Тептар:Оьрсийн Нохчийн Дошам/ЭЛП/Т — Тептар\nТептар:Оьрсийн Нохчийн Дошам/ЭЛП/Т\nтабак м тонка; курительный ~ - узу тонка; нюхательный ~ -хьожу йоккху тонка; жевательный ~ - бага дуьллу тонка\nтабакерка ж тонкадухкург\nтабаковод м тонкалелорхо\nтабаководство с тонкалелор\nтабаководческий, -ая, -ое тонка леладен, тонкалелоран; ~ район - тонка леладен район\nтабачный, -ая, -ое 1) тонкин; ~ый дым - тонкин к1ур 2) тонка духку, тонка леладен; ~ый магазин - тонка духку туька; ~ая фабрика - тонка леладен фабрика 3) (о цвете) тонкин басара, тонкин басахь\nтабель м табель\nтабельный, -ая, -ое табелан; ~ая доска - табелан у; ~ый учѐт - табелан ларам\nтабелыцик м, ~ца ж табелхо, табельщик\nтаблетка ж таблетка, буьртиг, молха; ~и от кашля - йовхарийн буьртигаш\nтаблица ж таблица; ~ умножения - эцаран таблица; ~ выигрышей - кхожан таблица\nтабличка ж 1) уменьш. от таблица; 2) у\nтабличный, -ая, -ое таблицинммиста, всякие «резюме» и прочее могут сказать что «на прошлой работе вы справлялись» всякие «сертифик\nтабло с нескл. табло (хаамийн у); световое ~ на стадионе - стадионера серлонан табло\nтабор м 1) (цыганский) табор 2) разг. (лагерь) четар\nтаборный, -ая, -ое таборан\nтабу с нескл. бехкам, дехкар, мотт кхабар\nтабун м рема; ~ лошадей - говрийн рема\nтабунный, -ая, -ое ремин; (содержащийся в табуне) ремехь долу, ремера; ~ые лошади - ремера говраш\nтабурет м, табуретка ж г1ант\nтавро с х1ост\nтавровый, -ая, -ое х1остан; ~ая метка - х1остан билгало\nтавтологический, -ая, -ое тавтологин\nтавтология ж тавтологи\nтаган м очакх\nтаганный, -ая, -ое очакхан\nтаджики мн. (ед. ~к м, ~чка ж таджик) таджикаш\nтаджикский, -ая, -ое таджикийн; ~ язык - таджикийн мотт\nтаѐжный, -ая, -ое тайгин; тайгера, тайгехь деха; ~ый охотник - тайгера таллархо; ~ын посѐлок - тайгера юрт; ~ая река - тайгера хи; ~ый пожар - тайгехь ц1е ялар\nтаз 1 м (посуда) тас; в ~у - теса чохь\nтаз 2 м анат. хенан даь1ахк\nтазобедренный, -ая, -ое: ~ сустав - хенап маь1иг\nтазовый, -ая, -ое хенан; ~ые кости - хенан даь1ахкаш\nтаинственность ж къайлалла, къайле, къайлаха хилар\nтаинственный, -ая, -ое къайлаха [долу]; ~ый шорох - къайлахататанаш; с ~ым видом - къайлаха долуш санна\nтаинство с рел. къайле\nтаить несов., что 1) (скрывать) дагахь латто, къайладига, дагахь хила; ~ злобу против кого-л.- цхьанна дагахь оьг1аздо хила 2) (заключать в себе) хьулдан, къайладаккха; ~ в себе огромные возможности- шегахь яккхий таронаш хьулъян\nтаиться несов. 1) разг. (скрываться) къайлаха лела, къайлаха хила, хьулдала 2) (быть, иметься где-л.) хила; в этом ~тся какая-то тайна - кхунах йоллуш цхьа къайле ю 3) (скрывать что-л. от других) лечкъо, хьулдан, къайладига\nтайга ж тайга; сибирская ~ - сибарехара тайга\nтайком нареч. къайллаха; сделать ~ - къайллаха дан; ~ от кого-л. - цхьаннах къайллаха\nтайна ж къайле; хьулам; военная ~ - т1еман къайле; выдать чью-л. ~у - цхьаьннан къайле гучуяккха; не делать ~ы из чего-л. - цхьана хуманах къайле ца ян; ни для кого не ~а - цхьанна а къайле яц; сохранить что-л. в ~е - цхьа х1ума къайленгахь латто; хранить ~у - къайле ларъян\nтайник м къайле ; в ~ах души - деган къайленашкахь\nтайный, -ая, -ое къайлаха [долу]; ~о (нареч.) от кого-л. - цхьаннах къайлаха; ~ое голосование - къайлаха кхаж тасар; ~ые выборы - къайлаха харжамаш\nтайфун м тайфун\nтак 1. нареч. 1) иштта, санна; сделай ~ … - иштта де...; я ~ и сделаю - аса иштта дийр а ду; так же, как [и]... - ... санна...; я делаю так же, как он - цо санна, до аса а 2) (до такой степени) иштта; он ~ изменился? иштта хийцавелла иза? 3) разг. (без последствий) иштта; это ~ не пройдѐт - иштта чекхдер дац иза; это дело оставить ~ нельзя - и г1уллакх иштта дита мегар дац 4) (без причины, случайно) иштта д1а; я сказал это просто ~ - иштта д1а элира аса иза 2. союз (но, однако) ткъа; я ведь говорил, ~ ты и слушать не хотел - аса хьоьга бехира, ткъа хьуна ладог1а а ца лиира 3. частица 1) разг. (следовательно, в таком случае) ткъа, делахь, х1ета, -м; ~ ты мне не веришь? ткъа хьо сох ца теша-кх?; не тут, ~ там- кхузахь ца хилахь, цигахь-м хир ду 2) разг. (ничего особенного) х1умма а; что с тобой?— Так - х1ун хилла хьуна? — Х1умма а 3) утв. х1аъа; ~, вы не ошиблись - х1аъа, шу г1алат ца девлла шуна ; ~ и быть- иштта хинда шена (или д1а хилийта х1ета); ~ и есть - иштта дан а ду; ~ и знайте! - д1ахаа ду шуна; ~ или иначе - ишта а, вуьшта а; х1ета а вета а; ирх а пурх а; хьала а, охьа а; так как (союз) - дела; я ничего не увидел, так как было уже темно - 1аьржа йолу дела, суна х1умма а ца гира; так ли? (сомнения) иштта дуй те?; не так ли? (просят подтверждения) иштта дац?; это не ~ - иза иштта дац; ~ называемый - олуш долу (или боху); пора идти, так что поторопись - д1адоьлху хан т1екхаьчна, цундела сихлолахь; надо выйти пораньше,~ чтобы не опоздать на поезд - ц1ерпоштана т1аьхьацависархьама, хьалххе аравала веза; если ~, то... - иштта делахь-м...; так бы и сказал - иштта дийр дара-кх ткъа; так бы и сделал - иштта эр дара-кх ткъа; ~ вот вводн. сл. - х1ан-х1ан (или делахь х1ета); так себе - иштта д1а; так на так [приходится] - иштта д1а ду-кх; так-то! - иштта ду-кх!; так-то так, а всѐ же - иштта-м дара и, делахь а; ~ сказать - иштта аьлча; ~ тому и быть - хирг хинда шена; и ~ далее (и т. д.) - иштта д1а кхин а (и. д1. кх.); и так и сяк - ишта а, вуьшта а; ни так ни сяк - я иштта а, я вуьшта а также нареч. и союз присоед. иштта; он ~ читал эту книгу - иштта цо а ешна и книшка; он любит петь, а ~ и танцевать - йиш лакха а, иштта хелхавала а лаьа цунна; силы противника, а ~ его цели ещѐ не были известны - мостаг1чун ницкъаш а, иштта цуьнан 1алашо а хууш яцара\nтаки частица разг. (тем не менее, все же, однако) -кх; (он) успѐл-~ на поезд - кхии-кх иза ц1ерпошта т1е; он таки не придѐт - вoгlyp вац-кх иза\nтаков мест. указ. в знач. сказ. иштта; все они ~ы - массо а иштта бу уьш; ~о наше мнение - иштта ду тхуна хетарг ; и был ~ - хилла меттиг а яйн\nтакой, -ая, -ое мест. 1) указ. иштта [долу], иштта дерг; ~ой человек им не нужен - иштта стаг ца оьшу царна; ~ой, какой есть - ма-варра; ~ой же - иштта; он не [совсем] ~ой - иштта-м вацара и; не ~ой уж он хороший- иштта дика а вацара и-м 2) опред. иштта; ~ая она красивая?- иштта хаза ю иза? в ~ом случае - иштта делахь-м; ~им образом - цу (или кху) кеппара; кто он ~ой? - и мила ву?; что ~ое случилось? - хилларг х1ун ду?\nтакса 1 ж (расценка) такса; плата по ~е - таксица мах балар\nтакса 2 ж (собака) такса\nтакси с нескл. такси; легковое ~ - нах лелабен такси; грузовое ~ - киранан такси\nтаксометр м таксометр\nтакт 1 м 1) такт; петь не в ~ -тактехь ца лакха 2) разг. (ритм движения) такт; отбивать ~ - тактехь етта 3) тех. такт; ~ поршня - поршенан такт\nтакт 2 м г1иллакх; отсутствие ~а - г1иллакх цахилар; человек с большим ~ом - ч1ог1а г1иллакхе стаг;\nдержать себя с ~ом - г1иллакхехь хила так-таки частица разг. (всѐ-таки) делахь а, х1етте а, мухха а; он ~ добился своего - мухха а шениг чекхдаьккхи цо\nтактик м тактик\nтактика ж тактика\nтактический, -ая, -ое тактически, тактикин; ~ая подготовка войск - эскаршлахь тактикин кечам бар\nтактичность ж г1иллакхе хилар, хат1 хилар\nтактичный, -ая, -ое г1иллакх долу, г1иллакхе; ~ человек - г1иллакхе стаг\nталант м в разн. знач. талант, пох1ма; у него большой ~ - йоккха пох1ма йолуш ву иза; у него большой математический ~ -математикехь ч1ог1а талант ю цуьнан; молодые ~ы - кегийра таланташ\nталантливость ж талант хилар, пoxlмалла\nталантливый, -ая, -ое талант йолу, пох1ме\nталисман м лагжайна, х1айкал\nталия ж г1одаюкъ; тонкая ~ - юткъа г1одаюкъ\nталмуд м товрат\nталон м талон; ~ на бензин - бензинна талон; врач принимает по ~ам - лоьро талонашца т1еоьцу; открепительный ~ -д1адаларан талон; прикрепительный ~ - учѐте xlyттy талон\nталый, -ая, -ое дешна; ~ый снег - дешна ло; ~ая вода - ло дешна хи\nтам 1. нареч. I) цигахь; буду ~ только завтра - со цигахь кхана бен хир вац 2) разг. (потом, затем) т1аккха, т1аьхьа; ~ видно будет, что делать - дан дезарг т1аьхьа гур ду 2. частица пренебр. -м + мичара: какие ~ у него дела - цигахь г1улкхаш-м мичара дара цуьнан; какое ~! мичара!; чего [уж] ~! х!умма а доцург дара и-м! ; [и] там и тут, [и] там и сям, там-сям - цигахь а, кхузахь а\nтамада м тхьамда\nтамбур м архит. ж.-д. тамбур\nтамбурный, -ая, -ое тамбуран\nтамга ж мyxlap, х1ост\nтаможенник м таможхо\nтаможенный, -ая, -ое таможнин\nтаможня ж таможни\nтамошний, -яя, -ее разг. цигара, цигахь долу; ~ие жители - цигара бахархой\nтампон м мед. тампон\nтанбур м. муз. пондар\nтангенс м мат. тангенс\nтанго с нескл. танго\nтандем м тандем\nтанец м хелхар; народные ~цы - халкъан хелхарш\nтанкер м мор. танкер\nтанкерный, -ая, -ое танкеран\nтанкетки мн. (ед. ~а ж) танкеткаш\nтанкист м танкист\nтанкистский, -ая, -ое танкистан\nтанковый, -ая, -ое танкин, танкийн; ~ая дивизия - танкийн дивизи\nтанкодром м танкодром\nтанкостроение с танкаш яр\nтанкостроительный, -ая, -ое танкаш ен\nтанцевальный, -ая, -ое хелхадолу; ~ая музыка - хелхадовлу йиш\nтанцевать несов., что и без доп. хелхадала, хелхар дан\nтанцмейстер м хелхархьехархо\nтанцор м, ~ка ж хелхархо\nтанцующий,-ая, -ее хелхадуьйлу\nтапки мн. (ед. тапка ж), тапочки мн. (ед. тапочка ж) к1архаш\nтара ж тара\nтарабарщина ж разг. къар-къар\nтаракан м чхьаьвриг\nтараканий, -ья, -ье чхьаьвриган\nтаран м 1) (орудие, предмет) таран 2) воен. (удар по самолѐту) т1етохар 3) воен. (прорыв фронта) таран\nтаранить несов., что 1) таран ян 2) воен. (ударить корпусом) т1едетта\nтаранный, -ая, -ое таранан\nтарантас м ворда\nтарантул м зоол. д1аьвше гезг\nтарань ж тарань, таранка\nтарарах межд. тохь, тахь\nтаратайка ж шарбан\nтараторить несов. разг. рат1а ботта\nтарахтеть несов. разг. т1ахь-т1ахь дан\nтаращить несов., что къерзо; ~ глаза на кого-л. - цхьанна тle б1аьргаш къерзо\nтаращиться несов. разг. къерза\nтарелка ж бошхап ;быть не в своей ~е - нехан шуьнахь санна хила\nтариф м тариф ; ~ оплаты труда - къинхьегамна ахча лун тариф; железнодорожный ~ -аьчка некъан тариф\nтарификационный, -ая, -ое тарификацин, тарификационни\nтарификация ж тарификаци ; ~ заработной платы - алапин тарификаци\nтарифицировать сов. и несов., что тарификаци ян\nтарифный, -ая, -ое тарифан; ~ые ставки - тарифан барам\nтарный, -ая, -ое тарин; ~ вес - тарин йозалла\nтартарары нескл. мн. разг. Шутл. - жоьжахати; провалиться в ~ - жоьжахати чу вожа тары-бары нескл. прост. рат1а; разводить ~ - paтla ботта\nтаскать несов. 1) см. тащить; ~ть воду - хи кхехьа; ~ть мешки - галеш кхехьа 2) кого-что (носить с собой) лело, кхехьа; ~ть с собой книгу - книшка шеца лело 3) кого за что ийзо; ~ть кого-л. за волосы - цхьаьннан месаш ийзо 4) что, разг. (воровать) лечкъо,[д1а]кхехьа 5) что, разг. (носить одежду) лело ; он еле ноги ~ет - и-м халла бен ког а ца баккхалуш ву\nтаскаться несов. разг. (ходить без надобности) ваьлла лела; йорт етта; ~ по знакомым - бевзачаьргахула лела; ~ по городу - г1алахула лела; он всюду за мной таскается- массанхьа а суна т1аьхьаваьлла лела и\nтасовать несов., что (карты в колоде) эдан, кего, кегадан; ~ карты - кехаташ эдан\nтатаро-монголы мн. ист. г1езалой-монголаш\nтатаро-монгольский, -ая, -ое г1езалойн-монголийн; ~ое нашествие ист.- г1езалойн-монголийн т1елатар\nтатарский, -ая, -ое г1езалойн; ~ язык - г1езалойн мотт ;\nтатары мн. (ед. ~ин м, ~ка ж г1езало) г1езалой\nтатуированный, -ая, -ое чкъор дегна\nтатуировать сов. и несов., кого-что чкъор дага\nтатуировка ж I. (действие) чкъор дагар 2. (узоры) дагар таты мн. (ед. тат м, ~ка ж тат) таташ\nтахта ж маьнга\nтачанка ж тачанка; пулемѐтная ~ - пулемѐтан тачанка\nтачать несов., что (шить) тега; ~ сапоги - эткаш тега\nтачка ж г1удалкх; садовая ~ - бешан г1удалкх\nтащить несов. 1) кого-что (волоком) текхо; хьалатакхо (вверх); охьатакхо (вниз) 2) кого-что, разг. (нести) текхо, дахьа 3) кого-что (тянуть за собой) текхо 4) кого-что, перен. (заставлять пойти куда- л.)такхийна дига 5) что (извлекать) схьадаха 6) кого-что, разг. (красть) д1акхехьа; (из кармана) даккха\nтащиться несов. разг. 1) (с трудом идти) д1атекха, д1аг1ерта; он еле тащится - халла д1атекха иза 2) (волочиться) текха; подол тащится по земле - юх лаьттахула текха\nтаяние с дашар; ~ снега -ло дашар; ~ ледников - шаш башар\nтаять несов. 1) дешаш хила, даша; снег тает - ло деша; мороженое тает - г1оролг еша 2) безл.: на дворе тает - арахь ешаш ю 3) перен. (исчезать) даша, дешаш хила; (о тумане, дыме) д1адала, д1адан; его силы тают - цуьнан ницкъ бешаш бу 4) перен. (чахнуть) дешна д1адала (или д1адолуш хила); больной тает на глазах - гуш лаьтташехь вешна д1аволуш лаьтта лазархо 4) перен. (умиляться) дешна д1адала; ~ от похвал - хестийча вешна д1авала\nтварь ж 1) собир. (живое существо) са чохь х1ума 2) бран. боьха х1ума\nтвердеть несов. андадала, андадолуш хила, ч1аг1дала\nтвердить несов. 1) что, о чѐм (повторять) дийца; ~ть одно и то же - гуттар а цхьаъ дийца; он опять ~т своѐ- юха а шениг дуьйцу цо; об этом я тебе и твержу - и дац аса хьоьга дуьйцург 2) что (повторять) юх-юха дийца; ~ть урок - урок юх-юха йийца\nтвѐрдо нареч. прям. и перен. ч1ог1а;мне~ спать на полу - ц1енкъахь вижа суна онда ю; я в этом ~ уверен - со цунах ч1ог1а тешаш ву; ~ запомнить - ч1ог1а дагалаца;~стоять на своѐм - ша бохучу т1ехь ч1ог1а латта\nтвердокаменный, -ая, -ое ч1ог1а-ч1ог1аме; ~ая воля - ч1ог1а-ч1ог1аме лаам\nтвѐрдость ж прям. и перен. ч1ог1алла; ~ древесины -дечиган ч1ог1алла; ~ характера - амалан ч1ог1алла\nтвѐрдый, -ая, -ое прям. и перен. ч1огla; ~ ые вещества - ч1ог1а х1умаллаш; ~ый грунт - ч1ог1а латта; ~ое решение - ч1ог1а сацам; он твѐрд в своѐм решении - шен сацам т1ехь ч1аг1велла ву и; он не твѐрд в арифметике - арифметикехь ч1ог1а вац и ; ~ый знак - ч1ог1а хьаьрк; ~ые согласные лингв. - мукъаза ч1ог1а аьзнаш\nтвердыня ж 1) уст. (крепость) гlaп 2) перен. (оплот) ч1аг1о\nтвѐрже сравн. ст. от твѐрдый и твѐрдо\nтвой мест. притяж. м (~я ж, ~ѐ с, ~и мн.) I. хьан; ~я книга - хьан книга; ~и вещи - хьан х1уманаш; не ~ѐ дело- хьан г1уллакх дац; это дело ~ѐ - и хьайн г1уллакх ду хьан; по ~ему мнению - хьуна хетарехь; на ~ю долю- хьан декъана; у мальчика ~я походка - болар хьайниг ду к1ентан; не хуже ~его - хьачул вон дац 2. в знач. сказ. хьан ду; эта книга ~я? xlapa книга хьан юй? 3. в знач. сущ. ~ѐ с хьайниг; ~его мне не надо - хьайниг суна ца оьшу 4. в знач. сущ. ~и мн. хьайнаш (родные); как ~и поживают? хьайнаш муха 1аш бу?\nтворение с (произведение) кхолларалла; великие ~я Пушкина - Пушкинан сийлахь-доккха кхолларалла\nтворец м 1) (создатель) кхоллархо 2) рел. (бог) кхоьллинарг\nтворительный, -ая, -ое грам.: ~ падеж - коьчалниг дожар\nтворить 1 несов., что кхолла, кхуллуш хила, дан; ~ новую жизнь - керла дахар кхуллуш хила; ~ суд и расправу - кхел а, та1зар а дан; ~ чудеса -1аламаташ кхолла\nтворить 2 несов., что: ~ известь - к1ир кечбан\nтвориться несов. дан, хила; что здесь ~тся?- кхузахь дерг х1ун ду?\nтворог м к1алд; свежий ~ - керла к1алд\nтворожистый, -ая, -ое к1алд санна [долу], к1олдах тера; ~ая масса - к1олдах тера масса\nтворожный, -ая, -ое к1олдан; (приготовленный из творога) к1олдах дина; (с начинкой из творога) к1алд чуйоьллина\nтворческий, -ая, -ое кхоллараллин; ~ие силы - кхоллараллин ницкъаш; ~ий путь писателя - яздархочун кхоллараллин некъ; ~ая командировка -кхоллараллин командировка; ~ий отпуск - кхоллараллин отпуск; ~ий успех - кхоллараллин кхиам\nтворчество с кхолларалла; народное ~ - халкъан кхолларалла; ~ Чехова - Чеховн кхолларалла\nт. е. сокр. см. то есть\nтеатр м театр; история русского ~а - оьрсийн театран истори; ~ кукол - тайнигийн театр; ~ военных\nдействий -т1ом бен меттиг (или т1еман театр)\nтеатрал м, ~ка ж театрхо\nтеатральный, -ая, -ое театран; ~ая касса -театран касса; ~ый жест - театрехь санна ишар\nтебе 1) дат. п. от ты хьуна; это ~ известно? иза хьуна хаьий?; ~ говорят - хьоьга (местн. п.) боху; ~ нельзя ходить - хьуна лела мегар дац; к ~ пришли - хьо (им. п.) волчу баьхкина 2) предл. п. от ты: он рассказывал о ~ - цо дуьйцура хьох (вещ. п.) лаьцна; при ~ - хьо (им. п.) волуш; на ~ - хьуна (дат. п.) т1ехь; вот ~ и на!- д1аэца хьайна!\nтебенѐк м (часть седла) тиймак\nтебя 1) род. от ты хьан; ~ не было там - хьо цигахь вацара (им. п.); у ~ много детей? хьан бераш дукха дуй?; с ~ причитается десять рублей - хьоьгара туьма дог1у (местн.-исх. п.); всѐ это из-за ~ - и дерриг а хьо бахьана долуш ду (им. п.); без ~ - хьо воцуш; для ~ - хьуна 2) вин. п. от ты: можно на ~ надеяться? хьох (вещ. п.) дегайовхо хила мегар дуй?; за ~ (ради тебя) - хьан (род. п.) дуьхьа; большинство за ~ - дукхах берш хьоьгахьа (местн.-напр. п.) бу; про ~ говорят... - хьох (вещ. п.) лаьцна дуьйцу .. ; ну ~! - д1авалахьа !\nтезис м тезис; ~ы доклада - докладан тезисаш\nтѐзка м и ж разг. ц1архо; он мой ~ - иза сан цlapxo ву\nтекст м текст ; ~ сказки - туьйранан текст; ~ к рисункам - суьрташ т1е текст\nтекстиль м собир. к1ади\nтекстильный, -ая, -ое к1адин, к1ади ден; ~ая фабрика - к1ади ден фабрика\nтекстилыцик м, ~ца ж к1адидархо\nтекстовой, -ая, -ое текстан; ~ая фототелеграмма - текстан фототелеграмма\nтекстологический, -ая, -ое текстологин\nтекстология ж текстологи\nтекстуальный, -ая, -ое текстехь ма-дарра (долу]; ~ перевод - текстехь ма-дарра [долу] гоч\nтекучесть ж 1) физ. коча хилар 2) (непостоянство) хийцадалар, хийцалуш хилар; ~ кадров - кадраш хийцалуш хилар\nтекучий, -ая, -ее 1) физ. коча; ~ие тела - коча х1уманаш 2) перен. (непостоянный) хийцалу[ш долу]\nтекущий, -ая, -ее 1) (теперешний) карара; в ~ем году - карарчу шарахь; в ~ее время- карарчу хенахь 2) (повседневный) карара; ~ие дела - карара г1уллакхаш\nтеле= «генара» я «телевизионни» маь1на долу чолхечу дешнийн хьалхара дакъа, мас.: телевидение -\nтелеателье с телеателье\nтелебашня ж телеб1ов\nтелевидение с (ТВ) телевидени (ТВ)\nтелевизионный, -ая, -ое телевизионни, телевиденин ; ~ центр - телевиденин центр\nтелевизор м телевизор\nтелега ж ворда, г1удалкх\nтелеграмма ж телеграмма; дать ~у - телеграмма яла; ~а-молния - стела-з1е; ~а с оплаченным ответом- жоьпана мах белла телеграмма\nтелеграф м в разн. знач. зle, телеграф\nтелеграфирование с телеграф (или з1е) тохар\nтелеграфировать сов. и несов., что, о чѐм и без доп. телеграф тоха, з1е тоха\nтелеграфист м, ~ка ж телеграфист, телеграфхо\nтелеграфный, -ая, -ое з1енан, телеграфан; ~ый столб - з1енан б1ог1ам; ~ая лента - телеграфан лента; ~ая связь - телеграфан з1е ; ~ое агентство - телеграфан агенталла\nтележка ж г1удалкх\nтелезритель м телехьажархо\nтелеметрический, -ая, -ое телеметрин; ~ие наземные станции - телеметрин лаьттара станцеш\nтелемеханика ж телемеханика\nтелемеханический, -ая, -ое телемеханически, телемеханикин\nтелѐнок м эса\nтелеобъектив м телеобъектив\nтелепередатчик м телепередатчик\nтелепередача ж телеперадача\nтелеприѐмник м телеприѐмник\nтелескоп м астр, телескоп\nтелескопный, -ая, -ое телескопан\nтелесный, -ая, -ое 1) дег1ан; ~ое наказание - етташ та1зар дар; ~ые повреждения - дег1ана зен дар; ~ого цвета - дег1ан басахь 2) (материальный) х1умаллин\nтелетайп м телетайп\nтелетайпный, -ая, -ое телетайпин; ~ая лента - телетайпин лента\nтелеуправление с телеурхалла\nтелефон м телефон; междугородный ~ - г1аланашна юкъара телефон; говорить по ~у - телефонехула къамел дан; позвонить по ~у - телефон тоха; ~-автомат - телефон-автомат\nтелефонировать сов. и несов., что, о чѐм и без доп. телефон тоха, телефон етта\nтелефонист м, ~ка ж телефонист\nтелефонный,-ая,-ое телефонан; телефонахь ден; ~ая станция - телефонийн станци; ~ый разговор-\nтелефонехула ден къамел; ~ое сообщение -телефонан хаамаш ; ~ая книга - телефонан книга\nтелефонограмма ж телефонограмма; передать ~у - телефонограмма яла\nтелецентр м (телевизионный центр) телецентр (телевиденин центр)\nтелеэкран м телеэкран\nтелиться несов. (о корове) эса дан, дахка\nтѐлка ж дуьхьарг; шинара (двухлетняя); кхаарг (трѐхлетняя)\nтело с 1) физ., мат. х1ума; твѐрдые ~а - онда х1уманаш; жидкое ~о - коча х1ума; геометрические ~а- геометрин х1уманаш 2) (организм человека) дег1; части ~а - дег1ан меженаш; в ~е - дег1алахь 3) (останки) дакъа 4) воен., тех. дег1; ~о мины - минин дег1; ~о поршня - поршенан дег1; преданный душой и ~ом -дег1 а, са а ца кхоош волу; держать кого-л. в чѐрном ~е - цхьаъ вон кхаба\nтелогрейка ж разг. силга\nтелодвижение с дег1 лелор\nтелок м разг. эса\nтелосложение с дег1 [даккхар]\nтелохранитель м ларвархо\nтельняшка ж разг. тельняшка\nтелятина ж эсан жижиг\nтелятник м 1) (работник, -ца) эсийлелорхо 2) (хлев) к1ара\nтелячий, -ьн,-ье эсан; ~ья кожа - эсан ц1ока ; ~ьи нежности а) (неуместные) лар йоцуш хьестар; б) (чрезмерные) совнаха хьестар\nтем 1 1. тв. от тот, то 1 цуьнца 2. дат. от те царна; ~ самым - и бахьана долуш\nтем 2 союз со сравн. ст. мел, цул; чем больше, ~ лучше - дукха мел хили, дикахо а ду ; ~ лучше - дикаха а ду; ~ более - мелхо а, муххале а; ~ не менее - xleттe a; мухха делахь а; ~ не менее он не виновен -мухха делахь а иза бехке-м вац; ~ паче - т1акха-м муххале а\nтема ж тема; ~а доклада - докладам тема; отклониться от ~ы - теми т1ера д1адала; ~а с вариациями- вариацеш йолу тема\nтематика ж тематика, теманаш\nтематический, -ая, -ое 1) темин, тематикин; ~ план - тематикин план 2) муз. тематикин\nтембр м тембр; ~ голоса - озан тембр\nтеменной, -ая, -ое хьен; ~ая кость - хьен даь1ахк\nтемень ж разг. бода; какая здесь ~! - ма бода бу-кх xlapa!\nтеми тв. от те цаьрца\nтемляк м лол, к1ужал, хорха\nтемнеть несов. 1) (становиться тѐмным) 1арждала,1аржлуш хила; (терять цвет) басадала; краски от времени ~ют - басарш хан яьлча басадовлу 2) безл. 1аржъяла; ~ет - 1аржлуш ю 3) (виднеться - о\nтѐмном) 1аьржа ган;~ли горы - лаьмнаш 1аьржа гора\nтемнить несов. 1) кого-что (делать тѐмным) кхоладан 2) перен.прост. (обманывать) хьулдина (или лечкъош) хила\nтемница ж ор, набахти\nтемно безл. сказ.: у меня в глазах ~ - б1аьргашкахь бода бу сан; на улице ~ - арахь 1аржъелла (или 1аьржа ю)\nтемно= таь1на-, таь11ина-1аьржа, таь1на-1аьржа, 1аьржачу\nтемноволосый, -ая, -ое таь1на-1аьржа месаш йолу\nтемноглазый, -ая, -ое таь1на-1аьржа б1аьргаш болу\nтемнокожий, -ая, -ее 1аьржачу амате\nтѐмно-коричневый, -ая, -ое таь1на-боьмаша, ал; (о масти скота) тайша\nтѐмно-красный, -ая, -ое таь1на-ц1ен\nтемнолицый, -ая, -ее 1аьржачу амате[хь долу]\nтѐмно-синий, -яя, -ее таь1на-сийна\nтемнота ж 1) бода; вернуться домой до наступления ~ы - бода болале ц1а дерза или 1аржъялале ц1а кхача 2) перен. (невежество) бода\nтѐмный, -ая, -ое 1) (лишѐнный света) бодане; ~ая комната - бодане чоь 2) (о цвете) 1аьржа; ~ые очки- 1аьржа куьзганаш 3) (сомнительный) тешамаза, вон, боьха; ~ое дело- тешамаза г1уллакх 4) (неясный) ца кхета[ш долу]; ~ые места в летописи - тептарехь ца кхета меттигаш 5) (невежественный) бодане 6) (мрачный) бодане, кхоьлина; ~ые мысли - кхоьлина ойланаш ; ~ые силы- зуламе ницкъаш; темным-темно - к1арул 1аьржа ю\nтемп м темп, болар; высокие ~ы - лакхара боларш\nтемперамент м темперамент, хьуьнаралла\nтемпераментный, -ая, -ое темпераменте, хьуьнаре; ~ая речь - темпераменте къамел\nтемпература ж температура; ~а воздуха - х1аваан температура; ~а кипения воды - хи кхехкаран\nтемпература; измерить больному ~у - цомгушчун температура юста\nтемпературить несов. разг. температура хила; больной ~т - цомгушчун температура ю\nтемпературный, -ая, -ое температурин\nтемя с анат. хьеюкъ\nтенденциозность ж тенденци хилар; (наличие тенденции); озабезамалла (предвзятость)\nтенденциозный, -ая, -ое тенденце, тенденци йолу[ш], озабезаме; ~ый писатель - тенденце яздархо (или\nтенденци йолу яздархо); ~ое освещение событий - хиламаш тенденци йолуш бийцар\nтенденция ж 1) (склонность) тенденци, 1едал; ~я к росту - кхиаран тенденци; прогрессивные ~и - прогрессан тенденцеш 2) (идея) ойла, тенденци; основная ~я романа - раманан коьрта ойла 3) (предвзятая мысль)\nтеневой, -ая, -ое 1индаг1е, 1индаг1 долу; ~ой склон горы - хьаьвхе;~ая сторона улицы- ураман 1индаг1 долу aгlo ; ~ая сторона дела - г1уллакхан харц aгlo\nтенелюбивый, -ая, -ое бот. 1индаг1 деза; ~ое растение - 1индаг1 деза орамат\nтенистый, -ая, -ое 1индаг1е, 1индаг1 лун; ~ сад - 1индаг1е беш\nтеннис м теннис; настольный ~ - стоьлан теннис\nтеннисный, -ая, -ое теннисан; ~ мяч - теннисан буьрка\nтенор м 1) (голос) тенор; петь ~ом - тенорца лакха 2) (певец) тенор\nтент м тент\nтень ж 1индаг1; ~ от дерева - диттан 1индаг1; в тени деревьев - диттийн 1индаг1ехь ;держаться в тени- къайлахь латта (или хила); оставлять в тени -1индаг1ехь дита; тени прошлого - д1адаьллачун тача; от него осталось одна ~ - 1индаг1 бен х1ума ца дисна цунах; ни тени сомнения - цхьа а тайпа шеко яц\nтеология ж теологи\nтеорема ж мат. теорема\nтеоретик м теоретик\nтеоретический, -ая, -ое теоретически, теорин;~ая подготовка - теоретически кечам бар; ~ая физика-\nтеоретически физика; ~и это верно - теорица и нийса ду\nтеория - Тlеораме\nтеперешний, -яя, -ее разг. х1инцалера; в ~ее время - х1инцалера чу хенахь; ~ие люди - х1инцалера нах\nтеперь нареч. х1инца\nтеплеть несов. дохдала, йохлуш хила; сегодня ~ет - тахана йохлуш ю\nтеплиться несов. (гореть слабо) 1ийла дата, г1ийла догуш хила ; во мне ещѐ ~тся надежда -х1инца а дегайовхо ю сан\nтеплица ж теплица\nтепличный, -ая, -ое 1) теплицин; ~ые рамы - теплицин гураш 2) (выращиваемый в теплице) теплицехь кхиаден; (выращенный в теплице) теплицехь кхиъна; ~ые огурцы- теплицехь кхиъна наьрсаш; ~ое растение а)\nтеплицехь кхиаен орамат; б) перен. (о хилом человеке) гlopaзa\nтепло 1 с йовхо; сегодня шестнадцать градусов ~а - тахана ялхитта градус йовхо ю; повеяло ~ом - йовхо хьаькхира; держать ноги в ~е - когаш йовхонехь латто; сердечное ~ перен. - деган йовхо\nтепло 2 1. нареч. 1) йовха; ~ одеваться - т1е йовха х1ума юха 2) перен. даггара; меня ~ приняли - даггара\nт1еийцира со 2. в знач. сказ. йовха хила; сегодня ~ - тахана йовха ю\nтепловоз м ж.-д. тепловоз\nтепловозный, -ая, -ое тепловозан\nтепловозостроение с тепловозаш яр\nтепловой, -ая, -ое йовхонан; ~ая энергия - йовхонан ницкъ; ~ая электростанция - йовхонан электростанци ; ~ой удар - йовхо хьахар\nтеплоѐмкость ж физ. теплоѐмкость\nтеплоизоляционный, -ая, -ое йовхонах ларден (предохраняющий от тепла); йовхо сацо (или ларъен)\nтеплоизоляция ж йовхо херъяр\nтеплокровный, -ая, -ое довха ц1ий долу; ~ые животные зоол. - довха ц1ий долу дийнаташ\nтеплолечение с йовхонца дарбанашлелор, йовхонан дарбанаш\nтеплолюбивый, -ая, -ое йовхо оьшу, йовхо еза[ш долу]; ~ое растение - йовхо еза орамат\nтеплообмен м йовхо д1асаяхар (или д1асаяржар)\nтеплоотдача ж йовхо схьаялар\nтеплопроводность ж физ. йовхо чекхъялийтар\nтеплопроводный, -ая, -ое физ. йовхо чекхйолуьйту\nтеплота ж 1) физ. йовхо; единица ~ы - йовхонан бустам 2) перен. даггара хилар; говорить о ком-л. с ~ой- даггара цхьаъ диканна вийца\nтеплотворность ж физ. йовхо ялар\nтеплотворный, -ая, -ое йовхо лун\nтеплотехник м теплотехник\nтеплотехника ж теплотехника\nтеплотрасса ж йовхонан трасса\nтеплоустойчивость ж йовхо лар\nтеплоустойчивый, -ая, -ое йовхо ловн\nтеплофикационный, -ая, -ое теплофикацин\nтеплофикация ж теплофикаци\nтеплофицировать сов. и несов., что теплофикаци яло\nтеплоход м теплоход\nтеплоходный, -ая, -ое теплоходан\nтеплоцентраль ж теплоцентраль\nтеплоэлектроцентраль ж теплоэлектроцентраль\nтеплушка ж йовха вагон\nтѐплый, -ая, -ое 1) мела; довха; ~ое молоко - мела шура 2) перен. даггара; оказать ~ый приѐм - даггара т1еэца\nтерапевт м терапевт\nтерапия ж терапи\nтеребить несов. 1) что (перебирать в пальцах) (п1елгашца) ловзо; (трогать) хьедан 2) кого (трясти) лесто, ийзо; ~ за плечо - белш лесто 3) кого, перен. (надоедать) хьийзо; ~ просьбами - доьхуш хьийзо 4) что, с.-х.: ~ лѐн - воьта къаждан\nтерем м б1ов\nтереть несов., что 1) хьекхо; не три глаза - б1аьргаш ма хьекхаде 2) (размельчать) ата; хьакхо; ~ картофель- картолаш ата 3) (причинять боль - об одежде, обуви) дао\nтереться несов. 1) (тереть себя) [шена] хьекха 2) (друг о друга) хьекхадала; верѐвка трѐтся о камень- муш т1улгах хьекхало 3) перен. прост. (надоедать своим присутствием) хьийза\nтерзание с 1. (по гл. терзать) [дог]эт1ор, хала хьийзор 2. (по гл. терзаться) хала хьийзар, дог эт1ар\nтерзать несов., кого-что 1) (разрывать) эт1о 2) перен. (мучить) дог эт1о, [хала] хьийзо\nтерзаться несов. хала хьийза; дог эт1а\nтѐрка ж 1) (пластинка, решѐтка) цаца 2) (инструмент) пийсиг 3) с.-х. отург\nтермин м термин, ц1е; технические ~ы - техникин терминаш; словарь музыкальных ~ов - музыкин\nтерминологический, -ая, -ое терминологин\nтерминология ж терминологи; научная ~ - 1илманан терминологи\nтермит 1 м зоол. термит\nтермит 2 м хим. (горючая смесь) термит\nтермический, -ая, -ое йовхонан, термически физ., тех.; ~ая стойкость - йовхонан ч1ог1алла; ~ая обработка металла - йовхонца металл кечдар\nтермодинамика ж термодинамика\nтермодинамический, -ая, -ое термодинамикин, термодинамически\nтермометр м термометр; медицинский ~ - лоьрийн термометр; поставить кому-л. ~ - цхьанна термометр х1отто\nтерморегулятор м йовхолатторг\nтермос м термос\nтермотерапия ж термотерапи\nтермоэлектрический, -ая, -ое термоэлектрически; ~ генератор - термоэлектрически генератор\nтермоядерный, -ая, -ое: ~ая реакция - термоядерни реакци; ~ое оружие - термоядерни герз\nтѐрн м 1) (куст) кока 2) собир. (ягоды) коканаш\nтернистый, -ая, -ое коканан; ~ куст - коканан колл ; ~ путь - хала некъ\nтерновник м коканийн хьун (или колл)\nтерпѐж м : ~а (или ~у) нет - синтем байна\nтерпеливость ж сатохар, собаре хилар\nтерпеливый, -ая, -ое собаре, ловн; быть ~ым - собаре хила\nтерпение с лар, собар, собар[е] хилар, сатохар; иметь ~е - собар хила; потерять ~е - собар дан; вывести кого-л. из ~я - цхьаъ собарх вохо ; испытывать чьѐ-л. ~е - цхьаьннан собар зен; ~е и труд всѐ перетрут посл. - сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина\nтерпеть несов., кого-что и без доп., в разн. знач. лан, сатоха; ~ боль - лазар лан; он не терпит возражений- дуьхьал х1ума аьлча, ца мега и; ~ горе - бала лан ; я его не терплю (или не могу ~)- и б1аьрга ван ца веза суна; время не терпит - хан йолуш лаьтта\nтерпеться несов. безл. с отриц., разг. ладала, сатохадала; мне не терпится сказать ему это - цуьнга иза ца аьлча, са ца тохало соьга\nтерпимость ж ладалар, садеттар; ~ к чужому мнению - кхечара бохург ладалар\nтерпимый, -ая, -ое 1) лалун, лалур долу, сатохалун, тарлун, ловн, г1ехьа; ~ая цена - г1ехьа мах; он человек ~ый - лалур волу стаг 2) (снисходительный) лалур (или мегар) долу, тарлун; ~ое отношение к чему-л.- цхьаьнца тарлун йолу юкъаметтиг\nтеррарий, террариум м террари\nтерраса ж 1) уче; застеклѐнная ~ - ангали тоьхна уче 2) геогр. терхе; каменная ~ -т1улган терхе\nтеррасный, -ая, -ое терхенан;~ склон горы - ламанан терхенан басе\nтерриториальный, -ая, -ое мехкан; ~ые воды - мехкан хиш\nтерритория ж мохк, латта\nтеррор м террор\nтерроризировать сов. и несов., кого-что 1) (устрашать силой) ницкъ бан 2) (запугивать) кхеро\nтеррорист м террорист, террорхо\nтеррорисгический, -ая, -ое терроран; ~ая политика - терроран политика\nтеррористка ж террористка, террорхо\nтеррористский, -ая, -ое террористан, террорхойн; ~ая группа - террорхойн тоба\nтерский, -ая, -ое: ~ий казак - теркера т1алаг1азкхи; ~ая степь - Теркан аре\nтѐртый, -ая, -ое 1) хьакхийна, аьтта; ~ая редька - аьтта хорсам; ~ые краски - аьтта басарш 2) разг. (бывалый) лелла; человек он ~ый - лелла стаг ву и\nтерция ж муз. терци ; большая ~ - йоккха терци; малая ~ - жима терци\nтерять несов. 1) что дайа; ~ ключи - дог1анаш дайа 2) что (тратить попусту) дайа; ~ время - хан яйа 3) что (терпеть ущерб) оьшуш хила 4) кого-что, перен. (лишаться) дала, хада; ~ друзей - доттаг1ех дала; ~ надежду- сатуьйсийла (или догдохийла) ян; ~ терпение - садеттийла ян; ~ мужество - стогалла ян; ~ зрение- б1аьрса дан ; ~ голову - х1аллакьхила; ~ силу юр. - бакъо ян; нечего ~ - дан х1ума дац\nтеряться несов. 1) (пропадать) дан; вещи теряются - х1уманаш йов 2) (делаться незаметным) д1адан; ~ в толпе - нахана юкъахь дан 3) (утрачиваться, становиться слабее) д1адан, малдала 4) (лишаться самообладания) доха; ~ при разговоре - къамел деш воха ; ~ в догадках - х1ун дер ца хууш воха\nтѐс м собир. аннаш\nтесак м 1) (меч) шаьлта 2) (топор) жоммаг1\nтѐсаный, -ая, -ое хьаькхна, тадина; ~ый камень - хьаькхна т1улг; ~ые доски - тадина аннаш\nтесать несов., что хьекха; ~ доски - аннаш хьекха; он тешет камни- т1улгаш хьоькхуш ву и ;ему хоть кол на голове теши - коьрта т1ехь дечиг даккхахь а, кхетар вац и\nтесѐмка ж см. тесьма\nтѐска ж (действие) хьакхар; ~ брѐвен - дечигаш хьакхар\nтеснина ж готте, ч1ож; горные ~ы - лаьмнийн ч1ежаш\nтеснить несов. 1) кого-что (притеснять; заставлять отступать) гатдан; ~ противника - мостаг1 гатван 2) безл.: ~т в груди - са дукъдан\nтесниться несов. 1) (толпиться) готта латта 2) (жить, работать в тесноте) гатдала, готтехь хила, готта хила 3) перен. хьийза; в голове ~ятся мысли - коьрте ойланаш хьийза тесно 1. нареч. готта, ч1ог1а; ~ расположенный - готта лаьтта; эти вопросы ~ связаны друг с другом - и хаттарш вовшех ч1ог1а дозуш ду 2. в знач. сказ. безл. готта хила; в вагоне было очень ~ - вагон чохь ч1ог1а готта яра; мне здесь ~ - суна кхузахь готта ю\nтесноватый, -ая, -ое готто\nтеснота ж готте; жить в ~е - готтачохь даха\nтесный, -ая, -ое 1) (непросторный, узкий) готта; ~ый проход - готта чекхдолийла; ~ое ущелье - готта ч1аж; ~ые ботинки - готта батенкаш; пальто мне тесно - пальто готта ю суна 2) (расположенный близко друг к другу) луьста; ~ые ряды - луьста мoгlapш 3) перен. ч1ог1а; ~ая дружба - ч1ог1а доттаг1алла ; мир\nтесен- дуьне гатделла\nтесовый, -ая, -ое [дуткъийчу] аннийн; ~ые ворота - дуткъийчу аннийн ков\nтесто с бод; кислое ~о - совсийна бод; месить ~о - бод хьакхо (или хьен) ; все они из одного ~а - массо а цхьана мижаргах хьакхийна бу уьш\nтесьма ж (шнур) чимчарг1а, лалам; (для обшивки) жуьжап; хорха (с кистями)\nтетерев м акха котам\nтетеревиный, -ая, -ое акхачу котаман\nтетѐрка ж акха котам\nтетива ж з1енар\nтѐтин, -а, -о (сестры отца) дейишин; (сестры матери) ненайишин\nтѐтка ж 1) (сестра отца) дейиша, деца 2) (сестра матери) ненайиша, неца\nтетрадный, -ая, -ое, тетрадочный, -ая, -ое тетрадан\nтетрадь ж тетрадь\nтѐтя см. тѐтка\nтефтели мн. тефтелеш\nтехминимум м техминимум; сдавать ~ - техминимум д1аяла\nтехник м техник; инженеры и ~и - инженерашший, техникашший ; зубной ~ - цергийн техник\nтехника ж 1) техника; передовая ~ - лакхара техника 2) собир. (оборудование) техника 3) (приѐмы исполнения) говзалла; ~ шахматной игры - шахматех ловзаран говзалла; ~ безопасности - кхерамзалла 1алашъяр\nтехникум м техникум; строительный ~ - г1ишлош яран техникум\nтехнический, -ая, -ое техникин, технически; ~ая литература -техникин литература; ~ие масла - техникин хьакхарш; ~ий редактор - технически редактор\nтехничный, -ая, -ое говзаллин, техника йолу; ~ удар - говзаллин тохар; ~ игрок - техника йолу ловзархо\nтехнолог м технолог\nтехнологический, -ая, -ое технологин, технологически; ~ие требования - технологин лехамаш\nтехнология ж технологи; ~ холодной обработки металлов - металлаш шийла кечдаран технологи; ~ металлов- металлийн технологи; ~ сахарного производства - шекар даккхаран технологи\nтехнорук м (технический руководитель) техкуьйгалхо (техникин куьйгалхо)\nтехред м (технический редактор) техред, техредактор (техникин редактор)\nтехсовет м техкхеташо\nтечение с 1) (струя, поток) [д1а]эхар, дахар, лелар, д1асалелар; воздушное ~е - х1аваъ д1аэхар; быстрое ~е- сиха (или чехка) д1аэхар (или дахар); вниз по ~ю - хица охьа; против ~я - хина дуьхьал; в нижнем ~и реки- хин лахенгахь 2) перен. болам; литературное ~е - литературан болам 3) перен. д1аяхар, хилар; ~е событий- хиламан д1адахар; ~е времени - хенан д1аяхар ; в ~е дня - дийнахь сарралц; в ~е долгого времени - дуккха а хан яллалц; с ~ем времени - хенан йохалла\nтечка ж биол. буг1е бар (у коровы); айг1аре яр (у кобылы); оре яр (у овцы), хьар (у кошки и т. п.)\nтечь 1 несов. 1) даха; (из раны) эха; реки текут на юг - хиш къилбехьа оьху ; кровь ~ѐт из раны - чевнах\nц1ий оьху 2) (пропускать воду) чекхдала; крыша ~ѐт - тхевнах ладар чекхдолу 3) перен. дала, д1адаха; время текло быстро - хан сиха д1айолура\nтечь 2 ж 1) далар, долуш хилар; (в крыше) ладар; корабль дал ~ - хикема долуш ду 2) (отверстие, место, где протекает) долу меттиг; закрыть (или заделать) ~ - долу меттиг д1аюкъа\nтешить несов., кого-что 1) разг. (забавлять) дело, самукъадаккха; ~ ребят - берийн самукъадаккха 2) (утешать) дог эца, дог lexo; ~ себя надеждой - дегайовхонах шен дог lexo\nтешиться несов. I) (развлекаться, забавляться) самукъадоккхуш хила, сакъера 2) над кем, разг. диела, доьлуш хила\nтѐща ж стуннана\nтигр м ц1оькъалом\nтигрѐнок м (мн. ~ята) ц1оькъалоьман к1орни\nтигриный, -ая, -ое ц1оькъалоьман; ~ след - ц1оькъалоьман лар\nтигрица ж стен ц1оькъалом\nтигровый, -ая, -ое см. тигриный; ~ая шкура - ц1оькъалоьман ц1ока\nтик 1 м (нервное подѐргивание) дегадар; ~ лица - бесни егаяр\nтик 2 м (ткань) гоьнан к1ади\nтиканье с т1ак-т1ик [дар]\nтикать несов. т1ак-т1ик дан\nтик-так межд. т1ак-т1ик\nтина ж lexa\nтинистый, -ая, -ое lexa болу; ~ое озеро - lexa болу 1ам\nтип м - тайпе, в разн. знач. тайпа; ~ корабля - хикеманан тайпа; новый ~ людей - адамийн керла тайпа\nтипаж м I) тех. тайпалла; ~ самолѐтов - кеманийн тайпалла 2) иск. тайпа; яркий ~ для кино - кинона къеггина тайпа\nтипизация ж 1) тех. тайпаналлин дар 2) (классификация по типам) тайпанаш дар, тайпанашка д1анисдар (или декъар) 3) лит. типизаци\nтипизировать сов. и несов., что тайпаналлин дан; ~ строительные объекты - г1ишлойн объекташ\nтайпаналлин ян; ~ литературный образ - литературан васт тайпаналлин дан\nтипический, -ая, -ое 1) (являющийся типом) тайпаналлин 2) см. типичный\nтипичность ж тайпаналла\nтипичный, -ая, -ое тайпаналлин; ~ый образ -тайпаналлин васт; ~ая ошибка - тайпаналлин г1алат\nтиповой, -ая, -ое в разн. знач. типови; ~ой договор - типови договор; ~ые дома - типови ц1енош\nтипография ж типографи\nтипографский, -ая, -ое типографин; ~ий шрифт - типографин шрифт; ~ая краска - типографин басар\nтипологический, -ая, -ое тайпанан, тайпанера; ~ие различия - тайпанийн башхаллонаш\nтипология ж (классификация) типологи, тайпанаш дар\nтипун м (болезнь птиц) х1ума ; ~ тебе на язык! - мотт ма карча хьан!\nтирада ж тирада\nтираж 1 м тираж ; весь ~ газеты распродан - газетан ерриг а тираж д1айоьхкина\nтираж 2 м (займа) кхаж\nтиражировать сов. и несов., что тираж xloттo, тираж билгалъян\nтиражный 1, -ая, -ое тиражан\nтиражный 2, -ая, -ое кхожан; ~ый выигрыш - кхожах яьлларг ; ~ая таблица - кхожан таблица\nтиран м 1) (правитель) тиран 2) перен. laзaпxo\nтиранить несов., кого ницкъ бан, хьийзо; ~ своих близких - шен гергарнаш хьийзо\nтиранический, -ая, -ое ницкъ бен; ~ая власть - ницкъ бен 1едал\nтирания ж тирани\nтиранство с (жестокость) къизалла, къиза хьийзор\nтире с нескл. тире, сиз\nтис м бот.: ~ ягодный - база\nтискальный, -ая, -ое полигр. зорба лахьаден; ~ станок - зорба лахьаен чарх\nтискать несов. 1) кого-что, разг. (сжимать) къовла; приятели ~ли друг друга в объятиях - доттаг1аша вовшийн маракъуьйлура 2) что, полигр. зорба лахьо\nтиски мн. 1) борзморзах; слесарные ~и - слесарийн борзморзах 2) перен. бага; быть в ~ах - борзморзахан багахь санна лаьцна хила; вырваться из ~ов нужды - къоьллин багара вала\nтиснение с 1) (обработка) дагар; ~ по коже - не1ар т1ехь дагарш дар 2) (узор) дагар; красивое ~ - хаза дагар\nтиснѐный, -ая, -ое дегна, дагар дина\nтиснуть сов., что, полигр. зорба та1о\nтисовый, -ая, -ое тисан\nтитан м 1) миф. титан 2) перен. титан; ~ы науки - 1илманан титанаш 3) титан (хим. элемент, металл) 4) (кипятильник) яй\nтитанический, -ая, -ое (огромный) т1ехдоккха, инзаре доккха; ~ая сила - инзаре боккха ницкъ\nтитановый, -ая, -ое хим. титанан, титанах дина, титан доккху\nтитр м кино титр\nтитул м 1) титул, сийлахь ц1е; ~ графа - графан титул 2) полигр. (первая страница) титул\nтитульный, -ая, -ое титулан; ~ лист - титулан aгlo\nтиф м мед. тиф; сыпной ~ - т1едийн цамгар; брюшной ~ - чоьнан ун; лежать в ~у - чоьнан ун кхетта 1илла; болеть ~ом - тиф кхета\nтифозный, -ая, -ое 1) тифан; ~ая вошь - тифан меза; ~ый барак - тиф-цамгархойн барак 2) (больной\nтифом) тиф йолу, тиф-цамгар йолу, тиф кхетта\nтихий, -ая, -ое 1) (негромкий) меллаша, тийна; ~ий голос - тийна аз 2) (спокойный, безмолвный) тийна; ~ая погода - тийна хенан х1оттам; ~ая ночь - тийна буьйса; ~ая грусть - тийна сагатдар 3) (медленный) меллаша; ~ий ход - меллаша дахар 4) (смирный) тийна; ~ий ребѐнок - тийна бер; ~ий нрав - тийна амал\nтихо 1. нареч. меллаша; сказать ~ - меллаша ала; ~! - меллаша! 2. в знач. сказ. безл. тийна хила; в доме было ~ - чохь тийна дара; стало ~ - тийналла х1оьтти\nтихонько нареч. разг. меллаша; пароход ~ тронулся - меллаша доладелира ц1еркема\nтихоня м и ж разг. тап-аьлларг, тийнарг; он прикидывается ~ей - тийна ву алийта г1ерта иза\nтихоход м меллаша леларг\nтихоходный, -ая, -ое меллаша лела\nтише 1. сравн. ст. от тихий и тихо - меллашо, тийно 2. в знач. повел. накл. собар де!, д1ате!, меллаша!; ~, не\nмешайте слушать! - меллаша, ладог1а новкъарло ма е! ; ~ воды, ниже травы - хил тийна, бацал лахвелла\nтишина ж тийналла; соблюдать ~у - тийналла 1алашъян; нарушать~ - тийналла йохо; ~а и спокойствие- тийналла а, синтем а\nтишь ж см. тишина ; в тиши а) (в тихое время) тийначохь; б) (в тихом месте) тийналлехь; в ночной тиши - буьйсанан тийналлехь; ~ да гладь - синтеме дахар\nтканый, -ая, -ое дуьйцина [дина]; ~ое покрывало - юьйцина маьнги т1етосург; ~ые узоры - юьйцина т1амарш\nткань ж 1) к1ади; шѐлковая ~ - чилланан (или дарин) к1ади; шерстяная ~ - шал 2) биол. хьаса; мышечная ~ - дилхан хьаса; нервная ~ - синпхенийн хьаса 3) перен. (основа) бух, чулацам; ~ рассказа - дийцаран чулацам\nтканьевый, -ая, -ое к1адин; ~ое одеяло - к1адин юрг1а\nткать несов., что дан, дуца, дуоза; ~ ковѐр - куз бан; ~ паутину - маша буца\nткацкий, -ая, -ое дузу, к1ади ден; ~ станок - к1ади ден чарх\nткач м к1адидархо\nткачество с к1ади дар\nткнуть однокр. см. тыкать ; ~ кого-л. носом во что-л. - цхьаьннан мара цхьана х1уманна т1е1отта\nткнуться однокр. см. тыкаться\nтление с 1) (гниение) дахкадалар 2) (слабое горение) сийсар\nтленный, -ая, -ое уст. талхаме\nтлетворный, -ая, -ое талхаме\nтлеть несов. 1) (гнить) талха 2) (слабо гореть) сийса; сырые дрова не горят, а ~ют - т1еда дечиг, дата ца догуш, сийса 3) перен. [к1езиг] хила; в его сердце ~ла надежда - цуьнан даг чохь к1еззиг дегайовхо хаалора\nто 1 с см. тот; я сделал то же, что и ты - аса а ахь диннарг дин; то же самое - изза\nто 2 союз 1) (тогда) -хь, -ахь, -ехь; если ты не придѐшь вовремя, то я уеду - хьо шен хенахь ца ваг1ахь,\nсо д1аг1ур ву; раз так, то я не поеду - иштта делахь, со во1ур а вац 2) разд.: то... то... - ...цкъа ...т1аккха; дождь то усиливался, то ослабевал - дог1а цкъа ч1аг1лора, т1аккха лаг1лора; то тут, то там - цкъа кхузахь, т1аккха цигахь; не то... не то... - я... я...; не то снег, не то дождь - я ло а, я дог1а а доцург -то частица 1) выдел. -м; хьаха; сапоги-то починить надо - эткаш таян езаш хьаха яра; ходить-то я ходил, но не нашѐл - со ваха-м вахара, амма кара ца дира 2) усил. ма, ...-кх; этого-то я и хотел - суна дезарг и ма дара или суна дезарг и дара-кх 3) в составе неопр. местоимений и наречий -м; кто-то - цхьаъ; где-то - цхьанхьа-м; что-то - цхьаъ-м; куда-то - цхьанхьа-м; откуда-то - цхьанхьара-м\nтобой (тобою) тв. п. от ты: рисунок сделан ~? - сурт ахьа (эрг. п.) диллиний?; я ~ доволен - со хьуна (дат.\nп.) реза ву; с ~ - хьоьца (оруд. п.); я зайду за ~ - хьо (им. п.) вига чувог1ур ву со; перед ~ - хьуна хьалха; под ~ - хьуна к1ел; над ~ - хьуна т1ехула\nтовар м товар; ~ы широкого потребления - шуьйрачу хьаштийн товараш; продовольственные ~ы -\nсурсаташ; промышленные ~ы - промышленностан товараш ; показать ~ лицом - дикаха йолу aгlo гайта\nтоварищ м 1) накъост; г1йоьнча; стаг; ~ по работе - белхан накъост; школьный ~ -школан накъост; ~ из райкома - райкомера стаг (или накъост) 2) (в обращении) накъост ; ~ по несчастью - докъазаллин декъашхо\nтоварищеский, -ая, -ое накъосталлин, накъостийн; с ~им приветом - накъосталлин маршаллица; ~ий суд- накъостийн суд; ~ий матч - накъосталлин матч; ~ая взаимопомощь - вовшашна г1о дар\nтоварищество с 1) (отношения) накъосталла; чувство ~а - накъосталла хаалуш хилар 2) (объединение) накъосталла, накъосташ хилар; ~о по совместной обработке земли - цхьаьна латталелоран накъосталла\nтоварка уст. женск. к товарищ 1\nтоварно-денежный, -ая, -ое: ~ые отношения эк. - товар-ахчанан юкъаметтигаш\nтоварность ж эк. товаралла\nтоварный, -ая, -ое 1) товарийн; ~ое обращение эк. - товарийн юкъалелар; ~ый склад - товарийн склад 2) (предназначенный для перевозки товаров, грузов) товарийн, товараш леладен; ~ый вагон - товарийн вагон; ~ая станция - товарийн станци 3)(для продажи) духку-оьцу; ~ое зерно - духку-оьцу ялташ; ~ое производство - товарийн производство\nтоваровед м товарлелорхо\nтовароведение с товарлелор\nтовароведческий, -ая, -ое товарлелоран\nтоваровладелец м товаран да, товар дерг\nтоварообмен м товар хийцар\nтоварооборот м товаран лелар\nтоваро-пассажирский, -ая, -ое: ~ поезд - товарийн-пассажирийн ц1ерпошт\nтоваропроизводитель м товардархо\nтога ж тога\nтогда нареч. 1) (в то время, не теперь) х1етахь; ~ я был молод - х1етахь со къона вара 2) (в таком случае) xleтa, делахь; ты устал? Тогда отдохни! - хьо к1адвеллий? Х1ета сада1а! 3) употр. с союзом «когда» ткъа, т1аьхьа; когда дождь пройдѐт, ~ и пойдѐм - дог1а д1адаьлча, д1аг1ур ду вай; когда закончу работу, ~ и| поговорим - чекхваьлча, къамел дийр ду вай ; ~ же - х1еттахь; ~-то - х1етахь-м\nтогдашний, -яя, -ее разг. х1етахьлера, тохарлера; ~ий разговор - х1етахьлера къамел; ~ее время- х1етахьлера хан того 1. род. от тот и то оцуьнан 2. вин. от тот то есть (т. е.) союз 1) (а именно) вуьшта аьлча; я буду там в среду, ~ через три дня - со кхаарин дийнахь, вуьшта аьлча, кхо де даьлча, цигахь хир ву 2) (как поправка, уточнение) нийсса аьлча, аьлча а; я поскользнулся, ~ упал - со шершара, аьлча а, охьакхийтира-кх\nтождественность ж цхьатералла\nтождественный, -ая, -ое нийса (равный); [цхьа]тера (схожий); мат. цхьанамехала; ~ое условие -цхьатера хьал; ~ый чему-л. - цхьаннах тера; ~ые уравнения - цхьанамехала уравненеш\nтождество с 1) (полное сходство) цхьатералла 2) мат. цхьанамехала\nтоже 1. нареч. (также) а; он ~ уехал - иза а вахна д1а 2. частица разг. (выражает недоверчивое или отрицательное отношение) а; а ты ~ хорош! - ахьа динарг а ду хьуна хаза-м!; ~ мне река, воды всего-то по колено! - хи ду-кх xlapa а, гоьллелц а ца дог1уш! той род., дат., тв. и предл. п. от та\nток 1 м 1) (мн. токи) (поток, струя) д1асалелар, дахар, эхар; ~ воздуха - х1аваан д1асалелар 2) физ.,эл. ток; переменный ~ - хийцалун ток; постоянный ~ - йиллина ток; сила ~а - токан ницкъ; включить ~ ток - схьахеца\nток 2 м (мн. токи) с.-х. (место для молотьбы) хьаьтт; на ~у было много зерна - хьаьттахь дукха ялта дара\nток 3 (мн. тока) охот. (место токования) хьаьтт; глухари [токуют] на ~у - цанан котамаш ека хьаьттахь\nтокарный, -ая, -ое: ~ый станок - ц1охар; ~ая мастерская - ц1охараллин пхьалг1а\nтокарь м токарь, пхьар; ~ по дереву - дечка пхьар; ~ по металлу - эчка пхьар\nтоковать несов. дека; тетерев токует весной - рег1ан котам б1аьста ека\nтокоприѐмник м тех. токт1еоьцург\nтоксин м токсин\nтоксический, -ая, -ое 1) д1аьвше [долу]; ~ие вещества - д1аьвше х1умаллаш 2) (вызываемое токсинами)\nтоксичность ж биол., мед. д1аьвшалла\nтол м тол\nтолевый, -ая, -ое (прил. к толь) толан, толь ден\nтолк м 1) (смысл) кхетам; рассуждать с ~ом - кхетаме сила ян 2) (польза) пайда; какой ~ в этом? - цунах х1ун пайда бу? 3) мн. ~и (слухи) хабарш; идут ~и, ... - хабарш девлла ; знать (или понимать) ~ в чѐм-л. - цхьана х1уманах кхеташ хила; не добиться ~у от кого-л. - цхьаьнгахула цхьаъ къаста ца дала; сбить кого-л. с ~у - цхьаъ кхетамах тило; взять что-л. в ~ - цхьаъ кхета; с ~ом - кхеташ; без толку - пайда боцуш\nтолкать несов. см. толкнуть\nтолкаться несов. 1) (толкать друг друга) д1асатитта, д1атитта; не ~йтесь! - д1а ма титта! 2) разг. (слоняться без дела) кхерста, хьийза; почему ты ~ешься по улицам?- урамашкахула х1унда кхерста хьо? 3) во что чуг1ерта; ~ться в дверь - не1арх чуг1ерта\nтолкач м 1) (транспорт) тоттург 2) перен. хьалхататтархо\nтолкнуть однокр. 1) кого-что [д1а]татта; 2) что, спорт. (бросить) кхосса, ~ ядро- х1оъ кхосса 3) кого на что, перен. (побудить) дайта;~ кого-л. на преступление - цхьаьнга зулам дайта\nтолкование с 1.(действие)тидар, кхетар (понимание); кхетор (разъяснение); ~ закона - закон тидар 2. (объяснительный текст) кхетам [балар]; в словаре ~ даѐтся в скобках - словарехь кхетам къовларш юкъахь ло\nтолковать несов. 1) что тида, кхето (разъяснять); кхетам бала; ~ неясные места - ца къаьсташ йолчу меттигех кхето; этот поступок можно ~ и так и иначе - ишта а, вуьшта а кхето мегаш х1ума ду иза 2) кому, разг. (объяснять) кхето; я ему об этом и толкую - иза ду-кх со цунна кхето г1ертарг 3) с кем о ком- чѐм, разг. (разговаривать, рассуждать) къамел дан, дийца; ~ о делах - г1уллакхех лаьцна дийца; что тут много ~? - дукха х1унда дуьйцу иза?; толкуют, будто... - ... санна, дуьйцу...\nтолковый, -ая, -ое 1) (о человеке) кхетаме; ~ работник - кхетаме белхахо 2) (ясный, понятный) кхетаме, кхеташ долу 3) (содержащий объяснения) кхетаме, маь1нин; ~ словарь - маь1нийн словарь\nтолком нареч. разг. кхетош; скажи ~, что тебе нужно - кхетош алахьа, хьуна х1ун оьшу; ты ~ все разузнай- кхетам боллуш духе кхиа хьо\nтолкотня ж разг. т1етт1ататтадалар; в раздевалке ~ - х1уманаш д1айохучохь т1етт1ататтабелла\nтолкучка ж 1) см. толкотня; 2) базар\nтолмач м уст. талмаж\nтоловый, -ая, -ое (прил. к тол) толан\nтолокно с цу\nтолоконный, -ая, -ое цун\nтолочь несов., что эта; ~ сахар - шекар эта ; ~ воду в ступе - цецахь хи кхехьа\nтолочься хьийза; там толчѐтся всякий люд - тайп-тайпана адамаш хьийза цигахь; в воздухе толкутся мошки- х1аваэхь кегий мозий хьийза\nтолпа ж ж1уга, тоба; толпы народа - адамийн тобанаш; ~ ребятишек - берийн ж1уга\nтолпиться несов. гулдала, тобанаш ян; народ ~лся на площади - майданахь гулделла адам\nтолпой нареч. ж1уганехь, тобанашкахь; двигаться ~ - ж1уганашкахь дуьйладала\nтолстеть несов. стамдала, стамлуш хила, дарста\nтолстить несов., кого-что стомма хетийта; это платье тебя ~т - цу кучо хьо стомма хоьтуьйту\nтолстобрюхий, -ая, -ое стомма ге йолу\nтолстоклювый, -ая, -ое стомма з1ок йолу\nтолстокожий, -ая, -ее 1) (с толстой кожей) стомма не1 долу; (с толстой кожурой) стомма чкъор долу; ~ая дыня - стомма чкъор долу паста 2) перен. (неотзывчивый — о человеке) чкъор стомма\nтолстомордый, -ая, -ое прост. муц1ар стомма\nтолстоногий, -ая, -ое стомма когаш болу\nтолстопузый, -ая, -ое прост. стомма гай долу\nтолсторожий, -ая, -ее прост. стомма юьхь йолу\nтолстостенный, -ая, -ое стомма пенаш долу\nтолстосум м уст. хьалхо, кулак\nтолстуха ж разг. стомма зуда\nтолстый, -ая, -ое 1) (о предметах) стомма; ~ая книга - стомма книга; ~ая доска - стомма у; ~ое сукно- стомма маша 2) (о человеке) стомма; он слишком толст (она слишком толста) иза ч1ог1а стомма ву (ю)\n~ые кишки анат. - стомма йоьхь\nтолстяк м разг. стомманиг, стомма стаг\nтолчѐный, -ая, -ое аьтта\nтолчея ж разг. т1етт1ататтадалар\nтолчок м 1) тохар (удар), д1ататтар; (при землетрясении) дегар; подземные ~ки - мохк бегар 2) спорт. д1ататтар 3) перен. (побуждение) меттахдаккхар; это послужило ~ком к... - цо меттахдаккхарх...\nтолща ж стоммалла; ~а льда - шан стоммалла; в ~е воды - хин стоммаллехь; в ~е народа - халкъан луьсталлехь\nтолще (сравн. от толстый) стоммаха\nтолщина ж 1) стоммалла; ~ой в три сантиметра - кхо сантиметр стомма; ~а льда - шан стоммалла 2) (человека) стоммалла\nтоль м толь, [1аьржа] кехат; кровельный ~ - тхов т1е гуху кехат\nтолько 1. частица 1) ограничительная (всего лишь) бен ...ца; это стоит ~ три рубля - кхо сом бен ца доьху цунах; видел его ~ два раза - шозза бен ца гина суна и 2) в сочет. с отриц. или с частицей «бы» (выражает желание) =ахь, =чахьана, =хьара; ~ не уезжай! - д1а ца вахачхьана!; ~ не делай этого! - иза ахь ца дичахьана!; ~ не говори, что я приехал - со ц1а веана ма алалахь; ~ бы не упасть - охьа ма кхетахьара; ~ бы увидеть его - ган мукъане а гахьара и 2. союз 1) противит. (но, однако) амма... -ма; я согласен уехать, ~ не сейчас - со д1аваха реза ву, амма х1инцца ваха-м вац 2) временной: как ~ - ма; как ~ придѐшь, сообщи нам- хьо схьа ма веъа, тхоьга хаам бе 3. нареч. разг. (едва, лишь) бен; он, видно,~ институт окончил - схьагарехь, х1инцций бен институт чекх а ца яьккхина-кх цо ; они ~ и говорили об этом - и бен дуьйцуш х1ума дацара церан; ~ и всего - и бен кхин х1ума дац; ~ что не ... а)(чуть ли не) цхьана маь11аргона, цхьа минот ца яьллехь; б) (единственно, чего не хватает) ... бен; не ~ ..., но и - ... хилла ца 1аш ...а; ~-~ а) (только сейчас) кху минотехь, кху сохьттехь, х1инц-х1инца; они ~-~ уехали - кху минотехь д1абаха уьш; б) (едва, с трудом) халла...; ~-~ мы успели спрятаться, показались всадники - тхо д1алевчкъина довлале, дошлой гучубевлира; подумать ~! - ойла ехьа!\nтом 1 м том; второй ~ - шолг1а том\nтомат м 1) помидор 2) (соус) томат\nтоматный, -ая, -ое помидорийн; ~ сок - помидорийн мутта\nтомительный, -ая, -ое г1айг1ане; ~ое ожидание - г1айг1ане садеттар; ~ая скука - г1айг1ане сингаттам\nтомить несов. 1) кого-что г1айг1ане дожо (или хилийта), бала бахьа (или баллабан); ~ть кого-л. неизвестностью - хиндерг х1ун ду ца хоуьйтуш цхьаъ, г1айг1ане вожо; его ~т жажда - хьогалло бала баллабо цуьнгахь 2) что, кул. малдан; ~ть овощи - хасстоьмаш малбан\nтомиться несов. 1) (мучиться) бала (или гlaйгla) хьега; (скучать) сагатдала, сагатдан; ~ от жажды - хьогаллина бала хьега; ~ в заключении (или в тюрьме) - набахтехь далла; ~ в ожидании - хьоьжуш 1аш бала хьега 2) кул. малдан\nтомность ж боддалар\nтомный, -ая, -ое бодделла; ~ взор - бодделла хьажар; ~ голос - бодделла аз\nтому дат. от тот, то 1\nтон м 1) муз. аз; низкий ~ - стомма аз; высокий ~ - дуткъа аз 2) (оттенок голоса) йиш, аз; говорить спокойным ~ом - парг1атчу эшарехь дийца; говорить повелительным ~ом - т1едожош дийца; повысить ~ -т1ечовха ; хороший ~ - дикачу кепехь дийца; дурной ~ - вон кеп\nтональность ж муз. аз; переходить в другую ~ - кхечу оза т1е вала\nтоненький, -ая, -ое дуткъа\nтонизация ж гlopa далар\nтонизировать сов. и несов., кого-что жигаралла айа, гlopa дала; ~ организм - организмана гlopa дала\nтонический 1, -ая, -ое лит. тонически; ~ая система стихосложения - байташ х1итторан тонически система\nтонический 2, -ая, -ое мед. г1оран; ~ рефлекс - г1оран рефлекс\nтонкий, -ая, -ое 1) дуткъа; ~ая тетрадь - дуткъа тетрадь; ~о (нареч.) нарезать сыр - нехча юткъа цеста 2) (о звуках) дуткъа; ~ий голос - дуткъа аз 3) (о чертах лица) дуткъа;~ие черты лица - дуткъа юьхьан амат 4) (изысканный) лерина дина; ~ая работа - лерина бина болх 5) (о слухе) сема 6) (об уме) ира 7) (проницательный) хьекъале, ира; дика кхеташ долу; ~ художник - дика кхеташ волу исбаьхьалча; ~о (нареч.) разбираться в чѐм-л. - цхьана х1уманах дика кхеташ хила ; ~ие кишки анат. - коча йоьхьаш; где ~о, там и рвѐтся посл. - ша дуткъаделлачохь хедар ду\nтонкокожий, -ая, -ее (с тонкой кожей) дуткъа чкъор долу\nтонконогий, -ая, -ое буткъий когаш болу, когаш буткъий\nтонкорунный, -ая, -ое исхаран; ~ая овца - исхаран уьстаг1\nтонкослойный, -ая, -ое дуткъий г1аьтнаш долу\nтонкостенный, -ая, -ое дуткъа [пенаш долу]; ~ сосуд - юткъа пхьег1а\nтонкость ж 1) леррина хилар 2) (деликатность) к1еда-мерзалла; (чуткость) тидаме хилар 3) чаще мн. ~и (подробности) к1оргалла; он знает своѐ дело до ~ей - шен г1уллакх к1орггера хаьа цунна\nтонкошерстный, -ая, -ое, тонкошѐрстый, -ая, -ое 1) (об овцах) буткъа т1арг1а болу 2) (сделанный из\nтонкой шерсти) буткъачу т1ерг1ан; ~ое сукно - буткъачу т1ерг1ан маша\nтонна ж тонна\nтоннаж м тоннаж\nтоннель см. туннель\nтоннельный см. туннельный\nтонно-километр м тонно-километр =тонный, -ая, -ое : трѐхтонный - кхо тонна деза, кхо тонна йоьду\nтонус м 1) физиол.гlopa, тонус; пониженный ~ сердца - деган гlopa лахдалар 2) перен. жигаралла, гlopa; жизненный ~ - дахаран жигаралла\nтонуть несов. 1) бухадаха; дерево в воде не тонет - дечиг хи буха ца йоьду; ~ в песке - г1амар буха даха; ~ в снегу - лай буха даха 2) перен. даха, го лаца; дома тонут в зелени - ц1еношна го лаьцна синтарша\nтончать несов. разг. дуткъадала\nтоньше сравн. ст. от тонкий и тонко\nтоня ж рыб. I) (место ловли рыбы) ч1ерийлоьцийла 2) (невод с уловом) ов\nтопаз м топаз (минерал, силикат)\nтопанье с когийн тата, когаш беттар\nтопать несов. 1) детта; ~ ногами - когаш бетта 2) (выражая гнев) ирхкхийсавала 3) (при ходьбе) т1ап эца\nтопинамбур м бот. (земляная груша) балг\nтопить 1 несов., что 1) даго; ~ печь - пеш яго 2) (отапливать помещение) дохдан\nтопить 2 несов., что 1) (плавить) дало; ~ воск - балоз лало 2) (кипятить) кхехко, к1еж яккхийта; ~ молоко- шуьре к1еж яккхийта\nтопить 3 несов., кого-что 1) (заставлять тонуть) бухадахийта; ~ неприятельские суда - мостаг1чун кеманаш [хи] бухадахийта 2) перен. разг. (губить) х1аллакдан, дохо\nтопиться 1 несов. лата, дага; печь топится- пеш йогуш ю\nтопиться 2 несов. (плавиться) лала\nтопиться 3 несов. хи чохь вала\nтопка ж 1. (действие) дагор, летор 2. (часть котла) кхерч\nтопкий, -ая, -ое коча, хатт баьлла, (о болоте) чуузу; ~ая дорога - коча некъ; ~ое болото - чуузу уьшал\nтоплѐный, -ая, -ое ц1ийдина, кхехкийна; ~ое молоко - ц1иййина шура;~ое масло - г1орийна даьтта\nтопливный, -ая, -ое ягорган; ~ая база - ягорган база; ~ые ресурсы - ягорган т1аьхьалонаш\nтопливо с ягорг; твѐрдое ~ - онда ягорг; жидкое ~ - коча ягорг\nтопнуть однокр., чем и без доп. тоха; ~ ногой - ког тоха\nтопограф м топограф, топографии говзанча\nтопографический, -ая, -ое топографин, топографически; ~ая карта - топографически карта\nтопография ж в разн. знач. топографи\nтополевый, -ая, -ое таьллийн; ~ая роща - таьллийн боьлак\nтополог м тополог, топологин говзанча\nтопологический, -ая, -ое топологин, топологически\nтопология ж топологи\nтополь м талл; ~ серебристый - акхтарг; ~ пирамидальный - гlapгla; ~ белолистый - к1айн талл\nтопонимика ж, топонимия ж 1) топонимика 2) лингв. топоними\nтопор м диг; боевой ~ - жамболат\nтопорик м уменьш. от топор - жоммаг1а\nтопорище с (рукоятка) дага\nтопорный, -ая, -ое 1) (сделанный топором) дагаран; 2) (грубый, неуклюжий) дастаме, т1ап-лап аьлла; ~ая работа - дастаме болх\nтопорщить несов., что (волосы, шерсть) дусо\nтопорщиться несов. (о волосах, шерсти) дусадала\nтопот м дур; конский ~ - говрийн дур; ~ ног - когийн дур\nтоптать несов. 1) кого-что (мять) хьеша, хьен; ~ траву - буц хьеша; ~ глину (месить) поппар хьѐн 2) что, разг. (снашивать при ходьбе) хьашадалийта; ~ сапоги - эткаш хьашаялийта\nтоптаться несов. (переступать с ноги на ногу) хьийза; ~ на месте а) цхьана метта хьийза; б) перен. цхьана меттехь латта\nтопчан м паднар\nтопь ж уьшал, колд; кругом болота да ~ - го баьккхина уьшал, колд ю\nторба ж т1оьрмиг; носиться с чѐм-л. как [дурак] с писаной ~ой - 1овдал санна, коча т1оьрмиг а тесна лела\nторг 1.(действие) мах бар; йохк-эцар 2. уст.(базар) базар; на ~у - базарахь 3. мн. ~и уст. (аукцион) кхайкхош дохкар; продать с ~ов - кхайкхош дохка\nторгаш м разг. неодобр, мехахо\nторговать несов. 1) с кем-чем мах лело, мах бан; кем-чем (продавать) дохка; ~ хлебом - кхаллар дохка 2) (быть открытым для торговли): магазин торгует до восьми часов - туькано барх1 сахьт даллалц болх бо 3) (быть торговцем или продавцом) махлелорхо хила; учиться ~ - мах лело 1ама; он торгует в палатке - четар чохь лелабо цо мах 4) кем-чем, перен. дайна хьийза; ~ своей совестью, честью -эхь а, иман а дайна хьийза\nторговаться несов. 1) с кем (сговариваться) мах бан 2) перен. разг. (спорить) къийса; ~ из-за чего-л. - цхьа х1ума къийса\nторговец м, ~ка ж йохкархо, махбархо; мелкие ~цы - кега-мерса мехашлелорхой; крупный ~ец - даккхий мехашлелорхо\nторговля ж махлелор; вести ~ю - мах лело\nторгово-промышленный, -ая, -ое механ-промышленностан\nторговый, -ая, -ое мах лелабен, махбаран; махлелоран;~ый договор - махбаран договор; ~ая сеть -\nтуьканаш; ~ая сделка - мах бар; ~ый капитал - механ капитал; ~ое судно - мехаш лелабен хикема; ~ый флот- махлелоран флот; ~ая политика - махлелоран политика; ~ый дом - механ ц1а\nторгпред м (торговый представитель ) махлелоран векал\nторгпредство с (торговое представительство) махлелоран векалалла\nтореадор м тореадор\nторец м I) (грань) пурхе 2) (брусок) ялхсаберг 3) разг. (мостовая) [дечка] т1ай\nторжественность ж дезалла\nторжественный, -ая, -ое 1) (праздничный) деза; ~ый день - деза де; ~о (нареч.) отпраздновать - деза даздан 2) (величественный, важный) [сийлахь]деза; ~ое собрание - беза гулам\nторжество с 1) (празднование) даздар 2) кого-чего, чьѐ (победа) толам, толам баккхар 3) (праздник) той,\nтой дар; семейное ~о - доьза лан той 4) (радость) даккхийдер; на их лицах было заметно ~о - церан яххьаш т1ехь гуш дара уьш баккхийбер\nторжествовать несов. 1) что (праздновать) даздан; ~ победу - толам базбан 2) над кем-чем (иметь успех, быть победителем) тола, толам баккха; ~ над врагом - мостаг1чун т1ехь толам баккха 3) (испытывать чувство торжества) доккхаден\nторжествующий, -ая, -ее (одержавший победу) толаме; (радостный) доккхаден доккхадеш; ~ взгляд- воккхавеш б1аьрахьажар\nтормашки мн.: полететь вверх ~ами - 1ункар-бертал дала\nторможение с 1) тормоз тасар, тормоз ялар; автоматическое ~ - автоматически тормоз тасар 2) физиол. лаг1дар, малдар 3) перен. сацор, духаозар\nтормоз м 1) (мн. тормоза) тормоз; автоматический ~ - автоматически тормоз 2) (мн. тормозы) перен. (помеха, препятствие) новкъарло; стать ~ом в работе - балхана новкъарло хила\nтормозить несов. 1) что и без доп. тормоз яла, тормоз таса; ~ машину - машинна тормоз таса 2) что, перен. (препятствовать, мешать) сацо, тормоз таса; ~ работу - болх сацо\nтормозиться несов. саца, тормоз хила, тормоз тасаяла\nтормозной, -ая, -ое тормозан, тормоз лун, сацаден\nтормошить несов., кого-что, разг. 1) (теребить) [д1а]ийзо, (трогать) меттахъхьедан; он ~л меня за рукав - цо сан пхьош д1аийзадора 2) (надоедать, беспокоить) хьийзо, ца дита; ~ть кого-л. вопросами - хоьттуш цхьаъ хьийзо (или хоьттуш ца вита)\nторный, -ая, -ое 1) (о дороге, пути) шера 2) перен. (обычный) баьккхина\nторопить несов., кого-что, с чем сихдан; ~ с ответом - жоьпана сихдан; ~ в дорогу - новкъадаккха сихдан\nторопиться несов. сихдала; ~ на работу- балха даха сихдала; говорить не торопясь - сих ца луш дийца; вам надо ~ - шу сихдала деза; торопитесь! - сихло!, сихлолаш!; куда вы торопитесь? - шу мича сихделла?\nторопливо нареч. сихонца, сиха; ~ готовиться к отъезду - сиха д1аваха кечвала\nторопливость ж сихо, сихалла, сихдалар\nторопливый, -ая, -ое сихделла, сиха; ~ человек - сиха стаг (или сихвелла стаг); ~ разговор - сихделла къамел дар (или сиха къамел)\nторопыга м и ж разг. сихонча\nторос м торос\nторосистый, -ая, -ое торосаш йолу; ~ое ледяное поле - торосаш йолу шен аре\nторочить несов., что д1адехка\nторпеда ж воен. торпеда\nторпедировать сов. и несов., что, воен. торпеда тоха; ~ корабль противника - мостаг1чун хикеманна\nторпедист м торпедахо, торпедист\nторпедный, -ая, -ое торпедан, торпедийн; ~ катер - торпедийн катер\nторпедоносец м торпедашлелорг\nторпедоносный, -ая, -ое торпедаш лелаен\nторс м (туловище, скульптура) г1ад\nторф м торф, lexa\nторфяник м 1) (залежь торфа) торфан уьшал 2) (специалист) торфъяккхархо\nторфяной, -ая, -ое торф йолу, торфан; ~ое болото - торфан уьшал; ~ой брикет - торфан экъа\nторчать несов. 1) (высовываться, выделяться) хьалакъеда, схьакъеда; бревно ~ит из воды -хи чуьра хьалакъеда хен 2) перен.разг. (находиться где-л.) хьийза; ~ать перед глазами - б1аьрахьалха хьийза\nторчком нареч. разг. ирахь, ирах1оьттина\nторшер м торшер\nтоска ж 1) (томление, тревога) сингаттам; у него ~а на сердце - даг т1ехь сингаттам бу цуьнан 2) (скука) сахьийзам, сахьийзар; [меня] ~а берѐт - сан сахьийза; наводить ~у - сахьийзо 3) по кому-чему-л. сахьийзар, сагатдар; испытывать ~у по кому-л. - цхьанна сагатдан\nтоскливо 1. нареч. сахьийзаме, сингаттаме; глядеть ~ - сингаттаме хьежа 2. в знач. сказ. безл.: ему ~ - цунна сингаттаме ду\nтоскливый, -ая, -ое 1) (грустный) сингаттаме 2) (наводящий тоску) сахьийзаме\nтосковать несов., о ком-чѐм, по ком-чѐм, по кому-чему сахьийзо, сагатдан; ~ по друзьям - доттаг1ашна сахьийзо\nтост м над; провозгласить ~ - кад кхайкхо\nтот 1. мест. указ. м (та ж, то с; те мн.) 1) д1орниг, д1ора; дайте мне ~ журнал - д1ора журнал схьалойша суна 2) (о прошлом времени) д1адахна; на той неделе - д1адаханчу к1иран чохь 3) (другой) д1ораниг; эту книгу я читал, покажите ту - xlapa книшка аса ешна, д1орниг гайтахьа 4) (противоположный) дехьара[ниг]; на том берегу - дехьа йистехь; по ту сторону - [вукху] дехьа aгlop 5) (такой, какой нужен) и, иза; дали не ту книгу - и книга ца елла 6) (этот же самый) изза, оццу; той же дорогой, на тех же лошадях- оццу новкъа, оццу говрашца; в ~ же день - оццу дийнахь 2. в знач. сущ. тот м, та ж - иза; ~ уехал, а этот остался - иза д1авахна ткъа xlapa висна 3. в знач. сущ. то с - и, иза; то было вчера - иза селхана дара; то был мой друг - иза сан доттаг1 вара ; в ту же минуту - оццу минотехь; ~ свет - бухара дуьне; и тому подобное (и т. п.) - иштта д1а кхин а (и. д1. кх.); и без того- и доцуш а; не без того - и доцуш дац; к тому же - цунна т1е; [и] ~ и другой - иза а, важа а; ни тот ни другой - я иза а, я важа а; не тот так другой - иза дацахь, важа; то-сѐ - цхьацца х1ума; то да сѐ - из[а] а, важ[а] а; ни то ни сѐ - х1умма а доцург; ни с того ни с сего -бехк а, гуьнахь а доцуш; во что бы то ни стало - х1уъа а хилахь а; мухха дей а; более того - цул совнаха; дело в том, что... - г1уллакх муха ду аьлча, ...; не в том дело - и дац дуьйцург; не до того кому - и дуьйцучохь дац цуьнан; тем не менее - xleттe а; мухха хиллехь а; вместе с тем - цуьнца цхьаьна, хилла ца 1аш; после того, как...- цул т1аьхьа; тем лучше- дикахо а ду; того и гляди - хьожуш хилалахь\nтотальный, -ая, -ое (всеобщий, всеобъемлющий) массо а декъахь; ~ая война - массо а декъахь т1ом\nтотем м тотем\nтотемизм м тотемизм\nтотемный, -ая, -ое тотеман; ~ знак - тотеман билгало\nто-то частица разг. 1) (именно) и-м, иза-м; вот ~ и есть - иза дай и-м 2) (вот почему) цундела[-м]; ~ вы боитесь его - цундела-м кхоьру хьо цунах 3) (вот как) ма; ~ он удивится! - ма тамаша бийр бу цо!, ма цецвер ву иза!; ~ же! - и ма ду и!\nтотчас нареч. (сейчас же, сразу) цу сохьтта, цу сохьттехь; я ~ уеду - цу сохьттехь д1аг1ур ву со\nточѐный, -ая, -ое 1) (наточенный, острый) ирдина; ~ый нож - ирдина урс 2) (выточенный) даош дина; ~ые изделия - яош йина х1уманаш 3) перен. (изящный, тонкий) беберса\nточечный, -ая, -ое т1едийн; ~ узор - т1едийн ж1амар\nточилка ж разг. чарх\nточило с чарх\nточильный, -ая, -ое: ~ый камень - г1айракх, аьлха; ~ая мастерская - ирден пхьалг1а\nточильщик м ирдархо\nточить несов. I) что (заострять) ирдан; ~ топор - диг ирдан; ~ карандаш - къолам ирбан 2) что (изготовлять) [даош] дан 3) что (разъедать) даа; червь точит дерево - н1аьно дитт дуу 4) кого-что, перен. (мучить) г1ора дайа, даа; горе точит его - балано г1ора дойу цуьнан ; ~ зуб на кого-л. - цхьанна цергаш хьекхо; вода и камень точит посл. - хе т1улг а баабо; ~ меч на кого-л. - цхьанна шен тур ирдан\nточка 1 ж 1) (след, пятнышко) т1адам, т1еда; ситец в красных ~ах - ц1ен т1едарчий долу басма 2) (место, пункт) меттиг; самая высокая ~а горы - ламанан уггар лекха меттиг; ~а опоры - г1ортор, г1ортийла 3) физ. доза; ~а кипения - кхехкаран доза; ~а замерзания - г1ороран доза 4) мат. т1адам; ~а пересечения двух линий- ши сиз вовшахкхета (или галморзахдолу) т1адам 5) (знак препинания) т1адам; ~а с запятой - т1адамца ц1оьмалг 6) муз. т1адам; ~а зрения - хетарг; мѐртвая ~а а) (напр. поршня) лакхара я лахара (поршень соцу) доза; б) (застой) сацар; ~а! (конец) - и чекхдели!; дойти до ~и - чекхдала; в [самую] ~у- нийсса т1е (о выстреле); попасть в ~у - нийса нисдала; две ~и - ши т1адам; поставить ~у-\nт1адам х1отто; ставить ~и на (или над) «и» - чекхдаккха; ~а в ~у - нийса нисделла\nточка 2 ж ирдар; скоростная ~ деталей - деталаш сихонца иръяр\nточно 1. нареч. I) (аккуратно, пунктуально) ний[с]са; ~ в три - нийсса кхоъ даьлча; переводить ~ -гоч нийса дан 2) (определѐнно) билггал; (совершенно) иштта, санна; ~ такая же книга - х1ара санна книшка; ~ так - иштта 2. частица утв. (так, верно) х1аъа; ~, это он сделал - х1аъа, цо дина иза; это уж ~! - и-м нийса хьаха дара! 3. союз сравн. (как будто) санна; кричит ~ сумасшедший - хьераваьлча санна мохь хьоькху; ~ так же- иштта; ~ такой же - х1ара саннарг\nточность ж нийсалла, нийса хилар; он отличается большой ~тью - ч1ог1ачу нийсаллица билгалваьлла ву иза; с ~тью до одной сотой - б1олг1ачу декъа т1е кхаччалц нийса; ~ть перевода - гочан нийсалла; в ~ти- нийсса; в ~ти такой - нийсса xlapa саннарг\nточный, -ая, -ое нийса [лела]; (аккуратный, пунктуальный) тж. лерина [лела]; (верный) тж. нийса [лела]; ~ый человек - лерина лела стаг; ~ые весы - нийса терза; ~ое время - нийса хан ; ~ые науки- нийса 1илманаш точь-в-точь нареч. разг. ма-дарра; он рассказал всѐ ~, как было - ма-хиллара дерриг а схьадуьйцура цо; он ~ отец - ма-варра шен да ву и\nтошнить несов. безл., кого, прям. и перен. 1етто дог дан, дог керча; меня ~ло - сан дог керчара; ~т от его вечных нравоучений - гуттар а бечу цуьнан хьехамашна дог керча сан\nтошно в знач. сказ. безл., прям. и перен. дог керча, 1етто дог дан; ему ~ - дог керча цуьнан; ~ смотреть на него - цуьнга хьаьжча, 1етто дог дог1у\nтошнота ж прям. и перен. 1етто дог дар, дог керчар; испытывать (или чувствовать) ~у - дог керча; ему это надоело до ~ы - хьахийча а дог керчаш, к1ордийна цунна х1ара\nтошнотворный, -ая, -ое прям. и перен. 1еттуьйту, дог корчуьйту, дог карчаден; ~ый запах - 1еттуьйту хьожа; ~ое зрелище - гар а 1етто дог дог1уш ду\nтощать несов. разг. аздала, азлуш хила; (от нехватки жиров) якхдала\nтощий, -ая, -ее 1) (исхудавший) оза; ~ий человек - оза стаг; он очень тощ - и ч1ог1а оза ву 2) (голодный) меца; на ~ий желудок - меца волуш 3) (скудный, чахлый) екха; ~ая земля - екха латта\nтпру межд. тр-р-р ; ни тпру ни ну - я хьац а, я хьай а доцург\nтрава ж буц; лекарственные ~ы - дарбанан бецаш; богородская ~а бот. - хьожа йог1у буц; сорная ~а\n- асаран буц; покрыться ~ой - т1е буц яла ; ~а ~ой, как ~а -буц санна чаьмза, ша ма-ярра буц; хоть ~а не расти- шена луъург хилахьара\nтравинка ж бецан хелиг\nтравить 1 несов. I) кого-что (убивать, применяя отраву) д1овш дала (или тийса); ~ мышей - дехкашна д1овш тийса 2) что (делать потраву) хьешийта, даийта; ~ посевы - ялташ хьешийта 3) кого, охот. (преследовать) т1еталла; ~ зайца собаками - ж1аьлеш пхьагална т1еталла 4) кого-что, перен. (мучить, преследовать) хьийзо, холчух1отто 5) что д1адаккха; ~ пятна кислотой - таммаг1анаш мусталлица д1адаха 6) что (обрабатывать химическим путѐм для получения рисунка) дилла, дан; ~ рисунок кислотой- мусталлица сурт дилла\nтравить 2 несов., что, мор. малдан\nтравиться несов. разг. д1овш даа, д1овш диъна дала\nтравление с (рисунка и т. п.) диялар, дар\nтравля ж 1) д1овш далар 2) охот. т1еталлар 3) перен. (преследование) хьийзор\nтравма ж 1) мед. лазор 2) перен. халахетар, 1аткъар\nтравматизм м мед. травматизм\nтравматический, -ая, -ое мед. травматически\nтравматолог м травматолог\nтравматологический, -ая, -ое травматологин\nтравмирование с лазор\nтравмировать сов. и несов., кого-что 1) лазо; ~ голову - корта лазо 2) перен. хьийзо; ~ кого-л. несправедливым обвинением - боцу бехк кхоьллина, цхьаъ хьийзо\nтравополье с бецаш ер\nтравопольный, -ая, -ое бецаш еран;~ая система - бецаш еран система\nтравосеяние с буц ер\nтравосмесь ж буц эяр\nтравостой м буц кхиар, буц, цана\nтравоядный, -ая, -ое буц юу, дежа; ~ые животные - буц юу дийнаташ\nтравянистый, -ая, -ое 1) см. травяной; 2) (поросший травой) буц йолу (или яьлла), бецан 3) перен. разг. (безвкусный) чаьмза\nтравяной, -ая, -ое 1) бецан; ~ запах - бецан хьожа 2) (живущий в траве) бецан, бацаца (или бацалахь) хуьлу 3) (о цвете) бецан басара (или басахь)\nтрагедийный, -ая, -ое трагедин; ~ая актриса - трагедин актриса\nтрагедия ж I) лит. трагеди, бохам 2) перен. (катастрофа) бохам, бала; семейная ~ - доьзалахь бохам\nтрагизм м трагизм, бохам, бала; ~ положения - хьолан трагизм\nтрагик м трагик, трагедихо\nтрагикомедия ж трагикомеди\nтрагикомический, -ая, -ое, трагикомичный, -ая, -ое трагикомедин\nтрагический, -ая, -ое 1) (свойственный трагедии) трагически 2) (играющий в трагедиях) трагедин; ~ актѐр- трагедин актѐр 3) перен. (потрясающий, ужасный) инзаре, бохаме, хала, ирчачу хьоле; дело приняло ~ оборот - г1уллакх ирчачу хьоле дирзина\nтрагичность ж бохаме хилар\nтрагичный, -ая, -ое см. трагический 3\nтрадиционный, -ая, -ое ламастан; ~ праздник - ламастан дезде\nтрадиция ж ламаст; по [установившейся] ~и - д1ах1оьттинчу ламастаца; хранить ~и - ламаст лардан; революционные ~и - революцин ламасташ\nтраектория ж траектори\nтракт м тракт ; автомобильный ~ - автомобилийн тракт ; желудочно-кишечный ~ анат. - тракт, чоко\nтрактат м 1) (научное сочинение) таллам 2) (договор) трактат, договор\nтрактир м трактир\nтрактирный, -ая, -ое трактиран\nтрактирщик м, ~ца ж трактирщик, трактиран да\nтрактовать несов., что (рассуждать, давать объяснение) тида, кхето; ~ вопрос по-своему - хаттар шена хетачу aгlop тида\nтрактоваться несов. (обсуждаться, получать истолкование) кхета, кхетадан; о чѐм ~уется в этой книге?- стенах лаьцна кхетадо кху книшки т1ехь?\nтрактовка ж I. (действие) тидар, кхетор 2. (истолкование) кхетадар, кхетор\nтрактор м трактор; колѐсный ~ - чкъургаш йолу трактор; гусеничный ~ - гусеницаш йолу трактор\nтракторист м, ~ка ж тракторист, тракторхо\nтракторный, -ая, -ое тракторан, тракторийн; ~ая бригада -тракторийн бригада; ~ый завод - тракторийн завод; ~ая колонна - тракторийн колонна\nтракторостроение с тракторш яр\nтракторостроительный, -ая, -ое тракторш ен; ~ завод - тракторш ен завод\nтрал м 1) (рыболовный) ов 2) воен.-мор. трал\nтралить несов., что 1) рыб. ов текхо 2) (исследовать дно) трал текхо 3) воен.-мор. минаш д1аяха\nтральщик м в разн. знач. тралхо\nтрамбовать несов., что та1о, дато; ~ землю - латта та1о\nтрамбовка ж 1. (действие) датор, та1ор, та1адар 2. (инструмент) ваба, х1ож\nтрамбовочный, -ая, -ое датаден, та1аден, та1ош долу\nтрамбовщик м, ~ца ж даторхо, вабанча\nтрамвай м трамвай; выйти из ~я - трамвай чуьра аравала; ехать на ~е - трамвай т1ехь даха; садиться в ~й-\nтрамвай т1е хаа ; речной ~й - хин трамвай\nтрамвайный, -ая, -ое трамвай[н]; ~ая остановка - трамвай социйла; ~ый парк - трамвайн парк\nтрамплин м спорт. залк, трамплин\nтранжира м и ж разг. кхоам цабийриг\nтранжирить несов., что, разг. дайа; ~ деньги - ахча дайа; ~ имущество - бахам байа\nтранжирство с [хьал] дайар\nтранзит м транзит\nтранзитник м, ~ца ж разг. транзитхо, транзит-некъахо\nтранзитный, -ая, -ое транзитан; ~ пассажир - транзитан некъахо; ~ вагон- транзитан вагон\nтранс м мед. шовкъ; впасть в ~ - шовкъ ян\nтранскрибировать сов. и несов., что, лингв. транскрипци ян\nтранскрипционный, -ая, -ое лингв. транскрипцин\nтранскрипция ж лингв., муз. транскрипци\nтранслировать сов. и несов., что трансляци ян; ~ концерт по радио - радиочухула концерт трансляци ян\nтранслитерация ж лингв. транслитераци\nтрансляционный, -ая, -ое трансляцин, трансляци ен\nтрансляция ж трансляци; ~я футбольного матча - футболан матчан трансляци; слушать ~ю из Москвы- Москварчу трансляцига ладог1а\nтрансмиссионный,-ая, -ое трансмиссин, трансмиссионни; ~ узел - трансмиссин шад\nтрансмиссия ж трансмисси\nтранспарант м транспарант\nтрансплантация ж мед. трансплантаци; ~ кожи - чкъуран трансплантаци\nтранспорт м 1) (отрасль народного хозяйства) транспорт; автомобильный ~ - автомобилийн транспорт; городской ~ - г1алара транспорт 2) (перевозка грузов) д1аяхьар, д1акхехьар 3) (партия грузов) транспорт 4) воен. (судно для перевозки грузов, людей) транспорт\nтранспортабельный, -ая, -ое транспортана атта\nтранспортѐр м 1) транспортѐр, конвейер 2) см. бронетранспортѐр\nтранспортир м транспортир\nтранспортировать сов. и несов., кого-что д1акхехьа, д1адахьа; ~ грузы - киранаш д1акхехьа\nтранспортировка ж д1адахьар, д1акхехьар\nтранспортник м транспортхо\nтранспортный, -ая, -ое транспортан; ~ые средства - транспортан г1ирсаш; ~ая авиация -\nтрансформатор м эл. трансформатор\nтрансформаторный, -ая, -ое трансформаторан; ~ провод - трансформаторан тел\nтрансформация ж хийцар\nтрансформировать сов. и несов., что хийца\nтраншейный, -ая, -ое траншейн; ~ ров - траншейн саьнгар\nтраншея ж траншей; (канава) тж. саьнгар; солдаты копают ~ю - салташа траншей охку; ~я для водопроводных труб - хи далочу турбанийн саьнгар\nтрап м мор. лами; подать ~ к самолѐту - кеманна лами бала\nтрапеза ж уст. 1) (общий стол для еды в монастыре) шун 2) (приѐм пищи) даар 3) (еда) юург\nтрапециевидный, -ая, -ое трапецих тера, трапециха\nтрапеция ж трапеци\nтрасса ж 1) (направление) лар, трасса, некъ, сиз; ~ нефтепровода - нефть узу трасса 2) (дорога, путь) некъ,\nтрасса; автомобильная ~ - автомобилийн трасса; воздушная ~ - х1аваан некъ\nтрассировать сов. и несов. трасса билгалъян\nтрассирующий, -ая, -ее лар ен (или юьту); ~ая пуля - лар ен даьндарг\nтрата ж дайар; напрасная ~ времени - хан эрна яйар; ~ денег - ахча дайар\nтра-та-та межд. т1а-т1а-т1а\nтратить несов., что дайа; ~ много денег - дукха ахча дайа ; не трать лишних слов! -цхьа дош сов ца олу!\nтратиться несов. 1) на кого-что (расходовать свои деньги) дайа 2) (расходоваться) дан\nтраулер м траулер\nтраулерный, -ая, -ое траулеран\nтраур м 1) 1аьржа 2) (одежда) 1аьржа духар; быть в ~е - 1аьржа дуьйхна хила; носить ~ - 1аьржа дуьйхна лела\nтраурный, -ая, -ое 1) 1аьржа духаран; ~ митинг - 1аьржа духаран митинг 2) перен. (мрачный) кхоьлина\nтрафарет м I) бустам, кеп; сделать по ~у - бустамца дан 2) перен. бустам; мыслить по ~у- бустамца ойла ян\nтрафаретный, -ая, -ое бустаман, кепан, бустамца дина (или даьккхина, диллина); ~ рисунок - бустаман сурт\nтрахея ж анат. къамкъарг\nтрахнуть сов., кого-что, по чему, разг. б1ов-аьлла тоха; ~л выстрел - б1ов-аьлла топ елира; ~ть кого-л. по голове - тахь-аьлла цхьанна коьртах х1ума тоха; ~ть из ружья - гlaп-аьлла топ тоха\nтрахнуться сов. разг. гlaп-аьлла охьадаржа; тахь-аьлла д1акхета; ~ на землю - гlaп-аьлла охьаваржа; ~ головой о косяк - тахь-аьлла не1саг1их корта д1атоха\nтрахома ж мед. трахома, б1аьрган ун\nтрахомный, -ая, -ое мед. трахомин; трахома йолу\nтребование с I. (действие) схьадехар, т1едожор; т1едехар; по ~ю суда - суьдо т1едожорца 2. (условие)\nт1едиллар; ~я устава - уставан т1едилларш 3. (запросы) ~я мн. - лехамаш; человек с высокими ~ями- лакхарчу лехамийн стаг 4. (документ) требовани; ~е на топливо - ягоргана требовани\nтребовательность ж лехамалла; ~ начальника - хьаькаман лехамалла; ~ к себе - ша лехамалле хилар\nтребовательный, -ая, -ое лехаме; ~ учитель - лехаме хьехархо; ~ читатель - лехаме ешархо\nтребовать несов. 1) чего от кого-чего схьадеха, т1едожо; ~овать помощи - г1о дар т1едожо; ~овать объяснения - кхетадар т1едожо 2) чего (нуждаться) эша, деза; это ~ует много времени -цунна дукха хан еза; больной ~ует покоя - дархочунна тем оьшу 3) кого-что (вызывать) т1едеха; начальник ~ует вас к себе - хьаькамо шу т1едоьху; ~-овать кого-л. в суд - цхьаъ суьде т1евеха\nтребоваться несов. оьшуш хила, эша; мне ~уется эта книга - суна xlapa книшка оьшу; на это ~уется много времени - цунна (или и дан) дукха хан оьшу; заводу ~уются рабочие - заводана белхалой оьшу\nтребуха ж чоко, чуьйраш\nтребушиный, -ая, -ое чоконан\nтревога ж 1)(беспокойство) сагатдар; его охватила ~а - цо сагатдо; быть в ~е - сагатдеш (или сингаттаме) хила 2) (сигнал об опасности) орца [даккхар]; поднять (или бить) ~у - орца даккха; подняться по ~е- орцахдала\nтревожить несов., кого-что 1) (волновать, беспокоить) сагатдайта; меня ~ит его болезнь - цамгаро сагатдо цуьнан 2)(нарушать покой) меттахъхьедан, меттахдаккха, ца дита; он ~ит меня - цо ца вуьту со; не надо его ~ить - меттах ма хьеве иза 3) (причинять боль) сагатдан; рана ~ит меня - чевно сагатдо сан\nтревожиться несов. 1) (беспокоиться) сагатдан, сингаттаме хила; не ~жьтесь о нѐм - цунна са ма гатделаш 2) (затруднять себя) сагатдан, меттахъхен; прошу вас, не ~жьтесь! - меттахцахьер доьху аса шуьга!\nтревожный, -ая, -ое 1) (выражающий тревогу) сингаттаме; ~ые думы - сингаттаме ойланаш; ~ые слухи - сингаттаме хабарш 2) (вызывающий тревогу) орцанан; ~ый гудок - орцанан гудок\nтрезвенник м разг. цамолург, молуш воцург\nтрезветь несов. (становиться трезвым) дастадала, меттадан\nтрезвон м 1) (звон) зов, горгалин тата 2) перен. разг. (пересуды, толки) хабар ; ~ в ушах у кого-л. - лергахь зов хила\nтрезвонить несов. 1) (о колоколах) бетта 2) перен. разг. (сплетничать) хабар даржо; ~ о чѐм-л. по всему городу - цхьаннах лаьцна йоллучу г1алахула хабар даржо 3) разг. (сильно звонить) дека, детта; с утра\nтрезвонит телефон - 1уьйранна дуьйна телефон ека; ~ в дверь — не1 етта\nтрезвость ж 1) (трезвое состояние) дехна цахилар, дахаза хилар 2) перен. кхетаме хилар\nтрезвучие с муз. кхо аз\nтрезвый, -ая, -ое 1) (не пьяный) дехна доцу, дахаза, дахазниг; он совершенно трезв - и-м ванне а мелла вац 2) перен. кхетаме; ~ый взгляд на вещи - х1уманех дика кхеташ хила; ~о (нареч.) смотреть на жизнь- дахарехь кхетаме хила\nтрезубец м кхолгу\nтрезубый, -ая, -ое кхо церг йолу\nтрековый, -ая, -ое спорт. трекан\nтрель ж йиш; ~и соловья - зарзаран эшарш, зарзар декар\nтрельяж м 1) (зеркало) куьзга, трельяж 2) (для растений) трельяж, бой\nтрельяжный, -ая, -ое трельяжан, куьзганан, бойнан\nтренаж м тренаж: цирковой ~ - циркан тренаж\nтренер м спорт. тренер\nтренерский, -ая, -ое тренеран\nтрение с 1) хьекхадалар 2) мн. ~я перен. гамо\nтренированность ж шарделла хилар\nтренированный, -ая, -ое доьлла, 1амийна, кечам бина; ~ая собака - 1амийна ж1аьла; ~ые мускулы - йоьлла мускулаш\nтренировать несов. 1) кого, спорт. 1амо, кечам бан 2) что (упражнять) долийта; ~ память - дагахь шардан\nтренироваться несов. 1ама, дола; ~ в стрельбе - топ кхосса 1ама\nтренировка ж 1. (по гл. тренировать) 1) 1амор 2) долийтар 2. (по гл. тренироваться) 1амар, долар 3. (занятие) тренировка; провести ~у - тренировка ян; проходить ~у - тренировких чекхвала\nтренировочный, -ая, -ое 1емаш [лел]аден, 1емаш [духу]; ~ полѐт - 1емаш х1аваэ далар; ~ костюм - 1емаш лелаен костюм\nтренога ж см. треножник\nтреногий, -ая, -ое см. трѐхногий\nтреножить несов., кого-что баргол тоха\nтреножник м очакх\nтрень-брень межд. разг. т1алк1а-т1илк1а\nтреньканье с разг. т1алк1а-т1илк1а дар\nтренькать несов. разг. т1алк1а-т1илк1а дан; ~ на балалайке - балалайкн т1ехь т1алк1а-т1илк1а дан\nтрепанация ж мед. гам хьакхар\nтрепанг м зоол. трепанг\nтрепание с къаждар; ~ льна - воьта къаждар\nтрепанировать сов. и несов., кого-что, мед. гам хьакха; ~ череп - коьртах гам хьакха\nтрѐпаный, -ая, -ое 1) разг. (непричѐсанный) хьирчина; ~ые волосы - хьирчина месаш 2) разг. (поношенный) лелийна; ~ая шапка - лелийна куй 3) (о волокне) къаждина\nтрепать несов. 1) кого-что (приводить в беспорядок) хьерчо, ловзо; (дѐргать) д1асадетта, ийзо; ветер\nтреплет еѐ волосы - махо ловзайо цуьнан месаш; ~ кого-л. за волосы - цхьаьннан месаш ийзо 2) кого--что, разг. (поглаживать) куьг хьакха; (похлопывать) тоха, бетта; ~ по плечу - белша т1е куьг детта 3) что, разг. (одежду, обувь и т. п.) [лелийна] тишдан; ~ обувь - лелийна мачаш тишъян; нельзя ~ книги - книгаш йохо мегар дац 4) что (раздѐргивать волокно) къаждан; ~ лѐн - воьта къаждан; его треплет лихорадка- хоршано хьийзаво иза; ~ чьи- л. нервы - цхьаъ хьийзо; ~ языком - цадог1ург дийца; ~ чьѐ-л. имя - цхьаъ вийца\nтрепаться несов. 1) разг. (развеваться) леста; 2) разг. (изнашиваться) тишдала 3) прост. (врать, говорить глупости) бага леян, хабар дийца\nтрепач м, ~ка ж прост. хабарча\nтрепет м 1) (колебание, дрожание) дегадар; ~ листьев - г1аш дегадар 2) (волнение, страх) дохар; привести кого-л. в ~ - цхьаъ вохо\nтрепетать несов. 1) (колебаться, дрожать) леста, дега, дегадан; листья трепещут - г1аш дегадо 2) (испытывать волнение от переживаний) дегадан, дего; моѐ сердце трепещет - сан дог дегадо; ~ от радости- хазахетта вегаван; ~ при мысли о чѐм-л. - дагадеача вегаван 3) за кого-что, перед кем-чем, перен. (испытывать страх) дегадан; ~ за детей - берашна вегаван; ~ перед кем-л. - цхьанна хьалха вего\nтрѐпка ж 1) (волокна) къаждар 2) разг. (порка) човхор; дегадар; задать ~у кому-л. - цхьаъ вего ;~а нервов - синпхенаш талхор\nтрепыхаться несов. разг. деттадала; рыба ~ется на берегу - ч1ара беттало хийистехь\nтреск м 1) (резкий звук) къарс, къарш; ~ оружия - тоьпийн къарш; ~ огня - ц1аро къарс дар 2) перен. разг. (шумиха) г1овг1а; поднять шум и ~ - г1овг1а яккха ; с ~ом провалиться - юьхь1аьржах1отта; выгнать с ~ом - не1 каро ца ларош араэккхийта\nтреска ж (рыба) треска\nтрескать несов. прост. важа\nтрескаться 1 несов. эт1а, лелха; потолок ~ется- тхов лелхаш бу (или лелха); кожа на руках ~ется- куьйгийн чкъор лелха\nтрескаться 2 несов., чем (ушибаться) кхета; ~ головой о притолоку - корта тховх кхета\nтресковый, -ая, -ое трескин\nтрескотня ж 1) тата, лелхар; ~ пулемѐтов - пулеметийн тата 2) разг. (болтовня) къар-къар\nтрескучий, -ая, -ее лелха; ~ие фразы - дезадеттар ; ~ий мороз - ц1ийза шело\nтреснутый, -ая, -ое лилхина, иккхина; ~ стакан - иккхина стака\nтреснуть сов. I) (издать звук) эккха 2) (дать трещину) эккха; кожа на руках ~ула - куьйгийн чкъор лилхина 3) кого-что, чем по чему, прост. (сильно ударить) эккхийта; ~уть по губам - бетах х1ума эккхийта ; хоть ~и- эккхахь а\nтреснуться сов., чем, разг. д1акхета (ушибиться); ~ головой - корта д1акхета\nтрест м трест\nтретейский, -ая, -ое: ~ суд - кхозлаг1чо ен кхел\nтретий, -ья, -ье 1. числ. кхоалг1а; ~ьего июня - кхоалг1ачу июнехь; ~ья страница - кхоалг1а aгlo; в ~ьем часу- кхоалг1ачу сохьтехь; ~ий час - кхоалг1а сахьт; половина ~ьего - кхоалг1ачун ах 2. в знач. сущ. ~ья ж (одна треть) кхоалг1аниг; одна ~ья - кхоалг1ачун цхьаъ; две ~ьих - кхаа декъах шиъ (или шиъ кхоалг1а) 3. в знач. сущ. ~ье с кхоалг1аниг (юург: компот, чай и. д1. кх.) из ~ьих рук - кхоалг1ачуьнгара; ~ье лицо- кхоалг1а юьхь\nтретировать несов., кого-что (обращаться с кем-л. свысока) куралла ян\nтретичный, -ая, -ое геол., мед. кхозлаг1а; ~ая форма болезни - цамгаран кхозлаг1а кеп; ~ая эпоха - кхозлаг1а эпоха; ~ый период - кхозлаг1а мур\nтреть ж кхоалг1а дакъа; ~ь года - шеран кхоалг1а дакъа; две ~и - кхаа декъах шиъ (или шиъ кхоалг1а)\nтретьегодичный, -ая, -ое лурчахлера; лурчахара\nтретьеклассник м, ~ца ж кхоалг1ачу классерниг\nтретьекурсник м, ~ца ж кхоалг1ачу курсерниг\nтретьесортный, -ая, -ое кхоалг1ачу сортан\nтреугольник м кхосаберг; прямоугольный ~ - нийса сенаш долу кхосаберг; равносторонний ~ - нийса аг1онаш йолу кхосаберг\nтреугольный, -ая, -ое кхо са болу\nтрефовый, -ая, -ое карт. къийган, 1аьржаб1аьрган\nтрефы мн. 1аьржаб1аьргаш\nтрѐхбалльный, -ая, -ое кхаа балан; ~ ветер - кхаа балан мох\nтрѐхглавый, -ая, -ое кхо корта болу; ~ змей (в сказках) - кхо корта болу саьрмик\nтрѐхгодичный, -ая, -ое кхаа шеран; ~ая учѐба - кхаа шеран дешар\nтрѐхгодовалый, -ая, -ое кхо шо даьлла, кхаара; ~ бык - кхаара сту\nтрѐхгранный, -ая, -ое 1) кхо са болу; ~ напильник - кхо са болу ков 2) мат. кхо са болу; ~ угол - кхо са болу маь1иг\nтрѐхдневный, -ая, -ое кхаа дийнан; в ~ срок - кхаа дийнахь\nтрѐхзначный, -ая, -ое кхаа хьаьрке; ~ое число - кхаа хьаьрке терахь\nтрѐхзубый, -ая, -ое см. трезубый; ~ые вилы - кхолгу\nтрѐхколѐсный, -ая, -ое кхо чкъург йолу; ~ велосипед - кхо чкъург йолу вилиспет\nтрѐхкомнатный, -ая, -ое кхо чоь йолу; ~ая квартира - кхо чоь йолу петар\nтрѐхкратный, -ая, -ое кхолха, кхузза; ~ое увеличение - кхузза доккха дар; ~ый чемпион - кхолха чемпион; в ~ом размере - кхолха\nтрѐхлетний, -яя, -ее 1) (о сроке) кхаа шеран 2) (о возрасте) кхо шо даьлла; ~ ребѐнок - кхо шо даьлла бер\nтрѐхмерный, -ая, -ое кхаа барамера\nтрѐхместный, -ая, -ое кхоъ хуу, кхо меттиг йолу; ~ самолѐт - кхоъ хуу кема\nтрѐхмесячный, -ая, -ое 1) (о сроке) кхаа беттан; ~ые курсы - кхаа беттан курсаш 2) (о возрасте) кхо бутт кхаьчна, кхо бутт болу; ~ый ребѐнок - кхо бутт кхаьчна бер\nтрѐхнедельный, -ая, -ое 1) (о сроке) кхаа к1иранан 2) (о возрасте) кхо к1ира кхаьчна, кхо к1ира долу; ~ ребѐнок - кхо к1ира кхаьчна бер\nтрѐхногий, -ая, -ое кхо ког болу\nтрѐхполье с с.-х. кхаа мурехь кха лелор\nтрѐхпроцентный, -ая, -ое кхаа процентан; ~ заѐм - кхаа процентан заѐм\nтрѐхразовый, -ая, -ое кхузза, кхузза долу; ~ое питание - юург кхузза яар\nтрѐхсложный, -ая, -ое лингв. кхо дешдакъа долу; ~ое слово - кхо дешдакъа долу дош\nтрѐхслойный, -ая, -ое кхо г1ат (или чкъор) долу; ~ пирог - кхо г1ат долу пирог\nтрѐхсменный, -ая, -ое кхузза хийцалун, кхо смена йолу; ~ая работа - кхаа сменера болх\nтрѐхсотлетие с 1) (промежуток времени) кхо б1е шо 2) (годовщина) кхо б1е шо кхачар\nтрѐхсотлетний, -яя, -ее кхо б1е шо долу, кхо б1е шо даьлла\nтрѐхсотый, -ая, -ое кхо б1олг1а\nтрѐхстволка ж (ружьѐ) кхолго\nтрѐхствольный, -ая, -ое кхолго йолу\nтрѐхстопный, -ая, -ое лит. кхаа стопан, кхо стопа йолу; ~ стих - кхо стопа йолу байт\nтрѐхсторонний, -яя, -ее 1) (с тремя сторонами) кхо aгlo йолу 2) (с участием трѐх сторон) кхааннан, кхо aгlo реза йолу; ~ее соглашение - кхаа а аг1онан барт\nтрѐхступенчатый, -ая, -ое кхаа т1ег1анан; ~ая ракета - кхаа т1ег1анан ракета\nтрѐхсуточный, -ая, -ое кхаа де-буьйсанан; ~ путь - кхаа де-буьйсанан некъ\nтрѐхтактный, -ая, -ое муз., тех. кхо такт йолу\nтрѐхтомник м кхаа томаниг\nтрѐхтонка ж разг. трѐхтонка\nтрѐхтонный, -ая, -ое 1) (весом в три тонны) кхо тонна деза 2) (для груза в три тонны) кхо тонна йоьду, кхо тонна ютту\nтрѐхтысячный, -ая, -ое числ. кхо эзарлаг1а\nтрѐхфазный, -ая, -ое кхо фаза йолу; ~ ток - кхо фаза йолу ток\nтрѐхцветный, -ая, -ое кхо бос болу, кхаа бесара; ~ флаг - кхаа бесара байракх\nтрѐхчасовой, -ая, -ое 1) кхаа сахьтан; ~ое собрание - кхаа сахьтан гулам 2) (назначенный на три часа) кхо сахьт даьлча [хуьлу]; ~ой поезд - кхо саьхьт даьлча хуьлу ц1ерпошт\nтрѐхчлен м мат. трѐхчлен, кхолха член\nтрѐхчленный, -ая, -ое мат. трѐхчленан, кхолха членан\nтрехъязычный, -ая, -ое кхо мотт болу, кхаа меттан\nтрѐхэтажный, -ая, -ое кхузза т1ек1елдина; ~ дом - кхузза т1ек1елдина ц1а\nтрѐшка ж, трѐшница ж прост. кхо сом, кхаа соьман кехат\nтрещание с лелхар, эт1ар\nтрещать несов. 1) (издавать треск) лелха; (о насекомых) ц1ар-ц1ар дан; дрова ~ят в печи - дечиг пешахь лелха; кузнечики ~ат - цаьпцалгаша ц1ар-ц1ар до 2) перен. разг. (болтать) бага етта, т1ур ботта 3) перен. (быть под угрозой распада) талха; дело ~ит по всем швам - массо a aгlop a телхаш лаьтта г1уллакх ; у меня сильно голова ~ит - корта эккха боллу сан\nтрещина ж 1) дот1ана, дат1ар, эккхар; покрытый ~ами - лилхина 2) перен. талха долар; их дружба дала ~у- церан доттаг1алла талха доьлла трещотка ж к1арк1ар\nтри 1 числ. (трѐх, трѐм, тремя) кхоъ; два-~ - шиъ-кхоъ; ~ тысячи - кхо эзар; за ~ - кхааннах; на ~ - кхаанна; по ~ - кхоккха\nтри 2, трите повел. накл. от тереть\nтрибун м трибун\nтрибуна ж в разн. знач. трибуна; выступить с ~ы - трибунера къамел дан; ~ы стадиона - стадионан\nтрибунаш; литературная ~а - литературан трибуна\nтрибунал м трибунал; военный ~ - т1еман трибунал\nтригонометрический, -ая, -ое тригонометрин, тригонометрически; ~ие функции - тригонометрин функцеш\nтригонометрия ж тригонометри\nтридевятый, -ая, -ое: ~ое царство - исс ломал дехьара элан мохк\nтридевять: за ~ земель - исс ломал дехьара мохк\nтридцатилетие с I) (период) ткъе итт шо 2) (годовщина) ткъе итт шо кхачар\nтридцатилетний, -яя, -ее 1) (о сроке) ткъе итт шеран; ~яя война - ткъе итт шеран т1ом 2) (о возрасте) ткъе итт шо долу, ткъе итт шо кхаьчна\nтридцатый, -ая, -ое числ. ткъе уьтталг1а; ~ое января - ткъе уьтталг1а январь; ~ого декабря - ткъе уьтталг1ачу декабрехь; в начале ~ых годов - ткъе уьтталг1ачу шерийн юьххьехь; в конце ~ых годов - ткъе уьтталг1а шераш чекхдовлуш; ткъе уьтталг1ачу шерийн чаккхенгахь\nтридцать числ. (тридцати, тридцатью) ткъе итт; ~ тысяч - ткъе итт эзар; лет ~ тому назад - ткъе итт шо гергга хьалха; ему лет ~ - цуьнан ткъе итт шо хир ду; ему под ~ - цуьнанан ткъе итт шо гергга хир ду; ему за ~ - цуьнан ткъе итт шо сов хир ду; в тридцати километрах от города - г1алина ткъе итт километр гена (или г1алара д1а ткъе итт километр)\nтрижды нареч. кхузза; ~ три - девять - кхузза кхоъ исс ду; я ~ ему говорил - аса кхузза аьлла цуьнга ; ~ проклятый - кхузза не1алт хилла\nтрико с нескл. 1) (шерстяная ткань) шал, трико 2) (одежда) трико 3) (женские панталоны) хеча\nтрикотаж м 1) текст. трикотаж 2) собир. (изделия) трикотаж\nтрикотажник м, ~ца ж трикотажхо\nтрикотажный, -ая, -ое трикотажан; ~ая фабрика - трикотажан фабрика; ~ые изделия - трикотажан х1уманаш\nтриллион м триллион\nтрилогия ж трилоги\nтринадцатый, -ая, -ое числ. кхойтталгla; ~oe число - кхойтталг1а терахь; ему пошѐл ~ый год - кхойтталг1а шо доладелла цуьнан\nтринадцать числ. кхойтта; ~ тысяч - кхойтта эзар\nтрио с нескл. муз. трио\nтриппер м триппер (см. гонорея)\nтриста числ. (трѐхсот, трѐмстам, тремястами, о трѐхстах) кхо бIe; ~ тысяч - кхо б1е эзар\nтритон м зоол. тритон\nтриумф м триумф\nтриумфальный, -ая, -ое триумфальни, триумфан, сийлахь-толаме; ~ые ворота - триумфан ков; ~ое шествие - сийлахь-толаме буьйлабалар\nтрихина, трихинелла ж кхоьба\nтрихинеллѐз м, мед., вет. трихинеллѐз, кхоьба латар\nтрихинеллѐзный, -ая, -ое трихинеллѐз йолу, кхоьбанаш летта\nтрогательность ж доглазамалла\nтрогательный, -ая, -ое доглазаме; ~ рассказ - доглазаме дийцар\nтрогать несов. кого-что 1) куьг тоха, хьедан; руками не ~! - куьйгаш ма детта!; не ~ кого-л.- цхьаъ ца хьеван 2) (вызывать сочувствие) дог лаза; ~ кого-л. до слѐз - цхьаьннан воьлхучу т1е воккхуш, дог лазо; это меня не трогает - цунах дог ца лозу сан 3) (начинать движение) дуьйладала (пешком); д1аяхийта (на чѐм-л.); трогай!- д1аяхийта!\nтрогаться несов. см. тронуться 1\nтрое (троих, троим) числ. собир. кхоъ; ~ суток - кхо де-буьйса; их было ~ - уьш кхоъ вара\nтроеборье с спорт. кхолха къовсам\nтроекратный, -ая, -ое (повторенный три раза) кхузза; (утроенный) кхолха; ~ое «ура!» - кхузза «ура!»\nтроечник м, ~ца ж разг. кхаанча\nтроиться несов. кхолха хила (или хета); ~ся в глазах - б1аьргашна кхолха хета\nтроица ж 1) рел. троица 2) разг. (трое) кхоъ, кхо стаг\nтройка ж 1) разг. (цифра) кхоъ 2) (отметка) кхоъ; получить ~у по математике - математикина кхоъ даккха 3) (карта) кхо б1аьрг, кхаанча 4) (лошади) кхо говр\nтройной, -ая, -ое кхолха; в ~ом размере - кхолха\nтройня ж кхо бер; родить ~ю - кхо бер дан\nтройственность ж кхолхалла\nтройственный, -ая, -ое кхолха; ~ союз - кхолха барт\nтройчатка ж кхолго\nтроллейбус м троллейбус\nтроллейбусный, -ая, -ое троллейбусан; ~ парк - троллейбусийн парк\nтромб м мед. тромб, детта ц1ий\nтромбон м муз. тромбон, зурма\nтромбонист м тромбонча, тромбонист\nтрон - тарон, таро йолучуьнан меттиг, иза хила мега кечдина г1ант баьрччехь ле паччахьалла долучуьна г1ант.\nтронуть сов. 1) кого-что (прикоснуться) куьг тоха, д1ахьакхадала, хьакхадала 2) кого-что, перен. (беспокоить) хьедан; не тронь его! - ма хьеве иза! 3) кого-что, перен. (взволновать) дог лазийта, дог даша 1аткъа; его рассказ ~л меня до слѐз - цуьнан дийцар велххал 1аьтоъира суна; цуьнан дийцаро воьлхучу т1е ваьккхира со 4) что, разг. (попортить) кхета, хьакхадала, талхо; фрукты ~ло морозом- стоьмех шело кхетта 5) разг. (начать движение) новкъадовла, д1адуьйладала\nтронуться сов. I) меттахъхьан, д1адоладала, дала; ~ться в путь - новкъа вала; поезд ~лся - ц1ерпошт йолаелла (или д1айолаелла); он не ~лся с места - и меттах а ца ваьлла (или меттах а ца хьайна); лѐд ~лся прям. и перен. - ша меттахбаьлла 2) перен. разг. (сойти с ума) ларт1ара дала\nтропа ж тача; горные тропы - ламанан тачанаш\nтропик м I) тропик; ~ Рака - Ракан тропик; ~ Козерога - Козероган тропик 2) мн. ~и - тропик\nтропинка ж [некъан] тача; идти ~ой (или по ~е) - тачихула даха\nтропический, -ая, -ое тропически, тропикан, тропикера; ~ая жара - тропикан йовхо; ~ая лихорадка -\nтропикан (или йовхонан) хорша\nтрос м мор., тех. трос\nтросовый, -ая, -ое тросан\nтростинка ж эрз (цхьа г1ад); она как ~ - эрз санна ю иза\nтростник м эрз ; сахарный ~ - шекаран эрз\nтростниковый, -ая, -ое эрзан; ~ сахар - шекаран эрзан шекар\nтрость ж 1асалг\nтротуар м тротуар\nтрофей м х1онс\nтрофейный, -ая, -ое х1онсан; ~ое оружие - х1онсан герз\nтроцкизм м полит. троцкизм\nтроцкист м полит. троцкист, троцкизмхо\nтроцкистский, -ая, -ое троцкистийн; троцкизман, троцкистски\nтроюродный, -ая, -ое: ~ый брат, ~ая сестра - маьхча\nтроякий, -ая, -ое кхаа востара, кхолха; ~ смысл - кхаа востара маь1на\nтруба ж 1) бирг1а, турба; водосточная ~ - хи д1адохуьйту бирг1а; ~ы заводов - заводийн турбанаш 2) муз. зурма; играть на ~е - зурма лакха ; вылететь в ~у - х1аллакьхила\nтрубач м зурманча\nтрубить несов. 1) что, во что лакха; ~ить в трубу - зурма лакха; ~ить сбор - зурманца т1егулбан 2) (звучать) дека; трубы ~ят - зурманаш ека 3) о ком-чѐм, перен. разг. д1акхайкхо, дийца; об этом деле все ~ят - и г1уллакх массара а дуьйцуш ду\nтрубка ж 1) турба; резиновая ~а - резинкин турба; электронно-лучевая ~а (телевизора) электрон- з1енаран турба; свернуть бумагу ~ой (или в ~у) кехатах топ ян 2) (телефонная) луьлла 3) (курительная) луьлла 4) (для вдувания воздуха при разжигании огня) х1упъэриг\nтрубный, -ая, -ое 1) бирг1анан, турбанийн; (изготовляющий трубы) бирг1анаш (или турбанаш) ен 2) (грубый) турбанан [санна]; ~ звук - турбанан санна аз\nтруболитейный, -ая, -ое бирг1анаш (или турбанаш) ен; ~ завод - турбанаш ен завод\nтрубопровод м турбанаш яхкар\nтрубопрокатный, -ая, -ое бирг1анаш (или турбанаш) ен; ~ стан - турбанаш ен чарх\nтрубопрокатчик м турбанашъярхо\nтруборез м бирг1анаш (или турбанаш) хедорг\nтрубочист м турбанаш ц1анйийриг\nтрубчатый, -ая, -ое бирг1анах (или турбанах) тера, турба санна\nтруд м 1) къинхьегам, болх; жить своим ~ ом - шен къинхьегамах даха; физический ~ - куьйган къинхьегам; умственный ~ - а хьекъалца болх; наѐмный ~ - йолан болх; общественно полезный ~ - юкъараллин пайдехьа болх; орудия ~а - къинхьегаман г1ирсаш; производительность ~а - къинхьегаман эвсаралла 2) (усилие) къахьегар, къинхьегам; положить на что-л. много ~а - цхьана х1уманна т1ехь дукха къахьега; это стоило мне больших ~ов - сан дукха къахьега дийзира цу т1ехь; без ~а - къа а ца хьоьгуш; он с ~ом понимает вас- шух халла кхета иза; с ~ом подняться - халла хьалаг1атта; идти с ~ом - халла даха; напрасный ~ - эрна къинхьегам 3) (произведение) болх; печатный ~ - зорба тоьхна болх; научный ~ - 1илманан болх; ~ы научного общества - 1илманан юкъараллин белхаш ; без ~а не вытащишь и рыбки из пруда посл. - къа ца хьегча, моза а белур бац\nтрудиться несов. 1) (заниматься трудом) къахьега; ~ на благо Родины- Даймехкан ни1матан дуьхьа къахьега 2) над чем (делать, заниматься) къахьега; ~ над книгой - книшки т1ехь къахьега; ~ над задачей - задачи т1ехь къахьега 3) с отриц. и с неопр. (затруднять себя) къахьега; он и не трудился понять - хаа г1ерташ къа ца хьийгира цо\nтрудно 1. нареч. хала; ему ~ понять вас - цунна хала ду шух кхета; ~ поверить этому - цунах теша хала ду 2. в знач. сказ. хала хила; ему ~ здесь - цунна хала ду кхузахь\nтрудновоспитуемый, -ая, -ое 1амо хала; ~ ребѐнок - 1амо хала бер\nтруднодоступный, -ая, -ое т1екхача хала\nтруднопроходимый, -ая, -ое лела хала; ~ая местность - лела хала меттиг\nтрудность ж хало; ~и пути - некъан халонаш; встретиться с ~ями - халонаш т1е1иттаяла\nтрудный, -ая, -ое хала; ~ая работа - хала болх; эта задача ~а для меня - иза суна хала задача ю; ~ый путь- хала некъ; ~ое положение - хала хьал; ~ый ребѐнок - хала бер\nтрудовой, -ая, -ое 1) белхан, къинхьегаман; ~ой договор - къинхьегаман договор; ~ой день - белхан де; ~ая дисциплина - белхан низам 2) (живущий своим трудом) къинхьегаман; ~ой народ - къинхьегаман хьалкъ; ~ая жизнь - къинхьегаман дахар ; ~ая книжка - къинхьегаман книшка\nтрудодень м белхан де, къинхьегаман де\nтрудоѐмкий, -ая, -ое къинхьегаме; механизация ~их работ - къинхьегаме белхаш т1ехь механизаци яр\nтрудолюбивый, -ая, -ое балхана т1ера, къинхьегамна т1ера, болх беза[ш долу]\nтрудолюбие с балхана т1ера хилар, къинхьегамна т1ера хилар, болх безар\nтрудоспособность ж къахьегадалар; потеря ~и - къа ца хьегалуш талхар\nтрудоспособный, -ая, -ое къахьегалу[ш], болх балун, къахьегалун, болх балу[ш долу]; ~ое население- болх балун бахархой\nтрудоустройство с балха xloттop, болх балар\nтрудяга м и ж разг. къинхьегамча\nтрудящийся, -аяся, -ееся 1. къахьоьгу, къинхьегаман; ~иеся массы - къинхьегаман халкъаш 2. в знач. сущ. ~иеся мн. къинхьегамхой; власть ~ихся - къинхьегамхойн 1едал\nтруженик м, ~ца ж къинхьегамхо\nтрунить несов., над кем-чем, разг. дела, забарш ян, бегаш бан; ~ над хвастуном - хестамчех вела\nтруп м дакъа (человека); елла х1ума (животного) ; только через мой ~! - сан докъа т1ехула а даьллий бен!\nтрупный, -ая, -ое докъан; ~ запах - докъан хьожа\nтруппа ж труппа\nтрус м к1илло, стешха стаг, осала (или кхоьруш) верг\nтрусики мн. трусеш\nтрусить несов. кхера, озадала; ~ перед опасностью - кхерамах озадала; не трусь! - кхера ма ло!\nтрусить 1 несов., что [охьа]дего; ~ муку из мешка - гали чуьра дама охьадего\nтрусить 2 несов. разг. (бежать рысцой) чабол эца, чаболехь даха; лошадь ~т по дороге - говр чаболехь йог1у новкъахула; старик ~т на ишаке - вира т1ехь чабол эцна вог1у воккха стаг\nтруситься несов. разг. охьадегадала, 1ена\nтрусиха женск. к трус\nтрусливость ж осалалла, стешхалла\nтрусливый, -ая, -ое осала, стешха, кхоьру; ~ый заяц - стешха пхьагал; ~ое чувство - осала синхаам\nтрусость ж стешхалла, кхерар, осалалла\nтрусца ж чабол; бежать ~ой - чаболехь дада\nтрусы мн. трусеш\nтрут м к1ожам\nтрутень м 1) (самец пчелы) жуккар 2) перен. (живущий за чужой счѐт) жуккар\nтрутовик м к1ожам\nтруха ас 1) кегаш, хьардаш; превратиться в ~у - кегаш хила 2) перен. разг. кегаш; у него ~а в голове- коьртехь кегаш ю цуьнан\nтрухлявый, -ая, -ое дахкаделла\nтрущоба ж 1) (жилище) лаппаг1а 2) (труднопроходимое место) луьсте, пане 3) (захолустье) нацкъаре\nтрын-трава в знач. сказ. разг.: ему всѐ ~ - цунна дерриг а х1умма а доцург ду\nтрюк м прям. и перен. трюк; акробатический ~ - акробатийн трюк; дипломатический ~- дипломатийн трюк\nтрюмный, -ая, -ое трюман; ~ое помещение - трюман чоь\nтрюмо с нескл. трюмо\nтряпица ж бехчалг, т1елхиг\nтряпичник м, ~ца ж т1елхигаш лехьорг\nтряпичный, -ая, -ое 1) бехчалган; ~ый мячик - бехчалгийн буьрка 2) перен. (слабовольный) мела, бехчалган; ~ая душа - бехчалган са\nтряпка ж 1) бехчалг; (для мытья, вытирания) горгам 2) чаще мн. ~и разг. ирон. (о нарядах) бехчалгаш, т1елхигаш 3) перен. разг. (о человеке) бехчалг\nтряпочный, -ая, -ое бехчалгийн\nтряпьѐ с собир. бехчалгаш, т1елхигаш\nтрясина ж прям. и перен. уьшал\nтрясинный, -ая, -ое уьшалан\nтряска ж вовшахдеттар\nтряский, -ая, -ое 1) хартмарте; ~ая дорога - хартмарте некъ 2) вовшахветта; ~ая телега - вовшахветта ворда\nтрясогузка ж готанан хьоза, коскус-хьоза; (горная) можа хьоза\nтрясти несов. 1) кого-что вовшахдетта, дегадан; ~ти ковѐр - куз бего; не ~и стол - стол ма егае; ~ти руку - куьг дего; нас сильно ~ло в телеге - вордано тхо ч1ог1а вовшахдеттара 2) чем лесто; ~ти ногой - ког лесто; ~ти головой - корта лесто 3) безл. (вызывать дрожь) дегадан; его ~ѐт лихорадка - хоршано вегаво иза; его ~ѐт от страха - кхеравелла вегаво иза\nтрястись несов. 1) (дрожать, колебаться) дего, дегадала, леста; деревья трясутся от ветра - дитташ махехь дега 2) (ехать на чѐм-л. тряском) вовшахдетта; ~ на телеге - ворданахь вовшахдетта 3) (испытывать дрожь) дего; ~ от холода - шелонна дего; ~ от страха - кхераделла дего 4) над кем-чем (бояться что-л. утратить) дега, дегадан; ~ над каждой копейкой - xlop кепека т1ехь дегадан\nтряхнуть однокр., кого-что, чем вовшахтоха, дегадан, ласто; ~ головой - корта ласто ; ~ стариной - къоналла дагалаца\nтряхнуться однокр. дегадала, ласта, вовшахкхета\nтуалет м 1) (одежда) бедар, духар; роскошный ~ - деза духар 2) (столик с зеркалом) туалет 3) (уборная) хьаштаг1а, нишке\nтуалетный, -ая, -ое 1) (для совершения туалета) туалетан; ~ые принадлежности - туалетан х1уманаш; ~ое мыло - хьожа йог1у саба 2) в знач. сущ. ~ая ж нишке, хьаштаг1а\nтуберкулѐз м мед. туберкулѐз, йовхарийн цамгар; ~ лѐгких - йовхарийн цамгар\nтуберкулѐзник м, ~ца ж разг. туберкулѐз ерг, йовхарийн цомгархо\nтуберкулѐзный, -ая, -ое 1) йовхарийн цамгаран, туберкулѐзан 2) (больной) туберкулѐз йолу, йовхарийн цамгар йолу\nтувинский, -ая, -ое тувинийн; ~ язык - тувинийн мотт\nтувинцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж тувин) тувинаш\nтуго 1. нареч. 1) (крепко) ч1огг1а, т1екъевллина; ~ завязать - ч1огг1а д1адехка; 2) (плотно) та11ош; ~ набить мешок - та11ош гали дуза; 3) (с трудом) халла; дело продвигается ~ - г1уллакх халла д1адоьду 2. в знач. сказ. безл. (плохо) хала, вон; ему приходится ~ - хала ду цунна; с деньгами у него ~ - ахчанца г1уллакх вон ду цуьнан ; ~-натуго - ч1огг1а къевлина; ч1огг1а ч1аг1дина; ~ натуго затянуть ремень - ч1огг1а къевлина доьхка т1еоза\nтугой, -ая, -ое 1) (сильно натянутый) дуьйлина, ч1ог1а; ~ая пружина - ч1ог1а 1ад 2) (плотный) онда, т1екъевлина, ч1ог1a; ~ая коса - онда ч1аба; ~ой пояс - т1екъевлина доьхка; ~ой мяч - онда буьрка ; он туг на ухо - лергана онда ву и\nтугоплавкий, -ая, -ое хала лела; ~ металл - хала лела металл\nтугоухий, -ая, -ое лергана онда\nтугрик м тугрик\nтуда нареч. цига; идите ~ - цига д1аг1о; ~ и обратно - цига а, юха а; цигий, юхий; я не ~ попал - цига ца кхаьчна со ; и он ~ же! - иза а ву-кх цу т1ехь!; ни ~ ни сюда - д1а а, схьа а доцуш; ~ ему и дорога - цунна хила деззарг ду иза; ~-то он и поехал - цига ма ваха иза\nтуда-сюда 1. нареч. д1а-схьа, цигий-юхий 2. в знач. сказ. разг. (так себе, сносно) цхьана aгlop дилла мага; это ещѐ ~ - иза-м цхьана aгlop дилла а мегар ду\nтуевый, -ая, -ое туян; ~ лес - туян хьун\nтуже сравн. ст. от тугой и туго ондаха, ч1ог1аха\nтужить несов., по ком-чѐм, о ком-чѐм, разг. холчудаха, холчудожа; не ~е о нѐм! - цунна холчу ма г1олаш!\nтужиться несов. разг. г1орта\nтужурка ж тужурка\nтуз м 1) карт. т1уз 2) перен. разг. (влиятельный человек) т1уз; финансовые ~ы - финансийн т1аззаш\nтуземец м, ~ка ж махкахо\nтуземный, -ая, -ое мехкан; ~ое население - мехкан бахархой\nтузить несов., кого, разг. буй хьакха\nтузлук м берам\nтук 1 межд. т1ох; ~-тук - т1ох-т1ох\nтукать несов., кого-что, во что и без доп., прост. (ударять) детта, т1ох баха\nтуловище с г1ад\nтулуп м керч\nтумак м разг. буй, буй тохар; надавать ~ов кому-л. - цхьанна буйнаш детта\nтуман м дохк; на дворе ~ - арахь дохк ду; ~ рассеивается - дохк д1асадаьржаш ду; ~ поднимается - дохк долуш ду ; напустить ~у - бода хеца; быть в ~е - боданехь хила; видеть словно в ~е - боданехь санна ган; у него ~ в голове - цуьнан коьрта чохь бода бу\nтуманить несов., что 1) (застилать собой— о тумане) баддан, кхоло, дохк х1отто, бодане дан 2) перен. (взгляд, сознание и т. п.) баддан, бодане дан, кхоло\nтуманиться несов. 1) (застилаться туманом) баддала, кхола, дохк xloттa, бодане хила 2) перен. (о взгляде, сознании и т. п.) баддала, бодане хила, кхола\nтуманность ж 1) (скопление тумана) дохк 2) астр. (скопление звѐзд) тача 3) перен. (неясность) бода, бодане хилар\nтуманный, -ая, -ое 1) дохк долу; ~ая погода - дохк долу хенан х1оттам 2) перен. (неясный) бодане [долу]; объяснить в ~ых выражениях - бодане кхето\nтумба ж 1) (столбик у тротуара) б1ог1ам 2) (подставка) тумба 3) м и ж, перен. прост. (нерасторопный человек) б1ог1ам\nтумбочка ж уменьш. от тумба 1, 2 тумбочка; ~ для телевизора - телевизоран тумбочка\nтунгусский, -ая, -ое уст. тунгусийн; см. эвенкийский\nтунгусы мн. (ед. ~с м, ~ска ж уст. тунгус) тунгусаш; см. эвенки\nтундра ж тундра\nтундровый, -ая, -ое тундрера, тундран; ~ое животное - тундрера дийнат\nтунец м зоол. тунец\nтунеядец м, ~ка ж гайча хьарамхо, гайшик, жуккар\nтунеядство с хьарам яар, хьарамалла, жуккаралла\nтуннель м туннель, тоннель\nтуннельный, -ая, -ое туннелан, тоннелан\nтунцовый, -ая, -ое тунецан\nтупеть несов. артдала, артлуш хила\nтупик м 1) (улица) к1ажбухе 2) ж.-д. к1ажбухе 3) перен. (безвыходное, положение) тупик; зайти в ~, стать в ~, оказаться в ~е - тупикехь хила, тупике даха; найти выход из ~а - тупиках к1елхьардолуьйла каро; поставить кого-л. в ~ - цхьаъ тупике х1отто\nтупить несов., что артдан, артдеш хила\nтупиться несов. артдала, артлуш хила\nтупица м и ж разг. аьрта стаг, тунтал\nтупоголовый, -ая, -ое разг. корта 1овдал\nтупой, -ая, -ое в разн. знач. аьрта; ~ая пила - аьрта херх; ~ой конец - аьрта юьхьиг; ~ая боль - аьрта лазар; он ужасно туп - иза 1аламат аьрта ву; ~ой взгляд - аьрта хьажар ; ~ой угол мат. - аьрта са\nтупоконечный, -ая, -ое аьрта юьхьиг йолу\nтупомордый, -ая, -ое аьрта муц1ар йолу, муц1ар аьрта\nтупоносый, -ая, -ое аьрта мара болу, мара аьрта; ~ые ботинки - мара аьрта батенкаш\nтупость ж (глупость) аьрталла, аьрта хилар\nтупоугольный, -ая, -ое аьрта са болу; ~ треугольник - аьрта са болу кхосаберг\nтупоумие с хьекъалан аьрталла\nтупоумный, -ая, -ое аьрта, хьекъал аьрта\nтур 1 м 1) (один круг танца) бал; ~ вальса - вальсан бал 2) спорт. (часть состязания) тур, мур; второй ~ шахматной игры - шахматех ловзаран шолг1а мур 3) перен. мур, тур; выборы в два ~а - шина муьрехь харжамаш\nтур 2 м (горный козѐл) хьех; (самец) масар; (самка) шо\nтура ж шахм. тура, ладья, б1ов\nтурбаза ж (туристская база) турбаза (туристийн база)\nтурбина ж турбина, бера\nтурбинный, -ая, -ое турбинин; ~ завод - турбинийн завод\nтурбинщик м турбинахо\nтурбовинтовой, -ая, -ое турбовинтан; ~ самолѐт - турбовинтан кема; ~ двигатель - турбовинтан двигатель\nтурбогенератор м турбогенератор\nтурбореактивный, -ая, -ое ав. турбореактивни; ~ самолѐт - турбореактивни кема; ~ двигатель-\nтурбостроение с турбинаш яр\nтурбостроительный, -ая, -ое турбинаш ен; ~ая техника - турбинаш ен техника\nтурецкий, -ая, -ое туркойн; ~ язык - туркойн мотт\nтуризм м (вид спорта) туризм; горный ~ - лаьмнийн туризм\nтурий, -ья, -ье хьехан; ~ий рог - хьехан ма1а\nтурист м турист\nтуристка ж туристка\nтуристский, -ая, -ое туристан; туризман, туристски; ~ая база - туристийн база\nтурки мн. (ед. ~ок м, ~чанка ж турко) туркой\nтуркменский, -ая, -ое туркменийн\nтуркмены мн. (ед. ~н м, ~нка ж туркмен) туркменаш\nтурмалин м турмалин\nтурмалиновый, -ая, -ое турмалинан; ~ перстень - турмалинан ч1уг\nтурне с нескл. турне ; отправиться в ~ - турне ваха; совершить ~ по стране - махкахула турне ян\nтурник м спорт. турник\nтурникет м турникет, бера\nтурнир м турнир; шахматный ~ - шахматийн турнир; ~ по хоккею с шайбой - хоккей-шайбин турнир\nтурнирный, -ая, -ое турниран; ~ая таблица - турниран у\nтурпал м (богатырь, герой народного эпоса) турпал\nтурусы мн. прост. хабарш, аьшпаш; разводить ~ - хабарш даржо\nтурчанка ж см. турки\nтусклый, -ая, -ое беда; ~ое стекло - беда аьнгали; ~ый свет - беда серло; ~ые глаза - беда б1аьргаш; лампочка светит ~о (нареч.) - лампа беда йогу\nтускнеть несов. 1) (становиться тусклым) кхола, баддала; серебро ~ет - дети кхулу 2) перен. (меркнуть) кхола, баддала; талант его ~ет - цуьнан пох1ма кхулуш ю; всѐ это ~ет перед...- xlapa дерриг а... хьалха кхулу\nтускнуть несов. разг. см. тускнеть\nтут нареч. 1) (о месте) кхузахь; я пойду, а ты подожди ~- со д1авоьду, ткъа ахьа собар де кхузахь 2) (о времени) эццахь; он тут же ушѐл - эццахь и д1авахара 3) (к тому же) цул совнаха, цу т1ехула ; не тут-то было! - аьттехьа а дацара!\nтутовник м (дерево) комарийн дитт; (плоды) комар\nтутовод м комаршлелорхо\nтутоводство с комаршлелор\nтутоводческий, -ая, -ое комарш лелаен\nтутовый, -ая, -ое комаран, комарийн; ~ое дерево - комарийн дитт; ~ый шелкопряд - саллар\nтуфли мн. (ед. ~я ж туфли) туфлеш; домашние ~и - чохь лелаен туфлеш\nтухлый, -ая, -ое дахкаделла; ~ые яйца - дахкаделла xloaш; ~oe мясо - дахкаделла жижиг\nтухлятина ж яхкаелла х1ума; (запах) хьожа\nтухнуть 1 несов. (гаснуть) д1адан, д1адовш хила; лампа ~ет - чиркх д1абовш бу\nтухнуть 2 несов. (портиться) талха, дахкадала, хьожа кхета, дахкалуш хила; мясо ~ет - жижиг хьожа кхеташ ду\nтуча ж 1) марха; дождевые ~и - дог1анан мархаш; небо покрылось ~ами - стигал мархаша д1алаьцна; над нами нависли (или собрались) ~и - тхуна т1ехула мархаш гулъелира 2) перен. (множество) мархаш; ~и комаров - чуьркийн мархаш ; ~а ~ей - бода санна кхоьлина; он ходит ~а ~ей - бода санна кхоьлина лела и\nтучевой, -ая, -ое мархан, мархийн\nтучнеть несов. 1) (становиться полным) тайна хила, тадала, стамдала, т1едан 2) (становиться плодородным) хьандала (о земле); дуза (наполняться, наливаться — о колосьях)\nтучность ж 1) (полнота) тайна хилар, тадалар 2) (плодородие; сочность) хьена хилар\nтучный, -ая, -ое 1) (полный) тайна, дег1алахь, таделла; он очень тучен - иза ч1ог1а дег1алахь ву 2) (плодородный; сочный) хьена; ~ая земля - хьена латта; ~ые луга - хьена цанаш; ~ая трава - хьена буц\nтуш м муз. туш; сыграть ~ - туш лакха\nтуша ж 1) чарх; коровья ~а - аьттан чарх 2) перен. разг. йозалла; навалиться всей ~ей на кого-л. - шен йозаллица цхьанна т1евижа\nтушевать несов. что 1)(накладывать тени) 1индаг1аш дан; туш хьакха; ~ рисунок - суьрта т1ехь 1индаг1аш дан 2)перен. (замять, оставить в тени) кхоло, баддан\nтушеваться несов. разг. (робеть) озадала; (смущаться) эхь хета\nтушѐвка ж 1индаг1аш дар\nтушение с д1адайар; ~ пожара - ц1е д1аяйар\nтушѐнка ж разг. тушѐнка\nтушѐный, -ая, -ое ц1ийдина (кхехкийна); ~ое мясо - ц1ийдина жижиг\nтушить 1 несов., что д1адайа; ~ лампу- лампа д1аяйа; ~ свет - серло д1аяйа; ~ газ- газ д1аяйа; ~ пожар - ц1е д1аяйа\nтушить 2 несов., что, кул. ц1ийдан; ~ капусту - копаста ц1ийян\nтушиться несов. кул. ц1ийдала\nтушканчик м зоол. г1амаран пхьагал, реже лаьттан пхьагал\nтуя ж туя\nтщательность ж леррина хилар; делать что-л. с большой ~ю - цхьа х1ума ч1ог1а леррина дан; ~ в работе- балхахь леррина хилар\nтщательный, -ая, -ое леррина [долу]; ~ уход за посевами - ялташ леррина лелор\nтщедушие с см. тщедушность\nтщедушность ж заь1апалла, г1орасизалла\nтщедушный, -ая, -ое заь1апе, г1орасиз\nтщеславие с дозалла\nтщеславный, -ая, -ое дозаллин\nтщетность ж эрна хилар\nтщетный, -ая, -ое эрна; ~ая надежда - эрна сатийсар\nты (тебя, тебе, тобою, о тебе) мест. личн. хьо; ты ему слово— он тебе два - цхьа дош ахь (эрг. п.) цуьнга алахь, цо шиъ дуьхьал олу; ты слышишь? - хьуна (дат. п.) хезий?; тебя там не было - хьо (им. п.) цигахь вацара; это касается тебя - иза хьох (вещ. п.) хьакхалуш ду; это принесли тебе - xlapa хьуна еана; я хорошо тебя вижу - суна хьо дика го; он приехал с тобой? - иза хьоьца (оруд. п.) веана?; речь шла о тебе - къамел хьох лаьцна дара; это ты сделал? - xlapa ахь дина? ; вишь ты - хьажахьа; быть с кем-л. на «ты» - цхьаьнца эвхьаза хила\nтыкать 1 несов. 1) что во что (вонзать) [чу]1итта, [охьа]1итта; ~ колья в землю - лаьттах хьокхий 1итта 2) чем во что (ударять) [д1а]1итта; ~ палкой в землю - г1аж лаьттах 1итта 3) (постоянно напоминать) 1итта ; ~ пальцем на кого-л. - цхьанна тle п1елг эхьа; ~ в глаза - дуьхьалдетта\nтыкать 2 несов. разг. (говорить кому-л. «ты») ты баха\nтыкаться несов. 1) (наталкиваться на что-л.) т1е1иттадала, д1адеттадала 2) разг. (суетливо метаться) д1асаида\nтыква ж г1абакх; ~ декоративная - туьта\nтыквенный, -ая, -ое г1абакхан; ~ые семечки - г1абакхан х1уш; ~ая каша - г1абакхан худар\nтыл м 1) (задняя часть чего-л.) т1ехье, т1ехьашкахье 2) воен. тыл, т1аьхьашхуле; в ~у врага - мостаг1чун\nтылехь; напасть с ~а - т1ехьашхула т1елата\nтыловик м тылахо\nтыловой, -ая, -ое тылера, тылан; ~ые воинские части - тылера б1ахойн дакъош\nтыльный, -ая, -ое т1ехьашхе, юханехьа, духахьара; ударить ~ой стороной руки - духахьара т1ара тоха\nтысяча ж, числ. эзар; ~и людей - эзарнаш адамаш\nтысячекратный, -ая, -ое эзарза\nтысячелетие с 1) (срок) эзар шо 2) (годовщина) эзар шо кхачар\nтысячелетний, -яя, -ее 1) (о сроке) эзар шо долу 2) (о возрасте) эзар шо даьлла\nтысячный, -ая, -ое 1. числ. 1) эзарлаг1а; ~ая доля - эзарлаг1а дакъа 2) (измеряемый тысячами) эзарнаш, эзар, эзарнаш долу; ~ая толпа людей - эзарнаш нах болу тоба 2. в знач. сущ. ~ая ж эзарлаг1аниг\nтычинка ж бот. дургал\nтычинковый, -ая, -ое, тычиночный, -ая, -ое дургалан\nтьма 2 ж разг. (множество) бода; ~ народу - адамийн бода\nтьфу межд. 1) тпуй; туй 2) (презрение) тпуй; ~, будь он проклят - тпуй, не1алт цунна\nтюбетейка ж пес\nтюбик м тюбик\nтюк м ц1ов, шад, тюк; (кожи) даста; (ткани) туп; ~ сена - элан ц1евнаш; ~ табака - тонкин тюк; ~ с постельными принадлежностями - к1ел-т1е тосучун тюк\nтюкать несов., кого-что, прост. т1ак [т1ак] баха; ~ топориком - дагарца т1ак баха\nтюкнуть однокр. прост. 1) т1ак ала 2) (убить) т1ах-аьлла ден\nтюлевый, -ая, -ое бойнан; ~ые занавески - бойнан кореухкургаш\nтюленевый, -ая, -ое тюленан, тюленийн; ~ые сапоги - тюленийн эткаш\nтюлений, -ья, -ье тюленан; ~ жир - тюленан дума; ~ промысел - тюленийн корматалла\nтюленина ж тюленан жижиг\nтюлень м тюлень\nтюльпан м алц1енз1ам\nтюрбан м чалма\nтюремный, -ая, -ое набахтин; ~ое здание - набахтин г1ишло; три года ~ого заключения - набахтехь ваьллина кхо шо\nтюремщик м, ~ца ж набахтхо\nтюрки мн. тюркаш\nтюрколог м тюрколог\nтюркология ж тюркологи\nтюркский, -ая, -ое тюркийн; ~ие языки - тюркийн меттанаш\nтюрьма ж набахте; заключить в ~у - набахте долла\nтютелька ж: ~а в ~у разг. - мийзан-терза санна нийса\nтю-тю межд. къайладала\nтюфяк м гоь\nтявкать несов. г1алх баха\nтявкнуть однокр. г1алх ала\nтяг м: дать тягу прост. дада\nтяга ж 1) (в трубе и т. п.) д1аозар; в печи сильная ~ - пешо д1а ч1ог1а узу 2) (тянущая сила) д1аузург, ницкъ, д1аозар; механическая ~ - механически д1аузург; конная ~ - говран ницкъ 3) перен. (стремление) лаар; ~ к знаниям - хааршка лаам\nтягать несов. см. тянуть\nтягаться несов., с кем-чем, разг. тийсадала; с ним трудно ~ - цуьнца тийсавала хала ду\nтягач м тягач, озорг\nтягло с собир. йожа х1ума\nтягловый, -ая, -ое д1аузу; ~ая сила - д1аузу ницкъ\nтягостный, -ая, -ое (трудный) хала; ~ый труд- хала къинхьегам; ~ое молчание - хала вистцахилар\nтягость ж 1) (то, что обременяет) новкъарло, хала хилар 2) (усталость) хало ; быть в ~ кому-л.- цхьанна новкъахила\nтяготение с 1) физ. (притяжение) т1еозар; земное ~ - лаьттан т1еозар 2) к кому-чему, перен. (влечение) лаам, безам; ~ к музыке - музыке безам\nтяготеть несов. 1) к кому-чему (иметь влечение) т1еоза; деза, лаам хила, безам хила; ~ к науке -1илмане безам хила 2) над кем-чем, перен. (угнетать, подавлять) хало ян\nтяготить несов., кого-что хало ян; холчух1отто (беспокоить); одиночество ~т его - ша цхьа хиларо хало йо цунна\nтяготиться несов., кем-чем халахета; он ~тся этим - иза халахета цунна\nтяготы мн. (ед. тягота ж): переносить все ~ - йоллу халонаш лан; ~ войны - т1еман халонаш\nтягучесть ж д1асаозадалар; ~ резины - резинкин д1асаозаялар\nтягучий, -ая, -ее 1) (способный растягиваться) озалу[ш долу] 2) (густой и вязкий) мазане; ~ее тесто- мазане бод З) перен. (протяжный) узаме; ~ая мелодия песни - узаме мукъам болу йиш\nтягчайший, -ая, -ее превосх. ст. от тяжкий; ~ее преступление - уггар хала (или доккха) зулам\nтяжба ж уст. (судебное дело) суьдан г1уллакх; вести ~у - суьдан г1уллакх лело\nтяжелеть несов. 1) (становиться более тяжѐлым) даздала, дазлуш хила 2) перен. даздала, дазделла хила\nтяжелить несов., что даздан\nтяжело 1. нареч. 1) хала 2) (грузно) деза; ~ ступать- когаш беза баха 3) (серьѐзно) ч1ог1а; он ~ болен - иза ч1ог1а цомгуш ву 4) нареч. (трудно) хала; ~ вздыхать - хала синош даха 2. в знач. сказ. безл. 1) хала хила; мне ~ здесь - суна кхузахь хала ду; ему ~ подниматься по лестнице - лами т1ехула хьалаваха хала ду цунна 2) (грустно, мучительно) хало хила; у него ~ на душе - даг т1ехь хало ю цунна\nтяжеловес м 1) спорт. везаниг 2) ж.-д. разг. езаниг\nтяжеловесный, -ая, -ое прям. и перен. деза; ~ый кулак - беза буй; ~ый поезд - еза ц1ерпошт; ~ые слова - деза дешнаш\nтяжелогрузный, -ая, -ое дезчу киранан; ~ые суда - дезчу киранийн хикеманаш\nтяжѐлый, -ая, -ое 1) (имеющий большой вес) деза; ~ый — чемодан - еза чамда 2) (трудный) хала; ~ая задача - хала задача; ~ое дыхание - хала саде1ар; в ~ых условиях- халчу хьолехь 3) (суровый) хала; ~ое наказание- хала 1азап 4) (лишѐнный лѐгкости) деза; ~ые шаги - когаш беза бахар 5) (серьѐзный) хала; ~ое заболевание- хала цамгар; больной в ~ом состоянии - дархо халчу хьолехь ву 6) (мучительный) хала; ~ые мысли - хала ойланаш 7) (о человеке, характере) хала; у него ~ый характер - иза хала амал йолуш ву; ~ый день - хала де\nтяжесть ж 1) физ. дозалла; сила ~ти - дозаллин ницкъ; центр ~ти а) физ. дозаллин юкъ; б) перен. коьрттера маь1на 2) (тяжѐлый предмет, груз) йозалла; поднятие ~тей - еза х1уманаш айар 3) (трудность) халалла 4) (суровость) дезалла, халалла; смягчить ~ть наказания - та1заран халалла дайдан\nтяжкий, -ая, -ое хала, деза, доккха; ~ое преступление - доккха зулам; тяжек этот труд - и къинхьегам хала бу; ~о (нареч.) вздыхать - хала синош даха\nтянуть несов. 1) кого-что (натягивая тащить) [д1а]озо, [д1а]ийза; ~ть кого-л. за рукав - пхьош лаьцна цхьаъ д1аийзо 2.) что (натягивать для прокладки) дула; (прокладывать) дилла, таса; ~ть телефонную линию - телефонан сара бало 3) (манить) ийзо, ийзадан; меня тянет ко сну - суна наб ийзайо 4) (обладать тягой) д1аозадан, озо; печка хорошо тянет - пешо дика д1аозайо 5) безл. чем (о запахе) деттадала; тянет дымом- к1уьран хьожа еттаяла 6) что, перен. (медлить) дахдан; не тяни! - дах ма де! 7) что (растягивать слова и т. п.) дахдан; ~ть песню - йиш яхъян 8) кого, разг. (звать) озо, кхайкха; никто его силой не ~л- цхьаммо а нуьцкъаша озийна ца валийна иза 9) разг. (весить) оза; арбуз тянет пять килограммов - хорбазо пхи кийла узу 10) что (изготовлять волочением) дан; ~ть проволоку- сара бан 11) (вызвать ощущение тяжести) къийла; подтяжки тянут - пхенаша къуьйлу ; ~ть кого-л. за душу - цхьаьннан са ийзо; ~ть кого-л. за язык - цхьаьнга нуьцкъаша дийцийта; ~ть время - хан яхъян; ~ть жребий — кхаж баккха\nтянуться несов. 1) (растягиваться) дахдала, озадала 2) (простираться) [даьржина] хила; за городом ~лись поля - г1али дехьа яьржина аренаш яра 3) (протекать) дахдала; дни ~лись однообразно - денош цхьанатайппана дахделлера 4) (потягиваться) ийзадала 5) (протягивать руку) кхийда 6) к кому-чему (стремиться) гlepтa, дерза; ~ться к свету - серлонга гlepтa; ~ться к славе - сийлалле г1ерта 7) за кем-чем (стараться сравняться) гlepта; ~ться за товарищами - накъосташна т1аьхьаг1ерта 8) (двигаться) т1аьхьа-хьалха д1аэха; по дороге ~лись подводы - новкъахула д1а т1аьхьа-хьалха ворданаш оьхура\nтяп-ляп межд. т1ах-т1их; делать что-либо ~ (небрежно) - х1ушт-пушт аьлла цхьаъ дан\nтяпка ж метиг\nтяпнуть сов. прост. 1) чем по чему (ударить) тоха 2) кого, за что (укусить) цер гаш йохка\nтятя м прост. (отец) дада\nИсточник — https://massarn.com/w/index.php?title=Тептар:Оьрсийн_Нохчийн_Дошам/ЭЛП/Т&oldid=1200\nЭта страница в последний раз была отредактирована 19 июня 2020 в 04:52.