehenago agertu ziren, Espainian bezala, bestalde, eta margo nagusi horretan alde batera geratu diren joeretan.\n10Euskal Herrian, bestelakoak dira krisialdiaren zantzuak. Alderdi poli-tikoak debekatuak irauten duten neurrian, zaila da, alderdi politikoetan parte-hartzen uztea, pasotismoa ez da zuzenean gurean gertatzen den ezaugarrietako bat.\n11Frankismo peko giro grisean urrun ikusten da Europa eta Estatu Batuetan gertatzen ari den giroa. Berezia da joera, berezia diren bezala erre-gimenak sorturiko gizartea eta politika. Horregatik modernitatearen zantzuak oihartzun bereziak izango ditu gure artean. Giro grisa da, bai, eta Frankismoak jartzen dituen hesiak ere gogorrak dira. Baina, Norbert Elias soziologoak ikusi duenez, badira gizarteetan hesi guztien gainetik agertzen diren mugimenduak. Bi dira garai hauetan aipatu beharrekoak : hazkuntza ekonomikoa, turismoaren hazkuntzarekin, eta horrek dakarren ohituren eta pentsakizunaren irekiera. Telebistaren sorrerak eta amerikarrekin egiten diren paktuek modernitatearen pentsakizunaren zabalkundea dakarte. Ez litzateke ahaztu behar Beatles taldeak sortzen duen fenomeno sozialak dakarren alda-keta. Ez dakit garaian bizitza molde bi, ofiziala eta erreala, ez ote diren zabaltzen ari urteotan. Baina, garbi dago garaian askotan erabiltzen den « belaunaldien arteko gatazkak » ilunpean dagoen eta bere indar guztiez azal-du ez dezakeen espresio molde baten agerpena egin duela.\n12Krisialdiak bere joera bereziak hartuko ditu Euskal Herrian, erregime-naren aurka politikan egiten den erasoaldiarekin, nazionalismoaren berrerai-keta sortu delarik, eta, Europan anakroniko emango lukeena, Elizaren krisialdiarekin.\n13Europako elizan Vatikanoko II. kontzilioaren bidez, gaurkotasunerako ematen diren pausuak garbiak badira ere, eta, beraz, eliza gizartean txertatua agertzen bada ere, Espainian eliza botere politikoaren zutabe den neurrian, eliza, gizartea, eta erregimenaren arteko lotura estua dagoen neurrian, elizan gertatzen den krisialdia berez gertatzen da krisialdi politikoa.\n14Europan anakronikoa ez da elizak gaurkotzeko egiten duen ahalegina, estatuaren eta elizaren artean dagoen botere banaketa falta baino. Euskal Herrian elizak krisi bikoitza bizi du : batetik, gizarte osoak bizi duen sekula-rizazio prozesua bizi du, seminarioak hustu egiten direlarik, apaizen eta lan-gileen arteko loturak estutzen direlarik, nazionalismoaren defentsa indartu delarik, gazte mugimenduak (HOAC) eta langileen artekoak (JOC) kristauta-sunaren barnean zabaltzen dituztelarik.\n15Paulo Iztuetak (1996 : 171-176) gizartegintza deitu duen atalean nabarmenki agertzen dira gaurkotze prozesuak, aggiornamento famatuak dakartzan aldeak. Eliza pobrearen aldarrikapena, Gogor apaiz taldearen sorkuntza eta 1968. urtean egiten den Derioko Seminarioaren okupazioa nahiko adierazgarri dira gatazka eta krisialdiaren agerpen orduetan.\n16Sekularizazioaren adierazpiderik garbiena, baina, agian, seminaristen bokazioa galtzean aurki dezakegu. Taula estatistikoek oso ongi adierazten dute zer nolako eragina izan zuen modernizazio prozedurak honengan guztiarengan. 1963-64 ikasturtean 781 seminarista ziren Euskal Herriko seminarioetan, 1968-69, 383 eta 1974-75. urtean 91. (Iztueta 1996 : 193)\n17Euskal Herriko elizaren krisia beste zerbaiten metafora da, mendebalde osoa da krisialdian. Hala ulertu du elizaren historia honetan jar-raitu dugun Paulo Iztuetak ere :\nGizarte berriaren eraikuntzan, Elizak kontzilioaren izpirituak asko edo gutxi zurgatu duen ala ez alde batera utzita, galdetu beharko da, eredu sozialistaren eta kapitalista-ren arteko kinka latz honetan, zer-nolako alternatiba berriak eskaintzen diren etorkizunari begira. Maila instituzionalean huts egin duena ez baita Eliza bakarrik, baita sozialismoa eta liberalismo demokratikoa ere. (1996 : 197)\n18Garbi ez bada geratu zein egunetan gertatzen den sozialismoaren eta demokrazia liberalaren arteko kinka, 60. hamarkadaz edo gaurko egunez ari den, alegia, eta sozialismoa, ideia politikoa, eta liberalismo, ideia ekonomikoa, planu desberdineko ideiak konparatzen baditu ere, arrazoia du, neurri batean, krisialdia (eta Pariseko 68ko Maiatza hor dago froga gisa) orokorra da, gehie-nez ere elizak Euskal Herrian ageri duena beste zerbaiten sintoma da, Espainiako erregimen politikoak dituen berezitasunen sintoma, gehienez ere.\n19Euskal Herriko egoera berezia bada eta krisialdiaren oihartzunak beste kanpai batek joak badira, ikuspegia Artzerengan jarriz gero, bat-batean ikusi-ko dugu idazleak zerikusi handiagoa zuela Europako krisialdiarekin eta ez Euskal Herrian gertatzen ari den elizaren ibilbidearekin. Datu bi ditugu hori frogatzeko. Batetik, garrantzitsuena, badakigu Isturitzetik Tolosan barru (1969) liburua argitaratu aurretik Europako lurraldea zeharkatu zituela : « Hankak astindu eta aldegin zuen [...] 20 urteko « gazte kezkatsua » Suezi, Londres, Portugal, eta Salamanca aldetik ibilli zen. » (Beloki 1975)\n20Eta badakigu, bestetik, Paulo Iztuetak berak artistaren berezitasuna eman ziola honako hau idatzi zuenean : « J.A. Artzek, oso bere bidea eginez, poesia plastikoa lantzen du gehienbat. » (1996b : 361)\n21Kanpoan ibili zelako, kanpotik dabilelako (Artzeren liburuak Milanen taiutu eta grabatzen ziren), Artzek bazuen arrazoirik bere bidea egiteko Europan bizi izango zen krisialdiaren aurrean. Honek guztiak gure hipotesia sendotuko luke : hau da, Artzeren poesiak badu zerikusirik Europan eta Estatu Batuetan, Mendebaldean oro har, gertatzen den krisialdiarekin ; ez da dudarik ezin dela bere poesia (eta poesiak dakartzan mezuak) Euskal Herrian gertatzen den berrikuntzarekin banandu. Baina, joera berriak ekarriko ditu, ez da gutxienekoa bere abangoardia, poesia konkretuaren ezagumena, bere praxis poetikoa.\n22Baina, ez da forma kontua bakarrik. Artzek, egia da, poesiaren alde fonikoan eta irudian jarri du hasieran arreta :\nPoesia konkretua poesia esateko edo idazteko beste era bat da. Zaila definitzen... Izen asko eman zaizkio : ikusteko poesia edo poesia bisuala, poesia konkretua, poesia fone-tikoa, poesia esperimentala... (Beloki 1975)\n23Badaki formen berri, badaki eskolen berri, baina, gainera, forma alda-ketak dakarren askatasun nahia bizitzan bizi den askatasun deiadarren para-leloa da. Herrigintza ohi da garaiko hitzik aipatuena. Poesia hau herrigintza-ren beste alde bat da. Artze ez dago isolaturik. Ez dok hamairu taldeko partaide da, poesia formalak bere formaz gain egin du espresamoldeetan. Xabier Letek ere 1968an agerturiko poema liburuan antzeko mezuak agertzen zituen.\n24Zer gorrotatzen zuen (eta zer maite) jakiteko badago bere lehen poema liburuan testu esanguratsua : « Madarikatua » dei dezakegu, baina, « eten gabe ozen esateko leloa » du izenez, hau da, errosario errezuaren kontrairudia. Hortxe agertzen du Artzek nola gorrotatzen duen hipokresia, nola lan-esplo-tazioa, nola alkoholaren menpekotasuna, askatasuna beldurrez estaltzea, heriotzaren bakea.\n« bihotzaren tokian\nmakinak ipintzen saiatzen haizena »\n25madarikatua izango da, eta madarikatuak\n« bizi nahi eza\n26Giza kontzientzia berri bat ari zen hazten eta giza kontzientzia horre-tan nagusiak dira kontrakulturak agerturiko bideak : nitasunaren eta gizakia-ren agerbide sozialak, elkartasun berri baten bilaketa, erotismoaren formak...\n27Garai berria ari zen sortzen eta Rikardo Arregiren joeretatik, Leteren poemetara, Artzek bere bide propioa egin du, baina, beti ere inguruarekin lotuz bere lana.\n28Askatasuna, zibilizazio batek dakarkigun morrontza salatuaz. Askatasuna : odola, bel-durra, gogorkeria, nagusikeria ta iftungo kate ta kaiolak eten eta uxatu nahi dituana. (Lekuona : 1970)\n« ama !\nlehen gorputzarena bezala\ngogoaren zilbor hestea. »\n29Eten dezagun gogoaren zilbor hestea. Egin diezaiogun aurre aurrean dugun gizarteari ! Ama, giroaren ezaugarri, bizitza arruntaren agerpide, eta poetaren gogoa aurrean bere askatasun nahiak erakutsiz.\n30Askatasun hori alde intimoan kokatzen du poemak : amaren iritzietatik urrundu nahi du poetak, bere bide propioa eraikiz. Baina, egoera pertsonal horretan nola ez ikusi beste zerbaiten metafora ? Giro itogarriaren aurrean poetak laguntza eske, erregu gogoz eskatzen dio amari arnasa hartzeko behar duen askatasuna. Baina, ama egoera zaharraren sinbolo bada ere, ez da, ama delako, gizarte itsuaren sinbolo huts, tartean, mugan mugitzen da, baina, poetak badaki amaren alde intelektualetik urruntzen, bihotz-berotasuna gor-detzen du maite duenaren aurrean ; elkartasuna eta baimena bilatzen ditu oraindik poetak.\n31Baina, « haiek » batek aldeztuko du laster kulturak eta egoera politikoak erakusten duten alderik deshumanizatuena ;\n« txori ttikia nintzelarik\nkaiolan bizitzeko sortua nintzela\narrano bihurtu naizenean\naldegingo dudan beldurrez,\nlibro naizela sinestarazi nahi didate »\n32Haiek gordetzen dute txori ttikia kaiolan, haiek - izenik ere ez duen izaki krudel erraldoiak- libro dela sinestarazi nahi diote arrano handiari. Izenik ez izatea bada makinaria horren lehen ezaugarria, bigarrena bere ahal-mena da : gai da indarrez kaiolarazteko eta gai da askatasunik ez dagoen tokian askatasunaren irudia sortzeko (agian telebistari egiten zaion kritika ? Ez dakit, beharbada, orokorragoa da hor egin nahi den kritika). Izenik ez due-nak ahalmena du kaiolatzeko eta kaiola ere askatasuna dela sinestarazteko.\n33Gizartea eta kultura gizakia eta bere nortasuna irents ditzakeen maki-naria gisa agertzen dira. Gizakiak ez du irtenbide handirik egoera horretan.\n34López Ibarrondok (1991 : 122) idazten duenez :\nGizakiak, hala dio kontrakulturak, geroago eta zailtasun handiago du berak, bere ahalmen zientifikoen eta teknikoen bidez, sortu duen girora egokitzeko. Geroago eta galduago ikusten du bere burua, deshumanizatuagoa hiri nagusiaren erdian, komuni-kabide handien erdian, bizitza erosoago egiten omen dioten aparailuen artean.\n35Fromm-ek lotura garbiagoa egiten du norabide faltaren eta industria erraldoiaren artean (1973 : 30-33) :\nGizarte bakoitzak dagokion giza-nortasuna sortzen du[...]Nolako gizakia behar ote du gure tamaina handiko industrializazio burukratizatuak ?\nTalde handietan lasai lan egingo duen gizakia behar du, geroago eta gehiago kontsumitu-ko duena eta bere atsegin estandarizatuak erraz zuzendu eta igarri ditzakeenak. Aske eta libro sentitzen diren gizakiak behar ditu, baina, era berean, zuzendaritza estimatzen dute-nak, eurengandik espero dena egiteko prest daudenak, oztoporik gabe makinaria sozialera egokituko direnak (...).\nIndustrialismo modernoak arrakasta handia lortu du gizaki hori produzitzerakoan. Gizaki « alienatua » da. Alienatua da bere ekintza eta indarrak beragandik urrundu diren neurrian ; bere gainetik dira eta bere aurka ; berak sorturiko baldintza ekonomikoen eta politikoen atxilotua da.\n36Fromm-en azalpen guztia metafora batean laburtzen da : txori kaiolatu eta libro dela uste duen arranoaren metaforan. Zein ongi egokitzen zaio ideia horri bere patuaren nagusi ez den txoriaren ideia ! Artzek beste era batez ere eman du horren berri poema honetan :\ngizonaren zerbitzurako ez ? »\n37Artzek aurrean, ez da dudarik, zapalketa politikoa du. Bere askatasu-nak aurrean dauka egoera hori, baina, ez du hori bakarrik bilatzen, zerbait sakonagoa bilatzen du, agian, zentsurak ere ez zuelako askatasun politikoaz hitz egiterik.\n38Askatasun hitz nagusi horren azpian, askatasun politikoa ere badagoe-la baietsi behar bada ere, nabarmenagoa da hurrengo liburuetan, irudi zehat-zak aukeratu dituenean poetak, formak eta irudiak, beste arlo semantikoeta-tik datoz : industrializaziotik, adibidez, edo fariseismo sozialetik. Irudiak eta tipoak : pobrea, atso aberatsa, gizartean gora doan pertsona, portugaldarra, orokorregiak dira eta ekonomia eta bizitza sozialera arreta handiagoz begi-ratzen dute eta ez alde politikora.\n39López Ibarrondok, agian askatasun politikoa lortua zuen Europan buruan izanik, hauxe idazten du :\nUtopìa horrek bat-batean eta gogoz, kontsumo-gizartea eta ekonomiaren eraketa ukat-zen ditu, osoa den ukazioz, nolako gizarte alternatiboa bilatzen den pentsatzen hasi aurretik.\nUtopìak ez du nahi asmatu etorkizunean guztia ongi izango duen gizartea ; bizi duen gizartearen alternatiba orain eta hemen eraiki nahi du [...].\nUtopìak gizartearen dekadentziaren bukaeraren eta gizaki berri baten jaiotzaren berri ematen du. (1991 : 154-5)\n40Aurreko lerroetan arreta jarriz gero ohartuko gara politikaren desager-penez. Hain zuzen ere, gizarteak eta ekonomiak toki handia dute, beste era bateko arrazoiengandik, Artzeren poesian.\n41Ekonomiaren kritika industriari egiten dion kritikan agertuko litzateke, batez ere. Nolanahi ere, klaseen arteko borroka agertzerik ez dagoen gizar-tean, aberatsen eta pobreen arteko kontrajarpenek eta nagusien eta morroien arteko banaketek osatuko dute Artzeren mundu sozialaren agerpena. Orokortasunaren alde egin duela ? Bai, ziurki. Eta, agian, horrela desideolo-gizatu egiten da gakoa ; edo inguruz aldatzen da hiztegia ; gizartearen barne-ko gatazkaren adierazpide den hiztegia, hiztegi morala bihurtzen da.\n42J. M. Lekuonak (1970) joera honetan kritika eta ironia era berean sort-zen zirela kontuan harturik, « pikareska joera » zegoela testuetan aipatu zuen. Hala da ; hiztegiak zehaztasunez galdu badu ere, ulerkortasunez irabazten du.\n43Txiroen eta aberatsen arteko gatazka horretan ironiak ez ezik, karika-turak ere paper handia betetzen du. Ugariak dira gai horren inguruan osaturi-ko poemak, beti ere beren joera sinple horrekin. Gogoangarriena, behar bada, « Itxuraldaketa 3 » deiturikoa da (ITB : 51-53) non Enekotxo izatetik Exusissimus donune Ignatius izatera heltzen den gizakiaren bizitza kontatzen den, adibidean ere, azkenean, gainbehera paradoxiko eta etsigarrian bukatze-ko.\n44Ildo honetan esanguratsuagoa da beste hau :\n« nausikeriaren musua\n45Karikatura heltzen da, nola ez ? liburuak mantenduko duen eliza ofi-zialaren aurkako joeragatik, karitateari egiten zaion kritika, azken batean, beste zerbaiten ordezko baita karitatea, gizartean egon beharko lukeen justi-ziaren ordezko, hain zuzen ere :\n« gure kale kantoiko\natso lepo zuriak\nhala zion :\n« eskaleen beharra dago munduan,\nnorengan egingo genduke karitatea ? » »\n46Pertsonaia hauekin ez du idazleak ezer jakin nahi, eta horiengandik urruntzen da, zeruan bertan ere.\nholako eta halako\neta beste hura\nez dut zerura joan nahi. » (SGG : 32)\n47Karikatura eta pertsonaien gainetik edo azpitik, industriaren aurka hiru arazo aurkeztu ditu Artzek :\nLanak deshumanizatu egiten du, batez ere, larregiko lanak ;\nIndustriak izadia zapuztu du, eta horretan Oria ibaia litzateke metaforarik ederrena, baina, ez bakarra ;\nGizarteak kontsumismo giroan sartu du gizakia.\n48Denaren gainetik jarri den lana dela-eta, poema hunkigarriak idatzi ditu Artzek. Batez ere, Isturitzetik Tolosan Barru liburuan, Urdiain orrialdean lana hitzarekin poema bisuala eraiki du. Hitz horren bidez fabrika baten antza duen irudia osatu eta tartean, han agertzen da galduta « gizona ». Poema berean lana, makinarekin lotzen da, makinaren irudia sortu arte, eta honela galdetzen du poetak :\n« nork lotu zaitu\nnork lotu zaitu etorkizun gabeko gurdi horreri ? »\n49Mikatzagoa da, ezbairik gabe, poemaren bukaera non idazleak adie-razten duen giro erraldoian galdurik dagoen gizakiaren harridura :\nlana lanagatik jana\nmakina janagatik makina\nnun da GIZONA ?\nlepazamarretik heldu genion gizatasunari\neta mundura, nola hegoak\nzabaldu genituen leihoak. » (LGA : 55)\n50Kontrakulturaren alderik sakonekin bat dator honetan, bada, poeta : giro erraldoiaren aurka gizakiaren agerpena egin behar du poesiak.\n51Lanaren eraginez bada beste poema bat haren ondorio gogorrak adie-razi dituena :\n« nere ama hil zait\nzertarako dan bizitza\njakitera iritxi gabe » (ITB, egilaz).\n52Aipamen berezia behar du testu horrek, ez agerian utzi duen kontrajar-pen argiagatik, lanak ez du bizitza zer den ikusten uzten, baizik eta baten baino gehiagotan argitaratu duelako poetak testu hori : Isturitzetik Tolosan barru liburuan (egilaz orrialdean ikusi dugunez) eta Eta sasi guztien gainetik poemategian (SGG, 52), bigarren aldaki honetan beste ortografia eta metrika aldaketen artean, « zertarako den bizitza » bitan errepikatzen duelarik bere esa-nahia indartuz.\n53Kontrakulturaren teorikoek adierazi dutenez, kultura mugimendu hori sortzen da, hain zuzen ere, hazkuntza ekonomiko handia dagoenean, eta, beraz, atsedenaldirako astia zabaltzen denean gizartean :\nBizi dugun kultura-aldaketa osoaren fenomeno erabakigarria urritasun egoeragatik aberastasun egoerara egin den pausua da. Orain mende bat munduko herrialde guz-tietako populu aktiboaren % 70k lan egin behar zuen denontzako elikadura sortzeko. Gaur egun, Ingalaterran eta Estatu Batuetan nahikoa da populu aktiboaren % 5aren lana denentzako elikadura ziurtatzeko [...]. Gizakia lan mekanikotik libro geratuko da eta gogo lanari, arteari, sorkuntzari lotuko zaie ; ikastera, ikertzera, jateari, hitz egi-teari, paseatzeari, begiratzeari, maitasuna egiteari, asmatzeari lotuko zaie. Egiten dena atseginez egingo da eta ez dirua irabaztearren edo etorkizuna ziurtatzearren. (Racionero 1977 : 25)\n54Horrela ikusten du Aitzek ere gizaki berriaren egoera, lanetik kanpo, egoera zoriontsu batean.\naski jan dezala\nongi jantzi dedila\nez dedila izan xurgatua\nloreen ederrari ta usaiari\nso eta usai egingo dio\nbehe-maitasuna zer dan ikasiko du »\n55Atsedenerako, bizitzarako, gozamenerako astia lortzea izango litzate-ke kontrakulturak eskaintzen duena. Bizitzeko filosofia, azkenean.\n56Maffi ikerlariak Estatu Batuetako egoeraz honela dio : « Kontrakulturak hemen eta orain errealitate eroari alternatiba eraiki nahi dio, tragedia ameri-karrean bakea eta atsedena aurkitu. » (1977 : 123)\n57Artean, baina industriak hiriak aldatu ditu :\n« laister zingurrientzako ere\nez dugu utziko lurrik ;\nhil ala bizi\normigoi ta plaztiku tartean\neratu beharko dute.\nez atzera ez aurrera,\ndatorkien heriotzari so\nditugu. » (ITB, gaztehiz)\n58Agian hemen kontraesana ikusi genezake. Kontrakultura eta atseden astia sortzen badira industriak sortu duen ekonomiari esker da izan. Ondorioak, baina, ez dira hain garbiak. Industriak berarekin baitakar izadia-ren suntsipena. Kontrakulturaren ezaugarrietako bat da izan izadira itzultzea eta sorrera garaiko garbitasuna bilatzea, geroago ikusiko dugunez. Horregatik industriak, eta industrializazioak, kondenatzen dira kutsadura, izadiaren agorpena euren lana izan delako. Alde honetatik Oria ibaia, Ez dok hamairu beste taldekide batek, Benito Lertxundik ere gai gisa erabiliko duena, galt-zear dagoen izadiaren metafora bihurtu da :\nherri baten odol usteldua ;\nzorne maindireaz estalirik\nbeldurraren kiratsa dariozula. »\n59Oria ibaia Artzeren poemetan ez da soilik izadi erabili eta lohitua, herri osoak sufritzen duen menpekotasunaren sinbolo ere bada neurri handi batean ibaia, poema bukatzen duen metafora lerraketak agertzen duenez :\n« mendi ta zelai leherdekatuen garraxia\ngriña txarren janaria\nmadarikatuen alaitasuna... »\n60Hori guztia lotua dago kontrakulturak izadiaz uste duenarekin :\nGugan arrunta denaren aurka, kontrakulturak ez du onartzen izadia arimarik gabea denik eta gizakiarengandik at dagoenik. Tradizio erromantikoa onartuz, bat-bateko lotura dagoela gizaki eta izadiaren artean, sare organiko bakarra osatzen dutela onart-zen dugu [...]. Horrela, izadi-munduaren parte garela onartu behar dugu eta bera men-peratzeko ahalegina uxatu. Horregatik, eta izadiarekiko lotura hautsita dagoelako, gizakiak izadiarekiko lotura mistikora itzuli behar du. (López Ibarrondo 1991 : 243). Horregatik, hain zuzen ere, Oria ibaia ez da industriaren salaketa bakarrik, inguruan bizi den herriaren sare eta adierazpide ere bada neurri handi batean.\n61Gizarte teknologikoaren ondoriorik nagusiena, baina, pertsonen bar-nean kokatzen da eta kontsumismoa deitzen da ; naturaltasuna uxatzeko forma da. Gizarteak kontsumoa, behar ez dena erostera eta erabiltzera bult-zatu du gizakia. Poetak, berriro, alienatzen gaituen, gure barrenetik ateratzen gaituen errealitatea uxatu egingo du. Lehen-lehenik kontsumismoaren sinbo-loak hankaz gora jarriz. Deigarria da koka kola markarekin egindako poema :\n62« K K\na a »\n63(LGA, 26) edo, ildo bereko : « KOKA KOLA-ren edestia » (LGA, 27), non kontsonante larriak (K K, alegia) irakurri behar baitira lehen-lehenik.\n64Kontsumoaren aurkako joera indartzen du poetak deshumanizaziorako bidea delako. Behar ez duguna hartuz, berebiziko kalteak sortzen dira, bai izadia erasotzen delako, eta baita ere pertsonaren joera ahultzen delako. Artzek, beste kasu batzuetan ikusten ez dena, arreta handia jarri du haurren-gan, eta, urrundik begiratuta ideia bitxia eta sinplea bada ere, errepikatu egin-go du nola sortzen den heziketa okerra kontsumismoaren bidez. Moda berriak erroen galera dakar, eta karikatura eta parodia indarrez egin ditu kalte berri hori salatzeko orduan : « Galipotakumeak » deituko ditu, hain zuzen ere, kon-tsumoaren eta industriaren artean dagoen lotura (galipota) azpimarratuz. Galipotakumeak, gainera, « Born in Europa » dira, baina, « Made in USA » (OL, 54) :\n« rocka-cola zainetan\nplastikozko aurpegi zurbila zuen\n— grisak begiak,\nmutiko automatikoà. »\n65Kritika honetan gogor agertzen da Artze, batez ere, azken liburuan Ortzia lorez, Lurra izarrez poemategian non modernitatean sortu duen mundu arinaren kritika egiten baitu, eta 68ko giro hark sorturiko gehiegikerien kriti-ka zorrotza egiten den.\n66Askatasun politikoa, nola liteke bestela ?, egon badago lehen garaiko libu-ruetan. Isturitzetik liburuan alegoriak, joera abstraktoak agintzen du :\n« morroin etik\ngazte era. »\n67doan bidean. Zentsuragatik giro politikoa ezin denean garbi eta zehatz aipatu, beste era bateko joerak hartu behar dira. Mikel Zarateren nobelagint-zan, adibidez, horren hainbat erabilpen aurki ditzakegu : anagramak, mitoen aipamenak, zeharkako metaforak... ezin adierazi dena, adierazteko asmoz. Horrelako zenbait prozedura darabiltza Artzek ere : lan munduaren aipamena, politikan gertatzen dena metaforizatzeko, koloreen aipamen topikoa, poema txikitxo honetan legez :\n« ene ! gure herriko\nbaserrien zu ia\n68Borrokarako deia - zein borroka den aipatzen ez delarik- garbiagoa da Laino guztien azpitik lanean. Izenburuak berak ere « lainoen azpian » horrek, hau da, mundu honetan gertatzen denak, nahiko garbi adierazten du mundu honetako elementuekin jolastu nahi dela.\n69Askatasunerako deia garbia da zenbait poematan :\n« askatuko zaituen\nzai bazaude zaude lasai\nkateak itsusiak baitira hilotzen gorputzean. »\n70Heriotza osteko askatasuna ez lortzeko, ironia kolpe bortitzez idazleak garbi utzi duenez, borroka hori orain eta hemen gertatu behar da.\n« ez dezagun borroka\nez dezagun utz\ngure ondorengoek egingo dutelakoan\ndenbora eta lur honetako da.\nGeuk egin beharrekoa.\ngeuk ez ezik\nbeste inork egin ez lezakeena. » (LGA, 48)\n71Normala denez, ez da definitzen zer den borroka, edo ideologikoki nola gauzatzen den : ezin delako, batetik, eta ziurrenik poesian ezinezkoa delako hain zehatza izatea.\n72Txileko Estatuko kolpeak, ordea, bideak irekiko dizkio pentsakizun honi, eta Artzeren poesia moldeari.\n73« Kontrakultura erromantizismoaren kumea da » esan dezakegu zuzen, Melville-rekin batera (1976 : 104). Maraise-k, kontrakulturako filosofo batek esan zuenez : « egia ez dago soilik arrazoian, irudimenean ere badago, eta bat-zuetan indartsuagoa da ».\n74Artzek bere poetika batean azaldu du zein handia den berarentzat egia-ra heltzea eta egia, transzendentziara heltzeko bidea beti barne prozesu baten bidez gertatzen da. Neoplatonikoek egin zuten bezala, Artzek ere mundu bi ikusten ditu : azalean eta egunean-egunean ikusten dugun, eta sakona, bene-takoa, bigarren maila batean aurkitzen dena. Ikusezina dena ikusaraztea lite-ke poetaren lana Artzeren ustez :\n« Ikustezina ikusteko dago batez ere\nolerkaria gizakumeen artean : ikustezina ikusi eta\nikustarazten laguntzeko ingurukoei.\nIkustezina ikustera etorri da, ikustezina ikustera doa\neta ikustezina ikusiz,\nolerkitan. »(1991 : 17)\n75Poema honek planteatzen duena presente zegoen Lauaxeta eta Lizardiren poetikan, azken batean, neoplatonismoa beste errealitate batera igarotzeko bidea baita. Atea berdina da, helburua ere bai : Artzek ere egia adierazi nahi du-eta.\n76Helburua jakinduria iraunkorra bilatzea litzateke : pertsona bakoitzaren bihotzean aurkitzen den benetako garbitasuna. « Sophia perennis » hori da Artzek aurkitu nahi duena, era berean, betiko eta naturala dena :\n« Jakinduri iraunkorra\nlehen zena eta gero datekeena ;\nmundua hastean bertan zen,\nmundua bukatzean bertan datekeena [...]\nden guztiaren, den denaren\nAbiaburua, Helbidea eta Helburua. »\n(1991 : 19)\n77Bada poema bat zeinek adierazten baitu barne-ikuskizun horren behar-ra. Besteei dagokie, hain zuzen ere, arrazoiarekin bizi direnei eta bere txiki-tasunean, esanaren sendotasunean, ironian garbi uzten du barne munduak -irrazionalismoak- agintzen duela :\n« urrikalgarriak benetan jende haik\nbegi hertsiekin ere\nez zuten dena ikusten. »\n78Izpiritu huts horren bila abiatzen da Artze neoplatonikoa, hor du bere poesiak helburu nagusia. Lizardiren eta Lauaxetaren neoplatonismoaren eta sinbolismoaren zantzuak entzuten badira hemen, desberdintasunik ere bada-go. Diferentea da aburua eta desberdina bidea.\n79Lauaxetak eta Lizardik gizarte jakin bat zuten aurrean, Artzek beste bat, nahiz eta zenbait puntutan berdin antzera jokatu. Kontrakulturak aurre egiten dio gizarte teknifikatuari.\n80Arrazoiak agintzen du mundu horretan, ikasketa zientifikoan jarraipen teknologikoan eta errealitatearen hausnarketan. López Ibarrondok honela adierazten du kontrakulturak aurrean duen mundua :\nArrazoiaren monopolioak inguruko errealitatetik urruntzen du gizakia, unibertso balioa hausten dio, munduaren eta bere buruaren ikuskizun bikoiztua damaio, bes-teengandik apartatu eta bakartasunean uzten du, eta, bukaeran, deshumanizatu egiten du. »(1991 : 129)\n81Kontrakulturak aurre egin dio arrazoiaren munduari, eta irudimenaren mundua bilatzen du Parisen (« Irudimena boterea »), San Franciscon eta Pragan. Arrazoiaren aurrean sentiberatasuna eta elkartasuna aldarrikatzen dituzte garaiko gazteek. Irrazionaltasuna - gauaren erreinua- agertzeko modu asko ziren : transzendentzia nahia zen lehena, drogaren erabilpena, ekialdeko erlijioen indarra (budismoa, zen filosofia), erotismoa (mende hasieran bazen jakituriarako bide ezkutua). Alde batera utziko ditugu orain, gero astiro aztertzeko asmoz, erotismoa eta ekialdeko erlijioen agerpena Artzeren poe-sian. Droga munduaz ohar bi egin behar ditugu, baina, hippy-en munduare-kin hain loturik agertzen den erabilpenak ez du Artzerengan eragin handirik. Artzeren lanean, baina, garai bi desberdindu behar dira : lehena lau liburuek batasun kontzeptuala osatzen dute (1969-1975) eta bigarrena Ortzia lorez, lurra izarrez (1982) ingurukoa litzateke, nahiz onartu behar den liburua argi-taratu aurretik hasi zela gorpuzten joera, ziurrenik « Gizon handi bat da mun-dua eta mundu txiki bat gizona » ikuskizuna eratzen duen garai aldera. 1982. urtean, adibidez, elkarrizketa luze batean honela mintzo da Artze :\nGarai batean gauzen koloreak eta itxurak besterik ez nian ikusten ; orain, berriz, gau-zen barru-barruko muina ikusten hasi nauk [...]. Inguruak agintzen zian lehen gehien-bat ni baitan : ingurua huen indar eraginkorra. Alderantziz dela orain, esango niake, hau duk kanpotik barrura ordez, barrutik kanpora dihardudala. (Mollarri, 1982)\n82Bigarren garai honetan drogen salaketa gogorra dago Artzerenean :\n« ba dirudi hemen dugula, heldu garela\nerlijioa herrien opioa ziotenek\nherriari opa zioten paradisura.\nHeldu garenik, ordea, ez diote ;\nIsiltzen dute, zergatik ote ?,\n« opioa dela gaur herrien erlijioa ». »\n83Aurrekoetan ere ez zegoen sikodeliaren aipamen argirik. Agian, eta agian diot, lehen hiru liburuetan - nabarmenago bi berrietan- sorgin-keria izango litzateke irrazionalismoa eta sikoterapiaa lotzeko modu bakarra. Garbi dago beste erabateko bidea erabili duela Artzek, beste espresio moldea dela berea. Irrazionalismoaren agerbideak, zuzenean, bi lirate-ke : abangoardiaren erabilpena eta aitzinakoen aipamena.\n84Abangoardia espresamoldeetan darabil Artzek. Kintanak 1975. urtean ikusi zuenez : « euskal onomatopeien balio esthetikoa » da Artzeren balio poetikoetarik bat. Poetak ere futuristen eta dadaisten iturria aipat-zen du bere lana egiterakoan. Hitzaren alde fonikoari - eta ia fonikoa-ri bakarrik- eutsiz zentzuaren mugetan jartzen da Artze. Hasierako liburuetan, kanpo aldeak hain eragin nabarmena zuenean, foko foni-koak berebiziko garrantzia du. Bai « Zetaren maitasun kontuan » (ITB, barkoxe)\n85bai ikimiliklak, soinuen lotura hutsak, sortzen dituenean, eta horrelako sail luzea osatzen du Laino guztien azpitik liburuan (30-39).\n86Forma guztion helburuaren azalpena Maffirengan aurki dezakegu :\nUnderground-ak publikoaren partehartzea ezinbestekoa zen forma artistikoak sortu zituen, honela gizakia ikusle soila izatearen egoera lasai eta pasibotik ateratzen zuten, ikuslea : erantzunik eza, partehartzerik eza ; norberen agerpenik ez ; sorkuntzarik ez. (1977 : 38)\n87Artzek jotzen duen musika-tresnak ere berak bizi duen batasun-gogoa-ren sinbolo ere bada. Txalaparta musika-tresna zaharra dugu, tradizio-nala, baina, musika baino gehiago, zentzu logikorik gabeko soinua egi-ten du, abangoardiatik hurbil. Isturitzen ditugu erroak, erro tradiziona-lak, baina, Tolosan bizi gara.\n88Hauxe liteke erroetara heltzeko bigarren bidea. Oteizaren Quosque tandemen eragina nabaria dela esango nuke, azken batean Oteizak azaldu baitu historiaurrean kokatzen dela euskal sena, sentsibilitatea. Artzek ere aitzinakoengan jartzen du bere euskaldun sena : ez da erro-rik gabea, historian egina ere bada. Esanguratsua da, alde batetik nola urruntzen den kristautasunetik Artze, eta bilatzen duen antzinakotasu-na :\n« gizasemea = kristaua\neuskalduna = fededuna\nkontuz ! !\ngure asaba zaharrak\nhaserretuko dira »\n89Euskal historia zahar baten bila abiatzen da Isturitzetik Tolosan barru liburuaren azalerako jarritako irudi-puzzlean Euskal artea, euskal literatura, euskal historia gorpuzten dira hor bere konplexutasunean.\n90Euskal historiak agintzen du ere Laino guztien azpitik historiako zen-bait gertakizunen datekin hasten den poeman :\n« 1200, 1332, 1379, 1512,1609,1789,1794,1839,1879,\nJaengo Navas de Tolosara\neta kateekin itzuli ziren etxera. »\n91Egia da estetika hutsetik banatzen dela poema hau. Oteizaren teoriaz landa, testuak nazionalismoaren defentsa egin nahi duela, « euskal derroten » zerrenda eginaz eta kanpokoen arriskua azpimarratuz. Baina, hala ere, historiak duen garrantzia agertzen du testuak.\n92Aurre historiak soka luzea du, eta euskaran mamitu da lotu gabe etorri den uraren higidura. Berak gordetzen du aztarna zaharra, zentzurik gabeko soinuan gorpuzten dena :\n« maite zaitut\nzugan sortu naizelako,\nmilla ta milla urtetako\nzugan osatuak daudelako ;\nhaien berri jakin dudalako »\n93Euskara da ura :\n« Iturri zaharretik\nbetiko iturri zaharretik. »\n94Gizartearekiko urruntasuna adierazten duen « etengabe ozen esateko leloa » poeman, gogoratuko dugunez madarikatuen zerrenda hartan, bada errukarria, eta ez madarikatua den bat :\n« errukagarria Jainkoa begira daukazulakoz\nzure gorputzaren edertasunaz\nahalgetzen zerana. »\n95Gorputzaz ez da lotsatu behar. Gorputza, erotismoa lehen aldera dator. Komunikazio bidea da, elkar ulertzeko, elkar maitatzeko ezinbesteko modua.\n96Mendebaldeko kulturan eta kristautasunaren eraginez, gorputzaren « ahazmena » gertatu da, arima eta gorputzaren arteko dualismo gogorrean, kontrakulturak erlazio berriak asmatuko ditu sendiaren barruan, talde erlazio sortuz (« komunak ») eta bikote erlazioetan, sexu askatasunaren bidetik. Helburua norberen ezagutza lortzea litzateke, jakinduriaren aldetiko proposa-men berria.\n97Gizarte arrazionalistak ez du gorputzaren alde ezer egin, gehienez ere ukatu egin du haren ahalbidea.\nGure gorputza entzuteko edo gorputzaren bidez adierazteko ukazioaren oinarrian gor-putzak ezer ez dakiela adierazten duen ideia dago. Eta zerbait baleki, gaizki jakingo luke. Gorputza grinen eremua da eta ezin dugu bere autonomia onartu ; gutxiago gure pausuen gidaria daitekeela. Gure mugimendu guztiak « burua » ren (gogoaren) menpe jartzen ditu-gu, horixe baita « zentzuz » aritzeko modu bakarra. (López Ibarrondo 1991 : 127)\n98Gorputza onartzea norberaren ezagutza bidean lehen pausua da.\n« Gorputzaren ezagutza barne askatasunerako lehen prozesua da. Ezagutu eta hartu behar den mundu bat da, pertsonaren askatasun bidean. » (López Ibarrondo 1991 : 159)\n99Ideia, dirudienez, Maffi-ren La cultura underground liburuan era estuago batean agertzen da :\nSexua zinemara eta teatrora, narratibara eta egunkarietara eraman zuen... bizitza sort-zailearen atal izatearen funtziora itzuliz eta bere ahalbideen osotasunean sinestuz : sexua joko gisa eta bere osotasunaren agerpenean nitasunaren adierazpen pozgarri gisa, biluztasuna eta besteengana joatea. (1977 : 38)\n100Ildo beretik agertzen dira hainbat ideologia : feminismoa, homosexua-litatearen onarpena, biluztasuna, ekialdeko tekniken hedapena, gorputz-adie-razpenen tekniken ezagutza...\n101Irakurri dugun idazle horrek, baina, banaketa garbia egin du. Bere abu-ruz, biluztasunaren aldeko jarrera eta askatasun sexualaren aldekoa ekintzen eremuan kokatzen dira, baina :\n« Desioaren, pozaren eta plazerraren aldarrikapena sarriago aurkitzen da, hitzetan baino sarriago, poesian (Walt Whitman-en itzulera). » (López Ibarrondo 1991 : 167)\n102Hementtxe kokatzen da, eremu honetan Artzeren poesia ere : plazarra-ren aldeko joaerak bereak.\n103Aspaldiko kritika batean ohartu zen joeraz Edorta Kortadi : poesia honetan erabiltzen diren gaiez mintzatu zenean :\nOri poemak, gure historiko izatearen zeruan hegan dabiltzanak eta zenbait gai berdin erabiltzen dutenak :\na) Biziari eta lurreko gauzei amodioa.\nb) Kreaturaz gozatzea eta zerura joan nahi eza.\nd) Kristautasun historikoak zapaldu dituen gorputz erotikoaren alderdiak altza nahia. (Kortadi 1974).\n104Emakumea, esango digu Artzek, ez da gizarteak zapaltzen duen giza-kia (« ama hil zait lanak itota »), ez da « paper tradizionala » betetzen duena, gizakia da.\nlagun » (SGG, 56)\n106Elkartasunaren lema nagusira heltzeko lehenik, maitasunetik igaro behar da, emakumearen izaeraren alde jarrita, gizonezko zein emakumezko pareko direla adieraziz.\n107Mezu horrekin idatzi du Artzek maitasun poemarik hunkigarrieneta-koa :\n« hegoak ebaki banizkion\nnerea izanen zen\nez zuen aldeginen.\nez zen gehiago txoria izanen\ntxoria nuen maite. »\n108Maitasunaren gaiak noiz edo noiz joera ironikoa hartu badu ere :\n« senarrak emazteari\nbere haurren ama izatea\nprobetxu ona duelako da auzoan\nba ote luke hainbeste\nemazteak ere beste nunbait balu ? »\n109Normalean, tonuak pertsonaien arteko sentimenduen finezia lantzen du, elkartuz lortzen den zorabioa gozatuz, bik bat egiteko orduan sortzen den plazerra argituz.\n« ni hustu\neta zu puztu\nzerbait zu baitan da piztu »\n110Maitasunean aurkitzen du Artzek mundua ezagutzeko giltza. Horrela batzen dira emakumea eta oroa, batak besterako zubi delarik.\n« zugan dagoke\nzugan eta oroan\noroan eta zugan\n111Noizbait tonu metaforikoa eta poetikoa erabiliko du, poema liburuan behin eta berriro errepikatzen den honen kasuan bezala.\n« izarrak itzaltzeraino dira argiak\nzure begiak. »\n112Baina, besteetan gordin ari da, Juan Mari Lekuonak ikusi zuen pika-reskaren bidetik, bertsolaritzako ironiaren moldeetatik hurbil.\n« hauzoko gelan\nneska mutil gazteak guri guri\nmaitasun kontua ziren ari. »\n113Tonuak desberdinak badira ere, garbi dago maitasunean aurkitzen duela poetak « jakinduria iraunkorra », bere ohiko moldeak « desikasteko » metodoa, bere benetako sustraia erakusten duen moldea.\n« neure maiteari ematen natzaionean\nbarruz lehertu arteraino\neman nahi nintzaioke\nez izateraino gorputzen izan\ngainezkatzeraino naizen guztia ixuri... »\n114Maitasun kontuak, oro har :\n« gizakumearen kantuak\nxoriarenak ez duenik. »\n115Maitasuna, « bestearekiko » batzeko bidea da. Beste hori hasieran ema-kumezkoa da, baina, zirkulua zabalduz doa, eta maitasuna elkartasunerantzako bidean doa, nahiz eta kontrakulturaren garaietatik urrun idatzitako libu-ruan, Ortzia lorez-en alegia, sexu-askatasunaren gehiegikeriaz kexu den poeta :\n« hainbat larru jo duk,\njo duk, jo, ugari ;\nhainbat jo diok ;\njo diok, jo, askori...\neta ez diok oraindik,\nhunkitu ere egin bihotzik ! »\n116Artean, baina, hasieratik Artzek ez du nahi zapalketarik, ez du nahi deshumanizaziorik, alienaziorik : gizakiaren barnerantz jotzen du gure lanez lagunak sortuz.\n117Maitasuna elkartasunerako bide da :\n« beste bat\nbeste bat bakarrik\nezagutu ahal ukaiteko\nzer kate gogorra gendukean etengo\nzenbat eta zenbat\nez ginakean gehiago lehengoak izango\nzenbaiten zorion mugak\nliratekean zabalduko. »\n118Gizarte ordenatuan ondokoa aurkaria bada, konpetitzailea, kontrakulturan ondokoa beste zu pertsonala da, onartzen den gizakia, bere alde egiten da, « laguna » (eta hitzaren zentzu biak hartu behar dira kontuan) bilatzeko asmotan. Norgehiagokaren ordez, elkartasuna ; hiri modernoak jartzen dituen oztopoen ordez, ezagutza pertsonala.\n119Joera honetan Artzek modu bitan agertzen du bere bestearekiko jarre-ra. Batetik alde literarioa dugu ; bestetik, ideologikoa.\n120Alde literarioan eta abangoardiarekin jarraituz, Artzek irakurlearen partehartzea eskatzen du. Ez horrenbeste lehen liburuan, baina, Laino guztien azpitiken agertzen da irakurlearen partehartzearen joera : alderantziz idatzita-ko hizkiek irakurleek ispilua har dezatela eskatzen dute eta ispiluan zuzen irakur dezatela ; letren ordez, zenbakiz idatziko ditu poemak Artzek eta hone-tan ere beharrezkoa da hartzailearen lana, letra bakoitzaren azpian ezkutatzen den letra ezagutu eta klabe gisa irakurri beharko du poema ; zenbaitetan poe-mak hutsik ematen ditu Artzek irakurleek bete dezaten, (SGG, 53) edo zuze-nean eskatzen dio bere lana :\n« Liburu honi falta zaion zatia\nhor, zure etxean nonbait gorderik dago.\nzure eta neurearen arteko bidea\nerdiraino ibiltzen saiatu naiz ;\nezin ninteke aurrerago joan. »\n121Idazlearen eta irakurlearen arteko konplizidaderik nagusiena eskaini du poetak Bide bazterrean hi ta ni kantari liburuan. Irakurleak liburuko hiz-kiak marraztu behar ditu, hitzak ager daitezen.\n122Alde ideologikoan, Artzek harreman handia izango du irakurlearekin : zuka forma askotan agertu da poemetan, orrialdearen beste aldean dagoene-ko bila joateko ahaleginetan balitz bezala.\n123Eremu honetan esparru bi bereiztu behar ditugu. Artzek ez ditu neutra-lak onartuko :\n« inpernurik bada\nez dut nahi iñolaz\nez dut nahi iñolaz behintzat\n124Gogor aritzen delarik, historian ezer egin gabe geratu direnekin. Isturitzetiken arratoi batek jaten duen Joxeren istorioa kontatu du. Bakeagatik ez du Joxek ezer egin eta arratoiak desagerraraziko du Joxe. Sasi guztien gai-netik-en joera abstraktua bezain gogorra da :\n« galdu dutenekin elkartuko naiz\njokatu ez duenarekin. »\n125Baina, behin, neutralak eragotzi ondoren, elkartasuna bilatuko du poetak, bere ahotsa besteen ahotsarekin bat eginez ; bere patua besteen patuarekin bat eginda dago ; sare nagusi eta misteriotsu batek biltzen ditu poeta eta bere garaikideak elkartasunaren harian. Horrela, poetaren askatasuna besteen askatasunarekin biltzen da, eta ez dago askatasunik denak aske ez badira :\n« zure askatasunagatik borrokatzen banaiz\nez dut, urrikia dizudalako kantatzen. [...]\nzure zorionean ez ezik ez baitut neurea\nbeste inun ikusten. »\n126Baina, lotura ez da soilik ideologikoa ; afektiboa ere bada. Poesia pert-sonak lotzeko komunikazioa da, elkartasunerako bidea, sufrikarioa den historian. Ahotsen arteko lotura sentimenduen arteko ere bada. « Nere hitzak berenak bihurtu artio » irakurri behar ditugula baieztatzen du poetak, bere kanta besteena bihurtu arte arituko da lanean.\n127Irakurlea bakarrik dagoenean, Artzeren kantua izango da lagungarri.\n128Eta sasi guztien gainetik liburuaren atzeko azalak ongi adierazten du zein den poetaren helburua, nola bete nahi duen bere eginkizuna :\n« etsimenduaren aurrean\nezinkizunaren mugetan, bizitzaren\ngizakumea bakarrik aurkitzen denean bere buruarekin\nnere kantua hel zatzaion lagungarri. »\n129Horixe da poetak lortu dezakeena : lagungarria izan bakarrik daudenei. Baina, behin elkartasun horretara helduz, poetaren izaerak lau errealitate des-berdin batuko ditu : bere nortasuna, maitasunean aurkitzen den bestea, elkar-tasunean batzen den gizakia eta harago dagoen izadia. Kontrakulturako aztertzaileek idatzi zuten : « Bizitzaren lehen hazitik neba-arrebak gara, sabel beretik datoz gure gorputzak. Hemen lurrarekin bat gara, eta gure Ama bezala ezagutzen dugu. » (Melville 1976 : 171)\n130Maitasunak du lehen indarra :\n« zugan datza\netorkizunaz jabetzeko ahala\nmundua mugierazten duen indarra\nsena eta funtsa.\nden guztia garrerazi lezakean\nmaitasun sua. »\n131Poema hau, Eta sasi guztien gainetik liburuko azalean beste guztia beltzez den artean, esanahia azpimarratuz, zuriz ematen da.\n132Maitasuna elkartasunerako bidea da eta elkartasunak inguruarekin, edo izadiarekin bildu gaitu : norbera ezagutzeko borrokan, norberak norberaren barnean inor den jakiteko egiten duen bidean aurkitzen da laguna, eta lagu-nak bat-batean darama izadira.\n« borroka hortan\nilhuna argiz adierazten denean\ngizakumeak gizakumearekin topo egiten du\neta borrokari lotzean\nerroz dira elkartzen\nden eta dabilen guztian kokatuz\neta Inguruarekin bat izanaz\nInguruaren etengabeko higiduran. »\n133Kontrakulturak gizartearen aldaketa nahi zuen, eta gure aldetik aztertzeko dugun azken gaia izadia da. Arazo honetan ere gizarteak eratu duenaren aurka agertzen da kontrakultura. Industria izadiaz baliatzen bada beste ezertan pentsatu gabe etekin ekonomikoak ateratzeko, kontrakulturak beste hel-buru batzuekin egingo du lan. Pentsakizun horrentzat izadiaren eta gizadia-ren arteko zubia etenezina da. Dena elkarturik dago kosmos nagusiaren pean.\nGugan arrunta denaren aurka, kontrakulturak ez du onartzen izadia armarik gabea denik eta gizakiarengandik at dagoenik. Tradizio erromantikoa onartuz, bat-bateko lotura dagoela gizaki eta izadiaren artean, sare organiko bakarra osatzen dutela onart-zen dute [...]. Horrela, izadi-munduaren parte garela onartu behar dugu eta bera men-peratzeko ahalegina uxatu. Horregatik, eta izadiarekiko lotura hautsita dagoelako, gizakiak izadiarekiko lotura mistikora itzuli behar du. (López Ibarrondo 1991 : 243)\n134Ikuspegi honetatik, kontrakulturak alternatiba naturala sortuko du, eta hainbat ekintza desberdin, hainbat arlo indartuko dira : ekologia litzateke alderik nagusiena, baina, medikuntza naturalaren hedapena, osasun makro-biotikoaren ezagutza, lurlangintza biologikoa, arkitektura ekologikoa, herri kulturen bultzapena garaian gertatzen diren fenomenoak dira.\n135Industriaren aurkako joera horrek berebiziko indarra hartuko du Euskal Herrian indar nuklearraren aurka egiten diren manifestazio guztietan.\n136Artzeren poesiara itzultzen badugu begirada bestelako ondorioak aur-kituko ditugu. Lehen-lehenik, eragina aitortzen dio inguruari bere poesia sortzeko orduan eta sena egiteko unean :\n« nik hemen azaltzen ditudan izkribuak\nhonelakoak izango ote ziren,\nnire inguruko mendi, euri ta haizeen,\nbizi naizen herriaren barruan\nbizi ez banintzen ? »\n137Bigarrenik, izadiarekiko lotura bilatzen da. 1973. urtean argitaraturiko liburu batean, Sniderrek tribuari buruz hitz egiten zuen, tribuaren barnean gizakiak, animaliak eta izadia oro sartzen du :\nGizonezkoak, emakumezkoak, haurrak, ortze, haize eta hodei, zuhaitz, ur, animali eta belarren konpainian maitasun eta jakinduriaren bide eternala jarraitzeko esperantzan zaudeten guztiok, zuok zarete tribua. (1973 : 215)\n138Horregatik, estutasun handia zegoelako gizakiaren eta izadiaren artean, izadiarekin elkarrizketan hasi behar da. Roel Van Duin deituriko idazle bat zuhaitzekin mintzo zen : « Saiatu naiz parkeko zuhaitzekin - irribarre egin nahi baduzue- hitz egiten. Hasieran, ez zuten gauza handirik esaten, baina, azkenerako, eztabaidatu egiten genuen. » Roel Van Duin-en antzera Artzek ere izadiaren mintzoa entzun eta izadiarekin mintzo da :\nkarkar, muzker, sagutzar\nbale, har, izai, zikiro xarmagarriak\nbarka nezazute. [...]\nhorretara zerk bultza nauen\nzuek konprenituko duzutelakoan nago. »\n139Artzek, azkenez, maitasuna eta izadia parekatu egin ditu : maitasunaren antzera sartzen da izadia berarengan eta batasun kosmiko batera heltzen dira, maitasunean ere beste pertsonarekin bat izatera heltzen den bezalatsu :\n« ez dakit garbi noiz\nnere logelan hasi ziren\nsartzen eta sortzen. [...]\nBaztan izan nintzen. » (LGA, 42)\n140Paisaia, izadia, poetarengan barneratzen da eta poetak nortasuna alda-tu egin du. Baina, aldaketa kosmikoak beste joerak ere baditu, eta jakinduria izadian aurkitzen dela baietsi du. Jakinduria Egiara heltzeko bidea da, eta bere poetikan askotan aipatu du Artzek, Egia agertzea dela bere poesiaren azken puntua.\n« oi banintz...\nlurraren erraietan dabilen erro\nizarrak erraietan dituen haizea...\nkea eta errautsa izaten\nez dut beste parabisuren beharrik ukanen. »\n141Poema honetan laburtzen da idazlearen joera panteista, nortasuna eta izadia, izan eta jakin, bat egiten diren puntuan. Artzeren poesia guztia auto-analisia da, bere izaera eta jakinduriaren bila.\n142Orain arte ikusi ditugun ertz guztiak ispilu baten zatiak balira, kontra-kulturaren garrantzi handikoa den transzendentziaren bidean jarri gaituzte. Orain arte, Lurra izarrez aipatu ez badugu, izan da transzendentzia bidea nabarmenen liburu horretan aurkitzen delako. Agian, horregatik da Artzeren libururik tradizionalena, bidean gora egiten duelako autoanalisian bere izaeraren bila.\n143Lehenago ikusi dugu kontrakulturak balioen eransketa adierazten duela, baina, ez duela alternatiba bat sortzen ; utopia bada, baina, ez du gizar-tea aldarazten. Kontrakultura zehazki aztertu duen Maffi-k, adibidez, honela deskribatzen du fenomenoa :\nHirurogei urteotako underground-ak banaketa bitxia agertzen du : partehartzerik ezaren, iraultza estetiko-psikologiko-psikodelikoaren, askatasun pertsonalaren, gizartetik urrunketaren, barne eta kanpo-esperientzien bilakaeraren, bakezaletasunaren, irrazio-naltasunaren eta mistizismoaren armez sorturikoa : ez indarrrik, ez gezurrik, ez norgehiagokorik, ez teknologiarik, ez dagoen mundu propioa sortzeko borondate indart-surik : deshumanizazioaren eta gizatasun ezaren sintoma - barbaroak sorturiko desa-dostasuna- haien aurka benetako borroka baino gehiago. » (1975 : 26-7)\n144Balioen faltaz norabiderik gabe geratu bada gizakia, nortasun krisiaren agerbidea bada joera kulturala, garbi dago urteak aurrera doazen neurrian, nolabaiteko irtenbidea eman behar zaiola bizitzari. Nietzschek adierazi zuen Jainkoa hil egin zela, gaur egun gizakia ere hilik dagoela nabaritzen da, gizar-teak - gizarte ofizialak- ez dio baliorik eskaintzen. « Alienazioaren aurrean », bere onetik aterea den gizakiaren aurrean, utopiaren beharrak norabidea eskatzen du.\n145Maffi-k berak, Estatu Batuetako zinema kritiko batek eraturiko eske-matxo baten berri ematen du. Guk adierazi nahi dugunerako oso erabilgarria gertatuko dena. Aipaturiko kritiko honek kontrakulturaren zinema hiru atale-tan banatzen du :\n1. « Kritika sozialeko eta protestako filmak », gure munduko alderdi errepresiboen eta artifizialen aurka.\n2 « Askatasun filmak », irudimen anarkikoaren bidez, gizarteak ustelduriko gabeko giza-izpirituan ahalbideak erakusten dituena. [...]\n3 « Filme mitikoak », gure hutsune arrazionalista betetzeko eskakizunaren bidez, mito munduan diren barne munduak sortzen dituztenak. (1975 : 250-252)\n146Hiru alderdion garapen joera kontuan hartzen badugu, Artzeren poe-siaren nondik-norakoa adierazteko formula ezin hobea izango dugu.\n147Bere poesia hasi protestarekin hasten da, inguruan duen gizartea gaitzetsiz, fariseismoaren, industriaren, gizarte mekanikoaren, errebeldia faltaren, kalte askoren salaketa eginez ; eta horrela sortuko da, etenduraz Isturitzetik Tolosan barru.\n148Giza balio faltsuen salaketa egin ondoren, Artzek bere askatasun mun-dua sortzen saiatzen da Laino guztien azpitik eta sasi guztien gainetik liburue-tan : askatasuna, maitasuna, elkartasuna, ekologia izango dira barne-analisian saiatzen den poetarentzat.\n149Alde mitikoa falta da. Eta alde mitiko hori transzendentziaren bidetik etorriko da. Artzeren mito nagusiak ere kontrakulturaren eremuetan kokatzen dira : transzendentzia nahia, ekialdeko erlijioen eragina.\n150Transzendentzia gogoaz lehenago ere hitz egin dugu. Irrazionalismoak bultzatzen du transzendentziara kontrakulturaren erara sorturiko gizartea. Arrazoiaren ukazioan, bada alde bat azpimarragarria dena : arinegi bizi garenez, denbora lotu egin behar da, garaiko denboratik irten, abiadak arreta gauza askotan jartzera behartzen baitu, eta barne denbora sortu behar du idazleak.\n151Alde honetatik Artzeren poesia, poesia hausnarkorra da, jakituria eta egiaren bila. Ikusi dugu aurreko ataleko azken zitan nola jakitea eta izatea parekatzen dituen poetak, eta nortasuna eta jakinduria lortzea paradisuarekin identifikatzen duen.\nez dut beste parabisuren beharrik ikusten »\n152Hausnarketaren joera areagotu egin da bere liburu berrian, eta Ortzia lorez, Lurra izarrez joeraren apologia izango da :\n« Dakienak badaki\nnora dijoan jakiteko\nnondik datorren jakin ;\nnora dijoan jakin\nnon dagoen jakingo badu ;\netorri aurretik ikusi zuenaz orhoitu,\njoan ondoren hura bera ikusiko bait du. [...]\nDakienak ba daki,\nez dakienak baleki...\norduan, bai ederki. »\n153Azken batean, poetak badaki hitza eta isiltasuna, behar-beharrezkoak direla prozesu honetan :\n« Hitzaren bidez sortu du Jainkoak\neta isiltasunaren bidez,\nez dakusagun mundua »\n154« Ez dakusagun » mundura heltzeko, beraz, isiltasuna beharrezkoa da, hausnarketa, alegia. Munduak eta gizarteak eskaintzen dituzten arinkeria eta harrabotsa alboratu behar genituzke eta barne-joeran sakondu zer garen jakiteko. Isiltasuna transzendentzia bide bihurtu du Artzek erroetara joateko bide.\n155Kontrakulturak arrazionalismoaren ukazioa egin zuenean, ekialdeko filosofiara eta erlijioetara jo zuen jakinduriaren bila. Ekialdeko joera nabar-mentzen hasi zen 50. hamarkadaren ondoren. Mendebaldean, ordea, azaleko aldeak onartzen dira, eta denak nahas-nahas, sinkretismoaren joera agertzen delarik nagusi :\nJoera hori, ondoko jakituriak baino usuago, alde « folklorikotik » sortzen da. Eta hor-regatik, oso sinkretikoa da : Buda, Shiva, Mahoma, Jesus... erraztasun harrigarriz bilt-zen dira. Baina, denak datoz helburu batekin ; beharrizan bateri atxikia : kontzientzia zabaldu eta bizitza berria lortu.\n156Horregatik, onartzen da munduaren joera zientifikoa eta ezagutza arra-zionalaren nagusitasuna zalantzan jartzen duen tradizioa, analisiak esperient-zia inefablean, isiltasunean bukatu behar duela defendatzen duen tradizioa. (López Ibarrondo 1991 : 190)\n157Ekialdeko joerak, Mendebaldekoaren ukazioa den neurrian, eragin handia izan du literatura eta artean :\n158Beste iradokizun batzuk gizakiaz, bere bizitzaz eta bere sormen lanaz ulermen desberdina duten zibilizazioetatik datoz :\nEkialdea : ni-zenaren ni-guztiaren, logikaren ukazioaren (edo a-logikotasunaren), bere zentzutik - ordenik ez, gauzen joanaz eta ezinasmatuaren baieztapenaren bidez, era-gin handiz - filtratua eta manipulatua izan zen, hala ere izan zuen eragina beat poeten artean (Ginsberg, Kerouac, eta poeta-ikerle ziren Gary Synder eta Alan Wattsengan), abangoardiako musikarien artean (John Cagegan), eta berrogei eta berrogei eta hamar urteen arteko arte amerikarrean. » (Maffi 1975 1975 : 35)\n159Hiru joera omen dira nagusiak Ekialdeko filosofia eta erlijioen artean : yoga, taoa eta « zen » a. Lopez Ibarrondok deskribatzen duenez :\nYoga gogoa pentsakizun guztiz hustuteko erabiltzen da, zeren pentsakizunak gogoa higiarazi egiten du, eta horrela ezin du gauzak zuzen adierazi. [...]\nEzagutza bide gisa, taoak garrantzi handia du gizakiaren eremuan, zeren izadian sart-zen irakasten baitio, bere gorputzeko erritmoak zainduz, eta gizartearen eremuan, zeren dualismoak eta gizadiaren eta izadiaren arteko borrokak sorturiko krisialdi eko-logikoa konpontzen lagundu baitezake. [...]\n« Zen » filosofiak ez du ukatzen errealitatearen ikuspegi zientifikoa, baina, litekeen bakarra ez dela dio. Gogoak, « zen » aren arabera, ezin lezake errealitatea ulertu, ezin du hartara heldu, giza-izaera osoa ez badu ulertzen. (López Ibarrondo 1991 : 190-193)\n160Artzeren poesiara itzultzen badugu arreta, eta hiru arlo horretan koka-tu behar poetaren lana, gehien baten taoismoaren barruan ikusiko genuke bere lana. Hiru arrazoi leudeke horrela jokatzeko : lehena, ying eta yang-aren eragina bere lanean :\nLur honetan ez duzu zorionik,\nozpin tantarik ez darionik.\nez eta zorigaitzik\nezti tantaz eztitua ez denik. »\n161Bigarrenez, dualismoaren batuketaz hitz egiten digu poetak liburuaren izenburutik bertatik ere. Ortzia lorez ikustea eta lurra izarrez estaltzea oxi-morona eraikitzea litzateke, aurkarien batuketa, aurkakoen bilketaz osotasu-na lortzea eta egokitasun idealera heltzea. Aurkakoen bilketa horretan bere-biziko garrantzia du « Androginoa » ren gaiak (OL, 33), hain zuzen Artzek adierazi duelako sexuaren arteko banaketa gertakizun historikoa dela. Dirudienez, garai idealean sexu biak baturik ziren eta batuketa pentsatzea garai ideal horretara heltzea litzateke.\n162Hirugarrenez, pertsona eta izadiaren arteko joera legoke, gorago ikusi dugun moduan. Gehitu dezakegu literaturaren historian ezaguna den beste datu bat ere. Espainian gehien zabaldu zen ideologia Taoismoa izan zen Bartzelonan egindako Tao te King-en argitarapenaren bidez.\n163Ekialde-zaletasun hori, Artzeren kasuan behintzat, beste zerbait heda-tuago eta zabalduago baten adibide izango litzateke. Hain zuzen ere, Ortzia lorez liburuak ez du soilik ekialde zaletasuna agertzen. Artzerengan ere sin-kretismoa da nagusi :\n« On ! XIVÂya namah !\nagur zuri ekialdeko Sri XANKARATXARYA,\n« Bakea sortzen duen Gidaria »\nagur, zuei, ekialde urruneko TXOANG-TXE,\nTibetar MILAREPA, Japoniako MATSUD BAXO ;\nagur, zuri, ekialde hurbileko Rabbi MOXE BEN LEON ;\norobat zuri, Arabiar Xeih AHMAD AL-‘ALAWI. [...]\nagur, zuei, itzalalde urruneko Siux lakotadunak,\nMEHAKA SAPA, « Altze Beltza » eta\nTAXUNKO WITKO, « Zaldi Zoro ».\n164Kristo, Buda, Mahoma bildurik. Ekialdea eta Itzalaldeko Sioux lako-tak : primitibismoa, mendebaldeko kulturaren ukazioan.\n165Lautadetako indioen presentziak ez gaitu harritu behar. Estatu Batuetako egoera originaltzat eurak baititugu.\n1661977. urtean Ajoblanco aldizkariak Arreba lurra izenburu pean, bene-takoa edo apokrifoa den testu bat argitaratzen du. Dirudienez, lautadetako indioen filosofia agertzen duen testu eder bat da. Bertan izadiaren eta giza-diaren artean diren loturak aztertzen dira poetikotasun handiz. Ondorio gisa, hauxe azpimarratuko genuke :\nHauxe dakigu : gizona ez da lurraren jabe, lurra da gizonaren jabe. Hauxe dakigu. Dena dago lotua. Familia batzen duen odola legez. Dena dago lotua.\nLurrari gertatzen zaion guztia, gertatuko zaio lurraren seme-alabei. Gizakiak ez zuen bizitzako oihala ehundu ; hari bat besterik ez da. Oihalarekin egiten duena, bere buruari egiten dio.\nBadakigu azal zuriak, agian, noizbait ulertuko duena : gure Jainkoa eta eurena Jainko bera da. Zuek pentsa dezakezue orain Jainkoa zuena dela, gure lurren jabe izan nahi duzuen moduan, baina, ez da horrela. Gizaki guztien Jainkoa da eta bere errukia denengana berdin heltzen da.\n167Jainko bera da gizaki guztientzat hori eta Artzeren esaldiak :\n« Eguzki berak gaitu jotzen,\nIlhargi berak ferekatzen\nzuek eta gu. »\n168ez daude urrun. Alderantziz, oso hurbil daude.\n169XIX. mendetik hasita Europa osoan egon da artista eta pintoreen artean ihes egiteko gogo eta joera handia. Europako hiri nagusi eta industrialak sormen bizitzarako toki kaltegarri izaki, geroztik beti izan da primitibotasuna bilatzeko joera. Baudelaire-k egin zuen bidaia paradisu garbiaren bila eta pri-mitibotasunaren eta paradisuren profeta bihurtu zen bere artea. Gizarte zientifikotik eta teknologikotik idealismoak XIX. mendean egiten duen urrunke-tan, aurki dezakegu horren arrazoia. Idealismoa materialismoari kontrajartzen zaio ; subjektibismoa, objetibismoari ; intuizioa, zientziari ; ideala, positibismoari ; eskuzabaltasuna, diruari ; poeta, burgesari.\n170Tradizio luze horretan Europako egoeraren beste aurpegia da primiti-boek, beste kulturek erakusten dutena. Ez omen da haiena gurea bezain kultura neurotikoa. Bakea, gentza, garbitasuna bizi dituzte. Zoriona. Eta zoriona ez bada, guk ezagutzen ez dugun jakituria dute.\n171Gauzak era sinplean azaldurik badaude ere, gauzak horrela ulertzeko modua nahiko zabalik dago gaur egun ere. Kontrakulturaren garaietan bizitza « naturala » hiriak utzi eta larrera itzultzeko mugimenduak izan ziren, iza-diarekin komunikatzeko asmoz.\n172Kontrakulturaren ikertzaile eta historiagile den Maffi-k honela azaldu du arazoa :\nBeste zibilizazio horiek, [Ekialdeko gizarteak, eta Hego zein Ipar Amerikako indioen kulturak] Gizaki Naturala, kutsatu gabekoa, izadiarekin lotua deskribatzen dute eta, gainera, ekintza ez arrazionala, harrigarri-mitikoa, lehen gotorleku ingenuo gisa, tek-nologia agorrari kontrajarriko zaiona. (1977 : 36)\n173Mendebaldeko arrazionalismo eta positibismoaren ukazioak industria-lismoaren eta postindustrialismoarenak, teknologiarenak eta zibernetikare-nak bat-batean daramate irrazionalismora, mistizismora, giza-erlijiora. (1977 : 45)\n174Gizarteari eta teknologiari, eguneroko bizitza historiko, arrunt, kolor-geari aurre egin : horixe da lehenik bilatzen dena. Erlijioan beste horrenbeste gertatzen da. Ez da Eliza -gizartea- onartzen. Kristoren -gizakiaren- irudiak, lehen iraultzaile gisa, indarra duen artean.\n175Gizarte primitiboek badute beste abantailarik. Ez dira bakarrik urrunak eta orekatuak (beti ere hemendik begiratuta) : urteak dituzte, agortezinak dirudite ; betikoak, jakinduria betekoak, jakinduriaz hornitua amesten dugun bezala, edozein tributako agurea.\n176Horixe ! Agureak (edo atsoak) dira, aitonak eta amonak jakinduriaz beteak.\n177Jakinduriak egia bilatzen du ; neoplatonikoen eta idealisten antzera. Artzek ere egia eta edertasuna lotzen ditu :\n« Bi punturen artean\nzein da biderik laburrena ?\nBiderik ederrena !\nEta zein da biderik ederrena ?\nEgiara daramana. »\n178Egiara, eta era berean edertasunera, daraman bidean Artzek herri des-berdinen jakituria bildu du. Testuetan sinkretismo handia nabaritzen da alde horretan. Bibliako zatiak aipatzen dira :\n« Ezagutuko duzue Egia,\neta Egiak askatuko zaituzte. »\n179Ebanjelioko zatiak zein Testamentu Zaharreko pasarteak ; Taoismoa presente dago Ying-yang-en agerpenarekin :\n« Ez da larrosarikan arantzarik gabe...\nezta arantzarikan ere larrosarik gabe. »\n180Basamortuko Tuareg-en errefrau batek, batasun hari gisa erabili du poetak, behin eta berriro errepikatzen den ritornello gisa :\n« Edan ura gizon egiteko,\nhar eguzkia indartzeko. »\n181Indiako Veda-k oreka unibertsalaren oreka emango diote idazleari :\n« Eder zaizkit ametsak !\neder, sua eta ura,\nta haizea eta lurra !\nhaietaz orhatuak bait dira hauek,\neta eder, ederretan eder,\nhauen erdian errotuz\nloratzen den bihotza ! »\n182Arabiarrek erakutsiko diote lotura handia dagoela pertsonaren eta munduaren artean, eta bere poesiaren gune izango den esaldia oparitu diote :\n« Gizon haundia da mundua,\neta mundu ttikia gizona. »\n183Eta horiekin batera :\n« agur, zuei, itzalalde urruneko Siux lakotadunak,\n184Herri guztion aipamenak funtzio bi ditu : gorago ikusi dugunez, gizarte teknologikoaren aurrean beste gizarte « naturalagoa » erakutsi nahi digu idazleak. Kontrakulturak sortu dituen mitoen aurrean, eta bultzatu dituen gehiegikerien aurrean, bide sakonagoa, errotuagoa, « egiazkoa » erakutsi nahi digu idazleak.\nGarai batean gauzen koloreak eta itxurak besterik ez nian ikusten ; orain, berriz, gau-zen barru-barruko muina ikusten hasi nauk. Horixe duk. Ilunaldi latz baten ondoren etorri duk hau [...]. Inguruak agintzen zian lehen gehienbat ni baitan : ingurua huen indar eraginkorra. Alderantziz dela orain, esango niake, hau duk kanpotik barrura ordez, barrutik kanpora dihardudala. (Mollarri 1982)\n185Honela mintzatzen zitzaion Artze elkarrizketa batean kazetariari. Azpimarragarriak dira hemen hainbat hitz : ilunaldia igaro izana, lehenik. Ikuskizunaren aldaketa gero. Nitasuna barnerantz begira jarri da, eta sakon-tasunak agintzen du orain, modernitatearen azalari uko eta kritika eginik, pri-mitibismora itzultzea modernitatearen jite errotua bada ere.\n186Bigarrenez, kontrakulturak agertu duen krisi-balorearen aurrean erant-zuna osatu nahi du. Zein erantzun ?\n187Testuak irakurriz gero, 173. orrialdean idazten denak kontzeptuak argi-tuko dizkigu :\n188« Itzarririk, Ametsetan, Lo sakonean, Areago. »\n189Lo sakonean baino sakonago, areago dagoen izaera agertu nahi du Artzek.\n190Hasi anaidi unibertsalarekin hasiko litzateke idazlea ; neurri batean, kanpo aldean, edo inguruan, nahi bada :\n« Eguzki bakarrak dizkigu gabiltzan bide anitzak argitzen,\nzuei eta guri,\nLur bakarrak gaitu bazkatzen\neta Indar bakarrak eusten\nzuei orduan eta guri orain\nzutik ! »\n191Anaidi unibertsalaren proposamena Vietnam-go guduak jo duen belau-naldi baten garrasia da bakezaletasunaren alde eta militarismoaren aurka. Baina, beste aldetik, politika berria eraikitzeko modua da. Frantziako Iraultzak sortu zuen hirutasunetik : Askatasuna, Berdintasuna, Anaitasuna, azkena da praktikara eraman ez den bakarra. Askatasuna gizarte liberaletan eta Berdintasuna gizarte komunistetan eragina izan ondoren.\n192Anaidi idealeko ideiek erakusten diote zein den biderik ederrena, egia-ra daramana, hain zuzen ere. Badu bide horrek zerikusirik Indiako tradiziotik hartuz egokitu duen bertsoarekin :\n193« Iratzarrik. Ametsetan. Lo sakonean. Areago. »\n194Esaldi horrek idealaren aurrean jarri gaitu. Idealera, eta hau ere joera ezaguna da, heltzeko musikak, eta musikaren erritmoak zerikusi handia du, planeten birak musika egiten baitu, eta erritmo berdinez ari da mundu horietako musika eta mundu hartakoa.\n« Urruna dugu kantu hau,\neta hurbila, hurbilik bada :\nizar guztiek dutenez lotkarri\nbihotz muinean duguna iturri :\nkantu bakarra. »\n195Kantu bakar horrek garamatza ametsen mundura, desioenera, ideale-na : beste mundu bat behar dugu, baina naturala, kontrakulturaren gehiegi-keriarik gabe. Ametsaren bila doa, pertsonaren gogoa :\n« Gauero itzaltzen da gizakumea,\neta bien bitartean\namets du egiten.\nGoizero bizten da,\namets bat du bizitzen. »\n196Ametsa bizi du eta ametsak bizi du pertsona, ez du bakean uzten, piztu du, bizitzan jarri du, bizitzara eraman. Ametsak eta Erromantizismoak luze hitz egin zuen gai honetaz, idealera darama, baina, poetaren bihotzetik igaroz :\n« bihotzean bizi den « Nor » hori,\nmundu denak batuta baino haundiagoa du. »\n197Bihotzean sakonduz, bihotzean bide eginez, Maitasuna ageri da. Esanguratsua liteke azpimarratzea Ortzia lorez liburuko azken aldea maita sun-kantu oparoa dela.\n198Maitasuna da bide :\n« Izan zakizkit\nizan nakizun bide. »\n199dio poetak eta liburua hiru hitz horiekin bukatzen du :\nbide ! »\n200Maitasuna ate eta bide ideal guztiak nahi duen heriotzaren aurkako guduan garaile izateko, hau baita ideal guztien helburua : existentziaren gai-netik izatea :\n« Heriotza bezain indartsua bait da Maitasuna »\naipatuko du poetak, ondoriora heltzeko :\n« Nork maita lezake heriotzarik ez balitz... ?\nEta maitasunik gabe,\nnor bizi daiteke\nnork heriotza gaindi\nmaitasunik gabe. »\n201Egia, Ederra, Ametsa, hirurak doaz bide berdinetik maitasunaren hegalpean kokatzera, eta hauxe da Artzek eman duen bidearen berria.\nLOPEZ ADAN, Emilio. 1996. « Rikardo Arregiren garaiko mogimendu politiko-sozialak » in TORREALDAY ; Joan Mari (zuz.) : Rikardo Arregi. Gizona eta Garaia. Andoain. 199-255.\nLÓPEZ IBARRONDO, Andrés. 1991. La contracultura en España en la segunda mitad de la década de los setenta, Eusko Jaurlaritzaren argitalpen zerbitzu nagusia, 97-274.\nFROMM. 1973. Ensayos sobre el Apokalipsis, Kairós, Bartzelona.\nIZTUETA, P. 1996. « Euskal Eliza eta seminarioak Frankismoan ». Torrealday ; Joan Mari (zuz.) : Rikardo Arregi. Gizona eta Garaia. Andoain. 121-197.\n—. 1996, b : Inteligentsia kimatuaren orbelak. Kutxa Fundazioa. Donostia.\nRACIONERO. 1977. Filosofías del underground. Anagrama. Bartzelona.\nMELVILLE, K. 1976-2. Las comunas en la contracultura, Kairós, Bartzelona.\nMAFFI, M. 1975. La cultura underground, Anagrama, Bartzelona.\n1 Abizenaren ortografia oso desberdina erabili du Artzek : Arce, Arze, Artze, Hartzabal,... Denetarik Artze aukeratu dugu.\nJon Kortazar, « Artzeren poesiaren pentsakizunaz », Lapurdum, 8 | 2003, 285-328.\nJon Kortazar, « Artzeren poesiaren pentsakizunaz », Lapurdum [En ligne], 8 | 2003, mis en ligne le 01 mai 2009, consulté le 28 juillet 2021. URL : http://journals.openedition.org/lapurdum/1146 ; DOI : https://doi.org/10.4000/lapurdum.1146\nKortazar J. | IKER


Gizarte erantzukizuna – SAMU. Larrialdietarako Laguntza Medikoko Zerbitzuak\nYou are here: Home1 / Gizarte erantzukizuna\nSAMU erakunde bat da zeinen printzipioak eta balioak zutabe izango diren ekintza gardenak, etikoak eta arduratsuak bermatzen dituen bere gizarte konpromisoaren baitan.\n1999. urtetik SAMU erakundeak Kalitate Gestioaren sistema bat ezarri du bere jarduketaren esparru ezberdinetan, gaur egun Kalitate Gestioaren Ziurtagiriarekin kontatuz ISO 9001 eta ISO 14001 arauen arabera.\nEra berean, erakundeak kudeaketa korporatiboaren esparru bereziak ezarri ditu, sistema jasangarri baten barruan gizarte, lan, ingurumen, osasun eta giza eskubideen esparruetako beharrak asetzera bideratzen direnak.\nSAMUren kode etikoak barne hartzen ditu erakundeak bere jarduketa esparru ezberdinetan abian jartzen dituen ekintza guztien oinarri diren printzipio, balio eta uste orokorrak. Kode honek, betidanik bereizgarritzat izan duen talde-lan, erantzukizun, berrikuntza, probetxuzko jarduera eta gizartearekiko konpromisoaren izpiritua integratzen du.\nHori guztia dela eta, bere eguneroko zereginean SAMU kode honen konplimendura konprometitzen da, bere jarrera eta portaera etikoak bermatuz.\nSAMUren izaeraren bereizgarria da egunez egun gauzak hobeto egitea, horregatik bere kudeaketa egituran Berrikuntza oinarrizko zutabetzat hartzen du.\nBerrikuntzak karisma eta jariakortasuna ekartzen ditu erakundearen jardueretan, hiru helburu nagusi ahalbidetuz:\nErakundearen puntu kritikoak minimizatzen ditu proposamen berritzaileen erabilera eginez.\nErakundeari uneko aldaketa sozio-ekonomikoekin egokitzea ahalbidetzen dio. Jarraipena bermatzen du.\nBikaintasuna bilatzen du.\nHori guztia dela eta, SAMU erakundeak eremu hau identifikatu eta sendotu egin du, urteko Berrikuntza Plan bat sustatuz, zeinetan ondorengo ekintzak gauzatuko diren:\nTeknologia berrien erabilera profesionala ardatz egituratzaile modura.\nMetodologien eta prozesuen garapena pertsona ahulenen arretan.\n2000. urtean ONUko 189 herrialde kideek giza garapenerako 8 helburu hartu zituzten bere gain, Milurteko Garapen Helburu ospetsuak, horien konplimendurako epea 2015. urtera bitartekoa izanik. ODMak muturreko pobreziaren aurka borrokatzeko munduak finkatu zituen helburuak dira, bere dimentsio ezberdinak kontuan hartuta: gosea, gaixotasuna, diru-sarreren eskasia, etxebizitza egokiaren gabezia, gizarte esklusioa, hezkuntza eta ingurumen jasangarriaren arazoak, besteak beste.\nOMDak erreferentzia modura hartuta, Garapen Jasangarriaren Helburuak martxan jarri ziren, helburuak hedatuz eta burutu ezin izan izandako haiek lortuz.\nSAMU erakundeak, sektore ahulenekin bere konpromisoa sendotuz jarraitzeko bere asmoari jarraiki, Jasangarritasunaren arloa ezarri du, gure ohiko esku-hartzeen bidez ODSak asebetetzeko helburuarekin. Helburu horiek, 2016an abian jarritako eta 2030ean amaitzea aurreikusitako ONUren Agenda osatzen dute, eta ondorengoak dira:\nSAMU 2030 Iraunkortasun Agenda\nUr Garbia eta Saneamendua.\nEnergia Eskuragarria eta Ez Kutsatzailea.\nItxurazko Lana eta Hazkunde Ekonomikoa.\nIndustria, Berrikuntza eta Azpiegitura.\nHiri eta Komunitate Jasangarriak.\nEkoizpen eta Kontsumo Arduratsuak.\nKlimaren aldeko Ekintza.\nLurreko Ekosistemen Bizitza.\nBake, Justizia eta Erakunde Irmoak.\nHelburuak Lortzeko Aliantzak.\nSAMU mende honetako erronka handietako batean murgilduta dago, alegia martxoaren 22ko 3/2007 Lege Organikoaren araberako emakumezko eta gizonezkoen arteko aukera eta tratu berdintasun eraginkorra, Lan Arriskuen Prebentzioaren Legea (IV. Titulua) eta bere garapenerako araudi, hitzarmen eta plan multzo osoa.\nKalitatearen etengabeko hobekuntza prozesu bati jarraiki, Familia, Bizitza Pertsonala eta Lana Uztartzearen inguruko Gizonezko eta Emakumezkoen arteko Berdintasunarekin hala nola Laneko Osasun eta Garapen Profesionalarekin eta abarrekin lotutako jarduketa lerroak definitzen dira.\nOndorioz, SAMU erakundean berdintasuna egitura jarduketarako zutabe ardatz modura definitzen da, helburuak profesionalizatzeaz gainera antolakuntzaren erantzukizuna formalizatzera datorren izaera integratzaile eta berriztagarriko Berdintasun Plan berezi baten bidez ezarria izanik.\n2018ko hasieratik eta segurtasun juridikoa hala nola arriskuak saihestea bilatzen duen kudeaketa jasangarri bat sendotzeko asmoz, SAMU erakundean Compliance programa edo araudiaren konplimendua ezartzen ari da. Programa horren bidez, gure erakundeak, zuzendariek eta enplegatuek lege-arau, lege eta araudietan aplikagarria den araudi esparrua bete dezaten bermatzea bilatzen da, horrez gain barne politikak eta identitatearen kode etikoak barne hartuz.\nCompliance Programak SAMUko arlo eta departamentu ezberdinen funtzionamenduaren azterketa eta ebaluaketa bat eskaintzen du; gainera, euren artean koordinatu eta zehatz-mehatz planifikatzen diren jarduketa multzo bat dakartza, esaterako arriskuak identifikatzea, langileen prebentzioa eta aholkularitza.


Zurikeriarekin nazkatuta –\nSTEILASek ez du parte hartuko PSNren hezkuntza itun sozialean.\nSTEILAS atzo joan egin zen Gobernuak Hezkuntzako Itun Sozial berri baterako eratu duen mahaitik. Gobernu honek ez du sinesgarritasunik, ezta zilegitasunik ere itun berri bat proposatzeko, Hezkuntza Publikoaren Ituna etengabe urratzen baitu, nahiz eta itun hori ezarria den foru lege baten bidez.\nSTEILASen ustez, Nafarroako hezkuntza sistemak ez du dokumentu arrandiotsurik behar, ikasleen eta irakasleen egunerokoan inolako eraginik ez duten proposamenekin. Hezkuntza Publikoa hobetzeko itundutako eta ezarritako neurriak bete behar dira:\nPSNk ez ditu ratioak jaitsi etapa guztietan, indarrean dagoen Itunak ezartzen duen bezala. Hori betetzeko konpromisoa hartu zuen.\nPSNk ez ditu irakasleak lehen egunetik ordezkatzen, Itunean agertzen den bezala.\nPSNk ez du irakasleen bitartekotasun tasa %54tik jaitsi, Estatuko altuenetakoa baita.\nPSNk ez ditu kontratu partzialak lanaldi osoko bihurtu, Itunak jasotzen duen bezala.\nPSNk ez du Barne Produktu Gordinaren %5 inbertitu Hezkuntzan, baina PSOEk aurrekontu militarra igo du eta historiako handiena bilakatu du.\nPSNk euskarazko eskaintza mugatu eta oztopatzen du, eta PAIren lardaskeria bultzatzen du, ingeleseko programak existitzen ez ziren etapetara zabalduz. Ikasleen %60ri kentzen zaio euskara ikasteko eskubidea.\nPSNk ez du neurri eraginkorrik hartu eskola-segregazioa bukatzeko, eta LOMLOE urratzen du, sexu-genero bereizkeria egiten duten ikastetxeen finantzaketa mantenduz.\nPSNk ez du 0-3 zikloa Hezkuntza Departamentuan sartu eta ez du doakotasunik lortu, Akordio Programatikoan agertzen den bezala. UPNrekin elkarlanean aritu da Iruñeko haur eskolen euskarazko eskaintza ezabatzeko.\nPSNk SKOLAE programa urardotu du eta, gainera, ez du ikastetxe pribatu gehienetan ezarri.\nNazkatuta gaude, Gimenoren Departamentuak ez baitu legea betetzen, eta neurrien negoziazioa eta egutegia “sasi-negoziazio” mahaietara eramaten baititu eskolatzearekin, lanaldiarekin eta ordutegiarekin edo ikastetxeetako araudiekin egin duen bezalaxe.\nAski da propagandarako argazkiez; Nafarroako hezkuntzak indarrean den ituna betetzea behar du, irakasleek lana baldintza egokietan egin dezaten.\nGimeno, hezkuntza, hezkuntza itun soziala, nafarroa, psn