Modiwlau hyfforddi a chyrsiau ar gyfer gweithwyr gofal | Gofal Cymdeithasol Cymru\nDiweddarwyd diwethaf: 17 Mawrth 2022\nMae llawer o ddarparwyr yn darparu hyfforddiant ar-lein oherwydd heriau gweithredol wrth ddarparu hyfforddiant wyneb yn wyneb. Yma fe welwch ddeunyddiau ac adnoddau hyfforddi ar-lein ar wahanol bynciau. Lle bo modd, rydym wedi ceisio eich cyfeirio at rannau mwyaf perthnasol yr hyn a allai fod yn adnodd ehangach.\nPa adnoddau hyfforddi sydd ar gael Cysylltu â ni\nPa adnoddau hyfforddi sydd ar gael\nMae rhai awdurdodau lleol wedi sicrhau bod eu hyfforddiant ar gael ar-lein i unrhyw un yng Nghymru ei gweld.\nMewn partneriaeth â nifer o sefydliadau, mae Gofal Cymdeithasol Cymru, wedi datblygu canllaw cyflym ar gyfer cefnogi rhywun sy'n byw gyda dementia. Mae'r canllaw wedi'i anelu at bobl sy'n newydd i ofalu neu wedi'u hadleoli o feysydd eraill. Gellir ei ddefnyddio ar gyfer sefydlu neu i weithwyr ddarllen yn eu hamser eu hunain.\nMae Gofal Cymdeithasol Cymru, mewn partneriaeth â Rhoda Emlyn-Jones o Achieving Sustainable Change, wedi datblygu adnoddau fideo i’ch helpu chi i gynnal sgyrsiau “beth sy’n bwysig” gyda phobl sydd efallai angen gofal a chymorth. Mae’r fideos wedi’u hanelu at weithwyr gofal cymdeithasol, gwirfoddolwyr, neu bobl sydd wedi’u hadleoli i weithio mewn maes gwahanol am gyfnod.\nEr mwyn cynnal sgwrs am “yr hyn sy’n bwysig” mae angen sgiliau penodol i weithio gyda pherson i ddeall eu sefyllfa, eu llesiant cyfredol a beth y gellir ei wneud i’w helpu nhw i wneud y gorau o’u llesiant a chynyddu eu cadernid.\nPan fyddwn yn cael sgwrs am “yr hyn sy’n bwysig” mae’n helpu ni i ganolbwyntio ar beth sy’n dod â’r fantais fwyaf i unigolyn ac sy’n eu cefnogi i fyw bywyd ystyrlon a bodlon.\nMae’r fideo gyntaf, Dechreuad Da, yn helpu ni i feddwl am strwythur ein sgwrs gyntaf gyda rhywun. Mae’r rhyngweithio cychwynnol hwn yn gosod y llwyfan ar gyfer sut rydym yn gweithio gyda phobl er mwyn adeiladu perthnasau positif.\nMae’r ail fideo, sef Gweithio gyda Phobl, yn ein helpu ni i feddwl am arddull y sgyrsiau rydym yn parhau i gynnal gyda’r bobl rydyn ni’n eu cefnogi.\nMae’r trydydd fideo, sef Diweddglo Da, yn helpu ni i roi cynlluniau mewn lle ar gyfer yr amser pan na fydd pobl angen ein cefnogaeth bellach, a sut gallwn sicrhau ein bod yn gadael pobl mewn sefyllfa well wrth i ni ddod â’n rhyngweithiadau i ben.\nMae’r pedwerydd fideo, Pam rydyn ni’n cynnal sgyrsiau’n seiliedig ar Gryfderau’n rhoi trosolwg o pam rydyn ni’n canolbwyntio ar “beth sy’n bwysig” i bobl. Mae’n esbonio’r pwyslais o fewn deddfwriaeth Gymreig ar wella llesiant pobl trwy ganolbwyntio ar eu canlyniadau personol.\nI gael deunydd hyfforddi ac arweiniad ar PPE ewch i'n tudalen Cyfarpar Diogelu Personol (PPE).\nMae Prifysgol Caerdydd wedi datblygu modiwl ar Ymdrin â cholled, marwolaeth a marw fel rhan o'u cwrs Ymarferydd Gofalu a Thosturiol mewn Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mae'r modiwl ar gael o dan yr adran Resilient Practitioner.\nMae Addysg a Gwella Iechyd Cymru (HEIW)wedi lansio modiwl hyfforddiant ymwybyddiaeth meddyginiaeth ar-lein sydd ar gael ar ei gwefan.\nMae hyfforddiant gweinyddu meddyginiaeth ar-lein byr newydd nawr ar gael ar wefan Fferyllfa HEIW.\nDyluniwyd yr hyfforddiant hwn yn benodol ar gyfer gweithwyr gofal cartref efallai bydd gofyn iddnt roi meddyginiaeth oherwydd pwysau Covid-19, neu sydd bellach yn rhoi pecynnau gwreiddiol yn hytrach na phecynnau pothell. Mae rhestr wirio gweinyddol hefyd ar gael i ysgogi gweinyddiaeth ddiogel gan weithwyr, gofal a dylai rheolwyr ei defnyddio i sicrhau cymhwysedd unigolion. Gall fferyllwyr gyhoeddi taflenni Cofnodion Gweinyddu Meddyginiaeth wrth ddosbarthu meddyginiaeth mewn pecynnau gwreiddiol i annog a chefnogi gweithwyr gofal i gynnal cofnodion cyflawn a chywir.\nMae Learning@ Wales yn blatfform dysgu cenedlaethol GIG Cymru sy'n cynnig ystod eang o gyrsiau am ddim ar gael i gefnogi staff, yn enwedig yn ystod yr achosion o Covid. Mae'r cyrsiau allweddol sydd ar gael yn cynnwys:\nArsylwi Sylfaenol (ee, pwysedd gwaed, curiad y galon, dirlawnder ocsigen)\nRheoli Heintiau ac Atal\nEr mwyn cyrchu'r adnoddau hyn bydd angen i chi greu cyfrif i gael arweiniad ar sut i wneud hyn, cysylltwch â'r Ddesg Gymorth Dysgu Digidol ar elearning@wales.nhs.uk.\nMae gan y Brifysgol Agored dros 100 o gyrsiau sy'n cwmpasu ystod o feysydd yn rhad ag am ddim. Gellir dod o hyd i bynciau sy'n berthnasol i weithwyr cymdeithasol a gweithwyr gofal cymdeithasol yn yr adran Iechyd, Chwaraeon a Seicoleg ac maent yn cynnwys plant a phobl ifanc, iechyd meddwl, anableddau dysgu a dementia.\nMae technoleg ddigidol yn fwy pwysig heddiw nag erioed o’r blaen - mae Covid-19 wedi creu cymhelliant i ddefnyddio gwahanol ffyrdd o gyfathrebu'n gyflymach nag y gallem fod wedi'i ddychmygu'n bosibl.Gall yr amrywiaeth o opsiynau sydd ar gael fod yn ddryslyd i ni i gyd, yn enwedig i'r rhai sy'n anghyfarwydd â thechnoleg ddigidol. Mae WhatsApp, Zoom, Skype a Facebook yn rhai o'r llwyfannau niferus sy'n cael eu defnyddio.\nMae Cymunedau Digidol Cymru yn rhoi amrywiaeth o gefnogaeth trwy sesiynau ‘galw heibio’ digidol a siop un stop ar gyfer adnoddau ar-lein yn ystod Covid-19. Mae’r rhain yn cynnwys canllawiau hawdd i ddilyn ar gyfer defnyddio technoleg ddigidol a chysylltiadau â llawer o adnoddau a chefnogaeth addysgol am ddim.\nMae City and Guilds wedi cyhoeddi adnoddau dysgu fel rhan o'r cymwysterau newydd ar gyfer Lefel 2 a 3 Iechyd a Gofal Cymdeithasol (a lansiwyd yn 2019). Efallai y bydd rhai modiwlau yn addas ar gyfer sefydlu a DPP yn ystod argyfwng Covid-19.


1 Cronicl 11 (BNET) - Bible Society\n1 Cronicl 11 BNET\n(2 Samuel 5:1-3)\n1Dyma bobl Israel i gyd yn dod at ei gilydd yn Hebron at Dafydd, a dweud wrtho, “Edrych, dŷn ni'n perthyn i'n gilydd. 2Ar un adeg, pan oedd Saul yn frenin, ti oedd yn arwain byddin Israel i ryfel ac yna dod â nhw adre. Mae'r ARGLWYDD dy Dduw wedi dweud wrthot ti, ‘Ti sydd i ofalu am11:2 ofalu am Hebraeg, “bugeilio”. Israel, fy mhobl i. Ti fydd yn eu harwain nhw.’”\n3Felly pan ddaeth arweinwyr Israel i Hebron at Dafydd, dyma'r brenin yn gwneud cytundeb â nhw o flaen yr ARGLWYDD. A dyma nhw'n ei eneinio'n frenin ar Israel gyfan, fel roedd Duw wedi addo drwy Samuel.\n4Aeth Dafydd a byddin Israel i ymosod ar Jerwsalem, sef Jebws. (Y Jebwsiaid oedd wedi byw yn yr ardal honno erioed.) 5A dyma bobl Jebws yn dweud wrth Dafydd, “Ddoi di byth i mewn yma!” Ond llwyddodd Dafydd i ennill caer Seion (sef Dinas Dafydd). 6Roedd Dafydd wedi dweud, “Bydd pwy bynnag sy'n arwain yr ymosodiad ar y Jebwsiaid yn cael ei wneud yn bennaeth y fyddin!” Joab fab Serwia wnaeth arwain yr ymosodiad, a daeth yn bennaeth y fyddin. 7Aeth Dafydd i fyw i'r gaer, a dyna pam mae'n cael ei galw yn Ddinas Dafydd. 8Dyma fe'n adeiladu o'i chwmpas, o'r terasau at y waliau allanol. A dyma Joab yn ailadeiladu gweddill y ddinas. 9Roedd Dafydd yn mynd yn fwy a mwy pwerus, achos roedd yr ARGLWYDD hollbwerus gydag e.\n10Dyma arweinwyr byddin Dafydd wnaeth helpu i sefydlu ei deyrnas fel brenin Israel gyfan, fel roedd yr ARGLWYDD wedi addo. 11Dyma restr o'i filwyr dewr:\nIashofam yr Hachmoniad oedd pennaeth y swyddogion. Roedd e wedi lladd tri chant o ddynion gyda'i waywffon mewn un frwydr.\n12Yna nesa ato fe roedd Eleasar fab Dodo o deulu Achoach, un o'r ‛Tri Dewr‛. 13Roedd e gyda Dafydd yn herio'r Philistiaid pan wnaethon nhw gasglu i ryfel yn Pas-dammîm. Wrth ymyl cae oedd yn llawn o haidd, roedd y fyddin wedi ffoi oddi wrth y Philistiaid. 14Ond yna dyma nhw'n sefyll eu tir yng nghanol y cae hwnnw. Dyma nhw'n ei amddiffyn ac yn taro'r Philistiaid, a dyma'r ARGLWYDD yn rhoi buddugoliaeth fawr iddyn nhw.\n15Dyma dri o'r tri deg arweinydd yn mynd i lawr at Dafydd at y graig sydd wrth ymyl Ogof Adwlam. Roedd mintai o Philistiaid yn gwersylla yn Nyffryn Reffaïm. 16Roedd Dafydd yn y gaer ar y pryd, tra oedd prif garsiwn milwrol y Philistiaid yn Bethlehem. 17Un diwrnod roedd syched ar Dafydd, a dyma fe'n dweud, “Mor braf fyddai cael diod o ddŵr o'r ffynnon sydd wrth giât Bethlehem!” 18Felly dyma'r ‛Tri Dewr‛ yn mynd drwy ganol gwersyll y Philistiaid a chodi dŵr o'r ffynnon wrth giât Bethlehem. Dyma nhw'n dod â'r dŵr i Dafydd, ond gwrthododd ei yfed. A dyma fe'n ei dywallt yn offrwm i'r ARGLWYDD, 19a dweud, “O Dduw, allwn i byth wneud y fath beth! Byddai fel yfed gwaed y dynion wnaeth fentro'u bywydau i'w nôl.” Roedd yn gwrthod ei yfed am fod y dynion wedi mentro'u bywydau i'w nôl. Dyna un enghraifft o beth wnaeth y ‛Tri Dewr‛.\n20Abishai, brawd Joab, oedd pennaeth y ‛Tri dewr‛. Roedd e wedi lladd tri chant o ddynion gyda'i waywffon un tro. Roedd yn enwog fel y Tri. 21A dweud y gwir, roedd e'n fwy enwog na nhw, a fe oedd eu capten nhw. Ond doedd e'i hun ddim yn un o'r ‛Tri‛.\n22Roedd Benaia fab Jehoiada o Cabseël, yn ddyn dewr hefyd. Roedd e wedi gwneud llawer o bethau dewr. Roedd wedi lladd dau o arwyr Moab. Roedd wedi mynd i lawr a lladd llew oedd wedi syrthio i bydew ar ddiwrnod o eira. 23Roedd wedi lladd cawr o ddyn o'r Aifft, saith troedfedd a hanner o daldra. Roedd gan yr Eifftiwr waywffon fawr fel carfan gwehydd yn ei law, ond dim ond pastwn oedd gan Benaia. Dyma fe'n ymosod arno, dwyn y waywffon oddi ar yr Eifftiwr, a'i ladd gyda hi. 24Pethau fel yna wnaeth Benaia fab Jehoiada yn enwog fel y ‛Tri Dewr‛. 25Roedd y Tri deg arwr yn meddwl yn uchel ohono, er nad oedd yn un o'r ‛Tri‛. A dyma Dafydd yn ei wneud yn bennaeth ar ei warchodwyr personol.\n26Dyma restr o'r milwyr dewr eraill: Asahel, brawd Joab, Elchanan fab Dodo o Bethlehem, 27Shamoth o Haror, Chelets o Pelon, 28Ira fab Iccesh o Tecoa, Abieser o Anathoth, 29Sibechai o Chwsha, Ilai o deulu Achoach, 30Maharai o Netoffa, Cheled fab Baana o Netoffa, 31Ithai fab Ribai o Gibea Benjamin, Benaia o Pirathon, 32Chwrai o Wadi Gaash, Abiel o Arba, 33Asmafeth o Bachwrîm, Eliachba o Shaalbon, 34meibion Hashem o Gison, Jonathan fab Sage o Harar, 35Achîam fab Sachar o Harar, Eliffal fab Wr 36Cheffer o Mecherath, Achïa o Pelon 37Chetsro o Carmel, Naärai fab Esbai, 38Joel brawd Nathan, Mifchar fab Hagri, 39Selec o Ammon, Nachrai o Beroth (oedd yn cario arfau Joab, mab Serwia), 40Ira yr Ithriad, Gareb yr Ithriad, 41Wreia yr Hethiad, Safad fab Achlai 42Adina fab Shisa, arweinydd llwyth Reuben, a'r tri deg o filwyr oedd gydag e, 43Chanan fab Maacha, Ioshaffat o Mithna, 44Wsïa o Ashtaroth, Shama a Jeiel, meibion Chotham o Aroer, 45Iediael fab Shimri, a Iocha ei frawd, o Tis, 46Eliel y Machafiad, Ierifai a Ioshafeia, meibion Elnaäm, ac Ithma o Moab, 47Eliel, Obed, a Iaäsiel o Soba.


Mae Hash Brown Frittata yn Rysáit Flasus a Hawdd\nWyau Brecwast Ryseitiau Llysiau Ryseitiau Pepper Ryseitiau Caws Ryseitiau Caws Mozzarella\nMae Hash Brown Frittata yn rysáit gyfleus a hawdd iawn yn cael ei bobi yn y ffwrn; beth allai fod yn symlach? Mae'r cyfuniad o datws ac wyau yn glasurol. Ac mae'r rysáit hon yn dda iawn oherwydd mae hefyd yn cynnwys winwns, garlleg, pupur clo a llawer o gaws.\nMae ffrittatas yn llawer haws i'w gwneud na omeletau oherwydd eu bod yn llai ffyrnig. Mae frittata yn llymach nag omelet ac yn haws i'w wneud. Does dim rhaid i chi boeni am blygu neu flipping na gorchuddio ffitata. Ac ers i'r rysáit hwn gael ei bakio yn y ffwrn yn hytrach na'i goginio ar y stovetop, mae'n hyd yn oed yn haws!\nGweinwch y pryd hwn gyda sudd oren a ffrwythau ffres; dyna'r cyfan sydd ei angen arnoch!\n2 chwpan wedi'i rewi\ntatws brown , wedi'i daflu a'i ddraenio\n1 cwpanaid caws Colby wedi'i dorri â chwpan\nCynhesu'r popty i 350 °. Mewn sosban fawr, gwreswch olew olewydd dros wres canolig. Ychwanegwch y winwns a'r garlleg; coginio a throi am 3 munud. Ychwanegwch y pupur coch a'r tatws; coginio a'i droi nes ei gynhesu, tua 4 i 5 munud yn hirach. Tynnwch y sosban o'r gwres.\nMewn powlen fawr, cyfunwch yr wyau, hufen, Parmesan, halen, pupur, a thym a churo'n dda.\nLledaenwch y menyn mewn dysgl pobi gwydr 9 "x 13".\nYchwanegwch y cymysgedd llysiau, yna tywallt yr wyau dros bawb.\nGwisgwch am 30 munud neu hyd nes y bydd y frittata yn brin iawn. Yna, brigwch y cawsiau Colby a mozzarella a'u coginio am 10 i 15 munud yn hwy neu nes bod y caws yn toddi ac yn dechrau brown. Gadewch i'r frittata sefyll am 3 munud, yna ei dorri i mewn i sgwariau i'w gwasanaethu.\nFfrindiau Cywilydd Wedi Eu Ffrwythau\nSelsig Almaeneg Gyda Rysáit Crys Criw Curryurst\nRyseitiau Swper Nos Wener Pwyl (Wigilia)


Mae RaspAnd yn rhoi Android ar Raspberry Pi | Caledwedd am ddim\nAm wythnosau mae yna bosibilrwydd gosod Android ar ein Raspberry Pi. Fodd bynnag, tan yn ddiweddar, roedd yn anodd dod o hyd i'r fersiwn ddiweddaraf o Android Nougat ar gyfer y Raspberry Pi. Mae hyn eisoes yn bosibl diolch i'r datblygwr Arné Exton a'i ddosbarthiad RaspAnd.\nMae RaspAnd 7.1.1 yn seiliedig ar Android 7.1.1 Nougat, fersiwn er ei fod yn swyddogaethol, mae'n dal i fod â'r broblem od gyda rhai apiau a chymwysiadau. Ynghyd â Android a mynediad i'r Play Store. Mae RaspAnd hefyd yn ymgorffori meddalwedd Kodi, rhaglen wych y gallwn ni ei defnyddio gwyliwch sianeli talu am ddim Er yn yr achos hwn nid oes gennym y fersiwn ddiweddaraf o Kodi 17 ond yr RC4 o Kodi 17.\nMae RaspAnd 7.1.1 yn dod â'r fersiwn ddiweddaraf o Android i'n Raspberry Pi\nMae gan RaspAnd 7.1.1 GAPPS adeiledig, hynny yw, bydd gennym fynediad i'r Play Store a apps Google, yn union fel yn Android ffôn clyfar, er nad yw rhai apiau fel Youtube yn gweithio'n gywir. Yn ogystal â'r Play Store, gall defnyddwyr ddod o hyd i Aptoide, siop apiau Android arall a fydd yn cynyddu nifer yr apiau a'r rhaglenni y gallwn eu defnyddio ar ein Raspberry Pi. Yn ogystal, fel rhai addasiadau symudol, gallwn ddod o hyd i apiau wedi'u gosod fel ES File Explorer, AIDA neu Snaptube ymhlith eraill.\nGellir dod o hyd i RaspAnd yn we hon, ei wefan swyddogol. Ond mae'n rhaid i ni nodi nad yw cael RaspAnd ar hyn o bryd yn rhad ac am ddim fel mae'n digwydd mewn dosbarthiadau eraill ar gyfer Raspberry Pi, cael cost o 9 doler y lawrlwythiad neu ddiweddariad cynnyrch.\nOs ydym wir eisiau cael Android neu redeg ap Android penodol ar ein Raspberry Pi, rydym yn bersonol yn argymell ei ddefnyddio Cromiwm ar gyfer Mafon neu Remix OS, ond nid RaspAnd gan nad yw rhai apiau'n gweithio ar RaspAnd ar hyn o bryd. Yn lle, os ydym am arbrofi, gall RaspAnd fod yn opsiwn gwych, opsiwn gwych os oes gennym Raspberry Pi a cherdyn microsd eraill.\nLlwybr llawn i'r erthygl: Caledwedd am ddim » Mafon Pi » Mae RaspAnd yn rhoi Android ar Raspberry Pi\nMae RaspAnd yn gymhleth ac yn ddiflas i'w osod ac nid oes ganddo sgript i awtomeiddio'r broses, nid wyf yn ei hargymell, rwyf wedi talu amdani ac rwyf wedi mynd yn wallgof yn chwilio am wybodaeth am fethiannau gosod posibl a'r deg androids yr wyf wedi'u rheoli. i osod mafon hwn Dyma'r unig un nad wyf wedi llwyddo i'w roi, mae'r gweddill wedi bod trwy'r tro cyntaf a gyda hyn mae gen i wythnos a dim byd, peidiwch â thalu amdano.\nYmateb i UnReason\nGwŷdd, enghraifft newydd o ddillad hyblyg a weithgynhyrchir gan argraffu 3D


Y DJ o Fangor - BBC Cymru Fyw\nY DJ o Fangor\n26 Ebrill 2016\nMae Sasha yn un o'r DJs mwyaf llwyddiannus yn y byd, ac mae bellach yn rhannu ei amser rhwng Efrog Newydd ac Ibiza. Ond ym Mangor cafodd ei eni, ac ym Mhenarlâg, Sir y Fflint, y treuliodd gyfnod o'i blentyndod.\nNos Iau, bydd cymysgiad o gerddoriaeth egsgliwsif gan y DJ yn cael ei chwarae ar raglen Huw Stephens ar BBC Radio Cymru. Cafodd Cymru Fyw sgwrs ag o o'i swyddfa yn Efrog Newydd:\nGig cyntaf ym Mangor\nEr i Sasha - neu Alexander Coe - ennill lle mewn ysgol fonedd yn Epsom, gadawodd yn fuan iawn a dychwelyd i fyw i Fangor efo'i dad. Tra'n byw yno, fe ddechreuodd ei ddiddordeb â miwsig.\n"Mae'n stori ffantasi braidd," meddai. "Ges i fy ngeni a fy magu yng Nghymru ond pan o'n i tua 10 neu 11 nes i symud 'nôl lawr i ochrau Llundain, cyn dod yn ôl i Fangor pan o'n i tua 16. Roedd fy nhaid a fy nain yn dod o Landudno felly ro'n i'n treulio'r haf yno ac ym Mae Colwyn am flynyddoedd.\n"Ro'n i wedi colli diddordeb yn yr ysgol erbyn mynd 'nôl i Fangor ac roedden ni'n mynd i Fanceinion i'r Haçienda fwy neu lai bob wythnos.\n"Roedd gan ffrind i mi fflat ym Manceinion ac ro'n i'n gyrru fyny yno bob wythnos. Roedden ni'n mynd i'r Haçienda ar ddydd Mercher, Iau, Gwener a Sadwrn! Dyna oedd ein bywydau ni am sbel.\n"Nes i ddechrau casglu recordiau a chynnal ambell i barti tŷ, cyn cael cwpl o gigs. Rhoddodd y DJ John DaSilva help llaw i fi ar y cychwyn a chyn pen dim roedd pethau'n mynd yn wallgo' ac ro'n i'n mynd ar awyren i lefydd fel Awstralia ac Efrog Newydd. Ro'n i yn y lle iawn ar yr amser iawn.\n"Ond roedd y gig cynta' nes i erioed yn Undeb y Myfyrwyr ym Mangor. Dwi'n cofio chwarae miwsig eitha' ofnadwy a meddwl ei fod o'n wych ar y pryd!"\nDisgrifiad o’r llun, Adeilad enwog yr Haçienda ym Manceinion\nEnnill ei blwyf\nDechreuodd ar ei waith fel DJ clwb yn yr wythdegau yng nghlwb dawns Shelly's. Yno fe gafodd ryddid i droelli ac i ailwampio traciau dawns y cyfnod.\nOnd enillodd enwogrwydd drwy Brydain ac yna ar draws y byd ar ôl symud i glwb dawns enwog Renaissance. Fe dyfodd ei boblogrwydd yno a rhyddhaodd ei albwm gyntaf o sŵn Renaissance gan fod y cyntaf i wneud hynny.\nAeth y DJ - sydd wedi cymysgu traciau i artistiaid fel Pet Shop Boys, Simply Red ac M People - ymlaen i ryddhau Northern Exposure, y gyfres Global Underground, ac Airdrawndagger.\nMae ei gasgliad diweddaraf, Scene Delete, wedi ei ryddhau fel rhan o gyfres Late Night Tales ac fe gyrhaeddodd rif 34 yn y siart Prydeinig ym mis Ebrill.\nO siarad am ei gymysgiad i Radio Cymru, meddai: "Clywodd Huw [Stephens] Late Night Tales a'i licio fo'n arw felly mi ofynnodd o i fi roi cymysgiad o gerddoriaeth wnaeth ysbrydoli'r albwm.\n"Dydw i ddim yn gwneud lot o stwff radio. Mae'r albym yma'n swnio'n eitha' gwahanol - mae'n fwy sinematig."\nFelly oes ganddo awydd i gyfansoddi ar gyfer y sgrin fawr yn y dyfodol?\n"Mae'n bendant yn rhywbeth hoffwn i gael mewn iddo fo," meddai. "Dwi wir yn mwynhau cyfansoddi i luniau ond dydw i heb ffeindio'r prosiect iawn eto.\n"Dydw i ddim yn meddwl ei fod o'n rywbeth cydwybodol i geisio ehangu fy apêl - dwi wastad wedi cyfansoddi darnau eitha' melodig, ond yn aml iawn maen nhw'n troi allan i fod yn draciau clybio. Mae'n dda ein bod ni wedi ffeindio cartref i'r rhain ar yr albym yma."\nAros ar y brig\nMae'n bwriadu treulio gweddill y flwyddyn yn Ibiza, ar ôl cyfnod yn Los Angeles yn paratoi'r albym ddiweddaraf.\nOnd mae'n ddyledus iawn i'w gyfnod yng Nghymru o hyd.\n"Mae'r dyddiau cynnar yna o deithio o Fangor i Manceinion wedi fy siapio i.\n"Mae'n rhaid eich bod chi wedi gwirioni'n lân efo miwsig, ond hefyd mae'n rhaid i chi allu weithredu fel dyn busnes ar y ffordd hefyd. 'Dych chi'n gweld gymaint o bobl yn teimlo eu bod nhw ar ben y byd, a'r munud nesa' mae'n rhaid iddyn nhw gael seibiant hir ac wedyn mae'n anodd dod yn ôl iddi.\n"Dwi'n ddiolchgar iawn mod i wedi cael gyrfa sydd wedi para mor hir, ac mod i dal ddim yn gorfod mynd i chwilio am job go iawn!"\nBydd cymysgiad egsgliwsif gan Sasha i'w chlywed ar raglen Byd Huw Stephens, BBC Radio Cymru, 28 Ebrill, 19:00.


Cyfradd cyfnewid Kazakhstani Tenge (KZT) I Doler Awstralia (AUD) byw ar farchnad cyfnewid Forex\nCyfraddau cyfnewid FOREX updated: 16/11/2019 15:57\nKazakhstani Tenge - Doler Awstralia pris ar hyn o bryd ar y farchnad cyfnewid Forex yn 16 Tachwedd 2019\n15:57:44 (Diweddariad cyfradd forex mewn 59 eiliad)\n1 KZT = 0.0038 AUD\n1 AUD = 264.55 KZT\nForex - y brif farchnad gyfnewid. Yn y gyfnewidfa Forex ar gyfer 1 Kazakhstani Tenge mae angen i chi roi 0.0038 AUD. Gweler Kazakhstani Tenge i Doler Awstralia cyfradd bob 30 eiliad. Newid cyfradd ar-lein y funud, awr, wythnos, mis.\nSiart masnachu Forex Doler Awstralia - Kazakhstani Tenge yn byw, 16 Tachwedd 2019\nSiart masnachu Forex Tenge I Doler Awstralia yn byw, 16 Tachwedd 2019\nMae cyfraddau cyfnewid yn gyfleus i'w gwylio ar y siart. Ar y siart, rydych chi'n gweld cynnydd neu gwymp yr arian cyfred yn gyflym. Hofran dros y graff i weld yr union gyfradd gyfnewid am yr amser a ddewiswyd. Mae'r graff o newidiadau yn y Kazakhstani Tenge i'r Doler Awstralia yn cael ei ddiweddaru'n gyson.\nTrosi Kazakhstani Tenge I Doler Awstralia Kazakhstani Tenge I Doler Awstralia Cyfradd cyfnewid Kazakhstani Tenge I Doler Awstralia Hanes y gyfradd gyfnewid\nMasnachu ar-lein Kazakhstani Tenge (KZT) i Doler Awstralia ar hyn o bryd\nRydyn ni'n dangos y gyfradd gyfnewid o funud i funud. 0.0000 AUD - y newid yn y Kazakhstani Tenge (KZT) i gyfradd Doler Awstralia ar gyfer y funud hon. Hanes 10 munud o Kazakhstani Tenge i Doler Awstralia o Forex yn y tabl ar y dudalen. Gweler data cyfradd cyfnewid am 10 munud yn y tabl ar y dudalen hon.\n0.0038 0.0038 0.0038 0.0038 0.0038 0.0038 0.0038 0.0038 0.0038\nMasnachu ar-lein Kazakhstani Tenge (KZT) i Doler Awstralia masnachu olaf awr\nHanes cyfradd cyfnewid bob awr. Twf y Kazakhstani Tenge (KZT) i Doler Awstralia yr awr hon yw - 0.0000 AUD. Mae'r wefan yn dangos tabl ar gyfer postio 10 awr o'r Kazakhstani Tenge i'r Doler Awstralia am bob awr. Mae'n gyfleus cymharu newidiadau yn y gyfradd gyfnewid bob awr.\nMasnachu ar-lein Kazakhstani Tenge (KZT) i Doler Awstralia tuedd heddiw 16 Tachwedd 2019


YR70YLW AUDI A4 road tax, mot history, car spec - Motorscan Car History\nCar check history for YR70YLW\nFull vehicle history check for YR70YLW\nGet a comprehensive vehicle report for YR70YLW that covers Outstanding Finance, Stolen and Exported and Plate/Colour Changes just for £8.99.\nRun a free basic car check for YR70YLW\nFrequently asked questions related to YR70YLW\nHow do I check the history of YR70YLW for free?\nWhat year was YR70YLW registered?\nHow much does it cost to tax YR70YLW?\nHow do I check the history of YR70YLW?\nThis vehicle YR70YLW is a Black AUDI A4\nVehicle Registration YR70YLW


Drych i'ch Dyfodol | Coleg y Cymoedd\nDyma'r cyngor diweddaraf gan Goleg y Cymoedd ar y Coronafeirws\nLefel 1 mewn Therapi Harddwch\nCychwyn (w/c): 01/09/2020 Full Time - To be arranged (09:00 to 16:00) Aberdâr\nLluniwyd y cymhwyster Therapi Harddwch yn benodol i ddatblygu’ch sgiliau ymarferol drwy’r unedau canlynol: gwella golwg y dwylo a’r traed drwy eu trin, glanhau, tonio a lleitho croen a rhoi cyngor ar sut i ofalu am y croen a rhoi colur sylfaenol o ddydd i ddydd. I wella’ch sgiliau ymhellach, byddwch yn astudio elfennau artistig a chreadigol ar eich cwrs megis celf ewinedd, paentio wyneb ar thema a choluro ar gyfer ffotograffau.\nI fod yn sail i’r cymhwyster hwn, byddwch yn datblygu gwybodaeth gadarn o iechyd a diogelwch a byddwch hefyd yn datblygu gwybodaeth a dealltwriaeth sylfaenol o’r sgiliau sydd eu hangen i’ch cynorthwyo yn y diwydiant therapi harddwch megis dyletswyddau derbynfa salon, a chydweithio ag eraill. Pwrpas y cymhwyster hwn ydy datblygu’ch sgiliau mewn therapi harddwch a darparu sail i’ch dysgu pellach. Bydd hefyd yn eich galluogi i berfformio’ch gwasanaethau sylfaenol eich hun ac i gynorthwyo eraill yn y salon. Byddwch hefyd yn astudio Bagloriaeth Cymru, Sgiliau Hanfodol Cymru a Dyfarniad mewn Cymhwyster Profiad Gwaith.\nByddwch yn astudio; Unedau sy’n adlewyrchu anghenion y proffesiwn Therapi Harddwch tra’n eich paratoi’n ymhellach ar gyfer fgyrfa yn y sector hwn. Agweddau sylfaenol Therapi Harddwch i’ch galluogi i helpu’r Therapydd, Safonau Cyflogaeth, Iechyd a Diogelwch, Gwasanaethau Cwsmeriaid. Byddwch hefyd yn astudio Sgiliau Hanfodol mewn Cyfathrebu a Chymhwyso Rhif a Thechnoleg Gwybodaeth.\nMae’r cwrs yn cynnwys gwersi Therapi Harddwch theori ac ymarferol gyda llawer o gyfleoedd i weithio mewn amgylchedd masnachol.\nBagloriaeth Cymru - byddwch yn ystyried ystod eang o feysydd gan gynnwys sut mae Cymru’n ‘ffitio i mewn’ gydag Ewrop a gweddill y byd a iechyd y genedl a sut i fod yn fentrus.\nBydd angen 3 TGAU graddau A* - E gan gynnwys Saesneg a Mathemateg neu gymhwyster cwrs sylfaen\nCewch eich gwahodd i gyfweliad llinell gyntaf a gwneud cyflwyniad cwrs ail linell. Asesir eich sgiliau llythrennedd a rhifedd er mwyn sefydlu a oes angen cymorth arnoch chi.\nDefnyddir ystod o ddulliau i asesu’ch gwaith, sy’n cynnwys asesu parhaus drwy arsylwi’ch gwaith ymarferol ar gleientiaid sy'n talu, cwblhau portffolio, tystiolaeth ddamcaniaethol a gwaith aseiniad. Mae arholiadau allanol ar-lein a phortffolios Sgiliau Hanfodol.\nAr gyfer Medi 2020-bydd ein system ymgeisio yn agor ar 7 Tachwedd 2019\nNodwch: Mae'r ffioedd yn daladwy am bob blwyddyn astudio.\nTEST ADDITIONAL FEES\nAr ôl cwblhau’r cwrs hwn yn llwyddiannus, byddwch yn gallu symud ymlaen i raglen Therapi Harddwch Lefel 2. Er mwyn i chi gyflawni’ch llawn botensial ar gyfer gofynion proffesiynol y diwydiant, argymhellir yn gryf eich bod yn gwneud Lefel 2/3.


Llywodraeth Cymru | Ynni\nTrwyddedu petrolewm ar dir Cymru\nHafan > Pynciau > Yr amgylchedd a chefn gwlad > Ynni\nDiweddarwyd 31 Gorffennaf 2018\nGrŵp Cyflawni Strategol Ynni Cymru\nYn fforwm ar gyfer ymgysylltu ag uwch arweinwyr yn y diwydiant ynni.\nNodyn Cyngor Technegol (TAN) 8: ynni adnewyddadwy (2005)\nMae’r TAN hwn yn rhoi canllawiau ar gynllunio defnydd tir ar gyfer ynni adnewyddadwy.\nMae ein polisïau a’n camau gweithredu’n helpu i greu economi gynaliadwy a charbon isel ar gyfer Cymru.\nArferai Cymru arwain ym maes ynni carbon. Rydym am i Gymru wneud yr un peth yn achos ynni carbon isel.\nRydym yn parhau’n ymrwymedig i uchelgeisiau Ynni Cymru:\nDefnyddio ynni’n fwy effeithlon,\nDibynnu llai ar ynni a gynhyrchir o danwyddau ffosil,\nRheoli’n flaengar y trosglwyddiad i economi carbon isel.\nRydym yn awyddus i sicrhau bod newid i economi carbon isel yn arwain at ddyfodol mwy cyfoethog, mwy cydnerth a mwy cynaliadwy i Gymru. Hoffem weithio mewn partneriaeth â phob sector er mwyn cyflawni hyn. Cydweithio â busnesau er mwyn cyflawni’r nodau hyn yw un o’n prif flaenoriaethau.\nMae gan Gymru asedau o fewn bron i bob ffynhonnell o ynni carbon isel, sy’n helpu i greu oddeutu un rhan o bump o’n hynni ac yn creu swyddi.\nCymru a gynhyrchodd 7.2% o’r trydan a gynhyrchwyd yn y DU yn 2015.\nNwy a gynhyrchodd bron i 20% o’r holl drydan a grëwyd yng Nghymru.\nRoedd cyfran y trydan carbon isel a gynhyrchwyd yn 2015, gan gynnwys niwclear, bron yn 36%.\nByddwn yn parhau â’n rhaglenni effeithlonrwydd ynni blaengar, gan ganolbwyntio ar bobl agored i niwed a allai wynebu tlodi tanwydd. Mae hyn yn gwarchod cartrefi yn erbyn prisiau ynni sy’n codi, yn lleihau allyriadau ac yn helpu pobl i aros yn gynnes ac yn iach.\nRydym wedi gwario £217m ar wella dros 39,000 o gartrefi dros y 5 mlynedd diwethaf.\nYn 2015-16 llwyddodd y cynllun Nyth i arbed dros £400 ar filiau ynni cyfartalog aelwydydd.\nRydym hefyd yn buddsoddi rhagor o arian ym mhrosiectau effeithlonrwydd ynni’r sector cyhoeddus. Erbyn diwedd blwyddyn ariannol 2016-17 byddwn wedi buddsoddi oddeutu £35m mewn prosiectau sy’n lleihau costau.\nCyflwynodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig ei blaenoriaethau ar gyfer dyfodol Ynni yng Nghymru mewn datganiad llafar ar 6 Rhagfyr 2016.\nRhoi buddsoddiad o £6.5m i Ganolfan Ragoriaeth yn Abertawe\n£1.1 miliwn i wella lladd-dai bach a chanolig\nCyhoeddi adroddiad ar berfformiad ffermydd llaeth yng Nghymru\nRhyddhad ardrethi o 100% i brosiectau dŵr cymunedol


Gêm X san. Chwarae rhad ac am ddim ar-lein\nGêm X san Ar-lein\nGêm Disgrifiad: Yn San babes X hyd yma llawer o gynlluniau, ac mae hi eisiau i ddal popeth. Yn gyntaf, bydd yn mynd am dro, ac yna mynd i siopa a dewis gariad rhodd, ac yna aeth i ymweld â hi. Mae hi angen i edrych yn dda mewn parti, gan ei fod yn cadw golwg ar eich golwg a dillad. Codwch ar gyfer gorau X San.\nYn San babes X hyd yma llawer o gynlluniau, ac mae hi eisiau i ddal popeth. Yn gyntaf, bydd yn mynd am dro, ac yna mynd i siopa a dewis gariad rhodd, ac yna aeth i ymweld â hi.\n© playgame24.com - gêm ar-lein rhad ac am ddim X san () Chwarae\nfflachia herwhela ar-lein X san rhad ac am ddim.. Peidiwch ag anghofio sgorio'ch y gêm hon X san a rhannu gêm hon gyda'ch ffrindiau gorau.


Hanes – Gorsedd Cymru\nGwrhydri Iolo: Trem ar Hanes Gorsedd y Beirdd\nGwrhydri Iolo: Trem ar Hanes Gorsedd y Beirdd*\ngan Robyn Léwis, LLB, PhD (Y Prif Lenor Robyn Llyn)\n* Darlith Gymraeg flynyddol Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, a draddodwyd yng Nghanolfan Cymry Llundain, Gray’s Inn Road, 13eg Mehefin 2005 dan nawdd y Cymmrodorion, y Gwyneddigion a Fforwm Cymry Llundain. Cadeiriwyd gan Elfyn Llwyd, AS.\nAr wahân i’w ymchwil ei hun, tynnodd y darlithydd/awdur yn helaeth ar weithiau perthnasol am yr Eisteddfod Genedlaethol a Gorsedd y Beirdd gan y cyn-Archdderwydd Dr Geraint Bowen, y Fon. Zonia Bowen, Clive Betts, Dr John Davies, yr Athro Hywel Teifi Edwards, y Parch. Brifardd Gwyn ap Gwilym, y cyn-Arwyddfardd Capten Dillwyn Miles, a’r diweddar Athrawon W.J. Gruffydd, Henry Lewis, John Morris-Jones a Griffith John Williams, yr Archdderwydd Selwyn Iolen a’r diweddar Archdderwyddon Brinli, Cynan a Gwyndaf, y ddiweddar Norah Isaac – ac Iolo Morganwg wrth gwrs: hefyd, i raddau llai eithr cyn bwysiced, cryn swm o rai eraill sy’n rhy niferus i’w henwi yma.\nBarchus Gadeirydd, Fonesau a Bonwyr: Gwlad ddigon llwyd a di-liw fu Cymru erioed, ar un olwg. Bu llaw drom Piwritaniaeth ac Anghydffurfiaeth yn mygu pob chwerthin; pob goleuni; pob sglein. Ond fe grëwyd un sefydliad a weddnewidiodd y cyfan. A hwnnw gan un gŵr, Iolo Morganwg.\nGydag Iolo Morganwg y mae’r cwbl yn dechrau. Ganed Edward Williams hanner ffordd trwy’r 18fed ganrif, ym 1747 – dros ddwy ganrif a hanner yn ôl [yr oedd 22 mlynedd yn hŷn na Napoléon Bonaparte]. Bu farw ddegawd wedi Brwydr Waterloo, ym 1826. Gwr a gafodd ei glodfori i’r cymylau, a’i lambastio’n ddidrugaredd, gan genedlaethau o Gymry a ddaeth ar ei ôl. Honnai ei fod o dras uchelwyr, yn llinach Bleddyn ap Cynfyn, Brenin Gwynedd a Phowys (bu f. 1075) – a oedd nid yn unig yn hynafiad iddo ef, Iolo, ond hefyd i Oliver Cromwell! Saer maen o Sir Forgannwg ydoedd, ac ni chafodd addysg ffurfiol. Dysgodd ddarllen, meddir, trwy wylio ei dad yn cerfio llythrennau ar gerrig beddau: felly – saer maen. Ac yn ogystal: amaethydd, bardd, bywydegwr, cerddor, crefftwr, daearegwr, diwinydd, garddwriaethwr, gwleidydd, hanesydd, masnachwr, pensaer, plastrwr, teilsiwr, saer coed, ysgolhaig. Hefyd: breuddwydiwr, celwyddgi, cranc, cyffuriwr, ffugiwr, cafflwr, meddwyn, rhamantydd, twyllwr, ymhonnwr – ond, yn bendifaddau, athrylith nas gwelwyd mo’i debyg na chynt na chwedyn. Am ganrif a hanner, llwyddodd i dwyllo ein holl feirdd a llenorion – heb sôn am bawb arall, a phan ddarganfuwyd natur a maint ei dwyll, sylweddolwyd mai ef oedd un o bennaf ysgolheigion ei ddydd. Ystyrir ef hyd heddiw yn ben ysgolhaig ei gyfnod ar hanes a llên Cymru, ac yn fardd rhamantaidd penigamp yn nhraddodiad Dafydd ap Gwilym.\nGan nad oedd yn unrhyw fath o wr busnes, buan iawn yr aeth yn fethdalwr am y swm pitw o Dair Punt. Ym 1787 bwriwyd ef i garchar Caerdydd am ddyled, ac yntau wedi’i arestio â dim ond tair ceiniog yn ei boced. Bu yno am flwyddyn cyn cael ei draed yn rhydd drachefn. Tra oedd yn y carchar – yn pwyso’n drwm ar y cyffur hud-rithiol lodnwm – fe ddyfeisiodd orffennol i’r Cymry, a’i alw Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain. Rhan o’r ‘Gyfrinach’ honno oedd gwaith y cynfeirdd, a chreu gwyddor newydd ac esoterig ar gyfer yr iaith yn dwyn yr enw Coelbren y Beirdd: ond ffrwyth dychymyg Iolo ei hun oedd y cyfan.\nCofiwch ddau beth am y cyfnod arbennig hwn mewn hanes. Yn gyntaf, dyma gyfnod y Chwyldro Ffrengig a dechrau’r rhyfeloedd yn erbyn Ffrainc. Yn ail, dyma pryd y torrodd yr Unol Daleithiau yn rhydd oddi wrth Loegr, eto ar ôl brwydro ffyrnig. Cyfnod o ryfel, a chwyldro, ond hefyd sôn am hawliau a breiniau dyn. Yr oedd yr Awdurdodau yn ddrwgdybus iawn o rai fel Iolo Morganwg, a fynnai ddatgan syniadau a oedd yn eu tyb hwy, yn annheyrngar i’r Brenin a Llywodraeth Llundain.\nTra oedd yn Llundain – wedi cerdded yn ôl a blaen pob cam, wrth gwrs – dyma Iolo’n cysylltu â Chymdeithas y Gwyneddigion, a oedd yn fwy na pharod i gredu unrhyw beth a fynnai Iolo ei ddweud wrthynt (yr oedd Cymdeithas y Cymmrodorion ‘mewn encil’ o 1787 hyd 1820, neu mae’n debyg y byddent hwythau lawn mor hygoelus eu hagwedd). Lluniodd Iolo dras, hollol ddychmygol, ar gyfer Cymry coelgar Llundain. Llwyddodd i ailwampio hanes, a phriodoli cychwyniad y traddodiad barddol i’r Derwyddon. Trosglwyddwyd y ddysg dderwyddol neu farddol hon, a elwid ‘Barddas’ meddai Iolo, i lawr ar lafar ar ffurf cerdd o athro bardd i ddisgybl yn ddi-dor ym Morgannwg gan ‘Feirdd Ynys Prydain’ ac roedd ef, Iolo Morganwg ei hun, wedi cael y fraint o etifeddu’r ddysg honno. Cyfansoddodd gorff o’r math yma o lenyddiaeth bwrpasol ond ffug i wirio’i haeriadau, ac argyhoeddodd nifer o’i gyfoeswyr o ddilysrwydd ei waith, gan fagu to o arloeswyr i’w fudiad.\nYr oedd y Derwyddon, meddai, yn eu hamser, wedi bod yn gynheiliaid rhyddid, cyfiawnder a heddwch, ynghyd â’r gwerthoedd cyntefig, bywyd syml a diniwed yr Oes Aur. Roedd y dehongliad gwreiddiol hwn o Hanes yn dderbyniol iawn gan rai.\nBryn y Briallu, 1792\nGan hynny, trefnodd seremoni ar Fryn y Briallu (Primrose Hill) yn Llundain, ar Alban Hefin (21 Mehefin), 1792. Dylid egluro mai ‘enw gwneud’ gan Iolo ydoedd ‘Alban Hefin’ am Summer Solstice. (Creodd hefyd dermau am chwarteri eraill y flwyddyn, sef ‘Alban Eilir’, ‘Alban Elfed’ ac ‘Alban Arthan’.) Deallaf ei bod yn fwriad presennol  gan fudiadau Cymreig yn Llundain i ddynodi Bryn y Briallu â phlac yn llawnder yr amser: bydd hynny yn symudiad i’w groesawu’n fawr, yn enwedig gan aelodau Gorsedd y Beirdd.\nFfurfiwyd cylch o gerrig – rhai bychan iawn megis caregos traeth, nid y meini mawr a geir heddiw – gydag un garreg, tipyn yn fwy, yn y canol. Hwn oedd y Maen Gorsedd neu, ys dywedem ni heddiw, y Maen Llog. Ar hwnnw yr oedd cleddyf noeth, a gorchwyl y beirdd oedd ei ddodi yn y waun yn arwydd o heddwch. Yr oedd yr haul i fod uwchlaw’r gorwel yn ystod y ddefod ryfedd hon neu, ys dywedir mewn modd mwy cyfarwydd i ni, “yn wyneb haul llygad goleuni.” Darllenodd Iolo anerchiad barddol o’i waith ei hun yn clodfori Rhyddid. Urddwyd aelodau yng Ngorsedd, gan gynnwys y Dr William Owen Pughe ac eraill, megis Gwallter Mechain, a oedd yn fyfyriwr yn Rhydychen; Dr David Samwell, a fu’n feddyg ar fwrdd The Discovery, llong enwog y Capten Cook; Edward Jones (Bardd y Brenin); Jac Glanygors; Owain Myfyr a Thomas Roberts, Llwyn’rhudol, Pwllheli, twrnai: dyna i chi gymysgedd.\nDoedd gan neb wisgoedd ‘gorseddol’ megis a geir heddiw. Y cyfan a ddigwyddodd o safbwynt gwisg ac arwisg oedd i Iolo glymu rhubanau gwyrdd, glas a gwyn am freichiau’r rhai a urddodd yn aelodau.\nBryn Owain, 1795\nAr ôl ymhél â phethau Llundain, cynhaliodd Iolo ei Orsedd gyntaf yng Nghymru ar Alban Eilir (21 Mawrth) 1795 ym Mryn Owain (Stalling Down) gerllaw’r Bont-faen, Bro Morgannwg. Cynhaliwyd Gorsedd ddathlu daucanmlwyddiant yr Orsedd gyntaf honno ar dir Cymru yn yr un fan ar Alban Eilir, 1995, a chefais y fraint o fod yno.\nMae’n rhaid cofio nad oedd a wnelo’r gorseddau hyn ddim oll â’r Eisteddfod. Yn wir, doedd dim Eisteddfod Genedlaethol mewn bod, er bod eisteddfodau wedi’u cynnal ers canrifoedd – honnir bod y gyntaf oll yng Nghastell Aberteifi ym 1176. Mae’n amheus a fuasai ‘Beirdd Ynys Prydain’ wedi llwyddo i ddeffro dychymyg y genedl ac wedi treiddio i’w hymwybyddiaeth mor gynnar, ac i’r un graddau ag y gwnaeth, oni bai i Iolo Morganwg ddal ar y cyfle i alw ei Orseddogion prin – ac yr oedden nhw’n brin – at ei gilydd yn Eisteddfod Caerfyrddin yng Ngorffennaf 1819. Cynhaliwyd gorsedd drannoeth y cystadlu. Rhoddodd Iolo ei ddychymyg ar waith a chyhoeddwyd ei bod i’w chynnal ‘dan gyfarwyddyd Pendaran Dyfed a than goron Siôr y Trydydd’. Cyhoeddwyd Siôr fel ‘brenin Ynys Prydain oll a’i rhag-ynysoedd’. Gyda llaw, yr oedd y brenin Siôr III ar y pryd yn wallgof – fe gofiwch y ffilm a’r ddrama lled-ddiweddar, The Madness of King George – hynny yw, y Siôr hwnnw oedd dan sylw. Yn yr Orsedd hon, urddwyd Derwyddon (â rhuban gwyn, am ddiniweidrwydd), Beirdd (â rhuban glas, am y gwirionedd) ac Ofyddion (â rhuban gwyrdd, am y celfyddydau).\nAgorwyd yr Eisteddfod yn nhafarn y Llwyn Iorwg, Caerfyrddin. Mae’r Llwyn Iorwg, neu’r Ivy Bush, yn dal yno o hyd. Ynddi erbyn hyn, mae ffenestr liw ysblennydd o waith y diweddar John Petts, a ddadorchuddiwyd yn ystod Prifwyl 1974 gan y diweddar Archdderwydd Brinli (y cyfreithiwr Brinley Richards, Maesteg). Dyma’r unig enghraifft y gwn i amdani o ffenestr liw mewn bar tafarn, a ‘gysegrwyd’ – os mai dyna’r priod air – gan archdderwydd. Yng ngardd yr un gwesty, saif cylch bychan o feini gorsedd, a agorwyd gan y cyn-Arwyddfardd Dilwyn Cemais (y Capten Dillwyn Miles, Hwlffordd).\nLlangollen, 1858; Dinbych, 1860\nMae Eisteddfod Llangollen yn nodedig am nifer o bethau, eithr am un peth yn bennaf. Hon oedd y gyntaf o eisteddfodau a ddaeth yn eisteddfodau blynyddol. Rhedwyd nifer o drenau rhad o bobman er mwyn i’r Cymry, yn gyffredinol, fedru dod yno. Fe ddaeth y tyrfaoedd. Ond yr hyn oedd yn nodedig amdani oedd ei bod i fod yn ‘genedlaethol’. Yr oedd dwsinau o gyfarfodydd yn cael eu cynnal yma ac acw, y gellid eu galw’n ‘eisteddfodau’, ac roedd y gair ‘cenedlaethol’ hefyd wedi’i ddefnyddio cyn hyn. Ond serch nad oedd unrhyw gorff ‘cenedlaethol’ yn gyfrifol am ei threfniadau, fe gydnabyddir yn gyffredinol mai hi oedd y gyntaf.\nBuwyd yn trafod yr angen am ryw fath o reolaeth ganolog. Lansiwyd adroddiad i’r perwyl, ac ystyriwyd hwnnw yn Eisteddfod Dinbych ym 1860, pryd y cytunwyd i gynnal un eisteddfod genedlaethol fawr flynyddol, bob yn ail rhwng Gogledd a De. Sefydlwyd corff o’r enw Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer rhoi’r trefniant ar y gweill. Yr eisteddfod gyntaf i ddilyn hyn oedd Eisteddfod Aberdâr ym 1861 – a honno a ystyrir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf, yn ein hystyr ni o’r ymadrodd.\nGweithiodd y Cyngor a’r Pwyllgor Lleol ar y cyd i drefnu Eisteddfod Caernarfon, 1862. Yr oedd Arglwydd Penrhyn yn elyniaethus ar y cyntaf, ond perswadiwyd ef gan Syr Hugh Owen i newid ei feddwl, i gyfrannu can punt ac i lywyddu un o sesiynau’r Eisteddfod – yn Saesneg, afraid dweud. Cynhaliwyd yr Eisteddfod o fewn muriau’r Castell, lle’r oedd seddau i 4,500 dan do cynfas. Ar y dydd Sul caewyd yr holl gapeli, a chynhaliwyd un gwasanaeth (‘eciwmenaidd’ a ddywedem heddiw) yn y Castell.\nAr y bore Mawrth, cynhaliwyd Gorsedd dan lywyddiaeth Gwalchmai (Richard Parry), a gyhoeddodd yr Eisteddfod yn ffurfiol. Nid ‘Archdderwydd’, sylwer, ond ‘Llywydd’. Ar ôl i bawb ymgynnull gerllaw Neuadd y Dref, ffurfiwyd gorymdaith gyda baneri glas, gwyrdd a gwyn, a chyrchu am y Maes. Cafwyd gweddi’r Orsedd yn Gymraeg, a thrachefn yn Saesneg. Y flwyddyn honno urddwyd (ymhlith eraill) Trebor Mai, Taliesin o Eifion, Llew Llwyfo, Brinley Richards a J. Ambrose Lloyd. Hefyd, braidd yn annisgwyl i’r cyfnod, deg o ferched. Methais yn lân â dod o hyd i’w henwau.\nCynhaliwyd seremoni Orseddol ar y bore Mercher hefyd, pryd y safodd nifer o ymgeiswyr arholiadau am raddau. Urddwyd y rhai llwyddiannus drannoeth, ar y bore Iau. Enillwyd y Gadair gan Hwfa Môn (Rowland Williams) am ei Awdl Y Flwyddyn, a chadeiriwyd ef yn yr un gadair lle cadeiriwyd Gwyndaf Eryri (Richard Jones) ym 1812. Un o’r wyth bardd aflwyddiannus oedd Eben Fardd (Ebenezer Thomas), a cheir sôn fod ei fethiant i gipio cadair Caernarfon wedi brysio ei farwolaeth yn Chwefror 1863.\nCyhoeddodd Cadeirydd Cyngor yr Eisteddfod, y Parch John Griffiths (wedyn Archddiacon Llandaf) fod cais wedi’i wneud gan Abertawe i gynnal Eisteddfod yno ym 1863, a’i fod wedi’i dderbyn yn ffafriol. Cadarnhaodd y byddai’r Brifwyl bob yn ail rhwng Gogledd a De o hynny ymlaen, ac ychwanegodd y geiriau optimistaidd: ‘fod pob rhaniad ac anghydfod rhwng pobl y Gogledd a phobl y De wedi eu claddu am byth’ [!].\nYn ystod yr Eisteddfod hon awgrymodd Ceiriog i Brinley Richards (y cerddor o Gaerfyrddin a Llundain, nid yr Archdderwydd) y gellid cyfansoddi tôn ar eiriau Ceiriog Tywysog Gwlad y Bryniau – a gyfieithwyd yn ddiweddarach fel God Bless the Prince of Wales – gyda golwg ar iddi ddod yn anthem genedlaethol i’r Cymry. Yn y cyfamser, sut bynnag, ymddangosodd Hen Wlad fy Nhadau gan Evan a James James, y tad a mab o Bontypridd. Honno a ddaeth yn boblogaidd, a hi a ganwyd yn rheolaidd mewn gorsedd, eisteddfod a chyngerdd o hynny ymlaen. Mae’n ymddangos mai o drwch blewyn y bu i’r Cymry lwyddo i hepgor y Tywysog o’u hanthem! Canwyd Hen Wlad fy Nhadau yn swyddogol am y tro cyntaf yn Eisteddfod Aberystwyth, 1865 – trwy gyd-ddigwyddiad rhyfedd, wythnos ar ôl i’r fintai gyntaf o Gymry lanio ym Mhorth Madryn, Y Wladfa.\nBu helyntion iaith yn gynnar iawn. Yn Eisteddfod Caer ym 1866 mynegwyd pryder ei bod mewn perygl o gael ei Seisnigeiddio. Yr oedd Sgrôl y Cyhoeddi wedi’i ddarllen gan y bardd a phensaer Talhaiarn yn Saesneg, ac aeth Llywydd y Dydd, Syr Watkin Williams Wynn ati i atgoffa’r dyrfa (hefyd yn Saesneg, wrth gwrs) fod y rhyfeloedd rhwng y Cymry a’r Saeson drosodd ‘am byth … fel ag ein bod ni bellach, i bob pwrpas, yn un bobl a chenedl’. Eleni , ym mlwyddyn cofio Brwydr Trafalgar, mae’n anodd i Gymro beidio â rhoi tro chwerw i ystyr y geiriau ‘England expects..’\nA serch nad oedd y Cadeirydd, y Parch. John Griffiths, yn bresennol, llwyddodd i fynegi’r un meddylfryd yn ei lythyr ymddiheuro: ‘Yr wyf yn glynu’n arw iawn at yr hen iaith, ac yn mawr obeithio y cedwir hi yn hir, ond ni fedraf gydymdeimlo â’r rhai hynny yn ein plith a fyddai yn cau allan o bob elw a mwynhad y rhai nad ydynt yn ei deal’. (Wele ‘owyr Inglish ffrends’, bondigrybwyll, wedi dod i’r fei.)\nCododd mater yr Iaith ei ben y flwyddyn ddilynol yng Nghaerfyrddin, pan fynegodd y Parch. Latimer Jones, Ficer Eglwys Pedr Sant yn y dref, yr un syniad wrth iddo agor yr Eisteddfod: ‘Nid yw’r Eisteddfod yn dymuno cael iaith genedlaethol ar wahân, na chenedligrwydd ar wahân, na bodolaeth ar wahân, i Gymru’. Cawn ddilyn hynt a hanes cefnogwyr ‘owyr Inglish ffrends’ weddill y ddarlith hon. Cafodd y syniadau hyn dderbyniad gelyniaethus gan dyrfa eisteddfodwyr Caerfyrddin. Ond fe’i croesawyd gan y wasg leol: yr oedd angen yr hyn a alwent ‘yr elfen Saesneg’ (the English element). Porthwyd syniadau’r Ficer gan y Barnwr John Johnes (sic) o Ddolaucothi. Cyhoeddwyd hefyd yn y Wasg Lundeinig fod gormod o le yn cael ei neilltuo\n‘to nationalistic speeches and diatribes against the Saxon press’.\nYn Rhuthun cafwyd un gystadleuaeth ryfeddol ac unigryw, sef traethawd i’w sgrifennu yn Gymraeg, Saesneg, Ffrangeg neu Almaeneg ar y testun ‘The Origins of the English Nation, with reference more especially to the question, “How are they descended from the Antient [sic] Britons?”’ Yn wobr, cynigid y swm anferthol o 150 gini (£257.50 – gwerth tua £10,000 mewn arian cyfoes). Y beirniad oedd yr Arglwydd Strangford, amlieithydd na fedrai ddim Cymraeg. Enillwyd y wobr gan y Dr John Beddoe, MD, LLD, FRS, Is-Lywydd Cymdeithas Anthropolegol Bryste.\nBu dau ddigwyddiad o bwys yn Wrecsam ym 1876. Dyfarnwyd y Gadair i Taliesin o Eifion (Thomas Jones), ond pan glywyd ei fod newydd farw, gorchuddiwyd y Gadair â brethyn du – rhagflas o Gadair Ddu enwocach Hedd Wyn ym 1917. Hefyd, yn yr Eisteddfod hon, cyhoeddodd Clwydfardd (David Griffith) am y tro cyntaf ei fod yn ‘Archdderwydd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain’ – ond, meddai, yr oedd wedi ei benodi i’r swydd ers 1860, 17 mlynedd ynghynt. A neb yn gwybod am ei aruchel deitl! Rhyfedd o fyd.\nFe arhosaf am rai blynyddoedd yn nhref Caernarfon gan fod yr hyn a ddigwyddodd mewn sawl eisteddfod yno yn cynrychioli teithi meddwl, hurtrwydd, abswrdedd ulw ac afresymoldeb llwyr rhai o’r Cymry a’r Saeson fel ei gilydd, o edrych yn ôl arnynt o’n cyfnod tra-gwahanol ni.\nCyhoeddwyd Eisteddfod Caernarfon flwyddyn a rhagor ymlaen llaw, yn ôl yr arfer. Cyfarfu’r Orsedd mewn cae gerllaw Twthill, a chafwyd ymrwymiad gan 201 o drigolion y dref yn y swm o £10 yr un rhag ofn iddi wneud colled ariannol.\nCynhaliwyd eisteddfod dridiau, a’r Orsedd agoriadol ar y lawnt tu mewn i’r Castell. Dan arweinyddiaeth Clwydfardd. Gwilym Eryri a gipiodd y Gadair. Ceir adroddiad fel hyn yng Nghyfansoddiadau’r Ŵyl honno:\nGalwodd Llew Llwyfo ar y beirdd i ffurfio cylch o amgylch y bardd cadeiriol, ac ynghanol y cyffro mwyaf ymwthiodd Gwilym Eryri at y llwyfan. Wedi seinio’r utgorn arweiniodd Hwfa Môn a Gwalchmai y cadeirfardd (sic) ar hyd y llwyfan at y gadair. Dadweiniwyd y Cledd, ac udganodd yr utgorn. Gofynnwyd am heddwch yn y ffordd arferol gan Clwydfardd.\nYr oedd 8,000 yn bresennol i glywed Henry Richard, AS, ‘Apostol Heddwch’, yn ymbil am brifysgol i Gymru, a chytunwyd yn unfrydol i anfon deiseb i’r Llywodraeth gyda hyn mewn golwg. Dychmygwch, gyda llaw, annerch cynulleidfa o wyth mil heb na meicroffon na chorn siarad! Yn yr Eisteddfod hon hefyd y derbyniwyd Adelina Patti i’r Orsedd, dan yr enw barddol Eos Prydain.\nYm Mhafiliwn Caernarfon y cynhaliwyd yr Eisteddfod. Ond dyma i chi flas ar y gorymdeithio yn y Cyhoeddi ym 1879, yn ôl y papur Tarian y Gweithiwr:\nYn y pafiliwn yng Nghaernarfon y cynhelid yr Ŵyl Genedlaethol ym 1880, ac er mwyn bod yn eisteddfodol yn eu trefniadau, y mae y pwyllgor wedi neilltuo 24ain o Hydref i cynal Gorsedd a chyhoeddi yr Eisteddfod yn ffurfiol. Agorir yr Orsedd ar ganol dydd yn nhwyneb (sic) haul a llygad goleuni, ac am ddau o’r gloch ffurfir gorymdaith drwy y dref. Y mae y cyfundebau canlynol eisoes wedi addaw bod yn bresennol, a chymeryd rhan: Y maer a’r corffolaeth (sic), y militia staff, y naval artillery volunteers, dau gwmni o wirfoddolwyr, y fire brigade gyda’u peiriant a’u ceffylau, etc., y magnelwyr, y naval reserve, cwmni o heddgeidwaid, Undeb Corawl Caernarfon, etc. Disgwylir hefyd 10 o feirdd a llenorion o wahanol drefydd yn y Gogledd. [!]\nErbyn gweld, yr oedd llawer mwy na deg yn yr Orsedd. Cynhaliwyd hi ar y Maes ym mhresenoldeb o leiaf 30 o’i haelodau, gan gynnwys Clwydfardd, Hwfa Môn, Gwalchmai, Robyn Wyn, Rolant o Fôn (nid, mae’n amlwg, y wág\no gyfreithiwr o Langefni a Bardd Cadair Dolgellau, 1949), Llyfrbryf a Gwilym Cowlyd.\nYn yr Eisteddfod hon, ar gynnig Syr Hugh Owen – gyda’r Cymmrodorion yn ysgwyddo’r baich – penderfynwyd sefydlu Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol. Nid oes angen manylu, canys cyfeirir at yr hanes pwysig hwn yn hanes y Cymmrodorion gan yr Athro Emrys Jones, eu cyn-Lywydd, mewn erthygl a gyhoeddwyd yn Y Trafodion, 2002, sy’n cyfeirio yn ei thro at Hanes y Cymmrodorion gan y diweddar R.T. Jenkins a Helen M. Ramage.1\nNi nodaf ond y cymal rhyfedd a ddeliai â’r rhai oedd i ddod yn aelodau o’r Gymdeithas newydd, sef ‘i fod yn gyfansoddedig o danysgrifwyr ac aelodau mygedol, sef y rhai ydynt wedi eu hurddo yn rheolaidd (sic) yng ngorsedd, neu yn teilyngu eu hanrhydeddu. [!] Medrech ddadlau hyd Sul y pys pwy fyddai “yn teilyngu eu hanrhydeddu’. Mae lle i amau pa mor ‘Gymreig’ oedd\nR.T. Jenkins and Helen M. Ramage, A History of the Honourable Society of Cymmrodorion: Y Cymmrodor, cyf. 50 (1952).\ny Gymdeithas, o ystyried mai Syr Watkin Williams Wynn oedd ei Llywydd cyntaf.\nMerthyr Tydfil, 1881\nGadawn eisteddfodau Caernarfon am y tro. Ym Mhrifwyl Merthyr, enillodd Dyfed wobr o ddwy gini (£2.05) ar ddychangerdd ar y teitl Erlidwyr yr Eisteddfod: mae’n amlwg bod yna erlidwyr. Arwydd o natur y cyfnod yw y cynigiwyd deg gini (£10.50) a medal aur am arwrgerdd i Dug Wellington. Ond yma hefyd y cynhaliwyd cyfarfod blynyddol cyntaf Cymdeithas yr Eisteddfod, gyda’r Archdderwydd Clwydfardd yn y gadair.\nYr oedd Caerdydd yn nodedig am fod Ardalydd Bute wedi traddodi darlith – yn Saesneg, wrth gwrs – ar ‘The Ethnology of the Welsh’. Ond roedd Deon Llandaf o flaen ei oes braidd, pan gyhoeddodd: ‘… mai dim ond brad a llwfrdra fyddai yn peri i’r Cymry roi heibio’r iaith a oedd yr unig beth â’u gwahaniaethai oddi wrth genhedloedd eraill’. Cafwyd hefyd gais i lywyddion yr Eisteddfod – ac yr oedd tri bob dydd! – i gwtogi eu hanerchiadau i ugain munud yr un.\nDyma’r tro cyntaf i’r Orsedd ymddangos mewn gwisgoedd: gwregysau lletraws a barclodiau o sidan glas, bron fel a welir mewn darluniau o’r Seiri Rhyddion. Lleisiwyd cwynion, hefyd – nid am y tro olaf, yn sicr – fod yr Eisteddfod yn dechrau mynd ‘yn rhy fawr’. Pan gadeiriwyd Dyfed am awdl goffa i Gwilym Hiraethog, cân y cadeirio oedd Far greater in his lowly state (i gerddoriaeth gan y Ffrancwr, Charles François Gounod).\nYn ôl yng Nghaernarfon, addurnwyd Pafiliwn y dref â baneri a gafwyd yn rhodd gan Syr Love Jones-Parry, Castell Madryn. Gan fod Arglwydd Faer Llundain, yr Henadur J. Staples, yn bresennol, penderfynwyd ei urddo’n aelod o’r Orsedd, gyda’r enw barddol Gwyddon. Nid er cof am yr hynafiaethydd Gwyddon neu Gwrnerth (Thomas Stephens, 1821-75), ond ar y dybiaeth ffug, Iolöaidd, mai Gwyddon oedd prif ustus Ynys Prydain yn yr Oes Geltaidd: gan hynny, barnai’r Gorseddogion fod yr enw yn gweddu i’r dim!\nYno hefyd, cyfeiriwyd at enillwyr y Goron a’r Gadair â’r enwau clogyrnaidd: ‘Coronfardd’ a’r ‘Cadeirfardd’. Canwyd Cân y Cadeirio yn Saesneg gan Miss Mary Davies, a daeth y seremoni i ben trwy i’r seindorf ganu ‘See the Conquering Hero Comes’.\nAr gyfer Eisteddfod Llundain, fel arfer, yr oedd Gorsedd gyhoeddi wedi’i chynnal y flwyddyn cynt. Cyn y seremoni honno, cynhaliwyd gwledd fawreddog yn y Freemason’s Tavern. Yn bresennol oedd yr Archdderwydd Clwydfardd a phymtheg Derwydd. Yfwyd wyth llwncdestun: (1) Y Frenhines Victoria; (2) Cymru Fu; (3) Cymru Fydd; (4) Gorsedd y Beirdd; (5) Eisteddfod Llundain; (6) Pulpudau Cymru; (7) y Wasg; ac (8) Y Llywydd a’r Boneddigesau. Ni chofnodir pa siâp oedd ar yr Orsedd ar ôl cynifer o lyncu testunau.\nYna bu cynulliad Gorseddol am dri o’r gloch yng Ngerddi’r Inner Temple: nid oedd y Gorseddogion mewn urddwisgoedd. Cofnodir y bu un o’u plith yn ysmygu sigâr trwy gydol y seremoni, tra safai’r gweddill o dan ymbarélau oherwydd y pistyll glaw. Cynhaliwyd yr Eisteddfod ei hun yn yr Albert Hall. Cyfarfu’r Orsedd, hithau, yn Hyde Park, o fewn cylch o gerrig bychain, ond unwaith eto nid oedd y Gorseddogion yn eu gwisgoedd. Yn hollol nodweddiadol o’r cyfnod, testun yr Awdl oedd Y Frenhines Victoria: y gwobrau oedd £40, bathodyn aur a chadair dderw. Hyd yn oed ar destun mor wenieithus-seicoffantig, yr oedd 17 o awdlau wedi dod i law. Enillwyd gan Berw (Y Parch. Robert Arthur Williams). Serch mai yn Saesneg yr oedd y Rhaglen, gan mwyaf, cynhaliwyd defodau’r Orsedd yn uniaith Gymraeg.\nMae’n werth nodi mai yn Wrecsam, ym 1888, y daeth Elfed, ar y pryd yn weinidog yn Hull, i fri trwy gipio’r Goron am ei bryddest Y Sabbath yng Nghymru.\nY Rhyl, 1892\nBu Seisnigrwydd Eisteddfod y Rhyl yn destun sgyrsiau a gohebiaethau hallt o feirniadol. Yn ôl colofnydd dienw ‘Y Bo Lol’ yn y cylchgrawn Cymru:\nNis gallaf ddirnad paham y mae Eisteddfod y naill flwyddyn ar ôl y llall mor Seisnigaidd. Yr oedd Swyddogion Eisteddfod y Rhyl fel pe wedi penderfynu mynnu popeth yn Saesneg. Saesneg oedd pedair ar bymtheg o bob ugain o ganeuon y Cyngerdd; Saesneg oedd araith pob llywydd.\nGwilym Cowlyd, 1863-1904\nFel pob sefydliad arall yng Nghymru, cafodd Gorsedd y Beirdd hefyd ei ‘gorsedd sblit’. Fel protest yn erbyn y canu rhydd, a’r symud o le i le, sefydlodd Gwilym Cowlyd (William John Roberts, argraffydd a llyfrwerthwr\no Drefriw) Orsedd a alwodd Gorsedd Geirionnydd mewn gwrthwynebiad iddi. (Mae’n atgoffa dyn o’r ddau Bab a gydredai am gyfnod yn y 14eg ganrif, y gwir Bontiff yn Rhufain, a’r Ymhonnwr yn Avignon.) Bu gorsedd Cowlyd yn cyfarfod ar lannau Llyn Geirionnydd am rai blynyddoedd, ac ymunodd ambell Gymro nodedig â hi, megis O.M. Edwards a’r Parch. John Williams, Brynsiencyn. Ni fu fawr o fri arni, a phan fu farw Gwilym Cowlyd ym 1904, darfu pob sôn am ei orsedd, hefyd.\nYn yr Orsedd, ar y bore Iau, ym Mangor, 1890, cyhoeddwyd bod yr Archdderwydd i gael gwisg newydd, ‘deilwng o’r aruchel swydd’. Yr oedd y Cleddyf Mawr eisoes wedi’i gyflwyno, a chafwyd un o’r ddau Gorn Gwlad gan Faer Pwllheli. Yn bresennol hefyd yr oedd Brenhines Rwmania, a urddwyd i’r Orsedd dan ei phriod enw ‘Carmen Sylva’.\nWeithiau, ceid – a cheir – y ‘cythraul canu’ neu ‘gythraul adrodd’. Ym Mhontypridd, y ‘cythraul beirniadu’ a gododd ei ben. Fel arfer, yr oedd tri beirniad ar yr Awdl: Pedrog, Dyfed a Gwilym Cowlyd. Yr aderyn drycin y tro hwn oedd Gwilym Cowlyd. Yn ôl Y Faner:\nymddengys fod Pedrog a Dyfed yn cytuno ar eu beirniadaeth ond fod Gwilym Cowlyd yn gwahaniaethu; ac am hynny, efe a hawliodd gael traddodi ei feirniadaeth ei hun. Gwrthwynebodd y Barnwr Gwilym Williams (a lywyddai) iddo gael gwneud dim o’r fath. Safai y bardd a’r Barnwr ar y llwyfan a siaradent yn fywiog [!] â’i gilydd a chlywai y sawl a oedd yn agos y Barnwr yn dweud: ‘Dim gair, syr, dyna’r rheol a dyna’r gyfraith.’ Gwrthdystiai Cowlyd, ond datganai’r Barnwr: ‘Myfi sydd mewn awdurdod yma heddiw, a rhaid i chwi ufuddhau syr.’ Dywedodd y Barnwr fod yn rhaid i Gwilym Cowlyd adael y llwyfan. Dywedodd Cowlyd na wnâi ddim. Ceisiodd yr arweinydd ei berswadio, a cheisiodd eraill wneud yr un peth; ond Cowlyd nid âi ymaith o gwbl. Yn y cyfamser, yr oedd y dorf wedi dechrau deall y sefyllfa a chymeradwywyd y Barnwr yn anferth. Galwodd yr arweinydd ar Pedrog a Dyfed i draddodi y feirniadaeth; ond er bod y swyddogion yn ceisio arwain Cowlyd ymaith, efe a fynnodd gael myned i ffrynt y llwyfan, ac ebai: ‘Gwaherddir fi i roddi fy meirniadaeth. Deuthum yma yr holl ffordd o Wynedd i wneud hynny, ac ni chaniateir i mi siarad.’ Y Barnwr (yn gyffrous): ‘Na chewch, syr, ni chewch chwi ddim.’ Gwilym Cowlyd wrth y dorf: ‘A wnewch chi wrandaw pa beth sydd gennyf i’w ddywedyd?’ Y Barnwr: ‘Na, peidiwch.’ Rhoddwyd cymeradwyaeth uchel i’r Barnwr am ei waith yn gwrthod i Cowlyd gael ei ffordd yn benrhydd fel y mynnai, a dywedodd y Barnwr: ‘Darfu inni fel pwyllgor benderfynu ar dri bardd i feirniadu awdlau y gadair; a’r amcan mewn pennu rhif anghyfartal ydoedd cael mwyafrif pe buasai dadl [Clywch, clywch!]. Yn awr, dyma gennym wahaniaeth opiniwn yma – Pedrog a Dyfed ydynt yn gytûn ar un ochr, tra yr anghytuna Cowlyd; ac y mae ei hun. Meddaf fi, fel mater o gyfraith a chyfiawnder, nad oes gan y dyn hwn, yn y lleiaf, ddim hawl i roddi ei feirniadaeth. [Cymeradwyaeth.] Gwilym Cowlyd: ‘Un gair.’ Y Barnwr – ‘Dim un gair, syr.’ [Cymeradwyaeth uchel.] Parhâi Cowlyd i wrthod myned ymaith; o’r diwedd, llwyddwyd i’w berswadio, ac aeth Pedrog a Dyfed ymlaen.” (mewn un fersiwn o’r hanes ‘llusgwyd Cowlyd o’r llwyfan, ac aeth Pedrog a Dyfed ymlaen’.) Chewch chi ddim llawer o feirniadaethau fel yna heddiw.\nEisteddfod Caernarfon, 1894, oedd y tro cyntaf i’r Orsedd gael eu gweld mewn gynau gwyn, glas a gwyrdd, tebyg i’w gwisgoedd heddiw. Ac eithrio bod y benwisg braidd yn debyg i gap du academaidd, a phenwisg yr Archdderwydd fel meitr esgob. Pan gynhaliwyd seremoni ar y Maes, urddwyd Tywysog Cymru (wedyn Edward VII) dan yr enw barddol gwreiddiol Iorwerth Dywysog, ei wraig Alexandra (Hoffedd Prydain), eu merch Victoria (Buddug) a’r ferch arall, Maud (Mallt). Nid clodfori na beirniadu yr wyf, dim ond dweud beth ddigwyddodd.\nMethwyd â rhwydo’r Frenhines Victoria. Dywedir ei bod, yn ystod ei hoes hir, wedi treulio saith mlynedd yn yr Alban, saith wythnos yn Iwerddon, a saith niwrnod yng Nghymru. Bid a fo am hynny, dim ond unwaith y bu hi’n agos at eisteddfod – ac agos, ond heb fynd yno, y bu hi. Eisteddfod Biwmares, 1832, oedd yr achlysur, ac eisteddfod daleithiol oedd honno. Roedd Duges Caint a’i merch, y Dywysoges Victoria – ym 1837 y daeth yn frenhines – yn aros ym mhlasdy Baron Hill, cartref Syr Richard Buckley, Llywydd yr Eisteddfod. Bu’n glawio drwy’r amser, ac roedd haint y colera hefyd yn cerdded y fro. Arhosodd y Dduges a’r Dywysoges dan do drwy gydol yr Ŵyl. Gwahoddwyd rhai o’r buddugwyr i dderbyn eu gwobrau oddi ar law Duges Caint wrth gyntedd y Plas: wedi’r seremoni neilltuodd hi i wledda yn y plas gyda’r bendefigaeth, ac aeth y beirdd i hel eu diod yn y tafarnau gyda’r ‘harpers and singers, apparently peasants in mean attire’. Ai dyna yw ystyr yr ymadrodd Ffrangeg noblesse oblige? Caernarfon, 1894, oedd Gorsedd olaf Clwydfardd: bu farw ym mis Hydref yr un flwyddyn, ar ôl dal swydd yr Archdderwydd am weddill ei oes.\nMan a man i mi yn awr ddweud gair am y gwisgoedd. Cynlluniwyd y rhai presennol cyn troad y 19eg ganrif gan Syr Hubert Herkomer, Almaenwr a mab i gerflunydd-coed o Bafaria. Yr oedd yn Aelod o’r Academi Frenhinol yn Llundain, ac yn gyn-athro yn Rhydychen. Yr oedd ei wraig o dras Gymreig. Herkomer hefyd a gynlluniodd Goron yr Archdderwydd, ei Ddwyfronneg, a’r Cleddyf Mawr. Ychydig iawn o newid fu i’w gynlluniau, ac mae’r holl wisgoedd yn aros hyd heddiw, fwy neu lai fel y cynlluniodd Herkomer hwy.\nMae’r gwisgoedd wedi peri sbort fawr i laweroedd o bobl dros y blynyddoedd. Dywedodd un Americanes ar ôl gweld yr Orsedd: ‘Yeah, we have those in the States – we call them the Ku Klux Klan’. Tra gofynnodd ymwelydd o’r Dwyrain Canol mewn syndod: ‘Tybed pa fath o Arabiaid yw’r bobl hyn?’ Ac ebe’r Athro Timothy Lewis: ‘After 1933 the Gorsedd dress started to get fancier and fancier. Bits of gold lamé and lashings of laurel leaves arrived, and white shoes peeping out coyly from beneath robes like friendly little white mice’. Pan gyflwynwyd gwisgoedd neilon am gyfnod, yr oedd pawb yn uchel iawn o’r rheini. Dim ond y diferyn lleiaf o law oedd ei angen, a byddai popeth a wisgid – neu na wisgid – o danodd i’w weld yn glir fel grisial. Ac rwy’n cofio un papur Sul yn disgrifio Derwyddon fel: ‘Mother Theresa from the neck up: Guy’s Hospital from the neck down’. Pan welodd H.V. Morton yr Orsedd ym Mangor ym 1931 sylwodd ar y gwynt yn chwythu gwaelodion y gwisgoedd fel ag i ddadlennu coes trowser pin-streip neu frethyn cartref. Daeth i’r casgliad bod Siôn Corn yn cael yr un anhawster gyda gwaelodion ei drowsus yntau.\nYn Llanelli, ym 1895, cyhoeddwyd Hwfa Môn (Rowland Williams) yn Archdderwydd newydd – yr ail, ac am weddill ei oes yntau: goroesodd am ddeng mlynedd yn y swydd.\nYma y cyflwynwyd Baner yr Orsedd, a gynlluniwyd gan yr Arwyddfardd, Arlunydd Pen-y-garn (y pensaer Thomas Henry Thomas, Caerdydd). Yr un Faner a ddefnyddir heddiw, ond a drwsiwyd, a adnewyddwyd ac a ailfrodiwyd yn ôl y galw o bryd i’w gilydd. Ef hefyd a ddyfeisiodd y Corn Hirlas, a wnaed â chorn bual (ych gwyllt) o Dde Affrica.\nBlaenau Ffestiniog, 1898\nMae’n haeddu ei nodi mewn cronicl hanesyddol fel y ddarlith hon y parodd y tywydd annisgwyl o braf ym Mlaenau Ffestiniog tra pharodd yr Eisteddfod, nes i Ddyfed fynegi’r syndod cynganeddol: ‘Bu’r wyl heb ymbarélo’. Yno y cyhoeddodd yr Orsedd restr o reolau a rheoliadau ar ei chyfer ei hun, yn datgan, ymhlith pethau eraill, mai’r Gymraeg yn unig fyddai iaith yr Orsedd. Mae’n arwyddocaol na chafwyd mo’r ‘Rheol Gymraeg’ ar gyfer yr Eisteddfod yn gyffredinol tan Brifwyl Caerffili ym 1950: gwelwn fwy am hynny yn y man.\nNid yw pawb yn sylweddoli mai yng Nghaerdydd y defnyddiwyd cylch o feini am y tro cyntaf. Cyn hynny, ymgynnull trwy sefyll mewn rhyw fath o gylch anffurfiol ar laswellt neu sgwâr y byddai’r Orsedd, er gwaethaf defnydd Iolo o gerrig – ond cofier mai cerrig mân oedd y rheini – ym Mryn y Briallu ym 1792. Yma y cychwynnodd agwedd Pan-Geltaidd yr Eisteddfod, neu’n fwyaf arbennig, yr Orsedd. Cofir Caerdydd am bresenoldeb cynrychiolwyr o’r gwledydd Celtaidd eraill, sef – y pryd hynny – Yr Alban, Cernyw, Llydaw ac Iwerddon. Dim ond ym 1978 y cafwyd cynrychiolydd o Yn Chruinnaght, gwyl Ynys Manaw. Y bwriad, lle’r oedd yr Orsedd dan sylw, oedd ceisio cael gan y gwledydd eraill hyn i ffurfio’u gorseddau eu hunain. Gwnaeth Llydaw hynny ym 1900, ac mae hithau, ar ôl hanes cythryblus braidd, yn dal mewn bodolaeth. Hefyd Cernyw, ym 1928 – sonnir am Orsedd Cernyw yn nes ymlaen.\nFe urddwyd nifer o gynrychiolwyr o bob gwlad Geltaidd yn aelodau yr Orsedd. Gyda llaw, a sôn am is-Orseddau, yn Hydref 2001 bu fy rhagflaenydd, yr Archdderwydd Meirion, yn arwain mintai o Orseddogion, draw i Wladfa Patagonia i ail-sefydlu Gorsedd yno. Mae Gorsedd y Beirdd yn ‘fam-orsedd’ iddi hithau hefyd. Yng nghyswllt yr ymadrodd ‘mam-orsedd’, mae’n ddiddorol nodi bod Gorsedd Cernyw wedi sefydlu ambell is-orsedd Gernywaidd yn Awstralia a Seland Newydd, y mae hi yn ‘fam-Orsedd’ iddynt. Mentraf ofyn: a yw hyn yn gwneud Gorsedd Cymru yn ‘nain-Orsedd’ i’r rheini?\nYr oedd chwech o gynrychiolwyr o Iwerddon wedi’u hurddo yng Ngorsedd Caerdydd. Yn eu plith, bargyfreithiwr ifanc a gynrychiolai’r Conradh na Gaeilge (y Cynghrair Gaeleg). Gan gymryd yn ganiataol ei fod – ac yntau’n fargyfreithiwr – yn wr huawdl, rhoddwyd iddo’r enw-yng-Ngorsedd ‘Areithydd’. Ond yn wahanol i’r Cymry, nid oedd Areithydd yn canfod yr Orsedd yn gorff y dymunai weld ei efelychu yn Iwerddon. Yn wir, cymerodd ei gas ati, am ei bod (a) yn rhy frenhinol-daeog ei hagwedd; (b) yn rhy Seisnigaidd ei hiaith, ac (c) yn rhy ‘Brydeinllyd’ ei naws. Ac mae’n debyg, o ystyried sut sefydliad oedd yr Orsedd ar y pryd, bod Areithydd yn sylwedydd craff. O ganlyniad, ni ffurfiwyd gorsedd yn Iwerddon.\nDagrau pethau yw bod y bargyfreithiwr ifanc hwnnw, ym 1916, wedi’i ddienyddio trwy ei ddodi gefn-yn-erbyn-wal yng Ngharchar Kilmainham a’i saethu gan ddwsin o filwyr Prydain am iddo arwain Gwrthryfel y Pasg yn Swyddfa’r Post, Dulyn. Ei briod enw oedd Padraig Pearse. Fel is-nodyn eironig i’r hanes, megis, dringodd aelod arall o’r Orsedd yn Brif Weinidog Teyrnas Gyfunol Prydain Fawr ac Iwerddon cyn diwedd yr un flwyddyn: ei enw yntau yng Ngorsedd y Beirdd oedd Llwyd o Wynedd.\nYm 1928 aeth yr Archdderwydd Pedrog draw i Gernyw i sefydlu ei Gorseth hi. Aeth yr Orsedd honno o nerth i nerth, ac mae’n dal mewn bri. Gorsedd un urdd, Glas yn unig, yw Gorseth Kernow, a lywyddir gan ei Bardd Mawr (Barth Mur) ei hun. Byddir yn ddieithriad – megis y gwneir â Gorsedd Llydaw (Goursezh Breizh) – yn cyfnewid cynrychiolwyr pan gyferfydd. Maent yn rhoi llawer o bwys ar y chwedl Arthuraidd: neb llai na’r Brenin Arthur sy’n cael y clod am na chawson nhw ddim ond un diwrnod gwlyb yn ystod y tri chwarter canrif y bu eu Gorseth mewn bod – credwch neu beidio.\nYn Boscôn (Boscawen) y sefydlwyd Gorseth Kernow, rhwng cylch cyntefig o feini nid nepell o Land’s End. Serch bod yno gynrychiolaeth o Lydaw hefyd, ac y ceisiwyd cyd-ganu’r Anthemau Cenedlaethol (trosiadau Cernyweg a Llydaweg o eiriau Hen Wlad fy Nhadau – ar yr un dôn), nid oedd yn llwyddiant digamsyniol. Meddai’r Dr Geraint Bowen yn sych: ‘Llwyddwyd i ganu’r Anthem Genedlaethol yn Llydaweg oherwydd presenoldeb dau Sioni Winwns o Lydaw, a oedd yn digwydd bod yn gwerthu yn yr ardal.’\nWrth drafod Gorsedd Cernyw, dylid sylweddoli mai cymdeithas o ddysgwyr yw hi. Nid oes modd iddynt ymarfer yr iaith yn y gymdeithas o’u cwmpas, canys mae’r Gernyweg, fel iaith lafar, frodorol, fyw, wedi edwino’n llwyr ers cyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn y nodwedd hollbwysig hon y mae Gorseth Kernow yn hollol wahanol i’n Gorsedd ni.\nSut bynnag am hynny, pan ddathlwyd y tri-chwarter canmlwyddiant yn Llansteffan (Launceston neu Lanson), a minnau’n Archdderwydd ar y pryd, cefais y fraint o arwain mintai o hanner cant o Orseddogion, a chymaint eto o gefnogwyr a pherthnasau, o Gymru draw i’w Gorsedd ddathlu. Gwenodd haul y Brenin Arthur arnom, a chafwyd diwrnod nas anghofir fyth gan y rhai a oedd yn bresennol.\nMater a dynnodd sylw oedd bod deng mil yn eistedd yn y Pafiliwn yn gwrando ar y corau cymysg. Yr oedd naw côr yn cystadlu: chwech ohonynt o Loegr. Parodd y cystadlu am bedair awr a hanner, a Gogledd Staffordshire a enillodd. Mynnodd y dyrfa fod y feirniadaeth yn cael ei thraddodi yn Gymraeg. Droeon, yn ystod yr Eisteddfod honno, bu cwyno am ormod o Saesneg. Yn y cyngerdd gyda’r nos, roedd pob eitem ar y rhaglen yn Saesneg, a phan ganodd Miss Clara Williams Y Deryn Pur fel encôr, cafwyd cymeradwyaeth fyddarol gan y dyrfa o saith mil, nid am y canu, ond oherwydd defnyddio’r Gymraeg.\nLlywydd y Dydd ar y pnawn Iau, am y tro cyntaf, oedd Lloyd George. Dyma gychwyn traddodiad, a barodd am weddill ei oes. Enillwyd y Gadair gan T. Gwynn Jones am ei Awdl enwog Ymadawiad Arthur. Yng nghydgyfarfod yr Orsedd a Chymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, beirniadwyd Seisnigrwydd Bangor yn hallt, ac addäwyd, pan elai i Wrecsam ym 1904, y byddai pethau tipyn mwy Cymraeg a Chymreig.\nHwfa Môn a Dyfed\nBu Hwfa Môn farw ym 1905 ar ôl deng mlynedd yn Archdderwydd. Yr oedd yn un o’r rhai a gredai’n gadarn yn hynafiaeth yr Orsedd – hynny yw, fod Iolo wedi dweud calon y gwir o’r dechrau i’r diwedd. Cofir amdano, meddai Dillwyn Miles, fel areithiwr a phregethwr huawdl, ond hirwyntog. Olynwyd ef yn y swydd gan Ddyfed, a’i daliodd hyd ei farwolaeth yntau ym 1923. Dyfed fu’r olaf i fod yn Archdderwydd am oes. Gostyngwyd y tymor i bedair blynedd, ac wedyn – ar ôl yr Ail Ryfel Byd – i dair blynedd. Deil i benodi am oes yn Llydaw, lle mae’r Derwydd Mawr presennol, Gwenc’hlan, a orseddwyd gan yr Archdderwydd Geraint ym 1979, wedi treulio dros chwarter canrif yn ei swydd.\nA sôn am hirwyntogrwydd: yn Eisteddfod Wrecsam, 1888, cyfarchwyd y bardd buddugol gan: Clwydfardd, Dewi Ogwen, Gwynedd, Watcyn Wyn, Dewi Môn, Dyfed, Penrhyn Fardd, Gwilym Cowlyd, Pedrog ac Eifionydd. Cyfanswm o ddeg, os na fuoch chi’n eu rhifo.\nYn Llangollen, am y tro cyntaf, cytunwyd fod y Gadair a’r Goron i’w trin fel gwobrau cyfartal [gweler hanes cythryblus y Fedal Ryddiaith yn nes ymlaen]. Ac ail-bwysleisiwyd nad oedd unrhyw iaith i’w siarad mewn cyfarfodydd o’r Orsedd heblaw’r Gymraeg – mae’n rhaid bod angen pwysleisio hynny.\nDehonglwyd rheol Gymraeg yr Orsedd yn llythrennol yn Eisteddfod Llundain, 1909. Yr oedd y Rhaglen yn uniaith Gymraeg, gan gynnwys trosiadau gair am air o’r enwau lleoedd. Daeth “in the Inner Temple Hall off Fleet Street in the City of London” (‘yn Neuadd y Deml Fewnol allan o Heol y Chwer’nant yn Ninas Caerludd’). Ond doedd yr Eisteddfod ei hun, a gynhaliwyd yn yr Albert Hall am yr eilwaith, ddim mor Gymreig na Chymraeg o bell ffordd. Llywyddion y Dydd – ar wahân i Lloyd George wrth gwrs – oedd A.J. Balfour a’r Prif Weinidog, H.H. Asquith. Aeth y Gadair i T. Gwynn Jones, a’r Goron i W.J. Gruffydd.\nBae Colwyn, 1910\nMae Eisteddfod Bae Colwyn yn enwog pe na bai ond am Awdl Yr Haf gan R. Williams Parry – a gydnabyddir yn un o’r awdlau mwyaf a ganwyd erioed yn y Gymraeg.\nNi fu’r Orsedd erioed yn fyr o feirniaid. Yn Y Beirniad ym 1911, ymosododd Syr John Morris-Jones yn ffiaidd arni, gan ddweud mai ‘sefydliad wedi ei seilio ar gelwydd a thwyll’ ydoedd. Yr oedd ffynonellau hanes wedi’u llygru a’u gwenwyno, ac roedd y Llydawiaid druain wedi bod mor ddiniwed â dilyn holl ffug-arferion y Cymry, meddai. Roedd mwy na pheth gwirionedd yn hyn oll, wrth gwrs.\nYmosodwyd arni yn ddiweddarach gan yr Athro Griffith John Williams, a haerodd: ‘cymaint yw rhwysg a haerllugrwydd yr Orsedd fel ei bod yn ei hystyried ei hun yn llys goruchaf llenyddiaeth yng Nghymru’. Ymunodd yr Athro Henry Lewis yn y ddadl. A doedd W.J. Gruffydd, er ei fod yn Brifardd Coronog, ddim yn or-hoff o’r Orsedd chwaith: yr oedd wedi gwrthod gwahoddiad i ymuno â hi. Eithr fe atebodd Cynan y beirniaid academaidd hyn, gan ddiosg yr holl ffug-ddamcaniaethu parthed hynafiaeth yr Orsedd, ond gan bwysleisio’r cyfraniad unigryw a wnâi, ac y gallasai ei wneud, i’r Eisteddfod, i Gymru ac i’r Gymraeg. Yn llythrennol, ychydig iawn o Gymraeg a fu rhwng yr Orsedd a’r Brifysgol, neu o leiaf â rhai academyddion y Gymraeg yn y Brifysgol, am genedlaethau. Cafwyd diwedd, fwy neu lai, ar yr ymbellhau a’r ymgecru yma yn Eisteddfod Aberteifi ym 1976, pryd yr urddwyd gyda’i gilydd yn aelodau yng Ngorsedd, y pedwar Athro Cymraeg ym mhedwar coleg Prifysgol Cymru.\nYn Wrecsam, ym 1912, cipiwyd y Gadair a’r Goron gan T.H. Parry-Williams, am y tro cyntaf. Yr oedd i wneud hynny drachefn ym 1915. Yn holl hanes yr Eisteddfod, dim ond dau arall a gyflawnodd yr un gamp, sef Alan Llwyd, a gafodd ei ddwbl cyntaf yn Rhuthun ym 1973, a’i ail yn Aberteifi ym 1976; a Donald Evans, a’i cyflawnodd ddwywaith yn Wrecsam ym 1977 a Dyffryn Lliw ym 1980.\nArferai THP-W adrodd stori ddoniol amdano’i hun yn dod adref i Ryd-ddu ar ôl ei ddwbl cyntaf, ym 1912. Cyfarfu â hen weithiwr amaethyddol a enillai, yn ôl pob tebyg, ychydig sylltau’r wythnos drwy chwys ei wyneb a nerth bôn braich. Nid oedd gan hwnnw fawr ddim diddordeb yn y Gadair na’r Goron, ond holodd â chwilfrydedd egnïol: ‘Gest ti bres hefyd, Tom?’ ‘Do, fachgan, mi ’nillais i ddeugain punt’. ‘Deugain punt, Tom! Arglwydd mawr! Ac mi gwnest nhw ar dy din!’\nBangor, 1914 a 1915\nYm Mangor yr oedd Prifwyl 1914 i fod: daeth y Rhyfel ar ei gwarthaf. Ond fe’i cynhaliwyd ym 1915. Daeth Lloyd George yno, wrth gwrs, i draddodi araith wlatgar. Hynny yw, Prydeinig-wlatgar, er y buasai ef wedi pwysleisio mai’r un peth oedd hynny a bod yn wlatgar i Gymru.\nAm ei Chadair Ddu y mae’r cof dyfnaf a dwysaf am Benbedw, wrth gwrs. Gwyr pawb yr hanes, felly mi fodlonaf ar ddweud y bu Lloyd George yno hefyd – ac yntau’n Brif Weinidog, hollalluog bron, erbyn hynny – yn gwasgu’r diferyn olaf o emosiwn allan o’r drasiedi er mwyn cynnal breichiau cefnogwyr y Rhyfel. Ym Medi y cynhaliwyd yr wyl, a dim ond ym 1918 y penderfynwyd, o hynny ymlaen, neilltuo wythnos gyntaf Awst yn sefydlog ar ei chyfer. Mae’n dal felly.\nDyma lle cafwyd awdl Min y Môr gan Meuryn, a phryddest Mab y Bwthyn gan Cynan. Bu Cynan yn disgleirio yn yr Orsedd a’r Eisteddfod oddi ar hynny am weddill ei oes.\nYno hefyd, clywyd englynion coffa R. Williams Parry i Hedd Wyn yn cael eu canu’n gyhoeddus am y tro cyntaf.\nPan gyhoeddwyd Eisteddfod Pwllheli ym 1924, yr oedd yr Archdderwydd, Elfed, yn wael ei iechyd. Pe digwyddai hynny heddiw, byddai un o’r cyn-Achdderwyddon yn llywyddu (ystyrir yr olaf i ddal y swydd yn ddirprwy-Archdderwydd rhag ofn amgylchiad fel hyn). Ond gan fod pob archdderwydd blaenorol wedi dal ei swydd am oes – Clwydfardd, Hwfa Môn a Dyfed – a Chadfan wedi marw yn y tresi, nid oedd yr un cyn-archdderwydd ar dir y byw.\nPan fethodd Cadfan, oherwydd llesgedd, wneud mwy nag agor yr Orsedd yn yr Wyddgrug ym 1923, dirprwyodd Elfed – na ddaeth yn Archdderwydd ei hun tan 1924 – ar ei ran. Felly, ac Elfed yn wael adeg Cyhoeddi Pwllheli ym 1924, camodd Pedrog i’r adwy. Mae’r darluniau yn dangos Pedrog ar y Maen Llog yng Ngwyl y Cyhoeddi, yn gwisgo regalia llawn yr Archdderwydd. Ym 1928 y penodwyd Pedrog yn Archdderwydd yn ei hawl ei hun, i ddilyn Elfed. Gweinyddwyd y drefn honno yn ei gwrthol ym Mangor ym 1931, pan oedd gwaeledd Pedrog yn ei rwystro rhag gweithredu. Elfed, ei ragflaenydd, a lywyddodd y defodau yn ei le.\nCofir Eisteddfod Caergybi, 1927, am mai yno yr enillodd Caradog Pritchard ei Goron gyntaf. Gan y dyfarnwyd nad oedd neb yn deilwng o’r Gadair, rhoddwyd hi i Lys Barn hynafol Biwmares, lle daeth yn gadair i’r barnwyr a fynychai’r Brawdlys. Mae hanes Cadair Caernarfon, 1979, a ataliwyd am yr un rheswm, yn hollol wahanol, fel y cawn weld.\nLerpwl, 1929 oedd y tro diwethaf i’r Eisteddfod gael ei chynnal y tu allan i Gymru – gobeithio! Dewi Emrys a gipiodd y Gadair.\nEnillodd Dewi Emrys ei ail Gadair yn Llanelli ym 1930. Pan alwodd yr Archdderwydd Pedrog arno i sefyll, doedd dim ymateb. Yr oedd sïon wedi’u clywed mai ef oedd i’w chael, ond roedd Dewi Emrys i’w weld yn eistedd ar y llwyfan yn ei Wisg Orseddol fel Prifardd ar ddechrau’r seremoni. Yn union cyn cyhoeddi ffugenw’r bardd buddugol, sleifiodd oddi ar y llwyfan, tynnodd ei wisg, ac aeth i gerdded y Maes ymhlith y dyrfa. Daethpwyd o hyd iddo, a llusgwyd ef i’r Pafiliwn, ac i’r llwyfan. Dywedodd wedyn ei fod wedi diflannu fel protest yn erbyn y ffaith na chafodd wybod, ymlaen llaw, mai ef oedd yr enillydd. Ni chytunodd i ddychwelyd i’r Pafiliwn nes llwyddwyd i’w berswadio ‘y buasai Mr Lloyd George wedi ypsetio’n arw’ pe bai’r seremoni wedi’i difetha.\nDiwygio’r Drefn, 1935\nTua 1932, mynegodd W.J. Gruffydd y farn fod yr Eisteddfod Genedlaethol ‘yn cyflym ddirwyn tua’i diwedd’ – geiriau cyfarwydd, heddiw? Yr oedd hi yn ogystal, yn ôl Gruffydd, ‘yn fwy anghymreig’ – mae’n anodd peidio derbyn hynny. Cwynwyd hefyd fod diffygion mawr yn y modd y’i llywodraethwyd, gyda Chymdeithas yr Eisteddfod, Bwrdd Gorsedd y Beirdd, a phwyllgor lleol pob Eisteddfod, yn gweithredu’n annibynnol ar ei gilydd. Ar ôl cydweithio rhwng Cynan ar ran yr Orsedd, a D.R. Hughes, Ysgrifennydd y Cyngor, fe lwyddwyd i’w diwygio. Lle’r oedd yr Orsedd dan sylw, ail-saernïodd Cynan y seremonïau. Ffurfiwyd un corff ym 1937, sef Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, er bod yr Orsedd yn mwynhau ymreolaeth lawn yn ei phethau hi trwy gadw ei Bwrdd ei hun.\nYr oedd hefyd broblem iaith. Yng Nghaernarfon ym 1935, ymddiheurodd un o’r Arweinyddion o’r llwyfan am siarad yn Saesneg ‘am fod nifer o’r Cymry a oedd yn bresennol heb fod yn deall Cymraeg.’ Yr oedd ‘owyr Inglish ffrends’ yn dal yn fyw ac yn iach – yng Nghaernarfon, o bobman!\nYmhlith y rhai a urddwyd yn Ofyddion (gwyrdd, trwy arholiad) yr oedd un gwr ifanc, ap Llysor, a ddaeth wedyn yn Brifardd y Goron ac yn Archdderwydd. Disgrifir ef yn Y Brython fel ‘yr un a osododd y Ddraig Goch ar Dwr yr Eryr [yng Nghastell Caernarfon] dair blynedd yn ôl’. Yr oedd hwn yn gyfnod pryd na welid odid fyth Ddraig Goch yn cwhwfan yn unman. Adwaenir ap Llysor hefyd fel y Dr W.R.P. George, Cricieth.\nCyrhaeddodd y gwrthwynebiad i’r Seisnigo cynyddol ei benllanw ym Machynlleth, pan ymddiswyddodd nifer o’r prif feirniaid, gan gynnwys yr Athro W.J. Gruffydd, Dr Thomas Parry, Dr Iorwerth Peate a Miss Cassie Davies. Protest oedd hyn, yn rhannol, yn erbyn penodi Ardalydd Londonderry yn un o Lywyddion y Dydd. Ef oedd perchen Plas Machynlleth, ac ef hefyd oedd y Gweinidog Rhyfel a fu’n gyfrifol am orfodi’r Ysgol Fomio ar Ben´yberth yn Llyn.\nY Fedal Ryddiaith, 1937 hyd 2001\nClywyd swn ym mrig y morwydd ers blynyddoedd i’r perwyl nad oedd Rhyddiaith yn cael y sylw dyladwy gan y Brifwyl. Cafwyd nifer o syniadau\n– un oedd rhoi’r Goron am Ryddiaith a chadw’r Gadair am Farddoniaeth. Ydrefn a fabwysiadwyd oedd cyflwyno Medal Aur am Lenyddiaeth, i’w rhoi yn Brif Wobr am sgrifennu ‘rhyddiaith bur’ – deil y ddau air yna i ymddangos ar wyneb y Fedal hyd heddiw, serch mai ‘rhyddiaith greadigol’ yw’r disgrifiad ffasiynol yn ein dyddiau ni – megis y troes ‘adrodd’, am ryw reswm, yn ‘llefaru’. Mabwysiadwyd y syniad, ac enillwyd y Fedal Ryddiaith gyntaf oll gan J.O. Williams, Bethesda am ei gyfrol Tua’r Gorllewin. Gwisgir y Fedal ar ruban glas, ac mae’r enillydd yn derbyn Gwisg Wen gan yr Orsedd, â’r un statws â Phrifardd. Neu dyna oedd y syniad. Yn ymarferol, rhyw seremoni ystafell gefn oedd Seremoni’r Fedal, ac yn amlach na pheidio, roedd yr Orsedd yn ‘anghofio’ cynnig Gwisg Wen i’r Llenor buddugol. (Ym 1861, yng Nghaerfyrddin, clywyd yn union yr un dadleuon o blaid ac yn erbyn, pan roddwyd i Brifeirdd y Goron statws cyfartal â Phrifeirdd y Gadair: cawsant hwy y sicrwydd o gyfartaledd yn Llangollen ym 1908.)\nAr ôl cwynion ynghylch hyn, ym 1966 sefydlwyd seremoni arbennig ar gyfer y Fedal Ryddiaith, a dechreuwyd cyhoeddi’r gyfrol fuddugol, i’w gwerthu gyda chyfrol Cyfansoddiadau’r Eisteddfod ar yn Maes, gan yr Eisteddfod ei hun. Dyrchafwyd statws y seremoni, trwy ei chynnal ar lwyfan y Pafiliwn ar y dydd Mercher, lle dôi’r cyn-enillwyr ynghyd i anrhydeddu’r Prif Lenor newydd. Cofier mai ar bnawn Mawrth a phnawn Iau yr oedd y Coroni a’r Cadeirio.\nYr Orsedd a’r Fedal\nO’r diwedd, penderfynodd yr Orsedd fabwysiadu seremoni’r Fedal, gan gychwyn ym 1992. Nid oedd pawb – o blith y Llenorion na’r Beirdd – o blaid hyn. Golygai symud y Coroni i’r dydd Llun a’r Cadeirio i’r dydd Gwener, a’r seremonïau boreol i’w canlyn. Gan mai fi oedd yr unig Brif Lenor ar Fwrdd yr Orsedd ar y pryd, i mi y syrthiodd y gorchwyl o drefnu i’r holl Lenorion fod yn bresennol ar y llwyfan ar y dydd Mercher, yn eu gwisgoedd gwyn Derwyddol; pob un yn gwisgo’i Fedal. Haws oedd dweud na gwneud: gall Prif Lenorion, fel pob dosbarth arall o bobl, fod yn ddigon anystywallt ar brydiau. Yr oedd ambell un braidd yn anfodlon dod â’i Fedal i’r Orsedd, gan ddymuno glynu wrth y drefn a fodolai. A nifer o’u plith yn ddigon amharod i ymbresenoli mewn gorsedd o feirdd dan unrhyw amgylchiadau – ambell un oherwydd eu triniaeth ysgeler yn y blynyddoedd a fu. Ond fe gefais i dair sioc hollol annisgwyl.\nAr ôl siarad gydag Islwyn Ffowc Elis, Dafydd Jenkins ac O.E. Roberts, canfûm nad oedd yr un o’r tri erioed wedi derbyn gwahoddiad i ymuno â’r Orsedd! Yr oedd clywed hyn yn sioc i Swyddogion yr Orsedd, hefyd. Golygai na fedrai’r tri Prif Lenor yma fod yn bresennol yn eu seremoni eu hunain ar y dydd Mercher. Doedd dim amdani ond mynd ati – ar frys gwyllt – i drefnu i’w hurddo ill tri ar y bore Llun, ddeuddydd cyn seremoni’r Fedal. Mae’n rhaid cyfaddef y cefais i gryn drafferth gyda dau ohonynt, i’w perswadio i dderbyn Gwisg Wen o gwbl! Teimlent i’r byw fod Rhyddiaith wedi cael ei hesgeuluso a’u hysgymuno yn y fath fodd, a thros gymaint o flynyddoedd, i’r graddau nad oeddynt yn awyddus i dderbyn Gwisgoedd Gwynion er mwyn hwylustod i’r Orsedd.\nCael a chael fu hi. Ar ôl cryn berswâd, cytunodd y tri, yn rasol, i dderbyn aelodaeth o’r Orsedd, ac i gymryd rhan yn seremoni’r Fedal. Bu Islwyn ac O.E. yn cyrchu’r Llenor buddugol (Robin Llywelyn), a Dafydd Jenkins aminnau yn ei gyfarch. Ni wyddwn ar y pryd am un ffaith a ddysgais yn ddiweddarach – wrth ddigwydd gwylio clip ffilm ar y teledu gryn amser wedyn. Sef fod y diweddar Ddoctor John Gwilym Jones – o bawb! – wedi mynd i’w fedd heb i’r Orsedd erioed gynnig aelodaeth iddo. Yr wyf yn dal o’r farn fod y driniaeth ysgeler a gafodd y Doctor John Gwilym yn warth ac yn gywilydd ar ran Gorsedd y Beirdd. Bu estyn y ‘tridiau seremonïol’ o ddydd Llun i ddydd Gwener o les mawr o safbwynt cyllid yr Eisteddfod hefyd. Cafwyd y cynnydd disgwyliedig yn y gwerthiant tocynnau.\nEithr yr oedd un mater eto ar ôl. Ym 1994, newidiwyd Cyfansoddiad yr Orsedd fel ag i roi i’r Prif Lenorion statws cyflawn yn hytrach na statws cyfartal. Sef eu rhoi ar dir i’w hethol i swydd yr Archdderwydd. Oherwydd ceidwadaeth o bosibl, nid dyna a ddigwyddodd ym Mro Colwyn ym 1995, nac ychwaith ym Mro Ogwr ym 1998. Ond yn 2001 newidiwyd y dull o ddewis, trwy roi pleidlais i bob aelod o’r Orsedd, yn lle dim ond i’r Bwrdd, fel cynt. Ac yn Eisteddfod Dinbych yn 2001, etholwyd y Prif Lenor cyntaf erioed, trwy bleidlais yr Orsedd gyfan, yn Archdderwydd Cymru. Os caf ryfygu seinio nodyn personol, ystyriaf fy nyrchafu’n Archdderwydd Cymru yr anrhydedd fwyaf a ddaeth i’m rhan erioed.\nTra rwy’n sôn am Brifeirdd a Phrif Lenorion, nid oes ond pump erioed wedi ennill yr hawl i’r ddau deitl gyda’i gilydd. Y tri cyntaf oedd y diweddar Gwilym R. Jones, Tom Pari-Jones, a Dafydd Rowlands. A dim ond dau enillydd dwbl sydd ar dir y byw heddiw, sef John Gruffydd Jones (Ioan Horon), Abergele, a Dylan Iorwerth (Dylan).\nYn ystod y Rhyfel, ni fu fawr o drefn ar bethau. Cynhaliwyd eisteddfodau radio, diolch i’r BBC. Bu eisteddfodau bach ym Mangor, 1940; Hen Golwyn, 1941; Aberteifi, 1942; Bangor, 1943 a Llandybïe, 1944. Yna ail-ddechreuwyd yn syth wedi’r Rhyfel, yn Rhosllannerchrugog ym 1945. Yn ystod wythnos y Brifwyl y gollyngwyd y bom atomig ar Nagasâci, a daeth y Rhyfel â Siapan i ben. Pan ddaeth y newydd yn ystod seremoni’r Orsedd ar y pnawn Iau dyma’r cyn-Archdderwydd Elfed, yn ei Wisg Aur – yn hynafgwr musgrell, dall – yn dod i flaen y llwyfan a dweud yn syml, ond mewn llais fel cloch: ‘Gweddïwn’. Ar ôl i Elfed weddïo, canwyd yr emyn Cyfamod hedd, cyfamod cadarn Duw. A phan ofynnodd Archdderwydd Cymru (Crwys), wrth iddo gadeirio’r Prifardd Tom Pari-Jones: ‘A oes Heddwch?’, bloeddiwyd ‘Heddwch!’, mewn modd nas clywyd na chynt na chwedyn.\nYn Aberpennar, ym 1946, urddwyd y Dywysoges Elizabeth dan yr enw-yng-Ngorsedd Elisabeth o Windsor. Ymhen y rhawg, urddwyd ei gwr Dug Caeredin (Phylip Meirionnydd). Yr oedd ei rhieni hefyd, a’i thaid a’i nain, wedi’u hurddo yn eu hamser, fel ei hewythr Edward VIII (wedyn Dug Windsor). Fel y gwelwyd, yr oedd bri mawr ar urddo aelodau teulu brenhinol Lloegr pryd bynnag y dôi’r cyfle. Byth oddi ar Aberpennar, argraffwyd llun Elisabeth o Windsor – yn ei Gwisg Werdd – gyferbyn â llun yr Archdderwydd ym mhob Rhaglen Gyhoeddi. Tua phum mlynedd yn ôl, penderfynodd Bwrdd yr Orsedd hepgor y llun brenhinol, a dodi darlun o Iolo Morganwg yn ei le. Hyd y cofiaf, yr oedd yn benderfyniad unfrydol: yn sicr yn benderfyniad nem. con.\nWrth fynd heibio, efallai mai dyma’r fan i sôn – serch nad oes a wnelo â’r Orsedd fel y cyfryw – y bydd Cyfansoddiad newydd yr Eisteddfod, a ddaw i rym ym mis Awst eleni (2005) yn datgan mai Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ac nid Eisteddfod Genedlaethol Frenhinol Cymru, fydd yr unig enw swyddogol mwyach.\nLle bo’r ddau fater uchod dan sylw, tybed beth fyddai Cynan wedi’i ddweud?\nPen-y-bont ar Ogwr, 1948\nEnillwyd Cadair Pen-y-bont gan Ddewi Emrys – ei bedwaredd. Yr oedd Cadfan, Crwys, Cynan, Wil Ifan, Caradog Prichard a J.M. Edwards wedi ennill Cadair neu Goron deirgwaith yr un, a Dyfed wedi ennill pedair Cadair. Felly, rhag torri calonnau gormod o feirdd a llenorion ifanc, deddfwyd na fedrai neb ennill y Gadair, y Goron na’r Fedal fwy na dwywaith o hynny ymlaen. Mae’n beth syn na fyddai’r un fath o reol mewn gweithgareddau eraill, megis chwaraeon: e.e., gornestau snwcer yn y Crucible a thennis yn Wimbledon, neu hyd yn oed y Gemau Olympaidd – ond stori arall yw honno.\nHonnwyd wedi’r ¯yl mai Dolgellau oedd ‘yr Eisteddfod Gymreicaf erioed’. Ceid trosiad Cymraeg ar gyfer bob darn cerddorol. Yr oedd rhai yn beirniadu hyn, gan ddweud y byddai’n cau allan bob côr o’r tu allan i Gymru. Fel ped i ateb y feirniadaeth, enillwyd y Cyntaf a’r Ail yng nghystadleuaeth y corau merched gan gorau o Plymouth a Blackpool – yn canu yn Gymraeg.\nYng Nghaerffili gweithredwyd y ‘Rheol Gymraeg’ yn swyddogol am y tro cyntaf. Cynhaliwyd popeth yn uniaith-Gymraeg. Ond fe’i torrwyd, yn fwriadol, gan yr Aelod Seneddol, Ness Edwards – Cymro uniaith (Saesneg) – a siaradodd yn Saesneg er mwyn ymosod ar y Rheol Gymraeg ei hun. Ond glynwyd wrth y Rheol Gymraeg o hynny ymlaen, a bellach mae wedi para dros hanner canrif, mwy neu lai yn ddi-dor.\nY Rhyl, 1953\nEnillwyd y Goron am y tro cyntaf erioed gan fenyw, sef Dilys Cadwaladr. Er mwyn ymorol na thorrid mo’r gyfrinach, yr oedd Cynan ac Emrys Roberts, Ysgrifennydd y Llys, wedi cynllwynio i ryddhau si bod yr enillydd eisoes wedi ennill ei ddwy goron, ac felly na fyddai Coroni. Gweithiodd yr ystryw, a syfrdanodd Dilys Cadwaladr y genedl pan safodd ar alwad y Corn Gwlad.\nYr ail fenyw i’w choroni oedd Eluned Phillips (Luned Teifi), yn y Bala ym 1967, a thrachefn yn Llangefni ym 1983. Ac yna Einir Jones (Einir) ym Mro Delyn, 1991. Ac wrth gwrs, Mererid Hopwood (Mererid) ym Meifod yn 2002. Mae deuddeg wedi ennill y Fedal, bedair ohonynt ddwywaith. A hyd yma, dim ond y Dr Mererid Hopwood a gadeiriwyd: hynny yn Ninbych yn 2001.\nDylai’r Orsedd sylweddoli y perthyn iddi bellach – yn Brifeirdd a Phrif Lenorion fel ei gilydd – ddigonedd o ferched galluog a chymwys, sydd ar dir i’w hethol yn Archdderwydd: ac y gwneir hynny cyn bo hir, gobeithio.\nSoniais droeon am ‘gadw’r gyfrinach’. Ar wahân i’m profiad yn Nyffryn Lliw pan ddyfarnwyd imi’r Fedal, deuthum wyneb yn wyneb â’r honediggyfrinach yn Eisteddfod Dinbych, 2001, pan etholwyd fi’n Archdderwydd. Doedd enw’r buddugol ddim i’w gyhoeddi tan 11.00 o’r gloch ar y bore Gwener, a hynny yng Nghyfarfod Cyffredinol yr Orsedd: a dim ond ar ddiwedd y cyfarfod hwnnw, er mwyn gwneud yn saff y byddai’r gynulleidfa’n aros. Gwyddai pawb fod tri yn y ras, a phwy oedd y tri. Gydol yr wythnos, daeth ffrindiau a chydnabod – a hyd yn oed rhai nad oedd gen i syniad pwy oeddynt – ataf. Naill ai i led-awgrymu, i hanner-llongyfarch, neu dim ond i holi a stilio. Ac er mod i’n mynd ar fy llw na wyddwn i ddim – a doeddwn i ddim yn gwybod – ymateb y mwyafrif, tan hanner gwenu, oedd: ‘Wel ie. Cyfrinach ydi cyfrinach, on’d e?’ Yr oeddwn i’n difaru nad oeddwn i wedi encilio i Ynys Enlli am wythnos.\nYm 1964, am y tro cyntaf, arbrofwyd gydag offer cyfieithu ar y pryd, fel y gallai’r rhai na ddeallai Gymraeg wrando ar drosiad o bopeth a ddigwyddai yn y Pafiliwn. Does dim dwywaith na fu hyn yn gaffaeliad garw, a bu’n gymorth mawr i alluogi glynu wrth y Rheol Gymraeg. Fe’i defnyddir ym mhob sefydliad trwy Gymru erbyn hyn, o’r Cynulliad Cenedlaethol i lawr i gynghorau cymuned.\nCaerwys a Chilmeri\nCynhaliwyd Gorsedd ar wahân i unrhyw brifwyl am y tro cyntaf yn ein dyddiau ni yng Nghaerwys ym 1968, i ddathlu pedwar canmlwyddiant yr Eisteddfod enwog a fu yno ym 1568. Gwahoddwyd disgynyddion y rhai a oedd wedi’u henwi yn y Comisiwn gwreiddiol, hyd y medrwyd dod o hyd iddynt. Yr Archdderwydd Gwyndaf a lywyddai. A sôn am gofio, eto: ym 1982, chwe chanrif wedi lladd Llywelyn ein Llyw Olaf ym 1282, cynhaliwyd wrth Gofeb Cilmeri gynulliad gorseddol dan lywyddiaeth yr Archdderwydd Jâms Nicolas.\n‘Archdderwydd yr Archdderwyddon’\nYm Mhwllheli, ym 1995, fel rhan o wythnos ddathlu canmlwyddiant geni Cynan, cynhaliwyd Gorsedd Goffa iddo – Gorsedd unigryw i wr unigryw, yr oedd ar yr Orsedd y fath ddyled iddo, a’r unig un erioed i wasanaethu’n Archdderwydd ddwywaith. Er y cafwyd gorymdaith ar hyd y Stryd Fawr, i lawr Stryd Penlan (heibio’r ty lle ganed Cynan), ac ymlaen ar hyd y Cob, daeth glaw trwm ar ein gwarthaf cyn inni gyrraedd Cylch y Meini, a bu’n rhaid i’r Archdderwydd John Gwilym lywyddu’r Orsedd Goffa yn Ysgol Glan-y-Môr, sy’n digwydd sefyll ar yr union safle lle cynhaliwyd Eisteddfod Pwllheli ym 1955.\nMedrid traddodi darlith gyfan, a mwy, ar Gynan yn unig – fe wnaeth Hywel Teifi hynny yn ystod dathliadau’r wythnos goffáu. Bodlonaf yma ar ddyfynnu un sylw amdano, a geir yng nghyfrol Dillwyn Miles. Mae’n dweud y cyfan, yn wir, sef mai Cynan oedd y ffigwr mwyaf dylanwadol a welodd yr Orsedd yn ei holl hanes, ers pan sefydlwyd hi gan Iolo Morganwg. Fy newis ddisgrifiad i ohono yw ‘Archdderwydd yr Archdderwyddon’.\nAchlysur nodedig arall pan gyfarfu’r Orsedd, neu rai o’i haelodau, oedd yng Nghastell Caernarfon ar gyfer Arwisgiad 1969. Yr oedd mynd yno o gwbl bron a chreu hollt yn ei rhengoedd, ond fe aeth rhai, a ddetholwyd yn ofalus gan yr Orsedd a chan y ‘Sefydliad’, gan gynnwys yr Archdderwydd Bryn a’r cyn-Archdderwydd Cynan, a oedd newydd ei urddo yn Farchog dan yr enw ‘Syr Cynan Evans-Jones’. Cyn pen hanner blwyddyn, yn Ionawr 1970, yr oedd Cynan wedi’n gadael. Bu’r Tywysog Charles draw yn Eisteddfod y Fflint, 1969, a bu yno helynt fawr a rhengoedd o blismyn. Ni thywyllodd ei Uchelder Brenhinol (ys cyferchid ef gan Cynan) unrhyw eisteddfod wedi hynny. Yn wahanol i laweroedd o’i hynafiaid, gan gynnwys ei hen hen daid a’i hen hen nain, ei hen daid a’i hen nain, ei daid a’i nain a’i dad a’i fam, nid yw wedi cael gwahoddiad i ymuno a’r Orsedd. Mae’n deg honni fod hinsawdd Cymru a’r Orsedd wedi newid, ac i’m tyb i, nid yw’n debyg y byddir byth yn estyn gwahoddiad iddo ef nac i neb o’i dylwyth.\nAnrhydeddau: yr Orsedd a’r Goron\nO edrych ar aelodaeth yr Orsedd, fel y mae ac fel y bu, daw un ffaith ryfedd iawn i’r fei. Sef bod nifer o’r prif ysgolheigion Cymraeg yn y gorffennol wedi gweld yn dda i dderbyn anrhydeddau’r Goron, ond heb fod yn aelodau yng Ngorsedd y Beirdd. Meddylier am Syr John Morris-Jones, Syr T.H. Parry-Williams, Syr Thomas Parry, Syr Idris Foster, Syr Ifor Williams, Syr John Rhys a Syr Henry Lewis: a hefyd Syr David Hughes Parry – a fu’n Llywydd Llys yr Eisteddfod – serch mai’r Gyfraith ac nid y Gymraeg oedd ei briod bwnc ef. Yn achos ambell un, a fu’n ymosod ar yr Orsedd, medr dyn ddeall y peth: ond beth am y lleill? Ni fedraf feddwl am neb sy’n dod i’r categori yna yn ein dyddiau ni, ac eithrio Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, efallai.\nMedraf ddeall rhywun sy’n fodlon derbyn anrhydedd gan yr Orsedd a’r Goron; mae nifer o’r rheini yn ein rhengoedd ni a’u rhengoedd nhw. A medraf ddeall rhywun a fyddai’n wfftio anrhydedd gan y naill a’r llall fel ei gilydd – megis y diweddar Gwilym R. Jones. Ond ymwrthod â’r Orsedd a derbyn teitl brenhinol? Mewn ymgais i ateb y pos, gofynnais y cwestiwn i’r Dr Geraint Bowen un tro. Bu am rai munudau yn pendroni dros y mater. Ac yna meddai: ‘Dyna i ti beth yw’r gwahaniaeth rhwng ysgolheictod a diwylliant’. Ar y pryd credwn ei fod wedi rhoi ei fys ar ryw ateb tywyll, ond cyfrwys-gynnil i’m cwestiwn, ond yr hiraf y pendronaf drosto, y lleiaf oll y deallaf ei ystyr. Mae’n ddrwg gen i, Geraint.\nAethpwyd â’r Eisteddfod yno er mwyn dathlu wyth canrif ers yr eisteddfod gyntaf y ceir cofnod ohoni, a gynhaliwyd yng Nghastell Aberteifi ym 1176.\nEithr fe gofir Prifwyl Aberteifi am reswm gwahanol. Yno yr enillodd Alan Llwyd ei ail ddwbl, sef cipio’r Goron a’r Gadair. Ond gadawyd blas drwg ar wrhydri Alan gan fod Dic Jones (Dic yr Hendre) wedi’i ddyfarnu’n fuddugol, ac wedi’i fwrw allan o’r gystadleuaeth ar ôl iddo ennill, am dorri un o’r rheolau cystadlu. Yn anffodus, cafodd yr helynt gyhoeddusrwydd mawr – i’m tyb i, dylai awdurdodau’r Eisteddfod fod wedi cadw’r cyfan yn gyfrinachol, a gadael i Alan fwynhau braint a sglein ei gamp gadeiriol a dwbl hyd yr eithaf, yn lle ceisio dadwneud popeth a suro’r cyfan.\nOnd pa reol a dorrodd Dic? Dim ond bod ar un o bwyllgorau lleol Prifwyl Aberteifi – pwyllgor nad oedd a wnelo dim oll â chystadleuaeth y Gadair – pan oedd Rheolau’r Eisteddfod yn cyhoeddi’n haearnaidd-bendant na chaniateid hynny. (Ac am roi ei briod enw ‘R. Lewis Jones’ yn lle’r mwy adnabyddus ‘Dic Jones’ yn yr amlen dan sêl. A oedd hynny’n drosedd, atolwg?)\nYr oeddwn yng Nghyngor yr Eisteddfod rhyw flwyddyn neu ddwy yn ôl pan gyhoeddwyd eu bod yn newid y rheol honno (sef gwahardd aelodau pwyllgorau lleol rhag cystadlu yn eu Heisteddfod hwy). Felly – os caf ddychmygu sefyllfa – ni fyddai dim i rwystro beirniad yr Englyn Digri rhag cystadlu am y Rhuban Glas. Ar ôl i’r newid gael ei gario (yn unfrydol), gofynnais gwestiwn fel pwynt o drefn i Gadeirydd y Cyngor. Pan ofynnodd i mi beth oedd fy mhwynt o drefn, gofynnais: ‘Pe bai rheolau Prifwyl 1976 fel y maen nhw’n awr, ar ôl eu newid heddiw, onid Dic Jones a fyddai wedi ennill Cadair Aberteifi’ Cefais yr argraff y bu distawrwydd llethol, a chryn lyncu poer. Yna: ‘Ie’, atebodd y Cadeirydd, yn gwta. Oni fedr mân betheuach amharu ar rediad Hanes, weithiau?\nRhoddwr Cadair Caernarfon oedd y diweddar Eryl Owen-Jones (Siôn Eryl), cyfreithiwr a chyn-glerc y Cyngor Sir a Llys Chwarter Sir Gaernarfon. Dyfarnodd y beirniaid nad oedd neb yn deilwng ohoni. Oherwydd ei gysylltiadau cyfreithiol, a’r ffaith fod Llys y Goron, Caernarfon – olynydd y cyn-Lys Chwarter – wrthi’n cael ei ailwampio a’i adnewyddu ar y pryd, penderfynodd Siôn Eryl gyflwyno’i Gadair yn rhodd i Adran yr Arglwydd Ganghellor, iddi gael gwasanaethu ym mhrif safle anrhydedd Llys y Goron, yn gadair i’r Barnwr. Dyna a wnaed ar ôl atal Cadair Caergybi ym 1927, pryd y cyflwynwyd hi i Lys Biwmares.\nYn anffodus, yr Arglwydd Ganghellor ar y pryd oedd Arglwydd Hailsham, gwr a ddrwgdybiai bob arlliw ar Gymreictod. Fe’i cofiwch yn ymweld â Bangor, pryd y galwodd aelodau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn griw o ‘baboons’. Ni fynnai Hailsham i ddim ‘eisteddfodic’ (ei air ef) halogi Llysoedd Barn ei Mawrhydi. Felly gwrthododd Hailsham y rhodd o Gadair Siôn Eryl mewn modd digon swta a sarhaus o’r Cymry, yr Eisteddfod a Siôn Eryl.\nBeth oedd Siôn Eryl i’w wneud â’i gadair? Cyflwynodd hi ar y cyd i Ysgolion Syr Hugh Owen, Caernarfon; Brynrefail, Llanrug; a Dyffryn Nantlle, Penygroes, a pheri cynnal cystadleuaeth lenyddol flynyddol rhwng y tair ysgol. Ar hyn o bryd, yn Ysgol Dyffryn Nantlle y mae’r Gadair. Os caf ryfygu dweud, mae’r fan honno yn llawer rheitiach lle nag iddi fod dan ben ôl ambell dwmpath diddeall o farnwr o Sais fel sy’n dod i Llys y Goron, Caernarfon, weithiau.\nYR ORSEDD HEDDIW\nPwy, a pha fath rai, sy’n aelodau o’r Orsedd gyfoes? Undebwyr llafur, Gweinidogion yr Efengyl a Gweinidogion y Goron, aelodau o’n Cynulliad Cenedlaethol a Senedd San Steffan, Archesgobion Cymru a Chaergaint, offeiriaid Catholig ac Anglicanaidd, gwyddonwyr a gwyr cyfraith – gan gynnwys barnwyr – seiri coed, seiri maen a Seiri Rhyddion, arglwyddi a thyddynwyr, gwragedd ty a siop, gwragedd fferm a swyddfa, athrawon prifysgol, penseiri, peirianwyr, gwyddonwyr, sêr y cyfryngau, capteiniaid môr, meddygon a llawfeddygon, joci neu ddau, pencampwr snwcer a hwyliwr rownd-y-byd, cricedwr dros ei sir a’r wlad drws nesaf, newyddiadurwyr papur, sain a sgrîn, aelodau o bob plaid a’r di-blaid, a phob lliw, siâp a llun o ysgolheigion a chrancod.\nMae rhai wedi cael yr anrhydedd yn llawer rhy hawdd, ac eraill wedi’i ennill y ffordd galed, trwy arholiad. Tra bo ambell un, a’i haeddodd yn llaes, heb gael dim.\nA dyna gipolwg ar Orsedd y Beirdd, fel yr oedd ac fel y mae. Honnwyd mai camp fawr Iolo Morganwg fu creu sefydliad cenedlaethol dengar a fyddai’n diogelu hunaniaeth y Cymry a chof y genedl. Yn sicr ddigon, fe lwyddodd i raddau mwy nag y medrai fod wedi dychmygu, hyd yn oed yn ei ehediadau lledrithiol mwyaf penboeth ac anghymedrol.\nGorfoledd bywyd Iolo a roes fod i’r unig basiant gwir Gymraeg a feddwn fel cenedl. Dyna pam – er gwaethaf ei holl ffaeleddau; ac ni cheisiaf wadu nad oes rhai amlwg – yr wyf yn un o’r rhai sy’n ymfalchïo ym modolaeth Gorsedd y Beirdd, yn ei phasiant a’i hysblander; ie, a hyd yn oed yn ei rhwysg. Dyna pam y bathais ymadrodd dau air a’i ddefnyddio’n deitl i drioleg lledhunangofiannol o’m gwaith a gyhoeddwyd ddechrau’r naw degau: ymadrodd sy’n ceisio cyfleu ei holl hanfod, fel y byddaf i yn synio am yr hanfod unigryw hwnnw. Sef ‘Cymreictod gweladwy’. Boed hynny ar lwyfan neu rhwng meini cerrig – a hyd yn oed, erbyn hyn, rhwng meini symudol o wydr-ffibr.\nDyma gyfuno’r lliwiau yn batrwm i’r llygad, yn wyrdd, glas a gwyn: ac ychwanegu swyddogion mewn porffor ac ysgarlad, a chyn-Archdderwyddon yn eu gogoniant hufen ac aur. At y rheini ychwanegwch ferched bach y Ddawns Flodau; cylch blodeuog yn eu gwalltiau a symudiad llyfn yn eu dawns; Morwyn a Mam urddasol a gosgeiddig i gludo Blodeuged a Chorn Hirlas; pâr o Gyrn Gwlad a thelyn, a dyna ein pasiant ni. Nid i glodfori rhyfel na mawredd na mawrdra, ond i ddyrchafu a gwobrwyo llwyddiant llenyddol, boed gan fardd neu lenor; meistrolaeth ar gerddoriaeth a llefaru gan lais ac offeryn, ac artistiaeth o bob math. Canys mae’n profi ac yn ymffrostio nad gwleidydd na milwr, nad gwladweinydd na brwydrwr, nad diwydiannwr na gwr yr aur, ond y sawl a brofodd ei fod yn feistr ar ei famiaith, yng nghyfoeth diderfyn ei holl agweddau, yw arwr y Cymry.\nAr yr un pryd, y mae’r Orsedd yn ffynhonnell anrhydedd; yn gadernid y traddodiad barddol a llenyddol; yn brifysgol y werin, ac yn gymdeithas lle mae cyfle cyfartal i bawb i gael dyrchafiad iddi ac o’i mewn. At hynny – ac fe fu, ac y mae, mawr, mawr angen am hyn – mae hi’n brif gaer i’r Gymraeg. Ys argreffir – yng ngeiriau englyn cywaith T. Llew Jones ac Alun Cilie – yn ei Rhaglen Gyhoeddi flynyddol:\nNid ei chledd ond ei gweddi – a’i harddwch\nI’r Gymraeg, rhag ei marw hi.\nO wefan http://www.cymmrodorion.org/\nAwdur RheolwrCofnodwyd ar 19/07/2016 Categorïau Hanes\nDan Nawdd Duw a’i Dangnef\nA ddatganwyd gan Iolo Morganwg ger bron Beirdd Ynys Prydain yng Ngorsedd Gyfarch ar Fryn Dinorwig yn Arfon\nac yn yr Alban Elfed,\npan oedd Oed Crist yn 1799.\nBlin ym mhob cwr, cyflwr caeth,\nEin byd gan anwybodaeth.\nDrwg a’i dras dewisasom,\nAr ddaioni ffroeni’n ffrom.\nDewis, nid golau diwall\nYn nhes dydd, ond nos y dall,\nRhyfel yn gawr sy’n rhwyfaw\nFal tonnau’r aig, fal draig draw;\nA’i ddefawd iddo’n ddifyr\nBod dros ei draed mewn gwaed gwŷr.\nAr ben pob cam rhy’r fflam fflwch;\nGwae’r eiddil a gâr Heddwch!\nEr maint ein gwae mae i’n mysg\nA gâr Hedd, a gair Addysg.\nEr maint budredd llygredd lwyr,\nYma soniant am synnwyr\nA diball wawl cydwybod,\nGair ei Naf, y Gwir a’i nod.\nDyred, o Dangnef dirion,\nAc â’th gais a’u llais yn llon.\nO’n beiau (drwg yw’r bywyd)\nI’r iawn bwyll arwain y byd.\nDangos dy ben ysblennydd\nO’th nef, O Dangnef, i’n dydd.\nLlef gadarn sy’n galw arnad\nYn glaer o bob cwr o’n gwlad.\nDyred, mae’r doeth yn d’aros\nMal claf am yr haf a’i ros,\nTro’n ôl wrth arch ein dolef\nI’n daear ni o dir nef.\nAwdur RheolwrCofnodwyd ar 07/07/2016 07/07/2016 Categorïau Hanes


Peiriant Tymheru Siocled , cyflenwr gwneuthurwr o Taiwan dosbarthwr cyfanwerthwr\nPeiriant Tymheru Siocled\nRydych chi yma: Hafan -> cynhyrchion -> Peiriant siocled -> Peiriant Tymheru Siocled\nRydym yn broffesiynol Peiriant Tymheru Siocled gwneuthurwr, cyflenwr a ffatri specilizing mewn cynhyrchu ac yn allforio ystod eang ffonio o cynhyrchion hyn ers blynyddoedd lawer, gallwn fod yn hyblyg ar eich anghenion busnes ac yn gwneud y cynnyrch yn ôl eich lluniau a gynlluniwyd, samplau customed, a gofynion manwl.\n1. Y tanc gyda mabwysiadu tymheredd graddio (tymheredd addasadwy) ar gyfer ogofa tan ddaear o ddirwy gwydredd siocled ddaear, trwy codi llais yn gwneud siocled yn cael prif swyddogaeth o degassing, dileu arogl ac atal y past o gwahanu olew a saim, ayb\n2. Mae'r haen tu mewn i'r tanc siaced yn dur di-staen, gall yr haen allanol hefyd yn dur di-staen neu haearn gyda phaent.\n3. Llawn awtomatig.\n4. Gwresogi trydan.\n5. Mae'r tanc siocled yn cael ei ddefnyddio ar gyfer storio o bast siocled grinded iawn i gadw tymheredd sydd ei angen o siocled. Gall y system rheoli tymheredd mewn peiriant cadw tymheredd gofynnol o siocled gan dymheredd rheoli dŵr yn yr haen siaced.\n6. Tanc siocled wedi oe swyddogaethau, cynnydd a chadw; gallwch osod tymheredd gofynnol ar banel rheoli.


Slotiau Am Ddim Ystafell Deganau Vintage\nHafanSlotiau am ddimGemau MultiSlotYstafell Deganau Vintage\nGêm Slot Am Ddim Ystafell Deganau Vintage\nCHWARAE Ystafell Deganau Vintage AR GYFER ARIAN GO IAWN YN:\nMae slot Vintage Toy Room yn mynd â chi yn ôl i'r amser pan oeddech chi'n blentyn. Dyma'r slot lle rydych chi'n rhyngweithio eto â'ch trysorau plentyndod llychlyd wrth i chi ddod â'r atgofion rydych chi'n annwyl iddyn nhw yn ôl pan oeddech chi'n blentyn. Mae'n slot fideo pum llinell rîl 25 llinell gyflog ac mae'n dod â gwerthoedd darn arian isel rhwng 0.05 a 2.00 ar gyfer y cyfuniadau buddugol posib.\nHeblaw am adfywio'ch atgofion pan oeddech chi'n blentyn, mae'r slot fideo hwn hefyd yn dod â chyfleoedd braf i chi y gallwch eu defnyddio i ennill yn aruthrol. Gall y taliadau gwasgariad yn unig fod hyd at 60 gwaith eich bet llinell tra bod y jacpot yn whopping 5000 gwaith eich polion.\nYn wahanol i'r slotiau fideo eraill sydd fel arfer yn dod gyda llawer o nodweddion a symbolau, dim ond dau symbol sydd yn yr Ystafell Deganau Vintage a dyma'r symbol gwyllt a'r symbol gwasgariad. Yn ôl yr arfer, bydd y symbol gwyllt yn disodli'r symbolau gwasgariad i gyd ond unrhyw linell gyflog weithredol i ffurfio cyfuniad buddugol.\nGellir dod o hyd i gêm slot Vintage Toy Room a'i chwarae am arian go iawn yn Super Casino yn Ennill ac EuSlot safleoedd casino.\nYn ogystal â hyn, hwn hefyd fydd yr un i sbarduno ennill y jacpot. Mae hyn yn digwydd pan fydd pump o'r symbolau hyn yn ymddangos yn y riliau gweithredol. Felly, gwyliwch allan am y gwyllt oherwydd gall fod yn allweddol i ddatgloi trysor eich plentyndod yn ogystal ag ennill y jacpot yn y slot fideo hwn. Mae'r symbol gwasgariad yn nodwedd cŵl arall y dylech chi gadw llygad amdani bob amser pan fyddwch chi'n chwarae'r Slot Fideo Ystafell Deganau Vintage.\nBydd glanio mwy na thri ohonynt ar y sgrin yn sbarduno'r nodwedd troelli am ddim. Yn ogystal â hyn, bydd y symbol gwasgariad hefyd yn sbarduno'r bonws crwn am ddim pan fyddant yn glanio ar y llinell gyflog weithredol. Bydd pob buddugoliaeth yn ystod y bonws rownd am ddim yn arwain at fwy o droelli ac mae ganddyn nhw luosyddion o hyd at drigain gwaith eich bet llinell gyfredol.\nChwarae Caribïaidd Paradise ar gyfer go iawn\nChwarae Glamour World ar gyfer go iawn\nTylwyth Teg y Goedwig\nChwarae Tylwyth Teg y Goedwig ar gyfer go iawn\nChwarae Slot Boss ar gyfer go iawn