Argia 2020/10/11 (#2703) | PDF\nArgia 2020/10/11 (#2703)\nAhaztuen Oroimena Markinaldeko Frentea\nEusebio Arizmendi gudari ohia Frankismoak hila, herritarrek ahaztua 1952ko irailaren 7an guardia zibilek Eusebio Arizmendi Zumaeta hil zuten tiroz Markina-Xemeinen, zubi baten ondoan. Aurretik, herritarrek abisua jo zieten, oiloak lapurtzen zizkien ezezagun bat zebilelako inguruetan. Baina nor zen morroi hura? Zergatik irten zen arineketan agenteek alto eman ziotenean? Bertsio ofizialak hiltzaileak absolbitu zituen eta frankismoko giro itogarriak egin zuen gainerakoa, injustiziaren zuloan eror zedin. Ahaztuen Oroimena 1936 elkarteak bere historia erreskatatu du orain. Urko Apaolaza Avila @urkoapaolaza 2020ko urriaren 11\nSaveSave ARGIA 2020/10/11 (#2703) For Later\n3K views56 pages\n703 I 2020 / 10 / 11 I 3,90 €\nelikaduratik burujabetzak lantzen\n“Makurtzen ari gara Eusebio Arizmendi Euskal idazleak\neuskaraz ez dakitenen gudari ohiaren Espainiako\negokitzera” historia ahaztua merkatuan\n12 І ALLANDE SOKARROS 34 І HISTORIA 42 І kultura\nizitzarako agenda berezia dugu honakoa,\nnorberaren egunerokoa ilargiarekin eta\nlurrarekin uztartzeko erraminta baita.\nLandareekin egiten ditugun lanak jaso\neta ikastez gain, agendan idatziko ditugu\nbakoitzak, , gure bizitzako hitzorduak, egin\nbeharreko lanak, gogoan hartu beharrekoak eta\ngainerakoak. Eta aldi berean, agendan irakurri\nahalko dugu ilargiaren arabera aste bakoitzean\nlurra nola landu: zer erein, zer landatu, nola\ninausi, nola tratatu, zer uzta jaso, nola txertatu...\nlandareak 2021 ErostEko\nAGENDA 14 €\n2.703 zenbakia І Urriak 11, 2020 Jabetza\nS.A.L. Ametzagaiña Taldeko partaidea\nPanorama Iritziak Finkoak Bego Zuza\nAmaia Lekunberri, Axier Lopez,\n04 І Asteko argazkia 17 І david bou 38 І DENBORAREN MAKINA Eneritz Arzallus, Estitxu Eizagirre,\nGorka Bereziartua, Jenofa Berhokoirigoin,\n06 І Aktualitatea 18 І maialen berasategi 39 І ARGIA komunitatea Jon Torner, Lander Arbelaitz,\nMikel Eizagirre, Mikel Garcia,\n08 І Ekonomiaren talaian 19 І arkaitz zarraga 40 І BIZI BARATZEA Onintza Irureta, Pello Zubiria,\nUrko Apaolaza, Xabier Letona,\n09 І humanitatearen 19 І uxue apaolaza 48 І KULTUR-KRITIKAk Zigor Oleaga\nune gorenak 20 І iñaki murua 51 І denbora-pasak Diseinua\n09 І Ez hanka ez buru 54 І BERANDUEGI Argazkilaria\nProdukzioa eta inprimaketa\nAZALEKO irudia: sailen GOIBURUetako ilustrazioak:\nJone Arzallus, Mari Karmen Loiarte\nMaitane gartziandia Clipart courtesy FCIT\nIdoia Arregi, Karlos Olasolo,\nAloña Soraluze, Bego Zuza\n34 І eusebio arizmendi Informatika\ngudari ohia Iametza interaktiboa, S.L.\nOilo lapur bat hil zuen guardia Lege gordailua\nzibilak 1952an Markina-Xemeinek. SS 837-2012\nUrko Apaolazak erreportaje honetan ISSN\nbere historia kontatu du: Amuategi 0213-909X\nbatailoian aritu zela, nola bukatu zuen 72562 E\nkartzelan eta gizartean sarerik ez zuela.\nJustiziarik ezagutu ez zuenak, ez dezan GUREKIN HARREMANETAN JARTZEKO\nahanzturaren injustizia ere jasan. Posta elektronikoak\nElkarrizketak eta erreportajeak Telefonoa\nIndustrialdea, 15. 20160 Lasarte-Oria\n10 І net hurbil 32 І HIZKUNTZA Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa\nXalbardin baita. 64122 Urruña\nItsas-garraio araugabearen "Ardura duten erakunde askok Nafarroa\nemaitzak dira rhosus zein hizkuntza folkloretzat dute” Gazteluko Plaza 44, 3. eskuina\nwakashio-k eragin istripuak Txerra Rodriguez\n42 І Euskal idazleak\nAmetzagaiña taldeko kidea da Argia\n12 І Allande Sokarros Espainiako merkatuan honako enpresekin batera:\n“Euskal Herri bat Kuotatik harago, ateak\nizan behar bada, zabaltzen ari dira?\neuskalduna behar du izan” Kepa Matxain\nMiel A. Elustondo 46 І kultura І PANTX records\n22 І AGROEKOLOGIA Jamaika txiki bat Bilboren\nLurra herriari deika. bihotzean\nEstitxu Eizagirre Kerejeta Amaia Lekunberri Ansola\n29 І KATALUNIAKO ERREFERENDUMAK 52 І ARGI-KONTRA І ÀLEX FRANCÉS\nHIRU URTE “Lege hau ez da\ngure borrokaren amaiera”\nDoan eta libre\nBeste urri batzuk etorriko dira Argiako edukiak kopiatu, moldatu,\nAlex Romaguera Saioa Baleztena zabaldu eta argitara ditzakezu, gure\negiletza aitortu eta baldintza beretan\neginez gero. Are gehiago, gure edukiak\nahalik eta gehien zabaltzea nahi dugu.\nARGIA HIZKUNTZA POLITIKARAKO\nSAILBURUORDETZAK DIRUZ LAGUNTZEN DU:\nEkonomia sozial eraldatzailearen Lizentzia hau soilik ARGIAren\nsareko kide gara edukientzat da baliagarria,\nbaliteke beste testu eta argazki\nbatzuek lizentzia hau ez izatea.\nUrriak 11, 2020\n4 І SAILAREN IZENA\n"Kolonizazioa gizateriaren kontrako krimena da".\nEmmanuel Macronen hitzak dira 2017ko otsailean,\nnon eta Aljerian, independentzia indarrez eta odolez\nirabazi zuen Frantziako kolonia ohi batean. Urte luze-\ntako krimen horren ondorioz, kanakak gutxiengo dira\nhaien herrian, eta halere, igandean independentzia\nlortzear izan dira: 10.000 bozen alde estuarekin iraba-\nzi dute Frantzian segitzearen aldekoek, baina 2018tik\nindependentistak %3,4 hazi dira. Joera hori manten-\ntzea nahikoa litzateke hirugarren erreferendumean,\n2022an seguruena, kanakek kolonizazioaren krimena\nhistoriaren zaborrontzira botatzeko. Hala bedi.\nThéo Rouby AXIER LOPEZ\nSAILAREN IZENA І 5\n6 І PANORAMA\nkolpe latza da\nplateruena ixtea. Eredu\nbaten agortzea al\ndakar? Ez dakit, baina\neta abar. Berri txarra\nitxi ditu. Laguntzera\nagian jada ez da egongo\nspero zen bezala, Auzitegi Goreneko arlo penaleko bigarren aretoak berretsi\negin du Kataluniako Auzitegi Nagusiak bere garaian emandako auzia, eta urte\neta erdiz kargu publikoetarako inhabilitatu du Generalitateko lehendakari Quim\n10 urte pasa diren arren,\nTorra, Espainiako Hauteskunde Batzordearen agindua desobeditu izanagatik. Hau-\nurtero gaurko egunez\nburuan izaten ditut teskunde Batzordeak preso politikoen askatasunaren aldeko pankarta kentzeko\natxilotu gintuzten agindu zion Espainiako Gorteetarako hauteskunde garaian, 2019ko apirilean. Torrari\ngaueko irudiak. Zenbati sententzia irailaren 28 arratsaldean komunikatu dio Auzitegi Gorenak, eta horrek\ngertatuko ote zaigu dakar atoan kargua uztea.\nherri honetan... Baina Independentismo ekintzaileak Quim Torraren kargugabetzea aukera moduan plan-\nhorrelako bizipenek ez teatu du, bere mobilizazio gaitasuna indartzeko, nahiz eta zazpi hilabete daramatzan\ndute lekurik saldu nahi koronabirusaren epidemiak salbuespenezko testuingurua ezartzen, eta nahiz eta al-\ndiguten errelatoan derdi politikoen eta erakunde soberanisten inguruko ezadostasunek higadura sortu\n@ItsasoLekuona duten. Òmnium Culturalek egun batzuk lehenago dagoeneko iragarri zuen Auzitegi Go-\nrenaren epaia jakin orduko Kataluniako herri handienetako plaza nagusietan elkarre-\ntaratzeak deituko zituela, eta deialdi horietara azkenik ANC ere batu zen. Beren aldetik,\nCDRek dei egin zuten elkarretaratze horietako askotara batzeko.\nSant Jaume plaza izan da Bartzelonako protesten erdigunea joan den astean:\nehunka lagunek bete zuten gunea eta gogor txalo jo zioten lehendakariari. Lehenda-\nkaria bere gobernuaz eta politikako beste lider batzuez inguratuta agertu zen. Plazan\nbildutako jendea manifestazioan abiatu zen Parlamentera, kargugabetutako lehen-\nhasi pentsatzen nola dakaria buru zela.\npuztuko duzuen paparra Bartzelonako CDRek elkarretaratzea deitu zuten Grazia auzoan eta manifesta-\n10 urte barru, esatean: zioan jaitsi ziren. Mossoen antidisturbio katearekin topo egin zuten; hesiz pasoa ix-\n“Sufritu? Zuk al dakizu ten zioten manifestazioari. Manifestari batzuek txerri buruak jaurti zizkieten poliziei.\nzer den lau lurrikara Ondoren, manifestari gehienek Gran Víara jo zuten eta Lluís Companys etorbidean\neta pandemia bat barna Ciutadella parkearen ateetara iritsi ziren. Hainbatek ateak behartu zituzten eta\npasatzea?” ehunka pertsonak lortu zuen Kataluniako Parlamenteko ateetaraino iristea, baina\n@landergarro berehala bidali zituzten Mossoek. Manifestari batzuek, modu dispertsatuan, Urqui-\nnaona plazara eta San Pedro ingurura jo zuten eta han hainbat edukiontzik su hartu\nzuten, Brimoa (Mossoen brigada mugikorra) mugiaraziz.\nPANORAMA І 7\nhumanitatearen une gorenak ez hanka ez buru\nGela bat ADUR LARREA\naztan da lekua. Jakitunek badakite. Ramon Andres, adibi-\ndez, bertara joan zen bizitzera, Elizondora, orain bizpahiru\nurte; hain zuzen, Bartzelonako prezio abusuzkoetatik eska-\npo, bere liburu guztientzako etxe baten bila. Eta ondo etorri zaio-\nla dirudi, Filosofía y consuelo de la música argitaratu berri baitu,\n1.000 orrialdetik goitiko liburutzarra. Aurretik, 80en bukaeran,\nEduardo Gil Berak ere egin zuen ballerako bidea, Narbartera,\nLakoizketarena zen etxetik ez sobera urrun laketzera. Gil Be-\nrak 90etatik hona izan duen emaria hemen laburtzen saiatzea\nzentzugabea da. Seguru Mikeltxenean ondu duela azken itzulpe-\nna, Lamento de paz, Erasmorena. Eta 1995ean joan zen Miguel\nSanchez-Ostiz Lekarozera, bizitza lasai, ordenatuago baten bila\n–“De no haberme venido a vivir aquí igual doy hasta en majare-\nta”–. Ondoen bizi izan den lekua omen, Baztan. Orain, Madrilen\ndenbora bat eman eta gero, bueltan dugu berriz, Arizkungo Za-\nmarrenean. Baztan da, definitiboki, the place to be.\nBaztanen aurkitu dute hiru idazle horiek, eta beste askok\n–pintoreak etortzen zaizkit burura, Baztango eskola errepika-\nkor horretakoak esate batera–, nolabaiteko konfort, bake, pa-\nradisu, nolabaiteko locus amoenus bat. Tira, halakorik oraindik\naurkitzeko parada izan ez dugunoi, apalagoa izan zen Virginia\nWoolfen hura geratzen zaigu behintzat: gela bat norberarena.\nEz da txikikeria –galde diezaiotela, bestela, 70 metro koadroko\netxea beste hiru bizikiderekin partekatu behar duenari–. Eta ez\nda samurra: norbere gelan lasaiki egoten ez jakitetik datorke\ngizakiaren malura; inoiz aipatu izan dugu Pascalek esan zuena,\nhain da bikaina. Ildo beretik Sanchez-Ostiz, bere azken liburuan,\nBreves del desconcierto izenekoan: gure gelaren baitako bidaia\nabiatzean, nekez itzultzen gara atzera. Eta agian horregatik kos-\nta egiten zaigu abiatzea. Behin abiatuta, ordea, azken geltokira\nheldu artekoa da.\n“Semea ausart jokatzeko gai izan da\neta sistemak mespretxuz tratatu du”\njuan cuatrecasas, Gazteluetako sexu erasoen biktimaren aita\nLeioako Gaztelueta ikastetxean sexu abusuak egin zituen irakasleari hamaika urtetik bi urtera\njaitsi dio espetxe-zigorra Espainiako Auzitegi Gorenak, eta oso haserre mintzatu da biktimaren\naita: “Epaiak arrazoia ematen digu, semea sexu abusuen biktima dela onartzen du, baina hori\nez da nahikoa; iraingarria eta onartezina da auzitegiak pentsatzea gertakarietako batzuk ez\ndaudela nahikoa frogatuta eta mesede eskasa egiten dio sexu indarkeriaren kontrako borrokari”.\nSemea lur jota dagoela kontatu du, ez duela halakorik merezi. radio euskadi (2020/09/29)\n8 І PANORAMA\nEKONOMIAREN TALAIAN analisia\napitalismo ekonomikoa, komer-\ntziala, industriala edo finantza-\nrioa ondo ezagutzen ditugu, urte\nasko daramatzagulako horiek jasaten.\nBada ordea beste kapitalismo bat, ze-\nlataria, orain sartu digutena, eta bitxia\nbada ere, herritarrak gara bere elikagai\nTeloia altxa eta...\neta oinarria. Horrela ondorioztatzen du amaia lekunberri ansola\nShoshana Zuboffek The Age of Survei-\nllance Capitalism (Kapitalismo Zelata- ultura gara eta arriskuan gaude”. Badira lau hilabete S.O.S. Kultura plata-\nriaren Garaia) liburuan, duela gutxi gaz- formak ohartarazpena egin zuenetik, berez prekario den euskal kulturaren\ntelaniara itzulia, Paidós argitaletxearen sektoreak pandemiaren ondorioz bizi zuen egoeraren larritasuna bista-\neskutik. ratuz. Sektoreko hainbat eragilek sinatutako Kultura gara manifestuaren\nGooglek asmatu zuen kapitalismo bidez, etorkizun hurbileko balizko bi eszenatoki iragarri zituzten: oihala altxa eta\nhori. Facebookek, Microsoftek eta Ama- ekosistema kultural bizia ageri zen horietako batean, oihala goratu eta ezereza\nzonek bide bera jarraitu zuten eta nego- nagusitzen zen bestean.\nzio horretan sartuta daude, kapitalismo Sektorearen biziraupena bermatzeko neurriak exijituz, gobernu zein erakunde\nzelataria herritarron bizitzekin multi- interpelatu zituen plataformak, eta hala segi dute egiten ikuskizunen sektoreko\nnazional horiek elikatzen duten negozio profesionalak batzen dituen Alerta Gorria ekimenak edota ekitaldi eta ikuskizu-\nhandia baita. Etxeetan sartu zen bere netako teknikarien Teknikariok sindikatuak. Alabaina, eskariei entzungor, birusa-\nbaliabide teknologikoen bidez (inter- ren agerpenarekin hartutako neurriek idortutako eremua basamortutzea eragin\nnet), eta datuak, ohiturak, irakurketak, du agintarien utzikeriak.\naisialdia, gastronomia… Dena xurga- Oihala hasi da lurretik zentimetro batzuk aldentzen, eta irekitako zirrikitutik\ntzen du. Enpresa horiek gure etorkizu- begiztatu daitekeenak antz gehiago dauka uda aurretik iragarritako bi eszenato-\nna moldatzen dute beren produktuak kietako batekin: deus ez bistara, astun sumatu daitezkeen hutsunea eta isilunea\neskaintzeko. Ni neu bezala, zu ere kon- besterik ez. Oihala gehixeago goratzean ezerez hori apurtuko duen zerbaitekin\nturatuko zinen interneten liburu bat, topo egiteko esperoan egon daiteke bat, baina toki gutxi uzten dio esperantzari\nbotika bat, arropa bat, ardo bat, edozein berriki jaso dugun berriak: Durangoko Plateruenak ateak itxiko ditu, azken urtee-\nproduktu bilatu baduzu, hurrengo egu- tako zailtasunei COVID-19aren eragina batuta, proiektuaren bideragarritasuna\nnean webgune gehienetan horien publi- ezinezkotzat jota. Gauzak aldatu ezean –eta bizkor–, sektorearen egoera larria\nzitatea agertuko zaizula, eros dezazula arintzeko eskumena dutenak axolagabe segiz gero, Plateruenaren izena buru\neskatzeko. Praktika hori kapitalismo ze- duen zerrenda beltz baten aurrean geundeke.\nlatariaren parte da. Gizakiaren portaera Bistan da herri honetan agintzen dutenen agenda politikoetan kultura ez\nezagutzen dute eta gure datuekin nego- dela ageri azken hilabeteetan seta handiz bultzatu beharrezkotzat jo dituzten\nzioa egiteko moldatzen dute. industrien artean. “Koma ekonomikoa” saihesteari dagokionez, kapitalismoaren\nIkasgai bat ateratzea komeniko litza- zimenduak indartzeari begira, kulturan inbertitzeak ez baitirudi negoziorik one-\nteke kapitalismo mota berri honetatik. na. Are gehiago, kaltegarri ere suerta dakieke deskuiduan. Izan ere, “artea ez da\nJakin dezagun erabat kontrolatuta gau- errealitatea islatzeko ispilua, baizik eta honi forma emateko mailua”, zioen Bertolt\ndela. Eta gure kontsumoa kontrolatzen Brechek; eta kulturak, arte espresioen edukiontzi denez gero, badu potentziala\nbadigute, zer ez digute kontrolatuko? mailukadaz mailukada inguratzen gaituena eraldatzeko. Ziurgabetasuna nagusi\nGoogleko presidenteak esan zuen: “Ez den garaiotan, bederen, zerbait ez oso desiragarria galtzeko dezente dutenentzat.\ndugu ezer tekleatu beharrik. Badaki- Poliki-poliki ari da oihala gehixeago altxatzen eta prekario ageri da eszenato-\ngu non zaudeten eta non izan zareten, kia. Pertsonal murritza, nekea eta artega horien aurpegietan, segurtasun distan-\neta gutxi gorabehera jakin dezakegu zer tzia gordetzen duten aulki solte batzuk, eta saiatuta ere elkarren arteko distantzia\npentsatzen ari zareten”. Etengabeko ze- kirurgikora ohitzen ez diren ikusleria eta artistak. Eta han, izkina batean, mailu\nlatatze horrekin, subiranotasun pertso- batena dirudien itzala; egoeraren gordina tarteko egonik ere, mailua herriak duen\nnala ere lapurtuko digu kapitalismoak. artean dena galdurik ez dagoen seinale.\nPANORAMA І 9\nBeste preso bat marrazki bidez agurtu dute quino\nhil da Zaballako ARGENTINA. 88 urterekin hil da Salvador Lavado ‘Quino’, Mafalda pertsonaia eza-\ngun eta estimatuaren egile argentinarra. Nazioarteko umorista grafiko garrantzi-\nespetxean tsuenen artean denaren heriotzak anitz mindu ditu, tartean marrazkilariak. Askok\nbineten bidez egin dizkiote eskertzak eta agurrak, baita Euskal Herrian ere. Irudian,\nargia Brasilgo Carlos Latuff artistaren agurra (“Borrokak aurrera jarraitzen du!”).\nZiegan hilotz aurkitu dute 35 urte-\nko gasteiztarra, Arabako Salhaketak\njakitera eman duenez. Irailean bi\npreso hil dira Zaballan, 2020an lau\nmomentuz, guztiak “arrazoi ez-na-\nturalen” ondorioz. 2019an bost izan\nEspetxeetako heriotzak ezkutatze-\nko “politika sistematikoa” salatu du\nSalhaketak, COVID-19aren pandemia\negoeran areagotu egin den jarrera.\n2020an gutxienez 125 dira Espai-\nniako Estatuko espetxeetan hil diren\npresoak. “Zer gertatzen da? Zergatik\nezkutatzen dituzte heriotza hauek?\nZergatik ez dira erantzukizunak es-\nkatzen edo, gutxienez, ikertzen? Gau-\nza bera gertatuko litzateke biktimak\nbeste batzuk izango balira?”.\nsaihestu daitezke ustelkeria\nHeriotza hauek saihesteko ez dela\nezer egiten ere kritikatu du Salha-\nketak. “Onar al daitezke heriotzak\nzigorgabetasunean geratzea Esta- euro erabili zituen 2012an Espainiako Gobernuak,\ntuko erakunde batean, hau da, es- Bankia diru publikoz erreskatatzeko: Espainiako\npetxe-erakundeetan?”. “Presozidio” Estatuan inoiz jazotako finantza erreskate handiena.\nbaten aurrean gaudela eta heriotza Aurreko urtean atera zen burtsara Bankia, PPko\ngehienak legea betetze hutsarekin Rodrigo Rato presidente zuela, baina inbertitzaileak\nsaihestuko liratekeela azpimarratu ohartu ziren balio askorik ez zuten aktibo toxikoz josia\ndu elkarteak. Aurreko heriotzekin zegoela bankua. Orain, Espainiako Auzitegi Nazionalak\nbezala, elkarretaratzea egin zuten absolbitu egin ditu Bankia burtsara ateratzeagatik\nGasteizen, gertaturikoa salatzeko. auzipetuta zeuden 34 norbanakoak.\npolizia gehiegikeria. Bilboko udaltzai- sexu erasoak. Ikerketa batek agerian utzi homofobia. Homosexuala dela publikoki\nnek 19 urteko gazte arrazializatu bat ji- duenez, OME, Unicef eta munduko era- esana duen San Diego futbol talde esta-\npoitu zuten irailaren 12an, San Frantzisko kunde humanitario nagusietako bolunta- tubatuarreko jokalariak aurkariarengandik\nauzotik gertu, eta polizia-etxean atxilotu- rio batzuek Kongon zenbait emakumeren irain homofoboa jaso eta azkar hartu zuen\nrik zutela bere buruaz beste egiten saiatu aurkako sexu-abusuak egin dituzte. 2018 erabakia San Diegoko entrenatzaileak:\nzen, SOS Arrazakeriak azaldu duenez. “Po- eta 2020 artean izan zen, ebolaren aurka- zelaia berehala uzteko agindu zien bere\nlizia basakeria arrazista” salatu dute. ko laguntzan. jokalariei. Nazioartera zabaldu da irudia.\n10 І NET HURBIL\nemaitzak dira rhosus zein\nwakashio-k eragin istripuak\nItsas-ontziek belztu dute aurtengo uda-giroa: Wakashio izenekoak marea\nbeltza eragin zuen Maurizio uhartean eta Rhosus-ek Beirut hiriburua xehatu\nzuen. Nola ez, kalte ekologiko, ekonomiko eta sozial ikaragarriak ondorioztatuz\nbat ala bestean. Itsas-ontziek eragin hondamendien zerrenda luzatuz doa eta\nneurri politikorik hartzen ez bada, argi da luzatzen segituko duela: diru-goseak\nbideraturiko itsas-garraioa “araugabeturik” delako. Europan agian arriskutik\nkanpo gaude, europar legedia zorroztuz joan delako. Baina legedi hau\nsaihestuz, Hego hemisferioan dabiltza “zakorrontzi” izendaturiko ontziak.\nurtengo uztailaren 25ean Wa- koa. 1,4 milioi petrolio upel ditu eta istri- tziaren Estatua (erregistratua den admi-\nkashio ontzi japoniarrak har- pu bat gertatuz gero, sekula ikusi gabeko nistrazioa), baina arduren banaketa ez\nkaitz bat jo eta 1.000 tonaz gora hondamendi ekologikoa litzateke. “Safer da batere argia eta bakoitzak bestearen\nfuel-olio isuri zuen Maurizio petrolio-ontzia literalki puskatzen ari da. eskuetan uzten du betebeharra”, Fléche-\nuhartearen kostan (Afrika). Zehazkiago, 45 urte ditu eta badu bi hamarkada on- rren hitzetan.\nIndiako Ozeanoaren mendebaldean ko- tzi-botalekuan egon beharko litzatekee- Antolaketa hau bideratzen duelako\nkaturiko gune babestuetan: Blue Bay itsas la”, irakur daiteke Le Courrier Internatio- diru-goseak: kostuak ahal bezainbat tti-\n-parkean, Ile aux aigrettes erreserban eta nal-eko Un pétrolier abandonné menace pitzeko logika nagusi da sektorean. Hori\nPointe-d’Esnyko gune heze babestuan; à tout moment de noircir la mer Rouge horrela, nahiz eta armadoreen gehien-\nhiru eremu hauek “ezinbestekoak izan- (Une oro Itsas Gorria belztea mehatxa- goa Mendebaldekoa izan, zerga-paradi-\nki itsas-oreka segurtatzeko”, UNESCOren tzen dabil petrolio-ontzi abandonatu bat) su izan ohi diren estatuetan erregistra-\nRamsar sailkapenari segi. Kantitatez aitzi- erreportajean. turik dituzte ontziak –hiru laurdenak\nneko marea beltzetan baino askoz gutiago Wakashio, Rhosus eta Safer hiru izen Marshall Uharteetan, Liberian, Maltan,\nfuel-olio barreiatu bazen ere, suntsitu de- errealitate bera izendatzeko. Bistan da Panaman eta Bahametan dira–. Inguru-\nzakeen bioaniztasuna ikaragarria da –tar- beste izen batzuk ere badirela, baina men-normak, mantentze-lanak eta zer-\ntean 38 koral mota eta 800 itsas-espezie tamalez istripuek dizkigute –berante- gak saihesteko bidea dute hau. Gainera,\narriskuan jarriz–. “Hidrokarburu toxikoek gi– ezagutarazten. Adituen datuei segi, azpikontratatzeak ohikoak dira, ardurez\nkoralak ‘txurituko’ dituzte, haien herio- ontzien %10-15 dira “arriskutsuak”. Ai- desjabetzeko gisan. Hamarkadaz hamar-\ntza eraginez”, Jacek Tronczynski ikerlariak patu hiru itsas-ontzien arteko lotura ar- kada emendatuz doanez itsas-garraioa,\nBBC komunikabideari azaldu dionez. gitzen du Claire Flécher itsas-garraioan askok segitzen dute ontzi zaharkituekin,\nHortik gutxira, agorrilaren 4an beste aditua den soziologoak Mediapart-i es- merkatua aurrera eramateko, eta ontzi\nontzi batek egin zuen aktualitatea: Rho- kainiriko De Beyrouth à l’île Maurice, le berrien eraikitzeko gastuak saihesteko.\nsus ontziak, Libanoko Beirut hiriburuan problème de la dérégulation du transport Wakashio ontziko kapitaina urtarrilaz\nporturatuak. Bere baitan 2.750 tona amo- maritime (Beirutetik Maurizio uhartera, geroztik zen itsasoan, eta berekin zituen\nnio nitrato zeramatzan eta “bonba flota- itsas-garraioaren araugabetzearen ara- marinel batzuk urte oso bat zeramaten\ntzaile” gisa definitu genuen Beirut xehatu zoa) elkarrizketa mamitsuan. Mundu lurreratu gabe. Koronabirusagatik es-\nduen ontzia. Alta, jakina zen “bonba flota- mailako garraioen %90 itsasotik egin kaera berririk ez ukanki, ozeanoan gel-\ntzaile” bat zutela 2013ko irailaz geroztik arren, sektore “araugabeturikoa” dela ditzea erabakia zuten, portuko-zergak\nportuan –ontzia hustu eta portuko edu- dio. Horrela dabiltza, inolako betebeha- ez pagatzeko. “Ondorioztatu dezakegu\nkiontzietan zuten orduz geroztik onga- rrik gabe, legedi arin baten menpe eta itsasoratze luze horiek eragindako ne-\nrria eta lehergailuak egiteko erabilitako kontrol arras gutxirekin, milaka ontzi keak zerikusia izan dezakeela bizi dugun\namonio nitratoa–. –tartean produktu kutsakorrez eta toxi- istripuen emendioarekin”, soziologoak\nIragarpen txar emaile izan gabe, bes- koz beterikoak–. “Wakashio ala Rhosus zehazten duenez. Armadorea japonia-\nte ontzi bat aipatu dezakegu: Safer ontzi ontziek argiki erakusten digute sekto- rra da, haatik Panaman erregistratua\nzaharkitua, 2015az geroztik Yemeneko re horren konplexutasuna. Hiru eragile zuen ontzia. Berdin-berdin, Beirut xeha-\nkostan abandonaturikoa, inolako kontrol dira –armadorea (ontziaren jabea), plei- tu duen ontziarentzat: armadorea erru-\neta mantentze lanik gabe bereber utzita- taria (ontzia erabiltzen duena) eta on- siarra da, baina Charalambos Manoli zi-\nNET HURBIL І 11\nmarea beltza maurizion\neragin zuen hondamendia\nuztailaren 25ean. 800 itsas-\nespezie dira arriskuan,\npretarrari utzia zion –azken hau Panama turetan sekulako eragina dute. Bestetik, ferik; sinpleki: ‘zakarrontzi ontziak’ ez\nPapers zerrendan agertu zen eta iruzur- lehen lerroan diren marinelak herri po- direlako gehiago Europatik pasatzen”.\nkeriako aurpegi ezaguna da–; Moldavian breetakoak direlako. Txiro eta eskubide Torrey-Canyon 1967an, Amoco-Cadiz\nerregistratua zuten ontzia. Azken finean, gutxirekin, eragiteko indar gutxi dute 1978an, Exxon-Valdez 1989an, Erika\n“bonba flotatzailea” Beiruten abando- eta gainera, langileria prekario hau ez 1999an, Prestige 2002an, marea beltzek\nnatzeko hautua egina zuten. Ohikoa da da nazioarteko erakundeen lehentasu- bideratutakoa da itsas-garraioaren eu-\nontzia portu batean ala itsasoan aban- netan. Deigarria da ikustea nolatan hila- ropar legedia. Istripuz istripu, zorroz-\ndonatzea: Nazioarteko Itsas Erakundeak bete luzez Rhosus ontzian atxiki zituzte turiko legedia saihesteko gisan, bide be-\n2004an hasitako kontaketaren arabera, marinelak, amonio nitrato artean, Beiru- rriak hartzen dabiltza ontziak. Argi du:\n366 ontzi dira itsasoan barrena abando- ten lurreratzea debekatuz. “‘Zakarrontzi ontziak’ ez dira desagertu,\nnaturik. Emendatuz doa kopurua, urtero hego hemisferioan dabiltza”. Hori horre-\n40-50 direlako abandonatzen. Gehiene- lasai, europan ez da gertatuko la, Europak bideratu neurriak nazioar-\ntan, ontzi zaharkituak dira –ulertu, haus- Corinne Lepage abokatu ekologistaren tera zabaltzea ezinbestekotzat du eta\nteko arrisku handikoak–. begirada ezinbestekoa da itsas-garraioa- espero du Wakashio ontziak eragindako\nIstripuen zerrendaren parean nola- ren errealitateari begiratzerakoan. marea beltzak horretara bideratzea. Isu-\ntan sektorea ez den gehiago arautzen 1999an Erika-k eragin marea beltzaren nak ere araberakoa izan behar lukeela\nazaltzerakoan bi arrazoi plazaratzen aferan abokatua izan zen, Total enpresa- dio: “Ingurumenean eragin kalteengatik\nditu soziologoak: Batetik, armadoreak ren kontrako epaiketan. “Europan, Erika asko pagatu behar lukete; ingurumena-\n“eragile boteretsuak” direlako. Lobby aferari esker jurisprudentzia inportante rentzat arriskuak hartzea baino interes-\nlan ikaragarria egiten dabiltza eta Na- bat daukagu eta ondorioztatu duen le- garriagoa izan behar luke inbestitzeak\nzioarteko Itsas Erakundea bezalako egi- gediari esker ez dugu gehiago katastro- armadorearentzat”.\neuskara, politika, militantzia\nizan behar bada,\nEuskarari eta Euskal Herriari emana da bere buruaren jabe\negin zenez geroztik. Praktikatu ditu militantzia batzuk eta\nbesteak, iparrorratza gidari, Ipar Euskal Herria ardatz. Txoria\nbezain alegera jin zaigu, nahiz belaunaldi bat betikotz\nzauritu zuen minak bere horretan irauten duen, sendaezin.\nMIEL A. ELUSTONDO ZALDI ERO\nIduri du Zuberoan ere lanik frango eta aragoitar anitz etorri baitziren Mau- egiten da!), baina Etxebarren ez. Herri\nbadela euskaraz bizitzen. Adinekoek le-Lextarrera. Erdaldunak ziren gehien gehienetan, ez, erranen nuke. Gure etxean\nontsa badakite. Gazteei denez -gehienak, eta eman zioten Maule-Lexta- euskaraz ari ginen beti, eta ene gurasoek\nbezainbatean, ez da ber egoera. rreri hein bateko espainol kutsua. euskaldun kontzientzia bai, baina politika\nJakin behar duzu herri txiki eta ertaine- kontzientziarik ez zuten.\ntan naturalki transmititu dela euskara. Besterik izan da, haatik, herri\nHirian, hots, Maule-Lextarren, besterik txikietan, erran duzunez. Batzuek eta besteek errana da\nda. XIX. mendearen hondarrean nahiz Nihaur, 6 urtetan hasi nintzen frantsesa- gerlek ekarri zutela alde honetako\nXX. mendearen hastapenean hasi zen er- ren ikasten eskolan. Etxebarrek bazuen euskaldunen frantsestea.\ndalduntzen Maule-Lextarre. Hemen ba- orduan eskolarik, eta hara sartu naize- Bai, eta gehien bat 1914-1918ko gerlak,\nzen industria. Bazen zapatagintza, bazen larik, frantsesa ikasi nuen. Baina joste- “14ko Gerla Handi” deituak. “Eskuara bai-\nkautxugintza… eta industria horrek jen- ta uneetan euskaraz ari ginen, eskolan zik ez zakiten haiek, mort pour la patrie”,\ndea ekarri zuen hona. Eta horrek eragina ere, erran nahi dut, eta errejentak ez zuen Gorka Knörren kantua da, ezta?, oso kantu\nizan du euskararen gibelatzean. Ondo- ezer erraten. Gertatu izan da, hala ere, indartsua. Hala 1914ko Gerlak, nola Biga-\ntik, Espainiako gerla zibilak ere ez zuen errejent batzuk erratea: “A l’école on par- rren Mundu Gerlak bere partea egin dute\nlagundu, bistan dena, gerlarekin, nafar lez le français!” (Eskolan frantsesez hitz hemengo jendea frantsesteko, seguru.\nGurasoek ez zizuten kontzientzia ondotik, idazten ere hasi nintzen, Zeru-\npolitikorik. Zuk baduzu. ko Argia-n berean. Ez dira, beharbada,\nBerandu hartu nuen kontzientzia, idatzi diren kalitate handieneko lanak,\n1978-79 inguru horretan. Iparralde baina hastapenak dituzu!\nzale makurra naiz, baina aitortu behar\ndut nire kontzientzia politikoa etorri Hiletatik bizietara igaran gara,\nzela, parte batetik, bederen, Hegoal- noizbait ere.\ndetik. Lehenik, German Rodríguezen Zeruko Argia-ren garai horretan, kul-\nheriotza hura! Sasoi hartan argazki- tur asteak egiten genituen Zuberoan,\nAllande lari nahi nuen saiatu, eta joan nintzen\nHegoalderat argazki batzuen har-\ntzera, Iruñeko sanferminetara, istilu\neta hori biziki garrantzitsua izan zen\naskorentzat, euskal kontzientziaz ha-\nrro izaten lagundu baikaitu. Bazen el-\nSokarros egun haietan. Sekulako liskarrak izan\nziren, eta horrek puruki inarrosi nin-\nduen. Bigarrenik, beste gertakari larri\nkarte bat, antolatzaile, Bedaroa izene-\nkoa, hots, “belarra egiteko aroa” duzu\nbedaroa; parte batez, Ühaitza kultur\nEstekondo bat izan zen kausa: Txomin Olhagarai\neta Ramuntxo Arruizen hiltzea Baio-\nnan, 1980ko martxoaren 26an. Bi gazte\nabertzale, Ipar Euskal Herrian borro-\netxe bilakatuko zen. Bedaroa hartan\nezagutu nituen nik lehen abertzaleak:\nJean-Louis Davant, Ttitika Rekalt, eta\nbeste... Enbatakoak ere baziren hor.\nkan hil diren lehenbizikoak. Sekulako 70eko hamarkadan mundu horrekin\ntxokea izan zen haien hiltzea. Agian, loturarik ez nuen nik, baina giro horre-\noroitzen zara: lehergailu baten para- tan sortu zen, demagun, Piper Beltx an-\ntzen ari zirelarik, honek eztanda egin tzerki taldea. Beraiek izan ziren kutsu\nzuen eta biak batean hil ziren. Hogeitsu politikoa zuen kultur giroa hazi zuten\nurteko gazteak ziren. lehenak. Pette Etxekopar, Xarles Hoki\neta beste zenituen Piper Beltxen…\nBaina, otoi, ez dut borrokaz ikuspegi Gizonezkoak, denak.\nmortiferorik. Ez dut jasaten ahal. “Iraul- Nire oroitzapenetan ez da emazterik\ntza ala hil”, eta horrelako tentelkeriak. garai hartan, eta ez, hala ere, batere\n“Iraultza eta bizi!”, behar du. Ikuspegi baztertzen genituelako. Hautetsi izana\nhits eta ilun hori eskuin muturrak iza- naiz, eta ohartu naiz, batzuetan, berak\ntea, ontsa liteke, baina guk? Otoi! Hala baztertzen direla. Herri batean haute-\nere, nahi izaten dut beti Txomin [Olha- tsi zerrenda egiten delarik, emazteek\nAllande Sokarros Estekondo (Etxe- garai] eta Ramuntxoren [Arruiz] hil- ezetz erraten dute gehienek. Gizon gu-\nbarre, 1957). Pasta oneko zubero- tzea gogorarazi, baina mezurik tik erraten du ezetz. Gizonez-\nezarri gabe: “Jo eta ke, ira- koak maite du boterearen\ntarra, kazetari, itzultzaile, idazle,\nbazi arte!” eta horrela- ustekeria, ilusio hori.\nmilitante, hautetsi, euskaltzain ur- korik ez. Hala ere, hil Ni erabat ETAren Emaztea, oro har, ez da\ngazle… Iparretarrak IK-ko kide iza- zirela Euskal Herria kontrakoa nintzen, eta batere espiritu berdi-\ndefendatzeagatik. naiz. Ez ETAren borrokaren nekoa.\nna, Zuberoako Herri Elkargoko pre-\nkontrakoa, hala ere,\nsidenteorde ohi, Sü Azia elkarteko Bi gertakariok Hautetsia izana\ninarrosi zintuzten. ETAren jokamoldearen hamabost bat\nkide, hamaika ditu lan eginak, egin- kontrakoa, ETAren\nOrduan hasi nintzen urtez, eta kazetari,\nkizun dituenak bezainbat. Bide ho- pentsatzen. 1978an ikuspegi totalitarioaren eta itzultzaile, eta\nrretan, hala ere, zenbait liburu ditu Germán Rodríguez hil kontrakoa baizik” euskaltzale, eta\nonduak: Maule-Lextarre, Züberoa zuten Iruñean, eta, ondoko militante…\nurtean, Gladys del Estal Tute- Militantzia dago horien guztien\nHerria –Jean-Louis Davantekin lan- ran. Eta, gero, Txomin eta Ramuntxo- gibelean, prefosta. 1980 inguruan bi-\nkidetzan–, Ziberouko Egunaria, Hiz- ren hiltzea. Urte horietan dut abertza- lakatu nintzen militante politiko eta,\nletasun kontzientziaren hartzea, eta politikarekiko lehenbiziko lotura Mixel\ntegi Ttipia Euskara Batua-Zuberera /\neuskaldun kontzientzia ere bai. Zube- Labeguerierekin egin nuen, Enbatako\nZuberera-Euskara Batua... Zinez ak- roatik kanpo, hala ere! Eta hasi nin- sortzaileetarik bat izan baitzen Labe-\ntibo da sare sozialetan Twitter nahiz tzen Zeruko Argia irakurtzen. Hasie- guerie! Hark François Bayrourengana\nra batean ez nuen tutik ere ulertzen. eraman ninduen eta, frantses zentrista\nFacebook-en, eta Hitzapitz bloga ere Uste nuen ateratze, Atharratze zela! haiekin egon nintzen sei hilabete, ez\nbadu. Oroz lehen, euskararen zer- Jalgi erran nahi zuela ulertu nuen arte! gehiago! Mixel Labegueriek ez ninduen\nbitzari da, “baina politika ikuspuntu Hiztegi txiki bat egin behar izan nuen, Euskal Herrian erre nahi, eta Biarnora\nzubereratik euskara baturakoa, Zeruko eraman ninduen. Oroitzen naiz, han\nbatetik, eta politika ikuspegi batera”. Argia irakurriz osatu nuena. Horren ginelarik, galdegin ziotela kantatzen\nAllande Sokarros І 15\n“Ez dugu inoiz jakin zenbat militan-\nte ginen. Badira zifrak, baina ez dira\nguk emanak. Poliziak erraten zuen\nIK-ko komandoko kide bakoitzaren\ninguruan bospasei militante bazire-\nla. Eta nonbait han ziren. Zifra hori\natera zuen gure kontra borrokatzen\nzen edo Frantziaren zerbitzuan zen\nCharles Sanz kapitainak, gero ko-\nronel bihurtu zenak. Aita, espainiar\nerrepublikarra zuen, gerla denboran\nFrantziara ihes egina. Maule-Lexta-\nrreko jendarmerian egon zen, eta,\nondoren, ikerketa zerbitzuko buru\nbilakatu zen. IKren atzetik ibili zen\njardule nagusia! Donibane Lohizu-\nneko emazte batekin ezkondua zen,\nkoinata abertzalea zuen… Hau txiki\nzuen kantu haietarik bat kanta zezan, eta taktu zenbaiten bidez. Baina ez genuen da, hau Ipar Euskal Herria da! Nik\nberak, niri begi keinua egin eta “Gu gira sekula ere aztarnarik aurkitu. ere, jendarmea nuen osaba!”.\nEuskadiko, gazteri berria…” hasi zen kan-\ntatzen. “Zozoilo horiek ez dute tutik uler- Eta?\ntuko!”, erranez bere baitan. Indarra hartu zuen hipotesia da poliziak frantseS\nMilitantzia politikoaz ari,\nharrapatu zuela, zeren lau orduren bu-\nruan fiskaltzak jendarmeriari auzia ken-\nIparretarrak erakunde armatuko kide du, eta ezarri zuen polizia judizialaren “Lau mila bizilagun biltzen dira pas-\nizan zinen, IK-koa. eskuetan. Bitxikeriak ere izan ziren, berri toral batean. Eta egun hartan eus-\nBaigorriko gertakari horren osteko mi- faltsu zabaltze batzuk. Ez, beharbada, po- kara asko entzunen da, baina biha-\nlitantea naiz. Horrek eragin handia izan liziaren aldetik etorriak; ez denak. Ger- ramunean gauzak berriro frantses\nzuen, gertaera hark jende andana beldur- tatu ziren berri faltsu horien hedatzeak sisteman sartuak izanen dira. Ez\ntu zuen, hoztu, eta erabat beste militan- guri bitxi iruditu zitzaizkigun. Zurrumu- gara frantses sistematik atereak.\nte belaunaldi bat sartu zuen IKn. Erabat rru horietarik batzuek pentsarazi ziguten Euskaldun izatearen harro direnak\nbeste bat. Batzuk geratu ziren, aurrekoe- ez zutenez gure laguna harrapatu, edo ere, beren iritzian euskara bizia-\ntatik, baina militante belaunaldi berri ba- tirokatu. Popo ez zegoen armatua, hori razi eta indartu nahi dutenak ere,\nten aldi izan zen, eta ni, haien artean izan segurtatzen ahal dugu. Beste hipotesirik une batean, ez dira urrunago joaten,\nnintzen. IK beti saiatu zen ahal bezain ere izaten ahal da, leku hartan bada ur- frantses sistemaren barruan gera-\nguti arrisku jartzen, hilak ez eragiteko. maelik asko… Halako batean erori zen, tzen dira. Eta frantses sistemaren\nBorrokaren gogortzerik, etsaien hiltze- edo ez. Une honetan sendaezinezko zauri barruan, goiz edo berant, euskara\nrik... IK-k ez zuen sekula horrelako eraba- bat da Popo, oraindik ere. desagerraraziko da”.\nkirik hartu, eta sekula ez genuen hartuko.\nGertatu zirenak, deskalabruz gertatu zi- Hautetsi izana zaitugunez, urte\nren, ez, hala ere, nahitara. hauetan egitura berriak altxatzen ETA-REN\n1983an Jean-Louis Larre Popo\nikusi duzu, Euskal Elkargoa,\nEuskararen Erakunde Publikoa…\ndesagertu zen. Erakunde horiek borrokaren ondorio izan KONTRAKOA\nGure militante baitan dagoen zauri sen- dira, nolabait. Eta IK-k eraman duen bo- “Ni IKn sartu nintzen ordurako, era-\ndaezina da. Bilatu genuen Popo, bai, bi- rrokaren ondorio ere bai. Baina guk ikusi bateko haustura egina zuen ETAre-\nlatu genuenez! Gure militante bat desa- ez genuen zepoa da hori: frantses siste- kin. IK-k bere ekintzak bere kabuz\ngertu zela zabaldu aitzin, zurrumurruak maren barruan gara beti, eta, hor, “elebi- egin zituelarik, eta berak sinatuta,\nbaziren. Ihes egin zutela kide gehienek, tasuna” da lelo nagusia. Eta Ipar Euskal eta bere argudiaketarekin, ETAk\neta, haietarik batek, basora buruz ihes Herrian ez da elebitasunik batere! Batere erran zuen: ‘Batere ez dakit gazte\negin zuela. Zurrumurru hori bazen, baina ez! Zer dute elebitasuna? Euskaraz dena hauek zer ari diren!’. Ni erabat ETA-\nhandik bi asteren buruan IK-k ofizialki ere frantsesez ezartzea!... Hori miresga- ren kontrakoa nintzen, eta naiz. Ez\nerran zuen: “Gutarik batek ez du ihes egi- rria da. Gaur egun Euskararen Erakunde ETAren borrokaren kontrakoa, hala\ntea lortu, eta ez dakigu non den”. Anar- Publikoak bultzatzen duen politika hori ere, ETAren jokamoldearen kontra-\ntean hasi ginen bilaketak egiten. Bilatu da. Euskaraz bakarrik zegoena ere, gorde koa, ETAren ikuspegi totalitarioaren\ndugu AEBetaraino, eta Irlandaraino, kon- genituen gure eremu zaindu horiek ere kontrakoa baizik”.\n16 І Allande Sokarros\nfrantsestea. Hori ez da elebitasuna, hori entitateak, EAE eta Nafarroa? Onartezina da tolerantziaren izenean\ndiglosia da. Nahastu egiten dute, nahitara, Eusko Alderdi Jeltzaleak EAEn daraman euskararen kontra egitea. Tolerantzia da,\nEuskal Elkargoan eta Euskararen Erakun- kudeantza ez dut batere txarra antzema- ez bakarrik euskarari eskubideak aitor-\nde Publikoan. Elebitasuna da bi hizkun- ten, salbu gauza batean: ez dut ulertzen tzea, baina araberako baliabideak ematea.\ntzak guztiz eskubide eta baliabide ber- zergatik, eta alderdi abertzaleek dutela- Gaur egun, iduri du “tolerantziaren ize-\ndin-berdinak izatea, gehi atzerago den rik gehiengoa, nolaz ez duten printzipioz nean”, ez dugula deus galdegin behar. Eta\nhizkuntzaren hobesteko laguntzea. Hori ezartzen autodeterminazio eskubidea. ber bidetik ari gara Ipar Euskal Herrian.\nda elebitasuna. Hori ezin da saihestu. Hori erraten ez Intolerantea da erratea: “Mezu hauek eus-\nduteno, besteek autonomista deituko di- karaz ziren, eta euskaldun munduari zu-\n30 urteko borrokak, politikoak-eta, tuzte. Hori seguru! Autodeterminazio es- zenduak ziren, eta nahi bazenute mundu\nekarri duena. kubidea ofizialki ez aldarrikatzea akats horretan sartu, euskaraz ikasi behar du-\nEta balio du borrokak ekarri duen horrek, handia da. zue!”. Eta kito!\nbaina jakitez horrek badituela bere mu-\ngak. Urrats txikiak egiten dira politikan. EAEn hitzean eta hortzean harturik Baina behin ere ez baita “Eta kito!”.\nOnartzen dut, gaur egun gehiengo poli- dabiltza beti “autogobernua”. Badakit ontsa nik hori. “Ez, ez, elebitasu-\ntikoa ez dela abertzalea. Hori da egoera Ez da batere gauza bera. Autogobernuak na!”, diote, baina faltsua da hori. Diglosia\nsoziopolitikoa eta ez da egiten ahal hori ez erran nahi du estatu-nazioa ez duzula au- nahi dute, betikoz! Gaur egun, euskara-\nbalitz bezala, bistan dena. Politikak erres- zitan jartzen. Autogobernuak ez du gaur ren mende ziren eremuak ere diglosia-\npetua ekarri dit, ikasten da besterekila egungo Europa eredua auzitan ezartzen. ren mende jartzen ari dira, eta onartezi-\nlanean. Garai batean baziren bi mundu, Autodeterminazioak bai. Autodetermina- na da. Eta pastoraletan ere ageri da hori.\nelkarrekin ibiltzen ez zirenak: hautetsi zioak erraten du beste Europa bat behar Bide horretan aitzina, egunen batean,\nziren abertzaleak sartu direlarik haute- dela, Europa federala, autodeterminazio pastoral batean ariko diren hamarreta-\ntsi frantses sistemaren aldekoekin, gauza eskubidea onartuko duena; eskatzen du- rik zortzi erdaldunak izanen dira. Pasto-\nbatzuk aldatu dira. Bata bestearen ikus- ten herriei, erran nahi dut, eta badakit rala euskaraz emanen dute, ikasiko bai-\nmoldetik ikasi eta onartu dute batzuek eta batzuek ez dutela eskatuko. tituzte bertsetak eta kantuak, baina ez\nbesteek. Eta, demagun, Zuberoan, lan egin da besterik izanen. Makurtzen ari gara\ndugu euskararen bultzatzeko, eta ez bagi- Zure iduriko, euskaraz ala elebitan euskaraz ez dakitenen egokitzera. Eta\nnen hor izan, ez zen egina izanen. izan behar du dena delako Euskal ez da hori bidea. Euskal Herri bat izan\nHerriak, dela autogobernatu, behar bada, euskalduna behar du izan.\nNola ikusten dituzu Zuberoatik Euskal autodeterminatu nahiz Ez baldin bada Euskal Herri euskalduna,\nHerriaren beste bi administrazio independenteak? beste izen bat eman diezaiogun.\nDE ESPAÑA DE CIENCIA\nteko epea LU\nLanak aurkez ra ar te\nNatura besarkatu david bou\nla directa-ko kazetaria\nereren bizitza erabat aldatu zen Polemika piztu da: kiera kuotak ezarri dituzte ingurunea\nduela hamahiru urte. Goizetik lehengoratzen laguntzeko. Gazteluga-\ngauera inbertsio txar batzuek zenbateraino arautu txen ere hala gertatu da eta hori beza-\nkalean utzi zuten, bere ondasun edo mugatu beharko lako adibideek erakutsiko digute neurri\nmaterial guztiak galduta, hiru urte pasa horiek nahikoa diren ala ez.\nbizitoki izan zuen autoa salbu. Orduan\ngenituzke gure Mundu guztiak du naturaz gozatze-\nerabaki zuen arrantzaleen aterpe txiki harribitxi naturaletarako ko eskubidea, baina horrek batzuetan\nbatera bizitzera joatea, Costa Bravako sarbideak? prestakuntza edo laguntza eskatzen du.\nhondartza eder batean, ingurune natural Generalitateko suhiltzaileen datuen ara-\nbabestu betean. bera, mendi erreskateak % 20 hazi dira\nAterpe edo “barraka” hori Estatuko segurtasun distantziak eta murrizketek Katalunian konfinamenduaren ostean,\nPortuak erakundearen jabetzakoa da eta egin dute gainerakoa. Inguruko natur- gertatzen ari denaren erakusgarri: kon-\nudalak kudeatzen du. Mendeak direla, guneak helmuga posiblerik onena ziren, tzientzia eta ingurumen hezkuntza ga-\nudalari giltza eskatuta bizilagunek herri horregatik izan dituzte inoiz baino bisi- bezia orokorra da, gu geu eta ingurunea\nbazkariak egiten dituzte asteburu eta tari gehiago, eta horrek eztabaida sako- arriskuan jarriz.\njaiegunetan. Hori guztia ez da aldatu Pe- na azaleratu du. Pere itsasoari so zegoen patxadatsu,\nreren presentziarekin, ez baitu baimen Pica d ‘Estats gailurreko irudiak –Ka- abuztu betean, galdetu nionean ea udan\nformalik behin betiko bizitzeko, baina taluniako tontor enblematikoa Ekialde- ehunka pertsona egunero ikusteak ez\nbere funtzio altruista bermatzen duen ko Pirinioetan–, argazki bat ateratzeko ote zuen nekatzen, bakardadera ohitu-\nkapital sozial aberatsa pilatu du: ingu- txandaren zain dagoen txangozale ilara ta egonik. “Gehien gogaitzen nauena da\nrunea giza arrastotik libre mantentzea. luzearekin, naturaren masifikazioare- hogeita hamar urtez urtero etortzen di-\nAzken udetan bisitariak modu espo- kiko kezka eragin dute, baita inguruko renak kexu egotea, hemen egoteko gai-\nnentzialean ugaldu dira paradisu txiki lakuetan jende asko bainatu izanak eta nerakoek baino eskubide gehiago balute\nhorretan, lehenago herritar gehienen- gailurrera bidean utzitako zabor erre- bezala”.\ntzat ia ezezaguna zena. Garraiobideen kastoak ere. Polemika piztu da: zenba- Harrituta, bere azken gogoeta en-\neta komunikabideen hobetzea, turis- teraino arautu edo mugatu beharko ge- tzun nuen: “Zenbat eta jende gehiagok\nmoaren hedatzea erosteko ahalmen txi- nituzke gure harribitxi naturaletarako ezagutu eta maitatu leku hau, orduan\nkiagoa duten gizarte-mailetara eta ohiko sarbideak? eta zailagoa izango dute suntsitu nahi\noporlekuen kolapsoa dira faktore nagu- Ingurumen ondorioak ugariak dira, dutenek”. Ingurunea areago estimatzen\nsiak, besteak beste. eta ekosistemak suntsitzen laguntzen irakatsi zidan Perek egun hartan, eta\nHiru hilabetez hirian konfinatu- dute: faunak ihes egiten du gizakiak errespetu horren igorle izatea besterik\nta egon ondoren, aire garbia arnastea eragiten duen estresaren ondorioz, edo ez nuke nahi, hura gozatzen duen oro-\nbehar bihurtu zaio jende askori. Espai- gure urratsek higadura sortzen dute. ren arrastoa ezabatzeko olatu bat nahi-\nniako Estatutik kanpo bidaiatzeko zail- Kalte horiek arintzeko, zenbait tokitan, koa izan dadin. Orain, zuei dagokizue\ntasunek eta pandemiagatik ezarritako sarrera ordainketa sinbolikoa eta edu- ezagutzea.\n18 І IRITZIAK\nLouise Bourgeois eta\nbeste ehule batzuk\nouise Bourgeoisek ez omen zion emakume profesional handia” bihurtu horretarako […] Ez sekula ausartu iraka-\nherra berezirik amari, nahiz eta baitzen gerora, Adrienne Richek Ema- tsi dizuten sendabide bat erabiltzen, ez\nbatek kontrakoa pentsa lezakeen kumeagandik jaioak liburuan dioenez. pobreekin eta ez aberatsekin, baldin eta\nGuggenheim ondoko haren ar- Emagin aritzeaz gainera, ikasleak lan- seguru ez bazaude onerako dela eta ez\nmiarma erraldoi durduzagarriaren az- gintza horretarako trebatzen ere jardun dakarrela kalterik […] ez ezkutatu me-\npitik pasatu eta eskulturaren izena Ama zuen Bourgeoisek, eta espezialitate hari dikuei eta beste emaginei zer sendagai\ndela jakiten badu. Armiarma, aramua, buruzko zenbait liburu ondu zituen gri- erabiltzen dituzun […]”.\nmarasma…: etimologiak gorabehera, naz. Gizonezkoen medikuntza, ordura- Eta, halaz guztiz, gure garaiko Louise\nezin uka euskarak berak hoskide samar ko, bereganatzen hasita zegoen mende- Bourgeois honi eskultore-bidea malkar-\ndituela amak eta armiarmak. Eta ezin rik mende emakumeen esku egondako tu zioten bezala emakume jaio izate hu-\nuka, aldi berean, zer sentipen piztu ohi praktika eta jakintza hura, eta emagintza tsagatik, duela hiru-lau mendeko Louise\ndioten animalia hankatsu horiek jendea- hasita zegoen galtzen gizatasuna, hurko- Bourgeois hari ere ezin konta ahal oz-\nri, araknologo edo zomorrozale ez dire- tasuna: erdi-hurren zegoen andrearen- toparri ipini zizkioten ez zezan irakatsi\nnei behintzat: izua, nazka. Aj, aj! Ut, ut! gana heldu, medikuari berari komeni zi- zekien guztia (eta ez zen gutxi). Bera,\nBourgeoisek esplikazioak eman behar tzaion posturan erdiarazi, ondorio fisiko ordea, jakintza-sare bat ehuntzen tema-\nizaten zituen beti: “Amari egindako oda eta psikologikoetan asko pentsatu gabe tu: profesionaltasunagatik ez ezik ahiz-\nbat dira armiarma horiek. Tapizgilea zen edozein tresna eta metodo erabili, eta patasunagatik ere bai, edo hala segitzen\nbera, eta, armiarmak bezala, ehulea ere agur, hor konpon. Jakina, zenbat eta po- da haren hitzetatik behintzat. Badirudi\nbai. Babestu egiten ninduen, eta lagunik breagoa emakumea, orduan eta zabarra- kontra egin nahi ziola, nolabait, mende\nminena nuen”, azaldu zuen behin The goa eta ezaxolagoa jarduna. Emagintza batzuk geroago Charlotte Perkins Gil-\nGuardian-en. Ehule baten alaba, artista aberasbide huts bihurtu zuenik ere izan man-ek idatzitako Herland nobela utopi-\nbihurturik, amari ohoreka. zen (horren adibide dira chamberlenda- koan gizon protagonistetako batek bota-\nXX. mendeko Louise Bourgeois hori rrak, forzepsaren asmatzaileak, behar ez tzen duen ustekizun maiztuari: “Hauek\nbaino puskaz ezezagunagoa da haren zenean ere trastea erabiltzen tematzen denak emakumeak baino ez dira, eta\nizenkide bat, beste Louise Bourgeois bat, zirenak eta behar zuenari patentea eman amak, gainera; eta amatasuna dagoen\naspaldixko bizi izan zena, XVI-XVII. men- nahi izan ez ziotenak). Bourgeoisek, joera lekuan ez duzu ahizpatasunik aurkituko”.\ndeetan, eta kasualitatez (edo ez) ehungin- hari beha, erabaki zuen ofiziokoei jar- Historia josia ez balego bezala anaidia-\ntzarekin eta amatasunarekin lotura estua dunbide egoki batzuk ematea; besteak ren saretik ihes egin nahi eta armiarmen\nizan zuena, jostun aritu baitzen zenbait beste: “Engaia zaitez ikastera, zure azken arteziaz ahizpen sarea ehuntzen ibili di-\nezurtetan, eta “obstetriziako lehenbiziko egunera arte; umiltasun handia behar da ren ama-alabaz.\nIRITZIAK І 19\narkaitz zarraga iru hilean behin ematen dut iritzia gitu dizkit: Iurgirekin aurrez aurre eta\nazurmendi hemen. Gai librean baina karakte- kristalik gabe sei ordu, beste preso ba-\neuskara irakaslea reak mugatuta. tzuekin kafea hartu eta besarkatu... Es-\nAskok uste du nire gaiak ere muga- painiako kristal atzeko 40 minutueta-\ntuta daudela; euskara-irakaslea izateak ra ohituta gaudenoi, sinesgaitza egiten\neta inguru jakin batean jaio eta mugitu zaizkigu Frantziako baldintzak. Baina\nizanak mugatzen nautela, mugimendu- presoena ere ez da gai xamurra azken\nkoa ez banaiz, meneillokoa behintzat ba- boladan, eta oraingoan gai hori ere ez\nnaizela, alegia. Bada, ez! Nik ere badut hartzea pentsatu dut.\niritzirik eguneroko arazo arrunten ingu- Esan bezala, benetako ezinegona\nruan. Eta hortik artikulu hau gai horieta- sortzen didate Durangoko kanpaiek.\nko bati eskaintzea, Durangoko kanpaiei Badakit! Ez naiz durangar petoa, eta ba-\nhain zuzen ere. ten batek horretan ez sartzeko esan dit,\nEgia da sarritan euskara izaten dela baina agian horregatik...\nnire gaia: euskararen transmisioa, eus- Izan ere, zazpiak laurden gutxitan S.\nkaltzaleak, euskararen baliabideak eta Francisco komentukoak hasi eta Santa\nhorien gabeziak... Baita presoak ere. Sa- Ana eta Andra Marikoek jarraitzen die-\nrritan joaten naiz lagunak bisitatzera, te, eta beste hainbatek, solasaldiak eten\neta horretan ere ugariak dira hari-mu- behar izaterainoko potentziaz gainera.\nturrak: dispertsioa, eskubide-urraketak, Etxeetan plater baino erloju gehiago\netxeratzeko estrategiak.... dauden garaian, ordu guztiak eta er-\nOraingoan ere, badaitort, zalantzak diak, egunekoak zein gauekoak, denak\nizan ditut. Eztabaidak izan ditut azken jotzen dizkigute gero eta bisitari gu-\naldian euskararen kalitate edo kalita- txiago baina presentzia akustiko ikara-\nte ezak hainbat euskaltzaleri sortzen garria duten elizek. Inondik ere ez dute\ndien egonezinaren inguruan, baina ez du udalerriko zarataren ordenantza bete-\npena merezi eztabaida hori hauspotzeak. tzen, baina hortxe darraite, dilin-dalan,\nEuskaltegien munduak ere sortu dit dalan-dilin, ohitu ez diren herritarrak\nidazteko grinarik, izan ere, hezkuntza- aztoratzen (beste guztiak ohituta dau-\nkoak txarto badaude, gu.... Baina, egiari de). Bai, badakit hori ere kultura dela\nzor, inor gutxiri interesatzen zaio gaia. baina...\nPresoen gaiarekin lotuta, Laneme- Tira, esan egin dut: Durangoko kan-\nzannen egindako bisitak barneak mu- paiena (ere) jasanezina da!\nartxoaren zortziko feministak, Hori, uda demokrazia eta ekonomia sus-\nuxue apaolaza umeak, oro har, eta bidaiderik pertzen eman ondoren, hauteskundeetan,\ngabeko atzerritarrak azkenean, gure bazterrak ezagutzen, bermutak har-\nijitoak, etorkinak, gazteak, okupak, bai- tzen eta hondartzak, ai, hondartzak… Eta\nta Madrilgo zenbait auzotako biztanleak txalo jo genien horiei pitzatuta baleude\nere... Horiek guztiak izan gara koronabi- bezala begiratzen diegu, ez baitirudite\nrusa hedatzearen errudunak. lehen baino lasaiago, eta kontu berarekin\nDesastrea gara, gure agintariek errieta beti, baliabideak, kontratazioak…\nere egin behar izan digute, Murgak, Ur- Vallecas aldean uste dut agertu dela\nkulluk… eta arrazoi izango dute gainera, bizitzarekiko atxikimendu sendoagoko\ngehiegi lasaitu gara; gure bizitzak ez gaitu jendea; ez diete ondo ulertu, antza. Gaz-\nbatere kezkatzen, ezta ingurukoenak ere. te arduragabeak zirelakoan agian… ho-\nHaurrak ikastolara eraman ditugu, lasai riei errietaz gain kolpe zentzagarriren bat\n-lasai, lehen lerrora, agian gure bizitza- ere eman baitiete. Egia da, gure bizitzak\nrekiko estimu eskas hori azpimarratzen gehiago estimatuko bagenitu, gure aginta-\nduen lantokira joateko presaren ondorioz. riak ez leudeke dauden lekuan.\n20 І IRITZIAK\nO Murriztea, isolatzea\nhituta gauzkate irria ezpainetan zerikusirik? Gipuzkoarrak ote harrema-\nloratzen: pailazoak ikuste hutsa- netan antigoalekoenak, uzkurrenak? Hi-\nrekin, gure barruko haurra ari da eta bakartzea, geure rietako bizilekuak, balkoi, lorategi, ba-\nbereak eta bi egiten! Baina, hain mai- osasunarekiko zein ratze gabeak jasangarriak /jasanezinak\nteak ditugun lagun horiek ere, azken bo- ote? Jasan hitza bera bizitzari buruz, ezin\nladan, uxatu dizkigute inguruotatik; ez besteekiko errespetuz. dut jasan.\nomen zaigu komeni harremanak aise, Duela gutxi arte intsumisioa Azkenik, eliza ere aldatu da! Hileta\nsamur, ugari izatea… murriztea, isola- batera eta herritar Valentin Larrearen\ntzea eta bakartzea, geure osasunarekiko honi eta hari aldarrikatzen obrekin osaturiko kontzertura joan naiz\nzein besteekiko errespetuz. Duela gutxi ari zirenek ere hala herriko elizara: hidrogel alkoholikoa es-\narte intsumisioa honi eta hari aldarrika- kuak garbitzeko. Ur bedeinkatu ontziak\ntzen ari zirenek ere hala diote, ezkerreko\ndiote, ezkerreko zein… hutsik, “inor ez kutsatzeko asmoz eta\nzein… ezkerrekoek. ezkerrekoek fedez”. Hara Pilatos! Etzeok garai bateko\nNoski, beldurrak ez du barkatzen. apaiza begira! Bataioko urak gure ari-\nBakartu ere egiten du. Corona Dirusaz ma bekatutik garbitzen zuela eta hori\negin zen lehenengo prentsaurrekoan, gabe infernuko garretara kondenaturik\ntraje kakiak eta beste koloretako izar- taterik ez daukanean duen irtenbidea geundela… hezurretarainoko izua sartu\ndunak ikustean pentsatu nuen, nolaz? eta, konfinatu hitza, militarren ahotan zigun! Orain zer eta ur bedeinkatuaren\nOsasunaz ere ba al dakite? Gai al dira entzunda ikasi dut ez Osakidetzan. lekuan hidrogel alkoholikoa?!\nadinekoak zaintzeko, adibidez? Aibala, Bestalde, hiriak ziri dira bizidunon- Dena ez da aldatu, ordea. Diru kon-\neta geroxeago traje beltzak eta gorriak tzat eta zaila du erremedioa. Zergatik du, tuak, ziri kontuak eta beste, lehengo\norrialde ia osoko iragarkian, gure etxe- Hego Euskal Herrian, Gipuzkoak biztan- errege hanka handiak inor ohartzeke\nko egunkarian ere, lehen prentsaurreko leen proportzioan kutsatu gutxien? Eta ospa egin du; ezta argazkiko kakiak ere\nhartako argazkiaren pareko kopia izan zergatik jarri dute EAEn hainbeste isun? ez omen dakite ezer. Eta eskerrak ez den\nnahirik edo… bakoitzak bere indarra Akaso lehen aipatu bi datuok lotu behar errepublika batera joan, monarka don-\nazalduz; arrazoiak baino indarrak gehia- al dira? Gipuzkoa herri txikiz, auzoz, ba- tsua, golfo inguruan omen dabil, justizia\ngo balio? Beldurra da botereak autori- serriz… jantzia dago, horrek ba ote du denontzat da berdina, esanaz...\nNAZIOARTEA І 21\n22 І AGROEKOLOGIA\nda hasierako arratsalde bero\nbatez elkartu gara Etxa-\nrrin agroekologian ari diren\neragile anitz hauekin: ba-\ndira baratzea lantzen dute-\nnak, produktu freskoak edo\ntransformatutakoak saltzen dituztenak;\nbadira abeltzainak; kontsumitzaileekin\neta eragileekin elkartuta tokiko gara-\npena bultzatzen duten proiektuak; udal\nteknikariak; elkarteetako kideak... De-\nnak agroekologian ari direnak. "Agroe-\nkologia" hitza agian ez zaio ezaguna\negingo Argiako irakurleari, baina ma-\nmia bai: komunikabide hau jorratzen ari\nden balio berak ari dira lantzen laboran-\ntzatik, eguneroko praktikan.\nKonfinamenduak elikaduran ekarri-\ntako mugimenduak atera dituzte be-\nrehala mahai-gainera. Honela deskri-\nbatu du Leitzako nekazaria eta Etxalde\nbaserritar mugimenduko kide den Go-\ntzone Sestorainek bere bailaran sumatu\nduena: "Lehen ere deus kuestionatzen\nEuskal Herriko agroekologia mugimenduak eta Argiak\nkamiseta organikoak atera dituzte elkarlanean. Aldizkari\nhonen irakurleok barneratua dugu bertakoa, garaikoa eta\nahal dela ekologikoa jan behar dela, baina eragile anitz\nhauek entzunda, konturatzen gara beste galdera hau\negin behar dugula elikagai bakoitza hautatzerakoan: nola\ndago egina? Horrela, jatea egunero hiru bider egiten\ndugun iraultza bihur dezakegu. Herri gisa burujabetza,\ningurumena, osasuna eta justizia soziala indartzen\nditugu hozkada bakoitzean. Eta plazeretik gainera.\nBada ordua herritarrok osasuntsu elikatzeko eta jaten\nduguna zer den jakiteko\nAGROEKOLOGIA І 23\nez zuenak, jarraitzen du deus ere kues- dizkigute, eta txorakeriak ez". Blanco: kuarengana ez bazara joaten, ezin zara\ntionatu gabe. Baina bada jende multzo "Mozkortzera joateko aukera baduzu, zure\nsarri gertatu izan".\nda euskarazko Jose-\nkozkor bat, alderantziz gertatu zaiona: libre zara!". Baina abeltzaina eta Bizilu- publikoetan\ntxo Lukas baratzezaina\npolitikoen eta Baserria\nsupermerkatuekin deskonfiantza eraba- rreko kide den Bego Goikoetxeak azaldugaztelaniaz\ndu mugak itxi\ntekoa hartu du eta baserriko produktu du berari zerk ematen dion benetako as- dute. zirenean agerian\nbila dabil". Josebe Blanco artzaina da eta katasuna: "Niri ekoizteak askatasun bat protagonismo\nhandia hartu zuen Osasun"baina ko-\nEHKOlektiboko kidea eta konfinamendu ematen dit. Ez dut ulertzen herri aske Nekane munikabide ia denek\nMurga. Orduko gobernuelikadura eredu\ngaraian Espainiako Gobernuak hartuta- sailburukbakarrari\nbat, bere beharrak ase ezin dituena, bere ez zekiten euskaraz, tartean\negiten diote Osasun sailburuak.\nko bi erabaki politiko azpimarratu ditu: elikagaiak ekoitzi ezin dituena. Transge- cok komunikabideen egun\nARGAZKIA: raulhaietako me-\nbogajo / foku\n"Bata, baratzeetara joateko debeku hura. nikoekin, hori guztia pribatizatzen ari zua gogoratu du: "Lasai, apalategiak bete\nEta bestea, azoken itxiera. Hor, herritar dira eta gure lanean gero eta dependien- egingo dira eta kamioilariek aukera dute\naskok planto egin zuen, bizitzara lotzen teago gara: kimiken dependiente, hazien etortzeko! Herritar batzuk ahotsa altxa-\ngaituena ukitu zutelako debekuek: lurra. dependiente, makinaria dependiente... tzen hasi zirenean, komunikabideek or-\nJanaria lantzea ukatu ziguten, orain ar- osasunarekin horren falta nabari dut duan esan zuten: 'Kontxo, bertan ere ja-\nnasa eta elkartzea bezala!". Baratzezai- orain: ni izatea nire osasunaren buru- naria badago! ez dugu trailerrik behar!'".\nna eta Biolur elkarteko kide den Aitzol jabe. Elikagaiak ekoizten badakit, baina Artzaina eta Biolurreko kidea den Lur\nIturbek jarraitu dio hariari: "Bizitzeko osasunean ez, geneukan jakintza kendu Pagoagak salatu du EAEn iragan diren\nbenetan behar ditugun gauzak ukatu digute eta pribatizatu, eta egun medi- hauteskundeetan alderdi politikoek ez\nZutik, ezkerretik eskuinera: Gotzone Sestorain Leitzako nekazaria eta Etxalde baserritar mugimendua. Marijo Imaz fruitu ekoizlea\neta Urduñako Udaleko teknikaria. Lorentxo Sarratea artzaina, Baztango Zaporeak. Jon Murgiondo artzaina, Baserria XXI. Koldo Rey Arabako\nBionekazaritza elkarteko koordinatzailea. Bego Goikoetxea abeltzaina, Bizilur. Nerea Biana Sakanako Garapen Agentziako elikadura teknikaria.\nMakurtuta, ezkerretik eskuinera: Xabi Zendegi Arabako Ekoizle Ekologikoen Elkartea. Josetxo Lukas baratzezaina, Baserria XXI.\nAitzol Iturbe baratzezaina, Biolur. Joxan Jaka Belardi Sakanako ekoizleen taldea. Josebe Blanco artzaina, EHKOlektiboa.\n24 І AGROEKOLOGIA\ndiotela elikadura burujabetzari duen ga- teko modua aldatu dutenak eta beraz, eta hirugarrenik, gizartea". Beti aurrera-\nrrantzirik eman: "Etxeetara bidalitako beste izen bat behar dutenak". Blanco: go egin daitekeen bide bat dela nabar-\nesku-orrietan alderdi bakarrak aipatu "Gainera euren burua ez dute industrial mendu du, "beti edukiko baituzu beste\ndu nekazaritza, Voxek!". gisa izendatzen, 'konbentzional' baizik!". esparruren bat aurrerago joateko". Koldo\nArgia kazetaritzaren bidez saiatzen Goikoetxea: "Betikoa balitz bezala! Beti- Rey Bioaraba elkarteko koordinatzailea\nda elikadura burujabetza bultzatzen, eta koa gurea da!". da eta berak azaldu du zein erramintaren\nkonfinamendu garaian zerbait gehiago Mugimendu agroekologikoko Ipar bidez ebaluatzen duen nekazariak bere\negin nahirik, agroekologia mugimendua- Euskal Herriko kideek ez dute hitzordu burua agroekologian: "Margarita modu-\nrekin harremanetan jarri zen, elkarre- honetara etortzerik izan. Baina Sesto- ko bat erabiltzen dugu, hainbat eremu\nkin kamisetak ateratzeko asmoz. %100 rainek oso gogoan du hauen ekarpena: ebaluatzeko balio duena, eta bakoitzak\nkotoi organikoz eginak dira, ukimenera "Iparraldean oso ongi definitzen dute, ikusten du non dagoen eremu bakoi-\noso goxoak, Maitane Gartziandiaren di- 'laborantza herrikoia'. Betidanik egon tzean. Horrela, bakoitzak une horretako\nseinua daramate eta kolore oso bereziak diren nekazari eta abeltzainen jakintza bere argazkia egin, eta ikus dezake dituen\ndituzte, baina mezua da bere balio na- horri eusten eta beste jakintza batzue- baliabideekin zer eremu hobetu deza-\ngusia: Lurra defendatzeko eta zaintzeko kin osatzen saiatzen gara. Agroekologia keen. Proiektu bakoitzak ikusi behar du\nherriari dei egitea, agroekologia mugi- ikasketa prozesu bat baita, inoiz amai- zeri ematen dion garrantzia. Horregatik,\nmendua bultzatuz. tzen ez dena". burujabe izatea beharrezko da, noruntz\nMarijo Imaz ekoizle izateaz gain Ur- aldatu erabaki ahal izateko". Iturbek\nduñako udal teknikaria da, eta agroeko- azaldu du hain justu agroekologiak bu-\nlogia bere lanerako oso baliagarri zaion rujabetzetarantz eramaten dituela neka-\nEz dut ulertzen marko teoriko bat dela azaldu du: "Agroe-\nkologiak aukera eman digu ikuspegia za-\nzariak: "Prozesu bat da, nekazaria gero\neta autonomoago, burujabeago egiten\nherri aske bat, bere baltzeko eta sistema modu integralean\nulertzeko: agroekologiaren parte da\nduena. Gero eta petrolio gutxiago, gero\neta insumo edo ekoizpenerako kanpotik\nelikagaiak ekoitzi ekoizpena, elikadura eredu bat, eredu\nenergetiko bat... marko horrek ulertzen\nsartzen ditugun produktu gutxiago, gero\neta hondakin gutxiago, gero eta inpaktu\nezin dituena” du izaki bizidun guztiok ekosistemaren\nparte garela eta limiteak jartzen ditu,\nhobea ingurunean, gero eta lur gutxia-\ngorekin jende gehiago mantentzea... gero\nkoherentzia ematen dio trantsizioari. eta, gero eta, gero eta...". Lorentxo Sarra-\nBego Goikoetxea Beraz, marko teoriko horrek balio digu tea artzaina da eta Baztango Zaporeak\nikusteko nolako proiektuak eta nolako elkarteko kidea, eta abiapuntura itzuli du\ngarapena nahi ditugun gure herriaren- gaia: "Horiek guztiak egiten ziren lehena-\nbetiko nekazaritza tzat. Norabidea elikadura burujabetza eta go, nekazari izenarekin!". Iturbe: "Ba bai.\nGoikoetxeak dio nekazaria dela "eta beste burujabetza batzuk (energia, etxe- Baina agroekologia hitza atera zuen Via\nkito", amorratzen duela "agroekologiko" bizitza, zaintza...) dira, horrantz jo nahi Campesina mugimenduak, ikusi zuela-\nhitza erabili beharrak: "Zergatik ez zaie dugu". Arabako Ekoizle Ekologikoen El- ko 'nekazaritza ekologikoa'ren terminoa\nbesteei industrial deitzen? Gu saiatzen karteko kide den Xabi Zendegik zehaztu jada manipulatzen ari zirela. Ea beste hau\ngara jakinduria bat mantentzen, prakti- du agroekologiak hiru esparru batzen di- ez duten lapurtzen! Lehengora bueltako\nkatzen eta hobetzen. Beraiek dira ekoiz- tuela, "ingurugiroa, elikadura eta osasuna prozesuari ipintzen zaion izena da".\nAGROEKOLOGIA І 25\nagroindustriaren beto daude, baina abeltzaintzan ema- bere herriarentzat eta munduarentzat".\nmehatxuaren aurrean kumeok aparte geratu ginen, makinak Imazek ere uste du elikadura dela\nBlancok azaldu du betiko nekazariak de- eta traktoreak sartu zirenean. Arraza- erdian jarri beharrekoa, horrek batzen\nsagertzeko mehatxuaren aurrean sortu keriaren gaia, lan baldintzak... izan ere, dituelako ekoizleak eta herritarrak:\nzela Euskal Herri osoko ekoizleak eta he- agroekologikoa al da langile bat 12-14 "Urduñan narratiba aldaketa horrek\nrritarrak biltzen dituen EHKOlektiboa: orduz lanean edukitzea, 300-400 euro batu gintuen ekoizleak eta herritarrak,\n"Duela 12 bat urte Iparraldeko baserri- ordainduta? Hartzen ditugun langileek aurretik gure artean etena zegoelako.\ntar askok, Hegoaldera deia egin zuten gure baldintza berak izan behar dituzte, Baserritarrak, kontsumitzaileak, ko-\nkezka hau zabaltzeko: 'Agroindustriak nahiz eta gure baldintzak ez diren mun- mertzio txikiak... horiek denak dira to-\njan egingo gaitu! Nekazari ekologiko txi- duko onenak. Eta zuzeneko harremana kiko ekonomiaren parte, eta elikadurak\nkiak kondenatuak gara desagertzera'. eta gardentasuna bultzatzen ditugu: he- batzen gaitu guztiok. Norberak ikusten\nEHKOlektiboan, baserritar eta herrita- rritarrak eskubidea du zer jaten ari den du elikadura sisteman bere tokia zein\nrrak hasi ziren agroekologiak bere bar- jakiteko". den, eta bakoitzak gure lekutik elikadu-\nne hartu beharko lituzkeen irizpide edo raren bidez zentzua ematen diogu sis-\nkontzeptu batzuk finkatzen: ekologikoa elikadurak elkartzen gaitu tema osoari. Alde batetik baserritarrez\nizan behar zuela, gertukoa, baserrita- Sestorainen aburuz nekazarien lehen hitz egiteak eta bestetik kontsumitzai-\nrren eta herritarren autonomia bermatu helburua herritarrak elikagai sanoz eli- leez, horrek banatu egiten gaitu eta sis-\nbehar zuen... Gainera, pertsonen neurri- katzea da: "Elikagai osasuntsuak jarri temak hori nahi du, banatzea, indarra\nko baserriak eta jarduerak behar ziren behar dira erdigunean, horrek lotzen galtzeko". Interes komuna azpimarratu\nizan, eta ez makinen neurrikoak, horrek gaitu herritarrak eta baserritarrak". du Sestorainek: "Agroekologiak ekoiz-\nere gure autonomian galera eta petro- Blancok osasunaren ikuspegi kolektiboa learen eta kontsumitzailearen interes\nlioarekiko menpekotasuna dakarrelako. landu behar dela ohartarazi du: "Bada komuna bilatzen du. Nekazaritza indus-\nHastapen horretan ikusi genuen neka- hor kontraesan bat. Osasunarentzat eko- triala pentsatuta dago dirua ateratzeko,\nzaritzak lotura behar zuela herriarekin. logiko erosten duena, batzuetan bere eta berdin dio nola: berdin dio lurra\nHerria aldatzeko eta trinkotzeko gaita- gorputzarentzat ari da osasungarri eros- kutsatzea, lurrak eta baliabideak xur-\nsuna izan behar zuela, ezin zela izan he- ten, baina ez bere herriarentzat. Helbu- gatzea edo langileak esplotatzea. Hori\nrritik aparte zegoen jarduera. Genero rua hain indibiduala bada, buka dezake Nafarroako Erriberan oso garbi ikusten\nikuspegia ere kontuan hartzen dugu, eta Patagoniako sagarra janaz. Behar bada da. Agroekologiak ez du bakarrik zain-\nbehar bada baratzegintzan gauzak ho- bere gorputzarentzat sanoa da, baina ez tzen nekazariak biziraun behar duela,\n26 І AGROEKOLOGIA\nbaita ere zaintzen du nekazari horrek gure lurrak. Hutsik zegoen Gipuzkoako Zendegik salatu du kontsumitzaileak\negiten duenak herritarraren zerbitzura Foru Aldundiaren baserri bat eta lur ere- nahastea estrategia zehatza dela, "ez de-\negon behar duela". mua okupatu genituen, Gaintxurizketan zan jakin zer kontsumitzen duen. Lurrik\negin nahi zuten plataforma logistikoaren ukitu ez duten tomateak kartoizko bil-\nlurra aurka egiteko. Denbora gutxi eman ge- garrian emango dizkizute, itxura natu-\nLukasek mahai gainera atera du zein ga- nuen okupazioan, lur horiek eta baserria rala izan dezaten. Eta Araban eginikoak\nrrantzitsua den momentu honetan lu- lur funtsan sartzea proposatu zigutelako direnez 0 km dira, 'natur' hitza jarriko\nrraren zaintza eta nekazari agroekolo- eta onartu egin genuen, lortutzat eman diote... ondoan bi metroko argazki bat\ngikoek horretan betetzen duten papera. genuelako gure helburua, lur horiek ne- agertuko da, baserritar batena, bere to-\nBlancok azaldu du lurra zaintzearekin kazaritzarako bideratzea: 'Guk irabaz- matea eskuan". Marketinga edo itxura\nzuzenki lotuta dagoela bertako arrazak ten ez badugu, gutxienez beste nekazari ez datorrela edukiarekin bat salatu dute\neta barietateak lantzea: "Zeren horrek batek irabaziko du', pentsatu genuen. denek. Baina Sarrateak ohartarazi du ne-\nziurtatzen du zu zarela lur horietara Zorionez, guk irabazi genuen esleipena. kazariengan ere badagoela hori galeraz-\nmoldatzen dena, ez duzula lurra behar- Animatzen ditut herritarrak, erakunde teko aukera: "Ni artzaina naiz baina ba-\ntuko zuk nahi duzuna lantzeko. Agroeko- publikoek espekulatzeko dituzten terre- ditut euskal txerriak ere, eta Iparraldeko\nlogian dabilen nekazariak bere lurraren noak nekazaritzarako okupatzera". txerri ekoizleek filosofia bat zaintzen\nezaugarriak ezagutzen ditu, errespeta- dute: beren produktua ez da egundaino\ntzen ditu eta horietara moldatzen da. Ez supermerkatuko ikurriñak supermerkatu batean salduko. Esaten\nalderantziz". Supermerkatura joaten bagara, herri- dute: kalitatezko haragia erosi nahi due-\nSarrateak lurraren balioa desbideratu tarrok batzuetan kontzientzia ariketa nak etorri beharko du denda txiki batera\ndela salatu du: "Lurra beti izan da jana- eginez aritzen gara ikurriñadun apala- edo ekoizlearengana. Hori da gure beka-\nria lortzeko: zenbat eta lur gehiago, ja- tegien bila, bertan ekoiztutako jakiak tua, gure produktua supermerkatuetan\nnari gehiago... Baina orain lur horrek in- hautatzeko. Baina zer dago erosketa ho- sartu dugu. Eta ondorioz, gure irudia\ndustriarentzako balioa galdu du, gainera rren atzean? Blanco: "Supermerkatuek ere han dago. Aski da supermerkatuko\njada janaria lortu daiteke lurrik gabe, eta baserriaren iruditegi osoa lapurtu dute, hamar produktutatik bakarra izatea ba-\nlurra soilik erabiltzen da autopistak egi- eta Caritasen pare jartzen dira: 'Gure ba- serrikoa, irudi osoa eskuratzeko. Gure\nteko...". Lukasek jarri dio hitza: "Espeku- serritarrei lagundu nahi badiezu, etorri produktua ezingo balute inondik ino-\nlatzeko". Iturbek zehaztapen hau gehitu gure supermerkatura'. Eta ikurriña hori ra harrapatu supermerkatuetan, aldatu\ndie: "Beste nonbaiteko lurretik ateratzen hutsik dago. Erosleak ez daki apalategi egingo zen gauza".\nda dena, e! Hemen lurrik gabe ekoizten horretan dagoena nola egin den, zer ere- 0 km kontzeptuaren desitxuraketa\ndituzten tomate hidroponikoei urezta- du bultzatzen ari den... herritarrak iku- ere salatu dute. Iturbe: "0 km bertakoa-\npen bidez sartzen dizkiete 'elikagaiak'. rriñadun produktua erosten duenean, ren sinonimo da, baina material hori\nBada, landareei ematen zaizkien elikagai ustez ez du robotdun agroindustriako nondik dator? lehengai dena kanpotik\nhoriek ere nonbaiteko lurretik ateratzen produktu bat erosten, ez Txinatik eka- ekartzen dute, eta hemen egiten dena\ndira". Lukas: "Bai, baina gure lurrak es- rritakoa, herritarrak guk egiten dugu- elikagaia sortzearen pauso bat bakarrik\npekulatzeko dira. Nekazal lurrik eman- na erosi nahi du". Sestorain: "Horrega- da". Zendegi: "Gainera 0 km batzuetan\nkorrenak birkalifikatzen dituzte eta tik, supermerkatuek guk egindako lana da EAE, bestetan Araba, bestetan Euskal\nprozesu horretan aberasten dira". Ho- aprobetxatzen dute. Iruzurra da. Eta la- Herria, bestetan Espainia...". Blanco: "Bil-\nrregatik okupazioaren aldeko aldarria rriena da, jendea borondate onenarekin dotsa atzerrian jaio da, beste leku batean\negin du: "Guk okupatuta lortu genituen doala hori erostera". hazi da, baina etiketan haren erreferen-\ntzia da non hiltzen den. Eta beti jarriko\ndute 'producto de España'. Gaztatan ere,\nlegeak dio esnearen jatorriari 'produc-\nto de España' jarri behar diodala, baina\nzer España, Granadakoa al da bada? Ez,\nnire etxeko esnea da! Dena da jatorriari\nburuzko informazioa lausotzea". Lau-\nsotze horren ondorioz, Imazek azpima-\nrratu du kontsumitzaileok produktuen\nezagutza oso txikia daukagula, "eta gaur\negun erosten jakiteko asko jakin behar\nda! Araudiaren inguruan, ekoizpen ere-\ndu ezberdinei buruz... pertsona batek\nEuskolabel tomatea ikusten du eta ez\nzaio burutik pasa ere egiten hidroponi-\nkoa izan daitekeenik! Baina beti izan da\nhidroponikoa e, ez da oraingo kontua!\nBaina iragarkietan lurra ikusten da eta\ntomate landarea". Reyk argi du: "Ekoiz-\nleekin harreman zuzena izanik apurtzen\nda ezjakintasuna. Saldu diguten mezua\nAGROEKOLOGIA І 27\nda erosleok inteligenteenak garela eta rekin gertatu dena ikusita". Imaz: "Bai, bi ereduren arteko borroka\nerabaki guztiak hartzeko gai garela, ma- sare horrek ematen dio baserri eredu Blancok adierazi du beti haize-kontra\nrrazki sinpleekin informazioa jasota, honi erresilientzia. Gutxieneko dibertsi- ari beharraren nekea: "COVID bezala-\nbaina ezjakin hutsak bihurtu gara. Umil- fikazioa duenak, egoera berrietan aur- ko egoera batean, ixten lehenengoak\ntasun pixka bat etortzen zaigunean eta kitu du saltzeko bere bidea. Aldiz, asko azokak dira. Denda txikiei traba ikara-\nparean dugun ekoizleari entzuten has- ekoizten duenak eta salmenta ia osoa garriak jartzen zaizkie. Baserritarrok\nten garenean, argitasun pixka bat sartu toki bakarrera bideratuta duenak...". banaketa egin behar badugu, isunetik li-\nahalko da zirrikitu horretatik". Zendegi: bratzeko nahiko lan... aldiz, handi horiek\n"Herritarrek elikaduraren kultura be- egonkorrak dira, eta euren azpiegitura\nrreskuratzea beharrezko da". oso sustraituta dago, ez dira haize kol-\npe batekin erortzen, gu aldiz bai". Rey\nsareei esker, covid-ari aurre Baserritarrak, ez dago ados: "Zuek ez zarete erortzen,\negiteko baserri indartsuenak botatzen zaituztete! Eta haiek ez daude\nSestorainek azaldu du COVID-19aren kontsumitzaileak, tinko, mantentzen dituzte! Agroindus-\nitxialdian hobekien eutsi dioten base- triaren eta banaketa handiaren oinak\nrriak izan direla kopuru txikitan zuze- komertzio txikiak... buztinezkoak dira baina politika eta diru\nneko salmenta egiten dutenak eta ingu- publikoen bidez mantentzen dituzte".\nruko jendeari saltzen diotenak: "Txikiak horiek denak dira Iturbe: "Sistema kapitalistaren aurka\ndira benetan aukera dutenak biziraute- ari garen ekimen guztioi berdin gerta-\nko, beste kozkorrak larri eta estu ibiliko tokiko ekonomiaren tzen zaigu, hor aritzen gara prekarioan\ndira". Lukasek gehitu du sare lana gakoa dena ematen, eta besteek, dirua jartzen\nizan dela: "Igeldoko esne ekoizle bat ger- parte, eta elikadurak dute jarri behar den lekuan, armadak\nturatu zitzaigun: bat-batean itxi ziren ere badituzte... eta aurrera". Gaineratu\njatetxeak eta bere ohiko banatzeko gu- batzen gaitu du nekazariak ez zirela berez eredu in-\nneak. 'Esnearekin zer egingo dut?', hori- dustrialean erori, politika jakin batek\nxe zen bere galdera. Gure banaketa sarea guztiok” bideratu zuela nekazarien gehiengoa\nbaliatu zuen eta oso eskertua zegoen eta horretara: "Hegoaldean 1990 inguruan\nsarean jarraitzea erabaki du, COVIDa- Marijo Imaz hasi zen administrazioa eredu hori indar\n28 І AGROEKOLOGIA\n2 €-ko ekarpena egingo\nmugimenduari eta beste\nHiru kolore aukeran eta bi\nmodelo: estua edo zabala.\nhandiz bultzatzen, industrialera alda- transformatu eta komertzializatu nahi arazo nagusia lurra eskuratzea da. Sesto-\ntzen ziren baserritarrei diru publikoa badu alferrik da, Aldundiak ekoizpena rainek azaldu du zergatik zaien zaila gaz-\nemanda eta burua berotuta. Batzuk bide soilik hartzen du kontuan diru-lagun- teei lurra eskuratzea: "Nafarroan lurra\nhori jarraitu zuten, ekoizpena handituz tzarako. Beraz, asko ekoiztera bultza- egon badago, baina baserritar batek jar-\neta etxaldeak intentsifikatuz, ohiko lan tzen dute eta asko ekoizten duenak ez duera uzten duenean askotan lur horiek\nmolde eta salmenta bideak utzita; beste du txikitasunak ematen duen aukerarik, lehendik finkatutako beste baserritar ba-\naskok jarduera utzi zuten, aldaketa hori transformatzeko eta komertzializatzeko. ten esku geratzen dira. Udalek eta tokiko\negin nahi ez eta babesik gabe gelditu Beraz, agroekologikoan ari den askok ez baserritar sareek gaiari heldu beharko\nzirelako; eta berrikuntzak berrikuntza du diru-laguntzarik txikiena ere jaso- genioke: erne egon eta eskua sartzen hasi\nlehengo ereduan terko jarraitu zutenek tzen, ez delako irizpide horietan sartzen. behar dugu horrelakorik ez dadin gerta-\ngorriak ikusita eta inongo babesik gabe Azkenean, bere kabuz lantxoak egiten tu. Eta lan egin, batez ere, nekazaritzan\neutsi diote. Orain egonkorren daudenak dituzte nekazariek diru-iturriak izateko sartu nahi duten gazte horiei begira".\ndirela esango nuke! Beste proiektu asko eta bere etorkizuneko proiektu horretan Lukasek Lurzaindiak Iparraldean egi-\ngerora hasi gara, eta prekarietatea naba- inbertitzeko. Asko bide horretan aurrera ten duen lana azpimarratu du, "gazteak\nria da 'hutsetik' hasitako proiektuotan". ateratzen dira, baina beste asko ez". instalatzeaz eta espekulazioari aurka egi-\nErakundeek gaur egun ere eredu in- teaz arduratzen baita. Hegoaldean txiki-\ndustriala bultzatzen jarraitzen dutela tik hasi gaitezke tokian tokiko eragileak,\nazaldu du Iturbek, diru-laguntzen iriz- prest dauden udalekin". Imazek ere toki-\npideen bidez: "Kantitatea saritzen da,\ntamaina. Inbertsioa pagatzen da eta ez Agroekologiak ko administrazioan jarri du indarra, "ho-\nriek direlako herritarrengandik, lurretik\nlan moldea... Traktore berrien %40 or-\ndaintzen dute, lehengoarekin moldatzen esparruok batzen ditu: eta herritik hurbilen daudenak. Batzue-\ntan udalek gauzak egin nahi dituzte, bai-\nbazara, diru gutxiago jasoko duzu". Ne-\nrea Biana Sakanako Garapen Agentziako\ningurugiroa, elikadura na ez dute jakiten nola, eta ideiak behar\ndituzte, eta nekazariek aportatu ditzake-\nteknikaria da eta zera gehitu du: "Gai-\nnera bigarren eskuko traktorea erostea\neta osasuna, eta te ideia horiek. Udalak duintasuna irabazi\nbehar du, badirudi goiko administrazioek\nez da diruz laguntzen, berria izan behar\nda". Blancok azaldu du monolaborantza\nhirugarrenik, gizartea” balio handiagoa dutela, eta kontziente\nizan behar du bere esku ere badela egi-\nbultzatzen dela eta ez dibertsifikazioa: Xabi Zendegi teko ahal handia, badituela bere erra-\n"Gipuzkoako Aldundiaren irizpideen mintak. Eta oso garrantzitsua da beste\narabera, arditan diru-laguntza bat jaso- udalekin saretzea, zerotik hasi beharrean\ntzeko gutxienez 100 ardi eta 40 ahuntz beste udalen lana ezagutzeko". Elikadura-\neduki behar dituzu. Zergatik ez 60 ardi "baserritar gehiago ri dagokion garrantzia emateko deia egin\neta 10 ahuntz, eta zortzi behi, eta bara- behar dugu" du: "Herriak ulertu behar du elikadura\ntze pusketa, eta...? Enbutu sistema ho- Blancok planteatu du arazoa: "Pentsa he- interes orokorra dela". Lukasek tokian\nrrek bere lana egiten du, eta egun gera- rritar denek elikadura burujabetzara jau- tokiko udala, nekazariak eta herritarrak\ntzen gara behitegi handiak, 500-1.000 zi egiten dutela: ez dakit Euskal Herriko batuko lituzketen agroekologia mahaiak\nburuko artaldeak...". Imaz: "Eredu agroe- nekazari sistemak gaitasunik baduen ba- sortzearen beharra azpimarratu du.\nkologikoa ez dago barneratuta beraien lizko eskaera horri erantzuteko". Sarra- Bidean lagunak eta borrokak batzen\nirizpideetan. Aldundiek ekoizpena sus- teak argi du: "Baserritar gehiago behar doazenaren pozaz agurtu dugu elkar, ka-\ntatzen dute, baina nekazariak ekoiztu, dugu". Gazteak nekazaritzan instalatzeko miseta berriak soinean.\negin eta hiru urtera,\ngizarteak oraindik ez\nditu digeritu Kataluniaren\nfuntsezko gertaera horrek\nutzitako irakaspenak. Errepresioaren\neragina gorabehera, subiranotasunaren\naldeko mugimendua prestatzen ari\nda Espainiako Estatuarekiko hurrengo\ntalkarako, Kataluniako Errepublikaren\naldeko prozesua burutu ahal izateko.\n30 І NAZIOARTEA\ndigu herriek une disrupti-\nboak bizi dituztela, zeine-\ntan dena azkartzen den eta\nustekabeko ondorioez bete-\ntako ziklo berriak irekitzen\ndiren. Urriaren 1a une horietako bat da\nKataluniarentzat, gertatu zena eta gero\nezer ez baita berriro berdina izan.\nEgun hartan, bi milioi eta erdi kata-\nlanek baino gehiagok hautetsontzietan\nadierazi zuten Katalunia errepublika in-\ndependente bihurtzea nahi zutela. Baina\nemaitzaz haratago, Espainiako Auzitegi\nKonstituzionalak erreferenduma debe-\nkatu izanak eta poliziek eragindako in-\ndarkeriak desobedientzia zibil masibo-\nko ariketa bihurtu zuten eguna, egungo\nEuropa demokratikoan erreferenterik\nHorrela, bada, independentismo po-\nlitikoaren enegarren mobilizaziotzat jo- zio Auzitegiak estatutuaren aurka eman- gehiagori eragin dio dagoeneko, hau-\ntzen zena, azkenean, errebeldia ekintza dako epaiaren ondorioz biztanleriaren tetsien, ekintzaileen eta kultura arloko\nherrikoi bihurtu zen, gizartearen eraba- zati handi batek sentitu zuen haustura pertsona esanguratsuen artean.\nteko gehiengoaren eskaria modu demo- emozionala areagotu baitzuen. Desados- Faktura horiek jarduera parlamenta-\nkratikoan bideratzeko gai ez zen esta- tasun hori ordura arte edozein jarrera rioa oztopatu eta subiranismoa nabar-\ntuaren aurrean. subiranistatik urrun zeuden sektoreeta- men desorientarazi badute ere, urriaren\n2017ko urriaren 1ak itzulerarik ga- ra ere zabaldu zen, oinarrizko eskubide 1ak beste funtsezko elementu bat ere\nbeko inflexio-puntu bat marraztu zuen, bat –botoa ematea– mehatxatuta ikusi argiztatu du, eta hori kontuan izan gabe\n2010eko uztailean Espainiako Konstitu- zutenengana. Horren erakusgarri izan nekez azal daiteke erreferenduma bera\nzen bi egun geroago Kataluniako kalee- egin izana: gizarte zibilaren gaitasuna\ntan eztanda egin zuen sumindura, erre- bere burua antolatzeko eta alderdiak\nferendumaren egunean mila bat zauritu erabakitzeko eskubidearekin konpro-\neragin zuten Poliziaren oldarraldiak sa- metitzera bultzatzeko.\nlatzeko. Ahalduntze kolektibo hori gabe ezin\nda ulertu 2017ko erreferenduma. Jato-\nDuintasun harresiak rria Arenys de Munteko Udalak 2008ko\nUrriaren 1ak hainbat faktura politiko eta irailaren 9an herritarren bultzadari\nsozial eragin du. Berehalakoena inde- esker antolatu zuen independentziari\npendentzia deklarazioen ostean gertatu buruzko kontsultan izan zuen. Haren\nzen (urriaren 10ean eta 27an). Espai- ostean beste 500 bat gehiago antolatu\nniako Senatuak Konstituzioaren 155. ar- ziren hainbat herritan. Kontsulta ho-\ntikuluaren ezarpena onartu zuen, eta, riek herritarren eta erakundeen arteko\nhorren bidez, PPren gobernuak Carles konplizitate sare bat aktibatu zuten, eta\nPuigdemont presidentea eta kontseila- autodeterminazioa bilakatu zuten gataz-\nriak kargutik kenarazi zituen, Katalunia- kak desblokeatzeko eta herriaren nahia-\nko erakundeen kontrola bere gain hartu ri balioa emateko giltzarri.\nzuen eta hauteskunde autonomikoak Hortik aurrera, gizarte zibilaren\negin zituzten urte horretako abendua- eraginak Katalunia erreferendum bat\nren 21ean. Ordutik, 155.a Generalitateko egitera bultzatu zuen. Herrialdearen\ndepartamentu guztien gainetik izan da etorkizun politikoa erabakitzeaz gain,\nhegan, zelatan, Damoklesen ezpataren herritarren oinarrizko eskubideen de-\nantzera, subiranismoaren edozein eki- fentsa argia ere izan zen.\nmen baldintzatzeko. Ez da harritzekoa urriaren 1a erre-\nBaina ez hori bakarrik. Erreferendu- tinan geratu izana, bestelako iritzi eta\nmak harridura sentimendu orokorra ba- jatorri politikoa duten pertsonek bat\nrreiatu zuen. Espainiako Estatuak "a por egiten zutelako. Komunean akuilu bera\nellos!" delakoaren pean eragin zauriak zuten: ezin direla erabakiak utzi oina-\nmetabolizatzen saiatzen ari da jendartea rrizko askatasunak ukatzen dituen esta-\ngaur egun ere. Errege Etxeak babestu- tu baten esku, Nazio Batuek eta giza es-\ntako errepresioak 2.850 pertsona baino kubideen alde borrokatzen diren beste\nNAZIOARTEA І 31\nerakunde batzuek Espainiako Estatuari\ngogorarazi dioten bezalaxe.\nHerritar ahaldunduen eta botere de-\nmofobikoaren arteko talka hori Espai-\nniako Poliziaren eta Guardia Zibilaren\nkargetan islatuta gertatu zen mundu\nguztiaren begietara, baita udazkeneko\nigande hartan hauteslekuetara hurbildu\nzen jendetzaren harrotasun-sentimen-\n"Urriaren 1ak hazia landatu zuen, egu-\nnen batean loratuko dena". Horrela\nlaburbildu zuen instituzioetako ardu-\nradun batek erreferendumak utzitako\nondarea. Eta, egia esan, subkontziente\nkolektiboan iltzatuta geratu da askata-\nsuna lortzeko irrikaz dagoen herri baten\nexistentzia, pare-parean duena hezu-\nrretaraino usteldutako erregimen bat,\ngehiengoarentzat inolako proiektu in-\nklusiborik eskaintzen ez duena.\nAldi berean, herritarren bizkarrean 2018ko urriaren 1ean, erreferendumaren urteurrena, Bartzelonan. Victor Serri / La Directa\nbada beste errealitate gordinago bat:\nEspainiako Estatuak errezeta bakar gisa\naplikatzen duen errepresioa. Errepresio\nhorretan, sistema judizialean gotortua\ndagoen eskuin neofrankistak ariete lana\negiten du "independentismoaren aurka-\nko kausa orokorrean".\nBaina, aldi berean, urriaren 1ak ahal-\nbidetu zuen Erreferendumaren Defen-\ntsarako Batzordeetan (CDR) elkartu zen\njende kopurua ikustea. Talde horiek, es-\nkolen irekiera bermatzeaz gain, bozketa\nahalik eta normaltasun handienarekin\negiteko asmoz egin zuten lan. Egun ho- rriaren 1eko hirugarren urteu- H a l a e re , a n to l a ku n d e e k e t a\nrietan erakutsitako kemenaren lekukoa rrenak bat egiten du Procés-a- CDRek uste dute independentzia-\nErrepublikaren Defentsarako Batzor- rekin lotutako hainbat epaike- ren aldeko hemiziklo bat izatea ez\ndeek hartu dute. tarekin. Quim Torra presidentearen dela nahikoa. Uste dute gihar parla-\nCDRen eskutik, urriaren 1eko ildoa kargugabetzeaz gain, azken asteetan mentario horrek ezinbesteko dituela\nbizirik mantentzen da, auzo eta herri Tamara Carrasco ekintzailea, Jordi Pes- etengabeko mobilizazioa eta herrita-\naskotan mugarri historiko hura alda- sarrodona zinegotzia eta erreferen- rren eguneroko beharrak asetzeari\nrrikatzen jarraitzen duen gihar soziala dumaren zenbaketa kudeatzeko sortu begirako politikak.\nagerian utziz. Gertakari hura, protago- zen Hauteskunde Sindikatuko kideak Ikuspegi hori eduki eta gizartea-\nnistetako askorentzat, ezin da souvenir izan dira auzitegietan. ren eta alderdien arteko elkarlana\niraultzaile gisa geratu, ezta izendegian Horrek guztiak agenda mediatikoa sustatu ezean, ziur dira ezinezkoa\nharri bihurturik ere. bereganatu du, baina ez du ezkutatu izango dela estatuak jarritako ha-\nSektore horientzat, gizarteak bere urriaren 1eko kapital politikoaren in- rresia gainditzea. 2017ko urriaren\nburuari proposatutako erronkak lor- guruko eztabaida, ezta hautetsontzien 1ean adierazitako nahia gauzatze-\ntzeko daukan gaitasuna gogorarazteko agindua betetzea ahalbidetu behar ko eragile guztien artean estrategia\nbalio behar du. Horrela zioen 1980ko duen estrategiari buruzkoa ere. Emai- partekatzeko beharraz, hala zioen,\nhamarkadako independentismo apur- tza horiek baliozkotzat jotzeko, alderdi sendo eta irmo, CDRetako ordezkari\ntzailearen ikur Antoni Massaguék bere gehienek eskatzen dute hurrengo hau- batek: "Horrek kalea aktibatzea eta\nidazkietako batean: "Per vèncer cal teskundeetan independentismoak bo- desobedientzia zibileko ekintza be-\nanar-hi, anar-hi I anar-hi" (garaitze- toen % 50eko kopuru magikoa gaindi- rriak eskatzen ditu. Horrela bakarrik\nko joan egin behar da, joan eta joan). tzea, Errepublikaren aldeko gehiengo eraman ahal izango dugu herri hau\nHori lortzeko erabakitasuna baino ez da soziala dagoela berretsiko luke horrek. askatasunera".\n32 І HIZKUNTZA\nArdura duten erakunde askok\nhizkuntza folkloretzat dute”\nmirandesaren aldeko eragilea\nUdako egun eguzkitsu eta bero bat. Euskaldun bi eta\ngaliziar bat Portugalgo Miranda do Douro udalerriaren alde\nzaharreko kaleetan bueltaka: katedrala, estatuak, museo\netnografikoa, argazkiak. Azkenik, gure helmugara iritsi gara,\nmirandesa hizkuntzaren etxera. Bertan dugu zain Alcides\nMeirinhos, mirandesa hizkuntzaren aldeko aktibista.\nirandesa Terra de Mi- Zein da mirandesaren egoera? Associaçon de la Lhéngua i Cultura\nrandan (Mirandako Lu- Egoera kritikoa bizi du gaur egun. Izan Mirandesa (ALCM) elkartean egiten\nrraldea) hitz egiten da. ere, eskualdea populazioa galtzen ari da duzu lan. Zeinek osatzen duzue?\nEspainiako Estatuarekin eta horrek dakar hiztun kopurua asko Mirandako kultura eta hizkuntza maite\nPortugalgo mugan da- jaistea. Beste alde batetik, portugesa- dugun pertsonok osatzen dugu. Zuzenda-\ngoen lurralde historikoa da. Mirandesa ren eta ingelesaren presioa –azken hau ritzan hainbat gaitasunetako kideak gau-\nastur-leonesaren aldaera da. 27 herri- batez ere hedabideetan– oso handia da. de: hizkuntzalaritza, kudeaketa, informa-\ntan hitz egiten da. Lurraldeak ez dauka Gainera, mirandesa beti ikusi izan da tika, hizkuntzen irakaskuntza, musikaren\nizaera juridikorik. Guztira 10.000 bat hizkuntza “txiki” bezala. Horrela ikusi ikerketa... Erabakiak denon artean hartzen\nhiztun dira. izan dute eliteek eta tokiko agintariek. ditugu, kontsentsuz, nahiz eta zuzendari-\nHiztunei bazterketa eta gutxieste politi- tzako kide batzuk Mirandatik kanpo bizi.\nKokatu, mesedez, Miranda do Douro koa ekarri die; gutxiesteak karga nega- Idazkaritza lanak egiten ditut eta sol-\nirakurle euskaldunentzat. tiboa eragin du erabiltzen dutenengan datapean dagoen pertsona bakarra naiz.\nMiranda do Douro –guretzat, Miranda, eta, beraz, egunero erabiltzen dutenei Orain dela urtebete pasa hasi nintzen\nhuts-hutsean– Bragantzako barrutian gutxiagotasun sentimendua. Hala ere, beharrean elkarteari bizitza eta ikus-\ndagoen udalerria da. Portugalgo ipar-e- egunero asko erabiltzen da mugatik garritasuna eman nahian. Ahalegintzen\nkialdean kokatzen da, Espainiako Es- gertuen dauden herrixketan, hain zu- ari gara elkartea erreferente bihurtzen,\ntatuarekin egiten duen mugatik gertu, zen zahar gehien bizi den herrixketan. hizkuntza, musika, kultura edo argazki-\nEuropako mugarik zaharrena denetik Eskualdea –Miranda do Douroz gain, gintza maite dutenentzako.\ngertu. Ekialdean Douro ibaiarekin egi- Vimioso udalerrian hiru herrixkatan\nten du muga eta iparraldean Espainiako mirandes hiztunak daude– eta diaspo- Zeintzuk dira ALCMren ekinbide\nZamorako Aliste eskualdearekin. Gutxi ra kontuan hartuta, hiztunak gutxi go- nagusiak?\ngorabehera 7.000 pertsona bizi dira, 487 rabehera 8.000-10.000 dira. Mirandes Ardatz nagusia hizkuntzaren dibulga-\nkilometro koadrotan. Hemen populazio hiztun komunitate handiak daude Bor- zioa da, baita hizkuntza mantentzeko\ndentsitatea oso-oso baxua da eta, gaine- delen (Frantzia), Porton eta Lisboan lana egitea ere. Horretarako, hainbat\nra, oso zahartuta dago. (Portugal). ekimen jarri ditugu martxan.\nHIZKUNTZA І 33\nBatetik, mirandesa ikasteko ikasta-\nroa dugu sarean, baita mirandesa ikas-\ntaroak ematen dituzten irakasleentzako\nprestakuntza programa ere. Bestetik,\ntokiko agintariei itzulpenak egiten eta\nterminologia arazoetan laguntzen die-\ngu. Liburuak ere editatzen ditugu. Gaur\n-gaurkoz bi bilduma nagusi ditugu.\nLhéngua izenekoan (hizkuntza miran-\ndesez) mirandesari lotutako materialak\nargitaratzen ditugu eta Tierra izene-\nkoan (lurra mirandesez) mirandesez\nidatzitako lanak, originalak eta itzulpe-\nnak, gaur egunekoak eta berrargitalpe-\nnak, argitaratzen ditugu.\nHedabideetan ere hartzen dugu par-\nte. Jornal Nordeste astekarian orrialde\nbat idazten dugu mirandesez eta, hama-\nbostean behin, Portoko unibertsitate-\nko Casa comum ikastegiarekin elkarla-\nnean, podcasta egiten dugu.\nBeste alde batetik, mirandesa do-\nkumentatzen ari gara eta Miranda do\n“Portugalgo Errepublikak Gutxitutako\nDouroko toponimia batzen. 24 herrix-\nHizkuntzen Europako Gutuna sinatu\nketatik hiru baino ez zaizkigu falta. Eta eta berretsiko balu, hizkuntzak\nazkenik, baina ez du garrantzi gutxiago, bultzada berria jasoko luke”.\nsare sozialetan hainbat kanpaina egi-\nten ari gara hizkuntzaren alde. Ahale-\ngintzen gara pertsonak eta erakundeak erakunde askok, tokikoek eta naziona- gobernuek. Lisboako bulegoetan eroso\nohartarazten hizkuntza babestearen lek, hizkuntza folkloretzat dute eta ez daudenek, karta onartzen ez badute, ez\neta mantentzearen garrantziaz, bereiz- dira konturatzen mundua ikusteko bes- dute inondik ere herri hau ordezkatzea\nten gaituen elementu positibo bat den te modu bat dela, gure modua, alegia. merezi, gure herriak beti Portugalen\nheinean. alde dena eman badu ere.\nHamar urte barru zelan egongo da Bere horretan amaitu da elkarriz-\nZer jarrera dute tokiko eta mirandesa? keta, baina solasaldiak luze jo zuen\nPortugalgo erakundeek hizkuntzari Oso galdera zaila da, oso. Nire ustez, Mirandako jatetxe batean eta mugako\nburuz? hiztunok gero eta gutxiago izango gara. herrixketan barna. Gure solaskideak,\nBertako erakundeek hizkuntza ezagu- Baina bada esperantza. Portugalgo beste gauza askoren artean, falar fidal-\ntzen dute, baina, hirian gutxi hitz egiten Errepublikak Eskualdeetako edo Gu- go esamoldea erakutsi digu. Hau da,\ndenez, erosotasunagatik edo ezjakin- txitutako Hizkuntzen Europako Gutuna portugesez hitz egitea kaparearen edo\ntasunagatik ez dira ahalegintzen era- sinatu eta berretsiko balu, hizkuntzak hidalgoaren hizketa mailan jartzen zen\nbiltzen. bultzada berria jasoko luke eta “proua” eta horren ifrentzuan zegoen mirande-\nPortugalgo erakundeek, berriz, ezi- (harrotasuna) indartu ahal izango ge- sez berba egitea, modu basan hizketan\nkusiarena egiten dute, batez ere, Lis- nuke. Sinatuko ez balute, ondare hau egitea, alegia.\nboako gobernu zentralak eta uniber- gugana belaunaldiz belaunaldi ekarri Hizkuntzaren etxeak eta habiak zu-\ntsitate gehienek. Hau esatea tristea da, dutenen begietara traizioa egingo luke- tik iraun dezala opaz agurtu dugu elkar,\nbaina egia da. Gaur egun, ardura duten te oraingo gobernuak eta etorriko diren hurrengora arte.\nlehen hitza euskaraz! ARGIA 1919 · 2020\n34 І HISTORIA\n1952ko irailaren 7an guardia zibilek Eusebio Arizmendi Zumaeta\nhil zuten tiroz Markina-Xemeinen, zubi baten ondoan. Aurretik,\nherritarrek abisua jo zieten, oiloak lapurtzen zizkien ezezagun bat\nzebilelako inguruetan. Baina nor zen morroi hura? Zergatik irten\nzen arineketan agenteek alto eman ziotenean? Bertsio ofizialak\nhiltzaileak absolbitu zituen eta frankismoko giro itogarriak egin\nzuen gainerakoa, injustiziaren zuloan eror zedin. Ahaztuen\nOroimena 1936 elkarteak bere historia erreskatatu du orain.\nago adarretik jauzi txiki bat egin- Domeka da eta mezetara joandako jen-\nda jaitsi da gizona, kaleko arropa de guztiaren ahotan galdera bera dabil:\njantzita. Goian utzi ditu abarka nor da? Ofizioaren ondoren abadeak eliz-\nurratuak, praka zaharrak eta lin- tarrei abisatu die gorputza ikusgai egongo\nterna zilindriko amerikarra. Aterki dela publikoarentzako, ea inork ezagu-\nbeltza enborraren kontra jarri duenean tzen ote duen. Baina nor da gizon hori? Ba,\nEtxebarriko elizako ezkilak entzun dira. berdin du, gizajo bat, lapur bat. Guardia\nZazpiak. Badoa beherantz, Bilborako au- zibilaren informearen arabera hiru oilo,\ntobusa laster igaroko da. Markinako gel- bost oilanda eta oilaskoa zeramatzan bi-\ntokira iritsi baino metro batzuk lehenago, zirik zakuetan. Identifikaziorik ez da ageri\nesku banatan daramatzan zakuak ezkuta- ordea. Hutsunea. Eusebio omen, Eskailu\ntu ditu bazter batean, ingurura begiratu esaten zioten… harik eta azkenean lortzen\ndu, ez dabil inor, zakuak berriz hartu eta duten arte hildakoari izen-abizenak jar-\nzain geratu da zelaian. tzea: Eusebio Arizmendi Zumeta, 40 urte-\nBaina, orduan, zuhaitz atzetik txapelo- koa, Eibarren sortua.\nkerra agertu zaio ezertarako denborarik Datu horiek Bizkaiko Gobernu Milita-\ngabe, galdezka. Nora zoaz? Zer da hori? rreko diligentzietatik abiatutako sumario\nErantzunik ez. “Jarri esku-burdinak!” batean artxibatuta geratuko dira, eta Mar-\nAgindu dio sarjentuak alboko guardia zi- kinan, urteen poderioz gero eta urrunago\nbilari. Azkar doa dena: bultzakada bat, ko- entzungo da Xemeingo zubian hil zuten\nrrikaldia, alto oihuren bat... danba-danba! “oilo lapurraren” historia bitxiaren oihar-\nZerraldo geratu da laguna Xemeingo zu- tzuna.\nbiaren eskaileretan, bala batek lepondoan Ahaztuen Oroimena 1936 elkarteak\negindako zulotik odola dariola. Eusebio Arizmendiren hilketaren atzean\nHISTORIA І 35\nezkutaturiko injustizia azaleratu nahi erakusten. Euzkadiko Gobernuko txos- zuen, baita Partxuakoak zerikusirik izan\ndu: kartzelaratze luze baten ostean, “oi- ten batek, Arrateko bidegurutzean erre- ote zuen Serafin Anchotegui Soraluzeko\nnarri sozialik gabe” bizirauten saiatu zen publikarrek egindako operazio garran- enpresario karlistaren heriotzarekin ere\ngudari ohiarena, Alberto Unamuno el- tzitsu baten berri ematen du: 1937ko –1936an Arraten preso zutela miliziano\nkarte horretako kideak argitu digunez. martxoaren 14an ustekabean egindako batek tiroa jota hila–. Ez zuen deliturik\nDuela pare bat urte Markinan emandako erasoaldian, hainbat lagun hil eta zau- ikusi auzipetuaren iraganean.\nhitzaldian xehetasun batzuk azaldu zi- ritutako errekete bat atzeman zuten. Baina Arizmendik beste epaiketa bat\ntuzten, eta orain, krimen horri buruzko Errekete hori Arizmendik eraman zuen zuen zain, sumarísimoa, azentu-marka\nerrelato frankista deseraikitzeko infor- Eibarko ospitaleraino, batailoiko ko- handi batekin: 1938ko otsailean San-\nmazioa dakarkigu orriotara. mandantearen arabera. Gerora, ekintza tanderreko Corbango kontzentrazio-es-\nhorregatik ere epaituko zuten tribunal parrutik bi lagunekin ihes egin nahi iza-\nAmuategi batailoian gudari frankistek. teagatik. Seminario zahar batean eraikia,\nEusebio Arizmendi 1911ko azaroaren Eibar erori ondoren, Amuategi batai- esparru hartan milaka preso errepubli-\n5ean jaio zen Eibarren. Arrateko Partxua loiko kideetako askok Bilbo babesteko kar pilatu zituzten gerra garaian. Ariz-\nbaserrian morroi aritua, 1936an faxis- azken borrokaldi handian hartu zuten mendi ilea mozteko lanetan aritzen zen\ntek estatu kolpea jo zutenean Amuategi parte, Lemoatxan. 1937ko ekainaren eta baimena zeukan noizbehinka horma\nbatailoian aurkeztu zen boluntario. Ba- 3an gudariek kontraerasoa jo eta gailur horietatik ateratzeko. Egun batean, “txi-\ntailoi hori Eibarren sortu zen JSUren eki- hori epe laburrean berreskuratzea lortu kito batzuk hartzera goaz” esan zioten\nmenez (Gazteria Sozialista Bateratuak) zuten, baina dozenaka burkide bidean kabo zaindariari, eta ez ziren itzuli.\neta ideia ezkertiarrak zituzten milizia- utzita. Arizmendi ez zen onik atera han- Esles izeneko herritxo batean harra-\nnoek osatu zuten batez ere –Aquilino dik, bere izena zauritutako ofizialen ze- patu zituzten, mendian, emakume base-\nAmuategi lider sozialistaren izena zera- rrenda batean ageri da, Ahaztuen Oroi- rritar batek emandako esne basokadak\nman–. Erreketeak iritsi zirenean, batailoi menak eskuratutako dokumentuetan oraindik sabela berotzen ziela. Arizmen-\nhorretako kideek Arrateko gainak luba- ikus daitekeenez. dik deklarazioan esan zuen “pare bat\nkiz eta zuloz josi zituzten, eta horrela Santanderreko La Magdalena lurmu- egunetarako” etxera itzuli nahi zuela-\neutsi ahal izan zitzaion Gipuzkoa mende- turreko jauregian jarritako ospitalera ko egin zuela hanka. Gogotik ordaindu\nbaldeko fronteari 1936ko irailean. ebakuatu zuten lehenik, Avilesera on- zuen: aurretik izandako auzia errebisa-\nZazpi hilabetez, Akondia eta Kala- doren, eta azkenik Valdecillako osasun tu eta, besteak beste, Soraluzeko alkate\nmua mendi inguruak borrokaldi latzen zentrora. Kantabriar lurralde haiek ihes- frankista Miguel Larrañagak deklaratu\nlekuko izan ziren. Arrateko santutegia biderik gabeko sator zulo bihurtu ziren zuen bere kontra. 14 urte, 8 hilabete eta\nkanpandorrerik gabe geratu zen, Kara- eta italiar volontarie faxistek erraz hartu egun bateko kartzela zigorra ezarri zio-\nkatetik frankistek jaurtitako opari baten zuten Santander. Beste milaka askorekin ten.\nondorioz. Eibar etengabe erasotzen zu- batera, hantxe harrapatu zuten Partxua-\nten inguruko gailurretan jarritako ba- ko gudari eibartarra. Partxuan bada inor?\nteriek, 1937ko apirilaren 24 eta 25ean Arrateko portikoaren frontoian nes-\nabiazio alemaniar eta italiarrak guztiz Ihesaldia eta kartzela ka gazte bat esku-pilotan ari da. Lehen\ntxikitu zuten arte. Bonbardaketaren hu- 1941eko abuztuaren 6a, Donostia, On- Mundu Gerrako albisteak apenas iristen\nrrengo egunean, Emilio Molaren tropak darretako kartzela. “Debemos absolver dira elizaren kontra hala moduz eraikia\nII. Errepublika aldarrikatu zen hiri sin- y absolvemos al procesado Eusebio Ariz- dagoen baserri kaskarrera, eta hango\nbolikoan sartu ziren, hegazkinak Gerni- mendi Zumayeta (sic), el cual deberá ser alaba Eugenia Iriondok pilota baino ez\nkarantz zihoazen bitartean. inmediatamente puesto en libertad si du buruan. Gurasoekin eta anai-arrebe-\nEusebio Arizmendik ordurako sarjen- no se hallase detenido por otra causa”. kin bizi da, baita Eskailu deitzen dioten\ntu graduaren intsignia zuen soinean, eta Epaile militarrak Arrateko bidegurutze- morroi batekin. Zaila da aterabidea Par-\nbazuen eskarmenturik etsaiari hortzak ko erreketeen kontrako ekintza ikertu txuan, ron apur batez berotzen dute ne-\nHilketaren ondoren hainbat argazki atera\nzizkioten Eusebio Arizmendiren hilotzari; horiek\ndira bere irudi bakarrak. Egin berri zizkioten\ntiroez gain, 1936ko gerrako zaurien orbanak ere\nikusi zituen mediku forentseak bere gorputzean.\n36 І HISTORIA\nzigortua . Eusebio Arizmendi bigarren aldiz epaitua izan zenean Miguel Larrañaga Soraluzeko alkate frankistak bere kontra deklaratu zuen\n(ezkerrean); 14 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. 1936ko Gerran Amuategi batailoian hartu zuen parte: Eibar defendatu eta Gipuzkoako frontea\negonkortzeko zeregin garrantzitsua izan zuen batailoi horrek, baita Lemoatxako borrokaldian ere. Eskuinean, batailoiko hainbat kide.\ngua su baxuaren inguruan. Horregatik, batean karitatez beharra beltzean eman- Ostolaza donostiarra, indultatu egin zu-\nabadeak proposatzen dienean Eugenia go dion nagusiren baten kontakturik ere. ten urte gutxitara, Arizmendik ordea\nzerbitzari bidaltzeko, familiak ez du du- Zer egin? Erabakita dauka, gau-lanean preso jarraitu zuen: “Indultua ezin zuen\ndarik egiten. ariko da Bilboko jatetxeei oiloak saltzen. berak eskatu, familiak eskatu behar\nDenborarekin erraketalari ezagun Kalamuako bide-bazterrak ederki eza- zuen, baina kanpoan ez zuen inor”, dio\nbilakatuko da Madrilen eta Habanan, gutzen ditu, eta Etxebarria aldetik igo- Unamunok.\nEibarresa ezizenez. 1936ko Gerra tzen bada ez du inork ezagutuko… Hobe Hilketaren sumarioan, puzzlea osa-\nlehertzean, Eugenia jaioterrira itzuliko baserrietan eskua sartzea, gosez hiltzea tzeko testigantza batekin egin dute topo\nda eta Gernikako bonbardaketak Muni- baino. ikerlariek. Txaketako poltsikoan, paper\ntibarren errefuxiatuta harrapatuko du, zati batean, Feliciano Díaz izeneko guar-\nhegazkinek euren deskargak egiteko dia zibilaren helbidea zuen idatzita Ariz-\nbira ematen zuten zorigaiztoko toki ho- mendik, Bilboko La Concordiako geltoki-\nrretan. Eibarko txikizioaren ondoren, Arizmendirekin batera ko zaindaria. Hari tiraka jakin zuten ama\nGernikaren suntsiketa, Munitibarkoa... bizirik zuela, hiri hartako Cortés kalean.\nKalamuan apenas gelditu da arbola bat kondenaturiko presoa Ageda Zumaeta Arrieta. Elgetan jaioa,\nzutik, eta Partxuan jada ez da inor bizi.\n1962an Elizak baserria erosi eta\nindultatu egin zuten, alargun gelditu zenean 5 urteko Eusebio\ntxikia Eibarko miserikordia etxean utzi\nduela urte batzuk desagertu zen, san- bera ordea ez, kanpoan behar izan zuen, Bilbora inude joateko:\ntutegia eraberritu zutenean; portikoan “Ez dut inoiz gehiago berarekin harre-\nleiho bat besterik ez da gelditu oroiga- ez zuelako inor manik izan”, esan zuen semearen herio-\nrri antzeko. tzaren berri eman ziotenean.\neskaera hori egiteko Antonio Iriondok jaso zuen umezur-\nOilo lapur, halabeharrez tza, Partxuako Eugenia erraketariaren\nEusebio Arizmendi Eskailu bakarrik anaiak; baina ez zuen semetzat hartu,\ndago 1952an kartzelatik irtetean. Ha- baserrian morroi aritzeko baizik. Ha-\nmalau urteko espetxealdia gogorra izan Ahaztuen Oroimenak detaile batean laxe igaro zuen haurtzaroa Eskailu-k,\nda, baina irteeran aurkitu duena ez da jarri du indarra, eibartarraren bakar- asto lanak eginez, sukaldean izebaren\nsamurragoa. Preso ohia izaki, legez ez dadeaz jabetu gaitezen: berekin batera Antillako kartak irakurtzen zituzten bi-\ndu lanerako eskubiderik, ezta fabrikaren kondenaturiko beste presoa, Jose Mari tartean.\nHISTORIA І 37\nIndalecio Ojanguren / Gure Gipuzkoa\nArrate eta markina-Xemein . Ezkerreko irudian Partxua baserria ageri da elizako ezker hormaren kontra; santutegia oso kaltetua geratu zen\ngerrako erasoen ondorioz. Eskuinean, Xemeingo zubia 1946an inauguratu berritan; 1952ko irailaren 7an Eusebio Arizmendi guardia zibilengandik ihesi\nkale horretatik abiatu zen, eta zubiaren ondoan dauden eskaileretan erori zen tiroa jasota.\nJustiziarik ez zauriren orbainak” atzeman dizkiote Galdera asko,\nEtxebarria eta Barinagako auzotarrek sabelaldean. Gerrako oroigarriak. Ar- erantzun gutxi\nsegituan erreparatu diote susmaga- gazki batzuk atera eta hurrengo egu- Galdera asko gelditu dira airean: zer-\nrriari. “Kapazuak hutsik eraman eta nean Markinako hilerrian lurperatuko gatik egin zioten agenteek tiro Ariz-\nbeteta ekartzen ditu”, azalduko dio dute, izara zuri batez estalita. Oiloak mendiri, oilo lapur soila zela jakinda?\nDomingo Oregik guardia zibilen sar- nekazal sindikatu bertikaleko lehenda- Zer harreman zeukan amarekin? Eta\njentuari. Operatiboa martxan dago, kariaren kargu utziko dituzte. Bilboko Feliciano Díaz guardia zibi-\ndenek dakite bere bila doazela, Ariz- Arizmendiren hilketaren ondoren, larekin? Zergatik gelditu da hilketa\nmendik izan ezik. Irailaren 7an, goi- instrukzio-epaile militarrak auzia abia- hau markinarren eta eibartarren oroi-\nzeko 7:15etan telefonoaren txirrinak tu zuen Antonio Martín eta Valeriano menean galduta? Frankismoak erre-\njo du kuartelean: “Oraintxe pasa da Torrecilla guardia zibilen aurka, homi- primitu, sistemak estigmatizatu eta\npresaka”, dio Etxebarriako Catalina Ze- zidioagatik. Baina ez zuten euren bu- jendarteak bazterturiko biktima batez\nlaiaren ahotsak beste aldean. Agen- rua defendatzeko ahalegin askorik egin ari garelarik, galderak soberan daude,\nteak autobus geltoki ondoko Arkupean behar izan: agenteari kolpea eman eta baina erantzunak agian ere bai.\ngeratu dira zain. Hortik aurrerakoa ihes egiten saiatu zela, armak eraman Herritarrek hilketa horren aurrean\nbadakigu. zitzakeen susmoa zutela, Eibarko ez- izandako jarreraz, Unamunok garbi\nSabino Ormaetxeberriak bertatik kertiar talde-adar batekoa izan zitekee- du: “Diktadurak baldintzatutako gi-\nbertara ikusiko du gertatutakoa, zaz- la, edo auskalo, “bandoleroa” akaso... zarte batez ari gara, are gehiago Mar-\npietako mezetatik ateratzean Zelaiko 1952an gaude, grebalariak gerra kon- kinakoa bezalako nekazal eremu ba-\nplazara joan baita, ezagun batek esan tseiluetan epaitzen dituzte, eta makiak tean; nahitanahiez kontu handiarekin\ndiolako “oiloak lapurtzen zituen pertso- berriz, oraindik animaliak bezala ehi- ibili beharra zegoen, dena kontrola-\nna atxilotu behar zutela”, epaileari ge- zatzen Espainiako mendialdeko bazter tuta zegoen zirkulu itxi batean bizi zi-\nroago aitortuko dionez. Lekuko zuzena askotan. “La conducta de la pareja de la ren”. Eta zirkulu horretan justiziak ez\nda: korrikaldiak, tiroak… “hortik pixka guardia civil se haya plenamente justi- zeukan tokirik.\nbatera oihuka itzuli da guardia zibila, ficada (…) Por ello procede que Vuestra Eusebio Arizmendi Zumaeta gudari\nforentseari deitzeko aginduz”. Excelencia decrete el sobreseimiento de- ohia ez da ageri frankismoaren krime-\nUdal deposituan egindako autopsiak finitivo de la presente causa”. Artxibatu- nen inguruko liburu edo zerrendetan,\nbaieztatu du tiroek eragin diotela he- ta, horrela amaitu zuen auziak 1954ko ez dadila berriz ere Partxuako morroia\nriotza, baina horrez gain “aspaldiko bi apirilaren 29an. umezurtz geratu. l\n38 І DENBORAREN MAKINA\nEraikin historikoekin Nagore\nerguedá eskualdea (Katalunia), 983.\nLehenengoz Merola gotorlekua aipa-\ntzen da dokumentu batean. 1050ean\nMerolako Santa Maria eliza erromanikoa\naipatzen da eta garai bertsuan agertzen\ndira Merolako jaunen lehen aipamenak\nere. Familia hura XII. mendean hasi zen\nnabarmentzen, eta XIII. mendean, Ber-\nnardo Merolakoa Guilhem Berguedan\ntrobadore ospetsuaren laguna zen; ha-\nrekin batera Viceko apezpikuaren aurka\negiteagatik egin zen ezagun. Ustez, Ber-\nnardok berak eman zuen Merolako gaz-\ntelua eta, beraz, oraindik zutik dagoen\ndorrea, eraikitzeko agindua.\nXV. mendean Katalunia astindu zuten\nlurrikarek suntsitu zuten ia eraikin osoa,\neta dorre nagusiaren iparraldeko hor-\nma besterik ez zen zutik geratu. 2016an\nparetaren goiko zati bat erori zen eta,\namiltzeko arrisku handia zegoela iku- Merolako gazteluan (Bartzelona) zutik geratzen den horma bakarra amiltzear zenez, egurrezko\nsita, horma sendotzeko zaharberritzea egitura ipini diote, dorrea sendotzeaz gain, herritarrei eraikin historikora gehiago hurbiltzeko\negitea erabaki zuten. “Ukitu gabe zahar- aukera ematen diena.\nberritzea” zen helburua eta horixe egin\ndu Carles Enrich estudioak: 15 metroko bota ez zuten fatxada zatia mantendu lanak. Hamar bat urteko lanak aurreiku-\nhormaren ondoan egurrezko egitura bat dute. Industri Ondare eta Herri Laneko si arren, bazekiten epea luzatu zitekee-\nipini du, horma bera indartzen duena Euskal Elkartearen (IOHLEE) hitzetan, la, eta dagoeneko 20 urte joan dira. Oso\neta, gainera, bisitariei goraino iristeko fatxada zati horrek “hiriak bere iragan kezkagarria zen eraikinaren egoera eta\naukera ematen diena. Hala, duela 600 industrialarekiko gutxieneko errespetuz zaharberritzea kontu handiz egin behar\nurte galdutako ikuspegia berreskuratzea garatzeko gaitasunik ez duela adieraz- zen; 1960ko hamarkadako zaharberri-\neta arrastoen eta herritarren arteko ha- ten du”. tze lan inbaditzaileek ez zioten batere\nrremana estutzea lortu dute. 2012an, Donostiako Klub Nautikoa mesederik egin XIII. mendeko egiturari,\n300 kilometro hegoaldera eginez oso (1929) zaharberritzean, guztiz erres- alderantziz, egoerak okerrera egin zuen.\nbestelako adibidea dago: Saguntoko erro- petatu nahi izan zituzten Le Corbusie- Horregatik, jatorrizko elementuak ahalik\nmatar teatroa. 1990 eta 1994 urteen ar- rrek berak goraipatutako eraikinaren eta gutxien ukituz, material eta teknika\ntean egin ziren zaharberritzeko lanetan, jatorrizko ezaugarriak. Gerora gehituta- zaharrak errespetatuz ari dira lanean.\nzegoena suntsitu eta berriz eraiki zuten. ko sokazko barandak eta banderatxoak Gainera, Obretan eta irekita lelopean, la-\nEpaitegiek lanak legez kontrakotzat jo kendu zituzten, eta jatorrizko eskaile- netarako sortutako egiturei pasabide ba-\narren, lehengoratzeko agindua betetzea ra metalikoak berregin, besteak beste. tzuk gehituta, publikoari zabalik egon da\nezinezkoa da eta, beraz, saguntoarrek Zenbait herritarrek ez zituzten erabaki prozesu guztia.\nerromatar itxurako antzoki berri bat horiek ulertu eta Change.org-en zahar- Katedrala bera eta zaharberritze la-\ndute, baina ondarea betiko galdu dute. berritze lanen kontrako sinadura bilketa nen fase guztiak gertutik ezagutzeko\nere abian jarri zuten, ez zelako asmatu aukeraz gain, herritarrek, lanak egin\nInguruko beste adibide batzuk proiektuaren nondik norakoak gizar- bitartean egindako aurkikuntza arkeo-\nGurean denetariko adibideak daude: teratzen edo kendu zituzten elementu logikoen berri ere jaso dute. Hainbat\nBilboko Uribitarteko biltegi frankoa, berri horiek ordurako oso txertatuta sari jaso ditu proiektuak eta, guztira,\nesaterako. 1917an eraikitako egitura- zeudelako donostiarren iruditegia ko- 350.000tik gora bisitari izan du. Arazoa\nren barrualdea 1990ean bota zuten, lektiboan. zena, Merolan bezala, herritarren eta on-\neta 2003an, ia fatxada osoa. Gaur egun 2000. urte inguruan hasi ziren Gasteiz- darearen arteko elkarrizketa sustatzeko\nIsozaki atea dago bertan, baina 2003an ko Santa Maria katedraleko zaharberritze bidea bihurtu da.\nKOMUNITATEA І 39 ONGI ETORRI\nA rrazoi hauek\negun hauetan Argia\nJende egin diren kide\neuskarazko edukiz bete nahi\nOmenaldia Bixentikori dut. Eduki fisikoz. Semea\ngaztelaniak inguratuta bizi\nxabier letona biteri da. Euskarazko edukiak\nkainaren hasieran hil zen Iruñean zelako ere bai". Eta gogorarazi zuen ez\neskura jarriko dizkiot, etxean\nBixente Serrano Izko, irakasle, his- zela historialaria bakarrik izan, dikta- behintzat euskarak inguratu\ntorialari, idazle eta politikaria, eta dura garaian ETAko militantziarekin eta dezan... gozatzen ekingo diot\njoan den irailaren 11n egin zioten ome- ondoren izandako jarduera politikoare- batailari, irakurgai ederrak\nnaldia Iruñeko Katakrak aretoan, Ge- kin protagonista ere izan zela: "Nolabait\nronimo de Ustariz historia institutua, bi bide artean mugitzen zen: historia irakurriz burutuko dudan\nEusko Kultur Fundazioa eta Pamiela ar- landu eta irakasten zuen, baina berak konkista izango da.\ngitaletxearen eskutik. argi zioen historiak ez duela determina- Aurrera Bolie!".\nHistorialaria, irakaslea eta sortzailea tu behar izan nahi duguna".\nizan zen eta esparru horietan ezagutu Bixentek idatzitako liburuei errepa-\nzuten Josu Chueca historialariak, Amaia so ederra eman zien Elzaburuk: "Gizon\nAlvarezek (Eusko Kultur) eta Pello Elza- ona zen, zentzu machadianoan". 2004- "Euskarazko informazio\nburuk (Pamiela) aletu zituzten Serrano 2013 artean Zelaia Sariko epaimahaiki- independientea bultzatu\nIzkok horietan egindakoak, Nerea Perez dea ere izan zela gogoratu zuen. Liburu\nIbarrola Geronimoko lehendakariaren egile eta erosle ere bazela azpimarratu\nbeharra daukagu, botere\ngidaritzapean. zuen: "Bixente ez zen etxe batean bizi, ekonomikoen presiorik gabe\nEuskaraz egin zen ekitaldi osoa, liburutegi bat diseinatu zuen han bizi- informatuko gaituena".\nzehaztu zenez, Izkok alor horiek euska- tzeko". Liburu ondare handia zuela eta Getariko Iñaki\nraz jorratu zituelako. 1987an ekin zion harekin dokumentazio funts bat sortzea\nNafarroako eskola publikoan irakasle proposatu zuen. Urduritasunean, bere\negindako ibilbideari eta mahaian zeu- isilune luzeez ere mintzatu zen, haren "Kazetaritza kritikoa bultzatu\nden bi emakumezkoen irakaslea izan ironiaz, umoreaz... nahi dudalako. Nire burua\nzen: "Izaera pedagogikoa zuen, dibul- Iruñeko Alde Zaharreko kaleetan ba-\ngatzailea eta irakasle gisa oso gertukoa so-erditan ikustea ere ez zen ezohikoa\nzen", aipatu zuen Alvarezek. Perezen eta, publikotik, alor hori ere ekarri zuen interesgarria dela\nirakaslea ere izan zen Batxillergoan: aretora Fernando Mendiola historiala- pentsatzen dut".\n"Inoiz ez nuen pentsatuko gaur hemen riak: "Garazin, Tokin... ordu txikietan Donostiako Ander\nmahai honetan egon nintekeenik, eta ere ikasi eta gozatzen zuen".\nhorretan Bixentek ere bere harri koxko- Historia dibulgatzaile ona zen eta,\nrra jarri zuen". Eusko Kultureko historia lan ugari argitaratu zituen prentsan, "Telebistaz haragoko edukiak\nikastaroaz arduratzen zen Bixente eta besteak beste aldizkari honetan eta beharrezkotzat ditudalako.\nAlvarezi lekukoa nola pasatu zion kon- Berrian. Horrexegatik ere, lerro haue-\ntatu zuen honek. tatik gure omenaldi xumea egin nahi\nInformazioa erritmo geldo\n"Ez genion Bixentiko deitzen txikia izan diogu Argiaren komunitateko kide batean nahi dudalako".\nzelako bakarrik –esan zuen Chuecak– izandako kolaboratzaile finari. Adiorik Donostiako Aritz\nafektiboki, pertsona gisa, oso atsegina ez Bixentiko!\ntzo etorri zait eskura Sergi Ca- galdu-gordean, nora gabean.\nballero González nekazari ka- Nora gabe horri buelta eman eta etor-\ntalanaren idatzi bat. Sergi oso kizunerako bidea, norabidea, geure esku\nezaguna da nekazaritza iraun- hartzeko eta nolabidea atzemateko bide\nkorraren alde egiten duen etengabeko polita azaldu du Sergik. Espainiako Go-\nlanagatik. Bere izena askotan ikusten bernuari egin dio eskaera, lege propo-\nda hitzaldi, batzar, eskola eta batez ere samen baten bidez ezar dezala Derrigo-\nsareetan. Batez ere permakultura deri- rrezko Nekazaritza Zerbitzua. Eta honela\ntzonaren sustatzailea da. Permakultu- argitu du: 20 urtera iritsi ondoren, 9-12\nra aspaldiko nekazaritza eredu bat da. hilabete eman behar ditugu denok lu-\nEtengabekoa edo iraunkorra den kultura rrarekin eta animaliekin eman-hartuan,\nadierazi nahi du. Kultura, noski, lurraren tokiko komunitateko nekazaritza ustia-\nkultura, nekazaritza alegia. tegietan lankidetzan. Helburua da bizi-\nNekazaritza iraunkorraren oinarriak tzako oinarrizko prozesuetan parte har-\nhiru dira. Lehenik, lurra zaindu behar tzea eta ikastea eta oinarrizko elikagaien\ndugu: lur bizia lur osasuntsua da eta Sergi Caballerok Espainiako beharrak asetzea. Agian, modu honetan\ngure bizitza eta osasuna zaintzeko era Gobernuari eskaera hau egin kalitatezko janari ekologikoen balioa\nbakarra da. Bigarrenik, pertsona jen- dio: 20 urtera iritsi ondoren, ezagutu, eta bere prezioaz kexatzeari\ndeak bizitzeko beharrezko dituen balia- 9-12 hilabete eman ditzagula lagako diogu. Aldi berean, alokairuen eta\nbidetara heltzeko aukera. Hirugarrenik, hipoteken prezioa normalizatzeari utzi-\nbiztanleriari eta kontsumoari mugak denok lurrarekin eta ko diogu, osasun sistemaren kontsumoa\nezartzea; gure beharrak gobernatuz, animaliekin hartu-emanean, murrizten eta “kakak” jaten ditugun bi-\nzenbait baliabide alde batera utz ditza- tokiko komunitateko tartean. Garai bateko derrigorrezko sol-\nkegu aurreko biak sustatzeko. daduska bezala, baina eraginkorra, he-\nGutako bakoitzak ikusi behar du bere\nnekazaritza ustiategietan rriaren aldekoa, geroaren aldekoa. Alde\nburua non dagoen, iraunkortasunaren lankidetzan. onekoa, alde ederrekoa.\nbenetako ikuspegi horretatik zeinen Ulertzea eta jabetzea bezalakorik ez\nhurbil edo urrun dagoen. Iraunkortasu- asmorik ere; patrika besterik ez dute da. Badakigu. Jakin badakigu. Jakin, ba\nna negozio bihurtua dute askok, tartean zaintzen. Berde eta iraunkor agertzen al dakigu? Nola elikatzen duzu zeure bu-\nadministrazio gehienek; eta ez dute ez dute bere burua, gure egunerokoa, gure rua, edo gauza bera dena, zeure alaba-\nlurra eta ez pertsonak jagoteko inolako ingurua eta ingurumena kutsatuz. Eta gu rena?\nlurretik eta lurrarekin Garazi Zabaleta\nerrespetuz lanean @tirikitrann\n015ean abiatu zuten Sasiaingo\nBaratza proiektua Abaltzisketan.\nGarbiñe Arregi Ormaetxea Sa-\nsiaingo kideak urtebete egin zuen\nIrlandan nekazaritza ekologikoarekin\nlotutako proiektuetan boluntario eta\nlangile, eta han hartutako esperientzia\neta ezagutzak hona ekarri eta nekazari-\ntzatik bizitzeko erronkari ekitea erabaki\nzuen. “Lurretik bizitzea eta elikadura\nosasuntsu bat eskaintzea da proiektua-\nren helburua, gertutasuna oinarri hartu-\nta”, azaldu du.\nHasieratik zuen argi bestelako nekaza-\nritza eredu baten alde egin nahi zuela: tzak eta sagar zukua ere saltzen dituzte. bil Arregi azken aldian, eta berarekin\ngertukoa, txikia eta ekologikoa. Perma- “Frente asko ditut irekiak eta jendearen hainbat tailer egitea planteatzen ari da.\nkulturaren inguruko ikastaro batean beharra dago, baina beti eduki dut ingu- Horrez gainera, parte hartzen duen kon-\nArabako Sustraiak Habitat Design koo- ruko jendearen kolaborazioa eta bolun- tsumo taldeko jendearekin eta inguruko\nperatiba ezagutu zuen, eta haien lagun- tarioak ere hartzen hasi nintzen duela lagunekin auzolanak ere egin izan ditu\ntzarekin hainbat aldaketa egin zituen bi urte”. Bera Irlandan aritu bezala, ba- Sasiainen: “Negutegia handitzen aritu\nproiektua martxan jarri eta bi urtera: serriko lanetan laguntzen diote woofer ginenean, esaterako, herriko jendeak eta\n“Nirea bezalako proiektuak laguntzen boluntarioek orain (loaren eta mante- bizilagunek asko lagundu ziguten, eta\ndituzte, eta haien aholkularitza izan ge- nuaren truke denboraldi batez baserrian gure inguruan egiten diren beste auzola-\nnuen: proiektuaren diseinu aterrazatua lan egiten dute wooferrek). Ematen dio- netan parte hartzen saiatzen gara”.\negin ziguten beraiek, eta permakultura ten laguntzaz gain, kanpoko jendearekin Koronabirusaren krisiak, eraginda-\nteknikak ikasten ere aritu ginen”. hartu-emana izateko eta haiengandik ko kalte guztiez gain bere alde ona ere\nBaratzean aritzen dira batez ere Sa- ikasteko ere balio diola kontatu du. eduki duela uste du, jendartea gertu-\nsiango kideak, eta inguruko kontsumo ko kontsumoaren garrantziaz pixkana-\ntaldeetan saltzen dituzte beraien pro- bestelako ekimenak eta ka jabetzen hasteko balio izan duelako:\nduktuak. Baina barazkiez gain, baso auzolanak “Badirudi gertukoari eta kimikorik gabe\njangarria eta animaliak ere badituzte: Sendabelarren munduarekin harremana ekoitzitakoari pixkanaka balore handia-\nardiak, behorra eta ahuntzak. Arrau- duen biologo batekin elkarlanean da- goa ematen zaiola”.\nProduktu ekologikoak, bioeraikuntza,\ndoan energia berriztagarriak eta\nD O A N\nEKO azoka Urria FICOBA\n42 І KULTURA\nKULTURA І 43\nUrte askoan bakanak izan dira Espainiako merkatuan merkatuaren legeei men egitea leporatu\nizan diote bere kritikoek Atxagari, euskal\ntokia egitea lortu duten euskal idazleak. Obabakoak-ek esparruari muzin eginez. Neurri batean,\n1989an Sari Nazionala lortu ondotik, Bernardo Atxagak bere ibilbide propioak deuseztatuko luke\ngaztaroan literaturaren autonomiaren\nbete zuen hamarkada oso batez euskarazko kuota; alde egindako aldarria.\nUnai Elorriagaren saria etorri zen gero (2002) –aparrari Zerikusirik ez Unai Elorriagaren ka-\nsuarekin. Polemikaz inguraturik jaso\nluzaz eutsi ez zion arren–, eta Kirmen Uriberena segidan zuen 2002an Sari Nazionala –saria eman\n(2009) –Espainian kolpetik kontsakratzeaz gain, munduko ondoren jakin zen nobelaren bi kapitu-\nlu bakarrik zeuzkala itzulita, eta epai-\nmerkatu zabalerako tranpolin modura balio izan ziona–. mahaiaren erabakia auzitan jarri zuen\nBien bitartean, euskal letretako kalitatezko ahots datu horrek–. Hasierako aparraldia go-\nrabehera –bitxikeria modura, Un travía\naskok Espainian tokirik gabe jarraitzen zuten –Ramon en SP hizpide izan omen zuten Zapate-\nrok, Felipe Gonzalezek eta Alfonso Gue-\nSaizarbitoriaren kasua da deigarriena–. Zerbait aldatzen ari rrak afalondo batean, eta hiruei izugarri\ndela dirudi, ordea. Azken bospasei urteetan euskal idazle gustatu omen zitzaien–, Elorriagaren\narrakasta apaltzen hasi zen pixkanaka.\ndezente –horietako asko emakumeak– hasi dira Espainiako Hala dio Zalduak: “Kalitate literarioa-\nmerkatura jauzi egiten. Nola azaldu daiteke joera aldaketa ren ikuspegitik interesgarriagoa bihur-\ntzen hasi den unean, Iazko hezurrak\nhau? Auziaz aritu dira Katixa Agirre eta Iban Zaldua, eta eta Iturria-rekin, utzi dio idazle profe-\nFrantziako panorama zertan den azaldu du Itxaro Bordak. sionalaren karrera jarraitzeari –espai-\nniar merkatuan zeukan presentzian oso\nKepa Matxain oinarrituta zegoena–, eta itxi zaizkio,\noraingoz, gaztelaniazko merkatuaren\nider Rodriguezek, Karmele kusi zuzena du Espainiaren artikulazio ateak, argitaletxe handi baten eskutik\nJaiok eta Iban Zalduak lehen- politikoarekin. “Trantsizioko deszentra- joanda, behintzat”.\nbizikoz argitaratu dute Es- lizazioak hizkuntza ‘periferikoen’ eremu Kirmen Uribe, azkenik, hala mintzo\npainiako argitaletxe indar- instituzionala indartu zuen, eta, baita zen 2009an, Sari Nazionala jaso berri-\ntsu batekin berriki –Random haien literaturena ere: literatura ‘perife- tan: “Hizkuntza txiki batean idazten dut,\nHouse, Destino eta Galaxia rikoak’ egile eta titulu berrien arrantza- Dakarreko, Madrileko edo Bostongo ira-\nGutenberg, hurrenez hurren–. Horiei gune bihurtu ahal izan ziren, modu mu- kurleentzat”. Harena izan zen, ziur asko,\ngehituz gero, esaterako, Katixa Agirre- gatuan bada ere”. 1989an Obabakoak-ek Espainiako bitartekaritzarik gabe zu-\nren Amek ez dute-ren itzulpena (Tránsi- jasotako Sari Nazionalaren ondoren, Ber- zenean Munduko Letren Errepublika\nto) gaztelaniazko merkatuan izaten ari nardo Atxagak bete zuen hamarkada oso anglosaxoira jauzi egiteko ageriko lehen\nden arrakasta, edota, oso handiak izan batez Espainian euskal literaturari onar- saiakera. Zalduari iruditzen zaio, orain-\ngabe ere, beren zirkuitutxoa daukaten tzen zitzaion kuota mugatua. Aho biko dik –New Yorkeko egonaldiekin-eta– ho-\nargitaletxe esanguratsu batzuetan ate- ezpata izan zen Atxagaren saria: euskal rretan jarraitzen duen arren, apustu hori\nratzear diren zenbait liburu – Amets Ar- literaturari Letren Errepublikarako bidea doitu beharra izan duela: “Betiko bideari\nzallusen eta Ibrahima Balderen Miñan irekitzen zion, baina talaia hartan bera- lotu zaio azkenean, hots, espainiar mer-\n(Blackie Books) edo Uxue Alberdiren rentzat bakarrik zegoen tokia, beste egi- katuaren bitartekaritzari, PRISAk Atxa-\nJenisJoplin (Consonni), adibidez–, joera le asko itzalean utziz –belaunaldikideak garen ordezko pieza bezala hautatu iza-\naldaketa bat sumatzeko aski zantzu ba- ez ezik, Tropelekoak ere bai–. Eta beste nak islatuko lukeen bezala”.\ndirela ematen du. Horretan da Agirre: paradoxa bat: 70eko hamarkadan litera-\n“Azken urteetan antzeman da irekitze turaren autonomiaren defentsan sutsuen Merkatuak exotismoa nahi du\nbat, eta gurean jada ezagunak ziren zen- aritutako autorea saritzean, ibilbide kon- Espainian arrakasta lortu duten euskal\nbait idazle ari dira Espainian haien pu- traesankor bat hasten da, Atxagak sariaz idazleen ezaugarri komunez galdetu-\nblikoa eskuratzen”. geroztik emandako pausoei errepara- ta, kostunbrismoa aipatzen du Itxaro\nEz da idazle zerrenda luzerik behar, tuz gero. “Ez da detaile txikia Ediciones Bordak: “Itzulia den literatura herri ba-\nhalere, Espainiako merkatua zabaltzen B-tik Alfaguarara egin zuen transfer-a, ten irudiaren estereotipora egokitzen\nari delako irudipena edukitzeko. Azken Soinujolearen semea-ren itzulpenarekin, dena da. Obabakoak eta gisako nobelek\n30 urteetan, bakanak izan dira merkatu oraindik edizio kontratuen oparotasun Euskal Herriaren irudi nekazariena, xa-\nhorretan tokia egitea lortu duten euskal urteak indarrean zeudela”, dio Zalduak. loena, mitikoena ematen dute”. Agirrek\nidazleak. Zalduaren ustez, auziak zeri- Pixkanaka Espainiako –eta nazioarteko– kuotaren logikan ulertzen du hori: “Eus-\nriberen Bilbao-New York-Bil- Eskualde hizkuntzak “biziki gaizki labelarekin itsutu gabe, norbere lana\nbao Gallimardek argitara- ikusiak” dira Frantzian, Bordaren us- kanpoko literatur sistemen arabera ez\ntu zuen 2012an. Atxagaren tez: “Gure hizkuntzak ez dira literatur jujatzearen aldekoa da. “Arazoa litzate-\nobra nagusiak ere argitale- hizkuntzatzat hartzen. 100% basque ke euskaraz idazten dugunok, frantses\ntxe esanguratsuetan atera dira fran- itzuli nuelarik, argitaletxe frantses ba- sisteman sartu ezin dugula eta, geure\ntsesez. Hortik kanpora? Deus gutxi. tzuei bidali nien, eta erantzun zidaten buruak idazle txartzat hartzea. Euskal\nZalduak dioenez, “Hegoaldeko eus- interesgarria zela, baina ea zergatik Herrian bada ideia hori. Badirudi zure\nkal idazleek kupo hori daukate, Kon- ez nuen frantsesez zuzenean idazten. testua ona delako itzultzen dutela. Bai-\ntzertu Ekonomikoaren nolabaiteko Hala eginez gero, argitaratuko zidatela. na itzulpena ez da sari bat bakarrik, da\nbaliokide izan daitekeen Kontzertu Nik, bistan denez, ezin dut beti zuzen- politika bat, da eginkizun kultural bat”.\nLiterario moduko bat: Ipar Euskal He- ki frantsesez idatzi –nahiz eta noizean Aurrera begira, hiru erronka bu-\nrrikoek, ezta hori ere”. Kupo horri es- behin idazten dudan–”. ruratzen zaizkio: lehena, itzulpena-\nker, Hegoaldeko gutxi batzuk gaztela- Bada Borda kezkatzen duen bes- ren eskema horiek burutik kentzea;\nniazko merkatura igarotzen dira eta, te auzi bat ere. Iruditzen zaio euskal bigarrena, Euskal Herrian itzulpena\nhortik, beste hizkuntzetara, tartean sistematik sarri “traizio bezala” har- sustatzea; eta, hirugarrena, Frantziako\nfrantsesera. Iparraldekoek, gehienez tzen dela frantsesera itzulia izatea. eskualde-hizkuntzetako idazleen tes-\nere, inguruko argitaletxe txikietan “Gai bereziki interesgarria da, zeren tuak frantsesez argitaratuko lituzkeen\nargitaratzen dute frantsesez, baina hori Iparraldean bakarrik pasatzen da. argitaletxe bat sortzea, “zabalkunde\nFrantzia guztiko merkatura jauzi egi- Hegoaldean naturaltasunez hartzen handikoa eta transbertsala”. Hortik\nteko aukera amiñirik gabe. dira itzulpenak”. Halere, itzulpenaren etor daitezke aukera berriak.\nkal literaturaren ordezkari bakarra auke- Zalduak ere uste du espainiar literatur terrible horietatik hasita”. Dena dela, ar-\nratzen baduzu, zuk nahi duzun moldekoa sisteman sartzea errazten duen ezaugarri gitaletxe handiekin probatu izan du inoiz\nizango da. Kuota zabaltzean mugak apur- bat dela exotismoa, baita komertzialtasu- –Guárdame bajo tierra (Alfaguara, 2002;\ntzen dira, eta ahots gehiagorentzako tokia na ere: batzuetan bata, besteetan bestea, Gorde nazazu lurpean-en itzulpena)–, eta\negiten da. Baina bakarra sartu badaiteke, eta inoiz bata zein bestea –salbuespenak ezta horrela ere.\nlogikoa da Euskal Herri klixea irudika- salbuespen–. Exotismoa, erruralismoare- Zalduari deigarri egiten zaio nola Har-\ntzen duena aukeratzea, eta ez beste bat”. kin edo tipismo kutsuarekin identifikatu- kaitz Canok ere espainiar merkatuan “lu-\nIkuspegiok bat egiten dute Atxagak aspal- ta, eta egun “terrorismoaren literatura- rruzteko” zailtasunak izan dituen. Haren\ndian jaso zituen zenbait kritikarekin. Adi- rekin” lotuta; komertzialtasunak berriz, ustez, euskal literaturaren mugen erakus-\nbidez, 1997an Pako Aristik leporatu zion “nobela literarioaren” ildoan asmatzea- le da hori, “gurean duen prestigio ikara-\nkonformista izatea, eta “gazteleradunen rekin izan dezake zerikusia haren ustez, garria han erreplikatzea lortu ez duelako”.\nkomunitateari beste errealitate bat des- midcult mailako produktu salgarri bat Hain justu, Canoren bi liburu berrienak\nkubritzen lagundu beharrean, komunita- eskaintzearekin. “Zer gertatzen da Sai- –Twist eta La voz del Faquir, Seix Barra-\nte horrek aurrez baduen ikuspegi epel bat zarbitoriarekin? Ez duela ez baldintza lekin argitaratuak biak– euskal gatazka-\nbermatzea”. Joseba Gabilondok eta Ibai bat ez bestea betetzen”. Sari Nazionaleko rekin daude lotuta bete-betean. Hori ote\nAtutxak ere antzerako zerbait esan izan finalista izan zen 1996an Los pasos in- Espainian ez funtzionatzeko motiboetako\ndute Atxagaz eta Uribez: Euskal Herria contables-ekin –Hamaika pausoren gaz- bat? Zalduaren ustez, “Euskal Gauzari”\nirudikatu beharrean, haren irudi subor- telaniazko itzulpena– eta 2013an Mar- buruzko nobelek arazoak planteatu izan\ndinatu bat eraikitzen dutela beren obre- tutene-rekin, baina ezer eskuratu gabe. dituzte Espainian, diskurtso jakin batzue-\ntan. Atxagaren Obaba eta Uriberen Bil- Kontuak izan dezake azalpenik: haren kin hornituta egonez gero. Baina hori\nbao bi paisaia probintziano lirateke, oso nobelek, exotismotik urrun, Euskal He- guztiz irauli du Patria fenomenoak, “mota\nsalgarriak Espainiako merkatuan. Atxa- rriaren irudi europar eta garaikide bat horretako literaturaren merkatu-eskaera\nga minduta azaldu zen euskal mundutik erakusten dute, partikularitate batera handitu duelako, eta horrek aukera eman\njasotako iruzkin batzuekin, eta adierazi mugatu ezin daitekeen gizarte moder- dielako euskal idazle batzuei idatzita zeu-\nzuen erdal mundura ez pasatzeko “be- no bat. Eta, bestalde, Zalduaren ustez, katena edo idazteko zeukatena espainiar\nnetako indarra” eduki behar dela, eta erabaki editorial “ez bereziki egokiak” merkatuan kokatzeko, merkatu-nitxo bat\nideia batzuk buruan ere bai, baina bestela hartzeak ere ez zion lagundu: “Inpresioa aurkitzeko”. Aipatzen duenez, Patria-z ge-\npasatuko litzatekeela, euskal mundutik daukat Saizarbitoria hobeto moldatuko rora, gatazka bihurtu da “gure exotismo\nbaino “gozotasun gehiago” jasotzen de- zela Espainian Madrilen edo Bartzelonan berria”, eta, era horretara, Jokin Muñozek\nlako. Urte luzez iraun zion sumin horrek, kokatutako argitaletxe batekin –are txi- “Gauzaren literatura”-ri opa zion patua\neta euskaraz idazten jarraitzeko arrazoi kia izanik–, zilegitasun osoz Ereinen alde bete da, “gure esportazio literariorako gai\nsendo baten bila zebilela esan izan zuen egin zuen apustuarekin baino, mesede nagusia bihurtzea, une batez gutxienez,\nbehin eta berriro. gutxi egin diona zentzu horretan, azal eta Espainiari begira, noski”.\nKULTURA І 45\nMinoriak plazara pertsona bakarraren laginarekin, izen Saldu dezaketen gaiak, boladan daude-\nGatazkaren exotismoak ez du erabat gehiago kabitzen gara”, dio Agirrek. nak, eta horiekin lotutako egileak eta\nazaltzen, ordea, euskal idazle sorta be- Bere kasuan, gaztelaniarako itzulpena- lanak”. Aipatzen duenez, kontraesanak\nrri bati Espainiako merkatua ireki iza- ren ondoren etorri zaizkio frantsese- sortzen dira orduan –edozein litera-\nna, bestelako gaiak jorratzen baitituzte rakoa eta ingeleserakoa. “Oraindik ere, tur merkatutan sortzen diren berbe-\nhorietako gehienek. Gauzak horrela, gaztelania zubi hizkuntza da. Sistema rak–. “Zergatik Uribek saltzen du gehia-\ngaldetu daiteke: 2011n ETAk armak uz- normalizatu batean ez luke beharko, go Saizarbitoriak baino, bigarrenaren\nteko hartutako erabakiak ekarri ote du baina gure kasuan hala da”. Hala ere, nobelak hobeak badira? Lehenarenak\nparadigma aldaketa bat Espainiako li- aipatzen duenez, gaztelaniara itzultzea ‘errazagoak’ direlako, ‘exotikoagoak’,\nteratur sisteman? Eta hala balitz, para- ez du bizi beste edozein hizkuntzetara eta bultzada komertzial egokiagoa du-\ndigma berri horrek zer lotura luke han- itzultzea bezala: “Nire hizkuntza ere tenak. Zergatik ditu edizio gehiago\ngo merkatuan euskal idazle sorta berri bada, eta, periferiatik bada ere, hor Karmele Jaioren nobelak Eider Rodri-\nhorri egin zaion tokiarekin? Zalduaren nago. Etengabeko feedback-a jasotzen guezen ipuin liburuak baino, azkena\nustez, irekitze hori, neurri batean, li- dut, sare sozialen bitartez, hitzaldie- hobea bada? Kasu horretan bultzada\nteratura feminista baten eskutik etorri tarako deitzen didate… liburuaren bi- komertziala antzekoa da, biak kaleratu\nda, “exotikotzat hartu ezin daitezkeen garren bizitza oso bat hasten da direlako etxe handien eskutik, bai-\nezaugarri batzuen eskutik, alegia”. Hor itzulpenarekin”. Gaztelania na, berriz ere, Jaiorena litera-\nkokatzen ditu, aipatutako Rodriguez, hiztunek ere irakurria izan- tura ‘irisgarriagoa’ da, eta\nAgirre eta Jaioz gain, Uxue Apaolaza go dela jakiteak idaztera- Rodriguezena, gainera,\neta Miren Agur Meabe ere. Auzi hone- koan eragiten ote dion Zer bilatzen du ipuin liburua, okerrago\ntan, aipagarria da Jasone Osorok Seix galdetuta, ezetz dio: euskal arrantzagunearen saldu ohi dena betiere”.\nBarralekin atera zituela bi liburu –Des- “Ni saiatzen naiz nire- Arrazoi askoren konbi-\nnudos (2002) eta Greta (2007)–, nahiz tik idazten, euskaratik kupoan Espainiako nazioak leudeke hala-\neta ziur asko zehatzagoa litzatekeen eta hemendik”. Argitale- argitalpen sistemak? ko prozesuetan, hortaz.\negungo ildo feministaren aurrekari be- txeen irizpideak, berriz, Saldu dezaketen gaiak” Azken gogoeta batekin\nzala baino literatura “femenino” baten “misteriotsuak” iruditzen amaitu du: “Batzuek on-\nerakusgarri modura katalogatzea. Bor- zaizkio Agirreri, eta zaila Iban Zaldua dorioztatzen dute, dema-\ndaren ustez, berriz, paradigma berriak egiten zaio egungo irekitze gun, estatu propio bat edu-\nzerikusia luke auzi zabalago batekin: horren arrazoiak zeintzuk diren kiko bagenu, zuzenean Munduko\nez feminismoaren soilik, ezpada mi- aletzea. Bi bururatzen zaizkio: bata, Letren Errepublikara jauzi egingo lu-\nnorien plazaratzearekin –emakumeek, egoera politikoa baretu dela; bestea, keten lan eta egile gehiago izango ge-\nbeltzek, migratzaileek, homosexualek kalitate handiko idazle mordoa dagoela nituzkeela, jauzi hori errazagoa litza-\neta, oro har, identitate zapalduek tes- euskaraz eta, hortaz, logikoa dela in- tekeela euskal idazleentzat. Ziurrenik\ntuinguru jakin batzuetan bizi lezaketen guruko literatur sistemek haiek arran- kasu gehiago izango genituzke… baina\nikusgarritasunarekin–. tzatzea. askoz ere gehiago? Txikiak gara, gu-\nGalderari erantzuteko goizegi izan Zalduarentzat, kalitatearen irizpi- txiegi gara demografikoki, are gutxiago\ndaitekeen arren, baliteke kanonaren deak beti izaten du tokiren bat halakoe- linguistikoki. Eta konpentsatuko luke\naldaketa baten aurrean egotea. Hori tan, baina bahe nagusia beste bat da: horrek euskal literaturak Espainiako\nbai, balizko kanon berriaren zakuan salgarritasuna. Baita feminismoaren merkatuan –gure ‘atzerriko’ merkatu-\neuskal idazle gehiagorentzako tokia le- egungo ildoari dagokionez ere: “Zer bi- rik handienean– izango lukeen ondo-\ngoke”. Amaitu da lehen idazle batek be- latzen du euskal arrantzagunearen ku- rengo presentziaren murrizketa ia se-\ntetzen zuen kuota hori. Orain ez da aski poan Espainiako argitalpen sistemak? gurua? Ez dakit ba”.\n46 І KULTURA\nJamaika txiki bat\nEuri-lanbroak eta hotzak ezaugarritzen duten Bilbo grisean bada jamaikar\ndoinuak eta giro tropikala zainetan daramatzanik. Hala da Andoni Fernández\nAzkarai, Beñat Gabiña Ñeko, Pablo Rodríguez García eta Maria Fernanda\nHernández Valeraren kasuan. Pasio hitza hartu du ahotan lauetako batek\ninguruotan jamaikar eszena bultzatzeak eragiten diona deskribatzeko, eta\nsentimendua orokortua dela apustu egin daiteke lepoa galtzeko beldurrik gabe.\nIkusi besterik ez dago zelako maite-garra darien bataren zein bestearen begiradei\neta hitzei karibetar irlako kulturari buruz hitz egitean, eta bereziki kultura hori\noinarri hartuta sortu duten Pantx Records kolektiboa zer den azaltzean.\nAMAIA LEKUNBERRI ANSOLA Hodei Torres\nilbo Zaharreko Martzana kaian tzen genituen euskarazko abestiak, eta guk ere gauza bera egiten dugu; eta azpi\negin dugu hitzordua Pantx Re- egun Euskal Herrian reggae kultura oso -zigiluen kontuarekin berdin, Jamaikan\ncordseko kideekin. Mahaia hartu anitza eta indartsua denez, beharrezko azpi-zigilu asko dituzte, eta guk ere ba-\ndugu erreka bazterrean, ez au- ikusten genuen euskaraz egindako reg- dugu geurea, Sua Industry”, azaldu dute.\nsaz aukeratutako terraza batean gaea plazaratzea, gehien gustatzen zaigun Sua Industryrekin atea ireki diete bes-\nordea. Auzoko gentrifikazio prozesuaren formatuan: biniloan”. Alabaina, lehen hel- telako doinuei ere, “ez baitira reggaeza-\nondorioz zabaldutako tabernen artean buruak gauzatu ahala anbizio handiago- leak gure lagun guztiak”. Hainbat talde\nbada toki bat hiri neoliberalean zirrikitua ko xedeak joan zitzaizkien mamitzen, eta hurbiltzen zitzaien diskoa ateratzea gus-\nirekitzen duena, eta bertara sartu eta ir- zigiluaren atzetik mahai gaineratu zuten tatuko litzaiekela esanez, eta horiei esku\nten parea eginda, terraza muntatu dugu musika estudioa egiteko aukera. Behin bat botatzearen aldeko apustua egin zu-\nkanpoan. Bistan da etxean direla DDT Ba- Gelboe’s estudioa beren kabuz eraikita, ten. “Dagoeneko baditugu Bilboko taldeen\nnaketak banatzaile eta argitaletxe alter- behar eta nahi berriak azaleratu zaizkie bospasei erreferentzia”, azpimarratu dute.\nnatiboaren dendan, eta xehetasun horrek bata bestearen ondotik, eta hala joan dira Zigilua, azpi-zigilua, disko jartzaileak,\nasko dio Pantx kolektiboaren oinarriari gorpuzten, besteren artean, Pagasarri All estudioa, backing-band-a… Ardatz ho-\nburuz: kulturak bezainbat pisu dauka po- Stars backing band-a edota Sua Industry riekin guztiekin gutxi ez, eta beste baten\nlitikak beren jardunean. “Ez gara diskoe- azpi-zigilua ere. Guzti horrez gain, Pantx eraikuntza fasean daudela aurreratu dute:\ntxe musikala bakarrik, baizik eta izaera Official Selectors ere badute, disko jar- argitaletxea. Ildo horretan, orain artean\npolitikodun kolektiboa. Politikoak gara tzaileen taldea. Bilbo Reggae Skins fanzinea argitaratu izan\nantolamenduan, politikoak gara diskoak dute, eta Run Together fanzinea Rodrígue-\nateratzeko prozesu guztian eta politikoak Ardatz anitzeko proiektua zek. Baina pauso bat gehiago eman eta\ngara kalean”, egin dute ñabardura. Hala “Jamaikako eredua islatu dugu. Han egi- liburua dute esku artean orain, Eguberrien\ndela baieztatzen dute egintzek. ten dena hona ekarri dugu, geure erara bueltan argitaratu nahi dutena.\nZer nahi, hura sortu. “Zuk zeuk egi- moldatuz. Prozesu guztia guk kudeatzen Linton Kwesi Johnson LKJ jamaikar\nzu” filosofia nabarmena da Pantxen bila- dugu gainera, eta garrantzitsua deritzogu poetaren antologia osatu dute euskaraz,\nkaeran eta funtzionamenduan. 2017an horri. Jamaikan musika estudioak dituzte Fernándezek egindako marrazki eta guz-\njaio zenetik, logika horri jarraiki egin du banda propio eta guzti, bada guk sortu ti. “Poeta hau oso garrantzitsua da gure-\nkolektiboak gaur arteko bidea. Musika dugu Gelboe’s eta estudio horren banda tzat, oso politikoa da, reggaearen mun-\njamaikarrarekiko zaletasuna duen jendea den Errementarians, baita zuzenekoe- duan ohikoa ez den bezala; rastafarismoak\nbatu asmoz eta zigilu diskografiko ez ko- tarako backing band-a den Pagasarri All duen kutsu erlijiosotik ere aldentzen da.\nmertzial bat sortzea amets eman zituzten Stars ere; han, estudioan sortzen diren Dub poetry deitzen dena egiten du, reggae\nlehen pausoak: “Pintxadetan faltan bota- diskoak festan aurkezten zituzten, eta baseen gainean errezitatzen ditu poesiak”,\nKULTURA І 47\nEzkerretik eskuinera, Andoni\nFernández, Beñat Gabiña, Pablo\nRodríguez eta Maria Fernanda\nHernández, DDT-ren denda aurrean.\ndiote. Azaldu dute Pantera Beltzetako kide izan genituen erreferentziatzat”. ohi da eta arrazakeria maiz azaleratzen\nizandakoa dela, eta aldarri politikoz, faxis- Eszena indartsu egoteaz gain, osasun- da kaleetan: “Konfinamenduan, adibidez,\nmoaren aurkako mezuz jositako poemak tsu dagoela ere azpimarratu nahi izan ikusi dugu poliziaren jarrera nazkaga-\nerrezitatu izan dituela, Jamaikako kreole- dute. Euskal Herrian barrena egiten di- rria, nola grinatu diren pertsona arrazia-\nraz. “Jamaican english-a zerabilen ingele- ren Reggae Train jaialdiak adibidetzat lizatuekin; guk kolektibo horri babesa\nsen inperialismoaren aurka, eta hori ho- hartuta, horietan bizi den giro sanoa erakusten diogu”. Hala da, arrazakeria-\nrrela, guretzat bereziki interesgarria zen nabarmendu dute. Kanpotik jasotako ren aurkako jarrerak badu pisua egiten\nliburu hori euskarara itzultzea”, azpima- kritikek ere hala dela berretsi die. “Ba- dituzten ekimenen artean, aski sonatua\nrratu dute. Liburuarekin batera laberatu liteke hemengo kaskamotzen munduan baita antolatzen duten Mundialito Mixto\ndute gurari berririk ere. Aitortu dutenez, gailendu izana harropuzkeria edota tes- Antiarrazista futbol txapelketa.\n“berarekin zerbait egin ahal izatea ametsa tosterona giroa”, egin dute irakurketa, Bizipen batek bultzatu zituen ekimena\nlitzateke guretzat”. ondokoa gehitzeko: “Gu eszena maiteko- martxan jartzera: “Behin bi lagun gin-\nrragoa egiten saiatzen ari gara”. doazen Santutxutik Iralara, eta kontaine-\nsusperraldian den eszena rretan baloi puskatu bat aurkitu genuen.\nJamaikar kultura bultzatzeko xedea Politika, ardatz Hasi ginen bidean aurrera baloiari ostiko-\nduen kolektiboa izanik, ezinbestean gal- transbertsala ka, eta San Frantsizko kaletik igarotzean\ndegin diegu eszenak gurean bizi duen Jamaikar kulturarekin bakarrik ez, hain- pertsona mordoa hasi zen baloiarekin\negoerari buruz. Diotenez, bai beraiek bat kausarekin dago konprometiturik jolasean. Etnia guztietako jendea nahastu\nzein belaunaldi nagusiagoek inoiz ikusi Pantx. Posizionamendu politiko argia zen elkarrekin”. Argi utzi dute: mundia-\ngabeko indarra hartu du jamaikar kultu- dauka kolektiboak, eta hori garbi isla- litoaren helburua futbola lehen lerroan\nraren bueltako Euskal Herriko eszenak. tzen da beren egitura horizontalean, jartzetik oso urruti dago. “Kirol hori da-\n“Sortu dira kolektibo zein irratsaio funtzionatzeko modu asanbleario eta rabilgu narru zati batek baduelako ikara-\nberriak, jendeak sekulako gogoak ditu autogestionatuan, eta zirkulu komer- garrizko gaitasuna jendea batzeko”, diote.\ngauzak egiteko. ‘Zuretzako Mezua’ Gas- tzialetik at jarduteko motibazioan. Eta bai asmatu ere formularekin: azken\nteizen, ‘Iruñerria Jamaica Clash’ Iruñean, Auzoarekiko duten konpromisoak be- edizioan 30 talde baino gehiagok parte\n‘Basque Reggae Kultur Elkartea’ Donos- rebiziko garrantzia du zentzu horretan. hartu zuen, eta ateratako dirua harre-\ntian… hainbat kolektibo ari dira jaio- Bilbo Zaharrak badu gainontzeko auzoe- ra taldeetara edota Ongi Etorri Errefu-\ntzen”. Kimu berriak ez ezik, euskal reg- tatik ezberdintzen duen ezaugarririk: xiatuak plataformara bideratu izan dute.\ngaearen tradizio historikoan aurrekari atzerritik etorritako pertsona asko bizi Hori guztia, nola ez, ostikoei jamaikar\nizan dituztenak ere aipatu dituzte: “Guk, da bertan. Aberastasun faktore behar lu- erritmodun soinu banda jarri bitartean.\nbere momentuan, Sustraian Records keena, baina, diskriminazio motibo izan Ezin zitekeen bestela izan.\n48 І KULTUR-KRITIKAK\ngarazi conde / erran.eus\naddi Ane Txoperena hendaiar\ngaztearen, kazetariaren, eta ber-\ntsolariaren lehen liburua da hau.\nGazteluma X. saria irabazi zuen eta ho-\nrri esker heldu zaigu eskuartera. Diru-\ndienez, hurrengo liburua idazten ari da,\nduela gutxi XXIII. Igartza saria irabazi ene baitan bizi da\nberri du eta laster izango dugu bere bi- Maddi Ane Txoperena\ngarren lana irakurtzeko aukera.\nPertsonaien gainean eraikitako elebe- elkar, 2020\nrria da bere opera prima. Protagonista\nParisen Zientzia Politikoen lizentzia bu-\nkatzear duen Marie da. Uda garaian he- deko– kulturan bizitzak, eta bereziki, Izan ere, euskal literaturako eta kultu-\nrrira bueltatuko da eta ikasketei amaiera zaharrenak. Hori dela eta old lives mat- rako hegozentrismoa gainditzen lagun-\nemango dien lana burutzeko bere ama- ter mugimendua jarri dute abian. Ho- duko digu mugan kokatzen den narra-\ntxi Josefinaren laguntza izango du. Izan rren harira, badu interesa liburu honek, zio honek. Euskal identitatea osatuz eta\nere, haren gaztetako bizipenak bilduko emakume zahar baten ahotsari ematen espazio eta denbora mugak malgutuz,\nditu lana egiteko. zaion garrantziagatik. ekialdeko euskarara hurbildu nahi duen\nEuskal literaturan emakume zaharren Ikuspegi feministatik ere, askotan eki- mendebaldeko irakurlearentzat ere go-\nahotsa entzuten hasi garen honetan – nean ahazten da genealogiak egitea. Be- mendagarria da.\nadibidez, Arantxa Urretabizkaiaren Hiru launaldien arteko harremanak bilatuz, Bera, Donibane Lohizune eta Paris dira\nMariak edo Mari Luz Estebanen Andre elikatuz eta ezagutzak eta esperientziak koordenatuak Marie eta Josefinarentzat.\nzaharraren manifestua–, polita da idaz- partekatuz asko aberasten baita jardu- Izan XX. mendean edo XXI. mendean. Bi-\nle gazteak ere zaharrengana hurbiltzen na. Liburu honetan, biloba eta amonaren daia batekin hasi eta bukatzen da elebe-\nikustea, haien ahotik hurbileko historia arteko harremana erdigunean jartzen du rria. Gazte baten uda batean zenbat gauza\nezagutu nahian. egileak sare hori eraikiz. kabitzen diren ikusiko dugu bertan, baita\nPandemia garaian konturatu gara Euskal Herria Ipar eta Hego direla go- zahar baten oroitzapenen kontaketetan\nzein gutxi balio duen gure –mendebal- goratzeko ere ondo dator liburu hau. zenbat bizitza dagoen ere.\nKULTUR-KRITIKAK І 49\nurreko artikuluan aurreratu nue-\nnez, Euskadiko Orkestrak hainbat\nerabaki hartu ditu bere publikoa\nsegurtasunez, aniztasunez eta kalitatez\nJon Usual / euskadiko orkestra\nOrkestraren denboraldi honen hasie-\nraren ezaugarri nagusia saio bikoitza-\nren planteamendua izan zen, abonatuen\nerdiak kontzertuetako batera joatea\nahalbidetzen duena. Schuberti saioa es-\nkaintzea ere datu interesgarria izan zen.\nEuskadiko Orkestraren abonu-kontzer-\ntuetan ez da ohikoa maratoi monografi-\nkoak eskaintzea eta, horregatik, hasiera- liz, musikara hain zuzen ere, Euskadiko\nko programa honek pizgarria zuen. Orkestraren Schuberten sinfonien inter- Schubert-en\nMusika kontuetan sartu aurretik, kon-\ntzertuko giroa aipatu behar da. Zalantzarik\npretazioa nabarmena izan zen, nahiz eta\n3. eta 9. sinfoniak\ngabe, denok nahi genuen kontzertu-zikloe- 9. sinfonia, orokorrean, zirraragarria- Euskadiko Orkestra\ntara itzultzea, musika zuzenean sentitzea, goa izan zen, erritmo zehatzagoz eta in- Zuzendaria: Robert Treviño\ninterpretazio on batekin gozatzea. Baina dar handiagoz eramana. Aitzitik, 3. sin- Gasteizko Principal Antzokia\naitortu behar dut saioaren hoztasuna –mu- fonia nahiko laua geratu zen, lan honen irailak 25\nsikarekin zerikusirik ez zuena– saminga- berezitasunak kontuan hartuta. Allegre-\nrria zela, nahiz eta agian adjektibo hau tto-aren xarma oharkabean igaro zen,\ngehiegizkoa izan. Kontzertu batek badu eta azken Menuetto-aren erritmo mar- sitoreak aurkitu zuen obra hau paper\nzerbait komuniotik, komunikaziotik, eta katuak, azentu zakarrez beteak, ez zuen pila desordenatu baten artean, Schubert\nhau guztia gutxitzen da ia hutsik dagoen behar besteko bizitasunik izan. bera hil eta hamar urtera. Ñabarduren\nantzoki batean, edo orain existitzen ez di- Hala ere, orkestrak giharra erakutsi aberastasun izugarria du, eta Euskadiko\nren atsedenaldietan komentarioak egiteko zuen 9. sinfonian, “Handia”, do maio- Orkestrak eta Robert Treviñoren batu-\nezintasunaren ondorioz... Tira, iritsiko da rrean D944 obran. Sinfonia hau, XIX. tak balioan jartzen jakin zuten.\neguna, hau guztia aldatuko da. mende amaierako distiratsuenetako bat Saio ona, laburbilduz. Gustura atera\nBenetan garrantzitsua denera itzu- da. Bitxia bada ere, Schumann konpo- zen publikoa.\n50 І ZUZENEKO EMANALDIA\nalejandra goikoetxea txalo produkzioak\nz da zuzenekoetarako unerik one- bikote harremanean trabatuta eta ume Ni gustura atera naiz sarrerak agortu-\nna, udaran gertuko eskaintza kul- barik daude Sara eta Imanol loser edo ta kartela eseki duen emanalditik, kultur\nturala topatzea ez baita erraza galtzaileak. egarria duen herri baten irudiarekin,\nizan. Hortaz, lagunek gonbidapena Esperotako komedia erromantikoa izan baina gorputzak oraindik ere gehiago\negin eta Ikusgarri Antzokian Losers ikus- da taula gainean aurkitutakoa. Eguneroko eskatzen dit.\nteko hautua egin nuen, aspaldian antzez- topikoen salaketa egiteko ahaleginean la-\nlan baten aurrean bizitako zirrararen bur gelditu dena. Sare sozialak eta bertako\nbila. Sarrerak agortuta eta antzokia lepo itxurakeria hartu ditu hizpide ikuskizu-\nemanaldia hasi denean. naren zatirik handienak. Nire ustez, gaur losers\nTelefono konpainia bateko denda ba- egungo harremanen eraikuntzaren kritika irailak 18\ntean elkar ezagutzen dute Sara (Aitziber epela, sakontasun larregirik bakoa. Lekeitioko Ikusgarri zinema aretoan.\nGarmendia) eta Imanol (Jon Plazaola) Puntako bi aktoreen lanak umore Zuzendaria: Begoña Bilbao.\ndendariek. Elkarrizketa deseroso hasi errazenarekin ere publikoa algaraka ipi- Aktoreak: Aitziber Garmendia eta Jon Plazaola.\narren, bukaerarako bien artean zer edo ni du. Nik neuk ere musukoaren azpian\nJantziak: Kristina Martinez.\nzer badagoela sumatzen dute protago- pare bat aldiz irribarre egin dut, aitortu\nEszenografia: Asier Sancho.\nnistek. Ustez barneratuta duten galtzaile beharra daukat. Umorea izan da antzez-\nizate horretatik kanpo kokatuko ditue- lanaren haria jarraitzeko tresna nagusia Argi diseinua: Julen Zaballa.\nna biak. Izan ere, 40 urteak beteta eta eta hori ondo baino hobeto kudeatzen Teknikariak: Alfredo Medina eta Javier Guerra.\noraindik lan egonkorrik gabe, iraganeko dute Garmendiak eta Plazaolak.\nEGILEA i Ana Zambrano DENBORA-PASAK І 51\n1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Erraza\n1 8 6 9 4\n2 5 4 8 3 6 9\n3 5 7 2 4 9\nEzker-eskuin: 4 3 6 2\n1. Landa, at. | Ordainketa. 2. Munizipal. | Oinetako-mota (pluralean). 3. Argazkiko herria 5 6 8\n(Nafarroa). 4. Nagusia, jabea. 5. Doministiku. | Soldatapekoa. 6. Arraza, kasta. | Iruzur egin,\nengainatu. 7. Edari. | Lumatxa, lastaira. 8. Arkakuso. | Altuera. 9 3\nGoitik Behera: 1 4 9\n1. Lehengusu, lehengusina. | Euskaltegi sarea. 2. Kantitatea adierazteko atzizkia. | Hizkuntza 9 4 5 3 2 7\nindoario. 3. Jabeak, ugazabak. 4. Beste baten lana nahita kopiatu. 5. Santuren apokopea. |\nEinstenioaren sinboloa. 6. Zerga ezaguna. | Zerezko atzizkia. 7. Elementu kimiko. 7 8 3\n8. Danbor zapal. 9. Galioaren sinboloa. | Espiritu. 10. Ukatu aditzaren infinitiboa. | Sakan, haran.\n11. Txibiaren antzeko moluskua. 12. Egiteko, zailtasun. 13. Karrika. 14. Ote-mota gogor.\n15. Euskal mitologiako haitzuloa, Baigorrin. 7 6 8\nEsaera zaharra Anagramak 3 9 7 2 4 1 8 6 5\n5 2 1 9 8 6 3 7 4\n8 4 6 5 7 3 9 2 1\nKoka ezazu puzzlearen pieza bakoitza Hitz bakoitzak aurrekoak dituen\nbere tokian eta esaera zahar bat hizki berak ditu, bat izan ezik, baina 4 1 3 8 9 2 6 5 7\n6 7 2 3 1 5 4 9 8\nda uztarik biltzen.\n9 5 8 7 6 4 1 3 2\nagertuko zaizu. bestelako hurrenkeran. Besteren eskuekin ez\n1 3 9 4 2 7 5 8 6\n7 8 4 6 5 9 2 1 3\n2 6 5 1 3 8 7 4 9\nB E S T E R E N E\nUbel USPEL LAIKO\nS K U E K I N E Z\n8 5 3 1 9 4 6 2 7\nAzao KAPOI Zaila\nD A U Z T A R I Baba 6 9 4 8 2 7 5 1 3\n7 1 2 6 5 3 8 9 4\nK B I L T Z E N. Geun, gandu 2 6 9 4 3 1 7 8 5\n5 3 1 2 7 8 9 4 6\n4 8 7 9 6 5 1 3 2\nS T Z E K 1 2 8 5 4 6 3 7 9\n9 7 6 3 8 2 4 5 1\nU I E D 3 4 5 7 1 9 2 6 8\nZerraldo, hilkutxa usepl\nA N. R K\nB E E N E R Ibar, 11. Pota, 12. Ekai, 13. Kale, 14. Otar, 15.\nZko, 7. Potasio, 8. Atabal, 9. Ga, Arima, 10. Uka,\nS I N K E Urdu, 3. Nagusiak, 4. Plagiatu, 5. San, Es, 6. BEZ,\nOgi txikia Garaiera. Goitik behera: 1. Kusi, AEK, 2. Ada,\nZ T A U Aria, Zilibokatu, 7. Edateko, Matalaz, 8. Kukuso,\nLego 3. Sagaseta, 4. Ugazaba, 5. Usin, Saripekoa, 6.\nL T Z E B I\nEsker-eskuin: 1. Kanpo, Pagu, 2. Udal, Botak,\n52 І ARGI-KONTRA\n“Lege hau ez da\nIkasle mugimenduan eta etxebizitza eskubideen aldeko\nborrokan aritua da azken urteetan Àlex Francès (Alacant,\nHerrialde Katalanak, 1984). 2017az geroztik Kataluniako\nSindicat de Llogateres maizterren sindikatuko kidea da, eta\negun plataformako bozeramaileetako bat da. Kataluniako\nParlamentuak alokairuen prezioak erregulatzeko lege\nproposamena onartzea lortu dute aurki.\nSaioa Baleztena Jordi Borràs\nZer gertatu da alokairuekin blikoa egin zuen. Pixkanaka-pixka-\nBartzelonan? naka handitzen joan ginen, asan-\nMilaka familia etxerik gabe geldi- blada irekien bitartez jendea batu\ntzen ari dira eta ez dira hilabete bu- zelako gure sindikatura.\nkaerara iristen. Azken bost urteo-\ntan alokairuen prezioak %45eko Zein da zuen lan dinamika?\ngorakada izan du, soldatak kasik Horizontalki lan egiten dugu. Gure\nbere horretan mantendu diren bi- espaziorik garrantzitsuena maizte-\nKaleratzeei, so! tartean. Are gehiago, osasun kri- rren asanblada da: etxebizitzarekin\n“2010az geroztik, aurreko higiezinen siaren ondorioz, gogor erori dira. arazoak dituzten hiritarrekin bil-\nFamilia anitzek diru sarreren %50a tzen baikara, modu kolektiboan ir-\nburbuilak eztanda egin eta alokai- alokairura bideratzen du, Nazio Ba- tenbideak bilatzeko. Horretaz apar-\nruek behera egin zutenetik, Bartzelo- tuen Erakundearen arabera gehie- te, lan komisio gehiago dugu, hala\nnako Sant Antoni auzoa dut bizitoki. nez ere %30a izan beharko lukeen nola, koordinazioa, osoko bilera eta\nAzken hamarkadan auzoan gentrifi- arren. Katalunian, 2019an, 12.500 afiliatuen asanblada. Garrantzitsue-\netxegabetze gauzatu dira, eta horie- na da espazio erabat irekia garela,\nkazio prozesu gogorra pairatu dugu tako %67,5 alokairuak ez ordain- gure ateak irekita daude interesa\neta bizilagun anitz kanporatuak izan tzeagatik agindu dute. duen edonorentzat. Bilatzen dugu\ndira alokairuen gorakadaren ondorioz. sindikatua auto-antolaketa lanabe-\nEskubide urraketa hori sa izatea, eta bertan parte hartzen\n2017an Sindicat de Llogateres plata-\nsalatzeko sortu zen Sindicat de duen jendearen artean, euren ara-\nformaren aurkezpenera joan nintzen; Llogateres? zoetatik harago jo eta elkartasun\nBartzelonako kultur etxe batean zen, Bai, alokairuen gorakadak marka- zein anaitasun loturak sustatzea.\njendez lepo bete zen eta kanpoan gel- tutako urte mordoaren ondotik,\njende dezente arduratzen hasia Irailaren 9an Kataluniako\nditu ziren anitz. Orduan jabetu nintzen zen, alokairua ezin ordaintzeaga- Parlamentuak onartu zuen\netxebizitzaren arazo larriari fokua jar- tik euren etxetik botatzen zute- hainbertze aldarrikatu duzuen\ntzen ari zitzaiola. Erabaki nuen borroka lako. 2016aren hondarrean talde lege proposamena: alokairuen\nhorretan murgiltzea, eta gaur arte”. sustatzaile bat lanean hasi zen eta prezioak erregularizatzeko\n2017ko maiatzean aurkezpen pu- legea.\nARGI-KONTRA І 53\n"lege hau minimoen erregulazioa da eta borrokak jarraitu behar du etxebizitza guztion eskubidea izan dadin".\nMugarri historikoa izan da, duela lau urte rean. Baina hagitz garrantzitsua den lege igoera neurrigabeak saihestuz; bertzetik,\npentsaezina zen prezioen erregulariza- horrek kanpoan uzten zituen, ahultasun Generalitateko alokairuaren prezio adie-\nzioaz hitz egitea. Borroka eta lan urte egoeran bizi gabe ere, hilero-hilero euren razleekin alderatuta aurreko kontratua-\nanitz izan dira lagun anitzentzat, eta me- etxebizitza eskubidea arriskuan ikusten ren prezioa altuegia balitz, kontratu be-\nrezi izan du. Hori bai, lege hau minimoen zuten milaka familia. rrian prezioa jaitsi beharko da.\nerregulazioa da eta borrokak jarraitu\nbehar du etxebizitza guztion eskubidea Sare sozialetan sekulako eztanda izan Bartzelonan aplikatuko da bakarrik?\nizan dadin. du zuen kanpainak. Azken urteetako alokairuen gorakada ez\nEgia esan hagitz pozik gaude azken as- da Bartzelonan bakarrik gertatu. Legea\nZein izan da legea onartzeko gakoa? teetan erregulazioaren alde milaka eta aplikatu ahal izango da zehaztu diren Ka-\nMomentu politikoaren irakurketa egokia milaka pertsonen aldetik jaso dugun ba- taluniako 60 udalerritan. Ez hori bakarrik,\negin dela uste dut. Urte anitz daramagu besarekin. Sare sozialetako zaparradak legea indarrean sartzen denetik, legeak\nborrokan, kalera ateratzen, jabeekin ne- agerian utzi du gizarteko sektore anitzei ezarritako baldintzak betetzen dituen\ngoziatzen eta alokairuen gorakada neu- eragiten diela alokairuen burbuilak eta, udalerri orok eskatu dezake legea aplika-\nrrigabeak salatzen. Horrek indarra eman testuinguru horretan, politikariek eraba- tzeko eskumena.\ndigu funtsezkoak ziren aldaketa legegi- ki behar izan dute gehiengo sozialen edo\nleak sustatzeko. errentadunen alde zeuden. Zein erronka duzue aurrerakoan?\nLege hau onartzea aurrerapauso garran-\nOrain arte ez al zegoen maizterren Legea onartuta, zeintzuk dira tzitsua den arren, adi egon beharko dugu\neskubideak babesteko erregulaziorik? aurrerantzean errentadunek adostutakoa bete dadin, eta legea bete-\nKatalunian etxebizitza eskubideen alde- gurutzatu ezingo dituzten marra tzen ez duten jabeak salatu daitezen. Ho-\nko mugimenduek historikoki izan duten gorriak? rregatik, maizterrei sindikatura batzeko\nindarrari esker, tartean Hipotekek Kalte- Legea Kataluniako Generalitateko Egun- deialdia egiten jarraitzen dugu, modurik\ntuen Plataformak, Espainiako Estatuko kari Ofizialean (DOGC) publikatu eta in- hoberena izango baita geure eskubideak\nlegerik bermatzaileenak ditugu etxebizi- darrean sartzen denetik jabeen gehien- babesteko. Era berean, lanean jarrai-\ntza eskubideari dagokionez. Horien bitar- goak ezingo ditu maizterren alokairuak tzen dugu etxe kaleratzeak amai daite-\ntez, adibidez, hamabost etxebizitza aloka- igo. Erregulazio honen bitartez muga zen, etxebizitza eskubidea guztion eskura\ntuta dituzten enpresek funtsezkoa dute bikoitza bermatzen dugu: batetik, sina- egon dadin eta etxebizitza publikoaren\nzaurgarritasun egoeran dauden familiei tzen den kontratu berri orok aurrekoa- parkea handitu dadin. Lege hau ez da gure\nalokairu soziala bermatzea, eraikin be- ren prezio berdina mantendu beharko du, borrokaren amaiera.\nKronika seriosa egiteko\nBidali zure harrikadak: beranduegi@argia.eus\nAitzina! desegin ostean, bideo bat igo SAREAN ARrANTZATUA\ndute Youtubera auzapez abertzale Hau da\nizateko urratsak azalduz edo ez edo a\nAitzinako kide guztiak azken asanbladara bidean.\nZazpi urteko ibilbidearen ondoren Ai- torial bat jarri du gazte erakundeak\ntzina! gazte erakundeak desegitea era- Youtuben, auzapez abertzale izatera\nbaki du, baina denbora honetan ikasi- iristeko hamar aholku emanez. Lehen-\ntakoa herritarren esku utzi nahi izan bizikoa, "Nola izan gazte inork nabari-\ndute aurretik. "Hegoaldeko abertzaleek tu gabe", Ziburuko auzapezaren mas-\nabiatutako bidetik, herriko etxeetan terclass bat da eta ondorengo bederatzi\neta elkargoan burutuko dugu borroka urratsetan berriz, Jean-René Etxegarai\norain, kalean ez baita nehor ibiltzen", eskuineko frantximent bat dela ez esa-\nazaldu du Aitzinak Instagram bidez. teko trikimailu diskurtsiboak azaldu\nBorroka molde berri horri lotzeko, tu- dituzte.\n6G eskainiko du, 5Gren aurkako\nCOVID-19 pandemia 5G teknologiak era- horrela, Izarkomek, gaur egungo eredu\ngin duelakoan, Euskaltelen 127 antena ekonomiko kapitalista zisnormatiboa\n-dorre eta espaziora bidalitako 800.000 gainditzea helburu duen modu demo-\nsatelite leherrarazi ditu jada ekintzaile kratikoan egikaritutako gizarte ekime-\ntalde batek. Erakundeko lider intelek- nerako kooperatiba parte-hartzaileak,\ntualek –Miguel Bosé, Enrique Bunbury jakinarazi du jada prest duela 6G tekno-\neta Xabier Saldias– adierazi dutenez, logia, eta ondare komuna eta jendartea-\neuren esku dagoen guztia egingo dute ren ongizatea helburu dituenez, doan\n“uhin elektromagnetikoen zabalpena eskainiko duela nahi duenarentzat, sal-\nSaldias, bidea erakusten, emakume bana gure rantxera ederren uhin hedakorren bu eta Beñat Irasuegirentzat, azkenal-\nalboan duela, ohi legez. bidez geratu behar badugu ere”. Hori dian “majo dirutu baita”.\nSAILAREN IZENA І 55\nModelo estua eta\nJaten dugun elikagai bakoitzarekin, Agroekologia mugimendua\nnekazaritza eta gizarte eredu bat eta elkarlanean\nbultzatzen ari gara. Beraz, jatea\nbihur dezagun egunean hiru bider\negiten dugun plazerezko iraultza! 19,5 € Kamiseta erosita, 2 €-ko\nekarpena egingo diozu\nErosteko: argia.eus/azoka 943 37 15 45 eta beste hainbestekoa ARGIAri.\nJakoba Errekondoren liburu berria\noreak etxeko poza dira. Ongi\nzaintzen dituenak bizitzaren\nedertasuna jasotzen du opari.\nLiburu honek hobeto zaintzeko\ngakoak emango dizkigu: zein\nlandare aukeratu txoko bakoitzerako,\ngaixotasunei nola aurre egin,\nlandare bakoitza nola ureztatu,\nongarri naturalak nola egin, haziz\ndoan ahala nola birlandatu... maite\ndugun landare hori nola ugaldu ere\nikasiko dugu. Zaintzen asmatzeko\nbeharrezkoena, lore bakoitza\nezagutzea da. Liburu honetan\ndeskubrituko dituzu bakoitzaren 25 €\njatorria, beharrak eta gustuak.\nBizitzaren ederra loratu dadila!\nOrri kop.: 248\n943 3 7 15 45