Алиев Г1апур… Ткъех шо хьалха цхьа тийна-тапъаьлла ша нохчийн поэзе ма-варра, иштта тийна-таь1на, х1инц-х1инцца, вайна юкъара бакъдуьнене д1аваханчу поэтан васт а, цо шел т1аьхьа дитина Дош а шайна т1е тидам бохуьйтуш, шайх лаьцна ойланаш йойтуш, хаттарш х1иттош, жоп лоьхуш хир ду цхьа хан яьлча а. Иштта хирг хиларх шеко яц сан. Г1апура 1аламат дукха аьлла шен заманах, шен дуьненах, шен махках, вайх а, цундела цуьнан синлехамех, сатийсамех кхетар, царна т1аьхьакхиар ду-кх х1инца дисинарг. Г1апур нохчийн исбаьхьаллин меттан говзанча дика поэт воллушехь, цуьнан ц1е а, байташ а, цуьнан юй а хууш, евзаш яцара Нохчийчохь, кхечу поэтийн стихаш санна. Ткъа муьлхха а хьекъалча, адамийн тидам шена т1еберзош, уьш т1ебоьхуш, царна г1одеш, церан синхаамаш а, дег1ан ницкъ а карзахбоккхуш ма-хуьлу, цуьнан шайн дуьхьа вагаран, син ницкъан серлоне кхача лааран шовкъехь. Ткъа иштта х1унда ца нисло гуттар а? Алиев Г1апурах шех аьлча, цуьнан заманхой – вай ду-те цунна бехке я цо оццул дукха, даггара лазамца шен иллешций, байташций хестийначу Нохчийчу х1окху т1аьхьара ткъа шарахь хьаьвзинчу бохамийн дарц ду-те? Я Алиев Г1апуран шен бехк бу-те и, цхьаболчу яздархошна санна, шена ц1е ян ца хууш хиллачу, шен исбаьхьа байташ меттиг болчохь я боцчохь а д1акхайкхо, нахалаяха корматалла ца хилла волчу? Хаац… Амма, вайна лууш а, ца лууш а, Г1апуран шен а, цуьнан говзарийн а мах замано хадор бу, шо-шаре мел долу а замано и т1е а ч1аг1дийр ду. Цуьнан говзарийн, дахаран некъан къайленна т1аьхьакхиа, уьш довза, талла г1ертар ю вайн дуккха а т1аьхьенаш. И баккъал а воккха поэт шен заманахь вевзаш а, воьшуш а х1унда ца хилла а къастор ду, аьтто болчара шайн киншкаш арахоьцучу заманахь Г1апурна шен гулар зорбатоьхна ган доьг1на цахиларан бахьана а девзар ду.\nСуна дуьххьара Алиев Г1апуран байташ евзира, аьлча а, цо ша д1аолуш илли хезира 1996-чу шарахь. 1аламат чолхе, кхераме мур бара и Нохчийчохь. Кхузахь «Конституционни къепе» яра х1етахь д1ах1оттош, маьршачу бахархошний, маьршачу ярташний, г1аланашний а т1е х1оъ-молха дассош. Цкъа арен т1ера лома хьалабовдуш, т1аккха юха арен т1ехь кхерамаза меттиг лоьхуш, б1арзделла хьийзара вайн декъаза халкъ. Мискачу бахархошна кхетара схьатухург а, д1атухург а. Шу оьрсашкахьа девлла бохуш, хьийзабора федеральни эскарша д1алецначу ярташкара бахархой т1емалоша. Шу, т1емалойн аг1о лоцуш, царна къайлах г1одеш ду бохуш, хьийзабора оьрсийн эскархоша. «1аьхча – барзо боь ша, ца 1аьхча – 1уьно боь ша» баьхначу 1ахаран хьоле х1иттийнера шина а аг1орчара бехк-гуьнахь доцу маьрша адам.\nАлиев Г1апуран иллеш цу муьрехь орцанан аз дара вайна массарна а, Нохчийчоьнна а. Харцо, г1ело, ницкъбар дара х1етахь вайн махкахь букар бохь буг1уш. Талош дара вайн латта, б1аьрзечу къизалло хьередина хьийзара адам. Цхьана а кепара чаккхе ца гора баланех хьалхадовла. Ванах, х1ара дан а х1ун ду-те? Г1енах я самах а ишттаниг хир ду аьлла, хьанна моьттура? Я моьттича а, хир ду аьлча а, мила тешар вара?\nЙохийна хьан ярташ,\nх1аллакбо хьан к1ентий,\nДакъаза ма яла,\nсан хьоме Нохчийчоь,\nхьан керта мостаг1ий?!\nГ1апуран-илланчин тийно-г1орг1а аз хезара нохчийн массо а ярташкахь, шахьаршкахь. Х1ора денна 1ожалло каетташ д1ахьочу нохчийн к1ентех, мехкарех, кегийчу берех дог 1ийжаш, царна орца кхуьйкху иллеш дара уьш, рог1ера шен балахьегарх Нохчийчоь юха а доьналлица чекхъериг хиларх вайн дегнаш чу тешам а бижош:\nКъоркхокхий декар ду\nцу нохчийн хьаннашкахь,\nлечарчий ловзур ду.\nДависа хьан дела1,\nхьо хьанна гур ю-те?!\nХинйолчу парг1атонах нохчийн халкъо мел беза мах бала дезар ду шера гуш хиллера Г1апурна. Иттанаш, б1еннаш, эзарнаш д1абаьхьира вайна юкъара цу ирчачу шина т1амо, ткъа дог1маш, синош заь1апхилларш мел дукха бисина баха а. «Маржа я1, заманаш», «Сийна хьоза», «Езаш ца хилла хьо…», «Ма сиха…», «Йо1-т1емало», «Не1алт», «Ворх1 са», «Ас цкъа а ца яздо сайна цагинарш…» «Ма елха, нана», кхийолу а стихаш хьалхарчу т1еман шерашкахь язйина, царах цхьаерш иллин мукъамашкахь Г1апура а, кхечара а аьлла ю.\nХалкъо сатийсамца, боккхачу тешамца, дегайовхонца т1еоьцура уьш х1етахь, х1унда аьлча т1еман г1елаллин хьолехь бохкучийн синхаамашна жоп луш уьш хиларна. Бакъдерг аьлча, х1етахь т1амна дуьхьал Алиев Г1апура санна майра а, сацамболуш а дош олуш, и д1акхайкхош кхин цхьа а вацара. «Ц1е яьлла Нохчийчоь йогуш, орцане мохь беттар» хилла дека Г1апуран иллеш халкъана гергара, халачу муьрехь ч1ог1а оьшуш а дара, х1унда аьлча:\n1адийна ц1ог1а деттар ду.\n– бохуш, хезашдолу Г1апуран таь1на-г1орг1а аз дан а дара вайх х1ораннан а синпхенаш дулуш, уьш декош. Цуьнан иллеш, цо ша ма-аллара, «г1аддайна узарш», «къоман б1аьрхиш», «мостаг1на герз деттар», «орцане мохь беттар», «к1иллой сийсазбар», «къонахий хестабар» хилла ца 1ара, уьш халкъ лийриг цахилар, Даймахке шен доза доцу безам гайтар а дара:\nИ х1етахь дара, хьалхарчу т1еман а, и чекхбаьллачул т1аьхьа а даьхкинчу шерашкахь. Со а вара Алиев Г1апуран иллеш дезаделлачех, илланчин пох1ма къобалдечех. Суна иза цкъа а гина вацара, амма вевзаш вара халкъан илланча санна, т1амо синхаамаш карзахбаьхна, харцонна дуьхьалх1отта доьналла кхаьчна къонах санна а. Наг-наггахь Г1апуран хьалхалера иллеш хазар бен, кхин цо яздина керланаш ца девзара суна. Цуьнан тийна-г1айг1ане мукъамаша сан иэсехь карлабохура д1абаханчу т1амо гуттаренна а битина дагалецамаш, цу бохамо эхарта д1абаьхьна я заь1апбина гергарнаш, доттаг1ий, бевзарш. Ткъа машаре ю боху хан а яцара маьрша. Хезаш, схьагушдерг нохчийн керла баьччанаш вовшашца цатарбалар, вовшех цабашар, цара мискачу халкъехь латтош йолу г1ело-харцо яра. Т1еман бала шен белш т1ехь лайна миска халкъ гуш я хезаш аддам а дацара, ницкъ шегахь мел берш, ц1убдарш санна, х1инца а т1еман тохарийн чевнаш ерзазчу Нана-Нохчийчоьнах шайна йолург схьаяккха, цуьнан ц1ий мийла т1елетта бохкура.\nТ1аккха юха а Делан оьг1азло хилира. Хьалхарчул а къиза, бохаме хилла хьаьвзира т1еман шолг1а гуо. Юха а 1енира бехкбоцчийн ц1ий, лаьттаца д1ашарйира ярташ, г1аланаш.\nСо х1етахь Шелковски к1оштара Червленнехь вехаш вара, т1амо х1усамаш йохийна, 1997-чу шарахь д1авахана, меттигерчу школехь хьехархочун болх беш. 2003-чу шеран гурахь Соьлжа-Г1ала веана волуш, сайн накъостий-яздархой ган лиъна, «Орга» журнале веара со. «Вайнах» а, «Стела1ад» а журналаш а хиллера цунна лулахь, Толаман проспектехь (х1инца – Путинан). Х1етахь «Вайнах» журналехь болхбеш волчу Ибрагимов Лоьмин (Канташ) кабинет чохь гира суна иза дуьххьара. Бакъду, х1етахь суна ца хаьара иза ас лоруш волу илланча Г1апур вуйла. Сирла-ц1ена юьхь-сибат долуш, еха къоьжа месаш, лекха, товш дег1ахь стаг вара Лоьмас: «Х1ара Алиев Г1апур ву», – аьлла, суна вовзийтинарг. Эсала хьажар, догц1ена велакъажар долу иза даго дуьххьара гичхьана дуьйна т1еоьцуш болчу нахах вара. Жимма къамел а дина, д1асакъаьстира тхо. Т1аккха «Орга» журналехь цуьнан коьрта редакторца Минкаилов Эльбрусца барт хилира сан т1едог1учу керлачу шарахь дуьйна ас кхузахь отделан редакторан болх д1аболош.\n2004-чу шеран юьххьехь со «Органе» схьавеъча, кест-кестта вовшийн гар хуьлура журналийн белхалойн. Цига кхочура поэт Талхадов Хьамзат а. Иза сан ненан шичин к1ант а хиллера, Г1оьрдалара схьавалар а долуш. Мичара, хьенан ву аьлла тхойшин къамел тасаделча, гергарлонан уьйраш а карийна, т1екаре ч1аг1ъелира сан Хьамзатца. Ша 1аламат дика поэт а хиллера иза, х1инццалц зорбане ца волуш 1арна, башха вевзаш а воцуш. Суна йоьшура цо шен байташ. Цкъа тхойшиъ «Орга» журналехь волуш, «Алиев Г1апуран стихаш муха хета хьуна?» – аьлла, хаьттира цо соьга. Ас, цуьнан стихаш сайна ца евза, элира. «Муха-ца евза? – цецваьлла, суна т1евог1авелира Хьамзат. – Хаза а ца хезна хьуна уьш?» Ца хезна аьлла, мук1арло дира ас. «Дика ду, ас йовзуьйтур ю хьуна уьш-м», – элира Хьамзата. Цул т1аьхьа к1езиг хан яьлча, «Органан» 1999-чу шеран жима номер йохьуш веара иза: «Х1орш ю хьуна Г1апуран стихаш. Еша а еший, т1аккха хьайна муха хийтира алахьа соьга». Цу дийнахь, кхин цхьа г1уллакх хьалха а даьлла, и стихаш еша ца ларийра со.\nШолг1ачу дийнахь делкъеян дагахь со редакцера араваьлча, некъаца йинчу аьчкан кертана юххехь гуттар санна лаьтташ Г1апур гира суна. Ас сайца делкъеян кхайкхира иза. Х1ума а кхоллуш, цхьацца къамел деш тхойша 1аш, ас дийцира цунна Хьамзатца сайн хилла къамел. Вела а велла, «Сан стихаш-м к1адбоцург дара, иза ша мел дика поэт ву хаьий хьуна?» – аьлла, хаьттира Г1апура. «Дера хаьа, цо суна уьш еша а ешна, – жоп делира ас. – Къаьсттина дика йоьшу цо «Рожа» ц1е ерг». «Х1ун Рожа? – цецвелира Г1апур. – Иштта стих а ю цуьнан?» «Ю дера-кх. Хьуна ца ешна цо и? Цхьажимма дагахь а хаьа суна цуьнан мог1анаш, ладог1ал», – аьлла, еша волавелира со:\nКафе чохь мел верг цецваьлла тхойшинга схьа а хьожуш, ч1ог1а велар иккхира Г1апуре. Кхин дош ца алалуш, дукха веларна, б1аьргех хиш оьхура цуьнан. Цунна хазделларг ас, Хьамзата ма-аллара а олуш, ешар дара: метта буьххьехь олура цо цхьадолу элпаш, цу т1е а цо шена лерина и стихотворени язйина йо1 Роза а тхойшинна евзаш яра.\nРедакце тхойша юхавог1учу новкъахь а воьлуш схьавеара Г1апур: «Декъаза ду-кха хьуна и шиъ х1инца дуьйна. Ас г1ад-амал дойур ду церан, и байт йоьшуш», – элира цо тхойша д1асакъаьсташ.\nТалхадовс сайга делла журнал деша охьахиира со чу ма-вахханехь. «Къонахийн зама» стихотвореница д1айолалуш яра Алиев Г1апуран байташ. Со цецвелира, суна хууш дара и мог1анаш яздинарг илланча Г1апур вуйла, х1етахь дуьххьара уьш иллин мукъаме а дерзийна, 1аламат говза а, дика а д1аэлира йишлакхархочо Рамзаева Бирланта, массарна а дукхадезаделла а дара и:\nкъоман барт ч1аг1бина,\nНохчийн сий айинчу\nхьайн денойн дуьхьа,\nЦунна т1аьхьайог1урш а йийшира ас. Шеко яцара, церан автор а и илли даьккхинарг хиларх: яздаран хат1 а, меттан башхалла а цхьаьнадог1ура цу байтийн. Со сихха «Вайнахе» вахара.\nГ1антан букъа т1е а тевжина, куьйган п1елгашца стоьла т1ехь вотанан мукъам т1аьхьара а балош, мукъамбеш 1аш вара Г1апур:\n– Ма к1ордийна, хьех-мерах чекхъяьккхина-кх ахь суна и эшар. И а йитий, хьайна хаахь, кхиниг лакхахьа, – бохуш, дехарш деш, шен стоьла хьалхара кехаташ кегош, елакъежаш 1аш Роза а яра.\nСо чоьхьа ма веллинехь, к1ажвахана велах1оьттира Г1апур. Ткъа ас, со ца кхетачуха, цхьажимма х1аваэ вала вайша аьлла, аракхайкхира Г1апур.\n– Г1апур, – хаьттира ас цуьнга, – т1еман заманахь иллеш олуш хилла Г1апур вевзий хьуна?\n– Ой, дера вевза, шен ц1оканций а-м. Т1аккха..? – аьлла, вела а къежаш, д1ах1оьттира.\n– Иза х1инца мичахь ву? – юха а хаттар дира ас.\n– Мичахь хир вара иза? Шен ц1ахь 1аш ву-кх. Х1ун дора ахь цунах? Иза-м вайна бир-минот ялале схьакарор ву, нагахь хьуна эшахь.\nТ1аккха сан шеко кхин т1е а ч1аг1ъелира:\n– Х1ета, билггал хьо ву-кх и илланча Г1апур, – элира ас.\n– Ой, ву дера-кх. Тера вац ткъа со цунах? – забаръеш элира Г1апура…\nХ1етахь дуьйна виллина цхьаьна хуьлура тхойшиъ. Белхан хенахь сарралц масийттазза вовшийн гойла хуьлура, цхьаьна охьа а хевшина, къамелаш деш 1ан хан а хуьлура. Цо шен стихаш гойтура суна, царах лаьцна хетарг алахьара олий. Бакъду, ша яздина дешнаш я мог1а атта хуьйцур болуш вацара.\n– Хаац суна-м, хьо бакълуьйш хила а ма тарло. Делахь а, х1ара язъечу хенахь иштта ойла хилла-кх сан. Ткъа х1етахь соьгахь хилла хьал юха хир а ма дац, – олура цо, суна хьалха бехказвуьйлуш санна.\nТ1аьхьо иза къеравара ша шен цхьайолчу стихаш т1ехь мелла а кхачамбацарш дитина хиларна.\n– Дала мукъалахь, ала х1ума доцуш рифмаш а, дешнаш а нисдина, дика тойийр ю ас уьш, Дала могашалла лахь, – олура Г1апура.\nШен поэзи хьахийча: – Д1авалахьа, хьенех, уьш-м даккхий х1уманаш дацара ас яздинарш-м. Дависа, Гадаев Мохьмад-Салахьан «Даймахке сатийсар», «Ц1ен берд» я «Йоьжна дарта» санна йолу цхьа х1ума язлахьара, – олий, шен сатийсам бовзуьйтура.\nАмма шерра гуш хуьлура шен поэзех лаьцна хеташдерг алар, цуьнан дика я ледара аг1онаш йийцареяр цунна тамбеш хилар. Беран санна, сирла-ц1еначу велакъежарца ладоьг1ура Г1апура шен говзарех лаьцна дечу къамеле, «ма дика ду-кх хьуна и иштта хеташ» юкъа-кара а олуш. Цуьнан дукхахйолу стихаш 1995-1999-чу шерийн муьрехь язйина ю, ма-дарра аьлча, уггаре а диканаш. И иштта муха нисделира аьлла, ас шега хаьттича:\n– Гой хьуна, – элира цо, – со баккъал а тешна ма вара нохчашна маршо хирг хиларх. Со саннарш дуккха а ма бара. Амма дуьххьарлера т1ом чекхбаьлча дуьйна сан шеконаш кхоллаелира вайна хьалхабевлла лелачарех, нохчийн г1иллакхашций, амалшций ца дог1уш мел дерг цаьргахь ган доьлча. Ма-дарра аьлча, вайна т1ом чубохьуш баьхкинарш а, кхузахь царна дуьхьало ян еза бохуш, кхайкхамаш бинарш а цхьабарт болуш хиллий-те олий, ойла йог1ура кест-кестта. Суна къа а, кхоам а хета хьалхарчу т1амехь х1аллакбинчу вайн къоначех, иштта массарех а. Шайн синошца, дог1машца, ойланашца ц1ена кегийрхой ма бара сила доккхачу эскаршна дуьхьал леттарш, баккъал а вайн маршоне сатесна белларш. Вайн баьччанаша х1ун дира?.. Т1ом д1а ма-бирззи, даржашший, г1анташший, бахамашший къийса х1итти-кх мецалгаш. Царна дага а ца бог1ура т1амо х1аллакбинарш, бохийна, талийна мохк, ц1е-к1ур боцуш биснарш. Х1етахь 1едалехь бу бохучарна юкъахь сан накъостий, доттаг1ий бу бохурш а ма бара. Т1аккха сан цаьрца къовсамаш хила буьйлира, т1аьххьара а – д1асакъастар а. Х1етахь Нохчийчохь х1оьттинчу ирчачу суьрто садуура сан. Айса т1ом болуш баьхначу иллех а догделира. Амма ца яздеш ца 1алора. Иштта х1етахь сайна гучух, сайна хетачух лаьцна язйина ю-кх сан дукхахъерш. Дош алаза 1ан а ца велла язйинарш. Гуттар а сайн оьг1азло к1арг ца ялийта, юкъа-кара безамах я кхечунах лаьцна а язъеш…\nЧекхбаьлла, чекхбаьлла, буьрса т1ом чекхбаьлла,\nД1атийна герз деттар,\nТкъа сан дог, тембайна,\nхьо х1унда деттало?\nХ1ун гина? Х1ун хилла?\nТ1ейог1у кхечеран хан…\nЛакхахь далийначу байтийн мог1анашкахь, иштта Г1апуран кхийолчу стихашкахь а шера гуш ду вай юьйцучу заманахь цуьнан са а, дог-ойла а мича хьолехь хилла. Шен амалца Г1апур харцонан, ямартлонан г1олоцур долуш вацара. Цунна уьш хийра, къилахь дара. Стеган доьналла, собар, тешаме дош дара Г1апура коьрта лоьрург. Ткъа кхидерш эрна х1уманаш хиларх шен ц1ийх доьлла дара цунна.\nХийла хан яьхьира оха Г1апуран х1усамехь, цуьнан оьздачу, комаьршачу х1усамнанас Мархас хьалха шун а х1иттош. Мархас олура соьга:\n– Дуьйлийша Г1апур волчу, цунна мел дукхадеза шу. Гуттар а хьой, Хьамзаттий, Мовсаррий хьехош, сагатдо цо шуна мукъачу деношкахь.\nСой, нохчийн драмтеатран актер Атаев Мовсаррий кест-кестта воьдура цаьрга Бух1ан-юьрта (Черноречье). Цига вог1ура Г1апуран юьртахо, гергара стаг, берахьлера дуьйна доттаг1 волу филармонин артист Асхабов 1абдул-Хьаьлим а. Т1аккха тхо т1аьххьалц 1ара, Г1апурий, 1абдул-Хьаьлимий дечиг-пондар т1ехь иллеш олуш, литература а, искусство а хьехош. Цигахь тхох схьакхетара Г1апуран шича Султан а, лулахо Лом-1ела а.\nСо Червленнехь вехашволуш тхоьга хьошалг1а а бог1ура уьш. Х1етахь сих-сиха сан х1усамехь хуьлура Г1апур, Гамаев Ваха, Талхадов Хьамзат, Джанаралиев 1имран (уьш х1инца бац, шу марша. Дала гечдойла царна!), Минкаилов Эльбрус, Сентябриев Эми, Джамбеков Ша1рани, Устарханов 1алви кхин а. Тхан доьзална, сан къеначу нанна а, доккха самукъа хуьлура уьш баьхкича. Уьйт1арчу тхов к1ел охьа а ховший, сакъоьруш 1ара тхо. Лулахой а схьагуллора кет1а. Цигахь охьа а ховший, Г1апуран а, 1абдул-Хьаьлиман а иллешка ладоьг1уш 1ара уьш тхо д1адийша чудаххалц. Цундела и хьеший юха а бахкаре сатесна хуьлура Червленнера бахархой а. Г1апур веъча, шайна хаийта олура цара тхоьга.\nШен уьйрийн гонера цхьаъ кхелхича, и ч1ог1а холчадолура Г1апурна. Цундела хилла хир вар-кха иза т1аьхь-т1аьхьа дог дуткъалуш, тхуна массарна а чу са диллина, дашца хилла а, массеран догъэца г1ерташ. Хала лайра цо шен уггаре юххерчу доттаг1ех цхьаъ – Талхадов Хьамзат кхалхар. Г1апуран х1усамнанас Мархас дуьйцура: «Дийнна к1ира даьккхира цо гуттар а и хьехош». Х1етахь язйира цо шен уггаре дикачех цхьаъ йолу 152-г1а сонет:\nшун гуо бу херлуш,\n1одикаяр а дац. Лаьттачохь оьгуш,\nСо т1аьхьахьоьжжучохь латта вуьту.\nВай вовше дийцинчу\nСо д1ай-схьай хьоьжжучохь\nДоттаг1ий – ас йинчу\nГенара гушйолчу серлонех лиэпаш,\n1одикаяр доцуш, ц1еххьана оьгуш,\nХ1ун ч1ир ю, к1ентий,\nаш соьгара оьцург?\n– Вайшиммо Хьамзатан прозин а, поэзин а гуларш кечъян еза, – элира соьга Г1апура. – Уьш арахеца г1одан стаг воцуш ма вара иза, шен киншка зорбатоьхна ган а лууш. Х1инца вайшимма т1е ца лацахь, и кхочушдийр долуш аддам а дац-кх. Бакъду, уьш арахеца таронаш йолуш вайшиъ а вац, делахь а, хьанна хаьа, киншкаш кийчча хилча, цхьаъ вала а ма мега и г1уллакх кхочушдан. И болх биэ вайша? Цунна дуьхьал эвххьаза г1ур вар-кха т1аккха…\nСо т1етайра Г1апурна. Цул хьалха, Хьамзат кхалхале, тхойшинга дийцинера Г1апура, шен йишина компенсаци ду лурдолуш, цо киншка арахеца ахча лур ду аьлла шена бохуш. Амма и компенсаци далар а хьеделира. Т1аккха 2010-чу шарахь Г1апурна нохчийн меттан денна лерина цхьа б1е эзар сом преми елира. Цунна ма-луъу киншка арахеца к1езиг дара и. Цо и ахча йохк –эцарна юкъадиллира, амма бизнесехь а ма веза цунна ох1ла стаг, кхин башха пайда т1е ца болуш лаьттира и г1уллакх а.\nЦкъа дуьххьара Талхадовн стихаш кечйира охашимма, бакъду, уьш а ерриге схьагулъян ца кхиийра. Царал т1аьхьа цуьнан проза вовшахтоха дагахь а вара.\n– Цкъа хьалха Хьамзатниш зорбатухийла хир дацара-те, – сатуьйсура Г1апура. – Цул т1аьхьа бен сайниш я хьайниш арахеца бакъо яц аьлла хета суна вайшиннан, – олура цо, т1аккха, со зуьйш санна, соьга леррина хьажа а хьожий, т1етухура: – Реза ма ву хьо, схьагарехь. Вуьшта, кхин цхьаъ ду хьуна. Хьанна хаьа, сох х1ун хуьлу а, т1аккха шолг1а дукъ а хьан коча дог1ур дуйла хаалахь, – велалора.\nСуна ца товра Г1апура цу кепара забарш яр. Цу т1е а, дукха шера гушдара иза могашалла т1етт1а оьшуш хилар. Шолг1а т1ом болуш юххехь иккхинчу йоккхачу тоьпан снарядан гаьргаш а яра цуьнан дег1ах йохкуш, схьаяха а ца баьхьна, лоьраша йитина. Ц1еххьана йовхарш т1ейог1ий, юьхь ц1ийлой, хьацар кхетий, иза гатвелла хьаьвзича, холчах1уттура со а, цунна дан г1о доцуш. Шех доглазарца долу сан хьажар а лоций, цхьа бер санна бехкала а воьдий, олура цо:\n– Хаа-ц суна-м, кхоллал кхуллуш хилча, х1ара вайн дог1мийн чархаш аьчках кхолла езаш ма-хиллера…\nТ1аккха, Хьамзатан киншка вовшахтоьхна ваьлча, Г1апуран ерриге говзарш кечъеш къахьийгира охашимма.\nВевзашволчу яздархочо, нохчийн литературин фонд схьайиллина, вайн яздархойн говзарш арахоьцуш волчу Мусаев 1алавдис Москва вигира Г1апур. Иза цига мел хала вахара, 1алавдина санна суна а хаьа.\n– Со муха г1ур ву х1инца цунна балевала? Иза-м шен г1уллакх деш, кхин а дуккха а нехан г1уллакхаш айбина лелаш стаг вай. Иэхь ма хета суна цунах. – бохура цо.\nАмма, 1алавди къар а ца велла, Москва вахара Г1апур, цунна дарбанаш а леладайтира. Хаъал могашалла тоелла ц1авеара Г1апур х1етахь. Цу т1е а Г1апурна ч1ог1а оьшуш йолу компьютер а еллера 1алавдис цунна. Шозлаг1а а цига больнице ваха везаш а вара.\n– 1алавдис юха а д1акхойкху со. Ма ца лаар-кха суна юха а сайх цунна бала бан, – олура Г1апура.\nЦига г1уо бохуш, шега деш долу дехарш, цхьацца бахьанаш лехьош, дуьтура цо.\n– Хьан иллеш – хьалхалернаш а, керланаш а – д1аязде вай, Г1апур, – кест-кестта олура ас цуьнга. – Ахь ма-аллара уьш кхечо эр ма дац.\nЦкъа цхьажимма могашалла а тойина, т1аккха цхьаъ дер вай, олий, дуьтура цо иза а.\nГ1апур дуьнен т1е ваьлларг январан шолг1а де дара. Оцу дийнахь шен уггаре юххера накъостий ша волчу д1акхойкхуш ламаст кхоьллинера цо пхи-ялх шо хьалха.\nОцу дийнахь 12 сахьт долуш цигахь д1агуллора тхо : Жанадди коьртехь волуш эвтархой, Талхадов Хьамзат, Гамаев Ваха, Сентябриев Эми, Атаев Мовсар, Гайтукаев Юсуп, Ширвани, 1абдул-Хьаьлим, со а гуттар хуьлура цигахь. Т1аккха хьалхий-т1аьхьий Ваха а, Хьамзат а д1акхелхича, гуттар а ч1аг1делира тхан иштта цхьаьнакхетарш. Нохчийн литературах къамелаш деш, иллеш а олуш, 1ара тхо\n– Гой шуна, уьш д1абаха, вай а г1ур ду. Цундела, ваьш дийна долччуьра, вовшех марзо иэца ма еза вай х1окху дуьсудолчу дуьненахь, – олура Г1апура.\nТ1аккха, иллеш олуш, стихаш а йоьшуш, цхьацца забарш а еш, самукъадоккхура тхешан. Тхох цхьаъ цига ца вог1уш висча, дегабаам а бора цо ч1ог1а.\n2010-чу шарахь, цхьанхьа генна ваханчуьра сарахь ц1а кхаьчна, к1адвелла со 1аш волуш, Г1апура соьга телефон туьйхира. Ас сайгара хьал д1адийцича:\n– К1адвелла боху ахь хьуо? – хаьттира Г1апура, цуьнан озехь беран санна дегабаам къаьстара. – Со-м 1ийр вацара хьуна, хьан метта суо хилча…, – кхин х1умма а ца элира.\nАрахь 1аржъелла хан яра со новкъаволуш. Со вог1у я ца вог1у ас Г1апуре ала а ца элира. Со, г1ала д1а а кхаьчна, шен х1усаман не1арх чоьхьаволуш шена гича, дуьхьал а хьаьдда, со къевллина мара а воьллина:\n– Суна хаа ма хаьара, хьо, Бож-1елина а дайна, суйнах схьабаьлла суй буйла! – элира цо.\nАмма оцу цхьаьнакхетарех уггар а ч1ог1а иэсехь ч1аг1делла дисна суна х1окху шеран 2-г1а январь.\nГуттар а санна, Г1апуран х1усамехь гулделира тхо х1етахь а. Х1усамнанас Мархас х1оразза а санна комаьрша кечдинчу шуьнехь тхо 1ачу хенахь х1усамда х1инццалц цкъа а ца хиллачу кепара самукъане, векхавелла хиларан тидам хилира сан (массара а тидаме эцна хиллера и).\nШа к1адвелла, шега сада1ийта ца олуш, дукха иллеш элира цо тхуна. Х1окхул хьалха буса 7-8 сахьт долуш д1абухуш хилла хьеший 10 сахьт даллалц д1а ца бахийтира Г1апура. Ткъа со гуттар а иза волчохь буьйса йоккхуш соцура. Оцу буса сой, Г1апуран юьртахо, поэт Турпалханов Вахий, 1абдул-Хьаьлиммий висира т1аьххьалц сакъоьруш.\n– Тховса санна самукъане цкъа а ца гина-кх х1ара суна, – элира соьга Мархас. – Дела реза хуьлда шуна, кхуза а даьхкина цуьнан дог-ойла иштта айарна.\nШолг1ачу дийнахь 1абдул-Хьаьлим филармоне вахара, Марха а шен балха д1аяхара. Тхо кхоъ висира чохь. Дог даста сихвелча санна, дуьйцура Г1апура тхойшинна шен халачу бераллах, т1аккха къоначу хенахь СССР мел ю ша гездина некъаш, юха вайн драмтеатрехь а, кхечанхьа а ша бинчу балхах а лаьцна.\nЙо1ана Фатимина лерина стихотворени а ю Г1апуран «Йолахьа, Б1оба» ц1е йолуш, цуьнца 1аламат мерза юкъаметтигаш яра цуьнан.\nХьайн баккхий б1аьргаш\nФатима кхеро ца г1ерташ,\nТхо долчу йолахьа, Б1оба,\nВорх1 ломан дехьенаш хестош,\nТуьйранаш дийцахьа, Б1оба,\n...Йицъяйта х1ара ирча зама,\nФатима кхойкху хьоь, Б1оба,\nШел т1аьхьа Фатимас х1ун лелор ду-те боху шен ойланаш а йостура цо т1аьххьарчу хенахь. Шен квартира цуна, д1аелира цо, ткъа ша нехан х1усамехь вехаш вара.\nСо, ц1енош д1ах1итто г1ерташ, ка-м1араш етташ вуй хиъча: – Дала мукъалахь, хьо хьайн х1усамаш чу воккхуш, сайн вешин санна, г1о лоцур долуш ву-кх со, – элира цо.\nИштта вар-кха Г1апур, х1оранна а орцахвала кийча, массарех а доглозуш. Поэт а вара, бакъволу поэт, цхьа а шеко йоцуш. Дуьххьарлера байташ ша 1994-чу шеран 28-чу ноябрехь, шен доттаг1чун, вевзашволчу режиссеран Гузуев Хьуьсейнан тезетара ц1авеъча язйира ша бохуш, дуьйцура Г1апура. Цул хьалха а цхьацца забаре иллеш-м яздинера ша, амма Хьуьсейн кхалхаро цхьа к1орггера дагахьбаллам битира шена, бохура цо.\nХьайн дагна 1ийжамаш\nсох бисна алий,\nЕлхалахь, мохь тоххий,\nСох диснарш дерриге дагар а дай,\nСо ала цакхиънарг диканна алий.\nСоьлжа-г1али чу 26-чу ноябрехь дуьххьара танкаш яьхкина, т1ом хиллачохь вийнера Г1апуран доттаг1. И вайн халкъан рог1ерчу ирчачу бохаман юьхь яра. Цул т1аьхьа хьийза юьйлира Нохчийчохь т1еман кахьар.\nШу йицъеш, кхин бахка\nхир буй-те баланаш?\nБаккъал а бакъдолуш\nгуш дуй-те мел гушдерш,\nЯ г1ан ду х1иттош дерг\nшен буьрса г1аларташ?...\n«Тахнено 1адийначу мискачу нохчашна» кханенаш х1ун дохьуш йог1ур ю-те бохучу хаттарша кхоьллира цул т1аьхьа язйинарш. Цо ша ма-яздарра, иза ца кхеташ йог1у заманаш, бакъду бохуш кхайкхош дерш а ду иза шайх ца тешаш, «1аьржа 1аржо махкахь яржош, гондахь хьийза ардангаш» а.\nОцу масех шарахь Г1апура язйина стихотворенеш а, сонеташ а махка боьссинчу баланех, г1айг1анех а ю. Уьш дерриге сих а, дагах а чекхдуьйлуш, цо язйина байташ шайн ешархо биэндацараллехь вуьтуш яц.\nГ1апур шен дешан жоьпалла хууш, цунна т1е тидам ч1ог1а бохуьйтуш вара. И иштта ца хиллехь, ешархочун даг чу дуьйшуш, лаккхара поэзи шайна чохь йолуш мог1анаш цуьнан хир а дацара. Цунна масална дало дог1у «Дененан туьйранаш» ц1е йолчун дакъош:\nГ1ум-Азехь деннанас бийцинчу\nДаймахках ойла ю хьерчаш.\n«Сан жимниг, д1о генахь Дег1аста\nЮ хьуна вайга ц1а кхойкхуш.\nСо кхузахь юьсур ю г1амаршца,\nДеннанас дуьйцу к1антана генарчу Нохчийчоьнах, цигарчу стигланах, шовданех, хьаннех. Исбаьхьчу туьйране санна ладоьг1у к1анта деннанас буьйцучу махках лаьцна долчу дийцаршка. Иза-м тоххар ц1авирзина, оцу махкахь вехаш ву, амма:\n…Г1ум-Азехь деннанас дийцина\nТуьйра ду х1инца а дехаш.\nСо, х1етахь сайн бабас 1ехийна,\nХ1инца а ву цунах тешаш.\nКест-кестта нислора г1алин урамашкахь, Г1апур а вевзий, цабевзарш бистхилар:\n– Г1апур, Дела реза хуьлда хьуна иштта иллеш дахарна. Керланаш д1а х1унда ца олу ахь? – хоттура цара.\n– Г1апур, суна хьан керла илли ма хезира хьастаг1а радио чохь, – олурш нисбелча, цо цецволий хоттура:\n– Муха-керла илли? Ас д1а-м ца яздайтина уьш.\n«Нохчо ву со, нохчо ву. Кхиий вала, нохчо, бохуш, хьалакхиийна...», я, «Тубленийн к1ажоша цаьпцалгийн йиш лоькхуш...» иллийн дешнаш даладора т1аккха вукхара.\n– Делан Вазлора ца яздина уьш-м ас! – карзахволура Г1апур. – Цхьа кхин ву шуна церан автор, х1инца уьш сан коча ма дахкийталаш, – дехар а дора.\n– Оьг1аз ма эхахьа, Г1апур, – генаваьлча а бур-бур деш схьавог1у Г1апур теван г1ертара со. – Хьан керла иллеш хаза лууш ма боху и цара, баккъал а и аз хьайчух тарделла.\nДахаррий, 1ожаллий дуьхь-дуьхьал х1иттош, къаьсттина 1ожаллах лаьцна хаттарш шена а, ешархошна а хьалхах1иттош йолу байташ дукха ю Г1апуран. Царах лаьцна хаьттича: – 1ожаллин чаччамаш ю вайна гондхьа етталуш, вай хоьржуш. 1имран, Хьамзат, Ваха, Хьасамби, кхиберш а цара лийци. Вайх хьалхара мила ву хууш дац. Т1аьхь-т1аьхьа г1айг1ане мукъамаш бен язлац-кх соьга, – олура.\nМел вехар-те дахар дезаш?\nЯза йисна ойланаш?\nХир буй-техьа ойла 1овжош\n1уьйре яре сатесина\nАмма дахаре безам ч1ог1а бара цуьнан. Шен юьртахь, Мартанчохь, юьстаха керт-ков а ийцира Г1апура, мукъа хан цигахь яккха. Тхо, шен накъостий, цига д1а а кхойкхуш, кест-кестта вовшех марзо эца.\n– Г1ала юьтур ю ас, – олура, – наггахь бен цига а ца вог1уш. Юьртахь ас мел ч1ог1а язйийр ю ца хаьа хьуна.\nШа кхалхале цхьа бутт хьалха ч1ог1а цомгаш хилира Г1апур, больницехь а 1иллира. Цигара ара ма-велли, юха а балха волавелира.\n– Гуттар ч1ог1а лазар деана, ша гатвелча, шен дерриге йозанаш хьоьга д1ало элира цо соьга, – дийцира Г1апуран х1усамнанас Мархас. – Хьоьл доггах царна т1ехь болх бийр болуш цхьа а хирвоций хаьа шена, бохура.\nХ1етахь со дуьххьара шеквелира Г1апурах, кхелхинчу тхан доттаг1аша бинна «тешнабехк» иза ша а бан волий-те аьлла. Со т1аьххьара иза волчу воьдуш ша 1ачу квартире хьалаболучу лами т1ехь масийттазза сада1а сецира иза. Цул т1аьхьа деанчу деа-пхеа дийнахь, юьхь-бос мелла а тобелла хеталуш, хийцавелла а вара. Дог-ойла г1еххьа айаелла а хеталора.\n14-чу мартехь дийнахь сарралц цхьаьна дара тхо. Минкаилов Эльбрусан кабинет чохь а 1ийра, цхьана поэтан керла киншка юьйцуш. Сарахь 5 сахьт даьлча со телевидене ваха везаш вара. Ша волчу вог1ур волуш Атаев Мовсар ву, цига д1авоьллахь цо соьга а аьлла, лифта хьалха д1асакъаьстира тхо. Буса 8 сахьт даьлча соьга телефон а тоьхна, шаьшшиъ соьга хьоьжуш 1аш хилар хаийтира суна Г1апура.\nСо балхахь хьевелира. Эххар а, 10-г1а сахьт доладелча, мукъавелира со. Г1апура юха а з1е туьйхира соьга.\nСайчух тховса г1уллакх ца хуьлу, х1инца вайна хан а яьлла, кхана цхьаьнакхетар вай аьлла, бехказвелира со. Суна гушберг Бух1ан-юьрта бан беза беха некъ бара. Суо 1ашволчу квартире вахара со.\n1уьйрана 5 сахьт долуш телефонан горгали бекча, цхьа тамашийна, даго цхьаъ хьоьхуш санна, чамбайра суна. З1ене ваьлларг мила ву сайна ца хуъушехь, со тешна вара билггал цхьа вуон болх хилла хиларх. Иза 1абдул-Хьаьлим хиллера.\n– Хьенех, – салам а ца луш, г1ийла элира цо, – иза д1аваьлла…\nЛов-в аьлла дег1е зуз хьаьдира, цо вуьйцург Г1апур бен хуьлийла а дацара, амма дагна билггал иза хиларх теша ца лаьара.\n– Мила?.. Мила ву д1аваьлларг?.. – хаьттира ас, и ирча кхаъ т1еэца ца лууш, г1енаха мукъана а хир дац-те х1ара аьлла, ойла а хьодуш коьрте.\n– Г1апур… – кхин х1умма а ца олуш д1ахадийра 1абдул-Хьаьлима къамел.\nДикка 1ийра со сайна хезначух теша ца лууш. Арахь серлаяьлча, балконан не1 а йиллина, х1аваэ велира. Х1ара г1ала а, дерриге а дуьне а цхьа дассаделла, хийра хетара, гондахьа гуш мел дерг цхьана а маь1нехь а ца хетара.\nГ1апурца мел яьккхина хан дагалоьцура, цуьнан оьзда, самукъане забарш, цуьнца цхьаьна д1асавахар, охашимма вовшашца вайн литературах, исторех лаьцна дина къамелаш, цхьацца хаттаршна т1ехь хилла къийсамаш а. Суна дагадог1уш, цхьана секундна а цунна оьг1азвахар, дегабаамбар ца хилла сан даг чохь. Ледара, осала х1ума дезаш ма вацара Г1апур, сох я кхечуьнах ишттаниг даьлла меттиг нисъелча, цхьанне хала а ца хоьтуьйтуш, и кхачамбацар хьахо а, цунах ларвалар хьеха а хаьара цунна.\nТелефонан горгали бийкира, иза поэт Ясаев Леча хиллера. «Бакъдуй шена хезнарг?» – аьлла, хаьттира цо. Т1аккха хьалхий-т1аьхьий схьаетта йолийра телефонаш. Г1апур кхалхар массарначул хьалха суна хуур ду аьлла хетта, цу хаамо дог 1овжийна, муха, маца хилла и бохуш, хоьттура х1орамма а.\nТ1аккха тезета дахара, Г1апуран юьрта, Мартанчу. Цуьнан х1усамнене Мархе кадамбан т1еваха ца х1оьттира со, сайн собарх суо вохарна кхоьруш.\nЗорбанан ц1ийнехь Г1апур мел вевзинчара кадамаш бора, ткъа тхан редакцехь-м баккъал а тезет дара. Умарова Асетций, Махмаева Маликиций а дара цуьнан вешин йижаршца санна мерза гергарло. Делкъе гуттар а тхо долчохь д1ахьора Г1апура. Цхьа к1ира хан яьхьира оха цул т1аьхьа, х1инццалц санна, тхан редакцехь, вовшийн хьийзош, забарш еш, охьа ца ховшуш.\nГ1апуран хиллачу кабинет чу ваха ца лууш хан а яьхьира, иштта цуьнан иллешка ла ца дог1алуш а. Амма хууш ма-хиллара, виснарг ца 1ийча ца волу-кх, шен де т1екхаччалц.\nГ1апуран вашас Г1анис арахийцира цуьнан хьалхара киншка – оьрсийн маттахь язйина сонеташ – иза кхелхина кхо бутт кхочучу хенахь. Цул т1аьхьа ас кечйина д1аелла нохчийн яздархойн Союзе Г1апуран драматургин а, стихийн а, сонетийн а кхо киншка. Уьш, Дала мукъалахь, кестта арахоьцур йолуш ю. Иштта Нохчийн Республикин арахьара з1енийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн а Министерствос шен чоьтах зорбатоьхна Г1апуран доттаг1чун Талхадов Хьамзатан гулар. Яздархойн Союзо арахоьцуш ю цуьнан шолг1а киншка а. Оцу дерригено а дагна боккха хьаам бо суна, цушимма оццул сатийсина киншкаш эххар а зорбатухуш хиларна, цу т1е а Г1апура соьга дина весет а кхочуш ма хуьлу. Т1аккха со юьхьк1айн г1ур ву цушинна дуьхьал олий, ойла хуьлу сан.\nГ1апуран поэзи вайзаманан теш хилла юьсур ю нохчийн литературехь. Нохчийн халкъан евзаш йолчу исторехь уггаре чолхе, кхераме беана мур бу цо шен поэзехь а, драматургехь а гайтинарг. Ша веха зама дика евзаш, кхузарчу хиламийн теш хилла волчу Г1апуран стихашкахь вайна го Нохчийчоьне, шен халкъе безамах, цунах доглазарх юьзна уьш хилар. Цуьнан кхолларалла – вайн заманан куьзга ду, ма-дарра аьлча, Нохчийчохь хьалхий-т1аьхьий д1абаханчу къизачу шина т1еман, церан т1аьхьалонийн куьзга. Оцу ирчачу хиламех а, иштта дахарх, даймахках, доттаг1аллах, безамах а лаьцна Алиев Г1апура язйина байташ, д1ааьлла иллеш а нохчийн исбаьхьаллин дешан хазна т1еюьзуш а хир ду. Герга г1ерташ ду Керла шо, бакъду, х1инца-м Г1апур воцуш дог1уш ду и. Тхан – доттаг1ийн-гуо дуккха а гатбели цул т1аьхьа. Г1апур ма вара тхо вовшахтухушверг, тхан доттаг1аллин кхерч, д1а ца бойтуш, латийна латтош верг а. Делахь а, х1ун дер т1аккха, дуьне ду-кха х1ара, олуш ма-хиллара – баланийн а, г1айг1анийн а ц1а. Доттаг1аллин, безаман, гергарчийн уьйраш хедайо-кх 1ожалло. Д1аваха везаш х1ора а ву вайх. Амма со ц1енчу даггара хьоьгу, Г1апура санна, шех ала дика дош а, ша аьлла хьекъале, оьзда дош а дуьтуш, д1а мел баханчех.\nВезачу Дала эхарт декъалдойла церан а, царна т1ег1урдолчу вайн а!


Рене — Википеди\n47°50′34″ къ. ш. 1°09′58″ м. д.HGЯOL\nРене (фр. Renay) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Центр — Луаран атагӀа регионехь. Коммунан департамент — Луар а, Шер а. Дозанашца йу Ла-Шапель-Аншери, Фе (Луар а, Шер а), Линьер (Луар а, Шер а), Пезу, Росе (Луар а, Шер а), Сен-Фирмен-де-Пре. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рене&oldid=5181376»


Орво (Эр) — Википеди\nОрво (фр. Orvaux) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Эр. Дозанашца йу Шам-Долан, Ле-Френ (Эр), Годревиль-ла-Ривьер, Ле-Мений-Ардре, Ножан-ле-Сек. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Орво_(Эр)&oldid=5177336»


Ключ лула UNIOR 10-11мм - Баш Майстора\nАрт. номер: 017 010 622\nКат. номер: 180 600514\nРазмери: Д/Ш/В - 205 / 17.9 / 8.4 mm\nРазмери (Д х Ш х В): 205 x 17.9 x 8.4 mm


Латышийн махкахо хила лаам бу Каспаровн\nЛахьан-бутт 05, 2013\nЛатвин Iедалшка шена цу мехкан паспорт дехна шахматех ловзуш чемпион хилла волчу, Оьрсийчурча оппозицин жигархочо Каспаров ХIаррис. Латвин хаамийн гIирсаш дийцарехь, цу мехкан вахархо хилча Оьрсийчоьнан махкахо хилар дIатаса дагахь вац Каспаров.\nЦо чIагIдарехь, Латвин махкахо хиллачул тIаьхьа цуьнан аьтто хир бу Оьрсийчохь а, кхечу пачхьалкхашкахь а демократи а, машар а, нийсо а хIоттош маьрша политикан болх бан. Каспаровс яздинчу хехатца а догIуш, цуьнан кIентан нана Латвин махкахо ю, тхан цуьнан кIентан Iедалша елла бакъо ю цу махкахь ваха.\nКху шеран Мангал-баттахь Оьрсийчурча оппозицин жигархо волу Каспаров ХIарри дIавахара махкара Талламан комитето ша тIекхайкхинчул тIаьхьа. Каспаровна хетарехь, харц дов а кхоьллина, цунна махкал аравалар дехка гIерташ дара Оьрсийчура Iедалш.


ГIажарийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран гIовса Амир-IабдоллахI Хьусайна дIахьедина, Йемен шайн махкаца гергарлонехь а ю, ТехIеран цунна зен динчу мехкашца луьра а хир ю аьлла. Бутт бу Йеменехь гIевттинчу шиIатойн ХIутхи гаранан ницкъашна СаIуда Iаьрбийчоьно, ша коьртехь а йолуш, кхоьллинчу тIеман коалицино дуьхьалоен.\nТкъа Йеменерчу гIаттамхошца тIекарлонехь ю ТехIеран. Иза бахьанехь гIоьртина ю ГIажаройчоьнан юкъаметтигаш СаIуда Iаьрбийчоьнца а, кхечу массех а махкаца а. Йеменехь шолгIачу батте бевллачу тIемашкахь велла 1200 вахархо.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин инарла секретара Пан Ки Муна гуманитаран кризис ю Йеменехь, нахана кхачанца, молханашца гIодайтархьама, массех денна мукъане а цигахь тIемаш совцор дехна къовсамхошка.


ПгӀеси-суьгӀ-МагӀн — Википеди\nПгӀеси-суьгӀ-МагӀн (фр. Précy-sur-Marne) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.\nДозанашца йу ШагӀмантгӀе, ФгӀен-суьгӀ-МагӀн, Жаблин, ТгӀийбагӀду.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ПгӀеси-суьгӀ-МагӀн&oldid=7830056»


Еблерон — Википеди\nЕблерон (фр. Yébleron) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-Маритим. Дозанашца йу Озувиль-Обербоск, Больвиль (Сен-Маритим), Аттанвиль, Раффето, Рувиль (Сен-Маритим). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Еблерон&oldid=6782282»


БIашерений боадонгара илли… -\nБIашерений боадонгара илли…\nБазоркин Муртуза Идрис ваь 110 шу дизад укх шера. Ховш ма хиллара из ваьв цун ший даь-даьвоша Базоркин Мочкхас Iойиллача Мочкхий-юрта 1910-ча шера июнь бетта 15-ча дийнахьа. Дукханена Муртуза Идрис вовз цо яздаь «Из тьмы веков» (БIаьшерений боадонгара) яха роман бахьан долаш.\nМассехк шу хьалха, Янданаькъан Джамалдина цIерагIа йолча къаман библиотека болхлоша дувцача романа тIара илли дуннен дукхача къамий меттала даьккхадар. ХIаьта укх деношка Идриса 110 шу далара хьамара из илли, хIара къаман меттал дIа а оалийташ 4 минота совгIа йола видеоролик а яь интернете гIолла дIахийцад къаман библиотека болхлоша. Геттара хоза товш а, дунен керттерча къамий мотт ховш болча наьха цу илле дакъа довза аьттув болаш а дика баь болх ба из.\nДерригача дунен тIа дIа-хьа даьржа, дукхача наха дийша да из роман. Бакъдар аьлча из доацаш кхы а дукха дика йоазош да Идриса. «ТIахьехам» яха цун кхоллама болх геттара дешархой дег чу бижа а, царна дукхача хIамангахьа хьехам хинна а ба. Къаьстта кхувшбоагIачар дешаре царна дика хургдар йоазо.\nРоман юххьанца эрсий меттал арадаьннад. Йоазонхочо цу меттала яздаьд из ше яздеше. Романа ший ахбIаь шу совгIа ха яьннаяле а, хIанз а гIалгIай меттал арадаьннадац из, Чахканаькъан Ювсапа школа дешархошта лаьрхIа таржам даь дакъа ца лаьрхIача. ГIалгIай Iаьдала юкъарченаша, е дешараи, Iилмани министерствос цу гIулакха тIехьа уйла а я из роман гIалгIай меттала доаккхаре геттара бакъахьа хургдар.\n1924-ча шера Идрис деша вахав Буро тIарча ГIалгIай хьехархой техникума кийчон отделени. Цига дешаш волаш литератураца хьоашал хеттад цо. «ЦIе зIиргаш» яхача, кулг йоазонца кепадеттача таптара тIа байташ яьзъе волавеннав из.\nБазоркин Идриса хьехархоех хиннав профессор-лингвист вола наха лоархIаш хинна Немировский яха Iилманхо. Цох ший дешархо хилар догдоахаш ше волг дIакIодадаьд цо Идрисага. ХIаьта цо яхар къоачащдеш хилча литературацара гаргалол хоада а яь, моттхар Iомадара тIаверзавезаш хиннав из. Амма, ший вахар цIенхашта литератураца хотта дагахьа хиннача йоазон зIиргаш хийцача кIаьнка цун дехар кхоачашдаьдац.\n1930-ча шера, хьехархой техникум чакхъяьккха ше ваьлча, Буро тIарча Къилбаседа-Кавказа хьехархой института юкъара-литературан отделене деша эттав из. Цу шерашка, дувцараши, пьесаши, байташи, статьяши язъю Идриса. Кхы а совъяьннай цун исбахьален кхолламцара говзал.\n1932-ча шера, Шаденаькъан Мухарбикаца цхьана юрташкарча школа хьалхарча класса хургдолаш гIалгIай меттала учебник отта а дий кепатехе арахец цо. Кепатохача книжкан сурташ дахкар а Идрис ва. 1932-1934 шерашка, ше дешаш воллаше ГIалгIай лоамера юрташкарча дешарлешка хьехархо волаш болх баьб цо. ХIаьта 1934-ча шера, Буро тIа, ГIалгIай халкъа «Сердало», яхача кепайоазо арахецарче Идриса байтехи, дувцарехи латта «Назманч» яха гуллам арабоал. Цу шера, хIетта вIашагIъеллача СССРа йоазонхой цхьоагIонца дIаэц Идрис.\nБазоркин Идриса романах, цун кхыча кхоллама балхех лаьца дукха статьяш, балхаш да. Цар тIа геттара дика хьагучаювл йоазонхочун уйлаш. «ХIанзара гIалгIай литература» яхача ГIалгIайчен Iилман-тохкама институто арахийцача хьалхарча тома тIа да Базоркин Идриса вахарах а кхолламах а дола дош. Дийшачоа боккха пайда а баргба цох.\n← Битва за овальный мяч\nКхалсаг духхьал кхалсаг хинна Iац →


Эсса Геннадий - Огненный шар. Книга 1 скачать бесплатно без регистрации\nСкачать книгу "Огненный шар. Книга 1"\nЭсса Геннадий - Огненный шар. Книга 1 скачали 294 раз


Маритиму - Жил Висенте 2015-02-08 ᐉ смотреть онлайн трансляцию матча ᐉ UA-Футбол\nЧемпионат Португалии - 08 февраля 2015, 18:00\n19' Силва Габриэл 19' Рикардиньо 29' Эбиньо 41' Бруно Галло 42' Жоау Вилела 45' Фернанду Феррейра\n57' Рубен Феррейра 60' Мусса Марега 60' Алекс Соареш 60' Фернанду Феррейра 60' Бруно Галло 65' Симми 71' Бруно Галло 75' Язалде 75' Симми 76' Алекс Соареш 80' Франсержио 80' Эдгар Кошта 89' Рикардиньо 90' Манассе Энза-Ямисси 90' Витинья\nЖоау Вилела ГООЛ!\n71 60 41\nМусса Марега ("Маритиму")\nВместо Витинья - Манассе Энза-Ямисси ("Жил Висенте")\nРикардиньо ("Жил Висенте")\nВместо Эдгар Кошта - Франсержио ("Маритиму")\nАлекс Соареш ("Маритиму")\nВместо Симми - Язалде ("Жил Висенте")\nБруно Галло ("Маритиму") (не на поле)\nВместо Бруно Галло - Мусса Марега ("Маритиму")\nВместо Фернанду Феррейра - Алекс Соареш ("Маритиму")\nГОЛ! Жоау Вилела ("Жил Висенте")\nГОЛ! Эбиньо ("Маритиму")\nВместо Габриэл - Рикардиньо ("Жил Висенте")


Полша: Iедалийн гIоьнца бен ца яьржа расизм\nПолша - Белосток-гIалин юкъ, Килса (Białystok), 24ГIа2012\nЦкъа мацах дуккха а къаьмнаш цхьаьний даьхначу Полшера Белосток-гIалина гина нацисташа жуьгтий бойъуш. ХIинца цу галахь гуллуш бу тхов-кIело лоьхуш болу мухIажарш. Лач делахь а, тоьшаллаш ду, гIалин Iедало гIо а деш, царна тIехь националисташа ницкъ латторна.\nПолшин къилбаседа-малхбалечу гIалин прокуроро дукха хан йоццуш бехк вандалашна тIера дIабаькххинера, цара йиллина йолу свастика Азера «аьттонан билгалонал» сов даьлла хIума дацара, аьлла.\nРозсковски Давида бахарехь Белостокехь бехачу славянийн цхьа процент бен ца кхочучу, тхов-кIело лоьхучу нахана дуьхьала яьккхина ю и свастика а, царна тIехь ницкъ латтор а.\nШо доладелчхьана дуьйна динчу тIелатаршна юкъахь ду Iаьржа аматахь волчу радио а, телевизонан а программаш дIахьучу модераторна а, полшин а, индин а къомах долчу зудчунний-майрачунний, масех нохчийн доьзална а динарш. Ерриг гIалахь свастикаш ехкина вандалаш. Цу декъехь ю историн маьIна долу жуьгтийн гIишлош а.\nЖигархой а бу цунна тIе тидам озош. Цара бахарехь, 300 000 стаг вехачу гIалахь хуьлуш дерг, меттигера, хьал долчу футболан клубаца, мел лаххара а, лач-уьйраш йолуш ду. Полшехь ультра-аьттониш къобалбаран хьалхара билгало кхоллалуш ю.\nМеттигерчу Трзы Ржече (Trzy Rzecze) театран директор а, меттигера юкъараллин организатор а волчу Дулковски Конрада дуьйцу.\nБелосток - Дулковски Конрад, Трзы Ржече (Trzy Rzecze) театран директор а, меттигера юкъараллин организатор а\nДулковски: «Тхуна хетарехь, пенашна тIехь (фашистийн) симболаш юьтуш басарш деттар, берийн бешахь боьмаша басахь коч лелор санна хIума ду. Ахьа сихонца и тобанаш совца ца йой, цара зуламе организацеш хуьлу.»\nНагахь санна вандализм берийн бешана елахь, Хьумидана дуьхьала кхеттарш, дешна бевлларш университеташ яьхна, 24 шераш кхаьчнарш бу.\nНохчийчура Европе тхов-кIело еха веанчу Хьумидан шуьйраш белаш тIехь, жимма месаш лилха йовла юьйлаелла горга корта бу. Бусулба динца а догIуш, лелош еха цIен маж ю цуьнан.\nОханан беттан цхьана буса цхьаммо церан петаран неIарна кIел пропанах терра молха а даржийна, цIе тесна. КIуран хьожа а еана, самаяьллачу нанас ша болу доьзал – Хьумидан хIусамнана, ваша, шиъ бер а – самабаьккхина, кхерамазе долче дIабигина.\nХьумида полици кхайкхинчул тIаьхьа, цо дийцарехь, хиллачу зене а хьаьжна, Iуьйранна телефон тоха, мах луш Iачу хIусаман дена тIе ма-кхеччина, аьлла полицино.\nМеттигерчу зорбан-гIирсаша цунах лаьцна дийца долийча бен ца болийна полицино таллам.\nХьумид: Шуна бакъдерг дезахь, оцу буса дуьйна дуьйшуш дац тхо. ХIора буса мелларш, скинхедаш дуьхьала беттало тхуна учахь. И саннарг кхин цкъа а хир ду аьлла тхуна.»\nПолша, Белосток - Нохчийчура Европе тхов-кIело еха вахана волу Хьумид Маршо радиоца цхьанакхеттера гIалин юккъехь\nДиъ шо хьалха Нохчийчура араваьлла ву Хьумид. Цо дийцарехь, меттигерчу Iедалца цуьнан вешин цхьа дов даьллачул тIаьхьа, доьзална тIебазбелла кхерам бахьанехь арабевлла бу уьш.\nДукха хан йоццуш, полшхойн кхиазхойн тобано сийсаза къамелаш деш, маьхьарий диттинера, яахIума эцна, туьканара вогIуш хиллачу цунна а, цуьнан нанна а. Автобусан чохь скинхедаш шен вешина тIелеттачу хенахь, автобус лелорхочо цхьа хIума ца динера, и нах совцон, бохуш дийцира Хьумида.\nШолгIа Дуьненан тIеман заманал хьалхарчу Белостокехь Хьумид гIалин майданехь Маршо радиоца цхьанакхетарх цец вала меттиг яц. 60 процент жуьгтех лаьтташ ю гIала. Цигахь бехаш бу полшхой, немцой, гIезалой, беларусаш а.\nНемцоша гIала дIалаьцначу 19441-чу шарахь гетто йинера, цигахь жуьгтий латтон. 1943-чу шарахь гIаттам айъинашехь, жуьгтий хIаллакьбира. ТIаьххьара динчу хьесапо гайтина гIала 97% полякех лаьтташ хилар. Кхин а 2% беларусех лаьтташ ю.\n2002-чу шеран официала статистико бахарехь, славянаш доцчу, кхечу къамьнех - цыганаш, кхин болу, тхов-кIело лоьхуш болу векалш бIеннашкахь бу. ТIаьхьарчу пхийттех шарахь Полшеехь тхов-кIело еха боьлхучу нохчаша а лакхадаьккхина, славянаш боцчу нехан терахь.\nБелостокехь царна деш долу тIелатарш емалдина Полшин премьер-министро Туск Доналда а. Меттигера Iедалш доьхнера, Полшин Чоьхьарчу ГIуллакхийн министро Сенкевич Бартоломейс ша цу гIалахь хиллачул тIаьхьа варе деш дIахьедар дича.\nОханан-баттахь Варшавехь керла жуьгтийн музей схьайоьллуш вистхиллачу Туска аьттехьа тIе ца йитира полшхойн фанатизм. Скинхедашца къийсам латтор хьалхара а, коьрта а Iалашонашна юкъахь хир ю, элира цо.\nАмма расизман буха тIехь деш долу тIелетарш ца севцира Белостокехь. Never Again олучу Варшавера фашисташна дуьхьал йолчу организацино динчу хьесапца 600 Iотта-баккхам хилла ксенофобин буха тIехь. 2011-гIий, 2012-гIий шерашкахь и терахь 40 % лекха ду цул а хьалхарчу шина шарахь хиллачул а.\nПурски Яцек йозуш йоцчу организацера аналист ву. Цо дийцарехь, ультра-аьтто агIора болчарна хаамийн гIирсашкахь елла платформа ю церан идеологи яржайойтуш. Пачхьалкх Йозуш ца хиларан де, ма-дарра аьлча, националисташа шайн маршаш дIахьуш билгалдоккху. Иза шуьйра дийцаре деш ду хаамийн гIирсашкахь. Аьтточеран лидерш лоруш йолчу телевизионан программашка кхойкху.\nПолшин аьтто агIорчу партийн юкъараллехь болчу лараман проценташ лахара елахь а, церна лидерша бахарехь, церан йоккха деган йовхо гIаттийна Европан кхечу пачхьалкхашкара харжамашкахь – Венгрехь Йоббика а, Грецехь Дашо Сахилар а бохучу тобанаша – гайтинчу кхиамаша.\nПолша, Белосток - жуьгташна дуьхьал йиллина граффити\nПурскис бахарехь, меттигерчу тIегIанехь футболан клубаш ю экстремисташна ахча гулдеш йолу коьрта организацеш.\nПурски: «Фанатийн културин а, фанатийн боламийн а, фанатийн ассоциацин а буха тIехь цу кепара кхуллучу структураша хаза нехан санна аьттонаш кхулу. ХIунда аьлча, Полшин мел йолчу йоккхачу гIалахь нах хуьлу хьан. Уьш гуттар кийча бу тIехь кхайкхамаш болу кехаташ дIасалетон а, кхаьжнаш тасан а. Иштта, кхечу харжамийн кампанийн митингашка а боьлхуш, церан аьзнаш гулдан а.»\nСкинхедийн тобанех лаьцна Белостокехь дечу къамелаша нийсса меттигерчу Ягеллония футболан командина а, цуьнан «ултра-аьтточу» «Белостокан бераш» клубана а тIевуьгур ву. Жигархоша бахарехь, клубан гIо-накъосталлин гIуллакхаш а, ур-атталла, цуьнан цIе а ю скинхедийн хулиганизм яржор къайлайохуьйтуш.\nГезгмашин баттахь клуб цхьана ханна йихкинера цо, оццу клубан декъашхочунна, Нигерера футболах ловзархочунна эвхьаза маьхьарий деттарна. Клубан декъашхой юкъ-кара суьрташ тIехь нисло, цара расисман а, ксенофобин а йозанаш тIехь долу тIелаташ лестош.\nЯгеллониян гIант-да Белосток мэран Трусколаски Тадеушан стунваша ву. Меттигерчу цхьана стоьлан дас, шен кхерамазаллина сагтадеш дийцира, шен цIе ца яккхар а доьхуш, гIалин лаккхара урхалла а, футболан тоба а, цуьнан фан клуб а цхьаний бертахь болх беш ю вовше ахчанца а, политикехь а гIо а деш, бохуш.\nТовбецан баттахь гIалано $ 500 000 ахча делира, церан ловзуш тIудухучу духарна тIехь логотип лелорна. Меттигерчу Iедалша царна дечу гIоьнан тIаьххьарчех долу ахчанан гIо ду иза.\nПолшехь арадолучу "Newsweek" газето Мангал-баттахь таллам рапорт арахийцира, «Белостокан берашкара» оццул ницкъ бар даьллашехь, уьш цхьа тамашийна атта кIелхьарбовлара таIзарх, цу хиламанна ерриг пачхьалкхан тидам тIебаххалц.\nПрокуратурин хьесапехь, расистийн зуламашца доьзна 70% гIуллакхаш ца толлуш, дIакъевлинера. Делахь а, ган а гуш, гIалахь цхьацца гIулчаш яха йолийна расизмана доьхьал.\nМеттигерчу жигархочо Дулковскийс дIахьедар дина, прокуратуро цIеххьана масех гIуллакххула таллам болийна. Цу юкъахь ду, свастика – Азера «аьттонан симбол» ю аьлла, дIакъевлина хиларг а. Мангал-баттахь гIалин кхеташоно $ 33 000 доллар барамехь ахча охьаддиллина собаре хиларна гIортор ян. Ягеллония векало дош делла, футболан ловзарш долчу хенахь расистийн билгалонаш хаалахь, цунна дуьхьал гIулчаш йохур командано, аьлла.\nХIетте а, «Белостокан бераш», схьагарехь, футболан тобанца уллера уьйраш йолуш ду. Дуккхаза а къамеле кхайкхарх, цара тIе ца дитира иза.\nКлубо дечу дIахьедарца, ши агIо дукха хан йоццуш цхьанакхеттера «диллина хилар а, мелла шуьйра цхьанаболх чIагIбар а» дийца.\nФутболан аренна генахь, неIарх цIе тесна хиллачу волчу нохчочо шена дIаваха лаьа боху цигара, амма иза ца вахало.\nПолша: Iедалийн гIорторца яьржа расизм


Европехь шена тховкIело ялийтархьама Кадыров Ахьмадан цIархчу полкан белхалочо шеггара дийцина хIуманаш ду уьш аьлла, дIахьедина Кадыровс регионалан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан йоьдучу кхеташонехь. Полисхо хилла Гезмахмаев наркоман вара, боху нохчийн куьйгалхочо.\nЦкъа хьалха Германи ведда вахна Гезмахмаев, цо дийцарехь, цигахь цуьнан "тоьшаллаш" тоаме ца хетта. ТIаккха юха Петербурге веана иза, "шена бевза наркоманаш болчу, декхарш хьерчийна, цунна тIехь ишта а дара даккхий такхаза кредиташ..."\nКадыровн версица, Петеребургехь карийначу Гезмахмаевс "туьйранаш" кхоьллина нах байъарх лаьцна.\nКарладоккху, полисхо лаьттинчун тоьшаллаш зорбане даьхна "Новая газетан" журналисташ хьалхо Кадыровс "Малхбузен къайлахчу сервисийн агенташ" бу аьллера.\nГазетан материал зорбане яьллачул тIаьхьа, Соьлжа-ГIалахь митинг хIоттийра, хаамийн гIирс дIакъовла аьлла, тIедожош, ткъа Кадыровн полкан белхалоша президенте кхайкхам бира.\nБакъоларъярхоша хаам бора, артикл араяьллачул тIаьхьа Гезмахмаевн гергарчарна кхерамаш тийсарх, ницкъахоша полисхо хиллачун да-нана стенгахь ду дийца бохуш, тIеIаткъам барх а. Церан Iалашо яра, ша дийцинарг бакъ дацара аьлла, дерриг а цуьнга духаэцийтар.\n"Новая газете" Нохчийчохь йина кхел а йоцуш нах байъарх дийцинчу, Кадыров Ахьмадан цIархчу полкан полисхо лаьттинчу Гезмахмаев Сулеймана психотропан молханаш дара лелош, Оьрсийчуьра ведда, вахна иза цIахь даккхий ахчанаш тIе а хьерчийна аьлла, дIахьедира "Грозный" телеканалан эфирехь цуьнан гергарчу наха.\n"Цхьа молханаш ю, боху-кх. Царна тIе хиънера иза, коьртана а галвала волавеллера", - дIахьедо Гезмахмаев Салмана. Оьрсийчуьра дIавахначул тIаьхьа шайца зIене ваьлла вац, боху гергарчара Сулейман.


Шатонеф-суьгӀ-ЛуагӀ — Википеди\n▲8212 стаг (2019 шеран 1 январь)\nШатонеф-суьгӀ-ЛуагӀ (фр. Châteauneuf-sur-Loire) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀе.\nДозанашца йу ВитгӀи-о-Лож, ЖегӀминьи-де-ПгӀе, УвгӀуе-ле-Шам, Сен-Дени-де-л'Отель, Сен-МагӀтен-д'Абба, Сиглуа.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шатонеф-суьгӀ-ЛуагӀ&oldid=7847053»


Соьлжа-ГӀалин кӀошт — Википеди\n43°19′ къ. ш. 45°41′ м. д.HGЯOL\nХӀокху версин 3 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2020, 1 май).\n↘76 808 стаг (2020)\nСоьлжа-ГӀалин кӀошт — Нохчийчоьнан кӀошт.\nКӀоштан центр ю — Соьлжа-ГӀала (кӀоштан юкъайогӀуш яц).\n5.2 Юьрта бахам\n6 ГӀарабевла бахархой\n8 Лаьккха ламан боьхьанаш\n8.1 КӀоштехь бинарш\nКIоштана доза хIоттало: къилбааседехьа — Невран кӀоштаца, къилбаседа-малхбузехь — Теркан кӀоштаца, къилбаседа-малхбалехь — Шелковскан кӀоштаца, малхбалехь — Гуьмсан кӀоштаца а, Устрада-ГӀалан гуоца а, къилбаа-малхбалехьа — Шелан кӀоштаца, къилба-малхбузехь — ТӀехьа-Мартанан кӀоштаца а, Хьалха-Мартанан кӀоштаца а, малхбузехьа — Соьлжан кӀоштаца а, ГIалгIайчоьца а, къилбаехь — Шуьйтан кӀоштаца.\n126 940 ↗131 938 ↘118 347 ↗120 491 ↗121 749 ↗122 858 ↗124 936\n↗127 057 ↗128 903 ↗130 905 ↗132 719 ↘76 808\nСоьлжа-ГIалин кIошт, Чурт-ТогIе воьрзийла\nУстрада-ГIалара Соьлжа-ГIалин кIоште чувогIийла\nЮьрта бахам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГӀарабевла бахархой[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛаьккха ламан боьхьанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГIойтIен корт — 434 м\nКуокана кол корта\nНуьйр хин корта\nДехьа-Суьйра-Коьрте — 431,8 м.\nСехьа-Суьйракоьрт — 274 м.\nТашгlалин корт — 378 м.\nГIотанан корт (Овечья гора)\nГIожакъан корта (гора Горагорская) — 504,2 м.\nХайна корта — 459,1 м.\nКlарха (Карах) — 336,2 м.\nКӀоштехь бинарш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЭсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924—2000) — балетан артист, эстрадан хелхарча, СССРн халкъан артист (1974)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Соьлжа-ГӀалин_кӀошт&oldid=8155716»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 17:49.


Iедалхошна дуьхьало ярца а, набахти чохь къепедацарш лелорца а доьзна юха а масех Iоттабаккхам хилла Австрехь. Масех де хьалха Грацерчу Карлау олучу набахтехь хехойх леттера цхьа жимстаг. Ша чохь воллучу камери чохь сахуьлучу хенахь цо мебель кегъеш, отуш гIовгIа эккхийтича, масех Iедалхо вахнера иза сацон а, гIуданна цхьа-цхьацца тутмакх чохь валлочу шога къепе ларъечу декъа иза дехьаваккха а.\nАмма карзахваьллачу жимчу стаго полисхошна йиттинера. Царах пхеанна чевнаш а йинера, цхьанна дера чов а еш. Уьш берриш а лоьрийн цIийне а кхачийнера.\nИ инцидент хилла дукха хан ялале оццу Карлау набахтехь цхьана кхечу нохчочо ша чохь волчу камерина цIе а тесна, ягоза яьккхина и йоллу набахте а.\nПолицино бинчу хаамца, цо цIетоссаргица шен духарх цIе латийна хилла, цул тIаьхьа и цIе йоллучу чоьна чохь яржа йолаелла. КIуро шен садукъадан долийча кхеравеллачу тутмакхо маьхьарца орца доьхуш, неI етта йолийча гина хехошна яьлла цIе.\nЯлх хехочух лаьтташ йолчу тобано цкъа хьалха шайн ницкъаца цIейойъаргашца алу сацон гIортарх гIуллакх ца хилла. Пхеа машенахь 23 цIаяйъархо схьакхаьчча, цаьргий бен саца ца елла йоллучу набахтехь а яржа кхерам болу цIе.\nНохчийн кегирхой декъа а болуш и санна болу Iоттабаккхамаш къаьстина дукха нисло Австрехь. ХьастагIа Керла шо тIекхочучу муьрехь тIекIел шина дийнахь полисхошна дуьхьал леттера нохчийн кегирхой, Iедалхошна чевнаш а еш. И юкъараллехь а, Iедалан гонашкахь а йоккха IалагIож яьккхина долу хIума хIинца а дижина а далале керла къепедацарш гIарадевлла нохчийн тутмакхаша харцахьа леларх.\nАвстрихойн набахтехь нохчийн кхиазхошца болх бечу Исханов Хьусайнна дика девза низамаш хьоьшучу кегийчу нахах дерг. Амма ша а цецваьлла тIаьхьарчу хенахь нохчий декъехь а болуш, Австрехь лелочу зуламех бохуш дуьйцу цо: "И санна долу хIумнаш тIаьхьарчу хенахь чIогIа алсамдевлла кхузахь. Полисхоша шайга хIума олушехь царна чукхиссалуш нисло кегирхой.\nИ саннарг арахь а нисло, набахти чохь а нисло. ХIинца хилла ду - къаьркъа а мелла, машенах догIу шаьш совцича, кхо стаг полицех летта. Оцу зуламна бахьана хIара ду аьлла цхьа атта анализ ца яло, хIунда аьлча, тIаьхьакхиа хала хIумнаш ду уьш".\nШена хетарехь, цIахь дIахьочу пропагандица цхьаьнадогIуш, цунах доьзна хIумнаш ду уьш аьлла, ойла ю Исханов Хьусайнан. Яккхий шеконаш кхоллаелла цуьнан, и нах лерина ахча а луш, нохчийн сий дожон арабаьхна буй-те аьлла.\n"ХIунда аьлча, царех вайн къомана хуьлуш долу зен доккха хIума ду. Дукхахболу нах кхузахь шайн доьшуш, болх беш, хьанал бехаш бу. И вуон леларш иштта башха дукха а бац, амма вуно зене ду цара лелориг нохчашна. Тамашийна хIун ду аьлча, и зуламхой арабохуш а бац Iедало, ткъа цхьа мисканаш схьа а лоьцуш, арабохуш бу. Сан яккхий шеконаш ю уьш цхьана Iалашонца цхьаммо лелош буй-те аьлла".\nЦу юкъана Грацерчу набахтехь нохчочо цIетасар бахьана долуш чевнаш хилла ворхI стагана – цу жимчу стагана шена а, цунна орцах ваьллачу ялх набахтин белхахочунна а. Иза чохь волу камера ерриге а яьгна дIаялла, эзарнаш еврошна зе а хуьлуш.\nКарлау набахтин директоро Моск Йозефа журналисташка динчу дIахьедарца, хIинцалераниг дуьхьарлера талор дац цу кIанта набахти чохь динарг.\nХьалхо а хехойх лата гIертарца а, набахтин бахамашна зенаш дарца а, вада гIортарца а коьртах ваьлла хилла. Даханчу шарахь, хетарехь кино чохь шена гинчу кепара, Iайгица шен камерин пенах Iуьрг а даьккхина, вада кечам беш, гучуваьлла хилла иза.


ЛакгӀаб — Википеди\nокс. La Craba\nЛакгӀаб (фр. Lacrabe, окс. La Craba) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ландаш.\nДозанашца йу Ажетмо, АгӀжелос, Лабастид-Шалосс, МонсегуьгӀ, МогӀган, Пуданкс.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЛакгӀаб&oldid=7841535»


н бЕПЕ хМАЕП (упнмня)\nпНДХКЮЯЭ 28 ХЧМЪ (10 ХЧКЪ М.Я.) Б нДЕЯЯЕ Б ЯЕЛЭЕ БКЮДЕКЭЖЮ МЮСВМНЦН ХГДЮРЕКЭЯРБЮ. я ДЕРЯРБЮ ОХЯЮКЮ ЯРХУХ. оН НЙНМВЮМХХ ЦХЛМЮГХХ ОНЯРСОХКЮ МЮ нДЕЯЯЙХЕ БШЯЬХЕ ФЕМЯЙХЕ ЙСПЯШ МЮ ХЯРНПХЙН-ТХКНКНЦХВЕЯЙХИ ТЮЙСКЭРЕР, МН БЯЙНПЕ СЕУЮКЮ Б гЮОЮДМСЧ еБПНОС, ЦДЕ ОПНБЕКЮ, ХГПЕДЙЮ БНГБПЮЫЮЪЯЭ ДНЛНИ, НЙНКН ВЕРШПЕУ КЕР (ЦНД Б ьБЕИЖЮПХХ, НЯРЮКЭМНЕ БПЕЛЪ - Б оЮПХФЕ).\nб 1912 Б ПСЯЯЙНИ РХОНЦПЮТХХ Б оЮПХФЕ АШК МЮОЕВЮРЮМ ЕЕ ОЕПБШИ ЯРХУНРБНПМШИ ЯАНПМХЙ "оЕВЮКЭМНЕ БХМН". б 1914 БЕПМСКЮЯЭ Б пНЯЯХЧ, ПЕЬХБ НАНЯМНБЮРЭЯЪ Б лНЯЙБЕ. бШЬКХ ЕЫЕ ДБЮ ЯАНПМХЙЮ ЯРХУНБ - "цНПЭЙЮЪ СЯКЮДЮ" (1917) Х "аПЕММШЕ ЯКНБЮ" (1922). б 1923 Б лНЯЙБЕ АШК ХГДЮМ ЯАНПМХЙ "жЕКЭ Х ОСРЭ", Я ЙНРНПНЦН, ОН ЛМЕМХЧ хМАЕП, МЮВЮКЮЯЭ ЕЕ ОНДКХММЮЪ ОХЯЮРЕКЭЯЙЮЪ АХНЦПЮТХЪ.\nб ЯЕПЕДХМЕ 1920-У ЯАКХФЮЕРЯЪ Я ЙНМЯРПСЙРХБХЯРЮЛХ, Б ЩРХ ФЕ ЦНДШ МЮВХМЮЕР ОХЯЮРЭ ОПНГС, НВЕПЙХ Х ЯРЮРЭХ. йЮЙ ФСПМЮКХЯР ЛМНЦН ЕГДХКЮ ОН ЯРПЮМЕ, БШЕГФЮКЮ ГЮ ПСАЕФ. б 1927-29 АШКХ МЮОХЯЮМШ ЙМХЦХ НВЕПЙНБ "рЮЙ МЮВХМЮЕРЯЪ ДЕМЭ" Х ОСРЕБШЕ ГЮОХЯЙХ "юЛЕПХЙЮ Б оЮПХФЕ". б 1928 БШУНДХР ЮБРНАХНЦПЮТХВЕЯЙЮЪ УПНМХЙЮ "лЕЯРН ОНД ЯНКМЖЕЛ".\nб 1930-Е ОСАКХЙСЕР ОНЩЛШ "оСРЕБНИ ДМЕБМХЙ", "нБХДХИ", БШЯРСОЮЕР ЙЮЙ ОПНГЮХЙ Х НВЕПЙХЯР.\nб ЦНДШ нРЕВЕЯРБЕММНИ БНИМШ хМАЕП МЮУНДХКЮЯЭ Б НЯЮФДЕММНЛ кЕМХМЦПЮДЕ (1941-44). цЕПНХВЕЯЙЮЪ НАНПНМЮ ЦНПНДЮ ГЮОЕВЮРКЕМЮ ЕЧ Б ЯРХУЮУ ЯАНПМХЙЮ "дСЬЮ кЕМХМЦПЮДЮ" (1942), ОНЩЛЕ "оСКЙНБЯЙХИ ЛЕПХДХЮМ" (1943), Б КЕМХМЦПЮДЯЙНЛ ДМЕБМХЙЕ "оНВРХ РПХ ЦНДЮ" (1946).\nб ОНЯКЕБНЕММШЕ ЦНДШ хМАЕП ОХЯЮКЮ ОПНХГБЕДЕМХЪ ДКЪ ДЕРЕИ, ОСАКХЙНБЮКЮ ЯБНХ ОНЩРХВЕЯЙХЕ ЯАНПМХЙХ - "оСРЭ БНДШ" (1951), "йМХЦЮ Х ЯЕПДЖЕ" (1961), "юМЙЕРЮ БПЕЛЕМХ" (1971) Х ДП. б 1957 БШЬЕК ЯАНПМХЙ ЕЕ ЯРЮРЕИ Н КХРЕПЮРСПМНЛ РПСДЕ - "бДНУМНБЕМХЕ Х ЛЮЯРЕПЯРБН", Б 1967 - ЙМХЦЮ БНЯОНЛХМЮМХИ "яРПЮМХЖШ ДМЕИ ОЕПЕАХПЮЪ".\nоПНДНКФЮКЮ ЛМНЦН ЕГДХРЭ ОН яНЧГС, ОНАШБЮКЮ Б хПЮМЕ, вЕУНЯКНБЮЙХХ Х пСЛШМХХ Б ЯНЯРЮБЕ ДЕКЕЦЮЖХИ ДЕЪРЕКЕИ ЯНБЕРЯЙНИ ЙСКЭРСПШ. б 1972 б.хМАЕП ЯЙНМВЮКЮЯЭ.


Олланд Франсуа президент хаьржина хазахета Францехь бехачу нохчашна\nFrance - Олланд Франсуа харжамийн жамIаш девззинчу миноташкахь, Париж, 07Заз2012\n„Сан хьоме махкахой! Францхоша хIинца хIокху сохьта хаьржинарш хийцамаш бу, керлачу президентана шайн кхаьжнаш дIабаларца. Соьга терахьашца дусталур дац, сайна аш дина сий а, сайна хьалха лаьтташ йолу Iалашонаш а. Ас дош ло шуна, сайн махкана къахьега а, сайн болх кхоччуш дика барна тIехь масал хила гIорта а“.\nИштта вистхилира харжамашкахь толам баьккхина волу Олланд Франсуа президентан даржехь дуьххьара халкъе. КIирандийнахь Францехь дIабаьхьначу президентан харжамийн шозлагIчу болехь 51 процент аьзнашца толам баьккхина социалистийн партин векал волчу Олланда.\nТIаьхьарчу пхеа шарахь Францин президент хилла волу Саркози Николяна шайн аьзнаш 49 проценте ца кхоччуш болчу харжамхоша бен ца делира, цу кепара, тIаьхьарчу шерашкахь Францин куьйгалло дIаяьхьанчу политикна шаьш реза ца хилар гойтуш. Ша Саркози шен эшарна къера хилла.\nАла догIу, дуккхаъчу меттигерчу бахархоша а, амма иштта аналисташа а Саркозин эшаман бахьана лорург – иза ша президент волчу хенахь могIарерчу нахана гIолехь дерг а ца лоьхуш, долахойн а, таронечу нехан а, экономикан дайн а са йолчу агIор куьйгалла деш вара, аьлла, нах тешна хилар ду.\nКонсервативан хьежамаш болу иза, немцойн канцлерца Меркель Ангелица гергара доттагIалла а тесина, еврокризисна дуьхьал тIом беш вара, амма цу белхан жамIаш уггаре а хьалха могIарерчу нехан кисинах кхеташ дара, ткъа кризис кхоьллина болу банкхой а, тароне нах а, мелхо а, кхин а дIа а, токхуш цхьа жоьпалла а доцуш, шайн пайданаш алсамбаха буьсура.\nШена долчунна а вацара мсье Президент башха кхоаме. Иштта, масала, цхьа Саркозий, цуьнан доьзаллий кхаба, еккъа цхьа юург оьцуш, дийнахь 10 000 евро ахча дара францхоша кисинара токхуш. Ткъа иза президент хIоьттичахьана Елизей Майданарчу цуьнан хIусаман хьашташна токхуш долу ахча, Цхьанатоьхначу Штаташкара президент вехаш волу КIай ЦIа лелорний а, Германехь Меркелан Канцлер лелорний хьажош долу ахчанаш вовшахтоьхча хуьлучул а совдаьллера. Юкъарчу хьесапехь, 133 миллион евро луш дара францхоша шайга, кхоаме хила бохуш, кхайкхамаш беш волу президент кхабарна.\nЦул совнаха, францхоша Саркози бехке вора, цо махкара юкъаралла екъарна а, нахана юккъехь барт эшорна а, цхьаберш вукхарна дуьхьал дарбеш, цимтийсарна а. Масала, цо кест-кеста дешнашца тIелатарш дора болх боцучу нахана я Францехь бехачу кхечу къаьмнийн векалшна. Бусулба динца цуьнан йолу гамо, тешна а, цIарна цIеяххана яра. И цуьнан амалш яра, масала, миллионашка бусулбачаьрга а, кхечу мехкашкара орамаш болучаьрга а цунна дуьхьал кхажтасийтинарш.\nФранцехь бехачу вайнехан мухIажирех масех бIе стаг а вара президентан харжамашкахь дакъалоцуш. Францехь карарчу хенахь вехаш 25 эзарне кхаччалц нохчо велахь а, амма царех, францхойн пачхьалкхан олалла тIе а эцна, карахь паспорт дерг бен кхажтасса бакъо йолуш вац. Ткъа ишттачех массара а аьлча санна шайн аьзнаш Олландана делира. И харжам шаьш иштта хIунда бина бохучух лаьцна дийцира Маршо Радионе Парижехь ехачу Маликас.\nМалика: „Селхана харжамийн шозлагIчу гонехь дакъалаца дахана дара тхо. Ткъех зуда яра тхо кхузара, Парижера, вовшахкхетта. ЧIогIа хаза кхаъ а хилла тхуна, Олланд хаьржина. Ма-дарра аьлча, Саркози ца хаьржичахьана, муьлха а хаьржича а хала хеташ дацара тхо-м. ХIунда аьлча, цуьнан политикана тхо реза доцу дена. ТIебаьхкинчу нахана къаьсттина чIогIа новкъарлонаш еш, гома дуьйцуш хабарш дара цо. Экономикаца, банкашца, буьзинчу нахаца бен, бехачу нахаца бен, вуьшта кхечу мискачу нахаца бала болуш, церан гIуллакхе хьожуш а вацара иза. Цундела боккха кхаъ хилла-кх тхуна и Олланд хаьржина“.\nМалика а, цуьнца цхьаьна харжамашкахь дакъалаьцна болу кхин нохчийн харжамхой а шаьш Европехь яькхинчу хенахь Iемина, маьршачу, кхиинчу пачхаьлкхашкахь хIора а могIарерчу стеган аз мехала дуйла а, цо харжамашна тIеIаткъам бойла а. Цундела, элира Маликас, цара харжамашкахь дакъа а лоцу, Оьрсийчохь шаьш кху тIаьххьарчу ткъех шарахь цкъа а кхажтаса ца даханехь а. Цара иштта баккхий сатийсамаш бузу керла хаьржинчу президентаца Олланд Франсуаца, уггаре а хьалха иза социалистийн партин векал хиларна.\nОлланд Франсуа ван а ву ша Франце социалан нийсо юхаерзор ю бохучу дешнашца президент ваьлла. Кху дийне кхаччалц цкъа а цхьанхьа а лакхарчу Iедалан даржехь Олланд ца хиллехь а, амма политикехь дика вевзаш а, цIена а ларалуш стаг ву иза.\nФранцехь президентан харжамашкахь тоьлла Олланд Франсуа


Ипор — Википеди\n49°44′16″ къ. ш. 0°18′47″ м. д.HGЯOL\n2,07 квадратан километр\n▼762 стаг (2018 шеран 1 январь)\nИпор (фр. Yport) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-Маритим. Дозанашца йу Крикбеф-ан-Ко, Сен-Леонар (Сен-Маритим). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ипор&oldid=6804301»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 18 октябрь, 07:02.


Брюе-сюр-л'Еско — Википеди\n▼11 311 стаг (2018 шеран 1 январь)\nБрюе-сюр-л'Еско (фр. Bruay-sur-l'Escaut) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Нор. Дозанашца йу Рем (Нор), Валансьен, Сен-Сольв (Нор), Анзен (Франци), Бевраж, Ескопон, Оннен. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Брюе-сюр-л%27Еско&oldid=5154461»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 6 октябрь, 21:23.


Епине-ле-Шеврей — Википеди\nЕпине-ле-Шеврей (фр. Épineu-le-Chevreuil) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Сарта. Дозанашца йу Рюие-ан-Шампань, Амне, Шассие, Шемире-ан-Шарни, Жуе-ан-Шарни, Лонн. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Епине-ле-Шеврей&oldid=5161438»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 04:15.


Обновлено 20.05.2017 18:04 Автор: Administrator 12.04.2017 12:22\nНохчийн яздархо, драматург, гочдархо Мусаев Мохьмад (1915-1999 шш.) дика вевза д1адаханчу б1ешеран книгашъешархошна. Цуьнан говзарийн коьрта тематитка шен заманхойн дахар дара. Шен дийцаршкахь, повесташкахь, романехь, пьесашкахь цо гойтура адамийн дахар, юьйцура тайп-тайпана г1иллакх-оьздангаллин проблемаш.\nНохчийн халкъан историн цхьа мур ( 19-чу б1ешеран хьалхара ах) бовзийта роман язйира Мусаевс, дуккха а шерашкахь вевзашволчу Таймин Бийболатах ша архивашкахь гулдинчу тоьшаллех пайда а оьцуш. Цуьнан цхьа корта 1992-чу шарахь «Орга» журналан 2-чу номерехь зорбатуьйхира дешхьалхенца цхьаьна. Романан и дакъа ду оха х1окху номерехь зорбане доккхург: дешначарна карладаккха а, ца дешначарна довзийта а.\nТ1еман ц1ергахь даьгна Таймин Бийболатах лаьцна язйинчу романан а, пьесин а куьйгайозанаш. Т1амо ц1ийнах ваьккхина яздархо Г1алг1айн махкахь, Наьсарехь д1акхелхира 1999-чу шарахь.\nХIокху Нана-Лаьттан доккхачу шина декъан – Азин, Европан – юкъ йоькъуш санна, Iуьллучу Къилбаседан Кавказах дуьненан ялсамане олу цкъа хезна Iа хир дац хьуна, сан хьоме книжкаешархо. ХIаа-те, ца хила мега!\nАхь доггах бIаьргтоьхча, бакъ хилла а ца хетало иза башха хьаьвзина. Маса мискано сагIа кховдийна, тароно миэл къевсина, ши бIаьрг хьаьбча мукъана, цу гина да дуьненахь воцчу воссарх хьаьгна! Ткъа лекхачу лаьмнийн, къорачу хьаннийн, кIоргачу Iаннийн, сихачу шовданийн, дарбанечу хIаваан…хIара унахцIена баьццара Кавказ-м бIаьргана ган а, кога юста а, куьйга хьаста а… йолуш ма юй, Iаьржий, Каспин ши хIорд хьесталуш, и шиъ ловзош…\nЦундела, сан дешархо, цхьана агIор аса-м башха бехк ца буьллу шайн заманашкахь, теза хиш оьху цергаш хьекхош, кхунна чугIиртинчу, хIара къиза къийсинчу паччахьашна. БIаьрго яттIол хазачу Кавказан Iаламан исбаьхьалло багош кховсийначу церан хIун гIуллакх ду, шайн синош цунна чу а дехкина Iачу, ламанхойн къонахаллица: ткъа шен вархIа а ден орама тIерачу цо шениг дуьтур дуй, бухъер юй, доьза йовр юй иза? Яц! Вукху агIор долчунна, метте ялха ца яллал харцой, къизаллий еара, адаме балий, ницкъий боссийра цу хилийта амал доцчо.\nЖIаьлеша дIаьIахк санна, къийса, хьекхояьккхира Кавказ. Маьрс-маьрсал цергаш йина, кед-кедал бIаьргаш къаьрзина чухахкаделира шина паччахьан – Россин, Туркойн – эскарш. ДIаболабелира адам детта, ден-дерзо а, Iен, даха а, дала, дуола а ца дуьту «Кавказский» аьлла, исторехь шен цIе яхана тIом. Шайн латтий, паргIатой ламанхоша, дуьне цецдохуш, лардина турпала къийсам.\nИсторис ма-къеддора, Кавказ онда дакъа дара Малхбале гIуллакхан. Цо, шен къилбе туркойх, гIажарех, царна суь бохучех Шенларъян аьтто бина ца Iаш.\nЮккъерчуй, Юххерчуй Малхбале мехкийн самалха ца долуьйтийла а йоккхура, палс бахлахь, цигашха а когаш дIахеца дагахьчу Россина. ТIеттIа есташ, севсаш йогIу оьрсийн сутара феодальни олалла шен лаьтта тIе ца тарлора. Адам дIасатеттина а, и дIадаьккхина а шорлойла, кошо гатте хьовзоле, тIам хоьцийла езара.\nБусалбан балех ламанхой Iалашбан воллу ша бохучу Россин паччахьа а, керастан Iазапах уьш ларбар шен декхар хоьтуьйтучу туркойн султанна а дагахьдолчул маргIала ледора багара меттанаш. Ткъа шаьш «орцахдевллачу» мискачу кавказхошка хоттуш, цаьрца кхеташо еш хIума дацара цу шиннан а.\nЯлхийтталгIачу бIешарахь доладелла иштта схьаоьху Къилбаседан Кавказ паччахьаша къийсар хаъал чIагIделира берхIитталгIачу бIешеран хьалхарчу эхан юьххьехь, Росси Хонкарал толаяьлча.\nЕкатеринас Мазлакера Азовски хIорда тIе кхаччалц инарла-поручикан Павел Сергеевич Потемкинан эскаран аса тосу, Кавказски сардалалла долало.\nТIамах шура-м цхьанна а еана меттиг яцара. Амма къахьоьгучарна цIий ихна ца Iаш, хьацар а шалхадуьйлура, шайх бекхаш Iачарна тIе мелхуо а тIом бузор кхетта.\nШайна бух тобан Тимаркъин Марем Иван Грознига а яхийтина, Россин имперех дIакхеттачу гIебартойн элаша, захалшна хьалха диканаш хила гIерташ, бацош са мере далийначу крепостни ахархошца цхьаьна нохчашна тIе схьаида бевлира чергазойн цхьаболу уоркаш а. Шаьш мел хала бахкахь а, тевжийла лоьхучунна ледарло йоцчу вайнаха доцчух хоттош, шайга нисбеш охьахийшабора хьошалгIа лелхарш. Нохчийн цу догдикаллей, комаршаллей безам берш суьйлашлара а гIевттира.\nТIаккха лаьтташ, къизачу чIиро эккхийна воьдучо а, чIеро хин кIорге санна, дуьененан ирсан дакъа лоьхучара а къайлах-къулах дIасаидо долийра и чам къаьхьий, бIаьрхинийн кхелхарш.\nИштта схьавеанарг шайлахь дIа а тарвеш, долчунна корта а ца бетташ, доцург дуьхе ца туьттуш, лекхачу лаьмнашкахь, юькъачу хьаннашкахь, шайн цIий хуьйдучу лаьтто лучух тешна Iаш бара, йоцчун дагара хаале, ерг цуьнца екъа кийча хилар дайшкара схьакхоьхьу нохчий. Безаме меттиг яцахь а, шайх ца Iебачарна эхь-яхь ца лучу кхеран хормий, хелхаррий, дахаран кхин цхьацца гIиллакхаш лаа ца тайна, Россера бевдда баьхкина Теркан даккъашца охьаховшарх «гребенски» цIе яханчу гIалгIазкхашна.\nIа-аш, тIекеренашкарий, чукаренашкарий захалонашка девлла гергарлонаш кIаргделча, лурвоьлла царна тIе ваханчу цхьана гуночух доладелла хила герга ду гIалгIазкхийн и тайпа. Цхьацца хазарша дийцарехь. ХIетахь шайна латта дала а Теркайисте веъча, паччахьа, Иван Грозныйс, ламанхошца тарло, аьлла шайга гIалгIазкхаша бахарх Лев Толстойна хезнарг схьакхоьхьу гребенцаша.\nЛаьмнашкахь, хьаннашкахь – дохнна дежийла а, дуьйн латта а хала долчохь – инзаре гIоьртина дара нохчашна шарера шаре бовла. Цундела уьш шайн ма-хуьллу шерачу ара а, дежийла долчу а кхачарх хьоьгура, шайн ма-хуьллу цигахьа теIара. Терканий, Соьлжаний юккъехь дуьххьара хIоьттина вайнехан ши юрт: Парчхой, Юрт-Эвлий ю. ХIетахь Теркал сехьа кхелхина нохчийн иллехь вуьйцу, Адин Сурхос вохийна гIебартойн эла Мусост, Балус вахвина Къахьармий.\nШайн элий а, уоркаш а, адамашлахь кхин цхьацца барч лоьцурш а боллучу гIебартойн махкана дахарехь оьшу муьлхха хIума лаха а, каро а, хила а, ян а, яхьа а, йохка а, эца а вайнаханачул дуккха а атта дара. Шайн бухкуш, оьцуш ялхой болуш, хьеннан докъан тIехула бевлла а, шаьш тоьларг дан Iеминчаьргара шардеш схьаоьхучу оцу мехкан дайн Россин самодержавица хийла хьалха дуьйна тасаелла яккхий зIенаш яра. Уьш чIогIа хаалора гIебартошций, балкхарошций вайнехан лелачу хийца-йохка-эцаршкахь. Хьалхарачара вайн кхуза борц, мукх, варданаш, нуьйраш кхоьхьура; шолгIачара царна стоьмаш, кIай, варданан чкъургийн тогIеш, хьун латтайора – юхкура. ГIебартоша ялтех молха а, долу герз а хуьйцура. ЧIогIа йохк-эцар Мазлакерчуй, ГIизларерчуй базаршкахь лелара. Оцу гIуллакхаш тIехь Россин империца гIебартойн тасаеллачу юкъаметтигийн хьожа товш нах нохчашлахь бовла буьйлабелла сурт хIуьтту, вуьрхIитталгIачу бIешеран коьртехь доладелла, цхьаболу вайнах луларчу элийн лаама кIел бахар дикка эвхьаздаларехь.\nРоссин империн гIоьнца суьйлийн, гIебартойн элий Нохчийчу баьржира, паччахьа шен эскар Кавказана тIетаIийначу муьрехь, къаьсттина. Уьш бара: Орга Соьлжах кхетачуьрчу Туопалан-Гечо юрт дIалаьцна гIумкийн элий – Айдемиран Асланбек, Хасболатан Iалсолтий; цхьана тешнабехко Мелчу-Хи тIе кхачийна Чупалан Мусалий; Йоккхий, Жимий ши АтагIа цхьана кхело кхачийна ТIурлогIаррий… Эххар Шелий, нохчийн уггар къена юрт Гермчиггий караеана гIебартойн Черкасский эла Эльмирзина къотIалгIа винчу Девлат-гирина. Иштта шен шерет дина нуьцкъалчу Россис шайн ма-хуьллу шерачу ара охьагIертачу нохчийн нехан мискачу, цара къора хьаннаш хьоькхуш ехкинчу яртех. Оцу балхо гуттар бале лецира, дуьненна гIергIаш, лаьмнийн багара дуьйлучу Органан аре. Юьхьанца хIора нохчийн кевнера шарахь шаьш даккха долиийна кIен мазал кIезиг хийтира сутара бIаьрг къарза Iеминчу феодалашна. Iийна-а, и ясакх цара саяьккхира: нохчийн хIора доьзалан цхьацца уьстагIа, и бацахь – мангал балла эчиг дала дийзира вайнехан шайна тIебаьхкинчу элашна хьалхалерчу кIен мазалал совнаха. Хьаьхира харцо, кIордийра нохчашна шайн латта йолах лело. Нана-мIаар мел ерг бохург санна, гIевттира, дуьхьалбевлира уьш нехан феодалашна. Лехка болийра уьш шайн махкара.\nХIетахь аьлла хила герга ду нохчаша: «Аганара элан воI ма вуссийла, Iуьргара берзан кIеза а ма долийла!».\nГIело са мел ели, оцу амало къуьйлуш, тIетIа ницкъ биссош, бартана чIагIлуш, гIиллакхашна хазлуш, базлуш, амма ирс, декъалаллий кIезиг гуш схьаоьху нохчийн заманийн йохалла.\nСуо вешархо оцунах тешоран, сайна ма-хуъу кхеторан Iалашо ю ас хIара книжка язъян дагалоцуш, сайна хьалха хIоттийнарг. Со дукха дагавийлина исторех, цуьнан материалех а, документальни произведенех, архивех а, къеначуй, къуоначуй адамех, цхьацца дийца-аларех. Оцу хIорангара, цунна сан баркалла кхачор доцуш, доккха гIой, накъосталлий хилла, лаьттина суна. Хуург, хезнарг дуьйцуш, дуьсучун лар тIе хьежош, новкъа нисвеш.\nЗаманаша шайн йорт кхоьхьу. Церан йохаллехь шадерг ширло, къанло. ТIедетталучара, тIера оьгучара шайнначулла хуьйцу. Цхьадерг, керчий нисло, важдерг, лелаш, эрчадолу. Доккха хIума, Iаламате доьрзуш, даьржий дIадоьду. Лелла гIуллакхаш, уьш титтина адамаш хенаша хоьрцуш карладуьйлу, чулацаман чомана хийцало. Амма со, массо яздархочунна шен балхах ала ма-лаъара, цхьацца бердехдаханарш хетачаьрца меттахIиттораш данза ца ваьллехь а, бакъдолучарна хера ца вуьйлуш дIаваха а, чекхвала а дагахь ву. Вуола генара веллехь а, тешалахь, хьоме со вешархо. Дала ницкъ лойла суна цунах хьо дохко ца валийта! БисмиллахIир-рохьманир-рохьим…\nОйт, горлера маьлха дуьне яI: ирс яI, хьан бос къаьстачун!\nИрс яI, хьан чам хуучун! Ирс яI, аьллар хилла хьо диъначун! Ма декъазий, гIийлий хьоьшу-кх хьо экханан бен лар йоцчу, цаьпцалган бен гIара йоцчу къу-берзан буьйсанех тешам байна, сема ладоьгIучо. Воьду-вогIуш хIор кол-кондар а, гуолабетташ хьийза готтачу некъан лар а бIаьргара ялийта йиш йоцуш кегочо. Ма доьллачу куьйга кадетташ, кочара мокхаза-топ юла кийча хьоьгу-кх хьох ламанхой. Ма ца бевллачу дийно Iамий-кх уьш бIаьрган негIар тухучу юкъана бохь лекхачу лома тIехула эккхий, бух боцчу Iинах туьлий, дин гIашъюккъехь къуьйлуш, саийа.\nКерча, хийцало йоргIа-йорт кхоьхьу заманаш. Шайн гIиллакхаш, хIуманаш а, хорманаш, гIуллакхаш а доху цара. Динарг мега, тарло, Iалашо нийса елахь, и бакъахьа лаьцнехь!\nДеба хьовх, атталла, самалхадала ца буьтуш, ша хьаннашний, лаьмнашний юккъехь бахкошшехь, шеца майра къийсинчу хенашкахь тиллина Россин империс нохчашна «обарг» боху цIе. Цуьрриг хазахетий, я цхьаммо шен дуьхьий даьккхина доцу и дош дIаийра ламанхочун дахаран хьелашкахь товчу цуьнан буьрсаллех.\nБоьзан бодашкара, сингаттаман кIоргешкахула орамаш дIадоьлхучу цуьнан исторех хьо леррина чекхъхьаьжча, юкъараллин Iалашонан маьIна чIогIа цIений, лекхий долуш гIаттам бу и обаргалла цIе яханарг. Шайн ворхIи а дайх дисина латтий, цара лехна нийсой, паргIатой шайна ма-хуъу, шайна ма-моггу йоьхучу адамийн цу айадаларан шолгIа агIо яц. Я хуьлийла а ца хилла.\nИза хаьдда чIагIдо ткъаесналгIачу шарахьлерчу харачойн Зеламхас аьллачо: «Со вешшехь хилла вац обарг». Шех вина обарг, бохург ду цуьнан иза.\nОьрсийн эпсарший, инарлаший шайн дагалецамашкахь, яздаршкахь ма-дийццара, ерриг Нохчех обаргяьлла лара мегар долуш хилла хIетахь. Цо хIун дийр дара, дей, деттий, саций, садаIий ша юьтуш ца хилча? Ткъа массо гIаттийнарг, хууш ма-дарра, хIоранна дагахьдоллург бен хуьлийла а, лорийла а дац.\nХьо хазаза а, ганза а вац, сан дешархо, цу мацахлерчу, шена долчу декъана турпалчу обаргаллин майрачу гIуллакхашка тахана мел лорий ладугIу кегийчара, баккхийчара а, стечара а, боьршачара а. Я мискъала-зарратал эрний, хазахетий а дац иза. Царна хаа лаьа шайн истори а, дуьненан ирс вайн дайша муха къийсина а, цуьнан орамийн юьхьигаш мичара схьаюьйлаелла а…\nОбарг – иза, ала ма-даггIура, уьнашарахьлерчу заманан гIаларт, ламанхочун дегайовхонан, цуьнан салаьттачу боьду некъ лехна нуьцкъала гIаларт ду.\nДагалоцур вай халкъо шен иллешкахь тахана а хесто эвтархойн Ахьмаддий, Адин Сурхой, Зайтан Шихмирзий, иштта кхибершший.\nБаккхийчара масане коша даьхьна, заманийн сихалла я гIуллакхийн дукхалла, дайшкара берийн берашка дуьйлуш, историн доладовлаза нехан багахь йисина хийла башхачу адамийн цIераш, цу халкъан турпалхойн хьуьнарш, доьналлаш…\nМацах- мацах дуьйна историс вицванза, адамаша веза вуьйцуш схьакхоьхьу Бийболат билтойн Таймина вина I779-чу шарахь Селимата. Элий хила безам баханчу цхьацца вайнахий, хIуъу дина а Кавказ шен кога кIел йолла гIертачу Россин паччахьан эскарой, шайна гIоленна схьачубалийначу гIебартойн, салойн элашна нохчий дуьхьалбевлла ткъе шуьйтталгIа шо дара иза.\nДоккха хIума дара Таймин йижарий баханчу – Майратуьпарчуй, Чечанарчуй – шина невцо, вовшашца дагахь йохье а вуьйлуш, цу стунвешина воьалгIа кIант вар даздар: берриг детица кхелина дин, охьатесча, ирахь лаьтта вертий, тикманаш яьхна исхаран башлакх – кхо совгIат диллина, вархI гонна говраш хахкийтира. Махке аьлла, нах шуьна ховшош, вархI де-буьйса лаьцна, дуу-молучух дуьйлина, той латтийра. Цигахь «пIелг бетташ» хаьржира кIантана Бийболат цIе. Меламмо Деле хан яхъяр дийхира, тIемаший, мацаллой, уьйной деба ца буьтучу вайнахана тIекхетта и жима, адамо хержа ца кIордош цIе тиллина нохчо – цуьнан-м чот йина а вер вацара.\nМа бакъ ца хетадарий хIетахь дений, нанний, и шийлачу маьхьарца дуьнентIа яьлла, шайн цIийн син-цуьрг, цхьана хенахь, таьIано дегI зоьртал, белшашкахь шуьйра къонаха а хилла, Iаьржа мекхаш хьийзош оьрсийн воккхачу поэтца Александр Сергеевич Пушкинца, туркойн махкахь цхьана доккхачу шуьнехь Iийр ву шайга, аьлча. Цу шайн воьалгIачу кIантах Пушкина сийлахь Бийболат, Кавказ къекъориг эр ду, аьлча. Амма, адаман, мехкан гIуллакхана и, юьйлина топ санна, кийча дIахIоттар-м шайн доггах хетар дара, нанас цкъацкъа качвахь а, халкъана орцахваккха санна, кIант лерина кхиоволчу цу шинна. Цу тIехь Таймас, Селиматий, лелийнарш, дайнарг цунах тешош, доккха къахьега дезар дацара.\nУьш гархьама, кIеззиг юхадевр ду вай: боккхачу тешнабехкаца шайн латта тIе хевшина лулахойн элий «Кхайкхаза деанарг доттаза дахана», деш лаьхкина махках а баьхна, паргIатбевлира нохчий I757-чу шарахь. Амма, паччахьан лаамой, цхьаболчу вайнехан ямартчу тароной хьовзийна царна нуьцкъала юхакочабоьхкичхьана мел ихнера хаац хи охьа. Бакъду, лахахь хIинца хьалхачул гIоьртина делахь а, йочана хилча деста хиш, гаттехь даргIадаьлла ломара шерачу ара титталу адам вовшахдетталора, дагахь а, багахь а бартана тIеттIа чIагIдала гIертара.\n– … Цундела, боху ас, мехкан воцу хьаша, тхан дайша лаа ца диллина борз, элий цхьана новкъа, – элира, «Iайла дайна, вежарий, Са а, пха а хаьдда, сарралц даьцча. Сахуьлунга довллал хIума ца кхочуьйту…» – МартантIехь далхочу гIебарточуьнга лерина ладоьгIучу къеначу нохчочо. – Шун цигахьа а, оцу ДегIастанахьа а, бевллачохь зебелла куц ду тхан нахана и элий, кху хьаннашкахь, Iаннашкахь шайна зенаш ден акхарой санна. ХIаа-те, шайн барт тайннарг де аша, Керам. СхьагIортар шун сацахь, вайн дерг, ницкъ кхочург вайн карахь, юкъахь ду. Массарна а оьшург цхьаьна атта лахало. Хьуна ма-гарра, эхIъаьлла дика белхаш бац. Бакъду, хIара тхешан комаьрша къоьллий, тешаме хьошаллий нийсса доькъур ду оха шуьца Iуьйрана а, суьйрана а. Хиндерг – и Дела ша воцчунна хаац. Иштта тIамна вежарий, маьхьарна йижарий бу ала, Керам, хIокху меттехь вайн гIебартошкий, балкхарошкий. Ас, къеначу къелиго, иштта боху ала, хьуо мел кхочехь ламанан вежаршка нохчийн цIарах.\nЦига чохь мел волчо, ша-ша бохург санна, чIагIдинчу оцу дешан боккха кхаъ эцна цIехьа вахара, гIебартойн элех бовда дагахьчу ялхоша вайнахе хьошалла деха ваийтина ши ахархо. Амма, вочу маттах ларде и къокъийн боьрша дош, къайллах нехан ирсан орамана тебачу Соламгирин некъийн лерах кхетийнера цхьана хан яцъяларо.\nЦу некъойх тIаьхьо лам чуьра охьаваьлла Хьатуй, Сатуй схьадаьллачу вон-диканехь виллина мехкан баьрче теIаш, дешан хьалхе лоьцуш, шаьш ца вевзехь, цхьаммо вукхунна цIе етташ, вовшашка маслаIате, кхеташоне кхойкхуьйтуш, бохь-муцIара чола куйнаш айина, IиндагIехь тур текхийлина араваьлла хеталора хьаьжаэвлахошна. Дехьий, сехьий хьошалгIа хIиттарш, цигара схьахьехарш лелийна, Хьатун йоI гIумкийн элан Чапалан некъашка а елла, Сатун воIана гIебартойн элашца заахало хьахадолийна теба, цунна маша бузийла леха ваьлла вара хIара йишин, вешин ши шича.\nОцу машин уггар стомма га – Керам МартантIе веана вахарх дан юкъйихкинера, шайн ма-торру махках ларлуш ГIебарта вуьссуш, цхьацца юкъараллашна таркхойх хоьхкуш хьийзачу Хьатус, Сатус.\nЦу маргIалх, стамлуш, га хилла догIура. ЧеркасскигIара тIаьхь-тIаьхьа чIогIа ларбора шайн ялхой – сарахь а, Iура а шедаца багарбора уьш, шедаца, хьайбанаш санна. Амма, цхьацца юьстахбийларш, балхара тIаьхьабисарш кхача а, совца а ца лора церан. Иштачех цхьанахь-шиннахьа, адам кхерадалийта, лед-ледарчех вуьйш, меттиг ялийннашехь, цхьацца ялхой, дийнна доьзалшший бараш а, царех схьалецнарш крепостникаша вовшашна юхаберзораш а лелхара юкъ-кара.\nОцарех, цхьаъ иккхина, салоцекхеттарг леш, лазийнарг вуьсуш, ваханарг волуш, ялхоша йохийначу гуьйренан серса буьйса кхоалгIачу декъе йоьрзучу хена, шен захал гIумкийн эла-Айдемир хьалха а ваьккхина, мацах Керам Нохчмахка варах айкхалла дарна шена кхара беллачу борачу динахь веана ЧеркасскигIаьрга хьошалгIа воьссира Хьату.\nШайн даккхий маршалла-доьналлаш чекхдевллачул тIаьхьа, ялхошна дарвеллачу феодала Бековича шен ерриг тховсалера оьгIазалла охьаIеттийра нохчашна, къаьсттина Хьатуний, Сатуний багахь чу а гIерташ.\n– Ахь дукха бехк ма биллалахь, мехкан воцу эла-Айдемир, – чуьравуьйлура Черкасский. – Ас мерах цIий далла хала садетта, вайна ма-хаъара сайн суь ала меттигаш йоллушехь. Суна лаахь, нохчех IалдаьIахк юьсур яц. Яц-те, вай хIоккхуза Iар санна, цIена бакъ долуш. Ма далийта хIара цига, вай цхьа бусалбанаш ду. Кху шинге – Хьатугий, Сатугий боху ас: совцабе, ма байта соьга, кхана Iуьйрре, шайна бацо оьшу болу нохчий хIаллак. Тхуна шера хаьа, аша дагабоьхна ца хьоьху хIорш цига дIа. Ца хьоьху. Оха хIара гIазакхий шайна тIе ма хийццинехь, цаьрга уьш хIаллакбайта дохку шу, шайчарна хьалхара. Ткъа тхан и хилийта амал дац…\n– Ма дийцахьа, Девлатгира… – доккха садоккхуш, Айдемире а хьажалуш, коьртара бохь-муцIара чола куй шайна кIелхьарчу гIажарийн куза тIе тесира, зуда еха веанчу шаьшшинга дечу къамело хьацар тухуш кхохкийнчу Хьатус. – Тхо дIакхаччалц бен хан яц-кх цу ахь далхочун, эла.\n– И-м кху шимма бехира, хIинцачул хьалха… – вай-йн велаозийра Девлатгира. – Ванах, шун лай бевллий, господин Айдемир, иштта очча? Мичара, хIун ун ду-техьа цаьрга деанарг? Хьажахьа, луллахь Iачу хIирийн алдаршна га а дохуш, нохчашна тIе уьду-кх, – куьйгаш дIасатосу. – Моьттур дац, шаьш а мацалла бала бохкучу цара дамий, думий кхарна оьхьу! Собарде ахь… Хи дал цигара, – Iачохь то а велла, кIедачу томкин цигаьрка хьарчо велира, эткаш цIийзачу жимачу стага еана хин куршка, ясса а йина юхаелла эла. Хьешо Айдемирачул тIаьхьа латийнчу цигаьрканан боккха кIур баьккхира цо:\n– Цигара схьа мел оьху моьттахьа, шаьш нохчий хилар лечкъош! Белхан куьйгаш-м мел хили а сов дац. Амма лела хIун до?! ДIасаидарх карор а, я лаца а лур дуй Ницкъкхочучо хьуна ца догIийнарг? Цунах теша веза ша Дала кхоьллинарг.\nБековичан хаттаре шега хьажар тодеш, стомма балда даьккхинчу Чапалан хьалтIамех терачу шина чIишталга юккъехь яккхийчу цергийн тIехулара могIа хаъал белаойзийра соз-томкин куьран мархин чIагаршлахь.\n– ХIети, – даздеш, элира гIумкийн эло.\n– Хийца да дуьнен чохь воцчу АллахIан кхоьлах уьдург эхартан декъах валарна кхерамехь хилар чIагIдо Делан къайленех дагабуьйлучу динан дайша, Девлатгира. Бакъдолуш, ахь дукха хаза далий, цахиндолчунна тIаьхьа хоьхкуш, шайн гIорсизалла Iесайохучу адамех дерг…\nНукера, белшах гата а тесна, жима йоьза тас, цIеста гIумгIий хьовзийра чуьрачарна юкъа, цаьрга куьйгех хи кхоьрзуьйтуш. ТIаккха, маьнги тIе яржийнчу йоккхачу шаршу тIе юург хIотто йолийра цо, неIарге кхоьхьучу гIарбашера схьа а оьцуш.\nШуьнахь дара, гIебартоша паста олу, шийла хедийна, Iаьвнан худар а, хьокхамаш а, гедлибже цара олу тIайлахь кхаьрзина котам а, нихий, кхин цхьацца маларш-даарш а.\nХIусамден пурбанца, хьаша-эло, бисмилла а даьккхина, хьайн хьашт мел ду тамехь долийра шун.\n– Даха, даха! – Эльмурзовичана чIогIа тайра хьешан оьзда шуьне кховдар.\nШеен Iалашоне боьдучу новкъахь шадолчунна хьаставаларе, дерриг хасторе хила кийчачу Хьатус, гIебартойн эло аьллачух ша кхетча, лоьман лан даьккхинарг веш, вазвира шеца веанарг:\n– Беркатан бахьана, оьздангаллин дай бу Кавказехь гIумкийн кIентий, хьан возалла Черкасский! Дагна мел чам товш ю кхуьнан мерзачу меттан Iаь!\n– ХIаа, нохчо, хIаа-те. Турпал-Iелас, ялсамане ийзош, лергаш дахдина вир санна, ламанхой бусалба дине балор Дала зен ма дойийла кхеран! – хьешашка нихана кедаш хьалаэца, самукъе бIаьца йира, шениг айинчу Давлатгирас. – Дала лардойла вай шен доглаьттачух хьегарх!\nДассаделира, вовшехкхеташ, чоь екийна кедаш.\nЮучо совцийна шуьнера хабарш, дуьйлалуш, маларо хуьйцуш, заманийн бердаш кхоьхьуш, адамийн хIуманаш, къаьмнийн гIиллакхаш дустуш, дуьненан рицкъашка дуьйлуш, кхозлагIчу «котаме» девллера. ТIедузуш лаьттачу шуьнехь Iачийн гIеххьа кепаш хIиттинера, цара мел вовшех ларъяхь а. ЧагIар юкъадала доьлчахьана. Хьацца кога тIе а вазлуш, церан гIуллакхашна ваьлла лаьттачу нукеран хьал кхаьргарачунна гена дара. ХьегIа наб йицйинера, сатасале дуьйна эткаш чохь бохкуш, мегарг тIехь ца латталуш бистинчу когаша. Царех цхьаццанна тIе вазлуш, мосазза дIасатаьIи хIара хIокху хьаьхначу тховса.\nДазлуш, дайлуш – дIасатеIаш схьаоьхучу дуьненан хабарша башха ца хьестахь а, хила мегаш хеталучу захалоно лартIара мел дийраш новкъадерзориг хиларан дегайовхоно аьхна кIамве Хьату юкъ-кара велаозавора, Iойлехь толуш. Шаьш деана коьртаниг Айдемира юкъадаьккхича, важадерш дийшаре са чIогIа туьйсу Хьату, хIинца гуттар кест-кеста хьоьжура шеца веанчун бIаьра. Амма хоттуш да ца хилча, доладойла юй иза ламанхойн гIиллакха-Iедалехь! Ткъа цу шен декхарна хIусамда юьстах, тховса эвхьазадаьллачу маларо воху я шайн хIун куралло, баьхкинчаьрга и хатта даго ца вуьтура. Шеначулла дегалачу гIумкийн элана цунах мел ницкъ хилахь а.\n– Ши-кхо буьйса йолуш араваьлла Кераман жимахволу кIант вайна. Вахана а, вайна а меттиг йоцуш, тIепаза. Ткъа тховса, шу схьакхаччале, евлла гIовгIанаш дIатийча, цуьнан воккхахволу кIант каравац. КIира а дац, церан да Керам чурт доллучу хотешлахь аьрташха вийна веана… ХIорш даккхий хIуманаш ду. Цхьацца меттигашка салт хIоттабайтина оха, – дера луьйчу Эльмарзовичан еха юьхь разъюьйлура. – Ахь боху белхалой бара и къоьнгий. Да-м къанвелла а вогIура церан. Уггар тешаме, хьуна муьтIахь вер-верг къаставо, Делан мостагIаша. Хьан воцуш цатер-терг хоржуш…\n– Хьай гаурш яI, гаурш! ЦIога-м кестта, цигахьа нисвеллачо, теIор ду хьуна церан. IадIе хьо, Девлатгира. Вай дукъ дулур ду хьуна церан хецабала гIертаран, – дозалле корта тахкош, жижиг кхаьллина, хьена пIелгаш цIубдира, эла хилар марзделла, зIенаш туьйсучу Хьатус.\n– Бакъ боху, нохчо, бакъ боху, – Айдемира. – Цундела, Девлатгира, катоьххана хIара шиъ чIагIвалар цхьалхадаккха деза. ТIаккха буржал кхетар ду адамийн дIасаидарний, вовшашна тIе лестаршний. Массанхьахь цхьаъ хIоьттича, шайн цIоган тIехь совцур бу. ТIехь да воцуш, нохчийн хецабелла леларо марсабоху. Уьш кхара буйна боьхкича, – Хьатуна тIе корта тесира салойн эло, – дIатуьйр бу. Хи чу гIаж тоьхча, пхьидаш санна.\n– ХIети. Ас бохург и ду-кх, сих мел дин а вайгахьаниг, – рогI-рогIана элашка хьаьжира, дуткъийчу балдех мотт хьаькхна, Хьату. – И ма ду, Iехош а, тилош а, цхьаболу нохчий вайн чоьн тIе нисбеш, тхойшиннан схьавар. Соьлжа тIе хIуьттуш шу а дохку Черкасски…\n– Э-э, – хьовзорах шен Iаь таръеш, цуьнан хабар хадийра, цхьана самукъечу дагахь пIелг лацаре хуьлуш, Эльмирзовича, – Хьату, веза ма вел, веза. Соьлжан йист Делан ю. Оьрсийн бояраша-м захалонна мега ма-ярра шайн лаьттан дийнна коржам хадайо, ялхойх юззий.\n– Оха хIун дина ткъа, оха, Девлатгира!? – хIусамден дешан маьIнех кхетачул сихвелира Хьату, ша цхьана адамашца вуьстинчу цуьнан забар хьаста. – Оха а, дера, хадийна! Хьажал, Хулхулу чу кхачча бохку АйдемирагIеран когаш-м. Тоьар дац, ой!..\n– И-м аша, шайн чIогIалла, нуц бухваккха леладой хаац! Тамана шаьш хIун лур ю, дийцахьа, захал. Бакъ ца луьй со, ва салойн эла… – Айдемиран белшаш тIехула пхьарс бахийтина, воьлуш, цуьнца техкира Черкасский.\nНевцал еза а ю, хьоме лелайо, бохура Хьатус, нохчаша нус. Цу тIера дуьйладелла, забаршла а хьекхош, даккхий къамелаш даьхкира кхеран. Россица шайн цIийнан дош-дезар лела Элмарзин воIа дозалле хьалха а дохуш. Къилбаседа Кавказехь дукха ду, бохура Девлитгирас къаьмнаш, амма империн, шайца санна, тешаме къамел, гIуллакхаш ца догIу. Иза хазахетий, тера-мерчу балханий доцийла хаа а, лара а деза ламанхоша. Ткъа хIара ши ваша – Хьатуй, Сатуй – Iедалан а, шайн олаллин а гIоьнца нохчашна тIе ховшаран йоккхачу Iалашонна шаьш лаьттах хоттавар цхьана цаторенна сецадора хIусамдас юкъа ца доккхуш.\n– Шу диссинчу баьрче мичча хена а, мил-милла а ца кхочу, – дирзира цуьнан дахделла къамел.\nЧеркасскис, бисмаллин меттана бохург санна, шен дерригенна юьххье хIитточу оцу дешнашна нохчийн хала садетта, карийна кIеза санна, царна хьесталучу Хьатун кийрарчу дилхан даго. Махьаро цабелла ницкъ бара, куц хьарамчу, шен чорхах кхаьрдачу цунна цо бийриг.\nХьай, йовра дуьненан даьхни яI! Ма бIаьрг горгбоне, корта хьовзоне, стогаллех воккхуне ахь хьайх Iехавелларг. Маццах цуьнах шадерг хийцинчу Айдемирна хоийла яц, шеца веанчуьнгахь дерг.\nАмма Хьатуна чохь доллург доккха хIума ду. Мокхазан бердех дера леташ, лаьмнийн Iаьннашкахь бурошца угIуш, Гуьржера догIучу Органан кIуркIаманеш хьийза кхуьнан кийрахь. Хьолей, паргIатоней – ши саьхьаралла кхехка, къийсало цхьана дегIехь. Ала деза, хьекъалан хьоста хIинцале Хулхулу тIехь хьийзачу хьераший, гIеххьачу реманой сонтабаьккхина Хьатун, башха кхетамана «дIора» боцу корта, вайна ма-хаьъара, нехан паргIатонна, кисанахь буй къуьйлуш, таронна белайзабо. Ткъа беган кхардарш, цIазамах цIелла санна, тIехулара элалла чухуларчу пхенех доьлча, курадовла хьелург хир дац. И хилийта юкъйихкинчу нохчех ву Хьату. Кхуьнан гIуллакх дац, ламанан чIажжашкахь Орга санна, балин багахь нехан беттабаларан неIйоцчу, чохь чим тIехь ца соцучу товханарчу цIеран къуьдане маца тахане ялхош, кхане набарза йохучу нанойн, берийн, берзан буьйса, цергаца балда а Iуьйдуш, наха арахула хала ларъяран…\nОй, хIунда, нохчо вац иза?! Дера, ву! Йолчунна корта а тоьхна, хьаста ца вала, ерг лулахочуьнца а екъна, вукхуьнца кхане къовса Iемина, ницкъана яхь ца луш, велла дIавала кийча селханлера нохчо-м. Хаац. ХIара Хьатуй, Сатуй зударий балориг хила воллалц, гужам хуьлуш яьхначу кхеран дененан туьйранаш берахь тесначу зирхах нIаьна бина хир бу-кх кху шина шичина. Мацах къевсинчохь цхьа хьуьнар-м тоьллачу Солотгирин кIанте еллера таркхойн шовхалгIара и шайн йоI-йиша. Дехойн декъаша тIехула ваьлла а, цу дедайн ненахойн тарбалар юьхьаралаьцна кху Солотгирин некъаша.\n– Вайн захалонан терзанан шун кад гIарчIъаьлла охьабуьжур бу-кх, Девлатгира, хIун дан воллу хьо!\nЭццахь схьаэца безам хилла Хьату охьахьажаваларх деса дуйла хиъна нукера сиха дуьзира кедаш.\n– Делахь, хIара эла теш волуш, – Айдемирах чIоггIа кад дIатуьйхира Черкасскис, – вайн захалу хилла ду-кх. Дала декъалйойла сан Гулэза.\nГулэза. Диъ шо кхаьчна, сурт санна, хаза хIара, ун деъча, миска дай-наний делла, байлахь йисира. ТIаккха йоI йоцчу Девлатгирин зудчо шена ялаяррах, хIинца уьш хьанна дисахь а, цунна сахь-закат деллачарний бен и муха дара ца хууш, кхеран ю иза. Я цуьрриг кху цIийнан дуьхехь хеталац. Амма шен цIийх даьлла са Гулэз хиллехь, эло цу захалонна и лур дара ала гIоьртина-м хетало, церан схьадаьхкинчу гIиллакхашка ладоьгIча. Кхиерш кхузахь леларан некъаш миччара дийлахь а.\nХIинца хьешийн хабар а, аьзнаш а, мукъамаш а туобелира. Къаьсттана Хьатун. ХIара сиха вара и элан дош нохчийн чухула даржо…\n– Оцу ахь, Девлатгира, сиха стаг ву бохуш, вийцинчу къонахчун чIирхой карийна тхуна, кесталгIа, – волавелира Хьату, бошхепахь чайнан стака а хьийзош. – Цара вайна новкъара дIавоккхур ву иза. Ахь цхьа аьтто баккхийтинчухула.\n– О-о, дIавала! Хьан чIирхой тIаьхьабисина. Цу нохчочун са гIазакхаша дIадахийтина хитIахь.\n– Ой, муха, хIунда? И ма тамашийна ду!\n– Бераш хилла Баксана йистехь чIерашна мIерий, дуой боьгIуш. Говраш лийчо хитIа баьхкинчу салташа-дошлоша чIерий дехна. Цара шайна ца делча, вукхара, бераш делха а деш, уьш дIадаьхьна куц ду цаьргара. Цига нисвелла нохчо берашкахьа гIо даккха воьлла хила веза. И вийна-кх салташа.\nЦIеххьана и ца дезаделла Хьату, оцу сохьта бос байна, верриг макхвелира. Юха, шек а воцуш, ладоьгIу Айдемир вайча, доккха са а даьккхина, меттавеара. «Ницкъаш-м хуьлу-кхи…» – ала дагахь хиллера Хьату. Амма элалла дезар тIеделира. Цо шенчулла эшийра нохчолла. «Шиъ цхьаьна лелалур аьлча а, тарлур дац», – боху Хьатун даго.\n– ТIаккха? – чайнан къурд бира цо.\n– Хаац суна-м, тIаккха. ЧIир лаха богIучарна некъ чохь буьсуш, и хьаштдоцу нохчо Далла дуьхьал вахана. Ткъа цуьнан пхийттараваьлла харцахьара кIант, цхьана адамех кхетта, Россехула дIавахана, бохуш, дуьйцу. Зудчан бахьана, коьртахъяьлла эмалк санна, эццашха лелаш ю. – Iожах ша цергтухучу юкъана Айдемир леере веъча, дерзийра Девлатгирас: – Нукер, луьйтанан кедаш дуза ахь тхан!..\nЖимхас кедаш дуьзира. Элашлахь дош леле ша кхачаза вуйла дIавах-ваханчохь хаалу, амма цу зил-коьртах тIеттIа гIуллакхаша хьегаве Хьату таьIна тийна вегIара шен меттехь.\n– Имий-беркаттий, хьешан ларрий ма оьшийла кху декъана! – кад айира бос ловзучу гIумкийн эло…\n– Нускал дIа маца дуьгу оха, эла Девлатгира? – хаттар багахь ирахIоьттира, барт цхьаъ, тIаьхье беркатей шайн захалонан яр Деле доьхуш, боккхачу юьхькIоман да цуо шаьшшиннех варна, Черкасскина догах баркалла кхайкхош, хIумсаман Iодикаян ваьлла Хьату.\n– ХIара, Хьату, – уьйтIахь, хьеший говраш тIе хевшинчул тIаьхьа дагадеара хIусамдена. – Хьажал, хоттур бохуш Iашшехь, цхьана мIаргона дицлора-кх суна иза юха а.\n– ХIун дара иза, господин ротмистр? – цIа сихъелла говр юха а узуш, цу тIера охьа хаьттира Хьатус Девлатгирига.\n– Вайн юьххьехь цкъа хьахавелира. Кхин мата тIе и ца нислуш гIевтти. Мичара, хIун стаг ву и Тайма? Алдара Ушармий, эвтархойн Ахьмад, баьчча Балуй, Адин Сурхой, цхьа жерочун кIант – и къонахий-м буьйцу хезна бара. ХIара Тайма мичара вели? ХIун леладо… И кхузара бевдда Кериман бисина доьзалш, шун-цигахь цо тIелаьцна, бохург хьахало.\n– ХIаа, Девлатгира. И ахь дагардинарш бакъ ду, – элира нукера дин сецочу Хьатус.\n– Шен а, нехан а таронан хама боцуш, адамах йина, цхьацца новкъарлонаш, шеен тарйолуьйтур ю аьлла хеталахь, вайна ца кхоо тамехь ву Тайма. Цул сехьа, вайгахьа тхайга ца ваккхалахь, кхин дан хьовсур ду тхо, са ма гатде…\n– Мича хенара стаг ву иза?\n– Нохчашна шаьш тоьлаш бирзи моттаделлачу тIамо вийначу ден чIир кхаьбна яьллиннашехь, зудчо хIу дебийна, тIахъаьлла къонаха ву.\nЦхьа хаъал бIокъажоре теIара Хьатун леер.\n– И-м, мухха велахь а, ас сацор ву, шу ца ларадахь… – эло кхидIа бохург дика ца къаьстира, дой доладаларан гIовгIанехь.\nАнахь синбилгало тесний, тасазий хеталора гIебартойн Теркайистана, Нохчмахкарчу хьешийн дойша цIехьа чабол югIучу хенахь.\nХьаьжин-Эвларчу Соломгирин некъийн, къайлах-къулах лелла чукарешка йирзина луларчу элашцара тIекареш, дIай-схьай захалонаш тасаделла, гуттар чIагIлуш, мIаькьевлира.\nКетIа-м, хала а, атта а кхечира ша, хIинца ахь чуяийтахьара нIаьне баьхна котам санна, эхь-бехк дайина, сетташ, схьатеIа гIебартойн, гIумкийн элий, шайх уьду адамаш тIелоьцучу вайнехан баьрче кхачча бохкура, шина а юьххьехула. Шеен ялхой балош веана Черкасски Элмарзин Девлатгира Гермчигий, Шелий дIа а лаьцна, охьахууш вара. Йоккха АтагIий, Мелчу-ХитIей, Жимий, Йоккхий ши Чечаней, Топли-Гечой – уьш Эндерерий, Ташкичерий, ЖIайрий баьхкинчаьргахь яра.\nОцу элаша бацочарна а, бевдда нохчашна хьошалгIа лилхина, кхузахь бехачарна а дика гора, шайн дайн цIий хуьйдина латтий, паргIатой вайнаха мел бертахь къуьйсу. Уьш хьоьгура нохчашна юккъерчу цхьабоссалех. Церан дахаран хьаьркашца кхолура шайн оьзда гIиллакхаш. Элаша бацош, бухкуш, дуьненан мерзачу декъах къаьхьа хьего и мисканаш тамаша бина ца бовлура таронаш цакъесточу вайнехан ловзар, пхьоьха а, шун, тезет а цига мел вогIучун юкъахь хиларх. Шайн декъерчаьргий бен салам дала йиш йоцуш, юьстах сеца, дуьхехь латта Iемина уьш цецбуьйлура хенан, кхетаман хастам чIогIачу нохчаша шайца ларъечу нийсонах.\nЛай, элий воцу вайнах бовзар шайн кIарг мел дели дарлора, шаьш-шайна оьгIазъоьхура и тIеихна адамаш, оццул цIенчу нийсонан нехан лула а хевшина шаьш дайнчунна, хама бина ца бовлура церан догдикаллин, къинхетамаллин, шайгарчу церан марзонан…\nЦу дерригено тIаьхь-тIаьхьа ирабоьгIура, майрабохура бевдда баьхкинарш хьовха, элаша шайца цIера кхуза балийна лай а. Лаьттана шорвалар совнаха, шен бевдда ялхой юхаберзор а дагахь кхаьбначу Девлатгирин мелхуо шена хеттачу тIера а дика хIуманаш яйа дезийтира, маьI-маьIIехь лелха девллачу ялхойн цхьацца резабацарша. ХIинццалц, чуьйраш текхахь а, шайна бан беза моьттинчу балхана хамталлаш ян буьйлура уьш. «Вай хIун оьшу, хала а, атта а шайна бехачу нохчел?..» – цара цхьаццанхьа аьлла, бохург даьллера.\nМел лехарх, хи чу яханчул башха, цуьнан юьхьиг ца кароро дегнаш шелде элий, шайн бевддачу ялхойх юхавеанарг бежанах хуттуш, вахарна толор ву шаьш бохург даржош леллашехь, адамаш кIамдан доьлларг тола гIертара.\nЗамано садаIий-долий ца битахь а, схьахетадаларехь, вайнахана юкъара демократии юьйцу а, цуьнга кховда Iалашо оьцу а куц дара кавказерчу лоллехь бохкучу ахархоша. Церан чIогIа дагах кхеттера, бIаьрг буьзнера, мокхазан бердаш даош, чопаш туьйсу Орга санна, цIийша а буьзна, заманан халонех, харцонех вайнехан летаро.\nОцу къонахийн доьналло, гIо эшначохь шаьш цхьан дуьтур дацарх тешна хеталора элан Девлатгирин Шеларий, Гермчигарий ялхой. Кхийолчу шайн хамталлашний, резабацаршний юккъехула, цара дарехь элан карарабийларш а, цунна гIеххьа дуьхьалбийларш а лелхуьйтура юкъ-кара. Ткъа царех схьанехьавала доьнала шегахь карийнарг нохчаша, шаьш тIера элашна маьрша-маха лучу лаьттан дакъойх цIахь а, арахь а, пIенда боккхуш санна, хала коржамаш хедош, шайлахь дIатарвора.\nНохчмахкана нуьцкъала тIехIиттинчу оцу нехан феодалаша юьхьанца нохчашкара кIен мазала доккхура, йолана. Цу тIехь вайнах шайна гIоленна – вежарий а, дай а, къоьнгий а – шаьш ма-тарллу цхьана кех чу гIертара. Цунах кхиъначу элаша ясакхан барам а, хорма а шайггара хийцира. ТIаккха дуьйна хIора кIуьран кIен мазали тIе уьстагIа тоха дийзира, и бацахь – мангал балла эчиг.\nДер-дерзор, делахь, деттар доцург дан а, дита а хIуммаъ доцчу, саюьйлуш лаьтта ясакх лан гIор доцчу нохчаша, даа-духа дацарний, лаьттан къоьллиний, хьаннашлахь а, коьллаш юккъехь а нуьцкъаш ирзош даха долийнера къайллах.


Боннфонтен (Юра) — Википеди\nБоннфонтен (фр. Bonnefontaine (Jura)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Юра. Дозанашца йу Миребель, Кротене, Фе-ан-Монтань, Ла-Марр, Пикарро, Пон-дю-Навуа. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Боннфонтен_(Юра)&oldid=5153491»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 6 октябрь, 20:32.


Хахаха в словаре Ушакова\nхахаха, нескл., ср. название буквы "х", название соответствующего звука и другие значения; ср. а 1.


Кхаари-де 30 Мангал-бутт 2021\nДе-юре - лаамехь, де-факто - нуьцкъаша\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира карладаьккхина, коронавирусана дуьхьал бертаза прививкаш яйтарна ша дуьхьал хилар. Ткъа Нохчийчуьрчу бахархоша далхадо, Iедалхойн нуьцкъаша мехий детта лаам хилар.\nЦа лаахь а, лууш сана дIахьуш ю вакцинаци Нохчийчохь\nНохчийчоьнан Iедалша шуьйра кампани яржийна коронавирусана дуьхьал вакцинаци яран. Мехий тохар ца лаахь а, лууш санна кеп йолуш делахь а, Нохчийчохь аласамдолуш ду коронавирусан ун кхеттачу нехан терахь.\nСоьлжа-ГIаларчу гуламан декъашхой емалбина Европерчу нохчаша\n"Нохчийчуьрчу халкъийн дерригдуьненан гулам" цIе йолу мероприяти хилира Соьлжа-гIалахь кхубеттан 23-хь. Цуьнан делегаташа "дийхира" республикан куьйгалхочуьнга юха а, доьазлагIа, даржехь висахьара аьлла.\nМангал-бутт 28, 2021\nХIу ца дов Нохчийчуьрчу "хIумахуучийн"\nНах а Iехош, хьарамлонаш лелон тоба лаьцна Нохчийчохь юха а. Меттигерчу телехьожийлан камераш тIе а хьийсош, бехкаш даьхна цаьргара\nМангал-бутт 25, 2021\nИнзаре чIогIа мох баьлла зенаш дина Чехин къилберчу ярташкахь\nЛаххара а 7 юьртахь даккхий зенаш дина баккхийн мехаш наггахь а хуьлуш йоцчу Чехин къилба-малхбалехь торнадо а хьаьвзина. Iалам карзахдаларна 3 стаг кхелхина, 150 гергга стаг лазийна ву.\nМангал-бутт 24, 2021\nПрезидента къобалдина Нохчийчоьнан куьйгалхочун харжамашка Кадыров хьалхататтар\n10 000 сирник хьайга елча, ахь хIун дийр дара царех, цIерш леторал совнаха? Ткъа сирникех ца ялуш-м яц хIума! Ер ахь, лаахь, мачаш, тайнигаш: тракторш, машенаш, нохчийн бIаьвнаш. Теший хьо итт эзар сирниках вуно хаза бека, лепа нохчийн дечиг-пондар бало аьлча?\nСоьлжа-ГIалахь гулам хилла. Иза болалушшехь гучуелира Iедалхойн Iалашо\nОьрсийчоьнан регионашна юкъахь талла долийна зуламаш алсамдаларца хьалханча хилла Нохчийчоьнах. Кхушеран Дечкен-баттахь дуьйна Стигалкъекъа-батте кхаччалц лерича, динчу зуламийн терахь алсамдаьлла республикехь 41-на процентана.\nЗуламаш дарца Нохчийчоь массарел а хьалха ю, боху Оьрсийчоьнан статистико\nПачхьалкхан “Грозный” телеканалан коьрта хьаькам вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна резабоцчарна кхерамаш тийсарца. Ахмадов Чингиса “байъа” дош делла уьш. "Кадыровн мостагI нохчийн къоман мостагI ву", иштаниг шена а ву мостагI, дIахьедина цо\nКадыровна критика йийраш хIаллакбийр бу, аьлла "Грозный" телеканалан директора Ахмадов Чингиса


КогӀсель-ФегӀгӀиегӀ — Википеди\nКогӀсель-ФегӀгӀиегӀ (фр. Corcelles-Ferrières) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду.\nДозанашца йу ЛавегӀне, ФегӀгӀиегӀ-ле-Лак.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КогӀсель-ФегӀгӀиегӀ&oldid=7836243»