Шозза ЦӀен байракхан Балтийн флот — Википеди\nШозза ЦӀен байракхан Балтийн флот\nХӀокху версин 1 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2022, 8 март).\n1703— тахана а\nРоссийн Федерацин ТӀеман Министралла\nМалхбузан тӀеман гуо;\nэкономикин зона а, сурсаташ арахецаран кӀошташ а ларъяр, законехь доцу сурсаташ арахецаран болх сацабар;\nхин кеманаш леларан кхерамазаллин; Дуьненан океанан экономикин ладаме кӀошташкара правительствон арахьара политикин акцеш кхочушъяр\nКалининград (штаб, бердан эскарш, хӀордан авиаци)\nБалтийск (тӀеман-хӀордан база)\nКронштадт (тӀеман-хӀордан база)\nГусев (бердан эскарш)\nГвардейск (бердан эскарш)\nЧерняховск (бердан эскарш, хӀордан авиаци)\nДонски (бердан эскарш, хӀордан авиаци)\nСоветск (бердан эскарш)\nШолгӀа дуьненан тӀом\nРусско-шведская война 1741—1743 годов[d]\nРусско-шведская война 1788—1790 годов[d]\nДуьненан хьалхара тӀом\nГражданийн тӀом Россехь[d]\nВоенная операция России в Сирии[d]\nШозза ЦӀен ба́йракхан Балтийн фло́т (БФ, ШЦӀБФ) — Балтикин хӀорд тӀиера Российн Федерацин ТӀеман-ХӀордан Флотан оперативан-стратегин цхьаьнатохар.\nБалтийн флот, ТӀХӀФ а, Российн Федерацин ТӀеман Ницкъийн коьрта дакъа санна, Российн Балтикин хӀордан регионехь кхерамазалла латторан тӀеман гӀирс бу. Балтийн флот ю шен баланс йина тайп-тайпана ницкъийн а, эскарийн а тоба, шен декъахь хин тӀехулара а, бухулара а ницкъаш, авиации, хӀаваъ лардаран эскарш, бердан эскарш, ткъа иштта гӀирс-техника латторан дакъош долуш. Балтийн флотан дерриг дакъош гуттаренна а кийча ду тӀеман, таро ю йоццучу хеначохь хӀиттийна Ӏалашонаш кхочушъян.\nБалтийн флотан штаб Калининградехь ю.\nФлагман — эскадран минанаш лелориг «Настойчивый».\n1.1 Российн импери\n2 БФ испискера хӀурдкеманаш\n3 Флотан структура\nКоьрта йаззам: Балтийн флотан истори\nРоссийн импери[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБалтийн флот кхоьллина терахь лору 1703 шеран 18 май. Нисса оцу дийнахь Петр I-чун куьйгаллийца 30 хин кеман флотили Преображенскин а, Семеновскин а полкийн салташца дуьххьара тӀеман толам баьккхина, Неван хикхочехь шведийн шиъ тӀеман кема схьа а доккхуш. Массо а тӀеман декъашхочунна елла лерина мидалш «Ца хуьлург а хуьлу» аьлла йоза долуш.\n1703 шарахь дина дуьххьарлера Балтийн флотан хӀордкема «Штандарт» цӀе йолуш. Оццу шарахь юьгӀира оьрсийн флотан база Балтикехь — Кронштадт, ткъа Воронежехь дӀайиллира Адмиралтейн ишкол. 1704 шарахь дуьйна ян йолийра Адмиралтейн верфаш Петарбухехь, цунах Российн кеманашдаран центр хилира.\nБалтийхой цкъа майраллийца ларйина ца Ӏа пачхьалкхан Ӏалашонаш кхочуш йина хӀордан тӀеман театрашкахь. Иштта, Къилбаседан тӀом (1700—1721 гг.) болчу хенахь Балтийн флотан гӀоьнца схьаяьккхира Выборг, Ревель, Рига, Моонзундан гӀайренаш, Гельсингфорс, Або; хӀорда тӀехь толамаш бехира Гангутехь (1714 ш.), Эзелехь (1719 ш.), Гренгамехь (1720 ш.). 1724 шарахь Балтийн флотан декъахь дара 141 гатан тӀеман кема а, масех пийсик хьокху кема а.\nЙоккха роль хилира Балтийн флот а, оьрсийн кеманашдар а кхиадарехь, 1732 шарахь августехь ТӀеман хӀордан комиссис тӀеэцна болу, 1722 шарахь къевлина йолу Архангельскан порт а, Соломбалехь тӀеман кеманашдар а, меттахӀотторан бартан. Соломбалан верфь Балтийн флотан хилира шолгӀа кеманашдаран коьрта база, болх дӀаболийра 1734 шарахь. Лахара тӀегӀан кеманаш дан йинчу (54 йоккхатоьпан кеманаш), цуо 1737 шарахь дан долийра 66 йоккхатоьпан кеманаш, ткъа 1783 шарахь дуьйна Архангельскехь дан долийра, 74 йоккхатоьпан кеманаш. Анна Иоанновнан паччахьаллин муьрехь Архангельскехь дира Балтийн флотан 52,6 % дерриг кеманех, Елизавета Петровна йолуш — 64,1 %. 1731—1799 шарийн муьрехь Петарбухехь (Кронштадтца цхьаьна) дира 55 кема, ткъа Архангельскехь — 100.\nXVIII бӀешеран 2-гӀачу декъехь Европера пачхьалкхашна юкъара дуладелла хьоло дикка герз тӀетоха дийзийтира: 1775—1800 шерашкахь дира 50 асанан кема, 31 фрегат, 168 бумбанийн а, гӀоьнан а кеманаш, 362 пийсик хьокху кема.\nXVIII бӀешеран оьрсийн-шведийн тӀемаш болчу хенахь Балтийн флотан хӀордахоша майралла гойтуш дӀа ца белира Балтикан бердаш, Кронштадт яккха гӀерташ болу шведаш совцийра, ца яккхийтира схьа Петарбух. Амма, 1788-1790 шерашкахь иккхинчу оьрсийн-шведийн тӀамехь оьрсийн флото толамаш а баьхна Гогландехь, Эландехь, Роченсальмехь, Ревелехь, Красни Горкехь, Выборгехь, тӀаьххьара бӀаьччаллин гӀалат бахьнехь масех иттаннаш кеманаш хӀаллакдина чӀогӀа боккха иэшам хилира шведашкара ШолгӀачу Роченсальман тӀамехь 1790 шеран 9-10 июлехь.\n1808-1809 шерашкара оьрсийн-шведийн тӀамехь оьрсийн кеманаш аьттонца гӀолецира латтатӀиера эскарна, шведийн чӀагӀонашна яккхий тоьпаш етташ, десантан операцеш еш. Амма 1808 шеран мартехь контр-адмиралан Н. А. Бодискон эскадрица схьадаьккхина Готланд гӀайре оьрсийн хӀордахошка лар ца делира.\nКерла зиераш кхечира балтикан хӀордахошна ГӀирман тӀеман 1853—1856 шерашкахь, церан дийзира оьрсийн чӀагӀошна Гангутан, Кронштадт гӀопан, Свеаборган, Ревелан яккхий тоьпаш етташ, Российн империн коьрта шахьаран Петарбухан тӀекхача гӀерта ингалс-французийн флот юхатоха.\nXIX бӀешеран шолгӀачу декъехь Росси йолаелира Ӏаьнаран тӀеман флот ян, уггаре хьалха Балтикехь. 1860-гӀа шераш долалуш Йоккха Британехь заказ дира хьалхара российн броньлело хин тӀехула лела батарей «Первенец», цуьнан кепаца 1860-гӀа шерашна юккъехь Россехь дира броньлело батарейн «Не тронь меня» а, «Кремль» а.\n1863 шо долалуш Российн а, Польшехь къам паргӀатдаккхаран гӀаттаман гӀолаьцначу ингалс-французийн коалицийн юкъахь тӀеман кхерам иккхира. Балтикан хӀорд тӀехь керлачу заманан флот ца хиларна, оьрсийн правительствон сиха чӀагӀъян йийзира Финнийн айма а, хӀордан чухула коьрта шахьран тӀедогӀийла а.\nХӀордан министраллин говзанчаша АЦШхь йина шведийн инженеран Эриксонан хьийзаш бӀов йолу монитораш теллира. Иза бахьнехь, 1863 шеран мартехь кечйира «Мониторан кеманашдаран программа», цуьнца ян езара 11 монитор Финнийн айма ларъян а, шхерашкахь гӀуллакх дан а: 10 цхьабӀовъерш («Ураган», «Тифон», «Стрелец», «Единорог», «Громоносец», «Латник», «Колдун», «Перун», «Вещун», «Лава») а, ингалсан проектаца дина долу цхьаъ шибӀовйолу монитор «Смерч». ТӀехьадогӀучу 1864 шарахь дан долийра кхин а даккхий броньлело бӀевнан кеманаш «Русалка» а, «Чародейка» а, цул тӀаьхьа — кхобӀовйолу броньлело бердан хин кеманаш «Адмирал Лазарев», «Адмирал Спиридов» а, шибӀовйолу «Адмирал Чичагов», «Адмирал Грейг».\nБалтийн флотан гӀараяьлла тӀеман-хӀордан операци хилира 1863-1864 шерийн Америкин экспедици. Оцу операцехь, бӀаьччаллехь адмиралаш С. С. Лесовский а, А. А. Попов а волчу эскадро, шена юкъахь гатан-бернийн фрегат-кеманаш «Александр Невский», «Пересвет», «Ослябя», бернийн корвет-кеманаш «Витязь», «Варяг», клипер-кема «Алмаз» Нью-Йорке кхаьчна, 1861-1865 шерийн Гражданийн тӀамехь Линкольн Аврааман правительствон гӀо дира.\n1881 шарахь тӀеийцира пачхьалкхан кеманашдаран программа, цуьнца дан дезара дийнна цхьа могӀа керлачех броньлелориш, крейсерш, минанашлелориш, канонерийн кеманаш. Александр III-гӀа (1881—1894) а, Николай II-гӀа а (1894—1917) императораш болуш российн тӀеман-хӀордан куьйгалла америкин адмирал-теоретикан Мэхен Альфред Тайеран «хӀордан ницкъан» доктринин Ӏаткъама кӀела дара. Ткъа иза лаьттара концепцица, билгала йолу роль океанан флотан хиндолчу тӀемашкахь меттахӀоттайо флот яран харж.\nXIX бӀешо чекхдолуш Балтийн флотехь дара 250 сов керла массо а классан кеманаш, царна юкъахь Ӏаьнаран эскадран броньлелораш «Пётр Великий», «Император Александр II», «Император Николай I», «Гангут», «Наварин», «Сисой Великий», «Полтава», «Севастополь», «Петропавловск», бердан хен броньлнлориш «Адмирал Ушаков», «Адмирал Сенявин», «Генерал-адмирал Апраксин», броньлело крейсер-кеманаш «Генерал-Адмирал», «Герцог Эдинбургский», «Минин», «Дмитрий Донской», «Владимир Мономах», «Адмирал Нахимов», «Память Азова», броньпалубан крейсер-кема «Адмирал Корнилов».\nМах ца хадош йита мегар яц экспедицийн а, Ӏилманан гучудахаркахь а йолу Балтийн флотан роль. Балтийн флото дӀайолийра ерриг гена а, дуьненан гонаха а долу оьрсий океанчухула лелар — дуьненан картин тӀехь бина 432 географин дӀабеллам, царна цӀераш техкина Балтийн флотан 98 адмиралан а, эпсарийн а. Уггаре гӀараяьлларг а, ладаме ерг а царех — Российн къилбаседа бердаш таллар ду, оьрсийн хьалхара дуьненан гуо баккхар а, Оьрсийн Америкехь дахар латтадар ду, тӀаьххьара дуьненан континент Антарктида каръяр ду. Шеш Балтийхой ларара сийлахь болу флотахоша, хӀордан тӀеман турпалаш адмиралаш Ушаков Фёдора а, Лазарев, Михаил Петрович Лазарев Михаила а, Нахимов Павла а, Корнилов Владимира а, Макаров Степана а, Эссен Николайс а, керла латташ дӀадиллина болу Беринг Витуса, Беллинсгаузен Фаддейс, Невельской Геннадийс, композитора Римский-Корсаков Николайс, яздархоша Соболев Леонида, Новиков-Прибой Алексейс, Колбасьев Сергейс, радио а, радиолокаци а ян гӀиртина Попов Александра, физика Якоби Бориса, оьрсийн дош гулдина волчу Даль Владимира, кеманашдархочо академика Крылов Алексейс.\n1904—1905 шш. оьрсийн-японан тӀом болчу хенахь Балтийн флотан 2-гӀа Тийнаокеанан, ткъа цул тӀаьхьа 3-гӀа Тийнаокеанан эскадраш йира тӀеман исторехь масала доцу броньлело кеманаш Балтикан хӀорд чуьра Японан хӀорд чу чӀогӀа чолхечу хьолехь, амма хӀаллак дира 1905 ш. Цусиман тӀамехь\nОьрсийн-японан тӀом чекхбаьлчи кечъеш а, жигара дийцарш деш а дара тӀеман кеманашдаран керлачу программех - «Российн тӀеман ницкъаш кхиоран а, хийцамаш баран а программа», иза евзаш яра «Жима кеманашдаран программа» цӀарца, иза чӀагӀйира императора Николай II-гӀачо 1907 шеран 6 июнехь, амма тӀаьхьа ахчан барам охьабаьккхира, ткъа шена программина цӀе елира «Кеманашдаран ахча декъар» (1911 шо кхаччалц план яра долийна кеманаш чекхдаха а, БФ доло 4 броньлелориг а, 3 хин бухахул лела кема а, кхин керла хӀордан база ян а), 1908 шеран бӀаьста Пачхьалкхан Думо чӀагӀдира цхьа дакъа. Билгала даккха деза, императоран Николай II-гӀачун омарца дуьйгӀира хьалха Пачхьалкхан Думо ахча къобал ца дина керла асанан кеманаш. 1906 шарахь проект а йина, 1912 шарах дира керла Ӏаьнаран броньлелориш «Андрей Первозванный» а, «Император Павел I». 1906 шарахь Йоккха Британехь дуьйгӀира, ткъа 1909 шарахь арахийцира могӀане Балтийн флотан флагман— ницкъала броньлело крейсер-кема «Рюрик».\nГӀараяьлла турпалалла хилира хӀордахойн-балтийхойн броньлелочеран «Цесаревичан» а, «Славан» а, ткъа иштта броньпалубан крейсер-кеманийн «Адмирал Макаровн» а, «Богатыран» а командаша 1908 шеран декабрехь мохкбегорах гӀело хилла болу италийн гӀайренан Мессинан эзар вахархо кӀехьара ваккхар.\n1909 шарахь дуьйна боьдуш бара жигара кечам а, керла «Итт шеран кеманашдаран программа (1910 - 1920 шш.)» йийцар а. Цунна цӀе тиллира «Йоккха кеманашдаран программа» аьлла, цуьнца дан дезара: БФ - 8 асанан кема, 4 асанан крейсер-кема, 18 эскадран минанаш лелориг, 12 хин бухахула лела кема; ӀаьржахӀордан флотан а, Тийна океанан флотилин кеманаш, ткъа иштта герз хийцар а, карладаккхар а масех асанан кема - Три Святителя, XII апостолов, Георгий Победоносец. Программа чӀагӀйира 1910 шеран 25 мартехь императора Николай II-гӀачо, амма 1911 шо кхаччалц Пачхьалкхан дума цуьнга ца хьаьжира.\n1909-1914 шерашкахь тӀеман-хӀордан инженерийн И. Г. Бубновн а, А. Н. Крыловн а проектаца российн верфашкахь дира керла Ӏаьнартурбинан «Севастополь» кепара дредноут-кема: «Севастополь», «Петропавловск», «Полтава», «Гангут».\n1911 шарахь ХӀордан министралла а, ХӀордан инарлин штаб а 1910 шеран программе юха хьовса йолаелира. ЖамӀехь церан балхо таро йира Николай II-гӀачун 1911 шеран 25 апрелехь чӀагӀдан «Балтийн флот сихонца чӀагӀъяран программа» а, «ТӀеман-хӀордан флотан законан проект» а (цуьнца 1930 шарахь хила езара шиъ болхбеш а, цхьаъ резерван а экскадраш БФ юкъахь; цхьаъ болхбеш а, цхьаъ резерван а ӀФ; ткъа Тийна океанан Флотилин хӀоттам къастийна хьовсура), кӀеззиг сецийна, нисдарш дина, министрийн совето а, Пачхьалкхан совето чӀагӀйина 1912 шеран 6 июнехь Пачхьалкхан Думо и программа а, закон а чӀагӀдира. Цуьнца 1912 - 1916(7) шерашкахь Балтийн флотан дан дезара 4 «Измаил» кепара асанан крейсер-кема, 2 минийн крейсер-кема («Муравьёв-Амурский» а, «Адмирал Невельский» а – Германехь дайта барт бина), 4 «Светлана» кепара дайн крейсер-кема («Адмирал Грейг», «Светлана», «Адмирал Бутаков», «Адмирал Спиридонов»), 31 «Новик» кепара эскадран минанаш лелориг (тайп-тайпанчу серийн), 12 хин бухахула лела кема; ткъа иштта 2 «Светлана» кепара дайн крейсер-кема («Адмирал Нахимов», «Адмирал Лазарев» ӀФ).\nХьалхара дуьненан тӀеман шерашкахь Балтийн флотан кеманаш йира минийн доьхьалояран операцеш (йоьгӀна 35 эз. мина), ткъа иштта немцойн флотан коммуникацешна тӀехь болхбира, гӀо дира латта тӀиера эскаршна, Финнийн айма ларйира.\nШен дагалецамашкахь контр-адмирала А.Д. Бубновс яздира:\nДерриг схьаэцча Балтийн флото революции тӀекхаччалц дуьззина, кхин тӀе сов а, кхочушйира шайна хьалха хӀоттийна Ӏалашо, ткъа немцойн флот ца хӀоттара Балтийн хӀорд тӀехь йоккха а, жима а операции ян, хӀунда аьлча оха чӀогӀа дика бира ларбаран болх хӀордан тӀеман театрехь\nБФ испискера хӀурдкеманаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБортан лоьмар/Тактикан №\nЭскадран минанаш лелориг — 1\n956 «Сарыч» проектан 1 ранган эскадран минанаш лелориг\n610 «Настойчивый» ДоьгӀна «Къилбаседа верфехь» (Ленинград)\nХин чухецна 1991 ш.\nМогӀанехь ду 30.12.1992.\nРемонтехь  Шозза ЦӀен байракхан Балтийн флотан флагман.\nгенарчу хӀордан зонан хен кеманаш — 2\n11540 «Ястреб» проектан 2 ранган хен кеманаш.\nЦхьа могӀа даймехкан хьосташкахь фрегаташ аьлла классификации ян тарло\n712 «Неустрашимый» ДоьгӀна КДЗ «Янтарь» (Калининград) 25.03.1987.\nХин чухецна 25.05.1988.\nМогӀане даьлла 28.12.1990.\nТӀХӀФ декъа дахана 24.01.1993.\nРемонтехь. Дуьххьарлера даймехкан «СТЕЛС» технологин элементашца дина кема. 24.01.2014 хаамашца докехь тодеш дара. Планехь яра юкъара ремонт ерриг коьрта системийн: хи арататтаран, цӀеран дуьхаларан, ягоган, электрийн, автоматикан, урхаллин.\n777 «Ярослав Мудрый» ДоьгӀна КДЗ «Янтарь» (Калининград) 27.05.1988.\nХин чухецна 06.1990.\nМогӀане даьлла 19.07.2009. МогӀанехь. 1990-гӀа шерашкара системан кризис йолуш кема дар сацийра, ткъа йина корпус латтийра. 2000-гӀа шерашна юкъахь чекхдаккха долийра кема гӀирсан а, герзан а модернизаци еш.\nХен кеманаш уллера хӀордан зонера — 4\n20380 «Стерегущий» проектан 2 ранган хен кеманаш\nЦхьа могӀа даймехкан хьосташкахь корвет-кеман классификаци ян таро ю.\n530 «Стерегущий» ДоьгӀна «Къилбаседа верфехь (Петарбух) 21.12.2001.\nХин чухецна 16.05.2006.\nМогӀане даьлла 14.11.2007. МогӀанехь.\n531 «Сообразительный» ДоьгӀна «Къилбаседа верфехь (Петарбух) 20.05.2003.\nХин чухецна 31.03.2010.\nМогӀане даьлла 14.10.2011. МогӀанехь. Хьалхара серийн кема. Кхин тӀаьхьа долу 20380 проектан кеманаш санна къаьстара коьртачух хӀаваан хен керла система хӀоттаярца.\n532 «Бойкий» ДоьгӀна «Къилбаседа верфехь (Петарбух) 27.07.2005.\nХин чухецна 15.04.2011.\nМогӀане даьлла 16.05.2013. МогӀанехь.\n545 «Стойкий» ДоьгӀна «Къилбаседа верфехь (Петарбух) 10.11.2006.\nХин чухецна 30.06.2012.\nСхьаэцаран акт тӀе куьг яздина 18.07.2014.\nБайракх айина 27.07.2014. МогӀанехь.\nКегийра тӀеман кеманаш — 12\n1234.1 проектан 3 ранган кегийра ракетийн кеманаш\nНАТОн классификацица « Nanuchka III»\n560 «Зыбь» ДоьгӀна Приморскан КДЗ (Ленинград) 26.08.1986.\nХин чухецна 28.02.1989.\nМогӀане даьлла 26.09.1989. МогӀанехь.\n555 «Гейзер» ДоьгӀна Приморскан КДЗ (Ленинград) 21.12.1987.\nХин чухецна 28.08.1989.\nМогӀане даьлла 27.12.1989. МогӀанехь.\n570 «Пассат» ДоьгӀна Приморскан КДЗ (Ленинград) 27.05.1988.\nХин чухецна 13.06.1990.\nМогӀане даьлла 06.12.1990. МогӀанехь. .\n551 «Ливень» ДоьгӀна Приморскан КДЗ (Ленинград) 28.09.1988.\nХин чухецна 08.05.1991.\nМогӀане даьлла 25.10.1991. МогӀанехь.\n1331-М проектан 3 ранган кегийра кеманашна дуьхьалонан кеманаш\nНАТО классификацица «Parchim»\n304 «Уренгой» МогӀане даьлла в 1986 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-192». 2011 шарахь дуьйна керла цӀе.\n308 «Зеленодольск» МогӀане даьлла 1987 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-99». 2005 шарахь дуьйна керла цӀе.\n2009 ш. йина планехь хилла ремонт.\n311 «Казанец» МогӀане даьлла в 1987 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-205». 1998 шарахь дуьйна керла цӀе.\n218 «Алексин» МогӀане даьлла в 1989 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-224». 2005 шарахь дуьйна керла цӀе.\n243 «Кабардино-Балкария» МогӀане даьлла в 1989 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-227». 2015 шарахь дуьйна керла цӀе.\n232 «Калмыкия» МогӀане даьлла в 1990 г. МогӀанехь. Ex. «МПК-229». 1996 шарахь дуьйна керла цӀе.\n21631 «Буян-М» проектан кегийра ракетийн кеманаш\n562 «Зеленый Дол» ДоьгӀна Зеленодольскан КДЗ 29.08.2012.\nХин чухецна 02.04.2015.\nМогӀане даьлла 12.12.2015. МогӀанехь.\n563 «Серпухов» ДоьгӀна Зеленодольскан КДЗ 29.08.2012.\nТӀеман катерш — 12\n1241 «Молния» проектан 3 ранган ракетийн катерш\n852 Р-129 «Кузнецк» Флотехь ду 1985 шарахь дуьйна. МогӀанехь. Проект 12411-Т. 2014 шарахь дуьйна керла цӀе.\n833 Р-257 Флотехь ду 1986 шарахь дуьйна. МогӀанехь. Проект 12411-Т.\n819 Р-47 Флотехь ду 1987 шарахь дуьйна. МогӀанехь. 1983—1992 шш. — «Тамбовский комсомолец»\n855 Р-187 «Заречный» Флотехь ду 1989 шарахь дуьйна. МогӀанехь. 2011 шарахь дуьйна керла цӀе.\n825 Р-291 «Димитровград» Флотехь ду 1991 шарахь дуьйна. МогӀанехь. 2005 шарахь дуьйна керла цӀе.\n874 Р-293 «Моршанск» Флотехь ду 1992 дуьйна. МогӀанехь. 2005 шарахь дуьйна керла цӀе.\n870 Р-2 «Чувашия» Флотехь ду 1999 шарахь дуьйна. МогӀанехь. Проект 12411М.\n21980 «Грачонок» проектан диверсин дуьхьала катер\n889 П-104 «Нахимовец» Флотехь ду\nМогӀанехь. П-104 «Нахимовец» ФОТО 1 ФОТО 2. 2014 шарахь дуьйна керла цӀе.\n12150 «Мангуст» проектан патрулан катерш\nФлотехь ду 2013 шарахь дуьйна. МогӀанехь.\n03160 «Раптор» проектан патрулан катерш\n775 проектан 2 ранган даккхий десантан кеманаш\n127 БДК-43 «Минск» 1983 МогӀанехь 16.09.2000 ш. керла цӀе.\n102 БДК-58 «Калининград» 1984 МогӀанехь 30.04.1999 ш. керла цӀе.\n110 БДК-100 «Александр Шабалин» 1985 МогӀанехь. 12.11.1986 ш. керла цӀе.\n130 БДК-61 «Королев» 1991 МогӀанехь 30.08.2000 ш. керла цӀе.\nКегийра десантан кеманаш — 2\n12322 «Зубр» проектан 3 ранган кегийра десантан кеманаш хӀаваан гӀайбан тӀехь\n770 МДК-50 «Евгений Кочешков» 1990 МогӀанехь. 17.08.2001 ш. керла цӀе, 2013—2014 шерашкахь ремонт йина.\n782 МДК-94 «Мордовия» 1991 МогӀанехь 12.03.2001 ш. керла цӀе\nДесантан катерш — 9\n1176 «Акула» проектан десантан катерш\n746 Д-465 1986 МогӀанехь\n799 Д-325 1991 МогӀанехь\nД-365 1994 МогӀанехь\n11770 «Серна» проектан десантан катерш\n747 Д-67 1994 МогӀанехь\n746 Д-1441 2009 МогӀанехь\n799 Д-1442 2009 МогӀанехь\n21820 «Дюгонь» проектан десантан катерш\n748 Денис Давыдов 2014 МогӀанехь.\nЛейтенант Римский-Корсаков 2014 МогӀанехь.\nМичман Лермонтов 2014 МогӀанехь.\nХин бухахула лела кеманаш — 2\n877 «Палтус» проектан 2 ранган хин бухахула лела кеманаш\nБ-227 «Выборг» 1983 МогӀанехь. 2008 ш. дуьйна керла цӀе\nБ-806 «Дмитров» 1986 2017 шо юккъе даххалц ремонтехь дара. 2010 шарахь дуьйна хӀинцалера цӀе.\nФлотан структура[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХин бухахула лела кеманий 123-гӀа бригада (Кронштадт).\nБ-227 «Выборг» Дизелан хин бухахула лела кема 877 проектан МогӀанехь\nБ-806 «Дмитров» Дизелан хин бухахула лела кема 877 проектан 2017 шо юккъе даххалца ремонтехь дара\nДесантийн кеманийн 71-гӀа бригада (Балтийск).\n127 БДК-43 «Минск» Доккха десантан кема проект 775 МогӀанехь\n102 БДК-58 «Калининград» Доккха десантан кема проект 775 МогӀанехь\n130 БДК-61 «Королев» Доккха десантан кема проект 775М МогӀанехь\n110 БДК-100 «Александр Шабалин» Доккха десантан кема проект 775 МогӀанехь\n770 МДК-50 «Евгений Кочешков» Жима десантан кема проект 12322 МогӀанехь\n782 МДК-94 «Мордовия» Жима десантан кема проект 12322 МогӀанехь\n747 Д-67 Десантан катер проект 11770 МогӀанехь\n746 Д-465 Десантан катер проект 1176 МогӀанехь\n799 Д-325 Десантан катер проект 1176 МогӀанехь\n↑ Балтийский флот отмечает 313-ю годовщину со дня основания : Министерство обороны Российской Федерации Архивйина 2017-12-01 — Wayback Machine\n↑ Петрухинцев Н.Н. Царствование Анны Иоанновны.... — С. 278-279.\n↑ 1 2 Шацилло К. Ф. Последняя военно-морская программа царского правительства // Отечественная история. 1994. Отечественная история. №2, С. 161 - 165.\n↑ Петров М. А. Подготовка России к мировой войне на море / С предисловием М. Павловича. — М-Л.: Государственное военное издательство, 1926. — 272 с. — С. 148-149 — Штаб РККА. Управление по исследованию и использованию опыта войн. — Тираж 3.000.\n↑ Бубнов А. Д. В царской ставке: Воспоминания адмирала Бубнова. — Нью-Йорк: изд-во им. Чехова, 1955. — 405 с. — С. 219-221\n↑ Отставки на Балтийском флоте не коснулись экипажа флагмана Архивйина 2016-08-21 — Wayback Machine\nБалтийский морской театр // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : typus т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.\nБалтийский флот // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : typus т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.\nБалтийский флот // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nМинистерство обороны РФ. Балтийский флот Архивйина 2006-08-24 — Wayback Machine\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шозза_ЦӀен_байракхан_Балтийн_флот&oldid=7929477»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 13 март, 02:00.


5. Морис Льоблан\n6. Любен Дилов\n8. Хр. Н. Златинчев\n9. Матей Шопкин\n12. Карл Май\n17. Свобода Бъчварова\n18. Костадин Костадинов\n19. Нора Робъртс\n20. Джеймс Хадли Чейс\nЗа продажба: 1 045 439


ОгӀлеан — Википеди\n▲116 269 стаг (2019 шеран 1 январь)\nОгӀлеан (фр. Orléans) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀе.\nДозанашца йу ФлегӀи-лез-ОбгӀе, Ла-ФегӀте-Сент-Обен, Оливе, АгӀдон (ЛуагӀе), Сен-СигӀ-ан-Валь, Сен-Жан-де-БгӀе, Сен-Жан-де-ла-ГӀуьель, Сен-Жан-ле-Блан (ЛуагӀе), Сен-ПгӀиве-Сен-Мемен, СагӀан, Семуа (ЛуагӀе).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ОгӀлеан&oldid=7827850»


NGC 138 — Википеди\nNGC 138 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nNGC 138, 2MASX J00305921+0509350, UGC 308, PGC 1889, MCG+01-02-016, Z 409-23, Z 0028.4+0454, UZC J003059.3+050935, LEDA 1889\n11 649,7 ± 13,8 километр в секунду\n0ч 30м 59,22с\n+5° 09′ 35,02″\nWikiSky-da NGC 138: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 138.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_138&oldid=5054775»


Вриньи (Орн) — Википеди\n48°40′20″ къ. ш. 0°01′09″ м. д.HGЯOL\nВриньи (фр. Vrigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Орн. Дозанашца йу Аржантан. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вриньи_(Орн)&oldid=6745022»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 16 октябрь, 08:20.


Лумпа — Википеди\n58°15′36″ къ. ш. 51°48′45″ м. д.HGЯOL\nЛумпа картан тӀехь\nЛумпа (оьрс. Лумпа) — Российн Федерацин Удмуртин Яран кӀоштан юкъа йогӀу эвла.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лумпа&oldid=5014567»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 25 май, 11:03.


Аттестат бухгалтера | ИПБ МР\nСреднее профессиональное образование по направлению подготовки «Экономика и управление» (код ОКСО — 5.38.00.00) Опыт работы не требуется\nОбразование не ниже среднего общего и специальная подготовка по учёту и контролю Не менее 3 лет по профессии, относящейся к базовым группам «бухгалтеры» (код ОКЗ — 3433) и «служащие, занятые бухгалтерскими операциями и учетом» (код ОКЗ — 4121)\nРаздел «Бухгалтерский учет в организациях бюджетной сферы»\nПодраздел 1. «Основы организации бухгалтерского учета в организациях бюджетной сферы»\nПодраздел 5. «Финансовый результат экономического субъекта» Подраздел 6. «Санкционирование расходов»\nРаздел «Правовые основы деятельности организаций бюджетной сферы»\nПодраздел 1. «Общие положения»\nПодраздел 2. «Основы правового регулирования трудовых отношений» Подраздел 3 «Основы бюджетного законодательства»


54°28′ къ. ш. 56°16′ м. д.HGЯOL\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2019, 10 сентябрь.\n↘4 063 676 (2018)\nЕкатеринбурган хан[d], UTC+05:00[d]\nЦIе[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан географи\nГеографин хӀоттам[нисъе бӀаьра | нисъе]\nГеологи[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан геологи\nКоьрта яззамаш: Башкирийчоьнан охьадоьду хиш, Башкирийчоьнан Ӏаьмнаш\nӀаламан зонаш, ораматаш, дийнаташ[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззамаш: Башкирийчоьнан флора, Башкирийчоьнан фауна\nКъоман паркаш а, заповедникаш а[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан ларбеш болу Iаламан мехкийн исписка\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан климат\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан истори\nШира мур[нисъе бӀаьра | нисъе]\nXVI—XIX бIешераш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nПачхьалкхан хIоттам[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан байракх\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан хIост\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан шатлакхан илли\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан Республикан Конституци\nКоьрта яззам: Башкирийчоь Республикан Конституцин Суд\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан Корта\nКоьрта яззам: Пачхьалкхан Кхеташо — Башкирийчоь Республикан Кхурултай\nКоьрта яззам: Башкирийчоь Республикан Правительство\nКоьрта яззам: Россий Федерацин Президент волчохь йолу Башкирийчоь Республикан Бакъоелла Вакилат\nАдминистративан-мехкан екъаялар[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан административан-мехкан екъаялар\nМуниципалан хIоттаман гуранахь, республикан административан-мехкан субъектехь, 2016 шеран 1 январан дозанашкахь кхоьллина 895 муниципалан кхоллар, царна юкъахь: 9 гIалин гуо, 54 муниципалан кӀошт, шайна чу 818 юьртан меттиг йогIуш, 14 ГӀалин меттиг.\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан бахархой\nРоссийн Пачстаткоман терахьашца болу бахархойн барам  4 066 972 ст. (2018). Бахархойн луьсталла — 28,45 ст./км2 (2017). ГIалин бахархой — 61,94 % (2518972). 29.85 % беха Уфахь а, цунна тIелетта йолчу Уфан муниципалан кӀоштехь а. Луьсталла кIезиг йолуш ю Зилаиран (3 ст./км²), Белорецкан (3,7 ст./км²), Бурзян муниципалан кӀошташ (4 ст./км²). Юьртан бахархойн уггар алсама луьсталла ю Уфн (37 ст./км²), Кармаскалин (30 ст./км²), Чишмин (29 ст./км²), Туймазин (27 ст./км²) муниципалан кӀошташкахь.\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан экономика\nПромышленность[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан промышленность\nЭнергетика[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан энергетика\nГӀишлошъяр[нисъе бӀаьра | нисъе]\nЮьртабахам[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан юьртабахам\nЙохк-эцар а, финансаш а[нисъе бӀаьра | нисъе]\nТуризм а, садаӀар а[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчура туризм\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан транспорт\nХӀаваан хаамца регионан зӀе ю Российн мехкара а, ЛПД пачхьалкхашкара а иттаннаш гӀаланашца, ткъа иштта Грецин, Цийн, ӀЦЭ, Туркойчоьнан гӀаланашца. Уфахь ю регионера уггар йоккха аэропорт.\nӀилма а, дешар а[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан дешар\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан Ӏилма\nӀилман кхолламаш гайтина республикан ЛДМ-ца а, отраслийн Ӏилман-талламан институташца а (80 кхоллам гергга). 1991 шарахь кхоьллина Башкирийн ССР Ӏилман Академи, хьалха 1951 шарахь дуьйна болхбеш яра ССРС ӀА Башкирийн филиал.\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан оьздангалла\nРеспубликан шатайпа оьздангалла вовшахтоьхна цуьнан къоман а, жанран а дукхалло, оцу юкъадогӀу фольклоран, дешаран, Ӏилман, архитектуран, музыкан, театрийн, хелхаран, суртдилларан говзаллин, динан, литературан, кхин а элементаш.\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан спорт\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан дин\nМассин хааман гӀирсаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Башкирийчоьнан массин хааман гӀирсаш\nФакташ[нисъе бӀаьра | нисъе]\nПанорамаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\n↑ Республика Башкортостан // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8\n↑ Шайдуллина З. З. Особо охраняемые природные территории // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8\n↑ Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — Т. 1. — С. 51. — 304 с. — ISBN 5-8258-0203-7\n↑ Рустэм Хамитов вступил в должность президента Башкирии. РИА Новости (19 июля 2010). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2010 шеран 13 августехь.\n↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 11 июнехь. Теллина 2013 шеран 5 мартехь.\n↑ Р361 – «Магнитогорск - Сибай - Зилаир – Ира» | Автодороги России | Главная. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 26 февралехь. Теллина 2013 шеран 24 февралехь.\nБашкортостан: краткая энциклопедия / главный редактор Р.З. Шакуров. — Уфа: «Башкирская энциклопедия», 1996. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7\nИстория башкирского народа : в 7 т / Главный Редактор Кульшарипов, М. М.. — Уфа: Гилем, 2012. — Т. VII. — ISBN 978-5-4466-0040-3\nРеспублика Башкортостан // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8\nРоссийн Федерацин Ийдалйистан федералан гуо\nБашкирийчоь | Марий Эл | Мордови | ГӀезалойчоь | Удмурти | Чуваши | Пермийн мохк | Кирован область | Нижни Новгородан область | Оренбурган область | Пензан область | Самаран область | Саратован область | Ульяновскан область\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Башкирийчоь&oldid=3066710»\n1992 шарахь кхоьллинарш\nВикипеди:Хаьржина яззамаш абатца\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 10 сентябрь, 23:18.