НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА 9 класс учебник-хрестомати шолгIа дакъа ЧIагIйина Нохчийн Республикан дешаран, Iилманан Министерствос Соьлжа-ГIала ГУП Книжни издательство 2007 Эжаев\n«НОХЧИЙН ЛИТЕРАТУРА 9 класс учебник-хрестомати шолгIа дакъа ЧIагIйина Нохчийн Республикан дешаран, Iилманан Министерствос Соьлжа-ГIала ГУП Книжни издательство 2007 Эжаев ...»\nЭЖАЕВ У, ЭЖАЕВА Р\nЧIагIйина Нохчийн Республикан дешаран, Iилманан Министерствос\nГУП «Книжни издательство» 2007\nЭжаев У., Эжаева Р.\nЧеченская литература. Учебник-хрестоматия (9 класс II ч.). Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2007.\nISBN 978-5-98896-050-8 © Грозный, ГУП «Книжное издательство», 2007 © Эжаев У., Эжаева Р. 2007\n(1909–1937) Вайн нохчийн литература кхиоран юьххьерчу муьрехь (1928–1937-чу шерашкахь) дакъа лаьцначарех цхьаъ волу нохчийн яздархо Айсханов Шамсуддин Катаевич вина 1909-чу шарахь Лаха-Неврехь. Советан Iедал тIедале цуьнан да-нана ахархой, середнякаш хилла.\n1921-чу шарахь Шамсуддинан да СоьлжаГIала схьакхелхира. Старый промыслехь «Красная турбина» цIе йолчу тIулг боккхучу карьере балха иза вахара шен кIанте гIаларчу ишколехь дешийтархъама. Цу муьрехь вайн нохчийн ярташкахь керла ишколаш яхка кхиъна дацара. 1926-чу шарахь, шен 17 шо кхаьчча, комсомоле волу Шамсуддин Айсханов, ткъа 1928-чу шарахь шен 19 шо долуш, большевистски парти волу иза. ХIетахь, 1928-чу шарахь дуьйна болалой цуьнан литературни кхоллараллин болх, итт шо гергга зама чулоцуш, 1937-чу шеран Октябрь батте кхаччалц дIабоьду. Оцу хенахь «Ленинан некъ» газет тIехь цо шен дуккха а фельетонаш, статьяш зорба тоьхна, царел совнаха цо арахецна 1932-чу шарахь пьеса «Къийсам»; 1933-чу шарахь – пьеса «Вай доьшур ду»; 1933-чу шарахь – дийцарш «Мало – хало», «КIайн котам»; 1934-чу шарахь – стихотворенийн сборник «Колхозхошна керла иллеш»;\n1936-чу шарахь – шен поэзин книжка «Бригадхо веза».\n1935-чу шарахь, Ш. Айсхановс кеч а йина, Москва-гIалахь арахийцира, оьрсийн матте а яьккхина, нохч-гIалгIайн поэтийн сборник «Нохч-гIалгIайн поэташ» цIе а йолуш.\nЦул совнаха ненан маттахь учебникаш a xIummuйна Ш. Айсхановс.\nНохч-гIалгIайн яздархойн союз вовшахтоьхна 1934-чу шарахь. Цуьнан дуьххьарлера председатель хаьржина Айсханов Шамсудди. Оцу даржехь волуш цо 1934-чу шарахь Москва-гIалахь хиллачу Ерригсоюзни яздархойн I-чу съездехь нохчийн халкъан а, литературан а цIарах къамел дира.\nШ.К. Айсхановн кхолларалла вайн литературан историн дийнна цхьа агIо ю, шен заманчохь вайн литература кхиорехь шех цхьа чIагIо хилла а, тахана а ширъялаза хазнаш шеца хаалуш а йолу.\nШера аренаш хазйина сийначу бацо, бархатан-хуьтан пальто юьйхича санна, кечдина дуьне а лаьттара, баца юккъехь, пуло юккъехь кишмаш санна, тамехь цIен, можий зезагаш а дара.\nДаьттано хьандина худар санна, бацана хьанделла бIаьстенан денош, ерриге а садолу хIума юзийна Iабор яр-кх бохучу дагца, айаделла, декхаделла дара, тIе наггахь бIаьстенан мохан xIo кхетарца бецан баххьаша етташ тулгIенаш а йолуш.\nХIета схьакхетта, адаман локхалла хьалабаьлла, шен можачу дарин басахь къегина малх а болуш, эрзо хьулдина ирзо санна, баьццарчу духарша кечделлачу дитташа хьулйина юрт а лаьттара.\nСийна аренаш а, кIайчу неIарна Iаьржа сир хьаькхча санна, цхьана маьIIера дуьйна Iаржлуш лаьттара хIайтъ-аьлла, колхозхоший, цхьалхахоший дечу баьстенан охунашна. БIаьрго ма-лоццу йоккха меттиг юкъаерзийна, гIаргIулийн могIанан хьесапехь бехачу готанийн могIанца охунаш деш колхозхой а бохкура, юкъ-кара, чIерашна юкъахь саза санна, хьийзаш тракторш а йолуш.\nШен болатан накхица йогIучу хьалхарчу трактора тIехь, куц хазчу динахь дика бере санна, товш, тракторан гIуллакх карадирзина и лелош зуда-нохчо а ягIара. Ловзаргахь йоIстеган санна, охунах самукъадолуш йогIучу кху йоIа, тIаьхьарчу тракторца вогIучу кIанте мохь а тухий, олура:\n– БIал буьззина лоцуш яийталахь, тахана сарле xIapa вайн колхозан пхи бIе гектар аьхна чекх ца яккхахь девр дац вай.\nДикачу беречо говр хьовзош лело дуьрстанан гаьллаш санна, сов лерина тракторан гаьллаш лелош, кест-кестта юххе а, тIаьхьа а хьожуш, тракторан тIам хьийзош карайора и йоI. Некъана герга трактор мел гIоьрти, йоIан битамаш а бара гучубуьйлуш.\nТаьIна-сийначу басахь стоммачу гатанан тужурка а, дIаядарна кхоьруш санна, чIогIа корта боьхкуш тиллина юткъа бой а, оьзна юьйхина эткаш санна, доьхкина Iаьржачу телатан каранаш а, гатанан тужуркин хьалхарчу киснара, чIегIардиган бена чуьра кIорнеш санна, схьакъега можачу метаран юьхьиг а, машена хьалха ши панар санна, хьалха схьакъегаш, бIаьргех доьхкина даккхий куьзганаш а гора. Амма уьш-м цо тамана доьхкина дацара, цIе яьлча санна, массо а метте хьажо беза шен ши бIаьрг ченах ларбан доьхкина дара-кх.\nТIаьхьарчу трактора тIехь вогIург хIайттархойн бригадан бригадир волу Юнус вара. Юнуса а, сих-сиха шен тракторна тIаьхьатесначу биъ бIал боккхучу готане а хьожий, мохь тухура:\n– Ойт! Гора сийна бай яI-кх, ма тIекIел а боху-кх оха хьо!\nЮнус ша, тракторна тIехула хьаьжча, цхьа стигалхула лелачу кеман чуьра схьахьоьжу летчик санна, гуш хуьлура, шен тIетаIIийна коьрта тиллинчу Iаьржачу телатан куйна тIехула доьхкинчу сийна даккхийчу куьзганашца. Амма Iаьржачу телатан куй-м, хьерахь xIyp биллича санна, чан тIейиллина макх а белла бара.\nШена гена йоццуш готанашца охуш йоллучу шайн колхозан бригаде, ша Iечу горгачу аьчган гIанта тIера айъа а лой, шен буйнахь боллу ворданан чкъург санна болу тракторан чуьйна тIам кхин а чIогIа карахь къовла а къовлуш, мохь тухура Юнуса:\n– Ойт! Гора хIайттархой яI-кх, гIел ма лолаш, тахана каде хьаьвзина охуна чекх а даьккхина, кхана вешан колхозхочунна Мовладана зуда ялийнчохь хьийзар ду вай.\nЦхьа буькъачу тIамехь юьйлучу пулеметан санна, тата долуш йогIучу шина тракторе шайна тIаьхьа тесначу баьццарчу готанашца, басахь ворда хаьрцича санна, шишша аьрша латта тIекIелдохуш, сийна бай а Iаржбеш лаьттара.\nЦу шина тракторна хьалха, тIулга охкуш кечдина чурт санна, чуьйна охкуш яздина «Интернационал» аьлла йоза дара. И цу тракторан цIе хиллера.\nЦу хаза дечу охунашка хьоьжуш, зезагаша къарзйинчу сийначу аренашка бIаьрг бетташ, шен хазачу басахь кхеттачу малхо кхелина и тайна бIаьстенан Iуьйре ядийна, цхьакIеззиг колхозан гIуллакх эцна лула юьрта – Галне вахана вогIуш сой, Iалий, Iелий вара. Амма, Iела-м тхойшиннах Галнера схьаволуш кхеттера.\nЛечарчий санна долу колхозан расха дой сецош, цхьа топ кхосса кечвелла таллархо санна, вулавелла архаш лаьцна, гIудалкхан хьалхарчу гIантахь вогIуш Iали а вара, наггахь говрашна тIехула хьовзош карахь цIечу гIожа тIехь кечйина шед а йолуш. ГIудалкха тIехь товелла вогIучу асий, Iелассий кест-кестта илли тосура, оцу тхойшиннан иллин мукъамца шайн мукъам баийта гIерташ санна, лоькхучу тайптайпанчу эшаршца, пурх гIудалкхан некъаш хедош, тхоьца уьдуш чIегIардигаш а дара.\nIелин гоьлаш тIехь, цхьа ча чудоьллина дуьзна гали санна хIуманех юьзна, юьйсина Iуьллучу можачу тела-тан портфеле а хьожий, со велалора. TIe, сан догойлий хиъча санна, хьалхарчу гIанта тIехь Iечу Iалис, юха а хьаьжна: «Иза-м, Шамсуд, Лаха-Невре тIехь Iен вогIуш вай», – элира. Тхойшинна реза воцуш корта а ластийна, тIе, мухха а, со цу портфелах шекволуш воьлийла хиинчу Iелас, яьхьна и портфель схьа а йоьллуш, элира: «ХIун ю моьтту хьуна кху чохь, хьайн десара хьажалахь! Дера дац хьуна чохь къаьркъанан шиший, баьпкан юьхкашший-м», – аьлла.\nЮккъехула ши дакъа дина хорбаз санна, дIасаеллаеллачу цу портфела чохь, цхьа тIера котам гIаьттича гучудаьлла тевна санна, цхьацца тайп-тайпана книжкаш гучуевлира. Уьш хиллера Iелин колхозашна екъа лелош йолу уставашший, колхозхошна делла жоьпаш тIехь долу книжкашший. Царал совнаха, цхьана мокхачу тептарна юкъахь ерриге а районерчу колхозийн спискаш а яхкара.\nБIаьстенан ялта дийна районехь мел йолчу яртел а Галне хьалха чекхъяьлла аьлла, кхана ВКП(б)-н райкоме а, Обкоме а рапорташ дала вогIуш волчу Iелас, чIогIа самукъадолуш, воьдий, цкъа шен когарчу, тIеоьзза дуьйхинчу можачу пезагашкий, кIархашкий а хьожий, тIаккха дIавулий, тохара ша цIера схьаволуш, тIаьхьакхиалаш, аьлла, витинчу кхаа беречуьнга бIаьрг тухура, ша волччохь-м, цхьа дегI кIамлуш санна, меттахъхьуьйш хуьлура Зела, дукха чIогIа воккхаверца.\nХи доьттинчу Iуьргара оьпа санна, чехка галнахойн шух чу вуссучу боьрара араиккхина кхо бере а вогIура, шайна тIехула малхаца ловзуш цIечу марханца байракх а йолуш. Юьртана герга мел кхечи, шаьш цIехьа йогIийла хууш, ша и Iодара яьлча санна, чуьраюьйлуш йогIучу тхан говраша, цхьа чехкачу мохо шерачу арахь идо кондар санна, айъина гIудалкх идайора. Делахь а, дикачу дойшца чехка вогIу кхо бере-м тхуна тIаьхьакхиира.\nша волччохь товелира.\n– Тахана Лаха-Неврехь хуьлучу доккхачу ловзаргахь шун сакъоьрийла а ю хьуна, – аьлла, шен карара архаш юха а узуш, уьш охуна дина бовларх хьоьгуш волу Iали байракх карахь йолчу беречуьнга хьаьжира.\n– И ву-кх тхан Галнера Дубаевн цIapax йолчу колхозан уггар тоьлаш йолчу бригадан бригадир, – аьлла, Iелас шена тIе куьг тесча, цунах дукха воккхавийна, ша тIехь Iачу Iожачу говрана чу-кIело лоцуш шед а тоьхна, цхьана беречо говр некъан бохалла дIаэккхийтира.\nЦхьа доттагIчунна зуда ялийнчохь хьийза марвежарий санна, шаьш бIаьстенан охуна дина бовларх рапорташ дала вогIучу кху кхааммо а, самукъадолуш, тхуна говраш а хьовзийна, Iелега шаьш тIедахка деза меттиг а йийцийтина:\n– Говр хьалхаяьллачунна ловзаргахь уггар хазах йолу йоI лур, – аьлла, цхьабосса кхааммо а говраш дIалелхийтина, юьрта бахара.\nМухха а, тхайн чехка дахкарца юьртана йиъ чаккхарма хиллал герга кхаьчча догIучу тхуна, цу сийначу бай тIехь, некъана гена доццуш гуш цхьа олхазар дара, цуьнга бIаьрг бетташ, даьхкина тхо тIекхечира. Ша кIайчу басахь а дара и олхазар.\nСайн даимна а олхазарна герз кхоссар чIогIа хазахеташ волчу аса, вахана гIудалкх тIера охьаиккхина, гора а хиина, схьаяьккхина тапча хьажийра, юха, мухха а и олхазар, шен малхо кIеззиг дохдина, тIе тхан тата а хазарца, меттахъхьайча, котамах тера хетта соцунгIа а хилла, дIатIеволавеллачу суна, деана дуьхьалхьаьдира.\nШен буса са хиллалц деанчу догIано дашийна дерриге а мустделла, мацделла, цхьа кIайн котаман меъ дара.\nНакъосташа гIо дина, гIудалкхан чIургашна юххе хьаьвзина и кIайн меъ схьа а лаьцна, даьхьна сайна хьалхха гIудалкха цIа чу а диллина, тхо цIехьа дуьйладелира.\nШен хIусам а йоьхна, буьйса йоккхийла шерачу арахь, догIучу доккхачу догIанехь а нисъелла, кIайчу меан, ша цхьа йоьхна харцахьа яьлла, тиша кетар санна, боьхна бара тIера чо, юкъ-кара гуш дегIан чкъор а долуш.\nКест-кестта со сайна хьалхарчу кIайчу меэ а хьожуш, тхо даьхкина эвлан йистте кхечира.\nТеркаца дохалла йиллинчу юьртах – Лаха-Неврех лакххьай, лаххьай шина маьIIехула болуш гомашийн, бежанийн ши бажа а гора, тIе хIайтъаьлла мохь бетташ, хьийзочу гIожца тIаьхьара лоьхкуш Iуй а бара. МаьI-маьIIера урамашкара схьабуьйлуш, шайн набаро Iехийна, тIаьхьабисина зударий а бара, хьалха бежнаш а лоьхкуш, тIаьхьауьдуш. Цхьадолчушна тIехьа, цара, шайн сихбаларца эсий дIадехкаран кеп ледара ярца, ехачу чIабанашца тIаьхьауьдуш эсий а дара. Эса тIаьхьара дIадаьккхина юхадерзо а, етт бежа тIаьхьакхио а гIерташ идина, хьуьхь йоьлла цхьа йоккха зуда а гора, хIайтъаьлла, коьртара даьккхина, кортали лестош, Iушка собар де бохуш.\nЧа санна, дера, оьгIазе, чIогIа дегала хуьлчуха, пеш санна йолу шен стомма ворта aгIop а саттайой, дIайодий ког тухий шен мокхазар санна чIогIачу бергашца ткъа аьрша хиллал сийна бай хьала а оьхуьйтуш, малхбалехьа юххера, малхбузехьа бажа дIачехош, «бIов-в-в-в, бIов-в-в» бохуш еттачу шакарца дIасауьдуш, стигалан басахь сира бугIа а гора. Ша кху махкахь йина кхиъча санна, чIогIа махках йоьлла, бежан дола дика деш а хилира дукха хан йоццуш кхечу махкара ялийна, даьхнийн xIy тодан пачхьалкхо юьртана елла йолу сира бугIа. ХIордан кеманан санна, шен стомма аз долуш йолчу сирчу бугIано, бежа гонах хьийзаш, еттачу шакарах къехкаш, шайн цIе яьлча санна, каде хьийзаш, гомашийн баккъаш тIера веччилгаш лоьхуш йохку къийгаш а, алкханчаш а хаалора уьдуш, амма, нисса ирах а йоьлхий, кхин гуш адам ца хилча юха а йогIий, гомашийн баккъаш тIе охьахуьйшура уьш.\nЦу баьццарчу диттийн морханна юкъара лекхачу момсарца гуш маьждиг дара, шена гонах Iаьржачу тхевнаца хьийзаш кхокхий а долуш.\nАмма, сан бIаьргашна дуьхьалхIуьттург-м и маьждиг дацара.\nЮьрта юккъера айаелла, баьццарчу духарца кечделлачу цу хазчу дитташ тIехула гуш цIечу тхевнашца исполкоммий, больниций, ишколий яра, шайна тIе догIуш машийна доьжна эханг санна, телефонан, радион серий а долуш.\nСов хаза и юьртахь кхуьу социализман гIишлонийн зIаьнарш яр-кх сан бIаьргашна дуьхьалхIуьттурш.\nТхешан цIа кхаччале, исполкомана хьалха Iела охьавуссуш севцца лаьттачу оха, дIахаьттина теллича, xIapa кIайн меъ хиллера цу хьалхарчу сарахь, тайн СоьлжаГIали тIepa артелана котамаш йохьуш богIучу наха дожийна дисна кIайн меъ.\nАртелан председатель волчу Дауде и кIайн меъ сайна карадар а хаийтина, царна и юха ца дерзош, кхабийтина цунах xIy доладойтур аса бохучу дагца, тхешан нене Бесирате делира аса и кIайн меъ.\n– XIapa миска-пекъар мичара даьлла хьуна? – аьлла, чIогIа беркъа даьллачу кIайчу меах ца ешачха ела а къежаш, схьаэцна Бесирата и кIайн меъ чудаьхьира.\n– Накъостий радиоладогIархой! ЛадогIалаш, накъост Сулеманов Iелас кехатан пондарца локхучу ладугIучу эшаре – олий, кест-кестта кхайкхош, массеран а бохург санна, ахархойн чохь ехкинчу радиочухула локхуш пондаран эшарш а хезара. Iелас сов чIогIа доггах локху и ладугIу йиш тоеллачу хенахь: «Ойт! Гоорр ладугIу йиш-яI!»\n– олий, стомма аз а догIура радио чухула схьа.\nАс и меъ сайна карадар хаийтичхьана кхачам бина, суна цунах xIy доладайта дагадар хазахеттачу артелан председатель волчу Дауда, вела а къежаш элира:\n«Хьуна хилахьара-кх цу кIайчу меах, ша и кIудал санна йолу йоккха бIе котам», – аьлла.\nБIаьсте, шен хазчу гIиллакхашца массарна а бохург санна там бина, цхьа можачу басарла Iоьттина сийна истанг санна, хийцаелла, макхъелла дIахIоьттира аьхкенчу йоларца. Денош а, ша цхьа левсе кховсуш дохдеш санна, аьхкенан малх тIехьежарца довха догIура. Де делкъанга гIортарца йовхо Iаьткъий, олхазарш а шайн хаза эшаршший, шакаршший совцайой, гIаттийначу зIакаршца хишний, IиндагIашний гонах хьийзаш хуьлура.\nЮьртахь шинхьа-кхаанхьа колхозан керташкахь, кест-кестта тухучу шакарца болх беш, кIа ору машенаш а хезара.\nЮьртан юккъера айаделла къаьстинчу маьждигана гена йоццуш, къилбехьа, юьртана а тIехь тIехула тIамарш етташ, цIечу тулгIенашца мохо ловзош байракх а кхозура, байракхан гIожна цхьа метр хиллал лахахь, аннийн йоккхачу амбарах тоьхна вывеска а яра «Лаха-Неврера ялта чудухку пункт», – аьлла.\nКотамана тIаьхьа кIорнеш санна, цу йоккхачу амба-рана гонах йинчу кегийчу амбарашна хьалха хьийзаш, ша и тоьланан гонах хьийза зингатий санна, колхозхой а, цхьалхахой а хуьлура, ма-кхуъу чехка терзанаш тIехь галеш уьйзуш, пачхьалкхана ялта духкуш. Вовшах хьерчачу малхой, цIечу байракхой, кест-кестта церан бIаьргашна дуьхьал цIен, можа марха хIиттайора.\nШа санна, жима кIайн меъ а карийна, тхан массарел а жимахйолу йиша Шаймаъ, ишколе яхале а, яхана цIа еача а мукъа йолу хан цу кIайчу меаца самукъа доккхуш, цунна хIоъ баош йоккхуш яра. Кест-кестта шена хьалхара кIайн меъ а хьоьстуш, ша книжкина тIера Iамийна урок дагайогIий: «Анус котамашна хIоъ тосу», – олий, Шаймаъ елалора.\nАьхке а, ша кхаа баттахь хьошалгIахь йоккхучу ханна, ялтий, стоьмашший кхиийна, гуьйренга йирзира. Аренаш а, хуьйцуш духарш дуьйхича санна, басна хийцаелла, борачу говран басе яхана, мажъелла дIахIиттира.\nРегIан басошкахь а, шерачу аренашкахь а гуш, луьстта гуьйренца хIиттийна такхорашший, холашший, раьгIнашший лаьттара, тIе цIе яьлча санна, массо урамеху ла юьрта чу уьдуш йоьттина докъареххий, ялтеххий хIургонаш а, ворданаш а яра.\nКIайн меъ, мухха а, шен хIусам а тайна, тIе Бесирата а, Шаймаа а Iуналла чIогIа дика а дарна, цхьа гIуна йистехь Iовдал аккаци санна, чехка кхиъна, йоккха котам а хилла Iаьна чу дуьйлира.\nИшколера цIа йогIучу Шаймаан аз мосазза хези, йодий уьйтIа а оьккхий, цхьа командирна дуьхьал честь деш хIоьттина эскархо санна, Шаймаана дуьхьал а йогIалой, хIинций-хIинций яа цхьа хIума ло шена бохуш карайора кIайн котам.\nКертахь хьалхе дуьйна Бесиратан хилла йолчу нохчийн xIyx яьллачу берозан, Iаьржан, можан котамех йоьлла, чIогIа цаьрца хьошалла догIуш а яра кIайн котам.\nШаймаъ ишколе яхана. Бесирата хIоъ таса йицъелла, ледарло йина меттиг хилча, чуйогIий шена юучунна гIайгIа беш а карайора иза. БIаьсте яьлчахьана гучудевлла, баннаш деш, кIорнеш йохуш, уьш кхиош тайп-тайпана хаза эшарш лоькхуш хьийзина долу олхазарш – чIегIардигашший, алкханчашший, хIуттуташший, борз санна, Iа тIегIерташ хиларца довхачу махка уьдуш, яккхийчу тобанашца, Iаьржачу морханца юьртан тIехула дуьйлуш а гора.\nЮьртахь бехаш болу колхозхой а, цхьалхахой а шайн гуьйренан берриге а белхаш чуберзийна, Iаьнна кечбелла а бевлира, ловзаргахь духарш хуьйцу мехкарий санна, духарш хуьйцуш йогIу аренаш а, шайн можа духарш кIордийна, ерриге а аренаш къагош, кIайчу котаман баса яхана, кечъелла дIа а хIиттира.\nБамба санна, кIеда, ерриге а аренаш кIаййина диллинчу лайх, цхьа эрзалахь дIауьйш долу акха цициг санна, дIауьйш йолу кIайн котам ца карош, маха байча санна, и лоьхуш хаалора цуьнан хьоме доттагI Шаймаъ.\nШаймаа ишколе кхоьхьуш лелочу мокхачу телатан тIоьрмигахь, дукхахдолу тетрадаш цхьацца суьрташ дехкина дара, цу тетрадаш тIехь нисса ахдерш кIайчу котаман суьрташ а дара. ЧIогIа хIуманан сурт диллар хазахеташ йолчу цо, къаьсттина, шен сурт дилла йолуш йолу говзалла кIайчу котамана тIеяхийтина, кхойкхий и шена юххе а ялайой, кест-кестта цунна сискалан цуьргаш а туьйсуш, цуьнан сурт дуьллуш, цунна тIаьхьа хиндолчу кIорнин суьрташ дохкуш хуьлура Шаймаъ.\nЮьртахь дукхахболчу нехан туьнкалгех дуьйлуш кIарраш дара, ураме ваьллачунна тIехь гуш, ша и ло санна, кIайн кетар хуьлура, Массеран а бохург санна, керташкахь гуш дIахIоттийна гIодмийн такхораш а, элан холаш а лаьттара, къаьсттина, колхозан бригадийн керташкахь дукха а долуш, тIе, цаьрца гуш, шайн гIа дожарца масъяьккхина гIаз санна, эрча даьлла дитташ а дара.\nИ шо дара 1930 шо.\nТерка йисте йиллинчу йоккхачу юьртахь – Лаха-Неврехь деа декъана екъалуш майдана юккъехь, тIекхуьучу доьзалашна а аьлла, лаьцначу йоккхачу кертахь малхбалехьа цхьана маьПехь, къилбехьа дерзийна лохо цIенош а долуш, ехаш-Iаш яра тхан нана Бесират.\nКертахь малхбузехьа цхьана юьххьехь йинчу тоьлаххьий, дохнан кертаххьий кхобуш Бесиратан, цхьана цIийннал хир йолуш йоккха гомаш а, лекхочу дегIахь, оьрсийн хьелашха сира етт а бара, шаьшшинна тIаьхьа, уьшал чохь кхуьу эрз санна, чехка кхуьуш гомашан кIорний, эсий а долуш. Де делкъанга даьлла, и кIорний, эсий тоьла чуьра ара даьккхича, Шаймаъий, кIайн котаммий санна, вовшаххьерчаш, ловзуш а хуьлура и шиъ.\nЦIенойх хотталуш динчу, гериг тIе йиллинчу paгIy кIел гуш дIабоьттина гIий а лаьттара, гIийнна юххехь цхьа кIеззиг Iаьнан ялта чохь долуш аннех йина хара яра.\nМох ца кхете, ло доц-доцчу юьйлуш, текхана гонах доьзал санна, бероза йоккхачу нIаьнина гонах хьийзаш, ежаш Iаьржа, бероза, можа котамаш а йохкура, шайна юккъехь, Iаьржачу ахчана юкъахь кIайн эппаза санна, къаьсташ кIайн котам а йолуш.\nБесирата шен гомашший, еттий Iаьнера даккха баийтинчу сийначу сугIин холах, хьаьжкIаш кхорзучу куьркан санна, бертиг а йолуш баьккхинчу бенахь Iаш хуьлура, наггахь шайн шелдаларца беш узамаш а болуш бордаха, Iаьржа ши кIеза. И шиъ дукха дезаш кхабарна, Бесирата техкина цIераш а яра царшинна Чхьонкур, Гуьйриг аьлла.\nСов дукха дезаш и ши кIеза Бесирата кхабаран бахьана хиллера, мухха а, цхьа цхьогална тIаьхьадаьлла тарш санна, дешарна тIаьхьаваьлла, цхьаццанхьа вахана лелаш тхойшиъ хиларна шена кертахь Iуналлина, ша юьсучу хенахь гIаролана и шиъ эшар. И ши кIеза а, цхьа саьнгар чохь тал санна, чехка кхиъна, доккхачу дегIе а даьлла, Iаьнна чу дуьйлира.\nДенний, буьйсанний бохург санна, хаддаза детташ тхан юккъерчу цIийнан кор а хуьлура шайн жIаьлех кхоьруш чубахка ца баьхьачу зударша. Буьйсанан заманчохь мухха а, шен урамехула дIаса воьдуш стаг хаавелча, «гIав, гIав, гIавI» – олий, летачу оцу шина кIезано, хаза кхеттачу мелчу набарах а йоккхура кест-кестта Бесират.\n«У-у-у-у! – бохуш хьоькхучу цIогIанца кест-кестта корашкахь дарц а хаалора, шен лекхочу попан баххьашкахь санна, мох хьоькхучу шерачу экъан тIехь, Терка йисттехь йиллинчу Лаха-Неврехь.\nТЕРКАНА IАЬНО ША БИНА\nБаш лекхчу ламанех буьрса схьадуьйлуш, Аренга мел дели, стамделла догIуш, Сов еха аренаш хьайн гIадца хедош, Хьо охьадогIу-кх, чал дера ва Терк!\nХьайн бIаьра хьаьжча, кхерамаш туьйсуш, КIаг болчу нисделча, ира бурош хьийзош, Бухахь гIум керчича, тIехь буркъаш йовлуш, Хьо охьадогIу-кх, сов кIорга ва Терк!\nИштта наха иллеш туьйсуш охьадогIуш долу бос сийна Терк, чIогIа деанчу Iаьнах кхераделла, ша и цхьа Iаьнна чулечкъина даIам санна, лечкъинера, ангали санна, шера, ахаьрша хиллал стомма бинчу ша кIел дахана. Ур-атталла хьаькхнарг воттана доцуш, диг-жIов тохаза, сел буьрса догIучу Теркана тиллинчу тIе тIехула (ша тIехула) йоьттина дехьий, сехьий юьйлуш салазаш а гора.\nШортта ловзо кертахь ло а карийна, керта майданна юккъе а йолий, цу лайх зеразакъаш еш, кIайн котам санна, кIайн поппар а карийна, дIайоьдий лайх котаман битам хIоттабой, цунна гонах дой лайн мижаргаш а дохкий, кхойкхий шена кIайн котам тIеялайой: «Иштта тIаьхьа кIорнеш а долуш лелар ю хьуна хьо дукха хан ялале», – олий, котам хьостура Шаймаа.\nКIайчу котамна-м ца хаьара, Шаймаа шега хIун дуьйцу, делахь а, цо шена цхьа хIума таса кхайкхина моьттуш, чIогIа Шаймаана хьесталуш, гонах хьийзаш хуьлуракх.\nШаймаъ ишколе яхана, цIахь а йоцуш, тIе, Бесират а хьера а яхана, аьтто нисбеллачу шина кIезано, цхьа яа хазделчохь чано шен кIорни ченала хьекхийна бохуш ду-кх, цу тайппана, шайна яа хазделла, ши тIам лаьцна, шина кIезано лайла хьерчийна кIайн котам ша и лечу хьолтIе яьккхинера.\nМухха а, кIайчу котамах са къастале тIекхиинчу Бесирата, шина кIезанера схьа а яьккхина, и шиъ керт мел ю боккхачу хьокханца эккхийна а лелийна, чуеана, пеша юххе йиллина, чевнашца Iуьллуш кIайн котам йолуш, ишколера цIа кхечира Шаймаъ.\nЦхьа доккхачу белхаргахь тийжаш йоьлху зуда санна, тийжаш, кIайчу котамна гонах хьййзаш, дехха белхар дира цо.\nКест-кестта олуш хиллера Шаймаа: «Дела диса шу шайн да велла, Шамсуд цIа вагIахь, ас шу дойуьйтур мел делахь!» – олий, тIе, цу заманчохь бечу узамашца дайн котамах детташ шен кегий куьйгаш а хиллера цуьнан.\nШайн котам сел гIаддайна йолуш а, я оцу шина кIезана кара ца яххал тIахъаьлла йоцуш-м дацара цунна тешнабехк бар, амма, Шаймаъ санна» массо хIума а шена тешаме ю моьттуш, тIе ша массаьрца а йоьлла а хиларна, байтина хиллера цо шена и тешнабехк.\nШаймаан лоьраллех тама хилла, йовхха чоь а, буу дика кхача а тайна, кIайн котам, ши-кхо де далале тохарлеррачу дийне дIаяхана, тоелла дIахIоьттира. Цул тIаьхьа ши кIеза а, хьалхойн пачхьалкхашкахь белхалошна детта буржалаш санна, буржалаш а тоьхна, xIoра денна зIенашца дIадехка долийра.\nШа цкъа а шен лаамера хийцалур дац моьттуш, цхьа кхайкхина чувалийна стаг санна, паргIат Iаш долу Iа, цхьа йовхачу цIаре лаьцна даш санна, лелина, дешна дIадахара, ур-атталла, бIаьрго схьалаца лайн чим а ца буьсуш. ТIедачу кхаьллех цIе йиллинчохь баьлла кIур санна, ерриге а аренаш дIалаьцна хIоьттина дуькъа дохк а дара, шен де мосазза дели, бохлуш схьакхетачу бIаьстенан малхо, цIе яьлча санна, чехконца вовшахкъестош Iаьнан, бIаьстенан денош а дара. Амма Iаьнан беа баттахь лаьттан кийрахь яьллина шело-м ша и цхьа эмалк хилла едира, бIаьстенах къаьхкина.\nЦомгашчу стага хорбазе санна, сатуьйсуш, хIинций-хIинций схьакхочу бохуш лаьттина бIаьсте а еана схьахIоьттира, шен комаьршаллица массо а садолчу хIуманан са паргIат а доккхуш. БIаьстенан аренашкахь, цхьа хIинцца яьккхинчу гIезан кIорнина бала тохабелла чо санна, цу шерачу аренашкахь тIеяла тохаеллачу сийначу бецан баххьаш а бара гучубуьйлуш.\nДехачу Iаьно paгIy кIеллий, уьйтIий хьййзаш лаьттина йолу Бесиратан котамаш сийначу бай тIехула керт мел ю яжа юьйлаелира. Шаьш Iаьно кхобуш шайх доьлла декхар йолчу дена, Бесиратана, xIoaш дарца юхадерзо хан а котамашна тIекхочуш лаьттара.\nБIаьсте яла тохаелчахьана Бесирата ойла еш, цуьнан дагахь кIайчу котаман хIусам тояр дара. «Баккъалла а, ма чIогIа нисъелла, ша и тускар санна, йоккха кIайн котам кхиънера-кх сан, хIинца цуьнца кхаба кху эвларчу артело цу котамах йолу кIайн нIаьна кхечу нIаьнех хийцина лахьарий», – бохуш, ша-шега кест-кестта олуш а яра иза.\nМухха а, шен нIаьнех уггар йоккхахйолу бероза нIаьна а эцна, яханчу Бесирата сов нисъелларг артелера кIайн нIаьна еара.\nДикачу xIyx йолчу котамех xIy доло Бесират гIepтийла хиинчу артело, шен котамаш кхобу меттиг цунна гойтуш, котамашна баннаш дар, уьш кхабаран говзалла Бесиратана юьйцуш, чIогIа и еана дика хеташ а елира цара и кIайн нIаьна.\nЦхьа бертахь вовшахкхетта даха хиъна цIийндай, хIусамнаний санна, бертахь вовшахкхетта кIайн котаммий, кIайн нIаьний яха хIоьттира Бесиратан кертахь.\nКХАРА ХЬАЛХЕ ЯЬККХИ\n1930 шарахь бIаьстенан ялта дийна районехь массарал а хьалха галнахой бевллехь а, амма кху шарахь-м – 1932 шарахь – бIаьстенан ялта деран хьалхе лаханеврахоша яьккхира.\nБольшевикийн шолгIачу бIаьстенан ялта деран кампани аьлла цIе а тиллина долийна долу бIаьстенан охунаш, хIайттараллий, жигараллий хьалхаяьккхина, большевикаш йохье буьйлуш, каде хьаьвзинчу Лаха-Неврерчу колхозаший, цхьалхахоший районехь массо юьртал а хьалха чекхдехира.\nБIаьстенан ялта деран хьалхе шаьш яккхарх, большевикийн хIайттаралла къинхьегам тIехь толарх баккхийбечу неврахоша 1931 шеран 25 апрелехь юьртан йоккхачу майданахь, цхьабосса жима а, воккха а вовшахкхетта, чIогIа безамехь ловзар дира. Ловзарна а тIехь IиндагI дина, мохо ловзош, еттачу тIамарпща вовшахъхьерчаш цIен байракхаш а яра.\nЛовзара юккъехь айаделла лаьттачу чардакха тIехь пхи стаг а, цхьа зуда а дара.\nДоцца къамел дина неврахойн толам декъалбина, ВКП(б)-н райкоман секретарь волчу Сайдаев Дауда дош делира шена аьрру aгIop юххехь лаьттачу Гикалон цIарах йолчу колхозан членна. Цу колхозхочун буйнахь, лаккха айина, можачу хьесашца кечйина, цIечу шолан байракх а яра. И хиллера, стохка галнахошка еллачуьра схьаэцна, кхушара лаханеврахой бIаьстенна ялта дерна тIехь тоьлла дела, цаьрга луш йолу байракх.\nСайдаев Дауда къамел дина даллалц, чIогIа ладоьгIуш массарал а хьалхаяьлла лаьтташ йолу Шаймаъ – цкъа, хьалхара бал болабале цIа яхана, кIайчу котамна хIоъ тесна ца ягIахь, мацалла яла Iийр ю и, аьлла, ша-шега а олуш, ловзара юккъера схьаяьлла, цIехьа едира.\n– Тхан колхозе кхушара шена еллачу 700 гектарал совнаха 185 гектар ялта дийна. Цух совнаха, гIо дечу хьесапехь, южург йоцчу, цхьалха бахамаш болчу ахархошна 56 гектар а аьхна оха. Тахана аш тхайга елла xIapa сан буйнахь йолу байракх, хIинцачул а лакха айбина, тIейогIучу бIаьста а тхаьшкахь сацо тIе а лоцу ас. Кхин сан ала хIума а дац. Декъала хуьлда Коммунистийн парти! – аьлла, цхьакIеззиг эхьхетта шен карарчу байракхан баса вахана цIий а луш, цхьа гIулч хиллал юхавелира.\nДеш долу къамелаш чекхдевлла аьлла хаам ма-бинна, чехка хьаьдда лами тIехула чардакх тIе а ваьлла, юкъах йихкинчу йоккхачу, Iаьржачу шаьлтанца, лохочу дегIахь волчу цхьана стага деггелц чу а кхевдина, мохь туьйхира.\n– Ва-а-а, ва ладогIалаш! ХIинца цхьа бал а баьккхина, эвла йисте говраш хахка доьлху шуна, шайна ван луург хьажа вогIур ву шу. Хахка ялийнарг 14 говр а ю шуна, – аьлла, даьхьна шен шаьлтан тIе ка а дуьллуш, чехка юха чардакх тIера охьавоьссира иза.\nБал а болабелира, ловзаргахь Дуда кехатан пондарца лоькху эшарш а, ловзарна тIеххуло, клубан тхевна йисте оьллинчу радио чухула Соьлжа-ГIалитIера Сулиманов Iелас лоькху эшарш а вовшех хьерчаш, чIогIа лакхаяларца шайн-шайн ловзаран доладан гIерташ а яра.\nШаймаъ шен кIайчу котамна хIоъ а баийна, хи а малийна, и юза а йина, чехкка юха ловзарга еара.\nЕттачу вотанний, лоькхучу пондаран эшаршний юккъехула, стомма къесташ «xIopc тоъ, xIopc тоъ!» бохуш хезаш аз а дара, когахь можачу тIаьрсиган пезагашший, кIархашший сеттош, лекхочу дуткъачу дегIахь хелхавуьйлуш Ибрагимов Iела а вара, шеца хелхаюьйлуш, хаза зоьрталчу, лохочу дегIахь, тиллинчу Iаьржачу шифонца йоI а йолуш. ТIаьххьара боккху хелхаран бал а чекхбелира, делкъал тIаьхьа нийсса ши сахьт даьлла зама а дIахIоьттира.\nСИРА ГОВР ХЬАЛХАЕЛИ\nЦу доккхачу ловзаргахь хьийзаш волу 600–700 стаг, цхьа цIе яьллачу хьаьлхина адамаш санна, жима а, воккха а дIахьаьдда, эвла йистте говраш хохкучу бахара.\nЭвла йисттехь, шерачу арахь, цхьа юрт йиллал меттиг юкъалоцуш готанца баьккхинчу гонна гонах хьийзош, уын цу гонах юлуьйтуш, тайп-тайпана басахь ейтта говр а яра, шайн дихкинчу цIогарчашций, кхесашций. Царна юкъахь, Бесиратан котамашна юкъахь къеста кIайн котам санна, къесташ Мовладан сира говр а яра.\nГовраш хахка готанца харш тосуш баьккхинчу гонна юккъехь алалур долуш Мокин баьрзнаш олуш, цхьа кхо барз а бара, шайна тIехь, говрашкахь а, гIаш а лаьтташ адамаш а долуш. ЦIеяьлча санна, чехка гонна юккъера хьайбанаш дIалелхош хьийзаш кхо бере а вара.\n– Хахка кечйина и ейтта говр цхьабосса дIа а хIоттийна, говрахь царна бира:\n– Хахка йохуьйтург ейтта говр ю, царалахь кхо говр, – ГихтIарий, ГIойтIарий, еанчунна 10 метр ю, кхоалгIа еанчунна 5 метр ю.\nГовраш хаьхкинчул тIаьхьа цхьаьллига цхьа адам говрашна юкъа ма гIорталда шу, гоьртича, мегар дац шуна. Говраш даиманна а гонна арахьахула лело еза шуна, – аьлла, кхайкхам бира цо, даьхьна шен карара йовлакх ластийна, говраш дIаяхийтира.\nЦо къамел дечу заманчохь цхьа ор даккха генахь тIа детташ лаьтта сира говр а дIаиккхира.\nВорхI гонна уьдуш йолчу ейтта говрах, кхоалгIачу гонехь, тIера береш охьабетталуш кхо говр а къаьстира, юха, йолхалгIачу гонехь, кхидIа ида ницкъ ца кхочуш, ялх говр а сецира. Цкъа цхьаъ хьалхий, тIаккха важа хьалхий юьйлуш йогIучу бухайисначу пхеа говрана а тIаьххьара баккха беза цхьа гуо бисира. Цу заманчохь, массо а хьоьжуш долу адам, цхьа хорша еача санна дегош, сира говр хьалха ер юй, расха говр хьалха ер юй, бора говр хьалха ер юй, бохуш, шайний, шайний цIераш етташ а дара.\nЦу Мокин баьрзнаш, олучу кхаа борзах, юккъерчу борза тIехь сирчу говран дена, Мовладана юххехь лаьттачу Шаймаа, сихъелла уьдучу говрашка а хьоьжуш, царна юкъара сира говр шена мосазза гин, цIера шен кIайн котам дагайогIий, – садале говраш хаьхкина бовлахьара xIopш, сайн котам суьйранна чуерзо кхуьъург цIа гIyp яр-кх, бохуш, ойланаш йора.\nШина говрана тIаьхьауьдуш йолу Мовладан сира говр, цхьа xIopa денна тонна хоьхкуш Iамийча санна. ворхIалгIа гуо бола ма-белли, хецаелла, чехкачу мохо попа тIера даьккхина хьо гIа санна, айъина шена тIехь Iаш волу кIант а эцна, юккъе кхачале массо а говрах къаьстина, дикка хьалха чекхъелира.\nСира говр тIаьхьайисарна кхоьруш чIогIа кхоьлина, оллавелла Iaш волу Мовлад а, вела а къежаш шен говрана тIе а вахана, цо даьккхинчу 15 метр кIади совгIатах метр ша говрана тIе хаийначу кIантана а делла, сира говр а ловзош юьрта чу вахара.\nНахана юккъера айъавеллачу цхьана маканхочо мохь туьйхира: «БIаьстенан ялта дерна тIехь а шу туьйли, говр а шун хьалхаели! ХIуъу а делахь а кхушара аьлча хIоьттина баьлла шун, хьовсур вай тIейогIучу бIаьста», – аьлла. Адамаш а дуьхьалара заIар даьккхича санна, юьрта чу дуьйладелира.\nКIайчу котамана сагатдеш, хала садетташ, говраш хаьхкина яллалц цаьрга хьоьжуш лаьттина йолу Шаймаъ, цхьа жима буьхьиг санна, кхийсалуш, массарел а хьалхаяьлла, уьдуш, юьрта чу еара.\nXIopa денна xIoaш деш каде хьаьвзинчу кIайчу котамо, аьхке юккъе йолале шозза тевна даьккхина, цхьа кIайн тIулг уьйтIа боьхкича санна, Бесиратан керт къарзийра, цкъа 14-тий, тIаккха 16-тий, 30 кIорни керта хецна. КIорнеш, мухха а, шайна тIехь нанас (кIайчу котамо) Iуналла чIогIа дика а дарна, тIе, Бесиратий, Шаймаий шайн хен-хенахь хIоъ тосуш дика а кхабарна, цхьа хи диллинчохь хьаьжкIа санна, чехка кхиъна, яккхий котамаш а, нIаьнеш а хилла дIахIиттира.\n1931 шо а, доьазза шен басна хийцалуш, массо а тайпана шен гIиллакхаш лелийна чекхделира.\nКIАЙН КОТАМАШ ДЕБАШ ЛАЬТТА\n1932 шеран бIаьстенан юьххьехь, цу Бесиратан кIайчу котамо даьхна кхиийна долчу 30 кIорнех, цхьаццаммо ехна йоккхуш, тIе, хьаша дIасавеача кхачанна юьйш а, 8 котам 2 нIаьний бен ца йисира. Амма, Шаймаана хьоме хеташ дукхаеза и xIy долийна йолу кIайн котамма-м йоккхур яцара Бесирата шен карара, суна хетарехь, цхьа да вахар шена делча а.\nДика Iаьнера яьлла Бесиратан 8 котам, цуьнан кхин йолчу нохчийн xIyx яьллачу котамел, цхьа бутт хьалха xIoaш дан йолаелла, xIopa денна уьйтIа лелхаш, шаьш хIоаш дарх хаамаш беш: «ТIак, тIак, тIа-а-а-к! ТIак, тIак, тIа-а-а-к!» – бохуш, екаш а хуьлура. Буьйлина лаьттах текхочу шайн кIайчу тIемашца, aгIop а йолий, цу котамашна гонах хьийзаш, дерриг гIуллакх а шайн карахь долчуха ши нIаьна а яра.\nИшколера заняти дIа ма-елли, шен дагна дукхаезаш йолу доттагIа Маруса а ялош цIа йогIий Шаймаъ, цу кIайчу 8 котамо кIорнеш дахале, царна бенаш дан хIоьттира.\nXIy долийна йолу кIайн котам хьалха а хууш, уьш барххIе а, къурдъюлуш, тевнеш даха хевшира, Шаймаъ, Марусий а, юх-юххе, paгIy кIел, новкъа хирбоццучу барххIе а котамана, шайн-шайна бархI бен бина а елира.\nШаймаа, ша массарел а хьалха бинчу, лакхахьа йистерачу бена тIехула, поппар бакъабалале, пIелгаца харш а доккхуш, йоза яздинера: «КIайн Котам – Йоккха стаг», – аьлла. И бен шен цIарах а лоруш, дуьххьара xIy долийна йолчу кIайчу котамана бина хиллера Шаймаа. Цуьнан цу котамах «КIайн котам – Йоккха стаг» аларан маьIца, и къена а йолуш-м дацара, делахь а, иза вукхарел йоккха йолуш, уьш кхиийна, церан нана йолу дела олуш хиллера-кх цо. Вукху бухабисначу ворхI бенна тIехула, тхан пхеа доьзалхочун цIерашший, шен доттагIчун Марусин цIей, тхан йишин кIентан – Султанан цIей яра, и котамаш тхуна, тхаьш-тхаьшна цIераш тухуш ехкина.\nБIаьстенан ялтадеран кампанехь лурчах Галнахой тоьллехь а, стохка лаханеврахой тоьллехь а, амма, кху 1932 шарахь-м Бена-Юьртахой туьйлира. Шеца ши бере а валош, таьIна расха говр йоьттина, шен лекхчу, доккхачу дегIаца, морзгулийн моьнаш долчу юьхь тIехь, курс санна долу доккха Iаьржа ши мекх а хьавзийна веанчу, юьртан Советан председатель волчу Табулиев Лечас, зIенаца ВКП(б)-н обкоме а, ша тIевахана райкоман секретаре а: «Хаац, хIокху кхоалгIачу большевикийн бIаьстенан ялта деран кампани-м ца яьккхи хьуна охачул хьалха чекх», – аьлла, шаьш бIаьстенан ялта дийна районехь хьалха довларх лаьцна рапорташ а делла, лаханеврахоша стохка хьалха чекх а бевлла яьккхина ЦIен байракх эцна, юха Бена-Юьрта вахара.\nЛечина аьтту aгIop юххехь вогIучу жимхахочун буйнахь хьалалаьцна йолчу байракхо, лаханеврахошка маршалла луш санна, юьртан а тIехула тIамарш лестош, уьш кхоь а юьртаха къаьстира.\nШа ишколера цIа моссаза йогIу Шаймаъ, тевна хиина Iачу бархI котамана тIе а йоьдий, царна хIоъ туьйсуш, хи дуттуш хуьлура. Кест-кестта цаьрга луьйш, уьш хьоьстуш а хаалора Шаймаъ: «Чехкка кIорнеш дахий йовла, аса массарна а бенаш дина шуна», – бохуш.\nБIаьстенан ялта дийна шаьш 25-чу апрелехь бевллехь а, бенаюьртахоша и де даздеш ловзар май беттан хьалхарчу дийнахь дира, и ший де а даздар цхьаьна нисдеш. Шайн делкъал тIаьххьалц къамелаш а, ловзар а дина сакъийринчу бенаюьртахоша говраш хаьхкира, амма, Лаха-Неврерчу Мовладан сира говр-м яцара цигахь.\nIаьнан заманчохь, цкьа а ца хилча санна, тIаппъолий, довш долу олхазарш, кху хаза еанчу бIаьстенца вайн махка хьошалга даьхкина, массеран керташкаххьий, шерачу аренашкаххьий, хьаннашкаххьий ловзуш гора, тIе хаддаза лоькхуш эшаршший, етташ шакаршший а хуьлура церан.\nБIаьстенан хазчу зезагашца догIу май беттан хьалхара де цу дийнан, дуьненчохь а мел болчу къинхьегамхоша лоруш, даздеш хилар, къобалдан, и даздан вовшахкхеттачу, лаханеврахойн ловзаргахь, чIогIа йоккхаеш дакъалаьцна хьийзаш хиллера Шаймаъ.\nШен юьхь тIехь кIеззиг морзгалийн монаш долуш йолчу Шаймаан горгачу, хазчу коьртах шина a aгIop хьалхахула охьакхозуш юткъа ши чIаба яра, шайна юьххьехь ловзуш цIечу дарийн ши лента а долуш. Цуьнан юткъа ворта йоьхкуш коча оьллина пионерийн галстук гора, аьрро пхьаьрса тIехь, гоьлал лаккха дихкина, деа пIелггал шуьйра хир долуш цIен кIади а дара, аьтто буйнахь цхьа аьрша хиллал йолчу гIож тIе тоьхна хьала лаьцна цIен байракх а яра, шена тIе яздина « Декъала хуьлда Хьалхара май!» – аьлла, йоза а долуш. Аьрру буйнахь, цхьана кехата юкъа хьарчийна, чилланан ши пазаттий, йиъ метр маркизеттий яра, уьш Шаймаана елла хиллера, ловзаргахь дика хелха яьлла аьлла. ЦIа еана шен нене Бесирате и шен совгIаташ гойтуш, май беттан хьалхарчу дийнан даздар цунна дуьйцуш а хуьлура Шаймаъ.\nБесирата xIy долийна йолчу кIайчу котамо массарел а хьалха шена диллинчу ялхийтта хIоьах цхьаьллиг цхьаъ локкхург ца еш ялхийтта кIорни даьккхинера, важа йолу ворхI котам а шишша-кхоккха кIорни даьккхина, шайн тевнеш дохуш йохкура.\nШаймаъ, кIайчу котамо кIорнеш даьхчахьана, ша цIахь мукъа йоккху хан даиманна а цу котамний, кIорнешний гонах хьийзаш, кIорнеш куьйрано дахьарна кхоьруш, уьш тергалдеш йоккхуш яра.\nМай бутт чекхбалале барххIе а котам кIорнеш даьхна а яьлла, цхьа кха тIехь луьста тIелетта кIайн хорбазаш санна, Бесиратан йоккхачу кертара сийна бай кIайбина, шайна тIаьхьа кIорнеш а даьхна, дIайолаелиpa. Шаймаъ а, доккхачу жа тIаьхьа Iy санна, цу кIорнешна тIаьхьа Iу хилла, церан дола деш, уьш кхаба хIоьттира. Суьйре тIе моссаза йогIу Шаймаа тохара цу котамаша кIорнеш дахале ша динчу баннаш чу йохуьйтура котамаш шайн-шайн кIорнешца. Сатосу заманчохь цу баннашна дуьхьал ша тоьхна хIуманаш дIайохуш, кIорнеш ара хоьцуш а карайора Шаймаъ.\nШаймаъ, ша ден гIуллакх дуьззина дика деш яра; тIе, котамаш кхабаран гIуллакх а цочул дика дийр дацара йоккхачу зудчо а, амма Шаймаан-м дацара шийтта шо бен. Иштта дика гIуллакх дан цунна хаарх йоккхаечу Бесирата: «Хьох ма дика зуда хилла, ва Шаймаъ, ахьа-м асчул а дика ма кхобу вайн котамаш», – олий, кест-кестта хьостура иза.\nШа Бесирата хьастар хазахетта ела а къежий: «Ва, мама, суна-м ишколехь Iамадой котамаш муха кхаба еза а, цIахь нанна гIо муха дан деза а. Дикачу пионеран декхар ду хьуна, массо а ша кхочучу меттехь шегара дикалла гайтар», – олий, къамел деш йоллу Шаймаъ, юха Бесиратан юьхь тIехь елар ма-иккхи: «Кхахь, кхахь, кхахь-хь-хь», – олий, ела а лой, дIахьой шен ши куьг вовшах а тухий, йоьдий цунна мараоьккхура.\nЦхьана шарахь гергга зIе шен кочара дIа ца йоккхуш, доьхкуш лелийна ши жIаьла хIинца-м ца гIоьртара я котамашна а, я кIорнешна а тIе, масала, кIорнешна юххехула додуш шена гича а: «ДIадала цигара!» – олий, дуткъа цIогIа тухура Шаймаа.\nЮьрта юххехула охьадогIуш долу буто сийна Терк, IаьнтIехь сел лечкъина ша кIелхула деанехь а, хIинца-м чIогIа доккха дистина, яккхий айманаш хьийзош, бердаш чу херцадеш, ярташ тIе гIерташ, нахана зуламаш деш догIура.\nМассарел а хьалха даьхначу кIорнех цхьа меъ схьа а лоций, юргIана юкъа хьарчо жима бер санна, и цхьана йовлакха юккъе а хьарчадой, хьоьстуш, юха хьой цу меан корта тIема кIела а буллий: «Оуввай! Макххал йогIу хьуна, дIалачкъалахь!» – олий, и меъ бай тIе охьа а дуьллий, Шаймаъ юьстаха йолура. Амма меъ цо ша ма-диллара Iадда Iapa. Дерриге а Шаймаан гIуллакхаш Iамош, цо лелориг тергалдеш, цуьнца ловзуш цуьнан нийса накъостий – диъ, пхиъ бер а хуьлура.\nКIайчу котамах доладелла xIy хазделла, Бесиратца йохье яла санна, цуьнгара стохка яьккхина котам, нIаьний яьхьинчу, тхан маре яханчу йишин – АсетгIеран шу йисттехь диначу цIенойн кертахь, цхьа басарчу кха тIехь гучуюьйлу кIайн гIабакхаш санна, цIеношна гонах хьийзаш гучуюьйлуш, кхушара кхиъна ткъех кIайн котам, нIаьний яра. Иштта, Асета санна, Бесиратера ехна котам, нIаьний яьхьна меттиг кхин а шинхьа, кхаанхьа яра. Асет юххехула тIехволучунна кест-кестта шен котамашна хIоъ тосуш а гора.\nМассо а заманчохь а Бесирата ша деш долчу къамелаца юьйцуш ерш шен кIайн котамаш яра. Ша йолчу зуда- рий баьхкича а, хи тIе йоьдуш шех зударий кхетча а, Iуьйранна бежнаш дIалахка йоьдуш хилча а, даима а Бесират кIайн котамаш хестош,церан дикалла юьйцуш хуьлура.\n– ЭхIе, вехаш валла а ца воллу кIайн котамаш кертахь йоцу стаг. Церан дикалла нахана хIинца а евзина а ца яьлла. Шарахь шозза кIорнеш доху, кхечу нохчийн xIyx йолчу котамашчул шиъ дукха xIoaш до, царна тIера мас, ша и гIезан мае санна, кIеда, дика хуьлу, кертахь кхиар Iаламат чехка долуш, сина чIогIа ю. Кхин хIумма а ца хилча а, церан кертахь хаза хилар тоьар ду, бохуш, дийнна шена гонах зударийн арданг а гулйой, кест-кестта кооперацина хьалха карайора Бесират.\nБазара йисттехь гулбеллачу зударшна юккъехь даима а ша дуьйцуш долчу кIайчу котамийн хабар дуьйцуш лаьттачу Бесиратана тIехьа, зударшна юкъара чу а кхевдина, лекхочу дегIехь йолчу цу эвларчу моллин зудчо элира: «Дела дуьхьа ма дукха а юьйцу-кх ахьа и хьайн кIайн котамаш! ХIокху Iедало нахера ялта дIа а ца доккхуш кхобуьйтуш елхьара, оцу хьан кIайчу котамел а бIе дакъа дика хир яра хьуна xIapa зударийн карахь йолу бероза, Iаьржа котамаш», – аьлла, зударшна юкъара кIеззиг кIегар а йолуш, шен хьалха охьаолладеллачу йовлакхан тIам хьаькхна, хьацар дIадаькхира цу зудчо.\n– Ахь хIун дуьйцу-м хаац суна, сан кIайн котамашший, хIоршший ши босса-м ю!\nКхеран месашший, кIайчу котамийн месашший цхьаъ-м яц! – аьлла, даьхьна шена юххерачу зудчун карарчу берозан шина котамах ка туьйхира Бесирата.\nДерг шина кепеккал гIуллакх доццушехь, шайн цхьацца баганаш етта базара баьхкинчу нехан гулъелла пхьоьха яра, царна шайна гена боццуш бохкучу цу зударша ден къамелаш а хезара.\nсовдегараллаш лелийна волу стаг.\nаьлла, ша воллучу хьалха шен аьтту буйнара Iaca лаьттах а Iуттуш, аьрру куьг шен можах хьаькхира цу пьоьхана юкъахь лаьттачу моллас.\nБесиратана гIо деш, цо дина къамел къобалдина бакъ деш цу базарахь цхьа зуда елира:\n– Кху Бесирата дийцинарг шуна дош ца хеттехь а, и бакъ долуш-м ду шуна.\nа ю, – аьлла, цу зудчо къамел дича, – и-м бакъ хила тарлур долуш гIуллакх ду. Ца го шуна кху юьтарчу артелан чехка кхуьу и кIайн котамаш, – элира царна юкъахь тишочу доккхачу корталица лаьттачу цхьана зудчо. И Бесиратехьа гIо доккхуш къамел дина йолу зуда хиллера цу юьртарчу колхозан уггар тоьлаш йолчу бригадан бригадир волчу Юнусан зуда.\n– Аша шайн котамех йолу котам, нIаьний яьхьчахьана, артело царех хийцина ю шуна, – аьлла, юха а къамел долийра шена гонах болчу зударийн дог-ойлий юйла хууш цIерачу котамашна-м са ца гаттдора Бесирата.\nДенош а, буьйсанаш а дIаоьхуш яра, аьхке а шен тIаьххьарчу батте йирзина чекхйолуш йоллура. Советан доза лардеш волу тешаме, сема гIаролча – цIен эскархо санна, кIайн котамашший, царна тIаьхье кхуьуш долу кIорнешший Iалашдеш, церан сема гIарол хилла уьш кхиийна елира Шаймаъ. Бесиратан керт, Шаймаан куьй-галлийца, барххIе а котамо шайн кIорнеш кхиийна, цхьа ло диллича санна, кIайеллера бIе гергга кIайн котам кертахула йолаяларца. Шаймаа схьалаьцна цу котамех нисъелларг котам, нIаьний елира шен доттагIчунна – Марусина.\n– ХIан, Маруса, ахьа кIайе хьайна шайн керт, иштта котамаш а кхиаяй, – элира Шаймаа, ша котам, нIаьний дIакховдош.\nШайн кIорнеш даккхий хила доьлчахьана xIoaш дан йолаелла йолу Бесиратан кIайн бархI котам юха а къурдйоьлла, тевнеш даха хиира.\nАьхкенан беттан тIаьххьара денош Бесиратана сов бохаме даьхкира, гуьйренан хьалхара бутт юккъе кхаччалц xIopa сарахь а, Iуьйранна а йоьлхуш белхар латтийра цо. Дагахь а доцуш оцу цхьана кIиранчохь хьаьвзина цамгийла кхетта, Бесиратана чIогIа дукхаезаш, массарел а хьоме хеташ йолу Шаймаъ еллера. Сел хан йоцуш Шаймаъ яларо Бесиратан кийра ша беанера, цо дуьненахь йицйой, царна ледарло-м ца йора Бесирата.\nКест-кестта Бесират йолчу йогIий, ахIий декъахь йоьлхуш юха а Шаймаъ карлайоккхура, цуьнан доттагIа лаьттина йолчу Марусас. Шаймаъ яларо сов чIогIа шена бохам бинехь а, котамаш йицйой, царна ледарло-м ца йора Бесирата.\nкъахьоьгуш кхиина ю, цуьнан безамна a xIopш тохарлерачул а дика кхобур ю ас, – олура Бесирата.\nШаймаъ сел хан йоцуш, уггар хазчу хенахь еллехь, цуьнан гIуллакх дан хууш а, деш долу гIуллакх дика а, дуьззина а деш хилар а цо шеца дIа ца даьхьнера, уьш цуьнан эрна ца дайнера. Шаймаан доттагIий хилла, цуьнца ловзуш лелла долчу дуккха а бераша схьаэцнера цуьнгара дерриге а цуьнан и дика гIиллакхаш.\n– Мама, Iуьйранна а, суьйранна а вайн цIийнан кораш доьллуш, цIена хIаваъ нийса накъосташа.\nТохара Шаймаъ дийна йолуш, хаддаза Бесиратан кертахь лаьттина долу бераш довллане а кхин гучудовлуш дацара, делахь а кIайн котамаш моссаза го Шаймаъ-м дагайогIура Бесиратана.\nйолчу артелехь, – олура урамехула тIех мел бовлучу наха, Бесиратан кIайчу котамашка а хьовсий. Амма, бакъду, Бесират ша Гикалон цIарах йолчу колхозан член хиларе терра, цунна кест-кестта церан колхозан агрономо котамаш дика кхабаран хьокъехь хьехар деш-м хиллера.\nГуьйренан шолгIачу беттан хьалхарчу деношкахь, шен пхи зуда а эцна, Бесират артелан котамашка хьажа яхара.\nЛаха-Неврений, Лакха-Неврений юккъехь, цу шина юьрта дозанца цхьа чутаьIIинчу меттехь кхуьуш хьун ю. Цу хьуьнан йисттехь, лакха шу тIехь, малхбузехьа хьуьнца доза долуш, малхбалехьа йоккхачу уьшалца доза долуш, цхьа хаза шерачу майданахь, 90 гектар мохк юкъалоцуш йиллина ю Лаха-Неврера котамаш кхобу артель.\nГуьйренан беттан денош Iуьйренца чIогIа кхоьлина, дохк долуш а, кIеззиг тIейогIуш а хуьлура, амма, делахь а, малх делкъанга баларца йоькхана хIоттайой, шера аренаш серла-м йохура.\nЙоккхачу юьртахь – Лаха-Неврехь араяьлла йогIучу Бесиратаний, цуьнца йолчу пхеа зудчунний уьшалахь чукхевдина схьабеанчу мер тIехь лакха шу тIехь дина дехха цIенош гора. И цIенош хиллера артелан котамаш кхаба, царна хIусмашна дина цIенош.\nАьхке моссазза йогIу Терк дестий тIедуьйлуш, Лаха-Неврена малхбузехьа йоккха хIуттуш уьшал яра, цу уьшална юххехула схьабогIучу БесиратгIарна, и уьшал Iаржйиний техьа аьлла, чухевшина акха бедаш гора, шайна юкъахь цхьа котамашна юкъахь къеста москалш санна, къаьсташ гIургIезаш а йолуш. Уьшална юккъехь, гIайре йол-йолчохь бедашна тоьпаш кхуьйсуш лелаш таллархой а бара царна гуш, шайца, топ мосазза кхуссу, бедашна тIе, уьшал чу уьдуш жIаьлеш а долуш.\nАртелан махкана БесиратгIар герга мел гIоьрти, цу артелан цIеношна гонах цхьа кIайн истанг тесча санна, аре кIаййина хьийзаш котамашший, нIаьнешший яра гуш.\nМухха а, шайн баьхкина цхьана кхан доххала гергакхаьчначу БесиратгIара, цу артелан котамашна гIapoл деш берзалой санна, даккхий, гобаьккхина гонах дийшина Iохкучу бордаха, Iаьржа жIаьлех кхоьруш, мохь тоьхна артелан цхьана члене жIаьлеш совца а дайтина, тIебахара уьш и котамаш кхобучу хIусамашна.\nШайн котамашка хьовса и зударий баьхкина чIогIа хазахетта: «Баккъалла а ма дика болх бу-кх шу даьхкина! Дуьло, массо а меттехула хьовсуьйтуш чекхдаха ас шу», – аьлла, уьш тIаьхьа а баьхна, котамаш кхобучу цIеношна чухула волавелира, шена йогIучу рогIанна котамаш кхаба веана волу артелан член Супьян.\nКъилбехьа а дерзийна динчу котамаш кхобучу цIеношна чухула буьйлабеллачу БесиратгIарна гира: цхьана юххехула могIа бинна хаза дина баннаш а, цхьа метр хиллал лаьттах хьалаайина йина котамашна тIеховшийлаш а, цIенкъа юккъехь, цхьа хьуьнах шовданаш санна, лаьтташ аьчкачу нойш чохь хиш а дара, цу дехачу цIенойн къилбехьа йолчу aгIop доьгIна даккхий, сирла кораш дара, шайна лахашкахула цхьацца метр юкъ юьтуш, котамаш арайийла цхьабосса даьхна деа сонан Iуьргаш а долуш.\nши сахьт гергга лийлира Супьян.\nШайн чухула хьаьвсина а бевлла, ара уьйтIа бевллачу кхара хIоъ тосуш котамаш тIекхайкхира. Гонах тIегулъелла яжа хIиттинчу кху котамашка хьоьжуш, шаьш муха боьлху а ца хууш садовга бахара БесиратгIap. ДIавоьдий чукхоссалой цкъа котам лоцуш, тIаккха нIаьна лоцуш: «Хьовсал, дела дуьша, кхеран месашка, лур яцара ас xIopш гIезан месех а», – элира Супьяна, я котам, я нIаьна кхаьрга ята а йотий.\nстенга хьо аш? – аьлла, хаттар а деш, Супьяне хьаьжира кхаьрца йолу цхьа зуда.\nдохуьйту, тхан кIорнеш дохуш «Инкубатор» олу машен ю. Тохара шуьга и «Инкубатор» гайта йиш йоцуш Iийнера со, догIа юьрта а даьхьна. Шийтта, кхойтта xIoa тевна а диллина кIорнеш дохуьйту бохуш оха котамаш гIел а ца йо, тхан гIуллакх, цхьанаметта 5000 xIoa «Инкубатор» чу а диллина, лекъаш санна долу кIорнеш цу цхьана «котаме» дахийтар ду, – аьлла жоп а луш, гIадваххана велавелира Супьян.\nхилча! Тхьаьшна ца оьшуш дисина долу xIoaш а, совнаха йолу нIаьнеш а оьшу товараш-м оьцу оха, – аьлла, жоп делира Супьяна.\n– Кху артелана дуьхьал цхьацца эладитанаш дуьйцуш Iаш болу вайн юьртара кулакашший, молланашший, вехаш ца валлар-кх, вовшах а туьйсуш хи чу ца кхийсича! – аьлла, ша йолччохь. егаелира, цу зударшлахь беркъо кечъелла йолу цхьа зуда.\nхьашт дацарийца! Колхозой, артелой-м кулакашний, молланашний хорам беш лаьттий, цундела цара дуьйцур ду шуна колхозашна дуьхьал хIуманаш, – аьлла, оьгIазвоьдуш кеп хIоттийра Супьяна.\nДукха чIогIа садайна ца латтахь а, гуьйренца йогIу суьйре шийло ярна, арахула ежаш лела котамаш цхьаъ санна ерриге а буьйсанна шайн чуйирзира. Супьян а, шайн котамашка хьовса баьхкина БесиратгIар «Инкубатор» йолчу а бигана, цуьнга уьш хьовсуьйтуш воллура.\nСуьйренгахьа таIарца юххерачу хьуьнхара тайп-тайпана эшаршца ека хезаш акха котамаш а яра, цаьрца яхь яьлча санна, яьккхинчу йоккхачу гIовгIанца екаш, сехьа малхбалехьа йолчу уьшал чуьра пхьидаш а хезара.\nхIудолийна бIе гергга котам, нIаьний ю сан кертахь, амма, дош-м дац хIокхара санна лелийча. Со тахана а и сайн бIе котам а эцна артеле гIyp йолуш ю-кху со кхара дIаэцахь, – аьлла, Бесират «Инкубаторна» юххе яхара.\n– Делан КъорIанор, Бесират, хьо бакъ ма лоь цу тIехь, боккъалла а вай дIаоьцур дацара теша кхеран артеле? – аьлла, йистхилира важа пхи зуда а.\nдукха чIогIа а оьцуш-м, чехка цIа а гIой, правлене заявлени ло аш, – элира артелан хIайттархо волчу Супьяна.\nтхо а тхаьш дала ца лахь, кхана, хьо санна, артелан членаш хир ду хьуна, тIе, накъосташ вон а хир дац шуна тхох, – аьлла, Бесират а, цуьнца йолу пхи зуда а юьрта чу цIехьа яхара.\n1. Очеркан муьлхачу декъехь го вайна яздархочо бIаьстенан Iалам гойтуш долу хаза сурт? Схьадийца иза.\n2. Iаламан суьртийн адамийн дахарца йолу уьйр муха гойту яздар хочо?\n3. Юьртан дахар ма-дарра а, хаза а дуьйцуш йолу меттигаш схьакарае очеркехь.\n4. Очеркан муьлхачу турпалхочуьнгахь го вайна адамийн тоьлла амал, оьздангалла?\nПрозаик а, драматург а, поэт а волу Бадуев СаьIид-Селахь вайн халкъана вевзаш а, везаш а ву.\nИза вина 1903-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь.\nЦуьнан да Сулейман Хьалха-МартантIера схьаваьлла совдегар хилла.\nСаьIидан бералла гергара нах болчохь – Мартан-тIехь а, Соьлжа-ГIалахь a дIauxнa.\nГергарчара дуьйцуш берахь шена хезна долу дуккха а туьйранаш а, халкъан эшарш а безамца дагалоьцура СаьIида. Цара, исбаьхьаллин говзалла Iамийна ца Iаш, СаьIидана гойтура дIаяханчу заманахь халкъо лайнарш а, тIейогIучу заманах лаьцна халкъо еш йолу ойла а. Цундела халкъан кхоллараллех цо боккха пайдаийцира тIаьхьо, шен исбаьхьаллин произведенеш язъеш.\nДешаре безам алсам лаьттара СаьIидан.\nСоьлжа-ГIаларчу реальни училище деша дIавелира иза дас. Амма йиъ класс чекхъяьккхинчул тIаьхьа дешар юкъахдита дийзира цуьнан: хеназа да а кхелхина, балха а вахана, доьзал кхаба дезарна, – доьзалехь ша воккхахверг волу дела.\n1914–1915-чуй шерашкахь, реальни училищехь ша доьшуш волчу хенахь, СаьIида шен xIopa мукъа сахьт оьрсийн классикийн произведенеш йоьшуш дIахьора. Цо кIорггера Iамайо А.С. Пушкинан а, М.Ю. Лермонтовн а, Л.Н. Толстойн а, А.П. Чеховн а, М. Горькийн а, иштта дIа кхечеран а произведенеш, царах боккха пайда а оьцуш.\nРеальни училищера дешар ша юкъахдитинчул mIaьхьa шина-кхаа шарахь тайптайпана белхаш бо СаьIида, оццу заманчохь ша дешарца шен образовани хьала а йоккхуш.\n1917-чу шарахь хилла йолчу революцино napгIamo елира массо а къинхьегамхошна. Цаьрца цхьаьна жима СаьIид а, шен лааме хьаьжжина, сирлачу новкъа xIomтийра, керлачу дахаре а верзийра.\n1922-чу шарахь Бадуевс БуритIахь, кооперативни курсаш чекх а йохий, цхьанашина шарахь кооперацин системехь товароведан болх бо.\nАмма цу балхах тоам ца хуьлу цунна. Цу муьрехь, хьехархойн курсашка деша а воьдий, уьш чекх а йохий, хьехархочун болх бо цо. Оццу хенахь, ша дешарца, Iилма Iаморца, оьрсийн литературан классикийн а, советски оьрсийн яздархойн а тоьлаш йолу произведенеш ешарца шен образовани кхин а лакхайоккху цо.\nЛитературан балхе безам чIагIло къоначу СаьIидан кийрахь. Доцца дийцарш а, стихаш а язъярца дIаболабо цо 1926–1927-чуй шерашкахь шен кхоллараллин болх.\nХууш ду, Октябрьски революци хиллачул тIаьхьа кхоллаелла йолу нохчийн литература йолалушшехь – нохчийн советски литература хилла дIaxIommap a, кхиар а.\nЦундела вайн литература дIайолаеш дуьххьара дакъалаьцна болчу яздархойн а, цаьрца цхьаьна Бадуевн а, ницкъ тоьар бацара кхиамца шайн литературни болх дIаболо, нагахь санна цара нохчийн халкъан фольклорах а, оьрсийн классически, советски литературах а алссам пайда а оьцуш, исбаьхьаллин говзалла кара ца эцнехьара. И пайдаэца доккха хьуьнар хилира Бадуевн.\nКIеззигчу муьрехь – 1926–1937-чуй шерашкахь –аьлча а, шен литературан белхан ерриге а заманчохь, С. Бадуевс язйина пхийтта гергга пьеса а, роман а, дуккха а повесташ, дийцарш, поэмаш, стихаш. Халкъана юккъехь серло яржоран гIуллакхехь а дикка дакъалецира цо.\nНохчийн халкъан фольклор кIорггера хаарна керлачу дахарна тIехь тидам ша даима латтош а, лаккхара говзалла шегахь йолуш а хиларна дуккха а исбаьхьаллин драматически а, прозаически а, поэтически а произведенеш арахийцира цо оцу итт-цхъайтта шарахь.\nС. Бадуевн произведенешна юккъехь дуккха а ю молланийн ямартло а, шира Iaдamaш a Iopaдoxyш исбаьхьаллица говза язйина произведенеш.\nМасала, «ПетIамат», «Бешто», «Iимран», «Iaдam», «Бекхам», «Гуттар а ца хуьлу моллина мовлад», иштта дIа кхин а.\nВайн нохчийн исбаьхьаллин проза кхоьллинарг СаьIид Бадуев ву.\nСаьIид Бадуевн кхоллараллин берриге а чулацаман коьрта цхьа маьIна ду – халкъ ирсе дуьгу нийса некъ гайтар, цу некъана дуьхьало йийриг нацкъара тасарехь литературо а дакъа лаца дезар. Вуьззина яздархо вара Бадуев. Шен кхолларалла цо дIакхехьнарг, дешархошна Iамийнарг, хьехнарг – нохчийн къоман стеган психологи гайтар дара.\nИсбаьхьаллин кхоллараллел совнаха Бадуевс масех публицистически статья а, халкъ серлонга даккхарехь язйина буквараш а, хрестоматеш а, дешаран книжканаш а ю. ТIекхуьучу нохчийн яздархоша шайн исбаьхьаллин говзалла лакхаяккхарехь боккха пайдаоьцу Бадуевн кхоллараллех.\n1933-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн драматически театро шен болх дуьххьара дIаболош, и театр кхолларехь доккха дакъалецира Бадуевс шен пьесашца. Царах гIараяьлла йолу пьесаш театран репертуарера дIа ца йовлуш, таханаллац xIummoш схьайогIу, хьовсучара безамца mIe а оьцуш. Масала, «ПетIамат», «Дайн Iедал», кхиерш а.\nНохчийн драматурги дуьххьара кхоьллинарг, нохчийн проза а, поэзи а дуьххьара йолийначех, Нохчийн драматически театр кхоьллинчех цхьаъ воккха серлонча – иштта ду Бадуев СаьIидан кхоллараллах байн бIаьрг тоьхча а, схьахIуттуш долу сурт.\nДIаоьхучу шераша гена мел ваьккхи а, халкъан безам шега совбуьйлуш, вайн къоман даг чуьра дIа ца волуш, кхин а гергахь лаьттар ву нохчийн литературан бухбиллархо волу воккха яздархо Бадуев СаьIид.\nМаца а, мичахь а вина Бадуев СаьIид?\nНохчийн гIараваьлла яздархо хуьлуш стенах пайда ийцира Бадуевс?\nБадуевн кхоллараллин тема хIун яра?\nНохчийн литературий, театрий кхолларехь Бадуевн хIун маьIна ду?\n1. Муха кхета шу «Ца дуьту ахь тхуна ден дакъа ва маьрша» бохучух?\n2. Муха юьйцу авторо паччахьан зама?\n3. Массарна а цхьабосса паччахьан зама цахилар дуьйцуш меттиг ялаел.\nДе даьллачу хенахь, чIогIа оьгIазвахна, цергашца лахара балда а лаьцна, тIехьа ши куьг а диллина, жимочу сирлачу цIа чохь, йоккхачу юьртарчу «участкан правленехь», чухула дIасалелаш вара нохчийн участкан пурстоп, ша гIалгIазакхашха а волуш, Кулдевич.\nКулдевич дегIана лекхо вара, ханна 40 шо хир долуш, цуьнан тIехь хIилла гучу горга-буьрсачу юьхьа тIера маж яьшна яра, Iаьржачу мекхаша даккхийчу куьйгашна сингаттам баьккхинера. Цуьнан ира ал ши бIаьрг чехка лелара чухула дIаса, цхьа хIума лоьхуш санна. Цуьнан можачу куча тIехь йоллу ши погон, кху цIийнан доккхачу корехула дуьхьалдолчу сийначу дитташна тIехула гIийла чухьоьжучу малхо, тIера можа суйнаш дохуш, къегайора. И погонаш сел чIогIа лепахь а, царна тIе бIаьрг хIотто хала дара, царна юккъехь кхин къарза йиш йоцуш сел чIогIа къаьрзина Кулдевичан юьхь хиларна.\nКулдевич веана тIехIоьттира, цIийна юккъехьо, тIехь тептарш а гуш, лаьттачу йоккхачу стоьлана, цу тIехь Iуьллучу шен дашо сахьта тIе хьажа. ТIаккха шен цу тIера хьала айабелла ши бIаьрг, цу стоьлана гена доцчу, пенах кхозучу паччахьан суртах а кхетта, леррина, вехха цуьнга а хьежна, юха а шен оьгIазвахар тIехь, чухула дIасаволавелира.\nТахана хIунда ву техьа иза къаьсттина оьгIазвахна?\nЦунна тIе селхана буса мотт бохьуш стаг веанера, орцара, жимчу кIотарара Хонмурд волчохь буьйса яккха чубирзина обаргаш бу, аьлла. Иштта шега и аьлча, цу буссехь цига шен стража а яхийтина, царна сагатлуш сахуьлунга а ваьлла, тахана уьш схьа ца кхочуш а, цара шена хIун дахьа ца хууш а ваханера-кх Кулдевич сел чIогIа оьгIаз.\nКулдевич, чехка стоьла тIе а веана, гIант вон цIенкъа а тухуш, охьахиира. ТIаккха, стоьл тIерачу дато гIутакхара яьккхина цигаьрка а латийна, иза цергашца вон Iийша а Iуьйшуш, куьйга корта а лаьцна, стоьла тIе тевжира, бухIано санна, бIаьргаш а къерзош.\nXIapa иштта Iачу цIийнан неI арайолучу сени чохь баккхий нах Iapa, пенех теIаш, цIенкъа а хевшина, юкъ-юкъа шайн Iасанашна тIе а теIаш, наггахь вовшийн лере а боьлхий, меллаша вовшашка бист а хуьлуш.\nXIapa къена нах, шайн бес-бесара мажош тIе наггахь куьйгаш а хьоькхуш, Iуьйранна дуьйна баьхкина Iapa, цхьацца гIуллакх хилла; неIарехь лаьттачу стражнико пурстоп оьгIазвахна ву, и ваставаллалц собар де, бохуш.\nИштта Iачу цу баккхийчу нахе салам а луш, кху юьртара лекхочу эгIаза дегIахь волу совдегар Мирза, шен цIерачу сов цIа чу воьдуш санна, шен чу бахна гун ал ши бIаьрг чехка а бетташ, пурстоп волчу чуиккхича, xIapa баккхий нах, белш а сеттош, вовшашка хьаьвсира.\nЦул тIаьхьа, дукха хан ялале, хьалхе дуьйна а пурстоьпаца юьрта яхьачу банкан гIуллакх дуьйцуш волу совдегар Мирза, тохара санна, чехка неI а йиллина, шен шуьйра батт ела а къажош, яккхий цергаш гучу а йохуш, кху баккхийчу нахана юккъехула а ваьлла, дIавахара.\nМирза араваьлча, Кулдевича, оьзна яьлла цигаьрка чимтосурга чу а тесна, цу кIелхьара итт туьманан кехат чехка схьа а эцна, кисана диллира. ТIаккха, хьалаиккхина, тохара хьалха санна, шен буьрса юьхь а юсийна, чухула дIасаволавелира.\nЦIеххьана сени чохь татанаш девлира. Цул тIаьхьа дукха хан ялале, шен помощника Элберта, чу а ваьлла, шен даккхий сийна бIаьргаш тIе а хIиттийна, честь а деш, шаьш цIа дахкар а, оборгаш кара а ца бина, уьш биссина хIусамда шаьш лаьцна валавар а шега хаийтича, Кулдевич кхин а чIогIа оьгIазвахара:\n– Ведите его сюда! (Кху чу схьавалаве и!) – аьлла, тIе а вахана, шина куьйга стоьлан йист а лаьцна, цергаш а хьекхош, дIахIоьттира.\nАраваьлла Элберт, дукха хан ялале, шена хьалха Хонмурд а ваьккхина, чу а ваьлла, неIарехь сецира. ТIаккха Хонмурд, шен куьйсачу юьхь тIера чубахна гун тонкий бесара ши бIаьрг кIелдIахула Кулдевиче а къерзош, тIехьа ши куьг а диллина, дIахIоьттича, Кулдевич, вон Хонмурде а хьаьжна:\nхиъна, гIанта тIе аркъал таьIира.\nлаьтта Хонмурд, шена юххе чоица куьйгаш охьа а хецна лаьттачу Элберте чехка дIа а хьаьжна, юхахьаьжира.\nТIаккха Кулдевича, стоьл тIе буй а тоьхна:\nХезий хьуна? Ас-м хьоьга хоьттий – уьш стенга бахна?) – аьлла, шен лахарчу балдех чIогIа цергаш йоьхкира.\nпIелгаш а гуш, когахь йохкучу неIармачаш тIе бIаьрг хIуттуш, охьахьаьжна Хонмурд, шена муьшка еш санна хетта, Элберте дIахьаьжча, – куй дIабаккха, – цо а аьлла, Хонмурда шен куй дIабаьккхира, вуса а велла Iачу Кулдевиче а хьоьжуш.\nЦул тIаьхьа Кулдевича Хонмурде, стоьла юххе а валийна, стоьл тIе буй а бетташ, чIогIа чехош, дукха хеттарш дира. ТIаккха шена цуьнгара цхьа а пайдехь дош ца долийла хиъча, «сволочи!.. звери!..» – бохуш, ког цIенкъа бетташ лаьттачу Кулдевича, цIеххьана стоьла тIехь Iуьллучу шедах бIаьрг кхетча, балдех церг а юллуш, катоьхна и схьа а эцна, корта а оллийна, тайп-тайпана бос хийцалуш лаьттачу Хонмурдан баьшначу коьртах «зверь!..» – аьлла, чохь тата а доккхуш, и шед туьйхира.\n– АллахI!.. – аьлла, мохь баьллачу Хонмурдан карара бIегIаган куй охьабуьйжира. Хонмурд, катоьхна шина а куьйга шен корта а лаьцна. – Элберт!..\nЭлберт!.. ГIийла стаг вар-кха со, алахьа кхуьнга, суна xIapa ницкъ ма бе, сан бехк ца хилча мукъана а, дехьа суна гIо, гечде алахьа суна, – аьлла, Элбертана хьаставелира.\n– Ахь хIун дей, бакъдерг дийца ахь, тIаккха хIумма а хир дац хьуна!.. Эхь ду хьуна харцдерг дийцар: хьо-х воккха стаг ву, 40–60 шо а хир долуш, – аьлла, Элберта шена жоп делча, – хIун дуьйцур ас. Сан-м даций дийца хIумма а, суна-м ца хаьий царах хIумма а, ша айса, цара меца ду шаьш аьлча, вай мостагIчунна а лун сискал ялар доцург!.. – аьлла, Хонмурда корта охьабахийтира.\nШа шед тоьхча, юха а ваьлла, чохь мохь хьоькхуш лела Кулдевич, Хонмурдий, Элбертий дуьйцучух ша жимма кхетча, кхин тIе а оьгIазвахара:\nаьшпаш битта!.. Экха!) – аьлла, юха а шед а айина, xIapa шена тIехьаьдча, цхьана куьйга корта а лаьцна лаьтта Хонмурд, «Не надо!.. не надо!» – аьлла, Кулдевична хьалха цIенкъа бертал вуьйжира.\nКулдевичан аьтто хилира и бертал вожарх. Цо ехха шед йиттира Хонмурдан коьртах, тIера бахтар хаддалц.\nТIаккха шедан кхаж цуьнан коьртах а тоьхна, цу тIе, Iуьллучу цуьнан вортанах кхузза мийра а тоьхна:\nа велла, чухула дIасалела велира.\nxIapa шиъ аравелира. Хонмурдан бIегIаган куй охьабоьжжинчохь бисира.\nКхеран чохь гIовгIанаш яьлчахьана дуьйна а кхерабелла дIабаха айабелла Iен сени чуьра баккхий нах, мелчу цIийх а вуьзна араволу Хонмурд гича, цунах шен бIаьрг кхет-кхеттарг кхералой, шозлагIа цуьнга юха ца хьожуш, белш чу а хебош, пенах а хьерчаш, меллаша ара а бевлла, дIабахара.\nХонмурд чохь воллуш хийла денош дIадевлира. ТIаккха, шозлагIа а Хонмурд ле а вина, гIуллакх суьде а делла, суьдо бехк а боцуш волу xIapa, итт шо хан а тоьхна, Сибрех вахийтира.\nБIаьсте а дIаелира, деъна шийла Iа а тIехIоьттира. Шуьйра кIайн шаршу тIе а тесна лаьттачу аьрцнел тIехьахь, кIайчу вертанех а хьаьрчина, лаьтта лекха ирхдахна лаьмнаш а гора. Царал дукха лоха боцуш, цу хьуьнан аьршнашкахь леккха ирхбахна ши арц а лаьттара, цу шинна юккъехь гIеххьа лекха цхьа арц а бара къаьсташ, бухьметтера ирхъоьху кIур а гуш, гонах кегийра яьлла хьун а йолуш. Цу арцана кIелхьарчу шерачу арахь, цу арцана 7–8 чаккхарма гено, кIайчу обанах а хьаьрчина, Iуьллуш пурстоп веха йоккха юрт а яра, маьI-маьIIехь ирхбуьйлу кIур а гуш, юртах къаьсташ, ирхъяхана момсар а йолуш.\nШело арцнашка къаьсттина чIогIа йоьллера, хьаннаш юккъехь цхьана а хIуманан тата дацара хезаш, уьш чIогIа набкхетта лаьттара, царна хIоранне а тIетесна кIайчу дарин юргIанаш дара.\nIаьнан мархашна кIелдIахула,ша кIезиг гойтуш, малх, керчина беъна, кIайчу аьрцнашна тIехьа чубузуш лаьттара; сийна стигланаш сийналла яйина, меттах ца йолуш санна гора; малх чубузу гуо, жимма цIоьлла а ийна, гIелбелла богура; суьйре буьйсангахьа мел лести, шело а алсамйолуш лаьттара.\nБуьйса йоьлча, аре хийцаяла юьйлира, доккха диллина Iуьллу ло мохо орцара хьуьна юккъе кхоьхьура, гIийла ловза а деш. Оцу заманчохь цу юькъачу хьуьна юккъехула Кулдевич, Мирзий вогIура шалго тоьпашца, кочахь тIоьрмигаш, тIаьхьахIиттина лартоллу жIаьлеш а долуш.\nКулдевич, шай, Мирзий ши шо хьалха дуьйна кест-кестта цхьаьна мала а молуш, муьлххачу а тайпана вовшех Iоттаделча гIуллакх тIехь аьтто а беш, шаьшшиъ герггара ши доттагIа хиларе ца хьоьжуш, Мирзина чIогIа оьгIазваханера, тахана шаьшшиъ цIера а ваьлла, хIинца кху хьуьна юккъехь тиларан бехк Мирзин буйла хууш. Амма, шен дагара-м ца хоуьйтура, цунах шайна яла гIоле ца гуш.\nХIунда ву техьа цунна Мирза бехке?..\nХIинцца, ши бутт хьалха Кулдевича, шен гергарчу нахехула гIaйгIa а бина, юьртан банк шен караеллачул тIаьхьа, Мирзас Кулдевичца юкъахь и банк дIатохар дуьйцучу заманчохь, и банк наха къола дина ехьи моттуьйтуш сурт хIоттор сацийна, мала а хиъна, цхьацца къамел деш, зударий хьахабелча, дика кеп а хилла Iечу Кулдевича чIагIо йинера, шега муьлххачу а нохчийн зудчух куьг тохийтинчул тIаьхьий бен и банк шаьшшинна ерзош долчу гIуллакхана тIетовр ма вац ша аьлла. И гIуллакх кхочушдан Мирзас тIе а лаьцнера.\nЦундела Мирза, хIинццалц кхечу меттигашка ша Кулдевич ма-кхийллара, тахана кху аьрцнашкарчу кIотаршка а веънера-кха, аьтто балахь, шен дош кхочушдар а хир, ца балахь, таллар а хир-кх аьлла. Амма, тахана, шина-кхаа кIотара хIоттарх, аьтто-м ца баьлла.\nИштта и дош кхочушдан тахана Кулдевична талла ван марздарна ву-кх Мирза бехке.\nXIapa шиъ толлуш лелаш буьйсанга а вахана, хьуьна юккъехь тийсаелла, эттIа, шайна тIера йоца кетарш шелонна тIе а ийзаш, гуш некъан лар а йоцуш, доккха диллинчу лайлахула халла вогIура, юург кхачийна мац а велла, тIе, дукха леларна, кIад а велла. Кулдевична Мирза хьалха а ваьлла, xIapa шиъ вогIуш, шело тIаьхь-тIаьхьа чIагIлуш лаьттара, минот мосазза ели, мох чуьрабуьйлуш, хьекха болабелира, диллина Iуьллу ло, цIийзаш, массо маьIIе а кхуьссуш.\nXIapa шиъ чIогIа холчухIоьттина вогIура, хьоькхучу дарцана шаьш хIун дийр ду а ца хууш, буьйсанна чуверза меттиг а йоцуш. Иштта холчухIиттина кхеран жIаьлеш а дара, массо а заманчохь цIийзарца кхарех а хьерчаш. Вехха ихира xIapa шиъ хьуьна юккъехула, шаьш мичахь ву ца хууш. ТIаккха, цIеххьана Мирза, шаьш цхьана гIехь тIе хьун а яьлла лаьттачу лекхачу орца кIеларчу боккхачу кхура тIе кхаьчча, и кхор а бевзина:\n– Стой! – аьлла, вистхилча, ший а сецира.\n– Кху лекхачу орца буьхьметте тIехь даьккхинчу ирзо юккъехь бехаш, ахь обаргаш кхаьбна аьлла, Сибрех вахийтинчу Хонмурдан доьзалш бу, – аьлла, юха а Мирза вистхилча, Кулдевич чIогIа холчухIоьттира, цаьрга ваха даго а ца вуьтуш, ца вахча, хьоькхучу дарца юккъехь вуьсийла а хууш. Кулдевича ехха ойла йира, ца ваха дагахь, тIаккха а:\nтIедиттина гуш некъан лар йоцчу орца тIе ший а хьалаволавелира.\nXIapa шиъ иштта воьдучу заманчохь мох, къинхетамаза ло дIасакхуьйсуш, тIаьхьтIаьхьа чуьрабуьйлуш, хьоькхура, xIapa шиъ хьалавала ца вуьтуш. Амма шайгара тоьпаш Iункарнехьа а луьйзуш, хала а, атта а ший а хьалагIертара.\nXIapa шиъ воьду хIусам гIийла яра, хьоькхучу дарцана жимма бен къаьсташ а яцара. Цу ханнийн гIишлошна массо а маьIIе буьйлуш, цIийзарца ловзуш мох а бара, кху буьрсачу буьйсанна дIатийначу жIаьлийн хезаш гIовгIанаш а яцара. Цу гIишлон жимчу туьнкалгехула, стигалах эн дагахь, хаддаза чехка ирхбуьйлу кIур чехкачу мохо жимчу керта хьийзабора, хьеран берано хи санна, массо а маьIIе кхуьссуш. Амма, цу гIишлойн латта тIетосуш дина ледара тхевнаш, стенна делахь а, луьрачу мохо чу-м ца кхуьссура.\nКулдевиччий, Мирзий халла веана кху жимчу керта кхечира. ТIаккха неIар тIе ваханчу Мирзас, неI чIаьгIна а карийна, неI а тухуш, мохь туьйхира:\n– ХIей, хIусамда!..\nЦхьа а вист ца хилира. ТIаккха а туьйхира:\nТIаккха, неI а йиллина, жима Залуба араелира.\n– ХIей, мила ву?\nсхьадирзина, хIинца ахь чу ца дитча, йиш яц-кх тхан!\n– Ой, дера дуьтур ду-кх, схьачудовла! – аьлла, жимчу Залубас ша чоьхьа а йолуш, ший а чувигира.\nКулдевич, Мирзий, когаш лаьттах а бетташ, чуволуш, неI тоьхчхьана дуьйна схьа а, кхераелла, дегI дегош Iен Бано, цкъа цхьаъ ала а йоьлла, сецира. ТIаккха Мирзас:\nдехийла шу а! – аьлла, жимма са метта а деана, – Муьлш бу хIорш, ва Залуба? – аьлла, юха а йистхилира.\n– ХIорш-м хьеший бу!\nЖе, Залуба, дика хьовзалахь! – аьлла, Бано, шен кочара суьлхьанаш схьа а даьхна, уьш хьийзо йолаелира.\nтхо дахка-м! – аьлла, Мирза, хьалха ша гIо а деш, Кулдевична тIера совнаха хIума хьалхара гомашан кIорни кхечухьа яьккхира.\nКулдевич, Мирзий, товхина дехьий, сехьий лоха гIанташ а дехкина, шаьшшиннан шелонна лехна куьйгаш цIерга а хьийзош, охьахиира...\nЦу товхана юххехьа нара тIерачу меттахь Iен Сибрех ваханчу Хонмурдан зуда Бано йоккха стаг яра, эттIа масийтта бос болчу кучаца, юкъ-юкъара дегI а гуш. Цуьнан хебаршка ихинчу жимчу юьхьа тIера ши бIаьрг баьлла бара, цуьнан Iаьржачу доьхначу йовлакх юккъехула гун кIайн сир диллина месаш, чохь сайри тIехь лаьттачу жимчу лампо лучу кIезигчу серлонна, жимма бен ца къаьстара. Бано бIаьрзе йисарал совнаха, шен цIийнда Хонмурд Сибрех вахийтинчул тIаьхьа, жимма энаша а лаьцна, гуттар кIелйиснера, нара тIехь Iap бен, кхин гуьнахь а доцуш, цуьнца Залубин догъэшна а латтош.\nЗалуба Банос кхечухьа йина йоI яра, шен чуьра доьзалш беллачул тIаьхьа, маре яханчохь шо кхаьчча, цIийнда а велла, шен хIусам йоьхча, кхин яха меттиг а ца хилла, ах шо хьалха дуьйна кху шен нанна Банона тIееана.\nЦуьнан кIайчу аматахь йолчу горгачу юьхьа тIера даккхий Iаьржа бIаьргаш, Iай беттасан буьйсанна ло санна, даима догуш дара, цуьнан тоьлла безамехь долу дегI а цунна болчу сингаттамашна чехка уьдучу деношца лелина доьдура, цуьнан лун бетан дуткъа ши балда дукха хенахь дуьйна схьа делха Iемина дара. Иштта елхар карадирзина йолу Залуба, шел а елхарна тIерачу Баноца кест-кестта йоьлхура, вовшашна тIеттIа а таьIий, голаш тIе куьйгаш а детташ, гIийла тийжарца, бIаьргех оьху мела хин тIадамаш дIадаха а ца ларош.\nШаьш къамеле девлча, Банос, халла къурдаш а деш, дийцира шен хьешашна шайга цхьана буса шайна вовза а ца вевзаш волу цхьа ши стаг вар. Шаьш буьзна ма-бевлли, уьш шаьш ца довзуьйтуш, дIабахар, шайна некъана цхьа сискал а хьош.\nТIаккха, садаьржачу заманчохь стражникаша, шайна го а бина, цкъа тIехула тоьпаш а тоьхна, обаргаш дIабехар. Цу меттехь Хонмурд араваьлча, и арахь саца а вина, чубаьхкина, цIийнах а хьаьвсина, цул тIаьхьа Хонмурд а эцна уьш дIабахар. ТIаккха, Хонмурд Сибрех вахийтича, шаьш хьажа стаг а воцуш, гIийла дисар а.\nМирзас наггахь дерг оьрсийн маттахь Кулдевиче а дуьйцуш, Банос къамел деш, хьалхе дуьйна а шайн бинчу бартаца Кулдевич, Мирзий шаьшшиъ ма-варра ца вовзуьйтуш, ладоьгIуш Iapa, тIехьаьжча, халахетарца доьгIу а эр долуш, шайн кху гIийлачу зудapex кIезиг дог а лозуш, БаногIар санна болу гIийла, декъаза зударий Нохчийчохь шайна хийла гина дела.\nБано къамел дина яьлча, Кулдевич цхьаъ-м ала вуьйлира, юха а цIеххьана, шен буьрсалла цхьана минотана а йохо йиш йоцуш санна, сецира.\n– Вайн карахь гIуллакхаш дац уьш, – аьлла, Мирза а IадIийра.\nЦул тIаьхьа Банона хиира, шен хьешашна шайн кIезиг гIайгIа юйла, тIаккха xIapa, шен мела хин тIадамаш оьгучу бIаьргех кучан деха пхьош а хьаькхна, куьйга корта а лаьцна, шайн гIaйгIa шена ялхо хиира, шен юьхьа дуьхьал йовлакхан тIам а уьйзуш.\nОцу заманчохь кхаьрга а хьоьжуш, сискал ечу Залубе, шайн ерриг а гIайгIа карла а яьлла, цIеххьана елхар иккхича, цуьнга дIахьаьжначу Кулдевична, и серлонгахьа йирзина Iарна, ма-ярра цуьнан хаза юьхь гира, тIаккха, и дуьххьара ма-гиннехь цуьнга бахана безам алсам а баьлла, цуьнга хьаьжначохь висира.\nЦIеххьана дIахьаьжначу Залубас, и шега хьарам дагахь хьежарх лаьцна хIумма а дага ца догIуш, шен елхар эккхарна эхьхетта, цкъа тIехьа йирзина, шен хих дуьзна бIаьргаш коьртарчу сийначу йовлакхан тIомаца цIан а дина, юхайирзина, чехкка сискал йина а яьккхина, кхе йоьллира.\nЦул тIаьхьа, жимма хан яьлча, сискал схьа а яьккхина, xIoaш а кхерзина, и кхача чубиллина текх товхана хьалха а хилийна, Залуба йистхилира:\n– ТIехилий, сискал кхаллийша, башха мерза яцахь а!\nМирзий, Кулдевиччий, меллаша шаьшшинан хоийлаш а эцна, текха тIехилира.\nТIаккха Мирза, шен киснара талла лелош дисна къаьркъанан шиша схьа а даьккхина, тIус баьккхина охьа а дуьллуш, Залубе вистхилира:\n– Схьал, йоI, цхьа беса кад, xIapa цхьа шелонан молха мер дара охашимма!\nЦул тIаьхьа, Залубас кад а белла, xIapa шиъ роггIана кад а уьйбуш, мала волавелира.\nXIapa шиъ, къаьркъа мелла а ваьлла, дика вуза а вуьзна, кеп а хилла, вовшашка бIаьргаш а теIош, кIелдIахула Залубега а хьоьжуш, чIогIа къамеле ваьллачу хенахь, цIеххьана, шаьш шел-гIел чIогIа даларна диц а делла, уьйтIахь дитина шайн жIаьлеш шелонна цIийза хезира. ТIаккха Кулдевича Мирзе Банога хаттийтира, шайн жIаьлеш чудохка меттиг хир яц техьа, аьлла.\n– УьйтIахь цхьа ханнийн божала-м ду тхан, чохь цхьа гомаш, ши бугIа-кIорни а делла, Бано Залубега йистхилира.\nчу дохкахь кхеран и жIаьлеш.\nШега и аьлча, Залуба шек а ца елира, и чIогIа реза яра шега дало хьошалла хьешашна дан, Iадатехь ша и дан декхарийлахь йолу дела.\nМирзас, Кулдевиче бIаьрг а таIош, Банога юха а элира:\nжIаьла а ду, тIе, цхьадерш харцахьара а ду!\nЗалубин дага юха а хIума ца деара. Иза, шегахь и гIуллакх дан ницкъ хилар хаза а хеташ, лампа схьа эцна, тIе кхаба а лаьцна, меллаша хьешашна хьалха араелира.\nУьйтIахь шийла Iа дара. Цхьаннах а беш къинхетам боцчу луьрачу мохо, йилбазан мохо хьийзо чан санна, каде, кIеда, дайн ло а хьийзош, иштта йолчу кху буса хьеший, Залуба хьалха а яьккхина, жIаьлеш а эцна, божал чу бевлира. ТIаккха Мирза, Кулдевиче кIелдIахула бIаьрг а таIийна, меллаша ара а ваьлла, кху божалан неI тIе а теттина, ша арахьа сецира, неIарх букъ а тоьхна.\nЙогучу товханан цIеран серло жимма тIекхочехь, товханан агIонца йолчу нара тIехь, пенах а таьIна, хьийзо суьлхьанаш юкъах а дуьсуш, набаран тар тесначу Банона гIенахь дуьхьал сурт хIоьттира: хьоькхучу дарцехула Кулдевичий, Мирзассий Залубега – хьо жеро яьллачул тIаьхьа ца яханчу моллина ядо веанера тхойша-м, бохуш, шина a aгIop цхьацца пхьарс а лаьцна, лекхачу орца тIера чуядийна юьгуш, Залубас, яха ца туьгуш, мохь а хьоькхуш, кхо мохь мел хьийкхи, МирзагIара бат а лоьцуш, шайн болар чехка а дохуш. И сурт шена дуьхьалтесча, кхераелла, цIеххьана самаиккхинчу Банос шена чохь а, арахь а орцанан мохь ца хезча:\n– Хьуна бу-кха хастам! – элира, корта хьала а кховдош. Цул тIаьхьа, жимма паргIат а хилла, ладоьгIуш Iачу Банона, цIеххьана аьрро лерга зов деара. ТIаккха кхунна хетара цхьаъ шега луьйш санна: «Бано! Хьо стенна паргIатъяьлла? ХIунда леIна ахь хьайн коьртера бала? ХьалагIатта! ЛадогIа хьайна хуьлуш долчуьнга?».\nЦул тIаьхьа Бано кхераеллера, цуьнан кийра цIе леттера, Залуба хьешашца яхийтина дохко а яьлла, xIapa царна тIаьхьа яха дагахь, хьалаайаяла юьйлира, тIаккха жимма ла а доьгIна, элира:\n– Нагахь цу арахь цхьаъ хиллехь а, сан-х даций Залубина дан гIо! Я и ган ши бIаьрг а! Сел декъазчу соьга кхин а вон ца деъча ца мега, сел гIийлачу сан коьрте йолаелира.\nБожли чохь,цхьана куьйгахь лампа а йолуш, вукху куьйгара кхаба гIодмаш тIе охьахIоттош йоллучу Залубина Мирзас тIететтина неI гира. ТIаккха, кхераелла, дIасахьаьжча, шена гена воцуш, маларх кеп а хилла, вела а къежаш лаьтташ Кулдевич а гина, араэккха дагахь, неIарехьа хьаьдира. Амма неI чIогIа а карийна, неIарх тевжжинчохь йисира. Залубас, мохь а тухуш, дийхира арахула лаьттачу Мирзега:\nДIавалахьа кху неIарера! Араялийтахьа со!\nЦу дешнашна Мирзин ши лерг къора дара, Мирзин дагахь шен карара юьртан банк лаьттара.\nЗалуба мохь хьекха яьлча, кхуьнца чохь висинчу Кулдевича, шен буьрса юьхь юса а йина, ас динарг хьан дохор дара, суна луург хIунда ца лаьа массарна а, дагахь, шен даккхий, чIогIа куьйгаш жимачу Залубина тIекховдийра.\nЗалубас, бIаьргашка бода а беана, дог кIадлуш, ша кхуссу ца кхуссу а ца хууш, шен карара лампа шена гена доцуш гIодмаш чохь Iохкуш лаьттачу хьаьвди чу кхоьссира.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале, вела а воьлуш, ша-шега бIаьрг а теIош, божали чуьра араваьллачу Кулдевича Мирзин пхьарс а Iовдуш, элира:\n– Ну, живо, Мирза! Скорей забери наших собак и дуй по той дороге, откуда мы пришли, я заберу наши вещи и догоню тебя! (Же, тохалол, Мирза! Чехка, вайн жIаьлеш а эций, вайша веанчу новIкъа дIаволало, со, вайшиннан хIуманаш а эцца, тIаьхьа кхуьу хьуна!) ТIаккха, шен хумпIарара тапча а яьккхина, чехка хIусам чу а вахана, юха а набаран тар тесначу Банона коган тата ца хозуьйтуш, шайн тоьпаш, кетарш схьа а эцна, меллаша аравелира Кулдевич. Сихонца Мирзина тIаьхьа а кхиъна, цу буьрсачу буса, орца тIера жима кIотар дIатосуш, шерачу араваьлча, боккхачу некъан лар а карийна, шаьшшиъ вехачу юьрта дIавахара, хьоькхучу луьрачу мохаца чIогIа хало хьоьгуш.\nБожли чохь тохара шен дог кIадлуш Залубас хьаьвди чу кхоьссинчу лампех бухарчу гIодамех йоьлла цIе, самаяьлла дIасаяржа йолаелира, чохь буькъа кIур а хIоттош. Залуба, жимма са метта деъна, чехка хьала а икхкина, араяла дагахь, неIаре гIоьртича, неI къевлина а карийна, йисира. И неI, арахьахула дечиг а гIортош, Мирзас къевлинера, шаьш къайладовллалц Залубега орца ца даккхийта.\nЯьлла цIе сийна кIур хьийзош йогучу божли чуьра ара ца ялаелча, Залуба, йоьхна, хIун леладо ца хууш, ша санна доьхна хьийзачу хьайбанийн коча тийсаяла юьйлира, цаьрга гIо доьхуш санна. Амма, сийна цIе Залубин дегIах хьерча йолаелира.\n– Тешам боцчу дуьненахь, орцах вала ваша воцчу дуьненахь, бинчу бохамна юьйлира. Амма оцу меттехь цIеххьана шен нана дуьхьалтесира: йоккхачу юьртахь, маьждиган неIарехь, нахе куьг а кховдийна, caгIa доьхуш Iаш, цхьаболчара хIума а тосуш, цхьаберш пIелгаш а хьежош, бийла а буьйлуш...\nИ шена духьалтесча: «ХIан-хIа! Со яла йиш яц, со хьуна тIе ца тов, хIай сийна цIе!» – аьлла, xIapa орца даккха юьйлира.\n– Бано!.. ва Бан... – оллушехь, буькъачу, сийначу кIуьрах бага а юьзна, йист а ца хилалуш, йисира.\nЦул тIаьхьа Залуба шен маргIал дегI цIарах лардан, хебо юьйлира, амма луьрчу, озабезам боцчу цIаро, дегI хебадар Залубега ца кхочуьйтуш, чехка хабийна, чуьрчу хьайбанашца цхьаьналлена юккъе охьа-м диллира.\nОцу заманчохь, гIийла йогучу цIеран бен кхин серло йоцчу гIийлачу хIусам чохь, нара тIехь Iачу Банос, ЗалубагIар чубахка хьебелча, мохь туьйхира:\nйиллина, арахьа мохь туьйхира:\n«Залуба!..» – Банона, жоьпан меттана, чIогIачу мохо юьхьа дуьхьал мела дарц туьйхира, кхуьнан кийра цIе елира.\nКху бIаьрзечу Банона шайн керта доьссина вон ца гора. Гобаьккхина догучу ханнийн божал тIера цIе луьрчу мохо, генна хьалайохуш, ловзайойла ца хаьара.\nКхунна хаалора, ша неIарехь латта ца юьтуш, буьрса хьийзо довха дарц.\nXIapa, цIеххьана шена тIе довхо дарц тоьхча, хьалха Iaca а Iуьттуш, маьхьарца, йовхо схьаеттачу aгIop йолаелира, шайна цхьа бохам хилла аьлла хеташ. ТIаккха цIеран мохо шен хебаршка ихина жима юьхь ягийча, билггал шайн керта цхьа вон доьссинийла хиъначу кхуо мохь туьйхира;\nзударшка хIоьттина бала!\nБожлех летта цIе мохо божалний, хIусамний юккъехь лаьттачу гIодамийн кхаа такхорах тесира. И цIе чехка юьйлира екъачу хIусамах, Цул тIаьхьа гIийла хIусам а, гобаьккхина цIе летта, божалша къуьйсуш санна, яга йолаелира.\nЦIеххьана, кху цIийнан докъазаллина хьербаьлча санна, луьрчу чехкачу мохо, кхераелла шен долу кIезиг гIopa дIа а даьлла, догучу божало човхийна юхайирзина Бано цIаро дашийнчу лай тIе бертал туьйхира. ТIаккха Бано халла ирахIоьттича, йогучу хIусам тIера хьаькхначу чIогачу цIеран мохо xIapa, ядийна, догуш лаьттачу божалах туьйхира.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале, йогучу цIаро, цхьана заманчохь цхьаъ а хилла, цул тIаьхьа декъаделла лелла ши цIий, чим бина, цхьаьнаэдира кху вовшийн гергарчу гIийлачу ненан, йоIан.\nИшттачу луьрачу кху буса, цхьаннах а беш къинхетам боцчу мохо йогучу гIишлош тIера цIе, ловзош стигала хьала а йохуш, тIаккха массо а маьIIе идаеш, лекха арц серла а бохуш, гIийла гIишлош Iаьнан ехачу буса яьгна евлира.\nШолгIачу дийнахь юххерчу кIотаршкара орца кхечира, бакъду, тIаьхъа-м дара.\nДеанчу орцанна гIийла гIишлош лаьттинчохь, цу гIишлойх, дерриг а Iарж а делла, маьI-маьIнехь Iохку цхьадолу дакъанашший, кертахула угIуш лела БаногIеран къорза ши жIаьлий бен, кхин хIумма а ца карийра.\nЦул тIаьхьа цу арцана гонах йолчу кIотаршкара баккхий нах, и цIе яларан бахьанех ца кхуьуш, бехха лийлира, кхечу кIотаршкий, ярташкий, тхьамданашка а, молланашка а кехаташ а кхоьхьуьйтуш. Амма цхьа лар-м ца карайора.\nИ цIе яьллачул тIаьхьа ши бутт баьллачу заманчохь цхьана дийнахь садаьржачу хенахь цу арца гонахарчу наха, кIотаршкара кIотаршка маьхьарий детташ, вовшашка хаам бира, тхьамданашций, молланашций баккхийчу нахе цу цIе яьллачу арца тIе гулло аьлла.\nСадаьржина а чехка делира, амма малх-м схьакхетаза бара. Диллина Iуьллуш доккха ло а дара. Арца тIера яьгначу гIишлох дисина цхьадолу дакъанаш лайно дIахьулдинера. Иштта кху арца тIехъ къаьсташ гуш кхин хIумма а дацара, диллина Iуьллу ло доцург.\nКху арца тIера дIахьаьжча, шерачу арахь кIайчу вертанах а хьаьрчина, цхьайолу ярташ а гора юткъа ирхъяханчу момсаршца, дикка хьаьжча, царах цхьайолчу ярташкара оьху кIарраш а гуш. Сийна стигланаш меттах ца йовлуш, цхьана эшарехь, дийнах дикка хан яллалц лаьттира. ТIаккха цIеххьана малх а гучубелира. Цунна диллина Iуьллу ло а деладелира, сийначу стиглахь маьI-маьIIехь бамбин мархаш а неканца лела евлира.\nБаккхий нах чехка гулбелира кху гIеххьа лекхачу арца тIе, кхекхийн кетарех а хьирчина, бес-бесар холхазан, кхо чилик гергга лекха даккхий куйнаш а техкина.\nШаьш дерриге а схьагулделла девллачул тIаьхьа, молла, тIома кIел жайна а доллуш, гIеххьа яьллачу можах куьг а хьоькхуш, уллохь ехачу мажошца кхоъ тхьамда а волуш, гобаьккхина лаьттачу наха юккъехь къамел дан волавелира, цу наха шайн Iасанаш шайн-шайна хьалха лайла а Iуьттуш, чIогIа ла а доьгIуш.\nМолла къамел дина ваьлча, xIapa лаьтта баккхий нах, массо а, кар-кара оьцуш, цхьа реза боцчу тIера цхьацца дийца болабелира. ТIаккха молла, шена юххехь лаьттачу тхьамданашца, куьг туьйсуш, дехха къамел а дина, шен пхьаьрса кIелхьара жайна схьа а даржийна, цу тIера хьехам бан хIоьттира, халла велхаран къурдаш а деш. Моллин хьехам бахбелира. Гонах лаьттачу нехан кортош дикка охкаделира, церан бIаьргех даккхийра хин тIадамаш оьгура, моллас бечу хьехамах сов хьере хилла.\nШа хьехам бина ваьлча, молла, цкъа жимма лаьтта бIаьра а хьаьжна, юха гонахарчу нахе бIаьрг а тоьхна, вистхилира: «ХIа-хIан, нах!.. Шуна ма-хаъара, вай кхуза гулделла, кху арца тIехь цIе яларан бахьана цхьана а кепара кара а ца дина, кху гIуллакхан тIаьххьара сацам бо вай. Делан пурбанца, жайнийн гIоьнца кху гIуллакхан сацам бийр бу вай. Уггар хьалха вай теша дезачу жайно дуьненахь шайтIанаш, жинаш ду бахарх. Жайнех цатешар пайхамар бакъ ца вар ду, и бакъ ца вар Дела вац бохург ду. Дала лардойла вай цу гIуллакхех цатешарх, хIинца цкъа доIа дер вай».\nДегIе зуз оьхуш лаьттачу наха шайн Iаьржа куьйгаш айира, моллас куьйгаш леккха айира. Иштта дехха шаьш доIа дина довлуш, куьйгаш юьхьа тIе а хьаькхна, моллас шен къамел дIадолийра: «Яьллачу цу цIеран сацам хIокху тайпана бо вай:\nДела цхьаъ хилар санна бакъ ду, цу Делан кху арца тIехь баьхначу ХонмурдгIарах гIуда доллуш хилар. Цу тайппана, бакъ ду кху арца тIехь бусалбан, керстан жинийн тIом хилла хилар а, и тIом болуш, цу жинаша вовшашна кхиссинчу алох, Дала и бахьана а лаьцна, кху цIийнах цIе а латийна, шен гIуда дIа а эцна, керста жинаш эшийначу бусалба жинашна xIapa арц белла хир бу. Цундела кху арцан цIе туьллур ю вай «ЦIеран арц». ТIаккха а Дала адамашкара дIабаьккхинчу кху арца тIе даха хаа дага ма догIийла цхьана а бусалба адамна. Цул совнаха, кху арца тIе яьлла дечиг-м муххале а ма хьайойла, ур-атталла кху арца улло а ма вогIийла-кха цхьа a, xIapa дуьне мел дозу. ТIаккха а, везчу Дала хIинца веша-вешан цIа даха кху арца тIера могаш-маьрша охьадуьссийтийла вай. Оццул кхерам болуш бу-кха xIapa «ЦIеран арц», и боьха нах кху тIехь бахар бахьана долуш...»\nЛадоьгIуш лаьттачу кху массо а нехан беснаш овкъаран баса дирзина дара, кхерам чIогIа тасарна, зуз а деъна церан догIмаш дегадора, дегIахара чо а ирахIоьттинера, церан бIаьргаш шуьйра къаьрзинера. ХIорш, моллин къамел чакхдаллалц латта ца баьхьаш, сов хьере хилла, боха а боьхна, шаьш хIун леладо ца хууш, цу лекхачу арца тIера маьI-маьIIехула чухьаьлхира, шайн догIмаш кхерамах а дуьзна. Царна тIаьххье молла а ведира.\nКхо шо даьллачул тIаьхьа, тохара Хонмурд лацале мац а велла и волчу воьссинчу шина обарго, Хонмурд шайна кхалла хIума ялар бахьана долуш Сибрех вахитиний а хиъна, Кулдевич боху пурстоп вен гIерташ, дикка къахьийгира. ТIаккха цхьана дийнахь цу гIуллакхан аьтто а баьлла, и Кулдевич вен а вийна, цунна тIepa герз схьаоьцуш воллучу минотехь, мичара ели ца хууш, стража тIе а кхаьчна, xIapa ши обарг чевнаш а еш, схьалецира. Дукха хан ялале, велла дIаваллалц яккха хан а тоьхна, Сибрех а вахийтира.\nСибрехахь царна, когех болатан буржалш а дохкуш, ча тIехь могаш воцуш Iуьллуш Хонмурд а карийра, кху шиммо цуьнга хаийтира и ваьхна гIишлош цуьнан дохнаца, цуьнан доьзалшца яьгнийла а, бусалбан, керстан жинаша цу арца тIехь тIом бечу заманчохь вовшашна кхиссинчу алох цIе а летта, цу арцана «ЦIеран арц»\nаьлла цIе тиллиний а. Иштта и шега хаийтича, Хонмурде и ца ладелира, цуьнан сагатлуш дуткъделла дог иккхира, тIаккха цо гуттаренна а ши бIаьрг а хьаббира.\nХийла хан а дIаелира, «ЦIеран арца» тIе юькъа хьун а хIоьттира. И хьун сенъелла лаьттара, иза бIаьстенан шийлачу мохо гIийла лестайора. Цу хьуьнан баьццарчу баххьаш тIе а хевшина, хазчу эшарахь декачу олхазарийн бен цу хьуьнан генаш лара а, дуста а йиш яцара. Маьлхан нуьцкъала бIаьрг цу хьуьнан когаш тIе ца кхочура, цу когех хьакхадала а, уьш ган а акхачу экханан бен йиш яцара, цхьана Мирзех дIатилчхьана. Амма Мирза а цу арца тIе-м муххале а ца воьдура, ша цхьанхьа воьдучу заманчохь шен цу «ЦIеран арцах» бIаьрг кхетча, ша цу арца тIехь Кулдевич, Залубий божал чохь дитча, Залубас, луьра неI а етташ, шийлачу маьхьарца: «Ма хIоттаехьа со юьхьIаьржа! Яхь яц хьан!» – аьлла, шега дехар дар дага а догIий, вела а къежий: «Хьох «ЦIеран арц» а хили, сох банк а хили», – олий, шен гIуллакхе дIавоьдура.\n1. Муьлхачу хенахь хилла гIуллаккх ду Бадуевс шен повеста тIехь дуьйцург?\n2. Хонмурд муьлхачу социальни тобанан векал ву?\nХIун нах бу Кулдевиччий, Мирзий?\nМуха къуьйсу къинхьегамхоша шайн паргIато, стенах гучудолу и?\nДийца, Банон, цуьнан йоIан Залубин вастех лаций.\nМуха дIадерзадо молланаша Хонмурдан цIенош дагар, Бано, Залуба ялар, стенна тIе дуьгу цара и? Оцу сацамо церан муьлха амал гучуйоккху?\n7. Муьлха идея чIагIйо яздархочо оцу повестаца?\nЯьлла лаьтташ бIаьсте а яра. Стигал, дошан басахь тхов бина, кхозура. Юькъачу хьаннех а дуьзна лаьттачу дехачу, баьццарчу аьрцнаш кIел кешнаш гора, гонахара керт нийсса ах охьа а кхетта. Цу кертара чарташ тIелата кечдинчу эскарх тера дара, цу чарташна нисса хьалха, сехьахьа, кертана сов гена доцуш, ах дахка а делла, лаьтташ цхьа дечган лоха чурт гора. Иза ширдаларна агIордаьллера. Цу чуртан ширачу борза тIе бертал воьжна цхьа стаг Iуьллура.\nИза вара ерриге а эттIа ал гIовтал юьйхина, тIехула гатанан доьхка а дихкина, лекха Iаьржа куй а коьртахь. И стаг Iуьллура белш а кхийсалуш. Цуьнан кхийсалучу белшех иза воьлхуш Iуьллу я иза иштта белш кхийсалуш висина ву ала хала дара.\nШен корта хьала а кхуьйсуш, цо боху хезара:\n– Баба!.. Бешто хьерваьлла!.. ХIумма а дац, баба, Бешто хьерваьлла! Ваьлча хIун ду Бешто хьер?.. Баьхча хIун ду наха, Бешто хьерваьлла?.. Бештона шен дагна, шен дегIана хилларг шена хууш хилчахьана. Бахийта!.. ХIумма а зен ца хуьлу цхьанна а Бешто хьерваларх. И талхарх, цунна тIаьхьавелха цхьа а вац... Амма, и хьерваьлча, xIapa дуьне хIун ю ца хууш, и телхича, са дIа а даьлла и висича, цунна атта-м дара.\nТIаккха... и паргIатвер вара...\nКестта цхьаьна хир ду хьуна вай, – аьлла, корта а оллийна, иза меллаша ялале ша воьжна Iуьллучохь цо элира:\n– Бусана!.. ХIумма а дац хьуна, Бусана, хIоккху Iаьржачу лаьттан кийрахь хьо ялларх. ХIумма а дац хьуна, Бусана, кху лаьттан букъа тIехь, Бешто санна, гIайгIанан хIорда юккъехь хьо йисина ца хилчахьана. Бен ма хетахьа, Бусана!\nХилахьа паргIат, хьо паргIатонан кийрахь хилча. Вай-м кестта цхьаьна хир дай.\nВайн-м цкъа мацца кхетта а цхьаьна ца кхетча йиш яций...\n«Выпуск № 21, 2013 МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЛИТЕРАТУРНЫЙ АЛЬМАНАХ ИЗДАЁТСЯ ПРИ УЧАСТИИ БЕЛОРУССКОГО ФОНДА МИРА ББК 84 Ч82 Коллектив авторов: В. Акатов, О. Биченкова, А. Бондаревский, И. Борисова, И. Брагин, Л. Браташ, Л. Варакина, В. Григоров, А. Гущин, А. Долинов, Г. Ежова, Л. Жеглова, А. Зайнутдинова, С. Земцов, О. Иванова-Захарова, Ю. Ишков, Е. Казмировский, Т. Квитко, И. Киреев, О. Кириллов, Е. Кондратьева, З. Коровин, А. Кудинова, Т. Лагутёнок, К. Ландышева, Д. Либерман, А. Лосева, Т. Лукьянчук, Н....»\n«УДК 338.22 Лычагин М. В., Лычагин А. М. ‡р· ‰‚‡ ‚ ·‡ р‰р‡‚‡ © М. В. Лычагин, А. М. Лычагин, 2008 Лычагин М. В., Лычагин А. М. Новые направления исследований в области предпринимательства за рубежом М. В. Лычагин 1, А. М. Лычагин 2 1 ‚·р „‰‡р‚ ‚р. р„‚‡, 2, ‚·р, 630090, — E-mail: lychagin@nsu.ru ‡р„ р‡‚. –‡‰‚‡, 77, р. 1, ‚‡,115035, — E-mail: anton@lychagin.ru НОВЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ИССЛЕДОВАНИЙ В ОБЛАСТИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА ЗА РУБЕЖОМ * В статье на основе структурно-морфологического анализа и...»\n«ПАРАЗИТОЛОГИЯ, 35, 5, 2001 УДК 576.895.3 НЕКОТОРЫЕ ОСОБЕННОСТИ ВЗАИМООТНОШЕНИЙ ПАРАЗИТИЧЕСКИХ ВЕСЛОНОГИХ И ИХ БЕСПОЗВОНОЧНЫХ-ХОЗЯЕВ. © А.В. Марченков Проведен анализ представителей некоторых таксонов морских бентосных беспозвоночных. В основу анализа было положено предположение, что каждая группа хозяев, в силу своего плана строения и образа жизни может предоставить своим сожителям только ограниченное число вполне определенных вариантов местообитаний. Обосновано выделение 5 основных типов...»\n«Рабочие группы I и III КоК-НВО 4 июня 2009 года Организационная структура штаб-квартиры – Доклад о ходе дальнейшей работы Резюме В ходе подготовки ПРБ на 2010-11 гг. руководство ФАО уточняет новую структуру штабквартиры и мандаты департаментов/отделений. Подробные бюджетные предложения будут представлены в проекте ПРБ на 2010-11 гг., который будет рассматриваться рабочими группами и Комитетом по программе и Финансовым комитетом в конце июля 2009 года. В соответствии с просьбой рабочих групп в...»\n«ПАРАЗИТОЛОГИЯ, 44, 2, 2010 УДК 632.651 ЦИКЛ РАЗВИТИЯ PARAPHELENCHUS MYCELIOPHTHORUS GOODEY, 1958 (NEMATODA: APHELENCHIDA) © А. Ю. Рысс,1 А. Ю.Чернецкая2 1 Зоологический институт РАН Университетская наб., 1, С.-Петербург, 199034 E-mail: nema@zin.ru 2 Санкт-Петербургский государственный университет Университетская наб., 5/7, С.-Петербург, 199034 Поступила 14.01.2010 Изучено постэмбрионалыюе развитие Paraphelerichus myceliophthorus. Первая линька происходит внутри яйцевой оболочки, вне последней...»\n«Центральный банк Российской Федерации ПРС Платежные и расчетные системы Международный опыт Выпуск 27 Норман Б., Брирли П., Гиббард П., Мейсон Э., Мелдрам Э. Риск-ориентированная методология наблюдения за платежными системами Наблюдение Банка Англии за межбанковскими платежными системами в соответствии с “Законом о банковской деятельности” 2009 года Кемппяйнен К. Конкуренция и регулирование в европейских розничных платежных системах © Центральный банк Российской Федерации, 2007 107016, Москва,...»\n«УТВЕРЖДАЮ Директор ГАУК Государственный музей-заповедник С.А. Есенина _ Б.И. Иогансон _ 2014 г. Отчет о работе ГАУК Государственный музейзаповедник С.А. Есенина за 2013 год с. Константиново Содержание УЧЕТ И ХРАНЕНИЕ МУЗЕЙНЫХ ПРЕДМЕТОВ. Распределение предметов основного фонда по коллекциям на 01.01.2013 г. Поступления предметов в научно-вспомогательный фонд Музейные предметы, выданные в постоянную экспозицию Музейные предметы, выданные на временные выставки Инвентаризация фондов Сверка...»


Архивы Оклахома-Сити Тандер - Angara-Sport.\nМетка: Оклахома-Сити Тандер\n«Юта» обыграла «Оклахому» в матче регулярного чемпионата НБА — 137:101 (41:31, 30:27, 35:27, 31:16). ТопДжекпотСорвать кушКаждый…