Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла) [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Электронная библиотека > Библиотека ингушской литературы > Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)\nПросмотр полной версии : Али Хашагульгов (Х1оашалнаькъан Т. 1аьла)\nСурт даь валар -\nцхьаь хург ва хьо,\nЦхьаь я уйла,\nцхьаь ба малх а.\nвоал хьо малха.\nяхац хьа ц1и -\nларх1ац вай ц1и.\nЕйна ц1ераш -\nМассехк ба уж! -\nХ1анз а т1ехьа\nУж ба генеш.\nЦар т1о санна,\nдош дилла хар\nДал раьз хейл хьон,это мой любимый ингушский поэт :)\nДаьржа, шера доаг1а Эса. Хина\nйисте ц1и а йийза баг1а 1уй*.\nМорхех корта кхета вампал* хинна\nлакхера 1очухьежаш латт Пхьуй.\nЛеймой-лоам т1а дошо ч1угал* яг1а, -\nчубуза малх... дижад лохе 1и.\nГ1инбухера* т1уна* къахь хьалйоаг1а.\nМоттиг лех 1а хьайна сала1а.\nМоттиг лех 1а й1айха бийса яккха,\nйоачун хуле - к1ала отта берд...\nНовкъост хургва хьона алхха аькха...\nМоттигаш 1а эрна, зехьа къерд.\nЮхасаца, мухь 1обаккха гира,\nара юкъе бийса яккха 1а.\nЙоачонах е шелалах ма кхера, -\nйиш хургья хьа т1аккха сала1а.\nМаьре ухача седкъашка хьежаш.\nбийса йоаккхаргья 1а наб ца еш.\nХ1аьта 1уйрана лувцаргда, къежаш,\nмаьлха з1анарий дугара геж*.\nХетаргда - хье ц1акхаьчача санна,\nдийнвелча мо хьай ворхх1е а да.\nЧа б1аргаяйча, тотем таръенна,\nаргда 1а цунга: кулг хьада.\nЛеларгва хьо г1анкара а ваьнна,\nхьайна мел хайначох тамаш еш.\nМаршалла, воше! Цкъа е мохк байнар\nюхавоаг1аргхиларах со теш.\n•\t1у – 1.пастух, табунщик; 2.слуга, батрак\n•\tвампал – вампир\n•\tч1угал – гребень, хохол\n•\tг1ибухе/г1инбухе/къилбаседе – север\n•\tт1уна – сырой, влажный\n•\tгеж – шелк (пряжа)\nОздиге язъяь стихаш\nг1олла бода бетта орг*.\nБ1аргагу Кхоког-седкъа* -\nСела Сатий Божаолг.\nЧ1амаг1а чухьар - сигле,\nг1инбухе леп Чухье Г1аьр.\nГ1улан талг1еш - ингале,\nхоз вайна цар хаьла г1ар.\nБоса, Оздиге даг1а\nвай шиъ - тхиро т1оададаь.\nЕр я, езар, хьа Даьхе,\nдаькъасте - хьа ворхх1е даь.\nвайна гу ( шолгоара топ\nсанна йола) лакхача\nлоам т1а яь Йижарий г1оп...\nЙижарий хиннаб бахаш,\nяхье яьннай, йоах, уж шиъ,\nаз-аз хьалхаг1а, яхаш,\nхьалъергья сай г1ала... Миъ!\nЦхьатарр етта яьннай\n1аьржача лоам т1а ши хьокх*.\nШи йиша хьалт1аяьннай\nши-ший г1ала т1а, - уж хьог:\nвахар г1оза ц1ей лерх1аш,\nхоза хет царна шоай болх...\nК1ала да д1аух морхаш.\n- Хьа да тхо, ва дошо малх!\nШи кхокха хул йижарех,\nлакха - сигала уж г1овтт.\nХьасташ хул, йоах, цар ларех,\nшин г1алах хул, йоах, ши довт*...\nХ1анз а даг1аш да "довташ" -\nхано 1олаь1а ши хьокх.\nКаст-каста 1охувш цар т1а\nсийна ши кхокха, - уж хьог:\nХьа да тхо, ва дошо малх!\nВай а да, езар, маьлха, -\nхьажал, хьалбоалаш латт из!\nЧхараш*, оаш морхаш алха,\nека хьо, хурхала оаз!\nД1оахлургда вай шиъ маьлхе,\nт1аккха - мерза т1овсаргда.\nАга йиш лекхаш - лохе\nдото Г1ула теркаргда.\n•\tорг – 1.канавка, овражек; 2.клубок, моток\n•\tКхоког-седкъа – треугольник (звезды Сириус, Бетельгейзе и Процион)\n•\tхьокха – кол, дубина\n•\tдовт - меч\n•\tчхар - скальная порода, глыба\n•\tалха - чесать\nСлушал его выступление уже и не помню в каком году, когда в горах у башен Лейми собирался тейп Леймо.\nМоскве ХIоашалнаькъан Iаьли тептар цхьанахь дохкаж ди хой шоан?\nСун хоза дац\nДаь, тамаш мъ яц:) Азм эцад мъ ди из, Вейциг.\nТамаш я-кх хьона из дохкаш корадоаг1ий.. сона-м библиотекера а халла лехад из)).\nВ1овнашке язъяь стихаш\nНаркаш* - хьо санна - 1ажаг1а.\nвайна духьала 1одоаг1а\nУкх сахьате гучаергья\nкхоллама тамаш -\nВ1овнашке. Хьо амаг1ъяргья:\nт1адаргда ткъамаш, -\nг1оттаргда вай шиъ сигала -\nг1алаш т1а дергда:\nк1ала да 1одода Г1ула\nтай мо хетаргда...\n1очухьежаш дахаргда вай,\nБ1арг ма кхоачча - баьццара бай.\nВ1овнех* хьерч морхаш.\nМорхаш ухк хьа б1аргашка а,\nг1аддаха, леп уж:\nгу сона цар чу к1ай шак1а*,\nц1ераш я баппаш*...\nКулг т1оададу хьа мосаша,\nшийла да бордаш, -\nгуйран маьлха з1анараша\nхьанна доах барташ?\nМалха тийкъаб вай дай хьалха,\nМалха гаргал хилар духьа\nЦудухь йиллай В1овнашке а\nсел лакха фе* т1а...\nМалх - г1алг1ачун в1ови кийи,\nцун уйла, фета.\nАз-м безам а малхаца бувз\n(малхаш да хьо-со).\nМаьлха дошоча таьшца* бувц\nхьа керта хьоаса*...\nНаркаш - хьо санна - 1ажаг1а.\nГуйре хьо санна.\nХьай хайра* - маьлха тамаг1а* -\nтел 1а х1анз сона.\n•\tнаркаш – облепиха\n•\tаьли – овраг, пропасть\n•\tг1аьли – олово\n•\tв1ов – боевя башня\n•\tшак1а – мрамор\n•\tбаппа – одуванчик\n•\tфе – 1.чуткий, бдительный; 2.воздушный\n•\tтаьшца от «тай» - нитка\n•\tхьоаса – 1.узор серебряных или золотых ниток; 2.волокно, кукурузные рыльца\n•\tхайра – 1.благо, добро; 2.незначительный\n•\tтамаг1а - тавровый\n1амт1е язъяь стихаш\nХурхал беш, чудетталу Г1ула -\nлоаман дистматах* 1оуха шод.\nЦхьаттара б1аргагу сигала\nмалх - фуа бели, бутт - фуа шод.\nАхкен* т1а латт вай кортош кхесташ,\nдехьа шув т1а - деха г1алан г1ов*.\nБерда т1ара берда т1а г1етташ -\nцу чу малаш баьхаб вайна хов.\nМишта баьхаб хац, мишта г1ийттаб...\nГ1алана т1аваха така* дац.\nЛоам юккъе да, т1арш аьнна, баьтт1аб.\nМаца хиннад из адама хац.\nДехьа - г1алан пен, сехьа - каша,\nюкъе - ахки, 1очуула хий...\nХьо, са тарам, укхаза - маьрша:\n1ояккха т1ера хьай эрза* кий.\nМоаршал хатта к1айча оаргага,\nладувг1а - лувкхера* мишта бек.\nХьо хурхала к1ажарех хьега,\nхьа к1ажарий хурхалах со хьег.\nМаьлха з1анараш мо, хьаяьста,\n1охийцай 1а букъ бизза уж х1анз...\nМел дукха лийнав со хьох къаьста!\nЦа гуш дисадац дунен т1а 1анз.\nКхел хиннай - мехках ваьнна ваха.\nЛечкъабеш лелабаьб наьна мотт...\nХьаьта а сецавац догдаха -\nцкъа айса маргхилар хьа к1ай мутт.\nТийшав: сай дега чу кхувргхилар\nхургдолча ноахала* сийрда оаз,\nукхаза хургхилар сай валар,\nхьа дег1ах хьаьрча, са дегаг1оз...\n•\tдистмата.. возможно от слова “дист” – конец, кромка\n•\tахка – 1. лето; 2.бревно, рсколотое пополам; 3.копать; 4.лежать\n•\tг1ов – 1.торс, фигура, стан человека; 2.стена\n•\tтака – 1.тропинка; 2.черта\n•\tэрза – камышовый, тростниковый\n•\tлувкхера – эхо\n•\tноахал - поколение\nГ1алме йисте язъяь стихаш\nБердах к1алдоал наькъа така -\nбаьца къажах* даьккха ж1ака,\nд1ахо - т1ехига гечув* да:\nоалхазарий фуий жаг1а\nмо бола жог1ара жаг1а\nб1аргагуш хьаь1а да шовда.\nУкхаза сужд* деш вай даг1а.\nМел дукха ха я вай даха\nукх лаьтта, хет е мотт вайна.\nДагабох... моалачун салтий.\nЖерлоам т1а желаш* яь желтий,\nэздий сувнаш* - воай ши нана.\nДиважа дил мийнна дивий,\nоалам* бел: Даьла шун да вий?\nХьан да е во1 хиннав Г1алг1а?\nХьанах е сенах ваьннав из?\nХьанна е сенна тийкъав из?\nЧана? Берза? Саьна? Г1ала?\nГола теха дода Г1алми...\n- Укхаза х1анз цхьаккха г1ал бий?\nхаьттар аз цкъа хаьхочунга.\n- Хьунаг1а доацаш х1ама дац...\nБакъда, г1ал сона байнабац, -\nаьнна, 1иршинг даьлар цунга...\nГ1ула 1одолалучча улл\nГ1улой овла е кхала г1ул,\nТ1умхой кхала е Г1олашпхье...\nПхьеда, кхала, овла, шахьар*...\nЭтрури мо, шийтта шахьар\nчуйоаг1аш хиннай Г1алг1айче.\nШийтта маьже йола хьа дег1\nденна даьлагара аз дех...\nСедкъан хикуст леп Г1алме чу.\nШийтта ай дола г1алан бухь*\n(вай дай Малхага кхача бухь!)\nсигала беттаб г1алг1ачо...\nШийтта ерда-ц1а да Маьлха:\nшера никъ бе безан й1аьха\nя царна юкъе йоалла юкъ, -\nшийтта овлаъ лала волаш,\nвоаг1аш латт Из (накъа г1олаш!), -\nлир доагаш я цун герга юхь...\nАло, Рало, Х1ало, Гело...\nЭзар ц1и 1а, тха Малх, лело!\nГ1ал яхаш а хиннай хьа ц1и,\nГ1ал - хьа лаьттара цхьа сибат.\n(Цкъаза хьа юхь - г1алан-саь бат).\nГ1алг1ай бувзам хиннаб хьоца.\nМалх яхалга да в1ов-г1ала.\nМалх яхалга - сай а г1ал а.\nСаьна тийкъаб сакаш-скифаш.\nСай-саг-сак... Г1алах тийшаб-теш\nвай дай моцаг1а? (Со-м хьох теш).\nИштта кхеллай наха мифаш.\nМехкара мехка уж кхелхай.\nХалкъий, даьлий ц1ераш кхалхай\nДисад ма1ан т1апа дешаш,\nкусташ а кхераш т1а дехка...\nХ1анз укхаза юха даьхка,\nлатт вай цар хьаракаш дешаш.\n•\tкъажа – улыбнуться\n•\tгечув/гечу – брод, приток\n•\tсужд – земной поклон\n•\tжел – овчарня, кошара\n•\tсув – княгиня\n•\tоалам – 1.предание; 2.приказ\n•\tшахьар – поселение, общество\n•\tбухь – верх, вершина, конец\nСолса-ерда - Солса ц1а.\nКъилбаседе* - дог1а.\n- Михагаташ совсадаь,\nях 1а, лакхе хьалхьежаш,\nчхара* к1ала яг1аш.\nКорсамий* кортош хьешаш,\nморхаш я хьайоаг1аш.\nКхур хьу цар вайна т1ада.\nЦар (сир доаккхаш) т1оададаь,\nхьа юхь - сийрда тамаш.\nИштта аматаш долаш\nхиннаб, йоах, алсамаш*.\n"Дошо шовда" аргдолаш,\n1омехкай хьа мосаш.\nЗизай к1орап - нич боаллаш\nда хьа герга хьажа...\nМаьрк1ажа* боад къовлалуш\nлатт Чулахой ч1ожа.\nБийса хилар. Б1аргагу\nбутт, цунна "ги баг1а",\nбоагаш, солсаг1аьле* мо,\nц1е Солса Гебаг1а*...\nЕр - из ваьца маьт-босе.\nБаьна мотт хьекх михо.\nСадов Седкъа - хьа б1аса* -\nСахула Седкъа хул цох\nСахулийтар из ба, йоах.\nБац, хьо я са ХАНИ!\nХьа кара я ха-зама,\n1оажалал т1ех я хьо.\nСаи боади (Дала мо)\nкъестаю хьа юхьо.\nЭрга вахараш хьакхолл,\nч1уг хадац ноахалий.\nОн долашаг1а фуд хьол?\nХано доал ду дуненна:\nбустам* - бутти малхи.\nЦудухь лов г1алг1ачунна\nший къуб* хилар маьлхе -\nший юххера ц1ай, вешта,\nц1а - малхара каша\nгарга хилар даьлашта\n(даьлий: Хара, Каса)...\nГ1алг1ай мотт - беррига а -\nмалха даьлий ц1ераш:\nДА, СА, МА, БА, РА, ГА, А\n(шайт1ах аьннад Ц1олаж)...\nвай метта eж ворх1 оаз.\nАйлам царех хьахиннай,\nцарех хиннад вай АЗ -\nйоазув - аьргий харташ т1а\nц1увно* хастаг1а даь -\nхьа к1озалий* к1енжашта*\nтара хьаракаш* даь...\n•\tч1ожа – ущелье, теснина\n•\tкъилбаседе/къулбаседе – север\n•\tгила – 1.конь чистокровный; 2.волчок, кубарь\n•\tчхар – скальная порода, глыба\n•\tкорсам – елка\n•\tалсамаш.. возможно от «алсамдалар» - прирост\n•\tмаьрк1аже – сумерки, сумрак\n•\tсолсаг1аьли – тюльпан\n•\tгебаг1а – штык, копье; штыковый\n•\tб1аса – 1.морганье (знак глазами), мимика; 2.жест\n•\tбустам – 1.газырь; 2.мерка, мера, размер\n•\tкъубба – гробница, мавзолей\n•\tвечность – азале\n•\tц1ув – жрец, святой отшельник\n•\tк1озал – локон\n•\tк1енж – бахрома, завиток каракуля\n•\tхьарак - знак\nНикогда не встречала в одном стихотворении столько редко потребляемых слов). В моем словаре многих нет.. постараюсь найти словарь получше.. если он существует, конечно)).\nбаркал халд хьун |а беч белха....Аллахь раьза халв хьун...Мел са мукъдоакх цун й|оазо дийшач...\n*Маьтлоама бола текъам*\nДала ше хоам\nтхога баь лоам\nба хьо Маьтлоам, -\nтха дега тоам!\nХьо ба тха оаз,\nтха дег1а онк,\nтха лаьттан ц1онг.\nХьона т1а латт\nсиглен бога -\nсук - хьа дег1а\nЦ1ела ба хьо,\nсупа - хьа г1ов,\nц1ел хьа бихье\nбайракх мо тов.\nсурт - хьа куст-куц!\nхьона тхо текъ\nле 1а тхона\nДа 1а тхона\nваьра loarlap, -\nцхьаннех ийс веш.\nмата ниисвеш -\n(- Массане а\nТвоя работа достойна большего чем похвала, но не будем тебя глазить))\nПросто читаю без комментариев, что еще к этим стихам добавить? Лишь позориться косноязычием))\n1уйре - догдоахача йи1ий б1аса*.\nБовхьаш - б1асийна б1арлаг1аш.\nБаьццара г1алгаш даь даг1а боса\nмагаский* моажа* марг1алаш.\nБ1арг т1аоттац тхир лепача баьна.\nК1ач1 а ухаш, дек фаьра фаьрг.\nАнаюхе* - галхьокхаре - гаьна -\nх1ара юрт - тамашийна фаьлг.\nМаьтлоам т1ара 1очухьежаш латт вай.\nФево къажду хьа керта къаж.\n- Б1аргагой хьона хьай хоза Латви? -\nбегаш бу аз. Хьо елакъаж...\nЦ1аьхха, 1и санна, морхаш т1айоаг1а,\nгонахьа отт базбара* форд.\nФорда юкъе сигала хьо яг1а.\nМодильяне йиллай хьа фоарт.\nМорхий хьаж йоаг1аш хургда тховсара\nхьа дег1а дото оалхазар...\nХургья хьо сона, мохк мо, хьамсара, -\nц1аг1оргьяц хьо укхазара!..\nДаьлашта боарана лургда 1а\nхьай качча къега хьерак1ийг -\n1аьхара дусаргдоацаш кхал-ма1а,\nканех кхувргболаш х1ара фийг...\nДебаргда лоамашка дохка-даца...\nДекаргда Маьтта зизай ц1ей...\nБажаргба хьа даьг1енашка* баьца\nбухь* эцаш са безама сай...\n...Шийла да хьа бордаш, седкъий санна.\nБ1аргашка б1и баь - моакха* дохк.\nМалхо ший кулгаш шак1аш* мо сийна\nдолча хьа гош т1а 1от1адохк.\n•\tмагаск – род кустарника\n•\tмоажа – оранжевый\n•\tанаюх – на заре\n•\tбазбари-мотт – перина\n•\tдаьг1е – пастбище, выгон\nАдамашта, далла, кхела дицденна,\nМаг1ат1а даг1а элгац\nб1аргадайча хьане, кхоачара хинна,\nса дега дицде магац.\nКаст-кастта воаг1а со укхаза се цхьаь, -\nвеханза вола хьаьша...\nСатийна я. Тхьайса хий санна, саца\nлатт ха - ворх1 е барх1 б1аьшу.\nТуристий наькъашта юстара даг1а\nэлгац, гонахьа хьу я...\nМеллашха делхача мелача дог1о\nбаьцовг1ай* лордаш хьею.\nЛаьттар кашамаш доахк хьуна юкъе,\nчу алхха титеш* яда...\nМ1оаг1очун М1аг1ате Чулахой юкъ я,\nсалгхой маьт-макхал, ерда*.\nГу сона элгаца маркхалах* боалла\nхьаг1а* кур*, - хайран* символ...\nБарче* - оагилга* чу - дошо к1удж бола\nТушоле котам* - тушол...\nМеттахьа йоал из, хьалг1отт - со чуваьлча,\nхаттар отт сона кер чу:\n"Даьли а елча, зама а д1аялча,\nхьо фу деш яг1а укх чу?\nФуд 1а лорадер аьргача дунен т1а?\nЭлгаца супал*? ц1енал?\nМел ха яьннай укх ц1елеча* дукъа* т1а\nбоара* ца ду е синнел*?"\nБ1и хьахьокх сога даьлан оалхазаро,\nмоажа кхо фуъ улл цу чу...\n("Таханара даьлий, ва дошо Рало,\nтара бац хьона цхьа чо..." -\nхеталу сона, маьлха т1ехьа хьежаш,\nэлгаца юхе латташ...)\n1олег гаьна т1ара баьццара хьачаш,\nмоша* да къахьа датташ*.\n•\tэлгац – храм, святилище (тайповые)\n•\tбаьцовг1а – растение, растительность, зелень\n•\tтити/тути – череп\n•\tерд – святилще\n•\tмаркхал – 1.строительный раствор; 2.мазь; 3.пластырь, особый раствор из лекарственных средств\n•\tхьаг1 – 1.тур (горный козел); 2.зависть, злорадство; 3.положение альчика на правом боку; 4.вьюн (вид вьющегося растения)\n•\tкур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами; 3.квартал\n•\tхайра – благо, добро\n•\tбарч – рубец из материи. В который продеевают шнур; учкур\n•\tоагилг – кладовочка, чуланчик\n•\tтушолкотам – удод (священная птица богини плодородия Тушоли)\n•\tсупа – набожный\n•\tц1ел – 1.краснота; 2.сукровица\n•\tдукъ – 1.ярмо, бремя, гнет; 2.гряда, горный хребет\n•\tбоара – поминки\n•\tсинел – жертва, жертвоприношение\n•\tмоша – недозрелый\n•\tдатта - рябина\nЯ_ По Вашим текстам можно составить словарь малоупотребляемых ингушских слов.)))) Большое Спасибо за информацию.\nКхерахьа язъяь стихаш\nЖа доахк дажаш, морхаш мо.\nУкхаза ваьхав Тенг.\nМихо бегош, хурхало\nшовдан к1ажараш ленг.\nГаьнна д1аух шийла пурх* –\nсела 1адарчий ц1ов*...\nСецца из укхаза ух, -\nтайпан т1еххьара ц1ув*.\nЛатт из хьежаш хурхалга,\nмалхага къежаш латт.\nТекъам* бу цо малхага.\nГаьна т1а ч1онак* ятт1.\nБаьца зиза деллалу.\nГ1отт б1ена т1ара къайг.\nМассе дийнат делалу,\nцхьаъ шоллаг1чунга кхайк.\nСомабаьле, хьалг1овтт нах:\nнух* ц1енду, хьайра* оаг...\nСаг-м дунен т1а даим вах, -\nцун дега чу малх боаг.\nСона-м ц1еро диллад ж1арг*,\nса уйла – ц1ера хаьшк*.\nТкъоалаг1а б1аьшу – к1орм1арг:\nкъел, моцал, молха, аьшк...\nЦа ховш, ца ловш х1ама дац, -\nюхахьажача - боад.\nДика дакъилг дайнадац, -\nкъамарга лаьттаб шод...\nМаьрша вахар фуд а хац, -\nдов да дитар даьдас...\nМалав бакъ е малав харц\nДолашдолчох кхача* беш,\nбоацабу 1а хьай хьоа.\nД1адахачун къаьра* теш\nг1ерт тешаве шийх хьо.\nМича кхаьчад? – уйла г1отт.\nХаттар отт: сенга долх?\nБицбаьб безам, тешам, мотт...\nБисаб алхха болх, болх...\nКхоачашхинна х1ама дац,\nх1ама дац доалаш сов...\nХьайх фу хургда хьона хац.\nХьалха фу хиннад-м хов.\nДухьала ух хьона х1анз\nхалкъа, хьай хала кхел...\nДагадоаг1ар – хьа син ганз*,\nдицденнар – хьа син къел.\nЛакхе боса* баь т1а латт\nхьа гата* чаьтар* – бу*.\nУкхаза 1а сурт диллад,\nдахчанца болх а бу.\nХи т1а ух хьо Кхерахьа:\nсурилг* юз, кулг-юхь дул.\n1а-м, кхыметтел, кхерах а\nцхьацца сибаташ ду.\nДаьй г1аларташ хьона гу,\nхьох-м цкъаза Тенг а кхет...\nТ1аккха боаккх 1а Малха го,\nхьона хье г1алг1а хет.\n•\tпурх – 1.брызги; 2.фырканье\n•\tц1ов – сноп\n•\tтекъам – 1.моление; 2.жертвоприношение\n•\tч1онак – почка\n•\tнух – 1.плуг, соха; 2.жевание\n•\tхьайра – 1.мельница\n•\tж1арг – крестик\n•\tхаьшк – головешка\n•\tкхача – пища, продовольствие, еда, довольствие\n•\tкъаьра – ложный\n•\tганз – клад, казна, сокровище\n•\tгата – 1.полотенце,полотно, простыня; 2.полотняный, холщовый, льняной\n•\tчаьтар – палатка, шатер\n•\tбу – 1.шалаш; 2.курятник\nГ1алаш еш вар со. Сона моттар,\nайса ю г1алаш эзар шера яхаргья.\nЦудухь буллар аз х1ара кхера\nсай дег1а ц1ий техе, сай дега сийг белле.\n-\tКхера! –\nЧ1оаг1ле яр аз сай замаг1а лийхар,\nмотташ, из хилча – хургья сай Лоаме й1аьхий...\nхиннадац, ма йоахий.\nЧ1оаг1ле-т1ехьле ца яйта шоана,\nдоадир моастаг1чоа цхьан 1уйкъе* са б1аргаса*\nе Хаьне ваьвар со.\nДукха яр са уйлаш, т1о санна...\nХов сона, х1ара сага г1улакх – къа е маьл.\nду аз х1анз е къамаьл!\nФу пайда ба! Малав сох кхета!\nЧ1оаг1ле хилча – мукъле хургья, хетар сона.\nДуккха а дар, - сенна!\nСенна хьехоргда-те мел хетар!\nДог довх* цо сага, уйлашка лоац бутув* ша*.\nдоацаш дахалда шо!\nНакъаяьннай шоана-м са г1алаш.\nГу сона цар чу х1анз жамотт*, доахан, вараш*...\nлай вацар уж яьраш.\nМукъле яр цо ха даьр вай лаьтта...\nИз бахьан дехкар цо ахкенаш* т1а ший дог.\nвахар-м мукъленах хьог.\n•\t1уйкъе/1ийкъе – время перед рассветом, предрассветная пора\n•\tб1аргаса – зрение\n•\tдовха – ограбить\n•\tбутув – плотный\n•\tша – лед, град, сосулька\n•\tхатар – несчастье\n•\tжамотт – стойбище, загон для овец\n•\tвар – плесень\n1аьмадац вай бе\nх1анги*... бера х1ам.\nМизкъ санна дар из,\nши-кхо шу хургдар.\nГ1овна т1а хьерчаш\nчорта* гата дар.\n...Яг1ар цун нана,\nбилла к1аь т1а пхьарс,\nйиш лекхаш цунна...\nИз набарах тарс*;\nМоажа* да дуне;\nмаркъилг* санна кхест, -\nу* денад лаьтта –\nТхьайсар бер т1аккха,\nСацар наьна йиш, -\n1одахар, форд мо,\n...1аьмадац вай бе\nдейхад бера хьам.\nКукале* ха яр\nиз маьлхе улла...\nдар цунна улув...\nМичад х1анз х1анги?\nМичад бера х1ам?\nвоай исторе хам.\n•\tх1анги – глиняная миска\n•\tчорта – редкий (не густой)\n•\tтарс (тарсийта) – вздремнуть\n•\tмаркъилг – юла, волчок\n•\tу – зараза, эпидемия\n•\tкукалий зама – эпоха кукали (очень давно, в старину)\nБийрге язъяь стихаш\nЖа1уно* ж1алешта деш* деттад.\nНабарах баьннаб жамотт*.\nХьалкхийттача ц1аьскаро ц1ийдаьд\nлоа улла лоама лоажот.\nД1аьха 1енаш* дада ч1ожешка*.\nДехьа-сехьа ухк Бийргаш.\nГ1улахи г1ов* латт лувкхерашка*,\nОрган санна ехк дийхкаш*.\nЦ1увний* ц1а даг1а наькъа йисте,\nц1увний ц1а – ц1ена элгац*.\nЦ1и йоагаяьй цу чу укх б1аьстий, -\nнаха шоай акхал дицдац...\nДаьшта деза хийттар т1ехьено\nдайдаь ца 1еш – харц а даьд.\nЦ1енонах ц1оно яьй вай хано,\nсупа* мел дар хоарцадаьд.\nЖаи доахани доахк г1алашка,\nмалхарча кашмашка – ж1алеш...\nТранзистораш я г1окказашка*\nдоахаш вай заман иллеш.\nСийрда кхоане хьакхоллаш да, йоах,\nНаьха дегашка т1аяьннай йоарх1 –\nфеса еш йола 1амал.\nКхераме ба г1аьра* сакхетам,\nк1оршаме, къаьра* – синош.\nРузкъа бахьан – боацаш къахетам –\nвохкаргва цар шоай воша.\nДохоргда ерда*, доагаргда хьам,\nйовхаргья – хьаштдий – Даьхе...\nЦарна истори – йоаккха х1ама!\nЦарна культура – даьг1е*!\nКхачан* программа кхоачашйича\nсагота бац хьакимаш, -\nвешта аьлча, - шоай шун т1а гича\nмаша* даьтта, хьакхий марш*...\nГ1адж теха варнахча яьй Лоамех:\nкхоша хьалъяхай юрташ.\nКог мел баьккхача – хьо цец-амаг1 –\nвоахаш – «акха» туристаш.\nЦул совг1а наькъаш дохкаш латт х1анз;\nаьшкан никъ – болота* урх*.\nГеологаша лех дошо ганз*,\nкорая мег тхона, йоах...\nМалхарча каша юха 1одувш\nдеш диаь даьнна ж1алеш.\nЖа да босаг1а*, н1аний мо, хьувш.\nДек Леонтьева иллеш.\n•\tжа1у – чабан\n•\tдеш – похлебка (для собак)\n•\t1и (мн. 1енош) – тень\n•\tдийхк – 1.сосна; 2.печень\n•\tэлгац – храм, святилище(тайповые)\n•\tг1оккхаз – пастух\n•\tг1аьр – банда, шайка\n•\tерд – святилище\n•\tмашадаьтта – топленое масло\n•\tмарш – колбаса\n•\tболат – булат, сталь\n•\tурх – вожжи, повод (уздечки)\nМаьтлоам т1а язъяь стихаш\nМаьтлоам, морхилг, марг1ала бай.\nХьаг1ар*, хьаст лекъаб.\nАьлашта тийкъабац* вай дай,\nУкхаза кхеташ хиннаб уж\nц1ера ц1ей дезде.\nЛатт хьо – дега цар дуне гуш –\nт1еххьара ерда доаца ц1ув;\nдаьшта боа бекхам*...\nБеттах баац вай тахан дув,\nмалха быц текъам*.\nКъаьрача доалахошта* текъ,\nцарна доах вирд а.\nГора латт, текхаргаш мо текх, -\nх1аравар вир да;\nх1аравар – чхьаг1алакх*, цхьогилг, борз,\nхьакха е маймал...\nХоарцо хестаеш бек вай мерз,\nцунна ду 1амал.\nДейна долаш санна вай дах, -\nиштта дах хьайба, -\nса а кхыметтел зовза* доах,\nзаьлза* ю наб а.\nОакхалаш*, соакхалаш вай ду,\nГийга чулатталга – вай ди,\nнигат - к1орм1аргаш.\nТешам бейнаб. Цхьаъ шоллаг1чоа\nЭхь дейначоа, сий доацачоа –\nХьаьнала къахьегар фуд хац,\nМискача наьха кара дац –\nболха белга мара.\nБакъдар мел лехар моастаг1 ва,\nцунна – та1азар.\nХарцдар мел хьехар доттаг1 ва,\nцунна – ц1ихазар,\nтаро, ларх1ар, кхыметтел, сий,\nд1ахо – майдал*, д1ахо пенси,\nт1аккха – ялсмале...\nИштта дах вай, са заманхо,\nса новкъост Ваха.\nХ1ана латт хьо х1анз, мунда* мо,\nЭлгаца б1ара сенна хьеж?\nСенга къеж вела?\nЭрна! Корта беннаб вай к1еж*...\nИз к1айбаьр – пела...\nКхоачадаьд къаракъо вай са,\nкъона – къаденнад...\nТахан духхьашха* укхаза\nЧувала! Маьттара даьла\nва хьога хьежаш.\nХьайна хой, цхьа-ши дош ала –\nцун ц1ерах тешаш.\n•\tхьаг1ар – пещера, грот\n•\tтекъа – молиться\n•\tбекхам – возмездие, расплата, кара, месть\n•\tдоал – отцовство, господство, порука, опека, опекунство\n•\tчхьаг1алакх – шакал\n•\tзовза – трусливый, робкий, боязливый\n•\tзаьлза – хилый, слабый, щуплый, жалкий, вялый\n•\tоакхал – донос\n•\tмайдал (майдилг) – медаль\n•\tмунда – 1.веха; 2.чучело, пугало\n•\tк1еж/к1едж – 1.коса(волосы); 2.струя\n•\tдуххьашха – впервые\nКерта т1а туллаш тадж* – 1от1ахийца юхьа т1а цхар*,\nдег1а т1а дувхаш г1аг1а*, геза* ч1овгех-г1озарех даь,\nаьрда бе - г1ал-турс, аьтта бе довт-тур,\nдега чу даг1аш моастаг1чоа теха т1аьск*, -\nиштта вар со, укх малхарча каша вижа хьавоаг1аш...\nВай мехка кортамукъале лораеш варгвоаца чов хилар сона.\nХала яцар чов-м, хала дацар валар-м, мохк мукъа хилча...\nАтта валар со а, дын т1ера весса, се хьачу а вена...\nЦ1аккха цхьанна а г1аьрхочо* дов-пхьег1а т1а вейхавацар со,\nсаг вац сона т1ера ц1етт* даьккха, аз мел йоаккхача хана –\nх1анз шо мара... Фу деш я – уж шун музейш?\nВай мохк моастаг1чун оалалах* лорабе низ кхоачий цар?\n•\tтадж/таж – каска, шлем\n•\tцхар – бронежилет\n•\tг1аг1а – кольчуга\n•\tт1аьск – стрела\n•\tг1аьрхо – бандит\n•\tц1ет – трофей\n•\tоалал – владычество, господство\nЭмн..перевела как поняла и как смогла..\nНа голове шлем – на лицо опущено забрало,\nодет в кольчугу, собранную из медных колец,\nв левой руке – щит, в правой – меч,\nв сердце стрела, пущенная врагом, -\nтаким я был, когда пришел в этот солнечный могильник...\nЯ получил рану, защищая наш край,\nС легкостью стерпел бы и рану, и смерть, был бы наш край свободным...\nЛегко я умер, успев слезть с коня и придти сюда...\nНи с одним злодеем не приходилось мне иметь дела,\nни один человек не получал от меня выгоды, сколько я не жил –\nтолько вы теперь... Как дела у ваших музеев?\nПолучается у них защищать наш край от врагов?\nОзиге язъяь стихаш\nЗамо вайна дитар – г1ири*;\nгувнах яьй кхарта*.\nБаьццара к1омала эри*\nХала да теша х1анз, хьалха\nбезам хьийгаб аьлча. Алхха\nйокъ* – массанахьа.\nДейнад г1алашкара кхуврчаш*,\nвахар а деннад.\nЦар дуне нахьара* хулчеш*\nХ1аьта а г1оза баьхаб уж,\nХьувкъама* дошо гуйре гуш –\nб1аьстан т1а... аьхаб.\nТ1ехьленна еш хиннай г1алаш,\nЭлгацашка – даьлий б1алг1аш*, -\nтийкъаб уж Малха.\nКхоане йита г1ийртаб вайна, -\nиз бахьан къийсад, -\nвай къина йолча г1ойленна\nлаьтта цар хьийшад.\nЛийннаб – мехках балара 1анз\nловш – г1инбух* техкаш.\nДог1о йошаеш яда х1анз\nцар мура* т1ехкаш.\nК1арцхалаша йикъай моттиг,\nк1едж* а яьй хано.\nГу сона, малх мо, ц1е беттиг\nТ1ехкашта юкъе ваг1а из,\nше ва, хьам санна.\nВала венав из укхаза,\n•\tг1ир - никотин\n•\tкхарта – сыпь на теле\n•\tэри – заброшенная степь\n•\tйокъ – зола, пепел\n•\tкхуврч – очаг\n•\tнахьара – кожаный, кожевенный\n•\tхулчи – обувь\n•\tхьувкъам – урожай\n•\tб1алг1а – призрак\n•\tг1инбух – север\n•\tмура – гнилой\n•\tк1едж – струя, коса (волосы)\nТы не только трудолюбивая как пчелка-ты еще и умница! Уверена, ты еще и красавица!;)\nБаркал, Фотя..)). Так же приятно бывало, когда в детстве взрослые хвалили)).\nФе* 1имад ялац, садикъад*.\nБожа* латт маша.\nНаькъо юккъе да ахдаьккхад\n(Духьала воаг1ача устдаьх\nб1арг ший кхийтача –\nнейцо ахка* чукхессай, йоах,\nГотт а денна, к1ала г1олла\nПаьлингт1е (паьл-наькъа гола*)\nяг1а берда* т1а.\nТ1аккха – къух* – т1аьръюкъ* мо шаьра,\nГ1алг1ай бай* оалаш.\n1арамхий укхаза – шера, -\nкхер со т1ехвоалаш...\nТеркаш да т1ий*, ага санна,\n1аддарг1а* мо сетт...\nГовр йоал яжаш, йоашхаенна,\nмерий т1а – к1ай сет.\nД1ахо – шув* т1а – мангал хьокхаш –\nерда* лаьттача –\nбераш доахк. Чухийрцай хьокхаш*.\nКулг-юхь дул аз 1арамхи чу.\nСурт дуллаш ваг1а.\nТ1оа* сог. Т1аккха, цхьа юкъ ялча,\nТ1оададу са каьхат, къоалам,\nсурт а д1адоаду.\nЧехклу, михьара* доал 1алам*.\nЧ1ожа отт боадо.\nСиха сай х1амаш хьагулйий,\nц1енгахьа верз со.\nСале кхет сох: «Где здесь Гули?» -\nХьулахой 1у* ва из, Шоана –\nБийса. Олгат1а, борз санна,\nж1али да увг1аш.\n•\tч1ожа – ущелье\n•\tфе – 1.чуткий, бдительный, чутко; 2.воздушный, воздух\n•\tсадикъа – душно\n•\tбожа – стадо крупного рогатого скота\n•\tахк - пропасть, бездна\n•\tалча – жеребец\n•\tгола – 1.локоть, колено, голень; 2.извилина, изгиб, поворот, зигзаг\n•\tберд – берег\n•\tкъух – поляна в лесу\n•\tт1аьръюкъ – ладонь\n•\tбай – луг\n•\tт1ий – мост\n•\t1аддарг1а – дуга лука\n•\tшув – 1.вид чермши; 2.обрыв\n•\tерда – святилище\n•\tтоачув/тоачо – калина\n•\tт1оа – 1.сметана, сливки; 2.пласт; 3.молния\n•\tмихьара – стихия\n•\t1алам – природа, вселенная\n•\t1у – пастух, слуга\nОлгат1а язъяь стихаш\nБакъилг йоалл яжаш баь т1а;\nбек цун гургал.\nНокхармозий – зизаш т1а –\nК1айенна яг1а датта*, -\nморх мо хет из.\nСтудент я лелаш юрта,\n- Багахбувцам д1аязбе\nенай со, - йоах.\nСийна тетрадь доал цун бе,\nК1аьдъеннай из. Чуяккхе,\nиллеш лу аз.\nД1авовзийт се – ц1и яьккхе.\n- са ц1и Луиз... –\nоал цо, ше арайоалаш. –\nХет сона («до сви...» оалаш):\n«Ткъо шу даьнна\nхургья хьо... Хьажал, дег1-кеп\nЯ1а* т1а дошо з1и леп.\nЙовлакха-м – м1аьштиг...»\nЛатт со, уйла д1аяха,\nД1айода из – г1адъяха,\nИшколе да тхо сейца, -\nйоах цо, - вола...\nДаьсса хет сона сай ц1а...\nТахан сона духхьара\n•\tдургал – нектар\n•\tдатта – земляная груша\n•\tя1- шея\n•\tгила – 1.чистокровный скакун; 2.волчок, кубарь\nВорхх1е а даь ханара хьайра*,\nХаьрца хьарсам. 1ов* т1абаьнна ип*.\nХьаьрхо воалл оагаш шоага кхера,\nт1аршингбаьккха корта маьлхе леп.\nШак1аш* мо да хьаьрхочун б1аргаш,\nк1ийгаметтане* – доккха ши кулг.\nК1ай дом лелх кхерах, д1аух сийгаш...\n(Дукха лургдар аз се хьаьрхо хург;\nукхаза вахарг, леларг, текъарг,\nТхьана е Ткъана* текъарвар со...)\nЦ1алг доалл чхарах*, хьувз мушкарт*-текхарг,\n1очулатт оаг1онца аьрша* сом*...\nД1ахо – петараш, х1аьта лакхе –\nзунгатий боарза* баьццара пийг*.\nХьаьрхочун к1аьнк ваг1а коа юкъе,\nЯь кий мо я цун ерзана гийг.\nВир латт юстара картах тесса,\nгу Турпала 1аьлас теха тур...\nК1аьнко 1адаца* кхерилг кхесса,\nгаьзараша бихьар сиха дур*.\nКхера аьга ваьннав х1анз хьаьрхо;\nд1ахийцар цун тите* маьлха лир...\nЦ1аьхха йоккха хиннача морхо\nюрта т1а сийна 1и оттадир.\n•\tхьаьрхо – мельник\n•\tхьайра – мельница\n•\t1ов – 1.крупа, пшено; 2.икра (рыбная); 3.мох\n•\tип – желоб, по которому вода стекает на мельничное колесо\n•\tк1ийгаметтане – рябой\n•\tТхьа е Ткъа – имя одного из верховных языческих богов\n•\tчхар – утес, глыба\n•\tмушкарт – вьюн (раст.)\n•\tаьрш – горный песок\n•\tсом – 1.рубль; 2.фрукт; 3. оползень\n•\tбоарза – бугор\n•\tпийг – бородавка\n•\t1ад – рогатка, лук\n•\tдур – топот\n•\tтите/тити - череп\nЯ это стихотворение в школе рассказывал. Баркал халд хьон :)\nБ1ена б1арахьежаш латт хьара\nхьаьрхо е хьаьрхьорхолг.\nЙоах цо: - Ц1акхаьчай Къулбехьера*\nХ1ара б1аьстий укхаза б1и болл\nвешта аьлча, б1астен юхь хьаелл\nцун ч1агашка* оазо.\nАраваьле, ладог1аш со латт,\nхьеж со, б1и мишта бу.\nХет сона: оалхазара диллад\nадама ца гур го...\nСигалахийкхухьарга б1и ба\nмаьлха чарха тара.\nГуйран бетта боасса из лургба, -\nяьсса хургья хьара...\nТховнага хьалхьежаш со ваг1а\nцу хана, саготдеш,\nбакъда, сай хьаьша юхайоаг1арг –\nхиларах са дог теш...\nШиъ цхьана дах уж оалхазараш.\nлел вож, ер ший таьлме* т1а яг1аш.\nАьхкий йоах к1оригаш...\nХ1ана аьннад хац сона цунах\nаьле, - согахьа хьаверз къонах –\nхьаьрхо е хьаьрхьоархолг.\n•\tсигалахийкхухьарг – аист\n•\tч1агашк – челнок\n•\tнапаг1а – продукты, получаемые учениками медресе от населения\n•\tтаьлме – высидка птенцов, выводок\nСеска Солса ерда*\nМалхо моажъяь* морхаш –\nЕрда... Чухьа – йоарх1аш,\nБаьццара 1оакъингаш –\nБарче* текъ, арг1аш* еш,\nТхов чукхийтта – деха\nСупа* хьу я дехьа,\nсехьа урд* да, -\nтилла х1ама санна\nхет из боса.\nДухьала хьокх сона\nОасар деш воал къоано,\nк1айяьй цун юхь.\nХьалхаг1а – партизан,\nт1аккха кулак, -\nКолыме хиннад цун\n- Е жин кот аз даьккхад\nД1адийнар чуийцад, -\nвелакъаж из. –\nЦудухь латт юкъ йийнна\nКхыча даьлах кхийна –\nСона ер гыц...\nКъоаночун юхьмараж –\nз1ак* санна я мераж,\nжаккхал – мочхал...\nХинна шиш* д1абаьннаб,\nКерда ди котбаьннаб\n•\tмоажде – сделать оранжевым\n•\tтханка – горка шерсти, состриженной с барана\n•\tбарче – рубец из материи, в который продевают шнур; учкур\n•\tарг1а – 1.очередь; 2.скирда; 3.гряда невысоких гор\n•\tсолса кхокха – лесной голубь. По преданию лесной голубь облегчил страдания, умирающего от жажды Сеска Солсы, принеся ему в клюве воду\n•\tурд – участок пахотной земли\n•\tхьакъ – долг, обязанность, труд\n•\tначч1аз – непристойное выражение\n•\tкъоарза – пестрый\n•\tчачхар – рябой\n•\tз1ак – удочка\n•\tшиш - влияние\nПхьимата язъяь стихаш\nГ1оташ яь хьуокхаш,\nйола кхай оахам*.\nкха аьлча а – урд, -\n1аьржа к1урз* хьаькха,\nгата т1а даь сурт.\nяг1а лайх лешаш*.\nК1аьда да 1ан ди, -\n1оухк уж тховнах,\nГ1алий т1ара нах\nгу новкъа сона.\nхьежаш уж баг1а.\nдирст йоалла б1оаг1а.\nк1ала да, увг1аш*.\nМаьтлоам т1а дада\nЛоа сацац цига.\nДовхаш* яж 1ай а.\nЦ1ув йистера га –\n1онг* е къоахк* я из.\nЯтт1ай т1ера коаст*.\nНах в1ашаг1а къаст.\nЦ1енош, бечош*, йол,\nмимар т1ара «марс»...\nГувна такхарг йоалл\nхьувза наькъа карс*.\n•\tуринга – полосатый\n•\tоахам – пашня, пахота\n•\tк1урз – сажа, копоть\n•\tлеша – сочиться\n•\tкъандал – сосулька\n•\tк1ерам- свеча\n•\tаьшкасаьрг – железная проволока\n•\tувг1а – выть, реветь\n•\tдугара бос – оранжевый цвет\n•\tкъох – заросль, бурьян\n•\tдовха – улар (птица)\n•\t1а1а – 1.лопух; 2.подарок невесте (рогатка, украшенная фруктами и кондитерскими изделиями)\n•\t1онг – разновидность ольхи\n•\tкъоахк – клен\n•\tкоаст – кора (древесины)\n•\tшира – старый\n•\tбечо/бечув – столб\n•\tкарс – бечевка из конских волос\nАьге-кхаьле* язъяь стихаш\nж1арг т1алатта лакха г1ала,\nкора т1а – маьлха тамаг1а*.\nТурист ваьннав цец-амаг1а,\nТурист г1алий т1ара венав.\nЙоах цо: «Са да ваьхав укх чу.\nСа ваха ираз хиннадац.\nСибарег1а ваьв со... Ловча!\nУкхаза мара са ц1а-м дац.\nЦ1авенав со, сецав Грозне.\nТахан, гой, лоамашка кхаьчав,\nлоамашка – сай даьй даьхене.\nДа-м са Казахстане кхалхав.\nЦига бейнаб наьнас баьраш,\nнана ше а цига еннай.\nДог са –да1а – дорха, даьра,\nкхел са михоударг* хиннай...»\nЭрсий мотт ба к1анто бувцар,\nберий ц1аг1а кхийнав ше, йоах.\nЙо1 я цунца, цо кулг лувцаш,\nйи1иго г1алий сурташ доах.\nБе-башха дий-хьог1 йи1ига-м,\nдаь г1адвахар кхетадой-хьог1?\nБоагаш болча цун шин б1арга\nдаьна мел гур б1аргагой-хьог1?\nТамаш я-кха. 1охов йи1иг.\nК1аьдъеннай из, мец а еннай.\nБакъада, Лоаме – «хоза моттиг» -\nтахан цунна б1аргаяйнай.\nРаьза я из. Папа, йоах цо,\nукхаза даха дувла вай?\nХетаргахьа, йи1иг охца*\nоамал йолаш я, ший даьй\nсанна, - ураэккх из, т1аккха\nг1алан пена т1а хьалт1айоал.\nАьге-кхалал лакхе цхьаькха\nцхьа хоза юрт хьагучайоал –\nморхашта юкъера ц1аьхха.\nЙи1иг г1алан пена т1а латт,\nб1аргашка леп цун села1ад:\n« Папа, хьажал, хоза миштай!\nСо укхазара ц1аг1оргьяц!»\nДас 1ойоаккх из, тейий*, хьаьсте,\nдаьна цунга фу аргда хац.\nШе ва из, бер мо, г1адваха,\nэккха доал цун керара дог...\nЛохе шовдилг дек к1ач1даха,\nлакхе маьлхах з1огалаш* доаг.\n•\tАьге-кхала – селение Эгикал\n•\tтамаг1 – 1.тавро, клеймо; 2.черта, линия\n•\tмихоударг – перекати-поле\n•\tохца – грубый, сварливый\n•\tтеде - успокоить\nТ1аргама язъяь стихаш\nЭсо етта голаш.\nМаьлха дошо з1анараш –\nСигленах чакхйийнай уж,\nДаьлан 1арш* я ийже* гуш,\nиз гураш ба г1алг1ай.\nЦунца – Малхаца мара\nмоаршла-хьоашал дац цар.\nЛаьчан корта бола Ра\nва цар Даьра, Даьсар*...\n«Хьам мо, хьамсара ва из,\nцун хьамара* текъ тхо.\nМаьлха Аза я цун оаз,\nцун ерда ц1и – Ткъа, Тхьа...\nМаьлха Аза* – маьлха оаз,\nмалха хоастам яхар.\nТхона хьа оаз-илли хоз:\nХайра де тха вахар!\nФаьрал* далахь тха фуна,\nТхоаш кхеллача тхоай даьна\nЦунца мара з1и яц тха,\nцунна сужне* ух тхо.\nОарцаг1вала тхона, Тхьа,\nИштта декаш санна хет\n... Вайна, езар, наб т1аг1ерт...\nЛачкъ хьа б1аргий чкъарьий.\n- Даьй оазаш ях укхаза.\nСона хоз уж, - оал 1а. –\nСо я, гой, Маьлха Аза,\nХьо ва, гой, лув г1алг1а.\nДаим дахаргда вай.\n(Аз дувцараш вай шиъ дац,\nаз бувцараш – г1алг1ай).\nв1овний ира бовхьаш.\nАтаг1а дохк т1аденад.\nЭсан кер ба бувхьаш.\nФордах кхета сихденна\nдода лоаман шовда.\nМаьлха дуне цхьа дег1 да.\nИз ца ховр ва 1овдал.\n•\t1имараш – (уст.) могильники\n•\t1арш – божий престол\n•\tийже – зенит\n•\tДаьра, Даьсар – букв. бог\n•\tхьамара – ради\n•\tМаьлха Аза – богиня, дочь бога Солнца\n•\tфаьрал- благодать\n•\tсужне- поклонение\nБоарз* – пхаьрача лаьттан гийг –\nоахкаш воал г1алий т1ара вена 1илманча*.\nКхалсага кер мо герга\nба кашан к1оаг, - муръенна* т1ехкаш яда чу.\nВеннар тешаш хиннав-теш\nше юха дийна хургволгах? Гой цун дистмат\nМалав хьо, хет сона, скиф, г1алг1а е сармат?\nМукхдиаьд г1ирсаш*: г1ал, г1аг1...\nШи эзар шу хьалха ваьхав ер, оал цхьанне.\nВаьхавац, мотт сона, вах:\nвай селхане я из, тахане я, кхоане...\nХьо ва из, со ва, ер ва...\nФуд ховш хиннадац цунна 1оажал яхалга,\nкхалхар мара, цудухь ба\nцун гом ше наьна ц1ай чу уллаш мо герга.\nЦ1а я айлам*, герга ц1а.\nГерга ба бутт а – шера шийттазза дийнлу.\nСигале – элгац. Лаьтта – ц1а.\nШедолчоа лакхе – Маьлха ц1и лело даьла.\nИз ва бувзам лоаттабер:\nвахар пхьаьра ди дилла – кхоаненах кхийна.\nЛаьтта шедар – маьлха бер.\nХ1аьта малхо хьакхеллар – массаза – дийна.\nВеннар веннавац, къеж из\nсердаалга. Лаьттан ц1а сов готта, хала я.\nВаьхар-м ноахалашка* вус –\nг1улакх хиле, байракх хиле, илли хиле...\nвахар да валар-м. Саг лац:\nазале* хиннав из, абаде* а хургва.\nБакъда, малх боацаш мегац,\nмалх боацаш мегаш вар даим а венна ва.\n•\tбоарз – могильный холм\n•\t1илма – наука\n•\tмурдола (мурдол, мурденнад) – сгнить\n•\tг1ирс – снаряжение\n•\tайлам – вселенная\n•\tноахал – поколение\n•\tазале – вечность прошлого\n•\tабаде – вечность будущего\nДего ше яхар мара де тигац.\nГ1ойле яй боаккх аз лоаман бухь*.\nУкхаза даьг1ад Тушоле элгац,\nцу чу лаьттай Тушоле юхь.\n1аи б1аьстии къаьстача хана,\nб1аьсти йоалача дийнахьа,\nукхаза, вай Лоам кхычахьа санна,\nц1ей дездеш хиннад вайнаха.\nМаьлха ц1ей оалаш хиннад цох, хьаштдий –\nМарха, вешта – Тушоле ц1ей...\nКъиноех ц1енбале, в1аши гештдий,\nбувш хиннаб даьлашта сай*.\nДошо кур* барче* хьалъоттош хиннаб,\ncиннелах* кхеташ х1ара саг.\n- Малх ший новкъа урхе яьккха баьннаб,\nх1анз цо ший дог-са наха сег.\nГ1аддахад халкъ даьлага онк* денна, -\nахшера 1ела хьийжав из.\nКхаь бетта моака* хьийкхад цар цунна –\nшоаш эшош – толийташ цун низ.\nКхаьбаб Малх – кхаьбаб Марх – кхаьбад марха.\nЦудухь цо юхадекхаргда.\nСечал* фух кхеде низ хургба аьрх1а*,\nкхашка ялаташ хьукъаргда.\nМалхаца лелаш да герга дуне,\nлаьтта мел долчун са да малх.\nХургдац адамаш айпе е уне,\nхургдац эрна хьега къа – болх.\nК1ир мо к1ай дола дувхар а дувхаш,\nМалхага текъаш латт ц1увсаг –\nнаха хайра дола вахар дехаш...\nТ1аккха цо к1ерамаш хьалсог.\nИлли оал фурача мехкараша:\n- Хоастам хьона, ва дошо Марх!\nЦар оаз гаьна д1ахьу лувкхераша.\nГобоахаш йода маьлха чарх.\nЛаьтта мел дола зиркат* гуш бола\nсийнача сиглен б1а ба малх.\n- Гаьна бала адамашта, бала!\nЮхе хила, дарбан молха!\nЧакхдоал фурача мехкарий илли.\nЦ1увсаго ц1ина* кад д1амол.\nГуш да, боарана* раьза ба даьлий.\nБарче яг1а Тушоли ел.\nД1аийцаб текъам – адамий дехар.\nДаьлаша даькъала бу нах.\nКъердама юхьиг: болалу халха\nМалх ше санна, халхара го боахаш,\nюха гон т1а ух кегирхой...\nЙо1и з1амига саги – бутти малхи –\nмари сесаги – царна лой...\nМаьрк1адже ц1енгахьа бийрзар къоаной,\nкъоначарна дита ц1е ц1ей.\nЧубузача малхо моаждир дуне,\nбутт – даьлаша къоабалбаь сай.\nСарралца – сахиллалца Маьтлоам т1а\nц1ела ловзар – сакъердам латт...\nЦу 1уйкъе* хийла зиза доал баь т1а,\nгаьний хьалхара ч1онак ятт1.\n•\tсай – 1.олень, лось; 2.личный\n•\tбарч – рубец из материи, в который продевают шнур; учкур\n•\tсиннел – жертва, жертвоприношение\n•\tонк – сила\n•\tмоака – 1.благодать; 2.обед\n•\tсечал – женское начало\n•\tаьрх1 – мужское начало\n•\tзиркат – мельчайшая частица, атом\n•\tц1ин – очень крепкий напиток, принимался жрецами во время священнослужений\n•\tбоарам – размер, величина, мера, норма, сепень, вместимость\n•\t1уйкъе – время перед рассветом, предрассветная пора\nЛейме язъяь стихаш\nУкхаза со – ц1аг1а.\nХ1ара кхера – б1алг1а.*\nХано ло1аш* яг1а\nбиъ ткъам бола залг1а*.\nБиъ ткъам – йиъ оаг1ув:\nБиъ ткъам – йиъ ми1а:\nАне*, Анзе*, Арче,\nт1аккха – ц1ела Ц1ене.\nАхдуне – аьрдиг* –\nАхдуне – аьттиг* –\nАхдуне – аьрдиг –\nэлгаца-ердан аьрда ни1.\nАхдуне – аьттиг –\nердан-элгаца аьтта ни1.\nкхалсаг (сесаг, нана).\nма1а саг (къонах, да).\nЗалг1а – ж1ар*, кхерий къулба*,\nмаьлха барх1 з1и, чарха барх1 церг,\nДунен Ердаб1оаг1а*, Лаьттан Соа-Йоач1илг*...\nЦу тайпара уйлаш\nсарта* т1а латташ.\nХ1ара лоам –\nсигала бода лоами.\nХ1ара дукъ* –\nсигала вуга лаг1а.\nДаьлашка кхелла лоамаш\nсигала мара кхачац,\nх1аьта са дай - г1алг1ай –\nМалхага кхача г1ийртаб,\nцудухь яьй цар г1алаш,\nб1арг ца кхоача в1овнаш*...\nВ1ов – къонахчун яхь, денал, сий,\nцун Малхацара бувзам, цо Малхаца буа безам,\nВ1ов – сура кий, саь* кур*, курхарс*,\nг1алий сук, истара* му1, 1ада саькх*...\nВ1ов – малхаца д1аув дега ц1ера ала,\n1амала* алам*, текъама* ц1е ц1ог1а.\nЖ1арг* дац г1алг1ачо в1овна т1а диллар-м,\nхьа куц* да, са Езар, да Айлама сурт:\nкорта – Сигле, дег1 – Лаьтта,\nши кулг – Малхбоале, Къулбехье,\nши ког – Малхбузе, Г1инбухье...\nЛоам ба хьа накха,\nфорд ба хьа кер,\nДунен Юкъ – хьа г1ада* юкъ:\nлакхе – Малхе*, Даьла,\nлохе – Кхалхе*, Ц1ала...\nХьа ц1онга* т1ара д1адолалу лаьттара вахар.\nШу – Малхо боаккха го – хьа ц1ийво ду болар.\nШийтта бутт ба хьа дег1а шийтта маьже.\nШийтта шахьар* хиннай, йоах, Г1алг1айчене.\nГ1алг1айчене – Хьо – Со – Моцаг1е* – Даимале*.\nГовзанчий* кулгаш дац г1алаш т1а латтараш-м,\nдеррига дуне кхелла дола хьа кулгаш да...\nЦар юхатохаргда моастаг1ал-зулам, цар\nцар кхуврча ювзаргья ц1аккха а йовргйоаца ц1и...\nНоанал дергда 1оакъа* т1а, бер теркоргда ага чу,\nвезачоа безам лургба, унахочоа – дарба...\nУж ма дий Айлама Кегарах Цхьалхало яьраш,\nадамах – Саг, Михьарах* – исбаьхьален хозле.\nХьа куст яздеш маьлха го буллаш хиннаб вайнаха,\nМаьлха куст яздеш хьа сурт дуллаш хиннад,\nМалхи Хьои, Хьои Малхи цхьаъ хиннад царна.\nСона а хургья хьо, Малх санна, ва Езар, -\nхьогара д1адолалу са кхела така*...\nХьо я са б1аргашта хьежа са деннар.\nХьо я са багенна лебе мотт беннар.\nХьо я са уйлана г1етта оаз еннар.\n1а ваьв со\nц1аккха а лергвоацаш,\nдаим а вахаргволаш...\nСа азале* я хьо, абаде* я!\n•\tб1алг1а – 1.призрак, иллюзия;\n•\tхано ло1аш – временем разрушаясь\n•\tзалг1а – каменный компас\n•\tМалхбоале – восток\n•\tМалхбузе – запад\n•\tГ1инбухье – север\n•\tАне – восточная сторона света\n•\tАнзе – западная сторона света\n•\tаьрдиг – левша\n•\tаьттиг – правша\n•\tж1ар – крест\n•\tкъулба – компас\n•\tДунен Ердаб1оаг1а – в ингушской мифологии гигантский столб, которым поддерживают небосвод\n•\tЛаьттан Соа-Йоач1иг – образн, ось Земли\n•\tв1ов – боевая башня\n•\tсай – олень, лось\n•\tкур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами\n•\tкурхарс – средневековой головной убор ингушек\n•\tистара – воловий, бычий\n•\t1адсаькх – лук (для метания стрел), арбалет, рогатка\n•\t1амала – служба\n•\tамал – памятник\n•\tтекъама – 1.моление, 2.жертвоприношение\n•\tг1ад – стебель кукурузный, торс\n•\tМалхе - солнечный мир\n•\tКхалхе – загробный мир\n•\tц1онг/ц1онк – пупок, пуповина\n•\tмоцаг1а – в старину, некогда, издавна, давным давно, давно\n•\tдаима - вечный\n•\tговз/говзанча – мастер, специалист, искуссник\n•\t1оакъа – пластина\n•\tМихьар - стихия\n•\tтака – 1.тропинка, 2.черта\nОгромное спасибо А.Хашагульгову за правильные мысли...Читаю его и расту.... и большое спасибо автору темы за донЕсение этого !кладезя! до масс!!! :)\nБаьццара ушал*... Укхаза духдувл\nЛакхе, лоам т1а, лешаш*, лай ник1ап* улл,\nлохехьа – Кий.\nЕшапа ехк санна листа я хьу.\n1ам чу из хьеж.\nХьай юрт б1аргаяйна, г1адвахав хьо.\n- Шовзткъа шу да укхаза со воаг1а! –\nвекаш 1а ях.\nЖоп луш хьона, корсама т1а яг1а\nКхоачара да хьона б1арга мел гур,\nУкхаза, лоам т1ара, ийце ший кхур,\nСедкъий седкъашка маьре ух бусса.\nСаьга сай кхайк.\n1ункара* этта яг1а 1онг* боса*,\nцу т1а – к1ужкъайг.\nЯьссача юрта б1ара а хьийже,\nхоастам 1а оал.\nТ1аккха, хьаста т1а 1от1а а виже,\nшийла хий мол...\nМорхаш ухк бихе – сигала. Царна\nюкъе – хьа сурт –\nсибат... Вахар хиннадац са эрна..\nЯйнай сай юрт...\nДайнад даьй баьха макхал*, хет хьона,\nЦарна хьийжача малхо х1анз сона\nший ни1мат* тел.\n•\tзерат – 1.посещение; 2.место погребения святых, куда съезжаются их поклонники\n•\tушал – болото, топь\n•\tачала – минеральная\n•\tник1ап – парик (здесь: образное сравнение)\n•\tхьетт – снежная лавина\n•\t1ункара – кубарем, кувырком\n•\tбосе – склон, косогор\n•\tмаккхал – ястреб\n•\tни1мат - благодать\nХаьне язъяь стихаш\n... Укхаза – къаьна Хаьни.\nЙокъал кхийттача г1аьний\nДиг латац пхаьний* гарех*,\nГоалъиккхе* дек, -\nтата детталуш кхерех -\nХоаначо ц1и ювз ара,\nт1аккха – хьалаьца коара –\nТулабий, цу сахьате\n- Меца дий шо? – хоатт Хьате.\n(Хаьла я оаз).\nМангала кий* тулл цунна.\nЧо беннаб к1едж.\nКъежаш, к1ирвенна тхона\nб1ара из хьеж.\nЦхьаькъа вах Хьати Хаьне.\nБолх бу, сало1...\nТ1ом беш Афганистане\nва, йоах, щий во1.\nЦ1а ца вар кхер ше, яхаш,\nДари* ду цо...\nАраяхь меза* улхаш*,\n- Х1анзарчоа х1ама кхалла.\nЯьккхденнад* шо, -\nаьле, кхоалена* к1ала\nЦуи модзи дуъ оаха\nХьате яь чура сиха\n1и г1етт дулха т1ара.\nДаьрача* г1аьра* тара\nоаха из дуъ.\nД1ахо, дилла а меле,\nХьайоаккх фусамдас г1аьле,\nозий оаш, оал.\nК1ур бохийт оаха тхьамках*,\nК1инда Шоах, Хоаной Хингах*...\nТема аз хувц.\nХоаной хоннаш* ба, аьле...\nХьати, вела а вале,\nБакъ хургда, оал цо, х1анз а\nуж тха ба, йоах...\nКъамаьлаш совц... Сигала\nХаь* мо латт шира* г1ала.\nТхона наб кхет.\n•\tмизкъденна – полувысохшие\n•\tдос – дрова; лес, заготовленный для топки\n•\tпхаьн – граб (дерево)\n•\tгар – плаха\n•\tгоалдала – свернуться, свихнуться\n•\tмангала кий – войлочная шляпа с широкими полями\n•\tдари – признание\n•\tмеза – 1.медовый; 2.вошь\n•\tулх – 1.соты; 2.клин (в платье, в папахе)\n•\tцу – густая каша из муки поджаренной кукурузы\n•\tяькхдерза – обезжириться\n•\tкхоале – навес\n•\tкоарчам – угощение\n•\tдаьра – гневный\n•\tг1аьра – банда, шайка\n•\tтхьамка – табак\n•\tоалам – 1.сказание; 2.приказ\n•\tК1инда Шоа, Хоаной Хинг – герои ингушского эпоса\n•\tхоннаш – гунны (исторический народ)\n•\tхаь – страж\n•\tшира – старый, древний\nШийла да шах леша* ахк*,\nкхыметтел, саьса* леш.\nЛоаман пенах 1очуухк\nмаьлха ц1е саьсалаш*.\nЖа доаладеш воаг1а 1у.\nХьалха Телх къаьна бодж*.\nГонех* етталуш 1оулл\nцун къадж* мо йола модж.\nГаьна боацаш жамотт* ба.\nЦига лувкхера бек\n(саг вел, аьнна, мотталу), -\nтакилгех* тоатолг тек.\nБердах* д1ачу а яьккха,\nтола* тара я жел*.\nТ1ехьашка - кхо дилла кха,\nцу т1а улл барг* е цел...\nЦ1и ювзаш воал онда* к1ант,\nйи1иг - хьокхабеш бод.\nД1аьхлуш доаг1а 1индаг1а* -\nбаржаш маьрк1ажа боад.\nЧукхаьчар жа, хьалха - бодж,\nт1ехьа - лоамаро-1у...\nТ1иргах 1оулл йитта коч,\n1имаьшк* мо да цун 1и.\nДезал (хьадийхе шоай Пард)\nпхьор* даа в1ашаг1кхет...\nУкхаза ба безам, барт,\nтешам а, сона хет.\nБийса яьккха моттиг лох\nвай шинне а, са са.\n1овдабелар малх ший ц1ех.\n•\tахк – горный поток\n•\tсаьса – водяная блоха\n•\tсаьсал – котами ч1угал (сережки)\n•\tбодж – козел\n•\tго – 1.колено; 2.круг, окружность, обод, оцепление\n•\tкъаж – ковыль, высохшая трава\n•\tтол – землянка\n•\tбарг – 1.копыто; 2.кирка односторонняя с обухом\n•\tонда – упитанный, крепкий, рослый\n•\t1имаьшк – летучая мышь\n•\tпхьор – ужин\nТхьаба (Ткъаба)-Ердара текъам*\nТхьа, даьлан юхь-сибат, куст,\nхьай хайра, фаьрал да тхона.\nСупа боара - кхаьра уст*\nбоалабаьб х1анз оаха хьона.\nК1айча даьре ба, гой, нич,\nмаьлха ткъовронаш я му1аш.\nЯллац укхан ц1ийх хув*, хич*,\nдахкац укхан я1ах* муаш.\nЦ1ув мо, ц1ена ба ер. Тхьа,\nба, сув* мо, хьаткъара баьнна.\nМаькха ка хьувкъийта тха,\nйоачан я тхона, йоал санна.\nД1аьха да тха тукхам*, фу,\nдебаде тха дохка-даца.\nЛиста хилийта тха хьу,\n1алашде тхо хица, баьца.\nБеркате лоаттаде гий*.\nКамаьрша хилийта къонах.\nЛораде тхо сура кий\nчуувза езача вонах.\nДерсте де тха герга кха,\nдарбане де тха фо, лаьтта.\nЧ1оаг1ле ялахь тхона, Тхьа,\nг1аьрашта духьала латта.\nГаьна баккха к1анта пхо,\nкара била сечоа, маха.\nХьай ц1и лоарх1аш дола тхо\nхьай къахетамах ма даха.\nДошо делахь хьаьшан шу.\nДото делахь нувра* лийта*.\nТ1а мел доаг1а къона шу\nмаьрша-мукъа тха хилийта.\nМа дайталахь унга доал,\nшишха* елахь берза1азал*.\nКот ма ялийталахь тхол\nкога к1ала йоала 1оажал.\nЛакха леладе тха сий.\nТой* ма хадийта тха коара.\nРаьза хила, къоабалдий,\nд1аэца тха супа боара.\n* текъам - молитва\n* кхаьра уст - трехлетний бык\n* хув - каприз\n* хич - угроза\n* я1 - гланды\n* сув - княгиня\n* тукхам, фу - род, племя\n* гий - корыто, лохань\n* нувр - седло\n* лийта - стремя\n* шишха - не влиятельный, не строгий\n* берза1азал - самое холодное время года\n* той - пир\nМаьт-Ц1еле язъяь стихаш\nСигле - дийса ахкарг.\nНаб йовро бетта тара ю хьо.\nМаьлха дошо бедарг\nхьокхаелар Бешлоама* юхьах.\nЛатт хьо, б1алг1а* санна,\nердана хьалхашка д1аэтта,\nт1ехьа хьежаш д1абовча бетта.\nГобаьккха - аьлеш - аьрзей ткъамаш.\nБейне, Саьлге, Лейме -\nмассанахьа - к1ай 1уйрен тамаш.\nМалх боал вай долча а.\nТекъ хьо: ""Марша ба хьо, малх, марша!\nЦ1аьскар - ц1аста* ча1а* -\nчакхдоал вай дег1амех камаьрша.\nМаьлха Аза я хьо.\nВелакъеж хьога маьлха даьла.\nБ1арг хьест цун хьа юхьо,\nб1айхаг1а бу сердала ала.\n- Марта* хьегаргда ва, -\nоал аз, - хьайола, баь т1а 1оха.\nЗиза теха диваж*\nкхехкаяьй аз тахан хьа юхьа.\nМалар детте хьона,\nМаьлхай Азай куц дувца со отт...\nАнера малх санна,\nхоза да хьа ал бесса дистмат.\nМа сиха кхоаяьй хьо\nбордех басар хьакха, хет сона,\nса стиха кхел* я хьо,\nлергва со - мел вах хьа ц1ув* хинна.\n* Бешлоам - гора Казбек\n* б1алг1а - призрак, иллюзия\n* ц1аста - медь, медный\n* ча1а - волшебный напиток\n* марта - завтрак\n* диваж - рододендрон (цвет)\n* кхел - 1.суд; 2.рок\n* ц1ув - жрец\nДика болх ба вай шиъ дейза -\nв1ашаг1кхийтта шин хи тоатолгаш.\nДошо г1озараш мо хьайза\nдола хьа к1озалий гедолгаш\nхьекхалу са юхьах боча.\nЯг1а хьо корта хьат1абилла.\nМалх кхийттаб морача Морча.\nЯне в1овна геза* тхов тилла.\n1уйре. Лоамий з1огалаша*\nкхалаш яь ингале* анайист...\nСомаяьннай Лаьжге* (Лаша -\nловшхой мохк-мата, маьт-макхал, йист.)\nК1аьнк воаг1а жа хьалха даьха,\nж1али да т1ехьа - бокъонца лом.\nЕр я, са езар, хьа даьхе,\nер ба, са езар, хьа даьхой лоам.\nУкхаза цар дукха хьийгад.\nУкхаза вайна дукха гургда.\nУкх лакхе саг1аш деш хиннад.\nЕ даг1ар Тушоле ц1елинг* да.\nХьона тара хиннай даьли,\nхьона тара я цун котам а.\nХ1анз а декаш да цун илли,\nладог1ал, хозаш ба текъам а.\nМел дукха г1айг1а я цунца,\nмел кхоачара я дега цун оаз!\nСелхан хьо хьалхара соца\nукхаза енай, са дегаг1оз!\nГ1адъяха яг1а хьо, бер мо,\nхургдолчох, хинначох уйла еш.\nХьаи саи - шин тарамо\nхозал кхолларгхиларах со теш.\n* геза - медный\n* з1огал - скала, верхушка скалы\n* ингале - фарфоровый, фаянсовый\n* Лаьжге - селение Лаьжг\n* ц1елинг - капище\nМаьтлоама* бола текъам\nба хьо, Маьтлоам, -\nтха дега онк*,\nтха лаьттан ц1онг*.\nХьо т1а латт\nсупа* - хьа г1ов*,\nхьона тхо текъ.\nваьра 1оаг1ар*, -\nцхьаннех йис* веш...\nмата* нийсвеш -\n10 май 1991 ш.\n* Маьтлоам - Столовая гора\n* онк - сила\n* ц1онг - пуповина\n* дургал - нектар\n* пьег1а - здесь: сборище, собрание\n* супа - святой\n* г1ов - 1.фигура, торс, стан человека; 2.стена\n* даьг1е - пастбище, выгон\n* 1адат - закон\n* баьрче - почетное место\n* айлам - всленная\n* Пхьармат, Куркъа - богатыри-богоборцы, герои ингушского эпоса\n* ни1мат - благодать, благодеяние\n* 1оаг1ар - стоматит (болезнь)\n* хьувкъа - уродиться\n* йис - иней, заморозки\n* мата - родина\nХамхе язъяь стихаш\nБайракх санна яг1а Хамхи.\nБоалкхой-Ц1енге - боад:\nчураж кхакха яьхка морхаш,\nкъуркъала я мотт...\nДи къувкъ лохе, малх хьеж лакхе,\nЭса т1а т1оа сог.\nТекхарг мо кхест наькъа юкъе\nШедар в1ашаг1ъийнад ч1ожа:\nлакхе - б1айха малх.,\nг1алаш сийрдаяьха хьежа:\nлохе - дог1а, мух...\nБайракх санна хет х1анз Хамхи -\nДаьла дошо маьлха хам хай,\nлохе 1очухьежаш латт со...\nСийрда ба са б1арг,\nгуш, кхыметтел, гаьнна лоам т1а\nдаг1а аьрзе ж1арг...\nЦу тайпара ж1аргаш латт-кха\nв1овнаш т1а а, гой,\nхеталу сона цхьан юкъа...\nАьрзи г1атта гой,\nд1ахо яха мег са уйла,\nж1арга ма1ан деш...\nАллха аьрзи я-кха 1ела,\nМалхамел дар гуш.\nДалла нийсса б1арахьажа\nМалха нийсса б1арахьожаш\nаьрзи мара яц.\nРа яхача ц1ерах хиннад\nаьрзи яха дош.\nЦудухь я из (вай из аьннад)\nлаьтта мел дар ховш:\nаьрда б1арг 1аьхарта кхоачаш,\nаьттиг - дунен т1а...\nЖ1арг дилла да, гой, кашамаш,\nж1арг латт в1овнаш т1а.\nШин дунена доал ду аьрзе.\nМаьлха никъ ба из:\nхьахул ане, чубуз анзе -\nАьрзи г1аттар: сигала да\nтайжа дода ж1арг...\nАьрзи я вай айлама да,\nаьрзи - сиглен б1арг.\n* "Чураж кхакха яхка морхаш..." - по языческому поверью гром гремит в небе, когда у бога Селы в животе урчат кишки\n* оамал - способность\n* параз - обязанность\nЯ_! Баркал за вашу работу.!!, важно чтобы не были забыты такие замечательные поэты и их стихи..\nЭшшахь! Халхара варам эрси меттал "Прометей" ва,амма шоалаг1а вара -"Куркъа" мала ва те?\nЖивари "Г1алГ1а" тоахалел цигач. Хьона ха мегар из.\nФевраль-бетте ткъаь кхоалаг1а ди, -\n1аьрж да хьо са халкъа, да1а да\nМа къаьра дера хьо, ва кхаьра, къаьра! –\nШовзткъеи диълаг1ча шерара\nЙиш лакха, йиш ала, са пандар,\n1а бувца, 1а хьоабе, са пандар, бала! –\nКхойтта шера латтаргда таьзет\nБераш-истий-къоаной, оаш г1оазот\nК1ур хьайзар вай мехка, боад эттар\nМаьржа я1, - доккха дар из хатар, -\nМаьрша-мукъа даьха вай тукхам\nМел дукха цу 1уйкъе вай адам\nЙиш ала, йиш лакха, са пандар,\nЧухаьрцар , 1ояьржар вай Г1ала –\nД1а ма бейр кхуврачара ц1е ала –\nБожа мо лехка мехках баьхар\nЛаьтта эгар, сигле елхар...\nКа маьхала яккха цу 1ура\nХьо бека, са пандар, хьо белха,\nСа пандара пхаьнаш, шо хеда,\nСа б1аргашкара хиш, шо хьеда,\n«Кхойтта шу, вайнах, Сибарег1а\nГола йоацаш дисар кхоалаг1а\n«Хье веллача ма воаллалва хьо,\nСа халкъо мел баьккхар бахар хьох,\nХьо када, хьо текъа, са пандар,\nЦ1ий леха, ч1ир леха, са г1етта\nБекхам боацаш х1ама дац лаьтта,\nФевраль-бетта ткъаь кхоалаг1а ди, -\nСа халкъа хьо аьрга таьзет да\nКа маьхала яьккха цу 1урра\nХьо бека, са текъам, хьо када,\nСа пандара мерзаш 1а теда,\nКхоардам бе ц1абахка гайнарех,\nКодам бе г1оазота бейнарех,\n• къаьра – ложный\n• кхаьра – среда\n• хатар – несчастье\n• тукхам – племя, род\n• 1уйкъе – предрассветная пора\n• г1озле – радость\n• божа – стадо крупного рогатого скота\n• ка – рука, хватка\n• г1аьра – банда, шайка\n• мерз – струна\n• текъа - молиться\n• даькъасте – родная сторона\n• зовне – звучный, звонкий\n• бекхам – возмездие, расплата, кара, месть\n• аьрга – незрелый, неспелый, зеленый\n• кхоардам - позор\nПеречитываю. Интересно. Просто мимо хорошей поэзии, нельзя проити мимо. . Отличный поэт, прекрасная поэзия.!! Яркие, запоминающиеся слова. Стихи А. Хашагульгова относятся, к разным периодам его жизни, к разным состояниям его души, к разным периодам его творческой зрелости, Я_! У меня к Вам одна просьба, по возможности, перед каждым его произведением небольшой анонс, что – нибудь из его биографии, или слова людей, кто знал его лично.\nТолько сейчас увидела Вашу просьбу. Хорошая идея).\nНаверное, лучше открыть отдельную тему про него.\nВ детстве, к нам в Грозный приезжала родственница из Яндаре. Только недавно узнал, что А.Хашагульгов был её мужем. Единственное, что знаю о нем, что в Советское время ему удалось собрать 50.000 рублей, чтобы издать книгу. Он был принципиальным человеком....\nОчень большой талант. Глубокие мысли, глубокое видение красоты.. и в итоге невероятные стихи. Единственный из наших, кого я могу добавить на свою полку "Лермонтов, Цветаева, Платт, Высоцкий и т.д."\nУ меня только два его сборника. Ищу по библиотекам.\nПо доброму завидую таким людям. Мне-бы эти глаза, и такое состояние души, чтобы так видеть эту красоту..\nЯ полагаю, что из наших два поэта большой величины. Это еще Магомед - Саид Плиев. Его роман в стихах о депортации.. Когда он пишет о женщине, о жене, понимаю о чем речь, общался с его сыновьями, мы жили рядом в Грозном.. Плохо, что в школе, мы не могли изучать родной язык.. Поэты, как Хашагульгов и Плиев, которые по своей глубине не уступают Шекспиру , не могли творить в полную силу, власть их все время гасила ..\nА вот к М.-С. Плиеву у меня немного смешанное отношение. У меня есть его стихи, но не могу сказать, что они мне очень нравятся. А после прочтения его романа "Хала урхе", так вообще какое-то сильное неверие ему.\nА.Хашагульгов в нашей поэзии это - "ГЛЫБА" , равных ему нет..\nМ.-С. Плиев творил , в "тепличных" условиях, он не испытывал , такие лишения и трудности, как А.Хашагульгов.. Поэтому творчество А.Хашагульгова , интереснее, глубже, красивее и добрее.. Оно живое и понятное..\nЖ1айраха язъяь стихаш\nЖ1айраха 1а да.\nпхьег1а т1а 1адда, -\nдувц цар х1анз шоайла:\n- Итларе* ухаш\nэргаш* а кхухьаш,\nтерг* еш хиннав из, -\nяхаш, вувц Гиназ.\nви1ий во1 ваг1а\n(ц1и я цун Воах1и)\nший даьда хьехош...\n- Из ца хулаш мотт\nхиннаяц, - йоах цо. -\nТха ц1аг1а бар ботт,\nдар цу т1а дилла:\nПараж* яр шахьар*...\n- Хиннав даьр из-м\nВендиге* кхоачаш, -\nювх цун когаш т1а.\n1от1аетт г1ор т1а\nТ1аккха хьалг1овтт уж.\nЛоа къег гонахьа\nб1арг т1а ца отташ.\n* Шаьми - Сирия\n* Итларе - Италия\n* эрг - новшество\n* терг - обмен, прожажа\n* ференгий махьар - французская печать\n* Параж - Париж\n* шахьар - городок, поселение\n* Вендиг - Венеция\n* нахьара маьчеш - чувяки\nг1аьнаш, хьувзаш, баь т1а лег.\nК1оаргача сигала седкъий\nкхуврча к1аьгаш* санна къег.\nБутт ба ткъовролгашта юкъе\nг1олла нек деш - гаьнаш уд.\nКолой лоам ба вайна лакхе,\nвайна лохе - Колой юрт.\nМорхаш яда, 1очутайса\nбоамбеш санна, - к1ай ши хьетт*.\nГуйрангахьа леста бийсаш\nй1аьха а шийла а хет.\nЦхьан хана адамех бизза\nхинна мохк х1анз баьсса ба.\nВай даьша укхаза бийца\nмотт кхы хьано бувцаргба?\nХьанна могаргда, д1адахар\nукхаза хьалха мел даьхар,\nц1ераш хайна, хьоахаде?\nХьанга ба из дагалоаттам?\nХьанга хургба? Хургбий-теш?\nДакъа г1аьнаш 1олег лаьтта.\nХьо маьлхара елакъеж.\n* 1арждакх - береза\n* к1аьга - 1.застежка, пряжка (на кавказском поясе); 2.раскаленный уголь\n* хьетт - 1.пятно, гумно, лишай; 2.оползень\nХьо я са дег чура никх* г1оттабаьр, -\nбоаг1а ер хьа гуйран гаьнара дургал* я.\nХьа каьхат - са г1ала яккха ена г1аьр\nкхардаш я, бочалца са буру* йохаяь.\nГешт деха дезача д1акхаьчад са дош, -\nхоалама* есаро* мукъадалийтар дех.\nЮха а са баьрче*, са барче - хьа гош.\nСа уйлан эле элгац - хьа илдара* дег1.\nПурам хургда хьона керда 1адат* де,\nхьешабе са безама курах хьерча нич.\nКхоачаде вай шиъ кхоанен абаде*...\nКъедаргба сигала бетта бессаза лич*,\nкхестаргда кхесторгех седкъарчений* яьш,\nчакхе йолаш хургбац вай 1оажалга бу никъ,\nморхо пордув* элла - чакхсауха таьш -\nкъовларгья вай хьаг1ара моцаг1ара ни1.\nУхкаргда вай хьаьрча, наьна кер чу мо,\nазале* санна, г1ана кхелахьа малх гуш,\nкхоачара даь воайла боадон кхерамо...\nЙинза хургья хана чу вай даьй баьха туш* -\nвай дергдола г1ала, вай кхувргдола юрт,\nдинза хургда, кхыметтел маьлха дуне ше...\nЭггара хьалха аз дер хургда хьа сурт,\nз1илг* бе болла ца ховш са кулг доллаше.\nТайп-тайпара ц1ераш техкаргья аз хьох:\nТушоли, Сусоли, Кукали, Нукали*...\nСол дакъа* долашаг1а ц1ув хургвий-хьог1?\nХьа фаьрал текъадеш декаргда са илли.\nЭзараш шерашка яхаргья хьа юхь,\nхувцалургда динаш, хувцалургдац хьа куст.\nХьа кер чура духдувргда вахара духь, -\nборз хургья хьо Этруре, Уре - уринга уст*.\nГ1аkг1айчен - cура сай, са кхоллама дух,\nса доакъалал, са доакъазал, са даькъасте...\nМалхага кхоачаргба вай безама бухь,\nйог1аргья цо Лоам Нийкоат1е е Наькъасте.\nДоладергда даим дахаргдола ваьр,\nлебергба ц1аккха а лергбоаца г1алг1ай мотт.\nХьо я са дега чура никх г1оттабаьр,\nбоаг1а ер х1анз эца хьа дег1а мезамотт*, -\nмезамотт, мерза мутт*, дошо меза улх*, -\nдеза да лоа ма лу безамах кхийна дог.\nХ1аьта а къонал даим ураг1а ух,\nкхоаненгара йоал яккха алхха цунна мог.\nАлам* бог1 цо шийна. Горацебар мо,\nсиглен моартол* хьалкхоаба ердаб1оаг1а - из.\nХоз сона лувкхера - Римерча берзо\nеча михь-ц1ог1аи безама боча оаз.\n* никх - улей\n* буру - крепость\n* хоалам - чувство\n* есар - плен\n* баьрче - почетное место, алтарь\n* илдара - статный\n* абаде - вечность\n* лич - 1.стружка, щепка, кусочек дерева; 2.заноза\n* седкъарче - созвездие\n* пордув - занавес\n* азале - вечность\n* туш - город, поселение\n* з1илг - орудие первобытного человека\n* Тушоли, Сусоли, Кукали, Нукали - имена языческих богинь\n* дакъа - талант\n* "борз хургья хьо Этруре, Уре уринга уст..." - символом Этрурии являлась волчица, символом Урарту - полосатый бык\n* мезамотт - сахарный сироп\n* мутт - сок из дерева\n* улх - 1.соты; 2.клин\n* алам - памятник\n* моартол - купол, арка\nЯьшка мо, оагилгашка* кхехкаш,\nдоаг1а шовда; т1уна* ба шув.\nВоачабеш* санна, д1ай-сай кхайкаш,\nлувкхерий лувкхерашка лув.\nУкхаза шийла я – дег1 агаш,\nц1ока мо – чхараш т1ара 1ов.\nБерзанна а баьхе хьай когаш,\nхьо маьлхе 1овна* т1а 1охов.\nЯг1а хьо хина б1арахьежаш,\nхи чу эг хьа тоам бола сурт.\nЦхьан оаг1арахьа малх ба къежаш,\nвокхазахьа – къедаш – к1ай бутт.\nСедкъа ба хьо, Сахула седкъа.\nАз бистаб, хьабийллаб хьа никъ.\nЛаьтта ди хулийтар хьо я-кха,\nхьо я-кха дунен аьрда ни1...\nХьа кер мо герга я ворх1 сигле,\nВорх1 лаьтта тхона тара да.\nВорх1 лоам т1ехьашка я хьа къайле.\nИз ца ховш 1илма дацаргда.\nМичара хьабоаг1а хьа кхоллам?\nМичара долалу хьа духь*?\nХьа са дар хьалхаг1а? е – 1алам?\nМала вергва дейза хьа дух*!\nХи чу эг хьа тоам бола сурт...\nХьа 1омахка дошо мос хьешаша?\nталг1еша техай дошо сунт*, -\nсела1ад хьалкхийттад сигала...\nСа марх1акхийттаб зизай ц1ов.\nХ1анз со се ва Села е Гела!\n1ел-Малхамел дар сона хов!\n* оагилгаш – кладовочка, чуланчик\n* т1уна – сырой, влажный\n* воачабеш – лесные духи\n* 1ов – 1.крупа, пшена; 2.икра (рыбная); 3.мох\n* духь – начало, исток\n* дух – 1.суть, истина, источник; 2.основа, корень, подол\n* сунт - дамбы\nЕр я, йоах, хьа даьша\nфу доладаь юрт...\nмаьлха дошув лутт.\nТовнаш* мо да лоамаш.\nСийна 1енаш* ухк.\nсанна – лоамий мохк.\nДукха латт вай хьежаш:\nб1аргаш хозлех хьег.\nХьа к1ажараш хьешаш,\nмела мухилг хьекх.\nК1ала да 1одода,\nингали мо, хий.\nЦу чу къедаш куст да,\nцунна т1атул кий, -\nхьо я из са езар,\nхикуст да из хьа...\nПхьуйре. Малх чубизар.\nХьулаялар пхьа* –\nхьа даьй баьха овла,\nхьа даьй тийкъа юрт...\nсанна бола бутт.\nТоти хиннай тхьовра\nцун даьли е ц1у...\nХьо я бетта тара.\nТоти я хьа ц1и.\nши му1 йола кур*?\nЙистхилац хьо, д1атулл.\nБ1арлаг1а* – хьа сурт!\nЧ1ожа* яйга къахь улл.\n•\tТоти – богиня луны в ингушской мифологии\n•\tтов – 1.головешка, угли; 2.положение альчика хребтиком вверх; 3.отава\n•\t1и – 1.тень; 2.пар\n•\tпхьа – 1.кровная месть; 2.село (уст.)\n•\tкур – 1.дуга (часть упряжки); 2.лобная часть животного вместе с рогами; 3.квартал (уст.)\n•\tмур – прогнившая древесина\n•\tб1арлаг1а – призрак\n•\tч1ож - ущелье\nМаьтлоам – даьлий 1арш*.\nБийса. Морхий т1арш.\nХьаг1ар* чу вай ухк,\nхьаг1ар чу а – дохк.\nнаб кхетац сона.\nТар енай хьона.\nмичай со 1а оал,\nйоаг1а хьа керта\nХьа бордаш аз лех.\nД1айха да бордаш.\n1и морц, хьацар тох.\nФо ях аз хьона.\nбага фо теха,\nбаь бола даьлий...\nхьаг1ар чу кхоанна,\nТара хургва из\nвай мехка, вайна.\n•\t1арш – поднебесье\n•\tпещера, грот\nБ1аьстан юхье язъяь стихаш\nДатташта* зиза техад:\nк1ай я гаьнаш –\nСийрда я уж, морх санна,\nц1ена - лоа мо...\nКхувшбоаг1а мехкарий ба\nБага фо е мух теха,\nбаьб, йоах (баь хила а мег).\nШи ц1и я уж? Цхьа дош да?\nМалх да ма1ан?\nДаьлий хиннаб се-борша*\nГурахьа е 1ай ла уж,\nУж дийнбераш ба цар\nнешаш е истий.\nМарха къоабала хиллда –\nмалх – къоабала...\nСомадаха тхо, дийнде\nОарцаг1а йола тхона,\nтха сту – Истар –\nИсида (истий Нана,\nуст-шу) – Иштар*! –\n(Барче яг1а, Астарта,\nц1еча буне*!) –\nАстара* т1а – оахам т1а\nоахам т1а – истинга* т1а –\nдошо фета! –\nЗ1ирг* хецийта фийгага,\nмаьлха з1и мо\n(фуала боаккхаргба из\nаьхкий з1имо*)! –\n...Х1ай, Зимали, Зимали*,\nБебийталахь тха сула,\nБожаолг, балаж, бапи,\nмехкарий къонгий – даьлий\nАдамашка а кхоач уж -\nтой-толакх* деш; дув буаш\nе да вуаш...\nДа ва даьра е даьла\n(вай – цун кечал*) –\nц1ена болча мехкарий\nкер чу керчар –\nшун юхь е б1аьстий\nВай мотт мел ба я цун ц1и,\nцун ц1ий – чхьаг1ар*! –\nЦун ц1ай (вай мата*) – хьаг1ар –\nлоаман хар – кер.\nЦун дунен т1ара амат* –\nЧ1агарг хила а тоам ба\nе к1ай кхокха.\nКъоракхокха къора бац,\nкъора да аькха,\nвешта аьлча, кхуврч, села -\nЙо1 я массе а волча\n...Дийна ва хьа во1-м, Марем*.\n1оажала хьарак дац ж1арг,\nвахара – да...\nБ1аьсти я, зазаяьнна,\nсув мо, йоаг1аш.\n•\tдатта – рябина\n•\tсе-борша – 1.се – женский(самка); 2.борша – мужской (самец)\n•\tКибела – (великая мать богов), богиня восточного происхождения\n•\tИстар-Исида-Иштар – богиня, покровительница женщин, ее культ, очевидно, связан с Изидой – древнеегипетской богиней плодородия и волшебства\n•\tц1е буне – прекрасная природа\n•\tастар – земля\n•\tистинг – войлок (цветной), войлочный ковер\n•\tз1ирг – росток\n•\tз1им – приспособление для молотьбы зерна\n•\tЗимали – одно из божеств ингушского пантеона\n•\tсула, божа, бала – название злаковых культур\n•\tбожоалг, балаж, бапи, далма, доалда – кушанья, приготовленные из злаков\n•\tтой – пир, празднество\n•\tкечал – 1.материал (строительный); 2.инструмент\n•\tчхьаг1ар – вино\n•\tмата – родина\n•\tамат – облик\n•\tкер – 1.разновидность пещеры; 2. Ястреб\n•\tМарем – святая дева Мария\nСа гала, са хара, са цоб* –\nса къаьна уст к1аьдбеннабоаб –\nнух хьекхадеш улл, тхьайсаб мотт,\nдистматах 1оулл йиткъа шод...\nМел дукха дукъ* даьд 1а, са уст!\nЗ1ар мо ба хьо: юаенна, коаст*\nсанна я фоарт, ц1ог деннад муст...\nБехк бац хьо к1аьдбелар, са уст.\nДика мул бенаб вай шинне.\nБар-барайтта мур* яьккхай вай\nукх лаьтта: хоза дар дуне...\nДаьхе хинна 1ацар вай ц1ай.\nВайна ца довзаш мехкаш дац.\nВайна уж хийра хиннадац.\nВай даьхад цигашка*, даьжад,\nвай дийзад цигашка, доал даьд...\nВай кара я 1уйре, сайре.\nВай кура т1а латтар Лаьтта.\nВай ц1ераш яр 1ура, Сара.\nВай куст-куц дар малхи бутти.\nВайна текъар аьлий, сувнаш,\nпаччахьаш, зиракаш, ц1увнаш:\nдоадеш хетона адамаш,\nц1елашка дора хоастамаш...\nВай лоадам лелабеш дар халкъ,\nвай ло1амца хьувкъар цун хьакъ...\nВай хулийтар денош, бийсаш,\nкхолламаца мел дола бесаш...\n1ела кхоачар вай з1анараш –\nлир телаш наьха гомашта:\nлетаеш цар б1аргац1ераш,\nса чудолийташ голашта...\nЛохе, Лакхе, Юкъе мел дар\nвай пурамийца лелаш дар...\n...Дагададцар вайна, массехк\nэзар шу даьлча, воаш цхьа наьхк\nмара хургдоацалга алхха...\nДицдаьд х1анз халкъаша, хьалха\nвайна шоаш сужд даьлга, вай куст...\n-\tХьалг1атта, болале, са уст!\n•\tгала, хара, цоб – бык (устар)\n•\tмур – прогнившая дисциплина\n•\tцигашка - там\nЮха ма саца, к1аьд ма ле.\nЛоаман бухь* баккха.\nХала да дехках чакхвала.\nХала да морхел лакхвала.\nБ1огора ух 1очухьажача,\nдог во хул. Х1аьта а –\nЛоаман бухь баккха.\nКъайлаваргва хьо нахах,\nде доацаш вовргва.\nВовзачар, везачар вицвергва.\nДалла мара хозаргъяц\nлувкхера хинна хьа оаз.\nЦхьоал йоссаргья хьога.\nХала я урхе. Х1аьта а\nураг1а боаца никъ\nвахара никъ бац.\nЮха ма саца, к1аь ма ле.\nДалла мара ца дайнар\nгургда хьона лакхе.\nДалла мара ца хайнар\nховргда хьона лакхе.\nДаьла мара ца кхийнначох\nкхувргда хьа дог-са.\nЛоам хила, лакхале хила.\nДаьлаца д1аэ... Т1аккха,\nДаьла воссача хана\nлаьтта а вессе,\nловзаш доахкача берашца,\nбер хиле, ловза.\n* бухь – верх, вершина, конец\nСо г1алг1а ва.\nСа гаргала гаргара дай -\nмехкара мехкарий-ноаной -\nДукха мехкаш дайзад сона,\nдукха лаьтташ хьийсад аз\nГ1алг1айче - Эса-ч1ожа кхачалехьа,\nйовзалехьа Г1инбухен Кавказ:\nУж еррига йистеш - са дега йистош -\nса уйлан галахьуокхаре -\nса халкъа вахара наькъо лусташ*\nшим* къовлабенна шинар*\nсанна йола Шинар -\nЙовз хьалдий Ура\nхиннав со цига.\nЦа кхеташ, ца кхоачаш моттиг яц:\nГ1ирма аре - Галгари,\nЕвразе мел долча къамашца\nЕвразе мел долча къамех\nТайп-тайпарча бесай села1ад,\nбес-бессарача зизай ц1ов*, -\nса з1амига турпала халкъ,\nдунен т1а ма хоза тов!\nДикаг1а мел йола оамалаш\nхозаг1а мел дола г1улакхаш\nХьо тара да\nкхыча къамашта, са халкъ, хьай хьашташца*.\nХьа вошал да\nдунен т1а мел даьхача е дахача халкъашца.\nПалеолита, мезолита ханашкара хьабоаг1а\nхьа ира, шира мотт.\nФилантроп хиннавац, синантроп хиннав\nхьа сийлахьа Пхьармат!\nАз доккхал ду\nсе г1алг1а волаш.\nсай даьй мата йолаш.\nсай наьна мотт болаш.\nЛаьтта мел долча метташца\nбувзабенна ба са мотт.\nЛаьтта мел долча мехкашца\nхоттабенна ба са мохк.\nЦхьаъ да лаьтта.\nЦхьаъ да халкъ.\nЦхьан Дешах-Уйлах хьахиннад\nАйлама мел дола метташ.\nХалкъаш, метташ - вежарий,\nмехкаш, лаьтташ - лоалахой.\nмашар бац Лаьтта.\nМиллионаш шераш хьалха\nшин кога т1а эттача маймало\nхьалъийцача моакхазача кхерах\nкхераме герз хиннад х1анз...\nГерз да приматах саг ваьр...\nГерз да сагах... йокъ* ергъяр,\nнагахь вай кхетам\nд1ахо йодача хана\nсома ца боале,\nкъахетаме ца хуле...\nдийкъача доккхача дунен т1а\nюкъара ди хинна д1аэттаб\nт1ом хьарах бола кхерам.\nТ1ема чу латт адамаш.\nМассе а миноте,\nса ца хьегаш, къахьегаш,\nцар кулгашца хьа мел дер\nт1ема еча кийчено д1адуъ...\nТ1ом - Ваал, Молох, Марс!..\nшоай синош кхухь цунна наха...\nБутув* шан замалахьа -\nд1унгала г1ора мураг1а*\nбаьдеча хьаг1ар чу ше 1омаяьча оамалех\nБетта т1а кхаьчача саго...\nБакъда, вай хана\nвалар да, х1алакхилар -\nХ1омо Х1абилис мара ца хилар,\nДицде йиш яц саго\nше саг хила г1ийрталга.\nКизгаь чу санна,\nисторе чу хьежаш\nхила веза из тахан.\nТ1аккха мара ховргдац,\nц1ена кхоане хьакхолла.\nвай Лаьтта - планета\nЦ1еча Жайна т1а\nд1аязде деза ха.\nг1алг1ай мотт лебеш,\nваха безам ба са\nдуне мел латт -\nабаде* ди далцца.\n* моакхаза - кремневый\n* луста - мотаться\n* шим - вымя\n* шинар - телка (в возрасте до 2-х лет), нетель\n* ц1ов - сноп\n* хьашт - нужда, потребность\n* йокъ - зола, пепел\n* синел - жертва, жертваприношение\n* боара - поминки\n* бутув - плотный\n* мура - гнилой\n* абаде ди - судный день\nТийрк да увг1ар?\nДи да къувкъар?\nХьалхьеж со, 1охьеж.\nХий терко Тирко.\nБер терко нанас.\nДош терко аз.\nТийрк ала ховш. Тийрк даккха ховш\nхила везар со. Вай лоамий илли да\nЙист х1ана хилац хьо?\nде соца къамаьл -\nсо кхетаргва хьох.\nХьашт дий - лайчоалпашца,\nСо-м атта кхет.\nБезамо хьийха ва со.\nСо теш Даьлах,\nбакъда, са ди\nса даьй мохк ба.\nСо теш лоамех,\nсо теш шовдех,\nсо беш баьцех,\nсо теш гаьнех,\nсо теш михах,\nсо теш малхех,\nсо теш мехках,\nсо теш меттах.\nАз нигат ду\nсай мотт цхьаъ бе,\nсай мохк бакъбе.\nДунен т1а вахаш\nайса мел йоаккха ха\nсай халкъа хетае.\nСа мохк, укх пхийтта шера,\nсе сакхетаме хилча хане,\nхьох къаьста волаш а,\nхьоца цхьана волаш а,\nдийнахьа а бус а, хьо дагабоалаш,\nайса мел яздаьча иллех бола маьл\nэггара хьалха хьона лу аз,\nт1аккха хьа лоалахошта лу,\nт1аккха - дерригача дененна.\nЛиреи совг1атеи велахь со,\nмулкахи даржахи лакхвелахь со,\nгешт делахь сона,\nНиз балахь - ч1оаг1а хила,\nса далахь - майра хила,\nц1ий далахь - ц1ена хила.\nХьай ц1ерах ма ваккхалахь,\nхьай уйлах ма ваккхалахь,\nхьай чуртах ма ваккхалахь.\nХьо бахьан вах со,\nхьо бахьан лел со,\nхьо бахьан лергва.\nСахьатах дола баллада\nдиийна хилац мотташ.\nденна хилац мотташ.\nсахьат мара дац мотташ.\n1ай дар из.\nКхойтта шу Сибарег1а а даьккха,\nх1анз-х1анз воай Нана-Кавказ\nгургья вайна, хеташ.\nТ1аккха, ц1аьхха, лом эккхаш мо,\nц1ог1а даьлар цхьаннега:\n"Лоамаш! Хьажал, нах! Лоамаш!\nВай лаьтта да йода ц1ермашен х1анз!"\nБераш мо, г1адбахар къонахий, -\nХ1аьта цар бераш\nмаьлхара дар, къоаной мо...\nшоай даьй г1адбахар, -\n"Нах! - аьлар цхьан воккхача саго, -\nшоашка долчо, фуннаг1а дале а,\nвай мехкара х1ама сердалга даккха.\nБ1аргабайта цунна вай сиглен малх! -\nт1аккха, баргашкара хиш д1а а даь. -\n"Хоастам хьона, тха мохк! Хоастам!" - аьнна,\nкисара лаьтта хьалдаьккхар цо,\nлаьтта - молха санна - шод баь,\nк1айча кисена юкъе доалла.\nНах кисашка кхувда баьла.\nЦхьане хьалдаьккхар тепча инза,\nвокхо - чокхе буста,\nкхоаллаг1чо моакхаза кхерилг.\n"Аьъ! - иккхар са даьвешийга, -\nСахьат ма дарий сога! Сахьат! -\nлоацавенна лаьттавар из х1анзалца. -\nЯ, везан Дала я1! Лелаш ма дий ер!-\nбос а баха, кхайкар из. -\nЛелаш! Хьажал, нах! Лелаш!"\n"Сахьат-м дилла а хул лелаш", -\nаьлар цхьанне, бегаш беш мо.\n"Хилац даьра дилла-м! - йоахар са даьвошас. -\nВай мехках даьхача дийнахьа денца\nсаца лаьттад ер..."\nСона ховр, сай даьвоша бакъ лувлга.\nСона дукхаза а хезадар, цо дувцаш,\nдолалац ший сахьат, яхаш.\nБакъда, цо боча леладора из -\nмехкара х1ама доландаь -\nмоцалла ше к1алвисача хана а.\nЦудухь вар из сел корзаг1ваьнна х1анз.\n"Сахьат лел! Сахьат лел! - йоахар цо. -\nКхойтта шера ца лийнна сахьат!\nХьажал, нах! Хьажал!\nХ1анзза доладеннар ер!"\n"Сенах тамаш ю 1а, ва з1амига саг!\nШий даьй мехка кхаьчад из х1анз, -\nаьлар цхьан, лоамаш мо, къаьнна,\nйоаккха к1ай модж йолаш волча къоаночо. -\nШий лаьтта кхаьчад!..\nХоастам хьона, тха мохк! Хоастам!"\nкхойтта шера новкъа ена ц1ермашен...\nТ1аккха хайр сона,\nсахьат дийна хулга.\nсахьат ценна хулга.\nсахьат хинна ца 1алга.\nХьерак1ийг санна йола Г1алгайче,\nХьона т1а ца отташ фу дисад!\nК1езига хеташ йоассаяр хьа че –\nукхаза х1анз рельсаш йохкаш латт.\nХьанна? Сенна? Мича вугаш я уж?\nДохадаьд Келера кашамаш.\nДохаргда кхы а! Никъ мел ба хьагуш\nЯ «Камацой» ира батамаш.\nЧулехкай мехка японций «кераш»\n(вай техника Лоам – керза: шира).\nсанна шовзткъеи диълаг1ча шера.\nЧухьалхаб т1еххьа исторе хуллаш,\nмуръенна т1ехкаш цар фега йоах.\nмукхдиаь г1аг1а мо я цар уйлаш.\nкъарлуш, къаьрадар фаьра да, йоах.\nЛеймение Озигаи юкъе\nбетонах бутув г1оташ еш боахк:\n-\tКхачан программа д1ахьоча даькъе\nдакъа лоацаш ба вай лоаман мохк!\nДукха дайнад хьона, са Г1алг1айче!\n1а ца озаш 1азап лаьтта дац.\nБакъда, цхьанна а шера ткъоалаг1ча\nб1аьшере санна хьо ейхаяц.\nСибарег1а бахийтаб хьа дезал.\nЦар фу цига лергда, аьнна, хет.\nБар-барайттаза дийкъад хьа доазув –\nцхьаккха висавацца кхоачаш ц1етт.\nЧудийттад тховнаш элгаций, ердий,\nц1ераш етташ доагадаьд декъий\nкашамашка… Шоай хурдаь хьо хурдий –\nяккха, йоае г1ийртаб моастаг1ий.\nДуне мел латт ше даьхача мехках\nДаьккхар тийшача балхаца халкъ.\n(Г1оазота бараш шоай лаьтта ахка\nбисар). Маьрешка кхаьчар цун хьакъ.\nКхойтта шера, чхьаг1алкхаш а ц1увзаш,\nБаьсса лаьттар хьо, са лоамий мохк…\nШоаш даьчох в1алла эхь-бехк ца хеташ –\nукхаза х1анз рельсаш яхка боахк.\nРежиссер, исследовательница творчества ингушского поэта и художника Али Хашагульгова, которому на этой неделе исполнилось бы 76 лет, Хава Хазбиева рассказала “Фортанге”, почему важно посмотреть ее фильм о Хашагульгове и в чем сложность изучения его наследия\nХ1ирий Агкацеви Г1алг1ай Алмацеви\nВай лаьтташ хьадала дезаш хиннад, йоах,\nвай юрташ хьа ца луш йисай, ма дувц,\nАгкацевс х1ирашка даьча амарах:\n"Г1алг1аш шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.\nТ1акха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной\nАгкацев ваг1ача ингале коана1арга:\n"Ва тха тхов т1акхета хьона, ва х1ирий паччахь!\nМукъабалийта тха мохк хьай нахах!" - аьнна.\n"Шо ма го са б1арга, шо ма хаза са лерга, -\nоалаш ле ваьлар, йоах, х1ире г1алг1ашка, -\nШоай паччахь-да волаш деций шо, г1алг1ай!\nТ1аккха бахар, ма йоах, г1алг1ай къаьна къоаной\nАлмацев ваг1ача ингале коана1арга:\n"Ва воацаш валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!\nХьабаккха вай мохк х1ирашкара!" - аьнна.\n"Со ма го шун б1арга, со ма хаза шун лерга, -\nоалаш ле ваьлар, йоах, г1алг1а г1алг1ашка. -\nШо сенна дехкад со вахача коа т1а?\nСа кара х1ама мичад сай истол мара."\nЮха а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:\n"Ва винза валар хьо, ва г1алг1ай паччахь!\nЧудаха ц1а мичад тха, - аьнна, -\nЮха а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:\n"Шо сенна дехкад со вахача коа т1а?\nБалхах вохорг ма вий со, шо даьхкалга хой.\nЧинах лохверг ма вий со, оаш яхар дой.\nКхозалаг1а дийхар, йоах, г1алг1ай къоаноша:\n"Ва венна вила хьо, ва г1алг1ай паччахь!\nЦ1и ювза кхуврч болаш мичад тхо, - аьнна, -\nКхозалаг1а аьлар, йоах, г1алг1ай паччахьо:\n"Шо сенна даьхкад со вахача коа т1а?\nДезал кхаба безаш ма вий со, - аьнна, -\nПенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.\n"Г1алг1ай шоай ц1еношка чу ма бита." - аьнна.\nВай лаьтташ хьадаха дезаш хиннад, йоах,\nвай юрташ хьа ца йоахаш йисай, ма дувц,\nАлмацевс г1алг1ашка даьча мукъарлох:\n"Пенсе ваха везаш ма вий со." - аьнна.\nВай лаьтташ хьадаха дезаш да, вайнах,\nвай юрташ вай хила езаш я, вайнах,\nАгкацев вай мехках воале а.\nАлмацев ший пенсех воале а!\nБалхах дола илли\n- Болх бе, болх бе, болх бе,\nболх ца бер суд яь 1охьоргва...\n- Бергбар - баларе-м - даа дезаций?\nБергбар - баларе-м - дувха дезаций?\nТ1ой-Юрта болх бац, Долакх-Юрта болх бац,\nНаьсаре болх бац, Вокзале болх бац...\n- Т1ой-Юрта болх хилча, Долакх-Юрта болх хилча,\nНаьсаре болх хилача, Вокзале болх хилча -\nх1ирашта балхаш де лай безаций?\nХ1ирашта 1унал де 1уй безаций?\nЕзткъа машен массе а 1уйранна\nБуро т1а хьалйода г1алг1ай ийце,\nезткъа машен массе а сайранна\nБуро т1ара ц1айоаг1а г1алг1ай боалош.\n- Бергбар - баларе-м - чуваха ц1а дезаций?\nБергбар - баларе-м - 1овижа мотт безаций?\nЯндаре болх бац, Сурхот1а болх бац,\n1аьлий-Юрта болх бац, Аьлтий-Юрта болх бац...\n- Яндаре болх хилча, Аьлтий-Юрта болх хилча,\nСурхот1а болх хилча, 1аьлий-Юрта болх хилча -\nх1ирашта боацабе кхалнах безаций?\nХ1ирашта бовха ма1а нах безаций?\n- Бергбар - баларе-м- ваха везаций?\nБергбар - баларе-м - лела везаций?\nБерригача г1алг1ай мохка болх бац,\nдерригача г1алг1ай халкъа болх бац...\n- Берригача г1алг1ай мехка болх хилча,\nдерригача г1алг1ай халкъа болх хилча -\nх1ирий мохк хьано тоабергба?\nХ1ирий халкъ хьано кхоабаргда?\nМохк мукъабалара ц1ей\nЭзараш шераш дар, са мохк,\nса нах хьа даькъа т1а баха:\nхьа лаьтташ оахаш,\nхьа цонаш хьекхаш,\nхьа иллеш доахаш,\nхьа говраш хехкаш.\n(Туркий мехка дах тхо х1анз,\nТуркий мехка лел, -\nхьо мукъабаьннаб, са мохк,\nхьай нахах! -\nФевраль бетта ц1ей да\nхьа лоамаш дезаш,\nхьа шовдаш мелаш,\nхьа хьунаш техкаш,\nхьа ордаш оардаш.\n(Сибарег1а дах тхо х1анз,\nСибарег1а лел, -\nса нах хьа даькъа т1а баха....\nбах х1анз хьа юрташка.\nлел х1анз хьа хьунашка.\nоах х1анз тха лаьтташ.\nохк х1анз тха лоамаш.)\nКховра* мо йолча\nч1уг етташ йода\nЧаккхе яц наькъа.\nБеза ба мухь а.\nСаг вац д1ахаза\nц1ог1а а мухь а.\n1и морц*, кхакхйийрза*, -\nфо дац садаккха.\nДега чу санна,\nцхьоал я гобаьккха.\nБогапхьид я ха.\nБолам* ба уне*.\nсанна да дуне.\nКховра мо йолча\nМичай хьо, мичай,\n* Кховра - не нашла в словаре значение\n* Г1омара аре - пустыня\n* Ковра - не нашла\n* Марца (морц, марцад) - палить, обжигать\n* Кхакхйийрза - не нашла\n* Болам - движение, темп в работе\n* Уне - хронически больной\n* Йилбаз - черт, бес, сатана\n* Анайисте - может быть от слова "Анаюх" - 1.горизонт (восточный); 2.на заре\n* Даькъасте - не нашла (может от слова "Даькъала"?)\nДунен т1а моттиг яц\nтхо, г1алг1ай, ца кхоачаш,\nлаьттан т1а ч1егилг яц\nтха, г1алг1ай, т1ехк йоацаш, -\nКазахстане дах тхо,\nСибарег1а ма дах,\nтхо Г1алг1айче, ванаг1!\nМа хила сов къаьра*,\nма дувца сел харцдар, -\nтхогахьа ва Даьла,\nтхогахьа да бакъдар!\nДехац оаха доацар,\nоаха ех тхоай Даьхе -\nдаьтт1а дог мо йола\nДукха шераш хьалха\nдаьча мехках даьха,\nлелаш да тхо пана*,\nДейнад тхона 1аьржа,\nлейнад оаха къе 1анз*.\nДиъ даькъа деха дах\nтха з1амига къам х1анз.\nМа хила сов къаьра,\nДехац оаха доацар, -\nМел хьежа деза тхо,\nмел хьега тха деза!\nБезац тхона кхы мохк,\nтхона тхоай мохк беза!\nМа г1ерта тха сабар\nдохаде, ва 1аьдал! -\n1айха даьча вонна\nтхона х1анз 1а жоп лел!\nма дувц сел харцдар, -\n11 май, 1990 шу.\n*къаьра - ложный\n* пана - необитаемый\n* михоударг - ?\n* 1анз - ?\nилли аргда вай -\nдог долчун дог дохош.\nйиш локхаргья вай -\nуйла йолчун уйла д1ахьош.\nВайга воай мехка\nма даха ма йоахий,\nма лела ма йоахий.\nвай дола мехкаш\nвайгара ма даьхад.\nвай долча лаьттах\nвай овлаш ма даьхад.\nАькхо жа1ул* санна,\nдохадаь, лел вай,\nлелхадаь, лел вай.\nМихо г1аьнаш санна,\nлегадаь, дах вай,\nг1овттадаь, лел вай.\nВай яц ма йоахий\nвай наьна Мочкъий-Юрт,\nвай герга Буру, -\nвай къаьна Мочкъий-Юрт,\nвай герга Буру,\nвай шира* Буру!\nдог долчун дог айдеш.\nуйла йолчун уйла хьоаеш.\nВоай я, аргда вай,\nвай шира Буру!\nвоай да, аргда вай.\nвай долча лаьтта\nвоаш дахаргда вай.\nдог долчун дог г1оттош.\nуйла йолчун уйла лотош.\nвоай сийна юрташ!\nвоай сийрда ц1енош!\nвоай хоза мохк -\nДала аьнна дале!\nвоай г1оза мохк,\n* Жа1у - чабан\n* Шира - старый, древний\nВай мотт-м дийна ба, -\nВай мохк-м болаш ба, -\nИз Буру вай еций, -\nВай пачхье хургъеций, -\nЦхьа цхьоаг1о хургья я вай, -\nЦхьа ч1оаг1о хургья вай, -\nКъаман барт вай хургба, -\nКъаман яхь вай хургья, -\nВай къам-м долаш да, -\nВай мохк-м вай хургба, -\n* Х1ара строфана т1ехьа барх1азза "ла-иллах1-илла-лах1!" доаладе деза.\nАга т1ара илли\nТхьовса, са к1аьнк, тхьовса.\nТхьайсаб хьона вай етт.\nТхьайсаб хьона вай пхьу*.\nТхьовса, к1аьнк са, тхьовса.\nТхьайсай хьона вай г1аж.\nТхьайса хьона вай вир.\nТхьайсаб хьона вай мохк.\nТхьайсаб хьона вай нах.\nХьалкхийча - слесарь хургва хьо\nНаьсаре йиллача заводе...\nХьалкхийча - салте хургва хьо\nГермане латтача эскаре...\nХьалкхийча - завсклад хургва хьо\nМангышлаке е Якуте...\n* пхьу - пес, кобель\nСа во1, хьо-м тара ва сона.\nТара ва хьай нанна. Тара ва\nхьай даьшта. Тара ва хьай къонгошта.\nТара вай хьай мехка:\nлоамашта, шовдашта, иллешта, ашарашта,\nоазарашта*, оалхазарашта, оакхарашта, оахамашта*.\nХьо х1анз а з1амига ва. Цхьа шу, ши шу,\nкхо шу мара\nхургдац хьо ваь. Цхьа ди, ши ди, кхо ди мара\nца хила а мег. Хац сона хьо маца ваьв:\nселхан ваьв, тахан ваьв, кхоана ваьв...\nЦу хана со ц1аг1а вацар, мехка вацар,\nЦу хана со, хьо вича хьа нанас хьона доахаргдола\nилли яздеш ваг1ар, ага т1ара илли.\nХацар сона хьо ваьлга, хацар хьо вергволга.\n(Сона цхьаккха а х1ама хац,\nсона цхьаккха а х1ама гыц,\nсона цхьаккха а х1ама хазац, яздеча хана,\nэг1аваьчоа мо мара, тувлавенначоа мо мара...\n1а ма язделахь воккха хилча -\nдог доацаш хургва хьо.)\nХьа нанна-м ховр, хьа нанна-м гора,\nхьа нанна-м хозар...\nНаьна дог бочаг1а да, наьна б1арг сийрдаг1а ба,\nнаьна лерг сомаг1а да.\nСий делахь цун, ларх1алахь из, езалахь из.\nХьа даьна а езаргья из, хьона езаш хилча.\nМалав хой хьона хьай да? Хаций?\nЦунна шийна а хац ше малав.\nЦ1и йолаш вац из, г1ала йолаш вац из,\nмохк болаш вац из, мотт болаш вац из...\nХьо мара х1ама дац хьа даь-м, хьо мара...\nХургвола хьо, хила мега хьо, винза вола хьо.\nИштта динза хул гурахьа е 1ай зиза, оалхазар.\nИштта йинза хул массе а хана уйла, мукъле.\nНана эш шедолчоа. Нана йоацаш х1ама хилац.\nХьа а хила еза хьай нана, да хилар-м к1езига да.\nМичара лохаргья вай из? Мичара? Мичара?\nВешта, хьа-м да а вий-хьог1...\nВац... нана а яц... хье а вац...\nХьахьалхавалал т1аккха, новкъостал дел\nхьай хургволча даьна хьай хургйола нана лаха.\nХьона дикаг1а короргья из, хьо цун кер чу вах...\nИштта кораю лоамашта сигле.\nИштта кораду шовдашта аьли*.\nИштта корабу гаьнашта мух.\nИштта корадаьд сона е илли.\nМа хеталахь, ер ага т1ара да. Дац...\nАга т1ара илли-м х1анз я хьалха да язде.\nАга т1ара илли-м ага хилча мара хургдац,\nхургдац - со хилча мара, хьа нана хилча мара,\nхьо хилча мара.\n* Оазаршта - ?\n* Оахамаш - пашня, пахота\n* Аьли - овраг, пропасть\nНаьсарера йиъ йо1\nОаг1ув а баьккха\nАьхкий кхаьча к1и кха* санна бола\nНаьсарера моажа* мух\nмарх1а а белла,\nший ц1еча ц1астах яь\nк1удалгаш* мо йолча\nВа мичара яьхкар-теш х1анз,\nшоай кепа техача мо йола\nхоза настараш чулечкъаю,\nхьамчах* йича санна йола\nГоама я сона уж!\nШоай ирача ц1огамаш т1а\nура а айтта,\nтекхаргаш доаг1аш санна\nасфальта т1а г1олла,\nуж т1а а ювхаш,\nхи тоатолг санна\nйи1ий настараш яйча...\n1аламо кхеллача бесса\nдита мегаргдацар-теш х1ама?\nСенна дехк б1аьстий\nзизаш т1а каьхата бетташ*?\nИштта латташ хул\nлакхача чхара* т1а\nакха 1аламан дийнат*, -\nв1алла дага а доацаш,\nцхьан хена* т1ехьашка\nгерз 1о а хийца,\nма ц1ена да-кх хьа б1аргаш,\nма хоза да-кх хьа б1аргаш,\nма дика да-кх хьа б1аргаш.\nБерал дагадеха латт со.\nхьал а г1атталехьа, -\nнана т1ехьа кхайкашшехьа даггара,\nсе атаг1а адар.\nХьасташ доахкар цига.\nЦ1ена, хоза, дика\nб1арахьежаш ваг1ар со царна.\n(Цу хана денца -\nкизгах со тешац -\nсай сурт бакъ хьахьокхаш\nх1ама дайнадац сона,\nх1анз хьа б1аргаш мара).\nТ1аккха, 1от1а а виже,\nкхоачаде мо, барташ а доахаш,\nхьа ц1ена, хоза, дика б1аргаш\nмала са йиш хилча!..\n(Са корага уллаш\nк1ай шифона ялара, -\n(Са на1арга уллаш\nпанбархат* далара, -\n(Са ял-ц1аг1а* ухкаш\nц1е к1увсаш далара, -\n(Цар т1а соца ловзаш\nса везара валар, -\nМа хьежал харцахьа,\nУж къона денош,\nвай цхьанна лейза,\nкхы везавенна -\nхий лехаш санна,\nлех аз хьо, хьегаш,\nгаьн т1ара г1аьнаш.\nметта гу г1анаш.\nХоза я, яхаш,\nма дел-хьай доккхал,\nхила баха сийг мо\nйовш хул из хозал.\n*ц1аста - красная медь\n*моажа - оранжевый\n*к1и - пшеничный\n*кха - поле, пашня\n*к1удалг - кувшинчик (чтобы носить воду)\n*настарг - (ност - настаро - настараш) - голень\n*хьамча - резиновый\n*пасаташ - ?\n*бетташ - ботт - конверт (видимо)\n*чхар - стальная порода, глыба\n*дийнат - ?\n*чарахь - охотник\n*хена - (хи - хено- хенаш) - дерево, ствол\n*к1ирвалле - пристально\n*духлохамхо - (дух - истина, лохам- искание. духлохамхо - искатель истины (видимо)\n*панбархат - ?\n*ял-ц1а - ?\nСаг, фу дергдар 1а, хье оалхазар хилча?\nМича хетаргьяр хьона дикаг1а:\nсигала хетаргьяр е лаьтта хетаргъяр?\nМича бергбар 1а б1и?\nГаьн т1еи? Ц1ен т1еи? Баьцийлеи?\nМишта хетаргдар хьона, из бохабича,\nбоагабича, фуаш лочкъадича, к1оригаш йоайича?\nСаг, мишта вахаргвар хьо, хье оалхазар хилча?\nСаг, фу дергдар 1а, хье аькха хилча? Аькха-борз,\nдийнахь а бус а, топаш бе йоахкаш, т1ехьа лелаш\nчарахьаш а болаш...\nМичахьа доахаргдар денош? мичахьа йоахаргъяр\nМишта хетаргдар хьона, гаьнаш т1а, ц1енош т1а, б1оаг1аш т1а:\n"Бертий йоае!" - яхаш, хьалтеха доахкаш каьхаташ\nФц дуаргдар 1а? Фу маргдар 1а? Фу е мала\nСаг, мишта вахаргвар хьо, хье аькха хилча?\nСаг, фу дергдар 1а, хье хьайба хилча? Говр, етт, вир,\nгамаж, устаг1а, уст... Мишта хетаргдар хьона\nхьайна шод етташ,\nг1адж етташ, ветташ, вохкаш, эцаш, лоргаш,\nт1абаг1аш, дукъа* воаллош, г1аба* теха лелош,\nт1аккха - мецбелча - бейначарна синнела* е\nдийначарна хьоалчаг1ана лаьрх1а,\nкогаш дийхка 1о а теха, шалта хьокхаш,\nСаг, мишта вахаргвар хьо, хье хьайба хилча?\nСаг, фу дергдар 1а, хье га хилча?\nСаг, фу дергдар 1а, хье буц хилча?\nСаг, фу дергдар 1а хье хий хилча,\nкхера хилча, чкъара хилча, зунгат хилча?\nСаг, фу дергдар 1а, хьа Саг хилча?\nБокъонца вола Саг, -\nдег1 а долаш, дог долаш, са а долаш,\nкхетам а болаш, хьаькъал а долаш, безам а болаш.\nФу даа деза а ховш, фу мала деза ховш,\nсигле санна, шовда мо, ц1ена а волаш?\nбакъдар мара ца дувцаш, дикадар мара ца дезаш,\nхозадар мара ца леладеш,\nхьаьналдар мара ца деш,\nпаччахьа ца хулаш, лай ца хулаш, маьри* ца хулаш,\nтопаш ца кхувсаш, шалташ ца етташ,\nурсаш ца 1етташ?...\nСаг, мишта вахаргвар хьо, хье Саг хилча?\n*дукъ - 1. ярмо, бремя, гнет, 2.гряда, горный хребет\n*г1аба - кандалы, оковы\n*синел - жертва, жертваприношение\n*маьри - кровник, убийца\nседкъий мо хоза,\nМассехк яьг1ай уж!\nт1а мел дола г1а\n1о а дежа,\nх1ана валац из -\nЕ... вац из?\n*Сийлахьа - славный\n*Хи - 1. дерево, ствол дерева; 2. ложа ружья\n*Поп - чинара, бук, чинаревый орешек\n*Наж - дуб\n*База - 1. ель, сосна; 2. база\n*Алхха - лишь, только\n*Аьлча - ? (может быть сено? "Аьла паркх" - охапка сена)\n*Кот1арг - кустик; к1отар - куст\nХьунаг1а ваг1а со. Сона юххе йижа улл са сесаг,\nкулгаш г1овга* а дахка. Къайла да цун б1аргаш:\nв1ашкаайтта ног1араш 1аьржа н1овцискаш долаш\nТхьайса улл из. Аллийта. Аз уйлаш ергья,\nиз сомаяллалца, хьалг1атталца. Ялх бутт баьннаб\nцо ший кхоачаш барайтта шу а даланза долча дег1а\nзиза дожадаь. Ялх бутт. Кастта, ши-кхо бутт кхы\nцхьа ц1и дукхаг1а хургья вайнаьха мехка...\nФу хьеж-теш цунга? Мала хургва из е мала хургья?\n"Поэт! - дагадох сона ц1аьхха. - Ай, - оал аз т1аккха. -\nПоэт хуле-м барайтта шу даьлча денца\nбарайтта топ латтарг ма йий цун наькха т1а\nбарайтта аькх леларгва т1ехьа, цо фу оал хьежаш,\nбарайтта набахте хургъя из чувоаллаве хьалъеш...\nПоэт эшац. Бараш а сов ба. Поэташ баха кхеллабац.\nХ1аьта сона сай бер дахар деза, шовда санна,\nб1аь шера, эзар шера!.. Деза - т1ехьений т1ехьенаш а\nсайна тара хилар... Фуннаг1а даь а моллаг1а даь а,\nшийна тара дола х1ама кхолла венав саг лаьтта,\nвенав - ираз долаш ваха... Кулг дулл аз сесага\nт1аккха книжка хьаделл... "...Чтобы больше никто не\nО свободе, о хлебе, о розе, о солнце..."*\n...Хьунаг1а ваг1а со. Фу дагадоаллаш, сен уйла еш\nяг1а е лела хургья-те укх сахьата, укх минота, -\nе муг1араш аз яздеш, - са сесаг хургйола йо1?\n*Хикмета дешаш (автора белгало)\n* Г1овге - изголовье\nСо аькх* ва. Мехка мел даха адам довз сона.\nХов цар вахар-лелар, бувшар-г1овттар, уйлаш,\nСона гург мичад аьле х1ама ма делаш,\nсона хозарг мичад аьле дош ма алалаш,\nбезткъеи ткъеста б1арг ба са, дезткъеи ткъеста\nлерг да са.\nХьажал, со чувахача ц1еношка, -\nда вехка ийца да шоана ераш.\nХьажал са коа латтача машенага, -\nнана ехка ийца я шоана ер.\nШоаш аз дохкаргдац мотта шоана т1аккха!\nХ1а! хьанаьхк, со аькх вахарах ваьлар хьона хьо\nХ1а! хьанаьхк, со аькх вахарах ваг1а хьона хьа воша\nФуд х1аьта! Иштта ба са болх, - ба - аькх ахар...\nСо турпал лоарх1, ц1и йолаш ва, йиш* йолаш ва.\nШий зама яххар деш хила веза саг-м...\nВешта, х1анз-м наггахь мара нийслац\nаькх ахар во да оалаш 1овдал...\nТоалуш боаг1а нах-м т1ехь-т1ехьаг1а!\nКхеташ латт уж - аькх\nшоашта а мехка а эшаш саг волга...\n1иса-пайхамар мишта хиннав сенах ховргдар\nаз Пилатага яздаь каьхат дисадецаре:\n"Маьлхара б1аргаш а долаш, г1ийла саг вар из,\nбаламашта 1от1аотташ, юккъе да ж1ака даьккха,\nбора* корта а болаш..."\nЕсенин мича лийннав сенах ховргдар шоана,\nаз участке язъяь отчет йисаецаре:\n"N-квартирера араваьлча трамвай т1а хайр из,\nт1аккха, фунаьхк даьча остановке т1ера 1о а ваьнна,\nманаьхк даьча сахьата цхьан кхалсагаца чувера."\nСо-м эшаш саг ва шоана, нах... Шоана хой. Шо\nМа кхера сох! Ма къехка*! Юстара ма дувла!\nШо кхере а, ца кхере а, юстара дувле а, ца дувле а,\nаз сай безам хиннча хана,\nб1арг ног1ар ца тохаш, шин шаьх* дохкаргда шо!\n*аькх - доносчик, осведомитель\n*йиш - 1. песня, мелодия, напев; 2. возможность\n*бора - бурый\n*къехка - избегать\nХьо тайп-тайпара хестабу, са мохк.\nНагахьа поэт вац Г1алг1айче,\nцкъа хьалхаг1а "Даьхе" е "Даьймохк", аьнна, корта а язбаь,\nт1аккха, "доги коги", "дохки мохки" яхача рифмашца\nцунна к1ала ткъий* миссел д1аьха дег1 ца деш...\nИз стих лоарх1. "Сердалос" кхо сом лу цунах.\nХ1аьта кхаь сомах, хьайна ма хой хьона,\nб1аргах 1ооллабенна улла хи т1адам мо йола\nмосковски къаракъа шуша йоаг1а.\nПелаш 1одотт. "Дернем!" - аьле, д1амол уж.\nТ1аккха х1аране цхьацца анекдот дувц.\nТ1аккха, чубахе, бутт хьалхаг1а, шу хьалхаг1а санна,\n"Даьхе", "Даьй мохк" аьле, корта а язбий,\nцунна к1ала ткъий миссел д1аьха дег1 язде ховш.\nСона еза хьо, Даьхе!\nХьо бахьан доаг са дог!\nЛел со хьа маьлхе,\nЛувзаш атта ког.\nСона беза хьо, Даьймохк!\nД1адаьннад хьона т1ера дохк,\nХьо бахьан д1алургда аз дог!\nФу хургда хьа маьхе!\nХьоца лувз аз ког.\nУкхаза Лермонтов лийннандаь!\nД1адаьннад т1ера дохк.\nИраз долаш бахьандаь.\nСона еза хьо, Даьхе,\nЖа1улаш* 1а кхоабандаь!\nКхыча мехкашца янна яхье,\nХьо тайп-тайпара еза, са Даьхе...\nАз а ала хьога т1аккха, "сона еза хьо", аьле?\nМа алеи? Мегаьд... Наьнага а аьннадац аз-м из...\nЦул совг1а, сона дика хов е стихотворени\n"Сердало" т1а араяргйоацалга.\n* Ткъий - ?\n* Жа1ул - отара (овец)\n* Мехкадаьтта - нефть\n(Хьо яь 18 шу дузаш)\nлаьтта марх1а а делла,\nузамаш деш, бартала улл\nяхка езъенна 1уйре.\nХьанца лийннай из?\nХьанца безама бийса хьийгай цо?\nСелхан д1аяхача сайренцеи?\nХов сона, укх сахьате -\n6 сахьати 5 миноти яьлча, -\nчкъорд* г1оттаргда цун дега чура, -\nмалх бергба цо.\nСиглено эцаргба из хьал\nцунга моаршал хатта\nэггара хьалха лоамаш а долаш...\nМоаршал хьона, малх!\nдекагда хьунашка оалхазараш.\nтеркаргда босешка* зизаш.\nМа-алхха! Ма-алхха! Ма-алхха!\nАлхха* цхьан поэто мара аргдац:\nМалха ехк хьокхаш йоалл сигле,\nший сийнача кара 1о а хоабаь.\nДошо к1ажараш хьерч са дег1ах.\nЛаьла ц1аста мел са дего.\nБезам боалл са марх1а.\nБезам боалл Лаьттан марх1а а.\nИз ба вахар кхоллар.\nТхира* т1адам 1обежар гаьна т1ара.\nКъоано ваг1а коа т1а ламаз эцаш.\nЦ1ермашен* ярий из 1от1ехьаяьннар?\nГ1окказ вода боса доахан ийца.\nЙо1 йоаг1а хьастара хий дахьаш.\nНокхармозий хьувз зизашта.\nц1ей да тахан.\nПаччахь дацар цар.\nМалх хьалбаьннаб, йоах, наха.\nЛаьтта даьннад хьал.\n6 сахьати 4 миноти яьлча\nхьалдаьлар из тахан.\nМалха т1а ва со,\n* Чкъорд - жаворонок\n* Босе - склон горы, откос\n* Алхха - лишь, только\n* Тхир - роса\n* Ц1ермашен - паровоз\nкъонахчох хьегаш улла\nкхалсаг санна да укх шера лаьтта.\nБ1аьсти яьлча хьане дог1а хиннадац.\nдемо к1айяь яг1ача гаьнех:\nлийца д1абугача къонгашта\nт1ехьа хьежаш латта\nбоккхий истий санна,\nмаьлхара я уж.\nНаьсаре юкъе да хьавоаг1а со,\nсай заман пайхамар, -\nсай езачох яздаь\nпортфель а йолаш.\nкхерий т1а 1о а хайна,\nдешаргда аз ераш\nЦига хургья я со, аьннад цо,\nкхычахьа в1ашаг1кхета в1ашт1ехьа дац.\nНаьсаре-м кхы моттиг а яц...\nе автостанце ца кхийттача.\nСа езачунга хаьттача,\nавтостанце эггара дикаг1а да,\nцига к1езигаг1а хул\nгулбалла моттиг яц цига...\nтхо ца довзачарна\nтхо малаш да а ховргдац.\nтхо даг1аш санна\nЦудухь хьийхав цо\nСа езар, хетарах, йо1 я.\nТкъеста шу мара далац цун\nхьата1айоаг1ар а йоацаш\nцу т1а йоаг1ача б1аьстий.\nУкх шера итт класс яьккха яьннай.\nИнституте деша яха в1ашт1ехьа а ца доалаш,\nфабрике болх беш я х1анз.\nГ1алг1ай мотт дика а хов шийна,\nсона этруский бар санна.\nЦудухь язду аз цох\nХьожаргда шо, укх сахьате\nла мишта дувг1:\nший хозача мерий к1алхара\nхьацаро дошадаь пудар д1а а доахаш,\nцецьянна 1о а хьежаш,\nтамаш еш санна,\nкорта лесторгба цо...\nсо дийша ваьннав, аьнна,\nшийна хийттача хана,\nса портфела чу 1очу а делла:\n"Пошли? - аргда. -\nУжасно хорошие стихи!\nВот идет са наьна йиша.\nНам нельзя цхьана б1аргадайта.\n* Хаьшк - головешка\nсога маьре доаг1ий хьо?\n- Хьога маьре мишта доаг1а со,\n- Ай, Шолж миссел веций со!\nАз дика лелоргда хьо ч1оаг1а,\nнанас бер мо,\nмарх1ара 1о ца дуллаш,\nсай иллешта юкъе а делла.\n- Хьайх наха\nфу дувцаргда хой хьона т1аккха?\n- Фу дувцаргда?\nнаьха нускал дигад..."\nНаьха нускал дигар-м\n1оажала кулг лацар мо\nх1ама ма дий\nНаьсаре мел дола адам\nхьона т1ехьа дергда-кха!\nсо согата-м вац,\nдеррига дуне духьала даьлча а,\nхьо сайца хилча.\n- Шийла хургья хьона соца.\nСа безам тоъаргба\nхьа дег1а дотув лоаладе.\n1а хулий ховргдац хьона.\n- Мишта дугаргда 1а со т1аккха?\n- Иштта... додадаь!\nЭзар шера декаргда\nса дын баргий тата...\n- Сел майра ва хьо?\n- Д1алаца х1аьта\nлийта чура ког.\n* ды - конь\n* барг - 1. копыто, 2. кирка односторонняя с обухом


Автор: Administrator 25.04.2019 12:27\nДаггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца! Шен ненан мотт цабезачунна, цуьнца ховха юкъаметтиг йоцучунна, иза Iалашбеш воцучунна шен Даймохк безийла дац. Дуьненахь уггаре а хьалдолуш а, хаза а, исбаьхьа а бу нохчийн мотт. Оцу маттехь дерриге а ду - нохчийн къоман башхалла, истори, культура, гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ.\nХIора шарахь республикехь дIахьо нохчийн мотт Iалашбарна, кхиорна лерина йолу конкурсаш, конференцеш, фестивалаш, форумаш, хIунда аьлча, нохчийн мотт вайн халкъан коьрта билгало ю, вайн къоман бух бу. ХIора а нохчичун сийлахь декхар хета суна шен мотт ларбар, Iалашбар, кхиор, шен къоман истори, культура евзаш-езаш хилар.


КОДАЛИ ГЕЛЬ Д/ДУША ТЕ ДЕ ВИН 200МЛ. /АРТ.121/ [CAUDALIE] купить в Томске\n-КОДАЛИ ГЕЛЬ Д/ДУША ТЕ ДЕ ВИН 200МЛ. /АРТ.121/ [CAUDALIE]\nКОДАЛИ ГЕЛЬ Д/ДУША ТЕ ДЕ ВИН 200МЛ. /АРТ.121/ [CAUDALIE]


Лион-ан-Бос — Википеди\n48°08′04″ къ. ш. 1°56′04″ м. д.HGЯOL\nЛион-ан-Бос (фр. Lion-en-Beauce) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀе.\nДозанашца йу ТивегӀнон, Сантии (ЭгӀ а, ЛуагӀ а), Уазон (ЛуагӀе), ГӀуьан (ЛуагӀе).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лион-ан-Бос&oldid=7816283»


Декъашхочун дийцаре:Исмаил Садуев/Архив/2 — Википеди\nДекъашхочун дийцаре:Исмаил Садуев/Архив/2\n< Декъашхочун дийцаре:Исмаил Садуев\n2 Вайнах махкахбахар\n3 Translation Request for Ce\n4 Кеп:Дийнахь хилларг\n6 Файл:Ахьмад Кадыров.jpg\nНовостной бюллетень Википедии на языках России от 12 янв 2016 г.Нисйе\n--Frhdkazan (дийцаре) 2016, 13 январь, 14:12 (UTC)\nСалам Ӏалейкум. Баркалла ахьа бичу балхана. Кхузахь ахьа билгалдахарш нохчийн матте доху. Иза суна нийса ца хета — книган я сайтан шен цӀе ютуш хуьлу. Масала, оьрсийн маттахь а йолу Википедехь кхоьчу меттара гочдина хьосташ шен меттахь цӀе юту. Иштта кхоьчу меттанашкахь а. Simba16 (дийцаре) 2016, 22 январь, 16:47 (UTC)\nTranslation Request for CeНисйе\nSalam Исмаил Садуев. My name is Gnosis from Persian Wikipedia. I was hoping if you could help with creating article Tehran Museum of Contemporary Art in Chechen language. Thanks! --Gnosis (дийцаре) 2016, 25 январь, 03:08 (UTC)\nThank You Ismaeel. Please check out your user page in Persian Wikipedia. --Gnosis (дийцаре) 2016, 25 январь, 18:31 (UTC)\nИз гочдан дез. --Дагиров Умар (дийцаре) 2016, 8 февраль, 22:47 (UTC)\nБюллетень «Википедии на языках России», выпуск #3 (февр.'16) / «Wikipedias in the languages of Russia» newsletter, issue #3 (Feb.'16)Нисйе\n--Frhdkazan (дийцаре) 2016, 12 февраль, 14:41 (UTC)\nАссалам алейкум! Бакъдерг аьлча и сурт дӀадаккха дезаш ду. АгӀо кечъян коммонс чохь сурт хилча вайн бакъо яц кхиниг чудаккха авторан бакъо йоцуш. --Дагиров Умар (дийцаре) 2016, 13 февраль, 02:33 (UTC)\nХьун админ бакъо лур яц цар ишт суьрташ чу даьхча. -- Дагиров Умар (дийцаре) 2016, 13 февраль, 02:34 (UTC)\nВаӀалайкумус-салям (وعليكمُ السّلام) Удали тогда, цара авторан бакъо ца лахь боккха гӀурт бу и. --Исмаил Садуев 2016, 13 февраль, 09:07 (UTC)\n--Исмаил Садуев 2016, 13 февраль, 09:38 (UTC)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Декъашхочун_дийцаре:Исмаил_Садуев/Архив/2&oldid=1513488»\nВернуться к странице участника Исмаил Садуев/Архив/2.\nТӀаьххьара хийцам бина 2016, 2 декабрь 12:10\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2016, 2 декабрь, 12:10.


Редессан — Википеди\n▼4082 стаг (2018 шеран 1 январь)\nРедессан (фр. Redessan) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бретань регионехь. Коммунан департамент — Гар. Дозанашца йу Бокер (Гар), Безус, Жонкьер-Сен-Венсан, Мандюель, Маргеритт, Мейн. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Редессан&oldid=5181160»


КгӀизенуа — Википеди\nКгӀизенуа (фр. Crisenoy) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.\nДозанашца йу Сен-ЖегӀмен-Лакси, Иебль, АндгӀезель, Шамдей, Фужу, Муазене.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КгӀизенуа&oldid=7835002»