Дикача гIишлонхочун дукха мах ба — Сердало\nДикача гIишлонхочун дукха мах ба\nМасса йолча ханашкахьа веза а сий долаш а хиннав гIишлонхо. Дикача гIишлонхочун мах лакха хиннаб дилла а. Ший кулгашца хIама хьаде ховш волча сага атта дуъ вахар. Ишта хиннад из массаза а. Из говзал йоацаш цIаккха а боахабеннабац нах укх дунен тIа, е боахалургба аьлча бакъ а хеталуц.\nХьалха, Дала адам кхеллачахой, шоашта малхах, догIах, лайх, йIовхалах, шелалах, гIаьрахой зуламех, оакхарех лорабалар духьа цхьацца чуIе, лаьттах толаш яха а, тIаккха, бунаш е а, тIехьагIо цIенош де а болабеннаб нах укх дунен тIа шоай баха безандаь. Саг массаза а чуIе моттиг езаш хьавенав укх дунен тIа ваьлчахой, бакъда ма хетта из вIаштIехьадоалаш хиннадац дунен дахарца эггара хьалха болабенначар. Тахан а, шоашта ма хетта цIа де а е ков чудерзаде а вIаштIехьа ца доалаш нах нийслу вайна юкъе, хIана аьлча, цхьатарра латтац зама а, наха юкъера гIулакх а, наьха хьал-таро а. Бакъда, гIишлош хьалйотта ховш волча сага наха болхбий ахча Iалаш а дий, тIаккха шийна боахам булл. Хьал-таро дика деце а шийна болх хьабе ховш хиларагI хьабеча болхлошта дала дезар чу а дусаш, цох эша кхоачам Iалаш а беш цIенош хьалду цу тайпарча сага.\nВай хана тархьархоша, тохкамхоша беча балхах, хьалха дIаяхача кхерий заман дукха, нах баьха хилара белгалонаш; аламбекъаш, бурбоарзаш, хьагIараш, чурташ, селингаш хинна хилара лар гучайоал. Царех цхьаццаяраш тахан а эзараш шераш а даьнна латташ я укх дунен тIа. Цо хьахьокх, эзараш шараш хьалха хинна вай дай гIишлош яра балха говзал лакха йолаш, из дика караерзаяь хинналга. ХIаьта вIалла гаьна ваха а ца везаш вай мехка а латташ я пхи бIаь шу, эзар шу, кхы дуккха шераш хьалха а яь гIалаш, ердаш, овттадаь аламбекъаш. Бакъда, гIишлош йоттара говзал даьша шоай тIехьенга а кхоачийташ ноахалга кхаьчаяле а, вай гIалаш а, иштта уж санна кхычахьа дунен тIа латташ йола тамашийна гIишлош а йоттара говзал тахан а дунен Iилманхошта ма ярра гучаяьланза, тохкаш я.\nМоллагIа шахьар, юрт, гIала Iоюллаш хилча тарон кхоачам бале хала а доацаш, дуне мел латта ягIарг а йолаш моллагIа хIама хьалъе аьттув ба наьха тахан. Бакъда цу гIулакха дика говзал йолаш гIишлонхой эша. Укх дунен тIа нах баха хайшачахой гIишлонхочун сий а деш, из веза а лоархIаш, цун мах а луш хьадоагIаш таханарча денга даьннад из гIулакх. Мел дукха хьога таро, ахча дар аьнна пайда бац, из дIаделча лерттIа дукхача шерашка латтаргйолаш гIишло хьалъяра говзал йола нах ца хуле. Цудухьа эшаш ба гIишлонхой, цар болх а из бахьан долаш ба наха эшаши, лоархIаши, сий деши.\nХьалха дIаяхача заман чухь хинна гIишлонхойи вай заман гIишлонхойи цхьатара бац. ТIехьарча хана дукха хIама хувцаденнад дунен тIа, дукха говзал яьржай адамашта юкъе. Вахача моттигашка хьежжа хьалъе езаш хIама хилча, хина кхоачам ба е бац, фо цIена хилар цахилар теркалде дезаш, лаьттан бIал чIоагIа ба е бац ха дезаш хул. ХIара денна хIана ялац ала керда хIамаш хьагучаювл гIишлонхой балха тIа. Цудухьа из шеяр, дикагIа, нийсагIа хургйолча тайпара дIаоттаергйолаш тохкаш, цу тIехьа эша говзал караерзаеш, дешаш хул болхлой. Хийла нийслу, хьалха сага вIалла ца хеза чоалхаш.\nЦхьа ха яр, гIишлонхо аьлча, духхьал цIа хьалдогIаш вола саг ва-кх из, аьнна, наха хеталуш. ХIаьта хIанз дикка эргадаьнна хувцаденнад цу деша маIан. ГIишлонхо аьлча, массаболча балха оагIорахьа говзал йола саг дагавох наха. Деррига балхаца дувзаденна мел дола хIама цун хов аьле хеталу. Из да, наха ди тIехьа хIама хьатIаIомадеш хилар. ГIишлонхой-м, тайп-тайпара хул: уж ба хургдолча цIеношта чIоагIалда (проект) хьаераш, кхера, кирпишк, долдаш (блоки) дIайоттараш, саркхал (бетон) йоттараш, тIера гIат дIакъовлараш, тхов бераш, чура балхаш дераш, цIен хьоахам бераш, ий тохараш, ток, газа, хий чудулараш, кор, ниI оттадераш, мухь дIа-хьа кхухьача машенаш тIа болх бераш, иштта кхы а уж йоацаш дукха говзалаш я ГIишлонхочун. Уж мел дола балхаш хьадеча сагах гIишлонхо оал вай. ДIауйла йича харцахьа а дац из.\nНагахьа санна дог а лазаш, бе ма беззара цIенача уйланца, дег чура вай уж гIишлош хьалъеш хилча, цу цIеношка моллагIволча сага ваха догдоагIаргда. Хийла гIишлонхочо ше а оал, хала яле а наха эшаш говзал я шоайяр, аьле. ХIара ший гIулакх дезаш вола гIишлонхо ше хьийгача къина чаккхенга хьежжа гIадводаш хул. ХIана аьлча, ший кулгашца ше цхьаккха хIама доацаш даьсса иллача лаьтта цIа хьал а дегIа, цу чу баха, раьза а болаш нах дIачу бахача, кхы хозагIа а дега товр долашагIа а фу хургда сага. Цудухьа гIишлонхой а хила беза шоай болх дог цIена хьабеш, уж дIаоттабаь да а хила веза царна доагIа напагIа ханнахьа дIалуш а, цар мах ховш а. Дийшача наха а цу тIехьа дукха кхайкамаш ду вайга.\n«Дала йоах сийдолча Къуръан чухь: «ХIай има дилла нах, оашош яь чIоагIонаш кхоачашъелаш». Цудухьа Даьлацеи, нахацеи воаш яь чIоагIонаш кхоачашъяр вайна тIехьа декхар да. Иштта ер болх бергба аз аьнна болхлочо яь чIоагIо а ер болх Iа хьабича аз еррал мах дIалургба хьона аьнна дас яь чIоагIо а, — из я кхоачаш ца йича Далла хьалхишка хоаттаме отташъяр. Даьлера салам-моаршал хилда цунна, вай Элчас аьннад: «Болхлочун ший йоал дIалелаш, хьацар докъадалале хьалха». Из дIа цадалар зулам хилар белгал доаккхаш цхьакханахьа а аьннад пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна. «ВIаьхий саг наьха декхар дIа ца луш, тIехьтотвалар зулам да шоана». Цудухьа вай я чIоагIонаш кхоачаш а еш, воашта Даьла раьза хургвола никъ лохаш хила деза вай», – йоах, Магасерча маьждига имама Мержой Адама.\nЛерттIа боаггIача тайпара гIишлонхочо шоай болх хьабеш хилча шахьараш, гIалаш, юрташ хозлу, наха из дIа а вех. Бакъда, ше дер дукха сагота воацаш, талмаста деш хилча наха тийшаболх бу цо. Цудухьа моллагIа дика болх хьабеш вола гIишлонхо шийх доаккхалде йиш йолаш ва, хIана аьлча, цо хьийга къа бахьан долаш сибат а даьле хоза тоа а бале дIаотт мохк.\nЦкъамарк вицлора. Россе гIишлонхочун ди дезду хIара шера август бетта шоллагIча кIирандийнахьа. Укх шера из нийсденнадар август бетта 11 дийнахьа.\n← Республика Ингушетия готовится к проведению масштабного мероприятия Всероссийской переписи населения, которая состоится с 1 по 31 октября 2020 года\nСурхо тIара Яндаре дIабодача новкъа знакаш Iоовттаяьй →


Оьрсийчоь - Пионтковкий Андрей, политолог, журналист, 2014\nКест-кеста бовлу Нохчийчоьнан олалле йоьрзуш лаьтта Оьрсийчоь олу политикаш оьрсашлахь. Царех ву деношкахь шен рогIера артикл арахецна журналист, либерал, «Яблоко» партин декъашхо Пионтковский Андрей а. Путин Владимиран а, Кадыров Рамзанан а юкъаметтигех лаьцна дийцира цо Маршо Радиона.\n«Дантонан цIий ду хьан садукъдеш, зуламхо...» аьлла ша оршотдийнахь Каспаров.ру сайтехула яржийначу артиклехь Пионтковскийс хьадо мила ву президентна Путин Владимирна Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, мел кхераме ду Кремлна иза даржах вохор боху хаттар.\nПолитик Немцов Борис вер толлучу Федералан кхерамзаллин урхалло (ФСБ-но), Пионтковский Андрейна хетарехь, «юкъараллин кхетамехь кхуллуш ю зулам дина хила тарлучу нахана тIера Кадыров Рамзанна тIейоьду зIе: Дадаев-Геремеев-Делимханов».\n«Тахана «Кадыров» цIе йолу проект дIакъовла гIортахь, Оьрсийчоь Нохчийчуьрчу шолгIачу тIеман эшаме а, кхоалгIа тIом дIакхайкхоче а кхочур ю. Иза уггаре эшначу 1999-чу шеран вочу позицешка хьал юхадалош нисло.\nЦул совнаха, «1999-чу шарахь даймохк кIелхьарабаьккхина» цо олуш волчу Путинна еш юьззина политикан делегимитизаци а ю иза». Иштта боху Пионтковский Андрейс.\nМаршо Радион къамел хилира хьал шатайпа а, майра а дийцаредечу политикца Пиантковский Андрейца.\nПионтковский: «Къайле яц, Москох къовсам лаьтта ФСБ-ний, Кадыровний юкъахь. Немцов Борис верна веккъа цхьа Дадаев бехке а вина соцуш яц ФСБ, цо Кадыровна герга болу кхин а лакхара нах бу – шен Кадыровн биста кхаччалц – бехкебеш.\nПутин оцунна ма-хуьллу дуьхьаллаьтта. Путин Кадыровх алссам возуш ма ву, Кадыров Путинах возучул а дукха. МутIахьалла тIекIаеш, Нохчийчохь олалла латтор Кадыровга а делла (Кадыровс, ша Оьрсийчоьнна муьтIахь хиларал а хьалха Путинна муьтIахь ву ма олий), Путина шегахь иллюзи кхобу, ша нохчийн проблема кхочуш йича санна. Ша Нохчийчоь олалле ялийна, тIамехь толам баьккхина, вай паргIат даьхна террорхойх, боху цо.\nДагадогIий шуна, муха болабелира Нохчийчохь тIом? Оццу ФСБ-но цIенош лелхийтира, Басаев Дагестан яккха вахийтира, тIаккха халкъана хьалха хIоттийра вевзаш а воцу стаг, хIара ву вайн Турпал, кхо вай террорхойх лардеш ду, аьлла.\nПутинан политикан а, моралан а легитимизаци йозу цо Нохчийчохь тIом а болийра, толам а баьккхира бохучуьнца. Цундела Кадыров зуламхо ву аьлла дIакхайкхор, я иштта дIа даржера дIаваккхар – иза Iаламат боккха эшам бу Путинна».\nТахана федералан кхерамзаллин сервис (ФСБ)? Путинна Кадыров Рамзан мел чIогIа оьшу гушшехь, цунна тIекхачош йоллу Немцов Борис веран ларш. Оцу хьоло гойту Кремл шина декъе екъалуш юйла, цхьа дакъа Путинна дуьхьал ша хIоттош дуйла.\nХIоьттина хьал кхетош хила тарло нохчаша а, царна ца хьогийла дац гIаьттинчу къовсамехь Кадыров а, цуьнца цхьаьна Путин Владимир а эшарх, цул тIаьхьа дика хийцамаш дахаре биссарх а, боху Пионтковский Андрейс.\nПионтковский: «Шеко а йоцуш, диктаторна дов ду кхайкхош. Ткъа Нохчийчохь а нах, гарехь, Москох а санна, леррина терго еш Iа хуьлуш долчух. Резабоцурш цигахь а ма буй дуккха а, цундела цигарчу адамашкахь а бу шайн сатийсамаш.\nТкъа Нохчийчохь-м иза хила тарлуш муххале а ма дуй. Оьрсашца шу дуьстича, шун цкъа а паччахьна тIегIиртина дац. Оьрсашлахь лелла паччахьан культ шуьца хилла яц. БIешерашкахь тайпанашкахь даьхначу аш цкъа а къобал ца вина массарна тIехула лаьтта эла.\nЦундела, хьанна хаьа итт шарахь халкъана тIехь кхаьбначу Кадыровх хIун хуьлу а? Бакъду, хьалха федералашка шуна тIехь эрдоккхуьйтуш хилла, тIаьккха шу оцу балех дохуш, «Кадыров» проект кхоьллина. Оцо юхьанцарчу ханна беллачух тера ду Кадыровн гонна халкъалахь ша беза бу моттуьйту некъ».\n"Путин вужур ву, Кадыров вожахь"


Кара-Бирюк — Википеди\nКара-Бирюк (оьрс. Кара-Бирюк) — Российн Федерацин Аштаркханан областан Ахтубинскан кӀоштара эвла.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кара-Бирюк&oldid=7895372»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 23 февраль, 12:12.


Нохчийчоь -- Полше а, Германе а нах кхачабо шаьш, аьлла, базарахь дIатоьхна хаам, Соьлж-ГIала, ГIадужу-бутт, 2013.\n«Полшин Арахьарчу Мехкийн ЛадогIархошна» цIе йолчу радионо хаам бира деношкахь, тIаьххьарчу 18 баттахь махка кхача гIертачу 52 эзар мухIажирна доза дихкина шайн пачхьалкхо, уьш берраш а санна нохчий а бу, аьлла. Полша, хууш ма-хиллара, Оьрсийчуьра уьду нах Европе кхочу ков ду дукха хенахь дуьйна. Амма оцу махка кхача атта дац мухIажиршна, ткъа кхин а хала ду, цигара дIа Германе я кхечу махка дехьабовла. Лецначу нохчех яьхна ю Полшера набахтеш.\nПана мехкашка дIаоьхучу нохчаша бетта чохь шайх мукъаюьту Нохчийчуьра гIеххьачех цхьа юьрт. Европа цхьаболучарна таръелла туьйранахь юьйцу дешех-детех Iанаяхана Эльдорадо. Вукхарна? Вуьйш, уьш жимаха дакъа делахь а, Кремлан а, Кадыров Рамзанан режиман а къизаллах уьдуш, дIаоьху Европе.\nНохчаша лоьхург мухха а, хIуъа а делахь а, Оьрсийчуьра водучунна Европан кор а, неI а хилла лаьттачу Польшина оьшуш нах бац цхьана а тайпа мухIажирш. Царех ма-хуьллу шайн пачхьалкх лар а йо Iедало.\nПолшин дозалардархойн пресс-гIоьнчас Голиас Агнешкас хаам бо «Полшин Арахьарчу Мехкийн ЛадогIархошна» цIе йолчу радионехула, махка кхача луучех дукхахболу нах дозанал чоьхьа ца бовлуьйту шаьш, цаьргахь визанаш хуьлуш яцарна, бохуш. Делахь а пачхьалкхе дIа а кхаьчна, цигарчу Iедале тховкIело а ехна, жоп лардеш ву таханенна 14 эзар стаг.\nВуно дукха нохчий бу Полшано, шен доза хадорна бехке а бина, депортацин набахтеш чубоьхкина а.\nОьрсийчоьнах я Нохчийчоьнах дерг аьлча, цигарчу хьаькамашна кIезиг бала бу махкара веддачу стага ловш йолчу халонийн. Цундела эзарнаш бу Полшера хьовха, кхечу мехкашкашкарчу набахтешкахь а хан токхуш. Амма царна хаьа Кадыровн администрацин я Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан шайх дог ца лозий – цундела цара са а ца туьйсу децIарчу гIоне, ткъа и гIо кхачаре догдоху оьрсаша йохийначу Ичкерин Европехь бехачу векалшкара.\nПолшехь Ичкерин хьукматан векала Мицаева Рубатис кIира даьккхина бухарчу мухIажирийн гIайгIанаш толлуш а, цигарчу Iедалца дийцаршка юьйлуш а.\nЦо иштта довзуьйту Полшехь шена гина хьал.\nМицаева: « «Цигара хьал чIогIа халонгахь ду. Вайн бераш, зударий, дуккха а, набахтешкахь бу цигахь Германе кхача, Белге кхача, Норвеге кхача гIерташ. Лоьцуш, и нах чубухку, зударий а, бераш а. Цхьа агигиена а яц царна чохь. Хала бохку вайн нохчий.\nТхуна хууш цигахь 7 депортацин набахте ю.х лебеш, схьабалош цхьа нах бу Нохчийчохь, Германино т1еоьцу, ахча-хьал а до, латтанаш а ло, бохуш. Шайна дахар аттачу даккха схьаоьху тIаккха нах. Баккъал а проблемаш а йолуш, нохчийн пачхьалкх паргIат хуьлийла лаьа аьлла, Iедало шайца гамо лаьцнарш дукха бац оцу нахалахь.\nТкъа Полшена хаа ма ца хаьа, муьлхачу бакъдерг дуьйцу, мила харц луьйш нисло. СхьабогIучарна кхерамаш туьйсу, ма дийцалаш бакъдерг, шу Ичкерехьа дуй хаахь, тIелоцур дац шу, бохуш.\nЦундела кхузахь а ца баьхьа нах дерг ма-дарра дийца. Мухха а делахь, «нохчий боцу Нохчийчоь» олу шайн программа ю-кх гIазакхаша дIахьош. Бизнес а ю. Цхьана стагера Полшин дозане валориг 1000 евро доккху. Бухахь, ГIалахь, лаьтташ таксисташ бу, цара нах Белорусе балабо, шуна Европе некъ биллина бу, олий. Нах лебеш бу. Бац царна кхин дIабаха аьтто, уьш бац мехкаша чубуьтуш. Амма нах шайн цIенош, дерриг а дораха дIа а доьхкина, арабевлла.\nТкъа хьаннашкарчу кIентийн гергарнаш, баккъал а цIахь хьийзош берш, тIе ца оьцу цундела Европехь. Шаьш хьанна тIебаха беза а ца хууш, тахана чIогIа балехь бу вайн нах. Некъ лаха безаш бу-кх Полшин Iедалца хьалхабевлла лелачу наха. И набахтешкахь болу зударий, бераш арадахархьама болийна болх бу хIинца. Баккъал а дIабаха йиш йоцуш нах а бу царалахь. Уьш тIепаза бойур бу юхаболхахь".\nМуха новкъавала веза Нохчийчуьрчу Iедало виттане а ваха вуьтуш воцу стаг, цуьнан политикан кхетам бахьанехь иза вен хьийзош велахь, хIун дан догIу цо, Полша хуьлда иза, я кхин Европера мохк хуьлда, шена цигахь тховкIело лург, аьлла а хаьттира Маршо Радионо Мицаева Рубатига.\nМицаева: «Ишттачо ша дозане схьакхаьчча, политикан тховкIело йоьхуш, цхьаьнгге а ла а ца дугIуш, лечкъа а ца деш дIадийца деза дерг. Нохчийчуьра Iедал - гIазакхийн Iедал ду, цигахь массанхьа а, хIора юьртахь а ю ФСБ, цара ша ваха ца вуьтийла, стенна ца вуьту дIадийца деза.\nТкъа ас а, Ичкерин кхузарчу векалша а тоьшалла до оцу стагах, иза мила ву, стенах ведда веъна. Цунна иштта гIо хуьлу. Ткъа цIахь дика дац, тхуна кхузахь, дикачехь, даха лаьа аларх чу ца вуьту кхузахь ваха".\nПолшел тIаьхьа нохчийн мухIажирша чукхача гIертарца холчу лаьцначех ю Германи. Цигахь 2000 стага йийхира стохка тховкIело, ткаъ кхушара ехна 12 эзарно.\nОцу терахьаша, уьш дуьстича-м муххале а, гойту мел онда къовлуш бу адамашна логашад шайн даймахкахь. Цундела Европа Iойла дац деккъа дIа шега орца доьху нохчий юха а лоьхкуш, ша маршонийн кхайкхамча а, паргIатонийн верас ю бохуш цо делахь. Иза гуш а, хазош а хила еза Оьрсийчоьнна а, дерриг дуьненна а нохчашна шайн децIахь Iедало гатто экккхийтинийла.\nИ ойла кест-кеста хазайо Маршо Радионо а, кхечу дукха а йоцчу хьостанаша а. Амма мохь боцу аз а хилла буьсуш бу мухIажирийн оцу тайпанара леткъамаш.\nНохчий балебевлла Полшина


II дакъа. Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу адам ларар.\nКхуззахь билгалдаккха деза, адам ларар массо а къаьмнийн синмехалла хилар. Бакъду, цхьайолчу юкъараллашкахь стаг, иза муьлхачу социальни тобанна юкъавоьдуш ву хьожжий, лоруш хилла. Масала, лайбацоран пачхьалкхашкахь – аьр вай, Ширчу Римехь – аристократех верг лоруш хилла, вацошверг хьайбанан хьолехь хилла. Я кхин а гергара масал далор вай. Россехь ткъаессаналгIачу бIешаран 60-гIа шераш дуьйладаллалц лаьттина крепостни бакъо. Оцу «бакъонца» хьоладайша шайн долахь болу ахархой бухкуш а, жIаьлешца я кхечу хIуманца хуьйцуш а, шайна луъу таIзар царна деш а хилла.\nИ тайпа социальни декъадалар доцчу нохчийн юкъараллехь муьлххачу а стеган, иза къиэн, заьIап, шен схьавалар доккхачу я жимчу тайпанах хиларх, кхечаьрца нийсса бакъонаш а, цуьнан оьздангалле хьаьжжина сий-ларам а хилла. Стаг маттаца, куьйгаца я кхечу кепара сийсазвар магош ца хилла.\nИэхье а, дукха хьолахь цIий Iанорца бен дIа ца доьрзуш а хилла стеган куй божор, гIодаюкъ ястар, зудчунна тIекховдар, царах терра кхин а.\nГерзаца стагана ницкъ барца нийсса лоруш хилла стаг дашца сийсазвар а. Цундела стага шен дош лардеш хилла, ура-атталла шен мостагIчуьнга вистхуьлуш а оьзда доцу дош ца долуьйтуш.\nХIокху тIаьххьарчу шерашкахь телевиденехула наха вовшашка эвхьаза, маьттаза хабарш дийцар – иза вайн къоман оьздангаллин бехкамаш гIелбаларан билгало ю. Иштта луьйчара йохайо вайн дайша эзар шерашкахь йина оьздангаллин чIагIонаш, оьздангаллин керташ.\nАдаман дахаран мах Iаламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а хIуьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена тIехь чIир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми тIе а вуьллий, валош хилла цига. «ХIара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхидIа дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела паргIатваккха хIара», – бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, чIирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла — 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.\nСтагаца болу лерам цхьамма бохийча, цунна дечу таIзарийн система дика билгалйина хилла вайнехан. Масала, дашца стаг сийсазвича, цунна лерина таIзар я, маслаIат деш хилча, бала беза там билгалбаьккхина хилла. Нагахь тIара тоьхнехь, цунна шен там хилла. ХIусам эвхьаза яьккхинехь (масала, ша хьошалла лелочу хIусамерчу йоIана тIехьаьвзина, и. дI. кх. а), тIера хеча йоккхуш хилла. Изза деш, я чов еш, я вуьйш хилла зудчух куьйгаш тоьхча, я и сийсаз йича.\nЗударшца доьзна хIума Iаламат лерина а, чIогIа а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха гIорасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгIа делахь, зуда — иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар — иза даккхийчарах зулам ду.\nСтеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна тIе куьг кховдо йиш цахилар — иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.\nНохчийн къоман философехь йоккха меттиг дIалоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» — оцу дашехь вайна «са», «цIий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, цIийца а доьзна ду. «Сий» — иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь тIелаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш IаIийна дикчу гIуллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен дIаяхна дика цIе а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина дIалела юьхькIайн а хилар ду.\n«Сийдоцу стаг» — вай билгалъяьхна и агIонаш (оьздангаллин декхарш, дикчу гIуллакхийн мохь, дика цIе, кIайн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостагIех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:\nСтеган сий дайа гIортар (дечуьнца я дашца) и стаг верал дайн ца хетта нохчашна. Дукха хьолахь кхечун сий дайа гIортар и стаг верца, цIийца дIанисдеш а хилла. Ткъа шен сий а, шен ворхIе дена, ворхI тIаьхьенна хьалха жоьпалла а долу стаг кхечун сий дайа гIуртур а вац. ХIунда аьлча, кхечун сий а дойуш, сийлахь хила йиш йоцу дела. Боккъал дерг аьлча, цхьаьннан а таро а яц кхечун сий дайа, и дан гIерташ цо дойург шен сий ду.\n«Стеган сий» бохучу кхетамна гонаха ю кхийолу оьздангаллин синмехаллаш а.\nУггар хьалха кхузахь хьахо йогIу стеган маршо. И мехалла нохчашна уггар а коьрта хилар гойту вайн нохчийн вовшашка салам далар иштта дIадолалуш хиларо:\n«Маршалла ду хьоьга!» — олу стага ша дIа вистхуьлуш.\n«Делера маршалла хуьлда хьуна!» — цуьнга жоп ло вукхара.\n«Марша вогIийла!» — олу хьеше.\n«Марша Iойла!» — стаг дIавоьдуш, буха буьсучаьрга.\n«Марша гIойла!» — жоп хеза дуьхьал.\nОцу гIиллакхо гойту могашаллел а (оьрсаша, масала, «здравствуйте» олу), машарал а, кхечу диканал а ша шен лаамехь, коьртамукъа, маьрша хилар нохчийн стагана деза хетта хилар.\nАмма маршо — иза стага шена луъург лелор дац. Маршо — иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар — иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар — иза къоман оьздангалла йохор ду.\nСтеган маршо — ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду.\nБакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. ХIунда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (Iаламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан…) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн Iедална кIелхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна хIума данне а доцуш я кIезиг долуш, Дала кхоьллина ду. Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза дIа а кхелха…\nЦундела маршо — иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена тIелацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага тIелоцучу декхарийн гуо — ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.\nШена тIехь цхьа а декхарш ца гар — иза, маршо йоцуш, цуьнан бIостанехьа болу кхетам бу. Шен дегIан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар — иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа агIо. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла цIера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а:\n«…Цхьа къам дара, ницкъ баран психологина къар ца луш, — къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара… Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукхавезийта гIерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара». (А. Солженицын. «Архипелаг ГУЛАГ»).\nМаршо — адамашна Дала, хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, — шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха. Маршо стагера дIаяккха гIертар Iаламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан бIешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам — Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, — Iожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я Iожалла!» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен Iалашоне ца кхачахь, дийнна халкъ хIаллакьхилла дIадала деза бохург. Iожалла – иза халкъо шен гIиллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар ца кхоор — иза хIорамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла.\nКхузахь Iаламат мехала ду аьлла хета има диллинчу нахана маршо — иза уггар хьалха Далла Iамал ян, цIена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.\nМаршо — иза философски кхетам хилла ца Iаш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан Iедал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу паргIатоне кхача исторически хьелаш дацара хIетахь.\nМаршо — иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел паргIатонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша. И синмаршо ю лакхахь вай хьахийначу оьрсийн яздархочунна нохчашкахь гинарг а.\nВайн къоман дахаран коьртачарах цхьа лехам нийсо хилла. Харцлуьйш волчу шен гергарчу стагехьа гIо даккхар – иза иэхь хилла. Мелхуо а, харцлуьйш волу стаг сацош хилла, шен волчуьнга дIа а хьевеш. Иза кхетавой, човхавой а сацош хилла, ца сецча вуьйш меттиг а нисъелла. ДIахьеван верас воцу стаг хила йиш яц аьлла хетта нохчашна. Цундела кхолладелча санна хета, тахана вайна беламе долу: «Гитлер, шен волчуьнга дIа а хьевина, сацавайта веза», – боху алар.\nДIаяханчу заманахь оьздачу наха девнехь а ларъеш хилла нийсо. Иштта, боккъал а хилла хIума ду халкъалахь дуьйцуш дисина. Цкъа цхьана жимчу шина стеган дов даьлла хилла. И шиъ шайн юкъаметтиг латарца къасто юьстахваьлла. Амма цхьаьнгахь шаьлта ца хилла. ТIаккха шаьлта йолчо, довхочунна ша чов йича, иза цуьнга дIаелла: «ХIан, хIинца ахь тоха», – олуш. Схьа а эцна, кхунна тоха а тоьхна, шаьлта юхакховдийна вукхо. Иштта, вовшашка а кхийдош, и цхьа шаьлта йиттина цу шимма, чIогIа эшна, шаьш лаьтта вожжалц. Царах цхьаъ кхелхина, важа ваха висна (шаьлтанан да). Кхелхинчуьн гергарчара чIир йитина цунна, девнехь цо и нийсо лелийна аьлла.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», — чIагIдо халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал хIоттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна тIелоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттахIоттор цо цхьана ханна дIатоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.\nТкъа собар — иза вайн къомо уггаре а чIогIа леринчу гIиллакхех цхьаъ хилла.\nМацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо чIогIа майра стаг ву аьлла хезна шена, хIинца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца гIоьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, гIиллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу тIе ша чIогIа кхоьруш стаг а ву. «И бохург хIун ду? Оццул нахана юккъехь цIе яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» — цецваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхьIаьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина… Майралла соьца ма къовсалахь», — аьлла, и сонта стаг дIахьажийна Таймин Биболата.\n«Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», — иштта боху халкъан хьекъало.\nИ мехалла вайн къоман кхетамехь чIагIъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь чIагIдаларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар — шена тIекхаьчначу муьлххачу бохамна, гIелонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маьIна дан а хьекъал кхачар ду.\nСобаран барам тайп-тайпана хуьлу. Поэта Сулейманов Ахьмада олура, къонах собар кхачийна хилча а, собар карош хила веза.\nОцу тайпанчу собаран доккха масал ду Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжас динарг. Зуда ялийначу шолгIачу дийнахь кIант вийна ГIеза-Хьаьжин. Юьртарчу кегийчу наха лаьцна схьавалийна зулам динарг, ГIеза-Хьаьжина хьалха дIахIоттийна, хIун диэ шаьш кхунна аьлла.\n«ХIун бахьана дара ахь шен кIант веран?» — хаьттина ГIеза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а ГIеза-Хьаьжа Iанне а ца Iийча, дийцина цо бахьана. «Хьан кIанта ялийна йоI езаш вара ша. И йоI а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоьIан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан кIанте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, кIант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан кIант».\nДелан дуьхьа шен кIентан чIир а юьтий, ялийначу шолгIачу дийнахь кIантах йиснарг шен чIирхочуьнга дIа а лой, цу шиннан мах а бой, шена уьйтIа ваьлча гуччохь цаьршинна цIенош а дойтий, и шиъ царна чохь ша дуьненчуьра дIаваллалц даха дуьту ГIеза-Хьаьжас.\nОцу цхьана гIуллакхо а гойту Зандакъара ГIеза-Хьаьжа бакъ эвлаяъ а, цуьнан иман чIогIа а хилар. Цундела халкъалахь «шайтIанан букъ кагбина Зандакъара ГIеза-Хьаьжа» аьлла цIе дIаяхна цуьнан.\nГIеза-Хьаьжас динчун маьIна дан гIоьртича билгалдолу:\n— собар доза доцуш хилар; кхидIа сатоха ца оьшу аьлла меттиг тIекхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар;\n— ГIеза-Хьаьжин собар ийман чIогIа долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша гIо дина ГIеза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро;\n— тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог Iаборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана;\n— и зулам бакъ а хетта гечдина дац ГIеза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге хIума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.\nИ тайпа тамашийна хIума сихха даьржаш хилла Нохчийчохь, иза доккха масал а хилла дов дерзон а, собарца шена ял яккха а луучунна. Цу тайпанчух лаьцна дийцира шен цхьана статья тIехь яздархочо Атсаламов Идриса:\n«…Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна гIараваьлла волчу ворхI вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.\nТезет дIадирзина кхозлагIчу дийнахь веллачун ялх ваша вехачу керта дукха адамаш гулделла, сов хьалхе Iуьйранна.\nВежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. ВогIуш лаьтташехь: «Iуьйре дика хуьлда шун, сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу хIунда Iа горхIиттина? Доьху ас шуьга, сихонца гIовтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу», — аьлла цо.\nВоккхачунна улло дIахIиттина вуьйш вежарий а.\nТIаккха вистхилла дехарна хьалха верг:\n— Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. Iийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар тIаьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. Iадатехь лелларг ду. ХIун бехк бу берийн — бодашкахь доьлхучеран? ХIун бехк бу нанойн — кораш а Iарждина, дезарш а дитина, ладоьгIучеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита.\nВистхилла вежарех воккхах верг тIаккха:\n— Шун Дала сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча шун дуьхьа тхох хIора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, Iожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьгIна хилла-кх царах вала. Тхан чIирхо зуламан охIла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша — дов кIалд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, хIора а нохчочун нанас шен кIант техкош Iенийначу бIаьрхийн дуьхьа, вай кхоьллинчу а, кхалхо дезачу а АллахIан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан чIирхо а…\nГеланчаша лурвоьлларг барми тIехь сихонца кхачийна схьа. Вежарех воккхачо кхайкхина шайн нене:\n— Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и Iуьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта кIант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворхI а хир ву хьан хIинца. КъинтIера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай.\n— ХIай нах, — аьлла цо кхин тIе а, — шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха…» («Даймохк» газет. 1993, 17 июнь).\nАмма дуккха а нислуш хилла цул а атта дIадерзо аьтту болу дов дIадерззол собар доцуш, тIебаьхкинчу дехаран дайн а, цаьрца цхьаьна баьхкинчу дуккхаъчу нехан а юьхь ца еш, жоьпан дай боьхна хьийзаш меттигаш а. Царах цхьаъ ялайо оццу авторо шен билгалъяьккхинчу статья тIехь:\n«…Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна хIоъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а тIехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш догIийла хиъча, цIера валарна а кхерабелла, цуьнга дIахаийтина хIума а доцуш, дукха Iуьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйтIахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а дIалаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла.\nСахуьлуш корах арахьаьжча, гулделла шен кертахь дукха адамаш гина чохь волчу хIусамдена. И сурт шена гича, тIеюха ца кхуьуш мачаш а туьйдина, кетар тIе а ийзош, араиккхина дехар дала дезарг. Дукха реза воцуш, оьгIазвахна, гулбеллачарна яппарш еш схьахьаьддачу цо, салам-маршалла хаттар доцуш, кIоршаме хабар долийна:\n— Хаьттина-аьлла хIума доцуш, сан керта шу хIунда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? ДIадовла сан кертара. Сан гIуллакх дац шуьца…\nИштта карзахваьлла иза хьаьвзича, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим воха а воьхна, дош кара а ца догIуш, сацавелла.\nОццу хенахь цунна уллохь горахIоьттина лаьтта Iума-Хьаьжин Исраил, хьала а гIеттина, тIевахна, карзахе хьийзарг къевллина мара а воьллина, вистхилла:\n— Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца догIурий, хьоьга хьалххе хаам бан. ДогIийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладогIа лууш, ладоьгIча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. ДIахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. ЛадогIахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка.\nОццу юкъана вохар дIа а даьлла, меттавеъначу Iабдул-Хьалима къамел шега эцна. Ма-дарра цо динчу къамелан чулацам суна ца бевза. Амма цу къамелан герггарчу хьесапехь маьIна декъазчу адамийн кхолламех, зуламийн эрчаллех, къоман оьздачу гIиллакхех, къонахчун собарх, барт-яхь йолчеран ницкъах, шен диканах-вонах вала йиш цахиларх, иштта дIа кху чолхечу дахаран амалех-битамех хилла хилар цIена бакъду.\nДелахь а къора хилла дехарна дуьхьал хIоьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршна шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу догIмаш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах…\nБакъонца-нийсонца шега дечу дехарна дала жоп доцург диканна дуьхьал дика а, вонна дуьхьал вон а дан къонах ца лерина вайнаха.\nОццул долу адам горахIоьттина, нахалахь цIе йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горахIиттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь цIе йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «ХIа-хIа, нах, — аьлла цо. — ЛадогIалаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу хIуманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. ДIахоийла шуна тахана хIокху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. ХIара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, хIара шена неIалт хиларг ву. ХьалагIовтта, дIадоьлху вай».\nСобарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. КхидIа собар дича, гIуллакх оьздангаллин гурара дIа а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу гIуллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера кIелхьаравала гечо а ца лохуш, девнна тIегIертар, хиндолчун ойла а ца еш, тIамца чугIертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана тIехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлиний юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла — иза нийсо меттахIотто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла — зулам дIадоло кийча хилар.\nХIун маьIна леладо оццул чIогIа вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь» дашо. Хетарехь, яхь — иза гуттар а дикачу гIуллакхаш тIехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь, и. дI. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила гIерташ, мелхо а царал тола гIерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша хIума хаъал хилчхьана велла дIаваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага, гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а цIе яхна стаг хила а мега.\nНохчийн маттахь олуш ду «оьзда яхь» боху дешнаш. Иза дикачу гIуллакхашца кхечул тола гIертахь а, и дархьама лелориг оьздангаллин хоршахь долуш, нагахь ша эшахь а, шел тоьллачун кхиамех воккхаве а, цунна мукIарло дан а, иза цуьнца декъалван а ницкъ кхочучу стеган яхь ю. Иштта яхь ю вайнаха иллешкахь юьйцуш а, хестош а.\nМасала, схьаоьцур вай «ГIебартойн Курсолтин илли». Цу тIехь дуьйцу ша волчу хьошалгIа веъначу шен доттагIчун ГIебартойн Курсолтин «сирла бIаьрг тIехь сецна» Дадин хаза йоI, шена сил а дукха иза езаш хилар лачкъадой, Жерочун жимчу кIанта хьешана тIаьхьахIоттаярх лаьцна. Амма цIа кхаьчча, Нохчийчуьра далийна нускал гIийла гича, хаттаршка ваьлла Курсолта тIаьхьакхуьу дерригенна а. ТIаккха цо, нохчийн кIантаца оьздачу йохье а волий, Нохчийчу юхаялайо Жерочун жимчу кIанта шена ялон лерина йолу Дадин хаза йоI. Юхаялайо, шен безамах догу дог гIиллакхан, оьздангаллин гурахь а сацадой. ТIаккха цуьнца йохье ваьллачу Жерочун жимчу кIанта далийначу буссехь, шех бехк боцу бахьана а хилла, дIадахна Курсолтин кIайн нускал духадаладо.\nИшттачух олу оьзда яхь.\nЦуьнан кхин а тамашийна масал карадо Iилманчас Джамбеков ШаIранис дIаяздинчу ширчу дийцарехь.\nМацах цкъа ламчохь цхьа гIиллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а тIаьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам тIекхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана Iуьйранна иштта кхайкхича, уггаре а тIаьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо тIаьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла:: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со…» «Дан хIума дац, дайн Iедал кхочушдаза ца довлу тхо», — аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул тIаьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг кIелхьара а волуш.\nЦуьнга а хаьттина къаноша тIаьхьависаран бахьана. Вукхо жоп деллера: «Сийсара тIехьийза йоI маре яханера сан. Иза яхана кIант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна… Суна ца лаьара и йоI сел хьалхе дог доьхна юьсийла… Ткъа со кийча ву шун кхиэлана».\nОцу кIентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а Iийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам тIеэцна цара: «ХIара тайпа яхь йолу, цIена кIентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостагIа. Цундела дайн шира Iедал тахана дуьйна вайна юккъера дIадоккху вай…».\nТеша хала долуш, доккха хьуьнар а, оьзда яхь а ю оцу тIаьххьарчу кIанта гайтинарг. Коьрта дац и хIума дахарехь хилла я ца хилла бохург. Коьрта и тайпа оьздангаллех, серлонах, къинхетамах дуьззина дийцарш вайн халкъо кхоллар ду. Цо а гойту вайн къоман дукхахдолу адамаш хьалха заманахь дуьйна гуттар а сирлачуьнга кхийдаш хиллий, цуьнан дахаран къилбанаш синкхетаман лекхалле хьовсийна хиллий.\nВай юьйцучу оьздачу йохьаца цхьаьна, вайнахана юкъахь еха харц яхь а. Иза стага, нахаца йохье а волий, цара олучу дашах кхера а лой, нийса доцург а, зулам а дар ду. И тайпа харц яхь дика гайтина Бадуев СаIидан «Баудди» дийцарехь. Цу тIерачу турпалхочо, хьекъал доцчу шен накъостаца йохье а волий, мелла а волуш шен багара даьлла дош кхочуш ца дича, наха стаг вац эр ду шена аьлла, ша керла ялийна зуда юьту, цхьа а бехк а, гуьнахь а доцуш. И бахьанехь хIаллак а хуьлу Кулсам, цхьа буьйса яккха а чохь а ца юьтуш, дорце, бодане, шелоне шен майрачо ара а йоккхий. (Нохчийчохь деха дуккха а харц гIиллакхаш довза таро ю и дийцар теллича. Цундела иза хIокху декъан чаккхенехь даладо оха.).\nХарц йохьан къеггина долу масал дара масех шо хьалха цхьана дикчу гIуллакхна ахчанаш тасийта вовшахтоьхначу телемарафонехь хилларг. Дика дIадоьдуш дара сагIийна хIума ялар, нах вовшашца йохье а буьйлуш. Ехха рагI хIоьттинера ахча чу тосучу яьшки тIекхача гIертачу нехан. Амма телетрансляци чекх а яьлла, камераш болх бечуьра севцча, и рагI, хила а ца хилча санна, дIасаелира. Шаьш махкана гойтуш хилча ахча дала реза хилларш, и «гуш доцу» сагIа дала лаам болуш бацара.\nХарц йохьана уллохь ю хьагI. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цIе кхолла а, хIуъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь Iаламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — аьлла: «ХьогIо ягайо шун Iамалш».\n«Яхь», «хьагI» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маьIна долуш белахь а, мелла а вовшашца зIе йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь — къовсавалар ду. Цундела стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьогIе ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайтIанан лааме ца волуш (ткъа хьагI — шайтIанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.\nАмма бусалба дин кIоргга довзарца, бакъболу бусалба нах алсамбовларца, кхечаьрца къовса а велла деш долу диканаш дIадовла декхар ду. Боккъал Делах тешачу стага, цхьаьнцца а къовсам ца хилча а, я цхьанна а ца гича а бен а ца хеташ, Дала шена и тIедиллина долу дела дан деза дика гIуллакхаш. Цо иштта дийр а ду уьш, ша цхьа а стаг воцчу гIайри тIехь нисвелча а, я дика масал эца, шеца йохье вала стаг шайна юкъахь воцчу, харцонна тIаьхьабазабеллачу нахана юккъе нисвелча а.\nИза дац «яхь» боху кхетам вайна юкъара дIабала беза бохург. ХIан-хIа. Яхь Дала де боху дика гIуллакхаш Делан дуьхьа дарехь хила еза, оцу маьIнехь вайна юкъахь лела а еза.\nТкъа кийра — хьогалла богу.\nЛуьста гIа —\n«Мила ву техьа и —\nБаркалла цунна?» —\nИштта, нахана шайн цIе йовзийта а ца гIерташ, гIуллакхаш дийраш бу ийман а, лаккхара оьздангалла а йолуш.\nВайн къоман оьздангаллехь йоккха меттиг дIалоцу къинхетамо. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар – стеган уггар а хьалхара декхар ду. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.\nУггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь — тIамехь я девнехь, — вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу хенахь а, шина мостагIчо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла — вовшашна шаьлтанаш ца Iиттар. ХIунда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа Iоьттина йина чов, цIий чухьовзар бахьанехь, дархочунна тIех лазаме а, дахарна чIогIа кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла Iуттуш чов яр. «Шаьлта Iуттур яц къотIалгIа вина воцчо», — боху халкъан кицано.\nБилгалдаккха деза: Делан бакъ дин — дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», — боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.\nКъинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица — комаьршаллица. Я кхечу агIор аьлча, комаьршалла — иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош — иза «ка (куьг) дIадаьстина (маьрша дитина)» бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маьIна ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, тIаккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар Iаламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».\nКомаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана хIоттийначу шуьнехь. ХIусамден комаьршалла — иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догцIена ахь хьалха биллахь» тоьар ду… И иштта делахь а, хьаша веъча, шен тIаьххьара уьстагI я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан гIуллакх дан хьажар гIиллакх хилла нохчийн стеган.\nНохчийн хIусаман комаьршаллех кхечу поэта Сулейманов Ахьмада аьлла:\nХьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул тIаьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили чIогIа лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша», — иштта йоккхуш хилла генара веанчун цIе. Иза ларвар, Iалашвар, цуьнан хьаште хьажар — иза тIевоьссинчу хIусаман ден хилла ца Iаш, оцу ерриг юьртан а гIуллакх хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана тIе, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла.\nХьешан йозалла гойтуш, цкъа мацах вайн ламчохь хилла хIара бакъдерг. Пхьа хьаьрчина цхьа стаг хилла ламчу веъна. Лорах баьхкина чIирхой тIаьхьакхиъна, цара тIом а бина, и пхьа хьаьрчинарг тIевоьссинчу хIусамден кIант вийна. ХIусамдас аьлла: «Хьаша ларвар шен декхар ду, хIокху сан хьешо вийначунна дуьхьал дIалара шаьш вийна кIант». Иштта чIирах хьалхавитина хIусамдас шен хьаша.\nКъаьмнаш къастош доцуш тосуш хилла нохчаша доттагIалла. Иштта, вайн иллешкахь вуьйцу хийла ваша воцу цхьалха кIант шена доттагIа лаца аравалар а, иза кхечу къомах волчу стагана тIевоссар а.\nВай кхузахь хьахийначу «ГIебартойн кIентан илли» тIехь Жерочун жима кIант, ша цхьалха волу дела, шена доттагIа лаца ГIебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица цIеяханчу Курсолтина тIе хьо цо ша арадаьккхина гIуллакх. Вукхо тIеоьцу кхуо кховдийна доттагIалла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, хIара чохь а вуьтий, кхуьнан гIуллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима кIант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кIайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши пIелг, шаьлта тухий дIа а боккхий, коре охьабуьллу цо. ХIунда аьлча, доттагIалла — иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттагIчун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо. И дIанисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши пIелг а дIахадабо цо…\nДа вийнарг тоьлу, —\nВешел ву гIоле, —\nХIаъ, бакъволчу доттагIчо тоьпан даьндаргах шен дегIаца ларвийр ву доттагIа. Оццул деза ду доттагIалла. ДоттагIа дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттагIчуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттагIа вацахь», — боху халкъан хьекъало.\nВайн къоман иэсехь бу «дуй биъна доттагIа» боху кхетам. Иза цкъа а къаста йиш йоцу доттагIий бу бохург ду.\nТешаме доттагIа чIагIонан бIов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу кIанте весет до дас, хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIалахь, олий. Иза кхелхинчул тIаьхьа ойлане хуьлу кIант, шен ден весетан маьIнех ца кхеташ. Оцу кIентан хIусамнанас кхетийна иза: хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIа бохург, хьоьга цхьацца доттагIа лаца бохург ма ду.\nДоттагIа кхечу къаьмнашна юкъара лоцуш хиларца доьзна, кхин цхьа вайнехан амал хьахо йогIу кхузахь. Иза кхечу къомах волу, чIир хьаьрчина, я кхитайпана бохам бахьанехь, я дуьххьалдIа нохчийн гIиллакхаш, ламасташ шена герга хетта, я къелла бахьанехь тIевеъна стаг, цунна юьртан юкъарчу лаьттах дакъа а дой, охьахаош хилла. ТIевеъначо шен керла меттиг беркате хилийта, тухий сту а боьй, сагIа доккхуш а хилла.\nИштта веъна стаг юьртахойх цхьамма-шимма, цхьана цIийно я некъино, цуьнан дола дан а, цуьнгара ледарло ялахь жоп дала а тIелоцуш хилла. Хан хене яларца цу тIеэцначу стеган тIаьхье дIауьйш хилла юьртахойх, шаьш тIелаьцначу некъин (гаран, тайпанан) декъашхой а хуьлий. Церан ларам а цара дечу гIуллакхашка, церан оьздангалле хьожжий беш хилла, кхечу къомах схьавалар тидаме а ца оьцуш.\nМуьлххачу а къомах волчу стеган оьзда гIиллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна тIехь дикачу агIор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, гIебартойн, гIумкийн, ногIийн… — векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн кIентел толош а хуьлу (масала, «Iаьржачу НогIех долчу илли» тIехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча.\nОцу дерригено а гойту нохчийн къам (цуьнан хьекъале, оьзда дакъа) ша-шех тоам бина, шена чохь дIакъовладелла доцуш, дерриге а къаьмнашна дIадиллина хилар; цунна коьрта шен къомалла (нохчолла) ца хилла, коьрта адамийн юкъарниг (адамалла) хилла. Нохчолла оцу адамалла бохучу синмехаллин цхьа дакъа хилла.\nНохчочунна шен къоман гIиллакх-оьздангалло тIедожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла — Декхар. Декхар — кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар – шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта Декхар — Далла хьалха долу Декхар.\nИ дерриге а Декхарш шена тIехь дуйла хаар — иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь — иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган цIе, мах бойу цуьнан дикчу гIуллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «цIийяла юьхь» йолуш велахь.\nБехк — иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар — ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин гIуда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена тIедоьжна и гIуда дIатакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас дIаяккхаре сатийсам а бу.\nБилгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцучу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттагIалла хила йиш яц, доттагIалла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц…\nЛакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу — къонах.\nКъонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» — нехан къо (кIант), халкъан кIант бохург ду иза. Къонах — иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо хIума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза хIора нохчочунна уггаре а лекха Iалашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена тIекхача гIерташ. «Къонах» ву алар уггаре а доккха совгIат хилла нохчочунна. И цIе тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза хIинца мидал ма-яллара луш а ца хилла. И цIе стеган гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.\nУггаре а хала хIума хIун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала хIума къонах хилар ду», — аьлла боху Шемалан наиб хиллачу Iуспанан СаIдуллас. Цул а хала хIун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду».\nИзза Сулейманов Ахьмада а олура, бакъду, жимма хийцина дара и дешнаш: «Уггар а хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». Амма кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маьIнехь далийна ду, хIунда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маьIна лелош ду Дикаев Мохьмадан евзаш йолчу стихотворенехь а «нохчо» боху дош.\n«Къонах» боху цIе шен дIа муха яхана дуьйцуш, Таймин Биболата аьлла боху: «Уггар а хьалха зудчо лерира ша, тIаккха доьзало лерира ша, доьзало лоруш гича, лулахоша лерира ша, лулахоша лерича, юьрто а лерира ша, юьрто лерича, махко а лерира». Изза бу-кха къонах хила луучунна чолхе боцу бустам. Дуьххьара хьаьжча иштта хетахь а, иштта атта а дац оцу хоршахула шен Iалашоне кхача. Кхузахь доккха хьекъал ду: мел даккхий хьуьнарш ахь гайтарх, хьо хьайн доьзалан хила ма-веззара да вацахь, я хьо хьайн лулахочуьнца жIаьлица цициг санна велахь, хьуна халкъо «къонах» эр дац.\nКъонахчо гайтинчу даккхийчу хьуьнаршца нийсса мах болуш а, нахалахь даьржаш а хилла цуьнгара даьлла хаза гIиллакх а, цо аьлла хьекъале дош а. Царах нахана масал хуьлуш а хилла.\nИштта, Исмайлин Дудица доьзна ду цхьа халкъан дийцар. Цхьана дийнахь Дуда хилла боху юьртан бажа бажош. АхIи-декъехь йоьлхуш дIайоьдучу цхьана жимчу зудчух бIаьрг кхетта цуьнан. Цуьнга вист а хилла, и саца а йина, и елхаран бахьана хаьттина цо. Зудчо дийцина: «Маре яханчуьра ден цIа яхана яра ша. ХIинца юха меран цIа дIайоьдуш ю ша, хьуна ма-гарра, цхьа а совгIат а дац шена дина. Марзахошна дуьхьал муха хIуттур ю ша? Царах иэхь хеташ йоьлху ша…».\nИсмайлин Дудас, и юьртан бажа берриге а шен бу хьуна аьлла, уггар а тоьлла етт тIаьхьа а хIоттийна, цIа яхийтина шена хIетталц евзаш а ца хилла зуда.\nТахана Исмайлин Дудин тIеман хьуьнарш кхин чIогIа дуьйцуш а дац, ткъа и тайпа цуьнан хаза гIиллакхаш кест-кеста хьахадо.\nИштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин кIентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена тIетеIочу харцонна къера а ца хуьлуш, шен гIуллакх дан доьналла а, майралла а долуш хилар — и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна — доттагIчунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин кIанта ша хIаллакван а, шен «мерза езар» дIаяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух Iаьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.\nЦо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», — олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, гIиллакхе хилар.\nТаркхойн Шовхал волчохь нохчийн къонахчо лардийриг шениг хилла ца Iаш, шен къоман сий а ду. ХIунда аьлча, цигахь цо цхьа юьхьIаьржо йинехь, Кавказан къаьмнашлахь «Шихмирзас» ца олуш, «нохчочо ледарло ялийтина» эр дара. Бакъду, оцу къовсамехь (таханлерчу спортан къийсадаларех тера болчу) дакъа ца лаьцнехь а, кхин галдолуш хIума-м дацара Шихмирзин шен а, нохчийн къоман а. Кхузахь турпалхочо шен лаамехь дакъалоцу Шовхалан ловзарехь а, цо тIедожочу хьелашна реза а хуьлий.\nЦунах мелла а къаьсташ ю «Баьчча Балух долчу илли» тIехь къонахчунна тIехIоьттина киртиг. Нахана тIе харцо тоьттучу элана дуьхьал гIоттий, и воь Балус. Кхузахь билгалдаккха деза, халкъан юкъара бала дIаойуш велахь а, къонах шен къийсамехь цхьалха хилар.\nТкъа кхечу иллин турпалхо Адин Сурхо цхьалха вац, иза халкъан тхьамда санна дуьхьал хIутту вайна. Бакъволчу къонахчун ша-тайпа амалш гойту оцу иллехь Адин Сурхос. И турпалхо хьалхе езаш, нахана хьалхавала лууш стаг вац. Иза юьртан тхьамданашна шайна дагавогIу:\nАмма юьртахойн лаам чIогIа буйла а, ша царна билггал оьшуш вуйла а хиъча, реза хуьлий, хьалхаволу Адин Сурхо.\nОцу иллехь гойтучу къонахчун мехала амалш билгалйохур вай:\n— шега дехар дича бен нахана хьалха ца валар, ша тIелоцучун доккха жоьпалла гар;\n— ненан лаамна тIехь хилар;\n— халкъан юкъара бала дIаайа, са дIадала а кийча хилар;\n— ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар;\n— собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар.\nИштта амалш йолуш хила везаш хилла оцу заманахьлера къонах.\nКъонахчун сибаташ дуьйцуш, тайп-тайпана произведенеш кхоьллина нохчийн яздархоша. Тхуна хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйинарг ю. Цу тIехь шел хьалха цхьамма а ца динчу кепара «къонах» бохучу кхетаман маьIна до цо:\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» —\nКъонахий дIабевлча — духур ду и…\nХIокху стихотворенехь вайна билгалволу къонах — иза цхьана къоман, цхьана мехкан гIуллакхаш кхочушдина ца Iаш, хIокху дерриге дуьненан гIуллакх а, дола а дан гIерташ, цуьнан гIайгIанаш айа, шен дахар дIадала («сагIа до шех») кийча стаг ву.\nИ стихотворени кхоьллина зама — зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз IаIар, Iалам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийн лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта тIехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттахIотто цо шен хирг дан а деза.\nХIокху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «ХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай», — бохург, цхьана агIор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маьIна а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха — къонахаша, вуо сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьгIазло тIеелхорна кхерам бу.\nБусалба дин халкъан кхетамехь чIагIдаларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу гIуллакхаш исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, хIонце эхар. Яц «кIайн», «Iаьржий» хIонц… Ший а Iаьржа ю, хьарам йолу дела. Шен доцчу хIуманна тIекховдар, хIуъу бахьана делахь а, мел чIогIа и хаздан гIортахь а, — къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш хIума а дац.\nБакъболу къонахий хилла вайнахана юкъахь баьхна устазаш. Нах динна тIеберзош, церан дегнаш цIандеш, Делан дуьхьа къахьегна цара, шайн догIмийн лаамаш бихкина, царна атто ца лоьхуш. Церан беркате кхетаман болх бахьанехь, Iеса гIиллакхаш дуьтуш, Iоттабаккхамаш жимлуш, цхьана барте догIуш хилла нохчийн халкъ. Амма хийрачу къаьмнийн Iедалша хадийна церан и хьанала къинхьегам.\nБилгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца Iаш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла – майралла, доьналла, тIеман говзалла… Масала, шайх Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца Iаш, бIобаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш дIалоьцуш, вайнахана ницкъ бечу гIалагIазкхашца гуттар а тIамца къийсам латтийна шайх Денис; ГIойтIахь деникинхошца хиллачу тIамехь куьйгалла деш хилла ИбрахIим-Хьаьжа; советан Iедална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас…\nТховса мох балале маьркIажан хенахь, жимчу кIотарарчу Мусин Баудди волчу сакъера дукха кегий нах гулбеллера. Дикка сакъийрира цара, кар-кара эцарца дечиган пондар а лоькхуш. ТIаккха, цхьана накъостехь ловзо кехаташ а карийна, касо варех ловзуш а дикка Iийра хIорш. Царах ловза кIордийча, уьш, кар-кара оьцуш, хабарш дийца хевшира. ХIорш хабарш дуьйцуш Iаш жимчу Кулсума, шортта йоьхь а кхерзина, йоккха сискал а йина, кхарна яа хIума а елира. ХIорш шен «марвежарий» хиларе терра, кхарна хIоранна — «кIант» — бохуш, елаелла хилла, шега балу там а бина, Кулсум, дехьа чу а яхана, агIор елира. Цул тIаьхьа дукха зама ялале, кху хIусаман да Бауддий, Ахьъяд, Далхьад боху цуьнан ши доттагIий воцург, кхиболу кегий нах, тховса хьоькхуш болу мох сацахь, кхана дечиге даха деза шайн аьлла, шайн-шайн цIа а бахна, хIара кхо доттагIа цхьаьна а висна, цхьацца къамелаш деш Iаш, наха жима волуш дуьйна а «иэхь ца хеташ вуй», «тIахъаьлла стаг вуй» олуш волу 23 шо кхаьчна Ахьъяд:\n— Баудди! — аьлла вистхилира.\n— ХIун бах ахь? — аьлла, Бауддис, шайн поппаран цIенкъа туй а кхоьссина, шен хIинцца дала тохаделлачу мекха тIе а кхочуьйтуш, шен жимчу бета тIе куьг хьаькхча:\n— Тхойша хIунда веарий тховса хьо волчу? — аьлла, Ахьъяд юха а вистхилира.\n— Схьадийцахьа шаьш деъна гIуллакх, хIун ду и? — аьлла, Баудди вистхилча, Ахьъяда шен къамел дIадолийра:\n— Баудди, дагадогIий хьуна, вай хIинцца, цхьа кIира хьалха орца, кIотара синкъераме а дахана, цигахь дика зудаберашца са а къийрина, гIеххьа хилла маларан кеп а йолуш, хIинца кху чохь волчу вай кхаамма цхьа барт бар?\n— ДогIу суна-м и дага, Ахьъяд, — аьллачу Бауддин бос байра, цуьнан сибато цу бинчу бартана и реза цахилар хоуьйтура.\nНара тIерачу цIенчу истанга тIе, ши куьг коьрта кIел дуьллуш, аркъал вижина Iуьллучу Далхьада, шен шога шуьйра юьхь цкъа ела а къажийна, хьала а айавелла, шен хийрачу, яккхийчу цергашна юккъехула, нийсалла кхуссуш санна, дахдеш туй кхоьссира, и туй неIарна юххехь лаьттачу лохачу цIестан гIумгIанан бухах кхийтира.\n— Вай, вешан зударий а битина, цу синкъерамехь ваьш кхаамма сакъийрина кхо йоI яло тIаьхьадовла чIагIо йирий, Баудди? — аьлла, Ахьъяд юха а вистхилча, ойлаеш ладоьгIуш Iачу Бауддис:\n— Йира, дера, — аьлла, охьа а таьIаш, шен корта схьалецира.\n— Йира, дера. Вай цу буса, эвлаяэх, кхетта лаьттачу баттах, вешан ворданна йоьжна хиллачу говрах а тIехь дуйнаш а бууш, чIагIо а ма йира. ШозлагIчу дийнахь оцу Iуьллучу Далхьада а, аса а тхаьшшиннан зударий бита а ма битира,.. — аьлла, Ахьъяда, цкъа соцунгIа а хилла, юха а шен къамел дIадолийра: — ХIинца тховса а ахьа хьайн зуда ца йитахь, ахьа тхойшинна бинарг тешнабехк а бу, тIе хьо, тхойшиъ Iовдал хеташ, тхойшиннах воьлуш а ву.\n— Ахьъяд! Со шуьшинна тешнабехк бан а ца гIиртина, я шуьшиннах вела гIерташ а, воьлуш а ца лела. Кхин стаг вацахь а, сайн дош кхочушдалла стаг воцуш а ца Iийна со… Бакъду, хIинццалц схьа, вай и барт бичхьана, цу сайн зудчух Кулсумах къахеташ Iийна со, хIунда?.. И соьга еъчахьана, иза цуьнан наха шайн цIа цайитарна а, юьтург цахиларна а, шуьшинна ма-хаъара, и соьга еъча мегар а дац, цIа а юьтур яц аьлла, цуьнан воккхахволчу вашас а, дас а дуйнаш биъна дела… Ахьъяд, со, аша шаьш гуттар а ма-аллара, адамах атта дог лозуш ву… Иштта сайн дог лазарна Iийна-кх со и сайн зуда ца юьтуш. Зуда йита-м хIумма а хала дац… ХIе, схьайоьл цкъа! — аьлла, Бауддис дехьачу агIор яьллачу шен зудчуьнга Кулсуме мохь тоьхча:\n— Тхойшиъ чохь волуш-м дийр дац ахь и гIуллакх, — аьлла, Ахьъяд, Далхьад хьалаиккхира.\n— ВаллахI дера дийр ду-кх, шуьшиъ теш а волуш-м, — аьллачу Бауддис юха а мохь туьйхира: — Хьо схьайогIий? — аьлла.\nНабарх иккхина Кулсум, чуьрчу шен «марвежарийн» юьхьна ела а къежаш, меллаша неIарх чоьхьа а яьлла:\n— ХIун элира аша? — аьлла, шен коьртара кIайн йовлакх тодан хIоьттира.\nIаьржа бIагор бIаьргашна хьаьвзина, «тешнабехк бина» боху дош мелчу цIен сара хилла, массо а пхенах чекхболуш, оьгIазвахна волу Баудди вистхилира:\n— Ахьъяд!.. Далхьад!.. Шуьшиъ а, тIера Дела а теш волуш, сайна хьарам а еш, нахана хьанал а еш, исс елахь — исс, эзар елахь — эзар а цIе тосуш, и лаьтта Кулсум йити ас.\n— Вай! Вай Дела! — аьлла, Кулсуман шийла мохь белира.\nБехказлонна делахь а, я боккъалла а халахеташ делахь а — «В-ай! В-ай! Ма аьллахь! Ма аьллахь!» — аьлла, Далхьад, Ахьъяд хьалаиккхира. НеIарехь лаьтта Кулсум, цIийбина цхьамза Iоьттина дагах чекхбаьккхича санна, ягийнера, иза: «Ма… ма… ма… ма алахьа!» — олуш, ша лаьттачохь охьалахъяла йоьлча, тIехьаьддачу Ахьъядий, Далхьадий схьалецира.\n— Вай, нана! Ас хIун дийр ду? — аьлла, Кулсума цкъа шен жима корта Ахьъядан белша тIе бижийра, дог кIаддала а доьлла. «ХIокху минотехь меттахь ца хилахь, тIаьхьа цхьа бохам хир бу-кх суна», — аьлча санна, Кулсум, ша гIортарна делахь а, жимма метта а еъна: «Бегаш бора алийша! Бегаш бора алийша!» — аьлла, Далхьадна тIекхийтира.\n— В-ай, собардехьа, Кулсум, стаг яц хьо? Сел йохий ма хьовзахьа, цо-м ша дIа бахарий, — аьлла, Далхьад вистхилча, Кулсум, дикка гIоле хуьлуш, оццу меттехь жимма меттаян йолаелира. Амма, шегара цхьа дикка дика болх баьлча санна, шех цхьа къонаха хилча санна, жимма деган токхо а йолуш, цхьана агIор, шена Кулсум дукхаезарна, цунах къа а хеташ, меракIел каетташ Iан Баудди:\n— Далхьад! Ахь хьаштдоцург дуьйцу. Стенна лейо ахь иза, гIуллакх дIадаьлча?.. Кулсум, Далхьада бохург хьуна тамана бохуш ду… Хаалахь, тховса дуьйна хьо сан зуда йоцийла,.. — аьлла вистхилира.\nКулсуман хиэда герга дахана деган пхенаш адаман бIаьрга ма гойла, оццу меттехь Кулсумна хеттарг, цуьнан кийра яьлла цIе адаман синна ма хаалойла. Мел холчу хIоьттинера иза! Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, Iай довхачу цIа чу деъна ло санна, ешна дIа хIунда ца елира. Ца хаьа, Кулсум оццу меттехь, цIерга тесна неIаран мача санна, хебна дIа хIунда ца елира. Бакъду, Кулсум цу тайпана хIаллакьхуьлуш кIел ца йиснехь а, цуьнан дегIерчу пхенаш чухула, тулгIи тухуш, довха цIий доладелира, цуьнан кийрара жима дог цуьнан шуьйрачу некхах чухула лета доладелира, цуьнан готтачу хьажа тIехь Iохку пхенаш кхехкарна алсамдевлла, цуьнан жима корта лаза а баьккхира. Кулсум, са а ца тохаделла, чохь болчу шен «марвежарех» иэхь-бехк а дайина:\n— Ма алахьа со йити! Ма йитахьа со, хьайх а йоккхуш! Ас хIун дан деза? Со хьанна тIетаIа еза? Ахьа-м, хьуо суна гIо эшначу меттехь сан ваша хилла дIахIуттур ву, бехира соьга! Ахьа-х, сан дог ца эшош, хьайн цхьа меже яккхийта реза хир ву, бехира соьга!.. Со-х цхьа гIийла буо дара, дестечунна хьалха кхиъна. Ма кхоссахьа со дIа, ма ехьа со хIаллак! Ма ехьа со хIаллак! Ас хIун дийр ду? — аьлла, Кулсум шех хьаьрчича, Бауддин хьалхе дуьйна а кхунна лозу дог лазарна алсамдаьллехь а, шен дош, ша шен доттагIашка дийр ду аьлларг кхочуш ца дича вер вац ша аьлла хеташ, ша бина барт хIора денна бохург санна тIех ца беттийта, Баудди, Кулсум йита хьовха, шен цIийнах цIе йилла а реза вара, нохчийн Iадата юкъахь ша кхиарна. Цо, шех хьаьрчинчу Кулсуман куьйгаш шен кочара дIа а дохуш, элира:\n— Кулсум, ахь сатоха, хьуна кху гIуллакхах хало а ма хила, хIара иштта яздина хилла вай кхоьллинчу Дала. ХIинца хьо суна де-буьйса ца лоьруш коча хьерчарх, хьо хьайн адамалла дицдина суна дукха елхарх, вайшиннан гIуллакх дIадаьлла даьлла, иза кхин… юхадерза йиш йоцуш ду.\nБауддис шен кочара ша дIаяккхарх, Кулсум цунна, чIогIа дехар а деш, коча хьерчара, амма Баудди тIулгал а чIагIвелла ваьллера.\n— Хир дац!.. Хир дац! — аьллий ас хьоьга? Иза кхин юха хир доцуш ду-кх, витахьа со! — аьлла, Баудди, шен карара Кулсум цIенкъа а кхуссуш, хьалаиккхира, бертал йоьжна Кулсум, жимма Iийна, хьалаайаелира, цуьнан беснеш тIехь дукха елхарна бIаьргех ихначу хих хилла хьоькхнаш яра, и Iиллинчу меттехь, поппаран цIенкъахь къаьсташ гуш цуьнан билхинчу бIаьргаша гIеххьа яшийна меттиг яра. Хьалаиккхина Кулсум чIогIа кхераелла яра; цуьнан дегI, арахь хьийзочу буьрсачу дарцана а доцуш, тховса хиллачу бохамна чIогIа эгош дара, цо халла къурдаш дора, цо Бауддига дух-духа а дехарш дахь а, цунна хаа-м хаьара, Бауддис цкъа ша аьлларг атта дохор доцийла. Делахь а Кулсумна хетарг адам гуттар а цхьанаэшарехь ца латтар дара. Кулсум, тIаьххьара а ша дог диллича, охьахиъна, жимма елха а йилхина, йистхилира:\n— ЦIа яха меттиг бацара-кх сан. Хьайн зуда ца яхь а, кху хьайн декъа тIехь мукъана а йитахьа со, — олуш, Кулсум шен кара йожа юха а тIехьаьдча, Баудди, иза шен карара меллаша нара тIе охьа а кхуссуш, цкъа ирахь лаьтташ волчу Ахьъядей, Далхьадей а хьаьжна, вистхилира:\n— Кулсум! Хьо сан тхов кIел Iийча, ахьа дуу долу сайн ялта доккха хIума хеташший, хьо кху тхов кIел Iар тамаша хеташший-м ца боху аса… хьо кху тхов кIел ма-сеццинехь, наха ас хьо йитина яц эр ду-кх.\nШена сил а дукха везаш волчу Бауддис и шега аьлларг лан кийра боцу Кулсум:\n— Делахь!.. Делахь ахь со, тилийна, Iехийна, ялийна хилла-кх! Со… Хьуна со кийрахь дог доцуш, цхьа Iовдал ю моьттина-кх, хьуна со атта хеташ хилла-кх! — аьлла, араиккхира. Ахьъяд, Далхьад, леррина Бауддига а хьаьжна:\n— Хьаштдоцург ду-кх хIара! — аьлла вистхилира, шайн дагахь кхин доллушехь…\n…Арахь луьра хьийзош дарц дара, и хьийзадора цкъа дуткъачу озаца, тIаккха стоммачу озаца, борз санна, угIуш, уьдучу шийлачу мохо; иштта хьийзочу буьрсачу дарцехула, дегIах шийла хьацар детташ, кийра ша биллина, кху юьртан боккхачу ураман новкъахула, мохо нехан серийн а, аннийн а кертех а етташ, гор а етташ, цIа а еъна, хIинца тIедеттачу дарца кIел, йогуш лампин серло гучу шайн жимчу кора кIел, учи тIехь Iуьллуш яра-кх Бауддин зуда и Кулсум, наггахь садоIуш а, ца доIуш а.\nКулсуман да Асхьаб, тохара хьалха санна, кора тIе веъна, цкъа ара а хьаьжна, йовхарш а тухуш, меллаша шайн лоха неI а йоьллуш, ара а ваьлла, хьоькхучу дарцана ша тIекхоьллинчу шен кхекхан кетарх а хьерчаш, шайн ханнийн божалан неIаре а вахна, шайн бугIанашка хьежа велира.\nХIинцца Асхьаб, бугIанашка хьаьжна а ваьлла, чувогIуш, цунна учахь Iуьллу шен йоI Кулсум гур ю, цо чуьра Кулсуман йоккхахйолу йиша а, Кулсуман десте ларалуш йолу Човка а сама а яьккхина, Кулсум чу юьгур ю. ТIаккха, йоккха цIе а латаяйтина, Кулсуман дегIана паргIато, гIоле лоьхуш, уьш дика хьийзар бу, тIаккха Кулсума эр ду: «ХIун дийр дара-техьа ас, сайн шу а ца хиллехь? Лийр яра-кх со цу дарцехь, цу шелехь тховса йиснехьара. Ма дика ду-кх шу сан долуш! Ас шаьш бохург ца динехь а, со шайн хиларе терра, Iалашйо-кх аш».\nХIан-хIа, хIинца шайн бежнашка а хьаьжна, вогIучу Асхьабана хIара ца го, цо-м хIара, шена гинехьара, чу юьгур ярий, хIара шен йоI хиларе терра. ХIара неIарна гена Iилларна а, кхуьнан когашкахь хьаладоьттина даьккхина Iуьллуш жимма дечиг хиларна а, Асхьабана хIара ца гин, иза, меллаша шайн неI а йиллина, чуваха.\nВахча хIун ду Асхьаб хIинца, хIара а ца гуш, чу, дукха ца хьелуш, аравала а мегий, шайн чохь товханахь йогуш йолу цIе лахъяларна, иза юха лато кху Кулсуман когашкара дечиг дахьа. ХIара шена иштта ирчачу буса арахь, наха дохийначу дагца Iуьллуш гича, Асхьабана, ша хIара Бауддига яхча цIа юьтур яц аьлла, дуй биънехь а, мел хала хетар ду, мел дог лозур ду цуьнан кху Кулсумах, хIара шен цIийх яьлла, шен доьзалхо хиларе терра.\nХIунда йитира теша Бауддис шен зуда Кулсум? ХIунда яьккхира-теша цо жима Кулсум шех?\nКулсум яцара, ша Бауддина хан а йиллина, буса едда маре йоьдуш гучу а яьлла, шен вокхахволчу вашас йиттина, йишас барт биттина, шена гIело йича, шайн жимчу оти чохь ша йисинчу заманчохь, шен кехатан пондар кара а эцна, бIаьргех даккхийра мелчу хин тIадамаш а оьгуш, Бауддина хIара йиш лекхнарг?\nЙитахьа со, сан дика ваша,\nЧеха ма ехьа со, сан хаза ваша,\nМел хала дуьйцу хIара дуьне дитар,\nИ санна, хала ду беза нах бита.\nМел хала дуьйцу са дегIаха къастар,\nЙитахьа со, сан дика дада,\nХьийза ма ехьа со, сан хаза дада,\nНаний, бер къастар мел хала дуьйцу,\nИ санна, хала ду тхойшинна къаста.\nЙитахьа со, сан дика нана,\nЧеха ма ехьа со, сан хаза нана,\nДог лоцуш кхетта дош мел хала дуьйцу,\nИштта чевнаш ю тхойшинна йийраш.\nАхь бохург вай дича, сайн нахаха йолу,\nАхь бохург ца дича, хьоьха со йолу,\nХIинца хIун де аса, нана ялариг?\nХьох дагаюьйлуш ю, нана ялариг.\nЦIе яьлла ма яьлла шийлачу кийра,\nБоьссина бала хьаьвзинчу ва коьрте…\nIалур яц ва хьуна, дегIах са къастталц,\nIалур яц ва хьуна, хьоьца со ца хилча.\nИ йиш ша лекхна яьлча, мохь тоьхна йилхина, Бауддига ша ца яхийтар ла ца делла, дуучу хIуманах мотт ца тухуш, Кулсума ца даьккхира де а, буьйса а?..\n…Бауддис ца элира, шен расхачу динахь, шена тIехьа а хаийна, ша Кулсум ядийна вогIуш:\n— Кулсум, хьан нахах яларх шек ма ялахьа, со ву-кх хьуна хьуна веззачу тайпана вайшиъ даллалц, – аьлла?\nЦо и аьлча, Кулсума, Баудди къевллина тIехьахула мара а вуллуш, ца элира:\n— Баудди! Хьуо цу тайпана ахьа хир ву моттийтина дела йогIий со-м хьоьга, цундела везий суна-м хьо хIинца хьалхалерчул а дукха, — аьлла?\nТховсалерчу кху Iаьнан шийлачу буса Кулсуман да Асхьаб цIе лато дечиг дан а, я шайн бугIанашка хьажа а кхин ара ца велира. Кулсум, гIора а йина, къажа а къежна Iуьллура. Иштта и Iуьллуш Iуьйран ламазна араваьллачу Асхьабана карийра, Кулсум шена евзича, цуьнан бос байра, цунах къахетта, цуьнан дог лаза а доладелира, амма цIеххьана ша Бауддига Кулсум яхча мегар а дац, цIа а юьтур яц аьлла, биъна дуй дага а беъна, Асхьаба, чехка шайн чу а иккхина, шен ший а кIант хьала а гIаттийна, Кулсум ядийна лулара шайн нуц волчу яьхьира. Дийнах дикка хан яьлча, Кулсум, лийча а йина, кхеран невцо дIа а йоьллира, тезет а лелийра. Кулсумна тIаьхьа нехан хийра зударий белхахь а, кхуьнан дестей, йижарий ца боьлхура, Асхьабах а, шайн воккхахволчу кIантах а кхоьруш.\nКулсум йитина Баудди, цхьайолчу заманна холчахIоьттинехь а, тIаьхьо меттавеара…\n…Ламанхочун амал санна,\nОнда хуьлда аьтту куьг!\nХуьлда комаьршонах дуьзна,\nДоттагIа, хьан аьрруниг!\nЦу шаьлтанан диттал чIогIа\nИра хуьлда маргIал мотт!\nЦунах вай дош ала догIу:\nМотт ца луьйчохь вай хIун до?\nХезний шуна: Ломахь ютту\nЧIагIонна и лекха бIов:\nБухахь — шуьйра,\nЛакхахь — готта,\nТахна а и чIогIа тов!\nХезний хьуна: ширчу пхьеро\nМуха бина бIаьвнан го?\nХьоькхуш, шарбеш хIора кхера\nБиллина шен метта цо.\nХьан дош хир ду дешийн меха,\nАхь са диллахь цунна чу!\nДаим дагах кхеташ нехан,\nБIешарахь и дехар ду!\nШен дешан да воцуш мел верг\nКуйнан да вац хьуна шен!\nДаим сема латтаде лерг,\nБIаьрг а сирла латтабе!\nТоьпан дашший, говза дошший\nДайша нийсса лерина.\nШаьлтане ца хададелларг,\nДайша дашца дерина.\nБахам байна меттиг хилахь,\nМа хеталахь цкъа а къен.\nКъен ву хьуна сий, эхь дайнарг,\nНаьIалт хуьлда дена шен!\nЕн бухахь дерг Iайганий бен,\nКIежтийсарх цо, хуур дац.\nВоьлуш дийцарх, дагахь дерг шен\nКIиллочо хоуьйтур дац!\nБасех хахкабелла кхера,\nБуххе кхаччалц, соцур бац.\nКъерачу къуьнан куьйгаш тIера\nЭхь Органе цIанлур дац!\nКIилло стагах хьакъ ду кхарда,\nМассанхьа — чохь, урамехь.\nХьайн сий жимчохь дуьйна ларде,\nБедар — цIена йоллушехь.\nАьрру куйга кад а лаций,\nАьтту буйна тур а эций,\nВала дуьхьал мостагIна!\nДегIехь ницкъ сов болчу цхьамма,\nШа санна, цхьаъ эшаво.\nХьекъал долчо, гIортахь жимма,\nЭзарнах а хIоз ма бо.\nГома дечиг-м нисъен ярий,\nХьаькхча ирчу дагарца!\nТкъа Iовдалниг, витахь даррехь,\nШа коша дIавиллалца!\nБIегIанган дог кийрахь лелош,\nДог болатан хилар тоьлу,\nШаьлта дечган тоьлу цул!..\nПросмотров 40 177\nIV дакъа. Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а\nЗелимхан к записи Микротопонимия Борзие, Тумса\nMansur к записи Муталибов Зайнди\nФатимм к записи Урок №10 Как считать по-чеченски? — Нохчийн маттахь муха дагар до?\nЯяччччч к записи Чеченские Тейпы и Туккхумы


Беньоле — Википеди\n48°10′22″ къ. ш. 1°37′20″ м. д.HGЯOL\nБеньоле (фр. Baignolet) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.\nДозанашца йу Éole-en-Beauce[d], КугӀбее, Саншвиль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Беньоле&oldid=7814272»


Френ-ле-Реймс — Википеди\nФрен-ле-Реймс (фр. Fresne-lès-Reims) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Марна. Дозанашца йу Сент-Етьенн-сюр-Сюипп, Бетени, Бульт-сюр-Сюипп, Бургонь (Марна), Помакль, Витри-ле-Реймс. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Френ-ле-Реймс&oldid=5193393»


Ешапца хилла къовсам (туьйра)\nАкъи – дика жухарг,\nБакъи – вуон жухарг,\nГучуволу Бакъи. Шен юьхь тIера туьтмIаьжиг дIайоккху цо.\nБакъи. Хьажахьа кхаьрга!\nХелхарш дан дІабуьйлабели!\nАс йийр ю шуна бІаьсте!\nІа дулуьйтур ду ас! Іа!\nХьаьгІнаш денйийр ю ас,\nХьаьгІнаш. Цхьанна дика\nБолх хилча, вукхуьнан дог\nЛазадолуш, вуон болх хилча –\nСамукъадолуш. Цхьаъ бердах\nВахча, важа, и хазахетий,\nТІома волуш. И низам\nХьакъ ду адамашна.\nАс гур бугІур бу царна кхуззахь. Уьш холчахІитто. И Яхьсанний, Лайсий юьстахдаккха деза! ТІаккха атта хир ду нах Іехо, тило. Цкъа йоккхачу стагах дагавала веза.\nЕший, Еший, суна ийши!\nГучуяла Еший, Еший,\nХьан хьехамаш суна ийши!\nУьшал чуьра ша а беши,\nЛам буьххьера ло а деши!\nЕшап. Хьо хІунда кхойкхура?! ХІун хилла хІинца?!\nБакъи. ГIо дехьа суна.\nЕшап. ХІун гІо оьшу хьуна?\nБакъи. И Лайсий, Яхьсанний холчахІотто!\nЕшап. И дан ца хаьа хьуна? Хьо маца Іемар ву вуон хІуманаш дан?!\nБакъи. Ахь Іамош ма ву со! Іамавахь, хІинца а.\nЕшап. Іема хан а тІехъяьлла хьан! Хьо кхидІа ца Іемаш хьелахь, ас ор чу кхуссур ву хьо! Во! Ор! Ор даккха деза.\nБакъи. Некъа юккъехь муха доккхур ду ор?! Наха со вуьтур вуй и дан?\nЕшап. Некъа юккъехь ма даккха, эвлан йистехь даккха! Доккхачу Зезагна уллехь. Амма цу тІе боьду некъ марзбе!\nБакъи. Ас муха марзбийр бу иза?!\nЕшап. Цуьнан айхьа ойла е, иза а хьуна ца хаахь, хьох дан хІумма а дац.\nБакъи. «Ойла е»! «Ойла е»! Хьуна атта ма ду, ойла е ала. ХІун дийр дара! ХІан, дагадеа! Цкъа хьалха ор даккха деза! Юха, иза дІа а хьулдина, тІе зезагаш дохкуш, буц а юьллуш... ТІаккха тІебоьду некъ хазбеш, йозанаш яздина, уьнан паттарчий хІиттор ю ас! Хьай даьдиса Бакъин! Ма харцахьаяьккхина кетар ю-кх хьо!\nЯхьсан. ... Бозбуунчас и Доккха Зезаг ларде ма элира тхойшинга – Лайса цІа яха, цІахь шен гІуллакхаш ду аьлла. Со кхузахула ваьлла леллашехь, Бакъис я Ешапо и Доккха Зезаг дожадахь, юха а сингаттаме хир ду-кх! Ваха веза со и Зезаг долчу.\nБакъис хІоттийнчу гайтаман уьн тІе кхочу. Цу тІехь яздина ду: «Хазачу метте дІакхача – 500 метр»).\nХІара мичара даьлла, хІара у?\nХІинццалц ма дацара хІара. И хІун «хаза меттиг» ю. Хьажа веза...\n(Кхин дІа а воьду. ТІекхочу керла гайтаман у долчу. Цу тІехь яздина ду: «Зезагийн хьаьтта дІакхача – 300 метр»).\nИ хІун зезагийн хьаьтта ю? Катоьххана дІакхача веза.\n(КхидІа а воьду. Гучуйолу кхин цхьаъ а некъгойтург. Цу тІехь яздина йоза: «Дуьненан ялсамане дІакхача – 100 метр»).\nХІара ду хаза! ХІара тайпа хІума суна дуьйцу а ца хезна! Цхьа хІилла хила а тарло.\nДелахь а, кхидІа хІун ду, хьажа-м веза.\n(Кхин дІа а воьду. Эвлан йисте волу. Керла некъгойтург. Цу тІехь яздина ду: «Вадий, вадий, зезагашца го бинчу метте юккъе кхоссало. Цигахь ю хьуна ирсан гІайре»).\nХІаъ, хІокху минотехь кхоссалур ву! Аш бохург дан Іовдал ма ву со! Гучудели суна шун хІилла! Ас цкъа хьалха тІулг кхуссур бу цу юкъа... ТІаккха цунна хІун хуьлу, хьовсур ду вай!\n(ТІулг кхуссу. ТІулг къайлаболу)\nХьажахьа, ор хилла-кх цигахь даьккхина. И ор даьккхинарг ша оьккхийла цу чу!\nБакъи. Хьажахьа, суна моьтту чул а хьекъал долуш хилла хІара-м. ХІара тІеверзо къахьега деза.\n(Доккхачу Зезагна уллохь гучуволу)\nИ кІант сайна тІеверзо веза. ТІе ца верзахь, хІара дІаьвше мáха а Іоьттина, цунах мотт хуу Тоти йийр ю ас.\nКІант. ХІунда гІерта хьо оцу Доккхачу Зезагна улле? ХІун ду хьан дагахь?\nБакъи. Сан даг чохь, сан бІаьргаш чохь дерг ду-кх. БІаьргаш беша ца хаьа хьуна?\nКІант. БІаьргаш бешча, хьагІ ю-кх хьан бІаьргаш чохь. ХьагІ. Бода бу-кх, бода!\nБакъи. Нийса боху! Нийса боху! ХьагІ а ю, бода а бу! Мел там хуьлу, хаьий хьуна, сан дагна, адамашна юкъа хьагІ яржош, бода баржош. Хьо церан паччахь хуьлу, уьш – хьан лайш! Амма суна цхьанна хала ду. Хьо схьакхета сох! Дуьненан хІуманан да хир ву хьо!\nКІант. Ахь хІун юьйцу? Сан цІе – Яхь-сан хилча. Со дуьнен чохь яхь яржо езаш ву. Оьзда яхь.\nБакъи. ХІинца дуьнен чохь хьагІ яржо дезар ду хьан. ХьагІ-сан хир ву хьо!\nКІант. Цкъа а хир дац и хІума.\nБакъи. Мел атта ду, хаьий хьуна, иза. Йохьана юххехь ма ю ХьагІ. Ахь юьстах цхьа ког баьккхичхьана, ишал чу волу хьо. Ишалахь мел дика ду! Цхьа ша тайна йовха ишал ю иза, хьан дегІана а, дагна а там беш! Ас Іамор ву хьо катоха, лачкъо. Мел самукъадолу хаьий хьуна, къола дича?!\nКІант. ДІасаца! Ас легаш Іовду хьан!\nБакъи. И ахь эшарш лоькху йоІ а, хьан лай хилла, ишала южур ю.\nКІант. Вожа, хьаха, вийр ву ас хьо!\nБакъи. Реза ца хилахь, ас хьох хабарш дуьйцу Тоти йийр ю.\nКІант. Тоти, хьаха, йийр ю ас хьох!\n(Бакъина тІекхета, ший а вовшахлета. Эххар а, тешнабехк а бой, шен пхьуьйшара дІаьвше мáха Іутту Бакъис кІантана. КІантах Тоти хуьлу. Иза гура чу юллу Бакъис)\nБакъи. Сан накъост хила ца лиира хьуна. ХІинца дІалаца!\nСайна дуьхьалваьллачунна ас изза до. ХІинца Іийр ву хьо хьайн гура чохь, хьайна тасахь, кІен буьртигаш а дууш, тІе хедарара хи а муьйлуш.\nХІинца хІара Доккха Зезаг шен ден мерашка дІадахийта деза.\n(Доккхачу Зезагна а шен карара мáха Іотта тІеволало, амма эццахь, Лайса гучу а йолий, юкъахвуьсу)\nЛайса. Хьуна гирий Яхьсан?\nБакъи. Суна-м ца гира цхьа а Яхьсан а, я ХьагІсан а. Сан цхьаьнцца а бáла а бац! Со, хІара Тоти а эцна, нехан самукъадоккхуш, сайна сискал яккха гІерташ араваьлла лела.\n(Тоти чохь йолу гур схьа а оьций, дІаваха гІурту.)\nЯхьсанан аз. Цо сох Тоти йина! Цо мáха Іоьттина!\nЛайса. Собардел цкъа! И хІун аз дара?!\nБакъи. (Шен карара гур охьа а хІоттош) ХІара Тоти ю, ас мотт Іамийна кхунна.\nЯхьсанан аз. Бакъ дац! Цо мáха Іоьттина суна.\nЛайса. Ас бийр бу хьох хІур, ва аьшпийн кІур!\n(ТІекхетий, лета. Бакъи дуьхьала лета. Дехха дІадоьду церан тасадалар. Лайсил ша тулур воций хаьий, Бакъи хІилла хьовзо гІурту.)\nБакъи. Собар! Цкъа собардехьа!\nЛайса. ХІун хилла хІинца?!\nБакъи. Товш дац баршана йоІаца латар. Цул а ас цхьа хаттар дийр ду хьоьга. Ахь цунна жоп лахь, хьо туьйли, ца лахь – со туьйли!\nЛайса. ХІун хаттар ду иза?\nБакъи. Маса ког бу исскогберган?\nЛайса. И ду хаза? Исс бу-кх!\nБакъи. Бакъ дац! ХІара уьтталгІа а бу хьуна.\n(Шен кучан пхьуьйшара мáха гучу а боккхий, Лайсина Іотта гІурту. Амма Лайсас, цкъа мийр тухий, мáха божабо, шолгІа мийр тухий, и ша а вожаво.)\nЛайса. Ас бийр бу хьан болх, ва аьшпийн кIур. (Схьаоьций, дIаьвше мáха Iутту Бакъина. Цунах Іаьржа бос болу Тоти хуьлу.) Бакъи. Сох Тоти хилла, со Тоти хилла. Ас хІун дийр ду? (Воьлху.)\nЛайса. Бозбуунча! Бозбуунча! Тхан догдика Бозбуунча! Мичахь ву хьо?\nЕшап. ХІунда хьоькху ахь мохь! Ас Бозбуунча гойтур ву хьуна, хьох хьайх Іаьржа къиг а йина! Мила ваьхьна ас динарг дохо! Ас хир ду аьллариг хилла ма даьлла! Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла! Цкъа хьалха кху шайтІанан когах Іаьржа къиг йийр ю! Цуьнца цхьаьна Іаржлур ду хІара дуьне а – гуттаренна а! (Лайсина тІейолало)\nЛайса. Бозбуунча! Бозбуунча! Орцахвала суна!\n(Цхьа «тамашийна» гучуволу Бозбуунча)\nБозбуунча. Со схьакхечи-кх!\nЕшап. ХІан! Хьо ву и! Ас динарг дохо гІертарг?! ГІуллакх хир дац! Ас боххург хир ду!\nБозбуунча. Ахь хІун боху-м, хьанна хаьара?!\nЕшап. Ас боху, бода хир бу массанхьа а, бода! Нехан дегнашкахь а бода хир бу! Арахь а, чохь а – бода, уьшалш, кІормодаш, хатташ!\nБозбуунча. Хир дац ахь бохург. Серло хир ю массанхьа, серло! Нехан дегнашкахь а серло хир ю! Гергарлонаш, марзонаш хир ю! Ахь лелораш моттаргІанаш ю, нехан дог-ойланаш йохош! Хьоьга далуш хІумма а дац!\nЕшап. Иза-м хІинцца хуур ду хьуна, ас хьайх Іаьржа къиг йича.\nБозбуунча. Хьажал, хьайн хІун хуьлу!\n(Ешап, уьшарш еш, Бозбуунчех Іаьржа къиг ян гІерта)\nЕшап. Бода – соьца! Орцахбáла, бода!\nЛайса. Серло – тхоьца! Серло – тхоьца!\nАкъи. Тола еза серло!\n(Дуьне цхьана юкъана кхулу. Ешапан гІуллакх ца хуьлу)\nБозбуунча. ХІинца хьажа хьо, ас хьайх хІун йо!\nШарам, тарам, ларам, барам.\nХІораннан а бу шен барам.\nШорам, къорам, хьорам, орам.\nХІораннан а бу шен орам.\nХІотта, хІоттий бáла, барам!\nДенло, денлой бáла, орам!\n(Ешапах Іаьржа къиг хуьлу. Иза къайлайолу. Цуьнца цхьаьна кІайчу Тотих Яхьсан хуьлу. Къегий, дІахІутту дуьне)\nЛайса. Далла бу хастам! Вай туьйли!\nАкъи. Серло туьйли!\nЯхьсан. ОххІай! Ма садукъделлера сан оцу гура чохь! Баркалла, Бозбуунча. Бакъис тешнабехк бинера суна.\nБозбуунча. Иштта хиллийца иза. Мичахь ву Бакъи?!\nЛайса. (Іаьржачу Тотина тІе пІелг хьажош) ХІара ву-кх.\nБозбуунча. ХІара-м Тоти ма ю.\nЛайса. И суна шен дІаьвше мáха Іотта гІерташ вара, ас, схьа а баьккхина, цунна Іоьттира иза. Цунах Іаьржа Тоти хилира.\nБозбуунча. Иштта делахь-м, шен меттиг карийна цунна. Гура чохь вита!\n– Бозбуунча! Дезде хІоттадехьа!\n– Бозбуунча! Хьехамаш бехьа!\n– Бозбуунча! Тамашийна хІуманаш гайтахьа!\nБозбуунча. Ой, хІоттор ду-кх Дезде а. Амма дезчу дийнахь шарахь а самукъадер дац вайн, Доккха Зезаг ден ца дахь.\n(Шен илли а олуш, куьйга эшара Доккха Зезаг дендо. Хазахетарх дузу адамаш, бераш, уьш хелхадуьйлу, иллеш а олуш)\nДеза де, деза де,\nХелхаран бал хьовзабеш,\nМассеран а доьзалшка\nДегнаш дохуш эшаршка,\nОлхазарш а декийла!\nДиканиг бен ца дан кхин\nЧІагІо йийр ю вай.\nТІаккха сирла хир ду хи,\nДегнаш хир ду кІайн.\n(Бозбуунчас совгІаташ ло берашна)\nБакъи (воьлхуш). Цкъа ладогІийша соьга. ЛадогІийша!\nБозбуунча. ЛадогІа, бераш! Хьовса вай, кхуо хІун боху.\nБакъи. Ткъе итт шо хьалха, со жима бер долуш, иштта Керла шо дара. ГIура-Дадас массо а берана совгІаташ делира. Суна ца делира. ХІетахь дуьйна сан кийрахь кхоллаелира хьагІ, массаьрца а, дерриге дуьненца а.\nАхь хІинца со кху гура чуьра араваьккхина, суна совгІат делча, дІаер яра сан кийрара хьагІ. Ас дика гІуллакхаш бен дийр дацара.\nБозбуунча. Теший вай цо дуьйцучух?\nБерийн аьзнаш. Теша! Теша!\nБозбуунча. СовгІат лой вай цунна?\n– Шиъ ло!\nБозбуунча. Делахь шиъ лур ду вай: цунна хьалха далаза диснарг а, таханлерниг а.\n(Бозбуунчас «тотин» аматах паргІатвоккху Бакъи. Цунна ши совгІат ло. Иза массаьрца цхьаьна илли ала а, хелхавийла а волало)\n– Оха нийят до:\nКхин бода кху махка ца баийта, хьаьгІнаш дІаяха!\n– Хьаьрдаш яго!\n– Нехаш ца яржо!\n– Вуочуьнца къийса!\n– Зуламхо сацо!\n– Лаьтта тІехь дуккха а зезагаш диен!\n– Гуттар а хаза дешнаш баха!\n– Дала декъалде вайн къам!\n– Дала декъалбе вайн мохк!\n(Ловзарш, хелхарш, иллеш).


Озерецкое (Самаран область) — Википеди\n52°47′27″ къ. ш. 48°45′06″ м. д.HGЯOL\nОзерецкое (Самаран область)\n107 стаг (2010)\nОзерецкое картан тӀехь\nОзерецкое (оьрс. Озерецкое) — Российн Федерацин Самаран областан Приволжен кӀоштан юкъа йогӀу эвла.\nБахархойн дукхалла 107 адам леррана 2010 шарахь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Озерецкое_(Самаран_область)&oldid=4646949»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 февраль, 06:11.


Ешене — Википеди\n48°27′46″ къ. ш. 5°18′36″ м. д.HGЯOL\nЕшене (фр. Échenay) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха МагӀна.\nДозанашца йу ЕнгуленкугӀ, Жийоме, Лезевиль, Пансе (Лакха МагӀна), Саи (Лакха МагӀна), СодгӀон, Тоннанс-ле-Мулен.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ешене&oldid=7831418»


Кадыров разрешил школьницам носить хиджаб | | Новости мира\nГлавная » Россия » Кадыров разрешил школьницам носить хиджаб\nв Россия 04.04.2017\t0 66 Просмотры\nПоделиться "Кадыров разрешил школьницам носить хиджаб"\nПред.: Пенсионерка из Уфы рассказала, как лишить возраст власти над собой\nСлед.: На Международном форуме в Москве обсудят сервис для авиапассажиров


Тоьках а, газах а долчу декхарх хьалхабовла ца туьгу Нохчийчуьра бахархой\nТоьках а, газах а долчу декхарх хьалха бовла ца туьгу Нохчийчуьра бахархой\nКъилбаседа Кавказан мехкашкахь, еккъа цхьана тоьках долу декхар 23 миллиард соьме хьалакхочуш ду. Уггаре а баккхийчу барамашкахь ахча дIа ца луш йолу регионаш ю Нохчийчоь а, Дагестан а, ГIалгIайчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а.\nЦарах хьалхарчу меттехь Нохчийчоь ю 9 сов миллиард сом декхарца, цул тIаьхьа ю Дагестан -- 7 миллиард сом, цул тIаьхьа ю ши миллиард сов декхарш долу ГалгIайчоь а, Къилбаседа ХIирийчоь а. Хаамийн гIирсашкахула цунах лаьцна дIахьедар дина «МРСК» олучу регионехь ток латточу урхаллан куьйгалхочо Зайцев Юрийс.\nНохчийчохь Iедалша коммуналан декхаршца тIом бу дIахьош даима а.\nИ хаам цо бина дукха хан йоцуш Оьрсийчоьнан Iедалан вице-премьерца Хлопонин Александр а волуш, дIаяьхьначу кхеташонехь. Цигахь дийцина кхолладеллачу хьолах хьалхадовларан некъаш. Мах тIетоха беза, аьлла хета оцу даржхошна, хIунда аьлча, тарифаш дукха лахара йолун дела дистина оцу барамехь и декхар.\nНохчийчохь коммуналан декхаршца тIом даима дIахьош бу. Массо а тIегIанехь: балхахь а, доьшийлашкаь а, маьждигашкахь а, берийн бошмашкахь а дуьйцуш ду шен хенахь ахча дIа ца далар мел кIоршме хIума ду аьлла. Цундела яьккхий рагIанаш хуьлу иза дIаоьцучу меттигехь. Ша а, шен юьртахь дукхачу наха а дIалуш ду шен хеннахь аьлла, дийцира Грозный кIоштарчу вахархочо Саралапов ВахIида.\nСуна-м ца хаьа оццул даккхийн декхарш мичара девлла нахана. Ша цхьанха къайлахь ягош ерг нахана тIеязйеш яцахь.\nСаралапов: «Кхузахь-м ду и ахча массара а дIалуш. Со а веккъа лаьтташ ву иза даима а дIалуш. Дукха наха дIалуш ма ду. ДIа ца делча вуьтуш ма вац кхара. Балха схьаоьцуш а вац. Хьан декхар далахь балхара дIа а воккху».\nМахкахь коммуналан декхарш тIехссов барам болуш хиларх цецволуш вац Шелан кIоштера вахархо Саидов Мансур.\nСаидов: «ДIа ца луш а бу хьуна шортта. Маьждигехь а ду иза шортта дуьйцуш, дIалахьара аш, иза дIа ца делча лоттуьйтур яц бохуш. ДIа ца делча хир ду дера декхар. Дукха хан йоцуш тхан юьртара газан урхаллера белхахо вара лелаш.\nЛулара цхьанна 300 эззар сом ду. Вукху лулахочун 30 эзар сом ду. Шел яларца газ а, ток а дIахадо йолор ю. Сайн доцийла-м хаьа суна декхар. Ас ахча кара деъча 5-6 эзар сом охьадуьллу, коммуналан хьашташна олий. Иза меттах а ца доккху».\nКху тIаьхьарчу массийта шарахь, пачхьалкхан галъялла экономика айъян кхин некъаш ца карийна массо а хIуман мехаш тIетохар бен. Шайна тIера цIока-м йоккхур ю, амма иза чакхе а йоцуш хила йиш яц. Йоцучуьнгара яьккхалур яц цIока, бохуш кхин дIа а дийцира Саралапов ВахIида.\nСаралапов: «Суна-м ца хаа оццул даккхий декхарш мичара девлла нахана. Ша цхьанахь къайлахь ягош ерг нахана тIеязйеш яцахь. Ткъа, бIоьзза цара мах тIетоьхча, и декхар жима долчу хенахь а дIадала аьтто хилла ца хилча, цо мичара лур ду иза?».\nКъилбаседа Кавказера коммуналан хьашташ дийцаре динчу кхеташонехь сацам бина, регионехь тарифаш нисъян леррина комисси кхоьлла еза аьлла. Мехаш охьадахар дуьйцуш дац, уьш тIетохар бен.\n90 процент Оьрсийчура бахархой реза бац коммуналан белхахоша дечу гIуллакхашна\nКоммуналан хьаштех мехаш тIетоьхна Оьрсийчохь\n"Сан пенси тоьках, газах, нехех дIадоьду..."\nКоммуналан декхаршна юха а тIаьхьадаьлла Iедал\n"Чеченэнерго": Схьало шаьш тIехьарчийна декхарш\nХьалха машенаш оьцуш дайара, ткъа хIинца...\nБахархошкара декхарш лехьош ду Iедал


песня скачать велла велла - скачать, прослушать mp3 без смс и в режиме онлайн, текст песни, смотреть видео (клип).\nпесня скачать велла велла\nТрек: Хьо хаз велла Iеха елла\nУ нас на портале вы можете слушать и скачать Тамара Адамова - Хьо хаз велла Iеха елла в формате mp3 без смс и без регистрации, на высокой скорости и в хорошем качестве 320 kbit, а также много другой интересной музыки. Скачать песня скачать велла велла рингтон на звонок в высоком качестве, мелодия для мобильного телефона.\nТекст песни "Тамара Адамова - Хьо хаз велла Iеха елла"\n1.Маьл ч1ог1а хьо хийца велла\nХьан хьежар мел шийла ду\nМа ала ца хийца велла\nМа ала хьалхалер ву\nСо тешац х1инца хьан дешнех\nХьо соьца тамашен ву\nДуьхьхьара ейча соьх ваьшнаьхь\nТкъа х1инца стенна уьду\nСтена ахь ойла соь йойту\nБуьсано хьо дага лоьцуш\nСтена хьо кхечарна воьлу\nБезамах лаьцнариг дуьйцуш.\n2.Шовдане х1унда ца вог1у\nТкъа веъча со адам дац\nСо гича стенна хьо уьду\nЙа хьан соьх кхин безам бац\nАхь сайга реза ю аьлча\nХьо сайца къамеле ваьлча\nТешнера дагна хьо везча\nАмма хьо хиллера лееш\n3. Нагахь хьо соьх вешаш вацахь,\nХьан нийса накъост со яцахь.\nД1ахадор вайша и денош,\nКеггадеш са доцу марлхалш.\nАхь делла и зезаг лар деш,\nД1аели шо зама хан.\nВайшинна даьлла дов даз деш,\nДуьхи и хилла чахчам.\nСтена хьо кхечарно воьлу\nБезамах ляцнариг дуьйцуш.\nВидео клип "Тамара Адамова - Хьо хаз велла Iеха елла"\nХеда Дугуева — Хаз велла хьо суна\nХусейн Расаев — Iеха велла со\nШовда Дамаева — Веза велла жимчу дагна са\nМарет Алиханова — Веза велла суна хьо\nМарита Абасова — Б1аьргашна хаза велла\nГр.Zama — Хийца велла\nХьо хаз велла) - ... — Эшар\nМилана Висханова — Мел декъаза велла (M95)\n☞Терк❾❺Йист☜ — Суна хьо веза велла\nДжамиля — Хьо хаза велла\n[muzmo.ru] Милана Висханова — Мел декъаза велла (M95) [muzmo.ru]\nadzhara gudzhu  — Хаз велла хьо суна ( 2017)\nМилана Висханова — Дашочу малхах тар велла 2017\nНФС МВ 2013 ОСТ — Велл ве коминг\n►۩ Нохчи  — Хьо Хийца Велла ۩◄\nджи-велл — ай вил сёрвайв\nАсхаб Вахарагов — Хаз елла хьо Суна со 1еха ма велла (2016)\nАрби Бетирсолтанов — Виц велла те (New 2016) [M95]\nШовда Дамаева — Веза велла жимчу дагна са (exclusive M95)\nХеда Дугуева — Хаз велла хьо суна 2 (New 2017) [M95]\nВалли Велл ft. Severyan — Limit\nФатима Турпалханова — Хийца велла (M95)\nВелл & Адский — в ночи под кайфом(Taha.Prod)\nazz azz — Хазчу Б1аргах 1eха Велла\nFler — NDW 2005 (Дойче велле)\n❾BUS'KA❺ — Хьо хаза велла\nvk.com/Music95 — Са дагчу хьо вижна велла (M95)\nковербит, велл — мы делаем биты\nМилана Висханова — Дашочу малхах тар велла ➠\nвелл — черный трап\nМарита Абасова — Б1аьргашна хаза велла яла лай (M95)\nВелл — я - Боргор\nВелл & PraV — Симптомы при уч. "Тёмный блуд"\nВелл ft. ДяДя ТиМ — Для вас\nАНДРЕЙ КЕЙТОН-ДЖЕЙ'ВЕЛЛ — Где-То\nШамили Дидигов — ма тил велла хила со (New 2017)\nАсхаб Вахарагов — Хьан б1аьргаш хаз делла со 1еха велла (New 2016) [M95]\nvk.com/Music95 — Хьо веза велла хан (M95)\nВелла, Дррааоллдлисс, Олкстараллоокст, Оордийллиррус — 475-К Звёздам Уносящая\nДойче Велле — История Германии\nАсхаб Вахарагов — Хаза елла хьо суна со 1еха ма велла (New 2016) [M95]\nРита — Нур хилла хаз велла\nМадина — Мел декъаза велла (New 2015) [M95]\nТурагентство ВЕЛЛ г. Верхняя Пышма — Турагентство ВЕЛЛ г. Верхняя Пышма\nТанзила Есенбаева — Са дагна веза велла\nЭлина Бетирова — Хьо вицца велла\nВелл — Повесть (Version 2014 Da Beat Rec)\nАсет Абубакарова — виццам ца велла хьо\nпоказ пластика — ви велл + эй ухнем\nАйшат — Веза велла (M95)\nВелл ай нид (маст) ран — гудбай\nВелл & адский — делай крепче\nАся Абубокарова — вицам ца велла\nvk.com/music95 — Веза велла\nВелла — 103-В Любви Утверждающая\nасх_007 — ХАЗЧУ Б1АЬРГЕХ 1ЕХА ВЕЛЛА❤❤❤ NEW\nvk.com/music95 — Суна хьо велла\nПесни Айфаара - ВЕЛЛА — ПРИМЕТНАЯ (198)\nBoyz fknd laws|mc Arzy|SkaMX|Марсель|Велл|Baul|Бледный Хок|Илья Кочегар|NIKO — #PandaFreestyle (02.07.16 CLUBNIKA)\nВелл feat. Хмурый (Hemp Da Beat) — На память (Da Beat Rec)\nВелла — 066-Жизнеукрепляющая\nДжамиля Индирбиева — Хьо хаза велла\nВелл / Пушечный / Патрик — Белые тапочки\nВЕЛЛЕ ХУРЧЕ — ПЛЮС\nГ.Р. (велл, патрик) — Знаменитый балаган\nВалентина Велл — У любви\nВелл — Кино (NEW SINGLE 2013)\nВелл — Спотыкаясь и Падая (NEW SINGLE 2013)\nВелл — Ти не сама (NEW SINGLE 2013)\nВалли Велл (demo) — Судьба\nВелл — Пробач мене (NEW SINGLE 2013)\nВелл Милютин — Интро\nвелл — ДнБ\nРоу велл — Резанный\nАдриан & Велл — Семья\nВелл ft. ДяДя ТиМ — Как то так (6/1 rec.)\nВелл.com — Выживай\nВелл — Ветер\nвалли велл — продакшн\nВалентина Велл — Птица\nvk.com/Music95 — Са дагчу хьо вижна велла\nВелла — 176-Дождём Любви Пробуждающая\nПесни Айфаара - ВЕЛЛА — ЛЮБОВЬЮ УНОСЯЩАЯ (340)\nАсхаб Вахарагов — Хьан б1аьргаш хаз делла со 1еха велла 2 (New 2016) [M95]\nАкс велл — Open Your Heart (vocal mix)\nВелла — 281-Любовь Изливающая\nслушать аудио библия онлайн музыка валерия скачать песня караван слушать онлайн черный тюльпан афганистан песня слушать радио вера 100 9 слушать онлайн скачать без регистрации и смс музыку мп3 рассказ чехова слушать каштанка слушать динамит фм радио онлайн когда мы встретились песни из фильма скачать музыка популярная скачать mp3 скачать песни из фильма верни мою любовь скачать кристалинская майя нежность слушать книгоходцы особого назначения слушать windows 7 mp3 скачать бурито мегахит слушать песня киркоров полетели скачать скачать музыку для мр3 саша и сирожа слушать песня карабаса mp3 скачать песня.это кавказ слушать


Тассие — Википеди\n47°59′34″ къ. ш. 0°05′36″ м. д.HGЯOL\nТассие (фр. Tassillé) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — СагӀта.\nДозанашца йу ОвегӀ-су-Монфокон, КгӀанн-ан-Шампань, Луе (СагӀта), Валлон-суьгӀ-Же.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тассие&oldid=7845585»


Валлеруа (Мёрт а, Мозель а) — Википеди\nВаллеруа (Мёрт а, Мозель а)\n▼2334 стаг (2018 шеран 1 январь)\nВаллеруа (фр. Valleroy, фр. Val-de-Loi) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мёрт а, Мозель а. Дозанашца йу Брие (Мёрт а, Мозель а), Аббевиль-ле-Конфлан, Обуе, Ле-Барош, Атриз, Муанвиль, Мутье (Мёрт а, Мозель а). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\n↑ 1 2 http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=38632\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Валлеруа_(Мёрт_а,_Мозель_а)&oldid=6724973»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 15 октябрь, 06:23.


Нохчийн зудчунна Гериханована Оьрсийчу экстрадици йина – румынхойн зорбанаш\nРумынхойн Libertatea зорбано хаамбо, нохчо йолчу Гериханова Аминана Оьрсийчу экстрадици йина бохуш. ГIирсано яздарехь, Мангал-беттан 5-хь йина цунна экстрадици, цо хIинцле а кхелехь еллачу кийтарлонаш бахьанехь Нохчийчуьрчу Iедало иза дийна юьтург ца хилар тидаме ца оьцуш.\n"Гериханова Амина Оьрсийчоьне дIаелла румынхойн полицино иза дIалаьцна 54 де даьлча. Аминана "тIехь гIело латтор яц, шога, адамалла йоцу сийсазалла, йа таIзар дийра дац", иштта цуьнан "аьтто хир бу Оьрсийн Федерацера дIаяха кхелан гIуллакх листиначул тIаьхьа, ткъа Румынин векалтера белхахойн йиш хир ю набахтехь иза йолча хьажа-хIотта, гарантеш кхочуш йеш юйла а толлуш", бохуш Оьрсийчоьнан Iедало кехатехь язйина гарантеш тоьъна тхан кхелана", - дуьйцу хаамехь.\nГериханован гIуллакх лелош болчу бакъоларъярхоша Кавказ.Реалиига дийцира, и хаам официалехь тIечIагIбина бац. Нохчийн "Вайфонд" (Швеци) ассоциацин хаамца, нохчочун хьокъехь кхел Мангал-беттан 6-хь хир ю Сучава гIалахь.\n"Дийцина ма хиллара, кхана кхел хилахь, тIакхха Аминана экстрадици ца йина. Хаамехь аьлларг тIе ца чIагIдина Румынин официалерчу хьаькамаша. И артикл хенал хьалха арахецча санна хетало", - дIахьедира "Вайфондан" векало Кавказ.Реалиин корреспондентаца хиллачу къамелехь.\nГериханована экстрадици йарна бинчу сацамна дуьхьала чуделла арз тIе ца лецира румынхойн лаккхарчу кассацин кхело.\nАминана экстрадици ярна дуьхьал къуьйсуш волчу цуьнан кIентан деден вашас Бахарчиев Амруддис Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дийцира Гериханова Аминех лаьцна, хаийтира Нохчийчохь цунна мича бахьанашца тIаьхьабевллера а, шена хетарехь, Румынин Iедалхошна цунна тховкIело яла стенна ца лаьа а.


Онлайн знакомства с девушками г. Rangamati. Познакомься с девушкой Rangamati, Джаркханд. Сайт онлайн знакомств www.mamba.ru.\nBaghmara, Purnidih, Senha, Pihra, Pitij, Polpol, Saraikela, Pondar Kanali, Salegutu, Sijhua, Salatua, Sahnidih, Baliari, Rajhara, Ramkanda, Ranka Kalan, Ranibahal, Baliapur, Sikri, Palkot. Show all cities Джаркханд.


Сен-Луи-де-МонфегӀгӀан — Википеди\n▲2161 стаг (2019 шеран 1 январь)\nСен-Луи-де-МонфегӀгӀан (фр. Saint-Louis-de-Montferrand, фр. Montferrand) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — ЖигӀонда.\nДозанашца йу Амбес, БланкфогӀ (ЖигӀонда), АмбагӀез-е-ЛаггӀав, Бассан (ЖигӀонда), Луьдон-Медок, ПагӀампуьигӀ.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сен-Луи-де-МонфегӀгӀан&oldid=7838496»


Сантлада — Википеди\n42°23′27″ къ. ш. 46°04′54″ м. д.HGЯOL\n↘108 стаг (2010)\nСантлада — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштан эвла ю.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сантлада&oldid=7143282»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 декабрь, 08:54.


Друвиль — Википеди\n▲207 стаг (2018 шеран 1 январь)\nДрувиль (фр. Drouville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мёрт а, Мозель а. Дозанашца йу Курбессо, Кревик (Мёрт а, Мозель а), Желленонкур, Арокур (Мёрт а, Мозель а), Мекс, Серр (Мёрт а, Мозель а). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Друвиль&oldid=6778859»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 октябрь, 10:02.


#osean - Instagram photos and videos\nHashtags #osean for Instagram\n#uk #bournemouth #beach #columbia #peru #japan #girls #osean #sunny #wednesday #0321 #we have muscle pain #gymgirls #instagood\nТам рай, где я ♂ 🧘🏽♀#рай#paradise #behappy #yogapractice #yogatimes #абрауйога #hathayoga #хатхайога #osean #osea #tay#tay #tayland #yogatay #тайланд #тай\nПокой. Тишина. Релакс. Это-\nКогда нужна перезагрузка- океан в помощь.\n#океан #море #релакс #отдых #relax #osean #sea #sunset #lovesea #loveosean #like4like\nBellas Imágenes y Fotografías\nSiguenos para más Imágenes y Fotografías #beatiful #bellasimagenes #bellas_imagenes_y_fotografias #orcas #animals #animales #oseano #animalplanet #planetaanimal #animalesfantasticos #amazing #fotografia #foto #fotos #photography #world #mundo #fantasticworld #viajeros #travels #amazing #osean #nature #naturaleza #naturephotography #landscapephotography #landscape\n#freedom #india#osean #sunbearn #fresh #wind\n#cairns #australia #greenisland #osean #emerald #green #naturephotography #naturelovers #turtle #sky #sunset #greatbarrierreef #今度こそ全員で #お土産 #楽しみにしててね\nGoes Putu Bali-Life\nchill time ..\n#litlleisland #paradise #thehill #beach #osean #chillday #photoshot #latepost #balilife #valiliving #perfectday #palmtree #northbali #pemuteran #bali\nPemuteran Menjangan Snorkeling - West Bali Explorer\nwhen u have own time with no one .\n#sunset #chillday #wave #latepost #osean #photoshot #photographer #balilife #baliliving #enjoylife #paradise #baliisland #bali\n#triton #criaturemakeup #makeupfx #fxmakeup #marine #boy #fx #osean #colaboracion #seacriatures #boyfriend #photography #foto #set #iluminacion #coloresvivos #photographer #amor #fxartist #mexicanboy #mexicanoscreativos #setinterior #canon #love #followme #siganme\nSirena técnica mixta entre lápiz de color, marcadores y acuarelas!!\n@prismacolor @prismacolorysharpie .\n#art #arts #illustration #illustrations #paint #painting #draw #drawing #watercolor #markers #colorpencil #sharpie #prismacolor #mermaid #mermaiddrawing #fullcolor #fullcolorart #mystical #mystic #osean #fantastic #fantasycreature #creaturesofthesea #goodvibes #samsaratattoo #froyvargasart


Флуьи — Википеди\nФлуьи (фр. Fluy) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.\nДозанашца йу Бугенвиль (Сомма), БгӀикмений-ФлоксикугӀ, ФгӀенуа-о-Валь, Писси, ГӀевель (Сомма), Се (Сомма).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Флуьи&oldid=7844288»


ЛагӀнаж — Википеди\nЛагӀнаж (фр. Larnage) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом.\nДозанашца йу ШантмегӀль-ле-Бле, КгӀоз-ЕгӀмитаж, ЕгӀом, Mercurol-Veaunes[d], Тен-л'ЕгӀмитаж.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЛагӀнаж&oldid=7841356»


Сент-Ави-Сеньер — Википеди\n44°46′29″ къ. ш. 0°48′59″ м. д.HGЯOL\n23,4 квадратан километр\nСент-Ави-Сеньер (фр. Saint-Avit-Sénieur) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Дордонь. Дозанашца йу Мольер (Дордонь), Beaumontois-en-Périgord[d], Сент-Круа (Дордонь), Монферран-дю-Перигор, Ле Бюисон-де-Кадуэн, Бурникель. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сент-Ави-Сеньер&oldid=5187217»