Нохчийчоьнан истори — Википеди\nНохчийчоь — тӀулган оьмарехь дуьйна хилла бахархой болуш, хӀинца а йолуш ю кхузара къам юкъараллин-экономин лакхара даржехь кхиана хилла хилар бакъдеш йолу хӀолламаш.\n1 Юккъера бӀешераш\n2 Вайнехан дин\n3 XVIII бӀешо\n4 XVIII бӀаьшарахь — XIX бӀаьшеран юьххьехь нохчийн бахам\n5 XIX бӀешо. Нохчийчоь Российн импери юкъахь\n6 Россиехь Революци а, Граждански тӀом а\n7 Советийн Нохчийчоь\n7.1 Нохчийчоь 1936 шо тӀедалие\n7.2 Нохч-ГӀалгӀайн АССР\n7.3 Боккха Даймехкан тӀом\n8 Нохчийн Республика\n8.1 «Нохчийн революци»\n8.2 Дудаевн Ӏедал\n8.3 «Нохчийчура граждански тӀом»\n8.4 Нохчийн хьалхара тӀом\n8.5 Нохчийчура шина тӀеман юккъех хилла къоьлла\n8.6 Нохчийн шолгӀа тӀом\n9 XX бӀаьшо чекхдолуш XXI бӀаьшо долалуш Нохчийчоьнан этнически дакъош хийцадалар\n10 ГӀалгӀайчоьнца йолу юкъаметтиг\nНохчо а, лаьзги а. 1862 шеран иллюстраци\nНохчийчоьнан латта тӀехь дуьххьара пачхьалкх кхоллаялар хьехадо юккъера бӀешерийн хьалхара дакъа чекхдолуш. IХ бӀешарахь таханлерачу Нохчийчоьнан шера дакъа Аланийн пачхьалкх, ткъа лаьмний дакъа — Серир пачхьалкх юкъахь хилла. Лаьмнашкахь бахара нохчийн дай — нохчо (нохчи) ваьраш.\nXIII бӀешарахь монголаш тӀелатар бахьанехь нохчийн дай аренан кӀошташ а йитина лома дӀакхалха бийзира, оцуо, шеко а йоцуш, сацийра нохчийн тайпийн юкъараллин-экономически кхиамаш [тешам боцу хьост?].\nХIV бӀешарахь нохчаша кхоьллира хьалхарафеодальни пачхьалкх Симсир, тӀехьо Тимаран эскарша халлакайина йолу[тешам боцу хьост?].\nДешийн Орда екъаеллачул тӀехьа таханлера Нохчийн Республикин аренан кӀошташ гӀебартлойн а, дегӀастанан а феодалийн караяхна. Цхьанхьа охьа ца ховшу тюркиметтан къаьмнаша масех бӀешарахь доладинчу шерачу лаьттанаш тӀера аратеттина нохчий XVI бӀешарахь бехира лаьмнашкахь, шеш бехачу меттигера лаьмнийн, хишшан цӀераш техкина (мичикхой, гӀачалкххой, ичкерихой, чӀебарлой, шотой, аьккхий, кхин берш а) тукхмашка бекъабелла[тешам боцу хьост?]. Оцу заманца догӀу нохчийн юкъараллийн тайпан структура кхоллаялар.\nХVI бӀешарахь нохчийн цхьа дакъа кӀез-кӀезиг юхаберза буьйлабелира лаьмнийн кӀошташкара аренашка — Нохчийн ариене, Теркан тогӀенашка, Соьлжан а, Орган а бердашка. Нохчийн истори а, оьздангалла а хууш волу А. А. Саламовс яздина: «Лаьттан йоккхачу къоьлло, мацалло теттара нохчийн, гӀалгӀайн тайпанаш лаьмнийн баххьашкара а, чӀежашкара а хьеначу аренан лаьттанашка. Дуккха а бӀешарашкарчу исторехь уьш цӀа бахана цаӀара Теркан аренашка, амма юха а къайлабовла безара лаьмнашкахь ницкъ болу мостагӀ тӀетаьӀча». Юьханца аренашка дӀакхелхаш нохчаша а, гӀалгӀаша а, кӀезга-мезга девзаш долчу кегийра тайпанех юьрташ яхкара, кхин тӀе цхьайолу юьрташа тахане схьаеана, лаьмнашкахь хӀара а, важа а, юьрташ кхоллина хилла болчу шайн дайн цӀараш юьрташна а техкина.\nОцу хенахь Аштаркхан ханийн пачхьалкх халлакйича йолаелла Оьрсийн пачхьалкх Къилбаседа Кавказе, Малхбузан Хажар-хордйисте экспансии йан. ХӀокху махкахь Оьрсийн пачхьалкхан гӀоьнчаш, Оттоманин империн дакъа долу ГӀирман ханийн пачхьалкхан агӀора а, Таркхойн шамхалан агӀора а ницкъ хуьлуш болу гӀебартлойн элий хилира. ГӀебартлойн элас Темрюк Идаровичас Грозный Иванега Соьлжа Терках кхетачохь, и меттиг мостагӀехь ларъярхьама гӀап йогӀар дийхира. 1567 шарахь йина йолу Теркан гӀап, хилира оьрсийн хӀокху регионехь дуьххьарлера тӀеман чӀагӀйина пункт.\nДуьххьала Теркан тӀе охьахевшина гӀалгӀазкхий, оцу хенал дуккха а хьалха хевшина.. XVI бӀешера хьалхара декъехь гӀазакхийн гӀаланаш яра Теркан аьтту бердан арцаш тӀехь, мадарра аьлча Теркан дукъан малхбален а, къилбаседан а басешкахь, Орга Соьлжах кхетачохь, цунах церан цӀе а кхоллаелира — гребенски гӀазакхий. ГӀазакхий охьаховшура дукха хьолахь Теркан а, Соьлжан а бассейнийн юккъехьа. XVI бӀешарахь кхуззехьа схьакхелхира Калитва хи тӀиера Донан гӀазакхи.\nXVI бӀешеран шолгӀа декъахь дуьххьарлера йозанан тоьшаллаш ду оьрсийн Ӏедалан нохчашца юкъаметтиг хиларан. 1570-гӀа шерашкахь нохчийн тхьамданех баккхийчарех цхаъ волу эла Аьккхийн Ших-мурза Москвохаца уьйр тесна, Москвоха дуьххьарлера нохчийн посольство кхаьчна. Цара гӀайгӀабора нохчий Российн тӀома кӀел иэцийтарна, тӀаккха Фёдор I Иоанновича церан гӀайгӀан тептар делира. Амма 1610 шарахь, Ших-мурзин кӀант Батай даржера воха а вина, вийча , Аьккхийн олалла гӀумкхийн элаша дӀалаьцна.\nXVI бӀешераш чекхдовлуш Къилбаседа Кавказе гӀоьртира дукха гӀазакхий мухажираш Дон тӀиера, Идал тӀиера, Хопер тӀиера. Царах, лулара къаьмнаш жигара дакъа а лоцуш, «бух» хилира «теркан» гӀазакхашна, гребенскичарел а тӀехьа кхоллабеллачехь (XVI—XVIII б.ш.). Дукхаха болу православни хӀирий а, чергази а, османийн, персийн Ӏазапах бевдда болу гуьржий а, эрмалой а гӀазакхашна юкъа иэцара, гӀазакхий а хуьлий дӀаиэра царех. И шаьш схьабовлар дукха къаьмнех йолу жамӀато кхоьллира Теркан гӀазакхийн эскар, и кхолларан официальни терахь лору 1577 шо.\nГребенски гӀазакхий дуьххьара Ӏиттабелира лулахой-ламанхой даьхний, я кхин хӀонц, я йийсархо, шайха лайш бан, я мехах юхабала Ӏалашо йолуш тӀелатарца. Оцо девнаш латтадора, дов луьстуш гӀазакхий нохчийн эвланашна тӀелетара юрташ халлак а йеш. Иштта доллушехь, XVI—XVII бӀешерашкахь гӀазакхийн а, нохчийн а юкъаметтиг гӀеххьа машарехь латтара: царна юкъахь йохк-иэцаран зӀенаш шорлора, доттагӀаллаш тийсалора, гергарлонаш тасаделла меттигаш а яра. ГӀазакхаша схьаийцира нохчашкара а, кхин ломан къаьмнашкара а духаран, герзан сипаташ; рогӀехь, нохчаша тӀеийцора гӀазакхашкара цхьадолу белхан гӀирсаш. Нохчий гӀебартлошца а, Теркан гӀазакхашца цхьана тӀом бира ГӀирман ханийн пачхьалкхана а, Ӏосманан империна а, Персина а дуьхьал[тешам боцу хьост?].\n1627, 1645, 1657—1658 шерашкахь малхбален Нохчийчура цхьа могӀа юкъараллаш байӀат дира Российн тешаме хила, амма XVII бӀешеран шолгӀачу декъехь уьш кога кӀелабахара гӀебартойн, гӀумкийн, бацойн феодалийн.\nВайнехан дин[нисйе бӀаьра | нисйе]\nXI бӀашо кхаччалц вайнах политеисташ бара, Ӏибадат дора меттигерачу деланашан. Царна юкъахь даьржинера гӀомалла, молханаш лелор, лаьмнашна, боьлакашна, дитташна, кхин дуккха хӀуманна Ӏибадат дар. XI—XII бӀешерашкахь Гуьржмйчуьра а, Византиера а православи еара. Гуьржийн паччахьаша кхуза дин хьеха мозгӀараш бахкийтора, жайнаш дахкийтора килсанаш йан гӀо а дора. XIII бӀешо герга кхаьчча керстаниг вайнехан коьрта дин хилира, ткъа вайнеха юкъараллаш Гуьржийн пачхьалкхан гӀоьнчаш хилира. Византи йохар а, Гуьржийчура гӀелъялар бахьана долуш вайнахана юкъахь керста дин гӀелделира; оцу хенахь дендеш дара шира дин — политеизм, XV—XVII бӀаьшерашкахь вайнаха леладора иэдина керста дин а, политеизм а.\nНохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан аренашкахь, ХIII—XV бӀешерашкахь, монгол-гӀезалой бӀо а беана Тимаран экспанси йолчу хенахь, Симсир пачхьалкх санна йолу, цхьайолу вайнехан юкъараллашка, Дешийн Ордахула а, ДегӀастанехула а (лулахошкара-гӀумкашкара) чудан доладелира суннитийн маьӀна долу ислам. Малхбален а, лаьмнийн кӀажошкара а Нохчийчоьнан бахархой, иштта лаьмнийн кӀожашкара ГӀалгӀайчоьнан бахархой а XVI бӀаьшарахь а болуш бара бусулба, амма дукхах болу Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломара бахархоша ислам XVII—XVIII бӀаьшерашкахь бен тӀецаийцира. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а аренашкахь а, лаьмнийн кӀажошкахь а ислам даьржиншехь, лаьмнашкахь хӀетте а лелаш дара цӀудинан а, керста динан а гӀиллакхаш, керлачу бусулба динца тарлуш.\nНохчашна юкъахь исламан бухан цхьадолу юкъара хаарш, бусулбанийн цӀераш яьржина йоллушехь, исламан чӀагӀо коьртачу бӀогӀам тӀехь (юкъара бакъонийн бӀогӀам) XVIII бӀаьшераш кхаччалц гӀийла яра. Бусулба динан бакъо (шариӀат) кӀезга лелош яра; шадолу нохчийн юкъараллин дахар, ислам тӀедалие санна, нисдеш дара дукхах дерг Ӏадатан низамца, иза лардешберш а, лелошберш а тайпанийн къаной бара.\nИслам нохчийн коьрта дин хилла чӀагӀдалар хуьлу 1785 шарахь дуьйна, бусулбан байракх кӀелахь российн Ӏазапан политикин дуьхьала шайх Мансур хьалха а волуш, дуьххьала Нохчийчохь, тӀехьа шайолу Къилбаседа Кавказехь а тӀемаш болабелчи. Ламанхошка сихха бусулба дин тӀелацийта Алдера схьавалар долуш волу нохчийчо Шайх Мансура, шен уллорачеран тобана хьалха а ваьлла Нохчийчоьнан ломан юрташкахула бусулба дине кхойкхуш лийлира.\nXVII бӀешарахь, XVIII бӀешо долалуш Кавказ, шахан Иранан а, Оттоманийн империн а цхьана агӀор, Российн вукха агӀор, къийсаман объект хуьлу. XVII бӀешо юккъехьа сефевидийн Ирана, Оттоманийн империца Кавказдехье шайн кӀела ерзийна, азербайджанера а, дегӀастанера а гӀоьнчашца гӀоьртара Росси Малхбуза Хажар-хордйистера аратеттина Къилбаседа Кавказехь Дербентера Соьлжа хи тӀекхаччалц шайн политикин гегемони чӀагӀъян. ХӀункара пачхьалкхо Къилбаседа Кавказан малхбуза Ӏаьрж-хӀордйистехь шайн политика лелайора шайн вассалан ГӀирман ханин махкан куьйгашца. Къилбаседа-малхбален Кавказ дӀалаца ойланаш йолуш, ХӀункар пачхьалкхо коьрта Ӏалашо шайн агӀор ДегӀастанан, ГӀебартчоьнан, Нохчийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, Азербайджанан феодалийн кортош бахар йолуш эмиссараш оьхийтора цига. ХӀункара пачхьалкхан аннексионистски ойланаш чагӀъелира Российн аьтту болуш доцу Прутски машаран (1711 шо) тептар тӀе куьг яздича, цигахь бинчу бартаца Российс юхаяла йийзира ХӀункарна Азов, кхин тӀе шайн флот Азов-хӀордан тӀехь латто йиш а ца хилира.\nXVIII бӀешо долалуш теркан гӀазакхаллин исторехь керла агӀо еллало: хиллайолу «паргӀато» яйина, иза Российн тӀеман ницкъаш юкъаяхара, шайна тӀедиллина Кавказехь Оьрсийн пачхьалкхан къилба доза лардан декхар а долуш, тӀеман-гӀуллакхан чкъор хилира цунах. Теркехь даиман бехаш бара паччахьан воеводаш, кхузах латтара йоккха тӀеман гарнизон, Ӏалашъдора тӀеман дӀадехкина герзаш а, дуург а. Кхуза иэхара Кавказдехьара посолаш, Къилбаседа Кавказера элий. Пётр I хетара, Къилбаседа Кавказо йоккха роль ловзор ю Российн тӀеман сийлалла ойуш а, Уллора Малхбалехь йохк-иэцар даржош а. Пётр I 1722 шарахь Персийн тӀелата воьдуш сецна, дуккха а меттигерчу элашца къамелаш дича, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Российца экономикин а, политикин а, оьздангаллин а зӀаьнаш шоръяла юьйлира. 1722 шарахь оьрсийн Ӏедало Сулак хи чеккхенан 20 км лакхахь юьйгӀира Къилбаседа Кавказехь а, Хажар-хӀордйистехь а керла экономикин, административани центр хилла йолу керла Сийлахь ЖӀаран гӀап. 1735 шарахь иза дӀаяьккхира, оццу шарах кхоьллира ГӀизлар-гӀала.\nXVIII бӀешо долалуш оьрсийн тептаршкахь нохчашна «чеченец» боху цӀе чӀагӀйо Чечан-эвла цӀарах яьлла хила мегаш йолу. Дуьххьала Российн пачхьалкхан юкъара стратегин чудогӀуш дацара Кавказан жигара чуэхар, Ӏалашо яцара Нохчийчоь Российх схьатохар: къамелаш дара оцу хенахь империн къилба доза хиллачу Теркан тӀехь «паргӀато» латторах. ТӀелата коьрта бахьана хилира Теркан тӀиера гӀазакхийн гӀалашна нохчий даиман тӀелетар. Оцу муьрехь оьрсийн Ӏедална гарца нохчий кхераме мостагӀий бара, церан лулахалло даиман а сингаттам латтабора пачхьалкхан дозанашна.\n1721—1783 шарашкахь Нохчийчура «гӀовгӀане» къаьмнаш совцо оьрсийн эскарийн таӀзаран экспедицеш чуоьххуш лаьтта — уьш шайна тӀелетарна, Российн, номинально куьйга кӀелайолу нохчийн юкъараллаш шайна доладан, тӀехиттина болу гӀебартлойн а, гӀумкийн а эланаш бохург цадарна. Экспедицехь регулярни эскарш доцуш, дакъалоцу гӀазакхаш а, «къурд аьлла» къаьмнех гӀолмакхех, гӀебартлойх, ногӀех коьллина тобанаш а. Экспедицеш ягайора «гӀовгӀане» эвланаш, балабора церан бахархой Российн кӀела церан тайпанийн къаношка Российн байӀат дойтуш. Сий-доьналла долчу доьзалашкара аманаташ оьцу, уьш оьрсийн гӀопашкахь кхоба. Эскарийн къизалло кхоллабора бахархойн цабезам а, чӀирайекъа лаам а, цуьндела хан мелъели ситуацеш карлайовлара..\nЛаманхойн гӀарадевлла тӀелетарш билгалдаьхна 1707—1708, 1722, 1732, 1757—1758, 1760, 1770—1774, 1783 шерашкахь.\n1708 ш. нохчаша, ногӀаша, гӀумкхаша, оьрсийн бевддалела гӀазакхаша башкир Мурат коьртехь а волуш айабелла, тӀелетта яьккхира Теркан гӀап. Российн эскарш айадалар охьатаӀийра, човйина Мурат йийсар вина вийра.\n1732 ш. Чечан-эвлан уллохь герзашца гулбелира 10 эзар гергга ламанхой, цара вийра нохчийн эла Хазболат, халлакйира полковник Кох куьйгаллехь волу российн тоба.\n1757 шарахь Чечанара дӀасакхехьийтар «карзахбоху кехаташ», цара кхайкхам бора ломанхошка герз кечдар доьхуш ломанхойн латташна тӀелеташ болу оьрсашна доьхьало ярхьама. ГӀаттамна цхьа бахьана дара ломанхойн элий вовшех девнаш латтадарна аренашкара нохчий резацахилар. Цун дуьхьал 1758 ш. российн инарла Фрауендорф новкъавелира 5—6 эзар стаг волу эскарца Нохчийчу вагӀа. 22 апрелехь российн эскарш йоццу штурмаца схьалецира Хенакхаьлла Ӏин, амма тӀехьа, цхьа а аьтту цахилла, Фрауендорфан юхаверзавийзира ГӀизларе, нийсса мукӀарло дира, гӀаттамхой «къар ца бели».[тешам боцу хьост?][хьост?]\nXVIII бӀаьшера шолгӀачу декъахь дуьйна Российн империно керла гӀулчаш йоху Къилбаседа Кавказехь чӀагӀялархьама, цигара къаьмнаш къардархьама. Долийра тӀеман колонизацица — нуьцкъала кхалхийра идалан а, донан а гӀазакхий Кубань а, Терк а хиш тӀе. Оьрсийн эскаран куьйгалло югӀара гӀазакхийн станицаш а, юьрташ а аренан латташ тӀехь, ткъа ломан кӀажошкахь югӀара тӀеман гӀопаш. Мазалк гӀап кхолларца (1763 шарахь) оьрсийн эскаран куьйгалло Кавказан чӀагӀйина асан аьру фланг ян буьйлабелира, керла гӀапаш юьйгӀара: Екатериноградски (Малка хи тӀехь), Павловски (Кура хи тӀехь), Марьински (Золка хи тӀехь), Георгиевски (Подкумок хи тӀехь), Александровски (Томузловка хи тӀехь). 1769 шарахь Екатерина II омарца (указца) Теркан тӀе дехьабехира идалан гӀазакхий, уьш ховшийра Мазалк гӀопанний гребенски гӀаланашний юккъахь Гуьлгане, Новр, Ищоре, Мекенски, Калиновски станицашкахь. Иштта Теркан аса дикка чӀагӀйира.\nXVIII бӀешеран 80-гӀа шерашкахь вовшен цабезамо а, динан бошхаллаша а Нохчийчохь кхоьллира «шариатан тобанаш», уьш оьрсашна дуьхьала а мохк мукъабаккхаран Ӏалашо йолуш яра, дуьххьала гайтира Кавказехь лозунг гӀазот — дин дуьхьа тӀом, пайдехьхилар.\n1785 шарахь нохчийн Алды юьртара Ӏуьно Ушурмас кхайкхийра ша имам ву, шен цӀе ю Мансур аьлла, шен къоман юкъахь «цӀена», «бакъдолчу» динан тӀе юхадерзар, аскетически исламе дерзар, исламаца ца догӀу ломанхойн Ӏадаташ, гӀиллакхаш бухдахар, уьш шариӀатца хийцар, Ӏадаташ лелочарний, оцул тӀехьа керстачарна (кхечу динехь болу ламанхой), тӀеххьара оьрсашна дуьхьал гӀазот («дела дуьхьа тӀом») кхайкхор. Боцачу муьрехь Мансур имам, шайх, цхьаболчара пайхӀамар хилар шуьйра тӀелецира, шегахьа дукха нах бехира Нохчийчохь хьов, уллохь йолу ГӀалгӀайчохь, ГӀебартчохь, ГӀумкехахь, Ломан ДегӀастанахь а. Нохчийчохь цӀеххьана маьждигаш, молланаш шарӀан суьдхой (къедий) алсамбевлира. Оьрсийн Ӏедало, динан-политикин гӀаттам шен орамехь халлакабан дагахь Алде «харц пайхӀамаран Ушурман» дуьхала ягӀийтира дукха йоккхайоцу тоба полковник Пиери куьйгаллехь волуш. Пиери аьтту байра: 1785 шарахь 6 июляхь, нохчийн кӀелон тӀенисйелла тоба шайерг халлакайира; ша Пиери кхелхира. Цул тӀехьа ягӀана таӀзарин экспедицино Алди юрт ягоро шайолу Нохчийчоь меттахъяьккхира. Шайх Мансуран агӀорхьарчара цхьа могӀа тӀелетарш дира Кавказан асан чӀагӀошна а, станицашна а. ЖамӀехь Мазалкера БуритӀе кхаччалца йолу гарнизонаш Гуьржеха боьду некъ нохчийн агӀор тӀелетарх, къоланаш дарх ларбан а дедоцуш хилира. Оцу бахьанехь 1786 шарахь хӀинцца йоьгӀна гӀопаш (Потемкин, Григориполь, Владикавказ) йитира, гарнизонаш араехира асанаш тӀе. Нохчийчохь болабелла, гӀаттам 1787 шарахь дукха чӀогӀа баьржира Къилбаседа-Малхбузан Кавказера адыгашна юкъахь а, Кубань дехьа а. Хункара, оцу шарахь тӀом болийра Российца, Мансуран имам дарж тӀечӀагӀдира, гӀертара исламан байракх кӀелахь шайн тӀеман гӀуллакхаш ломанхойн гӀаттамхошца координации ян. Шайха Мансуран агӀорчаьрца а, царна гӀоьнна даьхкинчу османийн эскаршца а бечу тӀамо Российн дукха ницкъ дӀабаьккхира, дукха салтий халлак а хилира. Масех аьтту болуш тӀелатарш бахьанехь, ткъа коьртаниг — 1790 шарахь 30 сентябряхь инарлас Германа хӀункаран-ломанхойн тобанан куьйгалхо хӀункара паша Батал-бейна тӀехь, Кубань тӀехь толам баьккхира, ткъа Мансур шен тӀеххьарчу тобанашца къайлавелира Анапа гӀопахь. 1791 шеран 22 июняхь, российн эскарша Анапина штурм а йина схаяьккхича, шайх Мансур човйина волуш, лецира йийсаре, и Соловецки килсе араваьккхинчохь велара. Нохчийчохь гӀеххьа тӀом лагӀбелира, наггахь таӀзаран экспедицеш йогӀуш.\nXVIII бӀаьшарахь — XIX бӀаьшеран юьххьехь нохчийн бахам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nШирачу заманах дуьйна нохчийн а, гӀалгӀайн а коьрта бахам латтлелор бара, лулара къилбаседакавказан къаьмнаш а санна. Лаьмнашкахь латталелор дукха къинхьегам оьшуш болх бара. Латта оханна кечдеш, иза мукъадаккха дезара кондарех, хьаннех, тӀулгех, нисдан дезара, гамаш тохаезара, хидиллархьама татолаш далодезара. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломан кӀошташкахь терхьийн латталелор дара. Аренашкахь а, лаьмнашкахь а беха нохчий, гӀалгӀай, дукхах берш экстенсивни латталелош бара, гӀелделла оханан латта хийца а хуьйцуш. Цул сов, шайолу Къилбаседа Кавказехь санна, Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломан кӀошташкахь тархаш долчу дакъош тӀе латта кхоьхьура кхечу дакъош тӀиера.\nХидиллар лаьмнашкахь лелийна ца Ӏаш, аренашкахь а леладора. Лаьмнашкахь терхьашна хидуьллура тӀедалош долу карсолашца. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а аренашкахь ламанхоша охьадоьду хиш тӀиера татолаш даладора, юкъалхоьттича царна чухула дӀадийна дакъош тӀе хи хецара.\nАкъарийн Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а XVIII бӀаьшо латталелоран айам болуш мур хилира, иза коьрта отрасль хилира. Оцу хенахь вайнах хьеначу акъарийн латташ тӀе кхелхина бевлира, и бахьана долуш бахамлелоран амалаш хийцаелира. Аренашка охьахевшина нохчий а, гӀалгӀай а бӀоболарца юкъаэхара йохкэцаран-экономикин Российца а, лулара къилбаседакавказан къаьмнашца а йолу зӀаьнашна. Оцу холехь аллсама болчу бахархойн бахаман коьрта отрасль латталелор (ялталелор) хуьлу. XVIII бӀашо чекхдолуш, XIX бӀаьшо долалуш акъарийн Нохчийчоь хуьлу бепиг латториг Къилбаседа Кавказан ломан юкъараллашан хилла а цаӀаш, иза арадоккху дозанал дехьа а. Ялтакхиор даьржа гуттар а гена къилбаседехьа, шорлора Теркан аьру бердан а, лахенашкара а деса латташ бахьанехь. Нохчийн а, гӀалгӀайн а юьртийн ялтан бахам айабалар гойту оцу юьрташкахь алссам хинхьераш а, куьйгахьераш а хиларо. Оьрсийн гӀопех а, тӀеман форпостех а, лаьтташйолу Кавказан чӀагӀйина аса хилира юьртабахаман дуург, цхьацца меттигерчу пхьераш йина хӀуманаш юхку меттиг. Оцо тайна хьал кхоллара ялташдер шордан, ассортимент а, кхио культураш алсамъяха а. Ломан а, акъарийн а бахархошна юкъахь къинхьегам бекъало. Иштта, лаьмнашкахь беха вайнах, акъарийн бахархошкара ялта оьцуш даьхий леладора.\nАкъарийн Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а дукхахдерг кӀа а, борц биера, ткъа лаьмнашкахь — мукх, сула, кӀа диера. Лакхалаьмнашкахь кхиабора мукх; лаьмнашкахь — бӀаьста дуй кӀа а, мукх а; ломан кӀажошкахь а, уллорчу акъареш тӀехь а — хьаьжкӀаш, ткъа екъа аренашкахь — борц. XVIII бӀашарахь — XIX бӀаьшо долалуш Нохчийн а, гӀалгӀайн а, кхечу Къилбаседан Кавказан къаьмнийн санна, борц уггара яьржина, лакхара барамехь ялташ лун арелелоран культура яра. ХьаьжкӀех лаьцна аьлча, уьш XVIII бӀаьшарахь лелайора массо а акъарера нохчаша а, гӀалгӀайша а, ткъа XIX бӀаьшо долалуш ломан кӀошташкахь кхочий, иза хуьлу уггаре а яьржина культура. Цул сов, ламанхоша дӀайиера беттанаш чохь йолу горох, кхоьш, кӀомал, тонка, кхин а кхиайора наьрсаш.\nВайнехан шолгӀа латталелорал тӀехьа мехалла долуш дара даьхнийлелор, дукхахдерг йаккхий маьӀаш йолу даьхний. Даьхний белхан ницкъ а бара — охана дора, латта тодора, мохь а, адамаш а дӀасакхехьара, кхин тӀе латтатодан кхош, гамаш а латтайора. Ламанхойн коьрта белхан дохна стерчий дара. Царал сов, вайнаха гомаш лелайора, къаьсттина акъарехь. Ломан даьхний меттигера хӀу долуш дара — лоха а долуш, кӀезгапайден а долуш, хӀунда аьлча буьрса климат, бецан къоьлла, Ӏан заманахь лаьмнашках цатоьу йол, селекции яцара. Амма ломан даьхний юург хоьржуш дац, чӀогӀа хаза меттигерчу хьолех дула. Меттигерчу бежнаш шура кӀезгалора, амма иза лакхара хьоналла йолуш яра. Шурех даьтта а, нехча а йора. ЧӀогӀа мехала дара даьхнийн некъ, цунах мачаш йора, говран гӀирс бора: дуьста, архаш кхин а. Дахнийн маӀашах вайнаха маккхарчий дора арсашна, шаьлтанашна, таррашна, кхин а кхечу даьӀахках ечу хӀумнашна а. Даьхний механ бустам бара, йохк-эцарехь, урдо луш, чӀиран гӀуда луш, лазийча, сийсазваккхача луш болу мах а бара.\nВайнахан юкъахь лаьмнашкахь (лакхахь) а, акъарехь (лома кӀажехь) а даьхнийлелоран кхиамаш цхьабосса бацара. Иштта, масала, лаьмнашкахь алсам леладора жаш: уьстагӀий, гезарий. Стерчий кхобура аренан белхашна иэшарна, мах лакхара а бара церан. Ломанхой акъари тӀе охьакхелхича даьхнийлелор даьржира Соьлжан а, Теркан а йистехула ГӀизлара кхаччалц. Акъарийн дежийлаш лелайора лаьмнашкахь бехачу нохчаша а, гӀалгӀаша а — аьхкенан беттанашкахь даьхний лаьмнашкахь дажадора, ткъа йисанчу ханна уьш акъари тӀе лахкара. Даьхний дӀасадоху бахаман системо хьекъалца дежийлаш кхоадора, кхин тӀе аренашкара, ломан кӀожера, ломара Ӏаламан асанийн климат хьекъалца лелайора. Кавказхьалхара аренаш чӀогӀа мехала дежийлаш дара бӀаьста а, гурахь а, Ӏай а. Иштта луо кӀезга долу довхачу Ӏаьн муьрехь даьхнаша луон кӀелара буц яара декабрь кхаччалц. Ломан дежийлаш дукха хьолахь лахахь Ӏашволу хьалдолчу даьнийлелорхойн долахь хилара, церан лаьмнашкахь даьхнашна шайнна кечдина дежийлаш хуьлура — Ӏалара олуш. Даьхний Ӏаьнера даха ломанхой-даьхнийлелорхоша йол кечйора, иза чӀогӀа хала а, кхераме а болх бара.\nНохчийчуьра а, ГӀалгӀайчуьра а ламан бахархойн даьхнийлелор оцу муьрехь алсамдаьллехь а, дебба дӀа цадахара уьш дежийлаш а, йол хьакха ирзуш а тоьуш цахиларна. Ламанхой акъари тӀе охьакхелхинчул тӀехий бен ца хилара аьтту деса дежийлаш карадерзо а, даьхний дебо а. Цуо аьтту бора сов жижиг, шура, даьтта, нехча, кхин даарш, цул сов неӀ а, тӀаргӀа а. Даьхнийлелоран кхиамаш хилча алсамдовлура стерчий, тӀаккха киамаш хуьлура латтлелорехь. Даьхнийн хӀу тодархьама нохчаша а, гӀалгӀаша а бежний, уьстагӀий иэцара луларчу къилбаседакавказан къаьмнашкара а, теркан а, гребенски а гӀазакхашкара.\nУггара а шира долчу даьхнийлелорцаний цхьана могӀара, беркате а, кхиам болуш а бахаман отрасль яра нохчийн а, гӀалгӀайн а уьстагӀийлелор. УьстагӀашна тӀехь Ӏуьнал кӀезга дезара, бежнашна тӀехь чулла а, хӀоъ хоьржуш дацара, уьш ломан басеш тӀехь а дажадора. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а хьолехь уьстагӀий леладора ломан кӀажошкахь, акъарехь, ломахь а, лекхаломахь а. Нохчаша а, гӀалгӀаша а акъари тӀиера ломанхошца, луларчу къаьмнашца уьстагӀий хуьйцура бамбийн кӀадешца, басмашца, кисешца, цӀестан а, эчиган а пхьегӀашца, бахаман гӀирсашца, туьханца, ялтийца, кхин дӀа а. Оцу муьрехь чӀогӀа даьржинера чергазийн а, гӀолмакхийн а хӀуьн уьстагӀий. Оьрсийн мухажирашкара теркан а, гребенски гӀазакхашкара схьаэцна, нохчаша а, гӀалгӀаша а леладора муьжгийн уьстагӀий, мелла а дорах долу аренан уьстагӀий а. Цул сов, ламнашкахь а, акъарехь а нохчаша а, гӀалгӀаша а дукха гезарий лелайора.\nБахаман коьрта отрасльца — латталелор, даьхнийлелор — доккха гӀо дара нохчийн а, гӀалгӀан а экономикин гӀоьн отраслаш: бошмашлелор, накхаршлелор, чӀарлацар, тонкалелор, таллалелар, ломан промысль, кхин дӀа а.\nXIX бӀешо. Нохчийчоь Российн импери юкъахь[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1804 ш. нохчийн, гӀалгӀайн, хӀирийн, гӀебартлойн цхьана герзашца гӀаттам хилира российн Ӏедалан дуьхьал, иза «тӀеман куьгаца» охьатаӀийра. 1807 ш. инарла Булгаков халла ларавелира кӀизчу тӀамехь Хьенакхаьллан чӀижехь ламанхошца. Нохчийн эвланаш берта яло аьтту белира некълуш, нохчийн къаношна ахчана совгӀаташ деш.\nКавказан тӀом болуш, инарла Алексей Петрович Ермоловс омар делира Соьлжан асан чӀагӀонаш йуогӀа аьлла, иза кхочуш дира 1817—1822 шерашкахь. Иштта, кхоллаелира йоккха оьрсийн жам1ат таханлера Нохчийчоьнан дозана т1ехь. XIX бӀешо чекхдолуш лаьттан доладаран хеттарш ира хуьтту хӀокху махкан бахархойн. Теркан гӀазакхий, шуьйра аренаш а, ломан т1екхачале дуьйшдолу латта а шайн долахь долуш, дукхахдерг иза мехах лелуо нохчийн ахархошка дӀалора, амма цадохкара царна.\nНохчийчоьнан бахархойн терахь дуккха а кӀазгделира Кавказан тӀом а, нохчий Хункар-мохк дӀакхалхар бахьанехь.\nТӀом чекхбаьлчи цхьа могӀа нохчийн гӀаттамаш хилира. 1860 ш. герзашца гӀаттам хилира ломан Нохчийчохь, латтан къоьлла алсама йолчохь. Иза кӀизаллийца охьатаӀийра, цхьа могӀа эвланаш ягийра. 1864 ш. Ӏаьн заманахь масех эзар зикр олу муридаш гулбелира Шелан гӀопехь, российн Ӏедало лаьцна волу шайх Кунта-Хьаьжа араваккха бохуш. Шайна жоп ца делчи, уьш тӀелетира шаьлтанаш а, тарраш а бен доцуш, молхан тоьпаш оьшуш яц аьлла охьа а кхийсина. Российн эскарш дӀасалаьхкира уьш тоьпаш етташ. 1877 ш. оьрсийн-хӀункарийн тӀом бахьанехь Нохчийчохь а, ДегӀастанехь а боккха гӀаттам хилла, иза а къизаллийца охьатаӀийра.\nХIХ бӀешеран 60—70-гӀий шарашкахь Нохчийчохь кхоьллина дуьххьарлера светски ишколаш нохчийн берашна. 1868 ш. арахецна дуьххьарлера нохчийн маттахь йолу абат. 1896 ш. дӀайиллина Соьлжа-гӀалин училище. ХIХ бӀешо чекхдолуш буьйлабелла промышленни маьхкдаьтта даккха. 1893 ш. Соьлжа-гӀала Российн центрца вовшехтессаболу цӀерпошт некъ биллина.\nРоссиехь Революци а, Граждански тӀом а[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1917 шарахь Февралан революци тоьллачул тӀехьа Соьлжа-гӀалахь коьллира Граждански комитет, ткъа шолгӀачу дийнахь гӀалахь коьллинера Соьлжа-гӀалин белхалойн, салтийн, гӀазакхийн депутатийн совет. 27 мартехь Соьлжа-гӀалахь хилира Нохчийн гулам, цигахь хаьржира Нохчийн къоман совет.\nАьхка нохчийн тобанаш тӀелиетара Бури-гӀалин цӀерпошт некъан Соьлжа-гӀала — Хаси-Эвл декъан тӀехь, ткъа сентябрехь Соьлжа-гӀалара российн армийн регулярни дакъош арадаьхчи нохчийн тобанаш тӀелиета йолаелира маьхкдаьттан промыслашна, уьш дага а деш. Уьш раж а хилла халлакйеш тӀелиетара немцойн колонешан, оьрсийн бахамашна, кӀотаршна, юьрташна, Хасу-юртан а, цуьнца дозанца йолчу округийн слободашан (яккхий юьрташна гонахьара кегий юьрташ). 29-30 декабрехь буха хӀума цадуьтуш халлакйина, ягийра Кахановски а, Ильински а станицаш.\n1917 шеран гурахь Соьлжа-ГӀалахь тӀом тасабелира Германан тӀемера цӀаеанчу Кавказан къаьмнийн дивизера Нохчийн дошлой полкан а, теркан гӀазакхийн а, тӀехало Соьлжа-гӀалара нохчийн бахамаш халлакбар а йолуш. Цун доьхьала кхоьллира Нохчийн къоман совет коьртехь шайх Арсанов Дени а волуш. Соьлжа-гӀалех гуолаьцна гӀап хилира, маьхкдаьтта даккхар промыслашкахь сецира.\n1917 ш. декабрехь Кавказан къаьмнийн дивизера нохчийн дакъош дӀалецира Соьлжа-гӀала. 1918 ш. январехь Буро-ГӀалар ЦӀен гвардийн тобанаш доладан долийра Соьлжа-гӀалин тӀехь, гӀалара Ӏедал ТӀеман-революционни комитетан карадахара. 1918 ш. мартехь ГӀойтӀахь Нохчийн къоман гуламо хаьржира ГӀойтӀийн халкъан совет (председатель Т.Эльдарханов), Советан Ӏедал къобалдар дӀа а хаийтара. 1918 ш. майхь Соьлжа-гӀалахь хилира III Теркан къомийн гулам.\n1918 шо юккъе даханчу хенахь ломан къаьмнаш инарла Деникинан Шайн лаамца вовшехкхатна эскарца Ӏиттаделча, ламанхой вовшехкхета буьйлабелира жӀайн шайхан Узун-Хаьжин гонаха. Узун-Хаьжас жимачу тобанца дӀалецира Виедана эвла, цу чохь чӀагӀвелла тӀом кхайкхира Деникине. 1919 шарахь сентябрехь Узун-Хаьжас Къилбаседа-Кавказан эмират кхоллар кхайкхира\n1918 шарахь 11 августехь теркан кӀайнгӀазакхий 12 эзар стаг гергга Л.Бичерахов куьйгаллехь а волуш Соьлжа-гӀала дӀалаца хьаьжира. ГӀалин гарнизоно юхатуьйхира уьш, амма цул тӀехьа гуо лецира Соьлжа-гӀалина. ГӀала ларъян большевикаш вовшехтуьйхира 3 эзар стаг гергга йолу тоба, оцу тобанахь бара гӀалийн гарнизонан салтий, лулара юьрташкара ломанхой, гӀазакхийн уггара къиен дакъа. Царна тӀехь куьйгалла шена тӀелецира гӀалин гарнизонан куьйгалхочо Н. Ф. Гикалос. Г. К. Орджоникидзес а, М. К. Левандовскийс а дакъалоцуш кхоьллира цӀен гӀазакхийн кхоъ тоба 7 эзар стаг гергга шен куьйгаллехь А. З. Дьяков а волуш, уьш октябрехь дуьйна кӀайгӀазакхашна тӀехьашхула тӀелиета буьйлабелира. 12 ноябрехь цхьанне тӀелетта гӀалачура гуонехь болчара а, Дьяков куьйгаллехь волчу цӀечу гӀазакхаша а кӀайнгӀазакхийн дуьхьало сацийра, Соьлжа-гӀалийн гуо баьстира.\n1919 ш. февралехь Соьлжа-гӀалийчу делира инарла П.Врангелан Кавказан шайн лаамца вовшехкхатна эскар. Оцу баттахь цӀерапошт некъаца Соьлжа-гӀала кхечира Порт-Петровскера британийн эскаран шалон. 1919 ш. мартехь Соьлжа-гӀалахь болхбан болабелира Теркан гӀазакхийн Боккха Гуо. 1919 ш. сентябрехь Соьлжа-гӀалина тӀелетира нохчийн Советан Ӏедалехьа болу гӀаттамхой А.Шерипов куьйгаллехь а волуш. ТӀамехь Воздвиженски юьрта уллохь А.Шерипов вийра, амма 1919 ш. октябрехь гӀаттамхойн «ПаргӀатонан Эскаро» дӀалецира Соьлжа-гӀала.\n1920 ш. мартехь ЦӀен эскаран дакъой чоьхьадевлира Соьлжа-гӀала.\nУзун-Хаьжа велира, цуьнан правительство «дӀасахецар» кхайкхийра.\nСоветийн Нохчийчоь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНохчийчоь 1936 шо тӀедалие[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1920 ш. ноябрехь Теркан областан халкъий Гуламо кхайкхийра Ломан АССР кхоллар столица Буро-ГӀалахь а йолуш, юкъахь ялх административан округца, царех цхьаъ яра Нохчийн халкъан округ. Иштта кхоьллира Ломан АССР юкъахь Соьлжан гӀазакхийн округ.\nРоссиехь граждански тӀом болуш нохчийн яккхий юьрташкара масех оьрсийн слобода, кхин тӀе Соьлжийн тӀиера гӀазакхийн станицаш халлакйира нохчаша а, гӀалгӀаша а, церан бахархой байира. Советан Ӏедална гӀо оьшура ломан къаьмнашкара, Деникинан Шайн лаамца вовшехкхатна эскарна а, цунна тӀетевжина болчу гӀазакхашна а доьхьала, нохчашна «совгӀатна» дӀаделира Теркан-Соьлжийн хинюкъан цхьа дакъа.\n1920 ш. сентябрехь Нохчийчоьнан а, къилбаседа ДегӀастанан а ломан кӀошташкахь совета Ӏедалан дуьхьала гӀаттамаш буьйлабелира, царна хьалхавелира Нажмудин Гоцински а, имам Шамилан кӀентан кӀант — Саид-бей а. ГӀаттамхоша масех кӀирнах каралецира дукха кӀошташ. Нохчийчоь гӀаттамхойх мукъаяккха Советан эскаран аьтту цабелира 1921 ш. мартехь бен.\n1922 шарахь 30 ноябрехь Нохчийн халкъан округах Нохчийн автономни область йира. 1929 шеран юьххьехь Нохчийн АО тӀетуьйхира Соьлжан г1азакхийн округ а, Соьлжа-гӀала а, хьалха шен башха статус хиллайолу.\n1923 ш. бӀаьста нохчаша инкарлойира меттигера советашка болчу харжамашна, цхьайолчу юьрташкахь халлакйира харжаман меттигаш, бахьана дара центральни органаш харжамашкахь шайн векалш кочабохка гӀертарна. Карзахбевлларш охьатовӀо меттигера жигархойн тобанашца чӀагӀйинайолу ЧГ1ХКан дивизии яхийтира.\nКарзахбевлларш совцийра, амма Нохчийчоьнан дозанца йолу кӀошташна тӀелетара шайн Ӏалашо къоланаш дар, даьхний дӀадигар йолуш. Оцунца цхьана аманаташ лецара, Шуьйта гӀопа герзаш деттара. Цуьндела 1925 ш. августехь-сентябрехь рогӀера, йоккха масштабан эскаран операци йира халкъера герз дӀадоккхуш. Оцу операцехь лецира Гоцински.\n1929 ш. дукхаха болу нохчаша Ӏедалан бепиг цадала доьхьало йира. Цара бахара, бепиг гулдар сацадие, герз дӀа а даккхий Нохчийчуьра араваккха массо а бепиг гулдийриг. Иза бахьанехь эскаран а, подразделенийн а оперативни группо ЭПОГ (ОГПУ) 1929 ш. 8-28 декабрехь йира эскаран операци, жамӀаш дара — ГӀойтӀахь, Шелахь, Саьмбихь, Бенахь, ЦӀоьнтарахь, кхечу юьрташкахь а халлакйира герзаца йолу тобанаш.\nАмма Советан Ӏедална дуьхьалболчара чӀагӀдира шайн Ӏазап партийни-советан жигараллан, советашна дуьхьала кхин а йоккхачу масштабехь болх болийра. Оцу бахьанехь 1930 ш. мартехь-апрелехь йира керла эскаран операци, цуо лагӀйира Советийн Ӏедалан мостагӀийн жигаралла, амма дукха ханна дацара иза.\n1932 шо долалуш Нохчийчохь коллективизаци яр бахьанехь масштабни гӀаттам хилира, оцу юкъахь дакъа лецира ТеркантӀиера гӀазакхийн станицашкара оьрсийн бахархойн алсама долу декъо а. И гӀаттам охьатаӀийра 1932 ш. мартехь, нах шайн эвланашца цхьаьна Къилбаседа Кавказера ара а бохуш.\n1934 шеран 15 январехь Нохчийн автономин область вовшехтуьйхира ГӀалгӀайн автономин областьца, царех Нохч-ГӀалгӀайн автономин область йеш. НГӀАССРан Ӏедалан органашкахь оьрсий алсама бара, оьрсийн бахархой дукхах болуш яккхий гӀаланаш (Соьлжа-г1ала, Гуьмсе) хилар бахьанехь.\nНохч-ГӀалгӀайн АССР[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистически Республика\n1936 шарахь 5 декабрехь областах Автономни Советийн Социалистически республика йира.\nНохчийчохь Советан Ӏедална герзаца йен доьхьалонаш лаьттира 1936 шо кхаччалц, ткъа ломан кӀошташкахь — 1938 шо кхаччалц. 1920—1941 шерашкахь Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а латта тӀехь шаберигге а 12 герзашца болу боккха гӀаттам (дакъалаьцнарш бара 500-5000 тӀемло) а, 50 сов хирболуш жима гӀаттам а хилира. 1920—1939 шерашкахь БАЦ1Э (РККА) а, чоьхьара эскарийн а тӀеман дакъош юкъара, гӀаттамхоша байина халлак вира 3564 стаг.(ТӀе цакхочу хьажорг)\n1940 шеран январехь Нохчийчохь болабелира Советан Ӏедална дуьхьал герзашца карахь керла гӀаттам куьйгаллехь Исраилов Хьасан волуш.\nБоккха Даймехкан тӀом[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Нохчийчоь Боккха Даймехкан тӀеман заманахь\nНохчийн Республика[нисйе бӀаьра | нисйе]\n«Нохчийн революци»[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1990 шарахь аьхка нохчийн интеллигенцийн юкъара гӀарабевлла болу наха кхайкхам бира Нохчийн къоман гулам бан беза, юкъадиллинарг къоман оьздангалла, мотт, гӀиллакхаш, истории карлаяккхар. 23—25 ноябрехь Соьлжа-гӀалахь дӀабаьхьира Нохчийн къоман гулам, цигахь хаьржира Кхочушдаран комитет коьртехь председатель инарла-майор Джохар Дудаев а волуш. 27 ноябрехь Нохч-ГӀалгӀай АССР-н Лакхара Совето Кхочушдаран комитет тӀетаьӀна, адамаша яккхий акцеш яр бахьанехь тӀеийцира Нохч-ГӀалгӀай Республикин пачхьалкхан суверенитетан Деклараци. 1991 шарахь 8-9 июнехь хилира Хьалхарчу Нохчийн къоман гуламан 2-гӀа сесси, цуо кхайкхийра шеш Нохчийн къоман Халкъанюкъара конгресс хилар. Сессийно барт бира НГӀАССР-н Лакхара Совет дӀаяккха а, Нохчийн Республика Нохчийчоь кхолла а, ткъа Д.Дудаев коьртехь волу Кхочушдаран комитет цхьана ханна Ӏедалан орган йита.\n1991 шеран 19-21 августехь хилла хиламаш республикера политически хьолан катализатор хилира. 19 августехь Вайнехан демократически партийн жигараллийца Соьлжа-гӀалийн юккъерачу майданехь йолаелира митинг российн куьйгалхошкахьара, амма 21 августал тӀехьа цуьнан лозунгаш «путчисташна гӀодарна» Лакхара Совет дӀаяккхар йара шен председательца, кхин а парламенте керла харжамаш бар а. 1-2 сентябрехь НКЪШХК (ОКЧН) 3-гӀа сессийно кхайкхийра Нохч-ГӀалгӀай Республикин Лакхара Совето шайн декхарш охьадехкина шадолу Ӏедал Нохчийчоьнан латта тӀехь НКЪШХК Кхочушдаран комитетан караделла. 4 сентябрехь дӀалецира Соьлжа-гӀалин телецентр а, Радион цӀа а. Соьлжа-гӀалин кхочушдаран комитетан председатель волу Дудаев Джохара дӀабийшира кхайкхам. Кхайкхамо бахара республикин куьйгалхой «зуламхой, кхаъоьцурш, хӀазналаьчкъораш бу, хаам бира »5 сентябрехь дуьйна демократически харжамаш хиллалц республикера Ӏедал кхочушдаран комитетан а, кхин йолу демократически кхолламийн карадоьду". Цунна дуьхьала Лакхара Совето кхайкхийра 5 сентябрехь буьсана 12 сахьт даьлчхьана 10 сентябре кхаччалц Соьлжа-гӀалахь чрезвычайни хьал хир ду аьлла, амма оцу юкъа ялх сахьт даьлчи Лакхара Советан Президиумо дӀадаьккхира чрезвычайни хьал. 6 сентябрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Советан председатель волу Завгаев Докка даржера дӀавелира, Кеп:Хьост яц 2. Масех де даьлча 15 сентябрехь хилира Нохч-ГӀалгӀайн Республикин Лакхара Советан тӀеххьара сесси, цигахь барт хилира Лакхара Совет дӀасахецар тӀехь. Керла Ӏедал хотталца кхоьллира Ханнайолу Лакхара совет (ХЛС), 32 депутатех лаьтташйолу, председатель хилира НКЪШХК-н Кхочушдаран комитетан председателан гӀовс волу Ахмадов Хьуьсайн. НКЪШОКЧН кхоьллира Къоман гварди куьйгаллехь «Исламан некъ» партийн корта Кантемиров Беслан волуш.\nОктябрь болалуш НКЪШХК Кхочушдаран комитетан агӀорболчарний (Ахмадов коьртехь волуш) царан дуьхьалболчарний юкъахь (Чернов Ю. коьртехь волуш) дар-дацар хилира. 5 октябрехь иссаннах ворхӀаммо барт бира Ахмадов дӀаваккха, амма оццу дийнахь Къоман гвардис ХЛС болхбешдолу Профсоюзан цӀа а, республикин ПКХК-н (КГБ) гӀишло а дӀалецира. Цул тӀехьа цара лецира республикин прокурор волу Пушкин Александр. ШолгӀачу дийнахь НКЪШХК-н Кхочушдаран комитето «кӀелдахуьла тешанбехке белхаш барна» дӀасахийцира ЛХС, церан декхарш «ша йолу Ӏедалан бакъонаш йолуш Ӏедал кхоллалц болу муьран революционни комитетан» тӀедехкира. РСФСР-н Лакхара Советан Президиумо омар дира Дудаевгхьарачаьрга 9 октябрехь буьйса юккъеягӀалие герз охадилла аьлла. Амма НКЪШХК-н Кхочушдаран комитето и омар «колониальни политика бӀаьшерашшана кечйина дуьненанюкъара масштабан харцо ю» аьлла, г1азот кхайкхийра, 15 шарера 55 шо кхаччалц волчо герзаш схьаиэцар дийхира.\nДудаевн Ӏедал[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1991 шеран 27 октябрехь Нохчийчохь президентан харжамаш хилира, толам баьккхира Дудаев Джохара, 90,1 % харжамхочо кхаж а тесна. 1 ноябрехь Дудаевс омар даьккхира «Нохчийн Республикин суверенитет кхайкхайарх», ткъа 2 ноябрехь РСФСР-н халкъан депутатийн гуламо къобал ца бира лакхарчу пачхьалкхан Ӏедале (Лакхара Совет) а, республикин Президентан а харжамаш. 8 ноябрехь РСФСР-н президент Ельцин Бориса куьг яздира Нохч-ГӀалгӀайчохь чрезвычайни хьал хотторан омар тӀехь. 10 ноябрехь НКЪШХК-н кхочушдаран комитето кхайкхам бира Российца йолу юкъаметтигаш дӀахадайие, ткъа Москохах «къоьллин зона» йие аьлла. ШолгӀачу дийнахь РСФСР-н Лакхара Советан сессино чекх ца далийтара чрезвычайни хьал даран омар. Оппозицин партийн кортош дӀакхайкхийра президент Дудаевга шаьш хьо а, хьан Ӏедал а къобалдо, шу Нохчийчоьнан суверенитет ларъеш ду аьлла. Ханнакхоьллина Лакхара Совето сацийра шен болх.\nНоябрехь Нохчийчохь Дудаевн агӀорхьа болчара тӀеман гӀаланаш а, герз а, ТӀеман Ницкъийн, чоьхьара эскарийн бахам дӀалиеца буьйлабелира. Ткъа 27 ноябрехь инарла Дудаевс арадаьккхира республикера тӀеман дакъойн герз а, техника а халкъан бахам хиларх долу омар. Нохчийчохь иза куьйгаллехь волуш оьрсий аратетта буьйлира махкара, этнически цӀанъяран амал йолуш..\n1992 шеран 12 мартехь Нохчийчоьнан Парламенто тӀеийцира республикин Конституци, цуо Нохчийчоь кхайкхайора "нохчийн къомо шаьш кхоьллина йолу суверенны демократически бакъонан пачхьалкх. Оцу юккъехула юха а кхоллаелира Дудаевн администрацина оппозици. Уггаре а радикальни Дудаевн дуьхьала йолу оппозицин декъашхоша коьллира Нохч-ГӀалгӀайн Республикин конституцин хотам меттахотто Координационни комитет. Ӏуьйранна 21 мартехь 150 гергга оппозицин декъашхоша дӀалецира телецентр а, радиоцентр а, къамел дира нохчийн радиохула ницкъаца дӀайаккха Нохчийчоьнан правительство а, парламент а бохуш кхайкхам беш. Оцу дийнахь сарахь гвардейцаша мукъаяьккхира радиоцентр, охьатаӀийра гӀаттаман кечам. Дуьхьалбевлларш чӀагӀбелира НР Теркйистан кӀоштехь, цигара Ӏедал 1991 шеран гурахь дуьйна Дудаевн Ӏедал лоруш а, бохург деш а дацара. 7 июнехь Нохчийчура арайаьккхира тӀеххьара Российн эскаран подразделени — Соьлжа-гӀалин гарнизон.\n1993 шеран февралехь Нохчийчохь кхочушдаран а, законашдахаран а Ӏедалан юкъахь конституцин къоьлла хилира. 15 апрелехь Соьлжа-гӀалахь Театральни майданахь дуьхьанца экономикин, ткъа тӀехьа политикин лозунгашца йолаелира оппозицин митинг, цара президентега а, правительствега а балхара дӀадовла, керла парламентан харжамаш бие бахара. Цунах бахьана дина 17 апрелехь Дудаевс арадаьккхира омар Парламент, Конституцин суд, Соьлжа-гӀалийн гулам дӀасахоьцуш, республикехь президентан бакъолелар а, комендантан сахьт хоттош, дӀасахийцира Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министерство. Оццу дийнахь шайн митинг йолийра президентан агӀорчара. 4 июнехь Дудаевн герзашдолу накъосташа Басаев Шамиль куьйгаллехь а волуш дӀалецира, боьдуш Парламентан а, НР Конституцин суьдан болх а болуш Соьлжа-гӀалин гуламан гӀишло, дӀасалаьхкира Парламент, Конституцин суд, Соьлжа-гӀалин гулам.\n«Нохчийчура граждански тӀом»[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1994 шеран 14 январехь Нохчийн Республикин Нохчийчоьнан (Нохчийн Республика) цӀе хийцира Нохчийн Республика Ичкери (НРИ) аьлла. Оццу баттахь Къам кӀелхарадаккхаран комитетан (КЪКӀК) тӀаман вовшехтохарш гӀортира Солжа-гӀалийн уллохь правительстван эскарийн позицешшана тӀелата, амма 9 февралехь церан корта Сулейменов ИбрахӀим схалецира Пачхалкхан кхерамазаллин департаментан (ПКХД) белхалоша, цул тӀеха цуьнан тобанаш юйхира. Ахка Дудаевн Ӏедалца тӀом латто йолаелира, 1993 шарах декабрь баттахь коьллинайолу Нохчийн Республикин Ханна кхоьллина совет (НРХКХС), шен коьртехь Теркйистан кӀоштан мэр Автурханов Ӏумар волуш. Июлехь-августехь Солжа-гӀалийн мэр хиллачу Гантамиров Бисланан оппозицера тобано доладан долийра Халхара-МартантӀехь а, Халха-Мартан кӀоштан доккхахадолчу декъа тӀех, ткъа Дудаев хен хьакам хиллачу Лабазанов Русланан тоба — Устар-ГӀордойхь. 12-13 июнех Солжа-гӀалахь хилира правительствон эскарийн а, Лабазанов Русланан тобан а. 2 августех НРХКХС-н халхаваьллачу Автурханов 1умарс дӀакхайкхийра, совето Ӏедалера Дудаев Джохар дӀавоккха, ткъа "Нохчийн Республикин шадолу Ӏедалан болх шайна тӀелоцу олий. 11 августехь Дудаевс Нохчийчохь тӀеман хал кхайкхош, мобилизации йеш омар кӀела куьг яздо.\nГурахь Ханна кхоьллина Советан российн нуцкъаллин структурийн гӀоьнца кхоьллинайолу тӀеман вовшехкхетараллаш, Дудаевн Ӏедална дуьхала тӀемаш болийра. 1 сентябрехь правительствон эскарш (дудаевгхьаранаш) тӀелетира Халха-Мартана йистонашна, 5 сентябрехь цара халлакйира Устар-ГӀордойра Лабазанов Русланан тоба, ткъа 17 сентябрехь гуолецира Девкар эвлан. 27 сентябрехь правительствон эскарш тӀелетира Теркйистан кӀоштара оппозицина, оццу хенахь оппозицин тобанаш Хьалха-МартантӀиера Соьлжа-гӀалийн Черноречехьа тӀелетира, Текйистера эскарш юхадаха дийзира. 13 октябрехь дудаевгӀар тӀелетира Гихтан уллорчу оппозицин тобанан базина. 15 октябрех оппозицин эскарш шина агӀор Соьлжа-гӀалийн чудахара, цхан а дуьхьало а йоцуш, столицийн масех меттиган доладан буйлабелира, «400—500 метр» бен правительствон гӀишлошна гена боцуш. Амма цара сихха йитира Соьлжа-гӀала, шайн позицешка юхабирзина. Шен агӀора Дудаевс дӀакхайкхийра, гӀалийн чуйаьхкира «Российн армин леррина кечйина тобанаш» шайн бронетехникаца, артиллерийца, амма правительствон эскаршан атту белира уьш «совцо, гуобан, халлакбан». Ӏуьйранна 19 октябрехь правительствон эскарш бронетехникийн а, артиллерийн а гӀонца тӀелатадуьйладелира Хьалхара-Мартан кӀоштана а, Хьалхара-Мартанна а (цигахь яра оппозицин вовшехтохначу тӀеман ницкъийн куьйгалхочун Гантамиров Бисланан штаб-квартира) а, Девкар эвлана а.\nОцу юккъехула Нохчийн Республикин Ханна кхоьллина совет кечамбанйолаелира шен тӀеххьара Соьлжа-гӀалин тӀелатардан. 23 ноябрехь кхоьллира Къам юхакхолларан Правительство (КЪЮП) коьртехь СССР-н маьхкдаттхимин промышленностан министр хилла волу, «Даймохк» тобан корта Хаджиев Саламбек волуш. 26 ноябрехь российн тӀемалоша кугалладешйолу, дудаевн оппозици, Соьлжа-гӀалин штурме, столици чубахара къилбаседера а, къилбаседа-малхбалера а. ДудаевгӀар штурм юхатуьйхира, йийсар вира масийтта российн эскархо. Дудаев Джохар нохчийн оппозицин ницкъаца дӀаваккха аьтту цабалча, Российн правительствос бартбира Нохчийчу регулярни арми яхийта. 29 ноябрехь Российн Кхерамазаллин Совето бартбира Нохчийчохь тӀеман операци ян, ткъа шолгӀачу дийнахь Ельцин Бориса куьг яздира къайлаха № 2137с йолу «Нохчийн Республикин латтан тӀех конституцин низам меттахотторан белхаш» бохучу Омар кӀела.\nНохчийн хьалхара тӀом[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Нохчийн хьалхара тӀом\n1995 шарахь январехь Соьлжа-гӀала, Респубиликан Компартийн комитетан гӀишлон («Президентан гӀалин») гонахьара тӀемаш.\nӀуьйрана 1 декабрехь российн авиацино тӀетуьйхира герз Калиновски а, Хенакхаьлла аэродромашна, тӀаккха Соьлжа-гӀала — Къилбаседан аэродроман, халлакайира Нохчийчоьнан шайолу авиаци. 11 декабрехь Ельцин Бориса куьгйаздира № 2169 йолу «Нохчийн Республикин латтан тӀех низам а, низман бакъо а, юкъараллин кхерамазалла латтадар» бохучу Омар кӀела. Оццу дийнахь Мохкларбаран министерствон а, ЧГӀМ Чоьхьара эскарийн а дакъойх лаьтташйолу Эскарийн Вовшехтоьхна тобан (ЭВТ) подразделенеш, Нохчийчоьнан латтан тӀе чуевлира: малхбузехьара (Къилбаседа ХӀирийчура ГӀалгайчоьнан чухула), къилбаседа-малхбузехьара (Къилбаседа ХӀирийчоьнан Мазалкан к1оштехула), малхбалехьара (ДегӀастанан мохк тӀехула). Декабрь чекхболуш тӀемаш дуьйладелира Соьлжа-гӀалин йистошкахь. 20 декабрехь мазалкан группировко дӀалецира Долински юьрт, нохчийн столицан къилбаседа-малхбузехьара тӀебогӀу некъ дӀахадийра, ткъа гӀизларан группировко оцу муьрехь дӀалецира Петропавловски станицера тӀай, дӀахадийра къилбаседа-малхбалехьара Соьлжа-гӀала богӀу некъ. 23 декабрехь буса оцу группировкан юкъара подразделенеш, малхбалехьахула гӀалин гуо а тесна, дӀалецира столицин юкъара юрт Хьенакхаьлла. 31 декабрехь российн эскар тӀелетира Соьлжа-гӀалин. ГӀалахь урамаш тӀехь тӀемаш дуьйладелира. 19 январехь федеральни эскарша дӀалецира Президентан ГӀала, дудаевгӀеран коьрта ницкъаш юхабевлира Нохчийчоьнан къилба кӀошташка. ТӀеххьара, 1995 шеран 6 мартехь Басаев Шемалан батальон юхаелира Ӏаьржахийист (Черноречье) олу гӀалийнйистера — нохчийн тӀемлоша латтошйолчу Соьлжа-гӀалин тӀеххьара кӀоштера. Соьлжа-гӀала дӀалаьцча тӀемаш дехьадевлира Малхбузан а, Малхбален а Нохчийчоьнан акъарийн дакъош тӀе. 30 мартехь дӀалецира Гуьмсе, ткъа шолгӀачу дийнахь — Шела.\nАпрель чекхболуш российн эскаро дӀалецира Нохчийчоьнан шайолу ала мегардолуш акъарийн латта, цул тӀехьа федеральни эскарш кечам бан буьйлабелира «ломан тӀаманна». Российн агӀоно дӀакхайкхийра 28 апрелера 11 май кхаччалц тӀом сацабар. 12 майхь федеральни ницкъаш шуьйрра тӀелатар долийра ломан кӀажошкахь йолу кӀошташкахь: Веданан, Шуьйтан, ЭгӀаштан агӀорхьа. 3 июнехь дӀалецира Ведана а, Нажий-Юртан гонахьара локхаллаш а, ткъа 12 июнехь федеральни эскарийн куьйга кӀела яхара кӀоштан центарш Шуьйта а, Нажий-Юрт. Амма федеральни эскарш къилбехьа чу мелдоьда а, нохчийн тӀемлоша шайн ницкъийн цхьа дакъа дехьакхоьссира акъарий тӀе. Цул сов, хаъал алсамйевлира федеральни салташна а, Российн Ӏедалехьара болчу нохчийн хьалхелелошболчарна а йен къизаллин операци. Уггара йоккханиг царех хилира 14 июнехь нохчийн тӀемлоша Ставрополан крайхь Будённовскехь дарбанцӀа дӀалацар, 1996 шеран 9 январехь тӀемлойн тоба ДегӀастанан гӀалийна Г1изларна, тӀелетира аманаташ а лоьцуш.\nСоьлжа-гӀала дӀалаьцначул тӀехьа Нохчийчохь, российн куьйгалхоша къобалйина республикин Ӏедалан меженаш, Ханна коьллина Совет а, Къам юхакхолларан правительство болхбан йолаелира. Аьхка хилира цхьа могӀа российн-нохчийн дистхиларш. Октябрь болалуш Къам юхакхолларан правительство председатель хилира хьалха Нохч-ГӀалгӀай Лакхарчу Советан хиллаволу председатель Завгаев Докка. 16-17 декабрехь Нохчийчохь Нохчийн Республикин Корта хоржуш харжамаш хилира, цигахь туьйлира Завгаев, цуьнгахьара 96,4 % кхаж а тесна. 1996 шеран 6 мартехь тӀемлой тӀелетира Соьлжа-гӀалин, гӀалин цхьа дакъа дӀа а лоцуш. Кхаа дийнахь тӀемаш бинчул тӀехьа, тӀемлойн тобанаша гӀала йитира, шайца дӀадаьхьира тӀехьалонна а дуург, молханаш, герзаш. 21 апрелехь российн леррина дакъоша Дудаев Джовхаран спутникан телефонан сигнал лаьцначул тӀехьа, иза вийра Су-25 олу российн кеманаш тӀиера ракеташ тоьхна. ШолгӀачу дийнахь НРИ-н Пачхьалкхан мохкларбаран кхеташоно дӀакхайкхийра Яндарбиев Зеламха президентан держан декхар кхочушдан хоттавар. Российн ТӀеман ницкъийн цхьаболу кхиамаш боллушехь, тӀом бахбелира. 27 майхь Москвохахь Ельцин Борисан а, Яндарбиев Зеламхан а, вовшехкхетар хилира, оцун жӀамӀ ТӀом сацабаран а, Нохчийчуьра тӀеман дов дерзоран некъаш лахар а болуш. 10 июнехь Несар-г1алахь рогӀаллин бартбаран мур дӀахьучухенахь барт хилира российн эскарш Нохчийчура арадахарехь (шиъ бригада йоцург), сепаратистийн тобанашкара герз дӀадаккхарехь, маьрша демократически харжамаш барехь. 1 июлехь нохчийн агӀоно кхайкхийра, российн куьйгалло бина барт кхочушцабо, Несарахь хиллачу бартаца дуьстича, мадарра аьлча цара блокпосташ дӀа цаяьхна. Масех де даьлчи нохчийн агӀоно кхерамтесира шаьш бартбаран процесс юкъара арадеврду аьлла. 8 июлехь инарла В.Тихомировс Яндарбиевга «факташ охьаяхка», 18:00 кхачале нохчийн агӀонехь волу массо а йийсархо юхаверзаве аьлла кхерам тесира, ткъа шолгӀачу дийнахь российн эскаро тӀом карлабаьккхира. 6 августехь нохчийн тӀемлой тӀелетира Соьлжа-гӀалин. Куьйгаллехь инарла Пуликовски волу российн гарнизоне, шайн дуккха а сов салтийн а, техникийн а ницкъ боллушехь, гӀала карахь латтацаелира. Цуьнца цхьаьна 6 августехь нохчийн тӀемлоша шайн каралецира Устрада-гӀала а, Гуьмсе гӀаланаш. 31 августехь НРИ ТӀеман ницкъийн Коьрта штабан хьаькаман Масхадов Асланан а, Российн Кхерамазаллин Советан председателан Лебедь Александран а куьгъяздан дийзира Хасу-Юртахь машаран бартан тептар тӀе, цуо чекхбаьккхира Хьалхара нохчийн тӀом. Бинчу бертан жӀамӀ дара федеральни эскарш Нохчийчура арадахар, ткъа республикин статусах дерг дӀатеттира 2001 шеран 31 декабре кхаччалца.\nНохчийчура шина тӀеман юккъех хилла къоьлла[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Нохчийчура шина тӀеман юккъех хилла къоьлла\nДудаев Джовхар кхелханчул тӀехьа Нохчийчохь чӀагӀбала болабелира исламан экстремистийн Ӏаткъам, йозашйоцу къоман республика кхолларан лаам хийцабелира Къилбаседа Кавказехь исламан пачхьалкх кхолларехьа. Вахьабизман агӀончаша сихонца дӀалоьцура республикера позицеш, НРИ Президентан декхарш кхочушдеш волчу Яндарбиев Зеламханан политико аьтту а бора оцу новкъахь. Нохчийчохь массанхьа а болх бан йолаелира шариӀатан суьдаш, кхоьллинера шариӀатан гварди. Республикехь кхоьллира лагераш тӀемалой Ӏамош (Российн бусулба регионашкара кегийнах). Жоьлкийн структураш, Ӏедалера хуьлуш дуьхьало а йоцуш, бизнес йора адамаш лечкъор тӀехь, аманаташ лоьцура, маьхкдаьттан биргӀанаш а, скважинаш а чура маьхкдаьтта лечкъадора, къизаллин акташ а йеш, лулара российн регионашна тӀелетара.\n1997 шеран 27 январехь Нохчийчохь хилира президентан харжамаш, толам баьккхира, 59,1 % харжамхоша кхажтесначу Масхадов Аслана. Республикин Ӏедална а, шайна цхьацца кӀошташ дӀалаьцна Ӏашболчу эмирашна а юкъахь барт боцара, компромисс каръярхьама, Масхадов правительство юкъа гӀарабевлла оппозицин хьалхелелориш балуо гӀерта. 1998 шеран январехь эмир Басаев Шемал хоттийра Министрийн Кабинетан председателан декхарш кхочушдан. Кхин болу эмираш цалечкъош президентаца конфронтацие бахара. 20 июнехь эмир Радуев Салман вистхилира нохчашка республикин куьйгаллин жигара дуьхалойие бохуш, меттигерчу телевидениехь. ШолгӀачу дийнахь цуьнан агӀо хьаьжира телевидении а, мэрии а дӀалаца, амма тӀекхаьчна правительствон лерринайолу подразделенеш тасаелира цаьрца, оццахь кхелхира къоман кхерамазаллин гӀуллакхан директор Хултыгов Леча а, Радуевн тобан штабан начальник Джафаров Ваха. 24 июнехь Масхадовс Нохчийчохь чрезвычайни хьал кхайкхира. 13 июлехь Гуьмсехь исламан леррина Ӏалашо йолчу полкан эмиран Бараев Ӏарбин а, къоман гвардин батальонан эмиран Ямадаев Сулиман а юкъахь кхийсараш хилира, ткъа 15 июлехь Бараевн герзашцайолчу тоба тӀелетира Гуьмсен къоман гвардин батальонан казармашна. 20 июлехь президента Масхадовс шен омарца кхайкхийра ШариӀатан гвардии а, Исламан полк дӀасахецар.\n23 сентябрехь Басаев Шемалас а, Радуев Салмана а Ӏедал ницкъала дӀалацаран а, Конституци йохаяран а, шариӀат низам дохадаран а, арара политикин некъ Россегахьа хиларан бехк президентан тӀе а биллина, Масхадовга дарж охьадиллар дийхира. Цунна жоп луш Масхадовс Басаев Шемалан правительство дӀасахийцира. Оцу девн жамӀ президенто Соьлжа-гӀалин арахьарчу алсамдолчу лаьттан доладан йишцахилар дара. 1999 шеран 3 февралехь Масхадовс кхайкхийра Нохчийчохь «шариӀатан куьйгалла массо а хӀуманна тӀехь». Парламентера низамкхолларан бакъо дӀаяьккхира, ткъа лаккхара низамкхолларан меже хилира Шура — исламан кхеташо. Цунна дуьхьала Басаевс кхайкхийра ша коьртех а волуш «оппозицийн Шура» кхоллар. Масхадов Асланан некъан агӀорчарна («барамберш») а, «радикалашна» (коьртехь Басаев Шемал волу, оппозин Шура) а, юкъахь доьдуш дов долуш, нохчийн—дегӀастанан дозанехь хьал ирделира. Нохчийчохь тӀелаьцна волу ДегӀастанан вахьабитийн корта Кебедов Бахьауддин, нохчийн эмираш ахчанца, герзаца, гӀирсашца гӀо а деш, кхоьллира автономни тӀеман тобанаш, царна герз а, гӀирс а белира. Июнехь-августехь дуьххьарлера Ӏиттадаларш хилира ДегӀастане дехьа бевллачу тӀемлойн а, дегӀастанан милицин а, ткъа 7 августехь нохчийн-дегӀастанан ваххьабитийн вовшехтоьхна тоба куьйгаллехь Басаев Шемал а, Ӏарбийн тӀемло Хаттаб а волуш Нохчийчоьна агӀора чубагӀара ДегӀастане. 15 августехь Масхадовс Нохчийчохь чрезвычайни хьал кхайкхийра, ткъа шолгӀачу дийнахь Соьлжа-гӀалахь митингехь Российн куьйгалла бехкебира ДегӀастанера хьал кӀоршаме даккхарна.\nНохчийн шолгӀа тӀом[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Нохчийн шолгӀа тӀом\nБутт сов лаьттира федеральни ницкъийн чубаьхкинчу тӀемлошца болу тӀом, чеккхе — тӀемлой ДегӀастанера Нохчийчу юхаберзабийзира. Нохчийчура ситуации доладан Масхадов ницкъ цахиларе терра, российн куьйгалло бартбира Нохчийчура тӀемалой халлакабан тӀеман операции ян. 18 сентябрехь чӀагӀйинайолу российн эскарийн подразделенеш дӀакъевлира ДегӀастанан, Ставрополан мохк, Къилбаседа ХӀирийчоь, ГӀалгӀайчоь агӀонашкара российн-нохчийн доза. Российн авиацино дукха ракеташ а, бомбанаш а йиттира республикера тӀемлойн тӀеман лагершна а, чӀагӀонашна а.\n30 сентябрехь российн эскаран бронетанкийн подразделенеш Ставрополан махкара а, ДегӀастанара а чуяьхкира Нохчийчура Невран а, Шелковскан а кӀошташка. 5 октябрехь Масхадовс Нохчийчохь кхайкхийра тӀеман хьал. Ноябрь болалуш российн эскарш Нохчийчура Теркан дукъ шадерриг дӀалецира, ткъа 11 ноябрехь дӀалецира Гуьмсе. Декабре гӀоьртича федеральни ницкъаш доладеш дара Нохчийн Республикин шадолу акъарийн дакъа. 14 декабрехь российн эскарш гуобан болира Соьлжа-гӀалин, дӀалецира малхбален йист — Хьенакхаьлла, ткъа 26 декабрехь федеральни эскарш гуобира гӀалина. Соьлжа-гӀалин тӀелеташ федеральни эскарийн тӀемалойн кхоъ гуо хадо бийзира, амма 2000 шеран 6 февралехь гӀала схьаяьккхира. Столица йоьжначул тӀехьа нохчийн тӀемлойн йоккха группировка юхаелира Нохчийчура Шуьйтан кӀоште, цигахь 9 февралехь федеральни эскарша гуобира царна. 22 февралехь российн эскарш дагӀара Шуьйтан тӀелата, иза НРИ тӀеман ницкъийн йоккхачех тӀеххьара база яра, 29 февралехь Шуьйта дӀалецира. ТӀемлойн йоккха шит оба гуон юкъара араяла аьтту белира: Гелаев Русланан тоба тӀемаца араелира къилбаседа-малхбузан агӀора СоӀдин-кӀотарехьа (Хьалха-Мартан кӀошт), ткъа Хаттабан тоба — къилбаседа-малхбузан агӀора Улус-Кертехьа (Шуьтан кӀошт).\nXX бӀаьшо чекхдолуш XXI бӀаьшо долалуш Нохчийчоьнан этнически дакъош хийцадалар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНагахь 1959-гӀа шеран халкъдагардаран терхьаша НГӀАССР 348 343 оьрсий, 243 974 нохчий гайтахь а, амма цул тӀехьа 1970-гӀа ш. хиллачу халкъдагардаро гайтира оьрсий 366 959 стаг, ткъа нохчий 508 898 стаг хилар. Дукхахболу оьрсий НГӀАССР юьтуш СССР-н кхечу регионашка дӀакхелхара (алсама долу дакъа Балтикайисте).\n1979 шарахь 336 044 стаг оьрсий бахархой бара, ткъа нохчий хӀинцале 611 405 стаг вара, шозза гергга сов.\n1989 шеран шайолу союзан халкъдагардаран жамӀашца, Нохч-ГӀалгӀайн АССРехь вехара 1 270 429 стаг, царех нохчий — 734 501 , оьрсий — 293 771, гӀалгӀай — 163 762 , эрмлой — 14 824 , гӀезалой — 14 824 , ногӀий — 12 637 иштта кхин дӀа а. Нохчий сов бара массо а ала мегар долуш республикин ломан кӀошташкахь. [хьост?]\nСоьлжа-г1алахь вехара 397 эзар стаг, царех 1989 шеран шайолу союзан халкъдагардаран терхьашца этнически декъахь деккъа оьрсийн дакъа дара 210 эзар стаг.\n1998 ш. араяьллачу «Российн статистикин хӀорашеран жайна» тептаро республикехь 797 эзар вахархо ву элира.[хьост?]\nШолгӀа Нохчийн тӀом болалуш республика дӀатесира 350 эзар стага. Царех цхьа дакъа юхадирзина, амма 150 эзар гергга стаг 2002 шарахь а Нохчийчоьнан арахьа висира. 1989—2002 шерашкахь 200 эзар сов оьрсий, 125 эзар сов нохчий а, гӀалгӀай а, Нохчийчохь бехачу кавказхойх 50-75 % бахархой: — гуьржий, азербайджанаш, хӀирий, гӀезалой арабевлира Нохчийчура.. Иштта дукха а, чехка а Нохчийчура араделира ДегӀастанан къаьмнаш: жӀай, акхшой, гӀумкхий, гӀазгӀумкхий, ногӀий.[хьост?] Амма, журналист волу Черкасов Александра дийцарехь, хала мор боллушехь, шолгӀа нохчийн тӀом болабаллалц оьрсийн мотт буьйцу бахархой алссама дӀаоьхуш бацара республикера Ӏедалан структураш а, бакъоларъяран меженаш а гӀелъяларна 1991—1994 шерашкахь сихо йира Нохчийчура оьрсийн мотт буьйцу къаьмнаш дӀаэхарна, амма хьалхара нохчийн тӀом болуш а Соьлжа-гӀала ах оьрсийн гӀала яра. 1996—1999 шерашкахь Ӏедал дохарна а, Нохчийчура Ӏедал ойххьаза къуйн структурех дӀахьарчарна цхьана агӀор, российн Ӏедална инкарлойарна, регионехь адамийн бакъонашца долу хьал дика цахиларна вукха агӀор, вайнехан доцу къаьмнаш дӀадахара республикера. 1999 шарахь болабеллачу шолгӀачу нохчийн тӀамо чекхдаьккхира нохчий боцу бахархой арататтаран процесс — тӀамах уьдура массо а, юха нохчий бен ца багӀара. ГӀалгӀай соьлжа-гӀалахой а бацара юхаберза лууш ГӀалгӀайчохь охьахуьйшура уьш..\n2002 шарахь Нохчийчохь вехара 700 эзар гергга стаг, амма 2002 ш. халкъдагардаран жамӀашца — 1,085 млн стаг. Кхечу терхьашца 600—900 эзар вахархо вара, царех (2002 шеран Шайолу российн халкъдагардар) 40 645 бен оьрсий вацара, кхин а 5 559 оьрсий вехара ГӀалгӀайчохь. Царех, демоскоп.ру сайтан обозреватель волу Максудов Сергейн хетарехь, 40 эзар а российн эскаре кхайкхина салтий ву, инструкцино мабаххара, уьш багарбо шайн эскаран дакъош долччохь. Цул сов, 2002 шерахь халкъдагардаран болх нийса бина хиларх забар а йоцуш шеко ю, хӀунда аьлча статистика тоян гӀерташ дӀаязбора хьалха «тӀеязбина болу» дӀабахана нах а.\nКхечу агӀора 2002 шарахь тайп-тайпана къаьмнийн терахьаш шекойолуш ду, хӀунда аьлча беккъа федеральни ницкъийн тӀемагӀуллакхдийриш Нохчийчохь бара 80 эзар гергга, мадарра аьлча беккъа Нохчийчура оьрсийн терахь охьаяьккхинера 23 эзар стаг.\n2009 шарахь апрелехь «Дозушдоцчу газето» яздора, бевддабахана оьрсий кхоьру Нохчийчу юхаберза. Нохчийчура тӀом болуш гӀишлош а, бахам а байна 11 000 вахархочун (Ӏедало бахам меттахотто безачу) исписки тӀехь, «1989 шеран халкъдагардаран терахьашца республикехь 360 эзар сов боллушехь, кӀеззиг бен бац оьрсий а, кхин къоман нах а». Газето «Москвохара Карнеги центран» Ӏилманан кхеташон декъашхо волу А. В. Малашенкос 2007 шарахь ца вешаш Кадыров Рамзана Нохчийчу оьрсий юхаберзарах лаьцна хьалха аьлла долу дешнаш даладо, тӀеххьара шина шарахь республике юхабирзина 200 гергга оьрсийн мотт буьйцу доьзал.\nГӀалгӀайчоьнца йолу юкъаметтиг[нисйе бӀаьра | нисйе]\n2012 шеран 27 августехь Нохчийчохь кхоьллира республикин комиссии ГӀалгӀайчоьнца административани доза хотто. ГӀалгӀайчоьнан Коьрто Евкуров Юнус-Бека ша, ГӀалгӀайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь лаьтташ долу административани доза хийца, дуьхьала хилар хаийтира. Цуо яздо шен блогехь, юкъаметтиг хийца гӀертаро «девне дуьгур ду». Соьлжа-гӀалахь бехкедира луларчу федерацин субъектан Ӏедал, къовсаме латташ цхьанааггӀора низамца шайна дӀалацар доцуш, кхин а дайшкара схьа бакъдолу нохчийн латташ дӀалацарна а.\n2012 шеран 1 августехь ГӀалгӀайчохь байира КадыровгӀеран дай баьхна Хоси-Юртан тӀелатар кечдинарш. ГӀалгӀайчоьнан Коьрто Евкуров Юнус-Бека бакъ ца бира, Галашкехь нохчийн ницкъашца леррина кечйина, операци яран хаам.\n2012 шеран 4 августехь Нохчийн Республикин Коьрто Кадыров Рамзана дӀакхайкхийра, ГӀалгӀайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека бан мабеззара болх ца бо къизаллин тобанашна дуьхьал, Ӏоттарйира Евкуров «бандитийн тезеташкахула лелаш ву» аьлла.\nГӀалгӀайчоьнан Коьрто Евкуров Юнус-Бека, Нохчийчоьнан Коьрто Кадыров Рамзана бандашна дуьхьала тоъал жигара болх ца бо аьлла хьалхуо йинчу Ӏиттаршна, жоп делира. Оцунах лаьцна 4 августехь, шота дийнахь, хаамбо «Интерфаксо». «ТӀемлойн бандашца къинхетам боцуш тӀом латтобеза, цуьндела Кадыров Рамзанан шен некъ бу, ткъа сан сайн некъ бу", — кхайкхийра Евкуровс «Интерфаксехь». ГӀалгӀайчоьнан Корта Евкуров Юнус-Бек къинтӀеравелира Кадыров Рамзанна, цуо Евкуровс тоам боллуш къизаллашна дуьхьало ца йо бахарна.\nХӀинца Сийлахь Рамадан бутт бу, Лекхачу АллахӀа вовшешна къинтӀерадовла боху\nhttp://rusich.by.ru/history/depchechen.htm Архивацийина 21 июнехь 2006 шеран.\nhttp://lib.aldebaran.ru/author/hlebnikov_pavel/hlebnikov_pavel_razgovor_s_varvarom/ Архивацийина 3 ноябрехь 2006 шеран.\nСУДЬБА НАРОДОВ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ: ДЕПОРТАЦИЯ И ВОЗВРАЩЕНИЕ Архивацийина 12 мартехь 2007 шеран. Явус Ахмадов\n↑ 1 2 3 4 5 История Чеченской Республики Архивацийина 12 апрелехь 2013 шеран.\n↑ ХӀара дукха оцу хьокъехь шен пхиъ том йолу, «Кавказан тӀом» бохучу жайнин тӀехь В. А. Поттос:\nМоскохан сийлахь эла Иван КхоалгӀа — оьрсийн латташ схьагулдеш волу — рязанан гӀалагӀазкхийн майраллин оьгӀазвахана, та1зар дарца кхерам тесча, Червлёни Бердан гӀалагӀазкхий бӀаьста хи дистича шайн йоккха юьртаца гӀевттина, доьзалашца хинкеман тӀехевшина Дон тӀе охьабахара, цигара дехьабевлира Идалчу, охьабахара тӀехьадогӀучу москвохан орца цакхуьучу меттиге — Терк хӀордах кхетачу. Малхбален Кавказан оцу къорачу сонехь оцу хенахь йохка-эцар лелош, къолаш деш Тюмень цӀе йолуш къуйн бен бара… Шеко яцара, Червлёни Берд цӀе йолу майра юьрт оцу бена йоьдуш хиларх, амма дийцарш дац, хӀун бахьана долуш уьш цигахь ца севцира, ткъа Теркаца хьала бахара пхеаломан черксашна тӀе, хӀинца гӀебартлой, цаьрца берта бахана охьахевшира Кавказан лаьмнаш долалучу, Орга Соьлжах кхетачу. Оцу заманахь дуйна Кавказе дуьххьала охьахевшина оьрсех гребенски гӀалагӀазкхий олу, я лома гӀалагӀазкхий. Кавказская война. В 5-ти томах. — Том 1. От древнейших времён до Ермолова. Кавказ до Петра\n↑ Юха а даладо В. А. Потто цитата:\nТептарш дуьйцу, Донан а, Идалан а гӀазакхийн кхо атаман, шайна тӀе паччахьан оьгӀазло а йожийна, 1579 шарахь Идалан лахахь ойла йеш хилла, Ӏедалан оьгӀазлонах мичхьа лочкъур дара техьа бохуш. Воккхахверг царех, Ермак Тимофеевич, хьаьдда къилбаседехьа…, бисана гӀазакхий кеманаш тӀехь хӀорда тӀе а бахана, шина декъе а бекъабелла, Яик тӀе бахана, ткъа дукхахберш — оццу Теркан тӀебахана, дукха хенахь дуьйна къоладен гӀазакхийн къуйн бен хилла болу тюменан махкан къорачу паргӀате. Цигахь севцина шайн кхоъ пен болу гӀала юьйгӀира, Терки цӀе а туьллуш, цига шайн тӀегулбан буьйлира гӀебартлой, нохчий, гӀумкхий, чергазий а тӀехьа кхайкхара цара. Тайп-тайпана къаьмнийн маркхало тӀехьа кхоьллира шеха низаме Теркан эскар. Оцу хенахь гӀазакхий Теркиехь чӀагӀлуш бара, паччахьо Соьлжийн тӀехь кхоллина Теркан гӀап хӀеттахь хункаран султанан гӀуллакхан йохийнера, амма гӀуллакхаш иза бахьана долуш хийца ца делира, хӀунда аьлча, гӀап латтина меттиг даиман а паччахьан ца хоуйтуш охьаховшачу къоланаш дечу кхерстачарний, къуйшний пайдехь яра. ТӀехьа цара Грозни Иван къинтӀера а ваьккхина, Теркан эскарах схьакхийтира, вайн дозанаш лардан тӀе а лецира. Кавказская война. В 5-ти томах. — Том 1. От древнейших времён до Ермолова. Кавказ до Петра\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Кудрявцев А. В. Чеченцы в восстаниях и войнах ХVIII-ХIX веков // Вестник Евразии. 1999. № 1.\n↑ 1 2 3 4 Шейх-Мансур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\n↑ Шамбаров Валерий. Казачество: История Вольной Руси. — Алгоритм Экспо, Москва. — ISBN 987-5-699-20121-1.\n↑ Чечня в конце ХIХ начале ХХ вв.\n↑ 1 2 3 4 5 Чечня: от революции до депортации, 1917 - 1944 годы (ru), ХРОНОС.\n↑ Павел Полян. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918-1925) (ru), Демоскоп Weekly.\n↑ 1 2 Дата Туташхиа. От Узун-Хаджи Салтинского до Шамиля Веденского. Часть 5 Архивацийина 4 мартехь 2016 шеран.\n↑ 1 2 3 Вооружённые конфликты и антитеррористические операции в Чечне и Дагестане (1920-45)(ТӀе цакхочу хьажорг)\n↑ 1 2 Чеченская Республика (ru), wwhp.ru.\n↑ С.А.ТАРХОВ. ИЗМЕНЕНИЕ АДМинистративанО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОГО ДЕЛЕНИЯ РОССИИ ЗА ПОСЛЕДНИЕ 300 ЛЕТ (ru), geo.1september.ru.\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Тимур Музаев. ЧЕЧЕНСКАЯ РЕСПУБЛИКА ИЧКЕРИЯ (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований.\n↑ 1 2 Кеп:Книга:Цуциев:Атлас этнополитической истории Кавказа (1774-2004)\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 А.В.Черкасов и О.П.Орлов. ХРОНИКА ВООРУЖЕННОГО КОНФЛИКТА (ru), Мемориал.\n↑ 1 2 ГРИГОРИЙ Ъ-ЗАЙЧЕНКО. Чечено-Ингушетия: кунаки Ельцина взяли власть (ru), Журнал «Коммерсантъ» (09.09.1991).\n↑ 1 2 3 4 АНДРЕЙ Ъ-ОЙХОВИКОВ, ЛЕВ Ъ-СИГАЛ. Чечено-Ингушетия провозгласила независимость от России и Союза (ru), Журнал «Коммерсантъ» (14.10.1991).\n↑ Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 02.11.1991 № 1847-I. Портал юридических консультаций Архивацийина 18 августехь 2017 шеран.\n↑ А. Н. Савельев «Чёрная книга Чеченской войны (2000)», глава «Преступления режима Дудаева-Масхадова» Архивацийина 20 июлехь 2013 шеран., глава «Чеченская республика 1991—2000» Архивацийина 17 ноябрехь 2011 шеран.\n↑ ОЛЕГ Ъ-МЕДВЕДЕВ. Попытка государственного переворота в Чечне (ru), Журнал «Коммерсантъ» (6.04.1992).\n↑ АЛЕКСАНДР Ъ-БЕЗМЕНОВ. Россия начинает выходить из себя (ru), Журнал «Коммерсантъ» (15.06.1992).\n↑ Хроника противостояния: апрель — май (ru), Газета «Коммерсантъ» (05.05.1993).\n↑ 1 2 Хроника независимости Чечни: (ru), Газета «Коммерсантъ» (07.09.1994).\n↑ Оппозиция решила, что Дудаев уже не президент (ru), Газета «Коммерсантъ» (03.08.1994).\n↑ ДМИТРИЙ Ъ-КАМЫШЕВ. Наступление было непродолжительным (ru), Газета «Коммерсантъ» (18.10.1994).\n↑ ДМИТРИЙ Ъ-КАМЫШЕВ. Джохар Дудаев ответил ударом на удар (ru), Газета «Коммерсантъ» (20.10.1994).\n↑ Авиация в Первой чеченской войне. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 февралехь. Теллина 2009 шеран 21 декабрехь.\n↑ Chechnya.genshtab.ru Хроника войны в Чечне(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 13 августехь.\n↑ Олег Лукин Новейшая история: Российско-Чеченские войны (оьр.). Вестник Мосток. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 февралехь.\n↑ 1 2 Хроника войны 1994-96 гг. (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). hechnya.genstab.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2002 шеран 4 февралехь.\n↑ 1 2 Олег Лукин Первая чеченская война: Миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.) (оьр.). Вестник Мосток. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 февралехь.\n↑ Рейды чеченских боевиков (ru), Газета «Коммерсантъ» (17.08.2002).\n↑ Олег Лукин. [http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19&view=arhiv&view_num=24&id_item=143&action=view Окончание первой чеченской войны: Операция «Сорванный мир». Хасавюртовские соглашения (июль-август 1996 г.)] (ru), Вестник Мосток.\n↑ Тимур МУЗАЕВ. Чеченская Республика Ичкерия в январе 1998 года (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований. (1998).\n↑ 1 2 Владислав Дорофеев. Чеченские родовые признаки (ru), Журнал «Власть» (30.06.1998).\n↑ АЛЛА Ъ-БАРАХОВА. Масхадов объявил войну ваххабитам (ru), Газета «Коммерсантъ» (17.07.1998).\n↑ Тимур МУЗАЕВ. ЧЕЧЕНСКАЯ РЕСПУБЛИКА ИЧКЕРИЯ в июле 1998 года (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований. (1998).\n↑ Тимур МУЗАЕВ. ЧЕЧЕНСКАЯ РЕСПУБЛИКА ИЧКЕРИЯ в сентябре 1998 года (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований. (1998).\n↑ Тимур МУЗАЕВ. Чеченская Республика Ичкерия в феврале 1999 года (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований. (1998).\n↑ 1 2 3 4 Тимур МУЗАЕВ. Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года (ru), Международный институт гуманитарно-политических исследований. (1998).\n↑ Контртеррористическая операция в Чечне 1999‑2009 гг. Справка (ru), РИА Новости (26/03/2009).\n↑ Хроника второй чеченской войны (ru), Мемориал (15 августа 2000 г.).\n↑ Федеральные войска блокировали в Аргунском ущелье более трех тысяч боевиков, Лента.Ру (09.02.2000). Хьаьжна 11 октябрехь 2009.\n↑ Обращение об официальном признании Геноцида русских в Чечне Архивацийина 15 апрелехь 2007 шеран.\n↑ Книга чисел. Книга утрат. Книга страшного суда Архивацийина 25 мартехь 2017 шеран..\n↑ "Алексей Малашенко — «Вернутся ли русские в Чечню?»(ТӀе цакхочу хьажорг), передача от 25 Июля 2007\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохчийчоьнан_истори&oldid=6574290»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 2 сентябрь, 20:59.


Милашина: Суна хууш хIуммаъ дац Кадыровн претензех\nНохчийчуьрчу коронавирусан ситуацех материл зорбане яьккхинчу "Новая" газетан журналисто Милашина Еленас ша тIекхуьуш яц аьлла, прокуратурана а, "Роскомнадзорна" а шен артиклехь хIун цатайна. "Официалехь кечйинчу Кадыровн претензех суна хууш хIуммаъ дац. Инарла прокуроран Красновн тIедожорца, материл дIакъевлина оха. Оцу артиклехь мел яздинарг бакъ дац аьлла лерина Роскомнадзоро, ткъа хIун ду Инарла прокурорна цатайнарг, тхоьга хаийтина дац", - аьлла, дийцина "Кавказ.Реалиига" Милашинас.\n"Редакцин лаам бац хIара" аьлла, язйина керла текст зорбане яьккхина "Новая" газетан редакцино еарин Iуьйранна шайн сайтехь:\n"Роскомнадзоро тхоьга тахана кхачийначу информацица, Инарла прокуратуран тIедожорца, тхо декхаре ду, цара ма-аллара, "Новая" газетан сайтера "тешам боцу артикл" дIакъовла. Оха официалехь кехат дахьийтина прокуратуре, тхоьга кхийдочу претензийн дуьхье кхиаде тхо аьлла.


Амне — Википеди\n48°02′24″ къ. ш. 0°03′33″ м. д.HGЯOL\n15,95 квадратан километр\nАмне (фр. Amné) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — СагӀта.\nДозанашца йу БегӀне-ан-Шампань, Лонн, ОвегӀ-су-Монфокон, БгӀен-суьгӀ-Же, Кулан-суьгӀ-Же, Епине-ле-ШевгӀей, Неви-ан-Шампань, ГӀуьие-ан-Шампань, Bernay-Neuvy-en-Champagne[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Амне&oldid=7809492»


Неф-МагӀше — Википеди\nНеф-МагӀше (фр. Neuf-Marché) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Бушвилье, МагӀтаньи, Мений-су-Вьенн, Сен-ПьегӀгӀ-ес-Шам, ЕгӀнемон-ла-Виллетт, МонгӀоти.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Неф-МагӀше&oldid=7825625»


17 Февраля, 2020, 05:27:11\nАвтор Тема: Хвалилки! Все, что мы делаем своими руками! (Прочитано 356135 раз)


NGC 1310 — Википеди\nNGC 1310, 2MASX J03210343-3706060, MCG-06-08-004, IRAS 03191-3716, ESO 357-19, PGC 12569, GSC 07026-00106, NVSS J032102-370604, AGC 22502, ESO-LV 357-0190, 6dFGS gJ032103.4-370606, SGC 031909-3716.8, PSCz Q03191-3716, LEDA 12569, FCC 13, APMBGC 357-078+118\n1798 километр в секунду\n3ч 21м 3,431с\n−37° 06′ 6,08″\nNGC 1310 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 1310: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 1310.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_1310&oldid=5055948»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 3 июль, 01:31.


Оост-Каппель — Википеди\n50°55′29″ къ. ш. 2°35′51″ м. д.HGЯOL\nОост-Каппель (фр. Oost-Cappel) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.\nДозанашца йу УткегӀк, Бамбек, Ондшоот, Киллем, ГӀекспоед.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Оост-Каппель&oldid=7828757»


Макка Сагаипова — Ласточка Music Rus Макка Сагаипова — Шуточная. Макка Сагаипова — Сердце мое Элеонора Авонахдиба Макка Сагаипова Вьюга Макка Сагаипова — У родника. Макка Сагаипова — Красивый парень Даргинская. Макка Сагаипова Маьлха нур.\nSyvorovv X Ccaaxxap детство Cover Mp3. Макка Сагаипова — Маминкин сынок. Макка Сагаипова — Жималла. Макка Сагаипова Я Люблю Тебя. Макка Мака — Са ойла хьоца ю.\nДля вашего поискового запроса Макка Сагаипова Вьюга MP3 мы нашли песни, соответствующие вашему запросу, но показывающие только 10 лучших результатов. Макка Сагаипова Сердце моё. Макка Сагаипова Красивый парень. Макка Сагаипова Нохчи к1ант.\nМакка Сагаипова Вьюга Скачать Бесплатно песни скачать mp3\nМакка Сагаипова — Все напрасно. Скачать Макка Сагаипова — Вьюга Любите музыку? Макка Сагаипова Возьми моё сердце.\nМакка Сагаипова Мой сон.\nМакка Сагаипова — ХIай къант. Макка Сагаипова — со хьуна езахь. Макка Сагаипова Вьюга. Макка Сагаипова — Генах.\nКонцерт Макка сагаипова 6 Makka Sagaipova Concert 6. Макка Сагаипова — Мавлид.\nМакка Сагаипова Са ирс ду хьо. Макка Сагаипова — Сердце мое Элеонора Авонахдиба Макка Сагаипова — Хьоза. Макка Сагаипова — Къастар.\nМакка Сагаипова — Хава. Макка Сагаипова Красивый парень. Макка Сагаипова Красивый парень — музыка.\nМакка Сагаипова Вьюга скачать песню бесплатно в mp3 качестве и слушать онлайн\nМакка Сагаипова Вьюга Макка Сагаипова — Дада. Макка Сагаипова Счастливый ветер. Макка Сагаипова Счастье быть любимой. Вы можете скачать видео в форматах MP4 и 3GP, маккк того можно скачать видео любого типа. Макка Сагаипова — Денош.\nМакка Сагаипова — Лебеди. Макка Сагаипова Ласточка на русском языке Алёна Оглы


БгӀебан — Википеди\n48°34′44″ къ. ш. 4°24′16″ м. д.HGЯOL\nБгӀебан (фр. Bréban) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна.\nДозанашца йу ДампьегӀ (Об), КогӀбей (МагӀна), Сент-Уан-ДомпгӀо.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=БгӀебан&oldid=7812254»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 16:36.


ГIобан губернатора шена оьгIазбахийтина кавказхой\nОьрсийчоь -- Краснодар-мехкан губернатор Ткачев Александр, 21Заз2012\nХьалха а къаьмнаш ца дезарца билгалволуш хилла волчу Краснодар-мехкан губернатора Ткачев Александра деношкахь кавказхошна дуьхьал рогΙера мур айбеш къамел дина мехкан полицин а, гΙалгΙазакхийн а юкъарчу барамехь. Оцу къамело оьгΙазбахийтина дуккха а нах, шайлахь цкъачунна хаалуш хьаькамаш бацахь а. Ткачевн дΙахьедар тидаме а эцна, цунна дуьхьало ян гΙертачех ву Оьрсийчоьнан президента Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъяр тергонехь кхаба шен векал вина волу Нухажиев Нурди.\nОьрсийчоьнах а, цуьнан кIоштийн куьйгалхойх а дозуш мел долчу хIуманна само еш, шена лартIа ца хетарг Iорадаккха кIадо ца еш схьавогIучех ву Нохчийчуьра адамийн бакъонашларьярхо Нухажиев Нурди. Ша буххера дуьйна реза цахилар дIахоуьйтуш цо зорбанехь рогIера «тохар» динарг ву Краснодаран кIоштан губернатор Ткачев Александар.\nЦу лаккхарчу тIегIан хьаькамо аьлла хIара дешнаш даладо юьхьанца Нухажиевс: «Вай тахана керлачу кепара лардан деза вешан дозуш цахилар а, орамаш а, ламасташ а. Оьрсийн къомаца дустарца доза тоха деза Кавказан кхечу къаьмнийн мехкара баьхкинчу хьешашна Краснодаран махкахь баха».\nНухажиев Нурдина хетарехь, и дIахьедар, Оьрсийчоьнан низамца догIуш цахиларал совнаха, къаьмнашна юкъахь хьагI-гамо кхолларна гIо деш ду аьлла , бехк-токхаман гIуллакх долон мегар долуш, галдаьлла ду. Пачхьалкхан цхьаалла, барт бохабе къамелаш лору Нухажиевс Ткачевс деш дерш.\nНохчийн омбудсменна гергахь, Кущевскехь бехк-гуьнахь доцу нах байъар тоьуш дара и гIантда шен даржера вохо, дукха хан йоццуш Крымск-гIалахь, хи чу а хьаьдда, иккхина бохам ца бийцича а. Ша шен хеннахь жоьпалле ца озаварна Ткачев Александр шен йоьжна цIе чIагIьян тIаьхь-тIаьхьа чуьравуьйлуш , хьервуьйлуш хета Нухажиевна. Цо хьекъале, лартIа ца лоручех цхьаъ ду гIалгIазакхийн полици кхолла еза, аьлла, Краснодаран кIоштан хьаькамо Iорабаьккхина хаам а.\n«ГIалгIазакхийн Iер-дахар, синтем, церан Iадаташ, ламасташ лардан, - боху Нухажиевс, - оьшуш ерг гIалгIазакхийн полици яц , оьшург хьекъале политика ю, доьзална гIоьнна, цуьнан орамаш чIагIдарна тIехьажийна. Кхиош чIагIбан безарш гIалгIазакхийн баххаш бу - ярташ а, кIотарш а. Уггаре хьалха лахлуш долу къам дебо хьажа веза хьаькам. Кхузара цхьаъ дан деза къаьркъанаш мийларна а, наркотикаш яржарна а, бIаьрга Iуналлехь доцу бераш дебарна а….\nДеньян езарш гIалгIазкхийн мехаллаш ю, кеп-духарш дац. ТIаккха церан а хир бу баккхий доьзалш а, къаношка лерам а. Хьакъйоллу меттиг дIалоцур ю юкъараллехь зудчо а. ТIаккха хир бац шаьш кхечу къаьмнел кIезиг а, Iадаташ дицделла а, Даймохк боцуш бисарна кхоьруш а. Ткъа хийранаш, «кхиберш» махках баха дIахьош йолу политика челакха, бIаьрзе, кхерамца доьзна хIума ду». Цу кеппара дIахьедар хааме даьккхина Нухажиев Нурдис.\nЦо Краснодаран губернаторна дагадоуьйту Оьрсийчохь долу кегийра къаьмнаш цхьанхьара тIедаьхкина цахилар, хIара пачхьалкх цара оьрсийн къомаца цхьаьна кхоьллина хилар. Иза церан юкъара Даймохк хилар, церан баха кхин меттиг цахилар.\nНухажиевс, ша дипломат хиларе терра, хьахоза дуьту, къаьмнаша юкъа «зайлаш» беттар марсадаьлча, даима а санна, карладуьйлуш лаьтта историн цхьамогIа бакъдерш . Делахь а, оццу кегийчу къаьмнийн векалша, могIарерчу наха, дукха гена кхийда хьашто а йоцуш, истори евзаш болчара-м муххале а, карладахаза ца дуьту шайн иэсана лазаме хеттарш.\nИштачех ву соьлжа-гIалахо Мусайп.\nМусайп: «Истори ца евза- те оцу Краснодаран губернаторна? Цо хийранаш, тIебаьхкинарш, бохуш, лелочо цецваьккхина ву-кх со а, кхиберш а. ГIалгIазакхийн полицин стенна кхуллуш ю? Уьш хIун динарш бу? Ницкъаллин структураш йолуш яц? Цу Ткачевс лелориг Москохна ца хууш ду –те, я иштта политика ю техьа хIинца а дIахьош? Цхьа къаьмнашна юкъа стим туьйсуш, леррина леладе хIуманаш санна туьду ас-м уьш».\nДерзош аьлча, мел гIо до техьа Ткачев Александра Краснодар-махкахь бехачу гIалгIазкхашна а, ерриг Оьрсийчоьнна а боху хаттар диллина дуьсуш ду. Цунна жоп, схьахетарехь, дала дезало Кремло, цо мел йоху гIулчаш бакъйина я иза, урх узуш, сацийна.


Сент-Емильйон — Википеди\n44°53′34″ къ. ш. 0°09′21″ м. д.HGЯOL\n▼1859 стаг (2019 шеран 1 январь)\nСент-Емильйон (фр. Saint-Émilion, фр. Émilion-la-Montagne) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — ЖигӀонда.\nДозанашца йу ЛибугӀн, Монтань (ЖигӀонда), Мулон, Неак, ПомегӀоль (ЖигӀонда), Сен-КгӀистоф-де-БагӀд, Сен-ЛогӀан-де-Комб (ЖигӀонда), Сен-Суьльпис-де-ФалегӀан, Виньоне (ЖигӀонда).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сент-Емильйон&oldid=7842073»


фСПМЮК пЮДХН 3 МНЛЕП 2002 ЦНД. гбсйнреумхйю\nяберкни оюлърх яюлсхкю юапюлнбхвю екэъьйебхвю\n25 ЪМБЮПЪ 2002 Ц., ЯНБЯЕЛ МЕЛМНЦН МЕ ДНФХБ ДН 90-КЕРМЕЦН ЧАХКЕЪ, ЯЙНМВЮКЯЪ НДХМ ХГ ЯРЮПЕИЬХУ Х ХГБЕЯРМЕИЬХУ ЮБРНПНБ ЙМХЦ Х ЯРЮРЕИ Н ВЕПМН-АЕКШУ Х ЖБЕРМШУ РЕКЕБХГНПЮУ яЮЛСХК юАПЮЛНБХВ еКЭЪЬЙЕБХВ.\nяЮЛСХК юАПЮЛНБХВ ПНДХКЯЪ 15 ЯЕМРЪАПЪ 1912 Ц. Б Ц. йХЕБЕ. б1939 Ц. НЙНМВХК лНЯЙНБЯЙХИ щКЕЙРПНРЕУМХВЕЯЙХИ ХМЯРХРСР ЯБЪГХ. б ЦНДШ бЕКХЙНИ нРЕВЕЯРБЕММНИ БНИМШ ЯРЮК МЮВЮКЭМХЙНЛ ЯБЪГХ ЯРПЕКЙНБНЦН ОНКЙЮ, СВЮЯРБНБЮК Б АНЪУ, МЮЦПЮФДЕМ НПДЕМНЛ йПЮЯМНИ гБЕГДШ Х ЛМНЦХЛХ АНЕБШЛХ ЛЕДЮКЪЛХ, Ю Б ОНЯКЕДСЧЫХЕ ЦНДШ Х ГМЮЙНЛ "оНВЕРМШИ ПЮДХЯР яяяп".\nб 1948—1949 ЦЦ. ГЮМХЛЮКЯЪ РЕУМХВЕЯЙХЛ НАЯКСФХБЮМХЕЛ РЕКЕБХГХНММНЦН НАНПСДНБЮМХЪ МЮ ЛНЯЙНБЯЙНЛ РЕКЕЖЕМРПЕ, Ю Б 1950—1964 ЦЦ. СВЮЯРБНБЮК БН БМЕДПЕМХХ РЕКЕБХГХНММШУ ЯПЕДЯРБ МЮАКЧДЕМХЪ МЮ БНЕММШУ ЙНПЮАКЪУ.\nяЮЛСХК юАПЮЛНБХВ — БЕРЕПЮМ ЙНМЯРПСЙРНПЯЙНЦН АЧПН лНЯЙНБЯЙНЦН РЕКЕБХГХНММНЦН ГЮБНДЮ "пСАХМ". я 1964-ЦН ОН 1986 ЦЦ. СВЮЯРБНБЮК Б ПЮГПЮАНРЙЕ Х БМЕДПЕМХХ Б ОПНХГБНДЯРБН ПЮГКХВМШУ ЛНДЕКЕИ ВЕПМН-АЕКШУ Х ЖБЕРМШУ РЕКЕБХГНПНБ.\nоЕПС яЮЛСХКЮ юАПЮЛНБХВЮ ОПХМЮДКЕФЮР АНКЕЕ РПЕУ ДЕЯЪРЙНБ ЙМХЦ Х ЛМНЦНВХЯКЕММШЕ ЯРЮРЭХ Б ПЮГКХВМШУ ОЕПХНДХВЕЯЙХУ ХГДЮМХЪУ, Б РНЛ ВХЯКЕ Х Б ФСПМЮКЮУ "пЮДХНТПНМР" Х ЕЦН ОПЕЕЛМХЙЕ "пЮДХН".\nнЯНАН ЯКЕДСЕР НРЛЕРХРЭ, ВРН яЮЛСХК юАПЮЛНБХВ АШК ЯНЯРЮБХРЕКЕЛ ОЕПБНЦН Б ЯРПЮМЕ ЯОПЮБНВМХЙЮ ОН НРЕВЕЯРБЕММШЛ РЕКЕБХГХНММШЛ ОПХЕЛМХЙЮЛ, ЯРЮБЬЕЦН МЮЯРНКЭМНИ ЙМХЦНИ БЯЕУ ПЮДХНКЧАХРЕКЕИ СФЕ МЕ НДМНЦН ОНЙНКЕМХЪ.\nдНКЦНЕ БПЕЛЪ яЮЛСХК юАПЮЛНБХВ ЪБКЪКЯЪ ВКЕМНЛ ПЕДЙНККЕЦХИ ХГДЮРЕКЭЯРБ "пЮДХН Х ЯБЪГЭ" Х "щМЕПЦХЪ".\nяБЕРКЮЪ ОЮЛЪРЭ Н яЮЛСХКЕ юАПЮЛНБХВЕ еКЭЪЬЙЕБХВЕ ЯНУПЮМХРЯЪ Б ЕЦН ДЕКЮУ, ЙМХЦЮУ Х Б МЮЬХУ ЯЕПДЖЮУ.\nпЕДЮЙЖХЪ ФСПМЮКЮ "пЮДХН"\nцпнлйнцнбнпхрекэ я цнкнбйюлх тхплш VIFA\nя. аюрэ, Ц. лНЯЙБЮ\nпЕДЮЙЖХЪ ЦНРНБХР Й ХГДЮМХЧ ЙМХЦС "кЧАХРЕКЭЯЙХЕ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКХ" МЮЬЕЦН ДЮБМХЬМЕЦН ЮБРНПЮ яЕПЦЕЪ дЮБХДНБХВЮ аЮРЪ. оПЕДКЮЦЮЕЛ БМХЛЮМХЧ МЮЬХУ ВХРЮРЕКЕИ НОХЯЮМХЕ ЙНМЯРПСЙЖХХ НДМНЦН ХГ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЕИ ХГ ЩРНИ ЙМХЦХ, Б ЙНРНПНИ ОПЕДЯРЮБКЕМН МЕЯЙНКЭЙН ЛНДЕКЕИ юя Я ХЛОНПРМШЛХ ЦНКНБЙЮЛХ. бШАПЮММШЕ РХОШ ЦНКНБНЙ НРКХВЮЧРЯЪ ЛЮКШЛ ПЮГАПНЯНЛ ЩКЕЙРПНЮЙСЯРХВЕЯЙХУ ОЮПЮЛЕРПНБ. щРН НРКХВХЕ БЮФМН ОПХ ОНБРНПЕМХХ ЙНМЯРПСЙЖХИ ПЮДХНКЧАХРЕКЪЛХ, МЕ ПЮЯОНКЮЦЮЧЫХЛХ ЯОЕЖХЮКЭМНИ ХГЛЕПХРЕКЭМНИ ЮООЮПЮРСПНИ. б ЙМХЦЕ НОХЯЮМХЪ ЙНМЙПЕРМШУ ПЮГПЮАНРНЙ ДНОНКМЕМШ ОНКЕГМШЛХ ЯБЕДЕМХЪЛХ Н ОЮПЮЛЕРПЮУ ЦНКНБНЙ Х ПЮГДЕКХРЕКЭМШУ ТХКЭРПНБ, Ю РЮЙФЕ Н ЙНМЯРПСЙЖХХ ЙНПОСЯНБ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЕИ.\nб ЙНМЯРПСЙЖХЪУ КЧАХРЕКЭЯЙХУ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЕИ ХЯОНКЭГСЧРЯЪ ДБЮ РХОЮ ЮЙСЯРХВЕЯЙНЦН НТНПЛКЕМХЪ ЦНКНБНЙ мв: ГЮЙПШРШИ ЙНПОСЯ Х ТЮГНХМБЕПРНП.\nтЮГНХМБЕПРНП ЪБКЪЕРЯЪ АНКЕЕ ЯКНФМШЛ ЮЙСЯРХВЕЯЙХЛ НТНПЛКЕМХЕЛ Б ЯПЮБМЕМХХ Я ГЮЙПШРШЛ ЙНПОСЯНЛ. гЮЙПШРШИ ЙНПОСЯ ДНАЮБКЪЕР ДНОНКМХРЕКЭМСЧ ФЕЯРЙНЯРЭ ДХМЮЛХВЕЯЙНИ ЦНКНБЙЕ, Б РН БПЕЛЪ ЙЮЙ ТЮГНХМБЕПРНП ЯЮЛ ОН ЯЕАЕ ЪБКЪЕРЯЪ ЙНКЕАЮРЕКЭМНИ ЯХЯРЕЛНИ. дХМЮЛХВЕЯЙЮЪ ЦНКНБЙЮ Х РЮЙНЕ ЮЙСЯРХВЕЯЙНЕ НТНПЛКЕМХЕ ОПЕДЯРЮБКЪЧР ЯНАНИ ДБЕ ЯБЪГЮММШЕ ЙНКЕАЮРЕКЭМШЕ ЯХЯРЕЛШ, ЙНРНПШЕ Б ОПНЖЕЯЯЕ ПЮАНРШ НАЛЕМХБЮЧРЯЪ ЩМЕПЦХЕИ. хГКСВЕМХЕ ГБСЙЮ ОПНХЯУНДХР НР ТПНМРЮКЭМНИ ОНБЕПУМНЯРХ ДХТТСГНПЮ Х ВЕПЕГ НРБЕПЯРХЕ ТЮГН-ХМБЕПРНПЮ, ЙНРНПНЕ ЩТТЕЙРХБМН ХГКСВЮЕР КХЬЭ Б ХМРЕПБЮКЕ ВЮЯРНР, ПЮЯОНКНФЕММНЛ БАКХГХ ЕЦН ПЕГНМЮМЯЮ. щРН ХГКСВЕМХЕ МЮ ПЮГМШУ ВЮЯРНРЮУ ХЛЕЕР ПЮГМШИ ТЮГНБШИ ЯДБХЦ НРМНЯХРЕКЭМН ХГКСВЕМХЪ ДХТТСГНПЮ ДХМЮЛХВЕЯЙНИ ЦНКНБЙХ. пЕГСКЭРХПСЧЫЕЕ ГБСЙНБНЕ ДЮБКЕМХЕ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ ОНКСВЮЕРЯЪ ОСРЕЛ ЯКНФЕМХЪ Б ОПНЯРПЮМЯРБЕ ОПЪЛНЦН ХГКСВЕМХЪ ЦНКНБЙХ Х БШУНДМНЦН НРБЕПЯРХЪ ТЮГНХМБЕПРНПЮ. яКНФЕМХЕ ГБСЙНБНЦН ДЮБКЕМХЪ ОПНХЯУНДХР Я СВЕРНЛ ТЮГШ. оПХ НОПЕДЕКЕММНЛ ОНДАНПЕ ОЮПЮЛЕРПНБ ДХМЮЛХВЕЯЙНИ ЦНКНБЙХ Х ТЮГНХМБЕПРНПЮ СДЮЕРЯЪ ОНКСВХРЭ ОПХЕЛКЕЛСЧ юву ОН ГБСЙНБНЛС ДЮБКЕМХЧ.\nдКЪ ПЮЯВЕРЮ РЮЙНЦН ЮЙСЯРХВЕЯЙНЦН НТНПЛКЕМХЪ МЕНАУНДХЛН ОН БНГЛНФМНЯРХ РНВМН ГМЮРЭ T-S ОЮПЮЛЕРПШ ЦНКНБЙХ (рХКЪ—яЛНККЮ): Fs, Vas, Qts. оН ЩРХЛ ОЮПЮЛЕРПЮЛ ПЮЯЯВХРШБЮЕРЯЪ НАЗЕЛ ЙНПОСЯЮ Vb, ВЮЯРНРЮ МЮЯРПНИЙХ ТЮГНХМБЕПРНПЮ Fb Х МХФМЪЪ ЦПЮМХВМЮЪ ВЮЯРНРЮ FГ, МЮ ЙНРНПНИ ГБСЙНБНЕ ДЮБКЕМХЕ СЛЕМЭЬЮЕРЯЪ МЮ 3 Да. рЮЙНЕ ЮЙСЯРХВЕЯЙНЕ НТНПЛКЕМХЕ СДНАМН ПЮЯЯВХРШБЮРЭ Я ОНЛНЫЭЧ ЙНЛОЭЧРЕПМШУ ОПНЦПЮЛЛ, Б КХРЕПЮРСПЕ ХЛЕЧРЯЪ РЮАКХЖШ Х МНЛНЦПЮЛЛШ ДКЪ ПЮЯВЕРЮ ТЮГНХМБЕПРНПНБ.\nоПХ ПЮГПЮАНРЙЕ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ ЛНДЕКХ V2 ЯРЮБХКЮЯЭ ГЮДЮВЮ ЯНГДЮРЭ МЮОНКЭМШИ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЭ Я МЕБШЯНЙНИ ЯЕАЕЯРНХЛНЯРЭЧ, НПХЕМРХПНБЮММШИ МЮ ПЮАНРС Я РПЮМГХЯРНПМШЛХ СЯХКХРЕКЪЛХ.\nб ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЕ V2 ХЯОНКЭГСЧРЯЪ ДХМЮЛХВЕЯЙХЕ ЦНКНБЙХ ТХПЛШ VIFA: мв— яв — M18WO-08-08 Х бв — D27TG-45-06 <http://www.arkada.com>.\nйНПОСЯ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ Я ОНКЕГМШЛ НАЗЕЛНЛ 22 К ХГЦНРНБКЕМ ХГ ЛЕАЕКЭМНИ ТЮМЕПШ РНКЫХМНИ 18 ЛЛ; ЕЦН ВЕПРЕФ ОНЙЮГЮМ МЮ ПХЯ. 1. б ЙНПОСЯЕ ХЛЕЧРЯЪ ДБЕ ОЕПЕЦНПНДЙХ Я НРБЕПЯРХЪЛХ, ПЮГДЕКЪЧЫХЕ НАЗЕЛ МЮ РПХ НРЯЕЙЮ.\nрПСАЮ ТЮГНХМБЕПРНПЮ Я МЮПСФМШЛ ДХЮЛЕРПНЛ 60 ЛЛ, БМСРПЕММХЛ ДХЮЛЕРПНЛ 50 ЛЛ Х ДКХМНИ 73 ЛЛ ГЮЙПЕОКЕМЮ МЮ ГЮДМЕИ ЯРЕМЙЕ РЮЙ, ВРН НМЮ МЮУНДХРЯЪ Б МХФМЕЛ НРЯЕЙЕ. дБЮ БЕПУМХУ НРЯЕЙЮ ГЮОНКМЕМШ ЯХМРЕОНМНЛ МХГЙНИ ОКНРМНЯРХ. мХФМХИ НРЯЕЙ ОНЦКНРХРЕКЕЛ МЕ ГЮОНКМЕМ, МН БМСРПЕММХЕ ЕЦН ОНБЕПУМНЯРХ НЙКЕЕМШ ХЯЙСЯЯРБЕММШЛ ЛЕУНЛ Я ДКХМНИ БНПЯЮ ДН 15 ЛЛ.\nмЮ ПХЯ. 2 ОПХБЕДЕМЮ юву ОН ГБСЙНБНЛС ДЮБКЕМХЧ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ V2. вЮЯРНРМЮЪ УЮПЮЙРЕПХЯРХЙЮ ХЛЕЕР МЕАНКЭЬНИ ОКЮБМШИ ОПНБЮК Б НАКЮЯРХ ЯПЕДМХУ ВЮЯРНР, ВРН ЯНБЛЕЯРМН Я МЕЯЙНКЭЙН ОНДВЕПЙМСРШЛХ ТЮГНХМБЕПРНПНЛ АЮЯЮЛХ ЯНГДЮЕР ХККЧГХЧ ЛЪЦЙНЦН ЙНЛТНПРМНЦН ГБСЙЮ.\nяУЕЛЮ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ V2 ОНЙЮГЮМЮ МЮ ПХЯ. 3. рНМЮКЭМШИ АЮКЮМЯ ЛНФМН ПЕЦСКХПНБЮРЭ ОНДАНПНЛ ЯНОПНРХБКЕМХЪ ПЕГХЯРНПНБ R1 Х R2. уЮПЮЙРЕП ГБСВЮМХЪ АЮЯНБ ЛНФМН ХГЛЕМЪРЭ, ЛЕМЪЪ ОКНРМНЯРЭ ГЮОНКМЕМХЪ ЯХМРЕОНМНЛ БЕПУМХУ НРЯЕЙНБ ЙНПОСЯЮ.\nдКЪ ОНДЙКЧВЕМХЪ Й СЯХКХРЕКЧ МЮ ГЮДМЕИ ЯРЕМЙЕ ЙНПОСЯЮ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ СЯРЮМНБКЕМ РЕПЛХМЮК, ДКЪ ЙНРНПНЦН ОПЕДСЯЛНРПЕМН НРБЕПЯРХЕ ДХЮЛЕРПНЛ 60 ЛЛ. рЕПЛХМЮК ОПЕДЯРЮБКЪЕР ЯНАНИ ЙПСЦКСЧ ВЮЬЙС ХГ ХГНКЪЖХНММНЦН ЛЮРЕПХЮКЮ, Б ЙНРНПНИ ГЮЙПЕОКЕМШ ДБЕ ЙКЕЛЛШ. бХМРНБШЕ ГЮФХЛШ ХКХ ЙКЕЛЛШ ЛНФМН РЮЙФЕ СЯРЮМНБХРЭ МЮ ЙПСЦКНИ ХКХ ЙБЮДПЮРМНИ ХГНКЪЖХНММНИ ОЮМЕКХ Я БМСРПЕММЕИ ЯРНПНМШ ГЮДМЕИ ЯРЕМЙХ ЙНПОСЯЮ. ыЕКХ ЛЕФДС ОЮМЕКЭЧ Х РЕПЛХМЮКНЛ ЦЕПЛЕРХГХПНБЮМШ.\nоПХ ХГЦНРНБКЕМХХ ЙНПОСЯЮ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ ЯКЕДСЕР НАЕЯОЕВХРЭ ОПНВМНЯРЭ ЯНЕДХМЕМХЪ Х ФЕЯРЙНЯРЭ ЯРЕМНЙ, ВРНАШ ЙНКЕАЮМХЪ БНГДСУЮ БМСРПХ ЙНПОСЯЮ МЕ БШГШБЮКХ ЕЦН БХАПЮЖХХ. бХАПЮЖХХ, ОЕПЕДЮБЮЕЛШЕ ЙНПОСЯС НР ЦНКНБНЙ, ДНКФМШ ОН БНГЛНФМНЯРХ ЯХКЭМН ГЮРСУЮРЭ, ВРНАШ МЕ БМНЯХРЭ ГЮЛЕРМНИ НЙПЮЯЙХ ГБСВЮМХЪ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ.\nяНЕДХМЕМХЕ ЯРЕМНЙ БШОНКМЕМН Я ХЯОНКЭГНБЮМХЕЛ ЙКЕЪ обю Х ЬСПСОНБ. оПЕДБЮПХРЕКЭМН ГЮЯБЕПКЕММШЕ ОЮМЕКХ Б ЛЕЯРЮУ ЯНЕДХМЕМХЪ ЯЛЮГШБЮЧР ЙКЕЕЛ Х ЯРЪЦХБЮЧР ЬСПСОЮЛХ. б РНПЖШ ТЮМЕПШ Х ОЮМЕКХ MDF УНПНЬН ГЮБНПЮВХБЮЧРЯЪ ЬСПСОШ ДХЮЛЕРПНЛ 3,5...4 ЛЛ Х ДКХМНИ 40...150 ЛЛ. цНКНБЙХ ЬСПСОНБ ФЕКЮРЕКЭМН СРНОХРЭ Б ЖХКХМДПХВЕЯЙХЕ СЦКСАКЕМХЪ, ЙНРНПШЕ ГЮЬОЮЙКЕБШБЮЧРЯЪ Х МЕ ЛЕЬЮЧР ДЕЙНПЮРХБМНИ НРДЕКЙЕ ЙНПОСЯЮ.\nлЕФДС ГЮДМЕИ ЯРЕМЙНИ Х ПЕИЙЮЛХ ББЕДЕМН СОКНРМЕМХЕ ХГ КЕМРНВМНЦН ОЕМНОНКХЩРХКЕМЮ, ОПХЙКЕХБЮЕЛНЦН Й ПЕИЙЮЛ. рЮЙНЕ СОКНРМЕМХЕ ОПНДЮЕРЯЪ Б УНГЪИЯРБЕММШУ ЛЮЦЮГХМЮУ ДКЪ СРЕОКЕМХЪ НЙНМ. мЮ ЩРХУ ОНКНЯЙЮУ МЮМЕЯЕМ ЙКЕЪЫХИ ЯКНИ, ГЮЫХЫЕММШИ КЕЦЙН ЯМХЛЮЧЫЕИЯЪ КЕМРНВЙНИ АСЛЮЦХ. гЮДМХЕ ЯРЕМЙХ ЙПЕОЪР ЬСПСОЮЛХ, ЙНРНПШЕ ГЮБНПЮВХБЮЧР Б ПЕИЙХ. вХЯКН ЬСПСОНБ НОПЕДЕКЪЕРЯЪ ПЮГЛЕПНЛ ГЮДМЕИ ЯРЕМЙХ, ПЮЯЯРНЪМХЕ ЛЕФДС ЬСПСОЮЛХ 80... 100 ЛЛ.\nб ПЮГДЕКХРЕКЭМШУ ТХКЭРПЮУ ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ ХЯОНКЭГНБЮМШ ЙНМДЕМЯЮРНПШ й73-16 МЮ 63 б Х ЙЕПЮЛХВЕЯЙХЕ ПЕГХЯРНПШ ЛНЫМНЯРЭЧ 5 бР. лНФМН ХЯОНКЭГНБЮРЭ РЮЙФЕ ЙНМДЕМЯЮРНПШ ТХПЛШ Solen Х лацн МЮ МНЛХМЮКЭМНЕ МЮОПЪФЕМХЕ 250 б.\nйЮРСЬЙХ ХМДСЙРХБМНЯРХ ТХКЭРПНБ МЮЛНРЮМШ МЮ ЙЮПЙЮЯЮУ ХГ НПЦЮМХВЕЯЙНЦН ЯРЕЙКЮ ОПНБНДНЛ ДХЮЛЕРПНЛ 1 ЛЛ. юЙРХБМШЕ ЯНОПНРХБКЕМХЪ ЙЮРСЬЕЙ ТХКЭРПНБ Б ТНЛЙНЦНБНПХРЕКЕ V2 МЕ ДНКФМШ ОПЕБШЬЮРЭ ГМЮВЕМХЪ 0,3 нЛ (L1) Х 0,5 нЛ (L2).\nоПХ ЯЮЛНЯРНЪРЕКЭМНЛ ХГЦНРНБКЕМХХ ЙЮРСЬЕЙ ПЮГДЕКХРЕКЭМШУ ТХКЭРПНБ ЛНФМН БНЯОНКЭГНБЮРЭЯЪ ЯБЕДЕМХЪЛХ ХГ РЮАКХЖШ, ЦДЕ ХЯОНКЭГНБЮМШ ЯКЕДСЧЫХЕ НАНГМЮВЕМХЪ: D1 — БМСРПЕММХИ ДХЮЛЕРП ЙЮПЙЮЯЮ, D2— ДХЮЛЕРП ЫЕВЕЙ, м — ЬХПХМЮ МЮЛНРЙХ (ПЮЯЯРНЪМХЕ ЛЕФДС ЫЕВЙЮЛХ), N — ВХЯКН БХРЙНБ.\nбМЕЬМХИ БХД ЦПНЛЙНЦНБНПХРЕКЪ V2 ОНЙЮГЮМ МЮ ПХЯ. 4.\nбЕПМСРЭЯЪ Й ЯНДЕПФЮМХЧ ФСПМЮКЮ "пЮДХН" 3 МНЛЕП 2002 ЦНД


Политковская Анна Степановна — Википеди\nукр. Анна Степанівна Політковська\nоьрс. Анна Степановна Политковская\nукр. Анна Степанівна Мазепа\nжурналист, бакъоларъярхо, юкъараллин гIуллакхо, яздархо\n1958 шо 30 август\nНью-Йорк, Америкин Цхьанакхетта Штаташ\n2006 шо 7 октябрь\nМоскох, Российски Федераци\nАмерикин Цхьанакхетта Штаташ\nМазепа Степан Фёдорович\nМазепа Раиса Александровна\nИлья а, Вера а.\n"Честь нации" орден (йеллачул тIаьхьа)\nПолитковская Анна Степановна Викилармехь\nПолитковская Анна Степановна (йоI йолуш Мазепа хилла Политковская) йина 1958 шеран 30-чу августехь Нью-Йоркехь, йийна 2006-чу шеран 7-чу октябрехь Москвахь.\nПолитковская Анна- российски журналист яра, иштта а «Новая газетан» пресс-секретарь а, юкъараллин гӀуллакххо а, бакъоларъярхо а, яздархо а.\nНохчийчоьх 90-чу шерашкахь хилчу тIеман боккха тидам бора цо. 2006-чу шеран 7-чу октябрехь шен цIено лифтан чохь тоьпаштоьхна йийна.\n1 Доьзал а, дешар а\n2 Журналистки белхаш\n3 Политковская йер\n4 Политковская Аннан цIарах а, безамна меттигаш\nДоьзал а, дешар а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПолитковская йина Нью-Йоркехь Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь, цуьнан да-нана цигахь дипломаташ бара.\nСтепан Фёдорович Мазепа (1976-2006)- Аннан да, винера Черниговски областехь Семёновски кIоштан Костобоброво яртахь. Украински ССР-н Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламехь миссин белхало хилла. Кхелхина 2006 шарахь.\nРаиса Александровна Мазепа- Аннан нана. Керчь гIалахь йина, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламехь дипломат хилла. Иза чӀаьнкъа (метис) хилла (да- оьрси, нана- украинка).\n1980-чу шарахь Ломоносов М.В. цIарах йолу МПУ-ан журналистикан факультет чекхъяккхина.\nДоьшуш йолуш Александр Политковскийг маре яхан. Изаъ хилла журналистикан факультетехь доьшуш. Шен зудчул пхи шо воккха хилла Александр. 2000-чу шарахь и шиъ дӀасакъаьстира.\nПолитковскер ши бера ду- Илья а, Вера а.\n1990-гIа шерашкахь jus soli принципца Америкин Цхьанакхетта Штатийн гражданалла тIеэцира. Иштта а Россин гражданалла яра цуьнан.\nЖурналистки белхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1982-1993 «Известия», «Воздушный транспорт» газеташ редакцешкахь белхаш дина. Иштта а, кхоллараллин вовшахкхетар «ЭСКАРТ», «Паритет» издательствехь.\n1994 шо кхаччалц «Мегаполис Экспресс» кӀиранниган хьажархо.\n1994-1999 «Общая газета» къаьсттина хала хьелашан (ЧП-н) отделан редактор а, хьажархо а.\n1999 май дуьйна «Новая газета» леррина корреспондент (спецкор) а, хьажархо а.\nМасийттазза журналист йолуш Нохчийчоьх тIамехь хилла. ТIемах лаьцна репортажаш яхарна «Золотое перо России» совгIат (преми) делла Аннан. Цул сов, «Добрый поступок-доброе сердце» Российски Федерацин Журналисташан Союзан преми йелла, коррупцин дуьхьал материалаш язъярна Журналисташан Союзо совгIат делла. Иштта а, Нохчийчоьх лаьцна материалаш язйина хиларна «Золотой гонг-2000» диплом делла.\nПолитковская дуккха статьяшан автор ю, масала: «Путешествие в ад. Чеченский дневник» (2000), «Вторая чеченская» (2002), «Чечня: позор России», иштта а «Карательный сговор», «Люди исчезающие».\nЦуьнан тIаьххьар «Карательный сговор» статья федералшан агIор тIом беш болу нохчийн тобах лаьцна яра. Политковская Аннан книшкаш гочйина кхечу мехкийн меттанашка. Йоккха Британехь арахецна «Putin’s Russia» («Путинская Россия»), «Россия без Путина» книгашан автор.\n2006 шеран сентябрехь а, октябрехь а шен журналистикан а, аналитикан а болх жигар баьккхира, хIунда аьлча, Россиехь гергабохуш бара Парламентан харжамаш а, цул тІаьхьа 2008-чу шарахь Президентан харжамаш бара.\nНохчийчоь чу халкъашна юккъера машарбаран эскар чудалоран агӀонча яра.\nПолитковская йер[нисйе бӀаьра | нисйе]\n2006-чу шеран 7-чу октябрехь Москвахь (Лесная урам, 8-гIа цIа) чохь тоьпашйиттина йийра Политковская Анна.\nЦуьнан дегIан йистехь карийра Макаров тапча а, 4 патармин чкъоьргаш а. Талламан органан хетарехь, иза киллер лаьцна стаг вер дара.\nРустам Махмудов вара Политковская йийнаг.\n2014-чу шеран 20-чу майехь Политковская Анна йер девнехь бехке нахан кхиэлан сацам бира.\nПолитковская Аннан цIарах а, безамна меттигаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПолитковская Аннан кош Москвахь Троекуровски кешнашкахь ду.\nЦуьнан тезете эзар сов адам деара- гIарабоьвла политикаш а, журналисташ а, дипломаташ а, цуьнан балхан ларамхой а.\nПолитковская цIарах тиллина:\nБрюсселехь Европин Парламентан пресс-конференцин чоь\nВилли Дории-Памфили цIе йолу римски паркехь майда\nГуьржехь Тбилиси гIалахь Ваке-кIоштан урамехь\nФеррара гIалахь урам\nФранцер Монтрёй коммунехь майда\nИталехь Генуя гIалахь Маршонан хIоллам а, дитт а.\nЧехиехь, Карловы Вары гIалахь парк\nМиланехь гIалин беш\nАнна Политковская цIарах Reach All Women in War организацин преми\n↑ Дева Анна. Александр Политковский: “Наше расставание — моя вина”\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Политковская_Анна_Степановна&oldid=6480802»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 12 август, 07:57.


Заточная Алмазная Чашка 12А2*45° с Шлифпорошком АС6 на Связке В1-10 для заточки и шлифовки инструмента, купить в интернет магазине Алмазный Круг\nГлавная / Алмазная Чашка 12А2*45° / Алмазная Чашка 12А2*45° на Органической Связке В1-10 для Твёрдых Сплавов. Заточка и Доводка Быстрорежущих Сталей и Сверхтвёрдых Материалов. Чистовое Шлифование Закаленных Сталей / Алмазная Чашка 12А2*45° с Шлифпорошком АС6 на Связке В1-10\nОтображение 1–72 из 344\nАлмазная Чашка 12А2*45° 50Х3Х3Х21Х16 АС6 125/100 B1-10 5,8 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 50Х3Х3Х21Х16 АС6 160/125 B1-10 5,8 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 50Х3Х3Х21Х16 АС6 200/160 B1-10 5,8 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 50Х3Х3Х21Х16 АС6 250/200 B1-10 5,8 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 50/40 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 63/50 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 80/63 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 100/80 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 125/100 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 160/125 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 200/160 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х16 АС6 250/200 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 50/40 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 63/50 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 80/63 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 100/80 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 125/100 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 160/125 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 200/160 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х21Х20 АС6 250/200 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 50/40 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 63/50 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 80/63 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 100/80 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 125/100 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 160/125 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 200/160 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х16 АС6 250/200 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 50/40 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 63/50 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 80/63 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 100/80 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 125/100 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 160/125 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 200/160 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х3Х3Х26,5Х20 АС6 250/200 B1-10 9,0 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 50/40 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 63/50 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 80/63 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 100/80 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 125/100 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 160/125 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 200/160 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х13 АС6 250/200 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 50/40 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 63/50 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 80/63 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 100/80 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 125/100 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 160/125 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 200/160 B1-10 17,2 карат\nАлмазная Чашка 12А2*45° 75Х6Х3Х21Х16 АС6 250/200 B1-10 17,2 карат\nАбакан Альметьевск Анапа Ангарск Анжеро-Судженск Апатиты Арзамас Армавир Артём Архангельск Астрахань Ачинск Балаково Барнаул Батайск Белгород Бердск Березники Бийск Биробиджан Благовещенск Благовещенск Борисоглебск Братск Брянск Великий Новгород Владивосток Владикавказ Владимир Волгоград Волгодонск Волжский Вологда Воркута Воронеж Воткинск Геленджик Георгиевск Глазов Горно-Алтайск Грозный Дзержинск Димитровград Евпатория Ейск Екатеринбург Елец Ессентуки Зеленодольск Златоуст Иваново Ижевск Иркутск Ишим Йошкар-Ола Казань Калининград Калуга Каменск-Уральский Камышин Кемерово Керчь Кинешма Киров Кисловодск Клинцы Ковров Когалым Комсомольск-на-Амуре Кострома Котлас Краснодар Красноярск Курган Курск Кызыл Ленинск-Кузнецкий Липецк Магадан Магнитогорск Майкоп Махачкала Миасс Минеральные Воды Москва Мурманск Муром Набережные Челны Назрань Нальчик


КгӀопуь — Википеди\n49°44′24″ къ. ш. 1°08′49″ м. д.HGЯOL\nКгӀопуь (фр. Cropus) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Оффе, Ле-Кателье, КгӀесси (Сен-МагӀитим), Еглевиль-суьгӀ-Си, НотгӀ-Дам-дуь-ПагӀк, Сен-Елье.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КгӀопуь&oldid=7835098»


Буьто — Википеди\n49°36′56″ къ. ш. 1°01′39″ м. д.HGЯOL\nБуьто (фр. Butot) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Ле-Бокасс, Уьглевиль-ан-Ко, Сент-ОстгӀебегӀт (Сен-МагӀитим), Сент-Уан-дуь-БгӀей, СьегӀвиль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Буьто&oldid=7817588»


Нохчийчохь хатта тарло Джумаевн дов\nДечкен-бутт 30, 2021\nМитингехь омонхойх леттачу 20 шо долчу Москварчу студентан Джумаев Сайд-Мухьаммадан гIуллакх Нохчийчохь талла схьадехна нохчийн талламчаша. Талламан комитетерчу Кавказ.Реалиин хьостано бина и хаам\n"Оьрсийчуьра Талламан комитет реза хила тарло Нохчийчохь листа и гIуллакх дIадала. Низам дохийначу Джумаевн дов кхелехь хоттур ду, цунна арахь яккха хан тоха тарло", - аьлла къамел динчо. Цо бахарехь, Нохчийчуьрчу Iедалхоша Джумаевна гIо деш хиларх хаало, цуьнан гергарчу нахаца цхьанакхетарца а, Iедалхоша дечу дIахьедаршца а.\nХьалхо нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада дIахьедира, да цхьана а воцуш, кIант нанас ша кхиийна хиларе терра, яьлла ледарло ю иза аьлла.\nСтундентехьа узуш йистхилла иштта Нохчийчуьрчу адамийн бакъонаш Iалашъечу кхеташонан декъашхо Саратова Хеда а. Цо дийцарехь, Джумаевна хууш ца хилла, ша низам дохош хиллийла, цо дехар дина массо а бакъоларъяхошка кIантана гIо дахьара аьлла.\nМосквахь Навальный Алексейгахьа болчу наха хIоттийначу митингехь омонхошна дуьхьал тасавеллачу университетан дешархочо Джумаев Сайд-Мухьаммада дийцина, шен девне валарх.\n"Сан кхетам бацара, иштта доьрзур ду аьлла. Цхьанна а чов ян Iалашо яцара сан. Нахаца харцо лелош гира суна, гулбеллачех дIа а кхетта, со мохь бетта вуьйлира, тIаккха царех тасавелира. Цхьанадекъан сайн бехк хиларна къера ву со, хIунда аьлча, хIетахь дерриг а цхьа кхечу тайпа гора суна", - аьлла, дийцина Джумаевс "Московский комсомолец" газетан корреспонденте.\nПресненскан кхело Зазадокху-беттан 23-чу кхаччалц лаьцна вуьтуш сацамбина Джумаев. Цунна бехкедиллина, Iедалан векална дуьхьал тасавалар, яздо "Новости" агенталло.\nКху беттан 23-чохь Москвахь Навальный дIахецар тIедожош хIоттийначу митингехь омонхошна дуьхьало ярх Джумаев Сайд-Мухьаммада. Видео интернетехула яьржинчул тIаьхьа полицино лехамашка веллера иза.\nЕарин дийнахь лецира Джумаев Псковн кIоштахь. Оьрсийчоьнан дозанехула дехьа а ваьлла, Прибалтикехь къайлавала Iалашо хилла цуьнан. Джумаевс лелош хиллачу мобилан телефонца аьтто баьлла, иза волу меттиг билгалъяккха.\nСоциалан машанашкахь яржийначу видео тIехь гуш ду, куьйгашца а, когашца а жимачу стага шена тIе гIожамаш еттачу ОМОН-ан эскархошна дуьхьалоеш.\n"Бакъволу къонах", "киборг бохуш, дуккха а комментареш йитира Сайд-Мухьаммадах баккхийбечу наха видеона бухахь.\nОьрсийн оппозиционере Навальный Алексейгахьа хIоттийначу акцехь омонхошна дуьхьал тийсавелла аьлла, лаьцна Джумаев Сайд-Мухьаммад дIахецар тIедожош Москвахь цхьааллин пикет хIоттийна Пхунтсок Дина дIалаьцнера полицино. Протокол а хIоттийна, кхин а дукха латта а ца еш, маьршаяьккхина хиллера иза Москварчу Тверскойн полицин декъо.\nПIераскан дийнахь пикете яьллачу жигархочун карахь плакат хиллера: "Маьршаваккха Джумаев!", "Политикан тутмакхашна маршо ло!", "Бехке мел воцург маьршаваккха!" аьлла, тIеяздина.\nДжумаевн цIе тIехь хиларна лаьцнера шаьш аьлла хиллера полицино Пхунтсоке, вуьшта цхьааллин пикеташ йихкина яц Оьрсийчохь.


Рюоден — Википеди\n▲3436 стаг (2018 шеран 1 январь)\nРюоден (фр. Ruaudin) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Сарта. Дозанашца йу Шанже (Сарта), Телоше, Бретт-ле-Пен, Ле-Ман, Мюлзан, Паринье-ле-Полен. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рюоден&oldid=5182693»


ИСТОРИЯ ЦАРЯ ЦАРЕЙ АДЬЯМ САГАДА. ПРЕДИСЛОВИЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей


Израилан тIеман авиацино боккхачу барамехь ракеташ йиттина оршотан буса Газа асанехь. Хилларг гинчу Reuters агенстван корреспондента дуьйцу 100 сов тохар дарх лаьцна, хаам бо Радио Свободано.\nИзраилан армин твиттерехь хаам бина, тохарш дина хиларх лаьцна Газа асанерчу "террористийн объекташна". Ша аьлча, ракеташ тоьхна 9 цIанна, Израилан тIеман ницкъийн векалша чIагIдарехь, ХЬАМАС тобан штаб-хIусамаш хиллачу.\nAssociated Press агенство хаам бина лелхарш хилира аьлла, 10 гергга минотехь, ткъа ша тIелатар дира, де-буьйса хьалха, 42 палестинахо а вуьш, тIелатар динчул а йоккхачу территори юкъалаьцна.\nЭлектроэнерги дIасайоькъучу компанино хаам бина, ракеташ тохар бахьана долуш, цхьаъ бен йоцучу электростанина тIера Газа гIалан къилбена тоькаца кхачо еш тесна серий хедийна хиларх лаьцна.\nПалестинахойн радикалан лоручу ХЬАМАС тобано а дина конфликт йолаелчхьана ца хиллачу кепара тохарш, Ашкелон а, Ашдоду а, Нетувато а, кхийолчу а Израилан гIаланшна тIе ракеташ а хецна. Дукхаха йолу ракеташ лелхийтина Израилан ПВО-но. Вийна а, лазийна а стаг ву аьлла хамм кхаьчна бац.