Jazten aldizkaria, 6.zenbakia by Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa - issuu\nBiziko bagara jantzi beharra daukagulako ARRASATE 1992ko otsai1a,6. zk. 500 PT\nAED Arrasate Euskaldun Deza\nAoranazio etnikoak! heR estatu zaharrak.\nEUSKALDUNAK AMERIKETAKO KOLONIZAKETAN\nlitigo Ramirez de Okariz\nGUATEMAIA imano! Larrea\nABYA YALA, 500 URTE ERRESISTENTZIAN\nGOGOETARAKO TESTUAK A) Bartolome de las Casas eta Gines de Sepulveda aurrez aurre B) Guillermo Bonfil C) Eduardo Galeano D) Wankar\n27. Off. 28. on. 30. on. 37. Off. 41. Off.\nINDIANISMO ETA MARXISMOA\nAntxon Mendizabal eta Sagra Lopez\nD urte dela ekin genion bideari amaiera iritsi zaio, momentuz. Bere momentuan emandako hitza, sei zenbaki argitaratzearena, bete egin dugu honenbestez, eta pozik bete gainera. Beste fase bati ekiteko ordua heldu zaigu, honenbestez. Geldiune bat egin behar dugu eta egindakoaz jabetzeko patxada hartu, harpidedungoarekin harremanetan jarri eta eritziak jasotzeko astia eman, kolaboratzaile,ekin berba egin eta etorkizunean egin daitekeena taxutzen hasi. Presarik ez baina lotan geratzeko astirik ere ez, herri hau biziko bada ojantziÂť beharrean bait dago, lehen zenbakiarekin esan bezala, obihotzak bakarrik ezin du gehiagoÂť eta. Izango dugu elkarren berri. Zenbaki hau osatzeko V. mendeurrenaren tematikari heldu gura izan diogu. Abya Yala-ra (edo Amerindiara) europearrak iritsi zireneko 500 urte betetzen diren honetan, geure aletxoa ekarri gura izan dugu gaiari buruzko eztabaidaren pizgarri izan dadin. Nondik heldu gaiari, ordea? Ugaritzen an dira gure anean, zorionez, efemeride hau dela eta, hani ezberdinei tiratuta argitaratzen an direnak, eta kontua ez denez han eta hemen gai beretsuak errepikatzen aritzea, aztertu egin dugu orain artean euskaraz argitaratu izan dena eta osagarria izan daitekeen materiala kaleratzen saiatu.\nArgitaraturiko lanik gehientsuenak alderdi historikoan sakontzen saiatzen dira. Hauetariko asko eta asko egin zen sarraslci aren Icronikak dira, beste autorebatzuk bertakoek kolonialismoari aurre egiteko jarraitutako estrategien berri ematen dute, eta ez dira falta orduan hasitako kolonizazioaren ondorioak gaur eguneko gizartean nola isladatzen diren aztertzen saiatzen direnalc. Geure aldetik, alderdi historikoari tarte bat zabaldu diogu, baina zatirik mardulena oraingo egoerari eta etorkizunari begirako eritziei eskaini gura izan diogu, horrela eginda zerbait baria ekartzen an garela pentsatzen dugu eta. Goazen, bada, orriotan zehar aurkituko duzunaren aipamena egiten. Lehenik eta behin, Migo Ramirez de Okariz irakaslearen lana dakargu, euskaldunek Amerikako kolonizaketan izandako partehartzea jorratzen duena. Kokatu egiten du gaia historikoki Euskal Herriari dagokionean eta euskaldunen joan-etorriak sailkatu egiten ditu hiru multzo handitan. Hor ageri dira elkarren ondoan itsas-gizon trebeak, apaizak eta abenturazale amorratuak; Kolonekin lehen bidaian joandakoak, Fray Juan de Zumarraga eta Lope de Agirre, kasu. Artikuluaren amaieran 3\nematen den bibliografian, bestalde, euskaraz gaiari buruz irakur daitekeenaren zerrenda bat osatu dugu. Bigarren artikuluan, beste antzuolar batek, Imano! Larreak hain zuzen, duela bi urtetik Guatemalan komunitate bateko albaitero gisa ikusi eta ikasi duena kontatzen digu bizi-bizi. Bertatik jasotako testigantza da, bertara laguntzera joandalco lagun baten hausnarketa sakona. Eskerrik asko, Imano!! Hurrengoa ere, Joseba Barriolak egindakoa, bertalcoen hitza jasoz borobilduriko Ian hunkigarria da. 1991.eko Unjan Guatemalan izan zen Joseba Xelajun burutu ziren ihardunaldietan, eta bertaratu ziren nazio indioetako ordezkarien esanak bildu zituen zenbaki honetarako. Saiatu egiten da egilea geure eta hango nazio etnikoen antzekotasunak azpimarkatzen, denok ere helburu beretsuetara iristea bait dugu helburu. Xelajun izandakoek plazaraturiko manifestua ere bertan jasotzen da. Jarraipena emateko, gaurko egoerari zabaldu nahi izan dizkiogu ateak eta horretarako bertakoei eman hitza. moren zai egon gabe beren baitatik bildutako indarrez nazi° indioen geroa eraikitzen an direnenpasarteak aukeratu eta itzuli egin ditugu euskarara, ezelako erderatara jo beharrik izan gabe euskaraz mamitu ahal ditzagun berorien itxaropena eta izateko borondatea. Lau zatitan banatuta, Guillermo Bonfil, Eduardo Galeano eta Wankarren Ian mamitsuen berri izateko aukera eskaintzen dugu, bereziki; eta, orobat, kolonizazioarekin hasierarekin batera elizaren ordezkarien jarrera kontrajarriak azaleratzeko aurrez aurre jarri ditugu Bartolome de las Casas eta Gines de Sepulvedaren eritziak. Ez dugu jausi gura izan bertakoek behin baino gehiagotan europearroi leporatzen diguten akats berean. Horrela dioslcu hitzez hitz Cojti Cuxil-ek: ofridioak hitza hartzen duen aldiko, honako hau da gertatzen dena: Edo oker dabilela esaten zaio, edo ezjakintasuna leporatzen zaio, edo ixilarazi egiten zaio besterik gabe». Geuk esan gabe zer egin behar duten, hobe beraiei entzutea eta ea geuk ba ote dugun eurongandik ikastekorik pentsatzea izango zaigu mesedegarriago. Azken artikuluan, Antxon Mendizabal eta Sagrario Lopezek, bertako errealitatea gertutik ezagutzen ahalegindu direnak, hausnarketa sakona dakarkigute bertako nazio indioen askapene4\nrako egin izan denaz eta geure aldetik egin ahal dugunaz. Marxismoa eta indianismoa jartzen dituzte aurrez aurre eta bion eritzia plazaratzera ausartu. Lehenago esan bezala, beraz, atzera begiratzen geratzeko baino aurrera begira oldartzen an dena gertuagotik ezagutzeko parada aurki dezake zenbakian irakurle argiak. Zabaldu gura dugun sakoneko mezura hurbilpen bat eginez gero, hiru oinarri dituela esan dezakegu. «La finitud del mundo actual» moduko espresioak ugaritzen an diren mende bukaera honetan, zalantzan jani gura dugu Jazten-etik ere hemisferioko iparralde aberastualc garapen hitzari ematen dion zentzua, eta zabaldu lau haizetara garapen hitzaren benetako esanahia ezin daitekeela desberdintasunean, axolagabekerian eta morrontzan oinarritu gaur egun bezala. Inondik mora. Munduko nazio etnikoei berdintasunaren printzipioa onartzen baldin bazaie, orduan ikusi ahal izango da ea zein herrik agertzen duen ardura eta erantzukizuna bere burua garatzeko -hitzaren benetako zentzuan- eta modu horretara bizitzari eutsi, ekologia ziurtatu, jokuan dagoena lurraren bizitza bera baita, «la finitud del mundo actual» luza dadin gura badugu bederen. Eta behingoz berdintasunean oinarritzen hasitakoan, hedatzen joan ahal da dagoeneko Europan zehar batez ere ikusten hasi garena, alegia, nazio etnikoen gainean eraiki diren estatu politiko suntsitzaileak hankaz gora an direla geratzen mende bukaera honetan, berezko komunita te lingu istikoak direla han eta hemen zutik dirautenak jasandako zapalketak gorabehera: Honela, bada, jabe gaitezen benetako «historia beltza» gizaki zuriaren beraren historioa dela, hondamendira garamatzana berandu baino lehen; eta ez zaigu txarto etorriko, bide batez, indarraren boterearen kontra «indioarena egiten» jarraitzea, geure boterea erakusten jarraitzea, malkelespese bizirik bait gaude, eta, garrantzitsuago dena, bizitzeko asmotan gainera. Izan ere, Arankari indioen kanta batek dioenaz bat eginez, sinestu egiten dugu guk geuk ere garai hoberik ezagutuko dugula: «Lur osoa arima bakarra da haren zati gara ezingo dira hil gure arimak egokitu egin ahal dira inoiz ez itzali arima balcarra bait gara mundua bakarra den eran.\nEuskaldunak Ameriketako kolonizaketan Iriigo Ramirez de Okariz\n492a ez da historiaren analetan garrantzirik gabeko urtea, ez. Urte eta garai hartan, era ezberdineko proiekzioak izango zituzten ekintza historikoak gertatuko baitziren lberiar Penintsulan; hala nola, Granadako Konkista -bertatik, Boabdil, azken arabiar erregea zena eta 6.000ren bat basailu irtengo bait ziren Berberiara-; juduen kanporaketa 200.000 judu azken ikerlanen arabera-; Gaztela eta Aragoiko Erresumen batuketa, Espainia nazio eta proiektu politiko bezala sortuz, eta Mundu Berri baten oaurkikuntza». Eta Gaztela, Kantabria, Extremadura, Andaluzia eta Euskal Herriko semeak batez ere, mundu «berri» hau konkistatzen, kolonizatzen eta kristautzen, jo eta ke arituko ziren. Baina, bizitzaren paradoxa! Ekialdeko Indiak (Asia) mendebaldetik aurkitzera joan eta lurralde berra aurkitu. Eta are gehiago, badirudi, Kolon jauna, lurralde berri bat aurkitu zuela jakin batik hi! zela.\nHedapen eta kolonizaketen garaiko testuin guru orokorra Espainia eta Euskal\nHerrian L Espainia Sarreran aipatu ditugu Errege Katolikoen erregetzapean gertatuko ziren ekintza historikorik garrantzitsuenak: Granadako konkista, juduen kanporaketa, Gaztela eta Aragoiko erresumen batuketa, Mundu Berriarekiko topaketa. Baina hau hasiera besterik ez zen izan. Benetako proiekzioa, Errege Katolikoak hiltzean gertatuko zen. Halaxe, bada, Fernando «el Católico» hi! zenean (1516) -aurretik bere emaztea eta egun aldaretara igoteko asmoa duten Isabel ola Católica» hi! zen- Karlosek bereganatuko du tronoa. Garai honetan, halaber, Nafarroak, Amaiur-go borrokaldiaren ondorioz, bere independentziagalduko du behin betiko, Espainiako koroara pasatuz eta erresuma izateari utziz; Karlosek, Espainiako erregeak, Europa erdia bereganatu zuen, enperadore bihurtuz; Martin Luterok, ustegabeko jipoia emango zion Aita Santu eta Katolizismoari, Erreforma eta Protestantismoari ateak irekiz; ondorioz, Kontrarreforrna, Loiolako San Ignazio, Jesu5\nE4Ja z te sen Lagundia eta Trentoko Kontzilioa. Eta Karlosen erregetzan ere, oaurkikuntzak» eta kolonizaketak tinko zirauen: Heman Cortes, Mexikon; Francisco de Pizarro, Perun. Hala ere Karlos enperadorea Yusteko monastegira erretiratu zen, bere semea zen Felipe Itak ordezkatu zuelarik; eta berau ere ez zen otxori kaka» izango. «Eguzkia inoiz sartzen ez zen inperioa» antolatu omen zuen gizaseme honek. Baita errege honekin ere, Mundu Berriko aurkikuntza, hasi Kalifomiatik eta Patagonian bukatu arte, sendotuz eta finkatuz zihoan; Flandesen aurka borrokatu zuen; Frantziako San Quintin borrokaldia irabazi zuen; Madril, erresumaren hiriburua egin zuen; Inkisizioa, inoiz baino gogorrago jarri zuen; turkoen aurka Lepantoko garaipena lortu zuen. Baina... Garaitezinezko Armadaren hondamendia, Ameriketatik zetozen galeoien bortxaketa -kortsarioen eskutik-,... eta Mundu Berriko kolonizaketak lehendabiziko kritikak (Fr. Bartolome de las Casas, Fr. Juan de Zumarraga) jaso zituen. 1598. Linean Felipe II.a hil zen, eta ordurako Inperioa printzatzen hasia zegoen.\ntate juridiko batean aurkitu behar dugu: maiorazgo deituriko entitatean hain zuzen ere. 2.1. Maiorazgoa Entitate honen arabera, etxeko ahaldunak, ez beti zaharrenak, eskura zitzakeen etxeko ondasunak, beste anai-arrebak normalean baserri kanpoko ogibideak aurkitu beharrean izaten zirelarik. Eta berau izan daiteke Amerikako diasporaren arrazoirik nagusienetakoa; alegia, jabegoa ez zatitzearen arrazoia eta euskal nekazaritzaren atzerapenarena. Halaber, baserritik kanpo, izan bazeuzkaten beste ogibide moeta batzuk gure arbasoek, burdinak berarekin zekartzanak: meatzariak, garraiotzaileak, ikazkinak, olagizonak. Euskal Herriko garapena ez zen bertatik sortuko, ordea, Espainia eta Europako herrialdeen artean sortuko den koiunturari esker baizik (Ingalaterra-Flandes eta Gaztela). Ingalaterrako ehungintzaren aurrerapena zela medio (XVI. gizaldiaren hasieratik), Gaztelak artilea kanporatzeko aukera izango zuen, euskaldunak artile honen garraiotzaileak izango zirelarik itsasoan zehar. Gainera, egoera onuragarri honek bat egingo du bandoen (oríaztarrak eta ganboatarrak) eta hiribilduen arteko pakearekin, hin i barneko burgesia komertzioanmurgilduz. Eta auzi hauekin batera, Ameriketako lurretan aritzeak berak, itsasontzi eta burdin produkzioaren ugaltzea ekarri zuen. Eta iharduera honek, eragin ekonomikoaz aparte, eragin demografikoa ere izan zuen.\nErrege Katolikoa Bizkaiko Foruen juramentua egiten\n2. Euskal Herria. XV eta XVI. mendeetan Euskal Herria oso lurralde atzeratua zen. Eta are gehiago, jan baliabideak ere urriak zituen: <pobres en pan y vino» dio garaiko dokumentu batek baino gehiagok; egoera honek euskal ekonomiaren akats nabarmena adierazten digularik: nekazal sektorearen defizita. Baserria zen garai hartan herri ekonomiaren ardatza, hots, buruasketasunean onarrituz eta es merkatura begira. Eta ezaugarri hauek gaurregunerarte iritsi zaizkigu. Baina egoera honen zergatia, harrigarria badirudi ere, enti-\nEuskal biztanlegoaren iharduera nagusia nekazaritza zen\n2.1. Demografia Aipatu da maiorazgoaren ondorioz senideen artean aborokin demografikoa gertatzen zela, eta hauen irteera etxetik kanpoko aterabidea, jakina, ogibideetan ihardutea zela:\nEt:Jazten,w etxerik behartsuenetan, «segundoien» irteera mertzenario, soldadu edo untzimutil aritzea zen; etxe aberatsetan, berriz, segundoi aberatsek, eliza, itsasoaedo funtzionari izatea aukeratzen zuten. Etxean morroi gelditzea, beste aterabide bat zen. Baina badaude beste eragile demografiko batzuk. Aide batetik XVI. mendeko hazkunde naturala edo begetatiboa positiboa izango da. Nahiz eta heriotz-tasa itzelezkoa izan, jaiotzatasa handiagoa zen. Eta bestetik, arrakastatsuak izango dira euskaldunen artean Indietatik (Amerika) ekarritako arto -taloa- eta indibabak -lapikokoak-, gure eguneroko menu-a aberastuz; ondorioz, hazkuntza eta aborokin demografikoa ekarri zuen, emigraziora gizaseme asko bultzatuz. Beraz, kontutan hartzen badugu XV. mendetik euskaldunek itsas-merkatal sarean zihardutela, ez gaitu harritu behar Herrian genuen aborokin demografikoa zela medio, XV. eta XVI. mendean gertatuko ziren kolonizaketetan makina bat euskaldun ikustea; ez zen harritzekoa! Hon i bai, bakoitza bere idealekin irten omen zen etxetik: abentura, aberastea, ohorea eta ospea. Alperrik da gaurko begiz hastea begiratzen orduko hura.\nEspainia XVI. gizaldian Sevilla 70.000 20.000 Madrid Valentzia 60.000 35.000 Bartzelona Gipuzkoa, Bizkaia, Araba 200.000 Nafarroa 150.000\n4. Abenturazaleak: Kolonekin lehendabiziko bidaian joan zirenak. 1. Itsas-gizonak: Terranobako arrantzaleak. Aintzinako iharduera genuen euskaldunok urruneko arrantza. Arranguneak agortu, itsas jabetza aldatu edo toki berriak aurkitzen ziren neurrian, leku desberdinetara joango ziren euskaldunak arrantzan egitera. Arrantzalekurik garrantzitsuenalc balea tokiak ziren, jakina denez. Balearen harrapaketa zela eta, gogoraraztekoa da Espainia bere nagusitasuna galtzen an zen neurrian, euskal balenzaleek ere jai izango zutela, indartzen an ziren potentzia berrien menpe (Ingalaterra, Holanda, Frantzia). Gipuzkoa zen balenketan gehien ibilia zena, eta XVI. mendean ere ez zen joera hura aldatu. Nahiz eta iraganean eztabaida bat egon ea Ameriketako lurraldeak aurkitu zituena lehendabizikoz nor izan zen zehazteko, jakina da 1517.erako, behintzat, euskaldunok Terranoban (Ternuan) egonda zeudela. 2.000 euskaldunek urteko 6-7 hilabete etxetik kanpo pasatzen zituzten. 2.000 familia, beraz, etxeko jaunik gabe, seme-alaben ardura emazteen eskuetara pasatuz; pasadizo honek hainbestetan entzundako gizarte «matriarcal» delakoa adierazten digu. Dirubide ederra zen balenketa, inbertsio ona benetan, merkatariek eta nobleek ongi baino hobeto aprobetxatu zutena. Baina Ternuako esperientziari ere bere gainbehera ailegatu zitzaion, 1588an gertatu zen Flota Garaitezinezkoaren hondamendiarekin; orduan bai Gaztelako bai Euskal Herriko untziteria txikituta gelditu baitzen, Ingalaterra eta Holandaren mesederako.\nGuztira Espainia osoan..6.000.000\nGure arbasoen partehartzea Indietako gorabeheretan, argi eta garbi adierazten zaigu garaiko dokumentu eta kroniketan. Artikulu honetan denak aipatzea ezinezkoa izango litzaidakeenez, nahiz eta zuzena ez izan, banaka batzuk bakarrik aztertuko ditut: 1.Itsas-gizonak: Terranobako arrantzaleak. 2.Mertzenarioa: Lope de Agirre. 3. Misiolaria: Fr. Juan de Zumarraga.\nKoka Baionesa edo Nafarra, euskal arrantzaleen itsasontzia\nHeman Cortesek aztekei, erasotzen hasi aurretik, irakurtzen omen zien testuaren zati bat. Eskumaldean, azteken marrazki adierazgarria . 2. Mertzenarioa: Lope de Agirre (1511/ 18-1561). Indietako kolonizaketa aztertzen dugunean beti egiten da topo gizaseme honekin. Oñatin jaioa, Araotz auzoan dirudienez, historian zehar era guztietako kalifikatiboak jaso ditu. Dena dela, bere garaiko semea izanik, dinamikoa, ausarta, moral gutxikoa, egunero heriotzarekin «jolasten» zuena zela esan daiteke euskaldun honetaz. Agian berak esandako esaldi honek labur lezake bere bizitzaren filosofia: aungoikoa, emaidazu hemen zure erreinua eta gorde ezazu zerua zure santuentzat». Lope de Agirre «elTraidor» , «Ira de Dios», «Príncipe de la Libertad», «el Peregrino». Hona hemen, Loperi bere esku izkribuetan sinatzeko gustatzen zitzaizkion goitizenak. Txikitatik gelditu zitzaion txilcia Gipuzkoa, eta 24 urte zituela Panaman zegoen. Ezin geldi egon eta Perun, Bolivian, makina bat ekitaldi ilun eta odolgaitzetan parte hartuko zuen. Halaxe jaso zuen betiko herren, eta baita umore txarreko ere, lagako zuen arkabuzkada bat belaunean. Garai honetan izan zuen Elvira izeneko alaba mestiza. Gure pertsonaiaren balioa nolanahi ere, «el Dorado» izeneko ekintza historikoarekin datorkigu. Peru omen zen orduko «urrezko lurraldea». Ahoz aho ibiltzen ziren urrez esta-\nliriko mendien ipuinak edo istorioak. Eta gauza bera pentsatu zuen Peruko erretordea zen Kaftete markesak, zeren Pedro de Ursua (Azpilikueta-Bozatekoa. Baztan. Bertandauka oinetxea) buru zela, eta olagunotzat gizonik xelebreenak zituela (diru edo ondasun zaledunak, krudelenak,...) «el Dorado»ko espedizioa antolatu bait zuen. Baina «urrez estaliriko mendiak» ez ziren agertu, eta espedizionariak errebelatu egin ziren. Orduan hasi zen Lope martxan: 01559an, Kafietelco markesak, Pedro de Ursuaren gidaritzapean, gel Dorado»lco espedizioa antolatu zuen. (...) Pedro oso gobernatzaile txarra, harroa,... izan zen, eta horregatik hil egin genuen. Ondoren, Sevillako gizaseme bat jarri genuen erregetzat. Baina bere esanetara jarri ez nintzelako, hil nahi izan ninduen, baina nik hil nuen erre gea, bere guardiako kapitaina, teniente-jenerala, lau kapitain, maiordomoa, emakume bat (emakume hau Ines de Atienza omen zen,Pedroren amorantea), komendadorea, almirantea, bi alferez bostpasei kiderekin, apaiz bat. Ondoren, kapitaina eta sarjentoa izendatu nituen, baina hauek ere hil nahi nindutenez, urkatu egin nituendenak». Hitzez hitz jasotako lerro hauek ez lukete garrantzirik izango, jakingo ez bagenu garaiko erregea zen Felipe II.ari Lopek idatzitakoak direla.\niJ azte 1561eko uztailaren 21ean, Lope de Agirreren untziak Margaritako (Venezuela) ugartearekin topo egin zuen. Eta hemen, ustezko lagun euskaldunek desertatzea erabaki zuten. Beste batzuk higo zituen: Zarraondo, Iturriaga, Armendariz, Somorrostro. Venezuelara iristean, Felipe liaren aurka errebelatu zen. Loperen nahia Peru bereganatzea eta bertako errege bihurtzea zen, eta nahi hau garaiko erregea zen Felipe II.ari horren ospetsua egin den eskutitz batean adierazi zion. Jakin badakigu, erregeari iritsi zitzaiola misiba hau. Baina, inork ere ez zuen sinisten Loperen ametsetan; heriotza gertuan zeukatela, ordea, hori zen benetako egia. Eta 1561eko urriaren 27an, Barquisimenton (Venezuela), 50 urte zituela, here «kideek» hil zuten. Aurretik, eta heriotza gertu ikusirik, gure pertsonaiak bere alaba zen Elvira hil zuen okontzientzia gabeko gizonen eskuetan jausi ez zedin». Eta azken arnasa hartu aurretik, «askatasunaren prin. tzea k», konfesioa eskatu zuen, baina ukatu egin zitzaion. Hilik, here gorputzaren zatiak, Venezuelako lurralde ezberdinetara sakabanatu ziren: bere burua, urte askotan burdinezko kaiola batean Tocuyo herrian egon zen; eskua, berriz, Meridan,... Gaurregun ere, 1991n, inguruko aitonek esaten dutenez, Loperen arima pake hita zerua zeharkatzen ikusten omen da ekaitz gauetan.\n«Felipe Erregea, sortzez espainola, Karfo. sen semea. Neu, Lope de Agirre, zure aintzi• nako basailita, kristau zaharra, kidafgoa, euskalduna, Espainiako erresumetan, Oriatiko se. mea. Oso errege gut xi joaten cura lfernura, gut xi zareteláko, as kg bazinete, itwr ez fitzate. 4 Zerurajoango, bertan Luzbet baino txarragoakizango zinat eketefa us te dudatako: an tsia eta gizon odotaren Bose eta egarri bait zarete. Zein penagarria den zure aita,gukaurkitutako IndietatikGermania konkistatzeko bidafitako guztia gastatu egin zuefako. G ure neke eta zakartzaroa ez zaizu inporta, eta gosez nahiz egarriz flit gaitezen naki duzu. Hata ere, ez ditugu inoizErromako efizasainduaren esanak fag ako, zeren nakiz eta pekatariak. izan, Jaungoikoaren mandamentuez mart irioa har. tzea gustatuko bait fitzaiguke. Uste dut, ene jauna, niketa ene kideekegindako zerbitzuekin kr. tidela eta es kergabekaa izan zare(a. Beraz, zure menpean dauden erregorde, gobernadore, etabarren krudelkeria berriro ez jasotzearren, niketa nire kideekzure obedentziatikatde egi. tea pentsatu dugu,gureEspainiako furrafdeari uko eginez; eta hzmendikgure indar guztiez borrokatuko zaitugu. Eta hafaxe, errege eta jauna, Jaungoikoaren aurrean zin dagit ez dudata zure agintaririkbizirikfagako.Euskal Herriko basadu zintzoen semea, zure e.skerga. bekeria defa eta, ni heriotzera arte, matxino! Lope de „qgirre, Erromes». -\n«Ad Perpetuam Rei Memoriam» / «Ospe eta aintza betirako».\nLope, zine zuzendarien gaia izan da betidanik\nLoperen gorabeherak,J.J. Alzuriagak, here «Vascos Universales del Siglo XVI» (ikus bibliografia) izendaturiko liburuan, eta epilogo bezala jartzenduenarekin bukatuko nuke. Bere hitzak dira: «. Lope de Agirre traidore, Jaungoikoaren hira, garaitezinezko marañonen buruzagi indartsua, erromesa, zoroa, urduria, gaiztoa, koleratsua, krudela, odolgaiztoa , tiranoa, harroa, erahilea (...) uherr a . deabruduna, tranparia, matxinoa, andularia. Baina baita zuhurra, uxakaitza, elederra, sarkorra, jasankorra, eraginkorra, ausarta, saiatua eta azeria ere. Eta inork ezingo du eztabaidatu gizon honen garrantzia egindako kolonizaketagatik, bere errebelamendu eta sedizioaren ausardiagatik, bere idazlanen\nDiruaren, boterearen eta arrazakeriaren izenean, amen. enkantoagatikÂť.\n3. Misiolariak: Juan de Zumarraga Arrazola (1468-1548). Amerika aurkitzeak paregabeko koiuntura zabaldu zuen espedizio eta kolonizaketa anitz antolatzeko. Dinamika honen inguruan, euskaldunek itzelezko pisua izan zuten, batzuk espedizio buru, beste batzuk misiolari,... Batzuk Loperen antitesisa izan ziren. Juan, Durangon jaio omen zen 1468an. Frantziskotarra, Sorginkeria zela eta, inkisidore lanak bete zituen Euskal Herrian zehar. Karlos enperadoreak Mexikoko lehen gotzai izendatu zuen (1528), eta indioen babesle sutsu bihurtu zen. Mexikora iritsi orduko, indioen kexak jasotzen saiatu zen, eta makina bat erasoaldi sufritu zituen bere lanarekin ados ez zeuden ÂŤagintarienÂť aldetik . Kexa guztiak idatzi eta isilpean euskal arrantzale bati eman zizkion Espainiako erregea zen Karlosi eraman ziezazkion. Erregea, Juanen aide azaldu zen lehendabizi, baina Gorteko presioak zirela medio, kontra azaldu zitzaion azkenean, Espainiara etor zedin aginduz. Gortean, batak eta besteak egindako galderei erantzun eta gero, badirudi pakean laga z,utela eta Mexikora itzultzeko bidaia prestatu zuen. Prestaketa\nhonetan, Ameriketara iritsi zen inprimeketarako lehen prensa eraman zuen. Esan beharra dago, lehen lan inprimatua Mexikotik eta Fr. Juan de Zumarragari esker irten zela 1539an. Eta indioen babesle bihurtu zen eskolak antolatu, gaixoak sendatu, ogibideak erakutsi, Jaungoikoaren hitza zabaldu bait zituen.\nZumarragarekin batera, Frai Bartolome de las Casas izan zen indioen defendatzailerik sutsuena\n*Sei )IF* KUBA\nSan SALVADOR I.\nMADEIRA I V.\n- --- It10..■■■■■■ .....\nTRINIDAD I. .; B1daloko helpuntua.\n"D e .\nr 6e°1 4ir\nBidaiak eta haizeatdiak\n4. Anonimoak herpiztu nahian: Lehen bidaia (1492). Amaitzeko, eta 500. urtemuga zuzenago aztertuz, Kolonekin batera aurkikundeetan parte hartutako euskaldunen eragina azter daiteke. Dagoeneko jakinekoa da euskaldunak itsasoan trebeak zirela, eta Gaztelako erregeek ongi baino hobeto aprobetxatu zuten euren itsas untziteria antolatzerakoan. Alice Gould historiagile bostondarrak garbi identifikatu ditu aide batetik Kolonekin batera joan ziren euskaldunak, eta, bestetik, curen zorigaiztozko bidai a. Hona hemen kronika eta izenak. Laukian aipatuko diren euskaldunen izenak guíe artean ez dira ezagunak; ezagunagoa izango da agian bidaiaren kronika: 1492-X-12: Bidaiariek San Salvador izeneko ugartearekin egin zuten topo. Urriaren 28an, Kubara iritsi ziren eta abenduaren 6an, Sto. Dómingora («Isla Española»). Baina hemen, Kolon nahiz euskaldun gehienek Espainiara itzultzeko asmoa zutenean, «Santa Maria» izeneko itsasontzi nagusia harea-multzo batean trabatu eta urperatu egin zen. Denak Espainiara itzultzea ezinezkoa zenez, «Isla Española»n gelditu ziren euskaldunak beste\nbatzurekin; hogeitamazazpi guztira. 1493-XI-27: Kolonek bigarren bidaia egin zuenean, «Isla Espariola»tik pasatuko zen bertan lagatako guztiak -37- jasotzeko asmoz. Baina ez zuen bat bera ere aurkitu. Batzuk indioek hit zituztela, beste batzuk, euskaldunak, gainerako zonaldeetakoak baino batuago zeudenak, nagusitu nahi zirela eta, izandako borrokaldietan hildakoak. Nork daki zer demondre gertatu zen ugarte hartan; egia historiaren iluntasunetan izkutatuko da behin betiko. Dena dela, badakigu bigarren bidai honetan eta Kolon zihoan itsasontzian, hi euskaldun zihoazela: Alonso Sanchez, pilotoa eta armadorea, eta Martin de Alzate. Euskaldunen aurkako ekintzak kolonizaketa garaian Euskaldunek Ameriketan izandako eragina aztertu nahi dugunean, pertsonaia zehatzen maltzurkeriaz edota onegiteaz hitzegiten da, talde etniko osoaren azterketarik ez baitago. Dena dela, euskaldunok ba omen dugu ezkutatutako historia bat Amefiketan, eta abiapuntua, agian, XVI eta XVII. mendeetan Potosi-ko meatokietan (egun, Bolivia) gertatutakoa izan daiteke. 11\nazten,,, Garai honetan euskaldunek edo <dos Vizcaínos», garaiko dokumentuek euskaldunak identifikatzen zituzten bezala, Espainiako administrazioaren buru zirelarik, ikaragarrizko botere politikoa nahiz ekonomikoa zuten Potosin. Egoera honek, ikusiezin handia sortu zuen autoktono eta kriollo nahiz Espainiako beste taldeen artean. Ondorioa oso latza izan zen. Laburbilduz, Icazota (Peru) izeneko ekintza nagusia aipa daiteke; hemen 350 euskaldun hil bait zituzten bertakoek. Hau izan daiteke, beraz, euskaldunen aurka Mundo Berrian ematen den lehen urrats nagusia. Gehiago egongo ote dira ezkutatuta?\nBukaera gisa Eta zergatik ez laga bake an, neurri batean bada, historia, eta gaurregungo garaietara itzuli? Latinoamerikako egungo egoera ez da txantsetakoa; aurrera egin beharrean atzera\nbait doa. Eta are gehiago, epe luzera ez omen da aurrerapenik espero. Bi latinoamerikarretik bat behartsua da, gaizki bizi da. Egoera honek, ogiza-darwinismo»ra (Jon Sobrinoren hitza, oTeologia de la Liberación» doktrinaren sortzaileetarikoa dugu) eramaten gaitu, aberatsek bakarrik bizirik jarraituko duten mundua. Eta guzti hau, bertako politiko aintzinako kolonoen semeak oraindik ereusteldu eta hipokriten oneritzi edo pasibotasunarekin. Leonardo Boff jaunaren hitzak datozkit burura: okapitalismoaren barruan ez dago halakojendearentzatlekurik,salbaziorik». Eta hau egia bada, zergatik ez luke ekarri behar 500. urtemuga honek, ordezko gizarte autoktono baten ernalketa arazo guzti hauek konpon daitezen behin eta betirako Latinoamerikan? Agian, aipatutakoak izan beharko luke ospakizun honen benetako balioa eta emaitza.\n"SANTA MARIA" ITSASONTZIA Jaioterria\nLekeitio Lekeitio Lekeitio Natxitua Deba Natxitua Bizkaitarra\nJuan Lekeitio Domingo Lekeitio Domingo Vizcaino Cristobal Caro Juan Mnz. Azogue Martin Urtubia Juan Ruiz la Pena\nOfizioa Kontramastrea Kontramastrea Upelgilea Txoa (Grumetea) Marinela Txoa (Grumetea) Marinela\n"PINTA" ITSASONTZIA Algorta\nEUSKALDUNAK AMERIKETARA BEGIRA XV. ETA XVI.GIZALDIAN (Ospetsuak, ez hain ospetsuak eta ezezagunak) Izena Lope de Agirre Fr.Juan de Zumarraga Juan Lekeitio Domingo Lekeitio\nXVI XV XV XV\nanati (Araotz) Durango Lekeitio Lekeitio\nEkintza «El Dorado» lndioen babeslea Kolonekin lehen bidaia Kolonekin lehen bidaia\nDomingo Vizcaino Cristobal Caro Juan Mnz. Azoque Juan Ruiz la Peña Martin Urtubi Juan Cuadrado Alonso Sanchez Martin de Alzate Pedro de Arbolacha Claudio de Arciniega Juan de Etxaide Martin de Etxebeste Francisco de Garai Juan Garai Martin Garcia ()hez de Loiola Martin Hurtado de Arbieto Francisco de Ibarra Sebastian de Lartaun M. I. Loiola Mallea Domingo Martinez de Irala Jeronimo de Mendieta Cristobal de °fíate Juan Ortiz de Matienzo Juan Ortiz de Zarate Pedro Ortiz de Zarate J. M. de Veramendi Migel de Villaviciosa Stan. Vizcaino\nXV XV XV XV XV XV XV XV XV-XVI XVI XVI XVI XV-XVI XVI XVI XVI XVI XVI XVI XVI XVI XVI XV XVI XV XVI XV XVI\nLekeitio Natxitua Deba Bizkaia Natxitua Algorta Pasaia Gipuzkoa Bilbo Araba Donostia Zarautz Bizkaia Orduña Azpeitia Orduña Eibar/Durango Oiartzun Bergara Gasteiz Oñati (?) Karrantza Orduña Orduña Bizkaia Pasaia Enkarterriak\nEkintza Kolonekin lehen bidaia Kolonekin lehen bidaia Kolonekin lehen bidaia Kolonekin lehen bidaia Kolonekin lehen bidaia Kolonekin 2gn. bidaia Kolonekin 2gn. bidaia Kolonekin 2gn. bidaiap Merkatalgizon ospetsua Mexikoko katedralegilea "Etxabe Portu" (Terranoban) Terranobako arrantzalea (28 aldiz) Kolonizatzailea (Mexiko) Kolonizatzailea (B. Aires) Soldadua, pakezalea (Peru-Chile) Gerragizona (Peru) Mexikoko miatz. (Nueva Vizcaya. Durango) Cuzco-ko (Peru) gotzaia Argentinako gotzaia (Asunción de la Plata) Konkistatzailea (Paraguai) Apaiza (Mfexiko) Soldadua (Mexiko) Diruzalea (Mexiko) Kolonoa (Peru eta Bolovia) Epailea (Peru) Cuzko-ko katedrala Militarra Kaliforniako miatzaila\nBibliografia • A. Douglas, W. eta Bilbao, J.: "Amerikanuak". Los Vascos en el Nuevo Mundo. Universidad de Pais Vasco, Bilbo, 1986. • Alzuagarai,J.: Vascos universales del siglo XVI. Encuentro ediciones, Madrid,1988. • Amairuko Quetzal Agiria: América. Conquista, colonización y imperialismo. Materiales para una reflexión crítica sobre el V centenario. Bilbo, 1990. • Balenger, R.: Los vascos en el estuario de San Lorenzo, 1535-1635. Auflamendi, nQ 132, Donostia, 1980. • Elkar lana: Los vascos y América. El comercio vasco con América en el siglo XVIII. La Real Cia. Guipuzcoana de Caracas. Banco Bilbao-Vizcaya. Bilbo, 1989. • Garmendia Arruabarrena, J.: Diccionario Biográfico Vasco. Méritos, servicios y bienes de los vascos en el Archivo General de Indias. Beca Angel Apraiz, 1986. Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1989. • Matamoros, B.: Lope de Aguirre. La aventura de El Dorado. Historia 16, Madrid, 1986. • Pierre Lande, S. J.: La emigración vasca (I eta II). Colección Aufiamendi, Donostia, 1971. • Pildain Salazar, M. P.: Ira América. La emigración vasca a América. Gipuzkoa, 1840-70. Grupo Doctor Camino, CAM, Donostia, 1984.\nGaiari buruzko euskarazko material eskuragarriak: Aldizkariak-Monografikoak • Amaiurko Quetzal Agiria (bi zenbaki: abendua, 1989 eta ekaina 1990). Donostia. • Herria 2000 Eliza (114. zka. 1991). • Punto y Hora. Monográfico V centenario de la conquista. Unja, 1988. 531 zka. • Langaiak 11. V centenario del descubrimiento: Historia de un genocidio. fPES, Nafarroa. 1988. • V. Mendeurrena. Ertamerikako errealitatea.13 unitate didaktiko 12-16 urte bitartekoentzat. Adarra. 1991. • Formazio koadernoak 15 . Abya Yala (Amerindia) por descubrir. IPES. Bilbo. • Oinarrizko entziklopedia. 1492 Amerikaren konkista. Gaiak argit. 1991. • Komite Internazionalisten agenda. 1991 eta 1992.\nBai antxcta, bai, Gero eta beltzago, indioago baleago, txoriago izpliguago, fagoago senditzen naiz ametsaren egalcko ilusione urdin huntan, gero cta gizakiago, ar eta emeago, pro eta euskaldunago,\neta gizadiak cgin, egiten,sginen dituen menperakuntzak, hilketak ikusiz, sendituz, bizituz ezin bizituz naiz, nago, nabila, nator, noa, al, madarikazionea! zenbat arnasa ito bcharra dagoen oraindik ere zitu berriak as daitezen joritzen! Eta gizadia egiazko orekaren zutabectan oinarritzev n cz deno munduan cz da zinezko amodiorik izanen, txontazko egoeran ez da herra, gorrotoa eta hit usaina baivik loratzen, zoazi antxeta, zoazi, eta urdinari konda zenan den bilakatu bizitza zenan eta nota ondatu atnctsa, eta halcre, ezinbestean, aintzinera goazela ametsaren liluran째 askatasun cgarriak sustaturik oinave eta kanta biziarcn aide bermatzen.\nI. A. lriagaray\nGuatemala Imano! Larrea\nuatemalan egunsentian jaikitzen da jendea. Goizero iratzartzean barnetik ateratzen zaien mintzaira orain dela milaka urteko bera da. Ia bostehun urte zaldunak iritsi zirela, eta oraindik ere auzora bizardun bat iristean guztien mirespena pizten du bere arropak, ileak, hizkerak. Hogetaka hizkuntza bizi da, ikertzaileen artean ez dago adostasunik kopuruari buruz; guztiak majar jatorrikoak gaztelera eta beste bi ezik. Lau dira hizkuntza nagusiak: Kitxe, Mam, Kaktxikel eta K' ektxi. Hauetariko bakoitzaren hiztun kopurua hirurehun milatik (300.000) gorakoa da (Guatemalak hamar bat milioi biztanle ditu). Gainerakoek ehun mila hiztunetik behera dure eta badira hamar milara ere insten ez direnak; majar hiztunen kopurua asko aldatzen da autore batetik bestera, denok esaten dute bi milioitik gora direla, eta batzuren ustez ja hiru milioira insten da. Geografikoki oso ondo mugatuta daude, eta gehienen eremuan hiztunen portzentaia %90etik gorakoa da, maiz %100ekoa. Asko, gainera, elebakarrak dira, batez ere emakumeak; gazteleraz erraztasunez eta naturaltasunez hitz egin de-\nzaketenak oso urriak dira. Pentsa daiteke, beraz, hizkuntza hauek osasuntsu bizi direla eta aurrerantzean ere honela iraungo dutela. Baina bada arazorik ere beraientzat. Konkistatzaileak heldu zirenerako jendea erresuma txikietan banaturik bizi zen elkarrekin borrokan. Egoera hau oso izan zitzaien onuragarri heldu berriei, eta gero ere sistema bera bultzatu zuten, bakoitza here herrian isolatuz, ingurukoekin harremanik gabe. Elizak are gehiago indartu zuen eredu hau, honela beraien aurkako edozein ekintza bateratu galeraziz. Guzti honen ondorio dugu gaurko lokalismo handia: nork bere udalarenganako fideltasun handia du, talde handiago baten partaide izatearen inongo kontzientziarik gabe. Zalantzarik gabe baditu honek hizkuntz mailan here eraginak: -dialektalizazio handia, harreman eza dela eta. - norbere udaleko hizkera besterik ez dute onartzen, ingurukoetan hizkuntza bera izan arren zeharo ezberdintzat joz, estandarizaziorako bidea asko zailduz. - Oso zaila da edozein erreibindikapen, herri-nazio kontzientzia eskasa dela eta (ja 15\nGoizero iratzartzean bametik ateratzen zaien min(zaira orain dela mi/aka urteko bera da. inork ez du bere burua etnia batekin identifikatzen, udal batekin baizik). Gaur egungo banaketa politiko-administratiboak ez du zer ikusirik bertan dauden kulturekin: badira laupalx)st hizkuntza talde bateratzen dituen departamenduak, eta hizkuntza bat baino gehiago dira departamentutan banatuak, hi hizkuntza zazpi departamentutan sakabanatzen direlarik. Hizkuntza majen lege egoera anbiguo samarra da. Egia da azken konstituzioan, 85.ekoan, aurrerapen handia eman zela, lehen aldiz «Estatuak errekonozitu, errespetatu eta\nbultzatu egiten ditu beraien (majen) bizimodua, ohiturak, tradizioak, antolaketa soziala, jantzi indigenaren erabilera gizon eta emakumeetan, hizkuntzak eta dialektoak». Orain arteko legeetan, politika asimilistaren ondorioz majen integrazioa kultura naZionalean zen\nhelburu nagusia, kultura nazional hau espainiar jatorrizkoa izanik.\nHala eta guztiz ere 01 izkuntza ofizial\nbakarra gaztelera da. Hizkuntza bernakuloek ( sic) nazioaren patrimonio kulturalaren osagarri dira», honela hizkuntza maiak eta ondare arkeologikoa zaku berean sartuz. Gainera «...indigenak gehiengoa diren\nguneetako eskoletan, hezkuntza elebidunak lehentasuna izan go du» , baina ez dute esaten derrigorrezkoa denik eta ez dute hezkuntza majar elebakarra aipatzen. Hezkuntza arloan mende honen erdi aldera hasi ziren hizkuntza maiak eskoletan sartzen, oso maila apalean eta beti azken helburua populazio osoa gazteleradun elebakar bilakatzea zelarik (konkistaren hasieran fraileek ere Ian egin zuten hizkuntza hauekin ebanjelizazioa azkartzeko). Gaur egun bada Hezkuntza Elebidun-Bikulturalerako Egitasmo Nazional bat, beronen helburua hezkuntzan bi hizkuntza eta gainera hi kultura sartzea delarik. Dituzten oztopoak itzelak dira: - Jendearen kontzientzia eza; asko dira\nJa zt eskolak gaztelera ikasteko balio dutela pentsatzen duten gurasoak. Maiarrak es diren irakasleen aldetik traba asko. - Herrien eta hizkuntzen batasun falta, materialak argitaratzeko zailtasunak. - Hizkuntza eta kultura majen ezagupen maila eskasa; zail da bikulturtasuna betetzen testurik gehienak itzulpen hutsa direnean. - Irakasleen gertaketa eta kontzientzia esa; ez da zaila irakasle hauek gaztelera hutsean funtzionatzen ikustea. - Aurrekontu motza; asko dira eskolarik edotairakaslerik ezduten auzoak, eta dutenetan zaila da oinarrizko hezkuntzako him maila baino gehiago ikastea. - Programa honek ex du time gazteleradun elebakarrekin Ian egiten: beraz, elebitasuna eta bikulturtasuna soilik malar hiztunentzat pentsatu da. Programa hau martxan dagoen arreo, eskolan, gehiengoak aurkitzen duen mundua zeharo arrotza eta here nortasunaren aurkakoa da. Egoera hau ulertzeko komenigarria da baldintza ekonomiko sosia! eta politikoei begiradatxo bat jotzea. Ekonimikoki biztanleriaren gehiengo handia (es bakarrik maiak) miseria gorrian bizi da, hau da, jatekoa lortzeko ere arazoekin. Honekin batera estatuaren zerbitzuen urritasuna, asko dira osasun zerbitzurik es dutenak, komunikazio txarrak, urik eta argindarrik esa._ Soldatak gehienetan barregarriak dira. Askorentzat irtenbide bakarra Mexikora edo EEBBetara aldegitea da. Sozialki izugarrizko marginazioa. Mende hollen erdi alder arte esklabutza sistema «leun» batek funtzionatu du, indioei bakarrik eragiten siena. Kultura ofizialak antzinako maiak goresten di tu beraien ku hura eta handitasunak goraipatuz; oraingoentzat. berriz. mesprezua besterik es dute (adibidez mestizoen artean batek astakeriaren bat egiten duenean «ya te salió el indio» bezalakoak esaten zaizkio). Maiak atzerapenaren adierazle dira, heuren hizkuntza eta ohiturekin; gaztelera berriz modernotasunarena, jakintzarena. etorkizunarena. Es dira asko estudiatzen duten maiak, baina egiten dutenen anean asko di ra beraien hizkuntza atzera uzten dutenak. akulturatze fenomenoa arruma delarik; ikasi duenak\nahaleginak egingo ditu here superioritatea agertzeko, gehien bat gaztelera erabiliz. Hizkuntza praktikoa gaztelera da (ikasteko, lana aurkitzeko, edozein zerbitzu eskuratzeko...), gainerakoek komunitate barneko harremanetarako hallo dutelarik ja soilik; he ras gazteleradunek es dute beste hizkuntzarik ikasteko beharrik (malar guneetan an diren\nerakundeetako teknikoak ezik; baina gehienek zorioneko trasladoaren zai igarotzen dituzte urteak). Askotan. Guatemalaren garapen esa indioei leporatzen zaie, nahiz eta hauek historian zehar eskulan merke iturri agorkaitza izan, eta beste herrialde elebakar asko egon egoera berean. Politikoki, berriz, gauzak ex daude hobeto. Larogeigarren hamarkadan herri =gimenduen gorakada zeta eta, izugatTia izan zen errepresioa, ejertzitoak hilketa handiak egin zituelarik estatu osoan eta bates ere he rri alde maietan. Gaur egun bizi-bizirik daude guztien buruetan urte latz haiek, kontrol mil itarra eta ideologikoa itogarriak dira, eta astero baldintza susmagarrietan hiltzen direnalc larregi dira ofizialki aldarrikatzen den demokrazia eta bake borondatea sinesgarri gerta daitezen. Egoera honetan edozein herri mugimendu bereha laxe izaten da zanpatua modurik basatienean, jendearen beldurra eta mesfidantza areagotuz. Hala ere, bada jende erreibindikatitxm ere, gehienak hezkuntzan an direnak, eta hizkuntz kontzientzia bizi-bizirik dutenak. Oraindik gutxi dina majar nazionalismoekin ausartzen di renak haba badira estatuaren barman nazio :\nugari direla konturatzen direnak eta beraz ezinezkoa dela identitate nazional bakarra izatea, eta ondorioz ezta Estatu nazional bakarra ere; are gutxiago estatu hau herrietako baten (mestizoen) esku dagoenean, beste herriak zapaltzeko darabiltelarik, estatu kolonial gisa funtzionatuz (mestizo asko ere zapalduen artean geratzen da noski).\ngero eta handiagoa dela. Guzti hau ez da ulergaitza euskaldunontzat, egoera asko antzerakoak suertatu bait zaizkigu, batez ere sozialki eta politikoki. Ez dira urte asko oraindik alboko herrira joan ikastera eta euskaldunon gelari ÂŤel caserioÂť deitzen ziotela euskalduntasuna baserritartasunarekin lotuz, hiritarrentzat honek duen kutsu peioratiboarekin. Pentsatzekoa da 5. mendeurren honetan zer ospa dezaketen Guatemalako maiarrek; zer euskaldunok; eta zer munduko beste herri txiki zapaldu guztiek.\nBotereen ezberdintasun hau ikusiz zaila da elebitasunean eta bikulturtasunean kondifantzarik izatea. Guzti honetan maiarrek dute azken hitza, eta aipatzekoa da parte hartzea\nGUATEMALAKO HIZKUNTZ AK Hizkuntza\ttxuj kanjobal akateko jakalteko teko mam aguakateko atxi ixil uspanteko kitxe sipakapeĂąo sakapulteko tzutujil kaktxikel pokomam pokomtxi kektxil mopan itza I akandon txol txorti\nDialektuak\t2\t2-3\n2-4 7-12 3\t2\t2\nHiztunak (mila) 29-50 75-102 30 32 2.5 400-686 16-18 15 47-71 2-12 658-925 3 21 57-80 366-405 31-46 50-94 260-361 5-8.5 0.65\nHizkuntza ez maiak xinka kari be gaztel era\nAbya Yala 500 urte erresistentzian Joseba Barriola\n991.eko Urriaren 12an, Guatemalako Xelaju (Quetzaltenango) hirian, 40.000 pertsonak osaturiko manifestazio bat burutu zen. Horrela ematen zitzaion bukaera 0Erresistentzia indio, beltza eta herrikoia. 500 urte» izeneko mogimenduaren II Batzarre nagusiari. Parte hartu zuten Abya Yala (Amerika) lurraldeetako herri indioen ordezkariak (Alaskatik hasita Txileko Maputxeetaraino zerrenda luze bat) eta erakunde herrikoi desberdinen (giza eskubideen aldekoak, sindikatuak, nekazarien erakundeak, errefuxiatuen erakundeak, emakumeenak, etab...).\nBatzarrean zehar hainbat iIor desberdin aziertu ziren antolaturiko Ian taldeetan. Emakumeen egoera, gazteena, Lurraren erreibindikazioa, giza eskubideak eta herri indioen eskubideak, autonomia eta autodeterminazioa... Puntu bakoitza gaur egun pairatzen an diren eraso ikaragarrien bilduma izan zen. Bereziki azpimarratu han nabaritu nuen nazi() indioren mogimendua nahi nuke. Ho-\nrren inguruan jokatzen an da Gizadiaren etorkizunerako biziraupenaren erronka nagusienetako bat. Gure egun hauetan jarraitzen du naziohizkuntzen heriotzak. Sara Jeinus, Alaskatik etorritako ordezkari indioak honel a laburtzen zuen beren egoera: «Cure herria izan zen Colonekin topo egin zuen azken frontera. Sarraskiak jarraitu egiten du. Mozkorkeria eta suizidioa maila handi batera iritsi dira. Jadanik ez gaituzte balaz hiltzen. Orain amma lapurtzen digute. Lurra nahi baduzu, etekina lortzeko egitasmo bat egin beharra duzu. Lurra nahi badugu anima saldu behar dup. J adanik ez dator He goamerikatik etortzen zen txori bat. Ez dugu ikusten. Cure herrian ocaribu» izeneko anima/ja sakratua da. Caribua bizi den lekuan petroleoa aurkitu dute. Nere hizkuntza okutxen»-a da eta harro nago kutxen izateaz». Baina nazioz nazio mogimenduak osatzen hasiak dira, batez ere hiru zutaberen inguruan: lurra, zibilizazioa, hizkuntza. Eta hiru zuta19\ndazten,v, be horiek eutsi eta garatzeko burujabetabetasunaren exijentzia. Herri batzutan mogimendua aurreratuago dago, beste batzutan lehen pausoak ematen. Kasu guztietan urgentzia handiko lanetan murgilduak.\nNazioz nazio mugimenduak osatzen hasiak dira, batez ere hiru zutaberen inguruan: lurra, zibilizazioa, hizkuntza\nLurra da lehen lerroan entzuten den eskaera. Hango Herriak kasu askotan beren lurraldeetatik egotziak izan dira azken mende hauetan, pelikuletan erakusten den omendebaldeko konkista» lurren lapurketa baizik ez da. Lurrik gabe Herria desegituratua gelditzen da, bere zibilizazioa deserrotua, jendea sakabanatua, hizkuntza gabetua. Eta hau da gaur egun nazio indioen burrukaren lehen eskaera: Lurra, beren eskuetan izango den lurra, beren gizaera garatu ahal izateko. Inon ez da onartzen eskaera hau. Nolabaiteko Autonomia onartzen denean ere, beti ere Estatuaren kontzesioa da, eta Estatu-Nazioaren interes orokorren menpean. Hondurasko Moskitia, adibidez, multinazionalen eskuetan gelditzen an da kanpo-zorraren truke. Bada lurraren inguruan beste arazo bat. Abya Yalako nazio asko, erreserbetan daudenak kenduta agian, muga politiko ezberdinen bamean aurkitzen dira. Amerikako Estatuek ez dituzte errespetatzen Abya Yalako nazioak. Guíe kasuan bezala, Ketxuak eta Aimarak eta Kunak eta Miskitoak eta Maiak etabar luze bat, bi edo hiru administrazio politiko desberdinen pean daude. Bada hemen arazo sakon bat: nazio linguistikoa eta nazio politikoa ez datoz bat. Lurraren eskakizunarekin guztiz lotuta\naurkitzen da zibilizazioarena. Lurra da guíe Ama eta maitatu egin behar dugu. Errespeturik gabe tratatzeak kaltea baino ez dio ekartzen herriari. Kultura mota hau, bizirik dago. Nazio indioen pentsamendu mitiko eta sinbolikoan oraindik bizirik eta errotua. Eta usadio, zeremonia, ekonomia eta gizarte ordenamenduan nolabait bizirik. Horrekin lotua historia, denbora, etikako balio propioak. Erreibindikazio hauek eta mendebaldearen gidaritzapean garatzen den pentsamendua zein iharduera ekonomiko-politikoa, guztiz kontrakoak dira. Aipatzekoa da, halaber, zibilizazio molde beretik abiaturik, justiziaren aide diharduten nekazal-mogimendu askoren ahalegina.\nHizkuntzaren erreibindikazioa ere bada. Edonola, azken hau dela beranduen iritsi dena iruditzen zait. Gure kasuan hizkuntza izan bada lehen motorra eta handik lurraldetasunaren ulermena eta gero zibilizazio berezi propio baten erreibindikaziorako ausardia izatera heldu bagara, Abya Yalan alderantzizko prozesua ematen an da. Mogimenduen eskutik hizkuntzaren erreibindikazioa altxatzen ari da poliki-poliki. Heziketa elebiduna hedatzen an da. Baina honen inguruan jarrera kritikoak hasi dira agertzen. Gobernuek hartutako neurri hauek, bada, funtsean asimilazioa errezteko bideak dira. Mogimendu guzti honek oztopo askori egin behar dio aurre. Drama eta esperantza hor daude lehian. Diruaren boterea eta legea aide batetik eta izateko borondatea bestetik. Gure mundu honetan Euskeraz bizi den Euskal Herri oso bat altxatzea litzateke Abya Yalan oldartzen an diren ehundaka herrirentzako laguntza handienetako bat.\n• Guarani herriko neska ordezkariak: “Nere herria “atxe) herria da. Gure hizkuntza guarania hizkuntzen adarrekoa da, baina ez da guarania. Gure herria nomada zen. 1930-35ean nere aiton amonak hil egin zituzten. Sarraskia handia izan zen. Nere aita, zorionez, bizirik atera zen. Nekazariek eta, harrapatu egiten zuten gure herriko jendea eta batzuk hil, besteak esklabu bezela eraman eta haurrak kendu egiten zizkieten gero saltzeko. Asko eta asko E uropara eramateko saldu zituzten. Batzutan, atxilotuta zeudenak, ,\nGizatasunaren aurpegiak, gizairudiaren koloreak eta gizarmoniaren melodiak dira hizkuntzak.\neraman egiten zituzten mendira, bere herriko hizkuntza eta ohiturak bazekizkitenez, hain zuzen ere besteak erakarri eta harrapatzeko. Sasoi hartan jende asko hil zen. Horregatik gure herria 250 pertsona bakarrik izateraino jaitsi zen. Orain 600 bat gara. Nomadak ginen. 1977ean harrapatu zuten azken atxe nomada. Oso esperientzia tristea izan zen neretzat, ikusi ahal izan bait nuen. Kamioi militarretan jaitsi zuten herrira. Jende guztia begira. Nomadak ziren eta bilutsik bizi ziren. Zirkoa zirudien. Jendea begira eta parrezka, burlaka». • Tata W alintin Mejillones, Jayi A maw' a. Valetin Mejillones apaiz aymara da. Batzarreko momentu batean zeremonia aymara bat ospatu zen Che Guevara eta Abya Yalako borrokalari guztien omenez. Luna eta Eguzkiaren indarrari dei egiten genion: «1492az geroztik aski ongi dakigu eskubiko eskua iritsi dela ezpatarekin eta ezkerreko eskua gurutzearekin. Momentu horretatik aurrera dogmatiko bihurtu gaituzte. Gehiena katolizismoa da, gero ebanjelioak eta sektak, eta denok zatitzen gaituzte.\n1492az geroztik egin izan dugu erresistentzia kulturala. Eta jarraitu egiten dugu. Oraindik badira aimarak eta ketxuak eta beste nazio batzuk, ez dituzte akatu. Guíe ohitura guztiak lurrazpitan bezela zeuden sasoi honetan eta orain an gara poliki-poliki berriro ateratzen eta esan nahi dut an garela praktikatzen gure errealitatea, garai batean izan genuen bizitza sanoa, alaitasuna, heziketa...Badakigu inbasio espainolaren ondoren guíe aurrekoak hartu, asesinatu, torturatu, erre egin zituztela guk betirako galdu genezan guíe balio kulturala. Leku sakratuak, monumentuak, mundu ikuspegia, erlijioa... lapurtu digute. Denbora guzti honetan gutako bakoitza dogmatiko bihurtu gaituzte. Guíe kultura sanoa zen, garbia, honestoa. Bere egituraketa propioa zuen, heziketa, ideologia». • Panama estatuan 6 herri indio bizi dira.\nHorietako bat, Kuna herria da. Herri zatitua, zati bat aldameneko estatuan bait daga. Bi erakunde nagusi dauzkate: Kultura Kunaren Kongresu orokorra eta Henri Kunaren Kongresu Politikoa.\nz te Kultura Kunaren Kongresuko ordezkariak esan zigun: “Beti hitz egin da 1.492ari buruz. Kunar herrikoek uste dugu, hala ere, ezin dugula gure historia data horretara makurtu. Lehenagotik baginen nazio bat. Kuna nazioa bere estamentu guztiekin, demokrazia osoa, partehartzailea, bere an erakundeekin, erlijioarekin, denekin. Nazio bat bezala.\nGure mundu honetan, euskaraz den Euskal Herri oso bat altxatzea litzateke Abya Yalan oldartzen an diren ehundaka herrirentzako laguntza handienetako bat\nMaia herriak 6.000 urte Bost mendetan kolonialismoaren pean egonik ere, Maia herriak aurre egin dio inbasoreek gure Ama Lur honetara iritsi ziren momentutik burutu nahi izan duten asmo hiltzaileari. Erresistentzia eta borroka luzea izan da, inbasio horren aurka ezezik baita gaur egunera arte jarraitzen duten zapalkuntza mota guztien aurka ere. Borroka honen helburua izan da -eta da- Maia herriak bizi iraun ahal izatea. Guíe ondare material eta espiri: tual guztia bizirik gorde nahi izan dugulako, ordaindu behar izan dugun prezioa ez da txantzetakoa. Mesprezu, esplotazio eta bazterkeriaren pean jasan izan dugu uholde kolonialista, beti ere proiektu desberdinez jantzia: Maia Hernia «zibilizatzea», ebangelitzatzea, militarizazioa, integrazioa, asimilazioa, kulturizazioa, indigenismoa, folklorismoa, planifikazio familiarra, klase burruka, gaztelanizatzea...\n1492tik aurrera datoz inbasioa eta genozidioa, Abya Yalako nazioen kontrako ekintzak. Hortik aurrera Kuna herria burrukan an da bere autonomia, bere historia, bere kultura, lurrarekiko bizi duen harremana defendatzeko. Guretzako lurra gure ama da. 1.925ean oldartze odoltsu bat izan zen. Geroztik gobernuak onartzen gaitu pixko bat. Panaman 6 herri indio gaude. Besteek oraindik ez dute lurralde onarturik. Gaurko borrokak desberdinak dira. Baina garrantzitsuena gure lurraren berreskuratzea da. Gobernuak ez du onartzen lurra gurea denik. Dioenez, gu an gara beraien lurra zatitzen. Duela hilabete bat izan zen arazo bat Baianeko lurraldean. Kapitaleko jendeak inbaditu egin zituen Kuna herriaren lurrak. Gu organizatu egin ginen gure lurra defendatzeko. Kuna herria eta beste herri indioak erne jarri ginen. Elkarrizketatu egin ginen eta akordio bat lortu gobernuarekin. Baina badaezpada, presionatzeko, moztu egin genuen errepide interamerikanoa. Guardia armatua etorri zen, bildurra sartzeko. Baina ez zuten lortu garbi geneukalako jokoan zegoena: gure biziraupena. Bataila galdu ezkero, betirako galtzen genuen. Eta guretzako lurna eta gu gauza bat eta bera gara. Guk ez dugu oraindik harreman nortasuna galdu gure hizkuntzan». -\n1524az geroztik estatuaren aldetik burutu izan diren egitasmo eta programa guztiek helburu beretsua lortu nahi izan dute, gure kultura Maiaren sustraiak azpijatea eta desegitea. Hau da, gure miseria larritik ateratzen laguntzeko aitzakian, gure kultura desegin egiten dute, Nazio artifizial bat sortuz, hizkuntza nagusi bat ezarriz, nortasun kultural guatemaldarra inposatuz, aberri bakarraren ideala salduz, historiaren ikuspegi desitxuratua sinistaraziz, erlijio judeo-kristau egozentrista inposatuz... Bestalde, badirudi Herri Majaren eginahalen helburuak duela 500 urteko inbasiora arte heldu beharko ziratekeela. Baina, egiari kasu eginez, gure erroak 6000 urteraino heltzen dira. 1992 guretzako izango da 5106. urtea. Honek esan nahi du gure historian 500 urte hauek oso bide laburra adierazten dutela. Urterik hoberenak ikusteko dauzkagu. Maien belaunaldi bakoitzaren erantzuna geroz eta indar eta oinarri handiagokoa izango da. Gure aurrekoek, Mala herriek lurralde zabal batean bizi ziren: Mexikoko zati bat, Belice, El Salvador eta Honduras-eko zati bat, eta gaurko Guatemala, noski. Azkeneko 5.000 urteetan an ziren beren bizitza, historia eta kultura lantzen; zibilizazio harrigarri bat osatu zen. Maien jakinduria bizitzaren alor\nII ENCUENTRO CONTINENTAL e anta , I eitiv %América, toos rakes "° 1e\n500 AÑOS DE RESISTENCIA INDIGENA Y POPULAR CAMPAÑA CONTINENTAL Quetzaltenango, del 7 al 12 de Octubre de 1991 Guatemala, C. A. Mashima Jatarishum - Elkartuta altxa gaitezen!\nguztietan agertu zen. Zientzia gizonak oraindik ere aztertzen an dira ondare hori.\ntiak», c<sorginak», «deabruarekin harremanetan aritutakoak»... omen ziren eta).\nBaina 1524. urtean inbasore espainolak gure lurrean sartu ziren eta urte hori tragikoa izango zen harrez gero gure historian. Horrekin hasten bait dira hilketak, hiriak deseginak gelditzen dira, komunetuak erreak, herri-zuzendariak pertsegituak, emakumeak bortxatuak, Maia erlijioaren apaizak atxilotuak (espainolen fanatismoarentzako “az-\nHala ere, samina, indarkeria, heriotza eta beldurra ikaragarria izan bada ere, bizirik iraun dugu. Baina bizitzaren gauzarik baliotsuena galdu egin dugu: gizabanako eta gizarte-askatasuna. Bada, inbasore espainiarrek esklabu bihurtu gintuzten. Esklabitude hori justifikatzeko deia zara eta zuzentasunik batere ez zuten argudioak erabiliz». 23\n"Mintzatu ziren baria, eta elkarrekin hitz eginez ados jarri ziren, eta elkartu zituzten beren hitzak eta gogoetak" Pop Wuj\n• • Xelaju-ko aldarrikapena • • Mundu zabalean historiako koiuntura politiko konplexuenen eragina igartzen denean; Ekialdeko Europan aldaketa bizkorrak gertatu direnean; jendeak, txundituta, arma kimiko eta nuklearrez mundu-gerra berri baterako ahaleginak telebistaz ikusten dituenean, baita estatu-kolpeak ere munduko potentzietako batean; Estatu Batuek, munduko superpotentziatzat ezarriak, "Ameriketarako Ekinbidea" inplementatzen dutenean, horrela maila berri bat erantsiz Latinamerikaren kontrako politika zapaltzaileen kate luzeari; kolerak, Erdi Aroko gaitz honek, Perun, Ekuadorren, Kolonbian, Brasilen eta Ertamerikan milaka latinamerikar hiltzen di tuenean, kanpozor ordaingaitzaren interesak pagatzera behartuz osasunerako eskubidea kendu zaielako; botere-bloke berriak eratuz indar inperialisten koerlazioan berrantolaketa dagoenean, eta munduaren birbanaketagatik gatazka berriak iragartzen direnean; Europa, bere bozeramale den Espainiaren bidez, kutsu neokolonialistako integrazio iberoamerikárraz Guadalajaran hitzegiteko, gure Amerika honetaraino datorrenean; ekialde-mendebalde arteko gatazka desagertu ondoren, gatazka hori, zapalkuntzaren eta heriotzaren benetako aurpegia erakutsiz, inperioak hegoaldera dakarrenean. Guk, Amerikako bertakook, beltz eta sektore herritarrok, Erresistentzia Indijena, Beltz eta Herritarraren II. Topaketa Kontinentalean, 91ko urriaren 7tik 12ra Xelajun, Guatemalan, —erresistentzia eta kultura majaren sorlekuan— elkarturik; geure arbasoengandik jasotako anaitasun eta begiruneaz, eta duela bi urte Kolonbiako Bogotan kanpaina hau abiaraztean hartu genuen konpromezu sendoari jarraituz, aurrera egin dugu ondorengo puntu hauen hausnarketan: • Inbasio europarrak eta euro-iparramerikarrak, kolonialismo, neokolonialismo eta ebanjelizazioko 499 urte hauetan gure kontinenteari egin diona. •Guretzat, indijena, beltz eta sektore herritarrontzat, lurrak duen esanahia, erabilera eta balorea, biziari eta ingurune ekologikoaren eta gure natur-baliabideen defentsari lotua betiere. • Emakumearen zeregina, biziaren sortzaile eta askatasunaren bilatzaile aspergaitza delarik. •Gure gazteentzako espazio baten beharra, non berek izango duten protagonismoa, geure kulturaren berreskurapenean eta geure nortasunaren eraikuntzan oinarrituz. •Baita ere hausnartu eta berretsi dugu geure borroka benetako demokraziaren alde kontinente osoan: aniztasun etniko eta kulturalean oinarritua beharko du izan, izaera berori izango duten Estatuak eratu ditzagun, eraikitzeke dagoen aberri amerikar berriaren barnean. • Giza Eskubideak eta Herrien, batez ere Indiar eta Beltzen, Eskubideak babesteko bidean ere egin dugu aurrera.\n• Kolonialismoaren eta Neokolonialismoaren gaitzespena berretsi dugu, horiek errekonozitu edo zuritzeko asmoz antola daitezkeen ospalcizun edo oroigarri guztiak errefusatuz; halaber, gure emantzipazioaren eta autodeterminazioaren aldeko borroka erreibindikatzen dugu. • Batasun Indijena, Beltz eta Herritarrari buruz ere egin dugu gogoeta, epe labur eta ertaineko, eta batez ere 1992 urterako, gure politikagintzaren norabide nagusiak finkatuz.\n• • Erabakitzen dugu • • I. Bogotako akordioak birbaieztu eta berrestea, bertan hasi zelarik gure kanpaina. 2.Kanpainaren izaera zabal eta demokratikoa berrestea, baita beronen topaguneak ere, hausnarketa- eta partaidetza-gune direlarik, kontinenteko herri indiar, beltz eta sektore herritarren prozesu bateratzaileak sorterazi eta indartu asmoz betiere. Zentzu honetan, baliotsu iruditzen zaigu herri-esparruko gizarte-sektore ezberdinek beren dinamika berezia izatea Kanpaina Kontinentalaren baitan. Ildo horretatik balioztatzen eta berresten dugu Herri Indiarren Topaketa, Ekuadorreko Kiton 1990eko uztailaren 17tik 21era egin zena, bultzatzen jarraitu behar dugun dinamika; gure ongietorria oraintsutik, Kanpainan parte hartzen duten beste gizarte-sektoreen antzerako ekimenei. 3.1992 urtea, Erresistentzia Indijena, Bel tz eta Herritan aren Nazioarteko Urtetzat aldarrikatzea. -\n• • Asmoa dugu • • • V. Mendeurrenaren ospakizunaren kontrako jarrera praktikan gauzatzeko, gure ihardueraren bidez proposamen alternatiboak eginez gure herrien interesen arabera. • Herri indiarren borrokarekiko sektore herritarren solidaritatea zertzeko. • 1992 urtean zehar, ondorengo ekintza hauek burutzeko, kontinente-mailan koordinaturiko mobilizapen nazionalekin: - Martxoak 8: Emakumearen Nazioarteko Egunean. - Maiatzak 1: Langileen Nazioarteko Egunean. - Urriak 7-12: Erresistentzia Indijena, Beltz eta Herritarraren 500 Urte Kanpainaren 111. Topaketa Kontinentala, Nikaraguan. Aldi berean, kontinente-mailako lanuztea. •Kontinenteko preso politikoen aldeko borrokari gogor ekiteko, Leonard Pelthieren aldekoari batez ere, bizitza osorako gartzelara zigortua bait dago bi aldiz Ipar Amerikako Estatu Batuetan. •Guatemalako Rigoberta Menchú proposatzeko Bakearen Nobel -Sana eman diezaioten, bere herrialdeko eta kontinenteko indiarren eskubideen aide eta, oro bar, giza eskubideen aide tinko borrokatzeagatik. • II. Topaketa honetatik aurrera, Kanpainari "Erresistentzia Indijena, Beltz eta Herritarraren 500 Urte" izena emateko. Xelaju (Guatemala), 1991 1 0 urriak 11.\nNazio indioa 1.Inuit / Aleutiarrak 2.Ata paskoak 3.Haidak 4.Nez-Perces 5.Yumak / Pomak 6.Shoshoneak / Uteak. 7.Hopi / Nabajoak / Apatxeak 8.Toltekak 9. Aztekak 0. Maiak 1.Txibtxak 2.Ketxua-aimarak 3.Maputxeak 4.Fuegotarrak 5.Alglokinoak 6.Irokesak 7.Dakotak (Siux) 8.Muskojiak 9. Txeiene-Arapajo-Komantxeak 20.Kaddoak 21.Karibeak 22.Arawak 23.Jibaroak 24.Gesak 25.Tupi / Guaraniak 26.Txarruak 27.Pueltxeak\ne 20 !18''' 6 \_\nIndioen Popul. Kokapena\tguztira\tPeru\n+ %50 Bolivia\nMexiko Honduras El Salvador Belize Guaiana Fr. Txile\nKanada EE.BB Nikaragua Costa Rica Panama Kolonbia Venezuela Guaiana Surinam Brasil Paraguay Argentina Uruguay Kuba\n20\t6,5\t9,5\t8\n11.000.000 5.000.000 5.500.000 5.000.000\n85 4,5 5,5 0,2 0,09 12\n12.000.000 500.000 800.000 15.000 6.000 1.200,000\n25 235 3 3 2,5 30 18 1,2 0,5 140 3,5 30 2,5\n280.000 1.500.000 150.000 20.000 80.000 500.000 300.000 40.000 15.000 250.000 80.000 500.000\nNazio indiosn mugak\nGogoetarako testuak Aurkibidea\nA. Bartolome de las Casas eta Gines de Sepulveda aurrez aurre. B. Guillermo Bonfil. C. Eduardo Galeano. D. Wankar.\ni ,:tta I, 1\trulaitinlamerikarren ,\nit,,,, kriston aroma\nDuela 500 urtetik\nEuropak eta EE.BB .ek Beroriek cifra gurekin zorretan.\ngure ondasunak osten dizkigute.\nA) Bartolome de las Casas eta Gines de Sepulveda aurrez aurre E ray Bartolome de las Casas, Sevillan ▪ jaiotako apaiza izan zen omundu berrian» egiten an ziren gehiegikeriak salatzen eta konpontzen ahaleginduko zena hasiera beretik. Nueva España zen hartan Chiapako gotzaia izateraino iritsi zen eta ez zuen behin ere etsi indioen aldeko ahaleginean, entzun bai !mina kasu askorik egin ez zioten amen. Bere bizitzaren azken aldikoak dina honako bi testu hauek. 1 )Konkistaguztiakikaragarribidegabeak eta tiranoak besterik ez direnenak izan ziren. 2) I ndietako erreinu eta jaurerriak jota kendu egin dizkiete 3) Encomienda-k berez dira izugarri txar eta gaiztoak 4) Nola ematen dituztenek hala hartzen dituztenek pekatu larria egiten dute. 5) Kristau-herriari turkoek egiten ten lapurreta eta gerrak arrazoitzeko adinaxe indar dauka erre geak konkista eta encomienda-k arrazoitzeko. 6) I ndietan izandako altxor guztiak ostu dituzte. 28\n7)Horren errua duenak atzera itzultzen ez baditu, ez du salbaziorik izango 8) Merezimendu osoz gure kontra gerra egiteko eta lur-azaletik erauzteko eskubidea daukate indioek, eta esku bide horrek azkeneko eguneraino iraungo du. •••\nHona hemen indioen justizia azalera aterarazi eta defendatzeko oinarri izan behar duten zenbait printzipio, Bartolomé de las Casas gotzaiak emanak:\nAurreneko printzipioa Gizonaz behetiko gauzak bere eskumenean edukitzeko ahalmena munduko gizon guztiek daukate, fededunak izan ala fedegabeak izan berdin diola; elkarrenak diren gauzak jainkoarenjustizi eta arauz, eta bakoitzarenak direnak berezko eta norbanakoaren eskubidez neurtuta. Bigarrengo prituzipioa Gizonbatekbesteakbere agindupeanedu-\nJ azt e kitzea, beste hitzez esanda eskumendea dena, aholku ematea eta gidatzea berekin dakartzanez , berezko eta norbanakoaren eskubidearen mende da go. Hirugarren printzipioa Gizon, gauza, eskumende eta errejimen edo aginte, nola gauzena hala gizonena, guztiak, libreak dira, edo hala jotzen da behi ntzat , beti ere kontrakorik azaltzen ez bada. Laugarrengo printzipioa Edozein jende-sailetako zuzendariren eginbeharra, nahiz arimakoa nahiz mundu honetakoa izan zuzendaria, bere errejimena guztien onerako antolatu eta tokian tokiko izaeraren arabera gobernatzea da.\nBartolome de las Casasen kontrapuntua eta garaiko pentsaeraren islada fidagarriagoa ematen diguna, zoritxarrez, Gines de Sepulveda doktorea da, enperadorearen koronista izan zena. Bartolome de las Casasen esanei horrela erantzuten zien lotsa handirik gabe. "Kolonialismoaren lehen teorizatzailea" deitu izan zaionaren pasartetxo batzuk baino ez. - Indio hauek ez direla basatiak eta horregatik gizatasuna eta zuhurtzia dutenei obeditzen jar daitezkeelako,Chiapako gotzaiak dioen horn, ez bait dago basatitzat hartzerik hiriak eta polizia dituztenak, esan diezaiodan, basati (Santo Tomasek Politicorum, lection priman esaten duen gisan), berezko zuzenbidearen arabera bizi ez diren eta berek ontzat emandako usadio txarrak dituztenak jotzen dire/a, dela erlijiorik ezak, gizona zakar hazten da hala, dela usadio txarrak eta dotrina on eta zigor faltak era ginda izan. - Gerra, indioak on-bihurtzeko laguntasun ez baina era gozpen da. Izan ere, kristauei hartzen dieten gorrotoa, eta horrezaz gainera soldaduen bizimodua, txarkeriaz batea, lehendik berek duten fedea ontzat hartzeko adinakoxeak omen dira Chiapako gotzaiaren ustez. Horiek horrela, ero-amorratuak gorroto dio hura sendatzen an den medikuari, eta ume gaizki-haziak ere gorroto dio zigorra jartzen dion maixuari, ordea, halarik ere, bai bata eta bai bestea onerako dira, eta ez zaio ekinari\nutzi behar (ha/axe dio San Agustinek 50. epistolan).- Alejandro aitasanduaren asmoa, egin zuen bu/dan garbi as/co ikusi daitekeenez, aurren-aurrena basatiak Gaztelako erre gearen mende jartzea zen, eta, gero, Ebangelioa zabaltzea. Izan ere, Erre ge-erregina Kato-\nEra berean, gerra hau dela eta, arima mordo handia galbidean ez erortzeko modua izan da, izan ere, federa bihurtzen eta bihurtuko dire nak izan go bait dira salbazioa irabaziko duten bakarrak. (Gines de Sepulveda) likoen aginduz, hasiera-hasieratik ha/axe egiten bait zen. Haiek, ontzat eman zuten Aitasanduaren asmoa, bera bizi zela artean, bu/da eman eta handik bederatzi edo hamar urtera. Konkista ze eratan egiten an den ondotxo zekien hark, eta baita harrez gero izan diren eta hani onarpena eman dioten aitasanduek ere. Onarpena, ordea, kontrakorik deus esan gabe eta hango gotzai-eliza, gotzaibarruti eta komentuei bu/da, ahalmen eta barkamen emanda eman zuten haren ondorengoek. - Urtero-urtero hogei mita lagun baino gehiago sakrifikatzen zituzten; horiek denak eta sakrifizioa kendu anean joandako hogeitamar urteak biderkatuz gero, seiehun mila ere izan go lirateke; dena konkistatzen ez dut uste urtean hiltzen zituztenak baino gehiago hi/ zirenik. Era berean, gerra hau dela eta, arima mordo handia gal bidean ez erortzeko modua izan da, izan ere, federa bihurtzen eta bihurtuko direnak izan go bait dira salbazioa irabaziko duten bakarrak. Bartolome de las Casas. Obra indigenista. Jose Alcina Franch-en ediziotik jasota eta itzulia. Alianza argit. 29\n4azten,,, _han bidegobea\nez da ordaindu bahor --\nGure zorra hain handia denez, ,\nHain, hain, hain...\nuzin da ordaindu.\n:si ati; \_\nB) Guillermo Bonfil ndianismo dela eta, bereziki mende hone I tan egindako ikerketei buruz an naiz. Kontutan izan behar da ikerketa horiek Ameriketako erregimen kolonialaren egituraketaren lehenengo aldietan hasi zirela. Ikerketa gehientsuenetan ikusten dena honako hau da: egindako ikerketa indigenistek zeharbidez argi eta garbi onartzen dute latinoamerikar gizarteko sektore menperatzaileek herri indioengan iharduteko eskubidea dutela (eskubidea edo beharra: bien arteko aldeak ez bait du garrantzi handirik) azken finean kultura horietan aldaketak sorterazteko; egoera hobean jarriko dituzten aldaketak hain zuzen ere. Arrazoi horien barnean dauden balorazioek zerikusi haundia dute mendebaldeko gizarteak historian zehar eraikitako nozio hauekin: progresoa, modernotasuna, aurrerapen historikoa, ongizatea. Aide batetik, herri indioen egoera aztertzen da beraien aide ahulak aurkitzeko; hau da, hartutako balio-eskalaren arabera, gizarte horrek gainditu beharra duen atzerapen histo30\nrikoa adierazten da. Eztasun eta mugen diagnostikoa da, eta bertan aurkitutako arrazoi kopurua aldatu egingo da kontutan izanik zein den ikertzailearen orientazio teorikoa, ikerketaren luzera eta sakontasuna eta erakunde, sektore eta politikariek jarritako mugak. Aldizkako egitasmo horiek ulergarriak izan daitezen, ikerlariak bere ikuspegiak eta ideologia aldatu behar du fenomeno hori indiarren ikuspegitik ikusteko, eta ez, orain arte bezala, gizarte menperatzailearen ikuspegitik. Orduan, egintza-indigenista kultura horren esanahia aldatu nahi duen kanpoko fenomenotzat joko da; kultura horren barnean dagoen egitasmo historikoa ukatu eta baztertuko duen fenomenotzat alegia.\nA) Mendebaldeko gizarteari ukoa Gertatutakoa ez da eta ez zen konkista izan, inbasioa baizik. Inbasioaren aurrean indioak iraun egin du eta borrokatu. Iraupen horrek egiaztatzen digu ez direla konkistatuak izan. Odola nahasteak ez du esan nahi kultura biak elkartu direnik, edo eta kultura berri bat sortu\nlrakatsitako historia, hiltzaileek idatzi zuten eta ikasi genuena oraindik sinisten dute. (Negu Gorriak).\ndenik. Kultura nazional menperatzaileak mendebaldekoak dira, zapaltzaile eta kolonizatzaileen kulturak. Zibilizazio eta benetako kultura bakarrak indioenak dira. Gainerakoa Mendebaldea da, edo okerrago bestela, mendebaldeko kulturatik geratu den hon. Honi dela eta, mendebaldeko iraultzak marxismoa eta bestelako pentsamendu soziaI istak- askotan gutxiegi, arrotz eta aurkakotzat jotzen dira: beren sorrera eta jatorria dela medio, ez dira gai indioen arazoak behar bezala ulertu eta planteatzeko. Mendebaldeko gizarteari egin beharreko ukoa ezin daiteke izan zatikakoa edo selektiboa, osotasunekoa baizik; zibilizazio bakoitzak gorputz bakarra bait du, bere zatiak egokitu eta elkar indartzen dutelarik. B) Pan-indigenisnioa: zibilizazio bakar\nbat Hainbat kultura eta hizkuntza egoteak ez\ndu esan nahi zibilizazio bakar bat ez denik; izan ere, Zibilizazio guztiek (baita mendebaldekoak ere) barnean ugaritasun hori izaten bait dute. Batasun maila -zibilizazioa- haundiagoa izaten da desberdintasun maila baino (kulturak, hizkuntzak, komunitateak); izan ere, zibilizazioaren neurriak desberdintasun konkretu horiek baino haruntzago bait doaz. Horrela, indioen arteko identifikazioa eta solidaritatea, hots, indiotasuna, ez da beraien estrategia bat, baizik eta kolonialismoak ezkutatu nahi izan duen zibilizazio horrek izandako historia bakarraren derrigorrezko espresioa. Aintzinako iragan berbera eta guztiak berdindu dituzten kolonialismoaren esperientziaz gain, indioek egitasmo historiko berbera dute etorkizunerako. Egitasmo horrek legetasuna baldin badu, indioen zibilizazioak bizirik dirauelako izango da, eta kolonizazioa amaitu ondoren gauzatu ahal izango da. Norbere zibi31\nrJazten, lizazioak, norbere etorkizuna - diferentea, ez mendebaldekoa- sortzeko eskubidea eta aukera esan nahi du.\nC) Historia berreskuratzea Historia deskolonizatzea lehentasuna duen agindu politikoa da. Historia, zapaltzaileek idatzi eta irakatsi izan dute. Beraien historia da; beraz, faltsua. Gertaerak faltsuak dira,\ntako historia ezagutzen bada. Indiotasuna galdu dutenek ere (mestizoak, ladinoak, txoloak) beren benetako aurpegia, aurpegi indioa, aurki dezakete historian atzera egiten badute. Kolonizatzailearen erasorik izugarriena beren historia kentzea izan da, historiarik gabe norbera ez bait da norbera, eta historia faltsuarekin, inonarekin, norbera ez da norbera, beste bat baizik.\n"Historiaren haria hartzea" ez da atzera egitea bertan gelditzeko. Kolonizatutako historia eguneratzea da, historia hori askatu eta bere gaineaneraikitzea. Kapitulu bati amaiera ematea, kolonizazioaren parentesia ixtea, ornan i buelta eman eta aurrera jarraitzea. Etorkizunera urratsa botatzea.\nIndiotas una galdu dutenek (mestizoak, ladin oak, txoloak) beren benetako aurpegia, aurpegi indioa, aurki dezakete historian atzera egiten badute\nD) Kultura indioen birbalorazioa\nbaina ez hori bakarrik, baita ikuspegia bera eta historiaren "zergatia" ere. Beste historia bat dago: indioarena. Kasu honetan kontrakoa gertatzen da. Halabeharraren gurpila kontrako aldean geratzen denean bezala. Besteen heroeak hauentzat doilorrak dira, haien irabaziak hauen lotsabidea, haien garaipen haundienak heuen lotsabiderik lotsagarriena. Liburua buruz irakurtzen an ginen, eta hala ulertu behar zela ikasi genuen. Bapatean, eta behar bezala, testua bere "beste" koherentziarekin agertu zaigu. Aintzinakoa izan arren, gaur egunerako historia izan behar da, erabilgarria, indioen helburuen aldekoa. Mitoak dokumentuak, arrazonamenduak edo ahozko tradizioak besteko balioa du. Historiografia ofizialaren parametroek ez dute balio: zapaltzaileraren historian i uko egitean historia ikasteko era ere baztertu egiten da, eta historilari baztertu, marginatu eta heterodoxoei-atea irekitzen zaie. Lanen balioa, azken finean, indioen iragana askatu eta kolonialismoaren zapalkuntza eta gezurra salatzen duten neurrian neurtuko da. Indioa izaten ikasten da baldin eta bene32\nKultura indioen nagusitasuna ezin daiteke ikus mendebaldeko balio-eskalen bidez; izan ere, eskala horrek "aurrerapena", "garapena", "arrakasta" eta "zoriontasuna" neurtzeko aberastasun materialen pilaketa izaren bait du kontutan. Benetako arrazoia morala da: zibilizazio indioaren nagusitasun etikoaz an gara. Gaurko indioen bizitzan, talde-bizitzan, honako funtsezko balorehauek ikus daitezke: elkartasuna, errespetua, zintzotasuna, jan urritasuna eta maitasuna. Horiek dira zibilizazio indioaren funtsezko baloreak, oinarrizko harriak. Hor ikus daiteke mendebaldeko gizartearekiko kontrastea; norberekeria, iruzur, amets ustel, ondasun materialen egarri ase ezin eta gorrotoz beteriko gizartearen arteko aide izugarria. Guzti hori historiak egiaztatzen du, eta argi asko ikusten da hirietako eguneroko bizitzan, mendebaldeko inbasioaren gordeleku eta gaztelutxoetan. Egia da gaur egun herri indioetan bizioak eta gatazkak badaudela. Arrazoia garbi dago: hauek mendebaldeko gizartearen ondorio dina, berak ezarri bait dizkie, emeki-emeki edo indarkeriaz, bere forma zarpailduak. Aide batetik, besterik ez duelako; eta bestetik, era horretan zibilizazio indioaren oinarri moralak azpitik jan nahi dituelako. Kultura indioek beraien etorkizuna dute;\n[.4 .lazte baliabide sozial eta ideologikoak daude biharko gizarteanolakoa izango den aurrez irudikatzen dutenak. Kolonizazioaren aurretik lortutako aurrerapen guztiak -nekazaritzan, astronomi an, medikuntz an, hiri gintzan, arrean etab. berreskura daitezke. Ez dira hi!, kolonizatzaileek nahi duten bezala, baizik eta herriaren sakontasunean edo barnekaldean daude, eta bere garaia insten denean - askatasuna lortzen dutenean- zuzpertuko dituzte.\neskubidea dute lorpen horietaz jabetzeko.\nH) Mestizoa berreskuratzea Indiotasunaren galera sozialki indarkeriaren ondorioa da, nahiz eta banan banan ikusirik norberaren erabakitzat jo daitekeen. Mestizcia berreskuratzeko egitasmoa benetako indioaren izatean oinarritzen da. Indioa berez bere kulturan espresatzen da.\nE) Natura eta gizartea\nIndian zibilizazioaren egitasmoak beste era batera ikusten du lana eta naturatik eskuratu edo sortzen diren ondasunak. Gizartearen eta historiaren helburuen balorazioa diferentea da; eta bertan, ondasunen amaigabeko pi laketak -berdin da nola sortzen eta banatzen diren ondasun horiek- ez du lekurik.\nIndiotasunari esker posible da indioen mugimendu politikoaren egitasmoa eta indiotasuna berreskuratzeko egitasmoa gauzatzea, kontutan izanik mestizoa indiotasauna galdutako indioari deritzaiola.\nI) Etorkizunari buruzko ikuspegia Dauden jarrerak laburki esaten jarrita, honda labur daitezke gaindikiro.\nF) Menperaketari egindako kritika Gertatutakoa inbasioa izan da eta ez konkista. Menperaketa indarrean oinarritzen da eta indarkeria da bere ezaugarria. Kanpoko hizkuntzak, erlijioa eta ohiturak ezarri dira bertakoak galerazi eta zigortu diren bitartean. Sektore handiei beren indiotasuna gal erazi zaie, beren izatearen kontzientzia eta beren aurpegiaren harrotasuna ebatsiz. Indioen kultura makurtu, kaxkartu eta ahuldu nahi izan da, eta oraindik ere horretan jarraitzen dute. Ez da ustiaketa abstraktuan: indioearen ustiaketa, indio bakoitzaren ustiaketa da.\nG) Zibilizazio indioaren dinamika Beharra, gosea, gaisotasuna eta gizartearen kontrako jokaerak ez dira zibilizazio indiotik etorritakoak, menperaketaren ondorio zuzenak baizik. Aldi bateko ezaugarriak dira (inbasio garaikoak), eta ez indiar zibilizazioaren ezaugarriak. Mendebaldetik etorritako beste elementu batzuk lorpen unibertsalak dira, eta herri indioek munduko beste edozein herrik besteko\n1. Ira gana berreskuratzearen aldekoak. Hauen ustez kontutan izan behar da kolonizazioaren aurreko gizarte hura perfektua zela. Inbasioak bere garapen normal hura eten egin zuen, zibilizazio indioa okertuz. Askatasunari esker posible izango da kolonialismoaren aurreko gizartea berreskuratzea eta mendebaldeko interferentziarik gabe aurrera jarraitzea. Egitasmo horrek mendebaldeko zibilizazioa eta bere ordezkariak kanporatzea eskatzen du, kontinentea betiko nazio indioa (kolonialismo garaikoa izan ezik) bihur dadin.\n2.Jarreraerreformistak. Hainbat aldaketa eskatzen du indio/ez indio eta indio/estatuaren arteko harremanaren arrean. Gaur egungo indarren arteko harremana dela eta, etapa hori estrategikoki beharrezkotzat jotzen da; kontutan izanik indarren arteko harreman horretan posible dela zuzenean gaurko legeriaren kontra ez dauden helburuengatik gatazkak egotea. Gainera, gatazka horiei esker posible izango da antolaketak indartzea, ikuskizunak prestatzea eta sektore mobilizatuak haunditzea. 3. Sozialismo indioarentesiak pro posatzen 33\nlndioen helburua ez da erresistentzia soil/k, baizik eta, batez ere, kultura guztietan dagoen zibilizazio-egitasmoa guztiz amaitzea.\nduenez, herri indioetan badaude oinarrizko elementu sozial eta intelektualak, behin kolonialismoaren hatzaparretatik askatu ondoren, gizarte berdintsu eta justua lortzeko. Beraz, ez da beharrezkoa mendebaldeko ereduak hartzea.\nI ismoaren borrokan parte hartu dutelako indar sozialekin batera. Proiektu horietako bakoitzak indiar erakundeen politikan eta beraien ekintza-estrategietan ezadostasunak dakartza. 1) Klase-arazoak\nHemen dioguna ez da berrikuntza solfa; izan ere, egitasmo honek indiar kulturetan mendebaldeko elementu unibertsalak sar daitezkeela, eta gainera horixe komeni dela onartzen bait du. Antolaketan, gizartean eta indiar zibilizazioaren baloreetan oinarritzen den sozialismo eredu horrek gizartea bere osotasunean antolatzeko balioko du.\n4. Sozialismo pluralistak kapitalismoaren produkzio-era erabat aldatzea proposatzen du, gizarte sozialista bat sortzeko. Baina gizarte hori desberdina izatea eskatzen du, eta horrekin batera indiar herriei tratamendu bera ematea, kontutan izanik bakoitzaren historia eta etnia. Indioek desberdinak izateko eskubidea irabazi dute biharko gizartean, sozia34\nIndiar erakundeetan bi jarrera politiko daude, kontutan izanik indioa ez den gizartean beste menpeko jarrera batzuk ere badaudela, eta batez ere, beroien izenean an diren alderdi eta mugimendu politiko batzuk. Bi pentsakera horietako batek garrantzi haundia ematen dio kolonizazioaren menperaketari, eta ondorioz, horrek dakarren zazio biren arteko oposaketari. Gauzak horrela, mugimendu indioak, indioak ez diren herri erakundeekin elkartzean, menpean geldituko dina, beren norabidea galduz; eta indioa bere patuaren protagonista izan beharrean, hiltzera galdutako gizaki bihurtuko da. Mendebaldeko gizartea aldatzea gizarte horretan bizi dire-\nKultura indioen nagusitasuna ezin daiteke ikusi mendebaldeko balio-eskalen bidez.\nnen eginkizuna da. Herri indioak gizarte horren menpe daude, baina ez dira bertako zati, beren zibilizazioa bait dute, hots, beren egitasmoa.\nBeste pentsakerak, herriz, etsai bakarraren arazoari ematen dio lehentasuna: indioak, menpeko mailako indio ez diren biztanleak bezala, sistema beraren azpian daude; hau da, burgesiak kontrolatu eta ustiatzen duen sistemaren azpian. Beraz, gauzak horrela, beharrezkoa da elkarrekin borrokatzea, etsai bera azpiratzeko indar guztiak elkartzea. Horretarako proposatzen den estrategia menpean dauden mailak elkartzea da. "Elkartasuna" esatean indiar erakundeen eskubideak eskatzen dira. Honekin esan nahi dena zera da: ez da onartzen indioek erakunde edo egitasmo zabalagoetan egindako eskari guztiak ezereztea; izan ere, guztiak elkarturik borroka egin bait dezakete, beti ere erakunde indioetan sustraiturik daude beraien egitasmo horietan oinarrituz.\nK) Eskaera konkretuak I. Lurraren defentsa eta berreskurapena. Arazo guzti horien azpian ekonomi arrazoiez gain, beste zerbait ere badago, hau da, lurralde etnikoa zaindu eta tinkotu beharra; izan ere, berorrek taldearen eta kulturaren iraupena ziurtatzen bait du, bertan naturak berebiziko garrantzia duela kontutan izanik. 2. Berezkotasun etniko-kulturalaren onarpena. Garbi dago estrategia berri askoren asmoa zein den: indioak mendebaldeko gizartearen ezagupen eta teknologiaz jabetzea, horren bidez indioei zuzenduriko ekintza-planak bideratzeko (hau da, indioak kontrolatuta izateko). Herrietan bertan sortutako irakasle, agronomo, sendagile, abokatu eta era guztietako espezialisten eskaera aide guztietan gero eta haundiagoa da. Eskualde batzutan eliza katolikoak kristau 35\nheziketaren izenean ezanitako kanpoko ohiturak arazoen zutabe bilakatu dira. Beste eskualde batzutan, berriz, Udako Hizkuntz Eskola edo bestelako misio protestanteak izan diren bezalaxe. Azken hauek herriak zatitzen saiatzen dira. Beste kasu batzuetan indiar lurraldeetan egindako ustiaketa-sistema horiek enpresa handien mesedetan sortu dira. Beste kasu askotan, berriz, erakunde indio ofizialen eta sektore herrizaleen ekintzak salatu egiten dira.\n3. Estatuaren aurrean, eskubide berdintasuna. Legeak aide bat zigortzen du bakarrik: indioen aurka egindako krimen eta gehiegikeriak isilpean pasatzen dituzte, edo eta nola edo hala babestu; indioen hutsei berriz, nahiz eta sarri inolako oinarririk gabekoak izan, behar baino zigor haundiagoa ezartzen zaie. Herrietako agintariak ia inoiz ere ez dira indioak izaten, nahiz eta ia biztanle denak indioak izan. Funtzionari arrotzak izateak - gehienetan herrietako oligarkiekin zerikusia dutenak pisua areagotu egiten du, indioen kaltetan noski, eta hauen eskubideak betetzea eragozten du, beste menperaketa era batzuekin lotuz.\n4. Errepresioaren eta biolentziaren aurka. Heme berriz osaturiko taldea sortzen an da, beraien oroimena kontu haundiz gorde eta borrokarako deja egin duten taldea. Horren inguruan gauza asko esan litezke, baina aurkezpen honen mugak kontutan izanik, gauza bat azpimarratu nahi dut bakarrik; hau da, indioen ekintza konkretu ugari erakunde indioen pentsakeratik sortutako egitasmoan oinarritzen direla; kontutan izanik ekintza horiek direla herri indioek egitasmo indigenistei emandako erantzuna. Menperatuta egon diren ja bost mende horietan zehar. indioek hainbat borroka eta iraupen-era probatu dituzte, beraien zibilizazioari bizirik eusteko erabaki setatsu horretan. Herri indioen historian (askotan mende batekoa; kontutan izanik indioa - malla sozial bezala- kolonizazioarekin batera sortu zela) 36\netengabe bi etapa tartekatu dira: matxinada eta gudua aide batetik, eta erresistentzia pasiboa bestetik; beti ere, kontutan izanik indarren korrelazioa eta garaian garaiko egoera. Hala ere, bata zein bestea -erresistentzia pasiboa eta borroka armatua- borroka bereko faseak dira, kultura indioak amaigabeko tentsioan eduki duen etengabeko borrokaren faseak, hain zuzen. Ezarritako kultura, herri indio gehienetan sartua dagoena, kasurik gehienetan berrinterpretatu egin da, talde bakoitzeko kulturaren ikuspegira ekarriz. Bereganatze horrek ez du ezarpen kulturala aide baterauzten, baina bere sakabanatzeko eragina urritu egiten du.\nEra horretan, taldearenak berarenak diren elementu kulturalak erabiltzen duen sistemaren ordez beste sistema bat ezartzen da, kanpoko elementu kulturalak behar dituena, eta dependentzia edo menpekotasuna sorterazten duena. Kolonizazioak iraun duen bost mende horietan indioek beraien kulturaren kontrolari eusteko egin duten ahaleginaren arrazoia, beraz, kultura indioetan ikusten den "autosufizientzia" da. Hiru zutabe hauetan (erresistentzia, berrikuntza eta bereganatzea) oinarritzen dira indigenismo eta akulturazioari indioek emandako erantzunak, eguneroko bizitzan nahiz borroka politikoan edo borroka armatuan. Indioen erantzuna ez da izan inoiz ezarritako menperaketaren erreakzio soila, haruntzago doa: une bakoitzeko baldintzen arabera taktika diferenteetan oinarritzen den estratagia historikoa da. Bere helburua ez da erresistentzia soilik, baizik eta batez ere, kultura guztietan dagoen zibilizazio-egitasmoa guztiz amaitzea. Nire ustez ikuspegi horretatik bakarrik uler daiteke host mendetako iraupena. Ez da izan iraupen geldoa, etangabeko borroka baizik,"hil ala bizikoa"hitzaren zentzu sakonean.\nIndianismo e indigenismo en Am茅rica. Jose Alcina Franch. Autore ezberdinen lanez osaturiko bilduma. Guillermo Bonfil-en artikulua (Aculturaci贸n e indigenismo: la respuesta india) laburtu, itzuli eta egokitua. Alianza Argit.\nEta ez dugu ordainduko\narmatan alferrik galtzen duten diruaz\nC) Eduardo Galeano 1639 Tukumango San Migel\nArraioa, konfirmazioa ez diot goitik behara emango, behetik gora baizik; eta lehenengo neskarekin, denen jakinean, ezkondu egin zen. • ••\nTukumango apezpikuaren aurkako salaketa; Limako inkisizioaren epaitegira bidali zen.\nHain epaitegi santuaren aurrean hitz egitean beharrezkoa den zintzotasunaz, eta egiaren izenean, Tukumango apezpiku eta apaiza, Meltxor Maldonado de Saavedra jauna salatzen dut, gure fede katoliko santuan susmagarriak diren kontuak entzun bait ditut berataz, kontu larriak oso, abadetza honetan denen ahotan dauden kontuak. Salta hirian, konfirmazioa ematen zihardue la, itxura oneko neska hurbildu eta honako han esan ziola: qBerori konfirmazioa emateko baino azpian hartzeko aproposagoa da». Eta Kordoban, aurreko urtean, 1638.ean, beste neska bat inguratu zen, jendetza inguruan zela; eta sotana jasoaz, hala esan zuen:\nLurrak baduela jaberik? Nondik nora? Nola saldu? Nola erosi? Ez bait da geurea; gu gara bereak. Semeak gaitu. Eta hala izan da eta da, betidanik. Lurra, biziduna. Zizareak bezalatsu, halatan hazten gaitu gu ere. Hezur eta odolduna da. Esneduna, eta bularra ematen digu. Badu ilerik, jatekorik, lastorik, zuhaitzik. Badaki fruituak erditzen. Etxeak berelangintza dira. Jendea ere bere eginkizun. Hark gu eta guk hura zaintzen dugu. Arta-ardoa eskaini eta edan egiten du. Semeak gaitu. Nola saldu? Nola erosi? •••\nAretxek inkatarren jantzien aurka eta gaztelera 37\nikas dezaten emandako agindua Indioak jentilen jazkerez baliatzea debekatuta dago, bereziki arraza horretako nobleenez, aintzinako inkek erabiltzen zituztenak ordezkatzeko baino ez bait dira eta herri zapaitzailearenganako gorrotoa areagotu baizik ez bait da egiten oroitzapen horiekin. Gainera, itxura barregarria eta gure erlijioaren garbitasunarekin bat ez datorrena dute, haibat lekutan ageri delako eguzkia, beren lehen jainkoa.\nlortu edo legezko nahiz nahasketatik garbi dagoen edozein familiarekin bat egin dezaketela uste izan. Ondorio horiek ezin dira onartu monarkia batean, gizarte mailak sailkatuta egoteak iskanbilarik eza, segurtasuna eta behar bezalako gobernua ziurtatzen dutelako. Kutsatutako nahasketen ondoriozko azal nabar edo ilunekoak askoz maila baxuagoko arrazakoak dira eta biziozko izakera,harrokeria eta askatasun nahiagatik, gaurdaino eta gaur egun ere ez dira gure gobernu eta herriaren zale. • ••\nAskok ez dakite, oraindik ere, 1537. urtean Aita Santuak indioak arima eta arrazoiaren jabe zirela aldarrikatu zuela dekretuz\nBeren ezaugarri dituzten balioak arkeologiarentzat baino ez balira baliagarri, indioek ez lukete oraindik ere halako errepresio gogor eta amorruzkorik jasango, eta boteredunek ez lukete indioak gizataldeen borrokatik eta askapenerako herri mugimenduetatik bereizteko halako interes haundirik jarriko. •••\nErabaki honek ertameriketako I urralde guztietan izango du indarra eta beraz, jazkerok erabat desagertu beharko dute... eta baita inkatarren margo eta aurpegi-irudi guztiek ere. Eta indiook espainolenganako duten gorrotoa ahaztu, legezko jazkeraz jantzi, espainia gureko ohiturak barneratu eta gazteleraz mintzo daitezen, gaur artekoa him) indar handiagoaz jardungo da eskoletan guzti horren aide; eta ikasteko besteko denbora izan eta aldaketarik ageri ez dutenentzat zigorrik gogor eta bidezkoenak izango dira.\nOrokorrean, gure herrialdeek, batak bestearen berri ez izateaz gain, bakoitzak bere historiaren berri ere ez dauka. Estatutu neokolonialak harrapatu egiten dio historia gatibu edo menpekoari, azken honek bere buruari nagusiaren ikuspuntutik begira diezaion. Historia momia bat bailitzan aurkezten digute, denboraz kanpo dauden epe eta xehetasunekin, ezagutu, maite izan eta jasaten dugun errealitateaz aide batera dagoelarik historia hori; eta iraganaz erakusten zaiguna handinahiak eta arrazakeriak erabat desitxuratuta ageri da.\nZer izan gaitezkeen jakin ez dezagun, izan ginena ezkutatu eta gezurrez azaltzen digute.\n1804 Indietako kontseiluko salatariak zuritasunaren ziurtagiri gehiegi ez saltzea gomendatzen du.\nHelburua azal nabarrekoak mesede hauetaz gehiegi ez baliatzea da, zeren kolorearen ezberdintasun garrantzirik gabekoa aide batera utzi eta zurien maila berekoak direla pentsa dezakete eta edozein asmo nahiz langintza 38\nInka eta aztekak beren inperioak hedatzen an ziren europako zapaltzaileek menperatu zituztenean. Azken hauek lehenengo biek zapaltzen zituztenekin bat egin zuten. Indioak, behiala bezala, beren lurren aberastasunaren madarikazioa jasaten an dira.\nEKONOMI ALBISTEA Animalien salmenta Neska beltz kreolarra salgai, gazte osasuntsu eta akasgabea, oso apal eta zintzoa, sukaldari ona, garbiketan eta plantxan zerbait dakiena, eta haurrak zaintzeko paregabea, 500 pesoren truke . Gainerakoaren berri Daoiz kalean, 150. zenbakian. Zaldi polita salgai, planta ederrekoa. . . Izan ere, erakargarria ez al da indarraren arrazoiaren jabe izatea?. (SS-77).\nLurralde lehorretara bidali zituzten; teknologiak, ordea, lur horien azpian aberastasuna aurkitu du. •••\nHerri ofizialak, benetako herriaren bizkar baina beronetaz lotsatuta bizi denak, desagertaraztea nahi luke: Bertakoen hizkuntzak zintzur-hotsak baino ez direla uste du, eta erlijioak, berriz, idolatria hutsa, indioentzat lur oro eliza bait da eta baso denak, santutegi.\ntakoengan sortu zen, baina zapalkuntza bide bihurtu zen, historian urrats deuseztatzaileekin agertu zen beste inperio baten eskuetan. Ez zegoen, ez zitekeen beste erlijiorik izan; siniskeria edo idolatria baino ez ziren; beste kultura oro ezjakintasunaren irudi zen. Jainkoa eta Gizona Europan ziren. Aurlcitu berri zen munduan deabru eta tximinoak baino ez ziren bizi. Amerika oraindik ere jasaten an den arrazakeriaren iturburua Arrazaren Eguna izan zen. Askok ez dakite, oraindik ere, 1537. urtean Aita Santuak indioak arima eta arrazoiarenjabe zirela aldarrikatu zuela, dekretuz.\nAmerika osoan, iparretik hegoraino, boterean dagoen kulturak indioak ikerketagai direla onartzen du, baina ez historiako partaide direnik: indioena folklorea da, ez kultura; siniskeria, ez erlijioa; dialektoa, ez hizkuntza; artisaugintzan dihardute, ez artegintzan.\nNazioarteko egituraren piraterian oinarrituta, demokrazia bera ere herrialde aberatsek lapurtzen dutenaren zati bat ez al da? Demokrazia miseriaz elikatzen al da? •••\nEspainian eta ameriketan parekorik gabeKristautasuna inperio batek zanpatu- ko erlijioa, parekorik gabeko kultura, hizkun39\ndaztend, tza bakarra eta egia bakarra inposatu zuten zapaltzaileen aldekorik ere bada oraindik ere, eta balentria askatzailea berriz ere burutzeko, ezpata salbatzaileak goratu ohi dira.\nduneriak otoitz egiten zeudela eraso zien indioei. Orduko erasoaren iturburua Black Hills-eko urrea izan zen; gaur egungoarena uranioa da.\nAtzerrira aide egin behar eta zortzi urtez bizi izan naiz Espainian. Espainiarrek bezalatsu bizi izan dut, herrien herri honetan, demokraziak dakarren berpiztea eta askatasunezko oxigeno ederra. Hegoamerikarra iza-\nEE.BB.ko enpresa batek, berak bakarrik, Holandaren azalera bestekoa den lur eremua berea du\nPeabody Coal enpresa Big Mountain-eko ikatza ustiatzen an da, bertan nabajo eta hopi indiarrei edaten ematen dieten iturri sakratuak badaude ere. Betiko historia, behin eta berriz. Hitzak eta idatziak haizeak daramatza «berbak haizeak daroaz». Trikimailu eta iruzurrak bata bestearen atzetik; indioak beren lurren aide borrokan eta Epaitegi Gorenak indioen erresistentzianazionala ekintza kriminaladela adierazi. Amerika osoan bezalatsu, indioak lur emankorretatik idor edo antzuetara bidali dituzte, aranetatik mendietara, 'crimen eta lapurretaz beteriko ibilbidean. Gaur egungo errua petrolio, une, kupre, uranio, ikatz, nikel e. a.en gainean bizi izatea da.\nnik, bertakó herrienganako espainiar askok agertu duten solidaritateak poztu egin nau, oztoporik gabe ikusten duten espainiarrak dira; baina solidaritatea erabat emankorra izan dadin sarritan trabak sortzen dituzten txepeltasuna, anbiguitatea eta gutxiespena ere jasan ditut. •••\nNortzu dira basatiak? Hara gizon honek zer dioen: (‹Lurra ez da saltzen. Lurra ama dugu. Ama ezin saldu. Zergatik ez diote Alta Santuari eskaintzen ehun mila milioi Batikanoa sal dezan?» Lakota arrazako indioa dugu gizon hau, Little-Big Horn-en Custer jenerala menperatu zuten sioux haietako bat. Zeintzu dira zibilizatuak? 1980an Epaitegi Federal Gorenak erabakitakoaren arabera, «indioak ez dira beren jabegoa behar bezala kudeatzeko gauza izan eta ondorioz,EEBBek hartu beharko dute egiteko hori». Bien bitartean, FBI eta eginkizun berezietarako polizia eta militar talde batek Wounden Knee otoitz guneari eraso egingo diote. Bi sioux hil ziren. Ia mende bat lehenago, 1890ean, Zalduneriaren Zazpigarrenak burututako sarraski ospetsuaren lekuko izan zen Wounden Knee. Zal40\nArnazoniako indio eta zuhaitzen kontrako gerra gero eta indar handiagoa hartzen an da. •••\nVolkswagen-ek milioi erdi hektarea lur erosi du. EEBBko enpresa batek, berak bakarrik, Holandaren azalera bestekoa den lur eremua berea du. •••\nCortes eta Pizarroren gudalosteak oraindik ere zaldi gainean hara eta hona.\t40\nZati hauek, Eduardo Galeanoren liburu hauetatik aterata daude: • Las venas abiertas de América Latina. Siglo XXI Argit. • Nosotros decimos no. Siglo XXI Argit. • Memoria del fuego (3). Siglo XXI Argit.\nNazioarteko ordena berri\nAltxa bitez denak\nDei egin guztiei\nEz â€˘edi gure arteko inortxo ere atzera gelditu.\nD) Wankar Biharko egunean Andeok deskolonizatzeko bide bakarra Andeok indianizatzea da Indioak berak, ez badakar askatasuna Andeetara Andeak ez dira libre izango\nOnura handikoa Europa, Estatu Batuak eta Errusia bezalakoak izan nahi duten estatu koloniarren menpe gaude. Serbilek ere ez dakarkigute askatasunik. Izan ere, euren kategoria, erlijioa, lanbidea, sekta edo auzoaren aide jokatzearekin, bere herriaren aide jokatzen an direla uste dute. Berekoiek elkarren kontra lehian diharduten bitartean, jendetza berri bat an da zabaltzen Andeetan zehar, formarik gabekoa, bere historia eta jakituria galdu dituena; inposaturiko ereduak jarraitzeko jaiotako jendea hain zuzen ere. Inbasioa gertatu baino lehenagoko milaka\nurtetan, Kosmosaren inguruan antolatu zen bizimodua. Espainiarren kolonizaziopean igarotako hirurehun eta hogeitamar urteetan, antzinako antolaketa moduko batek iraun zuen. Birreinatuek ezin izan zuten gure berezko egitura komunala erabat suntsitu. Errepublika garaiko ehun eta hirogeitabost urteetan, berriz, ordena faltak goraka egin du. Andeek bizirik iraungo dute, Indiook, geure bizimodua Kosmosaren inguruan antolatzeko gai baldin bagara. Naturaren suntsitzaileek ezin dute horrelakorik antolatu eta; beraz, gure erantzunkizuna oraindik haundiagoa da makinen indas suntsitzailea gero eta haundiagoa denez gero. Antolakuntza osoa Ketxuaimararren eskuetan ez dagoen bitartean, Landareak, Animaliak, Mendiak, Aidea, Ura eta Lurra iraulgiz joango dira. Argi dago, bada, Ketxuaimararrentzat egokia baldin bada, Andeetan bizi diren guztientzat dela egokia.\nGuk gehiago jasan genuen Indioei bizkarra emanda eraiki dituzte kriolloek curen estatuak; guretzat, askatasuna 41\nrJ azten,,, lortzeko saio bat besterik ez direnak, eurentzat, altxamenduak dira eta halaxe adierazten dute grafikoki ere. Etsi egin ezkero, lurrikarek hankaz gora jarriko dituzte Andeetako errepublikak, orduan, bestelako giza eta natur sufrimendu guztientzako irtenbide orokor bat bilatu beharkÂ° dugu. Badakigu zeintzu diren zuzendu beharreko bidegabekeriak denok jasan behar izan bait ditugu; omenaldi gehien jaso dituzten lehendakariak dira, hain zuzen ere, gure gainera odol gehien isuri dutenak. Izan ere, kultura zapaltzailearen menpe gaudenok bakar-bakarrik eraiki dezakegu denentzat lekua egingo duen gizarte zabalagoa.\nGenre gaitzekin hasi ziren gaitzok Andinoen jakituriaren aurka jardutean, potentzia haundien menpe ez egoteko eta hauei aurre egiteko daukaten bide bakarraren aurka dihardute errepublika kriolloek. Gehiengo natiboaren zapaltzade direlako daude hain motel. Denen promesetan aipatzen (lira aldaketa sakonak. baina bertan, barru-barruan, arazo guztiaren sustrai artean bizi denak bakarrik burutu eta bideratu behar ditu aldaketok. Arrazaren araberako zapalketaren piramide arrazialaren behe-behean gaude gu; denek erabili gaituzte, hala ere, gu ex gara inortaz baliatu; geure zapalketa da gizarte andinoaren, oinarria eta, noski, ezin da zimentuon konponketekin ekin eraikuntza osoa bertan behera bota gabe. A ndeen aurpegia Ketxuaimararra da Itzulitako liburuetako hitz eruditoak ex dira kultura, haatik, kultura erlijioetan, lanbideetan, sukaldaritzan, janzkeran, sendabideetan, musiketan dago. Kosmoseko mirariaren mugak zeintzu diren jakitea, oreka hobezin bakarrarekin bat etortzea da kultura. Zenbat eta jakituria haundiagodun herria izan, zenbat eta esperientzia gehiago bizitako herria izan, zenbat eta barneratuago bizi bertako izaera erregionalean eta inguruko bizimoduetan, zenbat eta bizi egoera gehiago ezagutu dituen 42\nherria izan, orduan eta makiĂąa gutxiago behar bizi ahal izateko. Herriek ikasi egin dute, urteak joan, urteak etorri, milaka urtetan zehar. Zientzia gizonak, aldiz, ez datoz bat. Honenbestez, aurtengo saiakuntzak aurreko urtetakoak ezeztatzera datoz eta aurtengoak ere ukatuko diranoizbait. Europa ez da Kosmosak berak eraikitakoĂĄ, Kosmoseko gizon ez jakitunek eraikitako zerbait baizik. Andeetan, naturarekin pakean bizi dena, horixe biziko da Ketxuaimara bezala. Milaka urtetan zehar, geu bezala, bizitzaren parte diren Landare, Animalia, Lurra eta Haizea errespetatzen ikasi genuen, euren aldamenean baina ez euren kontura bizitzen eta haundi egiten ikasi genuen. Nazio guztiak ez dira kultur, hizkuntza erlijio, lanbide, sukaldaritza, janzkera, musika, medikuntza, arte eta munduarekiko ikuspegi berezi baten sortzaile. Andeetan, izan ere, geuk bakarrik osatzen eta osotzen dugu kultura. Jatorrizkoa ez den kulturapean bizirik dirauen herririk ez dago, are gutxiago oraindik, honelako egoera batean hasten den herririk. Ezin du gainera, berezko jakituria ere erabat baztertu. Herri batek ez darama edozein bizimodu, zapalduta egoteak, berea ez den bizimodua jarraitzera behartzen du, eta horrexegatik, hain zuzen ere, ex zuten Andeetako errepublikek musika tresna bat ere sortu, esateko. Geu gara nortasuna, kriolloak, aldiz, ez. Andeetako nortasuna bizirik dago gure baitan; berez, gu geu gara, besterik ezean, Andeetako herriei beren nortasuna bueltatzeko gai garen bakarrak. Haragi barruandaramagu Andeetako kolorea eta usaina, bertako lurrarekin nahastuta dago gure odola; metal, landare eta animalia indarra osatzen dugu, gizaki bihurtutako Andeak gara gu, azken finean. Lur planetako lurralde honetan, here bizimodu propioa eratu duen herri bakarra gara gu. Egun ez daukagu gure jakituria eraikitzeko eta zabaltzeko oinarririk, ezta beste Sacsaywamane eta beste Tiwanacu batzuk ere. Giza eta natur gaitzen 500 urte igaro arren, ex dago beste herrialde batera hanka egitea bururatu zitzaion Ketxuaimararrik, Liberia bat eraikitzea bururatu zitzaionik, alegia. Gauza berbera gara Andeak eta aimarketxua eta,\norolmenetik kendu, 1\nezarriel genre gaitzazue\nAndeetan porrot egin dute Europatik ekanitako gobemu eta administrazio eredu guztiek.\njakina, ez dago berezko sustrairik, lurrik, historiarik eta jakituriarik gabeko iraultzarik, ezta askatasunik ere.\nEuropatik ekarritako eredu guztiek porrot egin dute Andeetan porrot egin dute Europatik ekarritako gobernu eta administrazio eredu guztiek. Ezkerraldeko muturretik hasi eta eskumako muturrerainoko aukerak batzen dituzten eredu politiko eta ekonomiko horiek ahituta daude. Huts horrek adierazten digu Ketxuaimara dela Andeak gobematzekoezar daitekeen eredu bakarra. Izan ere, ez daukagu Mora atera beharrik arazoen irtenbide bija, hementxe, gure artean daukagu eta. Denak sartzen dira Andeen etorkizunari buruzko erabakietan baina egungo egoera kaotikoa gaiztotu egingo da Andeetako berezko gizasemeak, hots, Ketxuaimararrek beste batzuren menpe dirauten bitartean,\nKetxuaimararren lana izan da Andeetako errepublikak eraikitzearena Gure arbasoek kaleak, etxeak, elizak, eskolak, kuartelak, eritegiak, bideak, merkatuak, lantegiak, etxeorratzak eraiki zituzten. Ketxuaimararren izardi patzen fruitu dira, beraz, errepublikok. Nahikoa da, bada, begiak ondo irekitzea eta Andeetan bertan, nonahi ikusi ahal ditugu geure begi aurrean lanok, bila ibiltzeko premiarik izan gabe. Kriolloen eta espainiarren ustez, gizartearen mailaketa barman kategoriaz jaitsi erazi, desondratu egiten du lanak. Bi Ian mota bereizten dituzte eurak: batetik, lan intelektualak, nobleak; bestetik, eskuz egin beharreko lanak, behemailakoak, morroiek egiten dituzten lanak, azken finean. Aberastasunak edo ondasunak dituen gizakia da eredu imitagarria euren kulturan, erasoaldiak atsegin eta lana, aldiz, mespresatu egiten ditu. 43\nKriolloek eraikitako herriak Ketxuaimararren kontura bizi dira, honela, Ketxuaimararrek egindako lanari esker, jan egiten dute, jantzi egiten dira, politikan sartzen dira, dibertitu egiten dira eta diru gehiago Irabaztearekin edo iraultzarekin egiten dute ametsetan.\nGehiengo handia gara gu Andeetan bizi diren hiru laurdenak\nGure hiztegian ez dago "indio" hitzik baina aitortu egin behar da bost mendeotan zehar guk adina mesprezu faso dituen berba honek kontinente honetako biztanle guztiak batzen gaituela Ketxuaimararrak dira eta kopuru honek gora egiten du gorago dauden lurraldetan. Kolonializatuta nahiz kolonializatu gabe, inork ezin digu gun i gobernatzeko eskubide hori ukatu, ezta Europako demokrazien ereduak jarraituz gobernatzea bururatu ezkero ere. Eskubidea hor dago baina gutxiengo krioBoa da oraindik ere luna, hin, merkatu, bide, eskola, eritegi eta gartzelen jaun eta jabe, jaioetxeetatik hilerrietara, fusil ak eta edertasuna neurtzeko araubidea... dena dago bere eskue tan. Hala ere, inportanteena zera da, gutxiengo kriolloaren kontrolpean daudela partidu politiko guztiak, mutur batetik beste muturreraino bitarteko liabardura guztien multzo osoaren kontrolatzaile direlarik kriolloak. Aipatu arrazoi horiengatik, geu izango gara Andeetara askatasuna ekarriko duten giharrak, bihotza, burua eta nerbioa. Kontua da Andeak ez direla sekula santan libre izango, guk geuk ez baldin badarkagu Andeetara askatasuna.\nGaraia aproposa da 44\nEgun, ezin digute galerazi Boliviako enparantza nagusian egotea. Dagoeneko, ezin gaituzte alokatzeko jarri ezta saldu ere. Gero eta ixilpeagoan gorde behar dituzte indioei egiten dizkieten gehiegikeriak. Kolonialismoak jo du bere gailurra iadanik, eta beheraka doa gaur egun; Afrika, Asia eta Arneriketan bukatu egin nahi dute kolonialismoarekin. Herrialde Bateratuenmultzoa, berriz, haundituz doa kolonia ohiak gaineratzen zaizkien heinean. Honenbestez, Mali, Gana... bezalako antzinako izenak entzuten dira berriro. Europan bertan ere, badira horrelako aldarrikapena: euskaldunak, bretoiak, katalanak eta irlandesak independienteak izan nahi dute. Estatu Batuetako eta Errusiako herriek, berriz, gogor eusten dizkiete euren ohiturei. Orain ez dago horrelakorik, bertako gazteria bera ere lotsatuta dago kolonialismo horrekin, euren erropetan, musikan, izaeran eta siniskerietan ikus daitekeelarik; uko egiten diete heredentzia horn i eta makinei, kolorea eta bizia idoro nahi dutelarik zapaldutakoen artean. Izan ere, Europak bizia galdu du koloniarik gabe geratzerakoan. Bertako idoloak bum makur azaltzen dira. Hau dela eta, ba al dauka zentzurik aberasteak heriotzak jota dagoen munduan? Haatik, gutxiengo atzerritarren eskuetan jarraitzen dute Andeetako,Rodesiako eta Hego Afrikako herrialdeak oraindik ere; Europaren aide an dira, jokaera iragankorra eurena Europak antzinako nagusitasuna dagoeneko galdu duengarai hauetan. Une haietan, Europarekiko lotura horrek arauak, armak, ereduak eta arrakastak bazekartzan ere, gaur egun, aldiz, berri txarrik besterik ez dakar. Herriko jendeak atzeman du dagoeneko nola dauden gauzak. Edozein bizimoduren suntsipena dakar industriak, badakigu gaixotasuna izaten duela ondorio gehienetan gehiegikeriak. Hasi dira konturatzen, bada, garrantzi gutxiago eman behar zaiola egunetik egunera kapitalismoaren eta komunismoaren arteko lehiari. Aukera hi hauen arteko borrokan erabakitzen da gizartearen borroka, honenbestez: batetik, bizirik irauteko ahaleginak\n1..4Jazten,%, egin; bestetik, intsektu bakan batzuk eta makina mutu batzuk utzi gure planetan. Mundu osoan zabalduta dagoen ahalegin deskolonizatzailea, hemen ere zapalduen artean, hots, indioen artean zabaltzea galerazi egin dute kriolloek; euren egongeletako moda intelktuala bilakatu zuten, horrenbestez. Egunetik egunera argiago ikusten da. Gure askapenerako baldintzak ezarrita daude, dagoeneko. Mundu osoan gora egin duen mugimendu deskolonizatzailearen gailurra izango da gurea. Eta berrizdiot, Kolonengandik dator kolonialismoa. Abiapuntuak anitz, asmoa bat bakarra\nSutea leku ezberdinetan hasi eta zabaldu egingo da. Barru-barrutik abiatu eta badatozkigu gabeko bidaian su horren argitasuna eta berotasuna. Hau horrela izanik, gobernu, abade eta marxistak ez dute oraindik ere amore eman eta elkarrekin lehian dihardute zeinek bereganatu gure buruzagiak izan daitezkeen gazte indioak. Honenbestez, garaiak garai, kristau zuzen, merkatari, marxista, polizia edo herrizale izaten erakutsiko zaie oraindik ere. Denborarekin kontu hauek aide batera utzi eta berez eurei dagokien zereginetan murgilduko dira gazte hauek, noski.\nLeo inClios;ip65ff\tWous y balm. edir. Gauza txarrek ere badute bere aide ona, erakutsi egiten bait dute zerbait.\nHara hemen, bestalde zer dioten Ketxuek: o gu ez gara indioak, I nkak baizik! »; Maiek,\nberriz, nahiago dute berezkoak direla esatea. Gure hiztegietan ez dago «indio» hitzik baina aitortu egin behar da bost mendetan zehar guk adina mesprezu jaso dituen berba honek kontinente honetako biztanle guztiak batzen gaituela. Gainera, kriolloek hobetsi duten gena» hitza bai no geureagoa dugu eta onekazari» hitza baino askoz ere hurbilago sentizen dugu. «Nekazari» hitza da, hain zuzen ere, zibilizaziorik osatzen ez dugula adierazteko erabili ohi den deitura. Inbasioa jasandako lur eremu zabala zeharkatu beharrean gaude, ingelesez eta espainieraz mintzatzen gara nazioarte mailan indiook. Sufrimenduak elkartu egin gintuen eta guk elkarrekin jarraitzen dugu askatasuna lortzeko ahaleginetan ere. Ezin ditugu ahaztu, bestalde, Kosmosaren\njakituriatik ikasten bizitako urteez geroztik, elizak, merkatuak, kuartelak eta iraultzak nagusitu zaizkigun azken bost mendeok. Beraz, zuhurrak izan gaitezen, geure tresna indioak erabiliz soil-soilik ezingo dugu gure herrian gaur egun bizi den jendea geureganatu, aiderantziz, seguruenen urrundu egingo dira inbasio gogorra jasandako herrialdetan. Gainera, dagoeneko ondo errotuta dauden zenbait defentsa bide erabili ditugu bostehun urtetan zehar. Gertuago dauzkagu, noski, azken mende hauek. Hirietako jendeak ere, antzinako milaka urteak baino haundiagotzat dauzka. Gizarte zapaltzaileak izaten du eraginik gizarte honetan zapalduta bizi den indio bakoitzarengan; honela, zenbat eta zapalduago ikusi here burua, orduan eta barneratuago egongo da zurien gizarte horretan. Egoera horrek berorrek ere, indianizatzeko gogoak pizten ditu, antza. Igeltsuak eta asfaltuak berdindu egin di45\ntuzte industrid giroan hazitakoen urratsak eta horrexegatik egiten dute estropozo mendian dabiltzenean. Naturarekin pakean bizi denak, zapaltzen an den lurra irregularra den bakoitzean, egokitu egiten du ematen duen urrats bakoitza, animaliak milaka urtetan zehar ikasi bezalaxe. Izan ere, egun, urrats ezberdinak eman behar dira pokitikan, leku ezberdin bakoitzeko ezaugarriei egokitu eta aurrera egin nahi baldin badugu bederen. Geure tresnez baliatu, bai, baina baita geureak ez direnetaz ere. Hauxe da, beraz, gure bidea. Elkarrekin komunikatzeko ezagutu dudan erarik gogorrena dakarkigute makinek; horietan, bakar-bakarrik hizlariaren, abadearen edo buruzagiaren ahotsa entzuten delarik. Komunitateko kideen ideiak. ordea, eritzi ezberdinak jaso ahala gorpuzten dira. Hau horrela bada ere, jende askok eta askok, gaur egun, gehiagotan entzuten du makifiek diotena; gainera, fidagarriagoa iruditzen zaie. G u ere irrati, egunkari eta telebista bidez mintzatzen bagara, indioon arteko sol asaldia ezarriko dugu kriolloen barriketaldiaren nagusitasunarek in bukatzen dugularik, honenbestez. Badakigu, hasieran ezin dutela berdinberdi n borroka egin nekazari denak eta meatzaile denak, psikologian doktore denak, fededunak, militanteak. Zarata heterogeneoek iragartzen dute sinfonia, loturarik gabeko brotxakadak ematen diote hasiera koadroari. Halaxe gertatuko da hemen ere. Lehendabiziko saioetako hutsegiteak bide onean jartzen gaituzte berriro, baldar-baldar egiten dugu aurrera haurrak txikitan bezalaxe. Dagoeneko ikus dezaket, kultura guneak argia ikusten dute luzaroan ilunpean egon ondoren, inken pitxi letz ateratzen dutelarik gure iragana lurpetik. Partidu, sindikatu. ermandade, eliza, elkarte, auzoko batzar, kiroldegi. akademietako edo edozein lekutan dauden Ketxuaimararrek, bertako buruzagiak eta zuzendariak izateko premina daukate. Sakabanatuta egiten diren ahaleginak irabazi egiten dute azkenean helburu politiko bakarrerako elkartzen direnean. -\nKetxuaimararren antolaketa politikoa Andeetako politikan ex dago guretzako 46\nlekurik. Gu ez gara kontserbadore, demokrata, aurrerakoi, nazionalista, intemazionalista, klasista, errepublikano... Ex dago gu definitu, gurekin bat egin, gu kontrolatu eta mugiarazteko moduko sailkapen europearrik. Andeetako bertako mezua gara gu. Europako ereduen kopiatzaileek ulertu ezin duten mezua, alegia. Ezinezko deritzogu kriolloekin politikoki hitzegiteari. Izan ere, geure aurrean atea ixten an zaigun atezainari etsi dezan saiatzea bezalakotxe zeregina da. Hobetu dugu zuzen-zuzenean egoitzaren jabearengana zuzentzea. Arretaz eta begirunez entzungo dute gure mezua hemen, hots, La Paz, Lima, Quito, Guatemala, Mexikon... Estatu Batuetatik eta Europatik berriro bueltan etorri eta gem. Hemen, Andeetan beste esanahi batekin erabiltzen da Ketxuaimara hitza. Zapalduta bizi diren anai-arrabentzako sendabidea da, hain zuzen ere. Ahaleginak hor daude, hala eta guztiz ere. Gu politikatik kanpo gauden bitartean, krio'loa izango da jaun eta jabe orain arte gertatu legez, gobernu eta oposizioetan dauden partiduak, egungo eta etorkizuneko politika kontrolatzen jarraituko duelarik. Haatik, geure buruak herri bezala berrantolatzeari lehentasuna eman behar diogulakoan gaude. Gure ustez, politika bera baino garrantzi haundiagoko kontua da. Nahikoa gutako multzo txiki batek denok ordezkatzen baldin bagaitu. Ketxuaimararren arteko gizonik eta emakumerik onenak ex dira politikan murgildu behar. Gure bidea hauxe da, hain zuzen ere: Politikan sartu, bai, baina ex utzi hark gu irentsi gaitzan. Geure burua itxaropentsuegi erakutsi ezkero politikarelciko, zoritxarrez, ex ditugu behar bezala bereiztuko lan egiteko tresnak eta azken xedea. Honela jokatuz, ahuldu egingo ditugu gure indarrak, kriolloen partiduek osatu mosaikoa, aldiz, gehiago bete. Hori dakusagu, dagoeneko. Ekintza politikoak berak ex dakar askatasunik.Jarraian aipatzenditugun hauek lortzeko lortzeko lagunduko digute: - Demokraziaren inguruko mitoak hankaz gora uzteko. Gehiengoari ordezkatzen duen gobernua baldin bada demokrazia, hemen gehiengoa geuk osatzen dugunez gero, kontraesan garbia dago kriolloen jokabide men-\nTxikizioak egiten. peratzailea eta demokraziaren artean. - Behin eta berriro aldarrikatzeko honako hau: Indioak politikoki antolatuta parte hartzen ez duen bitartean, hauteskundeek ez dute balio legalik. - Erankunde politikoak nazionalizatzeko. Onartu egin behar dituzte Andeetako bertako komunitate, hizkuntza eta kulturak. Boliviak, esateko, hamabost konstituzio jasan behar izan ditu ehun eta hirurogeitabost urtetan. Zoritxarrez, horien artean ez da egon Andeetako bizimodu sozial edo politikoa eraikitzeko gaitasuna erakutsi duen konstituziorik. Hara hemen poliziek diotena: aBortxatuak izateko jalo dira bai emakumeak eta baita konstituzioak ereÂť. Oharterazi gaituzte, halaber, lorpen hau ez da inolaz ere amaiera izango, urrats bat baizik. - Kriolloek zuzendutako partiduen morroi bihurtutako anai-arrebak geureganatzeko eta hauei jakinarazteko, politikak zorabiatu egiten duela bere zaratarekin eta galerazi egiten duela Andeetako arazoei buruzko taiuzko eztabaida, batez ere arazo nagusiari buruzkoa,\nhots, gure zapalketari buruzko eztabaida. Gauza txarrek ere badute bere aide ona, erakutsi egiten bait dute zerbait. Beste politikoak bezalakotxea da kriolloa ere, ez zaio aurpegirik ikusten, kareta bat baizik. Ez du egia eta gezurraren artean hesi garbirik ezartzen, eta une bakoitzeko komenentziaren arabera erabakitzen du nola jokatu, une berean, partidu bateko baino gehiagoko partaide izan daitekeelarik, gainera, ez du ildo politiko bakar baten aide borroka egiten, denetaz baliatu baizik. Gure xede nagusia politikoa balitz, kriolloek, irentsi egingo gintuzkete taldetxo bat besterik ez izan arren. Honenbestez, indioek lideratutako partiduaren ahalegin bakoitza indioen kontrako arma bihurtzeko adina esperientzia, hipokresia, irrati , egunkari, gartzela eta hilerriren jabe dira. Engainuz irabazitako indioez baliatu dira betidanik zuriak gure aurka garaile ateratzeko. Gure aurka jokatzean gutxiengo zuriak euren talde barruan onartuko dituelakoan daude indioen berezko izaera galdu duten hauek. 47\nMachu Pichu, inken zibilizazioaren sinboloa.\nUste ustela eurena! Kristautasunak burutu inbasioari erreparatzen diogunean, herejeak garela salatuko dute, europarrek aurrera eramandako kolonijalizazioaren ezkerreko aldean marxismoa dagoela diogunean, aldiz, kapitalismoaren tresna garela, diruaren irenskortasunari aurre egiten diogunean, berriz, komunistatzat hartuko gaituzte, Europan dituzten idoloak agerian uzten ditugunean, ordea, basatitzat. Dena den, denborarekin konturatuko dira honako honetaz: ideia indio batek ezin du indioen arteko gorrotoa piztu, ideia europear batek bai, ordea. Europatik ekarritako ideia horiek ez digute askatasuna ekarriko. Argi baino argiago ikusiko dute. Izan ere, geuk eratutako antolaketak babes gaitzake bakarbakarrik. Horrelakorik lortzen ez dugun bitartean, ez daukagu zer egin handirik politikan, nahiz eta biztanlegoaren gehiengo zabala geuk osatu. Administrazio kolonialaren barruan ber48\ndintasuna lortuko dutelako uste goxoan daude kolonizatuak izan direnak. Txintxoak izan ezkero libre izango direla pentsarazi diete gainera. Geldierazten dituen ilusio honek arraza eta kultura honen zapalketaren pairamendua ezkutatzen du. Nahiz eta denok berdin-berdinak izan, aukera berdin-berdinak izan, kriolloak gu baino azkarragoak direnez gero, guk, indiook, eurek baino okerrago bizi behar dugula uste dezagun eusten zaio ageriko nahaste arrazialari Andeetan. Geure burua definitzea da nahasteokin bukatzeko bidea, gizon zuna eta gure artean dagoen aldea argi utzi eta azpimarratu gabe, ezingo dugu bizkar gainetik kendu zama hon. Afrikarrek ez dute guk beste jardun beharrik gizon zuri zapaltzailearekiko dituzten aldeak aldarrikatzeko, azalaren koloreak ondo baino hobeto uxatzen baititu zalantza guztiak. Argi eta garbi azpimarratuko dugu zapalketa gertatu garaian eta askatasun denbo-\nJ azte ran arraza kontuak izan duten garrantzia eta horrexek bereiztuko gaitu, hain zuzen ere, gu eta politiko kriolloak. Arraza indioaren aurkako gorrotoa ez dago agerian dagoeneko, ez txikiegia delako, haundiegia izan eta gizarteko egitura osora zabalduta dagoelako baizik. Kanporatu egin behar dugu nahaspila honetatik erdi gordeta dagoen lekutik indarrez atera eta eguzkiaren argitasunera ekarri, honenbeztez. Begidunek ikusi egin behar dute, belarridunek entzun, sudurdunek usaindu eta gizasemea maite dutenek jasan egin behar dute gorroto hau. Ez gara gainera berdin mintzatzen eta horrek ere bereizten gaitu. Bere pentsaera politikoa adierazteko orduan, kriolloak ez darabil izenik eta aditzik, pentsaera hori estaltzen duten adjetiboak baizik; hori dela eta, ez dago elokuentziarik bere erretorikan, erretorika hori estalki bat besterik ez delarik. Kontzeptu falta bat ezkutatzen dabiltza zarata horiek. Kutxatu egin gaitu, baina. Indio gazteak horrelako hitz jarioarekin ikustean, min hartu dut. Izan ere, ideok, mimika egiteko aitzaki ziren. Benetako indioak, aldiz, ez du horrelako hitzasperturik botatzen, mintzatu egiten da, inteligentzia inteligentziari zuzentzen zaiolarik mintzaira honetan; jakituna denak ez du mor azpian hartzen eta ez du mor txunditu nahi izateagatik hitz egiten. Indioen erretorika guzti hori, kriolloen goraipenaren bila dabil, baina goraipen honek ez dakar, noski, kriolloen errespeturik. Bere baitan ikara sortzen duenak dauka bakar-bakarrik kriolloaren begirunea, gainerakoez trufatu egiten da. Kolonialismoaren kiratsaz igortzi-igortzi eginda, aide denetatik erretorika espainiarra dariola an da ateratzen indioen ahotsa. Hala ere, pittinka-pittinka itzuliko da bere onera, harkaitz biluziari darion dotoretasun baretura. Oker gabiltza kriolloak moralik duela uslean; honela bidegabekeriren baten berri ematen diogunean, zain geratzen gara, berak noiz konponduko. Gizartearen gaiztzat hartu behar ditugu bidegabekeriok, geure akatsak legez, galerazteko ezer egin ez dugulako. Kriolloen antolaketa berehala hobetzeak askatasuna ekarriko digulako ustearekin ados gaudel a adierazten da espainiarren erretorikaz baliatuz gero. Jadanik ezarrita dagoen gizarte antolaketan aldaketak egiten ahalegintzea ten-\ntagarria da, benetan, bertan egindado aldaketa txiki batzuk gure iraupena ziurtatuko duela uste izan ezkero, bederen. Haatik, gure ustez, ezin da konponketarik egin zapalketa jazo lekuetan, ezin da demokratizatu ezta sozializatu ere, sustrai-sustraitik erauzi behar da; benetako aldaketak burutzeko tresna dira, bada, erreformak baina ezin erreforma hutsetan geratu. Politikoki borroka egiterakoan betiko kon-\nGehiengo zabalari zuzenduko zaion aginte politikoa eraikitzen burubelarri baina patxadaz an den taldearentzat ez dago ezinezkorik\ntuetara jotzen dute kriolloek, estatu kolpeetako, hauteskundeetan egindado dim iruzurreko, gerriletako, fronteetako, zatiketetako partaide eta zirikatzaile izaten direlarik, honenbestez. Edozeri ekiten dioteerraldoia esnatu ez dadin, ezkutatu egiten gaituzte, ez batere baliorik ez dugulako, noski, erabakiorrak garelako baizik. Behin antolatuta egon eta gero, astinaldi ederra emango dio egituraketa politiko osoari gure potentzialak. Geure indar hau da, hain zuzen ere, politiko profesionalen kezka eta beldurra. Indar izugarria osatzen dugu guk ekonomia munduan, lan giroan, merkatu mailan, hauteskunde garaian e.a... nahiz eta goseak jota bizi eta nahastuta, adorerik gabe egon. Zer gertatuko ole da andino guztiek, askatasun osoz, guk geuk nahi dugun bizimoduaren aldeko botoa ematen dugun egunean?, Nork irabaziko du, bada Ketxuaimararrak ala kriolloak?. Argi geratu dadila, kanpotar batzuen menpe ez egoteko, beste batzuen menpe egotea, hau da, konponketa moduko bat egitea, sozializatzea, limosna hutsa diren gero eta zati haundiagoak eskuratzea, azken finean, ez da, ordea, guk geure buruari jarri diogun eginki49\nKondorra, Andeetako zaindaria! zuna, ez horixe. Izan ere, jadanik ezarrita da-\ngoen antolaketa barruan berehalako hobekuntzen aide borrokan jarduteak justifikazio-\nGu politikoki birrantola gaitezen Ian egite-\nrik izatekotan, jokabide honekin aldaketa osoa\nra bideratu behar dina Ketxuaimarar batzuk,\negiteko bidea irekitzen dela justifikatuko luke.\nAndeetan daukagun potentzial horretatik ha-\nEginkizun honek, hots, aldaketa osoak, merezi\nditu, aldiz, gure buru argia eta borondate osoa.\nGehiengo zabalari zuzenduko zaion aginte\nBarru-barruan ederto sustraituta egongo\npolitikoa eraikitzen burubelarri baina patxa-\nda guk pentsatu antolaketa. Ez da izango\ndaz an den taldearentzat ez dago ezinezkorik.\noroimenetan galdutako gau batean ernetako\nHasieran, soilik salbuespen direnak izango\nkontua. Poliki-poliki, patxadez eraindako ha-\nditugu gure artean. Hautatuak izan diren ho-\nziaren fruitua baizik.\nriek, kolonialismopean daukagun iluntasun\nKolonizatuak izandako indioen aurrean\nhonetan askatasunaren diztirari so egiteko\nbehin eta berriro lelo berdinarekin agertzen\nmoduko begiak izango dituzte; gainera, gogor\nbaldin badira, orduantxe jarraitu ahal izango\neutsi eta irauteko adina adore erakutsiko dute.\ndute tinkoago indioon indarra batuaz osatzen\nTxaloak entzun arren, ez dira pozik jarriko,\nan diren taldeak. Kriolloen politikaren mo-\ngaitzespenak ere ez diete minik egingo, ge-\nsaikoaren zati bat, indigenak osatu zatia, bi-\nhiengoaren jokabidearen kontra joan nahiko\nlakatzen badira, ordea, eurenak egin du. Bapa-\ndote eta joan ahalko dira.\nteko diztira horrek aintzakotzat hartuak ez\nUrrunera begiratzeko gora igo behar da eta horko el ur eternoetan ikaraganizko hotza dago.\nizatea eta heriotza arte zuzen-zuzenean. Ba-\nIzugarrizko ixiltasuna, alegia; izartxoren bat agertu ezean, izoztuta gera daiteke bertan dagoena eta antxintxiketan itzultzen da berriro talde epelera. Nabarmenak gara goikalde horretan. Ezin da ezer egin eta, ero, arriskutsu, boltxebike, nagi eta gaizkiletzat gaituzte eta halaxe deitu ere. Koloniak ez baldin bagaitu erasotzen, argi dago inolako kalterik egiten ez diogula. Gehiengoarentzat utopikoak diren animoak bereak egin dituzten erakundeak soilik erakarriko dituzte salbuespen direnak, tipo gogorrak, hots, talde buruko tiporik gogorrenak. Gizaseme men eta jentilak ez dakarte hasdura ohitura kolonialekin. Hirian egindako erasoalditan odola galdutakoak dira, ordea, horretan jarduten dutenak. Lanlekuetatik, elizetatik, partiduetatik eta sindikatuetatik kanpora bota dituztenak dira, hain zuzen ere. Burlak, iradokizunak, gartzelak eta beste hainbat eta hainbat pairamenduk eramango dute zaborra urrun, ekintza terrorista legez zigortzen bait da egia. Gogortasuna ez da sentiberatasun eza, alderantziz gertatzen da, ezin da sentibera izan biguna izan ezkero. Ez omen dago plomo hutsez egindako labanik, bere xamurtasunak ez du zorroztasunik onartzen eta. Maien eta Inken labanak obsidianazkoak ziren, hots, sumendiek irakiten jarri eta mendiek zapaldutako kristalez egindakoak. Beste edozein altzairu baino zorrotzagoa databan hauen ahoa eta behin zorroztu ezkero ez dauka berriz zorroztu beharrik. Sentiberatasuna aho hori bezain zorrotza da, azal azpitik joan eta sentimendu aldaketa txikienak kontrolatzen ditu, patxadan dauden gorputzak dardarka jartzen ditu eta izugarrizko poza eta mina senti ditzake, lehendik ezagunak direnak eta baita ezezagunak direnak ere. Gure erakundeak ateak itxi behar dizkio krioloengandik datorren edozein motatako eraginari. Eliza, partidu, sindikatu, unibertsitateetaraino e.a... iritsi beharko da, baina. Kontrolik gabe azkarregi hazteak, heriotza dakar, tumorea bezalakoa da, badakigu, noski, enborrak bere denbora behar duela gogortzeko. Izan ere, militante pilak bildu baino lehen, haragi berri horn eutsiko dion armazoia, egitura modukoa behar dugu; bere burua antolatu baino lehen jendea biltzeari ekiten dion taldea, ikastera sartu diren berriek zuzenduko dute .\nazkenean, haunditzea eta puztutzea gauza berdina direla uste izango du talde honek eta erakutsi gabeko militantzia berri horren zama baliogabeak zapalduko du azkenean. Hitzak eurak dira ideien zapaltzaile, gaurko egunekoak biharko egunekoak hiltzen dituztelarik, horixe omen da demokratismoa. Hautatuen taldeak arakatu egiten ditu aukera eta mugarri ezberdinak, ederki ezagutzen ditu bere militanteak eta ematen dutena baino gehiago eskatzen die.\nGeure burua itxaropentsuegi erakutsi ezkero politikarekiko, ez ditugu behar bezala bereiztuko lan egiteko tres nak eta azken xedea, zoritxarrez Jendeak nahiago duena eta herriari berez komeni zaiona bi gauza ezberdin dira inbasioa jasan duten lurretan. Badakigu, kolonizazioak, dagoeneko ohitura berriak eta aurrerapenari buruzko hainbat mito sortu dituela, bideak, eskolak, lantegiak, dendak ...zalantzarik gabe hobetzea dakarrela, honenbestez. Kriol loen tresna dira den-denak. Errepide bat, komunikaziorako tresna izan daiteke, edo baita lurrak ostu eta alkohola, putak, filma odoltsuak eta jaki eta edari pozointsuak gure artera sartzeko modua. Eskola gehiago eraildtzeak ez du esan nahi gure herriaren etsai diren irakasle gehiago behar dugunik, gure jakituria baztertu, lurperatu eta gure seme-alabei indio izateagatik lotsatuta egoten irakasten aritzen diren irakasle gehiago ez dugu behar, beraz. Gure erakundea kriolloen kontrolpean jarriko dugu jendeak bizitzeko behar duena eta maitatzera behartua izaten dena nahasten baldin baditugu. Zuriek oso sudur fina dute, fruiturik gozoarengana jotzen dute, hots, azkar hazten diren taldeetara. Haundi egin nahian burubelarri diharduten partiduak baretu egin behar dira, urdaiari ametsei baino garrantzi haundiagoa ematen dioten maltzurrek hil\nJazten egingo dituzte eta. Ernamuina ez da larri eta presaka ibiliko bilketa lana egiterakoan, giro horretako onenak aukeratuko ditu, landareak eta animaliak eurak hazten diren bezalaxe egingo da haundi, honenbestez. Eginkizuna I uzea da eta behar-beharrezkoa da zuzendaritza gogorra eta egonkorra tzea, beraz; emaitzek hemendik urte batzutara emango dituzten aldaketak eragin eta haziak eta oroitzapenek eraman ez dezaten hazla bil-\nIdeiak, sentimenduak, pen tsakerak, emozioak, jakituriak... bat egiten dute ketxuaimarraren baitan\ntegian mantentzeko gal izango den zuzendaritza, alegia. Oinarri sendorik gabeko zuzendaritza arrisk u bizian dago egunero eta desagertarazi egiten dute, tamalez. Gazteriak esperientziara joko du here garra erne egon dadin. Zaharra, aldiz, berez da kultura. Kosmosean ikasitako jakituriaren jabe agurea. Urteak kendu eta, hala ere, gazte itxura izan dezake batek, urte gehiago jarri norberaren buruari eta jakituna izatea, ordea, zailagoa suertatzen da. Makinez jositako gizartean, gazteak izaten (lira zaharrei erakusten jarduten direnak eta horrexegatik, hain zuzen ere, daukate ulula hutsik. Bizitzaren aide jokatzeko oh it urak, hots, Aylluaren moralak bideratuko du guk eraiki dugun antolaketa politikott. Indioei gertatutakoak batu egiten gaitu. Kriolloenak, berriz, zatiketa dakar. Eskuineko edo ezkerreko partidu zurietako buruzagiek patrol legez, jan, jantzi, mintzatu eta bizi dira, mil itanteak, aitziiik, herri xehea bezala; hauxe da, hain zuzen ere, ideal baten aldeko ahaleginak egiteko hainbeste deialdi I uzatzeko arrazoia. Abadeek, protestanteek, komunistek, demokratek, nazionalistek eta faszistek katekizatutako anai-arrebak agertuko zaizkigu. Hauetako batzu, here kabuz etorriko zaizkigu Europatik ekarritako doktrina horiek askatu 52\negingo gaituztela uste bait dute; beste batzuk, berriz jauntxo kriolloek bidaliko dituzte gu barru-barrutik eraso asmoz. Marxismoaren, kapitalismoaren eta ebanjelismoaren bidea hartu duten indioak ere indiotzat hartu behar ditugu, noski; hauek, indio izaeraren galeratan kolonialismo mota batedo beste onartu duten indioak dira, besterik gabe. Ketxuaimararren egiak izugarrizko indarra du Andeetan, kriolloen egia osatzen duten atal lehiakide guztiak baino haundiagoa, alegia. ÂŤGeu gara egiaÂť esaten digute guzti horiek, hala ere, ez dute Kosmosaren aipamen bat bakarra ere egiten. Ezin dugu inoiz baztertu kriolloen ideiak bereak egin dituen Ketxuaimararrik. Ez horixe! Andeetako egiak dirau here itxurapean. Geure lana da inbasioarekin behin betirako bukatzea, Andeetako gizasemearen baitan ageri den edozein arrasto europear ulertu, atzeman eta sendatzeko adinako haundi bagara, bederen. Inbasiorik jasan duen Ketxuaimarar bakoitza, berdin dio Icristaua, marxista edo dena delakoa izan, kolonialismoak berak dakarren gaitzaren adierazgarri da. Ketxuaimararron tenperamentuan konfidantza osoa dugunez gero, jasan egiten ditugu ideia europear iragankorrak. Honenbestez, ikas dezagun, bada, pazientziaz jokatzen militantzia biltzeko une hauetan eta akaberan, berriz, askatasun garaian, gogorrak izaten. Inbasio desberdinek bide izan behar dute. Honela, indio ebangelistek aurrera eramandako inbasio erlijiosoa nola garatzen den ikusiko dute rnarxismoaren bidetik abiatutako indioak. Ebanjelismoaren bidea aukeratutako indioek, berriz, marxistek zabaldu inbasio pol tikoa nola burutu den ikusiko dute. Ondoren elkar ulertuko dute. Ikaragarrizko animalia gara gu, hots, errepublika batzuk batera jarrita bezain haundia. Arlo ezberdinetan trebe diren emakumeak eta gizakumeak bildu ditugu gurekin. Oroitzapenak, Begiak, Lataginak, Hatzaparrak, Nerbio rnandariak, Giharrak, Hegoak, Belarriak, Hezurrak, poliki edo aguro ibiltzeko Oinak eta geure burua defendatu eta besteei eraso egiteko, eraikitzeko eta suntsitzeko Besoak behar ditugu askatasuna lortzeko Dena den, gorputza ez da burua, latagin bat edo mingaina bakarrik. Guk elkarrekin lotzen\nJ a z te n,wd ditugu denak. Indar mota guztiak eta ausardia modu guztiak, atzera egiteko eta zabaltzeko dauden era guztiak bata bestearen ondoan daude gure baitan. Trebetasun guztiak ez dira, hala ere, xede ezberdin bilakatzen nahitaez. Cure ernamuina ez da kristauen, komunisten, nazionalisten, erregionalisten edo beste edozein aldaki europear baten tresna bihurtuko, ezta harrokeria eta haundikeriaren oinarri ere. Lehen agerpenetan ahul azalduko da gure antolaketa. Hasieran garaipenak behar ditu haundi egin dadin, ez, ordea, kakalardorik inguruan. Bide luzea daukagu aurretik,korrika eta presaka elcitearekin ez da ziurtatzen lehenengo helduko garenik amaierara, ezta sikiera helduko garenik ere.\ndigute jendetzarekin elkarrizketa sortzen dutenak. Gainera, intelektualek ez daukate gure ideien beharrik, polemika pizten jarraitzeko adinako oismoÂť kopuru galanta eskuratu ahal dituzte eta. Zuzendariek eurak baino luzaroagoan iraun ei du Egitarauak. Horrexegatik aurrikusi behar ditugu aldez aurretik oraingo programan, sor daitezkeen banaketa arriskuak.\nNazioa izateko ez zaigu estatua baizik falta. Kriolloek badaukate estatua baina denetik falta zaie nazioa izateko\nHerriak eskaera argi, zehatz eta egonkorren bidez jakinarazten dituenean bere erabakiak, erabaki horiek ezin dira aide batera utzi. Zalantza, gogo falta eta mesfidantza dakartzate erreklamu lainotsuak. Hon i dela eta, arazo orokorrak direla kausa hasitako borrokak, hitzak eurak eragindako borrokak bilakatzen dira. Egitarauak elkartu, btu eta batu egiten gaitu eta egindako aurrerapena neurtu. Bidea da eta baita bide horrek behar duen gidaria ere. Derrigorrez ezarritako lemak galerazten dituen bezalaxe, eztabaida antzuak ere galerazi egiten ditu. Elkarte barruan irentsiak izan gabe sartu ahalko gara horn i esker. Laguntza ere eskeiniko digu larrialdi bakoitzean bere iritzia ematen duenean. Politika munduko zuloetan geure lekua aurki dezagun bidea erakutsiko digu, estropozorik egin gabe, zuzen, izarrei begira dagoenez gero. Kriolloak, aldiz, ez omen dauka honelako antolaketaren prerniarik, are gutxiago oraindik honelako ideologiaren premiarik. Izan ere, bere haundinahia sudur ederra bilakatu zaio, berak adierazten diolarik noiz erabili ideologia bat eta noiz beste bat. Gure programa, bestalde, ez da bilakatuko ideia berriekiko zuhur eta kritiko agertzen diren akademikoen azterketagai hutsa. Jakituriak gizaseme koldar harroak sortzen ditu. Buruzagi gehiegidun ejertzitoak ez du inolako baliorik. Erudito zaputzak baino gehi ago balio\nEdozein aukera izan daiteke aproposa herrietan ezartzen hasteko, batipat aukera garbirik egin ez duen jendearen artean zabaltzeko. Irrati, egunkari, hauteskunde, urtebetetzeak... emango digute betiko leloari ekiteko beta, Tawanacuk egin bezalaxe, prisarik gabe baina etenik egin gabe. Heldu zaigu, dagoeneko, hazia ereiteko garaia, eta ez dio inporta ale bakan batzuk porlan gainera jausten baldin badira ere, Andeetako biztanlego osoak du, honenbestez, Ketxuaimararren ahotsa entzuteko eskubidea eta. Egitarau honek motza izan beharko du. Ketxuaimarar orok buruz ikasteko modukoak diren bost edo zazpi adierazpen besterik ez, korapilotsuegiaez izateko; korapilotsuegia izan ezkero, akademikoek bakarrik ulertu ahalko dute baina ez beste inork eta. Geure odolarekin, ametsekin bat egingo da egitarau hau, honela, kontu honi buruz izango da gure azken burutazioa loak hartzerakoan, eta esnatzerakoan ere honetarako izango da lehendabiziko burutapena. Politikaren mugak baino urrunago\nAndeetara askatasuna ekartzea eginkizun kosmikoa da. Kontinente osoko mendirik garaienak gara, mundu osoko bigarrenak hain 53\nKolonialismoa Kolonetik dator zuzen ere. Politika hutsean geratzea baino arduratsuagoa da, beraz. Arrazoizkoak diren azalpenak oneritzia jasotzen dute baina ez dute garrik pizten, ez dute egonkortasun eternalik pizten. Herriak norabide baterabideratzenduenean bere ahalegina, elementu mistiko bat sortzen du; xedea kulturaeta arraza legez bizirik irautea denean, berriz, beste elementu bat agertzen da nagusi bezala. Eginkizunak eurak dira tresna sortzaile, azken finean. Honela, esperientzia eta giharrak nahikoa dira zubia eraikitzeko; hazia ereiteko ohiturak jarraitzen ditugu, ehundaka urtetan zehar dirauen zapalkuntzarekin bukatzeko, aldiz, tresna mistiko-erlijiosoak azaltzen zaizkigu. Biharko eguneko suak dagoeneko kiskaldu dituenak, harreman estuan daude elkarrekin, bame-barnean sentitzen dutenak elkartzen duten hori eta ez interesak, erropak edo azalak. Aurrera egiten dute zuzen, urrutira so egiten dutenez gero. Geure mistika da Andeetan dagoen mistika bakarra. Espainiarren une gosea ez da, 54\naldiz, rnistika; digestioa hobeto egiteko direla yoga saioak uste dute kriolloek, horixe dela mistika. Ketxuaimara herriak bakarrik erakusten du bere borondatea ekintza mistikoan garbitzeko moduko pairamenduak, itxaropena, pazientzi a eta bizitza Andeetan. Ideiak, sentimenduak, pentsaerak, emozioak, jakituria... bat egiten dute Ketxuaimararren baitan. Ez ditu, honenbestez, bereizten. Horrexegatik agertzen da, hain zuzen ere, patxadatsu, oinarri sendorik ez duten mitoak tente mantentzeko adinako barne-mundua daukalarik, etsi gabe baina intolenunziari uko eginea. Xede nagusia dela kausa pizten den arima kolektibo garbia da mistika. Kosmoseko edertasunak liluratu dituen herriak, milaka urtetan zehar landutako borondate bat da mistika hau eta herritik bertatik kanpo ez daukagu horrelakorik, noski. Ez da fanatismoa, ixiltasuna edo korapilo iluna buru barruan, argitasuna, jakiteko irrika baizik. Andinoaren mistika honek uxatu egingo du Espainiatik ekarritako\nazte fanatismoa. Andealc lur jota daude. Haatik, orain mila une gertatu zen bezalaxe, orain berriro ere, elurrez estalitako mendi puntetatik jeitsiko zaigu kultura. Euren buruak zerua eta luna bitartean babesten dituzten komunitate sakratuek Kosmosean ikasitako jakituria dute, zain daude eta bitartean, inbasioaren ur urduriak badatoz, dagoeneko behe aldera; Aylluek zuzenduko dute komunitateon eta etxe-unibertsoaren artean gertatuko den adiskidetzea. Laguntasun osoa dagoenean kide zaharren artean, Inkari bezalako mitoak agertzen dira. Hala ere, mor ezingo da harro agertu Inkari osorik ikusi duela eta, leku ezberdinetan lurperatu, haizean zabaldu eta erreketan harrika bota bait ziren bere gorputz zatituaren errautsak. Lur, Landare, Harkaitz, Animalia, Hodei eta Jende bilakatu zen errauts hon. Ketxuaimara guztien artean, zelaietan, txapakoetan zabaldu da honen zatiren bat. Betirako xahutu nahian. Andeetako aide guztietara zabaldu zuten. Hala ere, iratzarri egingo da eta batu egingo du zatitu a izan zen gorputzori berriro ere, Tawantinsuyua bera osatzen duel arik. Andeetako zenbait eskualdetan, Hunacayo, Peru, Chugnisaca, Potosi eta Bolivian bizi diren emakumeak zinta beltza daramate kapelan. Mende garaietan bizi diren beste batzuk, aldiz, bakarrik arropa beltza daramate soinean eta, noski, badaukate alderik Khewaymararrek soinean daramaten atzaten arropekin erkatzen baldin baditugu. Dena den, ohitura honek badauka bere arrazoia, arrazoi inportantea; lutoz daude Tupaj Aman Inca, Tomas Katari eta Tupaj Katariren heriotza dela eta. Kolorezko arropak berriro jantzi baino lehen, euren pena gogortu egingo da, hots, diamante zorrotz bihurtuko da.\nKetxuaimararren estatua Lur honetako berezko komunitatea gara Ketxuaimararrok, bertako odola, hizkuntza, lana, sukaldaritza, janzkera, anea, musika, erlijioa, galdutako askatasuna eta egungo zapalketa, horrenbestez. Lanbide guztietan dago gure arrazako jendea. Nazio izateko ere ez zaigu estatua besterik falta.\nCIVILIZICION DEL INDIO,\nP ESCUELA INDIANA Be ti m 11\nll mETo-iiio\tri11\tPARA\nENSEÑAR A LEER Y ESCRIBIR A LOS INDIECITOS\nRi. Lij 1.111\n1\t[I QUICHUA Y CASTELLANO, iLlí-,, EN\nPor el Cura C. F. B.\nTipografía de EL PrzoonEso.\nFi F• r7- -- E 17— - [. •\nIndiecito gaixoak, gero!\nKriolloek badaukate estatua baina denetatik falta zaie nazioa izateko. Tawantinsuyuaren lurretan daude daukaten odola nolakoa den jakin gabe; Andeetan, europartzat dauzkate euren buruak, Europan, aldiz, amerikartzat, Espainia, Frantzia, Ingalaterra, Alemania, Estatu Batuak, Errusia, Brasil edo Argentinaren morroi dira; ez dakite ezer Europako kulturari buruz, hala ere, haundietsi egiten dute; bestalde, Espainiako hizkuntzan, hots, espainieraz mintzatzen dira eta Ingalaterra, Frantzia, Alemania edo Errusiako hizkuntzak ikasten an dina; Txina, Frantzia edo Estatu Batuetako sukaldaritzaren zale dina baina gure janari a jaten dute premia larrian daudenetan, bizirik irauteko; Europa edo Estatu Batuetatik ekarritako arropak daramatzate soinean edo, besterik ezean, janzkera kopiatzen digute; Europan egiten den artearen itzala dena erosten dute eta dirua egiten dute hegoaldeko metropolietan Ketxuaimararren artea salduaz. Indioen edo atzerrikoen musikaren doinuak entzuten eta dantzatzen dituzte; Judean jaio zen euren erlijioa, orain gunea Erroman dago. 55\nKetxuaimararrak kriolloak baino baldintza gehiago betetzen ditu nazioa osatzeko, kriolloen errepublikak, aldiz, Europa eta Andeen artean daude, bietan baino inon ez, inongoak izan gabe. Burua han, haruntz begira, oinak, berriz, hementxe, barruraino sartuta; Europaren menpe dirauen bitartean, gero eta urrunago izango dituzte oinpean dituzten lurrak, horrelaxe gertatzen dira gero gertatzen direnak; aldaketak egiten hasi eta suntsipena\nEhundaka urtetako errepublika hautsak estali duen milaka urte bizitako arkaitza gara gu\ndakarte, o,kerrago, beraz. Lur hau kriolloak jaio baino milaka urte lehenago ezagutzen duenak erakutsita ikasi beharko du kriolloak Andeei lotzea erabakitzen baldin badute. Nazioak sortzeko arrakastarik izan ez duten proiektuak dira Andeetan kriolloek antolatu estatuak; izan ere, nazio bilakatzeko eurenak diren hizkuntza, erlijioa, janzkera, sukaldaritza, kultura eta lana izan behardituzte eta itzal huts, hots, nazioarte mailan indarrik ez duten errepublikak izateari utzi egin behar diote. Hain dira hutsak, ezen ez dira gai gure bizimodua eta Kosmosari ikasitako jakituria errespetatzeko. Iraganak eta egungo gertakizunek ondo baino hobeto adierazten dute guk kriolloen gizarte, estatu eta arazoetatik kanpo egon behar dugula. Ehun eta berrogeita hamar urtez, milaka urteak dituen Andeetako nazioan sartzeko aukera izan zuten kriolloen errepublikek baina bere aldetik moldatzea aukeratu zuten eta gu iraungitzeko asmoz antolatzen dituzte euren ekintza guztiak. Zentzurik gabeko zatiketak eginez banatu zituzten Andeetako lurrak urrutitik, kulturarik gabe etorri ziren erregeak; horiek ezin zuten lur gunerik sortu bere kabuz, hori badakigu: Ultzeekin soruan sartutako makila bati btu56\ntako ÂŤcordelÂť bateaz lagundurik borobilak marraztuz neurtzen zuten luna. Garai horretan bertan, ehundaka kilometrotako biragune bikainak marrazten zituen gure herriak, ubideentzako biraguneak, alegia. Herrialde diferenteetan banatuta jani gintuzten, zenbaitetan, elkarren etsai diren herrialdetan banatuta. Kriolloek, egun, euren sekta erlijioso, politiko, erregional eta ermandadez ezezik sekta sindikalez eta kirol sektez ere baliatzen dira gu herri bezala bana gaitezen. Sekta hauetako bakoitzarekin ez da, gainera, banaketa bukatzen. Ketxuaimar bakoitza zatitxo bat, bere nazioarekin loturarik agertzen ez duen gizasemea, nazioarekiko ezaxolatia bilakatu dadila nahi du kriolloak. Bostehun urte baino luzaroagoan dirau bizirik gure herriak. Bost mende baino gutxiago dira inbasioari ekin ziotela. Birreinatuak hirurehun eta hogeita hamairu urte iraun zuen. Badira, bestalde, mende eta erdi errepublikak eraiki zirela. Egun kriolloen eskuetan dagoen aginte egongaitzak herri indioaren iragana, ondo errotutako iragana eta etorkizuna ezkutatzen dituzte. Orain guk bizi behar dugu, gure iragana zein izan den jakinarazteko garaia heldu da, bada. Handia badirudi ere, perspektibak berak eragindako itxuraldaketa bat besterik ez da. Iraganeko kontua dira birreinatuak, gu, aldiz, orainaldiagara. Errepublikak indianizatu daitezke edo desager daitezke, gure herriak iraun egingo du, baina. Izan ere, bi aukera geratzen zaizkie errepublikoi: batetik, Andeekin bat egin, bertatik ikasi eta Andeek bizirik dirauten bitartean, bizirik iraun; bestetik, ez utzi Europako ereduak kopiatzeari eta iraun gero eta beherago datorren europazaletasunak zutik dirauen bitartean. Espainiarrak bidali genituen baina euren arrastoak hementxe daude oraindik. Bereganagaitza gertatu zitzaien herria gara gu. Ehundaka urtetako errepublika hautsak estali duen milaka urte bizitako arkaitza gara, jatorrizko harkaitza. Errepublika txikietan zatitutako nazio-herri haundia osatzen dugu guk. Inken garaikoak, harrizkoak dira Cuzco, Lima et Quitoko zimenduak, kolonoek eraikitako paretak, berriz, lurrezkoak eta gaineko\nGure herriaren askatasunak kholloa hartuko du ustekabean, norbait hartzekotan.\npintura, ordea, errepublika garaikoa da. Paretetako lur eta pintura hau berera itzuliko da edo bestela, Harri bihurtuko da eta egutegietan harkaitzok agertuko zaizkigu berriz. Bitartean, Mitimaek ez diote herriak elkarrekin lotzeari utzi, odolak txertatzen dituzte gizasemea sortzeko. Kolonializatuak izan diren errepublika iragankor horiek Tawantisuyu etemoan sartuko dira. Krisialdeetatik irten ezinda bizi diren gobernuok bukatu egingo dute larritasunokin, honenbestez Andeetako tenperamenduan bameratzerakoan. Behin hazia erein eta gero, lur garaiak eta beheko lur sailak elkarrekin ehotzeko garaia iritsiko zaigu,komunitate bat beste komunitate batzuekin elkartu, mugak apurtu, Tawantinsuyuaren pusketak alkarrekin kateatzeko eguna, alegia. Ehoketa egin eta gero, eraikuntzei ekin behar diegu, honela, berriro jasoko dugu piramide eternoa, taupadaka eta bueltaka hasi eta sakabanatutako pusketak aurkitu eta zatiok ordenatzeari helduko dion piramidea, hain zuzen ere. Gure herriaren askatasunak kriolloa har-\ntuko du ustekabean, norbait hartzekotan. Aurrez ikusi du Planeta osoak iratzarri egin garela eta dagoeneko, zain daukagu. Beste kontinente bateko eskolatu, ikasle edo turista soil bat datorkigunean Andeetako mendi puntetara bertako berezko gizakia hau da, Ketxuaimara, ezagutzera dator baina ez krioBoa, Ketxuaimararran itzala, noski. Nazio Bateratuen multzoan sartu berri diren Afrika eta Asiako herrien laguntza izango dugu, eurak ere europarren inbasioa jasan bait zuten. Kolonek bereganatutako lurraldeak berriz libre utzi arte ezin zaio munduko deskolonizazio bilakaerari amaierarik eman. Kriollorik zintzoenek onartu egingo dute gure antolaketa; badakite komunitateko Ketxuaimarar batek ez duela osketarik egiten, mor hiltzen, gezurrik esaten eta ez dela ezeren antsiaz bizi. Gainerako guztiek, berriz, betidanik erakutsi dute hainbeste gorrotatzen dituzten Andeetatik mirestutako Europara eta Estatu Batuetara aide egiteko gogoa. Lagunduko diegu amets hori betetzen, honenbestez. Horrelakorik egin da gainera, antzinean. Orain dela ehun eta berrogeitamar urte, gobemu\nWankar, Ramiro Reinaga, indianismoaren teorizatzailea. berriek txartelak ordaindu zizkieten Espainia kuttunera itzultzea nahiago izan zutenei. Lan egiten duena beste edozein baino hobeto biziko da. Gure komunitateek ez dute oziorik, bai, aldiz, kolorerik. Izan ere, hilketak egitea ezingo da lanbide izan, kontrola ikaragarria izango delarik. Menditik Limara jaitsitako Ketxuaimararrak hasi dira, iadanik, hirietako delikuentziari ondo baino hobeto aurre egiten. Errespeto erlijiosoa ereiten dugulako irrigarri uzten gaituzte. Gaur egun hobeto ulertzen da eta lurrak, dagoeneko ez die jaten eman nahi hondatu dutenei. Hazia ereitea kizun bat izango da berriz ere. Miloika Ketxuaimarar eta bestelako indioak izardi patsetan eta lanean daudelako, Errepublika kriolloek arnasa hartzen dute, jan egiten dute, jantzi egiten dira, dibertitu egiten .\ndira eta ametsetan egiten dute. Izarra galdutako indioak euren herrialdera bueltatzen direnean, kriolloek eraikitako hirietan ez dute ezer egingo galerazteko ez bait dira mor izango gun i erabakiak hartzea aragozteko. Cure seme-alaben heziketa guk, geuk, aukeratzen uzten gaituzte edo geuk sortuko ditugu eskolok. Ketxuaimararren goseari irtenbide bat bilatzen ez baldin badiote, guk, geuk, Ketxuaimararrok erabakiko dugu zer egin. Kriolloek sortutako estatuak ez baldin badira indianizatzen, guk, geuk, sortuko ditugu geure estatuak. 40-\nWankar. 1492-1992 Palabra india. Contracanto Argit. VIII. kapituluaren itzulpena.\nIndianismoa eta marxismoa (Etnogarapenari egindako hurbilketa) Antxon Mendizabal eta Sagra Lopez\nA merikar lurraldeetan nazio indio berriak azaleratzen an diren unean, marxismoaren eta indianismoaren arteko gatazka ikusten dugu; eta hori, boterearen ugazabek, indianismoa klase borrokatik eta herriko askatasunaren aldeko borrokatik dibortziatzeko ahalegin eta esfortzu handiak egiten an diren honetan, hain zuzen ere herri indioen usario eta ohituretan amerikar identitateetatik jatorrizkoena hedatzen an deneko kontzientzia zabaltzen an denean, alegia. Hala ere, Amerikaren historia alineatuan, laino grisen artean dagoena, bere aintzineko iturrietan, bere historia ezkutuan, energiarik dinamiko eta berrienak ikusten dituzten intelektual antinperialista zintzoak gero eta gehiago dira. Solidaritatean eta ez norberekerian, elkarrekikotasunean eta ez etekinean, ama lurrarekiko errespetu ekologikoan, demokrazia gardenago batean eta armonia kosrnikoan oinarriturik dagoen bizitza. Eta Amerika sakoneko herri hauen altxor bitxiak dira , bereziki, botereak satanizatzen dituenak. Eduardo Galeanok dioen bezala: «Izan gaitezkeena ez\njakiteko, izan ginena ukatzen eta ezkutazen zaigu». (1) Wan kar -i egindako elkarrizketa\nEta indioen pentsamendu politikoa garatzen ahaleginduko dena Ketxuanazionalitateko Wankar (Ramiro Reinagaren izen indioa) izango da: «Cure arteanez dira gizabanakoak, ezta pertsona jakintsuak ere, herriak baizik, pentsatu egiten duten herriak». Wankarren ustez, (‹Indioak badaki etorkizunerako giltza bere iraganean dagoela. Horregatik, gure ira gana ezagutuz gure etorkizunerako bidea ezagutuko dugu. Baina hori zapaltzaileak ere badaki eta gure historia ezabatzen ahalegintzen da etorkizurterako atearen bidea itxi nahian, gure iraganaren ezagupidea galeraziz». (2) Honela, Wankarrek, Tawantinsuyuaren berrezarpenaz amesten du (faltsuki inkar inperioa deitu izan zaiona; berak dioenez, « ezin bait da inkar inperiotzat definitu ez abesti militarrik, ez gerra edo ejertzito edo beste kontzeptu belikorik definitzeko hitzik ez duen zibilizazio bat»).(3) 59\ndaz te Zuri aren zibilizazioaren aurka, Wankarrek zibilizazio indioaren maila guztietan ezartzen du borroka:«Gure farmazia natura da, lukroarekin loturarik ez daukana. Osaketa bat ezin da ordaindu, ordainketa onartzen bada osatzeko boterea galdu egiten baita.( ...) Eta ezagutza ez dago monopolizaturik, pertsona guztien artean banaturik baizik. (...) Gure artean ez dago ez diru,ez prostituzio, ez ejerzito, ez zoro-etxe edo poliziarik». Men-\nProletargoaren klase borrokari buruz dagoen erreflexioa marxism oak oso ondo adierazten badu ere, gizateriak bere emantzipaziorako erabilitako beste borroka moetei buruz egin ohi duen erreftexioa oso ahula da\ndebaldeko demokrazia eta garapen-ereduaren aurka, Wankarrek Ayllu-aren jabetza soziala, botere errotatorioa eta armonia kosmikoa ezartzen ditu; zuri aren elikadura-sistemaren aurrean indioen elikadura-sistema, etab. Wankarrek, antzinako marxista eta Boliviako esperientzian Che Gevararen laguna izandakoa (horretan parte hartu zuelako 30 urteko gartzela zigorra ezarri zioten) ez du uste indianismoa eta marxismoa bateratzea posible denik. Berak dioenez: «Guatemalan eta P erun dauden gerrila marxistek, indioak bere askatasuna lortzeko bere identitateari uko egin behar diola diote» Wankarren ustez, aitzitik:<< Askatasuna indioen identitatean dago» eta horregatik esaten du, «marxismoa, ideologia kolonialista, europearra eta zuna da». Eta bere esperientzia aberatsean oinarriturik zera baieztatzen du:<<Marxismoarekinez dago elkarrizketarik, bakarrizketa baizik, elizarekin gertatzen den gauza bera da. Ikusten denez, askatasuna lortzeko Kristo eta Marx 60\ngainditueginbehar dira». Wankarren aburuz, V. medeurrenaren oroipenean, hilketak eta zapalkuntzak ospatzeko, ezkerra eta eskuma bat datoz. Eta horrela dio, argiro:«Indioak ez du zerikusirik, ez ezkerrarekin, ez eskumarekin. Indioa bi hegalez hegan egiten duen txoria da». (4) Marxismoa, Nekazalgoa eta Arazo Nazion ala\nWankarren esanen aurrean marxismo ofiziala nahastua, zalantzati eta ezintasunean somatzen duelarik bere burua, kontra egiteko historian zehar erabilitako biderik deitoragarrienakerabiltzenditu: disidentzia politikoaren satanizazioa (Wankar CIAren kidea dela, etab.). Ertaroko Elizak bezala (eta logika dogmatiko eta erlijioso berarekin) marxismo ofizialak Wankar desprestigiatzeko eta klase zapalduek behar duten eztabaida politiko-filosofikoa ekiditeko irainera jotzen du. Hala ere, dagoen logika materialista eta marxista, borroka sozi al eta politikoen logika, zahar eta berriaren artekoa, gatazkaren logika alegia, marxisten euren aurka doa. Honela, esan dezakeguna zera da: proletargoaren klase borrokari buruz dagoen erreflexioa marxismoak oso mido adierazten badu ere, gizateriak bere emanzipaziorako erabilitako beste borroka moetei buruz egin ohi duen erreflexioa oso ahula da. Aurrerapen hau oztopatzeko zenbait elementu tartekatuko dira: langileen mugimenduan sartzen diren intelektual burges txikiak, klaseen aurreritziak (nekazalgoari begira bereziki), gizarteko ideologia dominatzaileak (Estatu Nazioaren ideologia nazionalista bereziki) aurreritzi etiko eta arrazari dagozkionak, (europearra ez den pentsamenduaren aurrean bereziki). Nekazalgoaren gatazkak, borroka nazionalak eta erreflexionatzeko dauden zailtasunak, besteak beste, oztopatu egiten dute materialismo historikoaren garapena. Hon i bai, hutsune hauei esker, sektore burgesak, teknokratak, kaletarrak, eurozentrikoak eta ekonomizistak, eskuratu egin dute materialismo historikoaren zientzia, eta hori nekazari, herri zapaldu, Hirugarren Munduko komunitate, emakume, ekologista eta abarren kalterako. Eta honela azaltzen dugu zergatik erreprimitzen dituen marxismo ofizialak hainbeste alditan gizarte berra plazaratzeko\nLurraldea berreskuratzea da helburu garrantzitsuenetarikoa. NoM bere burua garatzeko lurraren jabe izatea denok gogoan. ahaleginak, inperialisten eta burgesiaren jarrerarekin bat eginez.\nLatinamerikar marxismoa eta indianismoa Amerikako herri indioen kontzientziazio prozesuaren aurrean ( 26 eta 80 milioi pertsona gutxi gorabehera estimazioen arabera) latinamerikako marxismoak, marxismo europearraren morroi dena, kultura europear baten bamean garatua nahiz beste kontinente batean izan, Amerikako estatu nazioen kultura europarrek herri indioekiko dituzten kontzeptu arrazistak onartu egiten ditu. Modu honetara, indioa, nekazari edo gizaki zapaldu modura bakarrik azaltzen da. Testuinguru honetan kokatuz, Victor Raul Haya de la Torre eta Mariategui pentsalariek egindako hurbilketa teorikoak direla eta, asko izan dira - marxismoa barne kontra azaldu direnak. Desbideraketa burges eta idealistatzat jo izan dute\nmarxista askotxok bi autoreon lana. Hala ere, desbideraketa hauei buruzko hausnarketak dira, prezeski, autore hauen ekarpenak. Honela, Mariateguiren ustetan, Peruko aurrerapena itxurazkoa bakarrik izan zen, gehiengo indioaren aurrerapena berekin ez zekarren ustezko aurrerapena. Nahiz eta ikuspegi ekonomizistaren morroi izan, defendatu egiten zuen lurraren erreibindikazioa, herri indioen erreibindikazio sakon moduan ikusiz. Nekazal komunitateetarako, bereziki, lurraren sozializazioa berezko zuten faktore modura ikusten zuen. 1927an, beste idazle peruar batek, Victor Raul Haya de la Torre, indioen arazoa amerikarren arazoa zela esaten zuen, amerikarren gehiengoa jatorriz indioa zelako. Berak dioenez, herri latinoamerikanoen programa ekonomiko-politikoak, nekazari eta langile indioek osatzen duten gehiengoan egon beharko luke oinarriturik. Au tore biak bat datoz esatean\nHemen eskubieen aldeko iharduera sendoa eraman beharko genuke aurrera nazioarte-mailan onar ditza ten.\nPeruko berregituraketaren oinarriak, ekonomia inkaiko hartatik zutik dirauten oinarrietan hasi beharko liratekeela eraikitzen (teknologia modemoa erantsiz). Haya de la Torre idazleak, komunitate indioen funtzio historikoa defendatzen zuen, latinoamerikako historia ofiziala berrikusi beharra planteatuz. Guzti hauek esanda zenbaterainokoak izan diren marxismoak komunitate hauetan sartzeko izan dituen zailtasunak ikusi ahal da. Gogora dezagun Che Guevararen Boliviako esperientzian korronte ekonomizistek izan zuten eragin handia (Wankarrek gogoratzen du porrota handia izan zela eta galdu bazuten ez zela ejerzitoaren lanagatik izan, inguruneari egokitzen jakin ez zutelako baizik).\nnista eta kalteturiko komunitateen artean. Gogora dezagun 1985ean Tomas Borgek egin zuen autokritika. Horrela esaten zuen: ÂŤEtsaiak miskitoei hitz egiteko irratia jarri zien eta miskitoen hizkuntza erabiltzen zuten; horrela, miskitoen hizkuntzaren bitartez, sandir)isten aurka izugarrizko irainak botatzen zituzten (sandinistak euren lurra lap urtzeko, erlijioa kentzeko edo hizkuntza desagertarazteko etorri zirela esanez) eta ikusi zenez, miskitoek miskitoeraz hitz egiten zietenei sinistu zieten eta ez gun, espainieraz hitz egiten genuenoi, euren hizkuntza ulertzen ez genuenoi, curen erreakzioak eta ohiturak ezagutzen ez genituenoi. Haiek gizaki arrotz bezala ikusten gintuztenÂť.(5)\nEra berean. sandinistek kostalde atlantikoan izan zuten porrota izan behar dugu gogoan. Nikaraguan ere, herri miskitoetan sandinistek miseria eta azpigarapenaren arazoa baino ez zuten ikusten, berauen identitate difereraziatua onartu gabe. Horrela, arazoak konpontzeko plantemendu mili tarrak diseinatzeak ami ldegi sakona sortarazi zuen sandi-\nHon i bai, gogoetagai izan behar duguna honako hau da: Nola uler liteke ezkerrak\nNikaraguan boterea hartzerakoan miskitoekin era horretako politika jartzea martxan, hain zuzen ere desberdintasunik ez daukana historikoki espaĂąolek egindakoarekin. Esan beharra dago komunitate indioen aurka marxismo ofizialak eta eurozentrikoak aplikatu dituen\nE4Jaztend0 jarrerak tau oinarri nagusi dituela:\n1. - Ekonomizismoa, indioa nekazari edo klase baten partaide bezala baino ez duelako ikusi, berezko identitate kulturala ukatuz. 2.-Etsai amankomunaren aurrean klase bateratzearen aldarrikapena, komunitate indioek emanzipaziorako behar dituzten proiektu berezi eta propioak ukatzen dituela.\nhondakinen gainean, kolonizatzaileak, lehen lanerako basapiztia zen kolonizatu hori, esklabu mentala bihurtuko du. Indioaren kontzientzia eta oroimen historikoa ere apurtu egin behar da, modu horretara ugazabaren ispiluan bakarrik ikusi ahal dezan bere burua. Gai honen inguruan, bere herriaren historia gogoratuz, Wankarrek zera dio: «Bolivian irakasten den historia ofizialak, frogaturik\n3. - Estatu Nazioaren mantenimendua,\nNikaraguan ere, herri miskitoetan sandinistek miseria eta azpigarapenaren arazoa baino ez zuten ikusten, berauen identitate diferentziatua onartu gabe\nespazio honen barruan komunitate indioei ematen dizkieten konpetentziak baldintza desfaboragarrietan oinarritzen direlako.\n4. - Paternalismoa, izan ere ezkerra era mesianikoan (bere iraultza-kontzeptzioa balio duen bakarra delakoan) ahalegintzen delako komunitate indioak emanzipatzen, indioek eurek izan behar dutela emantzipazio horren abiaburu ahaztuta. Identitatea eta bortxaketa koloniala Komunitate indioen iraultza-prozesuak duen berezko izaera atzeratzen an den bitartean, ordea, jasan egin behar dute egunero boterearen biolentzia bortitza, biolentzia honen bidez saiatzen baita boterea indioen identitatea deserrotzen eta duseztatzen. Frank Fannon-ekin bat eginez, gogora dezagun kolonizatuaren gizatasuna nahitaez ukatua eta debaluatua izan behar dela prozesu kolonialinperialamantendu ahal dadin. Modu honetan, berezko izaerarena izan behar da emanzipaziorako proiektuaren oinarrizko osagaia; gutxietsitako gizatasun hori berreskuratzeko ahaleginaren zutabe. Herri amerikarren identitatearen ukapena dela medio, kolonizatzaileak «indio» edo oindigena» bihurtzen ditu gizaki direnak (hau da, erdi gizaki eta erdi basapizti) eta era guztietako zentzu txarreko izen peioratiboak ematen dizkie.\nGiza identitatea deuseztatzeko asmotan jarraitzen den prozesua guztiz biolentua denez, terrorearen bitartez gauzatzen da. Indarkeriaren helburua, kolonizatua alienazio egoeran mantentzea da, alienazio hori egoera «normala» eta onaturala» bihur dakien lortuz. Honela, kolonizatuaren berezko nortasunaren\ndauden zenbait gertaera ukatzeraino insten da. Zuriak boterean mantentzeko egiten den historia da; zuriaren historia horrek kolonialismoaren aurka indioek erakutsi duten borroka iraunkorraren existentziaberaezkutatu egiten du. Honda, Tupac Atnaru eta Tupac Katari (latinoamerikan inoiz ezagutu diren gudalosterik handienak gidatu zituztenak) bandidoak izan go dira,besterik gabe. Bolivia hitza bera ere gezur batean oinarritzen da. Bolivar, Sukre, San Martin eta abar, ez ziren latinoamerikako (Indioamerikako, hobeto esanda) egiazko askatzaileak. I ndependentzia etorri baino 15 urte lehenagotik erreinuordetzak jadanik deuseztaturik zeuden, 1780 eta 1781 ean Tupac Amaru-k gidatutako iraultza indioak eragindakoagatik inoiz ezin bait zuten bururik jaso». (6) Beraz, klase nagusiak ezartzen dituen mito, kontzeptu eta ideiek, kolonizatuaren etorkizuna ezezik bere iragana ere baldintzatzen dute, indioak ezagutu ez dezan bere burua historian saiatzen baitira. .\nHon i bai, identitaterik gabeko herri bat erraldoi itsu bat da, bera lotzeko erabiltzen diren kateak apurtzeko gauza ez dena. Bere 63\nreJ a zt e identitatea berreskuratzen ahalegintzea, aitzitik, identitate horni proiektu bat ematea, bere erresistentziarako ahalmenean sakontzea da eta bere burujabetasunerako borondatea garatzea.\nten dituen zibilizazio alternatibo bat dela, lurralde muga berriak, era sozial berriak eta prozesu kultural berriak birmoldatuz (egun Guatemalan, Mexikon, Bolivian eta Perun ikusten duguna). Konklusio gisa\nIdentitatea eta Estatu Nazioa\nAmerikako Herrienzapalkuntza-prozesuak jarraitu egiten du Estatu-Nazioaren ezarpenaz.\nIdentitaterik gabeko herri bat erraldoi itsu bat da, bera lotzeko erabiltzen diren kateak apurtzeko gauza ez dena\nFrantziako Iraultzan oinarriturik zegoen Nazio berriaren ereduak, Espainiar inperioak zituen lau erreinuordeak, burgesia kreoloak dominaturik dauden 17 nazio ezberdin bihurtzen ditu. Burgesia hauek euren proiektuaren garapenerako honako baliabideok aktibatzen dituzte: gaztelaniera, erlijio katolikoa, esplotazio soziala eta komunitate indioen gizatasunaren eta eskubideen ukapena (7). Honela, nazio berri hauek, bertako komunitateen aurka, eta erabateko desagerpena lortu nahian gerra militar eta kulturalak gauzatuko dituzte (Argentinan Patagon-eko sarraskia, Txileko Maputxeen hilketa eta Mexikoko Yakiekin egindako triskantza, eta Guatemalako Maien aurka, Chihuahua indioen aurka, Salvadorreko Pil-pilen aurka, eta Kolonbia, Venezuela, Ekuador eta Brasileko indio ehiztarien aurka. Zapalduta, gutxietsiak eta akulturizatuta, egungo estatu-nazioen barruan (8) herri indioek gaur egun duten arazorik garrantzitsuena, euren biziraupen fisikoa eta kulturala ziurtatzearena da. Edozein modutan, herri hauen proiektu bateratzaileak eta nazionalak atzeraezinekoak dira. Eta honako han ikusten dugu:indioen programa politiko-sozialak nazio-estatuen historia eta lurraldea apurtu egi-\nArtikuluan egindako azterketatik ondorio batzuk azpimarkatu nahi ditugu: 1.-Herri zapalduek berreskuratu egin beharko lukete materialismo historikoaren teoria: eta, halaber, herri zapalduen iraultzaileek materialismo historikoaren agente teorizatzaile izan beharko lukete. Honela, klase sozialen borrokak, nazio askapenerako borrokak, emakumeen emantzipaziorako borrokak, gatazka ekologikoak,... aberastu egin beharko lukete marxismoa berriro ere. Eta berriztaturik dagoen teoria hori, zapalduen mesederako gauzatu beharko lirateke, borroka sozial berrientzako berriro ere ezinbesteko bihurturik. Gun i dagokigunez, marxismo berriztatu horrek, herri zapalduen ikuspegi, esperientzia eta ezagutzan oinarriturik egon beharko luke. 2.- Herrien eskubideen aldeko iharduera sendoa eta amore ez ematekoa eraman beharko genuke aurrera, nazioarte-mailan onar ditzaten. 3.-Estatu-nazioaren markoa gainditu egin beharko genuke herriko eskubideei, eta bereziki, autodeterminazioaren eskubideari (maila kultural, politiko eta sozialean) lehentasuna emanez. 4.-ÂŤGarapenaÂť lortu behar dugu, eta, bereziki, diferentziatuak diren komunitateen berezko gaitasun autonomoa garatzen duen kultur eredua bultzatu behar dugu. Era honetara, edozein herri edo talde etnikori onartu egin behar zaio eskubidea bere zibilizazio prozesua, lurraldea, eraikuntza politiko-juridikoa eta proiektu kultural propioa gauzatu ahal dezan. 5.-Amerikako herri hauentzako, berreskuratu beharreko batzuren zerrendaketa egingo dugu:\nTawantmsuyu mapa, mogimendu indianistak erreibindikatzen dituen nazio indioen banaketa dakarrena.\nHitza berreskuratu, hizkuntza bateratu, alfabetua garatu eta ahozko eta idatzizko literatura garatzeko baldintzak jarri.\n1.- Galeano Eduardo. «El tigre azul y nuestra tierra prometida»\n- Oroimen historikoa (memoria) berreskuratu, hau da, herri honen iragan historikoa ezagutu.\n2.-Wankar, Ketxuar indioarekin elkarrizketa. Integral. "Minorías étnicas". 1990. 3.-Idem.\n- Ezagutza berreskuratu, hezkuntza-sistema propio baten bidez, herri hauek naturarekiko, bestearekiko, produkzio tresnekiko edo Ian moduekiko dauzkaten harreman eta jakintza bereziak planteatuz.\n5.-Harnecker Marta. «Estudiantes, cristianos e indígenas en la Revolución» 163. or.\nLurraldea berreskuratu, hau da, lurralde baten baitan eduki behar duten soberania gauzatuz eta hangoa defenditzeko ahalmena garatuz.\n7.-Prozesu hau dela eta, Wankarrek zera dio: oEspainiako kolonizatzaileen lekua bate nahi zuten latifundista eta mehatzen ugazabek, erabili egin zuten Bolivar euren interesetarako.\n- Identitate kulturala berreskuratu, esparru sozial propioa gauzatu ahala, proiektu kultural, sozial eta politikoa garatzeko ahalmena berreskuratuz.\n8.-Herri indioentzat Nazio-Estatu kontzeptualc zera esan nahi du: Indioa ez den nazio baten barnean minorizaturik eta kolonizaturik egotea.\n6.- Cit. op. (20.\n."Schwer verlasst was nahe dem urspnAng wohnet, den ort"\nFriedrich I kilderlin Nekez uzten du here lurra zuhaitzak Ez bada abaikiu edo oholetan. Ez du niniak begia uzten Ez bada erroi edo arrubioecri mokoetan. Nekez uzten du gezalak itsasoa D. hare harriak basamortua. Ez du liliak udaberria uzten Ez elurrak zurilltsuna. Here sorterria nekez uzten du Sustraiak han dituenak. I. Sarrionaindia\nErredakzio-kontseilua: Bittori Etxebarria, Koldo Rodriguez, Maki Mendiguren,Txipi Ormaetxea, Joxe Aranzabal\nA rgitaratzailea: AED (Arrasare Euskaldun Dezagun) Pablo Uranga, 4 etxabehea 20500 ARRASATE. (Gipuzlcoa) (158 Postakutxa) Tfnoa. 943 - 79 54 46 Lege-gordailua: SS-698-91\nJoseba Urkia, Maki Mendiguren, Pello Goikoetxea, Edurne Mujilca, Amaia Erostarbe\nArgazkiak: Azala: Joseba Vallés Karmelo Uribarren, Jabier Ozaeta, Joseba Vallés, Albistaria\nAldizkari honek Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Turismo Sailaren laguntza jaso du.\nDiseinu eta maketazioa: Goio Arana\nI nprimategia: Gertu Koop. E. (Oñati)\nJazten-ek ez du bere gain hartzen aldizkarian adierazitako esanen eta eritzien erantzunkizunik\nOm! XIVAya namah! agur, zuri, ckialdeko Sri SAN KARATXARYA, «Bakca Sortzen duen Gidaria»; agur, zuei, ckialde urruneko TXOANG-TXE, Tibetar MILAREPA, Japoniako MATSUO BAX6; agur, zuri, ckialdc hurbileko Rabbi MOXE BEN LEON; orobat zuri, Arabiar Xeih AHMAD AL-'ALAWT: Lá ihiha ill-ALLAH. MUHAMMADun rasülu-LLAH.\nagur, zuci, itzalalde urruncko Siux lakotadunak, HEHAKA SAPA, «Alin BeItza» eta TAXUNKO WITKO, «Zaldi Zoroa»: Hi-ei-hei-i-i! Hi-ei-hei-i-i! Tunkaxila WAKAN-TANKA!\nagur eta ohore zuei, agur cta goraintzi denoi!\nEz zaituztegu urrun Eguzki berak gaitu jotzen, Ilhargi berak ferekatz.en, zuek eta gu; Euri berak berc garaziaz bustitzen, Tximista berak argiz betetzen, zuck hor cta gu hemen. Eguzki bakarrak dizkigu gabiltzan bide anitzak argitzen, zuei eta gun, Lur bakarrak gaitu bazkatzen eta Indar bakarrak custen zuei orduan eta guni orain, zutik! ARTZE\nJazten aldizkaria, 6.zenbakia\nV.Mendeurrenean, Gora nazio etnikoak! Behera estatu zaharrak!. 1992ko otsaila. AED Arrasate Euskaldun Dezagun.