https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 10 Aug 2020 03:39:20 +0200 hourly 1 https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus https://www.berria.eus/paperekoa/1961/015/001/2020-08-09/zumetaren_koloreak.htm Sun, 09 Aug 2020 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1961/015/001/2020-08-09/zumetaren_koloreak.htm\nJose Luis Zumeta izan zen horietako bat. Nire ibilaldiak Getarian egiten hasi nintzenean maiz igarotzen nintzen San Anton erretegiaren aurretik. Ikusiaren poderioz lagun egin nituen bertako jabeak, Juanjo eta IÃ±aki anaiak. Egun batean han kamarera bezala lan egiten zuen neska bat hurbildu zitzaidan. Monika zen, Zumetaren alaba. Ume txikiak zeuzkan, eta nire haur liburuak irakurtzen zituzten, antza. Asko gustatzen omen zitzaizkien, eta berak bota zidan ideia: «Egingo al zenuke liburu bat nire aitak ilustratzeko?» Aho zabalik utzi ninduen; nola ez nuen nahiko? Nik uste euskal idazle ororen ametsa litzatekeela Zumetak bere liburu bat ilustratzea. Inoiz ez zuen halakorik egin. «Konbentzitzen baduzu...» «Utzi hori nire esku!», erantzun zuen baikor. Zein alaba bat baino hobe bere aita konbentzitzeko!\nLortu zuen. Idatzi nuen testua, Scott Barberenaren bizitzako lehen pausoak, eta bisita egin nion margotzen jarduten zuen Beteluko tailerrera. Behiala autobusak egoten ziren garaje handi bat zen. Hurbildu baino 30 metro lehenago usaintzen zen kanpotik olioaren usaina, agoarrasarena. Egurrezko ate eskas bat zen barruko zientoka margoren gordailu bakarra, ostikoz jota bota zitekeena. Museoetan arte-lanen inguruan dauden segurtasun neurri zorrotzez oroitu nintzen. Naturala eta umila iruditu zitzaidan Euskal Herriko margolari ospetsuenaren tailerra, bere margoen eta horiek disfrutatu nahi zituztenen artean mugarik jarri nahi ez balu bezala.\nAuto beltz batean iritsi zen. Ni bere koadroak ikusteko irrikan nengoen, baina bazkalondoa zen, eta Tourreko etapa ikustera joan ginen ondoko tabernara, berak whiski bat eta nik orujo bat hartzen nuen bitartean. harreman errazekoa zen, hurbila, bat ere ez konplikatua. Ni bizitzaren erdibidean nengoen, bera amaiera aldera hurbiltzen, eta sumatu nion joera arriskutsu bakarra hau izan zen: agian jende berria ezagutzeko interesa galduxea zuela, bizitzan ezagutu litezkeenen kupoa betea baleuka bezala. Nire pertzepzioa da, ez dakit zinez haren baitan hori zegoenentz. Nortasun lotsati baten ondorio ere izan zitekeen.\nMargotzen zuen egunetan hobeto sentitzen zela esan zidan, nahiz eta ia egunero margotzen zuen; ez zuen beti gustuko emaitzarik lortuko. Sormenaren sorginkeriak bizi zuen, baina baita ere munduari bakoitzak bere ahalen neurriko edertasuna eskaini behar dionaren kontzientziak, eta gogotik saiatu zen horretan. Koadro bakoitza zure zentzumenak esnatuko zituen obra bat behar zuen izan; energiaren margolaria izan da Zumeta. Tailer hartan, bere ehunka koadro haien aurrean, begia ez zen aspertzen kolore eta forma bizien artean, irudimena isiotzen zuten pintzelkada haiei begira; indar berrituta ateratzen nintzen handik.\nLiburuaren aurkezpena ere kuriosoa izan zen. Etorri zen Zumeta hasteko ordu laurden bat falta zela, atera genituen argazkiak, eta mahaira gindoazela esan zidan: «Beno, ni baniak». Erantzun nion: «Geratu hadi, Zume, ez baduk hitz egin behar ere, mahaian kurioso emango duk». «Ez, ez, hik ondo egingo duk». Betelutik Donostiaraino etorri zen, eta lau argazki aterata itzuli zen berriro Betelura. Horrelakoa zen Zumeta. Esango nuke ez zuela hitz arranditsuetan sinesten, ez zuela solemnitatea maite, xumetasuna baizik, bere abizenari X bat jarrita bizi zen gustura: Zume Xume zen.\nArtium-en erakusketa bat antolatu ziotenean ere, katalogorako testu bat idazteko eskatu zidan. Baldintza hau jarri zidan: «Ez idatzi arteari buruzko testu enpalagosorik, ez dizkiat sufritzen testu artistiko ulertezin horiek. Egintzak ipuin bat edo». Berari margotzea gustatzen zitzaion, ez margotutakoaz hitz egitea. Modu espontaneo eta aske batean margotzen zuen, Monikak filmatu zuen bideo batean ikusten den bezala, baina bere margolaritza erabaki eta praxi artistikoaren ondorioa da, zalantza barik. Agian irakurri ez bazituen ere, taoisten bizi-filosofiarekin bat egiten zuen haren margoketa teknikak: bizitza ez da konponbide eske datorren arazo bat, diote ekialdean, bizi egin behar den esperientzia bat baizik. Eta bizitza bezala heriotza. Misterio bat da. Eta misterioak bere baitan murgiltzea eskatzen du, esperientzia bizi, sentitu, bere baitatik igaro, eta utzi dizun aztarnarekin bizitzen jarraitzea. Besterik gabe. Ez dago guztiari hitzak jarri beharrik. Eta gutxiago arte obra bati.\nGarai hartan Euskadi sarietara norberak aurkeztu behar zuen lana. Gainera, gazte literaturarekin batera ilustrazioari ere saria ematen hasi ziren, eta gure liburua bietara aurkeztea proposatu nion, ni idazle gisan, bera ilustratzaile moduan. Ezetz esan zidan, ez zuela nahi. «Etzaukat sarien beharrik, eta gazte bati irabazteko aukera kenduko niokek beharbada. Hark hartuko duen ilusioa ezin zioat kendu». Diskrezioa maite zuelako agian, edo erakunde ofizialekiko mesfidantza zeukalako.\nEz da ahaztu behar herri kultura erakunde autonomikoekin tentsioan bizi zen garaia ezagutu zuela, herrigintzak asimilazio instituzionalari aurre egin zionekoa, eta Zumetak beti agertu zuen kontzientzia sozial handia, eta inplikazioa. Laboaren diskoen azal gehienak egin zituen; milaka pertsonak eduki dute eskuetan Zumeta bat, Mikelen diskoa erosten zuten bakoitzean.\n«Zoriontsu ikusten haut!», esan nion behin, halakoxe gozatsua zeukan barrea. «Bai, hala sentitzen nauk aspaldian», esan zidan. «Aspaldian» hori noiztik zetorren pentsatzen utzi ninduen. Umore onekoa zen, lotsatia izanagatik ere erreparorik gabe agertzen zuena. Azken urteetan gutxixeago ikusi banuen ere, ziur nago bizitzeko poza eta margotzeko gogoa ez zituela galdu azken egunera arte.\nBatzuek diote norbait hiltzen zaigunean hutsunea uzten duela guregan; ez da nire esperientzia izan. Aldiz, gogo-beteta uzten gaitu. Zumetaren izaera eraman errazekoa zen, eta bere koloreak nire begietan txertaturik geratu dira betirako ixten diren arte.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/025/002/2020-06-07/idazleen_zahartzaroa.htm Sun, 07 Jun 2020 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1950/025/002/2020-06-07/idazleen_zahartzaroa.htm\nLehendik ere prekarietatean zegoen sortzailearen bizitzak koronabirusaren auziarekin okerrera egin du nabarmen. Iruditzen zait iritsi dela unea, idazle guzti-guztiek ere, euren lana duintasunez egin eta hortik bizitzeko baldintza txukunak planteatu eta lortzekoa. Arazoak jar ditzagun mahai gainean, literatur sisteman eragina duten ekintzaile guztiek ezagutu ditzaten. Inertziak agindutako soraiotasuna hautsi dezagun, harreman zakarrak bideratu. Asmo onarekin ez da aski, eta kontzientzia jarri beharko dugu, hemendik aurrera, ekintzen aurretik. Honi guztiari gorputza emateko sortu dugu Lanartea, euskararen sortzaileak biltzen dituen elkarte inter-sindikala, ez gogoeta eragiteko, soilik, gauzak eraldatzeko baizik; inplikatuak dauden gure kontratatzaile guztiei exijituko zaien eraldaketa.\nEz da ahaztu behar funtsezko gauza bat: guk liburuak sortzen ditugu, eta liburu horiek gure herriaren nortasuna aberasten dute, identitatea sendotzen dute, forma eta mamia ematen diote, euskaldun izatea zer den finkatuz, eguneratuz etengabe. Eta, bestetik, liburua produktu bihurtzen da, merkatuaren salerosketa zirkuituan parte hartuko duena; gure ametsa egikari ekonomikoa bilakatzen da, eta milaka lanpostu sortzen dira horren inguruan. Ni oso harro nago idazle izateaz; gizartean diru publikotik bizi besterik egiten ez duten sektore askoren aldean, langileak gara gu, ekintzaileak, zerbait eskaintzen diogu herriari, zerbait agertzen dugu jendearen aurrean, objektu bat. Ez gara hitzontzi hutsak, bilera, txosten eta promesa hutsalen atzean ezkutatzen diren politiko eta diru publikoaren edoskitzaile profesionalak.\nEsana dut, baina esan beharra dago beti: euskararen sortzaileek gainean daukaten prekarietatea latza da, izugarria, gogorra zinez. Eta sarritan, euskararen alde ari diren era guztietako estamentuek, itxuraz fede onarekin aritu arren, prekarietate hori sakondu baino ez dute egiten. Desoreka nabarmen bat dago erakundeon lanean: pentsatzea euskara bultzatu eta indartu daitekeela euskaraz sortzen dutenei gutxi ordainduta. Hori ezinezkoa da; lotuta dago dena, eta hizkuntza goratuko da hizkuntza horretan lana egiten dutenen diru sariak goratuta. Teoria antikapitalistak baldin badio pertsona jarri behar dela erdigunean, berdin gertatzen da teoria pro-linguistikoan ere: pertsona jarri behar da erdigunean, eta gure kasuan euskaraz ari den sortzailea.\nGazte batzuekin izandako esperientzia konta dezaket. Nik hitzaldi bat ematea nahi zuten euren herrian. 300 euro eskatu nizkien; nire curriculumak hainbeste ahalbidetzen du. Unibertsitateko irakasleek bezala, idazleak ere badu bere meritu sorta, antzinatasuna, prestigioa. 150 eskaini zizkidaten. 200era jaitsi nuen, akordio bati eskua luzatuz; ez zuten onartu. Nik ere ez nire prezioaren degradazioa. Pena eman zidan ezetz esan beharrak. Horrela dago gaizki ohituta euskal kultura: gauzak antolatzen dira sortzaileei miseria bat ordainduz. Halere, herri antolakuntza funtsezkoa da euskararen anemia instituzionalari aurre egiteko, baina euskararen aktibo nagusietako bat, sortzailea, gutxietsi gabe.\nArropa dendetan, edo informatikakoan, tabernetan, linterneroaren bisitetan isil-isilik ordaintzen bada eskatutakoa, zergatik negoziatu behar zaio idazleari prezioa? Ez naiz ohitzen gure prezioa auzitan jartzera, jendeak kulturaren prezioa kuestionatzera. Alabaina, idazlea ere ez da aingeruzko izakia. Sortzaileak sortzailea zapaltzen ere badaki, bera boteregunean dagoenean. Eta, bestalde, hainbat hedabidetan debalde idazten dutenek ez diote mesederik egiten gure arrazoi kolektiboari.\nAspaldikoa da gure egile eskubideen eztabaida ere. Saltzen dugun liburu bakoitzeko %10ean dago finkatua. Dendariak 20a jasoko du, banatzaileak 30a eta argitaletxeak 40a. Eskoletako umeak izugarri harritzen dira banaketa horrekin. Kapitalismoa zer den erakusteko aukera eskaintzen didate: lehengaia produktu bilakatzen duenak kobratzen du gutxien, idazleak, arrantzaleak, nekazariak... eta hura merkaturatzen duenak gehien. Portzentaje horiek berrikusteko asmoa aspaldikoa da, beti atzeratua gure patronalaren aldetik. Orain dator garaia.\nLiburuaren industriari tasa bat jartzeko asmoa ere aspaldi entzun nuen, transakzio eta diru mugimendu guztiei ehuneko txiki bat erantsiz kutxa publiko batean gordeko dena, idazleen zahartzaroa mimatzeko, leuntzeko, babesteko, leku askotan egiten den bezala. Pentsioak osatzen lagundu, osasun arazoek sorturiko beharrak asetu, etxebizitza arazoak konpontzeko dirua... Laguntzak eskuratzeko orduan ere, idazleen alderdi humanoa hartu behar litzateke kontuan, beren ibilbide profesionalaz gaindi, eta ez hainbeste zergen mundu korapilatsuan egin duten nabigazioa. Batetik, sistemak miseria ekonomikoan bizitzera behartzen gaitu; eta bestetik zerga guztiak txukun ordaintzea exijitzen digu larrialdiko laguntzak jasotzeko. Tranpa perfektua da gu ezer gabe uzteko... Eta beste gauza asko daude egiteke, gure lanari aitortza, balio eta plus berezi eta beharrezkoa emango lioketenak.\nHorri guztiari forma emateko sortu da Lanartea, euskararen langile autonomoen inter-sindikala; laster egongo da sortzaile saldo bat bere eskubideak defendatzen, prezio duinak eskatzen. Antolatzaileek ere, edozer antolakuntza ekonomiko dutelarik ere, pilak jarri beharko dituzte aurrerantzean.\nHitzen atontzaile eta esaldien sortzaile gara, ederra lana; idazten dut, eta askok diote «oso ondo, segi horrela», «ez etsi!», «badago zuk esaten dituzun gauzak esateko beharra!», baina proposatzen ditudan gauzak ez dira inoiz gauzatzen. Eta nahi nuke proposamenak gauzatzen ikustea; adinaren exijentzia izango da, beharbada. Bizitza oso bateko lanak eta hausnarketak zerbaiterako balio izan dutela sentitzea, idazleen lan baldintzak, bereziki, eta Euskal Herriaren egoera, orokorki, hobetzen sumatzea.\nEa gure kulturaren eta hizkuntzaren ekosisteman aldaketa galantak gertatzen diren, ezinbestekoak izango dira euskal nortasunaren irauteko.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2020-04-05/euskaldunen_aspirazioak.htm Sun, 05 Apr 2020 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2020-04-05/euskaldunen_aspirazioak.htm\n778. urtean IruÃ±ea sutan ikusi zutenean euskaldunak ez ziren konformatu. Eta ongi antolatua zeuzkaten herri eta bailara ezberdinak bildurik eskarmentu itzela eman zioten Karloman erregeari, gauza bat ikas zezan: baskoien lurralde hark bazeukala jabea, kontzientzia eta antolakuntza, eta ez zela berriro debalde igaroko lur haietan barrena. Erresuma bat sortu zuten, beste erresuma batzuen aurrean herri haren bizitza salbatzeko.\n1200. urtean Gaztelak Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba konkistatu zituenean, euskaldunak ez ziren konformatu. Eta ikusi zutenean Gaztela konkista militarraren memoria ezabatzen ari zela, eta elkarren arteko hitzarmen baten ideia zabaltzen, konkistatik lau mendetara ere Gipuzkoako Batzar Nagusiek galdegin zuten ea non zegoen idatzita hitzarmen hori... eta inork ez zuen aurkitu. Eta galdegin zutenean Gipuzkoako hiztunen %95a euskalduna izanik zergatik exijitzen zieten batzarkide izateko gaztelera jakitea... inork ez zuen erantzun. Gaztelak inposizioz gobernatu baikaitu beti, ez akordioz.\nEta Gaztelak 1512an Nafarroari jake-matea eman zioenean, euskaldunak ez ziren konformatu, eta behin, bitan, hirutan saiatu ziren independentzia berreskuratzen, eta lautan, bostetan, seitan edo zazpitan saiatuko ziren indar amiÃ±i bat aurkitu izan balute.\n1620an Frantziako Erregeak Pabera soldaduak bidali eta Nafarroako gorteak desegin zituenean, euskaldunak ez ziren konformatu, eta eutsi zioten modu sinboliko hutsean nafar soberaniari, eta afixa ezarri zuten Pabeko jauregian, Parlament de Nabarre zioena, eta gaur ere han dagoena.\nGerra karlistak galdu zirenean, euskaldunak ez ziren konformatu forurik gabe bizitzera, euskara iraungitzen ikustera, eta euskal kulturaren berpizkunde bat antolatu zuten, eta formulazio politiko berriak erein zituzten XX. mende hasierako garai zail haietan. Izan gara protagonista Espainiako eta Frantziako historian, baina inoiz ez dugu gure historia propioa erein gabe utzi. Inoiz ez garelako konforme egon Espainiaren eta Frantziaren baitan. Eta gaur ere ez gaude konforme. Harri bihurtu behar izan dugu menperatzaileen egitura politikoetan disolbatuko ez bagina, baina samurtasuna ez dugu galdu, umorea, bizi-poza; euskaldun gisan bizi nahi sotil bat baino ez gara.\nAgirre lehendakaria ere ez zen konformatu bere garaiko baldintzekin, eta desterruan lagun bati idatzitako gutunean aitortu zion mila bider nahiago zukeela Nafarroako Erresuman burujabe izan zen Euskal Herri hura berreskuratzea, eta ez berari kudeatzea egokitu zitzaion autonomia zikiratua.\nFrankismoan ere «hau da dagoena» esaten zigutenean, euskaldunok ez ginen konformatu zegoenarekin, eta jarraitu genuen gauza berriak sortzen, erakunde berriak, kontzientzia berriak. Euskarari buruz ere inora joateko ez zuela balio esaten zigutenean, euskaldunak ez ginen konformatu, eta sortu ditugu ikastolak, literatura, antzerkia, prentsa, bideo joko eta milaka kanta brri. «Hori ez da errealista» esan zaigun bakoitzean, euskaldunok ez gara konformatu izan, hemen errealismoa menpekotasunari deitu izan zaiolako, eta erreal bilakatu ditugu irreal ziruditen gauza asko; ez guztiak, halere. Eta gauzarik ezinezkoena independentzia dugula esan zaigun arren, independentziaren ideia etengabe barreiatu da euskaldun askoren baitan mende askotan zehar, eta tinko dago gaur ere ideia nagusia: gure borondatearen aurka ebatsi ziguten hura haien borondatearen aurka eskuratuko dugula, indar eginez, adimentsu eta ausart jokatuz.\nZeren orain ere, Espainia demokratizatzeaz hitz egiten zaigunean, eta elkarbizitzaz, eta aniztasunaz, estatus berriaz eta 40 urteko atzerapena daramaten eskuduntzak berreskuratzeaz, euskaldunak ez gara konformatzen, ideia horiek guztiak gure herriaren ukazioa baitira, geure buruaren jabe ez garen bitartean. Gure menpekotasuna sakondu, onetsi eta txalotu egiten duen politikaren sustantiboak dira guzti-guztiak, beti Espainia edota Frantziaren tutelapean egotera kondenatuak bageunde bezala. Gure zerumuga bakarra menpekotasuna dela berresten duen saldukeria, beste bat gehiago historia luze baten ibilbidean. Eta euskaldunok ez dugu horrekin konformatu nahi. Ulertu behar dugu euskararen etorkizuna ere lotuta dagoela botere politikoaren ugaltzearekin; botere politiko hegemonikorik gabe euskara ez dela hegemonikoa izango inoiz bere lurrean.\nEzin dugu konformatu, ez badugu betirako ukatua ikusi nahi gure asmo gorena, helburu nagusi bakarra, atzerriko estatuen hiritar hutsak izatetik salbatuko gaituen proiektu bakarra: euskaldun izatea, bere horretan, munduko herri aske guztien pare, besterik ez. Ez gehiago, baina gutxiago ere ez, inola. Izan zirelako gara, garelako izango dira dioen leloa aldatu beharrean gaude: Konformatu ez zirelako gara, eta konformatzen ez bagara izango dira.\nEta etorkizunean ez gaituzte hainbeste epaituko gure lorpenen arabera, baizik eta zein neurritan asmatu genuen ez konformatzen, zenbateraino ohartu ginen otzantasunera ginderamatzaten gezur haietaz, zelako argitasunez ukatu genituen asimilazio mezuak, zein indarrekin jakin genuen esaten gure arazo nagusia nazionala zela, nazionala dela, eta izango dela kendu ziguten burujabetza hura, guk inondik inora entregatu ez genuena, berreskuratzen ez dugun bitartean.\nGure arbasoei esker iritsi da guregana ez konformatzearen altxorra, injustizia nagusi den garaian dagoen armarik boteretsuena.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/015/002/2020-02-02/estatu_bat_euskarari.htm Sun, 02 Feb 2020 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1950/015/002/2020-02-02/estatu_bat_euskarari.htm\nNolatan edukiko zukeen Islandiak, bere 350.000 biztanlerekin, Literatura Nobel sari bat, Danimarkatik independizatu eta bere hizkuntza indartzeko boterearen baliabide guztiak erabili ez balitu? Edo Norvegiak dituen lau Nobelak, 1904ko independentziarekin norvegiera bultzatzea erabaki ez balu? Nola burutu zuen Israelek halako balentria, hilda zegoen hebreera piztea, egun zortzi milioi hiztun izateraino, ez bada independentziarekin? Tel Aviv-eko tiradera batean dago hizkuntza politikarik onenaren plangintza estrategikoa.\nIrlandaren diskurtsoak auto-ukazioan ditu oinarriak, gure erraietatik erauzi ezin dugun ezerez-konplexu sakonean. Funtsean independentzia nahi ez dutenen aitzakia gisan funtzionatzen du: begira, estatuarekin ere ezin da hizkuntza salbatu, ahantz dezagun eldarnioa! Inperialismotik askatu ezin denaren azken heldulekua. Hain da astuna espainolaren eta frantsesaren pisua euskaldunengan, ezin dutela irudikatu ere egin hori inoiz gainetik kendu dezakegunik. Eta hortik sortzen da beste diskurtso toxikoa, hizkuntzen arteko elkarbizitzarena, diglosia gero eta desorekatuagora garamatzana; eta diglosia gaizki bukatzen da historian zehar: hizkuntza gutxitua gero eta gutxituagoa, gero eta aleatorioagoa, ez-beharrezko, azkenean edergailu bilakatu arte, meritu txiki bat, eta luzarora, folklore hizkuntza.\nEdozein enpresetan baztertuko lukete funtzionatu ez duen modelo bat eredutzat hartzea, ondo atera diren beste 30 modelo daudenean. Euskararen normalizazioa desiratzea Euskal Herriaren independentzia desiratu gabe, beharrezko ikusi gabe, hori da sartu diguten ziririk borobilena, gure artean hedatu den diskurtsorik toxikoena. Zur eta lur uzten nau independentziak ez duela euskara salbatzea bermatzen dioen jendeak. Zerk bermatuko du, menpekotasunak? Holokausto linguistikoa praktikatu duten bi estaturen barnean jarraitzeak? Niretzat zalantzarik ez duen ebidentzia da euskarak ez duela XXI. mendea gaindituko independentzia politikorik gabe. Espainiaren eta Frantziaren mendean gaudelarik euskara indartu daitekeela sinestea auto-iruzurra da, gezur arriskutsu bat. Beti kuestionatu eta boikotatuko dute euskararen edozein aurrerapauso, haien estatu elebakarrentzat irain bat delako hizkuntza aniztasuna nazioaren mugen barruan. Hala dekretatu zuten, eta hala izango da, hizkuntza bakarrak osatzen duelako euren eraikuntza nazionalaren muina, euren hizkuntzak, noski; gurea besteena da, gu ez baikara haiek, ezberdin hitz egiten dugun bitartean. Menderakuntza horren oinarrietako bat suntsiketa linguistikoa da, badakitelako, aspalditik jakin ere, hizkuntza galtzen duen herria kikildu egiten dela bere aspirazio nazional eta identitarioetan, ezabatu aktore politiko gisan, konplexuz betetzen, bere burua gutxietsiz etengabe; eta gutxiespena transmititu egiten da belaunaldiz belaunaldi, etxez etxe, eskolaz eskola, idazletik idazlera.\nBere hizkuntzaz harro dagoen herri bat zailagoa da birrintzen, hori Katalunian garbi ikusi dugu, eta garbi ikusi zuen XIX. mendeko burgesiak katalanari eustea erabaki zuenean, hizkuntza murraila bat dela, Espainiaren baitan guztiz asimilaturik ez geratzeko. Ez da kasualitatea, katalanez idazten duten hamar idazleetatik bederatzi independentziaren alde egotea, eta espainolez idazten dutenen %99k Katalunia Espainiaren mende ikusi nahia. Hor hautu politiko bat dago, Kataluniaren biziraupenari hizkuntza propioak dakarkion plusaren kontzientzia irmo bat; eta alderantziz, Katalunia askatuta nahi ez duten idazleen kasuan, espainola erabiliz eta hedatuz Espainiarekiko loturak sendoago bihurtuko diren kalkulua.\nZer jarrera hartuko lukete euskal idazleek mugimendu independentista sendo eta taxuzkoa sortuko balitz? Mendetako kolonizazio kulturalaren ondorioetan igeri ez ote gabiltzan susmoa daukat. Gezur hori, gaztelera ere hemengo hizkuntza dela esaten denean, adibidez. Etimologikoki gaztelera Gaztelako hizkuntza da, eta historikoki koertzioz inposatu duen prozesu baten ondorioz hedatu da hizkuntza arrotza gure herrian. Baldin eta ez badugu hartzen Euskal Herria Gaztelaren (versus Espainiaren) zatitzat. Frantsesa hemengoa da?\nHemen dago, bai, gaztelera; baina ez da hemengoa. Ez dute lortu euskara ezabatzerik, eta horrek min ematen die. Baina lortu dute gure anbizioa geuk inposiziotzat har dezagun, eta horrek lasaitzen ditu. Kolonizazioa auto-kontzientziaren kamuste prozesu luze bat da, ezertan hasi aurretik desaktibatu beharrekoa; bestela, euskaraz egin arren alienazioa barreiatuko dugu etengabe. Desikasi da, gurean, aditzik politikoena.\nEuskaldunok ezin dugu sinetsi euskarak etorkizun hobea erdiets dezakeenik; mende askotako akulturizazioak gogor kolpatu gaitu, otzan bihurtu gaitu, beti baimena eskatzera, txikiak garela pentsatzera, intelektual askok etengabe errepikatzen duen bezala, euren txikitasuna babesteko konplexua sozializatuz. Gaixotasun identitarioa nozitzen dugu, gure hizkuntzarekin norbait molestatzen badugu pauso bat atzera ematera garamatzana.\nTxikiak gara auzoko erraldoiekin alderatuz, frantsesarekin eta espainolarekin, baina mundua da auzo, gaur egun, eta ez gara bat ere txiki beste nazio eta hizkuntza askoren ondoan. Aldea da estatua duten herrialdeetan inork ez duela esaten «gure literatura txikia da», literatura nazionala delako, de facto, eta haien mugak dira euren mundu sinboliko eta erreferentzialaren muga bakarrak. Ez dute erraldoirik ondoan, mendez mendez «zu txikia zara, ezdeusa zara, ni gabe ez zara ezer!» xuxurlatuz. Eta guk bai. Eta okerrena da sinetsi egin dugula.\nPresio hori gainetik kentzeko bada ere behar dugu estatu bat; horrela, S-rik gabe.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/019/002/2019-12-01/euskara_ispiluaren_aurrean.htm Sun, 01 Dec 2019 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1950/019/002/2019-12-01/euskara_ispiluaren_aurrean.htm\nIrudia botere harremanen ondorio bat da, irabazleak miresten ditugu, auto azkarrak, autore saridunak, aktore ederrak, pertsona boteretsuak, aberatsak eta, nahi gabe, haien ahotan entzuten ditugun hizkuntzak. Glamour sozial eta mediatikoa da hizkuntza baten kapital nagusia. Hori, eta sostengua ematen dion botere politikoa, estatua, nagusiki. Esaten denean hizkuntza bat salbatzen dela beharrezko denean, eta beharrezko dela derrigorrezko denean, gaineratu behar da estatuak dauzkala, gaur gaurkoz, hizkuntza derrigortzeko ahalmen legegilea eta horri dagozkion mekanismo koertzitiboak, eta kezkarik gabe erabiltzen dituela, konstituzioan hala jasota. Espainol guztiek jakin behar dute espainola derrigorrez, legez behartuta; bestela estatuak eskaintzen dituen abantaila gehienak galduko dituzte.\nErrealitateak, gure begien aurrera agertzeko dauzkan mekanismo guztien bitartez adierazten digu euskara ez dela garrantzitsua, jendea ez dagoela buru-belarri hura ikastera eta perfekzionatzera emana, eta erakunde, jatetxe, denda edo era guztietako instantzietan existituko ez balitz bezala jokatzen dutela, erabiltzeko ahalegin izpirik gabe, erabiltzailea errespetatu barik. Jaurlaritzak hiritarrei zabalik dauzkan edozelango bulegoetan zenbat funtzionario erdaldun, «buenos dias», «a la derecha», «gracias» eta «hasta luego»-ka. Berrogei hitz jakinda aski lukete hizkuntza ko-ofizialarekiko errespetu itxura bat gordetzeko, baina horretarako ere ganoratik ez dago erakunde autonomiko derrotista hauetan.\nGizarteak ispilu-joko bat bezala funtzionatzen du, eta denok jasotzen ditugu mezuak, agerikoago edo ezkutukoago, benetan merezi duten gauzei eta baloreei buruz, eta merezi ez dutenei buruz. Euskara, tamalez, eta min dut hau idatzi beharra, azken multzo horretan dago aspalditik. Guk bezala umeek ere sumatuko dute, eta haiek guk baino erreparo gutxiagorekin, bizitzaren aurrean sentitzen dugun betetasun emozionalean euskarak ez daukala protagonismo handirik, ez duela balio pasio sakonen garraio-tresna izateko ere.\nIspilu-joko horretan denok ari gara mezuak jasotzen eta mezuak ematen. Euskara, funtsean, ezdeus zaiela disimulatzeko bederen kontzientzia maila gutxienekorik ere ez duten euskaldunekin harritzen naiz, etengabe espainolera joaten direnekin. Eta biziki harritzen nau, aspaldiko urteotan euskarari buruz ezagutzera eman diren ikerketa, inkesta, proposamen eta ildo estrategikoetan ez aipatzea hizkuntzak boterearekin daukan harreman sinbiotikoa, ez aztertzea munduko herrialde askotan askatasun politikoak hizkuntzari eman dion goraldia, indarra eta hegemonia, ez jasotzea, ezinbesteko pausotzat, botere-kuota handitu beharra eta koertzio positiboaren unibertso interesgarria. Hizkuntza ohiturak ez baitaude herri batek arnasten duen egoera politikotik isolatuak.\nHizkuntza baten osasuna babesa ematen dion botere politikoak markatzen du. Nazio aberatsak eta pobreak dauden bezala, hizkuntza aberatsak eta pobreak daude, ez linguistikoki ederrago edo zarpailago direlako, hizkuntza horiekin lor litekeen progresio sozialaren arabera baizik. Hizkuntza zentralak daude, eta periferikoak, hizkuntza nagusiak eta bazterrekoak. Lan merkatuan, nazioarteko ibilbidean kotizazio altua duten hizkuntzak daude, eta kotizazio baxua dutenak.\nIndar-gune nagusi baten orbitan biraka dabilenari deitzen zaio periferiko; zure herria ordezkatzen ez duen estatu baten mende egoteak bihurtzen zaitu periferikoa, alegia, zentrotik urrundua. Horren aurrean bi aukera bakarrik daude: edo gunea gurera ekarri, gurean berrezarri, berreskuratu... edo bestela beti metropolira gauzak eskatzera joango den erromes bihurtu. Eta euskaldunak, mendeetan, ez gara politikaren aktore, erromesak baizik.\nAhuldade endemikoan dagoen hizkuntzarentzat, arnas-guneak ere burbuila-gune bilakatzen dira, erraz zulatzen direnak: herrian etxe berriak egitea aski, zeinetan erdaldunak ezarriko diren; erdaldun bat koadrilan; euskalduna izan arren kanpo-maite den partaide berri bat bulegoan, etxepean, zerbitzarien artean, edonon, edonola; segituan hausten da euskal homogeneotasuna. Zergatik? Homogeneotasun hori ez delako politikoa, sinbolikoa baizik.\nPolitikoa balitz, gure bizitzaren antolamendu eta garapenean oinarrizkoa litzateke, eta defendatu egingo genuke, gizartea den ispilu-joko horretan beste kolektiboak ere ikusiko genituzkeelako euskara defendatzen, hala nola politikoak, sukaldariak, futbolariak, ertzainak... Politikoa balitz, gainera, botere kopuru eragingarri bat eskuratua geneukakeela esan nahiko luke, eta euskarari administraziotik egiten zaizkion irainak epaitegietara eramango genituzkeela. Baina hizkuntzarekiko atxikimendua postureoaren eta aurrera eraman nahi ez diren helburuen eremuan dagoenean, irmotasun ahulekoa izan ohi da, aldakorra, eta saminik eragiten ez duena.\nInkontzienteki bada ere, denok dakigu. Denok sentitzen dugu euskara herri galtzaile baten hizkuntza dela, eta espainola (frantsesa bezala) herri irabazle batena, eta inork ez du galtzaile izan nahi. Horretarako aski dira bi gauza: edo hizkuntza erregistroa aldatuz irabazleen alorrean kokatzen zara automatikoki, edo diagnostikoa aldatuz ez zara galtzaile sentitzen, erakunde autonomikoek egiten duten moduan, haserretzeko motiborik ez daukagula esanez, euskara askatasunean bizi delako espainolarekin harreman baketsuan. Arazoa da gero, errealitateak, krudelki eta egunero sentiarazten zaituela galtzaile. Eta hori umeek ere sumatzen dute. Espainolez ez dago galtzeko ezer; euskaraz, beti arriskua.\nHizkuntza ez da lexiko eta gramatika arau sorta bat soilik; kode komunikatibo gisan sortu zuen herriari lotua dago bere etorkizuna. Hizkuntza bat herri baten hizkuntza da beti, munduko bazter guztietan. Herriaren osasuna izango da hizkuntzaren osasuna. Eta euskararekiko asmo on guztiek behar dute eduki, funtzionalak izango badira, Euskal Herriaren egoera politikoa hobetzea xede. Eta baieztatua dago historian zehar, gaurkoz, independentzia dela etorkizunean herri baten eta bere hizkuntzaren etorkizuna berma dezakeen tresna politiko bakarra.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2019-10-06/rosa_ez_da_itzuli.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2019-10-06/rosa_ez_da_itzuli.htm\nRosa fikziozkoa da, ordea, baina bere fikziozko bizitzan ere ez du zorte handirik izan. Adiskide lituzkeen hedabideetan bizkarra eman diote, gehienek ez dute sakondu nahi izan haren arrazoietan, ez propagandarik ere eskaini. Penaz frogatu du Rosak generikoki abertzalea dei litekeen hedabide sarea nola urrundu den garai bateko posizioetatik, identitate menderatuontzat guztiz hilkorra den elkarbizitza politiko-kultural asimetrikoaren ideia besarkatuz.\nBaina bere fikziozko bizitzak eman dion poz bat izan da ohartzea jende asko dagoela, oraindik, egoera honekin konformatzen ez dena, milaka eta milaka direla, eta iritsi da sinestera hor dagoela herri hau eraldatzeko benetako palanka, energia soziala, gogo nazionala. Hor, eta ez Gasteizko parlamentuan, Nafarroako gorteetan, ez Madrileko kongresuan, ez alderdi politikoetan.\nEta honek merezi du esplikazio bat, izan ere, Rosaren fikziozko bizitzaz ez da kritikarik agertu lehenago aipaturiko hedabideetan. Beste batzuetan agertu direnak, aldiz, guztiz ideologikoak ziren, eta hori Rosari murrizketa kognitiboa iruditzen zaio, bere bizitza ez baita soilik ETA izan, hor daude bere amaren alzheimerra, senitarteko sekretuak, amodio platonikoak, miresmen larregiaren ondorioak, mendekuak, traizioak... Gai asko, baina kritikak batean laburtzen dira: Rosaren fikzioan alderdi bat agertzen dela soilik, ez herri honek omen daukan pluraltasuna, ez gatazkaren sufrikario guztiak. Eta Rosak esplikatu behar izan du, fikziotik, herri bat menderatzen dutenean hiru giza-talde sortzen direla nagusiki, hiru korronte ideologiko, egoera ikusteko hiru modu.\nLehen multzoa menderakuntza justifikatzen duen taldea da, kanpokoa izan edo etxekoa, ondo ikusten dute konkista eta asimilazioa, ez dute konplexurik agertzen; horretarako daukate boterea, propaganda ahalmena, indarra, armada eta estatu baten zilegitasuna.\nBigarren multzoa egoera horri erresistentzia agertzen dion taldea da, edo, behintzat, deserosotasunaren kontzientzia duen jendea, egoera hau ez dela naturala, ez dela egokia, sanoa, ez dela justiziazkoa adierazten duena, eta gutxiago demokratikoa. Talde honek konfrontazioa bilatzen du, edo desobedientzia sinbolikoak egin ditzake. Rosaren kasuan erresistentzia armatua izan zen bere hautua. Hargatik Rosa asko harritzen da irakurtzen dionean Foro Sozialari, adibidez, orain, ETA desegin zenetik badirela elkarbizitza demokratikorako baldintzak, errealitateari begirada bat ematea aski baitzaio ohartzeko zeinen menperatuak gauden, asimilatuak, alienatuak. «Egoera horretan baldintza demokratikoez hitz egin liteke?», galdetzen du. ETA baldin bazen menderakuntza horren sintoma, uste dugu sintoma desagerturik gaitza sendatu dela?\nHirugarren multzoan status quo honen proposamen politikoetan parte hartzen dutenak daude, hartara euskal gizartean eragina lortuko dutelakoan. Baina subordinaziotik sistema ezin dela aldatu ohartzen direnean halako bipolaritate patxadatsu batean bizitzen hasten direnak, errealitateak etengabe ukatzen dizkien hitzak eta mezuak erabiliz galeriara begira, eta de facto menpekotasuna onartuz erabaki praktiko guztietan. Multzo hauek ez daude finko eta geldi, aldatzen doaz historiako une ezberdinetan, eta aldaera horietan jokatzen da herri baten existentzia eta etorkizuna.\nRosari, noski, bigarren multzoa iruditzen zaio interesgarriena, bere bizitza hor gauzatu eta garatu delako, erabakirik muturrekoena hartuz ondorio guztiekin: bere kondena bete zuen zintzo-zintzo, 25 urte, eta inoiz ez du kontzienteki herri hau galbidean eta salbidean ipini. Hori du bere bakea.\nOkupazio politiko-militarrak sortzen dituen hiru giza talde horien markoan Rosak bere begietatik kontatu du historia, denek egiten duten bezala. ETAren historia, gure herriarenaren zati bat denez, Espainiatik ari zaizkigu kontatzen nagusiki, medio guztiak erabiliz: Patria nobela lehen multzoko ikuspuntutik idatzia da, eta laster serie bilakatuko digute, berdin La linea invisible telesaila ere, edo El comensal nobelan oinarritutako filma. Izan ere, menderatzaileen mezu hegemonikoa da gure espazio komunikatiboa osoki okupatzen duen airea. Eta erakunde autonomoena pentsamendu ofizialaren ongarria da, alderdi politiko guztiek bereganatu duten marko politikoaren erreferente bakarra. Kontua da bi joera nagusi hauen artean isilarazi nahi dutela herri honetan erresistentziaz geratzen dena. Eta hori da Rosaren kezka, kexa. Hor sentitzen du Rosak interesa eduki dezakeela bere bizitzak. Ez dago Madrilen, bere herrian zergatik ezin du bere historia kontatu eta normaltasunez zabaldu?\nEuskal literatura irakurtzen baitu Rosak, eta ohartua da beste bitxikeria batez ere: gurean hobesten eta promozionatzen diren obrak Espainiaren hegemonia funtsean zalantzan jartzen ez dutenak direla, edo ez gehiegi, behintzat; autonomismoarekin atseginak direnak. Orain, kontsideratzea metropoliaren ikuspuntua dela unibertsala, eta mendekoaren kronika, aldiz, sektarioa, alde bakarrekoa, miopia ideologikoa iruditzen zaio; hori pentsatzea da, hain zuzen, menderatzaileak guk pentsatzea nahi duena.\nDena prestatua dago, ETAkide bat nobelan agertzen denean, damutua izan dadin, edo, gutxienez, barne oinazeak izan ditzan, egindako minaren kontzientzia. Horri deitzen zaio sakontasuna.\nInongo armadako soldadurik ez da damutzen egindako minaz. Dominak banatzeko orduan oinarrizko meritua da etsaiari kalte larriak eragin izana: «45 abioi alemaniar suntsitu zituen», edo «134 etsai garbitu zituen gure frankotiratzaile loriatsuak».\nBiolentzia antolatu legitimoan meritua dena talde armatu klandestinoari gaitzespen modura aplikatzeak garbi adierazten du ez direla etikaz ari, politikaz baizik. Haien helburua ez da morala edo humanitarioa, herri baten kontrol ideologikoa mantentzea baizik. Honekin hasi, eta usurpazio hori posible egin zuen herriaren historia kontatzeko modua bahitu arte, atsedenik hartu gabe. Eta literaturak ere balio die horretarako.\nEz pentsa; ni neu ere ez nago ados askotan Rosarekin, ados ez nagoen bezala Aureliano Buendiarekin, Akab kapitainarekin edota Fakirrarekin. Baina afinitate ideologikoetatik landa dagoen beste plazer baten gailurra aurkitu dut haien orrietan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/018/001/2019-08-04/euskararen_diru_kontuak.htm Sun, 04 Aug 2019 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1961/018/001/2019-08-04/euskararen_diru_kontuak.htm\nDiagnostikatua dagoen arazo bati hitzak jartzera nator: euskaraz lan egiten duten sortzaileen egoera larria. Eta egia batzuk kontatzera, jendeak ez baitaki ziur nola bizi garen, subentzioetatik lasai ederrean, edo pobrezia larrian, gehienek ez dute ulertzen idazten jarraitzeko gure pasioa ere. Mesfidantza hau berau da gizarteari boteretik ezarri zaion kulturarekiko ezjakintasunaren sintoma nagusiena.\nEuskaldunok erreparo izugarria diogu diruaz hitz egiteari, baina gure prekarietatearen ezaugarri nagusia diru falta denez, ausartuko naiz nire datuak ematera: 2018an 12.500 euro izan zen nire irabazia. 2016an 14.700 izan zen; datu okerrena 2015ean erdietsi nuen, 10.700. Urte hobeak izan ditut, halere, 2008koa esaterako: 25.300 euro, krisiak mileurismoaren azpira bidali aurretik. Horri, noski, egitura gastuak kendu behar zaizkio, gizarte segurantza, ezinbesteko interneta, gasa, garraioa, dietak eta abar luze bat. Sektore batzuetan dugun prestigioaren ifrentzua zaigu sortzaileoi gure lanetik (ia) bizi ezin hau. Eta horrela da urtez urte, ni hasi nintzenetik.\nSortzaileok lan egiten ari gara euskal kulturarentzat, eta jarraitu nahi dugu langile orok merezi duen duintasunarekin. Eta nazio bakarra dago munduan lan hori baloratu dezakeena: Euskal Herria. «Talentua esportatzen dugu» eta gisako euforia instituzionalistak irakurtzen ditudanean garbi geratzen baita ez direla gutaz ari: euskal idazle batek ezin du joan atzerrira bere lanean eta bere hizkuntzan aritzera. Ala euskal idazleok migratu egin behar ote dugu beste hizkuntza batzuetara, idazle sentitu gaitezen? Ahantzi gabe «esportazio» deitzen duten hori emigrazio gordina baizik ez dela, Euskal Herria gaur ez delako gauza bere talentuak baliatzeko. Horri «esportazio» deitzea ez da euskal talentudunek soldata duinaren bila kanpora joan beharraren lotsa estaltzeko iruzur semantikoa baino.\nGure lan hizkuntzak lotzen gaitu lurraldera, lotzen hari bereziekin naziora, horregatik behar dugu beste inork baino gehiago nazio oso baten inplikazioa gure lanean. Urte hauetan, aitzitik, atzerapen izugarria jasan du euskal kulturak. Gure herrietan jan-edanaren «kulturak» hartu du lehen kultura izendatzen zenaren lekua. Orain sagardoaren kulturaz hitz egiten da, txakolinaren kulturak, bisiguaren kulturaz, eta pintxoak bihurtu dira, eskulturaren bat edo beste tartean, turistei euskal kulturaz egiten zaien eskaintza.\nHerri guztietan, lehen, askoz hitzaldi, aurkezpen eta ekitaldi gehiago antolatzen zen, orain gastronomiarekin lotutako egun askotako ospakizunek hartu duten lekua; dena da oso subertsiboa, bai. Eta kuriosoki, hau gertatzen da udal guztiak teknikari mordo batez bete direnean, teorian euskara eta kultura biziberritzeko zeudenak, baina horrek gu pobreago egin gaitu, dirua bitartekari horietan gastatzen baita, eta ez da guregana ia zipitzik iristen. Eta zenbat diren bitartekariak, gudaroste bat ia: erakunderik bitxienetako zuzendariak, aldundietako aholkulariak, EITB bezalako mastodontearen erdi-mailako karguak etab.\nEz dago pedagogiarik euskal sormenak maitatzeko; udalek, erakundeek, eskolek ez dute egiten. Eta pedagogiarik ez dagoenean, atzera goaz. Eta ez dago pedagogiarik gure diru sarrerak eguneratzeko: duela hamar urte prezio batean hasitako kolaborazioak prezio berean jarraitzen du. Gure sektorera ez da iristen Kontsumo Prezioen Indizearen araberako igoerarik. Sektorea guztiz hiltzen utzia dago, ezelango oinarri komunik gabe: hitzaldi bat kobratzen dugu igual 50 euro, igual 263. Kultur etxe bateko zuzendaria zuhurkerian hasi zitzaidan behin: autoan banentorren 80 euro emango zizkidan bidaia-sari, trenean banentorren txartelaren 16 euroak. Diru publikoa kobratzen duen kargua idazle xumearen soldata merkatzen!\nBaina, hori guztia tamalgarria izanik ere, ez da gure herriaren egoera endekatuaren sintoma bat baizik. Idazleok nazioaren oinarria sendotzen dugu, horixe baita euskara. Literatura da zentzu horretan, baina gobernuen erabaki estrategikoetatik (nahiko sasikoak izanagatik ere) kanpo dago. Kritikoegiak ote gara? Baina kritika ahalmena ez ote da kultura baten osasun seinale, aurrera egiteko tresna?\nErabaki ekonomikoetatik ere at gaude. Jaurlaritzak 2.000 euro eman dizkie 2.300 pertsonei auto berri bat erosteko, 5 milioi guztira Renove deituriko planean. Liburuak erosteko zenbat? Ezer ez, kultur bonu batzuk eta laguntza anekdotiko batzuk kenduta. Industria poligonoek ere badute beren Renove plana, 1,2 milioikoa. Euskal kulturak ez du behar renoverik?\nEuskal sortzaileok Euskal Herria dugu soilik, mundu osoan, gure lan esparrua, gure diru-irabazien sorburu bakarra. Eta nahikoa izan behar luke, baina ez da. Nazio bat egon ordez, bere sortzaileak egoki bizitzeko baldintzetan edukiko lituzkeena, akulturizazioa bultzatzen duen nazio zuntz gabe bat dagoelako, sortzaileen bazterketa sistemikoa praktikatzen duena, mendeetako auto-erdeinuaren azken edo azken aurreko kapitulua idazteko tematuta.\nEta botere autonomiko otzanei bizirik irauteko ezinbesteko zaien multi-kulturalismoaren ideiara subordinaturik dagoen sare komunikatibo bat dago, non euskaraz zein espainol/frantsesez lan egiten dutenak maila berean aurkezten dituzten, hizkuntzek duten irismen ahalmena berdina balitz bezala, orekatua, berdintasun idiliko baten pareko. Ez da diskriminatzen, bertako kultura funtsezko ezaugarritzat daukaten nazioetan egiten den legez, hizkuntza propioa hizkuntza arrotzen aurrean, alderantziz baizik: espainol/frantsesez egindako kultura mediokreak askoz leku gehiago du euskarazkoak baino, honen bikaintasunaren gainetik ere askotan.\nNire lanaren aitortzarik ederrena Azpeitiko lagun batek eskaintzen dit topo egiten dugunean. Kafe batera gonbidatzen nau beti, esanez: «Hik sekulako meritua daukak, 30 urte idaztetik bizitzen... Eta gainera euskaraz!». Ea laster meritua izateari uzten dion, bere kultura maite duen herri baten adierazle bihurtzeko.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/028/002/2019-06-02/erresistentzia_bikoitz_bat.htm Sun, 02 Jun 2019 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/028/002/2019-06-02/erresistentzia_bikoitz_bat.htm\nGuztiz asaldatu ninduen loturak: Danimarka, alajaina, Europako erresumarik zaharrenetakoa, Nafarroa eta beste batzuekin batera, eta Nafarroa ez bezala independente jarraitu duena. Danimarka eta Nafarroa! Antzina maila politiko berean egondakoak zein urrun dauden egun! Zer gertatu da bien bitartean?\nHerri baten existentzia hasten da biztanleek haren parte diren kontzientzia sortzen dutenean, eta hori desagertzean bukatzen da. Existentzia hori askatasunez antolatzen eta egituratzen duenean, arrotzen esku-hartzerik gabe, edo erabatekoa ez den esku-hartze gutxieneko batekin, herri hori munduko bizitza politikoaren erdigunean kokatzen da. Aldiz, konkistatua izan denean, periferia bilakatzen da automatikoki, bere menperatzaileen periferiako lurralde bat, erabakiak hartzeko gunea lekuz aldatu delako. Hargatik Euskal Herria bizi da, gaur egun, etengabe Madrili gauzak eskatzen, Parisi erregu egiten. Beti eskean dabilen herria, herri-eskale, lotsa ere galduta. Madrilen edo Parisen baimena behar beti, estatu horietako gobernuetan eragiteko ahalmenera murrizturik gure errebindikazio guztiak. guztiak. Politika egiteko modu tristea.\nEsaten zaigu kolore politiko batzuekin lor litezkeela zenbait gauza, eta beste koloreei beldurra izan behar diegula, suntsituko baitute gu garen oro. Eta hor sortzen da, batetik, beldurraren politika, eta bestetik hitzarmen posibilistaren politika. Eta hortik dator, batetik, gure etsaiei zilegitasun bat aitortzea gure bizitzan esku har dezaten, eta bestetik gure egitura infra-politikoen gainbalorazio bat, lorpen handitzat aurkeztuz autonomia erkidego bat, elkargo bat eta foru komunitate bat. Lorpen izugarriak balira bezala, herri batek behar duen duintasun gutxieneko batera hurbiltzen den ezer ez daukagunean: herri bat hiru zatitan txikitua, bizirik irauteko funtsezkoak dituen aspirazio guztien kamustea eta ukapena, hala nola hizkuntza, kultura propioa, ekonomia, lurralde batasuna, eta dauzkagun sasi-erakundeekin konformatzeko dei bat, etsipena baino ez dakarrena, hamarkadak igaro ahala gero eta sakonagoa. Beldurra, egoera honetan, lokarturik daudenak esnatzeko baino jendea sisteman integratzeko tresna perfektua da.\nEta menderatutako herriaren politikoak ezker-eskuinaren jokora jolastuz, politiko espainiarrek Euskal Herriarekiko politika nazionala aplikatzen dutelarik: haiek gaituzte arazo nazionaltzat hartzen, guk Europako edozein demokrazia estandar bagina bezala jokatzen dugun bitartean. Eta mintzo dira, hemengo politikoak, otzantasunaren aldarri larria dakarten mezuekin, batetik, esanez saiatu behar dugula gutxieneko adostasunak lortzen menderatzen gaituztenekin, gure kontra jar ez daitezen, gure kontra mendeak daramatzatenean, eta biolentzia guztiak aitortu, eta bizikidetza bermatu, gure subiranotasunari errespetu txikienik ez diotenekin. Eta bestetik, inoiz betetzeko asmorik ez dituzten aldarrikapen barren-hutsekin, hala nola, aldika, gaztetan inoiz izan zuten errebeldia punttuaren oihartzun higatu baten modura edo, desobedientzia aipatzen dutenean, Espainiako legeak zintzo-zintzo bete ondoren, jadanik, gutxienez guk inoiz onartu gabeko konstituzio baten igaliak direla esatera iritsi gabe.\nEdo hemerotekan txiripaz aurkitu dudan Joseba Egibarren aipua, 2012an: «Iritsi da unea herri independente bat bagina bezala pentsatzeko eta ekiteko». Izango zen 2012an hala-moduzko koiunturaren bat, baina hain da agerikoa erantzuna: ezin dela independente bagina bezala bizi estatu bat eduki gabe, ejerzitoa, euskal ogasuna, muga administratiboak, erakunde propioak eta enbaxadak. Politikoek uste dute haien hitzak irekitzen eta ixten dituela aro historikoak, baina hori soilik gertatzen da herri batek, kohesio maila handi batekin bere borondatea gauzatzeko indarra daukanean, gu asimilaturik ikusi nahi gaituztenen erruki izpirik gabe, erortzen dena erortzen dela.\n«Orain da herri gisa jokatzeko ordua» esaldia ere ziklikoki agertzen da haien ahotan, urtero da ordua, eta inoiz ez da gauzatzen. Edo «Madrilen gure taldea erabakigarria izango da», «Euskadiren interesak guk defendatuko ditugu», edo inflexio puntua iragartzen duten ekitaldiak, edo hauteskunde guztietan «hauek bai, benetan garrantzitsuak dira» errepikatzeko joera.\nHonek guztiak iradokitzen dit gure kontzientziak erresistentzia bikoitz baterako prestatu beharko ditugula, XXI. mendea gure askatasunaren mendea izatea nahi badugu, behintzat, jadanik hasi baitira teoriko batzuk esaten Euskal Herriak ez duela mende hau gaindituko, herri gisan erabat asimilatua geldituko dela, eta euskara bera azken hondar-izpi bihurturik, funtzionaltasunik gabe, identitate-sortze ahalmenik gabe, herria bera bezala exotismo folkloriko batera murriztua. Ez nuke nire mundualdia zama horrekin bukatu nahi, ez behintzat horren aurka idatzi nuela eta nire ahalmenen barruan horren aurka borrokatu nuela adierazi gabe.\nErresistentzia bikoitz bat, batetik Espainiak eta Frantziak herri honekin burutu nahian daramaten genozidio eta suntsiketa linguistikoaren aurrean, haien zapalkuntza sistema politikoak eskaini dizkigun ezein parte-hartze aukerari zilegitasunik ez onartzeko; eta bestetik Euskal Herria desideologizatu duen posibilismo politikoarekin inongo konplizitaterik ez izateko, nolabaiteko lorpen eta irabazien amuarekin gero eta espainolago eta frantsesago egiten gaituen horrekin. Inoiz ahaztu gabe, bidenabar, Espainiatik eta Frantziatik askatzen garenean soilik izango ditugula haiekin harreman normalizatuak, errespetuzkoak, eta maila berekoak, beti ere gure herriaren interesak defendatzeko haien interesen aurrean. Eta, beti ere, guk harreman horiek izatea erabakitzen baldin badugu. Modu naturalean.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2006/020/003/2019-04-07/irlandatik_barrena.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/2006/020/003/2019-04-07/irlandatik_barrena.htm The journey (Bidaia) filma, Nick Hamm zuzendariarena, 30 urtetan elkarri hitzik zuzendu ez zioten bi etsairen 85 kilometroko bidaia kontatzen duena. Timothy Spall eta Colm Meaney zoragarri daude Ian Paisley eta Martin McGuinnessen paperean. Bidaia existitu ei zen; filmean kontatzen dena fikzioak hornituta dago. Dauzkan inplikazioengatik, uste dut gidoilaria zuhur ibiliko zela.\nKontua nola amaitu zen badakigunez, ez dizuet istorioa ikusteko intrigarik ezabatuko aireportuan gertatzen den azken eszena kontaturik, filmaren (eta moralejaren) unerik gorena baita. Paisleyk baldintza bakar bat eskatzen dio aurkariari bakea sinatzeko: barkamena eskatzea. McGuinnessek, monologo eder baten ondoren, erantzuten dio: «Ez, ez dut barkamenik eskatuko». Eta Paisleyk, miretsirik: «Hori da politikoa izatea. Ez eskatu inoiz barkamenik egin duzunaz». Epilogoa amaitzeko badu, ordea, esaldi gogorragorik: «Gaitzesten dut egin duzun guztia». Eta batere uste ez dugunean eskua luzatzen dio, bakea hitzartzeko. McGuinnessek estutuko duena, esaldi berbera erabiliz: «Gaitzesten dut egin duzun guztia».\nAusardia eta argitasuna behintzat aitortu behar zaie irlandarrei euren egoerari hitzak jartzeko orduan. Ez dira itzulinguruka ibiltzen; eufemismoak, neurrian. Beste kontu bat da lorpenei begiratzea: bake prozesu hartatik hogei urtera ezer aldatu ez izanak zer pentsa ematen du: bakea irabazi zuten, baina askatasuna ez. Bakea armak isiltzearekin lotzean dago akatsa; ez esatea okupazioa eta menderakuntza ere biolentzia dela, izatez eta egituraz, eta hori ezabatu artean herri batek ez duela bakean antolatu ahal izango bere bizitza. Bakearen definizio murritz hori onartzea errore estrategikoa izan ohi da gatazka duten herrialde guztietan, gatazka hitzetik beretik hasita.\nIzan ere, filmak duen merituaz landa, gauza bat ez da argi geratzen, ez da azpimarratzen: Ingalaterra dela Irlanda konkistatu, okupatu, demografikoki eraldatu eta kolonizatu zuena. «Zuen jendea etorri zen gure lurrera, gu ez ginen Ingalaterrara joan, ez zaituztegu irlandar bihurtu nahi izan». Horixe da alde nagusia, horixe filmean falta den esaldia, haien eta gure arrazoiaren habea, analisi guztien abiapuntua. Eta horixe ondoren etiketa ezberdinez bataiatu dizkiguten biolentzia guztien sorburua. Gertakari historiko hori kontuan hartzen ez bada, arriskua dugu oso diagnostiko okerretara iristeko, Eusko Ikaskuntzak esan zuenean bezala hemen hiru identitate daudela, espainola, euskalduna eta frantsesa, eta hiruetako inor ez dela gailentzen besteen aurrean. Bada bai, gailentzen da, gailentzen dira bi baten gainetik, baina hau esan beharra bera gure herriaren ehuntze ideologikoan eman den atzerapenaren ispilu larria iruditzen zait.\nBiolentzia ezberdinak egon direla esaten da, jatorri ezberdinekoak, ezin dela biktimen artean hierarkiarik ezarri, ez diskriminaziorik haien aitortzan. Horren arabera Estatuaren biolentzia legoke, bere indar armatuen gehiegikeriak, ETArena... guztiz okerra dena. Biolentzia bakarra dago, beste guztien sorburua dena: herri batek (gure kasuan bik) bestea konkistatu eta denboran menderaturik mantentzearen biolentzia gorena. Hortik eratorriak dira beste guztiak. Ez daude bi, hiru, lau biolentzia mota, bat baizik, eta arazo nazionala konpondu denean soilik esan behar genuke bakea iritsi dela.\nEstaturik gabeko nazioak daudela esaten da, esaten dugu; estaturik gabeko nazioak, fenomeno meteorologikoak balira bezala, munduan pobreak daudela esaten den lasaitasunarekin. Eta honetan kapitalismoak bat egiten du inperialismoarekin: pobreak badaude, euren errua da, ez dira gai euren bizitza behar den bezala antolatzeko, estaturik gabeko nazioak ez diren bezala. Diskurtso honek ezkutatzen du beti mahai gainean eduki behar genukeen egia: estaturik gabeko nazio bakoitzari ukatu egin zaiola estatua edukitzea, sarritan zeukaten estatua militarki konkistatu, okupatu, ordezkatu eta debekatu ondoren. Genozidioa erabili dela horretarako, makro-operazio demografikoak, ondasunen bahiketa, jazarpen administratiboa, hezkuntza sistemaren manipulazioa, helburua herri honen suntsiketa zuen (eta duen) biolentzia, agerikoa ala mozorrotua. Michel Foucault filosofoak zioen bezala, naturaltzat hartzen ditugun gauza gehienak emaitza historikoak dira. Naturaltzat ez hartzea da erresistentziaren lehen pausoa. Pauso bat haratago, esango du: «Herri batek beste bat menderatzen duenean, hori ez da inoiz bukatzen»... Herria askatu arte, edo asimilatua izan arte, gaineratuko nuke.\nAsimilazioak aurpegi asko ditu. Ez genuke egin behar asimilazio horretan sakontzen duen ekimenik. Zeintzuk diren detektatu ondoren, horiek ez egitea, ez parte hartzea jada osasungarria da herri batentzat. Hurrengo pausoa litzateke askatasunera hurbilduko gaituzten ekimenak antolatzea. Bi helburu horien artean garbi bereizten jakitea ezinbesteko ariketa da adimen politikoa garatzen joan dadin. Herri baten ezaugarri nagusia da bere bizitzari arnas kolektiboa emango dioten ekimenak edukitzea. Baina horren baitan norbanako bakoitzak ere lan egin behar du bere buruarekin, elikatu behar du bere adimen politikoa, hausnartuz ekimen horiek askatasun estrategia baten barruan lagungarri diren, edo kaltegarri. Eta euskaldunen ezaugarri bat bada, tamalgarria deritzodana, da uko egiten diotela barne-gogoetari, aski jotzen dutela honen edo haren alde kalera aterata, zerbait egiten ari diren sentsaziopean ezkutatuz egindakoa zuzena edo okerra den aztertu beharko lukeen analisia. Marko historiko bat ezarri gabe, diskurtso asimilazionistak irensten ditugu hartara.\nOso axioma sinple bat betetzen da, edozeinek bere bizitza pribatuan aise ulertuko duena, menderaturik dauden herrietan: zure legeak ezartzen ez badituzu, besteek ezarritako legeetan bizi beharko duzu. Eta besteek ezarritako lege horietan nabigatuz herri batek askatasuna lor dezakeela sinestea, eta sinetsaraztea da politikaren praxian egon daiteken irrealismorik handiena.\nZeren zapalkuntza nazionala dagoela onartzen badugu, hor ez dago demokraziarik; baina demokrazian bageunde bezala jokatzen badugu, askok egiten duten moduan, automatikoki Espainiako erregio bat gehiago garela aitortzen ari gara. Horrekin, hainbeste mendetako erresistentziak, berezi eta bereizi izan nahi horrek zentzu guztia galduko luke, deblauki, ondorengo belaunaldientzat. Ipar Irlandako ez-independentzia horren lekuko!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2019-02-03/kulturaren_inperioak.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/022/002/2019-02-03/kulturaren_inperioak.htm herri-hizkuntzan arrakasta izan arren, itzulirik Espainian irakurlerik lortzen ez dutenak. Katixa Agirreren Los turistas desganados aipatzen zuen tartean, zeinak jatorrizko bertsioan sariak eta txaloak jaso arren, Espainian ez duen jaso merezi zuen oihartzunik.\nHitzek, ordea, deskribatzen dutena baino gehiago esaten dute idatzi dituenaz, eta antzeko testuei darien nagusitasuna eta prepotentzia begien aurrera jaurtitzen digute euren testuinguruan irakurtzen hasiz gero. Politikoki menderatutako herriak literarioki ere menderatuak baitira, eta hori da kultura hegemonikoarekin daukaten harremanaren ezaugarri nagusia. Ez da kalitatearen arabera neurtzen haien balioa, indar harremanetan daukaten lekuarekin baizik.\nPolitikoki inperialista den nazioa, kulturalki eta linguistikoki ere inperialista da; badaki menderatutako herrien nazioarteko aitortza bere galbahetik igarotzen dela, bere kontrolpean daukala, eta kamuste-ahalmen hori erabili egiten du. Badaki erreferentzialtasun txartelak berak banatzen dituela, herrialde horien eskumen infra-politiko guztiak bezala, eta aldika, tantaka, operazio guztiz neurtuen bidez aitortuko dio mendeko herriko artistaren bati bere kalitatea, letra larriekin idazten den nazioarteko kulturaren kontzertuan. Zeren badaki, baita ere, menderatuei tarteka onura zenbait eskaini behar zaizkiela gustura egon daitezen; ukamen orokorrak oldarraldi nazionalak eragin ditzakeela, eta noizbehinkako sariek, aldiz, baretasuna, kultura inperialistarenganako konplizitatea, aitortuak izatearen sentimendu gozagarri otzana, metropolian onartuak izateko desira sortuz sortzaileengan, edo onartuak ez izatearen konplexu sakon eta ernegagarri bat.\nSuso de Torok galizieraz idazten du, eta diagnostiko bertsua egina du: «Gure ahuldade politikoa dela eta, munduko beste hizkuntzetara iristeko derrigorrez espainolaren eremutik igaro beharra dago, zeina liburuen zabalkundea murrizten duen aduana bat baino ez den». Baina Arturo Casas teoria literarioaren irakasle galiziarrak zorrotzago esango du: «Gune hegemoniko guztien aspirazioa da haien zaindariek periferian seinalatzen duten hura bereganatzea, metabolizatzea, haren ezaugarri identitarioak kamustea. Botere hegemonikoaren baitan beti dago periferiarekin interlokutore pribilegiatu bat. Aduanak ditu gustuko. Hitz egiten du idazle edo intelektualekin, zentroan aurkezten ditu, eta zerrenda bat prestatzen du, hurrena aukeratuak izango diren ordezkoekin». Harkaitz Canok bizi izan du gertaera bitxi bat, Twist nobela aurkeztuz Madrilen, oro har nahiko txukuna izan zena, baina desagerpen misteriotsu batekin bukatu zena: La Razón egunkariko kazetari batek egin omen zion elkarrizketarik interesgarriena, baina inoiz ez zen testu hura argitaratu. «Hark ere izango zian jeferen bat...».\nLiburuak itzuli, itzultzen dira, baina metropolian ez dute horien ezagutzarik bultzatuko; itzultzen da, ezinbestean, espainola dugulako Europako beste hizkuntzetarako balizko itzulpenak ahalbidetzen dituen instantzia bakarra; itzultzen da gure ezintasunaren froga bezala, boluntarismo handiz eta debalde; itzultzen da, ez irakurle ugariagoen bila, nazioarteko editoreentzako baizik; itzultzen da, hamar urtetik behin Espainian sari nazional bat ematen digutelako, eta ez obra ona denean, arazo politikorik sortuko ez duen idazlea detektatzen dutenean baizik; itzultzen da, euskarari bizkar emanda bizi direnen arrazoiak aitzakia huts direla baieztatzeko, itzulita ere ez zaiela zipitzik axola gure herriaren jatorrizko kultura; itzultzen da, erregu eginez bezala, leku baten eskaera, txikiak garela sinetsarazi digutenei esateko «txikiak, baina onak»; itzultzen da, enfin eta poema bukatzera doa, testua amen batean ahaztua geratzeko.\nKultura batek bestea menderatzen duenean, itzulpenak ez duelako jasotzailerik aurkitzen bestaldean. Baina gure sistema komunikatiboan ere etengabe ageri da gure prekarietate linguistikoa. Adibidez, urriaren 7an Juan Jose Ibarretxeren artikulu bat zetorren erdarazko euskal egunkari batean, «Olas...» izenburuduna. Gero euskaraz irakurri genuen, erredakzioan itzulia aipuarekin. Bi galdera pizten dizkit gertaera xume baina esanguratsu honek: euskaraz badakien pertsona baten testua itzultzeko lana hartu behar du euskal kazetariak? Eta bi: noiz ikusi dugu euskaraz idatzitako testu bat espainolezko egunkarietan traducido en la redacción aipuarekin? Ez da kalitatea arrazoia, botere harremanak baizik; interesa ez du kalitateak pizten, indar mediatikoak baizik, boteretsuak galbanizatzen ditu kultura azpiratuak, eta definitzen ditu, bazterreko, periferiako, erregional, txiki, hura gabe ezdeus direla sinetsaraziz.\nEta gure sufrikarioa bikoitza da: itzultzen ditugu, batetik, euskara ikasteko gogorik izan ez dutenen artikuluak, edo jakinda ere idazteko gogorik izan ez dutenenak, eta itzultzen ditugu, bestetik, gure liburuak, irakurri nahi ez dituztenen eskura jartzeko. Kultura bat beregaina ez bada, ez baditu garapen bide propioak, beste kulturekin berdintasunezko harremanak, ez badu gogo bizi bat, askatasun psikologikoa, indar politikoa, orduan sub-kultura bilakatzen da, hegemonikoen azpi-sail bat, haien zabalkunde zidorretan modu trakets batean ibiliko dena, indiferentziaz inguratuta, aldikako onguraz liluratuta, baden edo ez ote den zalantzan, zenbateraino ote den, noiz arte izanen den. Eta kultura hori bizi bada bere txikikeriaren kontzeptu galgarrian eroso sentitzen den klase politiko baten itxaropenean, galga bikoitz bat nozituko du, metropoliarena, batetik, eta bertako eliteena, bestetik; ez da kasualitatea Euskal Herriko eliteek egin zuten espainol hizkuntzaren aldeko hautu programatikoa, existentziala eta kulturala, tinko mantentzen dutena gaur egun ere.\nGure hizkuntzaren inexistentzia litzateke haientzat, bai metropoliaren jagoleentzat, bai bertako eliteentzat, ahopeka onartua bada ere, egoera perfektua; eta dolutzen zaie hala ez delakoz. Gure hazkundearen murrizketa kontrolatua darabilte, bitartean, arazoak gainezka egin ez diezaien.\nHonela zuen izenburua erreportajeak: Egile periferikoak. Eta azpian: «Hauek dira Espainian irakurtzen ez ditugun egile espainolak».]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/020/002/2018-12-02/hiru_gogoeta_federalismoaz.htm Sun, 02 Dec 2018 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/020/002/2018-12-02/hiru_gogoeta_federalismoaz.htm\n-Federalismoa aurrekari historikorik ez daukan egitura politiko bat da. Espainia ez da inoiz federala izan, inperialista eta totalitarioa baizik. Federalismoaren oinarrian hitzarmenaren ideia dago, baina hori historiaren faltsutze bat baino ez da. Espainiak inoiz ez du ezer negoziatu bere mendeko lurraldeekin; biolentziaren eta armen bidez bereganatu ditu ahal izan zituen lurraldeak (Portugal ezin, hor daukate arantza!), eta biolentziaren aldaera modernoekin jarraitzen du bere nagusitasuna mantentzen.\nEuskal estatu bat, aldiz, existitu izan da: Nafarroako Erresumaren forma hartu zuen, erresumaren egitura zelako garaiko estatu guztiek ezagutzen zuten erakundetze modua, eta bere hizkuntza zein zen garbi zehaztu zuen, 1167ko dokumentu batean ageri denez: Lingua Navarrorum, euskara, alegia. Gaur egun ere euskaldunok munduko eskubide guztia daukagu Estatu bat edukitzeko, eta horretarako ahalmena badaukagu mundu guztiak ezagutuko du, zalantzarik gabe, gure zapaltzaileek ezik.\n-Federalismoa eredutzat hartzeko aipatzen dira, maiz, Alemania, Suitza, Estatu Batuak... Baina hemen identitate arazo saihetsezin bat planteatzen da: azken batean, Suitzako kantoietako biztanle guztiak dira suitzar, Alemaniakoak alemaniar, besteak estatubatuar... Baina gu ez baikara espainol, ez frantses: gu euskaldunak gara soilik, ez gehiago, ez gutxiago. Federalismoak gutxiagotu egiten gaitu. Euskaldun soilik Espainiaren baitan izan gaitezkeen mezu galgarria barreiatzen du. Eta Iparraldea non kokatzen da balizko federazio horretan? Frantziak haiei eragin dien endekapen bortitza ikusita ausartuko gara esaten haiek euskaldun soilik Frantziaren baitan izan daitezkeela?\nEz da zaila ulertzea zer kalte ekarriko ligukeen gure kultura, hizkuntza eta izate politikoa suntsitzen saiatu den (eta saiatzen den) Estatu batean jarraitzeak, Katalunian ohartu ziren bezala, abiada bizian baztertuz hirugarren bidea. Ulertzea zail zaidana da euskara maitatu eta hari bizitza osoko lana eskaini dionak nahiago izatea gure gauzekiko erabakimena atzerrian egotea.\nDiskurtso honek bat egiten du gure herriaren patuak Espainiari atxikita joan behar duela dioen beste diskurtso nagusiarekin, autonomismoarekin. Eta bien sustraian espiritu bereko mezu subliminal bat datza: independentzia zerbait irreala dela sinestaraztea jendeari, utopia bat, urruna, guk ikusiko ez duguna; behin animo hori hedatu ondoren, lortzen dute desaktibatzea euskal gizartean egon zitekeen konfrontazio gogo apurra, eta bideratzen dute jende ernearen berezko sumindura kausa sozialetara, humanitarioetara, esanez: «Utzi politika guri, ezin da helburu handirik lortu, ahaztu amets gorenak, heldu lorpen txikien pozari».\nPolitika-kortsea praktikatzen dute, alegia: politika mugatu behar da lor daitezkeen gauzen esparrura. Nik politikaren aspiraziorik nobleenetan sinesten dut, ezertan sinesten badut: Politika gustatzen ez zaigun eta injustua den errealitate bat aldatzeko palanka bat dela, hiru osagarri dituena: historia, hona hain modu traketsean nola iritsi garen jakiteko; diagnostikoa, gure egoera benetan eta apaingarririk gabe zein den zehazteko; eta estrategia, helburuak eta horretara iristeko ditugun indarrak elkar elikatzen jarriko dituen diseinu zorrotza, denboran eutsiko duguna, taktikak garaira egokituz baina inoiz helburuak abandonatu gabe.\n-Diskurtso horren azpi-geruzan badago, ordea, beste sentipen bat: Espainiarekiko atxikimendu intimo bat, zure bizitza hura gabe irudikatu ezin bat, badu erru-printzak dauzkan espainolismo baten mozorro tankera, etsipen nagi bat bezala, gure botere politikoaren jabetza lur honi arrotz zaizkion eskuetan uztea, gure parte-hartze kuota murritz bat onartzea, herri honek gehiagorako talenturik ez baleuka bezala. Eta prozesu historikoen ezagutza falta bat. Edozein entziklopedia aski da, haietara bidaiatzen dugun herri askeen historia jakitea, ikusteko independentziarekin sekulako gorakada izan zuela haien kulturak, hizkuntza propioen iraupena bermatua geratu dela, badutela haien kultura munduko erakusleihoetan kokatzeko etiketa bat. Errealismo historikoak honakoa dio: XX. mendean herrialde independente askoz gehiago sortu da, herrialde federalak baino.\nDesorekak desoreka, mundualde garatua deitzen den esparruko independentzia prozesu guztiak arrakastatsuak izan dira ia maila guztietan, zer esanik ez hizkuntzan, gu bereziki ikaratzen gaituen alorra aipatzeko. Kasu bat soilik atera da gaizki, dozenaka kasu positiboen ondoan. Eta esanguratsua da: hitzaldietan beti ateratzen du norbaitek kasu ezkorraren hizpidea; inoiz ez kasu baikorren eredua. Gure egoera psikologikoa zeinen ezkortasunera okertua dagoen adierazten du, etorkizun eder baten beldurrak irentsirik.\nDiagnostiko akats erraldoia iruditzen zait gaur, hemen, esatea eta zabaltzea eskuragarriagoa dela Espainia honetan zerbait federala lortzea, edota estatutuaren berrikuntza kualitatibo bat, iritsi garen puntura iritsita, Kataluniako ispiluak ageri duen gisan: independentzia izango da herrialde menderatuontzat aurrerantzean bizirik jarraitzeko berme bakarra, mende hauetan Espainia eta Frantzia saiatu direnaz gain suntsitze aro berri bat baitator gure aurka. Eta birrintze aroa ez da sofistikatua izango, basatiagoa baizik, gero eta oztopo gutxiago dituztelako, bai Europaren aldetik, populismoaren eta (estaturik gabeko) nazionalismoaren izua erabiliz, bai gure barne erresistentziaren ahuldadeaz ohartu direlako: euskaldunok biolentziaren anatemarekin paralizatuak gauzkate, batetik, eta bestetik geuk laguntzen diegu, barrutik, suntsitze lanean. Euskalgintzak ideologikoki birziklatu behar izan du, ekonomikoki kolapsatuta geratu aurretik, helburu eta jokamolde nabarmen mantsotuak bereganatzeko.\nHain zaila egiten zait irudikatzea kualitatiboki benetan esanguratsua litzatekeen estatutuaren berrikuntza bat, hain urruna dena egiteko eta inoiz ezer demostratzeke daukan federalismoaren proposamen mortua, non independentzia soilik ageri zaidan mendeetan Espainiarekin eta Frantziarekin daukagun dema honetan lor daitekeen ekimen politiko praktiko bakarra, aukera errealista bakarra.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/026/002/2018-10-07/eta_osteko_dinamikak.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/026/002/2018-10-07/eta_osteko_dinamikak.htm\nHistoria honetako protagonista guztiek kantatu zuten Benitoren beste kanta hura: «Gurasoen mundu aldrebes hau ez dugu onartzen». Orain eurak dira mundu aldrebes horren defendatzailerik sutsuenak, eta belaunaldi berriei ez diote halakorik kantatzen utzi nahi. Herri askotako kaleetan afixa interesgarriak agertu baitira: «Iruzur autonomiko berririk ez». EH Bilduk orain sinesten du estatutuan; nik jarraitzen dut sinetsi gabe. Tamalez, afixa horiek ez dute asko iraun kaleetan. Iraun dezatela, arren!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1992/016/001/2018-08-05/bide_zuzenetik_goaz.htm Sun, 05 Aug 2018 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1992/016/001/2018-08-05/bide_zuzenetik_goaz.htm\nBai, badakit programa adeitsua dela, zuria, irudi zaharrak eta bromak tartekatzen dituena, baina kazetaritzako karrera egin duen orok daki (ez nituen alferrik bost urte eman) kazetariaren lehen funtzioa dela elkarrizketatua pixka bat deseroso sentiaraztea, gutxienez. Kolokan jartzea, kritikoen aipu bat edo beste mahaian jartzea. Eta are gehiago pertsona botereduna bada, gobernu bateko kidea. Bestela boterearen propaganda hutsa bilakatzen da, politika erratu askoren promozio, lehendik ere gobernuaren ia bozeramaile lana egiten duen telebista baten barruan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2234/025/003/2018-06-03/euskal_errepublikaren_txostena.htm Sun, 03 Jun 2018 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/2234/025/003/2018-06-03/euskal_errepublikaren_txostena.htm\nOharra: debekatuak geratu dira fiesta rociera guztiak, estetikoki itsusiak direlako, ez beste ezergatik; ahaztu nahi dugun iragan anakroniko baten lekuko bihurtu dira. Gaur sinatu du dekretua Asisko Urmeneta Errepublikako Lehen Ministro Jaunak.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2018-04-01/herri_bat_begien_aurrean.htm Sun, 01 Apr 2018 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2018-04-01/herri_bat_begien_aurrean.htm\nNorbaiti buruz «probokatzailea» dela esatean iradokitzen duzuna hau baita: «Ba, gustatzen zaio bere burua nabarmentzea, egolatra hutsa da, beti dabil xextra bila». Bere iritzia debaluatzen duzu, funsgabea balitz bezala. Karikaturatik oso hurbil dago, eta hortik probokatzaile omen denaren ezer ez irakurtzera, pauso bat, pauso errazegia. «Ez da gurea» esaldi lazgarriak kalte handia egin du gurean. Niretzat ardura kontua da gure egoeraz pentsatzen dudana idaztea, ez begiak ixtea, botere gune ezberdinetatik zabaltzen dituzten kontakizun auto-konplazienteak ezbaian jartzea.\nBadira zazpi urte, 2011tik, nire lana fase politiko batean sartu zela, nire lanari zentzu kolektibo bat emateari ekin niola. Liburuak idatzi ditut, artikuluak, hitzaldi pilo bat eman, ikerketa eta gogoeta partekatu nahian. Beharrezkoa zitzaidan nire lanari, euskal idazle gisan, marko historiko-politiko bat ezartzea, gure gabeziak ulertzeko. Politikaz idazten dut, baina baita ere politikak berak etengabe deitzen gaitu gu, politika gure bizitza erabakitzen ari delako egunero, bai indibidualki, bai herri gisan.\nIdaztea, hasieran nahiko praktika egotikoa izan daiteke, nire kasuan hala gertatu zen. Baina, une batean, idaztea ego horren bazka izatetik ekarpen kolektibo bihur zitekeela sumatu nuen, hor zeukala bere azken zentzua, nik, artez edo moldez, zertxobait menperatzen nuen ofizio hark. Noiz gertatu zen hau? Herri kontzientzia piztu zitzaidanean.\nIdazlea aske da bere hastapenetan, ez du ezagutzen mugarik, izurik eta auto-zentsurarik. Esparru pertsonalean hasten da bizitzen, eta gero, bere ibilbidean geruzak zeharkatu ahala, are eta inplikazio sakonagoetan sartzen: nire asmazio pertsonalak irakurlearengana iristen dira, herri hori osatzen duten baldintza historiko, ekonomiko, soziologiko eta abarrak aurkitzen ditu bidean; sakonerago joanez, nazio bat aurkituko du, bere arazo eta erantzukizunekin, gatazka politikoak, historiari buruzko kontakizun ezberdinak, nahasmen estrategikoak, teoria politikoak. Herri hori, nire kasuan, Euskal Herria da, kasu berezia: askatasuna erdietsi ez duen herri bat. Askatasuna kudeatzea gauza bat da; askatasuna lortzea, beste bat guztiz ezberdina. Eta gure herriak bigarren ezaugarri hori dauka. Horrek bereizten gaitu, beste gauza batzuen artean, idazle espainol bat, eta ni, idazle italiar bat eta ni, Fernando Aranburu bat eta ni.\nIdazle bakoitzak erabakiko du noraino iritsi nahi duen. Itsas-murgilketa sakoneko probetan bezala, zenbat eta gehiago lerratu sakonera, orduan eta presio handiagoa izango du, orduan eta arnasa gutxiago hartzen utziko diote. Ni beti izan naiz konprometitzekoa, pausoa ematekoa, nire hitza idaztekoa, horrek, atzean geratu banintz, izango ez nituzkeen arazoak ekarri arren. Gizartearen aurrean kokatzen den idazleari, edo kazetariari eskolara hasten den umeari bezala gertatzen zaio: begira dauzka denak, ea zertan hasten den. Ikara horren aurrean, batzuek neurtzen hasten dira zer irabaz eta zer gal dezaketen halakorekin eta bestearekin... Horrela hasten dira euren askatasuna murrizten.\nAzalean ibiltzea librea da oso; kostunbrismoa, etxe-barruko munduaren agerpena, obsesio eta frustrazioen alardea ez dago penalizatua. Baina «idazle-florero» bihurtzen dira, «kazetari-florero», eta niretzat hori da probokatzailerik handiena: erosotasunagatik beste aldera begiratzen duena, idazteko leku bat eduki eta funtsezko gaiak saihestuz, inoiz zalantzan jarri gabe gutaz esaten duten ezer. Zenbat aldiz irakurtzen ditugun gatzik gabeko testuak, ezer esaten ez dutenak! Zenbat egun hedabideak irakurri eta ezer interesgarririk aurkitu gabe! Zenbat aldiz egunkariak balio duen euro eta 40 xentimo gastatu eta trukean ezer jaso gabeak!\nFuntsean, idaztea, niretzat ardura bat da, nire buruarekin, eta nire herriarekin. Gainerako guztia merchandising hutsa da, egoen dantza, hedabideen asmakizun, ergelkeria hantusteen monumentu, jolas burges eta burges aspertuen lore-jokoak, eta hori garbi ikusten da: oso ondo idazten duen jende asko dago, baina globalki gure egoerari ekarpenik egiten ez diona. Ondo idaztea meritua da, bai, baina herrigintza beste hori da, plus hori.\nNik nire iritzia ematen dut, ez besterik; arrazoitua, testuinguru baten barruan kokatua, jakinekoa den errealitateaz landa gauzak beste modu batean izan litezkeela irudikatuz. Nire gogoen subjektua bat da: Euskal Herria. Ez alderdi bat, ez doktrina bat, ez politikagintza bat. Eta hori da nire akatsa, niretzat bertute dena. Ikerketa urte hauetan gauza bat deskubritu baitut, bat beste guztien gainetik: izaki ororen nahia dela askatasunean bizitzea eta hala jokatzea. Eta herri ororen nahia ere bai. Eta gogo horrekiko zalantzan dagoen herriak arazo latz bat daukala; normalean, kolonizatua izan da, politikoki menderatua, akulturizazioa jasan du eta ohitu egin da subordinazioan bizitzera. Eta status quo horretan leku erosoa hartu dutenek bigarren mailako subordinazioa jartzen dute martxan, iritzien barne-kontrola. Eta hau gauzatu dadin, etiketak: botereak, edozein mailatakoak, kritiko diren ahotsak zilegitasunik gabe uzteko asmatu zuen txartel mingarria, marka faxista bat bezala, inkontzienteki erabiltzea haren konplize egiten gaituena.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2018-02-04/euskalgintzan_datorrena.htm Sun, 04 Feb 2018 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2018-02-04/euskalgintzan_datorrena.htm\nHalako mugimenduen aurrean atoan datorkit galdera: Zer baliabide ditugu hizkuntza gutxituok gure asmoak gauzatzeko? Zer onura dakarkio hizkuntzari, haren egoera erreala kamuflatzen dutenekin batzeak? Eta guztia iruditzen zait prozesu zabalago baten azpi-atal bat, dardara tektoniko handiagoen albo-kalte moduko bat, peaje bat ezerezera bidean. Politikan ezker abertzaleak egin duen biraketa euskalgintzara aplikatua.\nUrte askotan, gure herriaren etorkizunarentzat ezker abertzalearen ekimenak ezinbestekotzat izan nituen. Lanerako esparru bat zen niretzat, lurralde bat, bi helburu edo zeregin ikusten nizkionak. Bat: trantsizioa deitzen garaiko hitzarmen lotsagarri haien aurka, gure herria sistema espainolean txertatu, hesitu eta modu subalternoan menderatu zutenen aurka indarrak metatzea, irauli eta gainditu ahal izateko. Bi: independentziaren pedagogia egitea, diskurtso hegemonikoari kontra-diskurtso boteretsua eta erakargarria jarriz.\nBanekien lurralde hori kudeatzen zutenek kontrolatu nahi zituztela bertaratzen zirenen indarrak, dirigismo politikoaren gaitzak hor zirela espontaneitate soziala kamustuz, alderdia eta bere iraupena hobetsiz herriaren proiektu askatzailearen aurretik, baina erreferentzialtasuna, behintzat, onartzen nien.\nNiretzat lanerako funtsezkoak ziren bi esparru hauek desaktibatu egin ditu Bilduk, edo zehatzago esanda, ezker abertzale ortodoxoaren herentzia jaso zuen Sortuk. Koalizioan duen ustezko nagusitasuna bere printzipio batzuei uko eginda lortu du, Aralar, EA eta Alternatiba lehen zeuden lekuan baitaude, erakunde espainolak onartuz, ETA euskaldunon gaitz nagusitzat apuntatuz eta sistemaren barrutik gure nolabaiteko askatasuna, haiek autogobernua sendotzera mugatzen duten hori predikatuz.\nIndependentziari buruzko estrategia eginkor eta sinesgarririk gabe soilik izan du posible Sortuk Bildu osatzea. Gaur, independentziaren gaia Bildu eta bere eraginetik kanpo dauden beste esparru batzuetan lantzen da soilik. Tamalez, ezker abertzalearen eragin esparrua oso zabala da: herrigintzara iristen da, espetxeetara, eta euskalgintzara.\nEuskalgintzan halako zerbait gertatzen dela iruditzen zait, euskarari buruzko eztabaida integrala euskalgintzatik kanpo aurkitzen dela soilik, azken batean hizkuntza erabaki politikoen eta koertzio ahalmenaren lotura estu-estuan bizi baita. Eta zer ari da gertatzen? Indar eta prestigio galtze bat, kanpaina koloretsu baina eraginkortasun gabeek disimulatu ezin duten amore emate bat, desjabetze sinboliko eta estruktural bat. Kolaborazio inter-instituzionalak euskararen deskafeinatze bat ekarri du. Euskalgintzak prezio bat ordaindu du hizkuntza erakundetzearen truke, eta euskal identitatearen eztabaidarik gabeko habea behar lukeena edergarri huts bilakatu da, meritu txalogarria: lore bat gehiago kultur ekosistema asimilatuan.\nHizkuntza baten indarra atzean daukan bulkada politikoaren eta kolektiboaren neurrikoa izaten da. Ezker abertzaleari onartu behar zaio PNVren desinteres estrategikoaren aroan euskarari eman dion arnas luzea. Baina bere asimilazio politikoak asimilazio linguistikoaren sakontzea ekarriko du oso abiada bizian.\nNago Euskal Herria ez ote den bihurtu aita errepresoreaz maitemindutako Edipo-herri bat, Espainiak ulertu gaitzan erreguka, onartu, baloratu, berriki agertu den albisteak iradokitzen duen bezala, Espainiako Sari nazionaletan onartuko dela, Euskaltzaindiaren eskariz, espainoletik Espainiako beste hizkuntzetara itzulitako obra, Luis Baraiazarrarena gertatu ostean. Euskaltzaindiak bere web orrian agertu duenez, «oso garrantzitsua delako herrialde berean dauden hizkuntzen eta kulturen arteko elkarbizitza eta errespetua praktikatzea». Esaldi honekin, baina, Euskaltzaindia historiatik kanpo kokatzen da, Espainia eta Euskal Herria ez direlako herrialde bera, batak bestea konkistatua baizik, herri subiranoa probintzia bihurtua, eta euskarak ez duelako inoiz errespeturik jaso Espainiarengandik, egoskor horien zakur-zaunka suntsitu ezin izanaren erresumina baizik.\nBaina ageri digu Euskaltzaindiak ere fetitxe bihurturiko hitza: «elkarbizitza», edo, bere bertsio politikoan, «bizikidetza». Gure herri identitatearen ehunari kalte larria egin dion hitza, beste birekin batean: «bakegintza», eta «aniztasuna». Historian gure lekua zein den propio ahazturik, dominazioaren testuingurua ezabaturik, herri-biktima bat borrero bihurtu duena, eta zapaltzailea, berriz, askatzaile.\nEgun bertsuetan zetorren, ez kasualitatez, Martin Garitanoren agintaldiko euskara planaren baliogabetzearen albistea, Espainiako tribunal baten orpotik. Eta aurreko hiru hitzen baliogabetze automatikoa ere.\nEta egun bertsuetan, telebistan, Madril goiburu eta jomuga duten albiste. Turismo azoka irekiko dela bertan eta euskal komunitate autonomoak itxaropen handiak dauzkala; Bilbon ilusio handiz aurkeztu dela Espainiako itzuliaren etapa, bikaina omen... Eta diputatu nagusiak mahaira hurrengo erronka: Frantziako Tourraren etapa bat ekartzea. Madril, nagusiki, Paris gutxiago, gure ilusioen sorburu!\nPoetak zioen maldan-behera honetan abiaturik, jada ez gara espainol hiztunak amiÃ±i bat molestatzen ere ausartzen, Aho bizi belarri prest kanpainak iradokitzen duen bezala: jada ez dute euskaraz ikasi behar, bere espainolarekin segi baizik, gu euskaraz toleratzen gaituzten bitartean. Jada ez daukagu gure herri nortasun kulturalaren alde borrokatzeko ausardiarik ere. Emaitzen faltan, erakundeen hizkuntza politikan fiskalizaziorik ez dagoen bitartean, zama guztia herritar euskaltzaleen bizkarrera botea dago. Urtetik urtera tresna gutxiago dauzkagu.\nHorren azpian dagoen susmoa: desaktibazio ideologiko bat eman dela, oso sakona gainera. Presoei borroka nazionalaren ezaugarria ezabatu zaien bezala, euskara ere hizkuntza nazionalaren ezaugarriaz biluztua izan dela.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2017-12-03/gure_txillardegi.htm Sun, 03 Dec 2017 00:00:00 +0100 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2017-12-03/gure_txillardegi.htm Txillardegiren borroka abertzalea. Haratago joanda, egun honek urtero idazle bati dedikatua behar luke egon, haren obra ezagutzera eta (garrantzitsuagoa dena) irakurtzera emana izan dadin. Egun seinalatuekin beste modu batera joka liteke, hain da urria jendeak bere kulturaz eta hizkuntzaz ezagutzen duena!\nLan handia, ongi egina eta modu ezin interesgarriagoan aurkeztua da Sudupek egin duena, Txillardegik etengabe idazten eman baitzuen bere bizitza, testuinguru sozio-politiko bakoitzari erantzunez. Gaztetako Txillardegi da, zentzu horretan, zorrotzena, garaiko giro politikoan ere gauzak gaur baino argiago zeuden seinale edo. Zer zen hura! Ez pertsona bat, hiru baizik, gutxienez. Berak aipatzen du 1976ko testu batean, Iparraldeko bizitza lasai eta europarra utzi eta Hego Aldeko borrokalekura itzultzea erabaki zuenean: «[...] Larresoro hemen geldituko da aurrerakoan, Iparralde honetan, Kanbo-alde baketsu horretan, urte luze hauen lekuko mutu. Txillardegi, berriz, antiguar ezaguna, hor doakizue, ene aurretik, mezulari, herra-zulo madarikatu horretan burrukan segitzeko gertu; ondotik ni neu ere zuen artera agertzeko esperantzan». Eta zehaztu zuen euskal intelektualaren papera: «Zer egin behar du euskaldun intelektualak? Gure herria barnetik eta sakonki ezagutu: gaurkoa eta atzokoa. Intelektual batek argi egiten lagundu behar du, eta huntarako bere herria eta bere mendea ezagutu behar ditu: ezagutu, maitatu eta nortu».\nLiburuak, bere horretan, sentipen gazi-gozoak sortzen ditu, ilusio zapuztuen kronika bilakatzen da, eta bere bigarren zatian, Txillardegi zahartzen doan heinean, ezintasun baten ispilu, berea eta kolektiboa dena, ezin kokatu bat, sigla asko, iritzi kontrajarriak, ezer aportatzen ez duten joan-etorri estrategikoak, eta nahasmen ideologikoa; azken batean, herri honen askatasunaren helburua lortu ez duenaren eta ezin duenaren etsipen eternala. Baina orriotan ikusi dugu nola saiatu den bere bizitza guztian handik edo hemendik menpekotasun hegemonikoari arraildurak aurkitzen, irmotasuna puskatzen, sarritan bertako kolaboratzaileen aurka.\n1978an utzi zuen definizio antologikoa, etorkinen inguruan piztutako polemika baten harira, euskaldun nor den eta nor ez erabakitzeko: «Euskalduna da, Euskadin bizi eta lan eginda, gure herria bere egiten duena». Eta Sudupek egiten dion iruzkina: «Planteamendu horietatik hain urrun sumatu dugu gure herriko iritzi publikoa, ezen irakurtzeak bakarrik harridura sortzen baitu».\n1980an 35 urtez aurreratu zen gaur independentziaren ideologo batzuek diotenari, euskara ez ote den galga indarrak biltzeko orduan: «Oraindik pentsatzen dugu, edo pentsatzen dute batzuek, kontu linguistikoa galga dela. Hori faltsua da. [...] Planteamendu linguistikoak ez du zertan izan apolitikoa, lotsatia, askotan esan den moduan; erabat planteamendu politikoa izan behar du».\nAurreratu zen, baita ere, gaur ia inork zalantzan jartzen ez duen sistema autonomikoa gure herria asimilatzeko tresna huts bat baino ez dela kritikatzera. 1975ean gobernu probisional baten ideia plazaratu zuen: «Euskal Herriak ez dauka oraindik erakunde abertzale bat, ez klandestinoa, ez exilioan, Madrilen euskal alternatiba bat inposatzeko gai dena, Hego Euskal Herriko indarren sostenguarekin. Euskal gobernua deritzana, gaur egun eratua dagoen bezala, ez da. Hilabeteak badoaz, urteak badoaz; eta Euskal Erakunde Goren ospetsu hori, beste askoren artean Enbatak eskatu duena, ez da agertzen inondik ere. Norena da errua?».\n1997an ere berretsiko du autonomismoaren amarrua: «Azkeneko hogei urte honetan Hegoaldean, Madrilen onespenarekin eraiki den tramankulu autonomikoak helburu hau dauka: trauma mingarririk gabe, poliki-poliki, ikurriÃ±a balkoi ofizialetan eskegita, Hego Euskal Herria Espainian integratzea. PNVa, Madrilen beharrezko laguntzaile bihurtu da. Madrilek berak egin ez dezakeena, jelkideek egiten diote [...]».\n2000. urtean berretsiko zuen mesfidantza: «[...] Nik uste garaia dela saio politiko bat egiteko; baina ez politika parlamentarioa (hori behar bada egin dezatela, baina nik ez dut horretan sinesten), baizik eta desobedientzia zibilaren politika, gandhismoa: masiboa, gogorra». Baina 2002an Aralarren afiliatu zen, zeinak parte hartzen zuen ahal zuen erakunde guztietan. 2007an dimisioa eman zuen, eta 2008an EAE-ANV alderdiko kideekin hedabideen aurrean agertu zen, Espainiako hauteskundeetarako hautagai-zerrenda aurkezten.\nHalere, ez zuen inoiz bistatik galtzen gure herriaren arazoa zein zen. Hau dio 2005ean: «Euskal arazoa beste hau baita: orain dela bost mende, herri hau zapalduta bizi dela. Eta vascongado/navarro/vasco-frances zatiketa hirukoitzak geure hondamendira garamatzala. Ongi dakite, era berean, hemen hispano-frantses legetasuna gerra bidez inposatu zela behin eta berriz. Euskal herriak bizirik iraungo badu, Auto-determinazioa eta Independentzia behar ditugu [...]».\nNik esango nuke ezin dela Independentzia defendatu, eta era berean independentziaren uko nagusia den sistema autonomikoa defendatu, eta Txillardegik agertu zuela, bere konpromisoaren ausardiaz beti ere, herri honek heldutasun estrategiko batera iristeko daukan ezintasun guztia.\nBaina Txillardegi irakurtzeak denok inplikatzen gaitu bete-betean herri honen etorkizunaren aurrean. Iragan uztailean, BERRIAn, honela titulatzen zuen Dani GoÃ±ik artikulu bat: «Ai Txillardegi, zer egin huen horrela tratatua izateko?». Bertan kontatzen zituen Donostiako Udal Liburutegiari Txillardegi izena jartzeko egin zituzten gestioak, eta hara non aurkitu zuten hitz magikoaren murraila: kontsentsua. Eta zabala, gainera. Eta nola PSEk pikutara bidali zituen, etsipenaren galbidean geratu da egitasmoa. Gaiak, ordea, gu interpelatzen gaitu, eta honela behar luke izenburuak: «Barka Txillardegi, zer egin dugu guk zu horrela tratatzeko?». Gu gara bere lekua errebindikatzen jakin ez dugunak, arduradun sare itzela osatu arte, Euskaltzaindiatik hasita, eta gure ahuldade politikoa da omenaldirik kaskarrena.\nZer egin zuen Txillardegik? Lana gogotik, eta herri honen askatasuna desiratu. Hustu zuen bere garuna, eta katarsi horren olatuek denok bustitzen gaituzte. Espainolismoak ez du maite, lana ondo egin zuen seinale. Gu gara, orain, espainolismoa garaitu behar dugunak. Jose Luis Alvarez Enparantza, gure herriaren ispilu, zer ikasi, zer pentsa ugari eman zigun gizona, baita zer ahaztu, gainditu eta arbuiatu ere.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2229/033/003/2017-10-01/enarak_badoazen_urtaroari_begira.htm Sun, 01 Oct 2017 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/2229/033/003/2017-10-01/enarak_badoazen_urtaroari_begira.htm en castellano, por favor esaten dizuna, non, eta Itziarren. Beharrik por favor esan zuela, baina horrek ez du ezabatzen etxeratzerakoan hartzen nauen erresumina. Batzuetan oheratzen naiz hemen euskaraz inork ez dakiela pentsatuz, ez gasolindegikoak, ez dendariak, ez autopistako kobratzaileak, ez ertzainek, ezta...\nEnarak joan dira, joatea agintzen dien urtaroan, eta euskara eraman dute mokoen erdian. Eta niri euskara-mina utzi didate bihotzean.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1832/016/001/2017-08-06/konfuzio_euskal_herrian.htm Sun, 06 Aug 2017 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1832/016/001/2017-08-06/konfuzio_euskal_herrian.htm\nPresoen gaira ere iritsi da ordezkapen semantikoa, IÃ±aki Lasagabaster Zuzenbideko katedradunak zioenez: «Presoen gaiaz aritzen garenean, ez gara politikaz ari, giza eskubideez baizik». Madrileko talde parlamentarioei agertu die arazoa, hiru urraketa mintzagai: presoen sakabanaketa, zigorrak metatu ezina, eta hiltzeko zorian daudenen auzia. «Politika» hitza ez omen dute inoiz aipatzen. Baina Jakes Goikoetxeak azpimarratzen zuenez, «(…) agerian geratu da Espainiako Gobernuak irizpide politikoak eta estrategikoak lehenetsi dituela presoen zaintzan (…)». Etsaiak gogorarazi behar digu zinez preso politikoak direla, haien errealitateari dagokion hitza «politika» dela; bestela Gurutze Gorria arduratuko litzateke haietaz.\nErrelatoa ez da hainbeste zeinek zer egin zuen ezagutzea, herri baten adimen kolektiboa aktibatzea baizik. Ezagutza memoriaren ondorioa da; ezagutu litezke gauza asko, fitsik ulertu gabe. Jakinduriak dakar ulermena, bizitzea egokitu zaizun garaia irakurtzen jakitea da, eta adimena horretarako tresna, errealitateak apurtuko ez dizun begirada propio bat, eta errealitate horretatik urruntzen diren perifrasi maltzurrak detektatzen lagunduko dizuna. Eta hitzak egoki erabiltzea da, milesker, Konfuzio, horretarako baldintza lehena.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2017-06-04/nafarroako_estatu_batuak.htm Sun, 04 Jun 2017 00:00:00 +0200 Pako Aristi https://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2017-06-04/nafarroako_estatu_batuak.htm\nPanorama nola dagoen ikusita, uste dut beharrezkoa ez ezik ezinbestekoa izango zaigula luzaroan politikaz hausnartzen jardutea. Nola isildu noraezean dagoen eta herri honek hain xaloki bere konfiantza doan eskaintzen dion klase politikoaren aurrean!]]>


Espainiarrek 20.420 euro gastatu zituzten batez beste urtarrilean autoa erosten, %3,9 gutxiago | Consumer\nEspainiarrek 20.420 euro gastatu zituzten batez beste urtarrilean autoa erosten, %3,9 gutxiago\nMatrikulatutako ibilgailuak %4,9 txikiagoak izan ziren eta potentzia %1,6 txikiagoa\nEspainiarrek, batez beste, 20.420 euro gastatu zituzten beren ibilgailua erosteko urtarrilean, hau da, aurreko urteko hilabete berean baino %3,9 gutxiago, Faconautok, emakidadunen patronalak, emandako datuen arabera. Jaitsiera horren ondorioz, hileko bosgarren jaitsiera gertatzen da jarraian, eta, hala, autoen prezioen moteltzea berresten da, bi urteko igoera jarraituen ondoren.\nBestalde, urtarrilean auto bat erostea erabaki zuten auto-gidariek tamaina eta potentzia txikiagoko modeloen alde egin zuten berriro. Hala, merkaturatutako ibilgailuak %4,9 txikiagoak izan ziren, eta batez besteko borroka 2.604 zentimetrokoa izan zen, %0,1 gutxiago. Batez besteko potentzia 113,8 zaldi izan zen, 2006ko hilabete berean baino %1,6 gutxiago.\nErregaien kostua, berriz, ia %20 jaitsi zen, eta batez besteko prezioa 0,055 euro izan zen egindako kilometro bakoitzeko. Litro bakoitzeko erregaiaren batez besteko prezioa 0,955 eurokoa izan zen, 2006ko urtarrilean baino %2,8 txikiagoa. Motorren eraginkortasun energetikoa %21 hazi zen, eta 17,5 kilometro egin zituzten erregai litro batekin.\nAzkenik, Faconautok adierazi du autoen kontzesiodunen sektoreak 2.225 milioi euroko fakturazioa erregistratu zuela urtarrilean, aurreko ekitaldiko hilabete berarekin alderatuta, %0,2 gehiago. Turismo eta lur orotako ibilgailuen matrikulazioak 116.313 unitatekoak izan ziren (%2,6 gehiago). Zehazki, autoen salmentak %1 hazi ziren, 105.629 unitatera iritsi arte, eta lur guztietakoak ia %20, 10.684 unitatera iritsi arte.\nautomobil erosketa gasto-eu


Giza baliabide falta salatu dute Asuncion klinikako langileek - Tolosaldea - Tolosaldeko ataria\nGiza baliabide falta salatu dute Asuncion klinikako langileek\nTolosaldeko Ataria 2019-01-23 08:56\nUrte osoko arazoa dena, negu garai honetan «larriagotu» egiten dela azaldu dute; lanerako jende gehiago eskatu arren, zuzendaritzatik ezezkoa jaso dute.\nNeguko garai honetan, gripea dela eta, ospitaleetan gaixo gehiago egon ohi da. Horixe gertatzen da, egun, Asuncion klinikan ere. Asuncioneko LABeko ordezkariek eta hainbat langilek giza baliabide falta salatu dute.\nEz da oraingo arazoa, urte guztia daramatela horrela azaldu du Ainhoa Ortizek, Asuncion klinikako LABeko enpresa batzordeko kideak. Azaldu duenez, «gripea dela eta, sasoi honetan beti daukagu lan karga handiagoa, eta eskatu arren ez dizkigute beharrezko baliabideak jartzen».\nPasa den asteburuko adibidea jarri du: «Oso jende gutxik egin dugu lan, eta horrek, estresa ekartzen du. Ezin izan diegu merezi zuten bezalako arreta eman». Behar bezala lan egiteko jende gehiagoren beharra izango zutela aurreikusi zuten. Eskatu ere egin zuten, baina «Montoia jaunak ezezkoa eman zuen».\nProfesionaltasun osoz lan egitea gustatzen zaiela azaldu du Ortizek, baina pertsonal faltagatik «ezinezkoa» zaiela argitu du. Gaixo eta haien senideei ahal duten guztia egiten ari direla esan nahi diete, ahalik eta arreta egokiena eskaintzeko: «Dauzkagun baliabideek, ordea, mugatu egiten gaituzte, eta frustrazio hori ez dugu ez guk, ez Tolosaldeak, ez inork merezi».\nInguruko beste ospitaleekin alderatuta, pertsona bakoitzeko «askoz ere diru gutxiago» gastatzen dutela seguru dago Ortiz, pertsonal faltaz gain, material falta ere badute eta.\nUrte osoa prekarietatean daramatela salatu du Ortizek, eta lanean behin-behinean dauden gazteak izan ditu gogoan: «Finko gaudenok prekarietatean lan egiten badugu, jende gazte guzti horiek baldintza okerragoak dituzte, eta hori ere salatu egin nahi dugu».\nBeraz, klinikako zuzendaritzari eskatu nahi die «pazienteari eskainitako arreta eta zerbitzuak hoberenak izan daitezen, behar diren giza baliabideak ezar ditzala».\nAsuncion klinikako zuzendaritzari eta erabiltzaileei gutun irekia\nAsuncion klinikako enpresa batzordeko LABeko arduradunak Tolosa urt 22 Tolosaldea\nAsuncion klinikako LAB sindikatuko arduradunok eta langileok giza baliabide falta salatu nahi dugu. Urte osoko arazoa dena garai honetan areagotu b...


Gipuzkoako Minbiziaren Aurkako Elkarteak diru bilketa egingo du Mutrikun - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza : Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza\nGipuzkoako Minbiziaren Aurkako Elkarteko boluntarioak beste behin ere kalera aterako dira diru bilketa egiteko. Mutrikun zapatuan [maiatzak 25] egingo dute diru bilketa. Ekintza solidarioa goizez egingo dute, 10:00etatik 14:00etara Goiko Plazan eta Beheko Plazan ipiniko dituzten mahaietan.\nElkarteko kideek diru bilketan parte hartzeko deia egin diete herritarrei. Batuko den dirua minbiziaren aurkako ikerketa proiektuetara bideratuko dutela aurreratu dute. “Bi mahaietan bildutako dirua bularreko minbiziaren immunoterapia ikerketa proiektua garatzeko bideratuko dugu”.\nElkarteko ordezkariek adierazi dutenez, Gipuzkoako lurralde osoan bularreko minbiziari buruzko proiektuetan inbertitzeko 160.000 euro lortu nahi dituzte. “Helburu hori jarri dugu, eta erronka horri ekiteko gogotsu gaude. Ikerketaren zati bat finantzatzen lagundu nahi duten guztiek zapatu honetan horreratarako aukera izango dute Mutrikun”. Nahi duenak laguntza ekonomikoa Internet bidez ere eman dezakeela gogorarazi dute. “www.retoaeccgipuzkoa.com web orrialdean ere egin daitezke ekarpenak”.\nZehazki, zelula gaiztoak suntsitzeko gaitasuna duten sistema immuneko zelulak sustatzen dituen terapian inbertitu nahi dute herriz herri lortuko den dirua. “Ignacio Melero doktorea buru duen Nafarroako Unibertsitateko Klinikako ikerketa 2015ean hasi zen, eta 2020an amaitzea aurreikusita dago. Gure helburua immunoterapiaren erabileraren ezagutzan sakontzea da, entsegu kliniko eraginkorrak eta fidagarriak ezartzeko. Entsegu horietan, hain zuzen, norbere sistema immuneraren aktibazioa tumorearen aurkako ohiko tratamenduen erabilerarekin konbinatzen da”.\nGaineratu dutenez, etorkizun hurbilean eta esperimentazio fasearen barruan, Onkologikoarekin lankidetzan aritzea aurrez ikusi du proiektuak. “Esperimentazio fase horren barruan Gipuzkoako paziente jakin batzuekin entsegu klinikoak egingo dituzte”.


“Tantaka” webseriea, tantaz tanta dator Kanaldudera | Kultura | KAZETA\n“Tantaka” webseriea, tantaz tanta dator Kanaldudera\n“Tantaka” webseriea estreinatuko du Kanaldudek otsailaren 11n. Lagun artean sorturiko proiektu parte hartzaile honek umore-gazi-gozoaren bidez eta istripu bat abiapuntu hartuta, gaztaroaren baloreen garapenaz hausnartzen du, besteak beste. Idoia Rodriguez sortzaileetariko batek egitasmoaren nondik-norakoak azaldu dizkio Kazeta.eusi.\nIurre BIDEGAIN|2020/02/10|0 iruzkin Eguneratua:\n"Tantaka" webseriearen atalak Kanalduderen hedagune guztietan zabalduko dituzte.\n"Tantaka" fonetikoki erraz ahoskatzen den hitza da. "Tantaka" Anestesiaren "Terapia" diskoaren kantu bat da. "Tantaka" Kanalduderen webserie berriaren izena da ere. Anestesiak, hain zuzen, presentzia handia izanen du lagun artean gauzatutako proiektu parte hartzaile honetan. Otsailaren 11tik aitzina arratsero 20.00etan zortzi atalez osaturiko telesaila hedatuko da web telebistan. Atal bakoitzak Anestesiaren kantu baten izena izanen du.\nTantaz tanta ikusleak Jenofa, Andoni eta Arantxaren bizipenak ezagutuko ditu. 1999ko udazkenean 15 urteko hiru lagunak Anestesiaren urteko azken kontzertura joateko irrikitan daude. Bidean, Jenofak istripu bat pairatu du eta 20 urte berantago ospitaleko ohe batean iratzarri da. Gertatutakoa ez da argi. Horri buruzko argitasunak soilik azken atalean deskubrituko ditu ikusleak.\nWebserie honen ideiaren abiapuntua 2019ko urtarrilean kokatzen da. Bada urte bat, Idoia Rodriguez eta Joana Parotek gogoeta martxan jarri eta Kanalduderen laguntzaz proiektua aitzina eramatea lortu dutela. Uztailean filmaketak hasi eta lehen partearen emaitza laster ikusten ahalko du publikoak. Bigarren partearentzat, haatik, maiatza arte itxoin beharko du.\nIbilbide honetan, lagun askoren laguntza izan dute proiektuaren sortzaileek. Hori izan daiteke proiektuaren berezitasun bat, "lan kolektiboa dela". Sortzaileak dion bezala, lagun anitzen artean landu duten egitasmoa da eta horrek haien arteko elkar ezagutza ahalbidetu du.\nLagunez gain, profesionalek ere beren ekarpena egin dute. Hala nola, Lauren Dufreche esperientzia handiko zinema editoreak. Idoia Rodriguezek gogoratzen duen bezala, editoreak lehen atalaren emaitza erakutsi zienean, justu buruan zuen ideia pantailan ikusi zuela aitortu du.\nHamar minutu bider zortzi\nBakoitzak bere lana izanki, prozesua bera gauzatzea "nekagarria" izan da. Haatik, esperientzia "oso polita" izan dela aitortu du Rodriguezek. Azkenean emaitza hedatzeaz "pozik" dira eta bigarren partearen grabaketan murgilduta daudenez, ez dute sobera pentsatzen publikoaren erantzunari.\nHala eta guztiz ere, webseriearen bidez kalitatezko produkzioa ere telebistatik kanpo atzeman daitekeela frogatuko dute. Sortzaileak berak telebistarik ez du eta maiz webserieak kontsumitzen dituela aitortu du. Gisa horretan, bere iritziz, ikusleak zer kontsumitzearen hautua egiteko askatasuna du.\nFrantsesezko azpitituluekin hedatuko duten seriearen lehen lau atalak otsailaren 11etik 14ra zabalduko dituzte Kanalduderen hedagune guztietan. Bakoitzak hamar minutuko iraupena izanen du. Jarioan soilik lau atalak ikusten ahalko dira segituan otsailaren 15ean eta beste lauak otsailaren 16an.\nJean-Baptiste Bidart kultur sustatzaile baigorriara zendu da