`Pwy wers sy ‘da chi nawr?` holai Jâms Niclas – The Pembrokeshire Herald\nMISH RHAGFYR 1968 wedd hi. Finne newydd dreulio fy nhymor cyntaf yn y brifysgol yn Aberystwyth. Fel nifer o’m cyfoedion roeddwn yn awyddus i roi tro am yr athrawon fu yn fy nysgu yn Ysgol y Preseli yn ogystal â’m ffrindie o blith y disgyblion. I mewn â fi rhyw ganol prynhawn yn gwisgo jîns a rhyw grys ffasiynol yn ôl pob tebyg a thamed o whisgers ar fy nghern. Pwy ddaeth ar hyd y coridor tuag ataf ond neb llai na’r prifathro, James Nicholas. Rhaid cydnabod bod y coridor yn lled dywyll ar y gore.\nDyma fi ’n meddwl nawr y bydde Jâms yn siwr o ofyn i mi shwt oeddwn i’n setlo lawr, beth oeddwn i’n ei astudio, pwy oedd fy narlithwyr, pa feirdd oedd yn mynd â’m bryd, oeddwn i’n ymwneud â gwleidyddiaeth, oeddwn i’n aelod o gymdeithas Y Geltaidd a Thaliesin a chant a mil o gwestiyne eraill. Wedi’r cyfan roedd y gŵr o Dyddewi’n gyn-fyfyriwr ei hun ac wedi ennill gradd dosbarth cyntaf mewn Mathemateg yn y coleg ger y lli. Gwibiai hyn oll trwy fy meddwl. Esum i damed o banig. Credwn y bydde yn fy nhywys i’w stafell. Doeddwn i ddim yn anghyfarwydd â honno. Teimlwn fy ngheg yn mynd yn sych. Beth fedrwn i ei ddweud i greu argraff fy mod yn fyfyriwr cydwybodol? Thale hi ddim i fi sôn am y sbri a’r rhialtwch yn y Llew Du a’r Marine a’r Skinners.\nOnd daeth ymwared. Wyddoch chi beth oedd cyfarchiad Jâms Niclas wrth iddo edrych heibio i mi i’r pellter a fi nne wedi gadael yr ysgol ers yr haf cynt? `Pa wers sy ‘da chi nawr?` Dyna linell anfarwol. Oedd tywyllwch y coridor wedi’i wneud yn ddall i’r ffaith nad oeddwn yn gwisgo lifrai ysgol? Nid oedd wedi fy adnabod neu doedd e ddim wedi sylweddoli fy mod wedi gadael yr ysgol. Ond yn hytrach na’m cystwyo am grwydro ar hyd y coridor ar adeg gwers aeth yn ei fl aen heibio i mi i ben draw’r coridor rhywle.\nDaeth y stori honno i gof wrth wrando ar grwt hynaf Parc Nest, y cyn-archdderwydd Jim, yn traddodi darlith gyntaf Gŵyl Jâms yn Nhyddewi yn ddiweddar. Traethodd ynte straeon cyffelyb am hynodrwydd Jâms o’i brofi ad ei hun ac o brofi ad eraill. Daeth i’r casgliad fod yna ddoethineb yn ei ymddygiad ecsentrig. A gwir bo hynny. Fel Jim roedd Jâms yn gyn-Archdderwydd hefyd. Clywsom fod gan Jâms ddiddordeb ysol ym marddoniaeth T. S. Eliot a cherfl unwaith Henry Moore a’i fod yn gyfaill mynwesol i Waldo Williams. Dywedwyd wrthym fod ei gyfrol, ‘Cerddi’r Llanw’, yn hynod am ei bod yn gyforiog o gerddi serch i’w wraig, Hazel, tra bydde’r rhelyw o feirdd yn cyfyngu eu cerddi serch yn eu cyfrole i un neu ddwy.\nPan oedd yn athro ifanc yn Y Bala fe’i hyfforddwyd yn nyrys faterion y gynghanedd gan y rheithor Euros Bowen. Clywsom hefyd iddo fod yng nghanol aml i ymrafael i gynnal Cymreictod Ysgol y Preseli. Cofi af inne am gais un rhiant am i’w fab gael ei esgusodi o wersi Cymraeg ar y sail na fydde gwybodaeth o’r iaith o unrhyw fudd iddo yn ardal Glandŵr a thu hwnt. Bu llythyru brwd ac amrwd yn y wasg. Ni ddywedodd Jâms ddim yn gyhoeddus. Daliodd ei dir. Delai Jimmy i’r ysgol bob dydd â’i ddillad yn hade gwair i gyd. Gwnâi ddiwrnod o waith cyn brecwast.\nCafodd ei ddal yn gyrru tractor ar y ffordd o dan oedran wrth fynd mas â’r tshyrns. Yn ôl yr adroddiad llys roedd ei dad yn dal yn ei wely pan aeth y plisman i’r clos i chwilio amdano. Ni esgusodwyd neb rhag derbyn gwersi Cymraeg yn Ysgol y Preseli. Erbyn heddiw mae dros fi l o blant yn mynychu’r ysgol ac yn derbyn y rhan fwyaf o’u gwersi trwy gyfrwng y Gymraeg nid dim ond y wers Gymraeg yn unig. O edrych nôl ac wrth i T. James Jones ein hatgoffa mai yn Eisteddfod Genedlaethol y Ffl int 1969 yr enillodd Jâms Niclas y Gadair, wedi’i symbylu gan gerfl un o’r fam feichiog, mae’n rhaid mai gwewyr y creu oedd yn ei dywys pan na wnaeth fy adnabod ar goridor Ysgol y Preseli. Am hynny dwi’n madde iddo!


Cywain yn helpu busnes blychau cig oen newydd i baratoi at y Nadolig | Cywain | Menter a Busnes\n‘Cig oen i ddathlu’r Ŵyl’ – dyna’r neges gan y fenter ‘archebu cig drwy’r post’ newydd – Cig Oen Tŷ Unnos.\nGyda chymorth y prosiect bwyd-amaeth, Cywain, mae’r brawd a’r chwaer o Geredigion Lisa ac Owen Jones, wedi ffurfio partneriaeth i geisio cynyddu’r elw a wnânt ar eu Cig Oen Cymru PGI, ac i ddangos i gynulleidfa ehangach mor uchel yw safon Cig Oen Cymru a pha mor hawdd ydyw i’w fwynhau mewn cymaint o wahanol brydau.\nY brawd a’r chwaer yma yw’r seithfed genhedlaeth i ffermio Fferm Penlanwen yn Llanddewi Brefi lle maent yn cadw diadell o 1,000 o ddefaid Mynydd Cymreig wedi eu gwella.\nMeddai Owen “Roeddem yn cynhyrchu cig oen i’r farchnad dramor eisoes, ond y syniad oedd ceisio cael mwy am ein cig oen. Felly, aethom ati i werthu’n uniongyrchol i’r cyhoedd hefyd.”\nMae ŵyn Tŷ Unnos yn cael eu lladd a’u prosesu yn lladd-dy Cig Oen Caron yn Nhregaron, cyn cael eu hanfon yn gyflym gyda chwmni cludo i gwsmeriaid ar draws y Deyrnas Unedig\nMaent yn awyddus i dargedu cwsmeriaid ar ben uchaf y farchnad yng Nghymru a thu hwnt, ac mae Cig Oen Tŷ Unnos yn dechrau cael ei werthu yn ne Lloegr yn barod, lle mae safon y cig yn dechrau tynnu sylw.\n“Ar hyn o bryd mae mwyafrif ein cwsmeriaid yn Llundain a Chaint, ac maent wedi dod atom yn bennaf drwy enw da ac argymhellion personol.”\nYn ddiweddar, lansiodd Owen a Lisa eu gwefan www.tyunnoslamb.co.uk lle gall cwsmeriaid archebu cig a dysgu rhagor am yr ardal brydferth o gefn gwlad lle mae’r cig oen blasus yn cael ei gynhyrchu.\nI helpu pobl i feddwl am syniadau newydd, byddant yn rhoi cyfres o ryseitiau blasus ar y wefan.\nYn draddodiadol, twrci yw’r hoff gig i’w fwyta ar ddiwrnod Nadolig, ond mae Lisa ac Owen yn gobeithio y bydd pobl yn ‘dathlu’r ŵyl gyda phryd o gig oen’ hefyd\nMeddai Owen, “Gobeithio y bydd pobl sy’n chwilio am rywbeth gwahanol ar ôl bwyta twrci ddydd ar ôl dydd dros y Nadolig a’r Flwyddyn Newydd, yn ystyried pryd o gig oen. Gallwch wneud cymaint â’r cig yma; o rostio coes a gwneud caserol i gynhyrchu prydau bach ysgafn.\n“P’un a ydych yn cynhyrchu cig dofednod neu’n cynhyrchu math arall o fwyd, mae’r Nadolig yn amser pwysig i bawb yn y diwydiant ffermio am ei fod yn un o’r prif achlysuron y bydd y teulu’n dod at ei gilydd o amgylch y bwrdd.”\nEfallai bod y Nadolig yn dynesu’n gyflym, ond mae amser o hyd i bobl gael gafael ar Gig Oen Tŷ Unnos blasus ar gyfer cyfnod yr ŵyl. Rhagfyr 14 yw’r dyddiad olaf i’w archebu er mwyn ei dderbyn cyn y Nadolig.\nAm eu bod wedi eu magu ar fferm y teulu, mae Owen a Lisa’n gweithio’n frwd i wella ei amgylchedd, yn ogystal â helpu i symud diwydiant ffermio Cymru yn ei flaen.\nMae’r fferm hon yn ymestyn dros 560 erw uwchben Cwm Teifi – lle mae’r tir yn codi o 650 i 1,300 troedfedd uwch lefel y môr – ac mae hi yn ei blwyddyn gyntaf o gynllun gwella cynefin ac amgylchedd Glastir Uwch gan Lywodraeth Cymru.\nAc mae Lisa, sy’n gweithio i’r cwmni systemau adnabod a rheoli da byw Shearwell Data, yn un o aelodau’r Academi Amaeth 2017. Dan arweiniad Cyswllt Ffermio, mae’r rhaglen fentora a datblygu arweinyddiaeth yn anelu at ysbrydoli’r genhedlaeth nesaf o arweinwyr, arloeswyr ac entrepreneuriaid gwledig.\nFelly, gan roi’r flaenoriaeth yn gadarn ar ystyriaethau amgylcheddol, maent wedi dewis math arloesol o flwch oer ar gyfer cludo eu cig oen. Mae’r bocsys ‘gwlân oer’ wedi’u hynysu gyda gwlân sy’n cadw’r cig ar y tymheredd cywir am 48 awr.\nMeddai Owen “Nid yn unig y mae’r ynysiad gwlân yn gynnyrch ecogyfeillgar, mae’n cyfateb yn naturiol gyda’n steil a’r farchnad safon uwch yr ydym yn anelu amdani.”\nCawsent gymorth i greu brand Cig Oen Tŷ Unnos gan Cywain – sef prosiect sy’n cefnogi datblygiad marchnadoedd newydd yn y sector bwyd-amaeth.\nMeddai Owen, “Mae Cywain wedi bod yn wych, maent wedi ein helpu i gychwyn ac i frandio, ac maent wedi gwneud hyn oll yn bosibl.”\nMae wedi bod yn brosiect cyntaf hefyd i Reolwr Datblygu newydd Cywain, Marial Edwards.\nMeddai Marial, “Mae’n bleser gweithio gyda Lisa ac Owen, mae ganddynt gynnyrch gwych a gweledigaeth glir am y ffordd y maent eisiau symud eu busnes yn ei flaen.”