Неми (Вандея) — Википеди\n46°35′30″ къ. ш. 1°24′03″ м. д.HGЯOL\n24,52 квадратан километр\n▲2899 стаг (2018 шеран 1 январь)\nНеми (фр. Nesmy) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Вандея. Дозанашца йу Aubigny-Les Clouzeaux[d], Ла-Буассер-де-Монтегю, Шае-су-лез-Ормо, Ла-Рош-сюр-Йон, Rives-de-l'Yon[d]. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Неми_(Вандея)&oldid=5175999»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 20:52.


NGC 3252 — Википеди\nNGC 3252, PGC 31278, 2MASX J10342310+7345539, UGC 5732, MCG+12-10-049, IRAS F10303+7401, IRAS 10303+7401, Z 333-39, Z 1030.4+7401, UZC J103422.6+734551, PSCz P10303+7401, 2MFGC 8205, LEDA 31278, INTREF 421, RX J103423+73453, [ZEH2003] RX J1034.3+7345 1\n1785 шеран 3 апрель\n0,003856 ± 2,0E−5\n1142 километр в секунду\n10ч 34м 23,104с\n+73° 45′ 53,92″\nNGC 3252 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 3252: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 3252.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_3252&oldid=5057903»


Валлето — Википеди\n49°21′50″ къ. ш. 0°37′23″ м. д.HGЯOL\n▲441 стаг (2019 шеран 1 январь)\nВаллето (фр. Valletot) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.\nДозанашца йу Le Perrey[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Валлето&oldid=7818182»


БуянкугӀ-ла-Батай — Википеди\nБуянкугӀ-ла-Батай (фр. Bouillancourt-la-Bataille) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.\nДозанашца йу ГгӀатибуь, АгӀжикугӀ (Сомма), МальпагӀ, МагӀестмонтье, ПьегӀгӀпон-суьгӀ-АвгӀ, Trois-Rivières, Somme[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=БуянкугӀ-ла-Батай&oldid=7817647»


Ретжон — Википеди\n44°06′10″ къ. ш. 0°17′43″ м. д.HGЯOL\n77,84 квадратан километр\nРетжон (фр. Retjons, фр. Lugaut-Retjons) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ланда. Дозанашца йу Каптье, Арю (Ланда), Буррийо-Бергонс, Ланкуак, Сен-Гор. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ретжон&oldid=5181489»


IV дакъа. Нохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш\nI дакъа. Оьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а\nII дакъа. Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш\nIII дакъа. Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а\nV дакъа. Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а\nVI дакъа. Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а\nVII дакъа. Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а\nНохчийн къоман оьздангаллехь мехала ю стеган Iаламца йолу юкъаметтиг. Iаламца, адамашца санна, лераме а, кхоаме а, къинхетаме а хилар тIедужу стагана. Цундела цуьнан акхарошца, цIахь лелочу хьайбанашца, олхазаршца, лаьттаца, хьаннашца, хишца, цанашца хила йогIу юкъаметтигаш билгалъяьхна гIиллакхашкахь.\nУггар а хьалха шен цIахь долчу хьайбанийн доладар: уьш меца ца дитар, экханах лардар, царна чохь латта меттиг кечъяр, цомгаш хилча, дарба лахар тIедужу стагана. ХIунда аьлча, цкъа делахь, Дала стаге шен дегIах а, доьзалх а санна, жоп доьхур долуш ду цуьнан дохнех а; шолгIа делахь, цо лелочу даьхница цуьнан йолчу юкъаметтиге хьаьжжина билгалдаккха тарло хIора стеган оьздангаллин сурт-сибат.\nОцу хьокъехь ду хIара халкъан дийцар а.\n«Нахалахь дика цIе яхна эла волчу боьлхуш хилла и санна болу элий. Шаьш хьошалгIа доьлхург вуьйцуш хазар бен, кхин гина вевзаш а ца хилла царна.\nЦуьнан махка дIакхаьчча, цхьана жаIуьнна тIеIиттабелла хIорш. И жаIу хIинцца бехкина жий дIаIалашбеш, Iахар ненах бакхийта гIерташ воллуш хилла. Салам делла, тIехIиттинчу хьешаша хаьттина, эла цIахь вуй аьлла. «Ву, дIа чу гIо, хIинцца чувогIур ву шуна», - аьлла, жаIуьно хIусаме чубахийтина хьеший.\nКхано шен жий Iалашбина а ваьлла, чувахна эла. Хьешашна жаIу ву моьттинарг ша эла хилла. Цунах кхеттачу хьешаша, и тайпа болх а, кхуьнан духар а элица догIуш шайна ца хетар цабашарца къадийна. Дукха ца Iаш, хьеший, шайн хIусамдена реза а ца хилла, дIабаха новкъабевлла.\nНовкъахь цхьа къуй тIе а летта, цаьргара говраш а, герзаш а дIадаьхна. Баьхкина, буьйсанна юккъехь гIаш юхакхаьчна хьеший, гIел а белла, мац а белла. Дийцина цара шайна хилларг. Хьеший паргIат а бовлийтина, араваьллачу элас, оцу къуйшна тIаьхьа а кхиъна, схьаяьхна юхаерзийна церан говраш а, герзаш а. Цунах баккхийбеш, баркаллаш бохуш хьаьвзина хьеший. Ткъа хIусамдас цаьрга аьлла:\n- Со сайн даьхнийн лай ву шуна, шу санна болчу нехан эла а ву шуна».\nХIокху дийцаран масех маьIна билгалдаккха йиш ю вайн. Уггар хьалха, адаман хьайбанца къинхетаме юкъаметтиг хила езар гойту кхузахь. «Мотт бийца ца хуучу хьайбанна тIе муха кхевдар ву?» - бехк боккхуш хезна вайна, цхьамма шен керта гIоьртинчу хьайбанна чIогIа тоьхча. Ткъа хIокху дийцарехь хьешийн гIуллакхе хьажарал а мехала хетта хьайбанан гIуллакх. ХIунда аьлча, хьайба гIийла ду адамал, ткъа гIелалла, гIорасизалла ларар, иштта волчунна орцах вахар кхечу хIумнел хьалхадаккхар деза лийрина нохчийн оьздангалло. (Бусалба динехь, хьайбанийн хьаште а хьаьжна - масала, мацделла Iоьхуш делахь, цунна хIума а елла, - дича могуьйтуш ду парз ламаз а.)\nШолгIа делахь, нохчийн кхетамехь муьлххачу стага (и эла велахь а, паччахь велахь а) шен даьхнин доладар а, белхан духар лелор а, къахьегар а иэхье дац, мелхо а сийлахь ду.\nКхозлагIа делахь, сица эла хилар - иза кура лелар, Iаьржачу балхах къехкар дац, оьшучохь стагана орцах валар а, цунна гIо-накъосталла дан къонахалла хилар а ду. И маьIна ду хIусамдас шен хьешашка аьллачу тIаьххьарчу дешнийн.\nЦIахь лелочу хьайбанашлахь къонахчо уггаре а чIогIа гергарло говраца лелош хилла. Иза шен нийса накъост санна хеташ а хилла, де эшначу дийнахь шена орцахъяла иза кийча юйла хууш. И тайпа масалш дукха ду нохчийн барта кхоллараллехь. Иштта, «Жерочун кIантах а, эла Манцех а долчу илли» тIехь Жерочун кIентан дин цкъа дIааьллачух кхеташ бу, шен да тешнабехко хьовзийча цунна орцахболу иза, цуьнан доттагIа Хаси волчу а боьдий, иза а валаво цо шен дена гIоьнна. Говрах, цуьнан дика амалш билгалйохуш, «са цIена гила» олу халкъан иллешкахь.\nДин балар доккха вуон хетта нохчочунна, иза адам кхалхарца (тешаме доттагIа дIаваларца) дуьстина. Иштта вуон деъначу стеган дог-ойла гойтуш бу халкъан мукъам – «Дин беллачу кIентан йиш». Хьеннан а дог дуткъдан а, бIаьрг белхо а ницкъ болуш йиш ю иза.\nБадуев СаIидан цхьана повестан турпалхочунна шена тIекхаьчна кхо вуон - нана а, езар а, дин а кхалхар - цхьатерра халонга долу, хьалхарчу шинна и кхоалгIаниг тIекхетча, хьекъална а оьшу иза.\nГовро нохчочун дахарехь доккха маьIна лелоран билгало ю вайн маттахь цунах йоккхуш масех цIе хилар а: говр - юкъара цIе; бекъа - жима говр; айгIар - Iамоза говр; дин - тIехуу, хохку говр; гила - оццу маьIнехь; алаша - южу говр; Iаспар - къена говр...\nГовр, къаьсттина хохкуш ерг, чIогIа лерина лелош хилла, ша-тайпа кхача а (масала, кхерзина хьаьжкIаш, кхехкийна кIа, сула) латтош, малдой хи а малош, шен рожехь лийча а еш.\nГовр иштта лераме хиллехь а, халкъан кхетамо кхоьллина кхин цхьа кица а ду: «Говрах а, зудчух а ма теша». Цаьрга болчу безаме хьуо бIарз ма вайта бохург ду иза, тIех болчу безамо (тешамо) артдо лерса а, бIаьрса а; цундела говрах болу тешам шен доза долуш хила беза.\nНагахь говран иштта сий-ларам бахь а, бахамехь и санна оьшучу (къаьсттина - ламчохь) хьайбане - вире болу хьежам бегаше-беламе бу вайнехан. Новкъа волуш цуьнан цIе яккхар а магош ца хилла. Тайп-тайпанчу кицанаша а гойту иза: «Виро вир аьлча, вир бердах дахна», «Вирца лаьттина етт Iоьхуш хилла», «Вир баьIаш юккъехь бен Iийр дац»... И тIаьххьара кица Сулейманов Ахьмада иштта далийна шен «Ламанан хьостанаш» стихотворенехь:\nДин тIе хиъна аравалахь,\nКхочур тIамтIе я тойне.\nВир тIе хиъна аравалахь,\nВир дежачу баьIаш тIе.\nШа-тайпа хилла нохчийн бежнашка болу хьежам. Стеган хьал-бахаман я цхьана диканна, вуонна лучу томан барам хилла етт. Масала, стеган меха 63 я 70 етт хилла; зуда шен майрачух ца ешаш, цIа еъча, оцу зудчун наха «цаяшар» токхуш хилла - 8 етт, и. дI. кх. а. Хьаша-да веъча, цуьнан сийнна уьстагI буьйш хилла, я хьеший дуккха а хилча - сту.\nЛараме хилла вайнехан хIусамехь цициг а, жIаьла а. Къаьсттина - цициг. Тахана а нохчийн кхетамехь ду цициг самадаккха мегар дац, иза къилахь ду бохург. Иштта, шен кIорга маьIна долуш дийцар а ду вайн барта кхоллараллехь.\nЦхьана доьзалехь дехаш цициг хилла. Ткъа оцу доьзалан да цициган мотт хууш хилла боху. Цхьана дийнахь цунна хезна цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта уьстагI бу вайн хIусамден лийр болуш, жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас, и зен шена ца хилийта, уьстагI дIабоьхкина. Кхин цхьа ши де даьлча, юха а хезна хIусамдена цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта етт бу лийр болуш, тIаккха жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас и етт а дIабоьхкина, базара а бигна. ТIаккха кхозлагIа а хезна цунна цициган къамел: «Кестта говр ю лийр йолуш...». Говрах а изза дина хIусамдас.\nЦул тIаьхьа хезна цунна цициган къамел: «Кестта хIусамда ву лийр волуш, тIаккха цунна тIера сагIа доккхуш жижиг дуур ду вай». Шена тIехIоьттинчу Делан кхиэлана дан хIума а ца хилла, велла, эхарта дIавирзина и хIусамда.\nКху дийцаран коьрта маьIнаш билгалдохур вай: цкъа делахь, кхузахь гуш бу Iожалла а, бохам а сагIано дIатотту, цIен тIера хьайба далар а сагIа ду, цхьаьннан хан яхъеш дIадоьду и боху къоман философин кхетам; шолгIа делахь, цициг а, ткъа иштта кхин а шен цIен тIехь долу хьайба, шен хеннахь кхача а луш, Iалашдеш ца хилча, цара сатаса тарло иштта бохам цIен тIе баре; кхозлагIа делахь, цхьана а тайпана шен бахамна эшам боцуш, дерригенах а пайда баккха гIерташ, бIаьрмециг хиларо дика болх бийр бац стагана.\nЦхьана агIор, вай билгал ма-даккхара, цициге лерам белахь а, вукху агIор зудчух хуьлу гIам цициган суьртехь го нохчашна. Кхузахь оцу хьайбане шина кепара хьежам бу, нийсса вовшашна бIостане. Оцу тайпана шен чулацамехь галморзахалла йолу хьежамаш кIезиг ца нисло нохчийн къоман философехь.\nТайп-тайпана тидамаш, тешамаш бузу нохчаша хьайбанийн, олхазарийн леларшца. Шайна тIебан тарлучу бохамах, я диканах болу хаамаш санна туьду цара уьш. Иштта, юьртахь бухIа екча, я жIаьла уьгIча, цхьаъ кхелха олу.\nПхьаьрчий, иэраш адамийн накъостий санна гойту нохчийн фольклорехь а. Дукха хьолахь, шайн дена тIекхаьчначу бохамах хаам беш, орца доккху цара. Масала, "Бокин Цухушан илли" тIехь, лам тIера цIа даьхкина жIаьлеш уьгIча, хIусамдас уьш дузаде олу. Амма пхьаьрчаша\nШура а ца молу, –\nДума а ца буу, –\nШа-тайпа хьулдина маьIна го вайнахана зIакардохнан леларехь: нIаьна чу а йирзина, кхайкхича, хьаша вогIу олу; ткъа котам нIаьнех кхайкхича, иза ен а йийна, кхузза цIийнан тхов тIехула дIасакхосса еза, и ца дахь, цхьа бохам хиларна кхерам бу олу.\nКъаьсттина юкъаметтигаш хилла нохчийн акхарошца а. Уггар хьалха хьахор вай борз. Цхьана хенахь, хетарехь - Iеса дин лелочу заманахь, и экха деза а, сийлахь а лоруш хиллачух тера ду вайнаха. Цундела ду нохчийн маттахь стеган дика амалш гойтуш далош хIара тайпа дустарш: «борз санна майра», «борз санна каде», «барзал дера», и. дI. кх. а. Цхьа стаг хасто лиъча, олу: «Цхьа борз ю и кIант», «Горалера борз яI!».\nБарзаца боьзна дуккха а тешамаш а бу вайнехан. Масала, барзана лен чов а йина, и ялале цунна тIера даьккхина цIога цхьамма шен безам лаьттинчунна тоьхча, и стаг ца везавала йиш яц; иштта схьадаьккхина берзан гIулг юккъехула даьккхича, шина стеган барт иэгIа; ткъа цуьнан пха багийча, хьан хIума лачкъийна стаг, и пха санна, хеба...\nЦул сов, барзах «Делан туркх» олуш а ду вайн. Иза даьхнина я акхарошна тIекховдар цхьана Лекхачу Нийсонан терза нисдеш ду бохучу маьIнехь кхето деза и дешнаш.\nIесачу заманахь къоман синкхетамехь барзо ша-тайпа а, йоккха а меттиг дIалаьцна хилар билгалдолу вайна лаьтта тIерачу садолчу массо а хIуманан тIаьххьара де - къематде тIехIоттар а нохчаша оцу экханах доьзна хиларехь а.\n«Дуьне дохо кечдеш, шовзткъа дийнахь, шовзткъа бусий догIа оьхур ду. Цул тIаьхьа дерриг а латта а, лаьмнаш а, гунаш а догIано самсадаьхча, шовзткъа дийнахь, шовзткъа бусий мох хьоькхур бу, дуьне куьйган кераюкъ санна дIашардан.\nОцу мохо и дерриге а ламанаш, хьаннаш, гунаш тIекIелдетташ, дIашардинчу хенахь, гила борз ялаза дийна хир ю боху. Оццул чIогIа хьоькхучу мохана дуьхьал йоьрзур ю боху и борз. Кхин и борз йожа ца туьгуш, мохо меран дукъа тIехула хьала хье тIе кхаччалц долу чкъор эккхийтина, берзан ерриг а цIока озийна, цIогана тIехула эцна чекхйоккхур ю боху. ТIаккха а мохе йожа ца луш, шек дIа а ца йолуш лаьтташ йолчу барзо Деле эр ду боху: «ХIай, веза хилла волу Дела, иштта са чIогIа, турпала ахь ша кхоьллинийла хиънехь, хIокху дуьненчохь са долу хIума ца дита дуй буур бара-кх ша хьуна», - аьлла.\nЦул тIаьхьа Дала дIаоьцур ду боху цуьнан са». («Пхьармат» журнал, 1991, № 1).\nБорз - коьрта экха а, вайн къоман коьрта маьIне хьаьрк а хилар доьзна ду цуьнан амалшца: гуттар а, юхахьажар доцуш, мостагIех лата кийча хилар; нагахь шен ницкъ эшахь, къаръелла буха цасацар; дукха хьолахь, арданге ца хьоьжуш, шен хьашташ ша кхочушдар; уггаре коьртаниг - цунна маршо езар.\nНохчаша ша-тайпа ларам беш экха ду сай. Иза тIаьххьарчу хенахь вайн хьаннашкахь дацахь а, цхьана хенахь дуккха а хиллачух тера ду. ХIунда аьлча, вайн къоман барта кхоллараллехь Iаламат йоккха меттиг дIалоцу цо. Сай цхьалхачу къонахчуьнца бустуш, башха лирически илли а ду халкъан, шен исбаьхьалла Iаламат лакхара а йолуш:\nЛаманах бухдуьйлу шал шийла шовданаш\nШен бекъачу кийранна Iаббалца ца молуш,\nВарша йисте ва йолу маргIала сийна буц\nШен оьздачу зорханна буззалац ца юуш,\nЦу хьуьнан хотешкахь берзан йорт ва етташ,\nIинан кIорге ва буьйлуш, сема ла ва дуьйгIуш,\nИччархочун ва тоьпо лацарна ша кхоьруш,\nМокхазар цу бердах куьран га ва хьоькхуш,\nЦу попан орамах торгIал тIа ва детташ,\nЛергаш дуьхьал ва туьйсуш, кур аркъал сеттабеш,\nОрцал лакха ва буьйлуш, гIелашна ва гIергIаш,\nМасане сай лела гIелашца ва боцуш...\nВай бен дац, кIенатий, бохуриг ца хуьлуш?!.\nКхузахь буьйцург сай белахь а, илланчас билгалйоху цуьнан амалш цхьалхачу, хIинца а доьзал кхоьллина чуверзаза волчу къонахчун ю: цуьнан молучу а, юучу а хIуманна тIехь оьзда, леларехь тIахъаьлла хилар, цуьнан сингаттамаш, карзахе, сирла ойланаш.\nАкхарошца санна, олхазаршца а къинхетаме а, лераме а хилла нохчий. Иза гуш ду вайнаха берашна олхазарийн цIераш тахкарехь а: Леча, Аьрзу, Куьйра, Кхокха, Маккхал, Олхазар, ТIаус... Къаьсттина сийлахь олхазар ду нохчашна чIегIардиг. Цо шен бен адамашна юххехь стенна бо дуьйцуш, кIорга маьIна долуш дийцар а ду къоман иэсехь дисина.\n«Дуьненчу хIорд хьаьддачу хенахь, цхьана доккхачу хIордакеманна тIехь адаман а, акхаройн а, сагалматийн а хIу кIелхьарадоккхуш хилла Нухь-пайхамар. Дуккха а зама яьлча, хIурдакема, цхьанхьа Iуьрг а даьлла, хих дуза доладелла. Доьхна хьаьвзина адам а, экха а, сагалмат а. ТIаккха текхарго аьлла, ша хьарча а хьаьрчина, шен дегIаца дIадукъур ду и Iуьрг, нагахь шега уггар мерза цIий долчу хIуманан цIий малийтахь. Массо а реза а хилла, текхарго Iуьрг дIа а дуькъна, хIорш латта долчу дIакхаьчна. Текхарго бумбари араяьккхина, уггар мерза цIий хьенан ду хьажал аьлла. Шена тIедиллинарг кхочуш а дина, юхайогIучу бумбарина дуьхьалдаьлла чIегIардиг. «Хьенан цIий карий хьуна уггаре а мерза?» - хаьттина цо. «Адаман цIий», - жоп делла бумбарис. «Схьагайтал хьайн мотт», - аьлла чIегIардиго. ДIагайтина бумбарис. ЧIегIардиго, зIок тоьхна, дIакхаьллина цуьнан мотт. Шена хиънарг текхарге дIадийца мотт боцуш, «бу-у-у», - бохуш, лела миска бумбари хIетахь дуьйна.\nТкъа чIегIардиго, пхьидан цIий дара бохура цо уггаре а мерза аьлла текхарге. Пхьидан цIий меллачу текхаргана и мерза ца карийна. ОьгIазъяханчу цо, чIегIардигах цетоьхна, амма тIома дала кадаьллачу олхазаран цIоганна бен тIе ца кхаьчна иза. ХIетахь, текхарго юкъ дIа а яьккхина, шалго дисна боху чIегIардиган цIога. «Ас хIинца дуьйна хьан кIорнеш юуш, тIаьхье кхуьуьйтур яц хьан», - аьлла боху текхарго. «И хьоьга ца дайта, ас сайн бен адамашна уллохь бийр бу», - жоп делла хилла чIегIардиго».\nОцу дийцаро а гойту вайн къоман синкхетамехь цхьадолу акхарой, олхазарш адамийн накъостий, доттагIий санна хетар.\nТкъа поэта Абдулаев Лечас иштта аьлла цунах лаьцна:\nМуьлххачу а туьйранехь\nТурпална саьрмик бен гIо дийраш\nХIунда ю даима\nШу мичахь хилла-техь?..\nИза иштта делахь а, нохчий дукха хьалхе дуьйна экханна толлуш хилла. Амма цу тIехь а, хIорамма а шен каяьлларг ца лелош, шен бакъонаш а, дозанаш а хилла. Масала, талла йиш ца хилла акхарой дехкачу заманахь, я церан тIаьхье дукха жима йолуш. Стаг талла ваханехь, экха ура-атталла дежаш хилча дер а ца магош хилла нохчийн къоман оьздангалло. Шен рицкъа схьаэцийта, рицкъанах кхеташ хиларна шен само гIелъеллачу экханна тешнабехк а ца беш, - бохург ду иза.\nКхин цхьа бехкам а хилла таллархочун бохо йиш йоцуш. Муьлххачу а акхарочун хIу хадо йиш ца хилла, шена оьшуш а доцуш, совнаха, синкъерамна экха ден бакъо а ца хилла. «Нагахь, иштта эрна, дукха акхарой дойуш стаг хилча, цунна бекхам бо Акхаройн Дас», - бохуш, легенда а ю нохчийн синкхетамехь. Хетарехь, иза Iесачу заманахь кхоллаелла ю. И иштта делахь а, цуьнан оьздангаллин маьIна гуш ду: ахь мотт ца хуучу хьайбанашна дина зулам бекхам боцуш дуьсур дац хьуна, - бохург ду иза.\nАкхарой тIех хIаллак ца дайтарна тIехьажийна кхин цхьа гIиллакх а хилла нохчийн Iадатехь. Кхо бIе экха дийначу таллархочо шен тоьпан бух баго безаш хилла. Ша кхидIа таллархо вац бохург хилла иза. Нагахь и ца дича, Акхаройн Дас, цо дайинчу акхаройн чIир оьцуш, хIаллаквеш хилла иза, бохуш дуьйцу халкъан дийцарша.\nДиэн магош ца хилла тIехь цхьа ша-тайпа билгало, хIост долу экха а. И кхечарах къаьсташ долу дела, цо акхарошлахь ша-тайпа маьIна леладо боху тешам хилла вайнехан.\nХьайбанех, акхаройх болу къинхетам уггаре а кегийчу дийнаташца - сагалматашца а хилла вайнехан. Къаьсттина накхармозех а, зингатех а лаьцна дукха хьекъале аларш, дийцарш ду нохчийн фольклорехь. Масала, хьанала къахьоьгучу стагах, «накхармоза санна, къахьоьгуш ву иза» олу. Ткъа мало йолчу стагах, «моз доккху моза бац иза, моз дуу моза бу», я «жуккар» (никх чохь, яар бен, кхин балхана пайденна боцуш, беха моза) олу.\nЗингатах долчу дийцаршкахь, оцу сагалматан къахьегарна тIера хилар гайтина ца Iаш, цуьнан доьналла, собар, ира хьекъал хилар а гойту. И адамийн бен хила йиш йоцу синмехаллаш оцу зингатна яларца, нохчаша билгалбоккху шайн оцу дийнате мел боккха сий-лерам бу. «Сайн гIодаюкъ хедар яцахьара, дерриге дуьне а такхор дара ас», - аьлла боху зингато. Оцу аларехь халкъо тIе тидам бахийтина зингат болх бан лаам болуш а, шен дегIе хьаьжча, онда а хиларна.\nКхечу дийцарехь гойту юучу хIуманна тIехь иза Iаламат кхоаме а, оьзда а хилар.\nЦхьана хьалдолчу стага хаьттина боху зингате: «Хьуна шара чохь мел ялта тоьар дара?» - аьлла. «Суна-м цхьа кIен буьртиг а тоьар бара», - жоп делла боху зингато. Цо дуьйцучух ца тешаш, цхьанхьа чудоьллина боху хьалдолчу стага и зингат, цу чу цхьа кIен буьртиг а биллина. Цхьа шо даьлча, вахана, паргIатдаьккхина оцу стага и зингат. ЧIогIа цецваьлла иза, зингато ах буьртиг бен биъна ца карийча. «Со тешна дацара, - аьлла зингато, - хьуна, шо дIадаьлча а, со дагадогIур ду аьлла. Цундела кхоаме дара со кхачица».\nХIокху дийцарехь а го оццул жима долчу дийнатах мел доккха маьIна а, дахарехь адамашна оьшу амалш а йоьзна халкъо. Кхузахь хьахо деза зингатийн барз бохо мегар дац, и бохийча, догIа догIур ду боху халкъан бехкам а. Зингатийн баьрзнаш къаьсттина мангал хьокхуш дохадо. И бахьанехь, йочана а хилла, хьаькхна йол догIанехь а йисина, телхар ю, цундела зингатийн баьрзнаш лар а деш, хьакха мангал бохург ду иза.\nХалкъо, хьекъале ю бохуш, дуккхаъчу дийцаршкахь юьйцуш ю зу; кертахь хилча беркат тIедогIу бохуш, цIе яккха а ца магош ю дингад (дехкийцоьстург а олу цунах); еза ю бохуш, хьахайо сагалмат - делан котам, додам... ТIаьххьарчух боьзна цхьа тешам а бу, иза куьйга тIе а яьккхина, дIахецча, и тIома а яьлла дIаяхначу агIорчу юьртара нускал далор ду бохуш. Поэта Рашидов Шаида стихийн барамехь яздина иза:\nБай тIера додамаш пIелгаш тIе йохуш,\nМичахьара далор ду ас нускал бохуш,\nШуьгахьа уьш евдча безамца вогуш,\nСатийса кхоьллина хилла-те со?..\nГуш ду вайнехан хьайбанашца, акхарошца, сагалматашца йолу юкъаметтигаш Дала кхоьллина дерриге а хIума - жима а, доккха а - шен цхьа меттиг, шен некъ, шен къайле, шен маьIна долуш ду, бохучу философин буха тIехь хилар... Цхьа Дела воцчунна хаа йиш яц церан ма-дарра долу маьIна, цундела Дала кхоьллинчу садолчу хIуманашка бен доцуш хьежа таро яц оьзда стаг, ийманехь волу стаг.\nИзза юкъаметтиг хила еза цуьнан чохь садоцчу Iаламца а. Цунах дика кхеташ хилла вайн генара дай. Цхьа а ларам боцуш, кхоамза хьун хIаллакъяр а магош ца хилла цара. «Хьуьнан а шен да ву, - олуш хилла наха. - Хьуьнна дукха зен дича, цо бекхам бийр бу». Хьуьнха воьдучу стага шен диг тIе бехчалг хьарчайой, къайладоккхуш хилла, иза дитташна ца гайта. Ша дечиг охьатоха дIаволавалале, «Бисмилла» а доккхий, «Везан Дела, къилахь ма ларалахь», - олуш хилла стага, ша бежанна я кхечу хьайбанна урс хьокхуш ма-аллара.\nКъаьсттина чIогIа лерам хилла нохчийн тIе стом латочу дитташца: Iожаца, кхораца, стовца, хьайбица, и. дI. кх. а. Магош ца хилла уьш дечгана ягон я кхечу хьаштана царах пайдаэца. Нагахь цхьамма и дахь, нахалахь цIе дIайоьдуш хилла: «Кхуран дечиг дагийна хьенех», - олуш. Иза иэхье тIехтохам а хилла. Нислуш хилла хьуьнакхор охьатоьхначунна кIарлагIа югIуш а.\nIаламат чIогIа лерам хилла стовца а. Цуьнан ши буьртиг кийрахь а болуш кхелхича, стаг декъал хир ву боху алар а ду нохчийн кхетамехь дехаш. Магош ца хилла цIуллан (цIунан) сара тоха а. Бакъду, оцу сераца нораш доьхкуш хилла нохчаша. Дечгех лерам болуш элхьамч, сур, хьаьмц, хьормак, кхидолу стом лун дитташ а хилла.\nСтом ца лун цхьадолу дитташ а хилла нохчаша лоруш. Масала, турс; турсан дечиг чохь хилча, дика ду олуш хилла. Каралелон гIаж я Iаса турсах еш хилла. Ткъа кхелхина стаг лаьхьти чохь дIавиллича, цунна дуьхьал хIиттайо упханаш ножан дечгах йо.\nЦхьайолу бецаш а хилла халкъо чIогIа лерам беш. Царах ю, масала, хаза хьожа йолу йиппарбуц, Iаждарбуц, динберг, чом-буц... И тIаьххьарлера буц дегIаца хилча, стаге муьлхха а дуьхьало йохало бохуш, дуьйцуш хабар а ду халкъан.\nШа-тайпа оьздангаллин барам бу нехан шовданашца, догIучу хишца, Iаьмнашца йолчу юкъаметтигашкахь. ХIора юьртахь а хуьлуш хилла шовданашна доладеш, керла гучудаьллачу хьостанна гонаха керт еш, хи схьадалийта чоргIе я биргIа юьллуш, маьхза юкъара белхаш беш нах. Дукха хьолахь оцу шовданна цунна дола дечу стеган цIе туьллуш хилла: Эдалан шовда, Гамин шовда...\nШовданийн а, догIучу хийн а, Iаьмнийн а йистош цIена латто еза, церан хиш чохь боьха хIумнаш йитта магош дац. Цунах лаьцна дуккха а шира дийцарш а ду нохчийн фольклорехь. Царах цхьаъ иштта ду.\n«Iамкъе олучу цхьана кIотарахь цхьа Iам хилла. Цу Iоман хи чIогIа цIена а, дарбане а, деза а лоруш хилла. Цу Iамкъахь Iачу цхьана оьзда йоцчу зудчо берийн боьха хIумнаш йиттина цу хийистехь. Цул тIаьхьа и Iам, сту а хилла, болабелла ГаланчIожний, Ялхарний юккъехь лаьтташ болчу ломах цхьа церг а йоккхуш, ГаланчIожа охьабеъна. Цунах Iамбедача олу. «Iамбедеча» бохург - «Iам бедда меттиг» бохург ду.\nБоьдуш, цхьана майдана йисте кхаьчна сту. Цу майданахь шайн-шайн ардаш охуш нах хилла. Иза майдана хьалабаьлча, цхьана доьзална гина. Дас-нанас, и сту дIабожа беза, вайниг гIелбелла аьлла. Шина беро, ма божа, нехан бу и боххушехь, дас схьа а лаьцна, дIабоьжна и сту. Старо ког баькх-баьккхинчохь хи долуш хилла. Цо кхозлагIа гуо боккхуш, баша а бешна, Iам хилла цунах. И сту дIабожа аьлла дай-наний, готий чу а дахна, ши бер юьстах а кхуссуш.\nХIетахь хIоьттина и Iам хIинца а болуш бу. «ГаланчIожан Iам» цIе тиллина цунна».\nХIокху жимчу дийцарехь доккха маьIна ду. Цкъа делахь, хиш бехдан ца дезар а, и динарг цхьа бекхам боцуш вуьсург цахилар а; шолгIа делахь, шен доцучу хIуманна тIекховда мегар цахилар а, кхевдича, Дала иза цхьа бекхам ца беш цадитар а.\nВай дийцинчух терра дийцар Нихала уллохь лаьттачу тIулгах а ду. Оцу тайппана боьха хIумнаш йиттина аьлла, цигахула охьадоьду ахк, ломал дехьа а даьлла, кхечухьахула охьаэха доладелла, ткъа и динчу зудчух хилла тIулг хIинца а лаьтташ бу.\nНохчийн барта кхоллараллехь хишца, Iаьмнашца доьзна хьекъале дийцарш дуккха а ду. Иштта, Хьачара юьртана лакхахь ломахь цхьа Iам бу бохуш дуьйцу. И Iам дикчу стагана бен ган йиш йолуш бац, вуон стаг, къинош долу стаг тIевеъча, иза лаьттах къайлаболу боху.\nИ дийцар, хетарехь, цIунийн (Iесачу) динан заманера дисина ду, хIетахь вайнаха деза-сийлахь лоьруш хилла цхьадолу лаьмнаш а, Iаьмнаш а, хьуьнан хотеш а, царах дуйнаш а дууш, чIагIонаш а еш... Цул сов, ша латта а хилла деза а, ларам бан безаш а. Масала, магош ца хилла лаьттах эрна дечигаш еттар, хьостамий деттар, оьрнаш дахар. Лаьтта тIехула волавалар а, и лазор долуш санна, дай, лерина хилла оьздачу стеган, «Мел тIаьхьа а, хьан кийра дIаван дезаш ву-кх со а», - бохучу ойланца.\nТкъа лаьттана беш болу уггаре а боккха ларам – иза цу тIехь хьанала къахьегар ду. Цхьана хенахь латта, ша дIаден деза хан тIекхаьчча, оре беъна етт санна, Iоьхуш хилла боху. Амма и лаьттан цIогIа дукха чIогIа хиларна, нах Iадош а, вуно кхералуш а хилла. Цундела Дала дихкина боху лаьттана Iахар.\nЯлта дIа ца дуьйш деса, я ялта дIа а дийна, асар ца деш латта дитар доккха эхь хилла; эхь хиларал сов, иза къа а лоруш хилла. Асарх цIан ца деш, ялта дийна шен урд дIатесначунна лоллар югIуш хилла - лаьттах хьокха а тухий, цу тIе асар а дуьллий, мунда еш. Хьалха заманахь, кхо буьртиг дIабелла долу латта дIа а ца дуьйш, ХьаьжцIа ваха а бакъо яц олуш хилла нохчаша. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, ХьаьжцIа ваха ваьлла цуьнан дененан да ворхIазза вухаверзийна юьртахоша, цо цхьацца кхочушдан деза цуьнан декхарш дуьхьал а детташ, царах цхьаъ хилла цо, ялта дIа а ца дуьйш, дитина цхьа масех метр хиллал латта. И дерриге а декхарш кочушдинчул тIаьхьа, бархIолгIа шо доладелча, ХьаьжцIа ваха аьтту баьлла оцу стеган.\nЛаьтта тIехь хьанала къахьегар нахана марздеш, цуьнан мах беза буйла хоуьйтуш, тайп-тайпана дезденош - цIайш хилла вайнехан. Царах цхьаъ ду харш тосу де. Иза Iай, бIаьстей къаьстинчул (март беттан 23 де чекхдаьлчул) тIаьхьа ши кIира даьлча билгалдоккхуш хилла. Оцу дийне хьаьжжина хир ду шеран ялта а, тIедогIу шо а бохуш, чIогIа лерина кечам беш хилла цунна. Хьалххе кечдеш хилла дуьххьара харш тосуш, бIал боккхуш дIадаха деза стерчий - дузош, цIандеш, церан маIийн баххех хьакхар хьокхуш, довхачу хица лийчош. Иштта лерина кечдеш хилла нох а.\nИ де - арара ло дерриге дешна далаза, шийла хилахь а, я малх кхетта, якъаелла, йовха хилахь а, - йочане-йоькхане хьаьжна доцуш, билгалдоккхуш хилла.\nГота дIайолош, стерчийн юьхь лаьцна дIаваха веза стаг юьртахь шен оьздангаллица, хьанал вахарца, гIиллакхца, бусалба динехь доьзал кхиош хиларца къастош хилла, юьртахойх массо а реза а волуш. Иза доккха, сийлахь хIума а хилла. Хаьржинчу стага сту буьйш хилла юьртана хиндолчу ялтина а, шен доьзална а тIера сагIийна.\nГота яхале хьалха оцу хаьржинчу стага хIу тосуш хилла. И хIу цуьнга дIалуш дин лелорца, оьзда а, къинхьегамна тIера а, беркате а хиларца билгалъяьлла зуда хилла, наха хаьржина. Иза боккхачу доьзалан а, хьанала вехачу къонахчун хIусаман а, кхерчан а, цIеран а нана хуьлуш хилла. Дукха жима а йоцуш, дукха къена а йоцуш, гIеметта хIоьттина зуда. Оцу зудчо шен канашца схьаоьцуш хилла ялтин хIу, шен куьйгийн беркат, йовхо оцу хIуьнан буьртигашка кхачош. ТIаккха «бисмилла» а доккхий, Деле хьийкъина ялта кхиийтар доьхуш дешнаш олий, хIу и дIатосучу стаге дIалуш хилла.\nЦо а, иштта Дела а хьахавой, Делан цIарца дIадолош хилла хIу тасар. Цул тIаьхьа гота дIайоьдуш хилла. Нахаран баьлчаш лаьцна лаьттачу стагана тIеюьйхина харцахьа яьккхина кетар хуьлуш хилла. Оцу кетаран чоьш санна, луьста, хьийкъина ялта хилийта бохург ду иза, ткъа иштта вочу бIаьргах и гIуллакх лардаран Iалашонца деш а ду.\nНох шозза дIадахча, готанан хорша чу, кхузза шура а тухуш, етт оза безаш хилла. И етт оцу дийнахь арабаьккхинчу юьртан бажана юккъера хилла, шуьрина а, эсанна а дика а болуш, тIаьхье а кхуьуш, беркате етт. И узург дIадуьйш долу хIу кечдан наха билгалъяьккхина оьздачу доьзалан нана хилла. И шура аьхначу лаьтта озаран маьIна а цу лаьттан беркат совдаккхар, и латта хьандар, дIадийна хIу хьийкъина кхиийтар ду.\nХарш тосу де я бIал тIекIел боккху де - цIай хиларе терра, оцу дийнахь тайп-тайпана къийсадаларш хуьлуш хилла, говраш хохкуш, я хьалха бовларех бовдуш (бовдуш болу кегий нах когаш Iуьйра хилла), я кхин тайпа хьуьнарш гойтуш. Царах цхьа къийсадалар иштта хилла. Харш тосучу денна лерина мекхан демах дина гIеххьа долчу теккхал доккха чкъург хуьлуш хилла. И чкъург гота аьхначу цхьана стеран маьIах дIауллуш хилла. Жимчу стага ведда вогIуш, саца а ца соцуш, уллохула тIехъэккхашехьа оцу чкъургах катухуш хилла. И цуьнга ца дойтуш, чкъург лардеш, иза маIи тIехула хьалий, охьий идош (иза маIел лакхадаккха йиш ца хилла), хехо хуьлуш а хилла кегийчу нахах цхьаъ. Оцу чкъурган цуьргаш дийнна шарахь лелош хилла, иза кертахь хилча беркат хир ду, и чу тесна хи а дарбане ду бохуш, ца кхаьчначунна дакъа а деш, совгIатна а луш.\nДуккха а хьалха, тахана вайна тамашийна хетар долуш, кхин цхьа гIиллакх а хилла вайнахана юккъехь. Оцу дийнахь юьртахь оьздангаллица, хазаллица цIеяхначу йоIа цIе тухуш хилла ша доьзал кхолла реза йолчу кIантана. И кIант тIетайча, керла доьзал кхоллалуш хилла оцу дийнахь. Доьзал кхоллар, ялта дер, доьзалан хIу тасар, ялтин хIу тасар - ший а цхьабосса сийлахь, цхьатерра жоьпалле ларар ду цуьнан маьIна. Нагахь реза ца хилча, цIе тоьхначу кIанта и йоI йолчу ден цIийнан утармех сту дIабехка безаш хилла, харш тосучу бахана нах цIаберзале. Шен реза цахиларан, йоIах цавашаран мах бу цо луш берг.\nТIекхуьу тIаьхье къинхьегам безаш кхиоран, ткъа иштта шайн юьртахочунна халчу балха тIехь гIо даран Iалашонца вовшахтухуш хилла белхеш (белхи). Тайп-тайпана белхаш кхочушбеш хилла гулбеллачу наха: хьаьжкIаш тилош, тIаргIа къажбеш, цIеношна поппар хьохуш, мангал хьокхуш, и. дI. кх. а.\nБелхеша, вай хьахийначу гIуллакхел совнаха, кегийрхошна вовшийн довзаран, оьзда самукъадаккхаран Iалашо кхочушъеш а хилла. Цхьаболу белхи синкъераман дуьхьа беш хилла, болх бахьана а долуш; вуьйш белхи (къаьсттина - поппаран белхи) коьртаниг болх а болуш, ткъа синкъерамо иза дика а, сиха а кхочушбарна аьтто беш хилла.\nБелхешна масех де хьалха кечам бо. Масала, цIенош хьаха белхеш вовшахтухуш, хьалххе поппар бо, юучуьнца кхачо йо, вотанча, пондарча кхойкху. Белхи дIахьош мехкарийн терго еш билгалйоккхий зуда хуьлу, божарийн гIуллакхе хьожуш а цхьа стаг хуьлу. И шиъ оьшуш ду, белхий берриге а синкъераме а бирзина, бан лерина болх кIел ца бисийта, низам латто.\nОцу тайпанчу белхешкахь беза болх (поппар белашца схьабаккхар, экъанаш тIехь иза дIакхехьар, тхов тIе хьалабалар...) божарша кхочушбо. Ткъа зударша и поппар вовшашка кар-кара луш, дIахьохучаьрга дIакхачабо. ХIора жима стаг шен ойла лаьттачу йоIана белаца поппар боккхуш, аьтто баьлча, вистхуьлуш, бегаш беш, къинхьегама тIехь каде хьийза. Мехкарий балхана мелла а юхаийзалуш хилча, церан тергам бечу зудчо шен карара сараг я нитташ бетташ, балха юкъатоьтту уьш. Къаьсттина юхаозало мехкарий поппаран юкъ ца йолош, и йолийначуьн марнана лийр ю бохучу халкъан забаро юхакъахкабо уьш. Амма и тешам чIогIа бацахь а, я марненах къастар ца ладаллал доккха вуон ца хетахь а, дукха хьиэ ца йолуьйтуш, поппаран юкъ йолайо нитташа я сараго тIечехочу мехкарша.\nБолх юкъа-кара саца а бой, вота а тухий, пондар а локхий, хелхарш до. Амма уьш дукха дах ца долуьйтуш, хелхарийн шовкъ балхана тIеерзайо белхи дIакхоьхьучара.\nПоэтана Арсанукаев Шайхина иштта гина поппаран белхи:\nЛовзар дац хIоьттинарг лулахойн кертахь,\nБелхий бу, белхий бу - поппаран белхий.\nЕрриг юрт гулъелла кху уьйтIа бертахь,\nЦкъа болх бо, забаршца, хелхарш до, боьлхий.\nВота а кхиссало, кIажъоьху пондар,\nИ хала болх хета тахана атта.\nМехкарша, хи детташ, кечбо шайн поппар,\nКегийнах, къийсалуш, охкуш бу латта.\nЧекхдевр ду и цIенош тахханехь хьаьхна.\nЯ болх а Iаьткъар бац цхьанна базбелла...\nЛаьмнашкахь даима нах ишта баьхна,\nХIораннан йиш йолуш хIора неI елла.\nЛовзар дац хIоьттинарг кху кертахь Iуьйрре,\nВуьсур вац юьртахо, - тIекхаьчча гуьйре,\nТхов боцуш – юьртахой баьхкина белхех!\nБелхи, цIенош хьаьхна довллалц, эшахь, маьркIажан хан хиллалц, бахлуш хилла. Белхи дIабирзича, цIенойн дас: «Дела реза хуьлда шуна, доккха гIуллакх дин аша, Дала мел яздойла аша хьегна къа!» - олу. Вукхара дуьхьал жоп ло: «Дала беркате, ирсе хIусамаш йойла! Дела реза массарна а хуьлда!». Иштта дIабоьрзу муьлхха а белхи а.\nВай кхузахь мел дийцинарг - хьайбанашка, акхарошка, дитташка, бецашка, хишка, Iаьмнашка болу лерам, цаьрца лелон еза къинхетаме юкъаметтигаш - чулоцу «Даймахке безам» бохучу дешнаша. Хетарехь, цхьана нохчийн къомах болчу нехан бен дац, ша дуьненан муьлххачу маьIIехь вехаш велахь а, шен каш Даймахкахь хила сел чIогIа лаар. Цундела нохчийн гIиллакх ду муьлхха а нохчо - и шайн накъост велахь а, я вевзаш вацахь а - кхелхинчул тIаьхьа ша винчу махка цIа кхачо гIортар. Дай баьхна латта деза хетаран барам лаккхара хиларан билгало ю иза.\n«Дай баьхна латта. Дуьххьара цхьана бIаьстенан малх кхеттачу дийнахь девза иза. Оцу маьлхан зIаьнаршца, зазадоккхучу бешаца, нуй хьаькхна къагийначу уьйтIеца, боргIалийн кхайкхарца... Девза ненан хьастарца, ден хьехамца.\nДенна а хазло иза, маьлхан догIанаша лийчош, баьццара бай болуш. Иза къона а, хаза а хета. Эшарш ека хотешкахь. Ахь тIаьхьара олу.\nХьо хьаьддий, веддий лела, цкъа дIо орца волуш, тIаккха Iин чу вуссуш. Хьан хазахетар, лоппаг санна, эккхий дIадоьду аьхкенан малх хьаннаш тIе лахбеллачу хенахь. Хьуна дахар къахьдо безачарах къастаро. Дерриге а хьалха санна ца хета – вада лаьа. Дуьненан маьIIе вала. Амма и лаам кхочушбича, хьан хьераваллал сахьаьвза хийрачу махкахь. Хьо водий, юха а цIа кхочу. Хьо кхета: мел баккхий баланаш, гIайгIанаш тIехIиттарх, къаста йиш яц хIокху лаьттах, кхуьнца хьо хазахетарша санна вузу баланаша а. Къаьхьа а, мерза а хиларх, хьан латта ду хIара. Кху лаьттаца ийна хьол хьалха мел баьхначеран даьIахкаш, ойланаш, гIайгIанаш, хьацар, цIий...» («Сатоссуш, седарчий довш», Грозный, 1986).\nДаймохк - иза цхьа лаьмнаш, хиш, аренаш хилла ца Iа. Даймохк - иза уггар а хьалха хIокху лаьттан адамаш ду, церан вовшашца йолу оьзда юкъаметтигаш, гIиллакхаш, марзонаш, баккхийчеран хьекъал, Iеламнехан беркате серло, кегийрхойн доьналла, мехкарийн оьздангалла, нахана юккъера нийсо... И дерриге - Далла дукхадеза гIиллакхаш - хIокху лаьтта тIехь латто, дебо, кхион гIерташ адамаш хиларо марздеш хилла нохчашна хIара латта.\nАмма уьш лардеш ца хилча, Даймахке, лаьтте марзо а шелло, и къахьоне йоьрзу. Иштта заманаш а яьхкина вайн махкахь. Масала, Кавказан тIом чекх а баьлла, нохчийн мохк оьрсийн паччахьан олалли кIел бахана зама. ХIетахь дуккха а нах кхечу мехкашка дIакхелхина. Амма шайн дахар къиэн я хьоле нисдаларх, цкъа а шайн Даймахке болу сатийсам, безам дегнашкахь гIел ца белла церан.\nИштта хьал хIоьттина вайнахехь махках даьхначу хенахь а. Хийла дас, ша леш, уггар а чIогIа сатеснарг Даймехкан шовданех цхьа къурд бар, башлаьмнийн кортойх цкъа бIаьрг тохар, юьртахойн кешнашкахь лаьттах вахар... ТIаьхьа, цIадерзар маьршадаьллачу хенахь, хийла стага, шен ден я ненан тIаьххьара лаам кхочушбеш, церан даьIахкаш цIа а еъна, Даймехкан лаьттах йоьхкина меттигаш а нисъелира.\nНохчийн поэташа тайп-тайпанчу дешнашца бийцина Даймахке болу безам.\nХьан бах хьо, сан Даймохк, яханчу хенахь\nЙоза а хьайн доцуш, бIарзбелла баьхна?\nКъийсамо аьгначу хьан тIулган белшахь\nГуш ду-кха яздина сан дайшка кхаьчнарг...\nДIатийнчу кондарийн варшашца кхелина,\nСан дагна дукхаезна Даймехкан аренаш,\nШул мерза хIун хир ду яхь йолчу дагна!\nБераллехь со хьоьха\nСуо жима бер долуш\nАс ма биттара,\nКарий хьо ас дагахь\nДаймахкера безам гайта,\nДоттагIий, аш таро ло,\nЦуьнан дуьхьа муха веха,\nМуха ле ас гойтур ду.\nХьох къаьстина, догдиллина\nIалур ца хиллера.\nДаймахкана шен дахар дIадала кийча хилар хоуьйтуш, дош ца олуш наггахь а нохчийн яздархо висна а хир вац.\nКхузахь билгалдаккха деза, Даймахке болу безам, ша «Даймохк» боху кхетам дуьненчохь мел йолчу мехаллел лакха хIиттош маьIнаш а нисло цхьаболчу яздархойн йозанашкахь. Иза, хетарехь, вайн махкахь еххачу хенахь лаьттинчу Iедалан харцидеологин тIеIаткъам хила а тарло. Амма иза доккха философски гIалат ду. Дуьненчу Дала кхоьллинчу стагана оцу Далла гIуллакх дарал деза цхьа а хIума хила йиш яц, и ду стеган дахаран маьIна а, цуьнан уггар сийлахь Iалашо а. Цул тIаьхьа латта деза Даймохк, халкъ, цаьрга болу безам, церан хьашташка хьажар.\nМахке болчу безамах лаьцна дуккха а дийцарш а, кицанаш а ду нохчийн барта кхоллараллехь. Иштта, цхьана хабарехь дуьйцу.\nЦхьана стага мохь тоьхна хилла массо а акхарошка а, дийнаташка а, ша цIе таса воллу кху махкахь, кху махкара дIадовла аьлла. Кхано, цIе яьгна яьлча, оцу стагана гина, цIаро бага а бина, бала бетталуш Iуьллу текхарг. «Ас мохь тухуш ца хезира хьуна?» - хаьттина оцу стага текхарге. «Хезира, - аьлла текхарго, - суо бинчу, кхиинчу махках а баьлла, хийрачу махкахь бехачул, сайн цIахь балар гIоле хийтира суна».\nТекхаргана а ша бина, кхиъна латта оццул дезаш хилча, кхетам болчу адамашна сел чIогIа иза дезарх, тамаша бойла а дац.\nЦунах ду хIара кица а: «Нехан махкахь эла хуьлучул, шен цIахь лай хилар гIоле ду».\nОхуш аьлларг оруш карийна.\nАьхка хье ца кхихкича, Iай яй а ца кхихкина.\nIиллинчу барзал лела цхьогал тоьлла.\nШен цIа - цIен цIа.\nМехкан доцчу эро пхьагал ца лаьцна.\n(Окуев Шимин «Лай тIехь цIен зезагаш» цIе йолчу романан кийсиг.)\nХАРШ ТОСУ ДЕ\nЧекхдевлира бIаьстенан юьхьан хьалхара йочане денош. Ламанхошка охане кхойкхуш, дечу гIуллакхна уьш каде хилийтархьама, церан дегнаш ир-кара хIиттош, жоьлашкара жа аралоьхкуш, ламанийн басешкахь зезагаш техкош, хьежа белира йоькхане даьхкинчу денойн къегина малх. Баккхийчара «хIан, дIадоладе» - аларе сатуьйсуш, балхана куьйгаш кIамделла, церан пурба доцуш охана дан а ца баьхьаш, харш тосучу дийне сатуьйсуш Iаш бара кегийнаш: дайн Iедалехь цхьаьннан а бакъо яцара, цкъа харш тосу де билгал а даьккхина бен, оханца болу белхаш дIаболо. Амма хIора шарахь, дан дезаш долу гIуллакхаш дукха а, аха дезаш долу латтанаш алсам а хиларна, харш тосучу дийне ца хьоьжуш, шайн белхаш дIаболош берш а хуьлура. Амма хьалххехь баккхийчара арабаьхна, дайн Iедал хьан дохадо хьоьжуш лелачарна и гучу а долий, гIуда такхарх кIелхьара-м ца бовлура уьш. И тайпа болу ламанхой, баккхийчеран гIуда текхна а, шаьш цхьана дийнахь и охана дар гIоли хеташ, хIора шарахь нахачул а хьалха шайн белхаш дIа ца болош ца Iара. Иштта дара кху шарахь а.\nТIекхечира ламанхоша шега сатийсина долу харш тосу де. Са а тасале вовшийн кетIа хIуьттуш, белхийн хьалхарчу денца вовшийн декъалбеш, балха тIехь аьтто а, хьийкъина ялташ кхиар а шайна лууш хилар хоуьйтуш, сагIийна хIумнаш луш хьийзара зударий а, баккхий нах а, мехкарий а, кегий нах а. Церан хаза кечъелла, къорза, кегийра тобанаш эшаршца, назманашца, наггахь волчо герз а кхуссуш, хIораннан уьйтIа хIуттий чекхйолий, массо а дезчу денца декъалвой, маьждиган байтIе дIагуллора. Коча тIоьрмигаш а тосий, хIораннан кетIа хIуьттуш:\nСтиглахь малх хьоьжу,\nВайн Делан ниIмат ду.\nОхане нох хьоьжу,\nГовр, стерчий кийча ду.\nВайн ялташ хьекъор ду.\nАхь буйнахь къуьйлучо\nКера юкъ лазор ю.\nКомаьрша дог гойтуш,\nВа баба, схьалолахь,\nТхо хьоьжуш ду хьуна!\n- бохуш, эшарш лоькхуш, бес-бесарчу марзаллех шайн тIоьрмигаш дузуш хьийзара кегий бераш. Уьш шайн уьйтIа хIиттаре сатуьйсуш Iаш болуш санна, церан эшарийн гIовгIа схьахеззашехь:\n- Вайн ялташ хьекъийла, мацалла ма хуьлда, вайн доьрчий дузийла, тIом-бала ма голда! - олий, аралелхий, зударий церан кочара тIоьрмигаш дуза хIуьттура. Ткъа цунах даккхийдеш бераш а:\n- СагIа хуьлда! СагIа хуьлда!\nВайн ялташ хьекъийла!\nУн-бала ма хуьлда!\n- олий, довдий, кхечеран уьйтIа хIуьттура. Иштта хIоранна уьйтIа хIуьттуш чекхдовлий уьш, юхадовдий, баккхийчара лелочуьнга хьовсархьама, маьждиган байтIе дIагуллора. Кхузахь-м, хIора шарахь санна, чIогIа синкъераме тобанаш яра гуллуш. Цу дерриг халкъан да хилла, таханлера харш тосу де лелор а, дерзор а караделла, цу тIе цхьана агIор кIаххий, кенаххий, хьаьжкIеххий дуьзна кхо сахь а хIоттийна, вукху агIор хьаьжкIийн, кIан, кенан кхоккха кан а болуш, тхьамдалла хиина Iаш вара бIей ткъей пхиъ шо долуш волу юьртара воккха стаг Хамболт. Керла тIееъначу тобано цуьнга:\n- Вайн ялташ хьекъийла, ун-балех лардойла. Дала эзар шарахь аха а, ден а, чудерзо а вай могаш, маьрша лоьлуьйтийла! - олура. Ткъа Хамболта:\n- АллахI, Амин! АллахI, Амин! Везан Дела, тхан дехаре хьажжий дахар лолахь тхуна, оха дере хьажжий ялташ а лолахь тхуна! Ун-балех, тIеман Iазапах, хьуо реза воцчу массо а хIумнах а ларделахь тхо! - олий, ялтех дуьзна лаьттачу саьхьашна тIехула куьг хьокхура, хьалаоьций кенаш а ластадора.\nЦунна аьтто агIор хIоттийначу стоьла тIехь, хьалха хIоттийна нихан кхабий, бийна уьстаггIий, гуш стоьла кIелахь маларан шишанашший долуш Iаш бара Iедалан мукъ карахь берш: Iений, стражникаш болу Iиржаккий (Иржаков), Бончий (Бочкарев), Сарпиллий (Стропилин), нохчо Закрий. Царна малар охьадуттуш а, даар тIекхоьхьуш а хьийзара цу гIуллакхна къастийна болу кегий нах. Хамболтана аьрру агIор хIоттийначу стоьла тIехь Iара кхиэлана ховшийна болу Манакий, Мовсар-Хьаьжий, кхин а дешна наххий, ткъа иштта гIуллакх талла къастийна болу суранчашший. И йоккха маьждиган хьалхе шина агIор йоькъуш дIахIиттина лаьттара мехкарий а, кегий нах а. Лакхахьа маьIIехь, Iедалан векалшна гергахьа, Хамболта ловзар дIадоло пурба даларе сатуьйсуш Iара лаьмнашца гIараваьлла волу пондарча Сулин Юсуппий, вотанча ГIирмин Мохьей. Царна дехьа бIогIий а детташ, царна тIехула машшаш а ийзош, уьш чIагIдеш, пелхьонан гIуллакхдеш хьийзара цхьаберш.\n- Я пелхьона гIардаш бугу! - бохуш, мохь хьоькхуш, сара бетташ, лаьллина берийн цIоз хьалха дерзийна хьийзара жухаргаш. Цара маIаш а еш, ирча мекхаш а деш йинчу хорманаххий, юкъах йихкинчу тишчу шаьлтанеххий кхералой цхьадолу бераш, кхин цу майдана юха а ца догIуш, довдий тIепаза довра. Маьждиган майданал арахьа, тIе кузаш а, палсаш а диттина, коча оьхкина жайнаш а, хIайкалш а долуш, хахка далийна йора дой дIаса уьйзуш лелара цхьадолу бераш. Цхьана а беро шен говр вукхунна юххе ца йохуьйтура. Вовшашна улло яхча, ницкъ дIа а баьлла, тIаьхьаюьсур ю бохуш, ген-гена лелайора цара уьш. Ткъа говраш шаьш а, шаьш стенна кечйина а, шайгара дайшна хIун оьшу а хууш, синтем байна терсаш яра. Цхьаерш, тIаьхьайисарна кхоьруш санна, хоршехь эга а еш, бIаьргеха хиш а легош, кортош а охкийна, гIийла лелара берашна тIаьхьа. Берашна вовшийн говраш йовзуьйтуш, церан амалш а, гIиллакхаш а муха ду дуьйцуш, говраца муха хила веза хьоьхуш тIаьхьабевлла лелара говрийн дай. Берийн а, дайн а, говрийн а дегнаш ир-кара хIиттош, хIора говр а, бере а хастош лелара цхьаболу нах.\nИштта, шайн-шайн говрех дог лозуш, уьш оьзна, хьоьстуш адамаш лелачу хенахь:\n- Э-э-хIей, кура кIентий! Пелхьона гIардаш бугу, сан дин гIардаш бугу, ялтех пхьаж беш бугу, ядар гIаш долуш бугу! - олий, гIаш юккъе беха цхьа сара а буллий, цунна тIе шед а етташ, юккъе хьаьвзара жухарг. Цуьнан хормин эрчаллех а, цо ечу йиш-маIех а, лесточу серах а къаьхкий говраш дIасалелхара. Амма цунах самукъа долий, жухарг кхин а чIогIа хьаьвзара.\n- ХIей, собар! Ва собар, дай, ваший валариг! Говрашка и бераш лазадойту ахь! - бохуш, маьхьарий детта буьйлалора нах. ТIаккха урх озайой шен сара кIегар а хаабой:\n- Э-э-хIей! Пелхьона гIардаш бугу! Сан дин муха хета шуна? Хьалхабаларх соьца шен дин хахка яхь йолуш кIант муьлха ву шух? Хьалха яьллачу говрана хIара итт туьма ахча ду шуна! - олий, наха шена делла сом хьаладохуьйтура жухурго. ТIаккха шед тухий шен «дин» нахана тIехохкура. «О, хьан дин дика дин бу. Деллахь ю куц долуш говр-м», - олий, наха ахчанаш тосура. Цунах там хуьлий:\n- Э-э-хIей, да ма ятIа сан динан делаI! Хьалхара меттиг а яьккхина, нохчийн курачу кIентийн кисанашкара шай-кай схьаяьккхи! Сан дин дика дин бу! - олий, шена деллачуьнгара ахча схьа а оьций, ца делларг оцу сохьта каш доккхий дIа а вуллий, пхьаьжах дой цунна чурт а дугIий: «Пелхьона гIардаш бугу!» - бохуш, шен сара а хохкий дIавоьдура.\nЖухарг нах хьийзош леллашехь, тхьамдалла хаийна волу Хамболт ма-хуьллу чехка шен гIуллакх дIакхоьхьуш вара. Iенас шена хьалха йиллинчу ехачу исписки тIерачу юьртахойн цIераш а йохуш, цаьрга дан догIуш долу хеттарш дора цо. И дерриге лелоран бахьана дара, пурба доцуш гота яхийтинчунна гIуда тоха гIертар.\n- Хьусейнан Мималт! - кхайкхира иза.\n- Волуш ву, хьайн хаттар де ахь! - нахана юккъера схьа вистхилира Мималт.\n- Дала вайна тIехь куьйгалла дар шега деллачу паччахьан Iедална а, и дIакхоьхьуш болчу цуьнан векалшна а реза вуй хьо?\n- Iедална-м вара со, цуьнан цхьаболчу векалшна вац-кха.\n- Вехна говрахь схьавогIучу Бончас жехь волчу кIантана а йиттинера, топ тоьхна шина Iахарна тIера жий а бийна. Зен меттахIоттадайта.\n- И жий ас бели хьуна, - хьалаиккхира Iена. - И пайда боцурш а ца дуьйцуш, шайга дечу хаттаршна жоп ло!\n- Зен меттахIоьтти хьан, - вистхилира юха а Хамболт. - Iедалца долчу декхаршца муха ву хьо?\n- ЦIена ву!\n- Къедин кхиэлана реза вуй хьо? Муха йо аьлла хета хьуна хIокхо кхиэл?\n- Шен кетаран тIам хьалабузаре хьожжий йо!\nГIов аьлла, гулделла адамаш дийладелира.\n- Ахь буьзначу тIомах вехаш ву-кха хьуна со. Къуръанор, лур дацара ахь стаг леш хилча шай! - хьалаиккхира Манака. Амма доьлучу халкъана цо дуьйцург хезаш дацара.\n- Ножин воI Хожа!\n- Волуш ву.\n- Дайн Iедалца муха ву хьо?\n- Лору ас-м!\n- Харш тассалц ца Iаш, гота хIунда яхийтина ахь?\n- ХIара хаза денош эрна дIаоьхуш Iен ца велира, Хамболт. Кхаба безаш болу доьзал алсам бу сан, ца ларорна кхоьрура. Тарлахь, гечдахьара аш.\n- Кху шарахь дуьххьара даьлла хьоьгара и гIуллакх?\n- Дуьххьара даьлла.\n- Кхиэл, аш хIун олу? – кхиэле вистхилира Хамболт.\n- Дуьххьара яьллачу гIалатлонна кIез-мезиг гIуда тоьхна кIелхьараволуьйту оха иза.\n- ХIун гIуда ду аш билгалдинарг?\n- Цхьа гиба нихий, цхьа уьстаггIий вайна, гулбеллачарна. ХIокху сохьта схьадан а деза. Цул совнаха, хIинца вахана Межин божли чуьра пхьажаш дIабаха а беза.\nТIараш вовшахдетташ боьлура нах, важа-м шен гIуда такха вахара. Шен исписка йоьшуш Хамболт БайсагIурна тIекхечира.\n- АслагIин воI БайсагIур! - кхайкхира иза. Массарна а хаалуш Iена а, цуьнца хехой а цIеххьана тасавелла, воьлуш схьахьоьжучу БайсагIуре хьаьвсира.\n- Дайн гIиллакхашца муха ву хьо?\n- Лору ас, къобалдо.\n- Къуйн къоланна хIун олу ахь?\n- Дела реза воцуш карадеъна хIума да реза воцуш карара далар а магадо ас.\n- Нийса боху. Iедалца муха ву хьо, тIехь дисина гIуда-м дац?\nБайсагIур вистхилале хьалагIеттинчу Iенас:\n- ХIокху шийтта шарахь Iедалца долу дов хедаш вац иза, – элира.\n- Суна хууш хIума дац, Хамболт, - элира БайсагIура, - Iедало бохург а дийр ду вай-м.\n- Кхиэлана хIун олу ахь?\n- Де эшна, хьалха ма хIуттийла бусалба!\nИ хазахетта, гулбелларш бийлабелира.\n- Iамин Хаммирза! - кхайкхира Хамболт.\n- Вада гIерташ, оха хала сецош ву. ХIара ву! Алссам гIуда тIедахийта! - аьлла, наха хьалхатеттира цхьа кетаран хора.\n- Кхуьнга хеттарш дан а, хIора шарахь кхуьнга дог этIадайта а кIордийна суна. ХIара воьддушехь кхиэлан бага вахийта веза. Кхиэл, аш хIун олу? - вистхилира Хамболт.\n- ХIара леван а, кхуьнан хабаршка ладегIа а тхуна а кIордийна. Ши уьстаггIий, цхьа мазал ахьаррий хIинца схьадан деза. Цул совнаха, ша гехь пIаьлдиг чохь пхьажаш а боьхкина, жухаргашна хехь латта а веза.\n- Ойт, да ма ека, хьо хIуман, делаI! - бохуш, кар-кара оьцуш, хьийзо ваьккхира наха Хаммирза. Шен хирг деш, царна дуьхьал тийсалора важа. Цхьамма кетаран юх озош, вукхо пхьош лоций схьавадош, кхиволчо схьабоккхий коьртара куй, харцахьа боккхий, юхатуьллуш, хьийзош волчу цунна беъна, пхьажех буьзна пIаьлдиг а ги боьллира. ТIаккха вадийна цара иза, кара цхьа беха хьокха а белла, жухаргаш ларбан хIоттийра. И бегаш гуттар а марсабохуш, цунна гондIа шайн хирг деш хьаьвзира жухаргаш.\n- ХIан, юьртахой, ладогIал! - аьлла, куьг хьалаайира шен исписка ешна ваьллачу Хамболта. Дерриг а адам цхьана ханна тапп-аьлла дIатийра. - Iедал - Iедал ду, Iедало бохург дан деза, цуьнан гIуда а такха деза. Кхиэл - кхиэл ю, цо тоьхна гIуда а лан деза. Таханлерчу вешан дезчу денна тIе кхин зен-зулам доцуш, массо а могаш-паргIат кхечи вай, цунна а хастам бо вай Далла. Къинхьегамехь гIелдалар ма хуьлда вайн, Дала ун-балех, зенах, зуламах лардойла вай. ТIеман бала а, мацаллин бала а ма голда вайна а, вайн тIаьхьенна а! - аьлла, Хамболт охьаволавелча, гулбеллачара массара а, цкъа салават а диллина, цул тIаьхьа назмин мукъам болийра. Цхьамма хьалхара а олуш:\nВе-е-еза ву Де-ла-а,\nЯ раб-би Iи-изати,\nЦIе-ена ву Де-ела!\n- олий, куьйгашца корта а лоций, мукъам бахбора. Ткъа вукхара:\nДа-а хи-илар ба-акъ ду,\nХьо-о цу-унах те-ешалахь,\nЯ ибна а-адам!\n- олий, тIаьхьара олура.\nОцу сохьта, доьжна стерчий а долуш, текхош нох а долуш, веъна схьакхечира цхьа жимха. И стерчийн гота уллорчу кха тIе а яьккхина, «бисмилла» а даьккхина, куьйгах шеташ а тоьхна:\n- Хьоькъийла-кха вайн! - аьлла, нахаран баьлчаш лецира Хамболта.\nТIеттIа чIагIлуш болчу назманан мукъамца жимхас стерчийн доьхь озийра. Партала стерчий а, ховхачу лаьтта тIехула байн когаш луьйзуш, дуьйладелира. Нахаро а тесира тIера Iаь гIуьттучу Iаьржачу лаьттах карчийна бIал.\nМаьждиган байтIехь пондаран аз делира, ловзарга кхойкхуш екаяла вота а елира, маьI-маьIIера шатлакхна кхуьйсучу герзийн татанаш а девлира. Баьрчехьа Iаш болчу юьртан тхьамданаша дезчу денна тIера айинчу кедаш чуьра, вовшах а тоьхна, маларшца шайн деха мекхаш дашийра. Цу дерригенах ша воккхавер хоуьйтуш, озийна тоьхначу муьшана тIе гIант а хIоттийна, цу тIе тас а хIоттийна, цу чу хIоттийначу маларан чептарна тIе цхьана куьйга тIе ирахIоьттира пелхьо. Цунах ца вешаш, лаьттахула цхьа тIийриг а тесна, бага цIормаIа а йоьллина, Iункар а хIоьттина лаьтташ жухарг а вара. И дерриг халкъ лардора гехь пхьажаш а боьхкина лаьттачу Хаммирзас.\nГотанца бIал тосуш, кхан дохалла хьала а вахана, лах ца луш олучу назмин мукъамца иштта вуха а веъна, нахана шайн оханца болу белхаш дIаболо пурба а делла, веъна Хамболт шен метта охьахиира. ДIадоладелира ламанхойн синкъераме де.\nЦхьалхха цхьа кIант вара къеначу ден, ненан. Дукхавезаш, Iалашвора цара шайн кIант.\nДений, нанний тIевеъна, цо элира:\n- Со а вахийтийша юьртарчу кIенташца дуьнене бIаьрг тоха. Суна лаьара кийра бахьош долу шал шийла шовда мала. Iуьйранна малх схьакхеташ, сарахь беттаса кхачлуш ган. Суна лаьара махо техкош, догIано дашош, малхо дакъош ламанан басешкахь лаьтта къорза зезагаш ган, суна лаьара Iуьйранна тхинах яжа арайолу лунан буьхьиг ган, гIелашна сагатделла сира сай гIергIаш ладогIа, Iаннаш, даккъаш декош, мацалла угIучу барзе ладогIа... Вахийтийша со кIенташца дуьнене бIаьрг тоха.\n- ХIан-хIа, кIант, ма гIолахь. Пурба дац хьуна! - элира къеначу дас.\n- Со къинтIера ца ели хьуна, кIант, хьо водахь! - элира нанас.\n- Со а вахийтийша кIенташца экханна талла. Суна лаьара ламанан курачу лечано ижонна мохаюьллуш ган, цуьнан ирачу мIараш юккъе нисделла дала са легашка кхаьчна жима олхазар детталуш ган, дог лоцуш пха тоьхна, стиглахула биркъаш дIа-схьа яржош, и кура леча чудаийта, лечанан мIарех кIелхьарадаьлла, сина маршо хааелла, стиглан сийначу Iаьрчешка жима олхазар хьаладолуш ган. Суна лаьара иччархочух ларбалархьама генна дIакхарстийна сирла бIаьрг ойлане баьллачохь сецна, ламанан лекхачу тарха тIехь кур аркъал тесна лаьттачу курачу хьехье бIаьрг тоха; оцу семачу хьехьана тебна улло вахана, дегI лардеш пха тоьхна, маьIах шотха доккхуш, иза къахкийна, дуьненчохь шел сема хIума дуйла цунна хаийта. Суна лаьара масар къахкийна, эккхийна лаца, дуьненчохь шел маса хIума дуйла цунна хаийта. Бухбоцчу сийначу стиглара сирла седарчий санна долчу цуьнан хазачу бIаьргаш чу хьаьжна, хьаьстина, иза дIахецна, къизачу иччархойл дукха кху дуьненчохь къинхетаме нах буйла цунна хаийта. Вахийтийша со кIенташца экханна талла.\n- Ваха пурба дац хьуна, кIант, ма гIолахь! - элира къеначу дас.\n- Со къинтIера ца ели-кх хьуна, кIант, хьо водахь! - элира нанас. Корта охьаоллийна дIавахара кIант, ткъа цуьнан нийсархой талла бахара. Ден, ненан пурба доцуш цхьаннахьа а ца воьдура кIант.\nЦIеххьана ирча кхаъ беара лаьмнашка: мостагIа ву тIегIерташ, аьлла, цуо буржалш дахьа ламанхошна тоха, леш бина уьш бацо.\nЮьртара кIентий, къонахий кечбелира мостагIашна дуьхьалбовла. Аьртаниг ирйира, есаниг юьзира цара. Шен шира гIагI дегIе а дерзийна, тешаме герзаш юкъах а дихкина, кIентан да а вахара мостагIашна дуьхьал, шен кIантана а ца хоуьйтуш, лата везачохь - лата а, вала везачохь - вала а.\nШел хьалха дIакхаьчна, мостагIашца тIаме хIиттина тIемалой карийра цунна. Къаьсттина чIогIа тIом беш вара цхьа цавевза тIемало. Юьхь тIе оьзна зIенийн цхар, тIедуьйхина болатан барзакъ, мостагIийн декъех саьлнаш хIиттош, ткъес санна карахь лепаш шаьлта. Цецваьлла висира воккха стаг да а, цуьнца берш а.\n- Мила ву и чIогIа тIом беш волу тIемало? - аьлла, хаьттира воккхачу стага дас.\n- Иза хьан кIант ву, дада! Хьан цхьаъ бен воцург! Дика кIант кхиийна хиллера ахьа! Дала дукха вахаволда иза! - элира тIемалоша.\nАмма хала дара и кIант дукха вехар ву ала... Берриг шайн ницкъ гулбира мостагIаша. Массо а цхьаъ санна цхьаьний тIелетира уьш оцу турпал кIантана. Вуьйжира кIант. Велира турпал. ТIаккха тIетаьIира ламанхой мостагIашна. ХIаллакбира цара уьш. Бисинарш лаьхкира. Дукха декъий дисира оцу тIеман арахь мостагIийн...\nГIоьмакхех, таррех барма а дина, тIе верта а тесна, ларвеш цу тIе а виллина, ваьхьира тIемалоша кIант-турпал ваьхначу юьрта, винчу юьрта, нана ехачу кетIа...\nБолатан гIагI малхехь къегаш, кхачбеллачу баттах тера йолчу юьхьа тIера сирла нур гIуьттуш.\n- ХIей, вежарий! Собарделаш! - элира кIентан дас. Севцира нах. Вистхилира кIентан да:\n- Къонахий! Сан ницкъ кхочур бац кIентан нене хIара ирча кхаъ дIахаийта... Со кхоьру хIокху кхоо нана а ерна... Вац шуна юккъехь маттана говза, нене кIант валар дIахаийта?\nМассара а кортош охьаохкийра. Вистхуьлуш стаг воцуш, дIатийра къонахийн, тIемалойн тоба. ГIеххьа зама яьлча, нахах къаьстина, хьалхавелира башламанан бохь санна къоьжа корта болу воккха стаг.\n- Схьаба суна дечган пондар! Цо дуьйцур ду нене говзачу-хазчу маттаца кIант валарх. Лалур бу цуьнга и ирча кхаъ! - элира воккхачу стага. Схьабеара пондар. Делха доладелира пондаран мерзаш. Бека болабелира пондар. Шен пондарца тобанна хьалхавелира воккха стаг. Араелира кIант вина нана. Цунна гира вистхуьлуш стаг воцуш, гIайгIано кортош охьаохкийна лаьттачу тIемалойн тоба, хезира бекаш, боьлхуш пондар. Бармахь цавевзачу тIемалочун дакъа...\nБуьйсанна декачу олхазаран эшарх тарлуш, шийлачу шовданан декаре буьйлуш, набарна бер дижо нанас олучу аганан иллех тарлуш бекара пондар. Пондаро дуьйцура ненан сийлахьчу, боккхачу безамах... ЦIеххьана пондаран мерзаша ламанан лечанан гIергIар хазийра, лоьман цIийзар, берзан угIар хазийра. Цуо дуьйцура кIант-тIемало мел майра, доьнал долуш кхиънера. ТIаьххьара а, тIеман герзаш вовшахдетталуш санна, къора бийкира пондар. Хеталора, болатан тарраш турсех детталуш санна, мостагIий боьхна, маьхьарий хьоькхуш санна, тIеман марсаллехь майрачу кIантана тIера барзакъ болатан гIовгIанца декаш санна... Цо дуьйцура кIант-турпал мостагIех мел майра летта, цо уьш муха хIаллакбина. ТIаьххьара цхьа сирла цIена аьзнаш гIевттира пондаран мерзех. Уьш декара маьлхан зIаьнарех тарделла. Хетара, цара дуьйцу Даймехкан хазаллех, ирсечу дахарх, Даймехкан сийлаллех, и сий кхуллуш, лардеш болчех лаьцна... Даймехкан дуьхьа баьхначех, Даймехкан дуьхьа беллачех, цкъа а церан лийриг цахиларх...\nЛадоьгIура кIант винчу нанас. Гуора цунна бармахь дакъа. Вистхуьлуш цхьа а воцуш, кортош охьаохкийна лаьттара тIемалой. Кхийтира нана... Бармахь Iуьллург кхуьнан кIант вара, кхуьнан цхьаъ бен воцург... Дуьххьара араваьллера иза ненера пурба доцуш... Иза майра леттера мостагIех. Дуккха а хIаллакбинера цуо уьш. Веллера ша а. Веллера даима ваха! Иштта дуьйцура пондаро. ГIайгIане йирзина цуьнан йиш...\nБоьлхура пондар. Тийжара пондар...\nДовха бIаьрхиш хьаьвдира ненан бIаьргех...\nБоьлхура пондар, йоьлхура нана...\nМацца цкъа нана тIера дIаайаелча, цецах санна Iуьргаш девллера пондаран уьн тIе. Ненан довхачу бIаьрхиша дагийнера иза. Кхин а чIогIа гIарабаьлла бекара пондар. Генна лаьмнашкахула дIаоьхура цуьнан аз. Цуо хIинца дуьйцура ненан кийрарчу йоккхачу гIайгIанах, къахьонах, балех.\nБоьлхура пондар, тийжара пондар...\n- Со къинтIера ели хьуна, сан кIант!\n- Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! - йийкира къонахийн тоба.\n- Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! - геннара схьахазийра гонахарчу курачу лаьмнаша, Iаннаша, хиша, шовданаша...\n- Ас декъалво хьо, сан кIант! - мохь туьйхира нанас.\n- Оха декъалво хьо, тхан турпал! - йийкира къонахийн тоба.\n- Оха декъалво хьо, тхан турпал! - геннара схьахазийра гонахарчу курачу лаьмнаша, Iаннаша, хиша, шовданаша.\nОьгура ненан бIаьргех довха бIаьрхиш... сийлахь латта а дашош!..


"ГIурба герга ду, ма дохкалаш уьстагIий бусулбанашна!"\nАвстрехь ГIурбан денош тIе мел кхочу а кечамаш алсамбовлуш бу бусалбачарна юккъехь, гIурбан сагIина хаспаш дарна.\nХIора шарахь санна, шайн таро йолчара я Нохчийчохь шайн гергарчара ГIурба деш, царех дIа кхетий, бежана дуьйш декъа боьлху, я цхьа цигара шайн кхочуш гергар стаг векал вой а, шена тIера уьстагI боьйтий, иза дIасабоькъуьйту.\nАмма шо шаре мел долу, вайнах Европехь дIа а тарлуш, цара цигахь орамаш мел хоьцу а, алсам бовлуш бу кхечу бусалба наха санна шаьш бехачу меттигашкахь ГIурба дечийн терахь.\nКъаьстина аьхна хьелаш ду иза дан Австрехь бехачу нохчийн, цигахь, цкъа делахь, вуно дукха кхечу къомах бусалбанаш хиларна а, ткъа шозлагIа делахь, и мохк Европехь цхьаъ бен боцуш хиларна, бусалба динна официалехь статус елла болу.\nМуьлхачу а Венехь бехачу нохчашна дика вевза цигарчу Ханновермаркт олучу, ткъа вайнахалахь нохчийн базар аьлла цIе яханчу базарахь жижиг лелош, духкуш волу ЯрагIи.\nХIора шарахь цо гIо-накъосталла до Австрехь бехачу нохчашна гIурба дан бежан я уьстагI карон а, харжан а, цу махкахь хьайбанаш лелош йолу фермаш а, хаспаш деш йолу меттигаш а шен дика евзаш хиларна. ЯрагIис дийцира Маршо Радионе, муха кечам бо Алпийн махкахь бехачу вайнаха бусалбачийн коьртачех дезденна.\nХаспашдархо ЯрагIи: „Австрехь болчу нохчаша гIурбанаш тайп-тайпанчу хаспанчаш болчехь до, кху махкахь а, Словакехь а, Венгрехь а. ГIурбанийн мехаш тайп-тайпана ду. Кху Австрехь 160 евро доьху, Словакехь а, Венгрехь а 130 евро ло. Лерина хаспаш деш меттигаш ю цу хIуманна, вуьшта дихкина ду низамца урс хьакхар, амма гIурба дечу кхаа денна Iедало магийна ду хаспа дар“.\nХIора шарахь аьлча санна, гIурбанаш дар цхьацца IалагIожца доьзна хуьлу Австрехь, цигарчу аьтто я националистийн хьежамаш болчу политикаша а, жигархоша а бусалбачара гIурбанна бежнашна я уьстагIашна урс хьакхар меттигерчу дийнаташна Iуналла даран низамца цхьаьнадогIуш дац бохуш протесташ кхайкхорна.\nКху шарахь меттигерчу журналисташна гучудаьлла, Штаермарк олучу бундеслаьттарчу цхьана меттигерчу урхаллехь болх бечу хьукматхочо дийнаташ лелочу фермершка бусалбачарна уьстагIий ма дохка аьлла дехар деш яздина кехат.\nЦу кехат тIехь билгалдаьккхина ду, „гIурба тIекхочуш ду, ткъа бусалбачара гIурбанна дуьйчу дийнатна иза синкхетамчуьра а ца доккхуш урс хьокхуш Iедал ду.\nЦундела, шайна и дийнатш урс хьакха оьцуш ду аьлла шеко кхоллаеллехь, уьш ма дохкалаш“ аьлла.\nЯрагIис дуьйцу, иштта а, вуьшта а фермерш я бежнаш а, я уьстагIаш тIе вах-ваханчунна духкуш дац, уьш цара хаспаш даран фирманашна бен ца духку, цундела цу кехатна тIехь яздинарг шена ца хезнехь а, амма гIурба дан луучарех иза хьакхалур ду аьлла ца хета шена бохуш.\nХаспашдархо ЯрагIи: „Суна цунах лаьцна хезна хIуммаъ дац, амма фермерш и бежнаш муьлхачу а тIеваханчу стагана духкуш ма дац. Хаспаш деш йолчу меттигийн долахошна духку цара бежнаш а, уьстагIаш а. Нохчи боцурш а, дукха ма буй кхузахь бусалба нах. Фермерийн лерина барт бу хаспаш дечаьрца. Бутт хьалха дуьйна цаьргара оьций, схьадахкадой, дIахIиттийна хуьлу и бежнаш“.\nГергарчу хьесапехь 35 эзар нохчий беха Австрехь. Иза бохург ду, эзарнаш нохчийн доьзалш бу цу махкахь бохург. Наггахь боцург доьзал ГIурбанна йистах буьсуш а бац.


Бреевиль — Википеди\n49°22′57″ къ. ш. 5°19′46″ м. д.HGЯOL\nБреевиль (фр. Bréhéville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мез. Дозанашца йу Брандевиль, Екюре-ан-Вердюнуа, Фонтен-Сен-Клер, Жамец, Лиссе, Ремуавиль, Вилон-Аромон, Виттарвиль. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бреевиль&oldid=6716859»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 октябрь, 19:03.


Ножан-сюр-Уаз — Википеди\n49°16′29″ къ. ш. 2°28′03″ м. д.HGЯOL\n▲20 298 стаг (2018 шеран 1 январь)\nНожан-сюр-Уаз (фр. Nogent-sur-Oise) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Уаза. Дозанашца йу Монши-Сент-Елуа, Крей, Леньевиль, Монтатер, Сен-Ваас-ле-Мелло, Верней-ан-Алатт, Виллер-Сен-Поль. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ножан-сюр-Уаз&oldid=5176182»


www.islamannur.org - Дакъа 22: Дала хаьржиначу пайхамара...\nДакъа 22: Дала хаьржиначу пайхамара...\n22-гIа дакъа. Дала хаьржиначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тавхьидан бехкалла ларйина, ширкана тIебоьду массо некъ дIа а къевлина.\n«Шуна юккъера волу элча веъна шуьга. Хала ду цунна, аша бала хьоьгуш. Шун гIайгIа йолуш ву иза. Муъма нахаца дика а, къинхетаме а ву иза. Нагахь уьш дIаберзахь, ахьа ала: «АллахI кхачаме ву суна! Кхин дела вац, И бен. ЦIенна оцу цхьанна тIебуьллу аса сайн болх, хIунда аьлча И - йоккхачу Iаршан Да ву» («Товба»: 128-129).\nАбу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира аьлла:\n«Шайн хIусамех кешнаш ма дойла аша, сан кошах дазден меттиг а ма йойла аша. Салават дилла суна, хIунда аьлча шун салават суна тIекхочуш ду шу хиллачу муьлххачу а меттера» (хIара хьадис Абу Дауда далийна, дика иснад а йолуш, и дийцинарш берриге а тешам хила хьакъ бу).\nIали ибн ал-Хьусайна дийцина. Цкъа цхьа стаг гина хилла цунна, тIетаьIIина пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кошана юххе а вахана, циггахь АллахIе доIа деш. И цунна дехка а дихкина, цо аьлла цуьнга:\n«Аса ца дийцина шуна сайн дегара сайна хезнарг (ал-Хьусайн ибн Iалий), сан дендена (Iалий ибн Абу ТIалибана) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна долу: «Сан кошах дазден меттиг ма йойла аша, шайн хIусамех кешнаш ма де. Боккъалаъ, шун салам суна тIекхочуш ду шу хиллачу муьлххачу а меттера» (хIара хьадис ал-Макъдисис дийцина «ал-Мухтарат» жайнахь).


Хадис 217 – Сунна Пророка\nСунна ПророкаБулуг аль-МарамКнига 2. НамазГлава 3. Условия намазаХадис 217


Оьрсийчоьно дуьхьал бекхам беш махкахвоккхуш ву Словакин кхо дипломат\nМарсхьокху-бутт 31, 2020\nБратиславера шайн кхо дипломат араваккхарна дуьхьал бекхамбеш Москварчу Словакин векалтан кхо белхахо махкахвоккхуш ву Оьрсийчоьно. Пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь бина цунах хаам. Урхалле тIекхайкхийнера оршотан дийнахь Словакин векал Припутен Петр.\n"Бух боцуш Оьрсийчоьнан дипломатин кхо белхахо Словакера араваккхарна протест" дIахьейинера цуьнга, яздо министраллан хаамехь. Оцу бахьанашца, Оьрсийчоьно сацам бина, Москварчу Словакин векалтера дипломатин кхо белхахо шайн махкара араваккха аьлла, дIахаийтина Припутене. "Персона нон грата" кхайкхийначу Словакин дипломатийн цIераш йовзуьйтуш яц.\nКху беттан 10-чохь Гуьржийчуьра схьаваьлла нохчо Хангошвили Зеламха 2019 шарахь Германехь вуьйш дакъалаьцна хиларх йолчу шеконца Словакино махкахваьккха сацам бира Оьрсийчоьнан кхо дипломат.\nЦуьнца доьзна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан векала Ортагус Моргана Твиттерехь билгалдаьккхинера, и сацам нийса бу, цо гойту Братислава "я шен лаьтта тIехь а, я Европехь а лан лерина йоцийла Оьрсийчоьно политикан буха тIехь ден зуламаш", аьлла.\nМарсхьокху-беттан 13-гIа де тIекхачале Словакера аравала декхаре вира Оьрсийчоьнан кхо дипломат. И нах къайлахчу сервисашна болхбеш хилар гучудаьлла, хаам баржийра Словакерчу Acktuality портало оршотан дийнахь. Москвано жоп деллера, ша гIулчаш йохур ю Братиславехь бинчу сацамна дуьхьал, аьлла.


ТгӀизе-ле-Боннваль — Википеди\nТгӀизе-ле-Боннваль (фр. Trizay-lès-Bonneval) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.\nДозанашца йу СомегӀе, Аллуьи, Боннваль (ЭгӀ а, ЛуагӀ а), Dangeau[d], МонтагӀвиль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТгӀизе-ле-Боннваль&oldid=7846054»


Харжамаш, хьаькамаш, йист йоцу ва аьшпаш...\nГезгмашин-бутт 03, 2013\nНохчийчоь --Парламентан харжамашка нах кхойкху гатанаш доцуш меттиг яц махкахь, харжамаш хир бу Гезгмашин-беттан 8-чу дийнахь, Соьлж-ГIала, 03Гез2013\nДеношкахь хинболчу парламентан харжамашна бен кечамаш финале боьрзуш бу Нохчийчохь. ХΙайт-аьлла йоьду депутаташла гΙертачу а, уьш хьалхатоьттучу а нехан агитаци.\nТкъеха политикан парти декъашхо а йолуш, депутатийн 41 гIант къуьйсу 776 кандидато.\nКоьртаниг- харжамхойн жигаралла. "Варийлаш,кIадо ма елаш, шайн декхар кхочушдан цхьаъ санна массо арадовлалаш". Ишта кхайкхамаш бо Iедалан хаамийн гIирсаша а, депутаташ хила карзахбевллачу кандидаташа а, церан гIоьнчанаша а.\nРогIера политикан кампани ларъеш, чIагIдинчу хьелашкахь гIуллакх деш ю полици а. Харжамаш берззалц, дешар саца а дина, дIакъовлуш ю ишколаш.\nПарламентан харжамаш тIекхача йиснарг йоккха хан цахиларе хьаьжжина, гIаланашкахь а, кIошташкахь а депутаташ хила Iалашо лаьцначара марсадаьхна харжамхошца ден цхьаьнакхетарш.\nСоьлжа-гIалин кIоштехь, ГIуларахь, ишта цхьаьнакхетар дIадаьхьна лакхарчу даржашкахь хиллачу Мохчаев Вахида а, Дадаев Лоьмас а. Теркйистехь маса хьийзаш ву жимма хьалхо префект лаьттина Ахметханов Султан.Цу кеппара жигара шайн агIончаш дебош болх дIахьо кандидататаша Шелковскан а, Гуьмсан а, Невран а кIошташкахь а.\nПарламентан харжамаш бахьнехь бахархоша билгалдоккхург цхьа хIума ду- депутат хила меттах мел ваьлларг, верриге а бохург санна, яхначу хенахь лаккхарчу даржашкахь Iедалан белхашкахь хилла нах бу.\nПарламенте кхача луучийн цIерш евзаш ю, уьш бехха Iдалехь лаьттина а, лаьтташ болу а нах хиларца: Яхихаджиев СаIид, Ханбиев Мохьмад, Эдельгириев Руслан, Абдурахманов Дукхваха, Ахметханов Султан, Закриев Салман а, цуьнан кIант Якъуб а, Жамалдаев Шаид а и кх. дIа а.\nДукхахйолчу харжамийн таппашкахь пенах хьалакхозу Путин Владимира дешнаш: "ХIара кIентий схьабевллачу халкъан лерам ца бойла янне а яц».\nХаржамашкахь даима а бу цхьа депутаташ\nДашочу суьрта хьалха илли алар\nСагIа: долучаьрга - доьху, доцучарна - дIасадоькъу\nСтагана хаа деза ша стенна ваьлла кху дуьнентIе\n148-зза шед а тоьхна, 38 шо чохь доккхуьйтур ду бакъонашларъярхочуьнга


1. Делан омра кхаьчна (герга деъна къематде хIоттар)‚ и сихдар ма дехалаш. Вонах цIена ву Иза‚ гена лекха ваьлла Иза цара /Шеца/ накъост лацарх.\n2. Маликаш диссадо Цо Шен омраца Шен лех Шена луучуьнга "Аша дIахьеде Со воцург кхин дела цахилар‚ Сох кхералаш"‚- олий.\n3. Цо кхоьллина стигланаш а‚ латта а хьакъ-бакъ‚ лекха вели И цара /Шеца/ накъост лацарх.\n4. Адам кхоьллина Цо тIадамах‚ ткъа иза билггала мостагI ву-кх /керста, Далла инкарло еш волу/.\n5. Даьхний – Цо кхоьллина уьш. Шуна царна чохь йовхо а ю‚ пайданаш а бу‚ царех аша дуу.\n6. Шуна царна чохь хазалла ю, аша чулохкучу хенахь а‚ аша дажа арадохуш а.\n7. Шун маххьаш дIахьо цара махка‚ шу цига кхочур доцчу, чIогIа хала а бен. Баккъалла а, шун Кхиош-кхобург дог лозуш а ву‚ къинхетаме а ву.\n8. Говраш а‚ вир-бIарзанаш а‚ варраш а шу шайна тIеховшархьама а‚ хазаллина а ю. Цо кхуллу шуна ца хуург а.\n9. Делан тIехь ду /стаг/ нийсачу новкъа нийсвар‚ цунах (некъах) бу (бакъдолчух) дIаверзош берг а. Шена лиънехьара, шу дерриге а нийсачу новкъа дехкина хир дара Цо.\n10. И ву Ша стиглара хи доссийнарг‚ шуна цунах малар а ду‚ цунах дитташ а ду‚ шен чохь аша бежнаш дажош.\n11. Цуьнца Цо шуна долуьйту ялта а‚ зайт-дитташ а‚ хурманаш а‚ кемсаш а‚ массо стоьмаш а. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду, ойла ечу нахана.\n12. Шуна муьтIахь йина Цо буьйса а‚ де а‚ малх а‚ бутт а. Седарчий а муьтIахь ду Цуьнан омраца. Баккъалла а, цу чохь делилаш ма ду, хьекъале болчу нахана.\n13. Цо шуна лаьттахь яржийна хIуманаш (динаташ, ораматаш…) /муьтIахь йина шуна/‚ шайн беснаш тайп-тайпана а долуш. Баккъалла а, цу чохь делил ду-кх, дагадойтуш болчу нахана.\n14. И ву шуна муьтIахь бинарг хIорд. Аша цунна чуьра керла жижиг даархьама‚ шуьга цунна чуьра жовхIарш арадахийтархьама‚ аша шаьш тIеухкуш долу. Хьуна го кема лелаш цунна чухула, аша Цуьнан комаьршаллих /хIуманаш/ лахархьама‚ шу хир дацара-те баркалла олуш.\n15. Лаьтта лаьмнаш дихкира Цо, иза шуьца ца лестийтархьама‚ хиш а‚ некъаш а /хилийтира/, – шу нийслур дацара-те (шайна Iалашонашна тIе).\n16. Iаламаташ а /хилла/‚ седарчашца уьш нийслур бацара-те (буьйсана шаьш баха безачу).\n17. Ша кхуллург ца кхуллучух тера ву-те? Аша ойла ца йо-те?\n18. Аша Делан ниIмат дагардахь – хьесап далур дац шуна Цуьнан. Баккъалла а, Дела гечдеш верг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n19. Далла хаьа аша къайладоккхуриг а‚ аша дIахьедориг а.\n20. Дела воцуш шайга кхойкхуш берш – цара хIумма а ца кхуллу‚ уьш шаьш а кхуллуш бу.\n21. Белла бу уьш‚ дийна боцуш. Царна ца хаьа‚ шаьш маца дендийр ду.\n22. Шун дела цхьа Дела ву. Шаьш эхартах цатешаш берш – церан дегнаш инкарло еш ду‚ шаьш курабевлла бу уьш.\n23. Шеко йоцуш, Далла ма хаьа аша къайладоккхург а‚ аша дIахьедийриг а. Баккъалла а, Цуна ца беза курабовлурш.\n24. Цаьрга аьлча: "ХIун доссийна шун Кхиош-кхобучо?"‚ олу: "Хьалхалерачийн туьйранаш".\n25. Цара дIахьойла шайн /къинойн/ мохь кхоччуш Къематдийнахь‚ цхьа а хаар доцуш шаьш тилийнчийн цхьаболу мохь а. Вон ца хили цара дIахьош ерг!?\n26. Царел хьалха хиллачара а мекарло йира – дIаяьхьира Дала церан гIишло буххашкара‚ тхов тIебожийра царна шайна тIехула‚ Цо Iазап даийтира царна шайна ца хуучухула.\n27. ТIаккха Къематандийнахь Цо сийсазбийр бу уьш‚ эр ду: "Мичахь бу Сан "накъостий"‚ шаьш бахьанехь аша /бакъдолчуьнца/ къуьйсуш хилла болу?" Шайга Iилма деллачара эр: "Баккъалла а, тахана сийсазалла а‚ вон а ду-кх керстанашна‚\n28. Маликаш болуьйтуш болчу шайн синошна зулам дечу хьолехь". ТIаккха муьтIахь хилира уьш: "Тхо дацара вониг деш". ХIаъ! Баккъалла а, Дела хууш верг ву аша деш хилларг.\n29. "Чу гIуо жоьжахатин неIаршкахула‚ гуттар лаьтташ цу чохь. Ма вон ю-кх курабевллачеран чугIойла".\n30. /Делах/ кхийринчаьрга элира: "ХIун доссийна шун Кхиош-кхобучо?"‚ цара элира: "Диканиг". Диканиг диначарна хIокху дуьненахь а диканиг ду‚ эхартан цIа-м дикох ду. Ма дика ду-кх /Делах/ кхоьручеран цIа!\n31. Iаднан бошмаш – царна чу гIур бу уьш – царна бухахула татолаш оьхуш. Царна цу чохь шайна езнарг хир ю. Иштта ял ло Дала /Шех/ кхоьручарна‚\n32. Шаьш маликаша болуьйтуш болчу цIеначу хьолехь‚ олуш: "Маршалла ду шуьга! Чу гIуо ялсаманина, шаьш /дика/ Iамал еш хиларна".\n33. Уьш /керстанаш/ хьоьжуш бу-те шайга маликаш дахкаре‚ я хьан Кхиош-кхобучун омра даре? Иштта дира хьуна царал хьалха хиллачара а. Дала зулам ца дира царна‚ делахь а шайна зулам деш хилира уьш.\n34. Шаьш дина вонаш кхиира царех‚ шаьш ца дешаш хилларг хьакхаделира царех.\n35. /Делаца/ накъост лаьцначара элира: "Далла лиънехьара, И воцчу цхьана а хIуманна Iибадат дина хир дацара оха – оха а‚ тхан дайша а‚ Цо ца йинарг, цхьа а хIума хьарам йина хир яцара оха". Иштта /хьукма/ дора царел хьалха хиллачара а. Элчанийн тIехь ду-й, ткъа, билгала дIакхачор бен?\n36. ХIора умматана Оха ваийтира элча‚ Далла Iибадат де‚ ТIагIутах гена довла‚ аьлла. Царех Дала нисвинарг а ву‚ царех шена тIехь тилар кхочушхилларг а ву. Лела шу лаьттахула‚ хьажа‚ муха хилла /Делан цIена дин/ харцдиначеран тIаьхье!\n37. Церан нисбаларна тIехь хьо мел сутар хилча а‚ Дала нис ма ца во Ша тилавала витинарг. Царна гIоьнчий ма бац.\n38. Делаца чIогIа дуйнаш ма биъна цара "Денвийр вац Дала велларг"‚- бохуш. ХIаъ! Иза хьакъ-бакъ хилар Цуьнан тIехь йолу ваIда ю-кх! Делахь а дукхахболчу нахана ца хаьа-кх.\n39. Билгалдаккхархьама царна шена чохь церан хилпало ерг‚ керстанашка хаийтархьама шаьш харцлуьйш дерш дуйла.\n40. Тхан дош ду цхьа хIума Тхуна дезча алар: "Хила!" – и хуьлу.\n41. Шайна зулам диначул тIаьхьа Делан дуьхьа дIакхелхинарш – Оха уьш биссор ма бу дуьненахь а дикачунна тIе‚ эхартан ял-м мелхо а йоккха ю‚ уьш хиллехь хууш.\n42. Уьш бу шаьш собар динарш а‚ шайн Кхиош-кхобучунна тIетевжинарш а.\n43. Хьоьл хьалха а ца бахийтина Оха божарий бен Оха шайга вехьеш а луш. Аша хаттал хьехам шегахь болчу охIлане, шаьш хиллехь ца хууш.\n44. Билгалонашца а‚ жайнашца а /бахкийтира Оха элчанаш/. Хьоьга боссийна Оха хьехам, хьоьга нахана билгалдаккхийта цаьрга доьссинарг‚ уьш ойла еш хилийтархьама а.\n45. Вочуьнца мекарло йинарш тешна бу-те Дала шаьш лаьттаца хьулбийриг цахиларх‚ я шайга Iазап догIург цахилрх шайна ца хуучухула?\n46. Я Цо шаьш схьа цалацарх шайн дIа-схьа идаршкахь? Уьш ма бац карарабовлур берш.\n47. Я Цо шаьш схьалацарх кхерамна чохь? Баккъалла а, шун Кхиош-кхобург доглозуш верг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n48. Уьш ца хьожу-те Дала кхоьллинчу хIуманашка, шайн IиндагI теIаш долчу аьтту агIорхьара а‚ аьрру агIорхьара а Далла сужд дарца шаьш муьтIахь а долуш?\n49. Далла сужд до стигланашкахь мел долчо а‚ лаьттахь мел долчо а‚ бежанех /долчара а/‚ маликаша а‚ цара куралла ца йо.\n50. Уьш кхоьруш ду шайна тIехь волчу шайн Кхиош-кхобучух‚ деш ду шайга де бохург.\n51. Дала элира: "Аша ма лаца ши дела. Иза цхьа Дела ву‚ Соьх кхералаш!"\n52. Цуьнан ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Цуьнан ду даима долу дин‚ ткъа Дела воцчух кхоьру шу?\n53. Шуьца мел долу ниIмат а Делера ду-кх. ТIаккха шаьш цхьана зено схьалаьцча – Цуьнга цIогIа детта аша.\n54. ТIаккха Цо зен шух дIадаьккхича, шух /цхьана/ тобано шен Кхиош-кхобучуьнца накъост лоцу\n55. Оха шайна деллачу /ниIматна/ инкарло ярхьама. Зовкх хьега шайна! ТIаьхьа хуур ду шуна.\n56. Оха шайна деллачу рицкъех шайна ца хуучарна дакъа до цара. ТаллахIи‚ цаьрга хоттур ма ду цара харц кхуллуш хиллачух.\n57. Далла мехкарий хуьлуьйту цара – вонах цIена ву Иза – ткъа шайна – шайна дезарг /кIентий/ хуьлуьйту.\n58. Царех цхьаннан йоI хилла, аьлла, кхаъ баьккхича‚ юьхь Iаржало цуьнан, чIогIа пошме хуьлий.\n59. Хьулбо цо нахах шена кхаъ баьккхина болу цатам. "Сийсазаллин тIехь схьаоьцу-те ша и /йоI/‚ я лаьттах дIахьулъйо-те?" Ма вон ду-кх цара деш долу хьукам!\n60. Эхартах цатешачарна вонан масал ду‚ Далла лакхара масал ду‚ Иза веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n61. Дала нах шайн зулам бахьанехь /балане/ лоцуш хиллехьара‚ цуьнан /лаьтта/ тIехь цхьа а дийнат дуьтур ма дацара Цо‚ делахь а тIаьхьатотту Цо уьш цIетоьхна хан тIекхаччалц. Шайн хан еъча – цхьа сахьт тIаьхьа ца буьсу уьш‚ хьалха а ца бовлу.\n62. Далла шайна ца дезарг хуьлуьйту цара‚ харцдолчуьнан сурт хIоттадо церан меттанаша, шайна диканиг ду‚ бохуш. Шеко йоццуш царна /жоьжахатин/ цIе ю‚ уьш /цу чу/ сихбийр бу /массарел хьалха/.\n63. ТаллахIи‚ хьоьл хьалха а умматашка бахкийтира Оха /Тхан элчанаш/‚ шайтIано шайн Iамалш хазйира царна‚ тахана а церан верас и ду‚ царна лазош долу Iазап ду.\n64. Хьоьга жайна доссийна ма дац Оха, деккъа ахьа царна билгалдаккха бен церан шена чохь хилпало хилларг, нийса некъ а‚ къинхетам а хила а бен тешаш болчу нахана.\n65. Дала стиглара хи доссийна‚ цуьнца латта дендина Цо и деллачул тIаьхьа. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду ладугIучу нахана.\n66. Шуна бежанашкахь а маьIна ду: Оха шуна малайо церан кийрахь йолучух боьхаллин а‚ цIийнан а юккъера шура‚ цIена йолуш‚ чам болуш молучарна.\n67. Хурманийн а‚ кемсийн а стоьмех аша доккху вахош долу малар а‚ хаза рицкъа а. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду ойла ечу нахана.\n68. Хьан Кхиош-кхобучо накхаршка хаийтира: шайна цIенош лаца лаьмнех а‚ диттех а‚ цара (наха) ечух а (некхаршна чохь Iан кечам).\n69. ТIаккха даа шайна массо стоьмех‚ шайн Кхиош-кхобучун некъашкахула лела муьтIахь хилла‚ аьлла. Церан кийрара малар долу‚ шен бос тайп-тайпана а болуш‚ шена чохь нахана дарба а долуш. Баккъалла а, цу чохь делил ду-кх, шаьш ойла ечу нахана.\n70. Дала кхоьллина шу‚ тIаккха Цо долуьйту шу. Шух ву дахаран уггар ирчачу хьоле верзош верг а, цунна хууш хиллачул тIаьхьа хIумма ца хаийта. Баккъалла а, Дела хууш а ву‚ ницкъ кхочуш а ву.\n71. Дала шун цхьаберш вуккхарел базбина рицкьанна тIехь. Ма бац и базбинарш шайн рицкъа лур долуш шайн куьйган кIелболчарна‚ шаьш цу чохь цаьрца цхьанийса а деш‚ Делан ниIмат а харц до, ткъа, цара?\n72. Дала шуна шух шайх а зударий хилийтина‚ Цо шуна шун зударшкара кIентий а‚ кIентийн кIентий а хилийтина‚ Цо шуна дикачух рицкъа делла. Ткъа харцдолчух теша уьш‚ Делан ниIматана керстаналла до?\n73. Цара Iибадат до Дела воцчу‚ шайн долахь царна яла стигланашкара а‚ лаьттара а рицкехь хIумма а йоцучарна‚ ницкъ ца кхочучарна?\n74. Далла масалш ма даладе. Баккъалла а, Дела хууш ву‚ шу ца хууш ду.\n75. Дала далийна шуна масал: Шех /кхечара/ доладеш волу лай ву‚ шен цхьана а хIуманна ницIкъ а ца кхочуш волу‚ Оха шена Тхайгара дика рицкъа делларг а ву‚ цо цунах харж а йо /сагIа ло/ къайлах а‚ гучохь а. Цхьанийса буй уьш? Хастам Далла бу. Делахь а царех дукхахберш ца хууш бу.\n76. Дала /кхин/ масална оьцу ши стаг: оцу шиннех цхьаъ мотт ца хууш ву‚ цхьана а хIуманна ницкъ ца кхочу цуьнан‚ и верриг шен валина тIехь ву‚ миччахьа а цо и хьажийча а‚ цо диканиг ца дохьу. Ткъа цхьанийса вуй иза а‚ нийсонца омра деш верг а‚ ша нийсачу новкъахь а волуш?\n77. Делан ю стигланийн а‚ лаьттан а къайле. Ма дац сахьтан гIуллакх бIаьрнегIар тохар санна а бен‚ я кхин а гергахь а бен. Баккъалла а, Дела массо а хIуманна тIехь ницкъ кхочуш ву.\n78. Дала схьадаьхна шу шун нанойн кийрара‚ хIумма хууш дацара шуна‚ Цо шуна хазар а‚ бIаьрса а‚ дегнаш а хилийтира‚ шу хила мегар-кх баркалла олуш.\n79. Царна ца го-те олхазарш‚ муьтIахь лелаш стиглан хIаваэхь? Уьш ца сацо /стиглахь/ Дала бен. Баккъалла а, цу чохь делилаш ду тешаш болчу нахана.\n80. Дала шуна хилийтина шун цIенойх хIусам‚ Цо хилийтина шуна бежанийн неIарех цIенош‚ шаьш шуна дайа долуш шу дIа-схьа долучу дийнахь а‚ шу /севцина/ лаьттачу дийнахь а; церан тIаргIех а‚ месех а‚ чоьшех а шуна палтар а ю‚ цхьана ханна бахам а бу.\n81. Дала хилийтина шуна Ша кхоьллинчух IиндагIа‚ Цо хилийтина шуна лаьмнех лочIкъийла‚ Цо хилийтина шуна духар, шу лардеш йовхонах а‚ духар а шу лардеш вовшийн ницкъах. Иштта кхочушдо Дала Шен ниIмат шуна тIехь, шу хилархьама мукIар хилла.\n82. Уьш дIаберзахь – хьуна тIехь билгала дIакхачор ду (Тхан элчалалла).\n83. Делан ниIмат девза царна‚ тIаккха инкарло йо цара цунна‚ царех дукхахберш керстанаш бу.\n84. Оцу дийнахь Оха вохуьйтур ву хIора умматах теш‚ тIаккха керстанашна пурба лур дац‚ царна бехкаш а бохур бац.\n85. Зулам диначарна Iазап гича‚ царех и дайдийр дац‚ тIаьхьатоттур а бац уьш.\n86. /Делаца/ накъост лаьцначара шайн "накъостий" гича‚ эр ду: "Тхо Кхиош-кхобуш верг‚ хIорш бу тхан накъостий‚ Оха шайга хьо витина кхойкхуш хилла болу". Цара цаьрга дош кхуссур ду: "Баккъалла а, шу харцлуьйш дерш ду-кх"‚- аьлла.\n87. Деле кхуссур цара оцу дийнахь мукIарло‚ дIатилар ю царех цара кхуллуш хилларг.\n88. Цатешначарна а‚ Делан новкъах /нах/ тилинчарна а Оха тIетухур ду Iазапан тIе а Iазап, уьш боьханиг деш хиларна.\n89. Оцу дийнахь хIора умматехь Оха вохуьйтур ву шайна тIехь теш царех шайх‚ хьо валор ву Оха теш хилла хIокхарна тIехь. Хьоьга жайна доссийна Оха ша массо а хIуманан билгало хилла долу‚ ша бусулбанашна нийса некъ а‚ къинхетам а‚ кхаъ а хилла долу.\n90. Баккъалла а, Дала омра до нийсо‚ диканиг‚ гергарчарна /сагIа/ далар‚ ца магадо /Дала/ боьханиг а‚ вониг а‚ хьагI а. Цо шуна хьехам бо, хьехам тIелоцурбацаре-те аша.\n91. Делаца чIагIо кхочушъе‚ шаьш чIагIо йинчул тIаьхьа‚ дуйнаш боха ма бе, шаьш уьш чIагIбинчул тIаьхьа: аша Дела ма хилийтина шайна тIехь векал. Баккъалла а, Далла хаьа аша дийриг.\n92. Шу ма хилалаш шен уьйриг баьстинчу зудчух тера, ша и хала хьарчинчул тIаьхьа‚ шайн дуйнех вовшийн юккъехь пайдаоьцуш‚ цхьаберш вукхарел хьал сов долуш хилийтирхьама. Дала шу цуьнца зуьйш ду. Цо шуна Къематдийнахь билгалдийр ду шу шена чохь хилпало еш хилларг.\n93. Далла лиънехьара Цо шу цхьа уммат хуьлуьйтур дара‚ делахь а Цо тилавала вуьту Шена луург‚ Цо нисво Шена луург. Шуьга хаттанне а хоттур ма ду аша деш хиллачух.\n94. Шайн дуйнех вовшийн юккъехь пайда ма эцалаш – тIаккха ког телхар бу, и чIагIбеллачул тIаьхьа‚ вониг Iовшур ду аша шаьш Делан новкъах /нах/ тилорна‚ шуна доккха Iазап а ду.\n95. Ма эца Делан ваIдах кIеззиг мах! Баккъалла а, Далла гергахь дерг дика ду шуна‚ шу хууш хиллехь.\n96. Шуьгахь дерг кхачалур ду‚ Делан гергахь дерг бухадуьсур ду. Собардеш хиллачеран ял дIалур ма ю Оха цара деш хиллачун уггар хазачуьнца.\n97. Дика Iамал йинарг‚ боьрша стаг велахь а‚ зуда-стаг елахь а‚ ша муъма волуш – и денвийр ма ву Оха хазачу дахарца‚ церан ял дIалур ма ю Оха цара деш хиллачун уггар хазачуьнца.\n98. Айхьа КъурIан доьшуш‚ Деле ларвалар дехалахь тIулгаш кхуьссуш эккхочу шайтIанах.\n99. Баккъалла а, цуьнан бакъо яц иман диллинчарна тIехь‚ шайн Кхиош-кхобучунна тIетевжачарна тIехь а.\n100. Цуьнан бакъо ю шех /шайна/ накъост виначарна тIехь‚ шаьш цунах (Делаца) накъост лоцучарна тIехь а.\n101. Оха аятан метта аят хийцийча – Дела дика хууш ву Ша доссош дерг‚ – цара олу: "Баккъалла а, хьо кхуллуш верг ву". ХIаъ‚ царех дуккхахберш хууш бац.\n102. Ахьа ала: "И доссийна Дезачу сино хьан Кхиош-кхобучуьнгара бакъдолчуьнца, Ша чIагIбархьама иман диллинарш‚ Ша нийса некъ а‚ кхаъ а хилла бусулба нахана.\n103. Тхуна хууш ду‚ цара олу: "Иза Iамавеш ву адамо". Уьш шена тIекхийдаш берг Iажам мотт ма бу‚ ткъа хIара билгала Iарбийн мотт ма бу.\n104. Баккъалла а, Делан аятех цатешаш берш – Дала нисбийр бац уьш‚ царна лазош долу Iазап а ду.\n105. Баккъалла а, Делан аятех цатешаш берш харцдерг кхуллуш бу‚ уьш – харцлуьйш берш бу.\n106. Ша иман эцначул тIаьхьа Делаца керсталла динарг‚ шен дог иманца чIагIделла долуш шена ницкъ бинарг а воцуш‚ керсталлина шен дог деллинарг – царна Делера оьгIазло а ю‚ царна доккха Iазап а ду.\n107. Иза цара эхартал дуьненан дахар дезар лахарна ду‚ Дала нисбеш цахиларна ду керста нах.\n108. Уьш бу Дала шайн дегнашна а‚ хазарна а‚ бIаьрсина а мухIар тоьхнарш‚ уьш бу шаьш гIовпал берш!\n109. Шеко яц эхартахь уьш эшнарш хиларан.\n110. ТIаккха, баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург /гечдеш ву/ хIижар диначарна, уьш питане лаьцначул тIаьхьа шаьш къахьегна болу‚ собар дина болу, – баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург цул тIаьхьа гечдеш верг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n111. Оцу /къемат/ дийнахь массо а вогIур ву шен са къуьйсуш‚ массо сина лур ду ша динарг‚ царна зулам дийр дац!\n112. Дала масална ялийна цхьа юрт. И хилла маьрша а‚ паргIат а: шен рицкъа догIура цига шортта массо меттигера. ТIаккха цо Делан ниIматашна керсталла дира. ТIаккха Дала цуьнга Iовшийтира мацаллин а‚ кхераман а духар, цара деш хилларг бахьанехь.\n113. Цаьрга веара элча, царех а волуш – цара иза харцвира – тIаккха уьш схьалецира Iазапо‚ уьш зуламхой бу.\n114. Аша даа Дала шайна деллачу рицкьанх хьанал дерг а‚ цIена дерг а‚ Делан ниIматашна шукур де‚ шаьш Цунна Iибадат деш хиллехь.\n115. Баккъалла а, Дала хьарам йина шуна еккъа къеелла хIума а‚ цIий а‚ хьакхин жижиг а‚ Дела воцуш /кхечун/ цIарца хьахийнарг а. Ша ца ваьлларг‚ къа деш воцуш‚ дозанах а ца волуш – тIаккха Дела гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n116. Аша ма алалаш шайн меттанаша дуьйцучу харцдолчунна: "ХIара хьанал ду‚ хIара хьарам ду"‚ Далла тIе харцдерг кхоллархьама. Баккъалла а, Далла тIе харцдерг кхуллуш берш баккхийбуьйр болуш бац.\n117. КIезиг зовкх хьоьгур ду‚ царна лазош долу Iазап ду.\n118. Жуьгтийн динехь хиллачарна а хьарам дина Оха хьоьга хьалха дийцинарг‚ Оха царна зулам ца дира‚ делахь а‚ уьш хилира шайна зулам деш.\n119. ТIаккха, баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург ца хууш вониг диначарна‚ тIаккха цул тIаьхьа тоба деш дика Iамалш йиначарна, – баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург цул тIаьхьа /царна/ гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву.\n120. Баккъалла а, ИбрахIим хилла Далла муьтIахь имам‚ цIена дин дерг‚ и ца хилла ширк дечарех.\n121. Цуьнан ниIматашна шукар дийриг а /хилла иза/. Цо /Дала/ хаьржина иза‚ нис а вина нийсачу новкъа.\n122. Оха цунна делира дуьненахь а диканиг‚ иза эхартахь а дикачарех ву.\n123. ТIаккха Оха хьоьга вехьи доссийра цIена дин долуш хиллачу ИбрахIиман миллатан тIаьхьахIотта‚ аьлла‚ и ца хилла ширк дечарех.\n124. Шоьтаде /даздар/ хилийтина цуьнгахь хилпало хиллачарна. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург хьукам дийр долуш ву царна юккъехь уьш хилпало еш хиллачуьнгахь.\n125. Ахьа кхайкха хьан Кхиош-кхобучун новкъа хьекъалца а‚ хазачу ваIзийца а‚ цаьрца къийса хазачу кепаца. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург вуно дика вевзаш ву Шен новкъах тилавелларг. Иза вуно дика бевзаш ву нийсачу новкъахь берш а.\n126. Нагахь санна аша таIзар дахь‚ таIзар де шайна таIзар диначух терра‚ аша собар дахь – иза собар дечарна дика ду-кх.\n127. Ахьа собар делахь‚ хьан собар Делаца а бен дац‚ царна пошме ма хила‚ хьо ма хила сагатлуш цара ечу мекарлонах.\n128. Баккъалла а, Дела ву /Шех/ кхийринчаьрца‚ Иза ву дикачаьрца.


Анастой — Википеди\n(Анстой дӀасахьажийна кхузе)\nХӀокху версин 27 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2019, 19 февраль).\nНохчийн меттан (Галайн-ЧIожан) диалект\nРосси Росси: 25%\nНохчийчоь Нохчийчоь: 74,9%\nГӀалгӀайчоь ГӀалгӀайчоь: 0,1 %\n• шира. мохк Аьршта\nАнастой - Орстхойн тукхумара, ЦӀечойн тайпанах даьлла гара(некъ).\nКурбанов Ӏумаран а, Ганжуев Зеламхин а, Темиров Зеламхин а, еллачу ДНК-тесто гайтина уьш J1 гаплотобан юкъа богӀуш хилар. Ткъа церан тайпа ду ЦӀечой.\n1.1 Теркйисте ховшар\n1.2 ГӀоьнжин тӀаьхьенаш\n3 Фамилеш лелайо\n4 Беха эвланаш\n5 ГӀарабевлла Анастой\nСхьабевлла меттиг - ГаланчӀожан кӀоштара ЦIечу аьхкие энайистер (ЦӀий янийнчу аьхке), Аьрштан мохк. Анастой, кхин нохчийн тайпанаш санна, шуьйра охьаховша буьйлабелла XVӀ бӀешарахь дуьйна Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а аренан эвланашкахь.\nТеркйисте ховшар[нисъе бӀаьра | нисъе]\n1795 шарахь хӀинца НогӀамирза-Юрт лаьттачу меттигехь юьрт йиллира ЦӀечой тайпанарчу, Анастой-некъи волчу Саитов ГӀоьнжас.\n1840 шарахь Теркйисттера нохчий гӀевттина шайн ярташ а ягийна кхелхира ГихтӀан хьаннашка.\n1848 шарахь юхайиллира эвла, цунна ГӀоьнжийн къентан - ГӀарчханан цӀарах ГӀарчханан-юрт цӀе тиллира. И юрт НогӀамирза-Юртана герга, малхбалехьа яра.\nГӀоьнжин тӀаьхьенаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nГӀоьнжийн тӀаьхьенаш Ганжуевы, Саитовы,Гарчхановы, Денисултановы фамилеш лелайо. Кхин а ярташ ехкина ГӀоьнжин тӀаьхьенаш - ГӀоьнжин кӀотар (ГӀойтӀан гергахь а, Шуьйтахь а), Хьалха-Мартан кӀоштахь Олхазар-КӀотар (Ганжуев Олхазаран цӀарах тиллина ю).\nСилсил[нисъе бӀаьра | нисъе]\nАнасти тӀаьхьенаш, цун къенти - Буьрта, Хьусейн, ЗиркӀа... Буьрти тӀаьхьенаш СаӀид - Мудрукъ... ГӀоьнжа, ГӀобанча - вежарийй... ГӀоьнжин тӀаьхьенаш - ГӀарчхан, Гада, Митраг - вежарий... Куьйра, Олхазар - вежарий ГӀарчх, Ахьматхан, Денисолта - вежарий ... ЗиркӀин тӀаьхьенаш - Лабаз - Къурба... ГӀобанчин тӀаьхьенаш, Каса - Иляс... Тумкъал, Абу, Тимар, Тима - вежарий...\nФамилеш лелайо[нисъе бӀаьра | нисъе]\nАнастой беха эвланаш: Анасти, Аьчка-ХитӀе, Бена-Юрт, ВаларгтӀе, Ведана, Иласхан-Юрт, Ишоре, Катыр-Юрт, Мескар-Эвла, Маьлхбига, НогӀамирзин-Юрт, Соьлжа-ГӀала, ЧӀулга-Юрт, Эна-Хишка, Элин-Юрт, Амберг -Герман падчхьалкъ (нем. и бав. Amberg)\nГӀарабевлла Анастой[нисъе бӀаьра | нисъе]\nДенисолта Орзимов (1924 шарахь Илисхан-Юрт Гуьмсе район). ГӀараваьлла нохчийн а халкъан сказитель-илланча https://www.grozny-inform.ru/news/review/21147/\nБуркаев Мовлад (1937 шарахь. Ломаз-Юрт, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР - 1995 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — гӀараваьлла нохчийн а, советан пачхьалкхан а артист, эшархо, солист. Нохч-ГӀалгӀайн АССРн халкъан артист.\nКурбанов, Сайд-ИбрахӀим (1933 шарахь, ССРС, Нохчийн автономин область, Теркан кӀошт, Банкин кӀотар) – Нохчийн Республикан Ичкерин финансийн министр (1997-1999 шераш), НГӀАССР юьртабахаман министран гӀовс, НГӀАССР Республикан хьашташкхочушдаран юкъараллин председателан гӀовс.\n↑ Газета "Коммерсантъ" № 067 от 13-05-97 Полоса 001\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Анастой&oldid=3284584»\nВикипеди:Тайпанех лаьцна сурт доцу яззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 25 сентябрь, 21:54.


Шамван (Юра) — Википеди\nШамван (фр. Champvans (Jura)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Юра. Дозанашца йу Сампан, Самере, Флаже-лез-Осон, Сен-Сен-ан-Баш, Дампари, Доль (Юра), Фушран (Юра), Монньер (Юра). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шамван_(Юра)&oldid=5194221»


- Мила ву - аьлла х1ара вист хелла.\n- Хьа ирс ду - оли цхьа х1ума д1а йоьду. Т1аккха цунах йиссана лар хуьлу, цу ларца х1ара д1а вола ло, воьд-воьдаш х1ара цхьана 1аьржа 1уьрга т1е нисса ло, цунах дехьа а воли х1ара ларца д1а воьду. Воьдаш лоьман т1е кхочу, х1ара оха таь1на воьдуш гой лоьма хоту:\n- хьо х1у йейна воьду?\n- Хьа ирс ду аьлла цхьа х1ума д1а йаханера, цунах йисаначу ларца воьду – олу. Лоьмас дехар до кхунга.\n- Ша даимана корта лозаш ду и лазар х1у дича д1а дера дара хатта хьар ахь цуьнга.\n- хьо х1у йейна воьду.\n- Дитташа заза доккху амма дакъа а лой охьа дужу и лазар х1у дича д1а дера дара хатта хьар ахь цу ирсега хьо т1е кхаьчча.\n- ша паччахь хоьттанча хена дуьйна ша т1емаш беш ву и т1емаш х1у дича совцалур бара теш хаттхьар оц ирсег.\n- Цхьа х1умма а ца оьшу боха ахь?\n- шена х1умма а ца оьшу, амма шега дехар динера паччахьо а, бешан дас а, лоьмо а.\n- ахь х1у али паччахье - хьо зуда ю, хьай метте цхьа боьрша стаг хаа ве т1аккха хьа т1емаш совцар бу. Бешан дега ала, цу дитташ бухахь дашо ду и схьа эца, т1аккха стом кхуьар бу. Лоьмига ала 1овдал стега корта биъача г1оли хера ю.\n- шен дехарна жоп деани ахь?\n- Хьо зуда ю. Хьай метта цхьа стаг хаъа ве, т1аккха т1емаш бийра бац ахь.\n- Ша зуда юйла цхьнни а ца хаа хьуни бен. Хьо кхузахь саца везар ша йала а йина.\n- хьай дитташ бухара дашо д1а даккха, т1аккха стом кхуьар бу. Бешан дас олу хьо воцчуна кху бухахь дашо дуй а ца хиана, вайшимма и дашо схьаа аьхкина, декъа деза. Х1окхо ше 1а йиш яц, шега паччахь а хали саца аьлча ца сецна, ц1ахь берш шена сагатта деш хир ду оли новкъа волу.\n- ахьа 1овдал стега корта баа беза. Лоьмо олу ша 1овдал стаг а лехна схьа дог1ар дара. Кхо олу шега паччахь а хали саца аьлча а ца сецна, дитташ бухар дашо декъа аьлча а ца сецна, шен 1а йиш яц. Т1аккха лоьмо хьоьлла воккха 1овдал стаг хир вац оли и д1а кхоллу.


Борз мацъяларна бехке Iахар бу\nОьрсийн президент Путин Владимир тIехь волу оьрсийн байракх, 05Заз2012.\nНохчийчохь оьрсашна тIехь геноцид йина хиллера аьлла, цунна гонаха гIовгIа яккха дагахь ву, политикехь питана лелорца вевзаш волу оьрсийн пачхьалкхан ДУМин депутат Алкснис Виктор. Шен оцу хаттарехь болчу хьажамна Нохчийчура латкъам бинчул тIаьхьа, Талламан комитето тIекхайкхина иза. Стенца доьзна ду, Оьрсийчохь мел хIоьттнчу режимо шен-шен кепара тIехь геноцид йина нохчий, цIеххьаша, оьрсашна геноцид ярна бехке ларар?\nЦхьанне а къайле а йоцуш Оьрсийчохь хаамийн гIирсаша юкъ-кара Iорайоккху Нохчийчохь бехаш хиллачу оьрсийн къоман векалшкахь гIело а яллийна,уьш байа а байина,махкара а баьхна боху хьажам-ойла.Цу кепарчу ойланан шатайпа туркх ву масала хьалха депутат лаьттина Алкнис Виктор.Цо мосуьйттаза а билгалдаьккхина ца богIу ницкъ беш оьрсий хьийзабар а,байар а,махках бахар а. Кадыров Рамзана «Свободная пресса»газетехь махкахь гастарбайтарш баржар хьахийча Алкнис дагадоуьйту Нохчийчуьра бIеннашкахь оьрсийн къоман говзанчаш дIабахар.\nЦу политико шен къамелехь, кхузахь оьрсийн векалшкахь гIело яллор чIагIдеш,гIортор а еш, тоьшаллина даладо Путин Владимиран дешнаш а. Ца ша даре дарехь Нохчийчохь оьрсийн къоман тIехь геноцид яллор тIечIагIдеш,Талламан комитетехь цо тоьшаллина далийна Путина дешнаш.\nМасала фаранцойн «Пари-матч» газетехь цо «эхье шераш» дагалоцуш аьлла хIара дешнаш: «ТIаьхьарчу шерашкахь Нохчийчоьнан лаьтта тIехь вайна тергалделла оьрсийн къомана а,оьрсийн мотт буьйцучарна а тIехь шуьйрачу маьIнехь лелийна геноцид.Халахеташ делахь а массара а тергамза дитира и бакъдерг».\nШа и а кхин президентан алар-дIахьедарш талламхочуьнан кара дIаделира бах Алкнис Виктора.Вуьшта аьлчи и бохург ду ша шеггара лелош хIума а дац ,ша юьхьарлаьцнарг а,гIортор йинарг а Путинан дешнаш ду бохург.\nИ дешнаш хьенна делахь а,вайнаха кхеторехь,Нохчийчохь оьрсийн байа а байина,цаьргхь вуно чIогIа гIело а яллийна бохуш и гIуллакх кIамдеш вверг Алкнис а и саннарш а бу. Бегашена а хьаха ца бо эзарнашкахь байина а,доьза байна а нохчий.Алкнис дуьйцучух а,кхузахь гинчух а сан къамел хилла Соьлжа-гIаларчу тергамхочуьнца ,историкца Бетризов Русланца.Алкнис Виктора деш долу арз-дIахьедар барзо уьстагIашна леткъам бар санна туьду Руслана.\nАлкнис Виктор санна мотт-эладитане политика юхьар а лаьцна къаьмнашна юкъа сим туьйсуш леларш жоьпе ийзо беза аьлла тешна берш кхузахь кIезиг бац.Иштачех цхьаъ ывара соьца къамел дина тергамча-историк Бетризов Руслан.


Зубова Полянан кӀошт — Википеди\n54°03′ къ. ш. 42°53′ м. д.HGЯOL\nЗубова Полянан кӀошт\n2710,93 квадратан километр\n↘55 414 стаг (2016)\nЗубова Полянан кӀошт (оьрс. Зубово-Полянский район) — Мордовин муниципалан кӀошт.\nАдминистративан центр — Зубова Поляна.\n↘55 829 ↘55 414\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Зубова_Полянан_кӀошт&oldid=5854950»


Диалект — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа диалект (маьӀна).\nДиале́кт — леран тоба цхьаьнатуху, шайна юкъахь оцу меттан цаевза кхечу диалеташца юкъарчу хиламаша бихкина, шайгахьа узуш буьйцу меттан доккха дакъа.\nДиалект кхоллало я меттан леран дакъош цхьаьнатухуш гӀодеш йоккха областан центр елахь, я гергара шалаьтта ши мотт, и мотт буьйцу къаьмнаш политикин я оьздангаллин цхьаьнакхетар бахьнехь, цхьаьна матте вовшахкхетча.\nТӀаьхьарчу меттигехь хьалха шеш хилла меттанаш, цхьаьна матте вовшахкхетта, и вовшахкхетаре хьаьжна ца Ӏаш, уьш цхьаьнатуху керла меттан башхаллаш кхоллаяларе хьаьжна ца Ӏаш, кхин дӀа а Ӏалашйо царна юкъара хьалхалера башхаллаш, хӀораннах ша лаьтта диалект а хуьлуш.\nИштта кхолладелла, масала, Велики Новгородан леран бух тӀехь къилбаседа-оьрсийн а, Курскан, Рязанан бух тӀехь долу къилба-оьрсийн а оьрсийн меттан диалекташ), немцойн меттан лакха- а, лаха а немцойн диалекташ .\n↑ К. Н. и П. К.IX. Диалекты русского языка XVIII—XX вв. (ТӀе цакхочу хьажорг)Кеп:Мёртвая ссылка // Литературная энциклопедия (М., 1929—1939. Т. 1-11)\nПожарицкая С. К. Русская диалектология. — М.:\nАкадемический проект, 2005. — 256 с. ISBN 5-8291-0613-2\nХӀара лингвистикера чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Диалект&oldid=6085762»\nЛингвистикера бовланза йаззамаш


Безам буьйцуш дагар дуьйцуш. Аюб Вахарагов ма елха Аида New A «Bleed» Official Music Video. DMCA Связаться с нами. Joomla Ni O Rnatish Mp3. Аюб Вахарагов са мерза езар New Nicki Minaj — Good Form ft.\nАсхаб Вахарагов — даггар дуьйцуш New Madishka Spice Girls Wannabe Mp3. Token — Treehouse Official Music Video.\nАсхаб Вахарагов Даггара Хьо Езаш Хьоь Безам Буьйцуш New — Слушать и скачать бесплатно\nдуьйцкш Хеда Дугуева хир воцу везар New Асхаб Вахарагов New Ray Emmanuel Official Visual. Бесплатно Чеченская Песня Безам буьцуш хьога ма лили mp3.\nБесплатно Асхаб Вахарагов даггар дуьйцуш New mp3. Бесплатно Асхаб Вахарагов Реза юй те соьца яха Бомбовая mp3. Безам буьйцуш хьоьга ма лили. Асхаб вахарагов Дагар дуьйцуш безам буьйцуш New Julia Michaels [Official Audio] Смотреть все песни. Бесплатно Асхаб вахарагов Дагар дуьйцуш безам буьйцуш New mp3.\nБезам Буьйцуш Хьоьга Ма Лили. Бесплатно Асхаб вахарагов Безам хьегош х1унда лела New mp3. Асхаб вахарагов New Хьайх тешарна со 1ехина. Скачивайте и смотрите океан бесконечного видео в хорошем качестве. Lauren Daigle — The Christmas Song. Асхаб Вахарагов Реза юй те соьца яха Бомбовая.\nJoomla Ni O Rnatish Mp3. Если вы не хотите, чтобы ваши данные обрабатывались, покиньте сайт MosCatalogue. Асхьаб Вахарагов даггара хьо езаш New. Асхаб Вахарагов Безам х1егош хунда лела New Безам буьйцуш хьоьга Мохьмад Могаев — Topic Дагар мы рекомендуем загрузить первый результат Асхаб Вахарагов даггара хьо езаш хьоь безам буьйцуш New MP3 который загружен Madishka размером 6. Скачать бесплатно можно фильмы, клипы, эпизоды, трейлеры, при этом вам не нужно посещать сам сайт Youtube.\nАсхаб вахарагов новая песня New Зафар Аюби Базми туёна Mp3. Аюб Вахарагов ма елха Аида New Meme Spicy Boyfriend Mp3. Kygo — Happy Now ft.\nВсе бесплатно и без регистрации! Bobur Qurbonov Ikki Yor Mp3.\nEminem — «Kick Off» Freestyle. Асхаб Вахарагов даима хилалахь ладуг1уш соьга New