Тептар:Оьрсийн Нохчийн Дошам/ЭЛП/И — Тептар\nТептар:Оьрсийн Нохчийн Дошам/ЭЛП/И\nи 1 союз 1) соед. а-а; вверх и вниз - хьала а, охьа а 2) присоед. и перечисл. а; и настало утро - 1уьйре а т1екхечи;\nи тот и другой - иза а, важа а; и он был там - иза а вара цигахь; он обещал приехать и приехал - цо вог1ур ву [а] элира, ван а веара 3) усил. а, ткъа, xleтa; и почему вы этого не делаете?- х1ета х1унда ца до аша иза?; всё дальше и дальше - кхин д1а а, кхин д1а а 4) уступ. -м; и рад бы помочь, да не могу- г1о дан-м лаьара, амма дан-м ца ло ;\nи так далее (и т. д.) - иштта д1а кхин а (и. д1. кх.); так и... усил. - хила а хила; так оно и случилось - иштта хила а хилира иза\nи 2 частица усил. а, -м; я и сам не рад - со-м со а вац воккхавеш; не могу и подумать об этом - цунах лаьцна ойла а ца яло соьга\nиберийско-кавказский, -ая, -ое ибери-кавказан; ~ие языки - ибери-кавказан меттанаш\nибо союз высок. (потому что, так как) дела, х1унда аьлча\nива ж дак; ~ козья бот. дак\nиван-чай м бот. ишалчай\nивняк м 1) (заросли) докан хьун 2) собир. (прутья) докан генаш\nивовый, -ая, -ое докан; ~ прут - докан га\nиволга ж селасат\nигла ж 1) маха; швейная ~ - х1умнаш тоьгу маха; машинная ~ -чорхан маха 2) (у растений) к1охцалг; сосновые иглы - баганан к1охцалгаш 3) (у животных) маха; к1охцал; иглы ежа - зуьнан мехий\nигнорирование с тергалцадар\nигнорировать сов. и несов., кого-что тергал ца дан; ~ факты - факташ тергал ца ян\nиго с дукъ; под ~м колонизаторов - колонизаторийн дукъа к1ел\nиголка ж см. игла ; сидеть как на ~х – к1охцалш т1ехь санна 1ан\nиголочка ж уменьш. от иголка ; он одет с ~и – х1инцца кепара ваьккхича санна вухавелла ву и\nигольный, -ая, -ое механ; ~ое ушко - механ 1уьрг\nигра ж 1) в разн. знач. ловзар; ~ в футбол - футболах ловзар; ~ в шахматы - шахматех ловзар 2) (на муз. инструменте) лакхар; ~ на скрипке – ч1оьндарг лакхар ; ~ слов - дешнийн бегаш; Олимпийские игры- Олимпан ловзарш; опасная ~ - кхераме г1уллакх; раскрыть чью-л. игру - цхьаьннан къайленаш гучуяха; ~ природы - цкъа а ца хилла доккха х1ума; выйти из игры - юкъаравала\nигральный, -ая, -ое ловзо; ~ые карты - ловзо кехаташ\nиграть несов. 1) во что, на чём ловза; дети играли в саду - бераш ловзура бешахь; ~ в шашки – ж1аккех ловза; ~ на сцене - сцени т1ехь ловза 2) на чём лакха; ~ на свирели -шедаг лакха ; шампанское играет- шампанскино к1еж туьйсу; ~ первую скрипку – г1уллакхан корта хила; ~ в молчанку- вист а ца хуьлуш 1ан; ~ на нервах - дог эт1о; ~ комедию – моттарг1анаш лело\nигривый, -ая, -ое 1) (шаловливый) ловзарна т1ера, ловзу; ~ котёнок - ловзу цициган к1орни 2) (легкомысленный) бегаше, забаре\nигристый, -ая, -ое: ~ое вино – к1еж йоху (или чопа кхехка) чаг1ар\nигрок м в разн. знач. ловзархо\nигрушечный, -ая, -ое 1) (изготовляющий игрушки) тайнигийн, ловзо х1умнаш ен; ~ая фабрика - ловзо х1уманаш ен фабрика 2) (предназначенный для игры) ловзо; ~ое ружьё - ловзо топ\nигрушка ж ловзо х1ума; детские ~и - берийн ловзо х1уманаш ; быть ~ой в чьих-л. руках - цхьаьнга ша ловзавайта\nидеал м 1алашо, идеал; высокие ~ы - лакхара 1алашонаш; этот человек — мой ~ - и стаг сан идеал ю\nидеализация ж хаздар, идеализаци; ~ старины - ширачун идеализаци\nидеализировать сов. и несов., кого-что хаздан\nидеализм м филос. идеализм\nидеалист м идеалист\nидеалистический, -ая, -ое идеалистийн, идеалистически; ~ая философия - идеалистийн философи\nидеалистка же иск. к идеалист 2\nидеальный, -ая, -ое идеальни, даго ма-бохху; идеальни, т1ехдаьлла [дика]; ~ый работник – т1ехваьлла дика белхахо; ~о (нареч.) чистый – т1ехдаьлла ц1ена\nидейно-политический, -ая, -ое идейно-политически; ~ое воспитание масс - халкъаш идейно-политически кхиор\nидейность ж идей хилар, идейлла\nидейный, -ая, -ое в разн. знач. идейн; ~ая борьба - идейн къийсам; ~ое содержание книги - книгин идейн чулацам; ~ое искусство - идейн исбаьхьалла\nидентичный, -ая, -ое цхьатерра; ~ые мнения - цхьатерра ойланаш\nидентификатор — цlейовзар ID (англ. data name, identifier — наименование данных). Ошибочный идентификатор ~ Гlалатца цlейовзар.\nидеолог м идеолог, идеологихо, идейхо\nидеологический, -ая, -ое идеологически, идеологии; ~ая борьба - идеологин къийсам\nидеология ж идеологи\nидея ж 1) идей; передовые идеи - келта идейш 2) (главная мысль) коьрта ойла; ~ романа - романан коьрта ойла 3) (намерение) идей, ойла; ~ сохранения и упрочения мира- машар ларбаран, ч1аг1баран идей; у меня возникла хорошая ~ -суна цхьа дика ойла дагаеана\nидиллия ж 1) лит. идилли 2) перен. иpoн. ирсе дахар\nидиом м идиома ж лингв. идиома, мас.: сматывать удочки - истангах топ ян\nидиоматический, -ая, -ое: ~ое выражение - идиомийн карчам; см. тж. идиом\nидиот м 1) (слабоумный) идиот, ц1армат 2) бран. 1овдал, ц1армат\nидиотизм м 1) (слабоумие) идиотизм 2) разг. (глупость) 1овдалалла, сонталла\nидиотка женск. к идиот\nидол м ц1у\nидолопоклонник м, ~ца ж ц1у-динерниг\nидолопоклонство с ц1у-динах тешар\nидти несов. 1) (двигаться) даха (вообще или от говорящего); дан (к говорящему); хьаладаха (вверх от говорящего); хьаладан (вверх к говорящему); он шёл пешком - иза г1аш вoгlypa; поезд идёт быстро- ц1ерпошт сиха йоьду 2) куда (отправляться) даха; ~ на войну- т1ам т1е даха 3) (для достижения цели) даха; 4) (поступать каким-л. образом) хила, реже даха; ~ против всех - массарна а дуьхьал хила 5) за кем-чем, перен. новкъа даха; ~ за своим учи- телем - шен хьехархочун новкъа даха 6) (быть в пути) даха, дан; письма идут очень быстро - кехаташ дукхо сиха дог1у 7) (приближаться) дан; идёт весна – б1аьсте йог1у 8) (о механизмах— действовать) лела; часы идут хорошо - сахьт дика лела 9) (об осадках) дан; идёт снег - ло дог1у 10) (протекать) д1адаха; идёт урок -урок д1айоьдуш ю; время идёт быстро - хан сиха д1айоьду 11) к чему, перен. чекхдолуш хила (или латта); дело идёт к концу – г1уллакх чекхдолуш лаьтта 12) (пролегать) хила, [д1а]даха; дорога идёт полем - некъ арахула д1абоьду 13) (течь, исходить) эха; из раны идёт кровь - чевнах ц1ий оьху 14) чем (делать ход в игре) ваха; ~ королём -паччахьца даха 15) на что (требоваться) даха, эша; тряпьё идёт на производство бумаги – т1елхигаш кехат деш оьшу; на костюм идёт три метра [ткани]- костюмана кхо метр йоьду 16) кому (причитаться) дан; ему идёт зарплата - алапа дог1у цунна 17) к кому-чему (соответствовать) дан; эти разговоры к делу не идут- и къамелаш г1уллакхца дог1уш дац 18) кому (быть к лицу) тан; шляпа идёт ему – пес тов цуьнгахь 19) во что (входить)- даха; гвоздь легко идёт в доску - хьостам уьнах атта боьду чу 20) во что (расти) передаётся дееприч. + хила; картофель идёт в ботву - картолаш яраш хоьцуш ю 21) (демонстрироваться, исполняться) хила, реже даха; сегодня в кинотеатре идёт новый фильм - тахана кинотеатрехь керла фильм ю 22) (доставляться) дахьа; чай идёт из Грузии- Гуьржехара дахьа чай ; речь идёт о... - къамел... лаьцна ду; идёт! (согласен) мегар ду!, реза ву!\nиерархия ж иерархи\nиероглиф м иероглиф\nиероглифический, -ая, -ое иероглифийн; ~ое письмо - иероглифийн йоза\nиждивенец м цхьаммо кхобург\nиждивение с кхабар\nиз (изо) предлог с род. п. 1) (откуда) =ра; выйти из дому – ц1ера аравала; привезти из колхоза - колхозера схьадан 2) (выделение части; превращение) =х, =л; одно из двух - шиннах цхьаъ; лучший из всех -массарал тоьлушха дерг; из посёлка возник город - посёлких г1ала хилла\nиз= (изо=, изъ=, ис=) приставка - дешхьалхе д1а=; цо гойту: 1) изгнать – д1аэккхо 2) изодрать – эт1о,\nизрасходовать - харж ян\nизба ж ц1а\nизбавитель м, ~ница ж к1елхьарадаьккхинарг\nизбавить сов., кого-что от кого-чего хьалхадаккха, к1елхьардаккха; ~ от смерти - лечура к1елхьарваккха\nизбавиться сов., от кого-чего хьалхадала к1елхьардала; ~ от хлопот- дезарех к1ел хьардала\nизбавление с 1. (по гл. избавить) хьалха даккхар, к1елхьардаккхар 2.(по гл. избавиться) хьалхадалар, к1елхьардалар\nизбавлять(ся) несов. см. избавить(ся)\nизбалованный, -ая, -ое качдина, коча [1амийна]; ~ ребёнок - коча 1амийна бер\nизбаловать сов., кого коча 1амо, качдаь\nизбаловаться сов. разг. коча 1ама, качдала\nизбегать сов., что, разг. ида, уьдуш лела; ~ весь город – г1ала мел ю ида\nизбегать несов. см. избежать; он ~ет встречи - дуьхьалкхетарх къехка\nизбегаться сов. разг. (утомиться от беготни) идда к1аддала (или х1отта)\nизбегнуть сов. см. избежать\nизбежание с: во ~ чего-л. - цхьаъ ца далийта\nизбежать сов., чего 1) (уклониться) къахка; я ~л встречи с ним -цунна дуьхьалкхетарх къаьхкира со 2) (спастись, избавиться) к1елхьардала; ~ть смерти -лечуьра к1елхьардала\nизбивать несов. см. избить\nизбиение с 1) (побои) еттар 2) (массовое убийство) дайар\nизбиратель м, ~ница ж харжамхо\nизбирательней, -ая, -ое харжамийн; ~ое право -харжамийн бакъо; ~ый участок -харжамийн куп\nизбирать несов. см. избрать\nизбираться сов. харжа\nизбитый, -ая, -ое 1) (разъезженный) шарбелла; ~ая дорога - шарбелла некъ 2) перен. (опошленный частым употреблением) сийсаздаьлла; ~ое выражение - сийсаздаьлла хабар\nизбить сов., кого-что етта; ~ до полусмерти - лечу т1еваллалц етта\nизбороздить сов., что 1) (морщинами) хершнаш дан; морщины ~ли лицо - хебарша хершнаш дина юьхьха т1ехь 2) перен. го тийсийта; корабли ~ли моря - хикеманаша го тийсийтина х1ордашкахула\nизбрание с харжар\nизбранник м 1) харжамхо, хаьржинарг; ~и народа - халкъан харжамхой 2) (любимый) хаьржинарг; ~ сердца -даго хаьржинарг\nизбранница ж 1) см. избранник 1; 2) (любимая) хаьржинарг\nизбранный, -ая, -ое хаьржина; ~ые произведения - хаьржина произведенеш\nизбрать сов., кого-что харжа; ~ть специальность - говзалла харжа; его ~ли депутатом - иза депутат хаьржина\nизбыток м 1) (излишек) совдаьлларг; ~ок хлеба -совдаьлла ялта 2) (обилие) беркат ; в ~ке, с ~ком -сов дукха\nизбыточный, -ая, -ое сов [долу]; ~ые товары - сов товараш\nизваяние с статуя\nизведать сов., что и чего довза, хаа, ган; враг ~л нашу мощь- мостаг1чунна хиъна вайн ницкъ изверг м къиза стаг\nизвергать несов. см. извергнуть ; ~ проклятия - сардамаш деха\nизвергаться несов. см. извергнуться\nизвергнуть сов. 1) что (выбросить) хьалатоха, хьалакхосса; вулкан изверг лаву - т1епинго лава хьалатуьйхира 2) кого, перен. (удалить) д1акхосса; ~ из своей среды - шайна юкъара д1акхосса\nизвергнуться сов. хьалатоха, хьалакхосса; лава ~лась из вулкана - лава вулкан чуьра хьалатуьйхира\nизвержение с 1. (по гл. извергнуть) хьалатохар, хьалакхоссар 2. (по гл. извергнуться) хьалатохар; ~ вулкана –т1аплам хьалатохар\nизвериться сов., в ком-чём тешам бан; ~ в друзьях –доттаг1ех тешам бан\nизвернуться сов. разг. 1) (увернуться) аьтто баккха 2) (найти выход) к1елхьардала; ~ при ответе - жоп луш к1елхьарвала\nизвести сов. 1) что (истратить) кхачо; он извёл всю бумагу- дерриг кехат кхачийра цо 2) кого-что (истребить) х1аллакдан, дайа; ~ комаров - чуьркаш х1аллакьян 3) кого (измучить) г1елдан, к1аддан, к1елдита; горе совсем извело его- г1айг1ано гуттар к1елвитина иза\nизвестие с 1) (сообщение) хабар, хаам; (приятное) тж. кхаъ; последние ~я –т1аьххьара хаамаш; радостное ~е- хаза кхаъ 2) мн. ~я хаамаш; Известия Академии наук- 1илманийн академин хаамаш\nизвестись сов. г1елдала, к1аддала, к1елдиса; ~ от горя – г1айг1анна к1елвиса\nизвестить сов., кого-что о чём хаам бан; (о приятном) тж. кхаъ баккха; он никога не ~л о своём приезде- ша схьавах лаьцна цхьаьнгга а хаам ца бира цо\nизвёстка ж кир; стены выбелены ~ой - пенашна кир тоьхна\nизвестковый, -ая, -ое кир бол[л]у; ~ая вода - кир болу хи; ~ые источники- кир боллу хьосташ\nизвестно 1. в знач. сказ. безл. кому хууш ду; мне ~ - суна хууш ду; насколько мне ~- суна ма-хаъара 2.: как ~ в знач. вводн. сл.- ма-хаъара\nизвестность ж хууш хилар, девзаш хилар; пользоваться ~ю - вевзаш хила; приобрести ~ -вовзийта; поставить кого-л. в ~ - цхьанна хаийта\nизвестный, -ая, -ое 1) девзаш долу; это всем ~ый факт - и массарна хууш г1уллакх ду 2) (знаменитый) г1арадаьлла [долу]; ый писатель – г1араваьлла яздархо; ~oе лицо в городе - г!алахь г1араваьлла (или вевзаш волу) стаг 3) (определённый) билгалдина; ~ое число - билгалдина терахь 4) (некоторый) цхьадолу; в ~ых случаях - цхьацца долчохь; в ~ой степени - цхьадолчунна\nизвестняк м кир-маь1да\nизвесть ж кир; гашёная ~ -башийна кир; белить ~ю - кир тоха\nизвечный, -ая, -ое азалехь дуьйна долу; ~ое чувство любви к родине - азалехь дуьйна даймахке болу безам извещать несов. см. известить\nизвещение с 1. (действие) хаам бар 2. (документ) хаам, извещени\nизвиваться несов. хьийза; дорога ~лась по горным уступам - некъо хьийзаш ч1уг еттара ламанан оганашкахула\nизвилина ж гола, ч1уг; ~ы мозга - хьен шунаш\nизвилистый, -ая, -ое гола туху, ч1уг етта, ситтина; ~ая тропинка –ч1уг етта тача-некъ\nизвинение с 1) (прощение) бехк цабиллар; просить ~я -бехк цабиллар деха 2) (оправдание) бехказло; служить ~ем- бехказло хила\nизвинить сов., кого-что 1) (простить) бехк ца билла; ~те меня! - суна бехк ма биллалаш! 2) (оправдать чём-л.) бехказвакхха\nизвиниться сов. бехк цабиллар деха; ~ за опоздание – т1аьхьависарна бехк цабиллар деха\nизвинять(ся) несов. см. извинить(ся)\nизвлекать несов. см. извлечь\nизвлечение с 1. (действие) схьадаккхар; ~ пули из тела – дег1а чуьра х1оъ схьабаккхар 2. перен. (сведения) схьахаьржинарг; ~ из статьи - статья т1ера схьахаьржинарг 3. мат.: ~ корня -орам схьалахар\nизвлечь сов., что 1) (вынуть) схьадаккха; он извлёк занозу из пальца - цо п1елгаха сирхат схьадаьккхира 2) перен. (сведения) схьахаржа; ~ из архива новые материалы -архивера керла материалаш схьахаржа 3) мат.: ~ корень - орам схьалаха\nизвне нареч. арахьара; помощь ~ - арахьара г1о\nизводить(ся) несов. см. извести(сь)\nизвозить сов., что, прост. (испачкать) [текхийна] бехдан\nизвозчик м говр-ворданхо\nизволить несов. 1) чего или с неопр. уст.: чего ~лите? – х1ун оьшу шуна?; куда ~лите ехать?- мича даха (или доьлху шу) лаам бу шун? 2) повел. ~ль, ~льте (выражение согласия) дика ду 3) повел. ~ль, ~льте с неопр. (выражение приказания) передаётся суф. =л; ~ль сидеть смирно! - меттах ца хьуьйш 1ел! ; ~льте выйти! -аравалал хьайна!\nизворачиваться несов. см. извернуться\nизворотливость ж каде хилар, т1ахъаьлла хилар\nизворотливый, -ая, -ое каде, т1ахъаьлла\nизвратить сов., извращать несов., что (исказить) харцхьадаккха, талхо; ~ смысл слов- дешнийн маь1на харцхьадаккха\nизвращение с 1) (искажение) талхор, харцхьадаккхар 2) (ненормальность) донолла, талхар\nизвращённый, -ая, -ое 1) (искажённый) харцхьадаьккхина, талхийна; ~ текст -талхийна текст 2) (ненормальный) доно, талхийна\nизгиб м гола, ч1уг, гола тухийла; ~ реки - хин гола\nизгибать(ся) несов. см. изогнуть(ся)\nизгладить сов., что д1ашардан, д1адаккха; время ~ло надпись на камне - хено д1ашардина т1улга т1ера йоза\nизгладиться сов.: ~ из памяти -даг чуьра [д1а]дала; воспоминания ~лись -дагалецамаш д1абевлира\nизглаживать(ся) несов. см. изгладить(ся)\nизгнанное с 1. (действие) [д1а]эккхор; ~е врага – мостаг1 эккхор 2. (ссылка) махках ваккхар; жить в ~и -махкахваьккхина 1ан (или даха)\nизгнанник м, ~ца ж эккхийнарг, махкахваьккхинарг\nизгнать сов. 1) кого-что (выгнать) [д1а-] эккхо; враг изгнан – мостаг1 эккхийна 2) что (искоренить) д1адаккха\nизголовье с г1овла; у ~я больного - цомгушчун г1овлангахь\nизголодаться сов. 1) мацвала; ~ в пути - новкъахь мацвала 2) по чему, перен. сатаса; ~ по хорошей книге -дикачу книге сатаса\nизгонять несов. см. изгнать\nизгородь ж керт; живая ~ -коьллийн (или диттийн) керт\nизготавливать несов. см. изготовить\nизготавливаться несов. см. изготовиться\nизготовить сов., что дан\nизготовиться сов., к чему кечдала; ~ к бою – т1амна кечдала; ~ к прыжку - чукхоссавала кечвала\nизготовка ж кечдалар\nизготовление с дар; ~ стульев – г1антащ дар\nизготовлять несов. см. изготовить; завод ~ет консервы -завод консерваш еш ю\nизготовляться несов. 1) см. изготовиться; 2) страд, (производиться) деш хила\nизгрызать несов., изгрызть сов., что даа, диъна дохо, 1ийшина дохо\nиздавать 1 несов. см. издать 1; в Грозном ~ют журнал «Аргун» - Грознехь «Орга» журнал арахоьцу\nиздавать 2 несов. см. издать2 ; ~ запах хьожа ян\nиздаваться несов. арадала ; книга ~ётся большим тиражом -книга йоккхачу тиражаца арайолуш ю\nиздавна нареч. мацах дуьйна; так ~ заведено- иза мацах дуьйна иштта долуш ду\nиздалека, издалёка, издали нареч. геннара; город виден ~ - г1ала геннара гуш ю\nиздание с 1. (действие) арахецар, [ара]-даккхар; ~ указа - указ арадаккхар 2. (изданное произведение) арахецнарг; второе ~ - шозлаг1а арахецнарг\nиздатель м арахецархо\nиздательский, -ая, -ое арахецархочун; ~ое дело - арахецархочун г1уллакх\nиздательство с издательство, арахоьцийла, арахецархо; Чеченское ~ Нохчийн издательство\nиздать 1 сов., что арахеца, [ара]даккха; ~ книгу- книга арахеца; издан новый закон - керла закон арахецна\nиздать 2 сов., что дан, даккха; ~ звук - тата даккха\nиздевательский, -ая, -ое хьийзо, бала бахьа\nиздевательство с 1. (действие) хьийзор, бала бахьар 2. (насмешка) хьийзор\nиздеваться несов., над кем-чем хьийзо, бала бахьа; он ~ется над нами - цо хьийзадо тхо\nиздёвка ж разг. хьийзор\nизделие с 1) (производство) х1ума, динарг; товары кустарного ~я – ц1ахь дина товараш; ковёр фабричного ~я -фабрикехь бина куз 2) (вещь) х1ума; кондитерские ~я - кхачанан х1уманаш\nиздержать сов., что (истратить) дайа, д1адаккха; ~ все деньги -дерриг ахча дайа\nиздержаться сов. разг. ахча дайа, ахча д1адала (или д1адаха); ~ в дороге - новкъахь ахча дайа\nиздержки мн. (ед. ~а ж харш) харжаш; судебные ~и - суьдан харжаш\nиздохнуть сов. дала\nиздыхание с: до последнего ~я - велла д1аваллалц; при последнем ~и -леш, са долуш\nиздыхать несов. см. издохнуть\nизжарить сов., что кхарза; ~ котлеты - котлеташ кхарза\nизжариться сов. даттадала, кхарзадала; ~ на солнце - маьлхехь ваттавала\nизживать несов., изжить сов., что д1адаккха; ~ недостатки - кхачамбацарш д1адаха\nизжога ж дог мустдалар; страдать ~ой - дог мустлуш бала хьега\nиз-за предлог с род. п. 1) (откуда) т1ехьара, дехьара; передаётся тж. исх. п.; ~ облака выплыла луна - морха т1ехьара гучубелира бутт; машина выехала ~ угла-сонера схьаелира машина; он приехал ~ моря -иза х1ордал дехьара веана; встать ~ стола -стоьла т1ера хьалаг1атта 2) (по причине) бахьанехь, ...бахьана долуш, или дат. п. масдара, ...хиларна; ~ шума ничего не слышно - гloвгla хиларна х1умма а ца хеза; мы опоздали ~ дождя - тхо т1аьхьадисира дог1а бахьана долуш; ~ него - и бахьана долуш; ~ пустяков – к1адбоцчу т1ехула; ~ чего?- стенна т1ехула? ; убийство ~ угла – к1ело а йина, вер\nиззябнуть сов. разг. шелдала; ~ в дороге- новкъахь шелвала\nизлагать несов. см. изложить\nизлечение с 1. (выздоровление) тодалар, дерзар; полное ~е -кхоччуш товалар 2. (лечение) дарба лелор, тодар; находиться на ~и - дарбанаш лелош хила\nизлечивать(ся) несов. см. излечить(ся)\nизлечимый, -ая, -ое дерзалун дарба долу; ~ая болезнь - ерзалун цамгар\nизлечить сов., кого-что дарба дан, тодан, дерзо; ~ больного - цомгушниг тован\nизлечиться сов., от чего тодала, дерза; ~ от туберкулёза - туберкулёзах товала\nизливать несов., излить сов., что далхо; ~ кому-л. своё горе - шен бала цхьаьнга балхо\nизлишек м I) (то, что остаётся) севниг, совъяьлларг; продажа ~ков хлеба государству -совдаьлла ялта пачхьалкхана д1адохкар 2) (чрезмерное количество) совдалар; ~ек влаги в почве - лаьтта т1уналла совъялар\nизлишество с сов дерг; ~ в еде и питье - сов юург, мерг\nизлишний, -яя, -ее совнаха, сов долу; ~яя осторожность - совнаха ларвалар\nизлияние с чаще мн. ~я далхор, кадор\nизловить сов., кого-что, разг. лаца; ~ вора - къу лаца\nизловчиться сов. разг. аьтто баккха; ~лся и ударил противника - аьтто а баьккхина, мостаг1чунна туьйхира\nизложение с д1адийцар; д1аяздар (письменное)\nизложить сов., что д1адийца; д1аяздан (письменно), ~ просьбу -дехар д1адийца; ~ вкратце - доцца д1адийца\nизлом м 1) (место перелома) кагъелла меттиг 2) (крутой поворот) гола [туху меттиг]; ~ реки - хин гола [туху меттиг]\nизломать сов. I) что (сломать) кагдан, дохо; ~ игрушку - ловзо х1ума кагъян 2) кого-что, перен. (испортить) талхо; ~ жизнь - дахар талхо\nизлучать несов., что дала, тоха, хеца; солнце ~ет тепло - маьлхо йовхо ло\nизлучаться несов. з1енарш яла (или хеца или тоха)\nизлучение с 1. (по гл. излучать) далар, хецар, тохар 2. (по гл. излучаться) [зleнар] ялар (или тохар, или хецар); ~ тепла - йовхо тохар\nизлучина ж гола [туху меттиг]\nизлюбленный, -ая, -ое дезаделла, дукхадеза; ~ое место - езаелла меттиг\nизмазать сов., кого-что, разг. дуза, бехдан; ~ глиной - поппарша дуза\nизмазаться сов. разг. бехдала, дуза; ~ глиной (или в глине) поппарх вуза\nизмазывать(ся) несов. см. измазать(ся)\nизматывать(ся) несов. см. измотать(ся)\nизмельчать 1 сов. 1) (по величине) жимдала 2) (обмелеть) гамхадала 3) перен. эсхадаккха\nизмельчать 2 несов. см. измельчить\nизмельчить сов., что эта, кегийра дан, жимдан\nизмена ж 1) (предательство) ямартло [яр], тешнабехк [бар]; ~ родине- даймахкана ямартло яр 2) (неверность) ямартло, ямарт хилар; супружеская ~ - зуда-майра ямарт хилар\nизменение с 1. (по гл. изменить 1) хийцар 2. (по гл. измениться) хийцадалар 3. (поправка) хийцам, хийцар, тодар; внести ~я - хийцамаш бан\nизменить 1 сов., кого-что (переменить) хийца ; ветер ~л направление- мох кхечу aгlop бирзина\nизменить 2 сов. 1) кому-чему (предать, нарушить верность) ямартдала, тешнабехк бан; ~ть родине- даймахкана ямартдала 2) чему (нарушить обещание) дош харц дан (или дохо); ~ть своему слову- шен дош дохо 3) кому, перен.: счастье ему ~ло - ирс д1адирзира цуьнгара; силы мне ~ли - ницкъо д1атесира со; память ему ~ла -кхетам д1абелира цуьнгара\nизмениться сов. хийцадала; он ~лся к лучшему- дикачу aгlop хийцавелла иза; ~ться в лице - юьхьа т1ехь хийцавала\nизменник м, ~ца ж ямартхо\nизменчивость ж хийцамалла, хийцалуш хилар; ~ температуры - температура хийцалуш хилар\nизменчивый, -ая, -ое хийцаме, хийцалу[ш долу]; ~ характер - хийцалуш йолу амал\nизменяемый, -ая, -ое хийцалун; ~ые части речи грам. - хийцалун къамелан дакъош\nизменять 1, 2 несов. см. изменить1,2\nизменяться несов. см. измениться\nизмерение с 1.(действие) дустар; ~е температуры - температура юстар 2.мат. дустар; в кубе три ~я -кубан кхо дустар ду\nизмеритель м дустург\nизмерительный, -ая, -ое дусту; ~ прибор - юсту прибор\nизмерить сов., измерять несов., что дуста; ~ длину- йохалла юста; ~ кому-л. температуру- цхьаьннан дагар дуста\nизмеряться несов. дустадала; запасы ~ются сотнями тонн – т1аьхьалонаш б1е тоннашца юстало\nизмождённый, -ая, -ое гlopa кхачийна; ~ое лицо - гlopa кхачийна юьхь\nизмокнуть сов. разг. дашо, т1адо; ~ на дожде – дог1ано т1адо\nизмор м: взять ~ом (или на ~) кого-что a) гlopa кхачийна карадало; б) перен. (добиться чего-л. от кого-л.) гlopa кхачийна дайта; взять осаждённый город ~ом - го лаьцна г1ала гlopa кхачийна караерзо\nизморозь ж йис\nизморось ж дерз\nизмотать сов., кого-что, разг. гlopa дайа; ~ врага – мостаг1чун гlopa дайа\nизмотаться сов. разг. гlopa дан\nизмученный, -ая, -ое гlopa дайна, холчух1оьттина\nизмучить сов., кого хьийзо, холчух1отто (подвергнуть мучениям); гlopa дайа (измотать); жара ~ла нас -йовхоно гlopa дайира тхан\nизмучиться сов. холчух1отта, гlopa дан\nизмываться несов. разг. см. издеваться\nизмыслить сов. см. измышлять\nизмышление с доцург кхоллар\nизмышлять несов., что доцург кхолла\nизмять сов., что (сделать негладким) хьерчо, хьекхо; (потоптать) хьаша, та1о\nизмяться сов. хьерча, хьекхадала\nизнанка ж харце; с ~и - харцхьа [aгloра]; вывернуть платье с ~и на лицо - коч харцхьара бакъхьа яккха; ~а дела перен. - г1уллакхан харце\nизнасилование с хьийзор, нуьцкъаш лелор\nизнасиловать сов., кого хьийзо, нуьцкъах лело\nизнашивать(ся) несов. см. износить(ся)\nизнеженность ж кочалла, экамалла\nизнеженный, -ая, -ое коча [1емина], экам [1емина]\nизнежить сов., кого-что коча 1амо, экам дан; ~ ребёнка - бер экам дан\nизнемогать несов. см. изнемочь\nизнеможение с xloттap, гlopa дар; ницкъ эшар; упасть в ~и - гlopa дайна охьавожа; работать до ~я – х1отталц болх бан\nизнемочь сов. xloттa, гlopa дан, ницкъ эша; я ~г от усталости – к1адвелла х1оьттина со\nизнос м тишдалар; этой вещи ~у (или ~а) нет - и х1ума тишлуш яц\nизносить сов., что [лелийна] тишдан; ~ сапоги -эткаш тишъян\nизноситься сов. [лелийна] тишдала\nизношенный, -ая, -ое [лелийна] тишделла; ~ые сапоги - тишъелла эткаш\nизнурение с 1. (по гл. изнурить) гlopa дайар, х1оттор 2. (по гл. изнуриться) гlopa дар, xloттap\nизнурённый, -ая, -ое гlopa дайна, х1оьттина\nизнурительный, -ая, -ое гlopa дойу, х1отто[ш долу]\nизнурить сов., кого-что гlopa дайа, х1отто; болезнь ~ла его- цамгаро гlopa дайинера цуьнан; тяжёлая работа ~ла лошадь - нуьцкъалчу балхо х1оттийра говр\nизнуриться сов. гlopa дан, xloттa\nизнурять(ся) несов. см. изнурить(ся)\nизнутри нареч. чухула (с внутренней стороны); чуьра (откуда); юккъера (в середине); дверь заперта ~ - не1 чухула къевлина ю; бревно прогнило ~ - хен мурбоьлла юккъера\nизнывать несов. гlopa дан; ~ от жары - йовхонна гlopa дан\nизо предлог см. из; изо рта - багара\nизо= приставка — «из», мас.: изойти - гlopa кхачо, изогнуть - сатто, изобью - еттар ю\nизобилие с шорто; у нас в ~и растут лекарственные травы - вайн шортта кхуьу дарбане бецаш\nизобиловать несов., кем-чем шортта хила; озеро ~ует рыбой - 1ам чохь шортта ч1ерий ду\nизобильный, -ая, -ое шортта\nизобличать несов. см. изобличить\nизобличение с гучудаккхар, 1орадаккхар; ~ преступника- зуламхо 1ораваккхар\nизобличительный, -ая, -ое гучудоккху, 1орадоккху; ~ые документы - 1орадоккху документаш\nизобличить сов., кого-что в чём гучудаккха, 1орадаккха; ~ кого-л. во лжи - цхьаьннан аьшпаш гучубаха\nизображать несов. 1) см. изобразить; 2) (быть изображением) гайта, хила; картина ~ет горы - суьрта т1ехь лаьмнаш ду (или гойту) ; он ~ет из себя учёного - 1илманча ву ша бохуш лела иза\nизображаться несов. см. изобразиться\nизображение с 1. (действие) гайтар, сурт xloттop; ~ действительности -бакъдолчун сурт х1оттор 2. (картина, образ) сурт; ~ в зеркале - куьзган чуьра сурт\nизобразительный, -ая, -ое гайтаман, гайтаран ; ~oe искусство - гайтаман исбаьхьалла; ~ые средства - гайтаран г1ирсаш\nизобразить сов., кого-что дилла, сурт х1отто, гайта; ~ бушующее море - ловзабаьлла х1орд билла\nизобразиться сов. сурт х1отта; на его лице ~лось удивление - цецваларан сурт х1оьттира цуьнан юьхьа т1е\nизобрести сов., что кхолла\nизобретатель м, ~ница ж кхоллархо\nизобретательность ж кхолладалар\nизобретательный -ая, -ое кхолламе, [xlyма] кхоллалу, кхуллу; ~ ум - кхолламе хьекъал\nизобретательство с кхоллар, кхоллам\nизобретать несов. см. изобрести\nизобретение с I. (действие) кхоллар; ~ нового двигателя - керла двигатель кхоллар 2.(то, что изобретено) кхоьллинарг, реже кхоллам\nизогнутый, -ая, -ое саттийна\nизогнуть сов., что сатто\nизогнуться сов. сатта\nизодрать сов., что, разг. дохо, эт1о\nизодраться сов. разг. доха, эт1а\nизойти сов., чем: ~ слезами - дилхина гlopa кхачо; раненый изошёл кровью – ц1ий д1аихна гlopa дайна дархочун\nизолгаться сов. аьшпаш 1ама\nизолированный, -ая, -ое къаьстина; ~ая комната - къаьстина чоь\nизолировать сов. и несов. 1) кого-что (отделить) д1акъасто; ~ больного от здоровых - цомгушниг могушчарах д1акъасто 2) что, тех., эл. - изоляци ян; ~ провод - серана изоляци ян\nизолироваться сов. и несов. д1акъаста\nизолятор м изолятор\nизоляционный, -ая, -ое изоляцин; ~ая лента - изоляцин лента\nизоляция ж I. (по гл. изолировать) д1акъастор; эл. изоляци яр 2. (по гл. изолироваться) д1акъастар 3. тех., эл.- изоляци; резиновая ~ - резинкин изоляци\nизорвать сов., что дат1о; дохо (износить)\nизорваться сов. дат1а; доха (износиться); одежда ~лась - бедар йоьхна\nизотопы мн. (ед. изотоп м) физ. изотопаш\nизощрённость ж башхалла; ~ слуха - хазаран башхалла\nизощрённый, -ая, -ое башха; ~ ум - башха хьекъал; ~ вкус - башха чам\nизощрить сов., что башха дан\nизощриться сов. 1) (стать более восприимчивым) башха хила; вкус ~лся - чам башха хилла 2) в чём (дойти до совершенства) кхиадала; ~ться в хитростях – х1илланаш т1ехь кхиадала\nизощрять несов. см. изощрить\nизощряться несов. 1) см. изощриться 2) гайта г1ерта; ~ в остроумии - ира хьекъал [хилар] гайта г1ерта\nиз-под предлог с род. п. 1) (откуда) к1елхьара; выдвинуть чемодан ~ кровати- чамда маьнги к1елхьара схьаоза 2) (от) чуьра; коробка ~ конфет - конфеташ чуьра г1утакх; бутылка ~ молока - шура чуьра шиша; ~ палки - ца ваьлла; ~ носу (или носа) мера к1елхьара\nизразец м экъа\nизразцовый, -ая, -ое экъанийн; ~ая печь - экъанийн пеш\nизранить сов., кого-что чов ян; всё тело ~ено - дерриг дег1 чевнаш йина ду\nизрасходовать сов., что дохка, дайа, харж ян; ~ деньги - ахча дайа\nизредка нареч. наг-наггахь; он ~ заходил к нам - и наг-наггахь вог1ура тхоьга\nизрезать сов., что цаста, хедо; ~ть материю – к1ади цаста; ~ть стол ножом - стол уьрсаца хедо ; местность, ~нная каналами - саьнгарша цистина меттиг\nизрекать несов. см. изречь\nизречение с дош, аьлларг; ~я великих людей - сийлахь-баккхийчу наха аьлларг\nизречь сов., что и без доп., ирон. ала; он изрёк истину - бакъдерг элира цо\nизрешетить сов., кого-что цаца бан; изрешеченный пулями – д1аьндаргаша цаца бина\nизрубить сов., кого-что эта, цаста; ~ на куски - цистина кескаш ян\nизрыть сов., что ахка\nизрядный, -ая, -ое разг. (значительный) дикка; ~ая сумма денег - дикка ахча\nизувер м къизаг; фашистские ~ы - фашистийн къизгаш\nизуверский, -ая, -ое къиза; ~ поступок - къиза х1ума\nизуверство с къизалла\nизувеченный, -ая, -ое заь1ап дина; чолакх дина (чаще о руке или ноге)\nизувечить сов., кого-что заь1ап дан; чолакх дан (чаще руку или ногу)\nизувечиться сов. заь1ап хила; чолакх хила\nизумительно нареч. цецвоккху\nизумительный, -ая, -ое цецволу, цецвоккхуш долу; ~ый талант- цецвоккхуш йолу пох1ма; ~ой красоты -цецвоккхучу хазаллин\nизумить сов., кого-что цецдаккха\nизумиться сов. цецдала\nизумление с цецдалар; смотреть с ~м цецваьлла хьежа\nизумлённый, -ая, -ое цецваьлла; смотреть ~ными глазами - цецбевллачу б1аьргашца хьежа; я был ~ - со цецваьллера\nизумлять(ся) несов. см. изумить(ся)\nизумруд м изумруд\nизуродовать сов., кого-что (сделать некрасивым) эрчадаккха; (испортить, искалечить) талхо; оспа ~ла его лицо - морзгалмонаша эрчаяьккхина цуьнан юьхь\nизучать несов. см. изучить\nизучение с 1) (освоение) 1амор; ~ языков - меттанаш 1амор 2) (ознакомление) довзор; ~ местности - меттиг йовзар 3) (исследование) таллар; ~ архивных документов- архивера документаш таллар\nизучить сов. 1) что (освоить) 1амо; ~ русский язык - оьрсийн мотт 1амо 2) что (внимательно осмотреть, обследовать) довза; ~ местность - меттиг йовза 3) кого-что (исследовать) талла; ~ рукопись- куьйгайоза талла\nизъ= приставка — е-ний, я-ний хьалха язйо «из» метта, мас.: изъявить – д1ахаийта, д1аала\nизъездить сов., что лелла чекхдала; ~ всю страну - боллучу махках лелаш чекхдала\nизъесть сов., что даа; ~денный молью - нецаша диъна\nизъявительный, -ая, -ое: ~ое наклонение грам. билгала саттам\nизъявить сов., изъявлять несов., что д1ахаийта, д1аала; он изъявил согласие - реза хилира и\nизъян м сакхт, айп; товар с ~ом - сакхт долу товар\nизъяснить сов., что кхето; ~ свою просьбу- шен дехарх кхето\nизъясниться сов. кхето\nизъяснять(ся) несов. см. изъяснить(ся)\nизъятие с 1. (действие) пачхьалкхе даккхар; д1адаккхар; ~е имущества - бахам пачхьалкхе баккхар; ~е из продажи - духкучуьра д1адаккхар 2. (исключение): всё без ~я –х1умма а юкъара ца доккхуш\nизъять сов., изымать несов., что пачхьалкхе даккха (конфисковать); д1адаккха (устранить); ~ имущество- бахам пачхьалкхе баккха; ~ из продажи - юхкучуьра д1аяккха\nизыскание с лахар, даккхар; ~ средств на что-л.- цхьана х1уманна ахча лахар\nизысканность ж исбаьхьалла; ~ наряда - духаран исбаьхьалла\nизысканный, -ая, -ое исбаьхьа; ~ые манеры - исбаьхьа амалш\nизыскать сов., что лаха, каро; ~ средства на постройку школы - школа ян ахча каро\nизыскивать несов., что леха\nизюм м кишмаш\nизюминка ж кишмийн буьртиг ; человек с ~ой - ша башха стаг\nизящество с исбаьхьалла\nизящный, -ая, -ое исбаьхьа\nикать несов. хьуьнк1аш ян\nикнуть однокр. хьуьнк1 ян\nикота ж хьуьнк1\nикра 1 ж 1) (рыб, земноводных) зирх; метать икру- зирх таса 2) (кушанье) 1ов; паюсная ~ -к1еда 1ов; зернистая ~ - буьртигийн 1ов; овощная ~ - хасстоьмийн 1ов\nикра 2 ж см. икры\nикринка ж 1евнан буьртиг\nикры мн. (ед. икра ж) пхьидаш\nил м саз\nили союз 1) разд. я; завтра ~ послезавтра - кхана я лама; тот ~ другой - иза я важа; ~ там, ~ здесь - я цигахь, я кхузахь 2) присоед. я; на дне рек, озёр ~ морей... -хийн, 1аьмнийн я х1ордийн бухахь... 3) поясн. (иначе) я, аьлча а; аэроплан, ~ самолёт- аэроплан, я кема 4) вопр. (разве) я; ~ ты не знаешь его? - я и ца вевзаш ву хьо?\nилистый, -ая, -ое саззан; ~ое дно пруда -1оман_саззан бух\nиллюзия ж иллюзи; перен. тж. сатийсар\nиллюминатор м иллюминатор\nиллюминация ж иллюминаци\nиллюминировать сов. и несов., что иллюминаци ян\nиллюстративный, -ая, -ое иллюстрацин; ~ материал - иллюстрациин материал\nиллюстратор м иллюстратор\nиллюстрация ж 1. (действие) иллюстраци яр 2. (рисунок) иллюстраци; книга с ~ми иллюстраци -йолу книга 3. перен. (пример) масал, иллюстраци\nиллюстрированный, -ая, -ое иллюстраци йина; ~ журнал - иллюстраци йина журнал\nиллюстрировать сов. и несов., что 1) (снабдить рисунками) иллюстраци ян; суьрташ дахка; ~ журнал -журнална иллюстраци ян 2) перен. (пояснять примерами) масалшца гайта (или кхето), иллюстраци ян\nим 1) тв. п. от он, оно; им гордится вся страна - берриг мохк бу цунах (вещ. п.) дозалла деш; стол сделан им -стол цо (эрг. п.) йина 2) дат. п. от они - царна; передайте им привет от нас - тхоьгара маршалла ло цаьрга (местн. п.); см. тж. ним\nимам м (духовный глава у мусульман-шиитов) имам\nимамат м имамалла\nимамство с имамалла\nимбирь м бот. занжабил, 1амбар\nимение с латта, мохк\nименинник м винарг, вина де дерг ; сидеть ~ом (или как ~) акъ а ваьлла 1ан\nименинница ж йинарг, йина де дерг\nименительный, -ая, -ое: ~ падёж грам. ц1ерниг дожар\nименитый, -ая, -ое ц1арла; ~ гость – ц1арла хьаша\nименно 1. частица билггал, иштта; он мне не сказал, куда ~ уезжает- цо соьга ца элира, билггал ша стенга воьду; всё произошло ~ так - дерриг иштта хилира 2. в знач. союза (при уточнении) ц1арах аьлча; фрукты, а ~: яблоки и груши- стоьмаш, ц1арах аьлча: 1ежашший, хьорматашший 3.: вот ~! - х1ай-х1ай!, х1ети!, дера х1ети!\nименной, -ая, -ое 1) ц1арах долу, ц1е т1ехь; ~ой пропуск – ц1е т1ехь пропуск 2) грам. ц1еран; ~ое склонение –ц1еран легар ; ~ой список- цlерийн магlам\nименовать несов., кого-что ц1е яккха\nименоваться иесов. ц1е хила\nиметь несов., кого-что хила; ~ при себе паспорт - шеца паспорт хила; ~ деньги - ахча хила ; ~ дело с кем-л. -цхьаьнца г1уллакх хила (или дан); ~ значение – маь1на долуш хила; это имеет место- иштта меттиг йолуш ю; ~ мужество - доьналла (или къонахалла) хила; ~ счастье - ирс хила; ничего не ~ против - дуьхьал х1умма а ца хила; ~ в виду- дагахь хила; ~ возможность - таро хила\nиметься несов. хила; препятствий не имеется - дуьхьалонаш яц\nими тв. п. от они: план ~ выполнен - цара план кхочущйина; мы довольны ~ - тхо царна реза ду; см. тж. ними\nимитатор м имитатор\nимитация ж 1. (действие) тардар; ~ чьего-л. голоса - цхьаннах аз тардар 2. (подделка) имитаци ; ~ кожи – не1аран имитаци\nимитировать несов. 1) кого-что (подражать) тардан передаётся вещ. п. + гл.: ~ собачий лай – ж1аьлеха лета 2) что (подделывать) тардан\nиммигрант м, ~ка ж иммигрант\nиммиграция ж 1) иммиграци 2) собир. иммигранташ\nиммигрировать сов. и несов. иммиграце даха\nиммунитет м иммунитет\nимператив м грам. т1едожоран саттам, императив\nимператор м император, паччахь\nимператорский, -ая, -ое императоран, паччахьан\nимператрица ж императоран зуда (жена императора); зуда-паччахь (титул)\nимперия ж импери\nимпозантный, -ая, -ое безамехьа, тамехьа; ~ая фигура - тамехьа дег1\nимпонировать несов., кому-чему безам бахийта; ~ своим слушателям – ладог1архойн шех безам бахийта\nимпорт м — нох. чуйа, чуйар, страниц; агlонаш чуйахар, статьи; яззамаш чубахар. Термин "импорт" происходит от лат. importo, что в буквальном смысле означает ввозить товары и услуги в порт страны.\nимпортировать — чуйарна, чуйахарна.\nимпортный, -ая, -ое чуйан; ~ые товары - чуйан тlейуху хlумнаш.\nимпотент м мед. цlра\nимпотенция ж мед. цlуралла\nимпрессионизм м импрессионизм\nимпрессионист м импрессионист\nимпровизатор м импровизатор\nимпровизация ж импровизаци\nимпровизировать несов., что и без доп. импровизаци ян, доккхушехь ала\nимпульс м импульс ; ~ к творчеству - кхоллараллин импульс\nимпульсивный, -ая, -ое 1) (непроизвольный) шашах долу, импульсе; ~ые движения - импульсе боламаш 2) (порывистый) импульсан ; ~ый человек - импульсе стаг\nимущественный, -ая, -ое бахаман, бахамера; ~ое положение - бахамера хьал\nимущество с бахам; государственное ~ - пачхьалкхан бахам\nимущий, -ая, -ее хьоле, хьал долу; ~ие классы -хьоле классаш ; власть ~ие -1едал карахь дерш\nимя с 1) ц1е; как ваше ~? – ц1е х1ун ю хьан?; звать по имени – ц1е йоккхуш кхайкха 2) (известность, знаменитость) ц1е яхар; учёный с мировым именем -дуьнен. чохь ц1е яхна 1илманча 3) грам.: ~ существительное – ц1ердош; ~ прилагательное - билгалдош; ~ числительное - терахьдош ; доброе ~ -дика ц1е; во ~ дружбы – доттаг1аллин дуьхьа; именем закона -законан ц1арах; называть вещи своими именами –х1уманийн ма-ярра ц1ерш яха\nиначе 1. нареч. (по-иному) кхечу тайпана, кхечу aгlop, кхечу кепара; повесить картину ~ -сурт кхечу кепара олла 2. союз против., разг. (а то) ца + обстоятельственная форма глагола с суффиксом -хь; беги, ~ опоздаешь -вада, ца вадахь т1аьхьавуьсур ву хьо ; так или ~ - ишта а, вуьшта а; не ~ как ты это сделал - хьо воцчо ца дина-кх и\nинвалид м заь1апхо; ~ войны – т1еман заь1апхо\nинвалидность ж заь1апалла; пособие по ~ти – заь1ап хиларна г1о; перейти на ~ть – заь1апалле вала инвалидный, -ая, -ое заь1апан\nинвентаризация ж инвентаризаци\nинвентаризировать, инвентаризовать сов. и несов., что инвентаризаци ян\nинвентарный, -ая, -ое инвентаран; ~ая книга - инвентаран книга\nинвентарь м г1ирс; сельскохозяйственный ~ - юьртабахаман г1ирс ; живой ~ -дийна г1ирс (даьхний); мёртвый ~ - производствен г1ирс\nингуши мн. (ед. ингуш м, ~ка ж г1алг1а) г1алг1ай\nингушский, -ая, -ое г1алг1айн; ~ язык - г1алг1айн мотт\nиндеветь несов. йис йилла\nиндейка ж москал-котам\nиндейский, -ая, -ое индейн\nиндейцы мн. (ед. ~ец м, ~ианка ж индей) индейш\nиндекс м индекс\nиндивид м. см. индивидуум\nиндивидуализация ж индивидуализаци\nиндивидуализировать сов. и несов., кого-что индивидуализировать дан, индивидуализаци ян\nиндивидуализм м индивидуализм\nиндивидуалист м индивидуалист\nиндивидуальность ж индивидуальность\nиндивидуальный, -ая, -ое 1) (личный) шен, индивидуальни 2) (частный) долахь. долара; ~ое хозяйство- долахь бахам\nиндивидуум м индивидуум\nиндийский, -ая, -ое индихойн; ~ие языКи - индихойн меттанаш\nиндийцы мн. (ед. ~ец м, ~анка ж индихо) индихой\nиндикатор м тех., хим. индикатор\nиндифферентность ж бен доцуш хилар, бала цахилар\nиндифферентный, -ая, -ое бала боцу, бен доцу\nиндоевропейский, -ая, -ое: ~ие языки лингв, индоевропера меттанаш\nиндонезийский, -ая, -ое индонезихойн, индонезин; ~ие языки - индонезихойн меттанаш\nиндонезийцы мн. (ед. ~ец м, ~йка ж индонезихо) индонезихой\nиндуизм м рел. индуизм\nиндусский, -ая, -ое индусийн\nиндустриализация ж индустриализаци\nиндустриализировать сов. и несов., что индустриализировать дан, индустриализаци ян; ~ район - район индустриализировать ян\nиндустриальной, -ая, -ое индустри йолу, индустрин; ~ая страна - индустрин мохк\nиндустрия ж индустри; лёгкая ~ - яйн индустри; тяжёлая ~ - еза индустри\nиндусы мн (ед. ~с м, ~ска ж индус) индусаш\nиндюк м москал-н1аьна\nиндюшка ж разг. москал-котам; (молодая самочка) москал-меъ\nиндюшонок м (мн. индюшата) москалан к1орни\nиней м йис; деревья покрылись ~ем - дитташ т1е йис йиллина\nинертность ж хьуьнар цахилар, доьналла цахилар\nинергный, -ая, -ое 1) физ. инерци йолу, инертни 2) перен. хьуьнар доцу, доьналла доцу; ~ый человек- доьналла доцу стаг ; ~ые газы хим. - инертни газаш\nинерциия ж 1) физ. инерци; закон ~и - инерцин закон; по ~и - инерцица 2) перен. (бездеятельность) инерци\nинженер м — ингенархlумхо\nинженерно-технический, -ая, -ое — ингенархlуман-тlекхиана\nинженерный, -ая, -ое — ингенархlуман\nинжир м инжир\nинициалы мн. (ед. инициал м) инициалаш\nинициатива ж инициатива, д1адолор; это была его ~а - иза цуьнан инициатива яра; взять ~у в свой руки -инициатива шен кара лаца\nинициативный, -ая, -ое инициатива йолу, д1адоло т1ера; ~ человек- инициатива йолу стаг\nинициатор м инициатор, д1адолийнарг ;~ соревнования - яхьаллин инициатор\nинкассатор м инкассатор\nинквизитор м инквизитор\nинквизиторский, -ая, -ое къиза, къинхетамза\nинквизиция ж 1) ист. инквизици 2) перен. 1азап латтор\nинкогнито нареч. и сущ. с нескл. инкогнито ; жить ~ инкогнито - ваха; его ~ раскрылось - инкогнито гучуелира цуьнан\nинкриминировать сов. и несов., что кому-чему бехкедан, бехк т1ебахийта; ~ кому-л. убийство - стаг веран бехк цхьанна т1ебахийта\nинкубатор м инкубатор\nинкубационный, -ая, -ое инкубацин; ~ период - болезни цамгаран инкубации мур\nинкубация ж инкубаци\nиногда нареч. наггахь, цкъаццкъа\nиногородний, -яя, -ее 1. кхечу г1алара;. ~ий житель - кхечу г1алара вахархо; ~яя почта - кхечу г1алара почта 2. в знач. сущ. ~ий м уст. т1евеанарг\nиноземный, -ая, -ое кхечу махкара\nиной, -ая, -ое 1. (другой) кхин; иная форма- кхин форма; это иное дело - и кхин г1уллакх ду; тот или ~ - иза я кхин; никто ~ как он - и воцург кхин вац 2.(некоторый) цхьадолу; в иных случаях - цхьадолчу г1уллакхаш т1ехь; иные люди - цхьаболу нах 3. в знач. сущ. м. цхьаверг, иная ж цхьаерг, иные мн. цхьаберш; иному это можег не понравиться - цхьаволчунна и ца тан мега\nинонациональный, -ая, -ое кхечу къомаха\nинородный, -ая, -ое шен доцу; ~ое тело - шен доцу дилха\nиносказательный, -ая, -ое кхин маь1на долу; ~ое выражение- кхин маь1на долу алар; выражаться ~о (нареч.)- кхин маь1на долуш дийца\nиностранец м арахьарниг, мехкавоцург\nиностранка ж арахьарниг, мехкайоцург\nиностранный, -ая, -ое 1) кхечу мехкан, кхечу пачхьалкхера; ~ые языки - кхечу мехкийн меттанаш 2) кхечу арахьара; министерство ~ых дел - кхечу арахьарчу г1уллакхийн министерство\nиноходец м йорг1а [говр]\nиноходь ж йорг1а\nиноязычный, -ая, -ое 1) (говорящий на другом языке) кхин мотт буьйцу; ~ое население- кхин мотт буьйцу нах 2) (принадлежащий иному языку) кхечу меттара, т1еэцна; ~ые слова - кхечу меттара дешнаш\nинспектировать несов., кого-что болх талла, балхе хьажа; ~ школу- школан болх талла\nинспектор м инспектор ; финансовый ~ -финансийн инспектор\nинспекция ж 1. (деятельность) инспекци яр; производить ~ю - инспекци ян 2. (учреждение) инспекци; санитарная ~я - санитарин инспекци\nинстанция ж инстанци ; высшая ~ -лаккхара инстанци\nинстинкт м инстинкт, дегахьехам; по ~у -дегахьехамца; материнский ~ - ненан дегахьехам; ~ самосохранения - ша 1алашваран инстинкт\nинстиктивный, -ая, -ое шашаха, инстиктан; ~ое движение - шашаха болам\nинститут м 1) институт; педагогический ~ - хьехархойн институт; научно-исследовательский ~ - 1илманан-талламан институт 2) юр. институт\nинститутский, -ая, -ое институтан; ~ие дела - институтан г1уллакхаш\nинструктаж м инструктаж, куьйгаллин хьехам\nинструктивный, -ая, -ое куьйгаллин лехамийн; ~ доклад - куьйгаллин хьехаман доклад\nинструктировать coв. и несов., кого-что инструкцеш яла, хьехам бан\nинструктор м инструктор, хьехамхо\nинструкция ж инструкци, хьехам\nинструмент м в рази. знач. г1ирс, инструмент; слесарный ~ - болу слесарийн г1ирсаш; хирургический ~ -хирургийн гlиpc; народные ~ы - халкъан пондарийн г1ирсаш; струнные ~ы - мерза-пондарш\nинструментальный, -ая, -ое 1) г1ирсийн; ~ая мастерская – г1ирсийн пхьалг1а 2) тех. г1ирсаш бен; ~ая сталь –г1ирсаш бен болат 3): ~ая музыка -пондар-г1ирсан музыка\nинсценировать сов. и несов., что 1) инсценировка ян 2) перен. (притворно изобразить) моттарг1анаш лело; ~ обморок - дог вон хиларан моттарг1анаш лело\nинсценировка ж инсценировка\nинтеграл м мат. интеграл\nинтегральный, -ая, -ое мат. интегралан; ~ое исчисление - интегралан ларам\nинтеллект м интеллект\nинтеллектуальный, -ая, -ое интеллектан; ~ труд - интеллектан къинхьегам\nинтеллигент м интеллигент\nинтеллигентный, -ая, -ое интеллигенте; ~ человек - интеллигенте стаг\nинтеллигенция ж интеллигенци ; сельская ~ - юьртан интеллигенци; передовая русская ~ - оьрсийн тоьлла интеллигенци\nинтендант м интендант\nинтендантский, -ая, -ое интендантан; ~-ая служба - интендантан г1уллакх\nинтенсивность ж эвсаралла\nинтенсивный, -ая, -ое 1) (напряжённый) сихдинна; ~ый труд -сихбинна къинхьегам 2) (производительный) эвсаре; ~ое земледелие - эвсаре латталелор\nинтервал м интервал, юкъ; поезда проходят с ~ом в пять минут – ц1ерпошташ д1аоьху пхиъ минот интервал йолуш; ~ между солдатами в строю – мог1арерчу салташна юккъера интервал\nинтервент м интервент\nинтервенция ж интервенци\nинтервью с нескл. интервью; дать кому-л. ~ - цхьанна интервью яла; взять у кого-л. ~ - цхьаьнгара интервью эца\nинтерес м — инкота\nинтересный, -ая, -ое 1) (увлекательный) инкоте; ~ая работа - самукъане болх 2) разг. (красивый) тамехьа, самукъане; ~ая женщина- самукъане зуда ; быть в ~ом положении уст. г1ехь йоцуш (или язъелла) хила\nинтересовать несов., кого-что безам хила, довза лаа; его ~ует техника- цуьнан безам бу техникехь\nинтересоваться несов., кем-чем безам хила, довза лаа; ~ политикой - политика йовза лаа\nинтермедия ж интермеди\nинтернат м интернат\nинтернет домен — дуьнена машан цIе, интернет домены - дуьнена машан цIераш\nинтернационализм м интернационализм\nинтернациональной, -ая, -ое интернационалистийн, интернациональни; ~ое воспитание молодёжи - кегийрхой интернационалисташха кхиор\nинтернирование с интернировани\nинтернировать сов. и несов., кого-что интернировани ян\nинтерпретатор м интерпретатор\nинтерпретация ж интерпретаци кхетор, кхетам балар\nинтерпретировать сов. и несов., что кхетам бала, интерпретаци ян\nинтерфейс — юкъардаакъа\nинтерьер м интерьер\nинтимность ж дагара\nинтимный, -ая, -ое дагара; ~ разговор - шайн дагара къамел; ~ друг- дагара доттаг1\nинтонация ж 1) лингв. интонаци, йиш; вопросительная ~ - хаттаран интонаци 2) (тон) [эшаран] кеп; насмешливая ~ - веларан кеп\nинтрига ж 1) (происки, козни) питана; вести против кого-л. ~у- цхьанна дуьхьал питана тийса 2) лит. интрига; роман с запутанной ~ой - кегарин интрига йолу роман\nинтриган м, ~ка ж питанча\nинтриговать несов. 1) против кого-чего (вести интригу) питана тийса 2) кого-что (возбуждать интерес, любопытство) марздан\nинтуитивный, -ая, -ое интуицин, дегахьехаман\nинтуиция ж интуици, дегахьехам; по ~и - дегахьехамах\nинфантильный, -ая, -ое берашха\nинфаркт м мед. инфаркт, дог дат1ар\nинфекционный, -ая, -ое мед. йолу; ~ые болезни - йолу цамгарш\nинфекция ж мед. инфекци\nинфинитив м грам. инфинитив, билгалза кеп\nинфляция ж эк. инфляци\nинформатор м информатор, хаамча, информацихо\nинформационный, -ая, -ое информацин; ~ое сообщение - информацин хаам\nинформация ж 1. (действие) хаам бар, инормаци яр 2. (сообщение) информаци, хаам; газетная ~я- газетан хаам; дать ~ю - хаам бан, информаци яла; получить ~ю - хаам кхача\nинформбюро с (информационное бюро) информбюро (хаамийн бюро)\nинформировать сов. и несов., кого-что информаци ян, хаам бан; ~ о положении дел – г1уллакхийн хьолах хаам бам\nинфракрасный, -ая, -ое физ. инфрац1ен; ~ые лучи – инфрац1ен з1енарш\nинфузория ж инфузори\nинцидент м инцидент, хилларг; пограничный ~ - дозонера инцидент\nинъекция ж мед. инъекци\nипподром м ипподром\nиранский, -ая, -ое г1ажарийн; ~ие языки - г1ажарийн меттанаш\nиранцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж г1ажари) г1ажарий\nирис м 1) (цветок) ирис 2) анат. йо1б1аьрган го\nирис м ирис (конфетийн сорт)\nирландский, -ая, -ое ирландхойн; ~ язык - ирландхойн мотт\nирландцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж ирландхо) ирландхой\nиронизировать несов., над кем-чем аьшнаш дан\nиронический, -ая, -ое аьшнаш ден; ~ая улыбка - аьшнаш ден велакъажар\nирония ж ирони, аьшнаш дар;~ судьбы - кхолламо аьнаш дар\nирригационный, -ая, -ое хиш дохку; ~ая система - хиш дохку система\nирригация ж иригаци, хиш дахкар\nис= : иссушить - дакъо\nиск м юр. лехам; возбудить против кого-л. ~ -цхьанна дуьхьал лехам айа\nискажать(ся) несов. см. исказить(ся)\nискажение с 1. (по гл. исказить) талхор, харцхьадаккхар, эрчадаккхар 2. (по гл. исказиться) талхар, харцхьадалар; (о лице) эрчадалар 3. (ошибка) г1алат, харцдерг; ~я в тексте - текста т1ера г1алаташ\nисказить сов., что I) (извратить) талхо, харцхьадаккха; ~ смысл слова -дешан маь1на харцхьадаккха 2) (обезобразить) талхо, эрчадаккха; его лицо искажено болью - лазаро эрчаяьккхина ю цуьнан юьхь\nисказиться сов. 1) (оказаться неправильным) харцхьадала, талха; фраза при передаче ~лась- дош д1аолуш телхина 2) (измениться) эрчадала; его лицо ~лось от боли - лазорна эрчаяьлла хийцаелира цуьнан юьхь\nискалеченный, -ая, -ое чолакх дина, заь1ап дина, айпе дина\nискалечить coв., кого-что 1) (изувечить) чолакх ван, заь1ап ван, айпе дан 2) прям. и перен. (изуродовать) талхо, эрчадаккха\nискалечиться сов. чолакх хила, заь1ап хила, айпе хила\nискание с лехар\nискатель м, ~ница ж лоьхург; ~ лёгкого успеха - атта кхиам лоьхург\nискать несов., кого-что, чего леха; ~ иголку - маха леха; он ищет работу - болх лоьхуш ву и; ~ повод для ссоры - дов даккха бахьана леха ; ~ вчерашнего дня - селханлера де леха\nисключать несов. см. исключить\nисключаться несов.: это ~ется - и юкъадог1уш дац\nисключая предлог с род. п. доцург; все ~ одного - цхьаъ воцург, массо а\nисключение с 1. (действие) д1адаккхар; юкъарадаккхар; ~е из школы - школера д1аваккхар 2. (отступление от правил) юкъарадаккхар; нет правила без ~я - юкъарадаккхар доцуш бакъо а ца хуьлу; за ~ем - цхьаъ доцург; все без ~я - цхьа а юкъара ца воккхуш, массо а. Исключения из IP-блокировок ~ IP-сацор юкъарадоккху\nисключительно 1. частица (лишь, только) бен; на склоне росли ~ сосны - басахь долуш бага бен дацара 2. нареч. (необыкновенно) къаьсттина; ~ одарённый человек - къаьсттина пох1ме стаг\nисключительность ж башхалла\nисключительный, -ая, -ое 1) (единичный) башха, къаьсттина; ~ый случай - башха х1ума 2) (особенный) башха къаьсттина; товар ~ого качества - башха товар\nисключить сов., кого-что 1) (удалить) д1адаккха; ~ из школы - школера д1аваккха 2) (устранить, не допустить) юкъарадаккха; ~ [самую] возможность невыполнения плана - план кхочуш ца ян магар юкъара а д1адаккха\nисковеркать сов., что 1) (сломать) талхо, эрчадаккха; ~ машину - машина талхо 2) (исказить) талхо; ~ язык- мотт талхо\nисколесить сов., что, разг. го баккха, чекхдала; он ~л весь Крым - ерриге а Г1ирмех го баьккхина цо\nискомый, -ая, -ое лоьху, лоьхуш долу; ~ая величина мат.- лоьхуш йолу йоккхалла\nискони нареч. уст. мацах дуьйна, дукха хенахь дуьйна\nисконный, -ая, -ое мацах дуьйна + причастие; ~ый житель - мацах дуьйна ваьхна вахархо; ~ые права - мацах дуьйна йолу бакъонаш; ~о русский - бакъ оьрсийн\nископаемый, -ая, -ое 1. (добываемый из земли) маь1данан, лаьттара доккху; ~ые минералы – маь1данан минералаш 2. палеонт. мацахлера; ~ые животные- мацахлера дийнаташ 3. в знач. сущ. мн. ~ые маь1данаш; полезные ~ые - пайде маь1данаш\nискорёжить сов., что, разг. сатто\nискоренение с д1адаккхар; ~ недостатков - кхачамбацарш д1адахар\nискоренить сов., искоренять несов., что д1адаккха; ~ недостатки - кхачамбацарш д1адаха\nискоса нареч. aгlop, к1елд1ашхула, раз; ~ поглядывать на кого-л.- цхьаьнга к1елд1ашхула хьежа\nискра ж суй; выбить ~у из камня- т1ул-ах суй баккха ; ~а надежды - дегайовхонан суй; ~ы из глаз посыпались – б1аьргех суйнаш тийсира\nискренне нареч. даггара; говорю ~ - даггара боху\nискренний, -яя, -ее даггара, дог ц1ена; ~яя радость - даггара хазахетар; ~ий человек - дог ц1ена стаг\nискренность ж догц1еналла, дог ц1ена хилар\nискривить сов., что сатто, гамдан\nискривиться сов. сатта, гамдала; гвоздь ~лся - хьостам гамбелла\nискривление с 1. (по гл. искривить) саттор, гамдар 2. (по гл. искривиться) саттар, гамдалар; ~ позвоночника -букъсурт гамдалар 3. (искривлённое место) гомалла\nискривлять(ся) несов. см. искривить(ся)\nискристый, -ая, -ое къега, лепа\nискрить несов. суйнаш тийса\nискриться несов. (блестеть) къега, лепа; снег искрится на солнце - ло къега маьлхехь\nискромсать сов., что, разг. цеста; ~ сукно - маша цеста\nискрошить сов. 1) что эта; ~ кусок хлеба - баьпкан дакъа эта 2) кого, перен. (изрубить саблями) цеста\nискрошиться сов. атадала\nискупать 1 сов., кого-что лийчо; ~ ребёнка - бер лийчо\nискупать 2 несов. см. искупить\nискупаться сов. лийча\nискупить сов., что такха, ц1андала; ~ свою вину чём-л.- цхьана кепара шен бехках ц1анвала; ~ грехи - къинойх ц1андала\nискупление с бехк такхар; рел. къинойх ц1андалар, капарат\nискусать сов., кого-что (о собаке) каетта, леца; (о насекомых) къовзо; его ~ла собака –ж1аьло лецна иза\nискуситель м, ~ница ж марздинарг\nискусить сов. см. искушать\nискусник м, ~ца ж разг. исбаьхьалхо\nискусный, -ая, -ое исбаьхьа; ~ый портной - исбаьхьа тегархо; ~ая работа - исбаьхьа болх\nискусственней, -ая, -ое 1) (ненатуральный) искусственни; перев. тж. причастием, ~ое орошение- дехкина хиш; ~ые зубы -тоьхна цергаш; ~ый шёлк - бина чилла; ~ое дыхание - нуьцкъаша саде1ийтар; ~ый спутник Земли -Лаьттан искусственни спутник 2) (неискренний) дог ца дог1у; ~ый смех -дог ца дог1у велавалар\nискусство с 1) исбаьхьалла; произведения ~а - исбаьхьаллин произведенеш 2) (умение, мастерство) исбаьхьалла, говзалла; военное ~о – т1еман говзалла; работа выполнена с большим ~ом - болх кхочушбина йоккхачу исбаьхьаллица ; по всем правилам ~а - бакъонца; хила ма-деззара\nискусствовед м исбаьхьалча\nискусствоведение с исбаьхьаллалелор\nискушать несов., кого-что хаздан, марздан ; ~ судьбу - кхел зен\nискушение с хаздалар, марздалар; поддаться ~ю - хаздала\nискушённый, -ая, -ое девза[ш волу]; ~ в каком-л. деле - цхьа г1уллакх девзаш волу\nислам м ислам\nисландский, -ая, -ое исландхойн; ~ язык - исландхойн мотт\nисландцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж исландхо) исландхой\nиспакостить сов., что 1) (испачкать) бехдан 2) (испортить) цатам (или хьовзам) бан\nиспанский, -ая, -ое испанхойн; ~ язык - испанхойн мотт\nиспанцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж испанхо) испанхой\nиспарение с 1. (по гл. испарить) 1аьнаре дерзор 2. (по гл. испариться) 1аьнаре дерзар 3. мн. ~я (выделения) 1аьнарш; вредные ~я - зене 1аьнарш\nиспарина ж хьацар; вызвать ~у - хьацар даккха\nиспарить сов., что 1аьнаре дерзо; ~ жидкость - кочалла 1аьнаре ерзо\nиспариться сов. 1аьнаре дерза; вода ~лась - хи 1аьнаре дирзина\nиспарять(ся) несов. см. испарить(ся)\nиспачкать сов., кого-что дуза, бехдан; ~ руки чернилами - куьйгаш шекъанаша дуза\nиспачкаться сов. бехдала, дуза; ~ в краске (или краской) басарша дуза\nиспечь сов., что датта\nиспечься сов. даттадала; хлеб испёкся - бепиг даттаделла (или деттина)\nиспещрить сов., испещрять несов., что къарздан\nисписать сов., что 1) яздина далийта; исписанная тетрадь - яздина даьлла тетрадь 2) (израсходовать) [яздеш] кхачо; ~ весь карандаш - берриг къолам яздеш кхачо\nисписаться сов. 1) (о карандаше и т. п.) кхачо 2) перен. (о писателе) гlopa кхачо\nисписывать несов. см. исписать\nиспитой, -ая, -ое разг. эг1аза; ~ое лицо – эг1аза юьхь\nиспить сов., что, чего, уст. д1амала; ~ воды - хи д1амала ; ~ горькую чашу - къаьхьа кад мала\nисповедание с (религия) дин\nисповедовать 1) сов. и несов., кого (подвергнуть исповеди) дохкодала 2) несов., что (религию) дин лело; ~ ислам - ислам дин лело\nисповедоваться сов. и несов. 1) церк. кому, у кого дохкодала 2) кому, перед кем. перен. (признаться) д1адалхо, даре дан\nисповедь ж 1) рел. дохковалар 2) перен. даре\nисподволь нареч. разг. жим-жим [м]а; ~ подготовиться к чему-л.- жим-жима цхьана х1уманна кечвала\nисподлобья нареч.: смотреть ~ к1елд1ашхула хьежа\nисподнизу нареч. к1елара\nисподтишка нареч. разг. к1елд1ашхула; дразнить ~ - к1елд1ашхула дог эт1о\nиспокон: ~ веку (или веков) мацаха дуьйна; уьнан шарахь дуьйна\nисполин м прям. и перен. 1аламат; ~ науки - 1илманан 1аламат\nисполинский, -ая, -ое прям. и перен. 1аламате; ~ая сила 1аламате ницкъ\nисполком м (исполнительный комитет) исполком (кхочушдаран комитет)\nисполнение с 1. (по гл. исполнить) кхочушдар; ~ приказа - буьйр кхочушдар; ловзор (роли); илли алар (былины); лакхар (песни); дар 2. (по гл. исполниться 1) кхочушхилар; ~ желаний - луург кхочушхилар\nисполненный, -ая, -ое (полный) дуьзна; песня, ~ая радости - хазахетарх дуьзна илли\nисполнимый, -ая, -ое кхочушдалу[р долу]\nисполнитель м, ~ница ж 1) (тот, кто осуществляет что-л.) кхочушдийриг, кхочушдархо; судебный ~ -суьдан кхочушдархо 2) (роли) ловзорг; иллиалархо (эпической песни); эшархо (муз. произведения, песни); хелхархо, хелхар дийриг (танца); ~ народных песен - халкъан илланча\nисполнительный, -ая, -ое 1) кхочушден; ~ комитет - кхочушдаран комитет 2) (добросовестный) кхачаме, кхочушден; ~ человек - кхачаме стаг ; ~ лист юр. - кхочушдаран кехат\nисполнить сов., что 1) (выполнить) кхочушдан; ~ приказ - омра кхочушдан; ~ чьё-л. желание- цхьаьннан лаам кхочушбан; ~ чью-л. просьбу- цхьаьннан дехар кхочушдан 2) (сыграть и т. п.) ловзо (роль); ала (эпическое произведение); лакха (муз. произведение, песню); дан (танец)\nисполниться 1 сов. 1) (осуществиться) кхочушхила; моё желание ~лось -сан лаам кхочушхилла 2) безл., кому-чему (о годах) кхача; мальчику ~лось десять лет – к1ентан итт шо кхаьчна\nисполниться 2 сов., чем дуза; сердце ~лось радостью - дог доккхадерах дуьзна\nисполнять несов. см. исполнить\nисполняться 1, 2 несов. см. исполниться 1, 2\nисполняющий, -ая, - ее: ~ обязанности (и. о.) - декхарш кхочушдийриг; ~ обязанности директора -директоран декхарш кхочушдийриг\nисполосовать сов. разг. 1) что (изрезать) асанаш яха; ~ ткань – к1адих асанаш яха 2) кого (избить бичом, кнутом и т. п.) аьрцнаш дан\nисполу нареч. уст. юкъахь; арендовать землю ~ - юкъахь лело латта эца\nиспользование с пайда эцар; ~ атомной энергии - атоман энергих пайда эцар\nиспользовать сов. и несов., кого-что пайда эца; максимально ~ технику- техниках ма-эццало пайда эца\nиспользоваться сов. и несов. пайда эца; ~уются все возможности - йоллучу таронех пайда оьцу\nиспортить сов. 1) что (привести в негодность) дохо; (расстроить, ухудшить) талхо; ~ книгу- книга йохо; ~ машину- машина йохо; ~ своё здоровье - шен могушалла талхо; ~ настроение кому-л.- дог дохо 2) кого (нравственно) талхо ; ~ кому-л. много крови - цхьаъ дукха хьийзо\nиспортиться 1) (стать негодным) доха; мои часы ~лись- сан сахьт доьхна 2) (расстроиться, ухудшиться) талха; яча (о погоде); погода ~лась - арахь яьчна 3) (приобрести дурные наклонности) талха\nиспорченный, -ая, -oe 1) (поломанный) доьхна, телхина; телефон испорчен - телефон йоьхна 2) (негодный) телхина; ~ое мясо- телхина жижиг; ~ые зубы - телхина цергаш 3) (безнравственный) телхина; ~ый человек- телхина стаг\nисправительный, -ая, -ое нисде[ш долу], тоде[ш долу]; ~ые меры -товен г1уллакхаш\nисправить сов., кого-что тодан, нисдан; ~ телефон - телефон тоян; ~ ошибку-г1алат нисдан; ~ почерк – хат1 тодан\nисправиться сов. тадала, тодала, нисдала; характер ~лся - амал таелла; мальчик ~лся – к1ант товелла\nисправление с I. (по гл. исправить) тодар, нисдар 2. (по гл. исправиться) тодалар, нисдалар 3. (поправка) тодар, нисдар\nисправленный, -ая, -ое тодина, нисдина; в ~ом виде - то а дина\nисправлять(ся) несов. см. исправить(ся)\nисправность ж тайна хилар, тоделла хилар; в полной ~и - кхоччуш тоделла хилар\nисправный, -ая, -ое тайна; ~ мотор - тайна мотор\nиспражнение с 1.(действие) ц1ано яр 2. мн. ~я - боьхаллаш\nиспражняться несов. ц1ано ян\nиспробовать сов., что хьажа; ~ все средства - массо a aгlop хьажа\nиспуг м кхерадалар; в ~е убежать - кхеравелла вада ; взять на ~ кого - цхьаьнга кхерийна дайта\nиспуганно нареч. кхераделла\nиспуганный, -ая, -ое кхераделла; ~ые люди - кхерабелла нах\nиспугать сов., кого кхеро\nиспугаться сов., кого-чего кхеравала; ~ кого-л. - цхьаннах кхеравала\nиспускать несов. 1) см. испустить; 2) что (распространять) схьатоха; ~ свет - серло схьатоха\nиспустить сов., что тоха, хьакха, даккха; ~ крик - мохь хьакха; ~ глубокий вздох – к1орггсра са даккха ; ~ дух- уст.- са дала\nиспытание с 1. (действие) зер; ~е мотора - мотор зер 2. (экзамен) зер; вступительные ~я –д1аоьцуш ден зераш 3. (переживание) лар; тяжёлое ~е - хало лар\nиспытанный, -ая, -ое зийна; ~ое средство - зийна г1ирс; ~ый друг-зийна доттаг1\nиспытатель м зерхо; лётчик-~ - зерхо-кеманхо\nиспытательный, -ая, -ое зеран; ~ый срок-зеран хан; ~ая станция - зеран станци\nиспытать сов. 1) кого-что (проверить) зен; ~ новый самолёт - керла кема зен; ~ свои силы - шен ницкъ зен 2) что (пережить) хьега, лан; ~ трудности - халонаш лан\nиспытывать несов. см. испытать; ~ радость- дика хьега; ~ недостаток в деньгах - ахча ца тоьуш хьийза\nисследование с 1.(действие) таллар; ~ крови – ц1ий таллар; ~ языка - мотт таллар 2. (научный труд) таллам; ~ по истории - историн таллам\nисследователь м талламхо\nисследовательский, -ая, -ое талламан; ~ий институт - талламан институт; ~ая работа - талламан болх\nисследовать сов. и несов., кого-что талла; хьажа; ~ какой-л. вопрос - цхьа г1уллакх талла; ~ больного - цомгушчуьнга хьажа\nиссохнуть сов. прям. и перен. дакъадала; реки ~ли - хиш дакъаделла; она ~ла от горя - г1айг1анна якъаелла иза\nисстари нареч. мацаха дуьйна\nисступление с хьере хилар; рел. шовкъ яр; в ~и - хьере хилла; прийти в ~е - хьере хила\nисступлённый, -ая, -ое хьере хилла; рел. шовкъ еана\nиссушать несов., иссушить сов. 1) что (осушить) дакъо; ветры иссушают почву- махо дакъадо латта 2) кого, перен. дакъо; болезнь его иссушила - цамгаро вакъийна иза\nиссыхать несов. см. иссохнуть\nиссякать несов., иссякнуть сов. 1) (исчезать) лакъа; вода в колодце иссякла – г1уна чуьра хи лекъна 2) (кончаться) кхачадала; силы врага иссякли - мостаг1чун ницкъаш кхачабелла\nистекать несов. см. истечь\nистекший, -ая, -ее дайна, д1адахна, чекхдаьлла; в ~ем году – д1адахначу шарахь; ~ий месяц - байна бутт\nистерзать сов., кого-что 1) (изранить) эт1о, дара 2) (измучить нравственно) [хала] хьийзо, дог эт1о\nистерзаться сов. холчух1отта, хала хьийза\nистерика ж моха\nистерический, -ая, -ое: ~ припадок - моха еана вожар; ~ смех - мел велларг ц1а веача санна велар\nистеричка ж разг. мохайог1ург\nистеричный, -ая, -ое моха йог1у; ~ая женщина - моха йог1у зуда\nистерия ж моха\nистец м юр. девнан да\nистечение с чекхдалар; по ~и срока - хан чекхъяларца\nистечь сов. 1) чекхдала; срок договора истёк – ч1ог1аман хан чекхъяьлла 2) чем: ~ кровью – ц1ий д1аихна гlopa дан\nистина ж бакъдерг; это соответствует ~е - иза бакъдолчуьнца дог1у; в этом есть доля ~ы -бакъдолчун дакъа ду цунах\nистинно нареч. бакъонца; ~ талантливый человек- бакъонца пох1ме стаг\nистинный, -ая, -ое бакъ долу; ~ое положение - бакъ долу хьал ; направить на путь ~ый - бакъ новкъа ваккха истлевать несов., истлеть сов. 1) (сгнить) дахкадала; останки истлели - дакъа дахкаделла 2) (сгореть) сийса, [сийсаш] дага, (или даьгна дала); все угли истлели - берриг к1ора баьгна баьлла\nистмат м (исторический материализм) истмат (исторически материализм)\nисток м 1) хьост, корта; ~ реки - хин корта 2) чаще мн. ~и перен. юьхь; ~и культуры - оьздангаллин юьхь\nистолкование с тидар; ~ закона закон тидар; неправильное ~ -харцхьара тидар\nистолковать сов., истолковывать несов. что тида; вы неверно истолковали мои слова - аш харц тидина сан дешнаш\nистолочь сов., что ата\nистома ж там\nистомить сов., кого гlopa дайа, г1елдан;. ~ лишними расспросами - сов хеттаршца г1елван\nистомиться сов. гlopa дан, г1елдала; ~ от жажды- хьогалла г1елвала; ~ в ожидаНИИ - сатийсина г1ора дан\nистомлённый, -ая, -ое гlopa дайна, г1елделла\nистопить сов., что [латийна] дохдан; ~ печь - пеш йохъян\nистопник м пешашлеторг\nистоптать сов., что 1) (измять) хьеша; ~ траву - буц хьеша 2) разг. (обувь) дохо; ~ сапоги - эткаш йохо историк м историк\nисториография ж историографи\nисторический, -ая, -ое историн; ~ая наука - историн 1илма; ~ая дата – историн терахь; ~ий материализм -исторически материализм\nистория ж 1) истори; ~я литературы - литературан истори; ~я города – г1алин истори 2) (рассказ) хабар, дийцар; рассказывать разные ~и -тайп-тайпана хабарш дийца 3) разг. (происшествие) х1ума; попасть в неприятную ~ю - бохамечу х1уманна юкъадаха ; ~я болезни - цамгаран истори; старая ~я - шира хабар\nистосковаться сов., по кому-чему сатаса, сагатдала; ~ по родному краю - винчу махке са таса\nисточник м 1) хьост; нефтяной ~ - нефтан хьост; ~ света - серло лург; ~ заразы - ун даржорг 2) перен. лург; ~ дохода - пайда лург 3) (документ) хьост\nистощать(ся) несов. см. истощить(ся)\nистощение с 1. (по гл. истощить) гlopa дайар, г1елдар; якхдар 2. (по гл. истощиться) гlopa дар, г1елдалар; якхдалар\nистощённый, -ая, -ое 1) (изнурённый) гlopa дайина, г1елдина 2) (о почве) якхделла\nистощить сов. 1) кого-что гlopa дайа, г1елдан; болезнь ~ла его- цамгаро г1елвина иза 2) что (исчерпать) кхачо; ~ть терпение -собар кхачо 3) что (землю) якхдан; отсутствие удобрений ~ло почву- кхелли цахиларо якхдина латта\nистощиться сов. 1) (дойти до истощения) г1елдала, гlopa дан 2) (израсходоваться) кхачо; терпение моё ~лось - сан собар кхачийна 3) (о почве) якхдала; почва ~лась - латта якхделла\nистратить сов., что дайа; ~ много денег - дукха ахча дайа\nистратиться сов. дан\nистребитель м 1) (тот, кто уничтожает) х1аллакдийриг 2) воен. (самолёт, лётчик) истребитель (кеманхо)\nистребительный, -ая, -ое 1) (уничтожающий) х1аллакден 2) истребителийн; ~ая авиация - истребителийн авиаци\nистребить сов., кого-что х1аллакдан; ~ леса - хьаннаш х1аллакьян; ~ неприятельские войска- мостаг1чун эскарш х1аллакдан\nистребление с х1аллакдар; ~ крыс - мукадехкий х1аллакдар\nистреблять несов. см. истребить\nистребляться несов. х1аллакьхила\nистрепать сов., что, разг. тишдан; ~ книгу- книга тишъян ; ~ нервы - синтем байа\nистрепаться сов. тишдала\nистукан м ц1у, тентак ; стоять ~ом а) (неподвижно) т1улг санна, латта; б) (не понимая) тентак санна, латта\nистязание с 1азап дар, хьийзор\nистязать нессв., кого 1азап дан, хьийзо; ~ животное - дийнат хькйзо (или 1азапехь далло)\nисход м чекхдалар, йист ялар; ~ дела – г1уллакх йист ялар; ~ сражения – т1ом чекхбалар ; к ~у месяца - бутт чекхболуш; на ~е дня - де чекхдолуш\nисходить 1 сов., что (обойти много мест) чекхдала, го баккха; ~ весь город - йоллучу г1алахула чекхдала\nисходить 2 несов. 1) из чего, от кого-чего схьадан; из котла ~л запах мяса - е чуьра схьайог1ура жижиган хьожа; эти сведения исходят из верных источников - и хаамаш нийсачу баххаш т1ера схьабог1уш бу 2) из чего (основываться на чём-л.) т1етовжа; ~ть из решения собрания - гуламан соцамна т1етовжа\nисходный, -ая, -ое д1адолалун; ~ая точка - д1адолалун меттиг\nисходящий -ая, -ее (о корреспонденции) д1адохьуьйту; ~ая почта – д1айохьуьйту пошт; ~ий номер –д1адохьуьйтучун номер\nисхудалый, -ая, -ое вочудаьлла, азделла; ~ человек - азвелла стаг\nисхудать сов. аздала, вочудала\nисцарапать сов., кого-что (ногтями) м1араш тийса; (повредить) хедо, дохо; ~ руку - куьйгана м1араш тийса\nисцарапаться сов. хедо, дохо\nисцеление с 1. (по гл. исцелить) дерзор, тодар; ~ больного - цомгушниг товар 2. (по гл. исцелиться) дерзар; надежд на ~ не было - верзарга даха дог дацара\nисцелитель м дерзинарг, тодинарг\nисцелить сов., кого-что дерзо, тодан\nисцелиться сов. дерза, тодала\nисцелять(ся) несов. см. исцелить(ся)\nисчезать несов. см. исчезнуть\nисчезновение с д1адалар; къайладалар\nисчезнуть сов. дан, [дайна] д1адала; къайладала; ~ с лица земли - дуьнен т1ера дайна д1адала; страх исчез -кхеравалар дайра; ~ из виду - гучуьра къайладала\nисчерпать сов., исчерпывать несов., что 1) (израсходовать) кхачо; ~ терпение - собар кхачо 2) (выполнить полностью) чекхдаккха, кхочушдан; программа исчерпана - программа кхочушйина\nисчерпывающий, -ая, -ее дуьззина; д~ ответ - уьззина жоп\nисчисление с ларар, хьесап дар\nисчислить сов., исчислять несов., что лара,. хьесап дан; ~ стоимость ремонта - ремонтан мах лара\nисчисляться несов. ларам хила, ларадала; убытки ~ются в сумке ста рублей - зенаш итт туьманан ларам бу\nитак союз делахь, иштта; ~, вопрос решён - делахь хаттар кхочушхили\nитальянский, -ая, -ое итальянийн; ~ язык - итальянийн мотт\nитальянцы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж итальян) итальянаш\nитог м жам1; бухг. тж. итог; ~и проверки - талламан жам1аш\nитого нареч. берриг; ~ сто рублей - дерриг а итт туьма\nитоговой, -ая, -ое жам1ан, итоган; ~ая сумма - жам1ан сумма\nитожить несов., что, бухг. жам1 дан, итог ян\nиудейский, -ая, -ое жугтийн\nих мест. 1. вин., род. п от они церан; я видел их на улице- уьш урамехь гира суна; я не застал их дома - уьш ц1ахь болуш ца кхечира со; см. тж. них 2. притяж. церан; их дом - церан ц1а; этот дом их - и ц1а церан ду\nихтиология ж ихтиологи\nичиги мн. маьхьсеш\nишак м вир\nишь частица разг.: ~ ты какой!- хьажал, муха хета хьуна!\nищейка ж (охотничья собака) эр; (служебная собака) лар холлу ж1аьла\nиюль м июль; в июле месяце - июль баттахь\nиюльский, -ая, -ое июлан; ~ день - июлан де\nиюнь м июнь; в июне месяце - июнь баттахь\nиюньский, -ая, -ое июнан; ~ день - июнан де\nИсточник — https://massarn.com/w/index.php?title=Тептар:Оьрсийн_Нохчийн_Дошам/ЭЛП/И&oldid=1189\nЭта страница в последний раз была отредактирована 19 июня 2020 в 04:48.


NGC 275 — Википеди\nNGC 275, IRAS 00485-0720, MCG-01-03-022, IRAS F00485-0720, PGC 2984, GSC 04680-00028, 6dFGS gJ005104.1-070352, PSCz Q00485-0720, LEDA 2984\n0,005817, 0,00584 ± 3,0E−5\n1748 километр в секунду\n0ч 51м 4,8с\n−7° 03′ 59″\nNGC 275 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 275: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ Shostak G. S. An H I study of Scd galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal Letters — IOP Publishing, 1975. — Vol. 198. — P. 527–536. — ISSN 2041-8205; 2041-8213 — doi:10.1086/153629\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_275&oldid=5054913»


Кодри — Википеди\n▼14 487 стаг (2018 шеран 1 январь)\nКодри (фр. Caudry) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Нор. Дозанашца йу Труавиль, Бомон-ан-Камбрези, Бовуа-ан-Камбрези, Бертри, Бетанкур (Нор), Фонтен-о-Пир, Линьи-ан-Камбрази, Монтиньи-ан-Камбрези. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кодри&oldid=6827768»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 19 октябрь, 02:59.


90 шо кхайкхийна 90 шо долчу Азам Гуламна\nТовбеца-бутт 15, 2013\nПакистанах Бангладеш дΙакъаста гΙертачу заманахь, 1971-чу шарахь, зуламаш дарна бехке вечу хΙетахьлерчу гΙаттаман лидерна Азам Гуламна 90 шарна набахти кхайкхийна Бангладешан лакхарчу кхело. Иштта кхочуш бина цо дуьненаюкъарчу трибуналан лаам.\nХΙетахь, 40 шо хьалха «ЖамаΙат-и-Ислами» олучу Бангладешерчу боламан коьртехь вара Азам Гулам. Пакистанца мохк буьсийла лууш хиллачу нахаца къизалла яллорна а, нах байъарна а, хьийзорна а бехкево и хΙинца 90 шо шен долу къано. Кхел йоьдуш прокурораша вен кхачор доьхура цунна.\nДаккехь, Бангладешан шахьарахь, гулбеллера «ЖамаΙат-и-Ислами» боламан кхелан сацамна резабоцу декъашхой. И тайпа гуламаш хΙиттира Богра а, Комилла а, Райшани а гΙаланашкахь. Полицино ницкъаша дΙасалаьхкира гуламхой.


Эздел-гIулакх Iомаделаш шоай дезалашта — Сердало\nХетаргахьа массаза а долаш хиннад, тIехьарча хана а вай дувцаш долча кхоачамбоацарех наха деш дола къамаьлаш. Со хьоаде воалар да, эзделах, гIулакхах, Iадатех, къаман оамалех. ХIана аьлча, тIехьарча хана геттара дукха дувц вай эзделах хадаш латт вай къам, яхаш, амма аьттув хьалха санна а хала доацаш дуккха а чIоагIагIа ба наьха шоашта эшаш дола хIама тахка а, Iомаде а, из карадерзаде а. Хетаргахьа из аьттув хилар бахьан долаш а хургда из наха къамандар юстара а тотташ кхыдола гIулакхаш, оамалаш, Iадаташ тIаэцаш хилар. Из новкъа дацар мел дукха эце а керда хIама тIаэцар, бакъда шийчох вашаш а цунгахьа ди тIехьа соввоалаш а хила везар-кх саг.\nВай оал бер зIамига долча хана денз хьа, Iомаде дезаш хIама да эхь-эздел иштта кхыдола къаман гIулакхаш а. Нийса да из. Цхьа ха яьлча хала хул моллагIдола хIама тIаэца, цун хьо гаьна хилча хIаьта а. ТIаккха дас-нанас хьийхача а ца Iеш, школашка а, коа а, карта а, ара а – массанахьа хьехадезаш, хьалхадаха дезаш да из.\nНагахьа санна, из гIулакх алсамдаккха а, цунца воай дезал кхебе а чам бале вай мехкарча школашка болх беш болча хьехархошта из хьалхадаккха а царга Iомадайта а деза вай, къаьстта къаман мотти, литературеи, юкъара гIулакхи хьалхадоаккхаш болча хьехархошка хIаьта а. Хьехархо массадолча бера эшача хьаькъалгахьа говзал йолаш хила веза, тIаккха хургва цох визза хьехархо. Доххьал ший урока Iилма хьийхача а ца Iеш массайола оагIо теркал еш цо болх ца бича бераш аьрдагIа а, къаман оамалгахьа аьрхIа а хургда. ХIаьта из къама боккха эшам ба. Вайга мел дукха таро, боахамаш, лаьтташ хилар пайда бац къаман оамалаш вай юстартовсе.\nТахан воай культура Iадат, оамал, гIулакх лораде хала да вайна, хIана аьлча вайчул дикагIа еце а низболашагIа йола къоъ йоккха культура я Кавказе чуена яьржа: Россе, Европа, Iарбий. Цудухьа геттара чIоагIа къахьега деза вай воай культура яржаргйолаш. ЧIоагIагIчо эсалагIдар дIакхоал, цудухьа вай культура йовр кхерам ба вай хьасома ца довле. ХIара саг цIагIа, коа, карта, ара, деша, балха, водача, воагIача оамалца хила веза, ший къаман гIулакх дика довзаш хила веза. Хала хете а цу Iохьоахадаьча гIулакхех дукхагIдараш вайна довзаш дац.\nДукхача наха оал, бусалба Iилма дийшачар а вай къаман Iадаташ бусалба дин дохьале еш дац, аьле. Далла ба хоастам, къаман гIулакх Iомадаргахьа из хьарам да ала вай йиш йоацаш. ТIаккха-м хьадаргдар вайна. Тахханалца, багах дIадувцар мара хьаийца Iодеша йиш йолаш эздела гIулакхаш дувцаш книжка хиннадац вай. Массехк шу хьалха йоазонхочо Iаьлий-юртарча Хамхой Бекмарзий Дауда яздаь «ГIалгIай эздел» яха лоаца дувцараш мара дацар, уж а интернете. ХIаьта хIанз дукхагIа ба наьха дикача оамалех хозача гIулакхех хIама Iомаде аьтту.\nСай гIулакха Нальчике типографе вахача цу гIишлон кулгалхочо совгIата делар сона, соахка арадаьнна «Эздел-гIулакх», аьнна цIийола цхьа книжка. Книжка ше беса товш а, хоза а дика а кийчдаь да. Из лаьрхIа да дукхагIа хьехархошта. Бакъда моллагIволча мугIарерча сага а аьттув ба цу тIера дукха пайдане хIамаш Iомаде.\nХьехархоша шоашта хьалхашка оттадинза даргдоацаш дуккха декхараш да. Уж да лакхе вай ма хьоахадара массайола оагIо теркалъеш лоархIамегIдола гIулакх ховш хьехархой хилар. Ер пособи къаьстта «Дина бовхамаш», гIалгIай литература, юкъара гIулакх хьалхадоаккхаш болча хьехархошта дика хургда. Школе хьехаш дола Iилма дешархошка дикагIа тIаэцийтар хьехархочун декхар да, хIаьта из декхар дизза ца доале а дика кхоачаш де аьттув хургба цар укх пособеца болх бой.\nДувцаш дола Эздел-гIулакх дешара пособи оттадаьраш ба вай мехка дика бовзаш бола ИПК РО РИ методист вола Овшанаькъан Iабдуррахьмана Iалихани, Тархьархо вола Дударанаькъан Мурата Iабдул-Мажити, цул совгIа Iабдул-Мажит Бусалба Iилма дийша молла а ва. МоллагIа берашта хьехаш, хьалха доаккхаш дола хIама дIа мишта хьеха деза, малагIча тайпара царна кхетам бала беза, дIахьехар цар дикагIа дIатIа эцаргдолаш цу тIехьа шоай говзал лакхйоаккхаш къахьегаш хилабеза хьехархой. Цу наькъ тIехьа царна геттара гIо-новкъостал дергдолаш, эшаш болх ба ер.\nЕр пособи могадаьд ГIалгIайчен Мехкдаь Администраце чуйоагIача дин гIулакхах йолча урхленои, ГIалгIайчен дешараи Iилмани министерствоси.\n20 шу совгIа ха яьннай вай школашка хьехаш долча Iилмашта юкъе, къаьстта белгала ший моттиг дIалаьца латта «Дина бовхамаш» яха урок йола. Дин хьалхадаккхарал совгIа, адамашта юкъе хила деза гIулакхаш а, хоза гIулакх, эзди оамалаш хьалха доахаш къахьег цар. Царна геттара накъа даргдолаш да ер пособи. Цар укханца болх бе а беза, шоай хьехара говзал лакхъеш.\nУкх пособе лоархIамах дола дош аьннача Яндакъонгий Гирихана яздечох, укх тIа белгалдоах, бусалба дино дешара а кхыдолча дикача хIаманна а саг сутарвеш дола балхаш а, ФГОС говзалца мишта хьеха деза а. Иштта укх пособе тIа дувц дешархошта дегIала мишта ваха веза, цар дикагIа Iилма дIаэцаргдола говза оагIонаш мишта лаха а лелае а еза. Хьехархо, къаьстта беро Iилма Iомадаргахьа а цун эзделах лаьца кхетам баларгахьа а сутарву укхо.\nЕр книжка моллагIчо деше а пайда баргба укхох, бакъда вIалла из деце а нах шоаш хила беза шоай дезала гIулакх хьалхадоаккхаш, эшар дезар довзийташ.\n← ХЬЕХАМ ВIаший дезар – вай декхар\nКак в Ингушетии телевизор может стать помощником ребенка, или ТВ-пульт как семейное достояние →\nХьаьналча дезала наькъаш


Вазиньи — Википеди\n49°37′58″ къ. ш. 4°21′24″ м. д.HGЯOL\nВазиньи (фр. Wasigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀденаш.\nДозанашца йу ДгӀез (коммуна), ГгӀаншан (АгӀденаш), Жуьстин-ЭгӀбиньи, Мемон (АгӀденаш), Ла-Ноьвиль-ле-Вазиньи, СегӀи (АгӀденаш).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вазиньи&oldid=7817980»


Донецкеи Луганскеи шоай тIема декхараш кхоачашдеш хинна, росгвардейцаш цIакхаьчар\nШоай декхар дизза кхоачашдир\nСелий бетта 12 ди 2022 шу\nМагасерча гIала духьала уллача доазон тIа гулбир Росгварде доакъашхой, «Беркут-Юг» яхача ОМОНЕ чуболхараш. Донецкеи Луганскеи латтача хатара юкъе, шоай тIема декхараш кхоачашдеш хиннаб уж кагий нах. Донбаса бахархой лорабеш, командираша шоашта хьалхашка оттадаь декхараш кхоачашдеш, лаьттаб хIанзолца росгвардейцаш. Из кхетаче хетаяь яр Россе Ден. Маьрша болаш цIенах кхийтта кагий нах даькъала бувца, царех бIарг тоха гулбеннабар дуккха бахархой. Царна юкъе бар: росгвардейций ноаной, йижарий, гаргара нах. Хозача дешашца царна баркал оалаш, ший къамаьл дIадоладир, вай Мехкдас, Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\n«Тахан вай массане Россе Ди дездеш да, хIаьта вай кагий нах Россе бокъонаш лораеш Донецкеи Луганскеи латт. Цу моттигашка бахача наьха вахар маьршача даккха гIерташ, цигара хьал тоаде гIерташ къахьег Россе президента Путин Владимира. Тахан, цо иштта хьаоттаяь политика я, из нийса а лоархIаш, хIаьта вай дерригаш а цун оагIув хьаллоацаш да! БIарччача биъ бетта шоашта тIадехка декхараш кхоачашдеш, деналца, мехках дог лазарца лаьттад шо Украине. Халача хьале хиннад шо дерригаш а, цу ерригача хана. Эггара лоархIамегIа дар — шо могаш, маьрша долаш, тахан цIенах кхетар. ХIара денна сатувсаш чIоагIа хьийжаб шуга шун даьй, ноаной.\nКъаьстта, тахан, шо цIадахкарга хьийжаб уж, вай дерригаш укхаза цхьана гуллургдолаш. Аьттонца, дикача уйлашца, тоалолда шун вахара наькъаш дIахо йодача хана! Шох хьега безаш ма хилба шун ноаной! Могаш долаш, иразе дахалда шо шоаш кхедаьрашта!», — белгалдир Мехкдас. ДIахо вай Мехкдас хьоахадир, мел халача ханашка, дуккха кхоачамбоацараш, духьаленаш йолаш хьаэттар таханара Российски Федераци. «Вай паччахьалкхе хьакхелла ханаш аттачарех яцар. Шоана массанена дагадоагIа, I990-ча шера, аьтинга бетта 12-ча дийнахьа паччахьалкхе хьакхоллаш мелла духьаленаш, халонаш яр. Тахан оаша шоай деналца хьахьекхар, эздий массал да.\nДIахо йодача хана а, мехка бокъанаш лораеш шоаш дIагIоргхилар гойтар оаша массанена. Вай паччахьалкхен доазув лорадеш ца хилча, цун хьал эшаделча, экономикан, социальни оагIон гIулакхаш а шоллагIча мугIаре отт», — аьлар Мехкдас. «ГIалгIай республика 30-шу» яхача майдилгашца белгалбир шоай декхараш дизза кхоачашдаь, сийдолаш цIакхаьча росгвардейцаш. Цул совгIа, Россе Ди дездеча дийнахьа, 14 шерага кхаьчача, дуккхача, бахархошта паспорташ дIаделар Мехкдас. Ираз, аьттув болаш бахалба вай мехкахой! ЦIаккха а, тIом яхача дешо, вахар толха мадолда вай!


ЧЕМ ОПАСНА ГУСТАЯ КРОВЬ И ЧТО НАДО ДЕЛАТЬ? – Годинник\nВрач Чжоу Ци: “Запомните! При боли в спине ни в коем …


ТугӀни — Википеди\nТугӀни (фр. Tourny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТугӀни&oldid=7847261»


Доьзалехь зударшна ницкъбар талла аьлла Оьрсийчоьнан прокуратуре\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах болу депутаташ Милонов Виталий а, Земцов Николай а, Крупенников Владимир а, Юмашева Инга а Оьрсийчуьрчу Инарла прокуроре бевлла, карантинан раж йоьдучу заманчохь доьзалехь ницкъбар алсамдаьлла бохуш, хаамийн гIирсашкахь даржор талла аьлла. Парламентхошна хетарехь, цу тайпанчу информацино "сийсазйоккху доьзалан институт". Депутатийн кхайкхам зорбане баьккхина "Царьград" телеканало.\nЮьйцург ю РБК агенталло Iораяьккхина артикл. Цу тIехь авторо яздора, Пачхьалкхан Думан депутаташа Пушкина Оксанас а, Роднина Иринас а, Севастьянова Ольгас а пачхьалкхе дехар дарх, доьзалехь ницкъ бо бохуш, дечу аьрзнийн терго яр доьхуш. Дийцарехь, карарчу шеран Зазадоккху-баттахь йоллу Оьрсийчуьра тешаман телефонехула зIене бевллачу зударийн терахь 24 процентана лакхара ду, Чиллан-баттаца дуьстича.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло бакъ ца до, мелхо а чIагIонаш йо цо, тIаьхьарчу хенахь хIусамехь Iазап латтор лахделла бохуш. Министралло динчу зерашца, Охан-баттахь 9 % дара терахь стохкалерачуьнга диллича.\nРБК агенталлаца хиллачу къамелехь Пушкинас, латкъамаш бина шен партера коллегаш "моттбеттархой" а, "прогрессан мостагIий" а бу аьлла. Иза тешна ю, доьзалехь ницкъбарх чоьхьарчу гIуллакхийн министралло далийна терахьаш кхачаме дац аьлла.\nХьалхо "Интерфакс" агенталло зорбане дехира Superjob.ru Талламчийн центран портало Оьрсийчоьнан бахархошка изоляцехь доьзалехь юкъаметтигаш хийцаяларх бинчу хаттаман жамIаш. 10 % респонденташа шайн хIусамехь дахар телхина аьллера.


КугӀ (Ло) — Википеди\nКугӀ (фр. Cours) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Ло.\nДозанашца йу КабгӀегӀетс, КгӀас (Ло), ФгӀанкуле, Надияк, ВальгӀуфье, ВегӀ (Ло).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КугӀ_(Ло)&oldid=7837292»


бяе ткюцх лхпю МЮ FLAGs.ru\nебпною | югхъ | ютпхйю | юлепхйю | юбярпюкхъ, НЙЕЮМХЪ\nебпною юбярпхъ юкаюмхъ юмднппю аекюпсяэ аекэцхъ анкцюпхъ анямхъ Х цепжецнбхмю бюрхйюм бекхйнапхрюмхъ бемцпхъ цеплюмхъ цпежхъ дюмхъ хпкюмдхъ хякюмдхъ хяоюмхъ хрюкхъ йхоп кюрбхъ кхрбю кхуремьреим кчйяеласпц люйеднмхъ люкэрю лнкднбю лнмюйн мхдепкюмдш мнпбецхъ онкэью онпрсцюкхъ пняяхъ пслшмхъ яюм-люпхмн якнбюйхъ якнбемхъ рспжхъ сйпюхмю тхмкъмдхъ тпюмжхъ унпбюрхъ веухъ ьбеижюпхъ ьбежхъ щярнмхъ чцнякюбхъ\nБПЕЛЪ МЮ ТКЮЦЮУ\nйюй пнфдючряъ ткюцх\nбХДШ ТКЮЦНБ бЕДНЛЯРБЕММШИ ТКЮЦбНЕММШЕ ТКЮЦХ, ГМЮЛЕМЮяХЦМЮКЭМШИ ТКЮЦ ляяяОНПРХБМШИ ТКЮЦрНПЦНБШИ ТКЮЦтХПЛЕММШИ ТКЮЦтКЮЦ ЮБР. НЙП.тКЮЦ ЦНПНДЮтКЮЦ ЛЕМЭЬХМЯРБЮтКЮЦ НАКЮЯРХтКЮЦ НАЫЕЯРБЕММНИ НПЦЮМХГЮЖХХтКЮЦ ОНКХРХВЕЯЙНИ НПЦЮМХГЮЖХХтКЮЦ ОНКХРХВЕЯЙНИ ОЮПРХХтКЮЦ ПЕЯОСАКХЙХтКЮЦ ЯРПЮМШтКЮЦ ЬРЮРЮьРЮМДЮПР\nтКЮЦХ ЯРПЮМ лХПЮ ХМРЕПМЮЖХНМЮКЭМШИюБЯРПЮКХИЯЙЮЪ юМРЮПЙРХВЕЯЙЮЪ Р...юБЯРПЮКХЪюБЯРПХЪюГЕПАЮИДФЮМюКАЮМХЪюКФХПюМЦНКЮюМДНППЮюМРХЦСЮ Х аЮПАСДЮюПЦЕМРХМЮюПЛЕМХЪюПСАЮюЯЯХПХЪюТЦЮМХЯРЮМаЮЦЮЛЯЙХЕ НЯРПНБЮаЮМЦКЮДЕЬаЮПАЮДНЯаЮУПЕИМаЕКЮПСЯЭ (пЕЯОСАКХЙЮ аЕКЮПСЯЭ)аЕКХГаЕКЭЦХЪаЕМХМаНКЦЮПХЪаНКХБХЪаНЯМХЪ Х цЕПЖЕЦНБХМЮаНРЯБЮМЮаПЮГХКХЪаПСМЕИаСПЙХМЮ тЮЯНаСПСМДХаСРЮМбЮМСЮРС ПЕЯОСАКХЙЮбЮРХЙЮМбЕКХЙНАПХРЮМХЪбЕМЦПХЪбЕМЕЯСЩКЮбЭЕРМЮЛцЮАНМцЮХРХцЮИЮМЮцЮЛАХЪцЮМЮцБЮРЕЛЮКЮцБХМЕЪцБХМЕЪ-аХЯЮСцЕПЛЮМХЪцНМДСПЮЯцПЕМЮДЮцПЕМКЮМДХЪцПЕЖХЪцПСГХЪдЮМХЪдФХАСРХдНЛХМХЙЮдНЛХМХЙЮМЯЙЮЪ ПЕЯОСАКХЙЮеБПНОЕИЯЙХИ яНЧГ (ея)еЦХОЕРгЮХПгЮЛАХЪгЮОЮДМНЕ яЮЛНЮгХЛАЮАБЕхГПЮХКЭхМДХЪхМДНМЕГХЪхНПДЮМХЪхПЮЙхПЮМхПКЮМДХЪхЯКЮМДХЪхЯОЮМХЪхРЮКХЪиЕЛЕМйЮАН-бЕПДЕ (Н-БЮ гЕКЕМНЦН лШЯЮ...йЮГЮУЯРЮМйЮЛАНДФЮйЮЛЕПСМйЮМЮДЮйЮРЮПйЕМХЪйХОПйХПХАЮРХйХРЮИйНКСЛАХЪйНЛНПЯЙХЕ НЯРПНБЮйНМЦНйНПЕИЯЙЮЪ мЮПНДМН-дЕЛНЙПЮРХВЕЯ...йНПЕЪ чФМЮЪ (ПЕЯОСАКХЙЮ йНПЕЪ)йНЯРЮ-пХЙЮйНР-д'хБСЮПйСАЮйСБЕИРйСЙЮ НЯРПНБЮйШПЦШГЯРЮМкЮНЯкЮРБХЪкЕЯНРНкХАЕПХЪкХБЮМкХБХЪкХРБЮкХУРЕМЬРЕИМкЧЙЯЕЛАСПЦлЮБПХЙХИлЮБПХРЮМХЪлЮДЮЦЮЯЙЮПлЮЙЕДНМХЪлЮКЮБХлЮКЮИГХЪлЮКХлЮКЭДХБШлЮКЭРЮлЮПХИ щКлЮПНЙЙНлЮПЬЮККНБШ НЯРПНБЮлЕЙЯХЙЮлХЙПНМЕГХЪлНГЮЛАХЙлНКДНБЮлНМЮЙНлНМЦНКХЪлЭЪМЛЮмЮЛХАХЪмюрнмЮСПСмЕОЮКмХЦЕПмХЦЕПХЪмХДЕПКЮМДШмХЙЮПЮЦСЮмНБЮЪ гЕКЮМДХЪмНПБЕЦХЪнАЗЕДХМЕММШЕ юПЮАЯЙХЕ ЩЛХПЮРШнЛЮМ (Oman)оЮЙХЯРЮМоЮМЮЛЮоЮОСЮ-мНБЮЪ цБХМЕЪоЮПЮЦБЮИоЕПСоНКЭЬЮоНПРСЦЮКХЪоСЩПРН-пХЙНпНЯЯХИЯЙЮЪ тЕДЕПЮЖХЪ (пт)пСЮМДЮпСЛШМХЪяЮКЭБЮДНПяЮМ-лЮПХМНяЮМ-рНЛЕ Х оПХМЯХОХяЮСДНБЯЙЮЪ юПЮБХЪяБЮГХКЕМДяЕИЬЕКЭЯЙХЕ НЯРПНБЮяЕМЕЦЮКяЕМР-бХМЯЕМР Х цПЕМЮДХМШяЕМР-йПХЯРНТЕП Х мЕБХЯяЕМР-кЧЯХЪяХМЦЮОСПяХПХЪяКНБЮЙХЪяКНБЕМХЪяКНБЕМХЪяНДПСФЕЯРБН МЕГЮБХЯХЛШУ ЦНЯСДЮ...яНЕДХМЕММШЕ ьРЮРШ юЛЕПХЙХ (яью...яНКНЛНМНБШ НЯРПНБЮяНЛЮКХяяяпяСДЮМяСПХМЮЛяЭЕППЮ-кЕНМЕрЮДФХЙХЯРЮМрЮХБЮМЭрЮХКЮМДрЮМГЮМХЪрНЦЮрНМЦЮрПХМХДЮД Х рНАЮЦНрСБЮКСрСМХЯрСПЙЛЕМХЯРЮМрСПЖХЪсЦЮМДЮсГАЕЙХЯРЮМсЙПЮХМЮсПСЦБЮИтЮПЕПЯЙХЕ НЯРПНБЮтХДФХтХКХООХМШтХМКЪМДХЪтПЮМЖХЪуНПБЮРХЪжЕМРПЮКЭМН-юТПХЙЮМЯЙЮЪ ПЕЯОСАК...вЮДвЕУХЪвХКХьБЕИЖЮПХЪьБЕЖХЪьПХ-кЮМЙЮщЙБЮДНПщЙБЮРНПХЮКЭМЮЪ цБХМЕЪщЯРНМХЪщТХНОХЪчЦНЯКЮБХЪчФМЮЪ йНПЕЪчФМН-юТПХЙЮМЯЙЮЪ ПЕЯОСАКХЙЮъЛЮИЙЮъОНМХЪ\nщРХЙЕР ТКЮЦЮ - ЛЕФДСМЮПНДМШЕ ОПЮБХКЮ.\nоПЮБХКЮ НАПЮЫЕМХЪ Я ТКЮЦНЛ, СБЮФЕМХЕ РПЮДХЖХИ. щРХЙЕР ТКЮЦЮ НАЗЕДХМЪЕР РПЮДХЖХНММШЕ ОПЮБХКЮ НАПЮЫЕМХЪ Я ТКЮЦЮЛХ, Ю РЮЙ ФЕ ...\nоКЮЫ ЦЕПЖНЦЮ аЮАЕМАЕПЦЯЙНЦН\nCopyright (c) 2002-2019 бяе ткюцх лхпю


Крак (Морбиан) — Википеди\n47°37′02″ къ. ш. 3°00′05″ м. д.HGЯOL\n30,54 квадратан километр\n▲3366 стаг (2018 шеран 1 январь)\nКрак (фр. Crach) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бретань регионехь. Коммунан департамент — Морбиан. Дозанашца йу Оре, Локмарьаке, Сен-Филибер (Морбиан), Карнак[d], Плёмель, Бреш (Морбиан). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Крак_(Морбиан)&oldid=6843754»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 19 октябрь, 17:15.


Главная / Новости / Чеченская литература / Статья\n1 апреля в 18:09 (2014 г.)\nНа фото Мохьмад Сальмурзаев\nСальмурзаев Мохьмада андаваьлча оьрсийн мотт а, йоза а Iамийна. Цул тIаьхьа хьехархойн курсаш чекх а яьхна, цхьана муьрехь ярташкахь а, тIаккха Cоьлжа-ГIалахь а хьехархочун болх бина. Хьехархочун балхаца цхьаьна «Серло» издательствехь гочдархо а хилла иза. Школан дахар а, хьехархочун болх а бевзаш волу Сальмурзаев Мохьмад Нохчийн областан халкъан дешаран отделан инспекторан балха хIоттийна. Нохчийн йоза хийцало мур хилла иза. Сальмурзаев Мохьмада дакъалаьцна керла алфавит хIоттош. Iаьр-бин йозанан буха тIехь йолчу меттана латинийн элпийн буха тIехь йолу алфавит хIоттий-на нохчийн йозанна. Оцу хьокъехь Саламов Iабдул-Хьамида шен цхьана статья тIехь яздо: «Партин Оргбюрон сацамца кечдира латинийн элпийн буха тIехь нохчийн керла йоза. И кечам беш коьрта дакъалаьцнарг Мохьмад Сальмурзаев вара. 1925-чу шеран гурахь дуьйна «Серлонан» агIонаш тIехь гучудаьккхира керла йоза. Сов мехала бара и йоза халкъана довзуйтуш, хаздеш газето бина болх. Керла йоза сов безамца тIеийцира кегийрхоша».\n1928-1930 шерашкахь «Серло» издательствон отделан куьйгалхочун болх бина Сальмурзаев Мохьмада.\nХалкъан барта кхолларалла гулъеш, дIаязъеш, барта произведенеш зорбане кечъеш гIуллакх а дина Сальмурзаев Мохьмада. Цо кеч а йина, арахецна халкъан барта произве-денинй книгаш: «Берийн туьранаш» – 1928 шарахь, «Нохчийн ира дийцарш» –1930 ша-рахь, «Берийн туьйранаш, хабарш» – 1930 шарахь. Шен исбаьхьаллин произведенешкахь а говза пайдаэцна яздархочо халкъан барта кхоллараллех. Иза билгалдолу цуьнан произве-денийн маттаца а, персонажийн амалш гайтаран башхаллашкахь а.\nШена тIе тидам бохуьйтуш ю “Нохчийн ира дийцарш” цIе йол книга. Цу тIехь ша-тайпа забаре а, сатирически а дийцарш ду. Адамашна юкъахь барта лелаш хилла бегаше, забаре хабарш ду оцу дийцарийн бухе дехкинарш, амма яздархочо церан юкъараллин маьIна шордеш болх бина царна тIехь. «Пайдехьа дерг кхетамана схьалаца дика ду, пайдехьа доцург и санначух ларвала дика ду», – боху автора шен дийцаршна хьалха яздин-чу довзийтар тIехь. Изза Iалашо кхочушъеш ду и дерриг а дийцарш. Стеган ира хьекъал, меттахь дош ала хаар гойтуш ду книги тIехь Дубин-эвлахошкара ду аьлла далийна ха-барш. Самукъане хилар, муьлххачу хьоле нисвелча а воха цавезар гойту катархойн Мазех лаьцна долчу дийцарша. Сутаралла, саьхьаралла, тIаламазалла, сихалла, цаьрга терра кхи-болу а адамийн амалшкахь нислу эшамаш Iорабоху «Говр йицъяр», «Наб ца кхета», «Вор-данна гонаха керт», «Новкъахь йоьжна», «Дена аьлча хи чу иккхина» цIерш йолчу а, кхи-долчу а дийцарш тIехь. Оцу тайпана кегийра а, даккхийра а 56 дийцар, я яздархочо ша ма-баххара, аларш ду “Нохчийн ира дийцарш” цIе йолчу книги тIехь. Адамийн амалшца нислуш долу кегий сакхташ беламе дохуш, царна дуьхьал къисам латтабо яздархочо, гул а дина, шен книги юкъадахийтинчу дийцаршца. Кхин а масех книга арахецна Сальмурзаевс I930 шарахь.\nСальмурзаев Мохьмада дахар къомн йоза-дешар, литература кхиорца дозаделла хилла. Нохчийн школашна дуьххьара дешаран книгаш хIиттош а, учебникаш язъеш а дакъалаьцна цо. Масех дешаран книгийн автор ву иза.\nЯздархочу Сальмурзаев Мохьмадан цIе нохчийн литературехь прозин жанр йолалучу юьххьехь лаьтташ ю. Шен дуьххьарлера исбаьхьаллин произведенеш 20-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь язйина цо. I923 шарахь яздина лоруш ду Сальмурзаев Мохьмадан шен “Кхетаме Хьамид” цIе йолу дуьххьарлера дийцар. Иза нохчийн литературехь а дуьххьарлера дийцар ду. Цу тайпана, Сальмурзаев Мохьмад нохчийн литературехь дийцаран жанр йолорхо ву. “Кхетаме Хьамид” цIе йолчу дийцар тIехь гайтина нохчийн къехочун доьзалан дахарх цхьа кIезиг мур. Ярташкахь школаш яхка йолийна хан ю Сальмурзаевс йийцинарг. Дахарехь хуьлуш болчу хийцамашца адамийн ойла хийцалуш хилар гойту яздархочо.\nДийцаран турпалхо Къайма керлачу интеллегенцин векал ву. Иза, шен кIорггера кхетам болуш, дешаран серло халкъа юкъа яржо лууш ву. Ша юьрта балха веъчхьана, школехь дешархой кхетош-кхиорал совнаха, юьртарчу кегирхойн даг тIе боьду некъ лоху Къаймас, цундела цаьрца уьйр таса, уьш бовза лаьа цунна. Къаймина дика хаьа адамийн психологи хийцаялар сиха кхочушхуьлуш гIуллакх доцийла, цо паргIат, амма хаддаза дIахьо къехой кхеторан болх. Дийцар тIехь Къаймин васт кхолларан шен башхаллаш ю. Яздархочо ца гойту вайна шен турпалхочо еш йолу ойланаш, башха дукха ца бийцина цуьнан болх а, амма къеггина схьагайтина Къаймин белхан жамIаш. Уьш, яздархочо ша схьадийцина доцуш, дийцаран кхечу персонажашкахула билгалдовлу вайна. Юьртара дукхахдолу бераш школехь доьшуш хилар го. Дешархоша Къаймас хьоьхушдерг дика Iамадар а, царна иза везаш хилар а билгалдолу Хьамидан дешар а, цуьнан лелар а тергал дича. Къехойн Къаймега йолу дог-ойла ма-ярра гучуйолу хьалха цуьнга шовкъ йоцуш хилла волу Мурда хIинца цунна чIогIа резахиларца.\nШен произведени тIехь Сальмурзаев Мохьмада исбаьхьаллин гIирсашца гайтина 20-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь дахарехь хуьлуш болчу хийцамаша адамаш керлачу ойлане дерзош хилар.\n“Кхетаме Хьамид” ю дийцаран цIе. Дийцаран коьртачу турпалхойх цхьаъ ву Хьамид. Яздархо теша Нохчийчоьнан хиндерг шайх дозаделла болу кегийрхой нийса кхетам а, сирла ойла а йолуш, бакъ новкъа дIагIург хиларх. Оцу дегайовхонца яздина автора шен дийцар, изза ойла кховдайо цо и доьшуш волчуьнга а.\nЦхьана кхечу дийцар т\_ехь а кегийрхойн васташ кхоьллина яздархочо. Хьарамчу некъаца гулдинчу хьоло стаг талхош хилар къеггина гойтуш ду Болатан васт. Жима стаг Болат хьалдолчу нехан ву. Даьхни алсамдаларо даг куралла тесна цунна. Кхиболу нах шел кIезиг хета цунна, царах ца веша иза. Шега муьлхха йоI йогIург хиларг тешна ву Болат, хIунда аьлча шен шортта хьал ду, тIаккха мульххачу а йоIана ша везалур ву бохург ду цуьнан дагахь. Шена езачу йоIе Самарте къамел деш а, шен хьал ду, цундела, хьуна ян ца лаахь а, ницкъ кхочур бу шен хьо яло, боху Болата. Амма ницкъ ца кхечира: Самарт шен безам хьолах бухкур болуш а, я нахе ловзабойтур болуш а яцара.\nРажап вацара Болатах тера. Иза къинхьегаман стаг ву, цуьнан цIена дог а, сирла ойла а ю. Ражапана Самарт еза. Оьзда а, хьанал а бу цьунан безам. Самартана Ражап а веза.\nЦу шинна юккъе гезган маша бузуш ву Муса.\nБолата Мусина кхаъ лур бу аьлла, цо шена Самарт ялаяхь. Цундела воьду иза, шеца нах а оьций, Болатана Самарт еха. Иза хиинчу Ражапа хабар дахьийтира Самарте: «… хьан дас Мусина дехар даларх, Болатан хьал ду аьлла, хьан нана реза хиларх, хьо ца яхийтал стогалла ю соьгахь, хьо реза хилла гIахь, собар далла яхь а ю соьгахь – юьртан тхьамданаша тIедеанчу гIуллакхана хIун ойла ю хьан», – аьлла. Ражапан къонахчун дог а, къинхетамен ойла а билгалйоккхуш ду и дешнаш. Шен безам, шена езаш йолу йоI ларъеш муьлххачу а къийсаме вала кийча ву иза, амма Самартана кхечухьа маре яха лаахь, цунна дуьхьал ца волу Ражап. Иза, хьангга йодахь а, ирс а долуш ехийла лаьа цунна.\nСамарт а яцара шен безамца шалхе йолуш. Жимчохь дуьйна Ражапе бахана бовха безам леррина Iалашбора цо. «Дохнаца куралла ечу кIанте ца яххал яхь а ю, жимчохь дуьнйа вайша вовшашка хьажийна бIаьрг ца бицбалла стогалла а ю, амма хьох бIо булуш ас динчунна ахь со юхьIаьржа ма хIоттае», – аьлла, жоп а делла, Ражапан шеконаш дIаехира Самарта.\nОьздачу йоьIан безам бухкуш-оьцуш бац, шен даго хьаржинарг веза Самартана. Декъазчу кхолламана кIел а сецна, йоIстеган сий дожор долуш яц иза.\nШайн оьздангалла, безам, сий лардеш шайн цIена къона дахар дIаделира кегийрхоша Ражапа а, Самарта а.\nСальмурзаевн дийцар тIехь шеко йоццуш гучубовлу авторан озабезамаш. Яздархочо Iаьржа басарш ца кхоадо Мусин а, Батин а, хьолахочун Болатан а, цаьрга терра кхибол-черан а васташ кхуллуш: церан сибат-амат гайтарца, гIиллакхаш, амалш йовзийтарца, шайн Iер-дахарехь уьш бийцарца го вайна авторан цаьрга шовкъ цахилар. Дийцар шен хиламашкахь кIарг мел дели а авторан цаьрга болу цабезам алсамболуш хаало. Сирлачу ойланца дехкина автора Ражапан, Самартан васташ. Ерриг шен дегайовхо, безам царна дIабелла автора.\nИсбаьхьаллица яздина дийцар. ХIор васт шен къастамаш болуш ду, турпалхойн амалш церан социальни хьелашка хьаьжжина ю.\nДийцаран исбаьхьаллин хорманехь халкъан барта произведенийн тIеIаткъамаш гучубовлу.\nРитм йолу прозехь яздина Сальмурзаев Мохьмада шен дийцар. Цхьацца йолчу меттигашкахь стихотворенин хорманна къаьсттана герга гIерта иза. ЦIенчу, шерачу маттаца яздина долу дийцар шен чулацамехь а, сюжет дIахIотторехь а чолхенаш йоцуш, кхета атта а, дагчу дуьжуш а ду.\nСльмурзаев Мохьмадан произведенеш шен заманан лехамашца язйина яра, цу заманан идеологи ю церан чулацамехь, амма уьш мехала яран къоман литературехь дийцаран жанр кхоллаяларехь, иза шар а елла дIаяхарехь.\n1930-чу шерашкахь, сталински харцо лаьттинчу муьрехь, бехк боцуш чохь валлийна Сальмурзаев Мохьмад, амма бехке ван хIума а ца карийна аравалийтина. 1944 – 1958 шерашкахь дерриг нохчийн халкъаца махкахваьккхича, Къилба-Казахстанан областехь гIишлошъяран организацешкахь белхаш бина Сальмурзаев Мохьмада.\nДаймахка цIаверза дукха сатийсина хилла яздархо Сальмурзаев Мохьмад, аьтто а баьлла, цIа ван кечвеллачу меттехь кхелхина 1958 шеран 17 апрелехь Къилба-Казахстанан областерчу Белоусовка юьртахь.\nСальмурзаев Мохьмад къоман литературехь дуьххьара прозехь яздинчарах ву. Нохчийн дийцаран жанр йолорхо ву иза.\nСАЛЬМУРЗАЕВ МОХЬМАДАН ПРОИЗВЕДЕНЕШ\nБерийн туьйранаш. Соьлжа-ГIала, 1928.\nБерийн ловзарш. Соьлжа-ГIала, 1930\nКхетаме Хьамид. Соьлжа-ГIала, 1930.\nНохчийн ира дийцарш. Соьлжа-ГIала, 1930.\nБерийн туьйранаш, хабарш. Соьлжа-ГIала, 1930.\nБерийн ловзарш. Ростов-Дон, 1933.


Доьрзуш долчу КIиран Хиламаш\nНохчийчоь -- Соьлжа-ГIаларчу даздаршкахь Кадыров Рамзан хелха волуш, 05Лах2012\nКадыров Рамзана «Комсомольская Правда» газетана еллачу интервью тΙера беламе хΙуманаш. Нохчийн лаьмнашкарчу тΙемалоша даккхий дараш дина шайна тΙегΙертачу Ιедална. Дагестанехь зенаш хилла тΙемалошна, вийна коьрта баьчча а, могΙара хьалханча а. Иштта бара кху денойн битамаш.\nНохчийчуьра хьал а зуьйш, мехкан финансех, Оьрсийчуьрчу демократин хотΙах а лаьцна ша динчу хеттаршна Кадыров Рамзана делла жоьпаш зорбане даьхна «Комсомольская Правда» газето.\nИ интервью а, Къилбаседа Кавказера кхидолу керланаш а тидар дийхира Маршо Радионо регион дика евзачу журналисте, комментаторе Фуллер Элизабетига.\nБеламе Стаг ву Кадыров...\nФуллер: «Кадыров Рамзанца, и емалван догΙуш, дуккха а дукха хΙуманаш ду. Амма цуьнан уггаре а луьрачу критикаша а дередо, иза самукъане стаг хилар - велар ца эккха йиш йоцу хΙуманаш цо дуккха а дуьйцу».\n«Комсомольская Правдана» елла интервью а яц беламечу хΙуманашна беркъа, боху Фуллер Элизабетас. Москохахь Путинна резабоцу нах арабовлар нийса дарий, аьлла, журналисто хаьттича, дацара, боху Кадыровс. Амма интервью оьцучо, иза демократица догΙуш-м ма ду, аьлла, тΙе а тоьхна, хоьтту: Соьлжа-ГΙалахь могуьйтийла дуй нахана гуламашка бийлар?\nДемократи-м тхан кхузахь а ю, бакъду, Москохахь санна кхайкхамаш бан тхан нахана дага а-м догΙур дацара, ша цхьа Умаров Докка схьаэцча-м хаац, ГΙалин мэро бакъо елча а, Путинна дуьхьалбаьккхинчу гуламе нах гΙур бацара, боху Кадыровс. Оцу къамело елар оьккхуйту шегахь, дуьйцура Фуллер Элизабетас.\nКадыровн коьрта лазам бу, аьлла, хета ингалсхочунна Фуллерна, Москохарчу "Роснефть" компанино ша юьллур ю хьалха баьхна мехкдаьтта чекхдоккху завод юьллуш яцар.\nКомментаторна беламе хета, Кадыровс массийтта шарахь дуьйцу махкарчу тΙемалой терахь даима а цхьаъ хилар.\nНабахтера Балийна "ТIемалой-м" бац-те Нажи-юьртарнаш?\nФуллер: «Комсомольская Правдано» дагадоуьйту, цо шо шаре моссаза долу а Нохчийчохь дийна бисинчу тΙемалойн терахь 50-нна тΙера 70-не кхоччуш далош хилар. Кадыровн чот метта а йогΙур йоцуш йоьхна ю ( цо ша экономикан Ιилманийн кандидат ву, бохуш, дозаллаш дахь а). Цкъа цо 70 террорхо висина ,бохура, тΙаккха - 40-50, тIаьххьара а бохура, махкахь цхьа а террорхо вац. Халахеташ делахь а, ца хоьтту «Комсомольская Правдано» цуьнга, хΙун башхалла ю тΙемалочунний, террорхочунний юкъахь».\nФуллер Элизабетас рогΙехь туьдург ду Кадыровн администрацино махкахь тΙемалошна дуьхьал латтабе къийсам жигара баккхар.\nФуллер: «Дахначу кΙиранах ас дагадаийтира, Кадыровс нохчийн полисхошна а, эскархошна а хьалха Дагестанан дозанехь лерина операцеш дΙакхехьар жигара а даккха, шена дика жамΙа гайта, аьлла, дина омра».\nИ гΙуллакх кхочушдеш юьхьанца бина тΙом низамхойн аьтто боцуш бирзира. Гарехь, Нажи-Юьртан кIоштахь тΙемалоша царна, хΙилланца уьш гура чу а бигина, шина агΙор тΙе герзаш диттина. Кхо полисхо вийна, бохура Iедало, ткъа Маршо Радиоца зΙене ваьллачу тΙемалочо, шаьш Кадыровн ницкъех 4 вийна, 13 лазийна, аьлла, хаам бира. Доцца аьлча, Iедало лахдеш дуьйцу шена хиллачу зенан терахь а дац кΙезигчех.\nКадыровс бехке до доккха деъна ло, иза тΙемалошна а доцуш санна иштта новкъа. Еарий дийнахь тΙемаш дΙабоьлхуш бу,аьлла, хаам бира официалехь. Фуллер Элизабетина го сурт иштта ду: Нажи-Юьртан а, луларчу Дагестанан Казбековски а кIоштахь кхаа декъе екъаеллачу тΙемалойн тобанех леташ бу шина мехкан ницкъаш а, эскархой а. Дараш хилларг цкъачунна Ιедал ду. Ткъа тΙемалойх лайлахь цΙийн ларш бен а ца карийна къепе хΙоттош хьийзачу агΙонна.\nФуллер: "Хьоло, гарехь, Ιедал юьхьΙаьржонах ларлуш декхаре хуьлу, Кадыровн доларчу набахтешкара, тΙе Ιаьн духар а доьхна, тΙемалой бара, аьлла, хьалхо байъина нах санна, хΙинца керла нах байъа».\nФуллер Элизабетас дагалоьцург ду, ши кΙира хьалха Веданана уллерчу Теза-Кхаьллахь, тΙемало бара, аьлла, набахтешкахь кхобуш хилла кхо кΙант халкъана вийна дΙагайтар.\nКомментатора кхидΙа тидам тΙеберзабо Дагестанехь кху кΙиранах хиллачу тΙемашна.\nШелоно ГIаттамхой Ярташна Герга Уьйзу\nФуллер: «Дагестанехь, мелхо а, тΙемалошна хилла зенаш дΙадахначу кΙиранах. Бахьана, хетарехь, шелонах къехкаш, тΙемалой ярташна гергаэхар ду. Ши тΙемало вийра кху кΙиранах Хасу-Юьртана уллерчу Муцал-Аулехь. Цхьаъ царех меттигерчу тΙемалойн тобан хьалханча Касумов Мохьмад ву, боху».\nИ Фуллер Элизабентас хьехабе хилам еарийн дийнан бара. Ткъа оршот дийнахь мехкан кхечу маьΙΙехь, Карабудахкентан кΙоштахь вийна виъ тΙемало, царех цхьаъ Дагестанерчу гΙаттамхошна стохка коьрте хΙоттийна баьчча Даудов Мохьмадхалил –Амир Салихь- вара. Иза, гарехь, чов хилла а волуш, кΙелхьарвала гΙиртина, амма гΙел а велла, шел а велла, дΙаваьлла.\nФуллер: «51 шо дара Салихьан, уггаре а шога а, дика тΙемаш бен баьчча а ларалора иза Дагестанехь. Оьрсаша цунна бехке дора массех доккха эккхийтар цо дайтина хилар. ХΙинжа-гΙалахь – цхьа полисхо а вуьйш, 40 лаза а веш эккхийтар даррий, Раздобудько Виталий а, Хорошева Мария а лелхаррий».\nΙедалан карах белла берриг а Даудовн доьзал, цхьа воΙ лурчахчул хьалха, шолгΙаниг-лурчаха, кхоалгΙаниг - иза леччу дийнахь вийна. Ткъа цуьнан зуда йийра Москохахь лурчаха, эккхийтар дан еъна, аьлла.\nДагестанан чоьхьарчу гΙуллакхийн министра Магомедов Ιабдулрешеда шайн махкахь 300 тΙемало ву боху, 12 тобанахь. ТIемалойн коьрте мила хΙоьттина, цкъачунна хууш дац.\nИштта дара даханчу кΙиран тидарш. Уьш деш дакъалаьцнарг яра журналист, комментатор Фуллер Элизабет.\nДоьрзучу КΙиран Хиламаш