Доьзал – иза боьрший, стей ши адам дино а, шен къоман Iадато а ма бохху, цхьаьна даха а, шайн тIаьхье йоло а вовшахкхетар ду. Нохчийн Iадатехь доьзал да-нана, бераш хилла ца Iа. Доьзал – иза да, нана, бераш, церан деда, денана, дейижарий, девежарий, цаьрца цхьаьна тховкIелахь, я кертахь Iаш болу чоьхьара кхин гергара нах а бу. Доьзалал шуьйра кхетам бу «цхьана цIийнан нах» бохург. Цо чулоцу цхьана дех схьабевлла шича-маьхчаллехь болу гергара нах.\nДоьзал, массо а декъашхо меттахь волуш, буьззина а, я буьззина боцуш а (тIера да, я нана дIаяьлла; я ший а дIадаьлла гергарчу стага дола деш) хила тарло. Бакъду, доьзал алар нийса хир ду, нагахь цхьаьна дехачу адамийн, цIийца гергарло хилла ца Iаш, оьздангаллин мехаллех болу кхетамаш цхьатера а, вовшашна юккъехь сий-ларам а хилахь.\nДоьзал – иза шина агIор долу жоьпалла ду: ден-ненан берашна хьалха, берийн дений-нанний хьалха. Ден-ненан жоьпалла хьалххехь дIадолало, бер дуьненчу даларца. Оцу дийнахь дуьйна дIадоло дезаш ду иза кхетош-кхиор. Бераца доьзна цхьа а хIума а дац кIезиг. Цундела бен а доцуш хьежа мегар дац оцу гIуллакхе.\nБер дуьненчу даьлча, цунна цIе тиллар тIедужу дена, нагахь дийна велахь дедена а. ЦIе тилларх лаьцна цхьа стихотворени ю Дикаев Мохьмадан. Цу тIехь винчу кIантана цIераш къестош ден доттагIий бохкуш, цхьана воккхачу стага олу:\nОцу дерригено а гойту вайн цхьаболчу наха стеган цIе – ша тайпа хIайкал, цуьнан дахаран коьрта маьIне хьаьрк ларар дицдина хилар. ЦIе хазйийриг стеган гIиллакхаш делахь а, цуьнца цхьаьна мелла а тIеIаткъам стеган кхолламна цуьнан цIаро а бан тарлуш ду.\nЦунах кхеташ хиллачух тера ду вайн генара дай. Ширчу цIерашкахь вайна го нохчийн къоман дуьнене хьежамаш, цуьнан Iаламца болу лерамаш, цунна деза хетта гIиллакхаш, амалш. Масала, дитташца, бецашца, хишца йоьзначу цIераша (Нажа, Колла, Хьуьна, Шовда, Зезаг, Заза, и. дI. кх. а) гойту халкъан цаьрца йолу сий-лараме юкъаметтиг. Изза маьIна ду олхазарийн, акхаройн, сагалматийн цIераш адамашна тахкаран а (Леча, Хьоза, Полла, Кхокха, Дода, Барза, Лоьма, и. дI. кх. а).\nНохчийн ширчу цIерашкахь шайн маьIна атта дан йиш йоцурш а нисло: божарийнаш - Моьсаг, Аказ, Очча, КIуштани, Теса, Хьама, ГIубач, Довт, и. дI. кх. а; зударийнаш - Пера, Таху, Баху, Заху, ШайлагIаз, ГунегIаз, и. дI. кх. а.\nБусалба дин юкъадарца а, чIагIдаларца а дуккха а керла цIераш яьхкина вайнехан матта юкъа. ГIиллакх хилла дIахIоьттира берашна пайхамарийн, безчу нехан цIераш тахкар.\nБаьччин цIе - Аьрзу...\nБерана цIе къаьркъанаш муьйлучохь, эрна хабарш дуьйцучохь тилла мегар дац, хIинццалц цхьаболчу нохчийн доьзалшкахь и хуьлуш ма-хиллара. ЦIе тиллар Дала оцу беран дена тIедиллина ду, цунна тIера хьакъикъат а дуьйш. Иза бер дуьненчу даьллачул тIаьхьа ворхI де даьлча деш хуьлу.\nДIаяханчу заманахь доьзалхо дуьненчу ваьлча, иштта сагIа даьккхина ца Iаш, говраш хохкуьйтуш а, ловзар деш а хилла. Берана дикалааран ловцаш (луьйцаш) беш а хилла гергарчара, хьешаша:\n- Дала беркате доьзалхо войла!\n- Дала дукха вахавойла!\n- ВорхI вешин ваша (йиша) войла!\n- Хьо вехийла Органна чо баллалц!\n- Хьо вехийла цицигана маIа яллалц! - царах терра кхин а.\nБер динчул тIаьхьа масех денна я кIиранна да лечкъаш хилла, ша гергарчарна, баккхийчу нахана ца гойтуш. Оцу Iалашонца чуьра дIавоьдуш а хилла. Иза а, дуьхьал бехке стаг кхетча, шен карара бер охьа а дуьллий, нана букъ берзабой дIахIутту гIиллакх а, хетарехь, дукха генара схьадогIуш долчух тера ду. Цуьнан маьIна дан гIоьртича, ойлано адамийн зуьрет долалучу юхавуьгу. Дала бихкина болу стом биъна, Адамий, Хьавассий латийначу дуьххьарлерчу къинан иэхь дуй-те дений, нанний шайн бер бахьанехь хетарг?\nИ мухха делахь а, нахана хьалха шен бер хьастар, кара лацар, ура-атталла цуьнан тидам бар а гIиллакхехь дац вайнехан Iедалехь. Къаьсттина цунах ларлуш хилла да. Бакъду, беран дахарна я цуьнан могашаллина кхерам хилча, гIиллакхаш лелор тIехь дац стагана. Цигахь милла велахь а, берана (муьлххачу стагана а) орцахвала веза. Цундела С. Бадуевн цхьана дийцарехь марда хьалха ву аьлла, шен бер кIелхьара ца доккхуш, нанас гIу чу дожийтар, - иза гIиллакх дац, иза къизалла ю (и тайпа хIума-м дахарехь хир ду аьлла а ца хета, яздархочо шеггара кхоьллина ду иза).\nИза дика го нохчийн «Дадин-юрт яккхарх» долу халкъан илли дешча а:\nВай керлах балийна вайн оьзда несарий,\nОцу дийнан халоно (мостагIа тIе а летта, юрт хIаллакьеш) дицдайтина гIиллакхаш, иза оьздангалла йохош а дац.\nБер кхиъна даллалц цунна мелла а «юьстах» лаьтта да. Амма иза дац дас оцу гIуллакхехь дакъалоцуш а ца хилла бохург. Берана цуо беш болу тIеIаткъам ненехула хуьлуш хилла, ткъа нанас гуттар а ден сий а, цIе а ларъеш, йовзуьйтуш, кхиош хилла бер.\nАмма доьзал гIеххьа боккха хилча, царна ненехула тIеIаткъам бина ца Iаш, ша хьехам беш а хилла дас, къаьсттина боьршачу берашна. Цунах лаьцна яздо Бексултанов Мусас шен цхьана дийцара тIехь:\n«ВорхI-бархI шо кхаьчна тхо долуш, хIаъ. Цу хенахь дуьйна схьа дуьйцура тхуна дас хабарш, тхо наьIара улло хьала а хIиттадой. Цкъацкъа вицлой, чIогIа лоьра тхоьга, шух нах хир дац, хIумма а хир яц шух бохуш. ТIаккха шен денда вуьйцура. Иштта берриш а буьйцура цо тхуна, ворхIе да а. «Къа дац ткъа цу нехан, - олура цо, - шайна вонна ала а дош ца дуьтуш чекхбевллачу, цхьа ледара тIаьхье а кхиъна хIаллакьхилча... Ду. Вайн цIе йоккхучу хенахь церан цIераш ма йовлу, хьенеха-минехан кIант олий. Беллачу нехан юьхь лара ма еза. Шен орам бовза ма беза стагана, иза мичара схьабогIу хаа ма деза. Шен гай, дегI лардича, къонаха чекхвер вара баьхна-кх хIума хуучу наха. Гай а хала ма ду. Комаьршо хила ма еза къонахчуьнца... Буй дIабостуш хила беза, хецца дIабостуш. Йоллуш чIир а ца хилча, нисдан дезаш дов ца хилча, шуна хIун хала ду нах хила. Комаьршой, гIиллаккхий шуьца хилчхьана, шу чекхдевлла-кх...».\nДа гуттар а ву тхоьца ишта: оьгIазе а, хьасене а, дера а, кIеда а». (М. Бексултанов. Мархийн кIайн гIаргIулеш, Грозный, 1985).\nХIокху жимчу кийсигехь тидам тIебахийта безаш масех маьIне меттиг ю:\n- дас хьехам бо берашна, «дера», «дов деш», хIунда аьлча, дай аьлла хIума беран кхетамо дIа ца лаца тарло;\n- дас шен денда а, ворхIе да а хьахаво, берашна царна хьалха долу жоьпалла довзуьйтуш. Цуьнца цхьаьна дас берашна хоуьйту уьш шайна луъург лелон «маьрша» доций, царна тIехь дайн сий лардар а дуйла;\n- дас билгалдоккху, шена хетарехь, стагана уггаре чIогIа оьшург: комаьршалла а, гIиллакх а. Цо иштта стагана уггаре хала ю аьлла хета киртигаш а билгалйоху (чIир, такха ца даллал доккха декхар);\n- кхузахь дас шен хьехамца а, шен дай хьахорца а ша тайпа кхетаман болх бо берашца. Ткъа уьш кхетош-кхиорна тIехьажийна хилла хьалха заманахь нохчийн доьзалехь дас, нанас, дендас, денанас, кхечу баккхийчу гергарчара мел олу дош а, мел боккху ког а, мел ден гIуллакх а.\nБер жима долуш нанас олу аганан эшарш а хилла кхетош-кхиоран маьIна долуш:\nIаламат мехала ду ненан бераца йолу юкъаметтигаш цIена хилар. Цунах куьг тухуш «Бисмилла» доккхуш, хи тIехь долуш иза дузорах ларлуш, ламаз карахь а долуш иза некхе хьош, Къуръанан аяташ цуьнан лерехь доьшуш (къулхьанаш, ламазан сурат, масала) кхиош долу бер ийманехь а хир ду, вуочу хIонах а ларлур ду.\nЦхьаболчу доьзалшкахь лелош гIиллакх ду: жимчу беран дуьххьара хедийна мIараш Къуръан юкъа йохкуш - Iеламстаг хилийта, чорха чу кхуьйсуш (йоьIан мIараш) - хIумнаш тега говза хилийта... Шайн бер хьанала къахьоьгуш, дика адам кхиийта, цуьнан дахар ирсе хилийта лаам бу дас-нанас оцу гIуллакхца гойтург. Амма бусалба дино тIедиллина хIума-м дац иза.\nБер жимма доккха хилча, нанас иза Iамош хилла массо а дикачунна, цIена лела, ялтин хама бан. «Бепиган цуьрг охьа ма дожаде, цу тIе ког ма баккха; яьгна хIума йиъча, майра хуьлу; еттинчу хьаьжкIан бух биъча, ницкъ болуш хуьлу, бохь биъча, хаза хуьлу; пхьид йиэ мегар дац, и йийча, етт ле; нуй тоха мегар дац, и тоьхча, ирс дов…», - бохуш, хьехамаш гуттар а беш хилла нанас.\nБоьрша бер гIеххьа хьалакхиъча, цунна тIекхочу доккха де - сунтваран де. ХIора бусалба стеган декхар ду шен кIант ламазна кийча хилийта сунтвар. Цхьадолчу бусалба къаьмнийн - масала, Iаьрбийн - боьрша бер дина дукха хан ялале деш ду иза. Ткъа нохчийн Iадат ду и гIуллакх беран ворхI шо кхачале чекхдоккхуш. КIант сунтвечу дийнахь, уьстагI а боьй, нах а кхойкхий, мовлад а йоьшуьйтуш, мерза яахIума а йой, цунна тIера сагIа доккху.\nОцу сагIа доккхучохь гулделлачу берашна хазийта, царна пайде болу хьехамаш бо баккхийчу наха, Iеламнаха.\nБеран ира хьекъал, кхетам кхиорна тIехьовсийна хилла царна Iамадо дагардарш а, тайп-тайпанчу ловзаргашкахь олу дешнаш а, хIетал-металш а. Къаьсттина берийн хьекъал кхиош хилла «Хаттар - жоп» бохучу бустамехь долчу хIетал-металша. Царах цхьаъ далор вай кхузахь:\n- ДIо йоьдург хIун ю?\n- Iаьржа-Iаьржа къиг ю.\n- Цуьнан багахь хIун ю?\n- Боча-боча бIар ду.\n- И охьадожахь хIун дер?\n- КIела палс лоцур.\n- Палс батIахь хIун дер?\n- Маха каглахь хIун дер?\n- Пхьере хоттуьйтур...\n- Цхьаъ хIун ду?\n- Цхьана сил мерза хIун ду?\n- Шиъ хIун ду?\n- Шина бIаьргал сирла хIун ду?\n- Кхоъ хIун ду?\n- Кхо ког болу гIант хIоттийнчохь лаьтта.\n- Диъ хIун ду?\n- Биъ са болу гIала йоьггIинчохь лаьтта.\n- Пхиъ хIун ду?\n- Пхеамма вихкинарг цхьанна васта хала хир ду…\nГуш ма-хиллара, ишттачу къийсадаларша а, хIетал-металша а беран хьекъал кхиош хилла, ткъа кхечу ловзарша - тIахъаьлла хилар, ницкъ, майралла. Кхуьуш догIучу берашна къаьсттина доккха зер хилла кешнашка куй билла вахар. Цунах лаьцна дуккха а дийцарш а ду вайнехан. Куй билла воьдург кхерон кIелонаш еш меттигаш нислуш а хилла кхечу бераша. Ткъа вукхуьнан декхар - хIуъа шена дуьхьал хIоттарх, вуха ца волуш, воха ца вухуш, шен Iалашоне дIакхачар. Цхьамма охьабиллина куй схьабан воьдуш хилла кхин кIант.\nБерана мотт ма Iемми, «Бисмилла» даккха Iамош хилла. ХIума яа охьахиъча: «БисмиллахIиррохьманиррохьийм! Везандела, маьрша яийталахь, могаш лелийталахь»; йиъна ваьлча: «АлхьамдулиллахI! Дела, хьуна хастам бу!» - ала Iамош хилла. Ткъа ворхI шо кхаьчча, Элчанан - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - хьадисо ма бохху, ламаз Iамадо берана.\nКъуръан деша Iамон а доладо ийман долчу доьзалшкахь. (Бакъду, и дан аьтту кIезиг бара советан заманахь). Бусалба дин марздан, цуьнан хазалла а, йозалла а йовзийта мовлад йоьшучу, сагIа доккхучу, Iеламнаха хьехам бечу дуьгу бераш. Уьш иштта пIерасканан буса сагIийна хIума яла а дохуьйту. Къаьсттина боккха тIеIаткъам бо берашна марха достучу дийно. Оцу сийлахьчу дийнах болу дагалецамаш гуттаренна а буьсу церан кхетамехь.\nБерийн ловзарех къаьсташ ду догIа дехар - «къоршкъури» цIе йолу шира ламаст. Иза, хетарехь, дукха хьалха, Iесачу заманахь кхолладелла гIиллакх ду. Бусалба дин чIагIдаларца хийцабелла цуьнан чулацам, ткъа ша гIиллакх дисна. Иза иштта ду: догIа ца догIуш, йокъа хIоьттича, бераш цхьана эвла йисте гулло, шайх цхьанна тIе яккхий яраш я дечиган генаш ухку цара, буьххьера дIа а доьхкий. Иза юкъа а хIоттавой, юьртахула дуьйлало бераш, хIора наьIарга хIуьттуш, шайн илли а олуш:\nБерашна дуьхьалъяьллачу хIусамнанас генашна бухахь воллучунна тIе хи туху (и мосазза туьйхи, важа, кхосса а луш, вегало), сагIийна хIума а ло - ахча, хIоаш, стоьмаш, марзаллаш... Суьйранна, я юьртах шаьш чекхдевлча, бераша шайна делла сагIа доькъу, генашна бухахь хиллачунна алсам а кхачош.\nДоьзалхочун пхийтта шо кхачар а, цунна Далла хьалха шен долу декхарш а, баккхийчеран дукъ тIедожар а хоуьйтуш, уьстагIа а боьй, сагIа доккхуш гIиллакх ду вайнехан цхьаболчу доьзалшкахь. Иза дика гIиллакх а ду, хIунда аьлча, ша воккха хиллийла иштта дIа ца аьлча, ца хууш, шен бераллех къаста ца туьгуш, баккхийчеран декхарш (воне, дикане вахар, салам далар, и. дI. кх. а) тIе ца оьцуш, стаг ткъе итт шаре волуш меттиг а нисло дела.\nИштта сагIа доккхучохь гулбеллачу Iеламнаха, юкъараллехь сий-ларам болчу баккхийчара довзуьйту пхийтта шо кхаьчначунна тIедужу декхарш, ловцаш бо, совгIаташ до... Пхийтта шо кхаьчнарг юкъаозаво шайца цхьаьна Далла Iамал ян: жамIатца ламаз дан, зуькаре, мовлад ешаре, и. дI. кх. а. Гулбаларна «бехке» волчуьнга, цуьнан хааршка хьожжий, дакъалоцуьйту: ламазна кхойкхуьйту, сураташ доьшуьйту, салават дуьллуьйту... Баккхийчара иштта тидам баро пхийтта шо кхаьчначунна шен хенан жоьпалла довзуьйту, сихха керлачу декхарийн дахаре вала аьтту хуьлуьйту.\nОцу зерех чекхваьллачо дакъалаца дезаш хилла кхечу къовсамехь а. Ши жима стаг, настарийн голанех ши кахьар а йоьхкий, хьалхаваларх водуш хилла, буса а, дийнахь а ца соцуш, кхаа юьртах чекхваллалц. ХIуъа хиларх, тIаьхьа жIаьла даларх, я цхьамма герз я мохь тохарх, орца дохуш хиларх, вухахьажа йиш а ца хилла, хIунда аьлча, и дича, са кIезиг долуш а, кхеравелла а лоруш хилла. Оцу зерах чекхваьллачунна секхаIад, тIаьхьуо - топ а лелон бакъо луш хилла.\nКхиъна вогIу кIант гIиллакхехь, къинхьегам безаш, онда, каде хила, герз лелон – доцца аьлча, дахарна Iамон, махкахь а цIе яхначу къонахашка дIалуш а хилла. Ша санна долчу берашца цхьаьна, хьехамчас тIедехкина декхарш кхочушдеш, цуьнан цIен тIехь бан беза белхаш беш, масех шо а доккхий, вухавоьрзуш хилла кIант. И тайпа бераш кхетош-кхиоран кепаш дика гайтина яздархочо Гайсултанов Iумара шен «Болат-гIала йожар» цIе йолчу повестехь.\nКIант кхиъна ваьлча, цуьнан бакъо ю зуда яло,ткъа кхиъна яьллачу йоьIан - маре яха. Кегийрхошна вовшийн довзар, дукха хьолахь, нах гуллучу меттехь хуьлуш хилла: хийистехь, белхешкахь, синкъерамехь, ловзаргахь... Дуккха а нах вовшахкхеташ, къайле хила йиш йоцуш меттигаш ю уьш. Нохчийн гIиллакхо тIедуьллу кIентан, йоьIан юкъаметтигаш тешаш болчохь хилийтар, теш воцуш цхьаьнакхетар – и осала лоруш а, магош а ца хилла.\nХийист иштта гойту Бадуев СаIида шен «Бешто» повестехь:\n«...Кху хина пурх шина а агIор тIебогIучу новкъахула кегийчу наха, хитIа а кхуьйлуш, шайн дой суьйранна чудерзо чехкка цIа кхуьйлура. Царах цхьаболу кегий нах, кегийчу берашка шайн дой цIа а кхуьйлуьйтуш, хийистехь а соьцура. Уьш боцурш, кхин дуккха а кегий нах кху хитIа баьхкина бара, хIинцца хитIа оьхуш дуккха а мехкарий хиларна. Цу зудаберашца кегийчу наха, куьйгаш а туьйсуш, маьI-маьIIехь къамелаш дора. Церан дешнашна дуьхьало ца еш, церан массо а дашна дуьхьал там беш, зудабераш, чIогIа царах са а къералуш, гIадъоьхуш доьлура. Цу зудаберийн чамеш кIудалех детталуш, цIестан гIовгIанаш а яра хезаш. Кху юьрта юккъехула чекх а буьйлуш, хина дехьий-сехьий оьхучу кегийчу наха, цу зудаберашна тIекхаьчча, шайн дой тIетуьйсуш, еттачу шодмийн татанаша хийист наг-наггахь екайора. Цу хьешийн дешнашна а зудабераша дуьхьало ца йора. Царах цхьамма «йоI, йолахьа соьга маре» аьлча, йоIа, шена иза дуьххьара гуш воллушехь, «дера, йогIур ю-кх со-м», - олура. И зудабераш, шайн къамелаш ца хадош, меллаша хих кIудалш а юзий, юхадахка, чехкка цIа оьхура. Уьш цIа а ихина, шаьш бисча, кегийчу нахах наггахь волчо олура: «Дала хIун боху-м ца хаьа, бакъду, и жима кIорни нахе далийта безам бац сан». Цул тIаьхьа кхечо олура: «Вешан дагахь долу зудабераш вайна кхачо бен, вай цу Дала кхоьллина а дац, шек ма довлалаш, кIентий». Иштта шайн жималлех сакъералуш болу и кегий нах, цу дешнех синкъерам болий, гIадъоьхуш, куьйгаш вовшах а детташ, буьйлура».\nХийистехь я кхечухьа кIантий, йоIий вовшашца дечу къамелах дагардийцар олу.\nХийистехь йоI евзаш а, цуьнгара цкъа хьалха дуьненан синкъераман, тIаьхьа - дуьненан тIаьхьалонан дош доккхуш, кара хIума йоккхуш, хан юьллуьйтуш а хилла. ЙоIа кара луш йолу хIума - пIелгах юллу чIуг, я сахьт, я йовлакх хуьлуш хилла. Цу хьокъехь халкъан мехкарийн эшарехь боху:\n...Хан юьллу ас хьуна,\nМамина хуур ду. -\nСан дегIан сий ма дов. -\nСан дашах хьо тешахь, -\nСан дашах ца тешахь, -\nСан таьIна и ойла! – Гур яц и хьуна,\nЗахалонан юьхь йолаяла тарлуш ду синкъерамехь а. Нохчийн синкъерам - иза кегийрхой вовшашна довзийта вовшахтухуш меттиг хилла, кхочушбан безаш шен билггала лехамаш а болуш. Синкъерам дIакхехьаран некъаш тайп-тайпана ду Нохчийчоьнан тайп-тайпанчу кIошташкахь. Царах цхьаннах лаьцна дуьйцур вай.\nСинкъерам белхица, ловзарца цхьаьна а, хьаша веъна аьлла цуьнан сийнна а, иштта духхьалдIа кегийрхойн самукъадаккха а беш хуьлу. Оцу тIаьххьарчу синкъераман билгалонаш иштта ю. Синкъерам бечу цхьана хIусаме гулло кегийрхой. Цхьана агIор - кегий нах а, вукху агIор - мехкарий а охьаховшу. Кегийчу наха а, мехкарша а цхьацца тхьамда хоржу. Кегийчу наха шина тхьамдех цхьаьнга я юкъалелачу зудчуьнга, шайна сакъера луу йоI билгал а йоккхуш, хаам бо. Цара иза массарна а хозуьйтуш дIа а олу. Цхьана йоIана тIе масех кIанта хабар дахьийта тарло. Важа массарна а «реза» а хуьлу цкъачунна. ТIаккха цхьа хан йолу, мехкарша эшарш а локхуш, кIенташа бегаш а беш, юкъа-кара хелхаран бал а боккхуш, кегийрхоша самукъадоккхуш.\nИштта дIабоьду синкъераман хьалхара гуо, хьалхара мур. И дIаберзош, кIентийн тхьамдас хотту хIора йоIе, цо хьенехана делла дош тховсенна дара я тIаьхьалонна дара олий. ЙоIа шена тIе хабар даийтинчу кIентех цхьаъ къаставо, цунна делла дош «тIаьхьалонна» дара шен олий. Мехкарша къастоза бисина кIентий синкъерамера дIабоьлху, тIаьхьабисинчара дIакхоьхьу шайн цхьаьнакхетар.\nКхин цхьа бакъо а ю оцу синкъерамехь ларъян езаш: «Хьаша - хьешана ца кхочу!» И хьешо хьешаца сакъера йиш яц бохург ду. Хьешо юьртахойх къасто веза кIант.\nБилгалдаккха деза, и тайпа синкъерам дIабахьаран кеп Нохчийчохь массанхьа а цахилар. Масала, Органца йолчу ярташкахь йоIана тIе дохьуьйту хабар а, цо делла дош а хууш кхоъ бен ца хуьлу - шен лаам дIакховдийна кIант а, юкъалела зуда а, дош делла йоI а. Чохь болчарна хууш ца хуьлу мила хьаьнга сакъоьруш ву, цундела синкъерам шина гоне бекъа а ца ло, «сов берш» ара а ца бовлу.\nЦхьаболчу синкъерамашкахь (масала, ловзарца цхьаьна беш болчу синкъерамехь, дуьхь-дуьхьал охьахевшина мехкарий, кIентий вовшийн дикка генахь хилча) сакъоьручу йоIий, кIантий бIаьцанашца, уьшаршца, бIаьргашца «къамел до» вовшашка. Цунах догдахар олу.\nЛовзар-синкъерам мелла а къаьсташ хуьлу. Уггар хьалха из доьзна ду ловзарехь дакъалоцуш дуккха а адам хиларца. Цуьнга хьаьжжина, ловзар-синкъерамехь низам латтош берш а алсам хуьлуш хилла: тхьамда а, цуьнан ши хьадалча а, гIоьнчий а, човс а... Тхьамда а, цуьнан гIоьнчий а баьрччехь хIоттийначу стоьла хьалха Iаш хуьлу. Царна хьалхарчу шуьнехь хуьлу тайп-тайпана кхачанаш а, вахош доцу маларш а, юккъе хIоттийна кхехкийна нIаьна а, бага цигаьрка а йоьллина. Тхьамдас ловзаран низамна тIехь Iуналла латтадо. Цуьнан омранаш кхочушдеш хьийза хьадалчаш (уьш жухаргаш хила а тарло). Масала, цара тхьамдина тIевалаво цо цIе тоьхна стаг. Оцу стагера яьллачу «ледарлоне» хьожжий, тхьамдас цунна гIуда а туху ахчанца я цхьа гIуллакх кхочушдан.\nГуш ма-хиллара, човсо лелориг массарна а товш ца хуьлу ловзарехь. ХIетте а, и ца хилча, ловзаран кеп ледара хуьлу, хIорамма шена луъ-луъург а лелош.\nХелхаран раж лелор, цо низам латторал сов, оьшуш ду массо а – лууш мел верг – хелха валийтаран Iалашонца. ХIунда аьлча, нохчийн дац массо а цхьаьна (тобанашца) хелха буьйлуш. Хелха цхьа йоI а, цхьа кIант а дала дезаш ду, ткъа дерриге а ловзар царна тIе тидам бахийтина хила деза – вайнаха цхьана стеган сий-ларам чIогIа беш хиларан билгало ю иза а.\nХелхарх дерг аьлча, хIора кIентан а, йоьIан а хелхар церан амал, дог-ойла, шеца йолучуьнца (волучуьнца) йолу юкъаметтиг, шен хазаллех болу кхетам гойтуш хилла. Цундела хIораннан а (къаьсттина кIентан) хелхар шен-шен башхалла йолуш хилла, юкъара хIумнаш хиллехь а: ког шаршор, гуо баккхар, бохь богIар, и. дI. кх. а. Амма хIора кIанта а кхочушбан безаш цхьа лехам бу – цуьнан хелхар а, цо дIашаршабо ког а, цо дIаластадо куьг а оьздангаллех дуьзна хила деза; осала тида тарлуш долу цхьа а хIума шегара далийта ца деза кIанта. Иза чIогIа ларвала веза йоIах дIахьакхаваларх а, цунах ца хууш а куьг кхетарх а. И тайпа хIума нисделча, доккхачу девнаца доьрзуш, вовшашна шаьлтанаш етташ меттигаш нисъелла хьалха заманахь.\nЙоI, хелха а яьлла, охьахууш, цунна дуьхьал сараг лаьцна: «ХIара хьенан ю? Кхуьнан дола дан мила ву?» – олуш, йоI кхайкхор човсан декхар ду. ТIаккха цуьнан тIехьийзачу кIанта, я гергарчу стага, я вешин доттагIчо ахча тосу.\nТуьтмIаьжгаш а йоьхкина, яххьаш къайлаяьхначу жухургаша тайп-тайпанчу хелхарчийн амалш беламе яхар, «мехкарех» хелха бийлар, илли аларан кеп хIиттош, Iиттарш еш, гIовгIанаш яр, - ерриге а забарш ловзарехь гулбеллачеран самукъадаккхарна лерина ца Iаш, керла кхоллабеллачу доьзална «бIаьрг ца хилийта» лелош а ю.\nКегийрхошна вовшийн довзар синкъерамашкахь, белхешкахь, ловзаршкахь хилахь а, йоIера маре ян дош даккхар, кара хIума яккхар, хан йиллийтар я хийистехь, я ирахьIачохь хуьлу. ИрахьIер - кIанта ша тIехьийза йоI цхьанхьа, цуьнан лулахой я цуьнан гергара нах болчу чу а кхайкхина, цуьнца къамел дар ду. ИрахьIачу хенахь йоI, кIант шаьшшиъ хила йиш яц. ЙоIаца зударех цхьаъ, я кхиъна йогIу йоI хила еза, ткъа кIантаца накъост хила а тарло, ца хила а тарло. Вай билгала ма даккхара, шимма къамел дечу хенахь теш хилар - иза нохчийн оьздангаллин бохон йиш йоцу лехам бу.\nИрахьIеран сурт оццу Бадуев СаIида иштта гойту:\n«Орца кIотарахь, цхьана лохачу, жимчу цIа чохь Хедижатца ирахьIен Бешто, дикка шен сакъерало а моттуьйтуш, йоIаца чIогIа хабар дуьйцуш вара, гоьла тIе ког а баьккхина, цигаьрка а уьйзуш. ХIара шиъ наран шина маьIIе а хиъна Iара, кху шинна юккъе хиъна цхьа жима йоI яра, ханна итт шо хир долуш. Цу йоьIан кху шимма дуьйцучух са ца къералора, иза наггахь набарна охьайоьдура, амма юххехь Iачу Хедижата, шен дилхе цIечу куьйгаца муьшка а йой, сама-м йоккхура».\nДуьненан синкъерам лелон кIант маьрша витахь а, зуда ялорна тIедаьлча, кIентан дас-нанас, гергарчара жигара дакъалоцу оцу гIуллакхехь. Уггар хьалха йоьIан да-нана, орам толлу... «ЙоIана - цу лаха, кIантана - хIу лаха», - боху нохчийн кицано. ЙоIана яха меттиг, ларош, хьал-бахам («цу») болу стаг, ткъа кIантана шен схьаялар дикчу нахах долу («хIу») зуда лаха бохург ду иза. Яло къасточу йоьIан нене хьожжий сацам тIеоьцуш а хилла, дукха хьолахь, захало хьахийнчара. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар.\nЦхьана йоIана тIехьийзаш хилла цхьа кIант. ЦIеранаш реза ца хилла и ялаяйта. Шен нана ерриг хир ю иза а, нана дика стаг яц бохуш. КIант шаьш бохучунна реза ца хилча, цара цхьа хьехар дина цунна. Цара ма хьеххара, хийисте а веъна, цигахь долчу цхьана дитта тIе говр хехка ваьлла кIант. «Хьо хIун дан гIерта?» - хаьттина цецъяьллачу хIара тIехьийзачу йоIа. «ХIара говр дитта тIе яккха гIерта-кх», - жоп делла кIанта. «Ой, ахь хIун дуьйцу, говр муха йолу дитта тIе?» - кхин а чIогIа цецъяьлла йоI. «Кхуьнан нана-м йолура дитта тIе, кхуо хIуъа дахь а», - аьлла кIанта. «Нана яьллехь-м, иза а ер ю хьуна», - жоп делла йоIа. Цунах хиъна кIантана шен гергара нах бакъ буйла.\n«Захало дийнахь стогар а латабай диэ», - боху халкъан хьекъало.\nЦундела зуда ялочу кIентан гергара зударий боьлхуш хилла и йоI ехачу лула-кула, иза зиэран Iалашонца. Халкъан дийцар ду: цкъа иштта йоI зиэн бахначу наха лулахойн йоI яхийтина шаьш яло билгалйинарг ехачу хIусаме: «ЯахIума еш ца тоьънера шайна, хьакхош тIаьхьа дисина дама делахь, и даийта», - аьлла. «Ша юучунна оьшшург бен хьакха а ца до, шуна эшахь, юха а хьакха-м дийр ду ша», - жоп деллера йоIа. Цунах дика хIусамнана хир юйла цу жоьпах хиънера и зиэн баханчарна.\nЙиллина хан тIекхаьчча, йоI дIа муха юьгу боху хаттар хIутту. Нохчашна юкъахь ши кеп ю йоI йигаран: бертахь, кIентан гергара нах а боьлхий, цара циггахь мах а бой, цIа ялор а; йоI, цIерачаьрга аьлла хIума а доцуш, ша ара а яьлла, маре яхар а («едда маре яхар»). И шолгIа кеп нисло, нагахь йоьIан цIерачарах оцу захалонна реза воцуш стаг хилча. Захало хилла даьлча, и дIа ца дерзо йиш йоцу дела, йоIий, кIантий, барт а бой, деш хилла иза. Хала а, атта а и тайпа захало дIадоьрзуш а хилла. Амма и дIадерзадахь а, наггахь йоI шен ден цIа ца юьтуш, барт эгIаш хилла доьзалехь.\nХетарехь, и тайпа захало даран кеп нохчашна юккъехь кхоллаелла билггала долу исторически хьелаш бахьанехь а. Гуттар аьлча санна, тIемаш беш, цундела къеллехь бехачу нохчийн массеран а аьтто ца хилла бертахь захало деш оьшу харж ян хьал. Цундела и стеган дахарехь Iаламат мехала гIуллакх - доьзал кхоллар - мелла а аттачу даьккхина.\nБилгалдаккха деза: иштта захало дIадоьрзуш хилла, йоI реза а йолуш дина хиллехь. Захалонехь йоьIан лаам хилла коьрта, иза лоруш, ура-атталла дай-наний шайна хетачунна тIера духадолуш а хилла. «ЙоIа ша хадийннарг бу цуьнан мах», - боху халкъан кицано а. ЙоIа бинчу харжамна тIетар - шен хиндолчух долу жоьпалла уггар хьалха цунна шена тIехь хилар къобалдар ду.\n«ХIорс!» «ХIорс!» – олий, горгло тIеттIа\nКIант вича я нускал далош, -\n- Вай-ма, кIентий, нохчий дай!..\n- иштта гина поэтана Кибиев Мусбекана нохчийн ловзар.\nНускал кел чоьхьа даьлча дуьйна дIадуьйлало иза зуьйш а, цуьнан хиндолу дахар ирсе хилийта а деш долу гIуллакхаш. Марзахойн зударех цхьамма нускална бага шекаран бIелиг я каьмпет юьллу - мотт мерза хилийта. Цунна хьалха куз а тосу, нуй а кхуссу - нускало куз хьалаоьцу, нуй неIарна тIехьа дIахIоттабо, ша чохь дан дезарг хууш хилар гойтуш. Нускална кара жима бер (кIант) ло, иза хIу дебош хилийта.\nЛовзар дIадоьдучу хенахь, сонехь оьллинчу чекхъхьаьжча са гучу кIайчу кIадина - кирхьанна тIехьа лаьтта нускал. Чугулбеллачу марзахоша цхьацца бегаш а бо цуьнца, амма иза дуьхьал йистхила йиш йолуш яц, йист а ца хуьлуш, мотт кхаба дезаш ю, шега бастийтталц. Марзахоша - кегийрхоша ловзар долуш а, цул тIаьхьа а мотт бастийта тарло, нускале хи а доуьйтий, и мала пурба дехарца. Нускало, сих а ца луш, пурба ло хи мала. Вукхара, баркалла а олий, ахчанца совгIат а до нускална, декъалбо керла кхоллабелла доьзал.\nМотт хица бастийтар, хийистехь захало дийцар санна, шен маьIна долуш ду. Хи цIеналла латтош долу дела, марзахойн а, несан а юкъаметтигаш, хи санна, цIена латта лаар ду иза.\nТкъа ша мотт кхабаран маьIна, Iилманчас Алиева Заринас дийцарехь, иштта ду: ден цIа а дитина, керлачу доьзале ша йогIуш, шен мотт «дIабоьхку» йоIа, цуьнца цхьаьна шен ден цIахь хилла гIиллакхаш а, бийцина мотт а, амалш а «дIайоьхку», - керлачу доьзалан мотт, гIиллакхаш, амалш Iамош, оцу доьзалх «дIаиэн», таръяла нигат долуш.\nИ иштта хила лаарца хилла нускална баккхийчу наха олу ловцаш а:\nХIара ловца, нускална санна, марнанна лерина а бу («яьхна яьлларг»). Ткъа цхьана нускална леринчу кхечу ловца тIехь марзахоша тIе тидам бохуьйту несехь шайна товр доцчу сакхташна:\n«Эзар дика, беркат дахьаш еъна хуьлда, чуьра ара кхоьхьуш ма хуьлда, арарниг чу кхоьхьуш ма хуьлда, нехан малхе хьоьжуш ма хуьлда, маха байна, нехаш кегош ма хуьлда, шин байна етт узуш ма хуьлда, долу гIа санна, хIу дебаш хуьлда».\nЛовзар дIадирзинчул тIаьхьа, шолгIачу дийнахь нускал хийисте доккху. Марйижаршца, юьртарчу мехкаршца цхьаьна шовдана тIе йоьду иза. Цигахь цхьа бепиган цуьрг а, цу тIе боьгIна тай тесна маха а шовданан хи чу а кхуссий, царна тIе топ туху. Хетарехь, иштта ду цуьнан маьIна: зудчун гIуллакхаш, дукха хьолахь, яахIуманца а, маха баккхарца а долу дела, цаьрца шайтIанийн я жинийн хIуо ца хилийта, уьш дIачовхош тухуш ду герз. Оццу Iалашонца кхуьйсу герзаш зуда ялош богIуш а.\nНускал шовдане даккхар кхочушдо иза юьртахошна йовзийтаран Iалашонца, оцу дийнахь дуьйна иза ша а оцу юьртан яхархо хилар дIахоуьйтуш.\nЦул тIаьхьа тIекхочу марзахойн баккхийчу наха а, мардас а мотт бостуьйту зама. Нус йистхуьлуьйтучу дийнахь мардас цIе туху ша керлачу доьзална дечу совгIатийн: етт-эсий, цIенош, машен, и. дI. кх. а.\nМотт бастийтарх, марден а, марненан а, кхечу чоьхьарчу гергарчу нехан а цIераш кхабар тIехь ду несана. Церан ца хууш цIе яккхар оьзда лоруш дац. Мардех «Дада», марненах «Нана» олу несо, кхечу гергарчу нехан шен цIераш тохку, церан дика агIонаш билгалйохуш («Хаза кIант», «Дика кIант», и. дI. кх. а). Хетарехь, иза а оцу хIусаме кхечу доьзалан ца оьшу тIеIаткъам ца хилийта, вуочу хIонах уьш ларбаран Iалашонца деш хилла.\nЦхьаболчу доьзалшкахь зудчо майрачун а, майрачо зудчун а цIераш йохуш а ца хуьлу, нахана хозуьйтуш-м муххале а. ЦIе йоккхучу метта хIусамдас: «хIара», «зуда», «хIей», «хезий хьуна»; зудчо: «кху чуьрниг», «хIара», «хIара стаг» олу. Майрачо шен зудчунна кхин забаре цIе туьллуш а нисло. Цунах лаьцна яздо Бексултанов Мусас шен цхьана дийцарехь:\n«Наггахь, сайн сагатделча, хIокху зудчуьнга (наха Макка олу кхунах, аса-м Байсари а, ЦIахьпато а, Пурстоп а - сайн сакъерадаларе терра йоккху цу кхааннах цхьаъ) юург а кечйойтий - кIайчу демах шури тIехь худар я кIалддаьттий, галнашший (тхайн йоцчу церг-кхеле хьожжий), кхойкхий, ГIайтакъа схьа а валавойтий, йоккхачу, шуьйрачу паднара тIе дехьий, сехьий, шишша-кхоккха гIайба букъа тIехьа таIош, дIа а нислой, вехха вела а воьлуш, къамелаш а деш, дахнарш а хьехош, хан йоккху охашимма цхьаьна».\nЗуда ялийна цхьа-шиъ бутт (я ахшо, шо) баьлча, кIант бов воккху. Бовваккхар - иза керла доьзал, шен хIусам а, шен кхача а, шен даьхни а, боккхачу доьзалх схьакъаьстина шен бохча а, нагахь юьртахь дехаш хилча, дуьйш-дерзош латта а долуш, ша баха хаар ду. Аьтту хилча, ма хуьллу сиха деш хIума а ду иза, хIунда аьлча, цатемаш а, весаш а, дукха хьолахь, цхьаьна Iаш кхоллало боккхачу доьзална а, керла кхоллабеллачунна а юккъехь.\nАмма кIант бовваларх, иза шен дена-нанна хьалха долчу декхарех мукъаволуш вац. Мелхуо а цо шен деца-ненаца лелон гIиллакх совдала деза, хIунда аьлча, цхьаьна Iаш, зуда ялоле, тергал а ца деш хилла хIумнаш, хIинца ден-ненан дегнех кхеташ, васъеш а, наха чIогIа тидаме оьцуш а хуьлу. Доггах ден-ненан гIуллакхе хьожуш чекхвалар атта хIума а дац, цундела и дан ницкъ кхаьчнарш халкъалахь, сий деш, буьйцуш а хилла: «шен деца-ненаца дика хилла хьенех», «шен деца дика хилла минех», - бохуш.\nИштта цIе яхначу цхьана стаге хаьттина боху, муха ницкъ кхочу хьан хьайн деца иштта дика хила аьлла. Цо жоп делла боху: «Цкъа а шен дас хIума йиинчул тIаьхьа бен дIа а ца вижина ша, цкъа а и хьалха а волуш зудчуьнга вист а ца хилла ша».\nДукхе-дукха хьалха деца йолу юкъаметтиг иштта ца хиллачух тера ду вайнехан. Цунах лаьцна цхьа тамашийна дийцар а ду вайн халкъан иэсехь дисина.\nЦхьана хенахь шен къанделла да-нана, дуьйцинчу тускар чу а хаадой, цхьана лекхачу лома буьххье а доккхий, дIакхуссуш Iадат хилла боху. (Тахана шен да-нана «Къеначийн цIийне» [«Дом престарелых»] дIадаларх терра гIиллакх хиллачух тера ду иза).\nИштта, цхьа кIант хилла шен да дIакхосса воьдуш, иза серех дуцуш динчу тускар чу а хаийна. Шаьшшиъ дIакхаьчча, дас аьлла боху: «И тускар дIа ма кхоссалахь, хьан кIантана а оьшур ду хьуна иза, хьо дIакхосса». Ойла йина боху кIанта, ас кхунна диннарг дийр ду-кх сан кIанта суна а аьлла. ТIаккха и дIа а ца кхуссуш, шен да а валош, цIа веъна боху иза.\nШаьш а къанлур дуйла ца хууш, доца хьекъал, доца иэс долу адамаш деха зама хилла иза.\nЗудчунна гучуяккхар санна, доккха зер ду и ялийначу кIантана невцалгIа вахар. НевцалгIа вахар керла хилла гергара нах бовзийтаран Iалашонца деш ду. Нуц стунцIа воьдуш, цуьнца цхьаъ-шиъ накъост а хуьлу, цара тайп-тайпана совгIаташ а хьо: шекар, чай, уьстагIа...\nНуц неIара уллохь, сонехь лаьтта, чугулбеллачу стунцахойн бегаш, вист цахиларца, «къонахаллица» лан а ловш, шена улло деъначу берана кара, шен тароне хьаьжжина, ахча а луш. Оцу хенахь невцан накъост стунцахошца охьахуий хуьлу, ма хуьллу шен накъост забарех ларван а гIерташ, цунна цара тIетоьтту доцу бехкаш дIа а тоьттуш. Цхьа хан яьлча, нуц дехьа чу а воккхий, стунйишица хIума яа охьахааво. Невцо, ша хIума йиъна ваьлча, шуьна чу ахча дуьллу, юха а шен тароне хьожжий (дукха мел дилли а, «стунйижаршна» товш хIума ду иза). Ткъа невцана стунйижарша совгIат до (дашо сахьт, костюм, и. дI. кх. а). Иштта ца дахь а, мелла а дорах совгIаташ невцан накъостана а до.\nШен зуда ден цIахь а юьтий (иза масех де я кIира даьлча, шайн бахамехь оьшу салпал а, гергарчу наха дина совгIаташ а дохьуш, цIа йогIу), нуц а, цуьнан накъостий а цу буссехь бухабоьрзу. Iаламат жоьпалле буьйса ю иза, цуьнга хьаьжжина хуьлу невцана а, стунцахошна а юккъера марзо кхидIа йолчу заманахь а. Цундела невцаца тIехбаьхна эвхьаза бегаш бар нохчийн къоман оьздангаллица догIуш а дац.\nОьзда боцчу бегашийн вуон тIаьхье хилар гойтуш масалш дуккха а ду. Цкъа иштта «стунйижарша» шайн нуц охьахаочу гIанта тIе хIоаш дехкина хилла. И сонта бегаш ца лайна невцо. Оцу сохьта, цигахь болу нах теш а болуш, шен зуда йита а йитина, цIа вахна иза, оццул гIиллакх доцу гергара нах болу зуда а хир яц лартIехь аьлла.\nИ тайпа гIуллакхаш хIинца нислур ду аьлла а ца хета. Амма вайн къомана советан Iедал долуш юкъадеъна, кхин цхьа вуон гIиллакх а ду невцалгIа вахарехь нислуш: малар дахьар («цхьа яьшка къаьркъий, цхьа яьшка конъяккий»...) а, иза невцо я невцан накъосто охьадуттуш, цигахь мийлар а. Ткъа иза доккха къа ду, Дала дихкина хIума а ду шен сийлахьчу Къуръан чохь. Ткъа Делан Элчас - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - и къаьркъа молучунна аьлла ца Iаш, и дечунна а, духкучунна а, цунах хьакхалучу иттех стагана а наьIалт аьлла. Оццул доккха къа, гIиллакх а дина, лелон йиш яц Делах тешачу наха.\nНохчийн къоман философехь доьзал дийнна цхьа дуьне лору, оцу Дуьненахь стигал - Да ву, латта - Нана.\nДада, дада, хьо - тхан стигал!\nКъинхетаман догIа - хьо.\nТкъа хьо воцчохь - йоккха чалх.\nНохчийн къоман хьекъалехь доьзал гIишлонца а бусту. Оцу гIишлонан тхов - да ву, ткъа цIенкъа – нана. «ЦIенкъа» боху дош шина дашах кхолладелла: «цIийнан» + «къа». Хьалха заманахь чуьра цIенкъанаш поппаран хуьлуш хилла, тIе боршам а хьокхуш. Цундела цу чуьрчеран къа, бала, гIайгIа, лаьтто хи санна, цIенкъано худу бохучух тешаш хилла нах. Ткъа нана цIенкъаца юстар, цо шен доьзалан массо а гIайгIа шен дагчохь худу бохург хила тарло.\nДа дIаваьлча, тхов тIекхетта олу, ткъа нана кхелхича, беран дагтIера зезаг дужу. Беран самукъадалар дIадолу бохург ду иза. Ткъа ненан самукъадалар а, ирс а бераш ду, Сулейманов Ахьмада ма яздарра:\nКъона латториш а - тхо!\nБусалба динехь ден-ненан сийдар тIедожош ду. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша бохург а де, Делан Элчас - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - бохург а де, хьайн дас-нанас бохург а де. Цо гойту ден-ненан сий-ларам бар, стеган лааме хьаьжна доцуш, Дала тIедиллина декхар хилар. Цундела дийцаре дан йиш йоцуш, кхочушдан дезаш хIума ду иза. Бакъду, кхуззахь билгалдаккха деза: нагахь дас-нанас Дала ца магийна хIума де алахь, и дар тIехь дац доьзалхочунна.\nДелан Элчас - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - шозза хьахийна нана, ненаца дика хила олуш хьехар деш, кхозлагIа - деца а, ненаца а дика хила аьлла. Цо иштта а аьлла: «Ялсамани ненан когашна кIелахь ю». Оцу хьадисаша а гойту, доьзалхочун мел чIогIа хила беза ненаца болу лерам.\nИзза боху нохчийн Iадато а. Нанас: «Ас сайн шура хьарам йийр ю хьуна, ахь хьуо ледара гайтахь», - аьлча, цул боккха кхерам ца хилла кIантана.\nНана ларалал сов, цуьнан гергара нах - шен ненахой – ларар а тIехь ду стагана. «Ненахой, стунцахой ца лорург стаг вац», - боху нохчийн кицано. Оцу шина агIор болчу нахаца гIиллакх чIогIа лелон ницкъ кхочург дика цIе йоккхуш, хьахош хилла халкъалахь. Ишттачу цхьана къонахчух дуьйцу Бексултанов Мусас шен «Iаламат» цIе йолчу дийцарехь:\n«Цкъа цхьана кешнашна уллохула тIехволуш, Муртаз динара охьавоьссира, тIекхоччушехь. Юха дикка дIа гена а ваьлла, дойшка хиъча, ас хаьтти, оцу кешнашна тIекхаьчча, динара воссар хIун дара хьан, ва Муртаз аьлла. «Деллахь, хьенех, шарахь гергга вайн стуннана лаьттина яра цу кешнашкахь йоллу Хадишат, цунах бехк хетта-а охьа ма вели хьуна ша-м, - элира Муртаза, иштта ойланашна юккъехула санна, - цхьа масех бутт охашимма цхьаьна баьккхинчул тIаьхьа, стелахаьштиг а кхетта, кхелхира Хадишатан йоI, шу марша», - аьлла».\nИрс доцчу цу коша, -\nКа йоцчу цу тIаме, -\nБусалба дино а магош дац цхьа доккха бахьана доцуш (и бахьанаш билгалдаьхна ду) зуда йитар. Далла уггаре а ца дезнарг доьзал бохор ду, боху цхьана хьадисехь. Нагахь зудчунний, майрачунний юккъера лерам, кхин юха меттахIотталур боцуш, дIабаьллехь, исламо магош ду дIасакъастар. Амма и дIасакъастар а цхьана дийнахь чекхдолуш дац. Нохчаша: «Цхьаъ елахь - цхьаъ, ... исс елахь - исс а цIе а тесна, йити», - бохург нийса догIуш дац бусалба динца. Кхо цIе тасар, юккъе хан а йолуьйтуш, дан дезаш хIума ду. Уггар а хьалха «цIе тесча» (зуда йитича), иза майрачун кертахь Iиэн еза цхьана баттахь, цIийнадас юург а латтош, шенна ехаш чоь а йолуш, цуьнца зудчун майрачуьнца хуьлуш йолу юкъаметтигаш а ца лелош. Цхьа бутт дIабаьлча, барт а ца хиллехь, ша дохко а ца ваьллехь, юха а «цIе тосу» майрачо. ТIаккха кхин цхьана баттахь а деха и шиъ цхьана кертахь. Юха а шен лаам хийца ца беллехь, майрачо кхоалгIа «цIе тосу». ТIаккха и шиъ вовшахкъаьста. Иштта хила деза зудчун, майрачун къастар.\nТахана, малар меллачохь, оьгIазвахханчохь, бехк-гуьнахь а доцуш, зударий цIа эхийтаро гIелдина вайн къам, цо эшам бо халкъан оьздангаллина, сица а, дегIаца а могаш тIаьхье кхиарна. ХIинца цхьаболчарна иэхь хета, зуда цIа хIунда яийтина аьлла хатта. Ткъа и хаттам цахиларо и гIуллакх эвхьаза а даьккхина, цо вайна доккха зен а до массо а агIор. Уггар доккха зен, ден-ненан барт ийгIича, беран духу дуьне, цуьнан дог, са шина декъе декъадалар: цхьаъ - ненаца, важа - деца, цунна ца евза ден я ненан марзо.\nДоьзал гIишлонца бустар кхидIа а даьхьча, хIусаман тхов латто аьрда бIогIам воккхах волу доьзалхо ву. Нагахь и кIант велахь, да дIаваьлча, цо шена тIелоцу шел кегийчеран доладар. Вуьшта хьалакхиъ-кхиънарг юьстах а волуш, шена охьа а хууш, шайн кегийчеран кIезиг бала болуш хилар - иза вайн къоман гIиллакх дац. Вовшийн доладар, вовшашка хьажар (къаьсттина баккхийнаш кегийчаьрга), дуьненчохь мел беха дIакхехьа дезаш, хIора нохчочунна тIехь долу декхар ду.\nГОЙ ШУНА, ДОТТАГIИЙ\nГой шуна, доттагIий, вайн наной къанлуш бу денна,\nХIораммо техкийна ага а ца хилла-кх эрна,\nХилар шаьш баккхийбеш шайн кIентийн дикане хьоьжуш.\nСинкъераме гулбелла кегийрхой, массо хенахь хуьлуш ма-хиллара, шина декъе бекъабелла бу. Цхьана агIор – кегий нах, вукху агIор – мехкарий. ТIаргIа къажбеш болх мехкарша бен ца бо, кегий нах цхьацца оьзда бегаш беш а, самукъадоккхуш а бу.\nГеннара схьахеза нохчийн ширчу ладугIучу эшаран мукъам. Жим-жимма лагIлуш, дIабов иза.\nСакъоьруш Iачу кегийрхошна юккъера кIанттий, йоIIий хьалагIотту. Цара белхи дIаболабо.\nЙоI: Iамош, малхал хьалха гIатта, Iуьйрре,*\nСискал ятта, лелон хьаьжкIаш, хас,\nМассарал а тIаьхьа ховша пхьуьйре, -\nКхиийна тхо дикчу нанас, дас.\nКIант: Кху лаьмнашкахь адмаш даьхна хийла,\nЯлта кхиош декъчу тIулгаш тIехь,\nБIаьвнаш юттуш цара кхузахь хилла\nОьздангаллех, дикчу гIуллакхех.\nЙоI: Зуда сийлахь хетта царна гуттар.\nЛаьмнаш хетта царна мерза са.\nЮкъ йихкина къонах тIаме хIуттуш,\nЦунах эшарш яьхна мехкарша.\nГурахь вовшахтуху кхузахь белхеш,\nХьаьжкIаш тилош, тIаргIа къажбеш.\nСингаттамаш ломал тIехьа лелхош,\nЭшарш, иллеш доггах декадеш.\nКIант: КIентан хелхар и яьлла цIе санна,\nЙоьIан хелхар - гIургIезачух ду.\nХьаша веза хилла массо ханна,\nТокхе хилла цунна хьалха шун.\nОьзда йоI - и дашо, дато гIала,\nДика кIант - и бохь лекха лам.\nОьзда йоцург ма кхуьийла ала,\nОьзда воцург хала ву-кха лан.\nЙоI: Iамош, малхал хьалха гIатта, Iуьйрре,\nМассарал а тIаьхьа ховша пхьуьйре,\nМехкарша йиш локху:\nЧергазийн чехкалла, цу некъан бохалла\nЦкъа тоьхча тоьар ю дикчу динна шед.\nЛаманан локхалла, цу некъан дукхалла\nЦкъа аьлча тоьар ду дикчу кIентан дош.\nСхьавала, ва кIанат, лам тIе дала ва вайша,\nЛам тIерчу ламхошца лам боькъур вайша,\nХьан туьран дитта тIехь некъ буьллур вайша,\nХьан тоьпан гIопа тIехь юрт юьллур вайша,\nЧергазийн хьан верта тIетосур вайша,\nСан хуьтан гIабали гIов юьллур вайша.\nБелхи беш йолу хIусамнана:\nАлмазех къаьхкинчу шайтIанаша санна,\nИ тIаргIа хIаллакбина дIасакхийси-кх аш сан.\nВай, дуьххьара го шуна тахана хьаша?\nШу санначарах-м тарло и ца ваша.\nЦхьа йоI дуьхьал йистхуьлу:\nИ цIерга тиллина, маха-дечиг санна,\nТIах-тIих бохуш, хьо ма сийсаш ю?\nХIун даьлла тхоьгара вас хила хьуна?\nМа буьрса хир ю-кх хьох цхьанна марнана.\nМесийн назбар шена буьллий,\nЧертан маьIиг суна юьллий,\nДIа ма южу сан марнана,\n«Iуьйрре гIатта, сан нус», - олий.\nХьеший бу, зуда, вай долчу богIуш.\nЯа хIума юй кийча?\nУьш-м вайга дуьххьара ца богIура,\nТоьар ду чIепалгаш дича а...\nХIусамда: Ахь дика йийр яр-кха мачаш!\nХIусамнана: И хIунда боху ахь соьга?\nХIусамда: Ша айраш хуьлу-кх хьан чIепалгаш.\nХIусамнана: Тоьур ду, боху ас хьоьга!\nХIусамда: Зуда, хьуна со хIинца а ца вевза?\nДицделла хьуна, цкъа боьжча сайн коьртара куй,\nИ схьаэца а ца вешаш со чувеъна?\nХIусамнана: Веара, веара,\nЛепа а беш хьайн кIунзал малхехь!\nХIусамда: Ан хIуттийла оцу хьан маттана.\nИ хIун ду ахь соьга дуьйцург кхарна а хьалха?\nСо-м ангалин аганахь техкийна вай,\nМахмар кохкаршлахь къийлина вай,\nОлхазарийн жижигаш даийна вай,\nДашо хила хьо, бохуш кхиийна вай!\nХIусамнана: Барголца вихкина,\nУьн тIехь Iиллийна хьо нанас уьйтIахь.\nТуьхаца сискал а кхаллош,\nХи малош, и йоргIа ялош.\nХIусамда: Ва зуда, хьо суна ма дуьхьал йирзи.\nДагадогIий хьуна ва сарахь-суьйренца,\nБузучу малхаца сирлачу шовдан коьртехь,\nСайн сирчу динна дашо шад а етташ,\nДин пурх а хIиттош,\nАс хьо сецочу хенахь-м, дуй хьуна,\nЦхьа Дала валарг ма вара со хьуна.\nХIусамнана: ХIетахь хьо хиллехь а,\nДа ма валарг хилла-кх хьох тоххара.\nХьо реза вацахь, со йитий вала.\nХIусамда: Вай, ас хьо йитахь, хьо хIун дан йоллу?\nХIусамнана: ГIур ю-кха!\nХIусамда: Мича гIур ю?\nХIусамнана: Луларчу Сусаркъе маре!\nХIусамда: Яхча, ахь сатуьйсу хIун дика даре?\nЛелар ю-кх йочанехь жа леллачу новкъа,\nКогаш а берзина, хиларх мел йовха,\nДIо-о генна хьуьнхара гехь дечиг а кхоьхьуш,\nЭттIачу кIажош чохь моьлкъарчий а лечкъаш.\nХIе-е, хьан лулахоша хьо хIетахь хестийра чIогIа,\nЦкъа охьахиъча, ахь бедарш йо бохуш,\nВа эзар беречунна тоьгуш, ва йоруш.\nМасане дара уьш, со Iехавелла,\nХIетахь хьоь йола олуш!\nХIусамнана: Пеша тIехула кхозучу\nХьан мажар тоьпана ца йоьлхий со-м.\nБожал чохь боллучу\nХьан шина старна ца йоьлхий со-м.\nЮьрте тай доьхуш, куьпе маха боьхуш,\nАйса хала летийначу\nХьан кетар тIелхигна йоьлхий со-м.\nБоьза гIайба богийла вайшиннан къина,\nЧертан маьIиг йогийла вайшиннан къина.\nАхь баха-м бехира, юргIий, гIайбий.\nИстанг тIехь диси вай, нана ялариг.\nНеI туху. Аз хеза: Ассалам Iалайкум! Хьеший оьций аш?\nХIусамда: Ва Iалайкум салам!\nШу марша догIийла! Хьаша беркат ду.\nХьеший, салам делла бевлча, баьрчче охьаховшабо. Массо дIатарбеллачул тIаьхьа кIанттий, йоIIий хьалагIотту.\nКIант: Марша ва хьо, хьаша, вала чоьхьа,\nЙицйо ахь муьлхха а деган чов.\nИйза ца луш, паргIатвала, доьху,\nХьайна динчу дуьхьал оти чохь.\nЙоI: Тхо неIарехь совцу, даим кийча,\nХьуна йогIу сийлахь меттиг – барч.\nХилларг, лелларг ахьа тхуна дийца,\nКхоллалур бу кху чохь оьзда барт.\nКIант: Хьан сий дарца бийна Iовла Iахар,\nКIеж туьйсуш бу кхерчахь боккха яй.\nУггаре а тоьлла кхача хьуна ларар\nДу-кха шира сийлахь гIиллакх дайн.\nЙоI: Хьо ца веъча, ирс ца догIу цIентIе,\nМичча хенахь тоха чIоггIа кор.\nХьан сий дарца хьаьвзар бу-кха кIентий,\nХьаьвзар ю-кха тхох, мехкарех, хIор...\nКIант: Ла ма дегIа дорце арахь долчу,\nМел яхъяларх вайна йочана.\nВай сакъоьрур, иза боккъал дош ду,\nЦIе а йовр яц цу вайн товханехь.\nЙоI: ХIокху цIенна доггах реза хилар –\nХIусамдайшна боккха кхаъ бу и.\nУьйр, марзо а чIагIлур ю вайн денна,\nАлсамдер ду кху тхан эвлахь ирс.\nИйза ца луш паргIатвала, доьху,\nХIусамда: ХIара мерза синкъерам дIаболош тховса,\nШи тхьамда, шу, гIовттий, хелхаре хьовза.\nШи тхьамда: божарийн а, зударийн а - хелхадолу.\nСакъоьручу кIентех цхьамма:\nХIара буьйса новкъа йоккхуш,\nОйланашка кIентий бохуш,\nМехкарша цхьа хазо эшарш а локхуш,\nХIума де вай тховса.\nШуна муха хета, кIентий?\n(Дика хир ду! Бакъахьа ду!)\nЮха кхин цхьа хаттар\nДу сан хьоьга, мехкарийн тхьамда.\nХIокху кIентийн ойланаш лаьттачу\nМехкаршна дош тIедахьийта\nБилгалъяьккхинарг мила ю\nХаа луур дара суна.\nЖарадат ю, эццахь Iаш йолу.\nКIант: Дукха ехийла!\nСо елира сарахь ара,\nДекаш дара Iаьржа леча.\nАс ладоьгIна, ойла йича,\nЦуьнгахь бала хийтира суна.\nКог байбина герга яхна,\nАс лерина ладуьйгIира,\nШегара бала баце балхош,\nДийца, леча, хьайн дагара,\nБалхабе хьайн кийрара бала.\nХьуна санна, дуьне дезна,\nИ хьан накъост со ю хьуна.\nДагахь дийца йиш яций шен,\nБагахь дийца мотт баций шен,\nЦхьа тIам бойна леча ду ша,\nНенах даьлла даьхна ду ша.\nШа цхьана тIемах дагтIехь бина бен\nШен суьйренга ма ца болу,\nХьо яхь йоцчу кIанте йодахь,\nХьо суьйренга ер яц хьуна.\nШа мокхазар бердах бина бен\nДуьне духуш бухур бац шен.\nХьо яхь йолчу кIанте йодахь,\nДуьне духуш юхур яц хьо.\nЕкхна йоцург Iуьйре ма яц,\nХаза йоцург суьйре ма яц.\nШа кхуьъушехьа шеца кхиъна\nДеган боцург безам ма бац.\nВистхила пурба лохьа, сийлахь тхьамда.\nТхьамда: Вистхила, пурба ду хьуна.\nКIант: Ахь вуьйцу яхь йолу кIант кхузахь ву хьуна,\nМокхазар бердашкахь бина бен бу хьуна,\nБуьйса ю хьуна вайна екхна тIейогIург,\nБезам бу хьуна сан дагчохь кхиъна.\nАс хийистехь хьайга динчу хаттарна\nАхь ца делла дош тховса дахьа веъна-кх со.\nДуьхьал мехкарша йиш локху:\nЦу хазчу суьйренца, бузучу малхаца,\nТхо долчу веара хьо, тхан хазчу хийисте.\nВистхилла валале, дош аьлла ялале,\nЦхьа лекхчу гу тIера чукъедира хьан зуда.\nБогу бос ва байна, чабол а ва эцна,\nСо йолччохь йитина, тIепаза вайра хьо.\nIуьйренах кхоьру хьо, суьйренах кхоьру хьо.\nХIай велла валариг, хьайн зудчух кхоьру хьо.\nКIентех цхьаъ: Тхьамда, вистхила лаьара суна,\nДуй хьуна, мехкарийн тхьамдане.\nТхьамда: Дукха бакъахьа хир ду, вистхила хьо.\nКIант: Шело хьеелча, бIаьстенга адамаша санна,\nМалхо еттинчу арено догIане санна,\nДуй хьуна, ас шега сатийсина\nЦхьа йоI ю шуна юккъехь,\nСан ойла дIаяьхьна, сан даго къастийна.\nПурба ло, тхьамда, цу йоIе вистхила.\nМехкарийн тхьамда: Пурба делла, вистхилал.\nКIант: Хьо кхета гIортахь хIокху сан дешнех,\nМезан Iайг санна, тIеоьцур ду ахь хIорш.\nТкъа нагахь санна хьо сох кхета ца гIортахь,\nДуй хьуна, лулахойн мустбелла берам санна,\nХIара сан дешнаш юхадаийта.\nЛам санна, со къонах а хилча,\nЭлан санна, хIусам а сан хилча,\nДуй хьуна, йогIур ярий хьо соьга?\nЙоI: Дуьйцучу хенахь хаза дуьйцу аша,\nЖIаьлин гуй дашо ду бохуш.\nДIасакъаьста шу хийла,\nХьо иштта юй, со иштта вуй бохуш.\nКхечу йоIа: Туьха-берам ма муьста бу,\nЖоржан худар ма довха ду,\nДай чохь хьаьжкIаш ма кIезга ю,\nШи зуда хилча, ма бала бу.\nАьлларг къобалдеш а, цецбуьйлуш а кхуьйсу дешнаш хеза: «ЭххIай, ма дика а элира! ХIай-хIай, ала ца хууш-м яц! Гора йоI яI!»\nБецан бен мотт боцуш,\nДеган мотт бен ца хууш,\nСо ламанца ехар ма ю.\nАьнгалин чоь йолуш,\nЦIеста ков ва долуш,\nЦа везачу кIантаца\nСан ехийла ма нислойла.\nЦхьана кIанта: И лекха лаьмнаш цIен деши хилча,\nИ шера аренаш кIайн дети хилча,\nИ деши-дети сайн долахь хилча,\nИ дерриг дIаделла,\nХьо сайна юьгур ма яра ас!\nДешнаш кхуьйсу: «Гора кIант яI! Ледара вац!» Хелхаран бал боккху.\nСакъоьруш волчу кIанта:\nВистхила пурба ло суна, тхьамда.\nТхьамда: Пурба ду, ала хьайна хетарг.\nКIант: Хаза йоI, хьо цхьаъ ю сан даго къастийна,\nСан синтем байина, сан гIенаш хаздина.\nЦхьа гIан ду хьоьга дийца, бус-буса суна гуш,\nIаьржачу лечано кIайн кхокха шена хьош,\nСийсара сатосуш гIан ги-кха суна.\nЙоI: И кхокха дIабаккха Iаьржа къиг схьаеъча,\nМокхачу куьйрано и керчор ду хьуна.\nКIант: Турпалчу цу барзо сира сай шена хьош,\nСийсара са хуьлуш гIан ги-кха суна.\nЙоI: Нехан неIаре хIоьттинчу\nЖIаьлина вас хила ду хьуна,\nГIаж кхета ду хьуна.\n- ДIаделла, сан нана, аьнгалин и кораш,\nIуьйренца дайна гIан хьоь дийца воллу со.\n- Ма дийца ахь суна Iуьйренца дайна гIан,\nХьайн даго къастийнчу езаре дица ахь.\n- ДIаделла, сан езар, аьнгалин и кораш,\nIуьйренца дайна гIан хьоь дийца веъна со,\nШун кертахь ва лаьтташ баккхий нах бай суна.\n- Диканна хила ду, со еха бахка ду.\n- Цу кертахь ва хьийзаш кегий нах бай суна.\n- Диканна хила ду, ловзаргахь хьийза ду.\n- Цу кертахь ва кхехкаш даккхий яйш дай суна.\n- Юккъера чохь доруш кIайн киса дай суна.\n- Диканна хила ду, сан кирхьа кечдан ду.\nКIентех цхьаъ (Таьштмар цIе йолуш):\nТхьамда, вистхила мегар дарий?\nТхьамда: Мегар дара, хьаха, дукха чIогIа-м. Вистхила.\nКIант: Юьхьанца ас шега дIакховдийначу некъана\nСоьга «хIаъ» аьлла, дош а делла,\nЦул тIаьхьа, дагарна дага санна,\nСуна бIостанехьа а йирзина,\nКхечаьрга сакъоьруш Iаш го суна\nИ дIо-о Iаш йолу Небист.\nМехкарийн тхьамда, ахь пурба лахь,\nЦуьнга цхьа-ши дош эр дар-кха ас.\nМехкарийн тхьамда: Пурба ду хьуна.\nКIант: Ломан буц а юуш, шовдан хи а муьйлуш,\nШа басна хазделла чехка лу санна,\nХьо дагна хазъелла, хьо сайна йоьхуш,\nБуьйсанна гIуьттуш - батте йоьхуш,\nIуьйранна гIуьттуш - малхе йоьхуш,\nЛелла со тховссалц. Ма дохковаьлла со.\nЧехка лу мичахь ду - иза-м гомаш хилла,\nШан зезаг мичахь ду - иза-м баI хилла.\nХIинццалц со Iехорна,\nТIаьхьаидорна бехк буьллу ас хьуна,\nИ бIов санна лекха,\nБехк буьллу ас хьуна, и лам санна беза.\nНагахь санна хьайн ницкъ кхачахь,\nХьажал хьо яла оцу бехках!\nКхечу кIанта: Хьан син куралла\nЯйа ца воллу со, Таьштмар,\nДелахь а ахь аьлларг эрна хета суна.\nЙоьIан дог говр-х даций,\nIер агIор делахь а,\nКъамел нийса хила деза стеган.\nЛела ца хууш волу стаг\nНахана юккъе вала а ца оьшу.\nМехкарий дуккха а бу, бIаьрг тоха гонах.\nГIовгIанаш йовлу. Уьш дIайохуш, хелхаран йиш локхий, бал боккху.\nЖима стаг: Дош ала мегар дарий, тхьамда?\nТхьамда: Мегар ду. Ала.\nЖима стаг (ша сакъоьручу йоIе):\nИ лерг семачу сайна теба цIен экха санна,\nКог байбина, со вогIуш гирий хьуна?\nЙоIа дуьхьал: Экханах къаьхкина сира сай санна,\nХитIе хьаьдда йогIуш со гирий хьуна?\nТхьамда, ахь бехк ма билла синтем бохорна,\nХIокху чохь йист а хилла.\nЖима стаг: Цу говрана тIетесначу талбанах санна,\nХьоьх цхьа таро ян воьллера со.\nОцу нохчийн кIенташа\nШайн дой тийсина сара санна,\nХьо сеттийта ца воллура со-м.\nКIезга аьлча басма а хир боцу дела,\nДеха аьлча дари хилла меттиг а йоцу дела,\nДоцца эр дара ас:\nХьо ягIахь - йогIу ала,\nЦа ягIахь - ца йогIу ала.\nДешнаш кхуьйсу: «Нийса боху! Харц ца лоь кIант! Иштта дан а ду иза!»\nЙоI: КIетIа кхаччалц\nДуьйш кха а хьан делахь,\nЛам тIехь жа а хьан делахь,\nЖа тIехь жаIу а хьан велахь,\nШурин шелигаш а хьан делахь,\nЙогIур ю хьоьга.\nДацахь, соьца ма дийца,\nДакъаза ма валарг!\nЖима стаг: КетIа кхаччалц\nДуьйш кхаш а шен хилча,\nЛам тIехь жа а долуш,\nИштта таро а шен хилча,\nВай, хьан дас гихь дечиг стенна кхоьхьу?\nЮьгур ю-кх, нагахь санна\nХьан дас тIе етт лахь,\nДакъаза ма яларг!\nЙоI: Охьадоьду хи дашо делара,\nЦу чуьра тIулгаш дато делара,\nХьайн дешан да хьо велара,\nЕъча кхаба стаг а велара.\nЖима стаг: И доьду хи дашо хилча,\nЦу чуьра тIулгаш дато хилча,\nХьо ирча пхьегIа хьан юьгур яра,\nХьо берийн ловзар хьан лелор дара.\nТхьамда, хIокху кегийчу нахе\nИлли алийтича хIун дара-те вай...\nТхьамдас пурба а лой, кегийчу наха илли олу...\nЙоI: Деллахь, алахь, сох ца вашар ду техьа и хьан,\nХьо цахилар ду техьа и хьан,\nЮьртара яьлла юьрта яхча,\nХьо тIаьхьаван ма ца веша.\nКIант: Хьох цавашар даций сан-м и,\nСо цахилар даций сан-м и,\nБуьйса Iаьржа хуьлу дела,\nВан ца ваьхьаш соций со-ма.\nЙоI: Я сакъоьрур долуш яц со,\nЯ дог дохур долуш яц со,\nТIаьхьа ванза волчу кIанте.\nСа хIун аьлла къера деза,\nДог хIун аьлла даха деза,\nТIаьхьаван хьо кIант ца хилча.\nКIант: Лекхчу ломахь ло дуьллийла,\nИ шун кертахь ва дешийла,\nИ ло дешна хи дIадоьдуш,\nХьо сан керта ва йохьийла.\nХелхаран бал боккху.\nЦхьа-ши дош ала пурба лохьа даггара.\nТхьамда: Алал хьайна хетарг.\nХьаша: Бикату, хьо юьйцуш хезна,\nГан а лиъна веънера со.\nСо схьакхаьчначул тIаьхьа,\nШозза литтина шовда санна,\nКхузза литтина деши санна,\nИ ша тIе кхоьссина эппаза санна,\nДика, догцIена йоI карий-кха суна кхузахь.\nДала дукха яхайойла хьо.\nПопан гаьн тIехь мокха куьйра дека ма дели,\nИрзонехь Iаьржа леча делха ма дели,\nАлалай, ва кIорни,\nСан тховса аьтту ца болу хьуна,\nКхана сарахь ца вогIуш ма Iелахь.\nЛулахошна дийцар дан воллу теша,\nЮьртахошна гIарадаккха воллу теша,\nБуьйса Iаьржаниг лахий вола,\nВорда чехканиг лаций вола,\nОлхазарш хьаннашкахь тийначу хенахь\nМокхазар бердашца дIагIо вайша.\nКIентий, хIусамда ваккха веза вай хелха,\nВоккха стаг муха волу хьовса вай?\nДешнаш кхуьйсу: «Бакъахьа хир ду! Боларе хьовсур вай!»\nХелхаран бал боккху хIусамдас.\nТхьамда: ХIусамда, мехкарийн тхьамда, ас эр ду цхьа-ши дош. ХIара кIентий хIора а шен ирс лоьхуш араваьлла ву. Боршам хьакханза цIенкъанаш ю чохь лаьтташ, ветанаш тасанза кучамаш ю, озанза шуьга хьоьжуш лаьтташ хьелий ду тхан, шу цига кхочийла хье ца луш.\nДаггара баркалла ду шуна массарна а, ирс-аьтту хуьлда шун, тхо лерина тхоьца хIара хан яккхарна. Шуьца мел Iерах тхуна кIордор а дацара, дIа ца дахча тхо ца довлу. Иштта вай вовшийн кест-кеста ган хан-зама а ма эшайойла вайна. Дала зен-зулам доцуш, иман а, беркат а шорта лаьттийла шун хIусамашкахь.\nIодика йойла шун, бос хаза мехкарий! Шу оьзда а карий, гIиллакхе а карий, эрна деъна тхайн некъаш оха цIахь дуьтур ду, тхаьш лехнарг тхуна карий, тхо дIагIур ду, шу марша Iойла!\nГIовтта, кIентий, хьала.\nМехкарийн тхьамда: Шу марша гIойла, шу марша лелийла, тхо долчу богIу некъ аш шир ма балийта. ДIахьаха поппар а бу, тилаян хьаьжкIаш а ю. Белхеш, синкъерамаш гуттара а лаьттар бу. Ца догIуш шу хьелахь, дицдала мегаш ду, тIаьхьависинчун дакъа цицигаша диъна, олуш ду. Шен зуда йолуш верг вита чохь берашца, мало ян ца оьшу ялонза волчо.\nКIант: Оьздангалла ю массарал а сийлахь,\nИза йоцчохь дахар хир дац ирсе.\nМехкан, хьешан гIуллакх ма де шийла,\nХалкъан дуьхьа яккха муьлхха ирхо.\nШа схьадаьлла шан тарх йиц а йина,\nХьаьдда додахь лаьмнийн сирла шовда,\nТIулгаш юккъехь шен хи кхачадина,\nЭрна довр ду, дIа ца кхеташ хIордах...


2000-гIа шо…Нохчийчохь Iа… Iаьржа Iаржделла … нуьцкъаха латтош санна. Iа кIайн хила дезаш дара, иштта хила а хуьлура иза… хIокху шарахь дар-кха цхьа тамашийна Iаржделла, тIамо гIелдинчу адамийн дегнашка, цара лайначуьнга хьаьжжина делахь а, я дуьне атаделла дIа муха ца долу-те, аьлла хеташ, тIедеттачу герзашна делахь а.\nСингаттамна кортош охкийча санна, макхделла лаьттара лаьмнаш а, воьдуш-вогIуш гуш стаг а вацара. Юьртана тIебогIу цхьаъ бен боцу готта некъ а сингаттамна Iаржбелла, цхьалла совъяьлла, Iуьллура. ГIеххьа йоккхачу юьртахь гуш наггахь бен дохонза цIа а дацара, мацах цхьабосса хаза, вежарша дича санна, цIенош хиллачохь.\nАдамаш а кIезиг дара. Уггар гIийланаш биснера; дIаваха таро йоцург а, таро ца хилча, эхь ду моьттург а, цIера ваьллачохь валарна кхоьрург а, иштта дIа кхиберш а. ХIора сарахь вовшашка кхойкхий, чубоьрзура биснарш я вовшашна тIебоьлхий, цхьаьна буьйса йоккхура.\nIуьйрана, юха а буса хилларг дуьйций, лазийнарг а, вийнарг а хьахавой, божарша, кеманаш лелаш дацахь, дIавуллура. Наггахь масийтта де-буьйса а долура велларг дIаволла йиш йоцуш. Мелла а герзаш кхеттехь а, латта дисинчех дара эвлайистера Кхокхин жима ков-керт. Кибарчиг юттуш дина-м дацара и, делахь а Кхокхин дагна хьоме дара. Уггаре а ирсе а, бохамен а заманаш кхузахь текхнера цо. ТIаьхьарчу ткъаесна шарахь йисина ехира, цхьайтта бер а кхобуш.\nМассарел а жиманиг Адам вара. Да дIакхелхаш цуьнан цхьа шо бен дацара. Хенеяла гIерташ, томка леладой а, етт лелабой а, котам лелайой а, каеттара зудчо. Бераш хаза кхиира. Кхоь а йоI нехан цIентIе яхара. КIентий а дика кхиънера. Кхаамма зударий балийна, доьзалш болийнера. Яллол волу виъ хьалхарчу тIамехь вийра. ХIара тIом тIебогIуш, доьзалш болу кхоъ ГIалгIайчу вахара, тIамах ларлуш, шайн доьзалш а эцна.\nАдам, Кхокхий цIахь Iийнера. Кхокха, ша цIераяьллачохь яларна кхоьруш, ткъа, Адам – ненах къаста ца лаарна. КIентан ткъа шо дара. Жима волуш дуьйна лергана чIогIа вара иза. Дарба лоьхуш, цхьаццанхьа дIасхьа а кхийлинера и, делахь а, кхин гIоли ца хуьлуш, висира.\nЛергахь лелош аппарат яра цуьнан, мелла а хозуьйтуш. ХIинца-м и аппарат а ца оьшучу кхаьчнера, цу чуьра батарейкаш гIелъеллера, керланаш эца меттиг а яцара. Адам а цIенна дIа къарвеллера. Оццул чIогIа юьртана герзаш тIедетташ а ца хезара цунна.\nТахана Кхокхас дукха Iуьйрана гIаьттина, пеш латийнера. Сахиллалц герзаш детташ садукъдинера кеманаша. Уьш юха а дуьйладалале Адаме хIума кхаллийта гIерташ, хьийзара хIара, сих-сиха паднара тIехь вижина Iуьллучу Адаме а хьожуш. Юьртахь мохь бетташ санна хетта, кетIа яьлча, шега кхуьйкхуш лулахо гира кхунна. «Сахуьллуш десант кхоьссина, хьайн кIант а валош сехьаяллахь, ма-хуьллу сиха. Хуьлург цхьаьна а долуш хир вайна!». Кхокха, сихъелла, чухьаьдира.\nАдам, набарх велакъежна, паргIат садоьIуш Iуьллура. Кхокхас, и къора хилар дагара а даьлла, «Адам!» – аьлла, мохь туьйхира. ТIаккха, сихха меттаеана Кхокха, кIантана тIехьаьдча, цхьамма, ког а тесна, йожийра. Ша хьалагIоттуш, кIоршаме беларш хезира. ДIасахьаьжча, чохь пхи-ялх салти гира, карахь автоматаш а йолуш. «ХIорш… мичара… сел сиха» аьлла, ойла хьаьдира коьрте.\nАдамна тоха айина автоматан хен гина, дуьхьал хIоьттира: «Не нада… синок… уха балит… не нада… прошу…». Салти чIогIа маьттаза велавелира, тIаккха мохь хаькхира: «Выводи своего ублюдка на расстрел!». Вукхара а, махьарий детташ, цхьаъ дуьйцура, Кхокхина-м кхидIа ца хезара. Чов йина экха санна, дIасахьийзара чохь.\n«Муха? Адамна ца хеза шуна… и къора ву шуна… байлахь лелла цхьа миска ву шуна… ас… хIинца гIаттор ву … нана яларг… растрэл ма велаш… цунна ца хеза вай дуьйцург», бохуш, тIекхетта, кIант самаваьккхина, цунах тасаелла, куьйгашца аравалавезар гойтуш, неIарехьа йолаелира… Хуьлучух дика кхеташ воцу Адам араваьккхира. УьйтIахь кхин а бара салтий.\nСихонца гонаха хьаьвзина , автоматан хен тухуш, Кхокха юьстах кхоьссина, кхуьнгара схьаваьккхина, Адам цIийнан пенаца хьалахIоттийра. «Руки! Руки вверх, ублюдок!» – маьхьарий хьоькхура.\nАдам Iадда лаьттара. «Синок! Не нада…не слишно… он… гулхая…». – бахарх гIуллакх хир доций а хиъна, кIантана тIехьаьдира. Лере лулахочуьнан аз кхечира: «Кхокха! Ва-а Кхокха!» «Ва, Дела! Орцахавалахьа! Со тIекхача кхиийтахьа… цуьнан куьйгаш хьалаайа…»- дагахь доьхуш, са ма-дду тIееддера миска шен кIантана. Ца кхиира… салташа, автоматийн баххаш тоьхна, йожийра…\nЧIогIа лазорна гIатта ца лора Кхокха… иза текхира, текхна йоьдуш, гира Адам церан карахь ветталуш, цуьнан къаьрзина бIаьргаш… Цунна ницкъ ца байта дагахь, кхин а сиха текхира… кIант-м, куьйгаш а дихкина, дIахIоттийра. Адамна герзаш тIелаьцначу салтийн когех хьерча юьйлира Кхокха: «Не нада… мама ест?... не нада… короф дам… сережк залатой… не нада…». Кхокхин хIора дашах буьйлуш, роггIана цхьаццамма мийра тухуш, и дIатоттуш, шайн самукъадоккхуш бара салтий.\nХIокхаьрга массаьрга а хьоьжуш, лелориг гуш, дуьйцург ца хезаш лаьттачу Адаман юьхь тIехь гуш бара цунна хуьлу ницкъ. Цхьана мIаьргонна цо бIаьргаш дIахьабдира. «Что? Не нравится, ублюдок? Смотри!» – бохуш, етта йолийра кIантана. Шайна кIордийча, севцира. Адаманна гира, шена салташа етташехь, хьесталуш, церан когех хьерча Кхокха.\nКIант кхайкхира: «Нана!». КIентан аз хезча, Кхокха схьахьаьжира. Адама кхидIа а дуьйцура: «Нана, хьо ма чIогIа йоьхна. Хьо хIунда хIоьттина гуора? ХьалагIатта. Ма лела, нана, осала. Уьш хьайх кхаьрдаш ца го хьуна? ХьалагIатта, нана. Суна хьайн юьхь-сибат гайта. Делан карахь ду вайша.» Кхокха меллаша, шен лазар а дицдина, букъ нисбеш, хьалагIаьттира… тIаккха кхин а меллаша, когадоьду бер санна, тIейолаелира, вехна стаг санна, леста а лесташ…\n«Молчи, скотина!» – олуш, сих-сиха шена туху автоматан хен кхечунна кхеташ санна, кIентан къамел ца хедара: «Нана, хьо ма яра сан дегайовхо. Суна аша дуьйцург цахазарх, лелориг ма го… Йоха ма йохалахь, нана… ма йохалахь…».\n«Адам… сан миска буо… сан жиманиг… хьомениг… сан серло… сан сатийсам… нанин уггар а цатерриг… нана ю хьуна бехке… вала ма лелахь… нанел хьалха… нанина хьалхахь… нана яла хьан… ва-а, хьайн нана яла хьан…». Хаддаза луьйш, юкъ-кара къежаш, йоьдура Кхокха кIантана тIе…\nАдамна гора шен нана, елакъежаш, цхьаъ дуьйцуш, шена тIейогIуш…\n«Со хьоьстуш ю-кх»- аьлла, дагатесира… И дуьхьал къежира… жима волуш, велха дог деача а хуьлура кIентан иштта гIийла къажар… Герз делира… Къежна лаьттачу Адаман некхау цIийх дуьзира… Кхокхас кхунна тIекховдийначу куьйгаш тIе а, цуьнан юьхь тIе а цIийш кхийтира.\nАдам!- аьлла шийла мохь болуш, нана кIантана тIекхийтира… автоматийн баххашца юхакхоьссира… юха а тIекхийтира… юхакхоьссира… тIаккха Кхокха уьйтахь дIа-схьа едира… шада кара деара… Дуьхьалйирзира… шада а карахь чухьаьдда йогIу зуда а гина, цхьана салтичуьнан бага гIаьттира… цуьнан дегIах шада Iуттуш, Кхокхас мохь хьаькхира юха а «Адам!» аьлла… кхин цхьанна а шада Iоьттира Кхокхас… кIантана тIекхечира… «Схьаваста веза», аьлла, дагатесира… схьаваста кхиира…кIант пенаца охьавахара… Кхокхин коьртах хIума етта йолийра… цкъа хьалха дуьхьал куьйгаш лецира… тIаккха гIора дIадаьлла… Адамна… «шен жимачунна»… «шен серлонна» шен синна тIеюьйжира. ТIаьххьара кхетаман эгIаза серло дIайолуш, юха а хезира лулахочуьнан аз: «Кхокха! Ва-а Кхокха!»


Мальвиль-суьгӀ-ле-Бек — Википеди\n49°14′10″ къ. ш. 0°44′46″ м. д.HGЯOL\nМальвиль-суьгӀ-ле-Бек (фр. Malleville-sur-le-Bec) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.\nДозанашца йу Ле-Бек-Еллуен, Боннвиль-Апто, БогӀобегӀ, Понт-Оту.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мальвиль-суьгӀ-ле-Бек&oldid=7819095»


Морбек — Википеди\n50°41′37″ къ. ш. 2°31′03″ м. д.HGЯOL\n▼2519 стаг (2018 шеран 1 январь)\nМорбек (фр. Morbecque) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Нор. Дозанашца йу Аверскерк, Серкю, Стеенбек, Тьенн, Вье-Беркен, Валлон-Каппель, Бларенгем, Азбрук, Мервиль (Нор). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Морбек&oldid=5174793»


ФегӀгӀансак — Википеди\nФегӀгӀансак (фр. Ferrensac) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а.\nДозанашца йу БугӀнель, Кастийоннес, КавагӀк, ДудгӀак, ЛуггӀатт, Монто (Ло а, ГагӀонна а), Сен-Кантен-дуь-ДгӀо.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ФегӀгӀансак&oldid=7843562»


Ердеван — Википеди\n47°38′32″ къ. ш. 3°09′24″ м. д.HGЯOL\n30,64 квадратан километр\nЕрдеван (фр. Erdeven) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бретань регионехь. Коммунан департамент — Морбиан. Дозанашца йу Бельз, Плёмель, Карнак[d], Плуарнель, Плуинек (Морбиан), Етель, Локоаль-Мандон. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ердеван&oldid=6785138»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 октябрь, 17:17.


Бретиньи (Эр) — Википеди\nБретиньи (фр. Brétigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Эр. Дозанашца йу Ливе-сюр-Оту, Невиль-сюр-Оту. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бретиньи_(Эр)&oldid=6717301»


ИйслагIа класс яьккхачул тIехьагIа, тхоай да дIавелла воаллача Петропавловски областа Явленка яхача юрта а хинна, цун боарзах бIарг а теха, гаьна йоацаш уллача Корнеевка яхача юрта цхьан-шин бетта даь-вежарашта новкъостал деш а хинна, цIавоагIар сои сол воккхагIвола вошеи.\nБелггала дагадоагIа сона, из дар 1974 шу, хIана аьлча болх баьча моттигера хьаенна хинна справка хIанз а йолаш я са цIагIа. Цу тIа яздаьд: «Справка еннай Iарчакхнаькъан Яхььяй Сейт-Салама, 1974-ча шера 10 июнагара денз 20 августага кхаччалца, Московски ДЭСУ-294 цо болх баь хилара тешал деш. ДЭСУ −294 начальник. Воккх. бухгалтер». Московски район яр оаха къахьегаш хиннар, Корнеевка яха юрт а цунна чуйоагIаш яр. ЦIадоагIаш, Минводе кхаччалца «Новокузнецк — Кисловодск» яхача цIермашинаца дахка дезар тха. Из цIермашин чакхйоалар дуккхача эрсий къаьнарча шахьарашка гIолла. Царех цаI яр Челябинск. Кхы цIаккха а укхаза юхадахка, кIеззига яйна а уж шахьараш го тхоай йиш хургйий ца ховндаь, цигарча нахага, гуш йолча ширача гIишлошка хьажа гIертар тхо е корага хайше, е перрона тIа арадаьле. Челябинске тхо кхаьчача, тхо долча вагона тIа хайшар кхувш воагIа кIаьнки берашха йоI-саги. Уж малагIча къамах нах ба ховргдолаш дацар, цар бувцача меттага ла ца дийгIача. Кавказе даха къамаш дерригаш хIана дац аьнна вIаший тара сибаташ долаш да. Нах тIахайша баьлар, тхо дIахо а цIенна гаргадугаш йолаелар тха цIермашин. ДIа-юха деча къамаьлах хайра тхона, из йоIи кIаьнки гIалгIай къамах болга. Цу кIаьнкал дукха воккхагIа тхо шиъ а вацар. Даггара дале а, ши-кхо шу доккхагIа хила тарлора тхо. Наха тIера, хьакхашта вола из дукха ха ялале вайзар, везавелар тхона. Из хиннавар Сипсой-ГIалий тIа ший йишийца Лейлайца цIаводаш вола Чаненаькъан Ювсап. Август бутт чакхбала гаргагIерта ха яр из, кастта школе даха дезар, цудухьа дешара тIехьа ца диса цIадоагIар тхо, уж а иштта боагIар мотташ ва со. Цу бетта нийсса дийтта шу даьнна вар керда пассажир. Бакъда дегIа лакха а низ болаш а вар из. ЗIамига волча хана денз, вижа ца уллаш, болх беш а спортаца хьоашал долаш а хьавеначох тара яр цун дегIа кеп. Ювсап, тхо дайзачул тIехьагIа, тхона юхера дIавалацар. Даим цхьана даьхача санна, сиха хьаIемавар из тхоца. Лейла каст-каста йоагIар из мичав хьажа, дIавига, бакъда тхоцара къаста ловш хилацар тха новкъост. Цхьа тамашийна вагоновожати (проводница) яр тха цу хана хиннар. Студентка яр из, практиках ена. Минводе чукхаччалца, елаш, бегаш беш ера эрсий йоI. Генараш хуле, кхы хIама эшаш а яцар. Сона а Ювсапа а чIоагIа тIера яр из йоI, генараш даа дIадехар, чай доттар. ТIаккха ше маьре хьанга гIоргья дувцар. «Лётчикага е инаралга мара маьре гIоргьяц со,- оалар цо. — Цар алапи дика хул». Тхона а езаялийтаяр цо уж профессеш. Вешта аьлча, тIемхой болх бар цо хестабаьр. Ше аьнначох ше а елалора тIаккха. Ювсап, цо маьрел дувцача хана, цIийлора, эхь хеташ. Безамерча наьха вагон яр ала мегаргда цу шера тхона нийсъеннар.\nДикка бIаьха никъ бар тха ба безаш хиннар. Минводе хьакхаьчачул тIехьагIа, кхыча цIермашина тIа ховша дезар. Наьсаре а Сипсой-ГIалий тIа а гIолла чакхйоалаш хиннараш яр «Ростов-Баку», «Москва-Грозный» яхараш. Эхь-эздел долаш, гIулакхаца кIаьнк вар Ювсап. ХIаьта йишийца а из иштта волга ха йиш яр, еза хIама цунга ца айяйташ, ше яхьа гIерташ хиларах, цо аьнначара ког дIа ца боаккхаш, цунга ладувгIаш чакхваларах. Тхоцара къаста-м хало хулар цунна. Иштта цIакхаьчар тхо Нана-Наьсаре. ХIаьта Лейлайи Ювсапеи ах сахьата-сахьата дукхагIа бе безар никъ. Ювсап цу хана денз везавенна а виц ца луш а дар тхо. Кхетаде хала дацар, цох воккха хилча дика саг хургволга. Иштта хила а хилар из. Кхы а массехк шу даьлча, юха вIашагIкхетар нийсделар тха, хIанз вовзаргвоацаш лакхвеннача, тоавеннача, чу ма къовлалу дегIаца низ болча зIамигача сагаца. Со Шолжа-ГIалий тIарча университета кхоалагIча курсе деша вагIа ха яр из. ВIалла дагадоацаш, университета наIарга вайра сона массехк шу хьалха цIермашинаца тхоашца цIавена саг. ВIашагIкхетар чIоагIа безаме, мархIалелхаш хилар тха. Ювсап деша эттавар со ваьгIача филологически факультете. ДIахо дIайодача хана, республика столицерча тайп-тайпарча моттигашка го а дIа-юха гIулакх леладе а дийзар тха.\nУкхаза лоацца цун вахарах-леларах, цар дезалах дувца лов сона. Чаненаькъан Ювсап ваь хиннав 1960 шера август бетта 19-ча дийнахьа СаIадала Хизарийи Йовлой Элмарзий Аьсетеи дезале. Хетаргахьа, Сибрера кIеззига тIехьагIо цIабаьхкачох тара ба уж, хIана аьлча кIаьнк ваь хиннав Казахстана Тургайски областа Есильск яхача юрта. Ювсапал йоккхагIа кхо йиIиг хиннай: Марем, Лейла, Мадина. ЗIамагIа цхьаькха цхьа кIаьнк хиннав, Мухьмад яхаш цIи а йолаш. Кхыча дешашца аьлча, берашта юкъе виълагIа хиннав Ювсап. Кавказе цIабаьхкачул тIехьагIа, цар дезал баха совц Сипсой-ГIалий тIа. Цигарча № 2 йолча школе вода из юххьанца деша. 1978 шера цига яьккхай цо итте класс а. ДIахо, лакхе аз белгала ма даккхара, зIамига саг университете деша отт, толамца чакх а йоаккх 1983-ча шера. Юххьанца даьца ДРСУ цхьацца гIишлон балхаш деш хул, цул тIехьагIа, къахьег районни больницан грузчик волаш, 1987-ча шерага кхаччалца Шолжа районерча дешара комбината гIошлошъярах вола инженер хул Ювсапах. Цул тIехьагIа тIема декхар кхоачашде дагахьа эскаре вода. Духхьашха Узбекистане кхоач из, цул тIехьагIа — Афганистане (1987-1988). Цига амал дар атта хиннад е хала хиннад вайна массарна дика ховш да. Хийла вай мехкахо цIавера цигара, душманаша вийна. ХIаьта цар Iоажала пхорчашта кIалха лела вийзавар Хизара Ювсапа а. ХIаьта а, Iоажал ца кхаьчача вала йиш яц саг, цигара могаш-маьрша цIаверзар хилар цун. Цу заман чухь, хIанз санна КIуре-ГIала е Шолжа-ГIала ца оалаш, Орджоникидзевская яха станица яр из. Вай республика хьахинначул тIехьагIа, 1993-ча шера июль бетта, МВД балха отт из, тайп-тайпарча даржашка волаш къа а хьег. 1995 шера март бетта из дIахьожаву, ГIалгIай Республикан ОМОН оалаш йолча отряда болхлой хьаийбара группан инспектор волаш. Из яр хьалха Карабулаке «Космонавт» яха берий салаIара лагерь хиннача коа. Цхьан шера (1978) цу лагера хьалхарча отряда воспитатель волаш болх баьб аз. Цхьа гIат долаш кирпишках даь, тIехнахьа штукатурка яь паргIата цIенош, бассейн, кинозал (курзал), медпункт, йоккха столови, библиотека, футбола майда, кхы а массагIа дар уж цига хинна дика хIамаш. ОМОНа мел эшар кийчча долаш дар цига. Цига балха вар Ювсап. Из болх безаш а, цIена хьабеш а вола зIамига саг сиха лакхлуш хьавоагIар ший балха тIа. Эпсара новкъа тайп-тайпара седкъий леладаьд цо ший баламаш тIа. Цу гIулакха тIа волаш подполковник а хиннавар. Юххера, отряда командира болхлой хьаийбарахи кхетам баларахи вола заместитель хул цох, хIанз цун погонаш тIа боккха подполковника ши седкъа уллар. Из ший декхарех мишта лоархIавеш хиннав ховргда, из вовзаш а цунца болх беш а хиннача нахага ладийгIача. Масала МВД болх беш хиннав карарча хана Сурхо тIа вахаш вола Дошхоатталой Iаьлий Iийса. Ювсап хьоахавича, цо аьлар:"Денал долаши, майреи, эсала воацаши зIамига саг-м вар. Ший балха тIа хила воагIаш а из дика хьабеш а вар". ХIаьта цунна уллув лаьттача наха цох даьча йоазонна юкъе да укх тайпара мугIараш а: «...Ше моллагIча дарже вале а, Хизара Ювсчап нахаца товш, моллагIа дош дувце а наьха мотт ховш, хIара сагах ший доттагIа а новкъост а ве гIерташ, саг вар. Цун оамалца даим яр хьехархочун а хьехар де ховча а сага белгалонаш. Хьехархочун болх баьбеце а, зехьа яьккхаяцар цо филологически факультет. Дика оамалаш Дала енна саг вар из. Вахар атта хиннадацар цун, цудухьа из а ший лар йоацаш дисадацар: наха дикадар де гIерташ, уж безаш, цар сий деш вар зIамига саг. Цунга хьежжа, дика бар цунца нах а. Цудухьа из лоархIаш бар хьакимаш а. Царна гора из дийша, дукха ховш, дикачох пайда эцаш волга, къаьстта белгала хулар из нах хIаман вIашагIтоха безаш хилча, моллагIа гIулакх цIена, гIалат доацаш чакхдаккха дезаш моттиг нийсъелча. Хьаькъал а кхетам а болаш, закона дIадеххача тайпара бора цо болх... Зулам яха дош гоама долаш вар, хIаьта зуламхой цун моастагIий бар. Шийна уллув къахьегача наха даим масал гойтар цо, мугIарерча мехкахошца а шийна карабеннача болхлошца а мишта хила веза хайташ. Кулгалхочунга товш доаца хIамаш санна лоархIар цо охцал, цIогIа деттар, нахах дош цахетар. БIаргабайча безацар хIилла ювца а дер дайна лела а нах. ОМОНе из балха варца, кхетама болх ший хила безача боарамга кхаьчар. Къаьстта цунна баркал ала дезаш хIама да, «Хьалхарча ОМОНах» денал долаш яр аьнна цIи дIаяхар... Каст-каста ГIалгIайчен МВД исторена хетаяьча музее чуводаш, хьалха дIабаха вай дай, даь-дай болх мишта беш хиннаб Iомадеш, эггара дикагIа мел дар, довзийта хьакъ мел дар шийца къахьегаш болча а шийна карабеннача а наха довзийташ, даьй IаьдалагIа а ший балха поалхамах пайда эцаш а кхетам лора цо царна. Хизара Ювсапага ладийгIача, дегаш айkора, шоай гIулакх дика а тешаме а кхоачашде Iомалора цун новкъостий. Ше масал гойтар балха тIа. Цо кулгал деш, дакъа лоацаш, зуламхой-террористий тийшаболх гучабаьккха, чакх ца боалийташ соцабаь, хьуладаь доаллачара герз гучадаьккха, дукха моттигаш яр. Планах йола а йоаца а цхьаккха моттиг чакхъялацар, цо дакъа ца лоацаш, нагахьа санна из законах йоацача тIема тоабашта чубоагIа нах, тIема тоабаш шоаш гучайоахаш, геттара лира зуламхой лувцаш яле, и. кх. дI...«\nТахан мо дагайоагIа сона 2004 шерара июнь бетта 22 дийнахьара бийса. Республикерча МВД цIеннеи тха цIеннеи юкъе пхе минота билла никъ мара бацар. Со итт шера деша ваьгIача школан цIагIа яр министерство. Боад къовлабенна дукха ха ялале, дуне доха мо доладелар дувлача доккхийча а зIамигача а герзий тата. Шоай фусамашка Iеш болча наха хацар хиннар фуд. Уж герзаш сенна кхувсаш да, малав уж кхувсар, цIагIа вагIа веза, оарцагIа ваха веза, хьанна гIо де деза? Цхьаь-цаI хIама ховш бацар мугIарера бахархой. Цу бус Карабулаке ОМОНа цIагIа рацеца хоам баьб, УГИБДД ДПС батальона къаьсттача «Волга-17» яхача поста зуламхоша дов даьд, аьнна. Хьем боаццаш, шийца ворхI саг ваьккха, ювцача мотте хьалвахав Ювсап. ЙоагIаш йола МВД машен бIаргаяйча, зуламхоша герз детта доладаьд. Машина чура Iо баьнна, духьалъэттаб омоновцаш, бакъда хьатехача гранатомёта ераш хьулабеш хинна машен йохаяьй. Дехьа-сехьа воалача хана, меттахьа герз кхийтта Хизара Ювсап цу метте кхелхав. Цунца хиннача ворхIнех, чIоаггIа човнаш хиннаяле а, шиъ дийна висав. Вокхар шоай вахар дIаденнад, зуламхошта никъ бехкаш, шоай балха декхар кхоачашдеш.\nХизара Ювсапа ший болх мишта беш хиннаб дика хьахьокх цунна паччахьалкхено деннача совгIаташа. ГIалгIай Республикан а МВД а кулгалхоша; Россе паччахьалкхен кулгалхоша цо болх баьча юкъа 50-за белгалваьккха хиннав из. Масала, цунна деннача совгIаташта юкъе я Г. К. Жукова медаль, «МВД тIехдика амал дарах», «Кавказе амал дарах», «Спецподразделене тIехдика болхло», «Декхара тешама хиларах», «ТIемашка дакъа лацарах», «Даьхенна амал дарах», «Россе МВД 200 шу дизар» яха наькх тIа доахкаду седкъий-хьаракаш. ЦIи тIатеха «Скорпион» яха тIема урс а денна хиннад вай мехкахочоа. Лакхе хьоахадаьча совгIатех пхиъ духхьала цхьан 2001-ча шера денна хиннад цунна. ХIаьта эггара тIехьа цунна еннай Россе «Къонахчал гойтарах» яха орден, из цунна венначул тIехьагIа денна совгIат да.\nЮвсапа фусам-наьнаца Хамхой Абукара Мовлатханаца къамаьл хилар са, ер йоазув деча хана. Цо цIаькха тешал дир, ший болх чIоагIа безаш а, ха ца къовсаш, из хьабеш а ший цIен-да чакхваьнна хилара. ХIанз а новкъосташа вицвац шоай подполковник. Дезал мишта бах, фу эш хьож. ХIаьта Iаьдало 10 шера цкъазза цун дезал бахаш дола цIенош тоадайт. Ювсапа дезалхой боккха хиннаб, из дIаваьнначул тIехьагIа. ВоI Ахьмадхан экономически а юридически а факультеташ яьха ва. ЙоI Iайшет а экномически факультет яьккха, бухгалтера болх беш хьайоагIа. Шедар дика да, бакъда чIоагIа эшаш вар хIанз Ювсап ший дезала а, балха новкъосташта а, вайна массанена а. Ведзижев Ахьмада яздаь, дукха доккха доацаш, «Лар» яхаш дувцар да. Цун турпала оал: «Цхьаккха дезала цIагIара ма йойла даь, маьра лар...» Цу дешашца чакхдаккха лов сона ер йоазув.


Сэнди-дарц баледаьлла Ιаьмеркахошна\nГIадужу-бутт 30, 2012\nIаьмеркан Цхьанатоьхна Штаташ - Нью-Йорке хьаьддачу хино лаьцна Brooklyn Battery майда, Нью-Йорк, 30ГIа2012\nОршоьтан буса Ιаьмеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Антлантика-хΙордан бердашца йолчу кΙошташка кхаьчна ерриг континентехула чекхдолуш хьийза Сэнди цΙе тиллинчу механ дарц. Еккъа цхьана Нью-Йоркера гΙовттийна, кхечу меттигашка дехьабаьхна ах миллион гергга бахархой.\nНью-Йоркера ах миллион вахархо хилла а ца Ιа мохо бехачу меттигех баьхна нах. Нью-Джерси, Пенсильвания, Коннектикут, Род-Айленд, кхин а маситта кΙошт ю кхерама кΙел.\nСэнди цΙе тиллинчу механ дарцо ша хΙинца Цхьанатоьхначу Штаташка кхачале, кху тΙаьххьарчу иттех дийнахь даккхий зенаш дина Куба, Ямайка, Багама, Гаити гΙайрешна.\nОцу гΙайреша мелла а шен ницкъ лагΙ а бина, кхаьчна мох Атлантикан бердаца йолчу Нью-Йорке а, цунна гергарчу меттигашка а. 150 километр секундехь а йолуш ду цуьнан болар таханенна.\nДарц шайна тΙегΙерта доладелчхьана а яра Штаташкара кΙошташ цунах шайна хила тарлучу зенах нах а, гΙишлош а, коммуникацеш а Ιалашъен белхаш дΙахьош.\nМох махка кхача де дуьсуш, Вашингтонера ша ехачу Праге кеманца цΙаеъна Марина. Цо дийцира Маршо Радиога шена ша новкъаялале дайнарг.\nМарина: "ПIераскан дийнахь хезира суна, Вашингтоне кIирандийнан сарахь кхочуш бу и мох, аьлла. Шоьтан дийнахь мох а, цуьнан цIийзар а хезаш дара. Iедалан белхахоша массо а цIеношка кехаташ туьйсура, кхерам буйла хоуьйтура. Эвакуаци хила тарло, вовшах хIун тоха еза, хIун шеца схьаэца еза довзуьйтура. ГIуллакх доцуш ара ма дийлахьара, бохура массаьрга а. Иза кхераме ду, бохура, чохь а Iаш, цIахь цхьа чоь кечъе, бохура, кораш гоьнашца чIагI а деш. Банканаш чохь уург кечъе а бохура нахе".\nСэнди-мохо хΙинца шен лар йитина Нью-Йоркехь а. Метрон доьалгΙа дакъа ду кху муьрехь чухьаьддачу хин кΙелахь. Кир дΙасалелабе машенаш а яц гΙонна гΙовтто йош йолуш – хиша, хирцинчу дитташа, охьадеттаделлачу бΙогΙамаша лецна некъаш. Яц болх беш пачхьалкхан хьукматаш. Цкъачунна болчу хаамца, кхелхина механ хьовзамах ткъеха стаг. Дуьххьара белларш Нью-Джерсера бу. Мохо совцийна Ιаьмеркара гΙовтту кеманаш а.\nКхидΙа муьлхачу махка кхача лерина ду Сэнди-дарц. Я кхачор бу цуьнан ницкъ кхуззахь, хууш дац. ХΙун хьал ду мохо гIеххьа зенаш шена а кхачийначу луларчу Канадехь, цигара бахархой доккхачу декъанна кийча буй бохамех Ιалашбала, хьаттира оха Канадехь вехачу Абубакаров Мохьмаде. Цунна ца хета шайна мох сов кхераме бу аьлла.\nАбубакаров: " Керланаш хоуьйтурш шек бу. Амма нах кхерош, дуьйцуш хIума-м дац кхузахь. Я беш кечамаш а бац, суна хууш. Цхьанатоьхначу Штаташкара схьакхочу мох, бохуш, синоптикаш-м хуьлу. Со 8 шо ду Канадехь веха. И тайпа кхераме мох хилла бац кхузахь".\nΙаьмерка йоьлла Сэнди санначу мехашна адам латталуччул дуьхьал латта. Уьш теша, кхин сов дараш шаьш маьрша дуьтур ду цкъачунна шаьш долчохь хьерабаьлла хьийзачу мохо бохучух.


Таваалти (гӀайре) — Википеди\n40°23′37″ къ. ш. 50°25′47″ м. д.HGЯOL\nХӀокху версин 3 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2017, 5 июнь).\nазерб. Tavaaltı adası\n0 стаг (2012)\nТаваалти (азерб. Tavaaltı adası, ранее Подплиточный) — Каспий-хӀордан Апшеронан айма чуьра, иза ю Азербайджанан долахь. Апшеронан архипелаган юкъара цхьа гӀайре. Пана гӀайре. Гергахьа ю масийтта кегийн гӀайре.\n↑ K-39 карты Генштаба СССР. Баку, Дербент, Актау.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Таваалти_(гӀайре)&oldid=4978186»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 27 апрель, 07:12.


А§Х§г§Ь§С§Щ§Ь§Ъ §Ъ §Ъ§Ь§а§Я§Ь§Ъ §г§а§Ц§Х§Ъ§Я§Ц§Я§Ъ§с\nВ§С§ж§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ы §Ъ§Я§д§Ц§в§ж§Ц§Ы§г §б§а§Э§о§Щ§а§У§С§д§Ц§Э§с\n§Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ъ §е§Х§Ц§в§Ш§Ъ§У§С§Ы§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е «§У§Ь§Э./§У§н§Ь§Э.»§Х§а §б§а§с§У§Э§Ц§Я§Ъ§с §Э§а§Ф§а§д§Ъ§б§С Ritmix §Ъ «§¤§Э§С§У§Я§а§Ф§а §п§Ь§в§С§Я§С». §©§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ъ§Ь§а§Я§Ь§е §Ъ §У§н§У§Ц§Х§Ъ§д§Ц §Ц§Ц §Щ§С §б§в§Ц§Х§Ц§Э§н §Т§а§Э§о§к§а§Ф§а §Ь§в§е§Ф§С §Х§Э§с §в§С§Щ§Т§Э§а§Ь§Ъ§в§а§У§С§Я§Ъ§с §е§г§д§в§а§Ы§г§д§У§С.\n§Ґ§Э§с §У§н§Ь§Э§р§й§Ц§Я§Ъ§с §е§г§д§в§а§Ы§г§д§У§С §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ъ §е§Х§Ц§в§Ш§Ъ§У§С§Ы§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е «§У§Ь§Э./§У§н§Ь§Э.» §Х§а §б§а§с§У§Э§Ц§Я§Ъ§с §б§в§Ц§Х§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§с §У§н§Ь§Э§р§й§Ъ§д§о.\n§±§а§г§Э§Ц §в§С§Щ§Т§Э§а§Ь§Ъ§в§а§У§Ь§Ъ §п§Ь§в§С§Я§С §а§д§Ь§в§а§Ц§д§г§с §Х§а§г§д§е§б §Ь §в§С§Т§а§д§Ц §г §е§г§д§в§а§Ы§г§д§У§а§Ю.\n§Ї§С §п§Ь§в§С§Я§Ц §в§С§г§б§а§Э§а§Ш§Ц§Я§н §г§д§в§а§Ь§С §г§а§г§д§а§с§Я§Ъ§с (§У§У§Ц§в§з§е), §в§С§Т§а§й§Ъ§Ы §г§д§а§Э, §Ь§а§д§а§в§н§Ы §Ю§а§Ш§Я§а §б§в§а§Х§Э§Ъ§д§о §Я§С§Ш§С§д§Ъ§Ц§Ю §б§С§Э§о§и§С §Я§С §п§Ь§в§С§Я §Ъ\n§Х§У§Ъ§Ш§Ц§Я§Ъ§Ц§Ю §Ц§Ф§а §У§Э§Ц§У§а §Ъ§Э§Ъ §У§б§в§С§У§а, §Ъ §Щ§Я§С§й§Ь§Ъ §Х§Э§с §Х§а§г§д§е§б§С §Ь §б§в§Ъ§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§с§Ю.\n§Ї§С§г§д§в§а§Ъ§д§о §Ю§Ц§д§а§Х §Т§Э§а§Ь§Ъ§в§а§У§Ь§Ъ §д§Ц§Э§Ц§ж§а§Я§С §Ю§а§Ш§Я§а, §Я§С§Ш§С§У §±§С§в§С§Ю§Ц§д§в§н->§©§С§л§Ъ§д§С\n§¤§Э§С§У§Я§н§Ы §п§Ь§в§С§Я §п§Ь§У§Ъ§У§С§Э§Ц§Я§д§Ц§Я §Ф§Э§С§У§Я§а§Ю§е §п§Ь§в§С§Я§е §а§Т§н§й§Я§а§Ф§а §Я§С§г§д§а§Э§о§Я§а§Ф§а §Ь§а§Ю§б§о§р§д§Ц§в§С. §Ј§н §Ю§а§Ш§Ц§д§Ц §в§С§Щ§Ю§Ц§л§С§д§о §Я§С §Я§Ц§Ю §с§в§Э§н§Ь§Ъ, §б§в§Ъ§Э§а§Ш§Ц§Я§Ъ§с, §С §д§С§Ь §Ш§Ц §в§С§Щ§Э§Ъ§й§Я§н§Ц §У§Ъ§Х§Ш§Ц§д§н.\n§°§Т§в§С§д§Ъ§д§Ц §У§Я§Ъ§Ю§С§Я§Ъ§Ц §Я§С §г§д§в§а§Ь§е §г§а§г§д§а§с§Я§Ъ§с §У §У§Ц§в§з§Я§Ц§Ы §й§С§г§д§Ъ §п§Ь§в§С§Я§С. §¦§г§Э§Ъ §г§Э§Ц§У§С §б§а§с§У§Э§с§Ц§д§г§с §Ъ§Щ§а§Т§в§С§Ш§Ц§Я§Ъ§Ц, §п§д§а §Я§С§б§а§Ю§Ъ§Я§С§Я§Ъ§Ц, §Я§С§б§в§Ъ§Ю§Ц§в §а §д§а§Ю, §й§д§а §У §Х§С§Я§Я§н§Ы §Ю§а§Ю§Ц§Я§д §У§а§г§б§в§а§Ъ§Щ§У§а§Х§Ъ§д§г§с §С§е§Х§Ъ§а§ж§С§Ы§Э. §Ј §б§в§С§У§а§Ы §й§С§г§д§Ъ §г§д§в§а§Ь§Ъ §Ј§н §Ю§а§Ш§Ц§д§Ц §У§Ъ§Х§Ц§д§о §У§в§Ц§Ю§с, §е§в§а§У§Ц§Я§о §Ъ §д§Ъ§б §г§Ъ§Ф§Я§С§Э§С §г§а§д§а§У§а§Ы §г§У§с§Щ§Ъ, §г§а§г§д§а§с§Я§Ъ§Ц WI-FI, §Ъ §а§г§д§С§У§к§Ъ§Ы§г§с §Щ§С§в§с§Х §Т§С§д§С§в§Ц§Ъ.\nДата добавления: 2014-12-23; Просмотров: 171; Нарушение авторских прав?;


Малхбузе́ра океа́н (эрс: Атлантический океан, ингал: Atlantic Ocean) — Лаьттан океан ба, доаккхалах Тийна океана тIехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш. Из улл гIинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГIинбухера Америкаи ЗIилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зIилбухехьа.\nМалхбузера океана аре я 91,6 млн км², цунах гаргга 16 % дIалаьцай фордаш а, форда ганаш а, форда оасаш а. Берда йистера фордий аре йоккха яц, еррига хин тIехен аре 1 % дукхагIа яц. Хин йоаккхал 329,7 млн км³, из нийса да Дунен океана 25 % йоаккхала. Юкъера кIоаргал — 3736 м, эггара йоккхагIа кIоаргал — 8742 м (жёлоб Пуэрто-Рико). Шера юкъера океана хин дирал гаргга 35 ‰ я. Малхбузера океан чIоагIа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тIехе.\nМалхбузера океан йоккхала шоллагIа ба. Цун майда 91,66 миллион км² я, хин боарам — 329,66 миллион км³ я. Из баьржа улл субарктически шоралашкара Антарктида кхаччалца. ХIиндий океанаца гIай (доазув) дода Игольни бухьшка (20° м.й.) тIа гIолла Антарктида бердйист кхаччалца.\nОкеанай кертера характеристикаш


Обарган йийсархо (дийцар).\nИза хилира 191О чу шеран сентябрехь...Подполковника Вербицкийс та1зарш даран шен отряде приказ делира:\n- Дийна я велла схьалаца обарг Зеламха, яьшки чохь Владикавказе а кхачаве.Цо\nхьалхах1оттийра обарган корта беанчунна итт эзар сом ахча а, лаьттан участок а лург хиллар хоуьйтуш йолу листовкаш гlaлахь дукха адамаш хуьлучу меттигашкахь хьалаохкар. Царна т1ехь кхин д1а бохуш дара Зеламха\nшена, подлолковникана, дуьхьал нисваларх кхоьруш волу «курхалча а, к1илло а» хилар..» Дукха хан ялале Зеламхе Вербицкийгара кехат деара:«Нагахь санна хьо боьрша а велахь, ахьа лелош ерг зударийниг а йоцуш, божарийн хеча а елахь, т1аккха дуьхь - дуьхьал а х1оьттина лата веза вайша. Со а санна, хьуо цхьаъ вола лата йиллинчу метте.Хьанал летар\nву вай шиъ.\nОьздачу обарга лета меттиг билгалъяьккира - Ведана эвлана юххехь йолу майда. Иза цига веара билгалйинчу хенахь .... к1елонна т1e а нисвелира иза. Каде, ницкь болуш, хьекъал долуш, меттиг дика евзаш хиларо rlo дира майрачу обаргана к1елхьаравала. Оцу дийнахь дуьйна Вербицкийн кхоллам хьалххе къастийна билгалбина бара...\nЦкьа Владикавказера, Зеламха волчу веара геланча:- Ши де даьлча Вербицкий Тифлисе воьдуш ву!- Дика кхаь бу! Ма дика кхаъ бу иза... Иза муха хиира хьуна!\nАдъютанта цунна ийцира новкъа ша лелаш йолчу машинна т1ехь ваха билет. Зеламхас кьастийра тешаме итт накъост, оццу суьйранна лаьмнийн г1ашлойн некъашкахула иза д1авахара г1овг1анца Терк хи охьадог!учу а, хьийзаш Т1еман , Гру-зински некъ д1абоьдучу а 1ин чу...\nВладикавказехь разгонни стан-и. Дуккха а итт шераш дара х1ора 1уьйранна пачхьалкхан почта а, пассажирашца цхьаьна экипаж а кхузара д1а Тифлисе яха новкъа юьйлу. Кхуза Гуьржехара кхочура некъашдархой, кхузара д1а ц1ерпоштан некъа т1ехула России ерриге а маь1игашка кхин д1а а д1абахьархьама. Б1аьста цу новкъа д1асхьалелар алсамделира - юкъадалийра Тифлисаний, Вла-кавказаний юккъехь шен-шен хенахь автомобилаш д1асхьалелар.\nХьалххе сентябрьски 1уьйранна, маьлхан хьалхара\nз1аьнарш ло т1ехь долчу паьмнийн баххьашна т1е юьйшшушехь, ткъа арара фонараш д1а а яйина, дворникаш сих ца луш некьаш-ка девзиг хьакха буьйлалушшехь, разгонни станцехь гучудевлира адамаш.Цкъа хьалха Тифлисе новкъа яьккхира еза почта а, пассажирски карета а, ткъа цул т1аьхьа каде\nкегий нах автомобиль новкъа ялийта кечъян буьй-лабелира. Массарел а хьалха машина юххехь д1асхьийза йола елира кьорза кучамаш юьйхина йолу ши йо1. Царна rlo деш вара клеткаш йолу пиджак т1еюьйхина а, чертан куй тиллина а волу цхьа кхечу махкара стаг. Цо юх-юха бохура:- Господин шофер, со Берлинера Лео Буш ву, аса ч1ог1а доьху тхан кофр 1алашъяр. И циркан х1уманаш боккхачу механ ю... Ткъа мехкарий сан ассистенташ бу.\nКъона гуьржи, чаг1аран фирмин агент, кхуззахь йоккха чамда схьа а йиллина, боккхачу лаамца шайн предприятин образецаш гойтуш вара. Доккха дег1 долу мозг1ар а, иштта доккха дег1 долу цуьнан зуда а каралоцучу даккхийчу т1оьрмигашна юххехь цхьаь деш бара.\nТ1аьххьара а, т1оркаэаш, ларчаш, г1утакхаш, чамданаш д1а а нисйина, царна т1ехула бризент тесира, машинна т1ехула даржийра гата, пассажираш шайн меттигашкахь дика д1анисбелира, кхузахь бипгалделира цхьа меттиг парг1ат хилар. Мозг1аран зуда текьамаш бан йолаелира:- Ва, дела, х1инца хьежа деза-кх! Т1ехь къорза кучамаш йолу мехкарий вовшашка хьаьвсира:- Хаза дац эрна хан йойуш юкъаралла 1аяр! Эхь ца хета царна!Ура-атталла йист, ца хуьлуш 1аш йолчу карахь к1еза долчу зудчуьн-га а са ца тохаделира:- Д1адаха деза.\nТкъа мозг1ара, киснара схьадаьккхина дашочу сахьта т1e a хьаьжна, элира: - Са ма гатде, господаш, 7 сахьт дала х1инца а ши минот ю.. Оцу хенахь цхьана сонера гучуелира шарбан. Хьалха 1ачо машинна юххехь ц1еххьана совцийра говраш. Экипажа т1ера вайн охьавоьссира новкъа волуш юху плаш т1ехь йолу а, шляпа-котелок тиллина волу а борша стаг. Цуьнан цхьана буйнахь яра дате чхьонкар йолу боллан дечиган еза г1аж, ткъа вукху буйнахь - мокха каранаш. Т1ехьаьжча, цуьнан\nшовзткъа шо ду эр дара, ц1енна юьхь-маж яьшна, сийна баккхий б1аьргаш, хьаьрса месаш йолуш вара иза. Лекхачу дег1ахь волу иза лела хууш, хаза куц долуш вара. Маршалла хоттуш массаьрга а корта а та1ийна, вевзаш воцу\nстаг машинна т1е хиира. Мехкарий вовшашка шабар-шибар дан буьйлабелира:" Аса боху хьоьга иза и ву... "Некьбар д1адоладелира. Де малх хьаьжна а, довха а дара, машина сихха д1айоьдура. Т1улган новкъахь башха д1асхьа ца веттара. Владикавказ д1айоллушехь, некъ 1ин чу бирзира. Цхьанхьа генна лахахь г1овг1а еш дара\nк1айн чопа йоху хи.Мотор вон г1овг1а еш а, ледара д1аузуш а яра ирхонах\nхьалайолучу хенахь. Пассажираш исбаьхьа хазачу акхачу 1аламах цец-буьйлуш, бист ца хуьлуш 1apa. Ц1еххьана карахь к1еза долчу зудчуьнга\nмохь белира: - Вай, мила ву иза! Боккхачу т1улган берда т1ехьхула схьалилхира дошлой. Герз делира. Т1улгаш эгна некъ д1абуькъначохь шофера\nсацийра машина. Обаргаша го лецира машинна. 1аьржа мекхаш долчу цхьана хазачу стага приказ делира:- Охьадисса!\nМассарел а хьалха охьавоьссира мрзг1ар.Дегочу куьйгаца цо киснара схьадаьккхира сахьт а, бумаьштиг а, цхьа кехаташ а. 1аьржа мекхаш дерг велавелира. - Хьан деши а, ахча а тхуна оьшуш дац.\nИза а хезна, карахь к1еза долу зуда доккха са а\nдаьккхина, кхераелла кхетамчуьра яьлла охьаюьйжира. К1еза новкъа охьа а\nдоьжна, ц1ийзаш, д1адедира. Кхраелла зуда меттаялочу хенахь ши йо1 дошлочунна т1e а яхана, вовшийн юкъах а йохуш, лен йолаелира:- Господин Зеламха, иза оьзда ма дац!- Шун бакъо яц!- Оха арз дийр ду!Хазачу\nдошлочо белшаш сат-тийра: - Со Зеламха вац. Сан ц1е То-маев Аюб ю. - Цо\nшедан мукъ хьажийра мозг1арна а, цуьнан зудчунна а т1е. - Шу кхузахь 1е. Ткъа вуьш суна т1аьхьах1итта..\nБ1е г1улч гена бевлча, бердана т1ехьа, йийсархошна гира латийна ц1е. Цунна гонаха вертакашка т1ехь 1аш бара ламанхой. Ирахь лаьтташ лекхо, элдара дег1 долу, холхозан куй тиллина а,\n1аьржа-мокха г1овтал юьйхина а, юкьах йихкина шаьлта йолу а цхьа стаг бен вацара. 1аьржа баккхий б1аьргаш а, к1ора санна 1аьржа маж а йолуш йолу ехо юьхь буьрса яра. Иза хьожуш чекхвелира массо а йийсархошка, т1аьххьае а цуьнан буьрса хьажар сецира шляпа тиллина волчу боршачу стегана т1ехь: - Подполковник Вербицкий, со Зеламха ву. Шу массо а машинна т1ехь тоьпаш йиттина дайа йиш яра тхан, амма оха иза ца дира. Хьаналчу т1амехь сох лата лууш вара хьо. Xlapa шаьлта ю хьуна. Зударшка т1ехьа ма лечкъа. Схьа а валий, лата...\nБоршачу стага вела а велла, куьйгаш д1асхьа тесира: - Г1араваьлла волчу Зеламхина вас ца йича ца волу со. Цунна ган лууш волчу подполковникаца цхьа а х!ума дог1уш вац со.- Ткъа мила ву хьо! - оьг1аз-вахара Зеламха. - Сан ц1аро хьуна хумма а г1оле йийр яц. Со Федор Шаляпин.., Иллиалархо а, артист а Федор Шаляпин ву.\nМехкарий меттахбевлира. Анета тамаша барца шен доттаг1чуьнга элира:- Аса ца злира хьоьга! Эх1, ма тамашина цхьаьнакхетар ду! Хьажахьа, Зеламха а, Шаляпин а...\nОбарга хьалхахьа цхьа г1улч а яьккхина, парг1ат\nэлира:Шаляпинан ц1е суна евзаш ю. Цунах лаьцна суна хезнера со Грознехь\nнабахти чохь воллучу хенахь. Соьца вара оьрсийн цхьа дика стаг. Цо дуккха а дийцира Шаляпинах лаьцна а, Степан Разинах лаьцна а, Горькийх лаьцна а. Волгех лаьцна иллеш олура цо. Тхан халкъалахь а иштта дукха деза иллеш, ткъа иллиалархой пара а лору, 1алаш а бо. Нагахь санна хьо иллиалархо велахь,охахьуна халахетар дийр дац. Охьахаа, илли ала...\nОбарга боккхачу чхар т1е карта а тесна, куьг ластийна Шаляпине гайтира иза. Говрахь т1евеара дошло, карахь вортанна т1ера лаьцна ц1ийзаш к1еза а долуш, иза Зепамхига д1акховдийра цо: -Жима\nделахь а, вон лоцуш ду xlapa. Д1аэцаг доттаг1.\nВела а велла, Зеламхас ч1ог!а лерина к1езака т1ехьарчийра шен г1овталан т1ам, цул т1аьхьа д1а-йовш йолчу ц1ера юххе хиира иза. Шаляпин а иштта охьахиира, лак кха стиглахь г1овг1a еш долчу аьрзунашка цхьана минотехь ла а доьг!на, аз лаг1дина илли ала во лавелира иза. Цуьнан зуда езаел ла эла цуьнан зудчух дуккха деши дала г1ерташ хиллачу хьуь наречу беречух, къечу, курачу кьонахалла йолчу Хазбулатах лаьцна шира илли дара иза. Шаляпинан аз шуьйра, парг1ат декаш\nдара. Цуьнгахь цкъа хезира даха рал а еза йолу ира, кхочушхила-за йолу ойла, нагахь санна дерри re а эшош йолу и ойла стеган коьрте еача, иза кийча ву ше корта баккхийтина а, амма ша дан дагалаьцначуьнга кхача; т!аккха иза ч1ог1а сингаттаме долург сихха д1аоьхучу деношкахь буха х1ума ца дуьсуш ешна д1аяьлла къоналла дагалоьцуш; т1аккха иза г1айг!анашка долура, цуьнан аз лаьмнашна юккьехула д1аоьхура шийлачу хин\nг1овг1анах а, яьгна йолуш йолу ц1е лелхарх а д1а-уьйш.Аса цуьнан б1аьргаш д1акьев-лира,\nБ1аьргаш хих буьзна болуш, Аса барт баккхар сецира Цуьнан балдаш дашош. Зеламха ладуг1уш вара, илли-алархочун юьхьа тlepa б1аьрг д1а ца боккхуш. Иза верриге а хьал-хахьа д1акхевдина вара, цхьа а дош т1ех ца тилийта г1ертара иза. Цул т!аьха цуьнан корта некха т1e охьабеара, г1араваьлла волчу обарга куьйгаца д1акъевлира шен хьаж а,\nб1аьргаш а. Т1аьххьара а сецира иллин чаккхенан аз. Ла-дуг1уш берш тийна лаьтташ бара. Массо а бист ца хуьлуш тийна лаьттара, Зеламха хьалаг1аьттира, иза вехха лаьтира деелкъанга баьлла малх шена т1ехь къегачу генарчу шага хьоьжуш. Цул т1аь-хьа Шаляпинехьа а вирзина, цо меллаша элира: - Набахти чохь оьрсичо со 1ехийна ца хилла. Ахьа илли дика олу. Эх!, ма дика олу ахьа иза! Тахана тхоьгара жимма г1алат даьлла. Тхо 1аьржа къиг лаца rlep-таш дара, ткъа схьалзьцнарг йиш локху олхазар ду.. Адамашна ир-сан хьокьехь иллеш бахархьама, парг1ат лела декхарийлахь ву хьо. И ирс тхан доцуш ду. Сан а яц веза хьаша эца ма-веззара т1е-эца таро. 1одика йойла хьан, некъ дика хуьлда хьан, ткъа тхуна къинт1еравала...\nХиллачух кхеташ боцу цецбевл-ла некъахой машинна т1e баха сихбелира. Зеламхас цхьана ми-нотана сацийра Шаляпин; -\nДоттаг!, собар дехьа... Ахьа, Федор, илли элира, ткъа суна да-гаеара сайн зуда а, бераш а. Сан ура-атталла б1абргаш а 1ийжа дуьйладелла. Боьрша стаг иштта дог-к1еда хилар дика дац. Шай-наш болчу вахача, илли аьлча, Зеламха воьлхуш хьайна гина мА алалахь. Вон адамаш кхетар дац, сох к1илло хилла моьттур ду царна. Доьху аса ца дийцар. - 1одика еш, Шаляпинан жимма сийно болчу б1аьргашна чу хьаьжира иза. - Х!ан-х!а, цкъа\nа цхьаьнгга а эр дац аса. Тешалахь сох, - дог меттах даларца жоп делира\n(1973-чу шеран 16-чу мартехь арадаьллачу «Кабардино-Балкарская правда» газета т1ера).\n1.04.1978 Ленин некъ 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 1811 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\nЕдет бригада вайнахов на работу (догара)в составе трехНа ингушском,чеченском анекдотыЗаря алела на востокеНет БаширРешили как-то сдать вино на экспертизу Ингуш,Чеченец и Осетин.всадники джигитыЛакцы играют в морской бойИдёт священник по пустыне, а на встречу лев.что-то среднее между Жорж Занд и БетховеномМолитва маленькой беженки


Корсель-ан-Божоле — Википеди\n46°09′15″ къ. ш. 4°43′25″ м. д.HGЯOL\n▲954 стаг (2018 шеран 1 январь)\nКорсель-ан-Божоле (фр. Corcelles-en-Beaujolais) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Овернь — Рона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Рона. Дозанашца йу Лансье (Рона), Сен-Жан-д'Ардьер, Вилье-Моргон, Драсе, Belleville-en-Beaujolais[d]. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Корсель-ан-Божоле&oldid=5164386»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 08:10.


Лев (Сона а, Луара а) — Википеди\n46°38′43″ къ. ш. 4°50′44″ м. д.HGЯOL\nЛев (Сона а, Луара а)\n12,62 квадратан километр\n▼1005 стаг (2018 шеран 1 январь)\nЛев (фр. Laives) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Сона а, Луара а. Дозанашца йу Бомон-сюр-Грон, Лале (Сона а, Луара а), Монсо-Раньи, Нантон, Сент-Амбрей, Сенсе-ле-Гран. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лев_(Сона_а,_Луара_а)&oldid=5168611»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 13:49.


8Шахиншах — шаханшах (перс., буквально царь царей), титул правителей Ирана со времени Сасанидов (См. Сасаниды). Восходит, вероятно, к титулу Ахеменидов (См. Ахемениды) «хшайатия хшайатиянам» (царь царей) …\n9ШАХИНШАХ — шаханшах (перс. букв. царь царей), титул правителей Ирана со времени Сасанидов. Восходит, вероятно, к титулу Ахеменидов хшайатия хшайатиянам царь царей …\n10Шахиншах — м. 1. Титул монарха в Иране. 2. Лицо, имеющее такой титул. Толковый словарь Ефремовой. Т. Ф. Ефремова. 2000 …\n11шахиншах — шахиншах, шахиншахи, шахиншаха, шахиншахов, шахиншаху, шахиншахам, шахиншаха, шахиншахов, шахиншахом, шахиншахами, шахиншахе, шахиншахах (Источник: «Полная акцентуированная парадигма по А. А. Зализняку») …\n12шахиншах — шахинш ах, а …\n13Шахиншах — шаханшах титул правителей Ирана со времени Сасанидов. Восходит вероятно, к титулу Ахеменидов хшайатия хшайатиянам царь царей …\n14шахиншах — (2 м); мн. шахинша/хи, Р. шахинша/хов …\n15шахиншах — шахинша/х, а …\n16шахиншах — а, ч. Титул іранського монарха і особа, що мала цей титул …\n17шахиншах — а; м. см. тж. шахиншахский В Иране: титул монарха; лицо, носящее этот титул …\n18шахиншах — іменник чоловічого роду, істота …\n19шахиншах — ШАХИНШАХ, а, м То же, что монарх (в Иране). Дворец шахиншаха …\n20шахиншах — шах/ин/шах/ …


Ла-Талодьер — Википеди\n▲6931 стаг (2018 шеран 1 январь)\nЛа-Талодьер (фр. La Talaudière) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Овернь — Рона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Луара. Дозанашца йу Сорбье (Луара), Сент-Этьен, Сен-Жан-Боннфон, Ла-Тур-ан-Жаре. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ла-Талодьер&oldid=6858662»


ГIалгIайчуьрчу кхело луьстур ду Ажигова Iайшина гIелоярх долу дов\nГIалгIайчуьрчу бахархоша Ганиева Маккас а, цуьнан майрачо Марзиев Iисас а шайн гергара бер Ажигова Iайша гIелонехь кхабарна айдина бехктакхаман дов кхеле кхачийна талламо. Оцу хьокъехь хаам бина "Правовая инициатива" проектан цIарх беран ненан Евлоева Лидин агIолоцучу адвоката Мисалова Еленас.\n"Шатайпа, дуккха а шен сенаш болуш гIуллакх ду толлург: бераца доьзна, иза хьийзийначаьрца доьзна, инзаречу къизаллица доьзна. Кхело иза муха луьстур ду, дерзор ду хаа хала ду цкъачунна, хIунда аьлча, бехкебечара тIе ца оьцу шайна бехк, церан а ву адвокат. Царна дуьхьалбаьккхинчу бехканна низамо 8 шаре кхаччалц набахти кхачайо", - элира Мисаловас.\n2019 шеран аьхка 7 шо долу Ажигова Iайша, дегIат тIехь дуккха а чевнаш а йолуш, дарбан хIусаме йиллира. Талламо бахарехь, дейиша ю йоIанна тIехь гIело латтийнарг. ГIалгIайчуьра Москва йигира Iайша, цигахь цуьнан куьг дIадаккха дийзира лоьрийн.


Кле (Сен-МагӀитим) — Википеди\n49°48′28″ къ. ш. 1°26′58″ м. д.HGЯOL\nКле (фр. Clais) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Баель-Невиль, Байоле, Калланжвиль, Феск, Луьси (Сен-МагӀитим), СмегӀмений.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кле_(Сен-МагӀитим)&oldid=7835673»


Буьлли (ЛуагӀа) — Википеди\n45°55′39″ къ. ш. 4°00′18″ м. д.HGЯOL\n19,03 квадратан километр\n▼403 стаг (2019 шеран 1 январь)\nБуьлли (фр. Bully) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀа.\nДозанашца йу Сен-Жан-Сен-МогӀис-суьгӀ-ЛуагӀ, КогӀдель, КгӀемо, Дансе (ЛуагӀа), Сен-Польг, Vézelin-sur-Loire[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Буьлли_(ЛуагӀа)&oldid=7817409»


ЖиянкугӀ — Википеди\nЖиянкугӀ (фр. Gillancourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха МагӀна.\nДозанашца йу ОтгӀевиль-суьгӀ-ла-ГӀенн, Блези, Еффинье, ЖоншегӀи, ЖузеннекугӀ, Lavilleneuve-au-Roi[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЖиянкугӀ&oldid=7832294»