Euskal Herriko itsas espazioko historia/Geografia eta historia Euskal Herriko itsas eremuan: Goiz Erdi Aroa (V-XII. mendeak) — Wikibooks\nEuskal Herriko itsas espazioko historia/Geografia eta historia Euskal Herriko itsas eremuan: Goiz Erdi Aroa (V-XII. mendeak)\nSaint-Sever abadiako dohatsuko mapamundi zatia, Baskonia ageri duela.\nSarritan, gure iragana aztertzerakoan, itsasoa ez dugu kontuan hartzen edo izan duen baliorik ez diogu aitortzen. Horregatik egokia izan daiteke galdera: zenbateraino izan da isolatzaile eta zenbateraino komunikatzaile?\nItsasoari begira edo bizkar emanda bizi izan da euskal herritarra?\nGaldera horien ildotik joango gara aro luzeetan zehar bidea eginez, hasi erromatarren garaitik (K. a. I. mendea) eta Goiz Erdi Arora (XII. mendea) bitartean. Gure herrian eragina izan duen gertakizun-kate bat aztertuko dugu:\nerromatarren ondarea, aberastasunen ustiapenean, kostaldeko kokalekuetan eta itsasoko nahiz lehorreko bide-sare zabalean oinarriturikoa;\nErdi Aroko lehen mende ilun eta itxuraz lozorroko haietan, itsaslapurretak zirela medio, kokalekuak itsasadarretatik barnealdera lekualdatu zirenekoa;\nXII. mendearen amaierako loraldia, berriro kostaldera itzultze geldia baina atzeraezina ekarri zuena, oinarri berrien gainean finkaturikoa: hiri-gutunen bidez hiribilduak fundatu ziren eta urte horietan ontzigintzan lortutako teknikei esker arrantza eta merkataritza jardueren gorakada; funtsezkoa izan zen normandiarren herentzia teknika horietan.\nEzer baino lehen, gauza bat jakin behar dugu, ez direla asko aldi luze horri buruzko aipamenak; eta horietatik, itsasoarekin zerikusia dutenak are gutxiago. Gaiak helduleku berezia baduela-eta, behar-beharrezkoa izango dugu datuak berriro irakurtzea, itxuraz batzuk hutsalak diruditen arren, ustekabeko bat baino gehiago emango baitigute, ikusiko dugun bezala.\nGertakari zehatzetan zehar ibiliko gara eta itsasoarekin zerikusiren bat duten garapen luzeagoko fenomeno historikoetan barrena. Horrek azalduko ditu esparru horretan egin diren mugaketak, bertako atzerritarrek nolako erabilera eman zioten, bertakoek zer funtzioa eman zioten, eta historiaren ikuspegitik izan zituzten esanahiak.\nV. mendean gertakari nagusia, lehen esan bezala, barbaroen etorrera izan zen, inperioan sartu ziren eta, luze baino lehen, inperioaren zatikatzea eta hark antolaturik zuen batasuna suntsitzea ekarri zuen.\nEuropa mendebaldea, oro har, eta gure kostaldea, bereziki, hortik aurrerako mendeetan anonimatuan murgildurik bizi izan zen kasik, edozein alorretan dugun aipamen-eskasiak adierazten duenez.\nBaina, gertakari horiek berriro irakurrita, prestaturik gaude Goiz Erdi Aroko zortzi mendeetan nagusi izango diren gertakarien berri jakiteko.\n1.1 Segurtasun eza kostaldean\n1.2 Itsaslapurreta. Herri barbaroak\n1.3 Arabiarren presioa\n1.4 Erromesaldia Donejakuera\n1.5 Kostaldeko hiribilduen fundazioa\n1.6 Bi baliabide: balea eta kabotajea\n1.7 Kabotaje-bidaia komertzialak\n1.8 Elezaharretako aipamenak\n1.9 Baldintza geopolitikoak\n2 Ahaztutako gertakari bat\n2.1 Karolinjioak lehorreratzeko saiakera\n2.3 Bigarren espedizioa\n2.4 Santiagoren hilobia\n3.1 Normandiarren presentziaren ondorioak\n3.2 Nabigatzaileak itsaso eta ibaietan\n3.3 Kolonizazioa eta merkataritza\n3.4 Normandiarren ibilerak Euskal Herrian\n3.5 Normandiarren ondarea\n3.6 Itsaslapurren oihartzunak\n4 Kristautasunaren sarrera\n4.1 Mediterraneoko bidea\n4.2 Atlantikoko bidea\n4.3 Hiriaren garrantzia\n4.4 Sarrerako datu positiboak\n4.5 Asimilazioaren datu linguistikoak\n4.6 Lehen kristauen eremutar-biziera\n4.6.1 Euskal Herriaren hego isurialdea\n4.6.2 Ipar isurialdea\n4.7 Elizbarrutien sorrera\n4.7.1 Elizbarrutiak eremu mediterraneoan\n4.7.2 Eremu atlantikoko elizbarruti bat\n4.8 Erromesaldien ondorioak bi isurialdeetan\n5 Gorabeherak eta motibazioak Donejakuerako erromesaldietan\n5.1 Ondorioak Euskal Herrian\n6 XI. mendea\n6.1 Balea-harrapaketa eta meatzaritza\n7 Kantauri itsasoa itsas ibilbideetan\n7.1 Donejakuerako itsas ibilbideak\n7.1.1 Idrisiren ibilbidea\n7.1.2 Normandiarren ibilbideak\n7.1.3 Bikingoen itsasontziak erromesaldi eta gurutzadetan\n7.2 Elizbarrutien banaketa eta itsasoko auzotasuna\n7.2.2 Politika itsas esparruaren historian\n7.3 Hiribilduen fundazioa: Baiona\n7.3.1 Baionan ingelesen administrazioa\n7.4 Hiribilduen fundazioa: Donostia\n7.4.1 Kostaldera itzultzea\n7.4.2 Kostaldeko esparru geografikoa\nArabiarren, barbaroen eta Karlomagnoren sartu-irtenak.\nSegurtasun eza kostaldean[aldatu]\nHerri germaniarraren sarrera ezaguna eta barruko beste faktoreak zirela medio, Erromatarren Inperioa zatikatzearekin, desagertu egin zen gure kostaldean erroturik zegoen erromatarren «pax» baketsua eta itsaslapurretak ugaritu. Arriskutsua bilakatu zen kostaldea eta itsasertzeko kokalekuak bertan behera uzten hasi ziren; itsasadarretan gora, barrualdean bildu zen biztanleria, arriskuetatik babestuago egongo ziren kokalekuetan finkatuta, itsasoarekiko harremanik eten gabe.\nHarrapari-jarduera hau izango da mendeetan zehar ezaugarri nagusia, batez ere IX. mendean normandiarrak iritsi zirenetik aurrera.\nItsaslapurreta. Herri barbaroak[aldatu]\nV. mendetik gugana iritsitako aipamenek Kontinenteko leinu germaniarrak Penintsulan zehar igarotzeez hitz egiten digute. Zalantzarik ez, gure kostaldea izango zen igarotze horiena ez ezik, agian baita lapurreta eta harrapaketen lekuko ere.\nEuropako erdialdetik etorri ziren herri horiek ez ziren marinelak, lehorrekoak baizik. Dena den, beren irteera luzeetan, itsasontziak erabiliko zituzten zenbait unetan.\nHorri dagokionez, litekeena da gure itsasertza, 408 aldera Galiatik Galiziara itsasoz iritsi zen suebo talde baten lekuko izatea ere. (1)\nHarrapaketari dagokionez, merezi du itsasotik iritsi zen bat azpimarratzea: Idazioren arabera (2), 456an, heruloek ekialdetik 7 ontzitan nabigatuz, barduliarren kostaldea arpilatu zuten:\nHala, kostaldeko kokalekuak ahultzen hasi ziren; itsasertzak ez zuen lehengo segurtasunik, horregatik, itsasadarretan gorantz joan ziren biztanleak.\nUne horretan gure herriaren egoera soziopolitikoak ere izan zuen eragina. Tentsio politikoak sortu zizkioten, 711n Penintsulan barrena sartu ziren arabiarren inbasioek, mendebaldetik Astur erresuma auzoa izateak eta iparraldetik Frankoen erresumak, eta horien ondoriorik bistakoenak militarren espedizioak izan ziren, besteak beste, aipatuko dugun itsas armada batena.\nDonejakue bidea, Euskal Herrian.\nBestalde, sustrai sakoneko tradizio bati jarraituz, Santiagoren hilobia aurkitu omen zela-eta, Europatik aldraka etorri zen jendearen erromes-gune bilakatu zen Galizia; erromesekin batera erraza izan zen beste ideia, arkitektura-estilo (erromanikoa) eta arte berriak sartzea; bideetan zehar aberastasuna sortu ziren, hiribilduak fundatu ziren... baina, baita piratak –normandiarrak eta arabiarrak– eta gaixotasunak ere iritsi ziren, legenarra eta antzekoak.\nZenbait alditan, oinez ibili beharko zuten unean uneko egoerak behartuta kostaldeko bide zailetatik, nahiz eta boteretsuenak itsasontziz ere ibil zitezkeen, bidezko zela uste zutenean portuetara erretiratuz.\nKostaldeko hiribilduen fundazioa[aldatu]\nAzkenik, aldi horren amaieran, eta itsaslapurreta pixkanaka ahulduz joan zen heinean, kostaldeko defentsa militarren eraikuntzek esparru geografiko seguruago bat sortu eta kostaldean populatze atzeraezin bat sustatu zuten, baina oraingoan oinarri berrien gainean: kostaldeko hiribildu harresidunak, defentsa onekoak, jarduera nagusia arrantza eta merkataritza zutenak.\nBi baliabide: balea eta kabotajea[aldatu]\nAlabaina, harrapaketak traumatikoak baziren ere, itsasoa komunikazio-baliabide zen, isolamendu baino gehiago. Nabigazioan eta ontzigintzan iritsitako maila teknikoari esker zen posible hori.\nBalea-harrapaketak ere garrantzia izan zuen. Zetazeo horri buruzko lehen erreferentziak VII. mendeko data baldin badu ere, harrapaketa ez zen egiaztaturik gelditu XI. mendera arte. Dena den, balearen gantz- edo olio-salerosketa antzinatik egiten zen jarduera zela frogaturik dago.\nMaila tekniko altu horri esker agian, gure arrantzaleak VII. menderako aritzen ziren balearen arrantzan. Halaxe da, guganaino iritsi den 670eko faktura moduko batek adierazten duenez, arrantzale euskal herritarrek egindako 40 moyo (10 tona, gutxi gorabehera) balea-olio bidali ziren Sena ibaiaren ondoan, Erroma eta Habre artean zegoen Jumieges abadiara (3).\nErrezibo hori, Joseph Garat-en iritziz (4), eskaeraren kopuruagatik eta abadiaren urruntasunagatik, merkataritza finko eta kokatu bat izan zela euskal herritarrek balearen arrantzan zuten sonak erakusten du; kostan lehorreratutako baleak aprobetxatuz edo, are gehiago, noizean behin harrapatutakoekin soilik ezin baitzitekeen sonarik mantendu. Honerainokoa da Garat-en iritzia.\nEz da zehazten dokumentuan zein izan zen garraio-bidea, baina pentsa daiteke itsasoz egin zela beharbada. Hamar tonako zama hori behingoan eraman bazen eta ontzi bakar batean, ontzigile euskal herritarrak gai izan ziren hartarainoko zama garraia zezaketen ontziak egiteko, eta hori gogoangarria da garai hartarako.\nErdi Aroko lehen mendeetan badira Galiziako eta Frantziako kostaldeen arteko itsas merkataritzaren zenbait erreferentzia. Badirudi aipamen horiek kabotaje-nabigazio baten isla izan nahi dutela, eta horien euste-puntu, tarteko hainbat portu. Gregorio Tours-ekoak, Leovigildo (K. o. 567tik 586ra errege) godoaren garaian, itsasoz Galiakoen eta Galiziarren artean egiten zen merkataritza aipatzen du. (5)\nFrogatu daitekeen bezala, itsaslapurreten ondorioz segurtasunik ez bazen ere, eutsi egiten zitzaion erromatarren ondareari: ontzigintzan, nabigazioan eta itsasbideetan.\nPenintsulako kostaldean, berriro ere itsaslapurretekin zerikusi zuen gertakari batek eten zuen VIII. mendean albiste-urritasun hura. Iturrizaren arabera, elezaharrak dio Froom Bizkaiko Prestamero Nagusiak, bere seme Fortun Fruiz eta bere aldekoak lagun hartuta, Santurtziko haitz tartetan lehorreratu zen kortsario multzo handi baten kontra egin eta garaipen izugarri bat lortu zutela. (6) Izenak eta ekintzaren garaia egiazkoak ote diren aztertzen hasi gabe, elezaharrak agerian jartzen du itsaslapurretak praktikan jarraitzen zuela, eta horixe da kontuan hartu behar duguna.\nAipatu Froom horren eta Bizkaino Jaunen jatorriari dagokionez, Pedro Barcelos Portugaleko kondeak 1323 eta 1344 bitartean idatzitako Livro dos Linhagens-en arabera, jatorri hori Ingalaterrako erregearen anaia Froom-en eta bere semearengan kokatzen da. Aita-seme horiek erresumatik bota egin zituen erregeak eta Bizkaiko kostaldera iritsi ziren, beren zerbitzuak eta errege-odolaren izen ona eskaintzera, eta garaiz iritsi ere, ezinbesteko baldintza baitzen altxamenduan buru izateko, hain zuzen ere, halako zerga bat abere-espezietan (zaldi bat, idi bat eta behi bat) eskatzen zien Moninho izeneko konde asturiar baten kontra altxatzeko. Enpresa hori 860 eta 870 bitartean kokatzen da. (7)\nMende bat beranduago, Bizkaino Jaunen jatorriaz Lope Gartzea Salazarrek 1454ko bere Cronicas de Vizcaya lanean, eta gerora bere Bienandanzas e Fortunas obran berriro bildutako kontakizunean baditu XIV. mendeko noble portugaldarraren antzeko nahikoa gauza, uste izateko iturri berak ilustratu zituela bi kronikariak (Don Pedro, Gaztelan atzerriratua, Don Joan Nuñez Lara Bizkaiko Jaunaren adiskide egin zen). Hauek dira desberdintasunak: bat, Zuria Eskoziako erregearen biloba zen, Froom Ingalaterrako erregearen anaia. Bi, Leongo erregearen semeari aurre egin zion eta ez konde asturiar bati.\nEsandakoa berretsiz, horri dagokionez, Caro Barojak ziurtatu egiten du Jaun Zuria jatorriz eskoziarra zela, Lope Gartzea Salazarren arabera. Itsas gaietan tradizio handia izan ezean, ezin esplika daiteke Erdi Aroaren bukaeran gauza ziur gisa onar zitekeenik Bizkaiko lehen Jauna, Jaun Zuria, Eskoziako halako errege baten biloba izatea, emakume ezkongabe baten semea eta bere aitak horregatik atzerriratua. (8)\nVIII. mendean eta ondorengoetan, ingurune geopolitikoak zuzenean eragin zion gure kostaldeari. Ildo horretatik, kontuan hartzekoak dira:\nPenintsulan musulmanen presentzia 711tik aurrera eta Baskonian, berriz, 714tik aurrera,\nmendebaldean erresuma godo-asturiar hasberri bat,\nFrankoen Erresuma Akitania iparraldean; 771tik aurrera han nabarmendu zen Karlomagno.\nGure herria Historian, aipatu indar horiekin muga eginez, bi dukerri —Baskonia eta Akitania— gisa azaltzen da, eta gehienetan duke baten mendean elkarturik:\nEudon Handia (710etik aurrera),\nHunaldo I.a (735etik aurrera),\nWaifre (744tik aurrera),\nLupo II.a (768tik aurrera) eta\nLupo Santzio I.a (778tik aurrera), nahiz eta hau Baskoniakoa baino ez zen izan, 768an Karlomagnok Akitania zapaldu eta bere erresumaren mendeko egin zuenetik.\nAhaztutako gertakari bat[aldatu]\nKarolinjioak lehorreratzeko saiakera[aldatu]\nMende horretan itsasoarekin zerikusia duen gertakari interesgarri bat gertatu zen; historialari gehienek inoiz serioski kontuan hartu ez duten gertakaria: Karlomagno gure kostaldean lehorreratzen saiatu zen —Orreagako hartan (778) baino lehen—, Fernán Gonzálezen olerkian jasota ikus daitekeenez. (9)\nOlerki horrek Gaztelako Bernardo del Carpio heroiaren elezaharra jaso zuen, hau da, Orreagako gertakarien bertsio espainolista bat, Errolanen Kantorea goraipatzeko frantsesek zuten joeraren aurrean emandako erantzun patriotikoa. Aipatu elezaharra gorpuztua zegoen XIII. mendearen hasierarako, eta Don Juan Lucas de Tuy (¿-1249) kalonje eta kronikagileak (10) Chronicon Mundi (1236) lanean jaso zuen eta Don Rodrigo Jiménez de Rada (11) Toledoko historialari eta artzapezpikuak (1170-1247), berriz, bere De rebus hispaniae lanean.\nTestu honen interpretazioa egin zuen Banus Agirreren iritziz, Arlanzako monjeak, Fernán Gozálezen Olerkia (1250. aldera) idatzi zuenak, frankoen bi inbasio aipatzen ditu, Don Lucas de Tuy-k bezalaxe; baina, honek biak Orreagan jartzen dituen bezala, Arlanzakoak dio, gerora ikusiko dugun bezala, lehena itsasotik egiten saiatu zirela, non garbi azaltzen den kontakizunaren zati horretan Tuy-ren Chronicon hark ez bezalako iturri bat erabili zuela: ziur asko gaur egun galdua den gesta kantaren bat izango zen, Gipuzkoako kostaldean lehorreratzen saiatu zirenekoa kontatzen duen kanta. (12)\nKonta diezagula olerkiak berak gertakaria:\nTestuaren azalpenak hasi aurretik, esan dezagun:\nBernald del Carpyo izenaren azpian Lupo Santzio I.a ezkutatuko zela;\n135. ahapaldiko Marsylla portua ez zela Mediterraneoko Marseillari dagokiona, gaur egun Arroxelatik iparraldera, 8 km-tara, Re uhartearen babesean dagoen Marsilly-i dagokiona baizik;\n137. ahapaldiko Gitarea-ko portua, gaur egungo Getariari dagokiona izango litzateke eta, Banus-en ustez, monjeak Getaria eta Aspako portuak (mendateak) identifikatzearekin egiten duena ez da lehorreko gizon hark gaztelaniazko portu hitzaren bi esanahiak nahastea besterik: mendatea, mendien arteko pasabidea baita, eta portua, kostako babeslekua. (13)\nLehorreratzeko saiakera hura Pasai Donibaneko santutxo edo guruztokian dagoen oroitarriak egiaztatuko luke, alegia, Bidasoako uretan gora, hegoaldera jo eta antzinako bidea Tarraco-Pompaelo-Oeasso jarraituz, Iruñeraino iristea beste xederik izan ez zuena. Honela dio Orreagako guduan izan ziren pasaiatarren aipamenak:\nEgungo oroitarriak, 1580an Joanes Esquioz Ubillak eraikitakoak, aurreko beste oroitarri bat ordezkatu eta faltsutuko luke, hots, itsasotiko eraso-saiakera hura oroitarazten zuena; dena den, Banusen hitzetan, «zorionez, hartatik (testua) zerbait gelditu da ukitu gabe, eta oso da baliosoa: dataren aipamena, hain zuzen ere, «era octingentésima décima quarta» 814. aroa zen, 776. urtea alegia. Horri esker, gertakari hura Orreagako gudu sonatua baino bi urte lehenago koka dezakegu». (15)\nOlerkiarekin jarraituta, azalpena ematen zaigu: indarberritu zirenean «al puerto de Gitarea fyzieron luego tornada», itsasoko bigarren espedizio bat egin zela salatuz eta, oraingoan, Getariara onik iristea lortu zutela adieraziz. Lehen espedizioak pasaitarren artean oroitzapena utzi zuen bezala, gerora oroitarri batean islatu zuten oroitzapena alegia, bigarren honek ere halaxe utzi zuen getariarren artean, Zestoako Hiri-gutunean (1383) adierazita gelditu zen bezala; biztanleek honako hau zioten:\nBitxia da paragrafo horretan Zestoa mugakide gisa azaltzea Gaskoiniarekin; baina ez da harritzekoa, izan ere, gerrarik baldin bazen, agerikoa da itsasoz eta Getariako portuan zehar zirela auzoak, VIII. mendetik nahikoa frogaturik gelditu zen bezala.\nBestalde, kontuan hartu behar da errege asturiarrek Frankoen Erresumarekin izandako harremanak etengabekoak izan zirela mendean zehar, eta horrek frogatzen du itsasertzetik eusten zitzaiola auzotasun horri. Gainera, harreman horiek are helduagoak eta iraunkorragoak bihurtu ziren VIII. mendearen azkenean eta IX.aren hasieran, Alfontso II.a Asturiasko errege eta Karlomagno Frantziako errege zirelarik, Lurraren muturreko alde haietan, Finisterrae-n, Mare Tenebrosum hasten zen lekuan, Santiagoren hilobia azaldu zeneko albistea zabaldu zenean. Gertakari horren oihartzuna oso baliosoa izan zen hurrengo mendeetan gure kostaldearentzat, aurrerago ikusiko dugun bezala.\nItsasoak erabaki zituen, hein handi batean, IX. mendeko gertakariak, itsasoak eta haren bidez gure kostaldera iritsi zen herriak: normandiarrek.\nBikingoen ontzigintzako eszena.\nBayeux-eko tapizaren eszenak, normandiarren ontzigintza eta ontzidiaren irteera, Ingalaterra inbaditzeko prestaturik.\nNormandiarren berriak baino lehen iristen ziren sarrazenoenak, IX mendean Yeu uharteraino tamaina handiko ontziekin Noirmoutier-eko monasterioa olioz hornitzera heltzen zirenekoak. Alabaina, merkataritza hori ezerezturik gelditu zen normandiarrak iritsi zirenean.\nGizon normandiar horiek gure kostaldera, 844 aldera iritsi, eta Aturriren bokalean kokatu ziren, Baionaz jabetu ondoren. Kokaleku hori operazio-base moduan hartuta, 100 urte baino gehiagotan kostalde kantauriarrean zehar ibili ziren sartu-irtenak eginez, eta haien eragina handia izan zen.\nNormandiarren presentziaren ondorioak[aldatu]\nZer esan dezakegu normandiarrez? Esan ohi den bezain suntsitzaileak al ziren? Zer ondare utzi zuten gure kostaldean?\nVIII. mendearen azken aldera Eskandinaviako biztanleak, euren buruari bikingo deitzen ziotenak, itsas espedizioak egiten hasi ziren bi norabideetan:\nmendebaldera —antza denez, Islandiatik (IX. mendearen bukaeran) eta Groenlandiatik (981-985) etorriak ziren gaurko Eskoziara edo Vinlandiara (XI. mendearen hasieran)—\nhegoaldera; azken horiei normandiarrak deitzen zitzaien (iparreko gizonak).\nIrteera haren arrazoiak eztabaidagai badira ere —baldintza klimatiko txarrak, populazio handiegia, etab.— denak ados jartzen dira, espedizioak egin bazituzten, nabigazioan eta ontzigintzan zuten teknologia aurreratuari esker izan zela onartzerakoan.\nNabigatzaileak itsaso eta ibaietan[aldatu]\nArgizagiak zituzten gidari eta bazekiten itsasoak zeharkatzen; beren ontziek «snekkjur», «drakkar» eta «knörr» haiek 40tik 100era gizon eraman zitzaketen; estali gabeak ziren, eta arraunak eta belak uztartuz erabiltzen zituzten, eta zingo edo kalatu txikia zutenez —90 cm aski ziren nabigatzeko— ibaietan ere erabilgarriak ziren.\nNormandiarrek, hasieran, arrantza ugari zegoen kostaldeak eta lurralde hutsak bilatzen zituzten kolonizatzeko. Beranduago hasi ziren kristau-herrialdeekin eta musulmanekin tratuan. Hiriak nahiz eskualde osoak zeharkatzen zituzten lapurretan.\nKolonizazioa eta merkataritza[aldatu]\nAzken jarduera hori izango da beharbada ezagunena, baina beste biak azpimarratu beharko genituzke, kolonizazioa eta merkataritza alegia, gure herriari zer ondare utzi zioten hobeto ulertzeko.\nEuropa mailan merkataritzan izan zuten egitekoaz, jakin badakigu iparreko gizon haiek bitarteko izan zirela Ekialde eta Mendebaldearen artean, VIII-XI. mendeetan Mediterraneoa itsaslapur musulmanez josia zegoen garaian; Bizantziori eta Turkestani larruak eta armak saldu zizkioten, Ingalaterrari eta Frantziari zetak eta espezieak. Portu suediar eta daniarretatik irten eta Baltikoko kostaldean eraikitako kolonietan lehorreratzen ziren; Itsaso Beltza eta Kaspiar itsasora iristen ziren ondoren, ibaietatik.\nHalaxe da, egoki mugitzen ziren ibaietan, haien itsasontziak arinak eta zingo txikikoak baitziren. Ur-laster edo ur-jauziren bat aurkitzen bazuten, ertzetik herrestan eramaten zituzten edo enbor gainetan biraka.\nEspedizio militarretan, ibaien bokaleak hartzen zituzten operazio-base gisa eta udaberrietan barnealdeko lurraldeetara sartzen ziren eta dena lapurtzen zuten; halakoetan, zaldiak itsasontzietan garraiatzen zituzten.\nNormandiarren ibilerak Euskal Herrian[aldatu]\nBaina, arretaz begira dezagun gure kostaldetik hurbilen dagoen esparru geografikoa, ba al dugu normandiarren ibileren berririk? Badakigu gure herrian oso barruraino sartzen zirela Baionan zuten Aturriko kokalekutik; baina, IX. mendearen erdialdekoa izango da agian sonatuena, Iruñeko atarian agertu zirenekoa...\nHalaxe da, garai hartan errege zen hirian Gartzea Enekoez, 851etik bere aitaren oinordeko zena. Sánchez Albornozek idatzitakoaren arabera (17), hirian ziren aberastasunek erakarrita ziur asko, normandiarrak Kantauriko itsasadar batetik sartuko ziren, Bidasoak zituen beharbada aukera handienak horretarako, eta Iruñean azaldu ziren. Han bataila bat sortu zuten eta, Gartzea Enekoez harrapatzea lortuta, hura askatzearen truke erreskate handi bat eskuratu zuten.\nZalantzarik gabe, aurreko mendeko itsaslapurreta eta harrapaketa guztiak txiki geratu ziren normandiarren ekintza horien aurrean. Horien ondorioz, ia biztanlerik gabe gelditu zen kostaldea eta, itsasadarretan gora babestutako kokalekuak kondenatuak, atzera egin behar geografiko horretan.\nLeskarreko kartularioak eta antzeko beste batzuek aipatzen dutenez, IX. menderako normandiarrek Gaskoniako hiri guztiak suntsitu zituzten, besteak beste, hauek aipatzen ditu: Akize, Leskarre, Olorue, Vasats eta Lapurdum, hau da, Baiona. (18)\nX. mendean artean normandiarrak bertan jarraitzen zuten, baina jada zenbait ohartarazpen egin beharko litzateke. Hala, IX. mendearen erdialdera Baionara iritsitakoak pixkanaka bertan kokatzen hasi ziren, eta X. mendeko lapurretak Europa iparraldetik etorritako jende-saldoek eginak izaten ziren.\nNormandiarrek gure kostaldean —Aturriren bokalean 844an kokatu zirenetik, Gilen Antsok, Akitaniako dukeak, 1032an bota zituen arte— ondare baliosoa ez ezik zeharkako zenbait ondorio interesgarri ere utzi zituzten.\nNormandiarren ondarerik agerikoenak izan ziren: ontzigintzako teknikak, merkataritza-ibilbideak sendotzea eta Ingalaterra eta Europa iparraldera beste bide berri batzuk sortzea; batez ere, Lapurdiko eskualdea Ingalaterrako administrazioan parte izatera iritsi zenean, 1155ean (Leonor Akitaniako dukesa Enrique Plantagenet, gerora Ingalaterrako Enrique II.arekin ezkontzean). Ez dezagun ahantz normandiarren ontzigintza-tradizioaren gertuko oinordeko zirela bai lapurtarrak bai ingelesak.\nEra askotakoak dira haien presentziak gure kostaldean utzitako ondorioak. Akaso, arabiarrei eragozpen izan zitzaien haiek gure kostaldean izatea, Mediterraneoko nabigazioan tradizio handiko herria izanik ere, jarduera handirik ez baitzuten izan Kantauriko itsasertzean. Atentzioa ematen du, ontzidia bazutela jakinda, gure herriarekin zituzten harremanak beti hegoaldetik eginak izateak.\nNormandiarrek Penintsula osoko itsaslapurreta handienak 3 kanpainetan burutu zituzten: 844an, 858an eta 966-971n.\nLehen bi erasoak nozituta, nola arabiarrek hala asturiarrek eta galaikoek gotorlekuak eraiki zituzten, euren kostaldeak militarki defendatzeko; ezagunak zaizkigu lehenengoen rabitak eta bigarren horien harresia, Oviedoko San Salbatore eliza inguratzen duena, baita Asturias eta Galiziako beste zenbait gotorleku ere. (19)\nAsturiarrek eta galaikoek euren kostaldean harresiak eraiki bazituzten, zer esan liteke gure itsasertzaz? Kontua da ez dugula horri buruzko daturik, nahiz eta oker handirik gabe esan dezakegun Donostiako Mota Gaztelua, Getariko San Anton eta Gaztelugatxeko San Joan, hiru adibide jartzearren, puntu estrategiko horiek ez zirela defentsarako erabili, zelatarako postu gisa baizik. Getaria —edo Gurthary, Lapurdin— toponimoak «wahta» (zelata, zaintza) hitzetik eratorritako «wahtari» (zentinela) izen gotikoarekin zerikusia duenak agerian jartzen duen bezala. (20)\nLope Isastik dioenez, X. mendeko tradizio baten arabera, bazen Bizkaia izeneko familia bat mende horretan Pasaian finkatu zena; eta Antso Abarkaren kapitaina zen Don Pedro Bizkaikoak mairuen errege Muley atxilotu zuen, Pasaiatik Gipuzkoara sartzera zihoala. Tradizioa horretan, besteak beste, lehorreratze, itsaslapurreta eta abarren oihartzunak aurki daitezke.\nWikipediak honi buruzko artikulua du: Kristautasuna Euskal Herrian sartzea.\nTestuinguru horretan, 950 aldera iritsi zen Donejakuera, idatzirik gelditu den lehen erromesa: Godescalco, Le Puy-ko gotzaina. Baina, oso litekeena da anonimoki erromesaldien fenomenoa data hori baino askozaz lehenagokoa izatea.\nBaina, Donejakueko erromesaldiari heldu aurretik, kristautasunaren sarrerari buruzko gai zabalari ekingo diogu. Halako munta duen fenomeno honek atal zabalago bat eskatzen digu. Izan ere, hedadura zabaleko, iraupen handiko eta, giza nahiz kultura mailako eragin itzela izan duen fenomenoa da.\nGaldera sortuko zaio agian irakurleari: baina, Euskal Herriko kristautasunak zerikusirik ba al du itsasoarekin? Ba ote du itsasoarekin lotzen duen alderdiren bat?\nSaiatuko gara kristautasunaren sarrerako prozesuak azaltzen, nabigazioarekin ez ezik, Atlantiko nahiz Mediterraneoarekin zer zerikusi zuen adierazten.\nGure historiako beste alor askotan bezala, ez dira asko kristautasunaz ditugun datuak. Horregatik, oso zaila da ebanjelizazioaren hasiera gure herrian noizkoa den markatzen saiatzea, nahiz eta, horretaz ditugun datuak aztertuta, gutxi gorabehera data hori markatzeko gai izango garen.\nHala ere, kristautasunaren sarrerako bideak markatzeko ez dugu zailtasunik. Jakina da ideiak, merkantziak bezalaxe, erromatarren bideetatik hedatzen zirela, horregatik, gure herriaren ebanjelizazioaren geografia lehenengoz irakurtzean, bi ibilbide finka ditzakegu sarrera moduan: bata, mediterraneoa, hegoaldetik datorrena; eta bestea, atlantikoa, iparraldetik eta itsasaldetik datorrena.\nBide mediterraneoa, Estrabonek aipatzen duen Tarraco-Oiasson bidea da. Tarragonan apostoluen garaian Ebanjelioa predikatzen zela gauza ziurra da; hortaz, kristautasuna oso goiz sartu zen gure herrian eta Zaragozatik eta Iruñetik barrena sartu ere.\nBestalde, jakin badakigu III. mendearen hasieran eta IV.aren bukaeran Kalagorrin, baskoien hirian, kristautasuna bazela, zeren eta, Emeterio eta Zeledon ezagunak hil zituzten Dioklezianoren pertsekuzioan.\nEuskal Herriko Pirinioetan barrena hiru ibilbidetan zati dezakegu:\nTolosatik eta Oloruetik barrena, Somport-etik igaroz, Jaka eta Huescara zihoan bidea. Euskaldunen bideak ziren horiek, Ptolomeok II. mendean Jakaz baskoien «oppida» gisa hitz egiteak frogatzen duen bezala.\nXXXIV. bidea, Bordeletik abiatuta, Akizetik, Orreagatik eta Iruñetik igarota Astorga aldera zihoana. Bide hori Nafarroako tradizio zahar batek egiaztatzen du; tradizio horren arabera, iparreko kristautasuna onartua zela antzinako bi santutan oinarritzen da: Saturdi (San Saturdino, Tolosako martiria, 250ean) eta haren ikasle San Fermin, Iruñeko lehen gotzaina izan zitekeena (Dioklezianoren pertsekuzioan martiri hil zena, 303 aldera).\nAkitaniako kostaldetik jaisten zen bidea. Lehen aroko datu askorik ez bada ere, beranduago Donejakueko erromesek sarritan baliatzen zuten bidea da.\nZehaztuz, jakin badakigu lehen aldi batean San Paulino Nolakoak IV. mendean Bordele eta bere maisu Ausonio utzi eta baskoien artera etorri zela predikuan jardutera, eta, Mañarikuaren iritziz, Erdi Aroan barra-barra erabili zen Bordele-Hondarribia-San Adriango zubian barrena zihoan ibilbidetik ibiliko zen.\nErromatarren bideen antzera, hiriguneen antolamendua izan zen kristautasunaren hedapena erraztuko zuen beste alderdi bat: bai haietatik bideak igarotzen zirelako, bai hirietako biztanleek kultur maila jasoagoa zutelako eta, beren ohiturei lotuagoak zeuden inguruetako artzain eta nekazariek ez bezala, ideologia-korronte berriak onartzeko irekitasuna zutelako.\nZiurtasun osoz ezin esan badezakegu ere, Europa mendebaldean oso zabaldua dagoen iritzia da hiriak ebanjelizatu duela landa-ingurunea. Hala, hirian bizi ez zenaren izena (pagus-etik paganus) ez-kristauaren pareko izatera iritsi zen.\nBestalde, Ptolomeok ematen dituen datuek oso garbi markatzen dute II. mendean Euskal Herriko hirien banaketan itsasoak izan zuen eragina: kostaldeko hiriak, zentzu hertsian esanda, 3 ziren: Flaviobriga, Tritium eta Oiarso; barnealdekoak, berriz, guztira 32. Uste izatekoa da eragin handia izan zuela horrek kristautasunaren sarreran.\nSarrerako datu positiboak[aldatu]\nKristautasunaren datu positiboak baditugu, nola Mediterraneotik hala Atlantikotik sartu zela ziurtatzen dutenak.\nMendebaldeko bideari aipamen egiten dion ahapaldi bat dugu, Kalagorriko Prudentziorena (348-405), Emetrio eta Zeledon martiriez, honela dio bere Peristephanon-en:\n«Sinesten al duk orain, baskoien antzinako paganotasun zakar horrek, zein odol sagaratua zen erru ankerrak sakrifikatu zuena? Hire ustez, Jainkoagana joan al dituk biktimen espirituak».\nMañarikuaren iritziz (21), baskoien paganismoa iraganeko gauza zela ez zuen aditzera ematen Prudentziok erabilitako iturri gutxi-asko fidagarri batek, baizik eta horren garaiko gertakari publiko batek frogatzen zuen. Jakina da egongo zirela ebanjelizatu gabeko leku apartatuak, baina, IV. menderako, funtsezkoan kristautua zen Euskal Herria.\nIparraldeko bideaz Eauze-ko gotzain San Mamertinok egindako aipamenak ditugu, 314koak eta 333koak. IV. mendearen azken aldekoak, berriz, ezagunak zaizkigu Burdingalako Ausonio eta San Paulino de Nolaren, baskoien artera predikatzera etorria zen honen arteko eskutitzak.\nBaina, Kristautasuna Euskal Herri kontinentalean sartua zeneko aipamen berreslea 506an Agdeko Kontziliora etorritako gotzain-aldra izango da.\nAugustoren garaiko Akitania zaharra (Akize, Vasats, Auch, Lecture eta Comminges), Dioclecianoren garaian, beste 4 elkartuta (Boiates, Eauze, Bigorre eta Consorani) Novempopulania bilakatu zen, eta, Teodosio I.arekin, beste batzuk batu ziren Aire, Biarno eta Olorue. Orduan, 506ko Kontzilioan 12 civitate horietatik denak bildu ziren, Vasats eta Boiates izan ezik. Apur bat beranduago, 511n, Arlesko Kontzilioan agertu zen Vatseko gotzaina.\nDatu horiek guztiak alderatuta, Mañarikuaren iritziz, Kristautasunaren sarrera Euskal Herrian III. mendean hasi zen eta Europako gainerako beste herri auzoekin paraleloan garatu.\nAsimilazioaren datu linguistikoak[aldatu]\nKristautasunaren asimilazioak berezitasun batzuk izan ditu gure herriko jendearengan; asimilazio horiexek maisuki aztertu zituen Manuel Lekuonak (22). Gaur egungo hizkuntzaren hots batzuk garai bateko kulturen lekuko direla abiapuntu hartuta, Lekuonak zerrenda bat aztertu zuen kristautasunak euskaran duen eraginaren antzinatasuna jakiteko:\nHala, bedeinkatu eta madarikatu aipatzen ditu benedicatus eta maledicatus arkaizanteen zuzeneko oinordeko direlakoan, delako benedictus eta maledictus klasiko haien arbaso, hain zuzen ere.\nInperioaren garaian itazismoaren fenomenoa hasi zen, hau da, latineko «e» zenbait «i» balira bezala hasi zen esaten Erdi Aroan aurrera samar sartu arte. Garai horren lekuko lirateke hots hauek, hala nola, pastikun (pax tecum), doministiku (dominis tecum), ipiatiku (episcopu), eta horiez gain, eliza (ecclesia) garizuma (quadragessima), izpiritu (espiritu), Ixteben (Esteban), Ingraxi (Engrazia), Xixili (Zezilia), Xixario (Zesareo), zimitorio (cementerio), Bixintxo (Bizente) eta zerrenda luze bat.\nErromantzeak sortu aurreko garaikoak –Gaztelaniaren aurrekoak alegia– Goiz Erdi Aroko data dutenak eta diptongazioagatik, besteak beste, «e» bokala «ie» eratorri zitzaien batzuk bereizgarri dira: zeru (caelum), infernu (infernum), intzentsu eta ez intzientsu, Abendu eta ez Abiendu, etab.\nGarai bereko, Goiz Erdi Aroko, erromantzeen sorrerako data du Cruz hitzak izan zuen aldaketa, hots hasierako «u» hura, forma berriko «o» eratorri zen (Cruce-Croce, Croix, Cross...). Eraldatze hori euskaran ere agerian gelditu da bi modutako honako hitz hauetan:\nGurutze, Gurutzeaga, Bidagurutzeta, Gurrutxaga, Krutxaga, Gurrutxarri, Gorozarri, Gorozika, Gorospe, Gorosgarai, Gorosgarate eta Gorrotxategi eta euskal-errioxarrak: Crocibirio (Gurutzebide-ren baliokidea) Gorcicolato (baliakide garbi bat gabea), Gorciga (Gurutziaga-ren baliokidea).\nDatu zerrenda hau, Mañarikuak emandakoen osagarri bikaina dena, Lekuonak biribildu zuen gure Santutegiko izenen hainbat formen azterketa egin ondoren; horien artean lau fase bereizten ditu hurrenez hurren:\nAldi prerromanikoa: «zero» egite batez, hau da Santuaren izenak ez darama inolako santutasuna adierazteko gehigarririk: Bixintxo, Vicentejo (San Bizente), Sacernin (San Saturnino), Zipirio (San Zipriano), etab.\nAldi erromanikoa: «Done» forma dutenak: Donamaria —horren baliokidea Bizkaian Andra Maria da—, Donostia (San Sebastian), Donibane (San Juan), etab.\nAldi gotikoa: «Santi» forma dutenak: Santi Mamiñe, Santi Kurutz, Santillana, etab.\nAldi errenazentista: «San» forma dutenak.\nHitz kristau hauek: Aingeru, Gurutze, Meza, Zeru, eta abar, S. Marinerrek dioenez, ez dira V. mendea baino geroagokoak, ezta III. mendea baino lehenagokoak ere, hortaz argi eta garbi gelditzen da bazela kristau-eragin bat euskal herritarren artean. (23)\nLehen kristauen eremutar-biziera[aldatu]\nBaina, zer esan dezakegu gure Euskal Herriko lehen kristauen bizimoduaz? Hegoaldeko bideek eta iparraldekoek Euskal Herriari bi isurialdeetan desberdintasunak erantsi al zizkioten? Eta, hala bada, zer eginkizun izan zuen itsasoak horretan?\nLekuonaren iritziz, Euskal Herriko lehen kristauek eremutar-biziera egin zuten, Egiptoko Tebaida edo ekialdeko Kapadoziako eremutarren antzera.\nGure Herriko erlijiosoen haitzuloen ikerketek San Benito eta San Bernardoren monakotza baino lehenagoko garaietara eramaten gaituzte atzera, V. eta IV. mendeetara alegia.\nHala, IV. mendearen bigarren erdian harpetako habitatera itzultze bat ikus daiteke, Santimamiñera, esaterako. Harpeetara itzultze horren funtsa, oso gutxi asimilatu zen erromanizazioaren aurrean sumatutako ziurtasun eza eta ukapen gisa interpretatu izan da.\nAlabaina, harpeetara itzultze horrek sendotasuna hartzen du, oinarrian kristau-trogloditasun izaera bat ikustean.\nEuskal Herriaren hego isurialdea[aldatu]\nSan Juan de la Peñako erlijio-gune ezagunak dira troglodita-bizimodu horren erakusgarri egokiak (harkaizpean kokatuak, hasierako elizaren gunea gaur egungo elizan aurkitzen den lekuan) eta Donemiliaga Kukulla (beste harkaizpe bat da, VI. mendean San Emiliano —gaztelaniaturik «Millán»— eremutarra mezak emanez eta salmoak errezatuz bizi izan zen lekua). Eta gai hau atera badugu, eredu izateaz gain, bi monasterioak kokatuak daudeneko eskualdea mende haietan, bai kulturaz bai hizkuntzaz, Euskal Herria zelako da.\nTrebiñoko Izkiz mendikateko haitzuloak gaur egungo Euskal Herriaren mugen barruan daude. Hare-harrian aztarrika eginak dira eta VII. eta VI. mendekotzat har daitezke, edo nork jakin V. mendekoak ez ote diren —bertakoek «piedra franca» deitzen diote—.\nBisigodoen arteari dagozkionak dira, bere garaian On Joxe Migel Barandiaranek berretsi zuen bezala:\n«Halaxe da, 87 haitzulo daude, eta 13 edo 14 dira tenplu edo kaperak, bisigodoen eliza askoren antzeko oinplanoa dutenak. Badaude ferra-arkuaren forman oinplanoa duten absideak, erlikiak gordetzeko tarteak dituzten irtengunezko aldareak, beti haitzuloaren ekialdera kokatuak daudenak... Ekintza horiek denak, zalantzarik gabe, bisigodoen garaiko data izan behar dute; eta agian Arabako eskualde zabal batean, Arluzeatik Tobillas bitartean, herri bat edo zenobita taldeak izan ziren garai horretan, edo lehenago». (24)\nHoriek denak Euskal Herriaren hego isurialdean daude, ikusi dugun bezala, kristautasunaren sarrerari mesedegarri izan zitzaizkion erromatarren hiri eta bide asko zeuden tokian.\nBaina, zer esan dezakegu Euskal Herriaren ipar isurialdeaz, funtsean hiru baino ez baziren hiriak eta galtzadak ez baziren barrualdekoak bezain garrantzizkoak?\nHasiera batean, ez dugu ahaztu behar euskaldunek funtsean artzaintzan jarraitzen zutela, erromatarren presentzia eta herentzia zituzten arren. Hortaz, mendietako banalerroak bereizi baino gehiago elkartu egiten zituen bi isurialdeak, logikoa denez desberdinak izanagatik.\nHegoaldeko harpe artifizialen fenomenoak iparrean bere ordaina haitzulo naturaletan izan zuen. Atlantiko isurialdeko eraketa geologikoak kareharrizko haitzuloak eskaintzen zituen, eta eremutarrek bertan bizitu zuten ebanjeliozko bikaintasun bizimodua, Izkizeko eremutarren antzera.\nBi isurialdeek dituzte bai antzekotasunak bai desberdintasunak; antzekotasunak lehen kristauen bizimodu eremutarrean eta desberdintasunak bizitokiaren izaeran: hare-harria edo «piedra franca» deritzonak aukera badu artistikoki aztarrikatzeko, kareharri gogorrak, ordea, zailtasuna du aukeran.\nDena sen, Lekuonak diferentzien gaineko elkartasun-zubi bat finkatzen du santuen deitura hagiografikoen gainetik —Erdi Aroko santuena, hain zuzen ere—, hala nola, Sandrati (Zegaman), Sandraili (Araotzen), Santi Mamin (Kortezubin), Zipirio (Tolosan) edo San Valerio (Arrasaten).\nHau da, Izkizeko arpe artifizialetan bezalaxe, isurialde atlantikoko haitzulo naturaletan ere izan ziren eremutarrak, agian gaur egun haitzuloek duten izena bera zutenak: Erroman, Tirso, Quirico, Julita, Adrian, Mamin, Zipriano eta abar.\nX-XI. mendeetatik, Donejakuera bidean zihoazen erromes askoren igarobide ezinbestekoa izan zen Euskal Herria. Erromes-olde horrek erlijio-guneak ugaldu zituen eta neurri berean baita Kristautasunaren finkapena erraztu ere.\nAlabaina, Kristautasunaren sarreraren eta Donejakueko erromesaldien arteko aldi horretaz, aipatu dugunaz kanpo, ez dakigu beste ezer asko.\nDena den, orientabide modura bada ere, har dezagun kontuan lehen aldi horretakoak direla «zero» eraketa duten izenak, esate baterako:\nBixintxo (Gipuzkoa), Vicentejo (Araba) eta Bikendi (Bizkaia) San Bizenterentzat.\nSaturdi (Zaldibia), Sacernin (Iruñea), Saturde (Araba), Santurtzi (Bizkaia), Saturraran («Saturren ibar» edo «San Saturnino» gisa, Gipuzkoan), denak ere San Saturninok hartzen dituen moldeak.\nZipirio (Tolosa, Gipuzkoa) San Ziprianorentzat.\nIbañeta (Nafarroa) San Joanentzat.\nSalbatore (Euskal Herri osoan, oro har), Sauveterre (Biarno frantsesean), Salvatierra (Araba) Salbatorerentzat.\nErlijio-gune horiek ez ziren gelditzen isolaturik, etengabeko harremanean baizik, eta sendotze-prozesuan elizbarrutien sorrera bultzatu zuen horrek.\nEliz erakunde horren banaketa geografikoak —Mañarikuak maisuki aztertuak (25)— baditu aztertzea merezi duten hainbat ezaugarri.\nXI. mendearen bukaeran elizbarrutiaren eskumeneko Euskal Herriko lurraldeak izan ziren Valpuesta, Araba, Iruñea eta Baiona.\nElizbarrutiak eremu mediterraneoan[aldatu]\nElizbarrutien banaketa geografikoaren lehen begiradan, atentzioa ematen du, Baionak izan ezik, gainerako guztiek izatea beren egoitza isurialde mediterraneoan: Valpuestan, Armentian eta Iruñean, hurrenez hurren.\nElizbarrutiak, bestalde, berezko batasuna eta nortasuna zuten lurraldeetan eratzen zirela jakinik, eta horiek biztanleen artean ohiko harreman eta mugimendurik gabe ez zirela gertatuko ikusirik, bitxia da konturatzea delako elizbarruti horientzat isurialdeen banalerroak ez zirela inolako muga, bai ordea, kostaldeko ibaiak. Ez da kasualitatea ibai horiek berak erromatarren garaian euskal leinuen arteko bereizketa-muga izatea, horregatik, nahiz eta mendeak igaro, euskalduna beste ezeren gainetik artzain zela frogatzen da, eta antzinako transhumantzia-bideei ez ezik, negualdiak eta udaldiak igarotzeko guneei ere eutsi egiten zietela.\nBeraz, elizbarrutiak, Baionakoa salbu, Euskal Herriko hego isurialdean egoteak antzinako sustraiak ditu. Bertan zeuden erromatarren garaian sortutako hiri gehienak eta bertan zeuden biderik onenak eta antzinako «ager» eremuko nekazaritza-aberastasunak, eta horiexek izan ziren elizbarrutien egoitza nagusia eremu mediterraneoan finkatzeko arrazoiak.\nEremu atlantikoko elizbarruti bat[aldatu]\nEuskal Herrian, penintsulako kostaldeak barnealdearekin zituen harreman natural horiek egiazkoak zirela, kostaldeak hegoaldeko beste monasterio nagusiagoei, dohaintzan emandako ermita eta monasterio zerrenda luze batek ziurtatuko du. Hauek dira dohaintzak: San Salvador de Oña, San Juan de la Peña, Donemiliaga Kukulla, Leireko San Salbatore, Iratxeko Santa Maria La Real, Iruñeko Santa Maria eta Naiarako Santa Maria La Real.\nErromesaldien ondorioak bi isurialdeetan[aldatu]\nNormandiarrek berriro eraso zuten Kantauriko kostaldea 966tik 971rako bitarte horretan, eta nabarmentzekoa da 968an Santiago hartu eta bertan eman zituztela bi urte. Beldurra eragin zuen ekintza horrek erromesen artean eta, ondorioz, kasik erabat gelditu zuen erlijio-zentro horretarako jende-etorria.\nHegoaldetik iritsi zen arriskua 997an: Almanzorrek Santiagon razzia izugarri bat egin eta erromesbide guztiak eten zituen eta hala mantendu.\nHurrengo mendearen hasieran, normandiarren eta arabiarren arriskuak desagertu zirenean, hasi ziren erromesaldiak berriro, eta jendetsuak izan ziren oso.\nHegoaldetik arabiarren arriskua desagertuta, kostaldeko bide nekosoa gutxi-asko alde batera utzi eta hegoaldekoa hartu zen haren ordezko. Hasiera-hasieran bide horrek antzinako XXXIV. bidearen trazatua bera jarraitu zuen; Antso Nagusia nafar erregearen agintealdian, XI. mendean, desbideratu zen Iruñetik Lizarrara eta Logroño aldera.\nBide ertzetan eliza erromaniko ikusgarriak eraiki ziren eta hiribildu asko fundatu, erregeak emandako Jakako (1063), Logroño (1095) eta Tuterako (1119) hiri-gutunen babesean.\nEuskal Herriaren isurialde atlantikoaz ez dugu datu handirik. Kostaldeko bideak hegoaldekoak baino zailtasun handiagoak izan arren, ez zen horregatik baztertua gelditu.\nErromesaldiaren hasiera eta Goiz Erdi Aroaren bukaera bitartean, Euskal Herriaren isurialde atlantikoak hegoaldekoak baino prozesu geldiagoa eta atzeratuagoa izan zuen. Horiek horrela, XII. mendean hasi ziren hiribilduak fundatzen.\nDatu falta sumatzen den arren, orientazio moduan, kontuan har dezagun aldi erromaniko horretakoak direla Domine (Jauna) hitzaren «Done» laburduraz osatzen diren deiturak, adibidez:\nDonamaria, bizkaieraren eragin-eremuan Andra Mari duena baliokidea.\nDonabares (Egileta), Donabira (Done Bikendi Arana), Donakua (Villafranca), Donatxeri (Salvatierra/Agurain), Donaletxira (Lagran), Donapalayoa (Aberasturi), Donapaulo (Erroitegi), Donastebia (Arluzea), Donela (Iruña), Donesti (Gamarra), Donimedia (Alda), Donikendi (Dulantzi), Donospide (Gamarra), Donoste (Gauna), Doñine (Antezana), etab.\nLehen esan dugun bezala, erromesen sarrera jendetsuak kostaldeari ez zion berehalakoan lagundu hiribilduak sortzen, bai ordea, erlijio-eraikuntzak ugaritzen, ermitak batez ere.\nAgian, isurialde atlantikoaren pobretasuna zela-eta —beti ere, mediterraneoarekin alderatuz—, erlijiozko eraikuntza gehienak azkar hondatzen ziren materialez egin ziren, zurez alegia, horregatik gaur eguneraino iritsi diren eraikuntza erromanikoak ez dira Euskal Herriaren hegoaldekoak bezain ugariak.\nHala ere, erromaniko bizkaitarrari antzeko ezaugarriak ikusten zaizkio: absidea ez da arrauzkara, laua baizik. Arabako eta Nafarroako erromanikoa ez bezalakoa da, bitxia bada ere, irlandarraren itxurakoa. Gaya Nuño ikasiaren iritziz, moda hori hargin-maisu irlandarrek ekarria da XII. mende aldera. Horien adibide ditugu: Abrisketakoa, Zumetxagakoa eta Bakiokoa.\nHorrez gainera, kostaldeko ermita gehienen diseinua funtzio anitzekoa da, harrizko eraikinei ahal zen probetxurik gehiena ateratzeko. Erlijio-betebeharretarako esparruaz gain, eraikin horiek —tenpluen zimitorioa— erromesen ostatu moduko zerbitzuetan erabiltzen ziren, eta bideen eta kostaldearen zelata-postu nahiz defentsa militar ere baziren, besteak beste, Gaztelugatxeko San Joan, Saturraran, Mutrikuko Santa Barbara, Getariko San Anton eta abarren antzekoak.\nHalako erromes ugariren ondorioz, Euskal Herriaren gain eskumena zuten elizbarrutiek aldaketa txiki batzuk nozitu zituzten, funtsezkoa ukitu ez bazitzaien ere. Hala, Valpuestako elizbarrutia Burgoskoan sartu zuten —eta horrekin batera Enkarterriak eta Arabaren zati bat—; Arabako elizbarrutia Kalagorrikoan sartu zuten eta Iruñekoak eta Baionakoak berdin samar jarraitu zuten, guri dagokigunez.\nNahiz itsasoarekiko eraketa perpendikularrean nahiz kostaldeko ibai mugen eraketan, elizbarrutiek ez zuten aldaketarik nozitu erromesaldien fenomenoagatik. Are gehiago, kostaldeko monasterioen aurreko dohaintzek jarraitu egin zuten Ibañetako (Orreaga) San Salbatoren, Tenplarioen, Jerusalemeko San Joanen Ordenako Nafarroako Prioretza Nagusian, Irantzuko Santa Marian eta abarretan.\nGorabeherak eta motibazioak Donejakuerako erromesaldietan[aldatu]\nBaina, zer esan dezakegu erromesaldien fenomeno hain berezi horren inguruan? Zerk bultzatzen du jendea halako distantzia luzeak oinez egitera?\nBidazti gehientsuenek penitentzia moduan egiten zuten erromesaldia, nahiz eta tartean izaten ziren erlijioarekin zerikusirik ez zuten motibazioak, turismoa, beste hizkuntzak eta kulturak ezagutzea eta beste.\nSantiago, Erroma eta Jerusalemen mailan jarria zenez, X. mendetik aurrera erromesak erakartzen hasi zen, eta Europa osotik etortzen ziren. Monjeen Ordenek (klunitarrak eta agustindarrak) sustatu egin zuten erlijio-korronte hori, eta erromesek zeharkatzen zuten erresuma bakoitzeko erregeak babesa ematen zieten.\nBide-ertz guztietan bidaztiei aterpea ematen zieten monasterioak eta ospitaleak sortu ziren han-hemenka, eta ordena militarrek (monje eta bide-poliziak ziren, aldi berean), bereziki tenplarioek, bide-ertzetan euren etxeak izan zituzten haiek defendatzeko.\nErromesaldia arauturik eta kodifikaturik gelditu zen «Liber Sancti lacobi» edo Kalisto II.a Aita Santuarena omen zen «Códice Calixtino» deiturikoan, berez, Poitou-ko apaiz Aymeric Picaud deritzonak bilduma aztertu eta hein handi batean berak idatzia zen arren; XII. mendeko obra hau 1172rako iritsia zen Donejakuera.\nEuroparekin zuen harremanean, Penintsulak ohiz kanpoko oparotasuna izan zuen kultur eta arte mailan, Donejakueko Bidearen bitartez, elkartrukeagatik eta bidazti ertilarien ekarpenengatik; estilo erromanikoaren sarrera da horren lekukoa.\nErromesaldiek biziberritu egin zuten penintsularen iparraldea, gizarte mailan eta birpopulatze-fenomenoaren bidez, erregeen oniritziz hiribilduak sortuz.\nEuropa osoko jendearen emana, X. mendean hasi eta XVI. mendera arte iraun zuena, gainbehera hasi zen apurka-apurka, eta XVIII. mendean ia erabat desagertu zen.\nOndorioak Euskal Herrian[aldatu]\nLehen mendeetatik hasi ziren erromesak igarotzen gure herritik, X. mendean itsasertzekoak segurtasunik ez zuela-eta, soilik kostako erromatarren antzinako galtzadatik (edo gelditzen zenetik) iristen baitziren Galiziara, hain zuzen ere, Peutinger-en taulak (III edo IV. m.) Ossaron-etik (Oiartzun) hasi eta Bricantia (Coruña) bitartean markatzen duen bidetik.\nNormandiarren eta arabiarren arriskuak desagertu zirenean, bi bide berri ireki ziren:\nbata, hego isurialdetik, Nafarroatik eta Errioxatik barrena, Nafarroako Antso III.a Nagusiak ireki zuena;\nbestea, itsasoz, kabotaje-nabigazioaren bidez egiten zena.\nOntzigintzak azpiegitura bat bazuela datu batek bistaratzen du, 999an Euskal Herriko eskuadra batek militar-kanpainetan Oportoko Gonzalo Moniz jaunari lagundu zioneko datuak alegia.\nDonejakuerako erromesaldien fenomenoak ez zituen garai ederrak izan XI. mendera bitartean. Hegoaldeko arabiarren arriskuak erromesak kostaldeko bideetara bultzatzen zituen eta normandiarren erasoek itsasertzetik ihes eginarazten zieten. Arriskuak arrisku, erromesaldiak ez ziren bukatu; eta haiekin ideia berriak eta hizkuntza nahiz pentsaera desberdinak sartu ziren.\nBalea-harrapaketa eta meatzaritza[aldatu]\nMilurteko berria iristean, bere horretan mantendu ziren zenbait gauza, aldatu gabe, baina beste zenbait berri ere azaldu ziren. Azken horietan azpimarratzeko bat, balearen ehiza praktikatzen dela egiaztatzen duen dokumentua da.\nBaionak 1059an balearen produktuak saltzeko pribilegioa iritsi zuen, eta horrek agerian jartzen du balearen harrapaketa eta horrek zekarrena: itsasontzi egokiak, nabigazioko teknika onak, tresneria aproposa, etab.\nJoseph Garat-en iritziaren arabera, gure arrantzaleek ehiza hori VII. mendetik praktikatu izan balu, dokumentu horrek berretsiko luke denbora tarte horretan guztian aritu zirela ehizan. Hala ez balitz, ontzigintzarako normandiarren herentzia ezinbestekoa izango zuten, halako lantegi baterako behar zen maila teknikoa iristeko.\nPenintsulako arrantzaleek baleak harrapaketaz hitz egiten duen lehen dokumentua dezentez beranduagokoa da, 1200 urteko data baitu; baina, horrek ez liguke pentsarazi behar baionarrek harrapatzen bazuten, gainerakoak praktikatzen ez zutenik, auzo-harremanak izanda.\nAldatzen ez zirenen artean legoke mearen esportazioa, XI. mendean Somorrostrotik Gipuzkoako eta Frantziako portuetara egiten zena.(26)\nKantauri itsasoa itsas ibilbideetan[aldatu]\nDonejakuerako itsas ibilbideak[aldatu]\nDonejakuerako erromesaldiek, bestalde, beren goien gradua iritsi zuten XII. mendean. Itsasoko ibilbideak nahiz lehorrekoak erromesez gainezka izaten ziren; horixe da, behinik behin, Al Idrisi (1099 1166) geografo arabiarrak, Libro de Roger (27) izenez ezagutzen den munduaren deskribapena egin zuenak, esaten duena.\nKostaldeko ibilbidea kontatzerakoan, Idrisik dio, Al-Farun-en (Coruñan) hasten dela eta itsasertzetik Baionaraino iristen; batzuetan kostatik egun bateko bidean aldenduz, eta besteetan 15 miliatara hurbilduz, hala, etenik gabeko 9 egun eginez, eta bakoitzean 30 milia. (28)\nItsasoko ibilbidea, aldiz, luzeagoa da denboraz, 13 egun ere irauten baitu. Horretaz, esan dezagun eskas samarra dela Idrisik Bizkaiko Golkoaz ematen digun informazioa.\nDena den, normandiarrak izan ziren itsas ibilbide horietan sartu ziren lehenak. 1026an Kanuto I.a Handia, Eskandinaviako errege gorena, erromesaldi batean abiatu zen Erromara eta Galizian porturatu zen hornidura egiteko. Izan ere, herri zeltentzat Donejakuek lehentasuna zuen bezala, eskandinaviarrak sarritan joaten ziren Erromara eta Lurralde Santura.\nGarai horretan, Olaf Haraldson «Santuaren» (1030) espedizio bati buruzko aipamenak daude, alegia, Frantzia hegoaldetik eta Kantauriko itsasertzetik Galiziaraino egitekoa zen bati buruzkoak.\nSigurd Jorsalfar Norvegiako erregeak, 1108-10an, 60 itsasontziko eta 100 gizoneko gurutzada bat antolatu zuen Lurralde Santurantz. Ingalaterran igaro zuten 1108-09ko negualdia eta Galizian 1109-10ekoa.\nHaakon Pallsson, Orkadak uharteetako gobernadorea, 1115ean Erromara abiatu zen erromes eta Galiziatik igaro zen.\nGaliziako erreferentzia-puntua Farum Brigantium-a da, horrelaxe ezagutzen baitzuten iparraldeko bidaztiek gaur egungo Coruña.\nBikingoen itsasontziak erromesaldi eta gurutzadetan[aldatu]\nBikingoengan aldaketa sakon bat gertatu zen XII. mendeko lehen hamarrekoetan, orduan euren paganismoa utzi, eta kristautasunean sartu ziren: lehen itsaslapurrak garraiatzeko baliatzen ziren ontziak erromesak eramateko erabili ziren handik aurrera (Donejakuera, Erromara edo Jerusalemera), eta Iberiar Penintsulan nahiz Lurralde Santuan sinesgabeen aurka borrokatzera zihoazen Eskandinaviako gurutzatuak eramateko. (29)\n1147an, Palestinarantz zihoazen gurutzatu ingeles, flandestar eta fisioak, eguraldi gaiztoarengatik, Dueroren bokalean babestu ziren. Han Alfontso Enríquez, Portugalen independentzia aldarrikatu berria zuen Portugaleko Kondearekin, jarri ziren harremanetan. Hark gurutzatuak konbentzitu zituen Lisboa hartzen lagundu ziezaioten.\nKanpaina amaitu zenean, gurutzatu batzuk Ekialderanzko bidean jarraitu zuten, baina beste asko kolono gisa geratu ziren portugaldarren koroapean.\nBadira gure kostaldetik igaro zireneko zenbait datu kontuan hartzekoak. (30)\nItsasontzi horiek Pirinioak ikustetik Donejakueraino joateko 11 edo 12 egun behar izaten zituzten; bestalde, badakigu —eta hau bereziki interesgarri zaigu— Pirinioetatik Oviedorako tartea (350-400 km) 3 egunetan egin zutela, agian Golkoko haizearen indarrez, horrekin argi adieraziz, zenbatekoak ziren urte horietan egin zitzaketen distantziak: egunean 100 km inguru.\nZenbait urte beranduago, 1190ean, Rikardo I.a Lehoi-bihotzak Lurralde Santura nabigatu zuen ontzidi handi batekin, Hirugarren Gurutzada zela-eta. Ordurako Ingalaterrako erregea zen, eta, beharbada Akitania ere bere eskumenean zuelako, Lapurdiko itsasontziak sartu zituen bere espedizioan.\nElizbarrutien banaketa eta itsasoko auzotasuna[aldatu]\nBadugu XII. mende horretako beste datu interesagarri bat, 1108an, Baionako gotzainak Astigarribian San Andres eliza sagaratu zuenekoa da. Honako hauxe da testua:\nDokumentuak Bizkaiko muturrean kokatzen du Astigarribia, bere garaian Ptolomeok barduliarren eta karistiarren muga finkatu zuen lekuan, eta mende horretan Iruñeko eta Kalagorriko elizbarrutien arteko muga egiten zen lekuan.\nBaina, baldin Astigarribia, Deba ibaiaren ezker ertzean egonik, Kalagorriko elizbarrutikoa bazen, zergatik sagaratu zuen Lapurdiko gotzainak?\nBeharbada galdera horren erantzuna ez da Baionako Gotzaindegiaren eskumeneko lurretan bilatu behar, baizik auzotasunean, hurbiltasun geografikoan. Kalagorria, egoitza, 200 km-ra zegoen eta Baionako Gotzaindegia, hurbilago zegoenez, bi egun nabigatuz gerturatu zitekeen; horrek azalduko luke haren presentzia Astigarribian. Berriro ere, itsasoa geografikoki auzo zirenen arteko komunikazio-eragilea zen.\nPolitika itsas esparruaren historian[aldatu]\nArrazoi politikoak ere itsasoari buruzko albiste-iturri dira mende horretan. Hala, dakiguna da, 1130ean, Alfontso I.a Borrokalariak, Aragoi eta Nafarroako erregeak, Baionako Gazteluari eraso egin ziola Euskal Herriko eskuadra baten laguntzaz.\nUrte batzuk igarota, 1180an, Nafarroako Antso VI.a Jakitunak Donostia hiribildua fundatu zuen, eta bere erresumari itsasorako irtenbide seguru bat eman nahiez eta bere Hiri-gutunen abantailek erakarrita, inguruetako biztanleak ekarri zituen, baina bereziki, Baiona eskualdeko merkatari gaskoiak.\nHiribilduen fundazioa: Baiona[aldatu]\nDonostia hiribildu fundatzea ekintza esanguratsua, hain zuzen ere, ongi bereizitako bi etapen arteko muga izanik ere, Baionako hiribilduaren sorrera lehenagokoa da.\nNahiz eta Joan Lurgabeak, errege ingelesak 1215ean emanak izan Udal Foruak (Hiribilduko ohiturak) badaude lehenagokoak ere:\nAkitaniako dukeak, Gillen IX.a Trobalariak lehen frankizia-gutuna eman zion Baionari, 1125. urte aldera.\nHazten zihoan hiribildua, Baionak monopolioa bidegabeki lortuta, itsas merkataritzako beharrei erantzuteko beste herrien arteko komunikazioak biderkatuta. Hala eraiki ziren bi zubiak, Aturriren gainean bata eta Errobiren gainean bestea, hiribildua harremanetan jartzeko, Landes, Biarno, Lapurdi eta Nafarroako merkatariekin.\nHiribilduaren gorakada itsas merkataritzarekin hasi zen. Kabotaje-nabigazioaren bizigarri ziren material erretxinadunak, ardoak edo balearen ekoizpenak, Iberiar Penintsulan, Bretainian eta Norvegian barrena joanez.\nEsportazioko salgaiak % 5az kargatzen zituen Droit de coutumea indargabetzean, merkatari asko etorri ziren hiribilduan finkatzera eta bertan hasi ziren ingelesen okupazioarekin ezagutu zuen garapena prestatzen.\n1130ean, Gillen X.a Teologoa, Baskoniako eta Akitaniako duke berriaren eta Alfontso I.a Borrokalaria, Nafarroako erregearen artean, mugen edo eskumen feudalei buruzko auzi bat bitarteko zelarik, azken horrek eraso egin zion Baionari eta, behin atzeman ondoren, 1131ean, erretiratu zen.\nBaionan ingelesen administrazioa[aldatu]\nIngelesen administrazioaren aldia izan zen 1155etik 1451ra. Leonorrek zuen titulua Rikardo Lehoi-bihotzaren (Akitaniako dukea: 1169-1199) eskuetara pasa zen.\nAldaketa horrek Ingalaterrako erresumako portu eta azoketako bidea zabaldu zien baionarren itsasontziei. Hiru mende horietan Baionak gorakada handi bat izan zuen, nahiz eta XII. mendean Aturriren bokalea Capbreton aldera aldatu.\nEnrike II.ak, Leonorren senarrak, Aturriko pleiten monopolioa eman zien baionarrei eta Ingalaterran jasotzen ziren Gaskoniako ardoen gaineko inportazio-eskubideetan murrizketak egin zituen, Baionako baliabide nagusiaren gain, alegia.\n1169tik 1199ra arte Rikardo Lehoi-bihotzak administratu zuen Lapurdi. Besteak beste, Gillen IX.a Trobalariak 1125 aldera emandako Forua berretsi zuen, erreforma txiki batzuk eginda.\nForu horrek, 1174an emandakoak, merkatari baionarrei, Poitou-n, Akitanian eta Gaskonian ordaintzen zuten merkataritza-pasabideen betirako frankizia ekarri zien.\nHerri gaskoien presentzia kostaldeko toponimoetan gelditu zen egiaztaturik, Donostiatik Hondarribira bitartean: Urgull, Gros, Aiete, Polloe, Molinao (Pasaia), Higer eta abarretan. Gauza jakina da, horrez gain, Pasaian gaskoia hitz egin zela XVIII. mendearen bukaera arte.\nHiribilduen fundazioa: Donostia[aldatu]\nArtzain-populazioak Donostia fundatu zen garaian (urdinez). Goiz Erdi Aroko gotorlekuak itsasertzean.\nBaina, zein testuingurutan fundatu zen Donostia hiribildu? Manuel Lekuonaren iritsiz:\n«horren guztiaren aurretik (hiribilduaren fundazioa) ingurune horretan zegoen guztia, Hernani zen, haren eskumenekoa zen Buruntzatik itsasora bitartekoa. Donostia historian lehen aldiz Hernanirekin loturik azaldu zen: «Sanctum Sebastianum de Hernani» deitzen dio Fernán Gonzálezen 939ko «votos de San Millán» dokumentu eztabaidatuak, eta «in finibus Ernani ad litus maris» kokamena ematen dio «donación a Leire» (32) 1014ko dokumentu famatuak.\nArtzaintza du lanbide Hernaniko herriak XII. mendearen bukaeran eta baldintza egokiak ditu: kostaldetik hurbil samar dago, baina itsasertzak dituen segurtasun ezagatik, apur bat barrualderantz kokaturik.\nDonejakuera kostaldetik zihoazen erromesak ugari zirenez, legenarraz eta izurriaz kutsaturik zetozenei laguntzeko, Hernani inguruan Lazareto (ospitale) bat sortu zen San Sebastian izurriaren aurkako babesle nagusiaren izenpean. Lazareto hori, Leire monasterioko monje baten agindupean zegoena, gerora parroki bilakatu zen, ordura arte eliz eginkizunetara Hernaniraino joan behar zuten inguruko artzain eta baserritarrentzat.\nSan Sebastian Antiguoa izena ematen hasi zitzaion donostiarren lurraldean eliza berri bat sortu zenetik aurrera. Eliza hori, Lekuonaren iritziz, Santa Maria zen, eta geroagokoa da San Bizente elizaren sorrera: lehena nafarrentzat, eta bigarrena, gaskoien izen garbikoa, Baiona aldetik zetozenentzat.\nSan Sebastian hiribildua fundatzeak, kostaldera hurbilagotze horretan urrats handi bat izan zenak, artean segurtasun erabatekorik ez bazen ere, itsasoarekin zerikusi handiko bi helburu nagusi zituen: batetik, kostaldea zaintzea, eta bestetik, Baionarekin merkataritza indartzea.\nLehen helburuan, defentsarakoan, funtsezkoa izan zuen Mota gazteluaren zeregina eta baita Santa Maria eta San Bizente elizetako hormek ere.\nBigarren helburuan, Baionarekiko merkataritzan, funtsezko osagaiak izan ziren merkatari gaskoiak, beren esperientzia eta ezaguerekin.\nDonostia fundatzeak, azkenik, kostaldera itzultzea ekarri zuen, itzulera geldoa baina segurua; erregeek sustatutako itzulera izan zen, erromatarren garaiko egoera berreskuratzea helburu hartuta, baina, bistakoa denez, oraingoan oinarri berrien gainean.\nHala ere, Donostia hiribilduaren ingurunea urteekin ez zen gehiegi aldatu. Hitz gutxitan deskribatzen digu García de Cortazarrek:\n«...baso trinkoa du alderdi horrek (Iparra) eta biomasa indartsua sortzen duenez, nekazaritza-jarduerak eragotziko lituzke, abeltzaintzarako egokia izanez, baina eremu horretako aukera demografikoa mugatuz, ziur asko, kilometro karratuko bost biztanletik behera mantenduko bailituzke». (33)\n«Aldiz, gune horietako (bizkaitarrak) marinelen eta baita arrantzaleen bultzada ere, gertuan zituzten Laredo eta Colindres-koak baino apalagoa izango zen XII. mendearen erdialdera. Votos de San Millan haiek Bizkaitik idiak eskatzen zituzten bitartean \_[ ...de unaquaque alfoce (Bizkaikoak) singulos boves 84. or.\_], beste herri horietan, agian, etxe bakoitzean, eskuratu nahi zituzten singulus utres olei horiek pentsarazten digute ordurako itsas animalia handien gantza aprobetxatzen zutela, beleena bera agian». (34)\nKostaldeko esparru geografikoa[aldatu]\nLaburbilduz, Goiz Erdi Aroko zortzi mende haiek geografian kokalekuen atzera-biltze bat eragin zuten itsaslapurreten ondorioz; normandiarrak agertzeak atzera-biltze hura irmoagoa baldin bazen ere, ez zen horregatik nabigaziorik eta itsasbiderik desagertu.\nErromatarrek kostaldean sortu zuten esparru geografikoak, kabotaje-ibilbideetan oinarrituak, itxuraz geldirik jarraitu zuen mende horietan zehar, baina hedatu ere egin ziren Ingalaterrara eta Europa iparralderantz, normandiarren ekarpena ziren itsasbide berrietatik.\nEzkutuko egoeratik irteteko unea izango da Donostiaren fundazioarekin hasitako kostalderako hurbilpena, hain zuzen ere; baina mugimendu horrek ekarri zuen dinamika, aurrekoa bezain edo are interesgarriagoa izanik ere, beste aldi historiko batekoa da, eta ezaugarriak kontuan hartuta, aparteko azterketa bat egitea merezi du.\n(1) GARCÍA DE CORTÁZAR, J. Historia General de la Alta Edad Media. Madril, 1970. LACARRA, J. Historia de la Edad Media. Bartzelona, 1978. MARTIN, J. La Península en la Edad Media. Bartzelona 1979.\n(2) IDACIO. Chronicon, ad olump. CCCIX; MOMMSEM. MGH Argit. AA. 11 (MAÑARIKUA. II Semana...).\n(3) LABURU, M. Jalones en la historia de la arquitectura naval vasca. Itsasoa 1. Etor Argit. Donostia-San Sebastián, 1986.\n(4) LABURU, M. Op. cit.\n(5) CARO BAROJA, J. Los vascos y el mar. Txertoa Argit, 19. or.\n(6) ITURRIZA Y ZABALA, J.R. Historia General de Vizcaya y Epítome de las Encartaciones. Fuentes para la historia de Vizcaya. Bilbo, 1967.\n(7) MAÑARIKUA, A.E. Historiografía de Vizcaya, 149 150. or. MATTOSO. As fontes do nobiliario. 42 46. or.\n(8) CARO BAROJA, J. Los vascos y el mar, Txertoa Argit., 22 23. or.\n(9) Fernán González.en olerkia. Clásicos castellanos, 128. Espasa Calpe, 1978.\n(10) DE TUY, L. El Tudense. BERENGUELA, Gaztela eta Leongo erreginaren aginduz (1171-1246) idatzi zuen Chronicon Mundi (1236), munduaren sorreratik 1236. urtera bitarteko aipamenen bilduma, guztiz kritikarik gabea eta batzuetan berariaz guztiz alegiazkoa. BERNARDO DEL CARPIOren elezaharraren kronika jaso duen kronika da.\n(11) JIMÉNEZ DE RADA, R. Idazle honek idatzi zuen De rebus Hispaniae edo Historia gótica, Crónica del Toledano izenez ere ezagutzen dena; hemen ere jasoa dago lehen aipatu dugun BERNARDO DEL CARPIOren elezaharra.\n(12) BANUS Y AGUIRRE, J.L. Glosas Euskaras. La Voz de España.\n(13) BANUS Y AGURRE, J.L. Op. cit.\n(14) Oroitarriak dio: In gratiarum actione pro victoria obtenta et cumplimiento voti facti Deo et Beate Marie semper virgini Era octingentesima decima quarta quando irimus ad Orierriagam et saltum pirinei, nunc de Roncos valles, preliaturi contra exercitum Caroli Magni, Francorum Regis, cum nostro. Basconie populo pro se et socüs suis De Pasaxe victoribus. loannes de Ubila Me fecit.\n(15) BANUS y AGUIRRE, J.L. Op. cit.\n(16) Zestoako Hiri-gutuna. GOROSABEL, P. Diccionario de los Pueblos de Guipúzcoa.\n(17) SÁNCHEZ ALBORNOZ, C. Vascos y navarros en su primera historia. Ediciones del Centro. Madril, 1974.\n(18) CARO BAROJA, J. Los vascos y el mar. Txertoa Argit, 21. or.\n(19) SÁNCHEZ ALBORNOZ, C. Op. cit.\n(20) LEKUONA, M. Op. cit., 214. or.\n(21) MAÑARIKUA, A.E. Introducción del Cristianismo en el País Vasco. Euskal Herria Historia y Sociedad. Euskadiko Kutxa, 1985.\n(22) LEKUONA, M. Antigüedad de nuestro Cristianismo. Kardaberaz bilduma, 28.\n(23) SAYAS ABENGOECHEA, J. J. Op. cit. 47 48. or.\n(24) BARANDIARAN, J.M. Excavaciones delante de unas grutas artificiales en «El Montico» de Charratu y en Sarracho (Izkiz Álava). Bol. de la Inst. Sancho el Sabio, 10. Vitoria-Gasteiz 1966. 173 184. or.\n(25) MAÑARIKUA, A.E. Obispados en Álava, Guipúzcoa y Vizcaya hasta el siglo XI. Vitoria-Gasteiz, 1963.\n(26) UGALDE, M. Síntesis de la Historia del País Vasco. Sendoa Argit.\n(27) DUBLER, C.E. Los Caminos a Compostela en IDRISI. Al Andalus Aldizkaria, XIV. libk.\n(28) DUBLER, C.E. Op. cit., 71. or.\n(29) GONZÁLEZ LÓPEZ, E. Las fronteras marítimas atlánticas de Galicia: de la Prehistoria a la Baja Edad Media. Ediciós do Castro, 82 94. or.\n(30) DUBLER, C.E. Op. cit.\n(31) MARTÍNEZ DÍEZ, Guipúzcoa en los albores de su Historia. Siglos X XII. Dokumentu eranskina 16. zk.\n(32) LEKUONA, M. Las parroquias de San Sebastián. Aspectos históricoarqueológicos. Kardaberaz bilduma, 25. or.\n(33) GARCÍA DE CORTÁZAR, J. eta beste batzuk. Vizcaya en la Edad Media. 1. libk., 33 34. or.\n(34) GARCÍA DE CORTÁZAR, J.A. eta beste batzuk. Op. cit., 86. or.\nOrrialdearen azken aldaketa: 12 urtarrila 2016, 17:07.


Festen faltan, gogor kolpatuta - Uztarria (Azpeitia)\n2020ko mai. 18a, 19:00\nBadira herrietako festetan lan egiten duten beharginak, beren soldaten zati handi bat jaietan eskuratzen dutenak. Erakundeek oraindik ez dute erabaki zer egin udako festekin eta ekitaldiekin, baina erabakiak zuzenean eragingo die Lopene Ganadutegiko Iosu Arregiri eta Atracciones Sanzeko Juan Pablo Sanzi. Biek diote "egoera oso txarra" dela beren sektoreetan, eta "beltz" ikusten dute panorama.\nKoronabirusaren osasun krisialdiak gizarteko sektore ugari kolpatu ditu era batera edo bestera, eta COVID-19 pandemiaren ondorioz ezarritako salbuespen egoerak goitik behera aldatu ditu gizartearen gehiengoaren bizi baldintzak. Herrietako saltoki eta taberna gehienak irekita dauden arren, badira ohiko jarduerara itzuli ezingo duten langileak, tartean festarik festa ibiltzen diren atrakzioetako langileak eta ganadutegiak. Koronabirusaren krisia tarteko, bertan behera geldituko dira herrietako festetako ekitaldi gehienentsuenak. Horrek zuzenean eragingo die Lopene Ganadutegiko Iosu Arregiri eta Atracciones Sanz enpresako Juan Pablo Sanzi.\nGanaduzaleen egoera "oso txarra" dela dio Iosu Arregik. "Aurten, urteroko gastuak izan ditugu, baina ez dugu diru sarrerarik izango, ezin dugulako inora irten ganaduarekin". Lopene Ganadutegiko zezenak festa ugaritara eramaten dituzte, baina aurten ezingo dute beste herrietara irten. Nahiz eta oraindik ez duten jakinarazi zer gertatuko den datozen hilabeteetako festekin, Arregik "beltz" ikusten du panorama: "Apirilean bi herritako jaietara joatekoak ginen, eta maiatzean zazpi herritara. Pentsa, dagoeneko bederatzi dira galdutako herriak. Ekaineko festak ere bertan behera uzten hasi dira, eta ez dut uste uztailekoak egingo dituztenik. Nahiago nuke festak ospatzea posible izango balitz, baina ni, behintzat, nahiko etsita nago, eta uste dut urte bukaerara arteko festen barruko ekitaldi jendetsuak bertan behera utziko dituztela".\nEkitaldirik ezean, ganadua zaintzen jarraitzea "zaila" dela azpimarratu du azpeitiarrak, animaliak zaintzeak eskatzen duen kostua altua baita: "Nahiz eta ez den guk nahi duguna, animaliak hiltegira eramaten ari gara ez dugulako guztiak mantentzeko baliabiderik. Animaliak zaintzeak duen kostuaren batez bestekoa atera genuen, eta abere bakoitzaren zaintza euro bat da eguneko. Beraz, ganadutegian 100 animalia izanez gero, gastua 3.000 eurokoa da hilabetero. Nik 125 abere ditut gutxigorabehera, eta ez dut guztiak mantentzerik".\nArregik azpimarratu du abeltzainen egoera "oso gordina" dela. Horri buelta eman ahal izateko sustengu ekonomikoa eskatu dute Eusko Jaurlaritzan, baina "ezkor" dago: "Euskal Herriko ganadutegi guztiok elkartea sortu genuen, eta ganadutegien elkartetik eskatu ditugu dirulaguntzak Eusko Jaurlaritzan. Oraindik ez dugu erantzunik jaso. Dirulaguntzen esperoan jarraituko dugun arren, ez dut uste iritsiko direnik, lan merkatuko sektore guztiak ari direlako laguntzak eskatzen, eta beste sektore batzuk lehenetsiko dituztelakoan nago. Eskerrak tailerrean lan egiten dugun, bestela, akabo".\nAtrakzioetako langileak ere, geldirik\nJuan Pablo Sanz altsasuarra da, eta haren familiak 40 urte daramatza Azpeitiko festetara etortzen, "hutsik egin gabe". Aurten, baina, koronabirusaren osasun krisiaren ondorioz, ezingo dute Sanjuandegiko festetan nahiz saninazioetan atrakziorik jarri Azpeitian.\nNeguan apenas izaten dute hitzordurik Atracciones Sanzeko langileek, festa gehienak uda sasoian izaten direlako. Hori dela eta, krisiak "bete-betean" kolpatu dituela dio Sanzek. Zumaiako San Telmo jaiak ziren prestatuta zituzten azken festak, baina haiek bertan behera gelditu ziren, eta orduz geroztik geldirik daude.\nSanzek azaldu duenez, nahiz eta oraindik ez dituzten jaiak bertan behera utzi ofizialki, ez dute Azpeitiko festetara etortzerik izango, eta hori "kolpe handia" dela dio. Izan ere, Sanjuandegiko festak "oso garrantzitsuak" dira beraien negozioarentzat: "Gaur egun guretzako hitzordurik edo datarik garrantzitsuena Sanjuandegiko festak dira, jende ugari bertaratzen baita gure atrakzioetara. Sarrera handiak izaten ditugu, saninazioetan izaten dituguna baino gehiago".\nFerietako edo atrakzioetako langileen egoera "oso txarra" dela aitortu du Sanzek, eta salatu du "inork" ez dituela kontuan hartu. "Politikariek laguntza ugari eman dizkiete hainbat sektoretako langileei, baina gure lan arloarekin ez dira gogoratzen. Asko gara geldirik gauden ferietako langileak, eta oso gogor kolpatu gaitu egoera honek", dio. Hori dela eta, erakunde publikoei galdegin die lagun ditzala festetako ferien bueltan lan egiten duten beharginak.\nEgoera "gordina" den arren, baikor dago Sanz: "Gu lanerako gogoz gaude. Arduraz jokatuko dugu, eta horretarako prestatuko gara. Espero dut laster izango garela berriro festarik festa Euskal Herriko jaiak alaitzen".


Margarita Eskoziakoa - Wikipedia, entziklopedia askea.\n1286ko azaroaren 25a - 1290eko irailaren 26a\n← Alexandro III.a Eskoziakoa - Joanes Eskoziakoa →\nTønsberg, 1283ko apirilaren 9a\nOrkadak, 1290eko irailaren 26a (7 urte)\nBergen Cathedral (en)\nIngeborg Eriksdottir of Norway (en)\nMargarita Eskoziakoa edo Margarita, Norvegiako dontzeila (Eskoziako gaeleraz: Mairead à Nirribhidh) (Tønsberg, Norvegia, 1283ko apirilaren 9a - St Margaret's Hope, Orkadak, 1290eko irailaren 26a) Eskoziako Erresumako erregina izan zen, garai hartan Alba erresuma izenaz ezagutzen zena.\nAlexandro III.aren semeak bera baino lehenago hil ziren. Aurrez Margarita alaba Erik II.a Norvegiakoarekin ezkondu zuen eta hauek Margarita alaba izan zuten 1283an, eta erditzerakoan hil zen ama. Ondorioz Alexandro hil zenean biloba Margarita bihurtu zen oinordeko, hiru urte baino ez zituela. Dunkeld etxea amaitua zen eta Erik II.aren Fairhair etxekoa zen Margarita.\nEgoera honetan Eskoziako nobleak bi alderditan banatu ziren, Bruce etxea Norvegiarren alde eta Balliol etxea Ingalaterraren alde. Eduardo I.a Ingalaterrakoak aukera baliatu nahi izan zuen bere seme Eduardo Margaritarekin ezkontzeko eta beraz Eskozia bereganatzeko. Erik II.ak proposamena onartu zuen eta Margarita Eskoziara bidali zuen. 1290an iritsi zen Orkadetara, St Margaret's Hope (Santa Margaritaren Esperantza) izeneko herrira, baina itsasontzian gaixotu eta irailaren 26an hil zen ezkondu gabe. Koroatua ere ez zen izan, horregatik bere erregetza zalantzan jartzen da.\nHurrengo bi urtetan ez zen erregerik izan eta Eskoziako zaindariak izan ziren Eskozia gobernatzearen ardura hartu zutenak.\nAlexandro III.a Eskoziakoa Eskoziako Erresumako erregina\nWikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Margarita Eskoziakoa


Olaztiarren agenda morea - Olazti - Guaixe.eus\nOlaztiarren agenda morea\nGuaixe 2020-03-06 13:53\nBi emakumezko Intsumisio plazan.\nMartxoan barna luzatzen da, baina asteburua beterik dator.\nMartxoak 8ak markatuko du Olatzagutiko Udalaren hilabeteko kultur agenda. Hura Cholitas dokumentalaren emanaldiak zabalduko du, gaur, 19:00etan, kultur etxean. Jaime Murciego Tagarro eta Pablo Iraburu Allegueren dokumentalak Boliviako emakumezko indigena batzuk Aconcagua (Amerikako mendirik altuena) igotzeko egindako espedizioaren berri jasotzen du. Dokumentalean emakumezkoek beraien kolore biziko gona tradizionalekin izotzezko hormak igotzen ikusteko aukera izanen da. “Eskalatzaile soilak baino gehiago dira, emakume ausartak dira”. Agenda morearen hurrengo hitzordua bihar, 18:30ean, da, gaztetxokoan. Zergatik hitz egiten dugu genero-berdintasunaz? Zalantzak eta kontzeptuak argitzen tailerra izanen da gaztetxoendako.\nDomeka eguerdian eskualde mailako manifestazioa antolatu du mugimendu feministak Altsasun eta Olatzagutiko Udaletik bertan parte hartzeko gonbidapena luzatu dute. Handik bueltan, 15:00etan, bazkaria izanen da Kamiogaina jubilatu elkartean. Bazkal-bururako musika emanaldia izanen da: Ainhoa Legez Kanpo, 17:00etan. Harren ondoren, 19:00etan, kontzentrazioa eginen da Intsumisio plazan.\n22:30ean Tdiferentzia taldearen Perdiendo el juicio antzezlana, Olatzagutiko kultur etxean. Olatzagutiko Udala.\nAntzezlana musika-tragikomedia originala eta garaikidea da, non sexu gehiegikeria eta bortxaketengatik egindako kondena eta epaiketen inguruko gogoeta egiten den. Genero ikuspegia legeetan, prestakuntzaren beharra, epaile matxistak, aurreiritziz betetako galdeketak, biktimaren birbiktimizazioa, gizarte-epai paraleloak, patriarkatua, hipokresia. Muntaia konprometituak gogoeta bilatzen du, horregatik, eslogan eta esaldi eginetatik ihes egiten du obra muntaia oportunista bihur ez dadin. Tdiferencia taldearen azken apustua da bere borroka feminista berezia, umorea, musika, maitasuna, kabareta eta publikoarekiko topaketak tresna gisa erabiliz.\n17:00etan Meri, Mari eta Lari antzezlana Olatzagutiko kultur etxean. Olatzagutiko Udala.\nGalder Perezek idatzitako eta Maria Urzelai aktorearekin batera sortuko antzezlana da. Azken horrek eta Yogurinha Borovak jokatzen dituzte Meri eta Mariren rolak. Antzezlana ipuinez eta Yogurinha Borovaren abestiez osatutako obra da, askatasunaz hitz egiten duena. Izan ere, istorioak sexu eta genero aniztasunaz hitz egiten du, familia eredu desberdinez eta beldurrak baztertzeaz.\n10:00etatik 14:00etara Autodefentsa feminista tailerra. Sutegin. 16 urtetik gorako emakumezkoei zuzenduta. Gutxienez 8 parte-hartzaile behar dira, gehienez 20. Izen ematea martxoaren 20ra arte, udaletxean edo olazti@olazti.com e-postara idatziz. Olatzagutiko Udala.


albisteak – 26 orrialdea – LabCaf\nCAFeko langile batzarrak EEE errefusatu eta mobilizazioetan hastea erabaki du\nGaur, azaroak 28, goiz eta arratsaldez burutu diren langileen batzarretan, langileek enpresak Beasaingo CAFen ezarri nahi duen EEEa errefusatu eta mobilizaziotan hastea erabaki dute. Batzarrean aurkeztutako “Ados al zaude EREa errefusatzearekin eta presio neurriak aurrera eramatearekin?” galderari baiezkoa 1295 langilek eman die eta 91k ezezkoa. Batzarretan epe motzerako mobilizazio ezberdinak onartu ditu, guziak helburu berberarekin: enpresak EREa aplikatzeko hartu …\nLANUZTEEN ORDUTEGIAK EGOKITZEN CAFen ditugun ordutegi ezberdinak kontuan harturik, hauetako zenbait egokitzea erabaki dugu, beti ere lanuzteen eta mobilizazioen arrakasta bilatu nahirik. Mobilizazioak ondoko hauek izango dira: CAFeko inongo langilek ordu estra bat gehiago ez sartzea. Azaroak 29, 4 orduko lanuzteak horrela burutuko dira: GOIZEZ: 7.30etatik 11.30etara. DEIALDIA 4.DIBISIOKO BILKEGI NAGUSIAN EGITEN DA. ARRATSALDEZ ETA GAUEZ: azken 4 orduak. Azaroak …\n2012-11-28an 4. Dibisioan Aldi Baterako Etendurako Espedientea ezartzearen inguruan burututako bozketen kontaketa egin ondoren, emaitza hauek eman dira: BAI 1295 EZ 91 ZURIAK 43 BALIOGABEAK 2 DENERA 1431 OHARRA: Emaitza hauek direla eta EEEa errefusatzen da eta presio neurriak martxan jartzen dira.\nADI !! Enpresak IV. saileko 750 langilerentzako aurreikusi duen EEEaren ondoren kokatu gaituen koiuntura honetan, Enpresa Batzordetik gaurtik aurrera langile guztiei APARTEKO ORDURIK EZ SARTZEKO deia egiten dugu. Dei berdina egiten diegu kanpoan lanean aurkitzen diren langile guztiei ere. Enpresa Zuzendaritzak Azaroaren 26rako (astelehena), bilera batetarako deialdia egin digu eta aurreratu digu bertan jakinaraziko digula …\nEnpresa Batzordeak dei egiten die langile guztiei, BILTEGI ZAHARREAN, datorren AZAROAK 28, ASTEAZKENA goizeko 10:00etan (goizeko errelebo eta lanaldi normala dutenei) eta arratsaldeko 14:00etan (arratsaldeko eta gaueko errelebokoei), egingo diren BATZARRETARA. GAI ZERRENDA: 4.DIBko E.E.E.aren INGURUKO AZALPENA. ALTERNATIBAK. MOBILIZAZIOEN EGUTEGIA. BOZKETA. Oharrak: Asanbladara etortzen diren gaueko erreleboko langileek, honen sarreran eta amaieran fitxatuko dute eta ohizko ordutegiari asanbladaren iraupena …\nAtzo, ostegunean, Zuzendaritzak Enpresa Batzordeari dei egin zion 2012 eta 2013ko amaierako lan-kargen egoeraren berri eta horrek izango dituen ondorioen inguruko informazioa emateko.\nEskaeren zorroa eta proiektuek denboran zehar duten banaketa aztertu ostean, IV. Dibisioan laneko kargak falta direlako hartu nahi dituzten neurri batzuk aurreratu dizkigute.\nHorien artean, gure ustez garrantzitsuena hau izango da: 2013ko urtarriletik ekainera enpleguaren aldi baterako etendura-espedientea planteatu izana. Horrek IV. Dibisioko langileei eragingo die % 40-50eko proportzioan laneko kargak falta direlako; ondorioz, lehen seihilekoan eragina jasango duten langileak, batez beste, 300/340 inguru izango dira. Aplikazio zehatzari buruzko xehetasun gehiagorik ez dute eman.\nGainera, borondatezko aldez aurretiko erretiroak aplikatzeko prest daudela adierazi digute (zuzeneko laneskuarena) 1953 eta 1954 urteetan jaiotakoentzat. Erretiro horiek 2013ko urtarrila eta otsaila artean egingo lirateke. Horien baldintzak ere ez dituzte behar bezala zehaztu.\n2013rako laneko egutegia ere eman digute. Horren arabera, egutegi orokorra 1649 ordukoa izango da eta langileen eta enplegatuen kolektiborako 1592,5 orduko beste bat izango da. Azken egutegi horretan, lanaldi-murrizketa urteko lehen sei hilabeteetan pilatuta dago.\nBATZAR ONDORENGO HAUSNARKETAK\nAzaroaren 14ko grebako deialdia bozkatzeko egin berri dugun batzarrean nabarmendutako giroak hausnarketa orokor bat behar duela iruditzen zaigu.\nLABek esan dezake gizartearen aktibazio eta erantzun sozialerako azaldu ziren argumentu nagusiekin bat egiten duela, ez guztiekin ordea. Horrez gain, oso positiboki baloratzen dugu sortutako eztabaida, sindikatuen interbentzioetatik aparte langileek beren planteamenduak azaldu baitzituzten batzarrean.\nGure ustez borrokarako grina honi norabide eta antolakuntza gehitu behar zaizkio eta horretan ari gara lanean azken urteetan Euskal Herrian. Euskal gehiengo sindikalak eta ehunka eragile sozialek dagoeneko oso bide interesgarria landu dugu euskaldunok dugun agenda propioaren baitan. Urteak daramatzagu esanez krisi honek irtenbiderik badu guk Euskal Herrian gure erabaki propioak hartzeko ahalmenaren bidetik etorriko dela, gure gizarte eredua aukeratuz, eredu kapitalistatik urrunduz.\nOso garrantzitsua izan da euskal langileok orain arte egin ditugun 5 greba orokorretan erakutsi dugun konpromisoa, izandako emaitzak ikustea besterik ez dago. Ezin dugu ahaztu zein norabidetan egin ditugun orain arteko mobilizazio guztiak eta zein arrakastatsuak izan diren. Ez al dugu norabide horretan langileria biltzen jarraitu behar? Milaka langile mobilizatu ditugu eta mobilizatu beharko ditugu etorkizunean, soluzioa Euskal Herrian eman behar diogula esanez.\n2012-11-12 “LANPOSTUEN SUNTSITZE MASIBOAREN SALAKETA ETA LAN PREKARIETATEAREN AREAGOTZEA” lelopean ESK Sindikatuak azaroaren 14rako deitutako GREBA OROKORRERAKO deialdiaren inguruan burututako bozketen kontaketa egin eta gero, ondorengo emaitza eman da: BAI 322 EZ 466 ZURIAK 81 BALIOGABEAK 3 DENERA 872 OHARRA: Emaitza hauek direla eta azaroaren 14a. ez da grebarik izango.\nRT @LABsindikatua: Izan zinelako gara! Bagoaz marrazten lagundu zenuen bidetik! Gora euskal langileria! https://t.co/pZK4BUF5Hi2020/06/03\n#CAFJaitsiZaitezIsraelenApartheidaTRENETIK #CAFGetOffIsraelsApartheidTrain #CAFBajateDelTrenDelApartheidIsraeli… https://t.co/Qe5QPe9iXw2020/06/02


Oinarrizko kontzeptuak itxurak - MoodleDocs\n► Oinarrizko kontzeptuak itxurak\nOinarrizko kontzeptuak itxurak\n1 Zer dago itxuren karpeta barruan?\n1.1 pix karpeta\n1.3 header.html eta footer.html\n1.6 Stylesheets (estilo-orriak)\n1.7 Itxuren karpetako fitxategi gehigarriak\n2 Eduki eta aurkezpenaren banaketa\n3 CSS estilo orrian kaskadan\n4 Itxura estandarra\n5 Aldaketa txikiak\n6 Itxura estandarra CSS-rekin eta norberaren iturri eta koloreekin nahastuta\n7 Itxura bat jatorrizko itxura bat erabilita (faltsifikatuta)\n8 Estandarrarekiko menpekotasunik gabeko itxura (faltsifikatuta)\n9 CSS-eko oinarrizko fitxategi gehiago\nZer dago itxuren karpeta barruan?\nHauxe du itxuren (Themes) karpetak:\nItxuran erabilitako irudi eta ikono guztiak ditu. 1.5 itxurek lehiatiletarako irudiak dituzte eta zenbaitetan gradienteetarako ere bai. (Moodle 1.5-eko itxura guztiek erabiltzen dute pix karpeta.)\nNabigatzaileek URL-aren aurrean erakusten duten ikono txikia da (1.4-n bezala)\nheader.html eta footer.html\nFitxategi hauek euren logoa, erabiltzaile-izena (login-a), sarrera-menua, nabigazio-barra, moodle-ren logoa, e.a. dute. Fitxategi hauen barruan Moodle-ri zeure itxura eman ahal diozu orri guztien goiburu eta orripekorako (1.4-n bezala)\nHauek dira fitxategi hauetan erabiltzeko aldagai nagusiak:\n$CFG  (sistemako aldagai guztiak dituen objektua)\n$THEME (congif.php-ko oraingo itxuraren aldagai guztiak dituen objektua)\n$course (oraingo ikastaroko objektua)\n$meta (meta tag guztiak, baita estilo orriak ere)\n$title (orriaren izenburua)\n$heading (orriaren goiburua)\n$navigation (nabigazioa gordina, ez nabigazio-barra)\n$menu (kontestu-menua edo botoia)\n$direction (ltr edo rtl)\n$bodytags (body-ari gaineratu behar zaizkion tag-ak)\n$homelink ("orri nagusi"rako esteka – oraingo ikastaroko edo guneko orria)\n$loggedinas (erabiltzaile-izena esteka gisa duen katea)\n$performanceinfo (pertsonalizatutako informazioa duen katea)\nGainera, biek izan dezakete php kodea, eta datu-basetik edo ingurutik atera daitezkeen datuak ere bai.\n1.4-ko izen bera badu ere, 1.5-en beste funtzio bat du. header.html-etik deitzen zaio y CSS fitxategietarako zubia da. Zuk ez duzu ezer editatu behar.\nHonek ere 1.4-ko izen bera du baina 1.5-en beste funtzio bat du. Fitxategi honetan ezartzen da nola arituko diren elkarlanean CSSeko fitxategiak. Estandarrean oinarrituta osa dezakezu zure itxura edo jatorrizkoko (parent) itxura batean, eta hainbat CSS fitxategi sartu edo kendu ahal duzu.\nMoodle 1.5-ekin hasi da orriaren edukia eta orriaren aurkezpena ondo bereizteko lana malgutasun eta eskuragarritasun hobea lortzeko eta baita orriaren diseinu malguagoa ere. Iturri eta kolorean aldaketa txikiak egiteko lana neurri batean erraz egiteko, CSS hiru fitxategitan banatzen da:\nGainera styles_moz.css-ek Firefox eta Mozilla-ren formatu zehatza du, batez ere bazter borobilduena.\nItxuren karpetako fitxategi gehigarriak\nAzkenik, itxura-diseinatzaileek itxurari buruzko informazioa eta aurrebista ere eskain dezakete. Aurrebista itxuraren ezarpen orrian erakusten da eta informazioa README fitxategian itxura aukeratu ondoren.\nEduki eta aurkezpenaren banaketa\nOrriaren edukia-kapa XHTML bidez erakusten da eta aurkezpena-kapa CSS bidez. Bi kapoi dagokien informazioa konektatzeko XHTMl etiketak eta orri barneko izendun estekak erabiltzen dira. Horrelako asko beharko duzu, zalantzarik gabe, Moodle bezalako web aplikazio konplexuei estiloa emateko.\nCSS estilo orrian kaskadan\nMoodle-ren itxurek estilo-orriak erabiltzen dituzte Moodle-ren itxura deskribatzeko diseinua (layout), iturriak eta koloreak kontrolatuta. "styles.php" izeneko PHP script batek sortzen ditu itxura bakoitzaren direktorioan eta "config.php" izeneko fitxategi batek kontrolatzen ditu bertan. Moodle-k itxura "estandar" erraza du eta oinarrizko eskema eskaintzen du horren gainean beste itxura batzuk sortzeko. Itxura bakoitzak "jatorrizko" itxura bat izan dezake, oraingo itxuraren aurretik sartuko dena. Horrela, zure ezarpenen arabera, itxura bakoitzerako hiru estilo-orri izan dezakezu gehienez:\nitxura "estandarra" – theme/standard/styles.php\n"jatorrizko" itxura - theme/parenttheme/styles.php\nitxura "nagusia" – theme/yourtheme/styles.php\nCSS-k duen kaskada-konexioa dela-eta, azken fitxategien definizioek aurreko CSS fitxategien definizioak ordezka ditzakete. Zabaldu egiten du Moodle-k CSS-ren kaskada-konexio izaeraren erabilera eta aukera asko eskaintzen dio diseinugileari, dauden beste batzuetan oinarrituta aldaketa gutxi eginda itxurak erraz sortzetik CSS fitxategi berriak erabilita Moodle-ri itxura erabat berezia emateraino.\nItxura-diseinugileek edozein CSS estilo-orri defini eta gainera dezakete eta itxura horren beharren araberako izena eman ere bai.\n1. irudia: Itxura "estandarra" CSS fitxategiekin "styles_layout.css", "styles_fonts.css", "styles_color.css" eta "styles_moz.css".\nItxura bati aldaketa txikiak baino egin nahi ez badizkiozu (adib., kolore ezberdinak erabili edo logo bat gaineratu), zure itxura berriak itxura "estandarra" izan beharko du bere baitan eta CSS estilo gehigarri batzuek definitu beharko dituzu CSS fitxategi berri batean.\nBegiratu, adibide gisa, "standardwhite" itxura:\n"config.php" fitxategia erabili ezarpen egokiak zehazteko. Lehen sarrerak\n$THEME->sheets = array('gradients');\n"gradients.css" CSS fitxategia definitzen du definizio gehigarriak dituen CSS fitxategi gisa. Era berean zehazten du\nitxura estandarreko estilo guztiak ere sartzeko. Itxura "estándar"-ean oinarritu beharrean, beste batean oinarritu ahal duzu zehaztuz\n$THEME->parent = 'cooltheme';\n2. irudia: "standardwhite" itxura, itxura "estandarra"ren CSS fitxategi guztiekin gehi aukeratutako itxuraren "gradients.css".\nItxura estandarra CSS-rekin eta norberaren iturri eta koloreekin nahastuta\nEl tema "formal_white" itxurak nahastu egiten ditu itxura "estandarra"ren orriaren banaketa norberaren banaketa, iturri eta koloreekin. Horrela banaketari egindako aldaketa guztiak Moodle-ren banaketa estandarrean gordetzen dira. $THEME->sheets = array('fw_layout','fw_color','fw_fonts'); eta $THEME->standardsheets = array('styles_layout'); config fitxategian ezarrita egiten da hau.\n3. irudia: "formal_white" itxura, itxura "estandar"reko CSS "styles_layout.css" fitxategiarekin eta "fw_layout.css", "fw_fonts.css", "fw_color.css" banakako fitxategiekin.\nItxura bat jatorrizko itxura bat erabilita (faltsifikatuta)\nAurreratutako ezaugarri bat hauxe da: dagoen itxuretako bat "jatorrizko" itxuratzat hartu eta horren gaineko aldaerak eskaini. Bi erabilera ditu honek. Erabilera bat norberaren itxura diseinatzea da eta horren gaineko itxurak kolore ezberdinetan eskaini erabiltzaileek beren nahiaren arabera aukera dezaten. Horren gaineko itxura horiek kolore ezberdinen ezarpenak dituen fitxategi bat baino ez dute behar. Beste erabilera beste baten gaineko itxurak sortzea da “header.html”-eko logoa/bannerra bakarrik aldatuta. Itxura hauek berezko CSS fitxategiak izan behar dituzte.\nHauxe izan daiteke konfigurazioa:\n$THEME->sheets = array('my_layout');\n4. irudia 4: Faltsifikatutako "formal_white_plus" itxura CSS-ko "my_layout.css" fitxategi gehigarriarekin.\nEstandarrarekiko menpekotasunik gabeko itxura (faltsifikatuta)\nItxura honek bere CSS propioa erabiliko luke.\n$THEME->standardsheets = false;\nezarpenek Moodle-ren gianontzeko CSS-a desgaitzen dute eta erabat independientea den itxura sortzen dute. Moodle-ren itxura estandarrean egindako inongo aldaketak ez dio eragingo itxura honi.\n5. irudia: Itxura eta bere berezko CSS "styles_layout.css", "styles_fonts.css" eta "styles_color.css" fitxategiak.\nCSS-eko oinarrizko fitxategi gehiago\nItxura honen CSS fitxategiez gain, Moodle-ren ezaugarriek modulu, bloke eta hizkuntza bakoitzerako oinarrizko fitxategi bat dute bere barnean. Garatzaileek beren modulu eta blokeetarako oinarrizko ezaugarriak eman ditzakete beren orri edo blokearen ezarpen egokirako, formatu jakin bat egiteko berezi baterako egokitu behar badute. Moodle-ren itxura orokorra ez dute aldatuko kokapenaren ezarpen hauek. Fitxategi hauek CSS "estandarra" gaitzen denean bakarrik kargatzen dira. Itxuraren CSS fitxategi guztien aurretik kargatzen dira.\n6. irudia 6: Moodle CSS osoaren eta itxuraren CSS fitxategiak kargatzeko ordena.\n1.7 bertsiorako itxura estandarra (ingelesez)\nikastaroaren demostrazio-orria - CSS estilo orri ezberdinek Moodle-ren orria nola aldatzen duten erakusten dizu.\nMoodle-rako eskura dauden itxuren datu-basea\nMoodle-rako itxuren galeria\nFirefox-eko web-garatzaileentzako luzapena\nOrrialdearen azken aldaketa: 11:11, 29 Urria 2007.


Nekazaritza eta artzaintza ofizio izan ditu gaztetatik Erramun Martikorena baxenafarrak. Halere, ez da arrazoi horrexegatik ezagun bihurtu gure artean; kantagintzaren bitartez Euskal Herrian barna –eta zenbaitetan baita kanpoan ere– mugitu da urte luzeetan zehar.\nErramun Martikorena 1943ko otsailaren 1ean jaio zen Baigorrin, zehazkiago esanda, Otsobi etxean. Hamalau urtera arte udalerriko auzo den Urdozeko eskolara joan zen eta bertan irakasle batek bere kantatzeko abileziari erreparatu, eta behin baino gehiagotan ikasgela guztiaren aurrean ipini zuen abesten. Izan ere, Martikorena txikiak etxean entzuten zituen kantak, haiek ikasi eta bere erara interpretatzen zituen. Ahots ederra izan du betidanik, eta nagusitan ere bere ezaugarri nabarmenetarikoa da boz indartsu, natural eta hunkigarria.\nHamalau urterekin utzi zion ikasteari eta garai hartan ohikoa zena egin zuen, hain zuzen etxeko beharretan laguntzea, eta modu horretan, laborantzari ekin zion. Afizio hutsa zen Martikorenarentzako kantua, eta sekula ez zuen pentsatu horretatik bizitzea; lurrari loturik egiten zuen lan, egiteko horrek ematen baitzion jatekoa baxenafarrari. Halere, 26 urte zituela –1969an– Lartzabalgo kantu txapelketara aurkeztu eta irabazi egin zuen. Horrek baina, ez zuen Erramunengan eragin handirik eduki, eta zenbait urte igaro behar izan ziren eszenatokietara igo eta publikoak bere ahotsarekin gozatzeko.\nAurreneko diskoa 1978an grabatu zuen eta Baigorriko Artzain laboraria titulua ipini zion. Eta horrek, herriz herri kantatzera eraman zuen baxenafarra, artzain eta laborari lanak baztertu gabe beti ere. Ostean etorri ziren diskoak berriz, honakoak izan dira: Otsobi (1981), Primaderari (1986), Olerkarien oihartzun (1993), Aire xaharretan (1995), Herrian (1997), Elorrietan loreak (2000) eta Kantuz sortu naiz eta (2001).\nArgazkia: Eke, Euskal kultur erakundeak utzita.\nBere ahotsa erabiliz soilik –hots, a capella– hasi zen publikoaren aurrean eta ahotan hartzen zituen letrak herri kanta zein olerkiak izaten ziren. Baina denborarekin musika instrumentuek ere tokia zuten Martikorenaren errezitaldietan. Gainera, bertsolariei keinu bat eginez, Xalbador, Emile Larre, Manex Etxamendi eta beste hainbaten bertsoak interpretatu izan ditu; eta baita Xabier Lete zein Benito Lertxundiren kantak ere. Azken horiek hurrenez hurren sorturiko Xalbadorren heriotzean eta Txoriak txori abestien bertsioak egin zituen.\nBaina hamarkada ugari plazarik plaza ibili ostean, erretiroa hartzea erabaki zuen 2004ean baigorriarrak. Nahiz eta ofizialki urte hartako azaroaren 11an azken kontzertua eskaini zuen Bartzelonan, urtebete berantago bere herrian bertan merezitako omenaldia egin zitzaion; mila pertsonatik gorak hartu zuten parte, eta horietatik ugari musikagintzan eginiko lagunak izan ziren. Halere, harrez geroztik ere, noizbehinka igo izan da agertokietara; esate baterako, Xalbadorren Egunean Urepelen, 2008an.\nBihotzez kantatu du beti baxenafarrak, eta interpretazioetan hunkiberatasun berezia erakutsiz, belaunaldi ezberdinak batzea lortu duen gizona da Erramun Martikorena. Kontzertuek eskatzen duten presio eta lan gogorra atzean utzi eta inoiz alboratu ez duen artzaintza eta nekazaritzan lasai asko bizi da egun.