Baementzan... — Zingizango.eus - Legazpiko euskara elkartea\nHemen zaude: Hasiera / Blogak / Baementzan...\nJose Luis Ugarteren bloga\nHemen emango ditudan datuak Kultur Etxean egon dira ikusgai IV. Mendeurrenaren erakusketan. Bertan, 1608an Legazpiko mugarriketa egin zeneko izenak aipatzen dira lehenik, eta izen horien gaineko komentarioak jarraian.\nLeku hau Jandoain izenez ezagutzen da Legazpin eta Jaondo izenez Oñatin, bigarrena zabaldu bada ere. 1608. urteko mugarriketan azaltzen den izena, jatorrizko izenetik hurbilago dago, eta bere esanahia hau dela ematen du: “Jauna hil den lekua” (*Jauna-hera-dena). Mugarria Jandoaingo etxoletik gertu dago.\nGaur egun, artzain eta baserritarrek Nardegi erabiltzen jarraitzen badute ere (Nardegiko arantzea, Nardegiko baratzea...) kaletarrek inguru guztiari Katabera deitzen diote, oker. Harri askea ugari denez, hortik bere izena. Inguru honetan XX. mendearen hasieran meatzeak zeuden. Antzina ere izango ziren eta hortik inguruan gorde den beste izen bat: Urrebeatza, urrezko meatzeak, alegia.\nGaur egun Kataberari jende askok Biozkorna esaten badio ere, izena berez goiko puntari dagokio, mugarriketa guztietan horrela adierazten baita.\nKatabera, berez, putzua dagoen zabala da. Meazuloz beteta dago. Artzain batzuk Biazkonako zabala izenez ere ezagutzen dute.\nArtzanburu gailurra izendatzeko erabiltzen da gaur egun ere. Litekeena da izen horren jatorrian “hartza” egotea. Handik ez oso urruti “Arzaeraena” parajea dago, dokumentuetan itzulita ere azaltzen dena: “Donde murió el oso”.\n“Iguate”, berez, Andraizko pasabideari esaten zitzaion. Horregatik “ate” bukaera, pasabidea adierazteko. Goiko gailurrak izenik ez zuenez, “Iguate” (<Igoate) erabiltzen zuten, gaur egun Andraitz izenez ezagutzen dena. Andraitz, berez, beherago dagoen harkaitz baten izena da.\nLegazpiarrek, segurarrengandik askatasuna lortu ondoren, udalerria mugarritzen hasi ziren eta litekeena da Igoateko harkaitzaren puntan burnizko gurutze bat jarri izana. Hori dela eta, geroztik Burnikurutz izenez ezagutu izan dute.\nIgoatetik edo Andraizko pasotik Intzuntzaeta bitarteko hegiari Itzurtegieta esaten zaio gaur egun.\nOazurtzatik gora dagoen zabalgune bat da, Zegama eta Legazpiko udalerrien mugan. Bertatik Itzubiarako bidea hartzen da. Intzuntzata esaten zaio gaur egun.\nLegazpi eta Zegama arteko lepoa da Oazurtze. Horregatik, antzinako agirietan irakur daitekeen “urte” (Oaçurtia) bukaera, mendatea adierazko. Bertatik Zegamarako eta Arabarako bide zaharra igarotzen dira.\n11.\tUrracoso Aitzguibel\n12.\tUrracoso Aitzgoena\nIzen horiek idatzi zituen idazkariak ez zekien, bistan denez, zer idazten ari zen. Pertsona izenak daude bi leku-izenen atzean: “Urraco Saiz” eta, seguruenik, pertsona horrenak izandako sailetan ari ziren Legazpiko mugak ezartzen, bata behean (horregatik “Urraco Saiz guibel”), bestea goian (“Urraco Saiz goena”).\nGaur egun Ormakio eta Elorditxiki esaten zaio inguru horri.\n13.\tOrmaquiondo o Mugarriluze\nLitekeena da mugarri hau Ormakio eta Oakorosoren arteko hegi batean egotea, Belategi hegiaren goenean. Zutarri edo “menhir” bat egon zitekeen bertan, “Mugarriluze” izenak iradokitzen duen bezala.\n14.\tVelategui, Ormaquiondo o Oagorosoa\nHiru izen horiek gaur egunera arte gorde dira legazpiarren ahotan. Itxuraz, 14. mugarria gaur egun Oosoko zelaia esaten zaion lekuan zegoen. Litekeena gaur bertan han ikus daitekeen bera izatea.\n15.\tArrano Aiza\nLegazpiko udalerria 1430. urtean honaino iristen zen mendebaldetik, eta Jandoaineraino ekialdetik. Hortik gorakoa, Igoate eta Artzanburura bitartekoa, “Aiztondo eta Goiburuen lurrak” ziren.\nEz da gaur egun Oazabaleta izena erabiltzen inguru hau izendatzeko. Horren ordez, Irumugarrieta erabiltzen da, leku honetan hiru udalerriek bat egiten dutelako: Legazpik, Zerainek eta Zegamak. Hiru harri ditu, halaber, bertako mugarriak, jarleku itxurarekin. Goiko harrian ipurdia jarriz gero, eta beheko bi harrietan hankak, aldi berean hiru herrietan egon daitekeela esaten dute ingurukoek.\nOa izena, dena den, honako izenetan gorde da: Oosoko zelaia (Oakorosoko zelaia), Oomendi (Oamendi), Oazurtze...\nOamendi ezaguna izan da Legazpin eta inguruetako herrietan bertan dagoen harri bikainarengatik. Hainbat eliza eta eraikin bertako harria erabiliz egin dira.\n1608. urtean “Elustizain” izenez ezagutzen bazuten ere, agiri zaharragoetan “Alustizain” azaltzen da. Litekeena da, horrela, Alustiza deiturako herritar baten sailak izatea.\nZabalgune horretan zeraindarren hiru etxola ezagutu dira azken aldian, egun erorita daude.\n“Eluztizain” zabalari esaten zitzaion, eta handik gora dagoen gainari, berriz, “Eluztizaingaiña”. Gaur egun ere, halatsu, Eluskitzain (legazpiarrek) eta Elurtzain (zeraindarrek) zabalari. Gainari Eluskitzaingo gaina eta Elurtzaingo gaina.\n21.\tBerniz-Aldapea o Larrosorain\nGaur egun bitxia bada ere, Legazpi eta Zerain udalerrien arteko muga ez zihoan gailurrez gailur, Larrosaingo hegitik, Zerain aldeko hegaletik baizik. Litekeena da horren arrazoia bertan zegoen “berniza” (galena) izatea, eta legazpiarrek berniz aberastasun hori eurentzat nahi izatea.\nUgariak dira gure mendietan “deskarga” eta “karga” osagaia duten leku-izenak. Ez dakigu ondo zein den haien jatorria eta zer zen bertan kargatzen edo deskargatzen zena: egurra, ikatza edo mea, edo beste zerbait.\nLegazpiarrek Saloita goiko gaina eta zabalari esaten badiote ere, zeraindarrek beheko zuloari esaten diote, Aizpee aldera dagoen sakonari. Zumarragako udalerrian ere bada, hemen bezala, Salibieta izeneko lekua, Argisao inguruan. Legazpiko sakonean eroritako bi egileor daude, Zeraingo Mantxolaaundiko baserriarenak.\n25.\tOtaño Gorosoa\nMugarria dagoen inguruari Otañu eta Kostimuño esaten diote Zerain aldetik, bietara. Legazpin, berriz, Saloita. Itxuraz, izen zaharra Zerainen gorde da. Inguru horretan Agirrezabal eta Makatzagaetxeberriko egileorrak daude.\nBadirudi, Oraiturri Otañuarteren goiko aldean zegoen iturri bat zela, gaur egun galdua edo, gutxienez, ezezaguna. Bernizaldapan gertatzen den bezala, Legazpi eta Zerain arteko muga ez doa goiko hegitik, mendi hegaletik baizik.\nBada izen bat Zerain aldean gorde dena oraintsu arte, Antxuxarreta (legazpiarrek Saloita esaten dutena), eta, itxuraz, agiri zaharretan behin eta berriz aipatzen den “Ansuolaras” izenarekin badu zerikusirik. Antso Erdi Aroko pertsona izena da eta, dudarik gabe, hortik eratorritako leku-izena dugu.\nZabal honetan hiru herrien muga dago: Zerain, Mutiloa eta Legazpi. Bertan mendietako burdinolen aztarna ugari daude, zepak edo eskoriak. 1335. urteko dokumentu batean, jadanik, aipatzen da burdingintzarekin lotuta.\nLeku honetan ere hiru udalerrik bat egiten dute: Mutiloak, Gabiriak eta Legazpik. Izenak adierazten duen bezala istinga eta lokaztia izango zen lehen. Gaur egun inguru horretan eraikinak daude: Aztiriko benta, eliza, erretegia...\nMugarri hau Lizardi etxaldearen goiko aldean zegoen, gaur egun Mendibil esaten zaion mendiaren hegal batean.\nOrain dela 400 urte ere Aizaleku esaten zitzaion mendiari, hemen ikusten dugunez. Dana dela, agiri zaharragoetan “Aizaracue” azaltzen zaigu.\nAtagoitia izena “Ategutia”-tik dator eta bere esanahia hauxe da: mendate txikia. Baserria XIX. mendean eraiki zen eta, hortaz, berria dela esan daiteke.\n“Arrazateta” izenean leku garaietako hainbat izenetan bezala, “ate” osagaia daukagu, mendatea adierazten duena. Izan ere, Atagoitin bezala, Arrasetan ere mendatea dago, Gabirira joateko mendatea.\nIrazola baserria XVIII. mendearen amaieran eraiki zuen Agirre-Imaz deiturako batek, izen bereko kortan. Lehendik ganadu etxolaren bat izango zen.\nSeguruenik, gaur egun Trapalata izenez ezagutzen den mendia da “Trapalacoa”. Izen bitxia, baina ez da oso arraroa Legazpin. Izan ere, hortxe dugu “trapalarea” izena, eraikin bati gailurra ematen zaionean egiten den ospakizuna. Dena dela, “Trapala” hori pertsona baten gaitzizena ez ote den ematen du.\nGaur egun Arizbakar esaten zaion lepotik beherako gunea dela dirudi, hain zuzen Zumarragak, Gabiriak eta Legazpik bat egiten duten gunea. Leku horretako herri mugarria hiru puntakoa da, horregatik.\n37.\tArraiz Errequea o de Machain\nArraitzerrekak edo Matxainerrekak Errekaaundi edo Urolarekin bat egiten duen lekuan mugarri handi bat dago. Hortik gertu, antzina, Matxaingo burdinola zegoen. Oraindik ere, indusketak eginez gero, burdinolaren aztarnak aterako lirateke.\n38.\tCamimpe o Garavillo\nKaminpe baserria Urretxun zegoen Deskargaerrekak eta Errekaaundik edo Urolak bat egiten zuen lekuan. Izenburuan azaltzen den bigarren izena, “Garavillo” (beste dokumentu batzuetan Garçivillo) kokagune horrekin zerikusia zuela dirudi. Izan ere, “billo” osagaiak bilgunea adierazten du, eta leku honetan bi erreka biltzen dira. Beste aldetik, esan behar, handik hurbil Galdots edo Mendiaraseko gurutzea dagoela. Legazpin gordetzen den bakarra. Garai batean udalerriko mugetan gehiago zeuden: Inuntziagako gurutzea, Zatuikurutza, Atagoitiko gurutzea...\n39.\tEstolaza [Ostolaza]\nDeskarga barrenari Ostolako sakona esaten diote bertako baserritarrek. Gaur egun, bertan, Sasietako edukiontziak eta “Altuna y Uria” daude. Bada, oraintsu arte, azken enpresa honen barruan herri-mugarria ikus zitekeen.\nDeskargako mendatean burnizko hiru gurutze txiki daude harrizko oinarri baten gainean, hemen ere, hiru herriren muga dagoelako: Urretxu, Antzuola eta Legazpi.\nInguru honetan ere gurutzea izango zen garai batean, baina ezin jakin udalerria bereizteko gurutzea ote zen, Galdotsen, Inuntziagan, Atagoitin eta Zatuin bezala. Ez zen erregebiderik igarotzen, guk dakigula, baina herri-bideak bai, Oñati eta Urretxu batzen zituena, esate baterako.\n42.\tSin nombre\nLegazpi eta Antzuolaren arteko muga ez doa Arriaundietako tontorretik, Antzuola aldeko hegaletik baizik. Arriaundietan, izenak adierazten duenez, historiaurreko hilobiren bat egongo zen, handik ez oso urrun, dauden tankerakoa.\nIzen bitxia da, dudarik gabe. Gaur egun, Ardanpilleta esaten diote. Esan liteke ardoa garraiatzen zen bidearekin zerikusia duela. Bertatik Oñatitik Urretxura zihoan bide garrantzisua igarotzen zen: haren izena ote?\nIzen hori, dudarik gabe, Lakiolako kanteraldea parajeari dagokio, Ardanbidetatik Jentiletxe aldera dagoen gaintxoari, eta bertan historiaurreko hilobia dago, Arrolamendi III. Handik gertu dagoen paraje bati Bekaiku esaten diote eta litekeena da “Pagavacoizaga” izenarekin zerikusia izatea.\nArmuñoak tumuloak, historiaurreko aztarnategiak, dira Euskal Herriko leku askotan eta leku honetan hori frogatzen da. Legazpiarrek Jentiletxe ere deitzen diote.\nLeku izen hau ere adierazgarria da, zutarri edo menhir baten adierazpena izan daitekeelako. Gaur egun ez da harri luzerik ikusten bertan.\n47.\tArrano Aiza o Arrandaiza\nHiru udalerrien mugan dago mugarri hau, Oñati, Antzuola eta Legazpi. Badirudi antzina *Arrandaitz esaten zitzaiola eta ez Arranaitz. Kontuan izan behar dugu, gainera, Antzuola aldeko etxalde baten izena, handik ez oso urrun gainera, Arrandari dela. Leku basatia da eta arranoentzat ere ez da inguru txarra.\nGaur egun gurutzea dagoen gaina ez da, berez, “Gorostiaga” edo Korostiaga. “Gorostiaga” beherago dago, Arrolamendi aldera. Hala, Jentiletxe tumulua dagoen gainari, Korostiazabalgo punta deitzen diote bertan sailak dituzten legazpiarrek.\n49.\tIchumendico Zavala o Arrupe\nLeku-izen horiekin Korostiagako gaina adierazi nahi dela dirudi, egun gurutzea dagoen lekua. Gainak zabaltxo bat dauka eta, horregatik, seguruenik “Ichumendico Zavala”. Bertan, gainera, mugarria ikus daiteke.\n50.\tZatui Gaiña\nMugarriketa honetan ez da gurutzerik aipatzen, Zatuikurutza alegia, eta litekeena artean ez egotea.\nDeskargatik Udanara bitarteko mendikatean antzinako aztarnategi ugari dago. Arrolamendiko eta Jentiletxeko tumulu ezagunez gain, lau gehiago ere badira, gutxienez, zerrenda ofizialetan azaltzen ez badira ere: Arriaundieta, Arriluze, Arrietagain eta Armora parajeetan, hain zuzen. Guztietan “harri” osagaia dute eta ez da kasualitatea. Armorako zabaletan ere hortxe daude harri pilak, antzina hilobia edo “cista” estaltzen zutenak. Inguruko artzain eta baserritarrak paretak eta etxolak egiteko berrerabili izan ditu denboran zehar.\nAntzina Udana mendatea “Inunciaga” izenez ezagunagoa zen. Izan ere, mendatetik Korostiaga aldeko parajeari horrela esan ohi zitzaion. Gaur egun ere Illuntziasakona esaten zaio Udana aldeko paraje bati. Mendatetik Arratola bitartekoa, berriz, Udana da. Udanakorta ere hortxe dago.\n53.\tArratola Gaiña\nArratolako gainak badu beste izen bat gaur egun galdu dena: “Armora”. Izen horrek harri pila adierazi nahi du eta bertan dagoen aztarnategiari zor dio. Arratola, berez, beherago dagoen zabalaren izena da.\n54.\tArratola de Avajo\nArratola zabalean elkartzen dira Barrendiolatik eta Udanatik datozen bideak. Saroia edo korta zen antzina eta oraindik ere erdiko hautsarria gordetzen da.\n55.\tJandorain de Avajo o Jaunarena de Avajo\nAntzinako Legazpiko mugak honaino iristen ziren. Hemendik gorakoa “Aiztondo eta Goiburuen lurrak” ziren.\nSanta Ageda egunak eta Inauteriak jatorri berbera duten ospakizunak izango direla ematen du, antzina antzinatik datozen ospakizunak edo erritoak. Biak neguaren bukaera aldera ospatzen dira eta irudi du jai horiekin izadia lozorrotik atera nahi dela, esnarazi. Horregatik, nik esango nuke, egun horretan (Santa Ageda bezperaren gainean ari naiz), koplei edo bertsoei lagunduz, lurra kolpatzen dela makilekin, natura esnarazteko.\nNegu bukaerako ospakizunak Kristautasuna zabaldu baino lehenagokoak dira, baina Eliza Katolikoak bereganatu egin zituen beste itxura bat emanez.\nAgeda Sizilian jaiotako neska eder bat zen, orain dela 1800 urte. Siziliako gobernadoreak berarekin ezkondu nahi zuen, baina Agedak ez zuen maite eta eskakizunari uko egin zion. Gobernadoreak haserretuta Ageda atxilotu egin zuen eta torturatu, hil arte. Bularrak moztu zizkion gainera. Ageda gazteak bere gogoari tinko eutsi ziolako Eliza Katolikoak Santa bihurtu zuen eta otsailaren 5a izendatu zuen bera omentzeko eguna.\nKristautasuna Euskal Herrira zabaldu zenean, Santa Ageda eguna ere ospatzen hasi ginen. Baina negu bukaerako erritoak (inauteriak) aspalditik otsailaren hasieran izaten zirenez, azkenean inauteriak eta Santa-eskeak nahastu egin ziren. Hori da nere ustea.\nSanta Ageda goiko irudian azaltzen den bezala irudikatzen da. Bandeja batean bi bularrak erakusten dituela.\nAndraitz, Aizkorriko haitz emea\nMendizaleen artean dagoen uste oker bat zuzentzera nator lerro hauekin, Andraitz izena dela eta. Andraitz ez da, askok uste duten bezala, Legazpi udalerriko mutur bat, Partzuergo Orokorra, Zegama eta Legazpiren artean muga egiten duen tontorra. Ez dago handik urruti, baina ez da hura\nAndraitz beherago dago, iturritik behera. Harkaitz handi bakar bati esan izan zaio eta esaten diote inguruan ibilitako artzaiek. 1706. urteko hurrengo pasartean ere harkaitz hori izendatzeko erabiltzen da:\n“Yten seguido desde la dicha Cruz de fierro, a la bajada del paraje de Yzosteguieta, junto a la fuente de Gaztanvideta o mandavideta se halla un mojón de piedra arenisca; con su cruz y testigo en forma; sobre la peña llamada Andra Aiza"\nEzin uka izen polita ez duenik. Antzinako garaiak datozkigu gogora, izadia errespetatu eta gurtzen genuen garaiak. Zeren, pentsa, harkaitz hura, izendatu zuen giza talde harentzat, ez baitzen edonolako harkaitza, aitzitik, errespetua eta miresmena sorrarazten zion harkaitza zen. Hortik: Andra Haitz, gizaki bat bailitzan, eta andrazkoa.\nEz dugu jaso, tamalez, Andre Haitzaren inguruko ipuin eta kontu zaharrik (nik behin batean besterik ez nion entzun Telleriarteko agure bati Andraizko Señorea esaten), eta seguru nago izan direla.\nIrakurleak egingo duen hurrengo galdera zein den badakit: Andraitz beheko harkaitza baldin bada, nola deitzen zaio goiko puntari? Bada, jakin ezazu, goiko puntari, Burnikuruzko haitza deitzen zaiola (agiri zaharretan Burrunkurutze), burnizko gurutzea egon zelako urteetan eta urteetan, 36ko gerratean kendu zuten arte. Hona hemen nola azaltzen den 1614. urteko agiri batean:\n"Mojon de Nardaeguiburu que está derecho con los de Jandurain prosigue la mojonera con los limites de la provincia de Alava el cerro y peñas adelante por Biozcorna y en el dicho puesto de Biozcorna está un mojon grande de piedra alto y va para la Cruz de fierro"\nAndraizko pasabideari Igoate deitu izan zaio orain dela gutxi arte eta, horregatik, Burnikurzko haitzari Igoateko haitza ere deitu izan zaio.\nGure ustetan, oinezkoak lasai irits daitezkeen toki batean egon behar du, hobeto ikusi ahal izateko, ukitu ahal izateko... eta aukerak badaude, handik ez oso urruti, gainera. Horietako bat, Urretxutik Legazpira doan bidegorriaren ondoan, Etxetxo etxearen aldamenean, da. Ez da leku txarra, kontuan izanik, antzinako kokagunea (Kaminpe baserriko jabeek gordetzen duten agiri batean ikusten den bezala) handik gertu zegoela, Legazpiko udalerrian. Eta askoz lasaiagoa.\nEz dugu ahaztu behar, bestalde, Beasaindik Bergararako autobiaren lanak laster hasiko direla.\nHorra, bada, gure kezka eta proposamena. Ea ezertarako balio duen.\nLegazpiko udalerriaren mugetan beste bi gurutze ere baziren antzina: Atagoitin bata eta Inuntziagan (Udanan) bestea. Hirurak, Mendiarasgoa, Atagoitikoa eta Udanakoa, errepidearen ondoan zeuden. Horrela diote dokumentuak:\nAtagoitiko gurutzearen aipamenak\n1608: "Mojon que llaman de Ategoitia que es una cruz de madera grande que está entre los terminos y Jurisdiccion que asimismo llega de la dicha villa de Legazpia aguas vertientes a ella"\n1650: "Paraje llamado Ategoiti donde se halla una cruz en medio del camino real que se dirige de las Villas de Ormaiztegui y Gaviria para la mencionada Villa de Legazpia"\n1733: "Se leió una carta de la villa de Gabiria asignando ésta para el lunes primero para poner la cruz de Ategoiti..."\nUdanako gurutzearen aipamenak\n1750: "Primeramente con condición de que contigua a la Calzada que antes está executada desde la Cruz de Ynunciaga para abajo haia de hacer el rematante Catorze estados cúbicos ateniéndose así en la anchura como en lo demás a la dha Calzada antes executada"\nHaurrak oinez ikasteko\nMendiaraseko gurutzeari dagokionez, Elbarrenako Maria Muruak zioenez, gurutzearen ondora eramaten ziren haurrak oinez ikas zezaten. Hiru ostiral jarraian hiru buelta eman behar zitzaion gurutzeari oinarrian dauzkan hiru harmailetan. Harmaila bakoitzean, buelta bat, kredo bat errezatzen zen bitartean.\nArtxiboetan aztarna horietako asko aurki ditzakegu, eta tira eginez gero ustekabe ugari izan dezakegu. Bada, oraingoan, adibide bat besterik ez dut jarriko. Duela urte batzuk, Ramon Martin artxibari lagunak Madrileko Archivo Histórico Nacional-ean dagoen Legazpiko dokumentu bat pasa zidan, 1532. urtekoa, eta orri batean hara zer topatu nuen:\n“e otro mojon yendo mas arriba hacia Gaztelu Mendihondoa...".\nElbarrena auzoan zegoen Areizabalaga baserriaren mugak deskribatzen ziren pasarte horretan. Azaltzen diren beste leku-izenengatik (Mendiguren, Laquidiola, Mendiaras...) garbi dago Mendiarasgoikoa baserritik gora dauden lekuez ari dela.\nBada, hor azaltzen den leku-izenari kasu egitera, garbi dago Legazpin bazela gaztelu bat, gutxienez. Ez zen izango gogoan ditugun gaztelu handi horietakoa, baina zerbait bazela, seguru.\nNon zegoen zehazki? Zein funtzio betetzen zuen? Mendi horretan gaur egun hainbat izen gorde dira: Arrobisakona, Arrizabalaga, Otsazuloeta, Mendiguren, Bentatxo, Bidakurutzeta... eta baliteke horietako bat gazteluaren kokagunea izatea.\nNire iritzian, gaztelua izateko kokagune egokia Lekuonako egileorra izeneko lekua da, Mendiguren mendian. Gaintxo horretatik ikusmira ederra dago bai Legazpi aldera eta bai Zumarraga aldera. Eta pentsatu behar dugu antzina, Legazpi aldera Gurrutxategi oinetxe garrantzitsua zegoela; Zumarraga aldera, berriz, Mendiaras eta Legazpi oinetxeak, beren burdinola eta errotekin.\nGainera, Lekuonako egileorraren inguruan harri solte asko dago. Legazpiko gazteluaren aztarnak ote dira?\n“Haize lekue data, garbi dago mendin izena nundik datorren”, pentsatuko du legazpiar eta goierritar batek baino gehiagok, burua gehiegi nekatu gabe. Baina ez da hain sinplea.\nLegazpi eta Gabiria artean dagoen mendiaren izena XV. mendetik hona sarri-sarri aipatzen da agirietan. Izan ere, mendi horretan baso sail handiak daude eta diru-iturri dira eta izan dira mendeetan herritarrentzat. Gainera, bi udalerrien arteko mugarriek mendia erdibitzen dute aspalditik.\nBada, agirietan azaltzen den izen zaharra ez da Aizeleku, askoren ustekaberako, AIZARAKUE baizik. Hona hemen bi aipamen:\n1483: "Syerra de Ayçaracue";"Elçerro de Ayçaracue"\n1608: “Mojón que llaman de Aizaraque que responde con el de Ategutia qu así mismo es de piedra que está junto a una oyada carbonera"\nBadirudi, ordea, XVIII. mendetik aurrera AIZALEKU izena orokortu zela. Hori frogatzen dute, behintzat,hainbat agirik:\n1777: "El monte de hacia Aizalecu"\n1877: "Otro jaral llamado Aisalecu"\nEta gaur egun ere adinekoen ahotik Aizaleku entzungo dugu, Legazpin behintzat.\nHorregatik, min ematen dit Aizeleku entzutea eta, are gehiago, irakurtzea. Beste kontu bat da izenaren jatorria zein den asmatzea...\nIndustrialdeak ugaritzen ari diren garai honetan izena jartzea oso garrantzitsua omen eta, Pioneko aldapa barrenean dagoen industria-gunea izen berriarekin bataiatu nahi dute, "Legazpiko industrialdea" orokorra alde batera utzirik. Bi proposamen daude momentu honetan hura ordezkatzeko: Aizturritzaga eta Masukariola, biak Legazpiko etxalde zaharren izenak.\nEz bata ez bestea ez zeuden oraingo industri gunea dagoen lekuan. Aizturritzaga, kale alderago eta gorago zegoen, Roman Etxeberriaren txaleta dagoen lekuan, gutxi gorabehera. Masukariola, berriz, beherago, Urretxu aldera. Urtatzaerrekak Errekaaundirekin bat egiten duen lekuan (Lanaren hiribideko semaforoetatik behera). Esan liteke Aizturritzaga industrialdetik gertuago zegoela.\nBi baserriak aspaldi eraitsi zituzten, XX. mendearen 20. edo 30. hamarkadan (ez dut datu hori zehazki ezagutzen). Masukariola baserria Patrizioren lantegiak irentsi zuen. Aizturritzaga, berriz, txaletak egiteko bota zen. Tamalez, ez kasu batean, izenik ere ez zen gorde.\nArgazki zahar batean, Patrizioren txaletaren ondoan, artean zutik ikus daiteke Aizturritzaga. Eta kontuan hartu behar da Patrizioren txaleta 1924. urtean eraiki zutela.\nBada, izenaren atzaikiarekin, Aizturritzaga baserriaz hitz egin nahiko nuke. Oso zaharra zen. Pentsa, 1407. urtean jadanik bertako semea zen "Martin Lopes de Asturriçaga" aipatzen da agirietan. Hurrengo 600 urtetan ere, jakina, behin eta berriro aipatzen da:\n1485: "La casa e caseria de Echevarria e Auntarriçaga [sic]"\nAizturritzagak gertuen zituen baserriak Joandiaztegi eta Latxartegi ziren, goiko aldetik, eta Masukariola beheko aldetik. Baina esan liteke historikoki lotura handiagoa izango zuela goiko baserriekin. Izan ere, aintzina, plano zahar batean ikus daitekeenez, elizbidea goitik zuen (gaur egungo Santikutz kaletik) eta ez behetik. Hori dela eta, Egialdeko baserriekin (modu zabal batean harturik) hainbat lan eta kezketan bat egiten zuela esan liteke, eta ez Elbarrenakoekin.\nBaserriaren izena dela eta, litekeena da zuhaitz mota baten izenetik etortzea: "haritz urritza", haritz mota bat izan zitekeen. Badira egitura horretako toponimo gehiago ere, urrutira joan gabe, esate baterako: Korosterratzu "gorosti erratza"-tik eratorri bide dena. Beste hipotesi bat da, jatorrian "austerratza" izena edukitzea, hots, kortak izendatzeko antzinako izena. 1433ko Legazpiko agiri batean izen hori aipatzen da: "E que los dichos seles e cada uno d'ellos sean medidos desde la foguera qu'es dicho "austerraça", en derredor, tanto quanto alcançare a las quatro partes". Antzina, pentsatu behar dugu Legazpi haranean basoa zela nagusi, ez zela baserririk. Baina bazirela, noiztik ez dakigula, soilgune biribil batzuk, erdian mugarria zutenak: kortak edo "hausterratzak", ganadua ibiltzeko. Horietako bat izan zitekeen gure Aizturritzaga.\nOraingoan, ordea, ez nator Zurrantegiko istripuez hitz egitera. Kontu arinagoez arituko naiz. Izan ere, jakin dudanez, Zurrantegi etxea laster eraitsiko omen dute eta, horregatik, haren historia (dakidan apurra) azaltzeko momentu egokia dela uste dut, hondeamakinak betirako lurreratu baino lehen.\nBada, Zurrantegi etxearen jatorria, izenak berak ondo adierazten duen bezala, zurrategia zen, hots, larrua ontzeko lantegia. Eta ez da eraikin zahar-zaharra. Itxuraz, Korosterratzu baserriko jabeek XIX. mendean etxeko sailetan eraiki zuten, Lakiolaerrekak eta Errekaaundik bat egiten zuten lekuan. Lantegiak ur asko behar zuenez, ezin leku aproposagorik.\nGarai hartan, larrua ontzeko teknika berriak garatu ziren gure herrialdean eta, seguruenik, horrek animatuta, Zabalotarrak, Korosterratzuko jabeek alegia, zurrategia egin zuten. Diotenez, ondasun askoren jabe ziren orduan: Ezkibeleta, Egilleortxo, Ormazarreta, Sasiategi biak...\nHala ere, ez zuen lantegiak denbora luzean iraun, 1892. urtean Zabalotegi baserriko Jose Mari Aztiriak erosi egin baitzuen beste erabilpen batzuetarako.\n1929. urtean bi pisu gehiago eman zizkioten zurrategiari, orain duen itxura emanez. Hasiera batean etxeko teilatua errepidetik metro erdi gorago besterik ez zegoela esaten dute.\nBadakigu zurrategia izateko eraiki zutela, baina hortik aurrera ezer gutxi... lantegiari dagokionez. Korosterratzuko zaharrak ere joan ziren... Hori dela eta, eskertuko nuke bakarren batek datu gehiagorik eskainiko balitu.\nIdatzia piska bat luzatze aldera, esango dizuet XIX. mendean beste bi zurrategi ere bazirela Legazpin: bat, kale zaharrean, orain Sustrai barazki denda dagoen inguru horretan eta bestea Urzelaikoa etxetik behera, Peineteria zegoen lekuan, gutxi gorabehera.\nKale zaharreko zurrategia Etxegorri izeneko eraikinean zegoen eta seguruenik lehengo erara onduko zuten larrua, teknika berririk gabe, alegia. 1857. urteko agiri batean Ignacio Mujika Garikano larrugilearen izena aipatzen da etxe horretan.\nBeste zurrategia, berriz, “industrialdea” batean zegoen, teileria, peineteria, kartutxeria eta abar egon diren lekuan. 1844. urteko agiri batean aipatzen da: “Don Juan Martin de Lasa y Zabalo es dueño de la casa curtidería y sus tejavanas...”. Horregatik, ustiapena ere beste modu batekoa izango zela pentsa daiteke.\naizAleku hobetsi beharko dugu, beraz ! joseba, 2008/01/28 16:06\negiatik zer duen ez dakit, baina inon irakurri ... joseba, 2008/10/25 18:23\nDeskarga leku-izena Euskal Herrian alderdi ... JLU, 2008/10/26 11:01\nzurrantegi ezaguna? Sekula entzun gabe neon... ez ... ainhoa, 2007/11/06 21:06\nMantxola inguruko lekuizen batzuen berri eman ... aitor, 2008/10/21 00:48\nBetidanik Zurrantegi musikarekin lotu dut han ... Andres, 2007/11/07 14:28


Etxeko ekonomia - Wikipedia, entziklopedia askea.\nEtxeko ekonomia etxeko eta komunitateko ekonomia eta kudeaketa lantzen duen lanbidea eta azterketa eremua da. \nHasiera Ekonomiako irakaslea erakustaldia ematen, Seattle 1953an.\nEtxeko ekonomia azterketa-eremu formala da, eta honako gai hauek biltzen ditu: kontsumitzaileen hezkuntza, kudeaketa instituzionala, barruko diseinua, etxeko altzariak, garbiketa, artisautza, joskintza, arropa eta ehunak, sukaldaritza komertziala, sukaldaritza, elikadura, elikagaien kontserbazioa, higienea, haurren garapena, besteak beste. diruaren kudeaketa eta familiako harremanak. Honek ikasleei familia ingurunea behar bezala kudeatzen eta mundua datozen belaunaldietarako leku hobea bihurtzen irakasten die.\nSexu-heziketa eta drogen inguruko kontzientziazioa ere bete daitezke, suteen prebentzioa eta segurtasun-prozedurak bezalako gaiekin batera. Ikasleak etxeko lanetarako edo karrera profesionaletarako prestatzen ditu, edo etxeko bizitza errealeko erantzukizunak egiteko prestatzen laguntzeko. Bigarren mailako eskoletan, ikastetxe eta unibertsitateetan, lanbide-heziketan eta helduen hezkuntza-zentroetan irakasten da; ikasleen artean emakumeak eta gizonak sartzen dira.\nAzken aldaketa 22 ekaina 2021(e)an, 17:21(e)tan\nOrriaren azken aldaketa: 22 ekaina 2021, 17:21.


Bosteko erakusketa ibiltarian parte hartzeko eskaerak aurkez daitezke daborduko - Uribe kosta - Hiruka.eus\nBosteko erakusketa ibiltarian parte hartzeko eskaerak aurkez daitezke daborduko\nErredakzioa 2021-02-19 13:00\nBosteko 2021 erakusketarako komisariotza-proiektuak aurkezteko epea zabaldu dute, martxoaren 23ra arte. Interesdunek beren proposamenak aurkeztu ahal izango dituzte, eta horietan Bizkaiko hiru sortzailek osatutako eskaintza artistikoa zehaztu beharko dute.\nAurtengo deialdia erakusketaren 24. ekitaldiari dagokio, eta, horretan, kulturaren ikerketa, garapen eta berrikuntza diren sortzaile gazteen abangoardia artistikoek proiektuak koordinatuta aurkeztu ahal izango dituzte komisario baten bitartez, oinarrietan jaso diren baldintzakaz bat etorrita.\nBost udalerrietako (Arrigorriaga, Basauri, Getxo, Leioa eta Amorebieta-Etxano) erakusketa-aretoren artean antolatzen eta koordinatzen den erakusketa ibiltaria da Bosteko, eta Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Sailaren babesa du.\nBosteko 1998an sortu zen, eta, ordutik hona, 70 artista euskaldun baino gehiagoren lanak hartu ditu. Hala, Bizkaiko testuinguru kulturalean erakusketa sendoa bihurtu da. Ekimena euskal artista plastiko ospetsuen artelanak ikusgai jartzen ditu eta Bizkaiko Lurralde Historikoko udalerrietan ezagutzera eman eta zabaltzeko plataforma interesgarria da. Aurten, irailetik abendura ikusi ahal izango da aipatutako udalerrietan.\nInteresdunek deialdiaren oinarriak eskatu ditzakete erakusketa antolatzen duten bost udalerrien posta elektronikoen bitartez:


"Itsas espagetia eskatzen digute gehien; zapore suabea du, eta testura atsegina" - Durangaldea - Anboto.org\n"Itsas espagetia eskatzen digute gehien; zapore suabea du, eta testura atsegina"\nAitziber Basauri 2019-02-10 10:30\nAlga hautsa, deshidratatuta edo gatzetan jarrita, eta kontserbako algak saltzen dituzte Amaia del Hierro (Zaldibar, 1969) eta Garazi Sarrionandia (Mañaria, 1992) ama-alabek, orain urte eta erditik hona. Galiziatik, Andaluziatik eta Bretainiatik ekartzen dute, Atlantikoan hartutakoa, eta hauen propietateak eta zaporea ezagutarazi gura dituzte. Harreman sare bat ere sortu gura dute, algekin hainbat produktu lantzeko: gazta, txokolatea, marmelada, garagardoa… Gustura dabiltza alga artean, esperimentatzeko aukera dutelako.\nItsasoa baino, mendia duzue gertuago. Nolatan alga artean sartuta?\nAmaia: Beti izan dut itsasoagaz hartu-emana, Debakoa da ama. Baina, arrazoi komertziala dago atzean. Bagenekien nolako propietateak dituzten algek, baina ez nolako jokoa ematen duten sukaldean. Merkatu polita zegoela ikusi genuen.\nGarazi: Ekologikoa edo makrobiotikoa kontsumitzen dutenengandik aparte, kozinatzen tradizionala izanda gauza berriak probatu gura dutenak ere badaude. Propietate asko dituzte algek, eta goxo daude.\nOrtukoak baino osasuntsuagoak dira itsasoko barazkiak?\nAmaia: Bai, askoz ere propietate gehiago dituzte: mineral mordoa (iodoa, potasioa, zinka...), eta oligoelementuak eta bitaminak; batez ere, B12a. Proteina eta zuntz asko eta garbitzeko ahalmen handia.\nEz gaude ohituta algak jatera.\nGarazi: Etxeko sukaldean ez dugu ohiturarik, ez. Baina chef handiek gero eta gehiago erabiltzen dituzte. Galiziatik ekartzen ditugu algak batez ere, eta han oso ezagunak dira. Jateko ohitura handia dago, itsasotik jasotzen dituzte eta haztegiak daude. Hemen, itsasoak ekarrita hondartzan batutako alga hilak datozkigu gogora. Algen mundua oso zabala da.\nZenbat alga mota daude?\nAmaia: Hemen, 70 bat dira ezagunak eta guk 15egaz egin dugu lan. Asian gehiago erabiltzen dituzte.\nZeintzuk daude modan?\nGarazi: Wakamea asko erabiltzen da, zopetan. Baina, gehien-gehien, itsas espagetia eskatzen digute; zapore suabea du, testura atsegina, eta erraz kozinatzen da. Egokia da probatzen hasteko.\nAmaia: Kombu, arame eta isikia asko erabiltzen dira osasunagaz lotuta. Ulse, musgo eta letxuga daude modan.\nEz daukazue eukal kostako algarik?\nAmaia: Jangarriak izateko, uren kontrol bat behar da. Galizian edo Cadizen, hemen ez daukagun industria daukate, eta alga freskoak ere kontsumitu ditzakezu; gatzetan kontserbatuta edo deshidratatuta ere bai. Gure kosta txikia ere bada. Bestalde, perretxikoekin gertatzen den lez, algak ezin dira edonola jaso. Agortu egingo lirateke. Kontu handia eduki behar da.\nAukera asko ematen dituzte sukaldean?\nAmaia: Bai. Gura den zapore edo kolorearen arabera kozinatuko ditugu. Hori bai, neurri txikian eta beste zerbaitegaz jan behar dira.\nGarazi: Testura aukera oso zabala da, eta itsasoaren zaporea dute. Barazkiek bezala, aukera asko ematen dituzte algek, baina desberdinak.\n"Badago joera bat algak gero eta gehiago erabiltzeko gure sukaldeetan"\nAitziber Basauri 2019 ots 07 Mañaria\nAlga-hautsa, deshidratatua edo gatzetan jarrita, eta kontserbako algak saltzen dituzte Amaia del Hierro eta Garazi Sarrionandia ama-alabek, orain u...


Literatura Vasca: Siglo XIX - Auñamendi Eusko Entziklopedia\nLiteratura Vasca: Siglo XIX\nXIX. mendeko gerrek eta haiek sortarazi edo ondotik dakartzaten gatazkek markatzen dute euskal literatura, gaiei eta argitalpenei dagokienez, izan ere gehienetan liburuen argitalpena eragotzi baitzuten: frantsesteko gerra (1808-1814), liberalen hiru urteko agintaldia (1820-1823), I. karlistaldia (1833-1839), III. karlistaldia (1872-1876), foruen galera (1876). Frantzian III. Errepublikak (1870-1940) gizartea eta batez ere irakaskuntza laikotzea bultzatu zuen, Eliza Katolikoarekiko gatazka piztaraziz. Gertaera horien lekuko dira, liburuak ez ezik, bertso-paper ugari.\nXIX. mende hasieran bizkaiera literarioa sortu zen, Juan Antonio Mogel eta Añibarroren eskutik. Haiekin batera, Fr. Bartolome Madariaga (Santa Teresa), Fr. Pedro Astarloa, Juan Jose Mogel, Bizenta Mogel eta Juan Mateo Zabala izango dira idazle nagusiak.\nGipuzkeraz Kardaberaz, Mendiburu eta Ubillosen bideari jarraitzen diote J. A. Mogel (1745-1803), J. B. Agirre Asteasuko (1742-1823), Gerriko (1740-1824) eta J. K. Etxeberria (1773-1853) elizgizonek. Lehen hirurek beren obrak frantseste aurretik idatzi zituzten baina mendearen erdi ingurutik aurrera argitaratu. Etenaldi luze baten ondoren susperraldi bat dator gipuzkerazko liburugintzan, lehenik Iztueta eta Iturriagaren eskutik, geroxeago Lardizabal eta Arruerenetik.\nEuskal alegigintza Mogeldarrekin hasten da, neoklasizismoaren garaian. Genero honek gizabanako eta gizarteari moral bat irakastea du helburutzat, eta ikasbide hori nahi izan zion eskaini Juan Antonio Mogelek euskaldun kristauari eta euskal gizarteari. Garai honetako euskal alegigileak Juan Antonio eta Bizenta Mogel, Fr. J. M. Zabala eta Iturriaga ditugu. Iparraldean J. B. Arxu, Goihetxe eta G. Adema "Zaldubi" dira alegigileak. La Fontainenak itzultzen edo egokitzen dituzte neurtitzetan, hark ospe handia eman baitzion alegigintzari.\nBonaparte printzearen dialektologia ikerketak eta haren eraginezko itzulpen eta argitalpenek (1850-1870) bultzada handia eman zieten Bibliako testuen itzulpenari eta euskalki literarioei (lapurtera, zuberera, gipuzkera, bizkaiera); tokian tokiko desberdintasunek ere garrantzi berezia hartu zuten. Haren laguntzaile fidelenak Uriarte, Duvoisin eta Intxauspe idazleak izan ziren; lehen biek Biblia osoa itzuli zuten, batak lapurterara eta besteak gipuzkerara.\nXIX. mendeko mugimendu literario garrantzitsuena erromantizismoa da. Erromantizismoa ilustrazioko argien eta arrazoiaren kontra jaiki zen. Gizabanakoaren beregaintasuna eta nagusitasuna predikatzen du, baita herrien nortasuna eta beregaintasuna. Euskal literaturako egile erromantikoen artean aipagarriak dira, Iparraldean, Kamusarri, Xaho eta P. Topet Etxahun. Hegoaldean "Bilintx", Iparragirre, P. M. Otaño, E. M. Azkue eta Arrese Beitia.\nErromantizismoak folklorezaletasuna eta herri kulturaren bilketak bultzatu zituen. Kultura alderdien artean (hizkuntza, ohiturak, musika etab.) herri literatura ere aintzat hartu zuen, bere generoekin (herri-poesia, herri-ipuinak, elezahar edo leiendak eta orohar kontakizunak, errefrauak...). Hor kokatzen dira, beraz, Iparraldean Hiribarren eta Hegoaldean Iztueta, baita Lore Jokoetako poetak (Elizanburu, Zaldubi, Dibarrart, etab.). Hain zuzen, mende erditsutik aurrera Antonio Abadiak Euskal Festak (Lora Jokoak) antolatu zituen, eta horietan barne ziren koplarien guduak (1853-1897). Abadiaren Euskal Festetan poesia eta bertsolaritza instituzionalizatuz eta eratuz joan ziren.\nXIX. mende bukaeran, III. karlistatearen ondoren Hegoaldeko probintziek foruak galtzen dituzte (1876). Aurki, Pizkundea mugimendua abiatuko da. Donostian Manterolak Euskalerria kultura aldizkaria sortuko du (1880-1918), obra literario ugari argitaratuko dituena; donostiar giroko antzerti irrigarri eta satirikoa sortuko da, Soroaren eskutik; Donostiako Euskal festen inguruan elezahar edo leiendak landuko dira; Bilbon Azkuek eta Aranak euskara garbia asmatu nahiko dute, baita euskara gizarteratzea, horretarako antzertia eta kazetaritza bultzatuz: Azkuek Euskalzale (1897) eta Ibaizabal (1902-1903) aldizkariak sortuko ditu; S. Aranak ideologia abertzalea sortuko du. Beraz kontaera eta antzertia genero nagusi bilakatuz doaz: Duvoisin, Elizanburu, Daskonagerre, Apaolaza eta Azkueren kontakizunen ondotik, nobela sortzeko beste urrats bat egiten du Tx. Agirrek (Auñamendiko lorea, 1898). Donostian T. Alzagak antzerti eskola bat sortzen du. Berak komediak idatzi zituen eta, haren ondotik, Barriolak dramak.\nXIX. mende amaieran Frantziako III. Errepublikaren (1870-1940) eta Eliza Katolikoaren arteko gatazka piztu zen. Elizak bere irakastetxe, ondasun eta eskumenak arriskuan ikusi zituen eta erlijioaren eta bere interesen defentsari ekin zion. Erlijio katolikoaren eta kristau dotrina irakastearen aldeko eta Errepublikaren kontrako liburu, kazeta eta bertso ugari argitara ziren. Idazleen artean aipagarriak dira M. Elizanburu, Lapeire, Intxauspe, Arbelbide, D'Iharasarri. Kazetaritzan aipagarria da Eskualduna astekari elebiduna (1887-1944), eta haren idazle nagusi J. Hiriart-Urruti, A. Abadie eta B. Adema. Errepublikarrek ere izan zituzten euskara-frantses astekari elebidunak: Réveil Basque (1886-1894) eta Le Pays basque-Eskual-herria (1898-1914). Hagiografia (santuen bizitzak) landu zuten zenbait idazle bikainek: Laphitz, Ioanategi, G. Arrue, K. Beobide. Iparraldean bezala, Hegoaldean ere antzeko generoak agertzen dira liberalismoaren kontra eta katolikotasunaren alde.\nBizkaiera euskalki literario bezala XVIII. mende amaiera eta XIX.aren hasieran sortu zen, J. A. Mogel eta P. A. Añibarroren eskutik. Bizkaiera literarioa 1800-1820 bitartean sortu eta garatu zen, liburuen argitalpenak bere gailurra azken urteetan jotzen duela. Idazle nagusiak Juan Antonio Mogel, Fr. Pedro Añibarro, Fr. Bartolome Madariaga (Santa Teresa), Fr. Pedro Astarloa, Juan Jose Mogel eta Bizenta Mogel izan ziren. Literatura aldetik Peru Abarka-ren egilea nabarmentzen da.\nEibarren jaioa, Markinako erretorea izan zen. Euskalzale porrokatua, balio literarioko obrak idatzi zituen, baita euskararen aldekoak ere gazteleraz. Añibarro eta J. B. Agirre idazleen adiskidea zen. 1800ean Humboldt ezagutu zuen.\nErlijio irakaskizunen gaineko liburuak. Gipuzkeraz: Konfesio ta Komunioko Sakramentuen gañean Erakasteak (1800). El Catequista Bascongado-Kristau Erakasle Euskalduna, ia bi mende geroago argitaratua (1993, 1994). Bizkaieraz: Konfesino Ona (1803). Liburu hauek moral nahikoa estua erakusten dute, kontakizun eta etsenplu ugari dakartzate, eta balio etnografikoa dute. Mogelen dotrina laburrak (Kristinaubaren jakinbidia) edizio ugari izan du; luzea, ordea, argitara gabe geratu zen bere garaian (Kristaubaren Ikasbidea edo Doktrina Kristiana, 1987).\nBere garaian ospea erlijio liburuek eman zioten, baina egun Mogel Peru Abarka liburuagatik da ezaguna: El Doctor Peru Abarka, Catedrático de la Lengua Bascongada en la Universidad de Basarte o Diálogos entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado Maisu Juan (1881). Baimenik ezaz ezin izan zen argitaratu idatzi zenean (1802) eta XIX. mendean barrena kopia bidez ezagutu zuten, harik eta Pizkunde garaian argia ikusi zuen arte.\nPeru Abarka neoklasizismo eta erromantizismoaurrearen artean dago. Neoklasizismoaren izpiritua nabari da irakasteko asmoan, genero eta forma literarioan, baita ideia batzuetan. Baina, bestalde, herri-bertsogintza eta herri-jakintza goraipatzen da eta erromantizismoaurreko ideia batzuk ere agertzen dira, adibidez hiriko bizitzaren kritika, natura garbia hirietako luxuari kontrajartzea edo euskaldunen jatorri historikoen aldarrikatzea. Peru Abarka euskal prosa literarioaren hasieratzat jo izan da (zentzu estuan).\nAlegiak ere idatzi zituen, hitz neurtuz eta lauz; multzo handi bat bizkaieraz, gero horiek berak gipuzkeraz moldaraziz eta argitararazi baitzizkion bere iloba Bizenta Mogeli (Ipui Onak, 1804). Juan Antonio Mogelen alegi gehienak idazle klasikoen (Esopo, Fedro) itzulpenak dira, baina ez hitzez hitz. Aitzitik, ipuina bere erara kontatzen du, kontakizunaren azalpena zehazten eta aterakizuna trinko eta indartsu lantzen. Gainera euskal gizarte eta baserri mundura egokitzen ditu alegi klasikoak.\nLatinezko hitzaldi klasikoen itzulpenak argitara zituen gipuzkeraz, Humboldten eskariz itzuli zituenak: Versiones Bascongadas de varias arengas y oraciones selctas de los mejores Autores latinos o Demonstración practica de la pureza, fecundidad y elocuencia del idioma Bascuence contra las preocupaciones de varios escritores extraños, y contra algunos bascongados que solo tienen una noticia superficial del idioma patrio (1802). Peru Abarka-n bizkaieraz datozen berak dira.\nGaztelaniaz apologia, etimologia eta gutunak idatzi zituen, askoz geroago argitaratuak: La Historia y Geografía de España ilustradas por el idioma vascuence (1936). Apología de la lengua bascuence contra las erradas ideas y conjeturas de D. Joaquín Traggia (1891); Vargas Ponce jakintsuari eginiko gutunak (1854). Baita plegu-orri batzuk euskarazko liburuen zailtasunez, adibidez Nomenclatura de las voces guipuzcoanas, sus correspondientes vizcaynas y castellanas, para que se puedan entender ambos dialectos (1801).\nAreatzan (Bizkaia) jaioa, frantziskotarra, Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroan ibili zen misioak ematen. Eliz-liburu asko idatzi zuen, bere burukoak nahiz itzulpen eta moldaketak. Gehienak bizkaieraz, bat edo beste gipuzkeraz eta nafarreraz. Hiztegigile eta gramatikagilea ere izan zen.\nEsku-librua (1802, 1821, 1827). Hau da Añibarroren liburu ezagunena eta irakurriena. Lora-sorta espirituala (1803). Kristau dotriña (...) Nafarroako euskaran (Iruña, 1801inguruan). Bertsoz, eta gipuzkeraz: Misioko Kanta Santuak (Donostia, 1803).\nObra gehienak, ordea, ezin izan zituen argitaratu dirurik ezaz. Duela urte gutxi argitaratu dira honako hauek: Geroko Gero, Axularren liburuaren itzulpena (2001). Jesu Kristoren lau Ebanjelioak batera alkarturik (1991). Beste batzuk argitaratzeke daude oraindik.\nHaren arabera, kristau bizitzarako ez eze liburuok eragingarriak ziren euskara apaintzeko ere. Euskalkien ezagupen handia eta sakona zuen Añibarrok. Hitzak herritarrengandik jasotzen ditu, gutxi Larramendiren labeko hitz berriak. Oso landua da. Azalpen argi eta didaktikoak ematen ditu, haren idaztankera ez da hizlari batena.\nDurangon jaio eta Markinan hazia, frantziskotarra, Bilboko komentuan karguak izan zituen (1794-1803), Filosofia eta Teologiako irakasle izan zen Probintziako katedretan, eta azkenik Kantabriako Probintzial (1818-1821). Sermoilaria izan zen.\nUrteko Domeka gustijetarako berbaldi ikasbidekuak, bi liburukiz osatuta (1816,1818). Dotrinagaiak dira. Astarloaren euskara ulergarria, hizkune eta esakune egokiz betea eta ona da. Hiztegian Larramendi eta anaia P. P. Astarloaren eragina nabari da baina ez da garbizalea. Etorri handikoa da, nolanahi ere. Hoben eta hutsen deskripzio errealistak agertzen dira Astarloaren berbaldiotan.\nGabon-kantak: Bilboko San Frantziskoko komentuan argitaratu ziren batzuen egilea da, izenik jarri gabe, ordea (1795, 1803, 1813, 1815, 1816, 1817).\nMarkin-Etxebarrikoa (Bizkaia), Markinako karmeldarren komentuan predikalari (1802-1807) eta idazle (1815) karguak izan zituen. Frantsestean jazarria, ondoren Markinako komentua eraiki eta gero beste komentu eta probintzia batzuetan jardun zuen. Sermoigintzan Bizkaian ez ezik Gipuzkoan eta Nafarroan ere ibili zen, ospetsu eginez.\nEuskal-errijetako olgeeta ta dantzeen neurrizko gatz-ozpinduba (1816). Jostaketa eta bereziki euskal dantzei buruzkoa da, ikuspegi moral aski estu batetik egina. Honetan Mendiburu, Palacios eta Añibarroren ildotik ihardun zuen. Tonua gatz eta pipertsua da.\nIkasikizunak (3 liburuki, 1916, 1917, 1919). Hau da Fr. Bartolomeren obra nagusia. Predikuak dira, dotrina gaiak darabiltzatenak. Hizlari estiloa darabil egileak, eta, izan ere, hizlaria zen idazlea baino areago, etorri handikoa eta oparoa. Dotrinagaiak elizan irakurtzeko libururik ez zegoen-eta beraz premia hori asetzera zetorren, Fr. P. Astarloaren Urteko Domeka bezala. Bi obra hauek agertu zirenean, predikalkitik liburu horietako platikak irakurtzeko agindu zuen Kalagurriko apezpikuak (1819).\nMarkina inguruko euskara darabil, ez oso garbia baina aberatsa eta beti bizia eta indartsua.\nGazteleraz: Plauto Bascongado (1828) eta Anti-Plauto Polígloto (1829?): Lecluse-rekin eztabaidatzen du, honek euskarari buruz zituen irizpideez.\nDeban jaioa, Juan Antonio Mogelen iloba. Ikasketak Oñatiko Ikastetxe Nagusian egin zituen. Markinako abade izan zen 1811tik aurrera. Sermoi eta platika asko idatzi eta predikatu zuen. Bizkaiko Aldundi Karlistan Deputatu Nagusi izendatu zuten lehen karlistatean (1834-1837 urteetan). Guda agindu batzuengatik Kalagurriko apezpikuak zigortzeko eskatu zuen. Gerrate bukaeran kanporatua, 1842an bere herrira itzuli zen.\nBaseerritaar nekezaleentzako eskolia (1816). Bigarren edizio bat atera zuen zuzenketa eta aldaketekin: Baserritaar jakitunaren etxeko eskolia (1845).\nEgunoroko lan on ta erregubak (1820).\nMaiatz illerako Berba-aldijak (1885). Egilea hilda gero argitaratua. Bere azken urteetan egina, jaiera hori urte haietan zabaltzen hasi baitzen. Sermoi multzo bat ere idatzi zuen.\nMoral irakaskizunak dira J. J. Mogelen liburuak. Xede nagusitzat baserritarren kristau heziketa dute eta hezkuntza modu hau oso estua eta elizkoia da. J. J. Mogelen liburuek harrera ona izan zuten Pizkundean.\nBertsoak ondu zituen. 1823an Konstituzioaren kontra egilearen izenik gabe argitaratu ziren bertso-paper batzuk harenak dirudite. Bertsogile ona da J. J. Mogel.\nJ. J. Mogelen euskara Markinakoan oinarritua eta J. A. Mogelen eraginezkoa da, jatorra zinez.\nXIX. mendeko gerrate, matxinada, legezaharreko eta berrikoen arteko etsaigo eta agintaldi aldaketa, fraideen komentuetatik kanporatze eta abarrek baldintzatzen dute garaiko idazlangintza eta liburu argitalpena. Ohiko arazoez gain (baimena, dirua), gerrate eta etenaldi horietan oso zaila zen liburuak argitaratzea. Gai eta edukiari dagokionez, erlijiozkoez gain bestelakoak ere agertuko dira, adibidez eskolarakoak.\nXIX. mende hasieran apaiz belaunaldi bat dugu Kardaberaz, Mendiburu eta Ubillosen bidetik dabilena: J. A. Mogel (1745-1803), J. B. Agirre Asteasuko (1742-1823) eta Gerriko (1740-1824). 1812-1819 urteetan gipuzkeraz ia ez zen argitaratu libururik. 1821-1830 bitartean J. K. Etxeberria frantziskotarrak (1773-1853) lau liburu atera zituen. Iztuetak ere aldi honetan atera zuen bere dantzen liburua, 1824an.\nEtenaldi luze baten ondoren (lehen karlistatea) susperraldi bat dator, lehenik Iztueta eta Iturriagaren eskutik, geroxeago Lardizabal eta Arruerenetik. 1850ean Agirre-ren Erakusaldiak eta 1858an Gerrikoren Saiakera argitaratzen dira, bestetik Lardizabal-en Testamentu Zarreko eta Berriko Kondaira. Lardizabalek, gainera, gramatika bat idatzi zuen, eskolan irakastekoa, Gipuzkoako Aldundiak egilea hil ondoan argitaratua. Hain zuzen, hizkuntzaren larrialdiaz jabetuz. Aldundi horrek 1855ean Hernaniko Batzar Nagusietan erabaki hori hartu zuen, baita lehenengo irakaskintza mailako maisuei ale bana ematea, euskararen irakastea zabal zedin. Lardizabal-en Testamentua-k eta Arrue-ren Santa Jenobebaren bizitza izan ziren libururik irakurrienak garai hartan. Arruek berak hogei eta hainbat liburu argitaratu zituen eta joan den mendeko idazlerik ugarienetakoa da. Bi idazle hauen liburuok ez dira dotrina azalpenera mugatzen, aitzitik berebiziko interesa dute, gainera, kontaera eta estilo aldetik.\nAsteasun jaioa, bere herriko erretorea, Gipuzkoako Artzapezpikutegi Nagusian karguduna 1820 inguruan.\nKonfesio eta Komunioko Sakramentuen gañean Erakusaldiak (1803).\nSakramentu, Amar Aginte eta Misterioen Erakusaldiak (1850), hiru liburukitan.\nOso harrera ona izan zuen lehenak eta oso erabilia izan da Gipuzkoan. Oso aintzat hartua izan da Agirre. Gipuzkeraz klasiko nagusitzat joa da, 1880 baino lehenagokoen artean behintzat, hizkuntzaren jabe delako. Berezko euskara jatorra dario haren lumari. Maisua da ideiak azaltzen, adierazten eta mamitzen. Horretarako ez du Larramendiren hitz berrien premia handirik. Gainera, garai hartako ideia, ohitura eta zerzelada ugari aurki daitezke haren liburuetan, J. A. Mogelenetan bezala.\nZaldibikoa, bertako apaiza.\nTestamentu Zarreko eta Berriko Kondaira (1855, 1887). D. Royamont-enarenetik moldatua da, Larregirena bezala. Azalpen eta kontaera liburua da, eta betibateko edo zurrun izan arren kontalari ona eta hizkuntzaren jabe dela erakusten du egileak. Beterrikoan eta aurreko autoreetan du oinarria (Larregi, Ubillos, Fr, Bartolome...). Bonaparterentzat eredugarria zen: hari jarraitzeko agindu zion Uriarte-ri Biblia itzularaztean. Lardizabalek idaztankera landua, garbia eta argia du. Oso irakurria izan da liburu hau Gipuzkoan eta edizio ugari izan ditu.\nGramática Vascongada (1856), Larramendirenean oinarritua.\nHernanin jaio, Zarautzen eskolamaisu izan zen. Aipu onekoa da idazle eta itzultzaile gisa.\nG. Arrueren liburu gehienak itzulpenak dira: hamabost bat liburu mardo, gaztelaniatik nahiz beste euskalkietatik. Gaztelania aditzen ez zutenentzat idatzi zuen gehienbat. Guztien artean aipagarriena Santa Jenobebaren bizitza da (1868, 1885), euskal etxeetan gehien irakurri den liburua agian. Zapirainek bertsotan jarri zuen.\nBeste euskalkietako klasiko batzuk gipuzkeratu zituen: J. J. Mogelen Baserritar jakintsuaren etxeko eskola (1878); Mendibururen Jesusen Biotzaren debozioa (1883).\nArrueren euskarak bere sorterrian duke zola. Baina aurreko autore mordoxka ezagutzen zuen eta horien kutsua jaso ere bai, bereziki Mendiburu eta Kardaberazena. Etorri ugaria du eta ahalik garbien eta argien idazten saiatzen da.\nEuskal literaturan tradiziozko bertsogintzaren -kantuari lotua- eta neurtitz kultoen arteko tenka nabarmen agertzen da, XVI eta XVII. mendetik hasita. XIX. mendean ere zenbaitek (Kamusarri, Xaho, F. Michel...) bertsolari edo bertso-molde ohikoa erabiltzen dutenen (bertso-jartzaileak, adib.) eta poeta landuen arteko bereizketa egin nahi izan zuten. Bereizketa hau, hala ere, egile edo ofizioaren araberakoa da, eskola eta bertso-moldeen araberakoa baino gehiago. Izan ere, egileek garrantzi handiagoa eta beste status bat hartzen dute erromantizismoarekin.\nEgun bat-bateko bertsolari eta aldi berean bertso-jartzaile gisa ezagunagoak diren batzuk (Etxahun, "Bilintx", Otaño...) poeta izan zirelako iritzi zabala dago (ez denek onartua, hala ere), eta iritzi honen arabera bertsolari bat poeta izan daitekeela ez da erabat ukatzen.\nNolanahi ere, herri bertsogintzaren eragina oso handia da, ez bakarrik XIX. mendeko bertso-jartzaileengan, poeta edo neurtizlari gehienengan ere bai. Lore Joko edo Euskal Festetako poesia bertsolaritzaren seme da gai, teknika, baliabide eta hizkuntza poetikoaren aldetik eta XX. mendeko olerkariak etorri arte ez da aldakuntza handirik gertatuko.\nErromantizismoak eta Lore Joko edo Euskal Festek (1853an hasiak), poesia instituzionalizatuz eta eratuz, baldintzatzen dituzte bai bertsolaritza eta bai poesia landua. Beroriek markatzen eta bereizten dute aurreko garaia eta ondokoa.\nXIX. mendeko bigarren erdian Antonio Abadiak Euskal Festak edo Lore Jokoak eratu zituen, lehena Urruñan 1853an eta azkena Ezpeletan 1896an.\nLehiaketetan hasieran poesia agertzen da, gai nahitaezkoa Ameriketarako emigrazioa izanik. Aurki bat-bateko bertso lehiaketa ere agertuko da 1856tik aitzina; bertso-saiotan jarri ohi ziren gaiak bizimodu, ogibide eta antzekoekin lotuak ziren (hiritarra eta laboraria, ezkondua eta donadoa etab.). 1853tik aitzina koblakariok aitortzen dute beraien bertsoak doinu ezagun bati egokituz eginak direla.\nLore Jokoek bertsolari eta bertso jartzaile anitz erakarri zuten, are mugaz honaindikoak, baita poeta batzuk. Euskal Festetako bertso-jartzaile eta poeten artean aipagarriak dira J. B. Elizanburu, L. Elizanburu, G. Adema "Zaldubi", Pierre Dibarrart (1838-1919) Joanes Oxalde (1814-1897), J. B. Larralde (1804-1870), M. Guilbeau (1839-1912), Ch. Bécas (1847-1911), J. Gorostarzu (1829-1868), P. Harispe, A. Etxeberri etab. Hegoaldekoen artean aipagarriak dira Arrese Beitia, Arana, Iraola, Artola, López Alen, Casal, K. Etxegarai, A. Arzak, K. Otaegi (1836-1890) etab.\nLore Jokoak ez ziren izan literatura esparruko gertakari bat, Catalunyan bezala, folklorearen osagai bat baizik (bertsolariak ez ezik herri-kirolariak ere aritzen ziren). Kultura maila apala zen. Lore-Jokoetatik sortzen den poesia etorkiz eta formaz bertsolaritzaren seme da gai, teknika eta baliabide formalen aldetik. Hizkuntza poetikoari dagokionez ere, bertsolariena da poetena baino gehiago.\nLore Jokoek euskara zabaldu eta euskal literatura eratu eta erakundetu zuten. Poesia zuzpertu zuten eta ondotik kontaera eta teatroa abian jarriko dira.\nSaran sortua, aduanazaintzan aritu zen bere anaiekin, horien arteko bat, Leon, bera bezala poeta izango zena. 30 urtez sorterritik kanpo hainbat herritan ibili ondoren, 1870an, Napoleon III.aren erorikoan, Sarara etxeratu zen, kapitain mailarekin. Politikan errepublikarra zen eta kazeta-artikulu zenbait idatzi zuen politikaz, euskaraz. G. Adéma "Zaldubi"ren eta garaiko euskalarien (Webster, Guilbeau, Manterola...) adiskidea izan zen.\nElizanburu ez da bat-bateko bertsolaria. Poeta gisa ezagutzen da batez ere. Hamalau bat dira J. B. Elizanbururen poesiak. Hona kantu ospetsuenetako batzuk, gaika: jaiolurra eta baserriko bizitzaren baretasuna ("Nere etxea" edo "Laboraria", 1862, "Ikusten duzu goizean" hasten dena); maitasuna ("Aingeru bati"); andrearen edertasuna ("Maria", 1865); ziri eta maiseoa ("Lau andren besta"); herrimina ("Agur herriari", "Xori berriketaria"); herria eta politika ("Biba Frantzia", "Lehen eta orai"). Aipagarriak dira gainerakoak ere: "Infirmerian", Gazte hiltzera doana"; "Apexa eta Lorea", "Eskuara eta eskualdunak", "Zapataina (edo Gizon zuhurra)" eta "Maite zaitut".\nNeurtizlari trebea da Elizanburu: 11-12 bertso mota darabiltza, ugarienak 7/6, 7/5 moldekoak (Iparraldean 13-12 silabako laukoak). Doinuen berriztatzailea da, Iparragirre bezala: herri-kantuak erabiltzen ditu, operakoak ("Aingeru bati"), edo agian berak asmatuak ("Nere etxea").\nHizkuntzaren jabe da Elizanburu. Lapurtera garbia eta ulerterreza darabil. XIX. mendeko poeta hoberena da, askoren ustez.\nHitz lauz: Piarres Adame Saratarraren zenbait hitztorio (1889) eleberri laburra argitara zuen. Piarres Adame saratar jator, ditxolari eta bertsolariak Pello gazteari, Olhetako festetara doazela, kontatzen dizkion istorioek, berari gertatuek, betetzen dute liburuskaren zati handi bat. Zaharrak gazteari bizitzako ikasbidea erakusten dio beraz. Egileak euskalduntasunaren irudi bat eman nahi duela dirudi, tradizioaren elementu garrantzitsuen bidez (jatortasuna, umorea, jan-edana, dantza etab.). Umorea eta atsegina dario kontaerari.\nGratien Adéma "Zaldubi" (1828-1907)\nSenperetarra (Lapurdi). Baionako katedraleko kalonje. Lurdeseko agerraldiak gertatu ondoren (1858) erromesentzat prediku, kantika eta gidaliburuskak egin zituen (1875, 1877). Neurtizgile ospetsua izan zen eta 1893an omenaldi bat egin zioten, berak karia horretara "Gauden Euskaldun!" kantu ospetsua ondu zuela ("Zazpi Euskalherriek bat egin dezagun / Guziak bethi, bethi, gauden gu Eskualdun!" errepika dutenak). 1901ean Iparraldeko eta Hegoaldeko idazleen bileretan (Hendaia, 1901; Hondarribia, 1902) Adéma mahaiburuko izendatu zuten, baina ez zen gai izan bilkura horiek bideratzeko.\n"Zaldubi" neurtizlari ikasia da, ez bat-bateko bertsolaria. G. Adémaren neurtitzak Eskualduna kazetan argitaratu ziren, gero RIEV II.ean 1908an. Neurkeraz "Art poetique basque" artikulu saila agertarazi zuen (1899).\n"Zaldubi"k alegien saila landu zuen, La Fontaine-n hamazortzi bat alegia itzuliz eta are bersortuz. Zortziko txikietan moldatu zituen eta elkarrizketa bizi, hitz joko eta umorez jantzi. Sariak eskuratu zituen Lore Jokoetan: 1783an "Bildotsa eta otsoa" eta "Belea eta Axeria"rekin. "Zaldubi"k politika sartzen du alegiotan, bere garaiko gatazkei buruz ari baita, Errepublikak ekarritako pentsabide eta bizimodua gaitzetsiz. "Zaldubi"k kantikak edo eliz kantuak ere ondu zituen (31 gutxienez), katixima, Ama birjina, santuen bizitza etab. gaitzat hartzen dituztenak, harenak izanik egun elizetan kantatzen diren zenbait.\nKantu profano asko ere harenak dira, horietako franko ezagunak egin direnak. Batzuk, irrigarriak: "Martin eta Kattalin" (1851) edo "Hitzuntziak" (1857). Beste batzuk, politikazkoak, hots, Errepublikaren kontrakoak: "Betiri Sants" bigarrena (1875), "Errepublika" (1876). Baditu pilotarienak ere: "Pilotariak" (1857). Eta sorterrizaleak, azken aldikoak: "Eskualdunak" (1882) edo "Gauden gu eskualdun" (1893).\n"Zaldubi"ren neurtitz guztiak kantatzeko eginak dira, doinuak berak asmatuak izan edo ez. Musikaren arabera ondu zituen bere bertsoak. Aberatsa da estrofa molde desberdinetan (25 bat): horien artean hamahiru silabako lauko berdina edo zortziko txikia nagusi da.\n"Zaldubi" neurtizlari zehatza da, nahiz ez Elizanburu bezain gozoa. Iparraldeko bertsolarien hizkuntzamoldean eta prosan eragin handia izan zuen.\nMartin Hiribarren (1810-1866)\nAzkainekoa, Bardozen apaiz egona. Euskalaria, idazlea eta poligrafoa. Tradizioei atxikia zen. Xahoren adiskide eta garaitsukoa da.\nBi bertso-liburu argitara zituen:\nMontevideoko berriak liburuska (1853), Ameriketarako emigrazioaren aurka.\nEskaldunak (1853), 5.000 bertso-lerro dituen poema, garaiko gauza eta pertsonen zerzeladaz beteriko kontuak biltzen dituena.\nHitz lauz: Eskaraz egia (1858). Sinestegabeei edota erlijio guztiak onartzeko modukoak direla ziotenei ihardesteko eta ihorditzeko idatzia.\nArgitaragabe utzi zuen Napoléon Lehena (1856en idatzia, 1994an argit.) eta Laborariak poema. Erran zahar eta aforismo ugari idatzi zituen, orotara 1300 inguru.\nMartin Hiribarren poeta baino areago neurtizlaria da, erritmoaren zentzua duena. Bertso eliptikoak dira harenak, bihurketa gehiegizkoak egiten ditu errimaren faboretan. Hiztegi aberatsa du. Herri-bertsogintza moldetan dabil.\nPiarres D'Ibarrart (1838-1919)\nPiarres D'Ibarrart, Jatsukoa, gazte denboran bertsolari gisa ibilia, Baigorriko xantre edo eliza-kantari jarri zen eta harrezkero ez zen plazetan agertu, erretorak debekatu baitzion. Bertso jartzaile bezala da ezaguna eta Euskal Festetan saritua izan zen (1882, 1893). Harenak dira "Itsua eta sastrea", "Mixelengo zubia", "Mutil zahar bat bere mahastian" eta beste zenbait kobla ezagun.\nJoanes Otxalde (1814-1897)\nJoanes Otxalde, Bidarraikoa (Nafarroa Beherea), aduanazaina. Bertsolari eskolatua eta bertso-jartzailea, herriko festa, eztei, pilota partida eta abarretan ibilia; ditxolari paregabea. Arrakastatsua izan zen mende erdi batez. Errepublikarra, hots, "gorria". Otxaldek Euskal Festetara zenbait bertso bidali zuen: 1867an "Xuriko"ren bertso aipatuak, G. Adémak orrazturik; 1890an "Etxahun eta Otxalde" izenekoak, orduko hila zen zuberotarraren omena zabaltzen lagundu zutenak; 1878an "Kilo-egilearen kantuak", saritua izan zena.\nJose Mendiage (1845-1937)\nJose Mendiage, Hazparnekoa, Amerika Beherera joan zen, Montevideon eta Buenos Airesen euskaldunen biltzarretan bere bertsoak kantatu zituen eta euskaldunen arteko elkartasuna bultzatu, P. M. Otañok bezala.\nHaren kantuen bilduma, Zazpiak bat-Eskualdun kantuak, arrakastatsua eta behin eta berriz argitaratua izan zen (Buenos Aires, 1900, 1904, 1910; Txileko Santiago, 1916). Aski ezaguna da haren "Kantuz" izenekoa, non bertso-lerro guztiak hitz horrekin hasten baitira. Umore ona eta zorroztasuna darie haren bertsoei.\nBilintx eta Otaño bertso-jartzaile eta benetako poetak dira, bertsolaritzan ere aritu arren. Biak dira bertsolaritzaren Urre Arokoak, bertso-paperek indar handia duten garaikoak. Iparragirrek bertsolaritzara ekarria ere aintzat hartzekoa da. Erromantizismoaren ikuspegia nabaria da egile hauengan. "Bilintx"ek gai berria dakar -maitasuna- eta hizkuntza poetiko landua, eta Iparragirrek doinu, ahapaldi eta gai berriak -herria, lur- eta urruti-mina-.\nUrretxukoa (Gipuzkoa). Ez dakigu ziur jendaurreko bertsogintzan aritu ote zen, bai ordea bertso-jartzaile izan zela. Lehen karlistate ondoan Euskal Herria zegoen egoera tamalgarriak hunkituta, kantari ibili zen batetik bestera. Iparragirreren saio onenak eta euskal gaiak gehienbat 1857 artekoak edo erbesteratu aurrekoak dira.\nXenpelarrek aitortzen du "Iparragirre abilla dala", "eskola ona eta musika / bertsolaria gaiñera". Baina "baserritar legera" egiten dio erronka, hau da, bat-bateko bertsotan norgehiagoka. Bestenaz "ni enauzu ibiltzen" / kantuz dirua biltzen / komediante moduan" esatean, berak, Xenpelarrek, debalde kantatzen zuela adierazten du. Bertsogintza eta irudi berri bat ekarri zuen beraz Iparragirrek.\nIparragirreren bertso edo kantuak gaika sailkatzean, multzo eta azpimultzo batzuk bereiz daitezke. Lehenbizi, Euskal Herria edo, zehatzago, haren sinboloa ("Gernikako Arbola"), borrokaren zantzua ("Nere amak baleki"), herrimina ("Agur Euskalerriari", "Kantari euskalduna", "Nere etorrera" edo "Hara nun diran" hasten dena), jaioterria ("Ameriketatik Urretxuko semeei"), etorkizuna ("Jainkoa eta arbola", "Gu gera"), lurra ("Nere oldozmena").\nBigarrenik, emakumearen ikusmolde erromantikoa ("Nere maitearentzat" edo "Ume eder bat..." hitzekin hasten dena, "Zugana, Manuela", "Nere izarra", "Beltzerana").\nHirugarrenik, fartza modukoak, nahiz dela jan-edan ("Glu, glu, glu"), gose ("Errukarria") edo andrearen parodia ("Ezkongaietan").\nLaugarrenik, konpromezu bertsoak ("Gora Euskera", "Okendori", "Nabarrako Euzko Bazkuna" etab.).\nIparragirrek euskal gaia indartsu sartzen du bertsolaritzan eta eragin handia izan dute lehen multzoko gaiok: Gernikako Arbola sinbolo bezala, Euskal Herria foruetan mamitua, erbesteratuen herrimina, lurra hezurrak uzteko lekua...\nP. M. Otañok hurbiletik jarraitzen dio euskal gai honetan. Iparragirreren eragina tropo eta topiko bihurtu diren esaeretan ere agertzen da: "Eman da zabal zazu / munduan fruitua", "Baiñan biotzak dio / zoaz Euskalerrira", "nere lur maite ontan / ezurrak uzteko". Baita zortzikoaren finkapenean eta doinu berrien premia eta egokitzapenean eginiko saioan -nahiz batzuk kanpokoak izan-. Musika erromantikoa da hark dakarrena.\nZortziko txikian moldatu zituen bertso gehienak (7 / 6), gutxiago zortziko nagusian. Puntua nahikoa aberatsa izan arren, erraza da eta ez "Xenpelar" edo "Bilintx"ena bezain zehatza.\nIndalezio Bizkarrondo "Bilintx" (1831-1876)\nDonostiakoa. Bi karlistateen bitartean bizi, ondu eta argitaratu zituen bere bertsoak, erromantizismo garaian. Pertsonaia ezaguna, bizitzan zorigaitzak joa izan zen.\nBertso asko egileak izenpetu gabe agertu ziren. 35 poesia inguru gordetzen dira; beste asko, galdu egin dira. Oso ezagunak dira batzuk, herri kantutegira igaro baitira: "Biyotz erituba" edo "Triste bizi naiz eta" hasten dena, "Loriak udan", "Domingo Kanpaña", "Ja-jai", "Juana Bixenta Olabe"....\n"Bilintx" kultura-zaletasun eta arte sentiberatasun handikoa zen, etorri ugarikoa, sentimendu sakon eta finekoa. Gaztelaniazko poetak irakurri eta haien eragina izan zuen: Becquer, Campoamor, Trueba, Aguilera...\n"Bilintx"en gai nagusia maitasuna da. Nabaria da erromantizismoak "Bilintx"en bertsoetan duen eragina maitasunaren gaian, hartaz duen ikusmoldean, nitasunak hartzen duen garrantzian, damaren irudiaren deskripzio eta konparazioetan, eta topiko erromantikoen erabileran. Maitasunaren kontaera-bidea bertsolarien eskolakoa da gehienetan (zortziko txikian), baina epigrama erara kontatuak ere badira ("Ja-jai", "Nik au pensatu nuen"), edo era lirikoan ("Juana Bixenta Olabe"), baita jostagailu gisa ("Doloresi"). "Bilintx"en beste alderdi bat erakusten dute ziri-bertsoek. Horiek bertsolarien eskolakoak dira ("Potajiarena", "Domingo Kanpaña", "Zaldi baten bizitza"). Kontaera gisakoak dira beste batzuk ("Begirozute pikadoriak", "Pobriaren suertia", "Penetan daramazkit").\n"Bilintx"ek landu egiten du bere poesia. Baliabide poetiko ugari eta desberdinak erabiltzen ditu: konparazioak, bertsolarien klitxeak, baliabide erretorikoak eta hizkuntza poetikoari dagozkionak.\nTeknika aldetik, bertsolarien usariozko legeak garaiko joerekin lotzen ditu ("Ja-jai"), idatzitako poesia eta bertsolaritza elkarri hurbilduz. Puntu aberatsa da harena. Doinu ez ohikoak ere erabiltzen ditu ("Hurra Pepito", kontaerakoa, "Juana Bixenta Olabe" izenekoan). Zehatza da erritmo eta neurkerari dagokionez, agian literatura idatziaren eraginez.\nEusebio Maria Azkue (1813-1876)\nLekeition jaioa, itsasoan urtetan ibilia eta bere herrian Nautika irakaslea. Pentsakeraz tradizionalista edo kontserbadorea zen. Manterolaren Cancionero Vascon haren poesia anitz bildu zen. Hilda gero, haren poesiak R. M. Azkue semeak argitara zituen Parnasorako bidea izenburupean (1896).\nE. M. Azkueren poemetan badira: debozio-poemak ("Dies irae" edo "Ave Maris stella" itzulpenak), ipuin edo alegiak, jolasgarriak, kondairazkoak, irrigarriak, ziri-bertsoak, bilantzikoak eta serioak (hauen artean aipagarria da "Apolo eta Musak"). Klasikozalea zen, mitologiaren erabileran erakusten duenez.\nE. M. Azkue poeta narratiboa da batez ere, ez lirikoa, "Euskaradija" poeman erakusten duenez. E. M. Azkue ez da bat-bateko bertsolaria; klasikoen eta garaiko erromantikoen eskolan ikasia da. Erromantizismoaren eta kostunbrismoaren zantzuak nabari dira haren poemetan, adibidez nitasunaren garrantzia, lehen pertsonaren erabilera, inspirazioaren indarra, patu tristea jarraitu behar duenaren zorigaitza, exotismo-joera, etab.\nPello Mari Otaño (1857-1910)\nZizurkilekoa (Gipuzkoa), hiru aldiz Ameriketara joana, euskararen irakasle gisa jardun zuen Buenos Airesen. Abots kaskarrekoa baina bertsolari fina zen. Bertso-liburu bat argitara zuen: Alkar (1894, 1930).\nOtañoren gai nagusiak Iparragirrerenen beretsuak dira: Euskal Herria, euskara, erbesteratuen herrimina, lurra. Nahikoa ezagunak dira haren bertso batzuk: "Ameriketako panpetan", "Aita-semeak", "Txepetxa", "Limosnatxo bat"...\nEragin handia izan dute hark idatzitako bertsoek bertsolaritzaren hizkuntzamoldearen eraberritzean, adibidez "Basarri"gan, tematikari -gero eta abertzaleagoa- eta batez ere hizkera txukunari dagokionez.\nFelipe Arrese Beitia (1841-1906)\nOtxandiokoa, ogibidez santugina. Alderdi Karlista utzi zuen, liberalek eta karlistek euskara eta foruez axola gutxi eta guda nahi zutela ikusirik. Haren "Ama Euskeriari azken agurrak" poemak Elizondoko Lore Jokoetan lehen saria irabazi zuen (1879). Izan ere, euskararen eta euskalduntasunaren etorkizunaren kezka bizia agertzen du, eta kezka hori Pizkundearen ezaugarria da. Beste 13 aldiz ere saritua izan zen Lore Jokoetan. Kanpion eta Duvoisin-ek Arrese Beitia goretsi egin zuten.\nEuskal-Erria eta Euskalzale-n argitara ziren haren neurtitzak eta 1900ean Ama Euskeriaren Liburu kantaria-n bildu ziren. 1902an Asti-orduetako bertsozko lanak argitara zuen.\nGaien arabera sailka daitezke haren neurtitzak: kantu herrikoiak (euskara, foruak, Gernikako Arbola...), lirikoak, eliz kantak, alegiak, ipuinak, irakurgaiak, hamalaukoak, odak, goresmen kantuak (gizon ospetsuei, adibidez), baita gaztelaniazko poeta zenbaiten (Herrera, Caro, Balbuena, Quintana, Zorrilla) itzulpenak.\nArrese Beitiak euskara indartsua, ugaria eta ederra du. Haren bertsoetan etorria, elokuentzia eta erretorika dago, lirika baino gehiago.\n1876an bigarren karlistatea amaitzen da, eta euskaldunek foruak galtzen dituzte. Kezka bizi bat sortzen da euskararen biziari eta etorkizunari buruz. Mugimendu honen erakusburu dira euskal liburuen argitalpen eta berrargitalpenak. Orduan agertzen dira, adibidez, J. A. Mogelen Peru Abarka, P. P. Astarloaren Discursos Filosóficos, Larramendiren Corografía, Aizkibel-en Hiztegia etab.\nJose Manterola donostiarrak (1849-1884) euskalzaleak biltzen ditu bere poesia bilduma eta aldizkariaren inguruan, eta euskal literaturan aro berri bat hasten da. Cancionero Vasco (1877-1880) bilduman euskalki eta garai guztietako bertso eta kantuak bildu zituen generoka: amodiozkoak, ziri-bertsoak, alegiak, historia-, aberri- eta erlijio-kantak itzulpenekin, azalpen oharrekin, iritzi kritikoekin, egileei buruzko datuekin, are doinuekin. Manterolak bere kantutegian Etxepare, Meagher, Iztueta, Iturriaga, Iparragirre, Elizanburu, Arxu, Guilbeau, Dibarrart, Bilintx, Artola, Azkue, Uriarte, J. I. Arana, eta abarren bertso eta poesiak bildu zituen. Bilduma literarioa da, beraz, eta ez folklorikoa.\nOndoren Manterola Euskal-Erria aldizkaria ateratzen hasi zen (1880-1918). Euskaraz hainbat lan argitaratu ziren hor, bertsoak batez ere, baina ez zen izan aldizkari literario bat huts-hutsik, Euskal Herriko hizkuntza eta historia ere lantzen baitzituen. Hor bildu ziren Aita J. I. Arana, R. Artola, F. Arrese Beitia, E. M. Azkue, A. Kanpion, S. Baroja, K. Etxegarai, A. Abbadie, J. B. Elizanburu, J. Vinson, Harispe, Duvoisin, K. Otaegi, M. Soroa, A. Trueba, G. Adéma, P. M. Urruzuno, V. Arana, etab.\nPizkundea Donostian mugimendu literarioari lotuago egon zen. Bizkaian, Araban eta Nafarroan beste erakunde batzuk sortu ziren. Erakunde horietan bildu ziren orduko euskalzale jakintsuak, euskal kultura sustatzeko asmoz. Adib., Nafarroan Asociación Eúskara de Navarra eta Revista eúskara (1878-1883), Gasteizen Revista de las Provincias Eúskaras (1878-1879). Bizkaian A. Artiñano Euskararen Akademia bat sortzeko asmoa agertu zuen 1886an.\nIparraldean 1853az geroz D'Abbadie jaunak urtero antolatzen zituen Euskal Festak 1879an ospatzen dira lehen aldiz mugaz honaindian, eta lehen aldiz probintzia guztietako poetak eta bertsolariak aurkezten dira. Urte horretan Arrese Beitia-ren "Ama Euskeraren azken agurrak" sariztatua da. Poesia horrek giro bat sortu zuen, hari erantzunez ondu ziren bertsoak lekuko, adibidez A. Arzak-en "Iltzen bazaigu Ama Euskera Euskaldunak illak gara". "Ama Euskera" topiko bihurtu zen: K. Etxegarai eta J. I. Uranga-ren bertso zenbaiten izenburuan ere agertzen da.\nLore Jokoekin eta Donostiako Euskal Festekin euskal literatura hasten da bere adiera hertsian. Genero berriak agertzen dira, eta batzuk literatura hutsekoak: kontaera -bereziki eleberrigintza- eta antzertia. Poesia ere ugaltzen da.\n1879an Donostian "Itz jostaldiak" antolatzen hasten dira, Udalaren babesaz eta J. Manterolaren eraginpean. Lehiaketan istorio, elezahar edo ohitura oroigarriren bat gaitzat hartu behar zen. Ohargarria da aurkezten diren idazle gehienak laikoak direla.\nDonostiako Euskal Festen inguruan agertzen diren elezahar edo leiendek, deskripzioek eta antzerkiek prosaren nagusitasuna ekarriko dute.\nEleberria oso berandu hasten da, XIX. mende bukaeran, eta (sasi)kondairarako joeratik ohitura eleberrigintzara iraganen da, eta hartan iraunen du luzaz, harik eta nobela esistentzialista etorri arte ("Txillardegi"ren Leturiaren egunkari ezkutua, 1957). Ipuin eta kontakizun laburrek kontaeraren esparrua zabalduko dute: askok folkloregaiak landuko dituzte, beste asko farregarriak izango dira eta jazoerak asmakizunekin nahasita ager daitezke.\nPeru Abarka -ko autuak eta santuen bizitzetako kontakizunak (Laphitze, G. Arrue, edo Birjinia ), euskal eleberriaren hasikintzat joak izan arren, eleberri edo ipuinez bestelako genero mota batzuetan idatziak dira.\nDaskonagerre-ren Atheka gaitzeko oihartzunak da lehen euskal eleberria (1870), baina itzulpena da Les échos du pas de Roland -ena (1867). Nobela horretan "Ganix" kontrabandistaren ibilerak kontatzen dira lapurtera "kostatarra" deitzen den hizkeran. Itzulpena da Amodioaren martirra foiletoi-nobela ere (Le Pays basque-Eskual-herria, 1900-1901), Ernest Daudet idazle frantsesaren (1837-1921) Dolorès nobelarena (1879), gaztelaniazko bertsiotik egina (1886). Kontatzeko era tradizionalagokoak dira Elizanbururen Piarres Adame eta Duvoisin-en Baigorriko zazpi liliak.\nHasierako aldiko kontakizun gehienak kazeta edo aldizkarietan agertu ziren atalka.\n1879-1891 bitartean, Donostiako Udalak Manterolaren bultzadaz antolatutako lehiaketei esker, 30 bat elezahar edo leienda idatzi eta argitaratu ziren "Oroimengarriak" bildumetan, baita aldizkarietan ere (Euskal-Erria-n batez ere).\nPizkunde garai honetan edo lehenxeago, nagusi da erromantizismo sasihistoriazalea, lehenagoko euskaldunen egintza harrigarri eta miragarri ustezkoak eta mitoak sortzen zituena (Aitor, Altabizkarko Kantua...). Euskal idazleek (K. Otaegi, Tx. Agirre, T. Alzaga, G. Arrue, A. Arzak, A. Kanpion, K. Etxegarai, Lopez Alen, Guilbeau etab.) gaztelaniazko egileak itzultzen edo imitatzen zituzten (Navarro Villoslada, J. M. Goizueta, V. Arana, J. V. Araquistain), kalitate eskaseko literatura idazten zutenak.\nTxomin Agirre (1864-1920)\nOndarroan jaioa, Zumaiako monjen komentuan kapilau izan zen. Haren Auñemendiko Lorea (1898) jotzen da lehen euskal eleberritzat. Urte batzuk lehenago A. Apaolaza medikuaren Patxiko Txerren (1890) ipuin luze edo nobela laburra atera zen, A. Trueba-ren El Judas de la casa-ren egokitzapen trebea.\nAuñemendiko Lorea kondaira eleberria da, VII. mendeko gertaerak kontatzen dituena, egilearen ustez kristautasuna sartuz zihoan garaikoak. Riktrudis da jokalari nagusia. Riktrudis San Amandoren ikaslea da, euskaldun kristaua, eta bere maitaletzat Adabaldo frantses kristaua hautatzean euskaldunen artean gerra sortzen da. Bizkaiera herrikoian idatzia dago, garbizaleegia da baina ez aranatarra, larramenditarra baizik.\nKondaira joerako eleberrietatik ohitura eleberrietara iraganen da Agirre (Kresala, 1901; Garoa, 1907).\nResurrección María Azkue (1864-1951)\nResurrección María Azkue, Lekeition jaioa, Eusebio Maria Azkueren semea. Apaiztu ondoren, Bizkaiko Aldundiak eratu euskararen katedra irabazi zuen (1888) S. Arana eta Unamunorekin lehian. Musika ikasketak egin zituen eta Euskaltzaindiaren lehen burua izan zen, hil arte.\nEuskal Izkindea. Gramática Euskara (Bilbao, 1891), elebiduna.\nDiccionario Vasco-Español-Francés (1905-1906), 2 lib.\nMorfología Vasca (1923).\nCancionero Popular Vasco (1925). Euskalerriaren Yakintza. Literatura Popular del País Vasco (1935-1947), 4 liburuki.\nEuskalzale (1897-1899) eta Ibaizabal (1902-1903) aldizkariak sortu, zuzendu eta bertan artikulu ugari idatzi zuen. Euskalzale-ko bere bizkaierazko eta gipuzkerazko irakurgai barregarrien bilduma bat eginda Txirristadak liburua atera zuen (1898).\nZartzuelak sortu zituen: Vizcaytik Bizkaira, 1895; Eguzkia Nora, 1897; Pasa de Chimbos, 1898; Sasi-eskola (1898). Operak ere bai: Ortzuri, 1910; Urlo, 1912.\nIpuinak: Behin da betiko (1893, 1898) eta Batxi Guzur (1897). Batak eta besteak kostaldeko herrixka baten bizimodua eta ohiturak kontatzen dituzte. Gizarte bereizketa bat ageri da (euskaldunak eta erdaldunak) eta helburu didaktiko bat (zuhurtzia). Euskararen aldetik balio handiagoa dukete literatura aldetik baino.\nEleberriak: Ardi Galdua (1918). Latsibi, 1919 inguruan idatzia, 1989an argitaratua.\nAbertzaletasunarekin batera, Sabin Aranak euskal kultura eraberritu eta euskara "garbia" ezarri nahi izan zuen, ortografiatik hasi eta morfologia, joskera eta batez ere lexikoan aldatuz, hau da, erdal usaina zuten hitz guztiak kendu eta hitz berriak asmatuz. Aranak ordura arteko tradizio idatzia gutxietsi eta euskara berria ezarri nahi zuen. Jarraitzaile ugari izan zituen: Arriandiaga "Mibisus", Zabala-Arana, L. Eleizalde, P. Orkaiztegi, "Kirikiño", Olabide... Olerkarien artean, "Lauaxeta" batez ere.\nAzkuek ere, hasieran bereziki (Euskal Izkindea, 1891), euskara arlo guztietan aldatu nahi izan zuen. Garbizalea izan zen eta haren hiztegiak aldi oso bat markatu izan du; haren hitz berriak, ordea, gramatika aldetik zuzenak eta gardenak dira. Joskeran ere haustura gertatu zen, Altuberen lege hertsiekin.\nArana eta Azkueren hizkuntz ereduen eragina nabarmena da hitz lauz nahiz neurtuz eta genero guztietan; Hegoaldean nagusi izan da ia 1960 ingurura arte.\nBi antzerti mota ageri dira XIX. mendean: alde batetik, herri-tradiziozko antzertia, bereziki Zuberoakoa, hau da, asto-lasterrak eta pastoralak; bestetik, antzerti konbentzionala, Pizkunde giroan eta Lore Jokoen eta Euskal Festen babesean Donostian sortu zena. XIX. mendeko asto-lasterrei dagokienez, gutxi dakigu. Hérellek dio urtero pare bat antzerki gutxienez antzezten zirela, eta dozena baten antzezpenen berri ematen digu, hauexena, esaterako: Malku eta Malkulina (1807), Kaniko eta Beltxitina (J. Oihenartena, 1848), Belkader, Afrikako errege (1892) etab. Pastoralen berriak ugariagoak dira, 35 pastoral desberdin baino gehiago antzeztu ziren XIX. mendean. Haien artean, badira Testamentu Zaharrekoak, Testamentu Berrikoak eta Antzinako Elizakoak (Josue, 1820; Nabukodonosor, 1857), santuen bizitzak (Santa Margarita, 1818; Santa Katalina, 1839), antzinate profanokoak (Edipa, 1816), gerra kantetakoak (Roland, 1811; Aymonen lau semi(a)k, 1818), abentura eleberrietakoak (Santa Genobeba, 1802; Jean de Calais, 1818; Robert Le Diable, 1849), legendetako istorioetakoak (Napoleon, 1849; Jean d'Arc, 1891).\nAntzerti konbentzionala 2. karlistate ondoan eta Donostian sortzen da. Donostiar giroko teatroa zen eta donostiar hizkera bereziz, gainera. Antzerti irrigarri eta satirikoa; moldeei dagokienez, gehienbat jostirudi edo komedia barregarri eta drama negarregileen artekoak. M. Soroa da teatro berri edo moderno honen aita. Hark eta teatro mota honek jarraitzaile ugari izan zituen: J. Artola, E. Gorostidi, V. Mokoroa, R. Illarramendi, J. I.Uranga, B. Iraola, T. Alzaga, R. Azkarate, S. Baroja...\nMende bukaeran Alzaga eta Barriolari esker duintasun bat jaristen du, ordura arteko txokokeria gaindituz. Donostiatik irten eta Gipuzkoa osora iraganen da antzertia, eta gero Bizkaira, azken honetara batez ere Azkueri esker. Azkueren arabera, teatroak, gizarteari begira, eginkizun bat zuen, herria euskalzaletzea; S. Aranak ere antzertia euskal abertzaletasuna suspertzeko tresnatzat zeukan. Alzagak antzertia hedatuko du itzulpen eta egokitzapenekin, nahiz batez ere komediak idatzi zituen. Barriolak, ordea, drama landuko du batik bat, drama burgesa deitua.\nDrama burgesaz gainera, badira beste zenbait drama mota: lirikoa edo musikala eta historikoa. Lehen drama lirikoa Pudente izan zen (1878), Serafin Barojaren libreto eta Santestebanen musikarekin. Geroago Azkueren Vizcaytik Bizkaira (1895) eta T. Alzaga eta B. Zapirainen Txanton Piperri (1899) sortuko dira. Drama lirikoa hiriburuetan antzeztu ohi zen eta 1910 inguruan jo zuen gailurra: A. Etxabe eta J. Guridiren Mirentxu (Bilbao, 1910), J. Artola eta J. M. Usandizagaren Mendi-Mendiyan (Bilbao, 1910), Guridiren Amaya (1920).\nDrama historikoa erromantizismoaren fruitua da eta euskaldunen egintzak eta balentriak (asmatuak eta ustezkoak barne) goraipatzen ditu. Adib., Iparraldean J. M. Hiribarrenen (1810-1866) 891n Eskaldun gerla eta J. P. Harisperen (1854-1929) Karmela, hitz neurtuz (Euskal-Erria, 1886). Hegoaldean, S. Barojaren Hirni ama alabak (1882), hitz neurtuz; Ramos Azkarateren Beotibarko jazarra (1886); Katalina Eleizegiren Garbiñe (1916) eta Loreti (1918).\nAldizkariek bultzada handia eman zioten antzertiari; haien orrialdeetan argitaratu ziren: Euskal-Erria (1880-1918), Euskalzale (1897-1899), Ibaizabal (1902-1903), Euzkerea (Bilboko aldizkari sabindarra), Euskal Esnalea (1911-1931), Euskalerria, geroago Antzerti (1932-1936), Iparraldean Gure Herria, etab.\nDonostiarra. Ogibidez teatrogizona ez bazen ere, hainbat teatrolan idatzi, itzuli edo moldatu eta antzezteko prestakuntzak egin zituen.\nZartzuelak: Iriyarena, gaztelaniaz gehiena, euskarazko zati batzuekin, 1876 eta 1878an antzeztua arrakasta handiz; Gorgonioren estuasunak edo boltsa galdu (1894), J. Gimon-en musikarekin.\nKomediak: Gabon (1880an antzeztua), Au ostatuba! (1884), Alkate berriya (1885), Lapurrak, lapurrak! (1885), Barrenen arra (1886), Urrutiko intxaurrak (1887), Abek Istillubak (1894), Ezer ez ta festa (1899), Baña zein naiz ni? (1907), Auxe da eguna.\nItzulpenak: Anton Kaiku (1882), XV. mendeko La Pharse du Maitre Pathelin lanetik moldatua.\nElkarrizketa: Baratzan (Euskal-Erria, 1886).\nArtikuluak (euskaraz eta gazteleraz): Azak eta Naste bilduma (1894, 1895, 2 lib.), bertsoak eta komedia bat duena.\nSaiaera-itzulpenak: Euskal Naparren Joaera edo Emigrazioa (1885), J. Colá y Goiti-rena. Egilearen beste obrak baino landuagoa da, hitz larramenditarrak darabiltza baina baita Donostiako hizkera ere.\nSoroak harrera ona eta arrakasta izan zuen ikusleen nahiz kritikaren aldetik. Donostian ez ezik, Gipuzkoako toki askotan ere antzeztu ziren haren obrak, baita bera hilda gero ere.\nSoroak gai barregarriak erabiltzen ditu, irri egiteko moldatzen baititu antzerkiak. Hitz-jokoetan oinarritutako barre algara lasaia eta axolagabea eskeintzen du. Antzerki asko musika eta abestiz apainduak dira. Donostia zaharreko ohiturak agertzen dira eta bertako hizkeran mintzatzen dira hango pertsonaia edo, hobeki esan, tipoak.\nDonostiarra. 13 urtetik antzezlanei osoki emana, berak idatzi eta zuzendu zituen antzerki gehien, emanaldi gehien eskaini eta jokalari gehien hezi. 1914an Abelino Barriola zinegotzi abertzale eta antzerkizaleak Euskal Iztundea ("Academia de Declamación Vasca") delakoa sortarazteko proiektua aurkeztu zuen, eta katedradun Alzaga hautatu zuten. Alzaga izan zen egile garrantzitsuena XIX. mende bukaeratik XX. mende herena ia bete arte, antzertia bere inguruan higiarazi zuena.\nAlzagaren teatrolanak 30 bat dira guztira, gehienak 1920ko hamarkadan idatziak. Komedian nabarmendu zen. Ekitaldi bakarrekoetan aipagarria da Burruntziya (1926); bi ekitaldikoetan, Bost urtian (1922) eta Amatxi (1923); hiru ekitaldikoetan, Osaba (1926) eta Andre Joxepa Tronpeta (1920), azken hau luzeagoa, konplexuagoa eta handinahiagoa.\nAntzerki koralak dira San Tomaseko feriya (1892) eta Zanpantzar (1924). Ohitura antzerkiak dira, Donostiako bi jai handietan girotuak.\nOperak diraTxanton Piperri (1899), Anboto (1906) eta Gli kornamenti, azken hau B. Zapirain-en musikarekin.\nItzulpen edo moldaketak dira Ramuntxo (1920), P. Loti-rena, eta Irritza (1924), Shakespeareren Macbeth tragediaren moldapena.\nArtikuluak ere argitaratu zituen Euskal-Errian, ehundik gora.\nBaserritarrak, neskatxak, mozkorrak, arloteak, tipo xelebreak eta antzekoak dira Alzagaren pertsonaiak. Beroriek marrazten asmatzen du, baina "tipoak" dira, nortasunik gabekoak. Farregarritasuna lortzen du, egoera bitxiak sortuz eta, batez ere, elkarrizketa bizien bidez. Honetan guztian maisua da eta, beraz, antzerki laburretan ematen du Alzagak bere benetako neurria, adibidez, Burruntziya-n.\nAlzaga eta ingurukoen teatroan Donostiako gizarte giroa eta honek hizkuntz erabilerarekin duen ikustekoa islatzen da. Hortik dator antzerkiotan agertzen den baserritar eta morroi-neskame arteko giroa. Egoera hori hausteko saioa egiten du Alzagak, hizkuntza-maila jasoz, hitz berriak erabiliz (ondoan erdaratiko hitza dutela), frantses eta ingelesaren bidez kutsu kosmopolita txertatzeko modua bilatuz... Honetan jasoagoak dira Osaba eta Irritza.\nSerafín Baroja (1840-1912). Hirni ama alabac, drama en dos actos, en vascuence y en verso de doce sílabas, con su traducción en prosa castellana (1882). Pudente (1878), drama lirikoa.\nVictoriano Iraola (1841-1919). Onenzaro gaba! (1894), jostirudia. Bi itxubak (1884), zartzuela; Petra txardin-saltzallia (Euskal Erria, 1888, Sarriegiren musikarekin). Iraolaren Oroitzak ta beste ipui asko liburua Baserritarra aldizkarian 1906-1908 bitartean argitaratutako artikuluekin eginiko bilduma da (1962an argit.).\nJose Artola (1864-1929). Praisku (1892), bakarrizketa; Legorreko arrantzalia (1898), jostirudia; Bixente (Ibaizabal, 1903), komedia; Xabiroya (1902), komedia, hitz lauz eta neurtuz; Pello Kirten (1906), bakarrizketa, etab.\nBeste antzerkigile batzuk: Ramon Illarramendi (1903 inguruan), Baleriano Mokoroa (1871-1941), Juan Ignazio Uranga (1863-1934).\n1870tik aitzina Frantziako Estatu laikoaren (III. Errepublika) eta Eliza Katolikoaren arteko gatazka piztu zen. Erlijio "gerra" hau Estatuaren eta Elizen arteko Bereizkuntza legearen (1905) ondoren ematuz joan zen. Iparraldean erlijio katolikoaren aldeko liburuak eta prentsa katolikoa argitaratzen dira batez ere.\nErlijio liburuen artean genero garrantzitsuenetako bat hagiografia da (santuen bizitzak). Genero honetan kontaera nagusi da. Laphitz, Ioanategi, G. Arrue eta K. Beobide dira egile aipagarrienak. Hegoaldean ere erlijio eta eliz\nMende bukaeran erlijio eta Eliza katolikoaren aldeko liburu ugari argitaratu zituzten Iparraldeko idazleek. Elizgizonak ziren eta euskaldun fededunak laizismotik babesteko idatzi zituzten otoitz-, dotrina- eta debozio-liburuak, santuen bizitzak, gizarte-gaiezkoak nahiz gertaera historikoen istorio interpretatuak. Laphitzen liburua III. Errepublika eraiki baino urte batzuk lehenagoakoa da.\nFrantzisko Laphitz (1832-1905)\nLaphitz Arizkunen (Baztan) sortu zen, baina aita Irisarrikoa (Nafarroa Beherea) zenez, hemen iragan zuen haurtzaroa. 1867an aita Betharramdar izateko botuak egin eta Montevideora joan zen, eta ondoren Paraguay eta Buenos Airesera; horko "Euskal Etxea"rekin harreman estuak izan zituen.\nHaren liburu ezaguna egilearen izenik gabe agertu zen: Bi saindu heskualdunen bizia: San Inazio Loiolakoarena eta San Franzisko Zabierekoarena (1867). Laphitzen mintzaira ulerterraza da. Haren liburua kontakizun bizi eta dramatizatua da.\nBasilio Joanategi (1837-1921)\nIsturitzen (Nafarroa Beherea) jaioa, 1880an Belloc-eko beneditar egin zen. XX. mende hasieran, fraideak Belloc-etik egotziak izan zirelarik, Lazkaora (Gipuzkoa) etorri zen, hil arte hor egonez.\nJoanategik batez ere hagiografia liburuak argitaratu zituen, nahiz debozioliburuak ere idatzi zituen: Ehun bat Sainduen bizitzea (1876), San Benoaten bizitzea (1887). Sainduen Bizitzea (I, 1890; II, 1900). Bihotz sakratuaren hilabetheko esku-liburua (1894).\nAlmanak egilea ere izan zen urte askotan: Fedearen Propagazioneko urtekaria edo Fedearen Propagazioneko berriak urteka ematen dituena. Misiolariek frantsesez bidaltzen zituzten berriak itzuli zituen bi hilabetekari horretan.\nJoanategiren idaztankera argia eta samurra da.\nJean Pierre Arbelbide (1841-1905)\nEiheralarre-Zaron sortua (Nafarroa Beherean), Hazparneko misiolarien buruzagia izan zen.\nBokazionea edo Jainkoaren Deia (1887).\nIgandea edo Jaunaren Eguna Meza-Bezperen othoitzekin (1895). Hitzaurrean egileak euskarari eta euskaldungoari buruz dituen ideiak agertzen ditu: garbizaletasuna, euskara atzerritarrekiko babes gisa, euskal emigrazioaren arriskuak etab.\nHeren Ordrea (1890).\nArbelbidek azalpen argia eskaintzen du, haren estiloak prediku kutsu nabarmena du eta hots handikoa da. Hizkuntza landua du, hautatua, garbia eta jatorra, aberatsa hiztegian, dotorea.\nEtienne Lapeyre (1840-1893)\nKredo edo Sinhesten dut Esplikatua (1891). Hazparneko Kalbarioa (1892) liburuan ere badira haren bi prediku, Lapeyre predikalaria baitzen.\nLaurent D'Iharasarri (1848-1902)\nSaran sortua eta Orzaizen hila, Kanboko erretore izan zen. Hauteskundeetan "xurien" deputatugai izan zen 1894an.\nD'Iharasarrik argitaratu zituen liburuak itzulpenak dira: Aphezen dretxoak eta eginbideak eletzionetan (1890); Erlisionearen ixtorioa laburzki (1890); S. Antonio Padukoa (1897); Maiatzeko liburu berria (1900). Harena dateke Oraiko eskolak (1892) liburuska, gurasoei adierazten diena zein diren eskola onak (dotrina katolikoa irakasten duten eskolak) eta txarrak (eskola laikoak), haurrak eskola txarretara ez bidaltzeko aginduz. D'Iharasarrrik azalpen argi eta garbiak egin ohi ditu, hizkuntza soila erabiliz eta apaindura ardurarik gabe.\nMixel Elizanburu (1826-1895)\n"Frère Innocentius" Heletan sortua izan zen eta Hazparneko Lasalletarren ikastetxean irakasle eta zuzendari gisa ari izana.\nZer izan diren eta zer diren oraino Framazonak munduan (1890). Bigarren edizioa urte hartan berean: Framazonak (bigarren edizionea) eta Frantziako hirur Errepubliken ixtorioa laburzki (1890). Egileak framazonak edo masoiak eta judutarrak gaitzesten ditu. Grinaz, amorruz eta txispaz idatziak dira, bizitasunez, argitasunez eta zalutasunez.\nLehenagoko eskualdunak zer ziren (1889). Egileak haurtzaroan ezagutu zuen bizimodua goratzen du eta garai berriak gaitzesten, umoreari ere leku eginez eta hizkera bizi eta herrikoian ixtorio sorta kontatuz.\nJoanes Batista dohatsuaren Bizia (1891).\nMixel Elizanburuk hitzak non-nahitik hartu eta erabiltzen ditu, etorkiari begiratu gabe. Haren idaztankera ez da landua eta hots handikoa, Arbelbiderena bezala. Burrukalaria edo oldarkorra da, polikidura eta tolestura gabea, berezkoa.\nIparraldean bezalatsu, Hegoaldean ere liberalismotik eta laizismotik babesteko idatzi zituzten elizgizon zenbaitek beren erlijio liburuak. Hagiografia garrantzitsua da; aipatu dugu G. Arrueren Santa Jenobebaren bizitza.\nKrispin Beobide (1848-1891). Azpeitikoa. Asis-ko Loria (1885) San Frantziskoren biografia luzea da, herri-sundazko euskara aberats eta jatorrean idatzia (1885).\nJose Ignazio Arana (1838-1896). Azkoitiakoa eta jesuita. Euskal literatura eta metrikan oso aditua. Euskal neurkerazko lan bat idatzi zuen (Arte métrica bascongada, 1992.ean argit.), baita ortografiazko lanak. Poesia ugari idatzi zituen, bere garaikideenak baino landuagoak. Obrak:\nSan Ignazio Loiolakoaren bizitza laburtua euskaraz eta gaztelaniaz (1872), gipuzkeraz. Bai, pekatu da liberalkeriya (1888), Sardá y Salvany-ren El liberalismo es pecado-ren itzulpena da.\nAndres Iturzaeta (1838-1912). Otxandioko (Bizkaia) abadea. Urtearen domeka guztietarako berbaldiak (1894), Berbaldiak izenez ezagutuak. Aita Gaspar Astete-ren ikasbide kristinaukorraren azalduera laburrak (1899) aurrekoa baino are larramenditarragoa da.\nIII. Errepublika eta Eliza Katolikoa elkarren kontra ari izan ziren ia I. Mundu-Gerraraino. Frantses estatuak eskolak laikotu zituen eta frantses hizkuntza hedatu euskararen kaltetan, ondorioz erlijioaren eta euskararen arteko lotura sendotu egin zen. Iparraldean Errepublikaren kontrakoek ("xuriek" edo kontserbadoreek) batez ere Eskualduna kazetan plazaratu zituzten beren ideiak, interesak eta jokabidea.\nErrepublikarrek Réveil Basque astekari elebiduna, hots, Euskal Iratzartzea (1886-1894) ateratzen zuten; 1898an Le Pays Basque-Eskual-Herria k (1898-1914) hartu zuen haren segida. Reveil Basque-ri erantzunez "xuriek" Eskualduna sortu zuten, 1887an. Eskualduna ideologiaz tradizioaren aldekoa zen eta erlijioarentzat askatasun osoa aldarrikatzen zuen. Kazeta politiko gisa jokatu zuen, gobernu errepublikarrei eraso eginez.\nEskualduna-k euskal idazle multzo handia bildu zuen. Kazeta horren eta geroago Herria (1944tik aitzina) astekariaren bidez nagusituko da nafar-lapurtera literarioa, lapurtera eta behenafarreran arteko euskara batu literarioa.\nHazparnekoa. Larresoroko seminarioko irakaslea eta Eskualduna-ko zuzendaria. Kazetalan zinez ugari idatzi zuen berak kudeatzen zuen kazetan, horietako multzo batzuk berrargitaratu dira. Lehen orrialdeburuan editorial gisako artikulua berak idatzi ohi zuen astero-astero. Beste sailetako artikulu asko idatzi zituen (kronikak, jostagarriak, istorioak), ia orotariko gaiez. Horregatik guztiagatik eta bere euskara landu eta erretorikoagatik idazletzat ere jo genezake, kazetaritzat ez ezik. Areago: maisutzat ezagutu zuten haren ondoko idazleek (J. Etxepare, Saint-Pierre, Lafitte...).\nKazeta-mintzaira ulerterraza nahi zuen, hitz zaharregi edo berriegirik gabe. Hiriart-Urrutiren idaztankera malgua, zalua, bizia, labur eta trinkoa da. "Euskararekin jostatzen zen haren luma", J. Etxepareren arabera. Eta irakurleak ez omen zituen behin ere aspertzen.\nArnaud Abbadie (1843-1916). Bitirinekoa (Nafarroa Beherekoa), Filosofiako irakasle eta seminarioko buruzagi izan zen Larresoron. "Laborarier" saila idatzi zuen Eskualduna-n urte luzeetan.\nJean Blaise Adema (1861-1936). Senperekoa, "Zaldubi" koblakariaren iloba, erretore Saran eta Uztaritzen. Hiriart-Urruti hiltzean asterokoaren zuzendaritza hartu zuen. 40 bat urtez jardun zuen idazten Eskualduna-n. "Asteko berriak" saila (Frantziako eta auzo erresumetako gorabehera politikoak) bete ohi zuen, lapurtera erraz eta garbian, labur eta mamitsu.\nALTUNA, F. (argit.). Juan Bautista Agirre. Erakusaldiak. Antologia. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1998.\nALTUNA, P. (argit.). Jean Pierre Duvoisin. Laborantzako Liburua. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1986.\nALTUNA, P. (argit.) Agustin Iturriaga. Jolasak. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1987.\nALTZIBAR, X. (argit.). Juan Antonio Mogel. Ipuinak. Bilbo: Eibarko Udala-Ego Ibarra Batzordea; Markina-Xemeingo Udala: Labayru Ikastegia-BBK, 1995.\nALTZIBAR, X. (argit.). Ni kazeta-egilea naiz. Bilbo: Labayru Ikastegia-BBK Fundazioa, 2004.\nAREJITA, A. (argit.). Juan Antonio Mogel. Peru Abarka. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1990.\nBENGOETXEA, A. (argit.). Gratien Adéma Zalduby. Kantikak eta Neurtitzak. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1991.\nEUSKALTZAINDIA. Literatura Terminoen Hiztegia. Bilbo: Euskaltzaindia, 2008.\nEZEIZABARRENA, M. J. (argit.). Juan Inazio Iztueta. Gipuzkoako dantza gogoangarrien kondaira edo historia. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1990.\nGOIHETXE, M. Fableac edo Aleguiac Lafontenenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche aphezac franxesetic escoarara berxutan itçuliac. Baiona: Forec eta Lasserre, 1852.\nHARITSCHELHAR, J. L'oeuvre poétique de Pierre Topet-Etchahoun (Texte-Traduction-Variantes-Notes). Euskera. Euskaltzaindia, 1970.\nHÉRELLE, G. Repertoire du théâtre basque. Catalogue sommaire de toutes les pastorales connus à ce jour. Paris: Imprimerie Nationale, 1922.\nIRIBAR, M. (argit.). Bizenta Antonia Mogel. Ipui onak. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1991.\nMENDIGUREN, X. (argit.). Toribio Alzaga. Jostirudiak. Irritza. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1990.\nMITXELENA, L. Historia de la literatura vasca. Madrid: Minotauro, 1960.\nPIKABEA, J. (argit.). Frantzisko Laphitz. Bi saindu heskualdunen bizia. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1986.\nSARASOLA, I. (argit.). Jean Baptiste Elissamburu. Piarres Adame. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1986.\nTOLEDO, A. (argit.). Txomin Agirre. Auñemendiko lorea. Euskal Editoreen Elkartea, Klasikoak bilduma, 1998.\nURKIZU, P. (argit.). Azti-begia eta beste izkribu zenbait. Klasikoak, Elkar, 1992.\nURKIZU, P. (argit.). Anton Abbadiaren koplarien Guduak. Bertso eta aire zenbaiten bilduma, 1851-1897. Donostia: Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia, 1997.\nURKIZU, P. et al.. Historia de la Literatura Vasca. Madrid: UNED Ediciones, 2000.\nURKIZU, P. Agosti Chahoren kantutegia. 1844-1855. Susa Liburuak, 2006.\nZABALA, A. Bilintx. Indalecio Bizcarrondo. 1831-1876. Bizitza ta bertsoak (Vida y poesías). Donostia: Caja de Ahorros Municipal de San Sebastián, 1978.\nZABALA, A. (argit.) Agustin P.U. Iturriaga. Ipuiak. Auspoa Liburutegia, 1967.


Askekintzak Gurean dokumentalaren lehenengo emanaldien datak ezagutzera eman ditu. Iruña, Baiona, Bilbo, Gasteiz, Donostia, Hernani, Ermua, Zarautz, Tolosa, Leitza, Orereta, Azpeitia eta Beasainen emanaldiak aurreikusita dituzte jada, gehienak data eta tokia zehazturik dituztelarik. Sarrera doakoa izango da emanaldi guztietan, eta lekuaren arabera frantsesezko edo gaztelaniazko azpitituluekin proiektatuko da.\nEskaerak badaude, edozein herritan emanaldiak antolatzeko prest daude. Gurean, lau urtez ezkutuan grabatutako irudiek osatzen dute, eta bertan Euskal Herriko jai ugaritan egiten den animalien erabilera erakusten da. Dokumentalak 30 Herrien eta esplotazio mota ugarietatik zehar garraiatzen gaitu, animaliek festetan pairatzen duten zapalkuntza agerian uzten. Dokumental honen helburua tradizio hauek zalantzan jartzea da, euskal gizartean gogoeta eta eztabaida bat mahai-gaineratzen.\nGurean interneten eskuragarri egongo da ekainean, trailerra ikusgai dago jada dokumentalaren web orrian: www.gureandokumentala.eus


Euskal Herria Bildu - Ezin dugu Madrilen zain jarraitu, pentsio duinak hemen eta orain berma ditzakegu\nEzin dugu Madrilen zain jarraitu, pentsio duinak hemen eta orain berma ditzakegu\nEH Bilduk Jaurlaritzari eskatu dio haren eskumenak baliatzeko lau urtetan 1.080 euroko pentsioak bermatzeko. Etzi proposamen zehatza egingo du eta EAJ-PSEren babesa espero du. “Ez genuke ulertuko kalean pentsiodunekin bat egitea eta gero instituzioetan euren aldarrikapenak egikaritzeko neurriak ez hartzea”.\nEH Bilduk eredugarri eta historikotzat jo ditu pentsiodunen mobilizazioak, eta azpimarratu du, euskal pentsio sistema propioa sortu bitartean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako instituzioak “behartuta daudela une honetan dituzten eskuduntzekin pentsiodunen erreskatera ateratzera”, Nerea Kortajarenak adierazi duenez. Egungo pentsio sistemaren erantzule nagusia Gobernu espainola bada ere, “ezin dugu Madrilen zain jarraitu, hemen eta orain neurriak hartu ahal eta behar ditugu pentsio duinak bermatzeko”, Jaurlaritzaren eskumenak baliatuta.\nHorri jarraituz, EH Bilduk proposamen zehatza eramango du etzi Legebiltzarreko Osoko Bilkurara, lau urteko epean Jaurlaritzak 1.080 euroko pentsioak berma ditzan sistema osagarri baten bidez. Izan ere, EAEko 192.000 pentsiodunek 700 euro baino gutxiago kobratzen dute; “egoera muturrekoa da, bistan da, eta ezinbestekoa da larritasuna arintzeko neurriak hartzea”.\nEH Bilduk EAJ eta PSEren babesa jasotzea eta bere proposamena, beraz, aurrera ateratzea espero du, Maddalen Iriartek azaldu duenez. “Ez dugu beste eszenatoki bat aurreikusten azken egunotan bai EAJ, bai PSE pentsiodunen aldarrikapenen alde agertu direlako; ez genuke ulertuko kalean pentsiodunekin bat egitea eta gero instituzioetan aldarrikapen horiek egikaritzeko neurriak ez hartzea”.


Askotariko jarduerekin girotuko dute nekazal eta artisau azoka - Busturialdeko Hitza : Busturialdeko Hitza\nMuxikako, Ibarruriko eta Gorozikako nekazariak eta eskulangileak protagonista izango dituen azoka egingo dute bihar, 10:00etatik aurrera, Zubieta Errotako aparkalekuan.\nAbere, nekazal eta artisau azoka egiten zuten lehenago ere udalerrian, eta aspaldiko hitzordu hura berreskuratzea erabaki dute aurten. Hala ere, beste modu batera girotuko dute oraingo honetan, eta udal ordezkariek hurreratzera animatu dituzte herritarrak: “Familian zein lagunartean elkartzeko giro itzela egongo da bihar”.\nBaserriko eta eskulangintzako produktuen erakusketa eta salmenta baino askoz gehiago izango da. Izan ere, besteak beste, merkatu solidarioa eta umeentzako jolasak eta bi birziklapen tailer egingo dituzte eguerdian.\n11:30ean Baso Txoritxu-ko dantzarien emanaldiagaz gozatuko dute bertaratzen direnek, eta 12:00ak aldera, berriz, herri kirol erakustaldia egingo dute. Herri kirolen ostean, Lilibertsokoen eskutik, bertsopotearen txanda izango da. Eskualdeko bertsolariek, beraz, azokari gatza eta piperra jartzeko tartea hartuko dute euren umoreagaz.\nGiro ederra eta jan-edanik ez da faltako eta esaterako, oilasko errearen 500 pintxoak dastatu ahalko dira, euro 1en truke.