Лахьан-бутт 26, 2016\nТаро хилча хIун дара уггар хьалха ахь дендерг? Бахархоша цу хаттарна лучу жоьпашлахь дика го могIарерчу нахера а, махкара а хьал.\nМахкахь долчу хьолах, нохчийн Iар-дахарх официалан тIегIанахь Iедалхоша а, церан аьллар-лаамца хаамийн гIирсаша дуьйцург а, кхуллуш долу бIаьрла сурт а массарна а девзаш ду.\nЦхьаьнгге дехарш дан а, цхьа-а ир-кара хIитто а хьашто а йоцуш, могIарерчу нахера а, цуьнца цхьана махкара а бакъ хьал довза, тхуна зеделла ма-хиллара, дагахь доцчу кепара аьтто бан тарлуш хилла, юьхьанца хьанна а бехказа а, атта а хетачу хаттаро.\nМасала моттане а ца моьттура "Хьайн таро хилча уггар хьалха ахь дендерг хIун дара" бохучу хаттарна могIарерчу наха деллачу жоьпаша Нохчийчуьра Iар-дахар сел башха а, дуьззина а гойтур ду.\nЦара «дагардийцарехь» гучудолу адам кхузахь мел токх ду а, синтемечу, ирсечу дахаран теш ду а.\nШен таро хилча угар хьалха ша дендолчух ишта дийцира Соьлж-ГIалин кIоштерчу ялх беран дас Аламбека.\nЦо дийцарехь ткъех шо ду иза, кхин "ва дела" аьлла самалха дала меттиг боцуш,дIалург хIума а оьцуш\nАламбек: « Ас уггар хьалха сайна тIера декхарш дIалур дар-кх сайна тIера. Ламаз, марха, кхабар, ХьаьжицIа вахар оцу парзанел деза ду боху декхар дIадалар. Ас и декхар тIера доккхур дара хьалха. Ткъех шо ду-к со декхарех ца валалуш вехаш волу. Кху системано, дахаран дикалло охьатаIийна латтаво-кх со. Чоь юьззина чохь доьзал а бу, амма цу декхарех валалуш а вац-кх.\nШолгIа ас дендерг дара, сайн куьг кхочехь мел волчу мискачу нахана гIодар…»\nХууш ма-хиллара, кхузахь дукха нехан пенсеш дIа ца кхочуьйтуш совцийна, цхьацца харцо-хьарамлонашца хIиттийна хилла бохуш.\nЦарлахь, дийцарехь, дукха бу банкашкара кредиташ а оьцуш, пенсеш даьхнарш а. Царна, даккхий зенаш хиллачарна, гIо дийр дара ша шен ницкъ кхаьчча боху, СоьлжагIалахочо Iалавдис.\nIалавдис: «Банкашкара даккхий ахчанаш а эцна пенсешка баханчу нахана гIо дийр дар-кх ас. Пенсеш совцийна, банке ахча охьадилла таро яц. Церан къа мича даха деза? Ас царна гIо дийр дар-кх».\nДIа меттахбаьхначех дукхахболчара далхош дерг ду дан хIума цахилар, берриге а бохург санна эшам болх цахиларо беш хилар. Царех ю ши шо хьалха Ставропол махкара схьаеъна Новр кIоштера Рукъидат а.\nРукъидат: «Ас пуьташ а ца буьттуш нахана болх-некъ хуьлуьйтур бар-кх. Кху чохь дерг цхьа а дош доций хиъна-кх суна Ставропол махкара схьаеъначул тIаьхьа. Сайн таро хилча, уггар хьалха, гIийлачу нахана гIо-м дийр дара ас. Уьш кхузахь дукха а бу-кх!»\nЗабаренна а доцуш, Iаламат чIогIа нахехь гIело яллориг а, церан де эшийнарг а болх цахилар лору хIора шолгIачу вахархочо.\nНохчийчуьра а, могIарерчу нахера а бакъ хьал довзуьйту Шелковск кIоштерчу, 30 шарахь сов хьехархочун даржехь къахьегначу вахархочо Султана.\nСултан: «Нахана белхан меттигаш нисьян хьожур вар-кх со. Нохчийчохь белхашца долу хьал вуно ледара ду. Ледара муха ца хуьлу йина фабрика а я завод а йоцуш. Даладелла хьал ду бохуш дIахьедарш –м до юкъ-кара. ШолгIа, ас дендерг хьехархошна а, лоьрашна а алапаш тIетухуьйтур дар-кх ас. Юучунна, юхучунна гIайгIа а йоцуш, цара тIетаьIIа шайн болх бийр болуш хьелаш кхолла дезара.\nКхин ас хIун дара аьлча, хIусамаш йийр яр-кх гIийла бохкучарна а, хIинцца кхоллабеллачу доьзалшна а".\nКъамелаш мел динчу бахархойн къамелехь билгалдолуш юкъара цхьа хIума а дара –массара а бохург санна, шайчул хьалха ойла йора кхечеран, шена санна даггара царна дика болх хуьлийла а лууш. Къамел шен гIаддайначу дахарх долийнехь а, царех ю Соьлж кIоштера Минга а.\nШайгарчу а, махкарчу а хьолах, таро хилча и хьал хийца шаьш дендолчух дийцийна могIарера бахархой сатуьйсуш бу, болх-некъ болуш, миска, гIийла бохкучарна, хабарца а доцуш, деш гIо а долуш, шайна хетарг дIаала, шен ойла-хьажам кхечеран кхеле билла, хIора а стаг маьрша а волуш, шайн дахар битаме даре.\nБакъду, и гIийла дегайовхо дахаре маца йоьрзур ю ала хала ду\n«Хьедарх хIума дацара тхан пенсеш, саца ма дахьара...»


Туькана баханарш, балхара богIурш, гаражан чуьра хи чу йоьхкинчу хӀуманийн банка схьэца боьлхурш. Муха лоьцу Москвахь изоляцин раж йохораш\nТуькана доьлхуш, балхара догIуш хуьлура. Муха лоьцу Москвахь изоляцин раж йохораш\nКIира а дац, яздо "Настоящее Время" телеканало, Москвахь леррина раж кхайкхийна, ткъа шахьаран бахархошна хIинцале а 100 миллион гергга сом ($1,3 млн) барамехь гIуданаш диттина. Ишта полисхоша дIалеца болийна изоляцин низамаш талхораш. Цхьаболчу лецначара дийцарехь, цхьа а бахьана а доцуш, сецош бу уьш.\nШен цIенна гена йоццуш сацийнера, масала, Шубина Наталья. Цуьнан кIанта бахарехь, дIасаяха бакъо йолу электронан кепехь даьккхина кехат хиллера цуьнгахь, полисхочунна иза гайтина а хиллера цо. Кхин цкъа а гайта шега аьлча, дуьхьалъялла хиллера Шубина.\n«Со а цхьаьна шаьш сацо веза, со шайца дIавига а веза аьлла, хеташ бара уьш. Шена полисхоша некъ бихкича, моха еара цунна», - дуьйцу Шубин Вернера.\nВидео дIаязъечу ницкъахочо боху пенсионеран документ дара цо гайтинарг, цундела Наталья сацон хьесап хилира шайн.\nЦуьнан кIанта Вернера шаьшиннан карара дIасадаха бакъо хилар гойту, туькана воьдучунна иза оьшуш а йоццушехь. Наталья дIаюьгу. Полицин декъехь цIийн Iаткъам лакхабаьлла хиллера цуьнан, шена лоьраш кхайкха аьлла, дехна а хиллера цо. Психиатрин гIо кхачийнера цунна тIе, цара дарбан цIийнехь охьайиллира иза.\n«Цхьа препараташ йиттина хиллера цунна. ЦIийн Iаткъам хилча молуш долу Галоперидол хиллера иза. Кхузахь ницкъахошца къуьйсийла дац сан, цунна вон а хиллера и молханаш оьшуш а яра цара бохуш хилча. Бертаза мехий диттинера цунна, дукха эмоционале яра иза бохуш», - дуьйцу Шубин Вернера.\nЦул тIаьхьа полисхоша нуьцкъаша дарбан хIусаме дIайигийтинера Наталья. Дарбан цIийнехь вовшахтоьхнера цуьнан хьокъехь суьдхойн кхеташо а. Кхело Шубина бакъйинера.\nКарарачу хенахь шен цIахь ю иза, бертаза диттинчу молханех меттайогIуш.\n«Тхан аргументашна тIетайначу прокуратурано бакъо ца елира Шубина Натальина дарбан хIусамехь госпитализаци яйта. Харцо лелийначу полисхошна дуьхьало ян цуьнан бакъо яра», - аьлла, кхетийра «ОВД-Инфо» адвокато Захватов Дмитрийс.\nМашанехь дIасаваха электронан бакъонаш яла йолийчхьана кеп-кепарчу регионашкахь шога нах лоьцуш, сецош видеош яьржира интернетехь. Дукхахйолчу меттигашкахь полисхоша карантинан раж йохорна протокол хIоттадора. Иттаннашкахь эзарнашкахь ду уьш а.\n«Изоляцин низамаш дохийнера аьлла, стаг лаца йиш яц, хIунда аьлча, и дан бакъо луш артикл цахиларна. Нагахь санна, оцу стеган цIе а, иза веха меттиг а урамехь къасто йиш елахь, оьшуш дац иза полцин декъе дIатекхо», - боху юридикан «Апология протеста» хьукматанкуьйгалхочо Глухов Алексейс.\nНабережные Челны гIалахь полицин декъан йоккхачу хIусамчохь гулбинера изоляцин низамаш хьешна аьлла, лецна балийна нах. Царех дукхахболчарна тIехь масканаш яцара. Оцу наха чIагIдора, шайн хIусамашна уллохь лецна далийна шаьш бохуш.\n«Регионашкахь дукхахдолу къепейохор - дIоггара даккхий зуламаш дац, Iедалхоша а, полисхоша а ма-дийццара. Дукхахберш царах — туькана бахана, балхара богIуш, шайн хIусамна уллорчу гараж чуьра наьрсийн, я помидорийн банканаш схьаэца арабевлларш бу. Уьш сеца а беш, царна протоколаш хIиттадо», - бохуш, дуьйцу Глухов Алексейс.\nМоскван мэран керлачу омри тIехь цхьа дош дац яздина, раж йохийнарш дIалеца беза аьлла, боху бакъонашларъярхоша. Полицех хIоттийначу низаман тIехь охьадагардина ду стаг лаца оьшу бахьанаш. Нагахь санна, сацийначо полисхочо бохург кхочуш ца дахь, я кехаташ гайта дуьхьал иза хилахь, тIаккха магош ду лаца а, сацо а. Бисинчарна — протокол хIотто догIу, ишта бакъо ю цуьнца а догIуш, гIуда тоха а.\nБакъду, дукха хьолахь кхел лаьцначуьнгахьа хуьлу.\nСанкт-Петербургера волонтер ю Максимишина Диана. Цо гIо до нахана, церан гергарчу къаношна кхачанан сурсаташ дIакхачош. Кху деношкахь Александровский сад олучу меттигехула юхайогIуш хиллера иза. Оцу бешан территори тIе воьду некъ бихкина бацара. Полисхой баьхкира цунна тIе.\n«Соьга хоьтту: «Хьо кхузахь хIу деш ю?», «Карантинан раж стенна йохайо ахь?». Кехаташ хаьттича, машен лело сайн бакъо дIагайтира ас. Цунах тоам а бира цара. «Хьуна протокол хIоттор ду» элира», - дуьйцу Максимишина Дианас.\n15 эзар соьмера 40 эзар соьме кхаччалц гIудан кхерам бара Дианина. Кхеле шен адвокатца цхьана еара иза. «Кхеташо йоцца хилира тхан. Кхелахочо ладуьйгIира соьга, цхьа кIезиг хеттарш а дира, тIаьххьара а гIуллакх юкъахдаьккхира цо, даьлла зулам ца гина», - дуьйцу Дианас.\nШайн цхьа протоколийн норма ю боху бакъонашларъярхоша ницкъахойн, церан план кхочушъян декхаре бу уьш. Шаьш бехкхедар тIе ца дуьту дукхахболчу бахархоша, тIаккха полисхоша дIалоьцу уьш.\n«Дийнахь а, буса а и протоколаш хIитто Iалашонца тIаьхьабевлла лела полисхой нахана. Юха зуьйш хуьлу, муьлхачу декъо маса лаьцна, маса протокол хIоттийна. КIезиг протоколаш хIиттийнарш «критикан зонехь нисло» чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан гергахь. Царна бен-башха дац-хьаькамашна а, церан омранаш кхочушдечарна а: хьан, хIу до, хIун Iалашо ю. Команда деллий - ойла а ца еш, воьдий, кхочушдо цо», - аьлла, билгалдоккху «Полицин омбусмен" (Омбудсмен полиции) проектан куьйгалхочо Воронцов Владимира.


Къилбаседа Кавказера Кегийрхой Вахьабхой Бац, Нийсо Лоьху Нах Бу\nДечкен-бутт 19, 2012\nОьрсийчоь -- Абу Муслим, "вахьабхо", Дербентан базарахь мах беш, ДегIаста, 02-06-2010\nОьрсийчохь, шаьш «вахьабхой» олучу нахаца латтош болу къийсам эвсара баьккхина Iедалша. Оццу хенахь, и къийсам луьрчу тIегIанна тIе мел болу а, шаьш шайха «салафиташ» олучерийн могIарш стамло. Ислам а, политологи а евзачу говзанчийн хьесапехь, и ша болу къийсам, социалан протестийн амал йолуш бу. Iедалша харцонаш лелайо, кегийрахоша нийсо лоьху. Амма, Iедалехь алссам ницкъ бу. Толам а, цкъачунна, цуьнгахь бу\nКъилбседа Кавказехь делан денна алсамдолуш ду Iедалшна реза боцчу кегийрахойн терахь. Цара хIун боху аьлла ладогIарна а, церан лаам хьесапе эцарна а метта, уьш радикалан исламистйин, аьлчи а, вахьабхойн могIаре а язбина, царна дуьхьала жигара къийсам кхайкхийна Москохо. Амма говзанчийн хьесапехь, вахьабхойн, нийса аьлчи – Къилбседа Кавказерчу салафитийн болам 16-чу бIаьшарера дуьйна схьабогIуш бу.\nПолитолог а, исламан говзанча а волу Гиреев Руслан: 16-чу бIаьшарахь уггар а вевзачех волчу, салафизм яржорхочо Салех Iели Аманис дин хьоьхуш йолу школа йиллинера Гази-кумыхехь. Дикка евзаш яра иза. Цул сов, иза тIечIагдеш 19-чу бIаьшарера маьждиг а ду, оццу кIоштахь. ЦIена вахьабхойн маьждиг. Цундела, вахьабхой 90-чу шерашкахь, Оьрсийчохь демократи яьржича гучубевллера бохург, бакъ дац.\nКхин ду, иза яржаран барамах лаьцнарг. ХIинца ваххабизм яржоран кеп кхин ю, хьалхалерчух тера а йоцуш.\nНагахь санна, вай юьйцуш ерг суннийн боламан юкъара ваххабизм елахь, муьлхха а ницкъ бар керстадо цо. Аьлчи а, КъорIано бохург деш волчу вахьабхочо диттан тIера сара а боккхур бац. Оццул чIогIа ю цуьнан принципаш.\nIедалан урхаллийн уггар а лахарчу тIегIанера стоьлан дайшна тIера мехкан куьйгалхошна тIекхаччалц, массо а кхаьънаш оьцуш бу Къилбседа Кавказехь а, ерриг а Оьрсийчохь а. Урхалла дар, юкъараллин тIехьажаран а, таIзаран а гIирс санна го царна. Шайн харц гулбинчу бахамашна жимма а кхерам буйла хиъча, гена бовла кийчча бу хьаькамаш. Адамаш дайаран бист кхаччалц. И ша дерриг а гучу кегийрахойн кхин дан хIума ца дисна. Амма уьш реза бац, шаьш вахьабхойн могIарх дIатохарна.\nГиреев Руслан: Хала хеташ делахь, кхузахь масийттаза дIаяьхьначу тIеман кампанеша шайн тIеIаткъам бина. ТIаьхьарчу хенахь Iедалш хIун дан дуьйладелла аьлча, шайна реза боцчу, протесташ ечу кегийрахойх ваххабиташ олу. Иза нийса ма дац. Оцу Делах тешаш болчу кегийрахоша шаьш а тIе ца дуьту, шаьш ваххабизмах хьакхаделла ду бохург. Цара иза 18-чу бIешеран тIаьхье а лору, цхьана стагах, шейхах Аль Вахабах а дузу. Цара шаьш салафиташ лору. ХIунда аьлча, дукха хенахь дуьйна Мохьмад пайхамарна тIера дуьйна схьадогIуш лору цара иза.\nДозанаш къевлина латточу хенахь, Советан режимана атта дара, шен пропагандех могIарера бахархой бузон. ХIетахь луьрчу Iедалша керстадина хилла дин, Советан пачхьалкх йоьхча, маьршша лелон йиш хилира. Цхьа харц система йоьхча, нийсо лаха буьйлира нана йоккхачу пачхьалкх-набахтехь баьхна бахархой.\nГиреев Руслан: Муха нисделла хаьий хьуна иза? 90-гIа шераш дIадевллачул тIаьхьа дукха кегий нехан аьтто белира дозанал арахьа дIасабаха. Дуьненаюкъарчу центршкахь Iамийра цара бусулба дин. Кхеташ ма-хиллара, цара цигахь Iамийнарг а, царна цIабаьхкича, кхузахь гуш дерг а цхьана ца догIу. Ма-дарра аьлча, го-баьккхина яьржина йолу коррупци, ницкъ карахь болчара шайн гергарнаш тIеозор, царна бен гIо а, аьттонаш а ца бар, къайлаха йолу экономика а... И массо хIума а, бакъволчу бусулба стага хьарам, магийна доцу хIума лору. Оцу кепара, Iедалийн харцонашна реза ца хилар ду иза. Цунах социалан протест хилла. Кегий нах чIогIа реза бац карарчу хенахь хуьлчунна. Хала хеташ делахь а, герз караоьцу цара. Царна кхин некъ ма ца битина. Шаьш лийр ду хуъушехь, шайна оцу новкъахь дика хIумма а карор доций хуъушехь, хьаннашка дIабоьлху уьш. И тайпа ойланаш яржар эвсар даьлла цундела. ТIаьхь-тIаьхьа, иза а хала хеташ ду, радикалан новкъа бовлу кегийрахой. Тхан республикехь хилла ца Iа иза, ерриг а Къилбседа Кавказехь дерриг ду иза.\nДелахь а, хIуъ мах белла а, Къилбседа Кавказана тIехь ден урхалла дIахеца лууш яц Москох. Даханчу кхаарин дийнахь керла директива тIеэцна оьрсийн Iедалша.\nЦуьнца а догIуш, Къилбседа Кавказехь гIуллакх дечу оьрсийн ницкъийн векалшна – эскарехь гIуллакх дан кхойкхучарна а, карьера еш болчу эпсаршна а, ахчанах тIом бан боьлхучарна а - оцу массо нахана луш долу ахчанаш кхузза алсамдохур ду хIинций дуьйна. И бохург ду, Москохана Къилбседа Кавказ кхуьийла ца лаьий. Цигахь мелла а беха тIом лаьттийла лууш ду, Кремлехь чIагIделла Iедалш.


Полисхошна тIелатарш дарна валлалц хан тоьхна ГIалгIайчуьрчу вахархочунна\nГIадужу-бутт 01, 2021\nКъилбан гонан тIеман кхелан гIишло\nРостовхь туп тоьхна йолчу Къилбан гонан тIеман кхело велла дIаваллалц луьрчу хьелашкахь колонехь якхха хан кхайкхийна 33 шо долчу ГIалгIайчуьрчу вахархочунна Добриев Абона. Иза бехке лаьрра зуламан юкъараллан декъашхо хиларна а, стаг верна а, низамаш лардон органийн белхахой байъа гIортарна а, бакъо йоцуш хIоъа-молха латторна а, низам дохош герз дарна а, хаам бо Кавказ.Реалиино.\nТалламан версица, 2010-чу шарахь Добриев дIакхетта хилла Умаров Доккас куьйгалла дечу тобанах. Шина шарахь ша цо вийна Орцаллин министраллан белхахо, тIелатарш дина ГИБДД-н а, ОМОН-ан а, ГIадгIайчуьрчу "Э" центран а белхахошна а, ткъа иштта 5 вен а вуьйш, 4 лаза а веш, Оьрсийчоьнан МВД-н чоьхьарчу эскаран белхахошна а.\nПолисхошна тIелатарна 27 шо хан тоьхна ГIалгIайчуьрчу вахархочунна\nДобриев лаьцнера ГIалгIайчохь 2019-чу шарахь Зазадоккху-баттахь, Нохчийчоьнца доза къасторна дуьхьал хилла митинг дIайирзинчул тIаьхьа. Иза талламан изоляторна чувоьллинера, митинг вовшахтоьхна аьлла. Амма тоъал тоьшаллаш ца карийна араволуьйтуш иза лецира кхечу бехктакхаман гIуллакхехула.\nКъилбан гонан тIеман кхелан зорбан сервисо Кавказ.Реаллига бинчу хаамца, Добриевс бехк шена тIе ца лаьцна. Цуьнан адвокатех цхьамма, гIо лоцу агIо дагахь ю боху кхелан сацамна латкъам бан.\nДобриевн хиллачу адвоката Тепсаев Шерипа чIагIдора дерриг оцу стагана дохку бехкаш цхьана стага - Орцханов Тимура - динчу тоьшаллашна тIехь дохкуш ду бохуш. Орцханов лоруш ву Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн белхахоша "Имарат Кавказан" цхьана тобанан хилла командир.


Сибреха дIакхелхаш бу кавказхой\nГезгмашин-бутт 28, 2017\nНохчий, гIазгIумкий, ногIий, гIалгIай, гIумкий, бIеннашкахь баха ховшуш бу Оьрсийчоьнан къилбаседанехь\nСибрех гIолехьа дахар лоьху шайна дуккха а кавказхоша – къаьсттина, Дагестанерчу, Нохчийчуьрчу, ГIалгIайчуьрчу бахархоша. Тюменна гонаха, масала, IаьIна кавказхойн доьзалш иттаннаш эзарнашкахь.\nОфициалан терахьашца, деккъа Тюменан махкахь 2010-чу шарахь бехара 19 эзар гIумкий, 16 эзар гIазгIумкий, 10,5 эзар нохчий, 5 эзар ногIий, 3 эзар гIалгIай. ТIаьххьарчу 40 шера чохь нохчийн терахь цигахь дебна, масала, 20-зза.\nБахархойн миграци алсамъяларе терра, хийцалуш ю уьш баьхначу децIера демографи а. Иза вуно дика го Дагестанехь. Хьалха дуьйна гIумкий алсам бехаш хиллачу Каякентан кIоштан Утамыш а, Алхаджакент а ярташкахь доьжна бахархойн терахь. Иштта гIумкех а, ногIех а яссалуш ю Баба-Юртан кIошт.\nКъаьсттина лахделла бахархойн терахь гIазгIумкийн ларалучу Сулейман-Стальски кIоштехь. Цигахь массо а ярташкахь ду цхьа хьал – дIакхелхаш бу бахархой. Изза хьал ду кху аьхка ХIинжа-ГIалара шайна хьажийна куьйгалхо тIе ца оьцуш, митингашка бахархой бийлинчу НогIийн кIоштахь а.\n«Кавказ-Реалиица» къамел динчу НогIийн кIоштан администрацин векалша бакъдира цигара бахархой Сибрех дIакхелхаш хилар. «Коьрта бахьана ду кIоштехь бан белхаш бацар» - элира цигарчу пресс-центро. Цо бахарехь, куьйгалло дерриг а до нахана болх хилийта. «Сацам бина кIоштехь инвестицийн парк хIотто, нахана белхан меттигаш нисъян, уьш йолах мукъа а йохуш» - бохура администрацин векало.\nСулейман-Стальски кIоштан векалша а боху шаьш долчуьра бахархой дIаэхар а бан белхар бацарна ду. «Тхо долчохь нах Советан пачхьалкхан заманахь доккхачу декъанна мехкдаьтталелорхой бара. И Iедал доьхча, нах Сибреха дIаэха буьйлабелира. Тхан кхузахь церан корматаллах дан хIума ма даций» - элира кIоштан куьйгалхочун гIовсо. Цо бахарехь, дIаоьхурш кегийнах бу.\nНохчийчуьра мехкдаьтталелорхой 90-чу шерашкахь шайн махкахь политикан хийцамаш хила боьлча дIабахара Сибрех, царалахь бара иштта дIа социалан хьелашкахь паргIато лоьхурш а.\nКавказера мигранташ тIеоьцуш болчу Тюменан махкахь ца лоьру Iедало а, бахархоша а къаьмнийн башхаллаш, цигахь массо а беха машаре, бехира дуккха а шерашкахь. Губернаторо Якушев Владимира а элира дукха хан йоццуш, мехкан Iедал дац къаьмнаш къестош.\n«Къаьмнаш къестош дацарх» уггаре хьалха тоьшалла до цигара бахархой багарбеш арахецначу статистикан тоьшаллашкахь дуккха а къаьмнийн векалша шайн ненан меттанаш хууш а бацаро. Масала, статистикан документаша бахарехь, Тюменерчу гIумкашна, гIазгIумкашна, ногIашна ца хаьа, я вуно ледара хаьа шайн ненан мотт.\nЦигахь «къаьмнаш къестош дацар» гучуделира кавказхошца бутт хьалха хиллачу инцидентехь а. Прессо хаамаш беш ма-хиллара, Сургутехь массех латар хилла тIаьххьарчу кIиранашкахь, летарш Iедалера низамхой а болуш.\nИштта, нисделира цигахь Сулейман-Стальски кIоштара схьаваьллачу дагестанхочо Гаджиев Артура Сургутерчу бахархошна дийнан делккъехь, гIали юккъехь урс деттар а, иза полисхочо тапча тоьхна вер а.\nГочдинарг - Чабаев Лоьма.


Нохчийн спортхойн тоба. Вена. 2015.\nСпортехь рогIера кхиамаш баьхна Австрерачу къоначу нохчийн латархоша. Нагахь санна цхьана хIуманна тIехь Европехь хьалакхуьуш долу нохчийн бераш кхиаме делахь, иза спорт ю. Къаьстина, латаршкахь.\nЦIарна цIе а яхана дуьйцу меттигерчу бахархошлахь нохчийн кегирхой спортан латаран кепашкахь жигара хилар а, цара цигахь бохуш болу толамаш а. Нисло наг-нагахь цхьацца йолчу пачхьалкхийн латарийн спорташкара къоман тобанаш, уьш дуьненаюкъарчу я Европерчу къовсамашкахь дакъалаца йоьлхучу хенахь, доккхачу декъехь я ерриш а нохчех лаьтташ, тIаккха нисло шина тайп-тайпанчу пачхьалкхийн масала, Германин я Францин къоман командаш вовшашца летачу хенахь, вовшах леташ верг ши нохчо хуьлуш а.\nКху деношкахь Австрехь дIабаьхьанчу грекхойн- римхойн латарехь хиллачу къовсамехь бара тоьлларш нохчийн кхиазхой. Австрерчу Штайер гIалахь хиллачу Европан чемпионатехь дакъалаца бахнера Венерчу Технопол цIе йолчу, нохчийн тренеро Ханпашас Iамош болу къона вайнехан латархой. Шаьш и бераш шайн тренеран куьйгаллийца маьршачу латарехь Iемаш белахь а, амма грекхойн-римхойн чемпионатехь а кхиаме хилира уьш бохуш дийцира Маршо радионе чемпионатехь дакъалоцуш хиллачу цхьанан къоначу латархочуьн дас Никархо ИбрахIима.\nВисалимов Ханпаша, тренер\nИбрахIим: „Иза интернационалан чемпионат яра, 9 пачхьалкхера 180 бер дара цигахь. Цига вайн нохчо тренерса Ханпашас лата Iамочу Технопол тобанера 16 кхиазхо вара, 14 шо кхаччалца долу бераш дара уьш. Пхеаммо царех хьалхара меттигаш бехира, дашо мидалш а луш, кхаамо шозлагIа меттигаш бехи, дато мидалшца, ткъа кхин а виаммо кхозлагIа меттигаш бехи, борза мидалш а луш. Вуно хаза, позитиве хилам бу иза кхузахь бехачу вайн нохчашна.“\nНохчийн берашца дуккхаъчу шерашкахь латарш Iамийна ца Iаш, цаьрца кхетам-кхиоран болх а беш, уьш вуочу хIумнах а, зуламечу новкъа бовларх а уьш ларон гIертачу тренерх Хашпашах лаьцна а дийцира Никархо ИбрахIима.\nИбрахIим: „Ханпаша кху Австрехь тренер болх беш волу дуккхаъ шераш ду. ЦIахь дуьйна и болх беш а ву иза, кхузахь вуно кхиаме а ву. Цуо Iамош долу бераш даима а тайп-тайпанчу турнирашкахь а, чемпионаташкахь а хьалхарчу меттигашка бовлу, чIогIа кхиамашка кхийдаш, къахьоьгуш а ду и бераш“.\nКъовсамашка даханчу нохчийн берех, ИбрахIима ма-аллара, дукхахчара хьалхара меттигаш баьхна. Дашо мидалца чемпионатера юхавирзинчех цхьаъ ву I4 шо долу Шуаипов Мохьмад а. Маршо радионо спортехь хьуна уггаре а хазахетарг хIун ду аьлла шега деллачу хаттарна къоначу чемпионо иштта жоп делира.\nШуаипов Мохьмад, спортхо\nМохьмад: „Толам баккхар хазахета суна. ХIинца хиллачу турнирал совнаха ас кхечу чемпионаташкахь а баьхна толамаш. Австрин чемпионатехь со деазза хьалхара ваьлла, ялхаза шозлагIчу метте ваьлла со, кхин а шозза кхозлагIчу метте а ваьлла. Тоххара со Полше вахана волуш, цигахь турнирехь тоьлча, соьга цигахь саца бохуш бара цигара тренерш, цигахь деша а, дикчу хьелашкахь спорт лелон а таронаш кхуллура ю шаьш бохура суна. Амма со ца Iийра, суна со волчу Австрехь, Ханпашица кхин дIа а спорт лелон лаьа аьлла, схьавеара со“.\nГуш ма-хиллара, ханна жима велахь а, хIинцале а толамийн некъ беха бу Шуаипов Мохьмадан. Жимчу къонахчуьнца къамел деш кхин цхьа хIума а билгалдолу – шераш кIеззиг бен дацахь а, кхетам а, хьекъал а кхиина ду цу кIентан.\nСпортах къехкаш, урамашкахь дар дайна лелачу шен нийсархошка хIун эр дара ахь аьлла шега хаьттича, Мохьмада дийцира, шен мел хала ду, сарралца ишколехь хиллачул тIаьхьа юха дела денна сарахь спортзале ваха. Делахь а, ша и некъ хоржу, хIунда аьлча „цхьаьна хенахь вайн дайша -наноша лайначу халонашка хьажча шена хуьлуш ерг хало яц“ элира цуо.\nМохьмад: „Суна дукха девза бераш, арахь лелаш, цигаьркаш а юьйзуш, цIерачаьрга спорте доьлху олий ара а долий, арахь лелаш хуьлу цхьаберш. Иза дика дац, ас цаьрца доттагIалла ца леладо. Сан спортаца чIогIа самукъадолу. Сарахь пхиъ даллалца ишколехь ву со, цигара чувеъча сихха хIума а кхоллий, ламаз а дой, сайн спортан тIоьрмиг схьа а оьций, спортзале дIавоьду со.\nСан ваша а ву соьца цига оьхуш. Хала-м хуьлу тхойшинна, сарахь ишколера чувеъча спорте ваха, делахь а вайн дай-наноша лайначу халонашка хьаьжча иза хIуммаъ дац. ТIаьхьависахь а дIавоьду тхойша, цхьа жимма а спорт ян кхиича дика хир ду олий“.\nМохьмад санна болчу кегирхойн дегIан потенциал а, церан энерги а зуламечу хорша ца яийта, уьш шаьшна а, шайн къомана а беркате хилийта Iалашонца, Ичкерия аьлла нохчийн културан кхерч а кхоьллина, цуьнан цIарах вайнехан кхиазхошца а, кегирхошца а белхаш бечарех цхьаъ ву Никархо ИбрахIим.\nХаза масалаш а, вайн къоман хьалха хиллачух а, хIинца дукха хан йоцуш вайн бIаьргашна хьалха дIадаьллачуьхт а бийца баккхий турпалхой а, оьзда Iадаташ а, гIиллакхаш а ду цу кегирхошна гайта а, дийца а, амма аренца адам дукха даьржина хиларна и болх цхьана хорше ца болуш эрна хан яйна хIинцалца схьа, бохуш дийцира жигархочуо Маршо радионе.\nИбрахIим: „Вайн берийн вуно йоккха спортан потенциал ю. Цаьрца дукху энерги а ю. И энерги мича яхьа еза ца хууш, харцахьчу новкъа дуьйцу царех цхьадерш. Иза ца хилийта, цаьрца болх бан беза. Вайн дукха хIумнаш ду царна хьеха а, Iамо а. Вайн къомах дукха адам делла, яхь дIа ца луш, нохчийн цIе дикчу агIор дуьненчохь яккхийтархьама. Иза вайн кегирхошна дийца деза, уьш вайн схьагулбар а, уьш нийсачу новкъа бахар а ю-кх вайн Iалашо.“\nВенера нохчийн спортхойн кхиамаш


Цхьорой Аюп: «ГIалгIа волаш вахаш ва со, гIалгIа волаш лерг а ва со» — Сердало\nЦхьорой Аюп: «ГIалгIа волаш вахаш ва со, гIалгIа волаш лерг а ва со»\nУкх деношка, Яндарерча Культура цIагIа шердаь, дездаь, дукха нах тIахьийха вIашагIкхетар дIадихьар. Укхаза гулбеннабар нах суртанча, дахчан пхьар, поэт волча Яндарерча Цхьорой Дауда Аюпа «ГIалгIа» яхача кхоллама выставке дакъалаца а, цун кхоллама балхах шоашта пайда эца а, цун болх бовза а. Суртанчаш, йоазонхой, тархьархой, дахчан, аьшкан пхьараш, мехка а Яндарера а бахархой – 150 совгIа саг вар укхаза вена ший балха пхьар волча Аюпа кхоллама балхашца ираз эца баьхка.\nВыставка йолаелар пандарча Гайсаннаькъан Миновсе пандара оаз яхийтарца. ЛаьгIача халкъа мукъама оазаца геттара сакъердалуш, деррига а зувш, хьожаш бар гулбеннараш суртанчан къахьегамга. Массадолча хIамал дукхагIа ший а ший юрт езилга гучадоаккхаш бар дукхагIа бола дахчан пхьара болх. «Айс дахчаца беш болча балха Яндарера хьун дахча дIайохийт аз. Из дукхагIча даькъе бIаринг я. Цул совгIа вай халкъа юкъе миска лоархIаш дахча а я бIаринг, цунга хьежжа дика тов из моллагIа дIакхостабаь кхоллама болх кхоачашбаргахьа. Сона чIоагIа чам ба айс лелабеча балхаца, бакъда сабари, сатеми чIоагIа эшаш болх ба ер. Цудухьа ха эшаш а, ханаца мара вIаштIехьа ца боалаш а болх ба сабар. ГIалгIа ше дIахьовзадаь хIама мел хала дале а чакхдоаккхаш хила веза. ГIалгIа волаш вахаш ва со, гIалгIа волаш лерг а ва со», — йоах Дауда Аюпа.\nХьалха денз ховш да Яндархой камаьрша, тешаме, къахьегам дукха безаш, хьаьнала бахаш нах хилар. Дукхача ший эздича гIулакхашца наха ше йовзийта я Яндаре. Цудухьа вIалла тамаш елга а дац Аюп мо вола пхьар, говзанча цу юртара хьавалар.\nЦхьорой Дауда Аюп укх юрт ваьв, 1978 шера март бетта 20 дийнахьа. Выставка хьаеллар а март бетта 20 дийнахьа хилар. 41 шу дизар цу дийнахьа Аюп укх дунен чу вахаш вола. Цу ший яьннача ханага хьежжа 41 кхоллама болх оттабаьбар Аюпа ший хьежархошта гойта. Ший яьнна хаи, кхоллама балхаши цу боарамца вIаший дийзад цо.\nБера хана денз гонахьара Iалам зувш, из тохкаш, довзаш, цун кIоаргаленаш йовзаш, цунца чам болаш хьавоагIа Аюп. Цун из мел дика вIаштIехьадаьннад гуш дар выставке баьхкача наха. Цхьа моллагIдолча бера уйлаш яц Аюпа ше зIамига кIаьнк волча хана еш хиннараш: ди-бийса, малх-бутт, сигале-седкъий, къам-мохк, да-нана, валар-валар – массагIа хиннад уж? Из шедар гуш дар цун кхоллама балхашца.\n«Сабаро лоам баьккхаб, сихало сакхихьад!», — яхаш кица да вай дай. ХIаьта Аюпа беш бар цо ше ма аллара сабар эшаш болх ба. МоллагIа волча кхолламхочо а дика кхетадергда из. Шийгахьа сабар долча сага уйлаш кIоарга ю, цунга хьежжа лакхлу цун сакхетам, цхьабакъда уж уйлаш хила еза бокъо-харцо къоастадеш, дика-во довзийташ.\nШий гойтамца Дауда Аюпа керттера оттадаь дош да «ГIалгIа», — къам хилар тешал деш дола дош да из. ХIаьта, гIалгIа мишта хила веза вайна ховш да, бера хана денз хьалхадоах вайна из цIагIа.\nХьалха денз хьа кхоллама даькъе къахьегача нахах йиза йолаш хьайоагIа Яндаре. Дала гешт долда цунна укх юртара вар йоазонхо Хьоашалгнаькъан Татара Iаьла. Из воацаш кхы а дукха хиннаб Яндарера арабайна цIихеза дика къонахий.\nГойтама болх бодача юкъа пандарчас Гайсанаькъан Миновсе а, къонача иллиалархочо Хьоашалгнаькъан Лолитас а юкъ-юкъе ашараш лекхарца гулбеннарий самукъадаьхар. Миновсе пандар озабарал совгIа, ше яздаьча ший дешашта шира мукъам тIа а билла ше кхелладоа «Яндаре» яха ший йиш лекхар. ХIаьта Лолитас мукъам а боацаш доххьал багенах дIалекхар ший ашараш. Уж яр: цаI Хьоашалгнаькъан Iаьлий «Даьхе» яхача стихотворенехи, шоллагIаяр Цхьорой Аюпа «ГIалгIайче» яхача стихотворенехи кхелла.\nГойтама бохл чакхбоаллаш Аюпа кхоллама даькъе къамаьл деш, цун баркал оалаш, цун къахьегамах дош оалаш бар дукхаш. ХIаьта ГIалгIайчен Халкъа суртанча Мартазанаькъан Мусайна чура гу из гIулакх.\n«Аюпа еш йола уйла кIоарга ю. Цун дика хов шийна хьадага ена уйла йизза кхоачаш е а, из лерттIа дIачакхъяккха а. НачIал долаш ер вецаре укхан из ишта вIаштIехьадаргдацар. МоллагIдолча хIамангахьа ши дакъа да, цаI тIагIоллардареи, вож чурадареи. Из чурадар дика вIаштIехьадоал Аюпа. Дала даькъала волва хьо, Аюп. Тахан санна наха везаш, хьай балхаца тха дегаш хьесташ дIаваха Дала аьттув боаккхалба хьа», — аьнна цунна ловца баккхарца, Аюпа грамоти дагалоацама совгIати делар Муссас ГIалгIайчен суртанчий тоабан цIерагIа, ше цу тоабан керте латташ хиларга хьежжа.\nИз выставка Яндарерча Культура цIагIа латтаргйолаш я кхы а шин кIира. Геттара дика хургдар культура а, дешара а министерствоша шоаш Iунал деш бола нах цига кхийлача а, цу выставках къаьстта берашка пайда эцийтача а. МоллагIа цу хIаманца сакъердалуш чам болаш волча сага цига ваха а цу выставкага хьажа а аьттув ба, массадолча балха деношка.\nАюп ваьча денца Дала даькъала волва. Ираз, фарал, машар, цхьоагIо шийца долаш вахар хилда цун.\nСурташ Шивцов Евгений\n← Март бетта 21 дийнахьа Iарбашкахьа дездеш долча «Наьна денна» хетаяь акци дIайихьар ГIалгIайчено Сире\nМах боацаш цхьаккха а хIама дац →


Берийн Де Даздина Нохчийчохь\nБерийн Де Даздина Нохчийчохь 01МАНГ2010\nДуьненаюккъарчу берийн дийнахь дуккха а проблемаш гучуйоху Нохчийчохь. Берийн могашаллана тIера, церан кхане муха хир ю бохучунна тIекхаччалца ю уьш.\nХIара йиш локхучу Имама, шо а дацара, Нохчийчохь шозлогIа тIом болабелчу хенахь. ГIалгIайн махка, цуьнан да а, нана а, йиша а, вежарий а дIакхелхинчу хенахь, цуьнан кхетош-кхиоран болх а бацара башха дIоггара тергонехь. Цуьнан нанас дуьйцу, иза дукха жима волуш дуьйна, агана чура ша васта а лой, иза тIекIала а тухий, кхечу берех тера воцуш, тIех сов жигара вара бохуш. ГIалгIайн махкахь, луларчу баккхийчу божабераш, иза кхералой хьожуш буьрка санна хIаваэхула вовшашка дIасакхуьссура иза, амма Имам, ца велхаралла сов, кхеравелла аьлла, чIикъ дIа ца боккхура. ХIинца цо лоькхуш йолу эшар ю, цуьнан хIокху дуьненах самукъадалар гойтуш. Муха а хилахь а, со вехар ву, бохуш санна маьIна ду цуьнан хIинц-хIинца долалуш долчу дахаран.\nИмамчух тера бералла долуш дукха бу Нохчийчохь. Царах шина дашца олу, тIеман бераш олий. Гуш йолу тIеман ларш дIаяхнехь а,оцу берийн кхане муха хир ю ца хаъа. И гIуллакх тергоне ца эцахь, хIинца санна тесна дитахь, иза марханаш а йоцуш хира ю ала ца хIутту, и проблема психикаца йолун дела.\nЦунна а, кхийолчу а проблемшна тидам бира, масех де хьалха Нохчийчу веъана хиллачу Оьрсийчохь долчу берийн бакъонашкахула векал волчу Астахов Павела. Ишшта билгалделира, ерриге а пачхьалкхехьчулла а Нохчийчохь заьIап бераш шозза-кхузза алсам хилар. Ишшта, берийн омбудсмена бахарехь, леррина тIе тидам бахийта дезаш бу нохчийн берашна юкъахь тIеман синдромаца йоьзна йолчу психикийн цамгаршна. Баккхийчеран даккхийчу гIалатийн бахьанехь, цу тайпа цомгуш хиллачу берийн могашалла меттахIоттор хьалхарчу меттехь хила деза аьлла, дIахьедар дина Астахов Павела.\nТкъа, нохчашна шайна муха го, берийн проблема? Цуьнах лаьцна Маршо радионо къамел дира, пхеъа беран нана йолчу Тоитица. Шен берийн кхане цхьана хIуманца билгалаяьлла хила лаьа элира цо: «Сайн берашна а, вай махкахь долчу массо а берашна а, хIинцалц хилла долу и вонаш а ца гуш, хуьлийла лаьа суна».\nНохчийн бершана тIеIаткъам бан мегар дац. Цаьрна иштта а бералла ца гина, цундела хаза дашца а, баккхийчара шайн масалшца а хьехам бан беза, бохуш кхин дIа а дийцира Тоитас: «Ахь човхадича а, йиттича а бер нисло аьлла ца хета суна. Мелхон а, хьехар а деш, чура д1а хьехар дан деза цунна. ТIаккха беро иза схьалоцур ду. Цундела еттарий, и хIумнаш, бер дуьхьала долуьйтуш долу х1уманаш, аса тIеоьцуш дац. Нохчийн гIиллакхашца а, хьехарца а, кхето беза уьш. Сан сайна ду чохь пхи бер. Хьехар дича, цара г1оле дIалоцу аьлла хета сунна, царна еттачулла».\nНохчийн берийн проблема, кхечу хIуманца а билгалйоккху Тоитас. Цунна хетарехь, дукхачу доьзалийн аьтто бац, шай бераш дикачу метте деша дахийта а кхин аьтто бан а. Иза йоккха проблема ю элира цо: «Нохчийн бераш, Европехь долчарелла а, оьрсийн берелла а дуккха а иман долуш а, похIма долуш а ду. Амма, уьш доцу некъахь дIататта ницкъ бац нехан».\nЕвропехь, дIабаханчу нохчийн, коьрта маьIна, дукхачара цара шаьш бахарехь, берашна дешар тIехь аьтто хилар бу боху. Ишшта хета, масала, Зулай цIе йолчу зудчунна: «Сан кIант кхузахь хIинца, дзюдо а, бассейне а, хоккей а лелаш ву. ЦIахь таро хилча а, хьелаш дац и хIума дан. Кхузахь атта ду цунна. Цулсовнаха, сагатта дан а ца оьшу араваьлча цIа маца вогIур ву-те бохуш. Бераш ийзалуш а дац кхузахь. Церан бакъо, баккхийчеран санна ю кхузахь. Цаьрга ладугIу кхузахь. ЦIахь дош ца хета беро аьлларг».\nАслан цIе йолчу стага шен дуьхьа а, кхечу аьттонийн дуьхьа а вехаш вац ша боху Европехь. Берашка цIахь ишшта хьажахьарий, дукха нах цIабоьрзура бара аьлла хета цунна. ТIаккха а, мелла дикачу меттехь дешца а, ненанмот а ,дайн гIиллакхаш а диц ца дичхьана, миччахь Iан а, ваха мегар ду боху цо: «Тахана со Европехь Iаш ву. Кхо бер ду сан. Тахана кхузахь санна хьелаш цаьрна далахьарий. Вайн цIахь шорта бераш ма ду, тIехь да а, нана доцуш. Сан сайн цIахь а ду, вешийн бераш а, ишшта кхин дIа а. Со-м кхузахь сайн дуьхьа Iаш вац. Берийн дуьхьа ду ша дерриг. ЦIахь кхузахь санна далахьарий, чIогIа дика хир дара. Коьртаниг, ша нохчи хилар диц ца дичхьана, ненан мотт Iамийчхьана, ша мила-мичара ву хиъичхьана, коьртаниг из ду».\nБоккха къинхетам бу ала мегар ду, Нохчийчохь долчу берийн, уьш шай цIахь, денна-нанна хьалха хьалакхуьуш хилча. Геналла хIу ю хIинца а ца хуучу, жимчу йоIа, ишшта дешнашца дуьйцу иза: «Маьлха дуьненахь,уллехь, ян геналлахь. Кхета дагах суна. Нанас доьIу са».\nБерашна дуьненаюккъерчу дийнахь, доккха совгIат дина Нохчийчурчу Iедалша. Махкахь мел йолу аттракционаш, мах а боцуш болх беш ю, хан яллалц. Тахана цхьана дйинахь, церан бIаьрг а, дог а деладелча, цулла мехала хIун ду ала хала ду.\nБерийн Де Билгалдаьккхина Нохчийчохь


Нохчийн мотт – вайн дахаран хазна - Официальный сайт газеты "Столица ПЛЮС" - Чеченская Республика, город Грозный\nВайн къоман дахарехь даздеш долчу денойх уггар деза дерг а, вайн къоман уггар а сийлахьчу денойх дерг а Нохчийн меттан де ду. Иза даздо вай х1ора шарахь оханан беттан 25-чу дийнахь. Мотт - вайн дахаран ца хилча йиш йоцу г1ирс бу. Нохчийн мотт- вайн къоман а, х1ора нохчичун а дахаран хазна ю.\nБевзаш болчу оьрсийн яздархоша, поэташа, кхечу къаьмнийн а цхьаьна, 1илманчаша хестийна вайн къоман мотт, и хесто хьакъ болу дела. Эвлаяаша а, динан дайша а, бусалба дин даржочу муьрехь, цу динан бакъо а, нийсо а юьйцуш, нохчийн маттахь бина нахана шайн хьехамаш.\nНохчийн Республикин Конституци т1ехь билгалдаьккхина ду нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а, цхьатерра бакъонаш а йолуш, пачхьалкхан мотт бу, аьлла. Стага, шен къоман мотт и безаш велахь, лоруш велахь, шен мотт бийца хууш велахь, шен къам ша ларар а, цу къоман яхь йолуш волу стаг ша хилар а гойту. Нохчийн меттан говзанча вара Нохчийн Республикин хьалхара Президент хилла волу, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Нохчийн мотт а буьйцуш, кхетийра цо вайн нохчийн къам т1еман къизачу шерашкахь, нийса некъ вайн къомана гойтуш. Иштта, нохчийн матте шен ден хилла боллу ларам болуш, меттан сий-пусар деш, схьавог1уш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо волу, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан.\nХ1ора доьзалехь нохчийн мотт бийцаре терра бен, цуьнан сий-пусар даре терра бен, вайн къоман г1иллакхаш, 1адаташ, оьздангалла, халкъан ламасташ, къоман истори ларлур яц вайга. Эзарнаш шерашкахь вайн мотт а ларбеш, цунах дозалла а деш, и бийца а буьйцуш хилла болчу вай дайшна, наношна, нохчийн 1илманчашна, яздархошна, динан дайшна хьалха доккхачу декхарийлахь ду вай тахана, вешан мотт а болуш, нохчийн къам хиларна. Къоман дахарехь хала мур т1ех1оьттича, вайн къам цу халонашка, баланашка эша ца дайтинарг вайн мотт бу.\nДуьне мел лаьтта, вайн къоман хаза г1иллакхаш массо а къаьмнашна довзуьйтуш, кхуьуш, хазлуш, доттаг1аллин, гергарлонийн, уьйрийн мотт хилла, бехийла вайн нохчийн


Нохчийн мотт 1алашбе вай - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн мотт 1алашбе вай\nВыпуск 35-39 от 31.05.2018 г.\n«Ненан маттах къахета эшац,\nцуьнах эхь хета деза»\nДуьненахь цхьана дозанашца билгалбаьллачу махка т1ехь дехачу адамех къам дийриг уггаре а хьалха цуьнан мотт бу. Меттан г1оьнца тийсало адамашлахь уьйраш, барт, марзо. Маттаца д1ах1уьтту, ч1аг1ло г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ. Уьш дерриге а лардеш, кхетам кхиъначу адамийн хьежамаш, са, амал хуьлу шатайпана, къам а хуьлуш царех. Хан-зама яларца диканиг т1едузу я вочу аг1ор хийцало халкъан дахар-1ерехь. Х1окху дуьненахь даккхийчу къаьмнех д1аийна кегий къаьмнаш ду, шайн мотт, ламасташ а дицделла, делахь-х1ета шайн къоман башхаллаш д1аевлла. И къоман башхаллаш ларъеш 1у-дай хуьлу х1ора къоман, мел хало т1ех1оттарх некъах, къилбанах ца бухуш, нигат ц1ена долуш. Уьш вайн къоман хилла массо а заманахь. Цара лардарна схьакхаьчна вайга мотт, г1иллакхаш, оьздангалла, дин. Цара и къоман хазнаш вайга нохчийн маттаца, нохчийн маттахь а кхачийна. Муьлш хилла халкъан иэсан, синмехаллийн 1у-дай хилла лаьттинарш? Халкъан поэтан Сулейманов Ахьмадан дешнаш ала бакъо йолуш хилла царех х1ора а:\n– Со меца 1ийна а, нах бузо!\nСо верзина 1ийна, а нах буха!\nСо хьогах 1ийна а,\nнах чам-мерзачу муттанех, хих 1або!\nСо дакъазваьлла а,\nнах декъала хилийта!\nНах ирсе а бина,\nнехан ирсах воккхаве, суо ирсе хила!\nСо велла а, нах бахийта!\nДуьне, дахар хаздан, даздан!\nДуьненахь баьхна шайн дахаран къилба дина эвлаяаш, устазаш, къоман къонахий, куьпан, юьртан бакъболу дай, оьзда къаной, хьехам бан Дала хьекъал, кхетам белларш хилла. Цара латтийна къам бертахь, цхьана гурашкахь, синан низамехь, 1индаг1на, стоьмана дитташ дуг1уш, некъаш, шовданаш тодеш, т1еш тохкуш. И къонахий, къоман г1ортораш д1аевлча, малъелча, некъах туьлу къам, цул т1аьхьа д1ахеда шен орамех…\nТ1аьххьалц (ХХ-чу б1ешеран 90-чу шерашкахь) вайн махкахь дай хилла хьийзаш вайн амална хийра амал йолу, вайн хьежамашца хьежамаш ца бог1у кхин адамаш дара, тайп-тайпанчу мехкашкара чудаьккхина. Мехкан баьрччера не1саг1ане баьккхинера нохчийн мотт, ткъа г1иллакхаша-м аракхиссинера. Дег1ана бечу ницкъал а хала дара лан кхетамна, синна, амална йо г1ело. Оцу г1елоно к1елдитна адам к1езиг дацара, ткъа иштта к1езиг бацара кхечу мехкашкара баьхкинчийн хьадалчаш а хилла, царна бохкабелла, церан хьашт-дезарш кхочушдеш хьийзарш а.\nОцу тайпана адамаш к1езиг ца хилла д1адаханчу б1ешеран 30-чу шерашкахь а, вайн къоман оьзда адамаш х1аллакдечу муьрехь, «коммунистийн г1иллакхаш» даржош. Къоман кхетамна, амална бинчу т1е1аткъамо, тохарша а адамийн синошна чевнаш йина ца 1аш, бохийнера доьзалш, херадаьхнера йиша-вешин гергарлонаш. Къам тобанашка декъаделла а ца 1аш, и тобанаш вовшехлеташ яра, х1ора дийнахь, х1ора к1иранах, х1ора баттахь иттаннаш, б1еннаш адамаш х1аллакдеш. Тобанийн ц1ераш тайп-тайпана яра, ткъа х1аллакбийраш нохчий бара. Наггахь а ца хазара Нохчийчу баьхкинчу кхечу къаьмнийн векалех берш байина бохург. Нохчийчоьнан баьрччерчу ярташкахь т1емалойн туьпаш ехкина, нохчийн мехкан дай а хилла хьийзачу шовзткъе итт сов къаьмнийн векалша шайна товриг, шайна луъург бен деш дацара. Шаьш мехкан дай хилар цара ч1аг1дора шайн хьехамаш, хьежамаш баржош, шайна резавоцург х1аллаквеш. Оцу туьпашка, шайн зударий а бина, д1акхуьйлура нохчийн мехкарий. Церан лаамна дуьхьалойинарш наггахь бен бацара. Церан лаамаш кхочушбийраш, церан ахчанах бохкабелларш, церан хьехамаш къобалбийраш вовшахкхетта, йоккха тоба кхоллаелира Нохчийчохь.\nНохчийн амална баккхий эшамаш а беш, оцу тобано даккхий зенаш дира вайн махкахь, шайн зуламаш массо а юьртахь, г1алахь даржош. Кегий бераш, зудабераш, мехкарий, баккхий нах идор, лечкъор д1адоладелира Нохчийчохь. Царех цхьаберш гергарчара ахчанах зуламхошкара оьцуш бара (декъий а цхьаьна). Т1аьхьо, Нохчийчохь т1ом болуш, изза зуламаш дора Россин эскаран салташа, эпсарша а.\nОцу муьрехь Нохчийчохь хьаьшнера нохчалла. Уггаре а хьалха нохчоллин коьрта билгало хилла лаьтта нохчийн мотт. Зорбанехь арадовлуш дацара нохчийн маттахь журналаш: «Стела1ад», «Орга»; «Даймохк» газет. Цхьа а х1ума дацара деш къоман культура кхио. Къоман культура муха кхиайо, нохчийн меттан сий-ларам беш ца хилча? Къоман мел долу сийлахьниг емалдеш «нохчийн пачхьалкх» еш бара нохчийн «патриоташ», кхечу пачхьалкхашкарчу векалшца цхьаьна.\nМуьлххачу а къоман сийлахь мехалла ю цуьнан мотт. Т1амо йохийна мел йоккха г1ишло, юрт, г1ала а юхаметтах1оттало.\nЮхаметтах1отто халаниг я юхаметтацах1отталург бицбина, бицбайтина, байна д1абаьлла мотт бу. Ишттаниг вайн маттах ца хилийта бан безаш дуккха а болх бу. Дуьненарчу къаьмнаша и болх барна, къахьегарна ларделла церан меттанаш пачхьалкхийн т1ег1анехь. Мотт ларбарехь коьртаниг, 1илманчашна хетарехь, йоза-дешар хилар, йоза-дешар хьехар, 1амор а ду. Дуьненара къаьмнийн меттанаш толлуш бинчу 1илманан белхашна т1е а тевжина,\nЮНЕСКО-н экспертан комиссино дина жам1 иштта ду: «Йоза-дешар 1аморехь уггаре а дика г1ирс ненан мотт хилар гуш ду. Гуш ду, кхин меттанаш 1амор ненан меттан чоьтах я цуьнан меттана а доцуш д1адахьа дезар. Уьш шен мотт 1амийначул т1аьхьа 1амо доло деза» («Дешарехь меттигерчу меттанех пайдаэцар». М.1953 шо).\nКъоман мотт 1илма карадерзош коьрта г1ирс хилла ца 1аш, кхин меттанаш 1амош а коьртачийх г1ирс бу. Кхечу меттан дешнех кхета йиш юй, оццу дешан шен ненан маттахь маь1на девзаш, хууш а ца хилча? Яц. Делахь-х1ета, шен маттах пайдаоьцуш, цуьнан г1оьнца 1илма довза г1ерташ воцург цхьа а 1илма а доцуш виса кхерам бу. Шен къоман маттаца, г1иллакхашца, ламасташца, доцца аьлча, шен къоман культурица вехарг атта а сихо а кхочу 1илманан лакхене. Цуьнан хаарш шайна чохь къоман са а долуш хуьлу. «Шайн ламасташца, дог-ойланца, кхоллараллица т1ебуьзна болу муьлхха а мотт шен мах хадалур боцуш а, шатайпа башха а бу, х1ора стеган дахар санна» (ЮНЕСКО-н генеральни директор Мацурра Хантиро).\nНохчийн халкъан поэто, 1илманчо Сулейманов Ахьмада язйинчу «Нохчийчоьнан топоними» белхан лаккхара мах хадийна, и болх бевзаш мел волчо.\nЛаккхара мах хадо хьакъ а бу и болх. Махкара меттигаш мичхьа ю билгалдина ца 1аш, церан ц1ераш д1аязйина Ахьмада, царех цхьайолчеран 1илманан бух т1ехь таллам а беш. Цо бинчу талламо вайн ойла б1ешерийн к1оргене д1аюьгу, тайп-тайпанчу культурийн тег1анаш билгалдохуш. Цара гойту, эзарнаш шераш хьалха дуьйна вайнах Кавказехь баьхна хилар, вайн дайн мохк Кавказ хилар. И бакъдерг шеконе дилла г1ерташ кхин 1илманчаш (нохчийн а, кхечу къаьмнийн а) белахь а. Иштта далийначу тоьшаллийна хьалха г1орасиз хуьлу муьлхха а 1илманча. Кхин цхьа мехала дакъа а ду А.Сулеймановн белхан: къоман мотт. Нохчийн мотт шира хилла ца 1аш, и мотт буьйцу адамаш х1окху махкахь даьхна хилар т1еч1аг1до цо. Цул совнаха, Гуьржийчохь (вайн дозанца болу мохк) йолу цхьайолу меттигийн ц1ераш нохчийн маттахь ешаелла а ца 1аш, нохчийн маттахь маь1на далуш ю. Ахьмада д1аязйинчу меттигийн ц1ераша (масех эзар дашца) т1еюзна нохчийн меттан дешнийн хазна. «Мотт – халкъан культуран уггаре а мехала дакъа ду, цо шена чулоцу гонахара дуьне, халкъан юкъараллин кхетам, цуьнан башхалла, 1ер-дахар, къоман амал, г1иллакхаш, оьздангалла, мехаллаш, дуьнене хьежамаш, дуьненца юкъаметтигаш (Тер-Минасова С.Т. «Мотт а, культурашна юкъара з1енаш а». М.2000г.). Хууш ма-хиллара, хаза 1алам долуш мохк бу вайн мохк. Тайп-тайпанчу диттийн хьаннаша д1адуькъна аьрцнаш. Бес-бесара, тайп-тайпана а т1улгаш ду вайн махкахь. 1аьржа, можа, г1амаран а латта ду вайн.\nГовзачу пхьеро шайх пайда ца эцча, дитташ а, т1улгаш а, латта а хуьлий, дуьсу уьш. Амма нагахь царех эца ма-безза пайдаэцахь, дечигах дечиг-пондар, кор-не1, тхов-ц1енкъа хуьлу; т1улгах чхо, бух, ц1а, чурт, б1ов йоттало, лаьттах – кхийра пхьег1аш, ц1енош дало, тайп-тайпана кхачанна сурсаташ кхиало. Шайх пайда мел ца оьцу, шайх хаарца куьг мел ца туху чохь са доцуш хуьлу уьш. Иштта бу мотт а. Меттан дешнаш чохь са доцуш ду, шайн маь1на хуучара шайх пайдаэццалц. Шен махкахь, дайн махкахь, къоман меттан меттиг баьрччехь хила еза. И барч схьалаьцна мотт бен хила йиш яц оцу мехкан да. Шайн меттанийн меттиг баьрччехь хилийта г1ерташ дукха къахьегна дуккха а къаьмнийн векалша. Цхьадолу меттанаш дуьненахь девзина, оцу меттанашкахь 1илма кхиарна, исбаьхьа дош культуран лакхенашка кхачарна. Цхьадолу меттанаш, тахана оцу меттанашкахь къамелдинчу къаьмнийн ц1ераш а ца евзаш, доьза дайна. Ткъа царех цхьадерш (меттанаш а, халкъаш а), даккхий мехкаш схьалецна даха охьахевшина, даккхий халкъаш хилла. Ткъа цхьадерш кхечу нуьцкъалчу къаьмнийн т1е1аткъамна хьалха г1орасиз хиларна, шайн къоман башхалла ца ларъярна, дайна. Нагахь хьалха т1е1аткъаман г1ирс кхин хиллехь, тахана 1илман-технически кхиар ду боккха т1е1аткъам беш. Тахана шен мотт, йоза а даржо аьтто берг (телерадиопередачашца, интернетца т1е1аткъам бан йиш ерг) дуьненан а доладеш ву, толамхо ву. Оцу г1уллакхо сагатдечу нохчийн интеллигенцин векалша дукха дийцина, дукха яздина цу хьокъехь, шайна хетарехь, нийса некъаш а къастош. Царалахь 1илманан бух хиларца къаьсташ ду НР-н 1илманан Академин вице-президенто, профессоро Р.Х.Дадашевс яздинарг. Цуьнан «Юьхьанцарчу школехь хьехаран мотт: 1отбаккхамаш, мифаш, баккъала долушдерг» (НР-н 1илманийн Академи. Таллам (1илманан-дешаран тептар) статьяхь яздинарг доладо вай лахахь:\n«Меттанаш д1адовларехь нуьцкъала г1ирс бу юкъарадешаран д1ах1оттам а, хаамийн г1ирсаш а. Дуккха а талламхошна хетарехь, школийн ницкъ кхочур бу б1ешерашкахь баьхна мотт цхьа-ши чкъор кхиале буьззина д1абаккха. Цундела кхид1а долчу т1ехь вай дуьйцур ду вайн республикехь цуьнца доьзна долу хьелаш. Х1ун дан деза-теша, нохчийн мотт, кхид1а кхиа ца бахь а, д1а ца болуьйтуш, ларбархьама? Х1окху мог1анийн автор цхьана х1уманах тешна ву: ша буьйцуш берш мел белахь а, мотт д1абер бу, нагахь и болх беш бацахь, кхуьуш бацахь, нагахь и оьшуш бацахь. Нагахь нохчийн мотт, оьрсийниг санна, пачхьалкхан мотт белахь, цхьатерра таронаш мукъана а ло вай цу шинна. Къайле яц, нохчийн маттахь вай тезетахь бен пайдаоьцуш цахилар. Кхидолчохь вай пайдаоьцу сийлахь-боккхачу оьрсийн маттах. Кху т1е а доьг1на аьлча, правительствехь нохчийн маттанна ницкъ ма-кхоччу бакъонаш яла еза. Ткъа тахана вайн республикехь кхочуш ца до ЮНЕСКО-с хьоьхуш долчарех уггаре а коьрта дерш а. Иштта хала ду-те, ЮНЕСКО-с ма-хьеххара, меттигера радио а, телевидени а нохчийн матта т1е яккха? Россин Федерацин законашца ца дог1уш а ма дац и, дерриге а дозуш ду вайн ницкъех а, лаамах а. Цигахь лелошдерг, нохчийн маттанна ницкъбар ду, алар т1ехдаьккхина а дац. Цигахь жигара юкъабоккхуш бу цхьа «керла мотт», 80% оьрсийн, 20% нохчийн дешнех лаьтташ болу. Суна хетарехь, и нохчийн мотт х1аллакбарехьа яьккхина рог1ера г1улч ю, х1унда аьлча кегийрхошна и тати-гота цара 1амайо дела. Радиохь я телевиденехь мукъана а дан ма дезара ц1еначу нохчийн я оьрсийн маттахь къамел».\nНохчийн мотт бийцарехь, юкъараллехь цуьнах пайдаэцарехь, юьхьанцарчу классашкахь хьехарехь, цуьнах говзаллин мотт барехь долу кхачамбацарш билгалдаьхна ца 1аш, Р.Х. Дадашевс долуш долу хьал нисдарехь, цхьана къепе, низаме далорехь шайх пайдаэца хьакъболу мехала хьехамаш а бо законан а, 1илманан а бух т1ехь: «Нормативан керлачу документаша, масала, Росстандарто бакъо ло нохчийн маттахь болх бан лууш болу журналисташ кечбан. И кхочушдархьама, дешаран плана юкъа керла предметаш яло еза. Тахана радиохь а, телевиденехь а болх беш болчу журналисташа НПУ-хь говзалла лакхаяккхаран курсаш вовшахтоха езара… Уггаре а хьалха кхочушдан дезачех дара:


Бейрутехь адамаш дайарна Либанерачу оппозицино бехке дина Шеман Iедалш\nГIадужу-бутт 20, 2012\nШемарчу президентан Башар Асадан режимана дуьхьал болчу Либанерчу политикаша бехке йина Димашкъ, Бейрутехь эккхийтар дарна. И эккхийтар дар бахьана долуш вийна Либанан кхерамазаллин сервисийн лаккхарчу даржехь волу инарла Ал-Хьассан Виссам.\nШемара Iедалш бехке деш вист хилла Либанерчу друзойн юкъараллан гIантда Джумблат Валид а, цу мехкан премьер-министр хилла волу, оппозицин лидер Харири Саад а. Харирин да вер толлуш вара ПIераскан дийнахь вийна инарла Ал-Хьассан.\nВерриг а цу эккхийтарехь вийнарг ву 8 стаг. Кхин а 80 гергга стаг чевнаш хилла ву. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхерамазаллин кхеташоно дIахьедар дина, Бейрутехь динарг терроран тIелатар ду аьлла. Иза чолхе емал дина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа.


Веданан КIоштахь ТIемалой Лоьху Эскарша\nСтигалкъекъа-бутт 13, 2011\nНохчийн лаьмнаш . Стигалкъекъа бутт,15-г1а де,2007 шо.\nНохчийн лаьмнашкахь ца хеддаш дуьйлу герзаш. РогIера тIеман операцеш дIахьош ю мехкан полици а, эскаран дакъош а. Коьрта Iалашонех цхьаъ ю Кавказан Имаратан куьйгалхо Умаров Докка схьакарор.\nДеношкахь хааелла Веданан кΙоштахь тIемалойн тоба, иттех стагах лаьтта иза. Официалан хаамашца, цаьрца тΙеман тасадалар хилла цига хьалабаханчу полисхойн а, эскархойн а. Жигара дакъалаьцначу Республикан чоьхьарчу г1уллакхийн министраллера цхьа белхахо вийна бохуш хаам а бу цигара.\nИ тΙеман тасадалар хиллера хьуьна юккъехь, Селма-Тевзанна гена доццуш, йиъ чаккхарма хьалавахча. ТΙемалойн тобан, дийцарехь, шайна го балле къайлаяла аьтто баьлла. Царна юкъахь дараш ду-дац хаа цкъачунна ницкъ ца кхочу. И тоба лоьхуш, хила тарлучу метте ракеташ етта х1аваэ гΙиттийначу Хан-Г1аларчу тΙеман беракеманаша. Дийнахь а, буса а, тΙемалойн тоба караяллалц, и операци дIаяхьа дагахь бу низамхой.\nЛоьхуш болу тΙемалой хила мега, бахарехь, ша а оцу меттигера схьаваьлла волчу Гакаев Хьусайнан тобанера.\nБΙаьсте тΙеярца тΙемалошна дуьхьал цхьамогΙа операцеш дIаяхьaр долийра Нохчийчоьхь. Шуьйтан а, Веданан а кΙошташ хΙитталучу хьаннашкахь тΙемалойн базаш ю аьлла информаци а кхаьчна, цигахь х1инца а талламаш бу беш. Хьалха-Мартан кΙоштарчу хьаннашкахь а жигара дΙахьош ю операцеш.\nКъаьсттина Стигалкъекъа-баттахь тIетаьIна низамхой. Хьалхарчу деношкахь тIемалойн тобанца тасадалар а хилира цигахь. Башкирера веанчу кхаа эскархочунна чевнаш йира. ХΙетахь дуьйна и тIемалойн тоба, дийцарехь, 15 стагах лаьтташ йолу, х1инца а лохуш ду эскархойн «Булат» цΙе лелае дакъа.\nСтигалкъекъачу беттан 10-гΙачохь Рошни-Чун йистехь хиллачу рогΙерчу тIеман тасадаларехь кхин а кхо салтий лазийра. ТΙемалойн тоба хIаллакйина боху официалан хаамашкахь, амма цигахь вийна аьлла тΙаьххьарчу хенахь гучуваьккхина вац цхьа а тΙемало.\nКавказерчу тΙемалойн куьйгалхо Умаров Докка Туркойн махкахь я Гуьржийчоьхь волчух тера хета шайна, аьлла, хаам бина къайлахчу сервисан хьостано. Дийцарехь, шен ваша Умаров Ваха волчохь хила а мега иза. И информаци Къилбаседа Кавказерчу ницкъаллийн структурийн цхьана векало харцйира. Цо дийцарехь, тΙемалойн лидер Кавказерчу цхьана республикехь хила там бу.\nТаханенна Оьрсийчоьхь уггаре а лоьхучех волу Умаров Докка ГΙалгΙай-махкарчу Алкун-эвла йистехь хΙаваэра ракеташ тоьхна байъинчарна юкъахь хилла вац, аьлла, дΙахьедар дира хьалхо Евкуров Юнус-Бека. Иза чΙагIдеш ала йиш яцара хΙинццалц цхьаннен а, цигахь байъинчу тΙемалойн декъешна тIехь генетикан экспертиза йина яллалц. ХΙинца иза байъинчарна юкъахь вац аьлла дΙакхайкхорца и дийна хилар бакъдо официало.


Экспертиза: "Мемориалан" офис чохь марихуана карийна\nСоьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" офисехь карийнарг марихуана хилар гайтина экспертизано. Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан эксперто дIахьедина, Соьлжа-ГIаларчу бакъонашларъярхойн офисан балкон тIехь карийна цигаьркаш марихуанех юьзна хилла аьлла, дийцина "Медиазоне" Титиев Аюбан адвоката Заикин Петра.\nИштта Заикина бахарехь, ши цигаьрка керла, цIена хилла, балкон йиллина йоллушехь, офисах талламаш бале масех де хьалха догIа а, ло лаьттиншехь.\nДечкен-беттан 19-чохь хаамбинера, полисхоша "Мемориалан" офисех талламаш бина аьлла. Бакъонашларъярхоша дийцира, хIусаман балкон тIехь энергетикан хи чохь лаьттина банка карийна хиллера, чохь цигаьркех йисина юьхьигаш а, чим а болуш, хIинццалц схьа хилла йоцу аьлла.\n"Мемориалан" шеконаш яра, хIунда аьлча, бакъонашларъярхошлахь цигаьрка узуш стаг а ца хиларе терра. Ткъа чуоьхучара, шайна тIаьхьа цIано йора, оьзначул тIаьхьа.\nДечкен-беттан 9-чу дийнахь дуьйнна лаьцна латтош ву Титиев Аюб. Талламчийн версица, цуьнан машенчохь марихуана карийна. Ша Титиевс а, бакъонашларъярхоша а дIахьедарца, наркотикаш полисхоша цунна кхийсина ю.


Екатерина ШолгIачо аьхке йоккху "Царское село"\nДас-нанас Ушарма цIе тиллинера кIантанна, амма цо оьрсийн эскаршна тIехь баьхначу толамаша хийцира цуьнан цIе. Къилбаседа Кавказерчу хьалханчана тиллина керла цIе яра Мансур (толамхо). Цу цIарца тахана дуьненна а вевзаш ву нохчийн а, Кавказерчу кхечу къаьмнийн а маршо къийсина имам.\nИмама Шемила, хьенах тера хила луур дара хьуна, аьлла шега хаьттича, цIе яьккхина хиллера Шайх Мансуран.\nСоветан пачхьалкъехь вевзаш волчу Академико Покровскийс аьллера Шайх Мансур дуьххьарлера Кавказан революционер ву аьлла.\nКавказе гIертачу Оьрсийчоьнан империн армина 10 шарахь дуьхьало яро романийн а, диссертацийн а, иллийн а, байтийн а турпалхо вира Мансурах.\n1790-чу шарахь, Мангал-беттан 22-чу дийнахь, чергазошна хьалхаваьллачу Мансура юхатуьйхира инарлан Потемкинан эскарша Анапа-гIопана дина тIелатар. Делахь а 1791 шарахь юьйжира иза. Чевнаш хилла Мансур йийсаре лецира оьрсаша.\n1791-чу шарахь, Товбеца-беттан 6-чу дийнахь, Шайх Мансур дIакхачийра паччахьо Екатерина ШолгIачо аьхке йоккхучу Царское Село эвла. Паччахьан лаам кхочуш беш, цунна корехула гайтира гIоьмаш а, буржалш а тоьхна лаьтта Шайх Мансур.\nЕкатерина ШолгIачун статс-секретаро Хроповницкийс яздира цу деношкахь: «Шайх Мансур вара вайн 30 эзар салтичун меха».\nДийнахь а, буса а малх чу ца кхеттачу набахтен лаьтта бухарчу чоьнна чохь валлорна, пехийн цамгар кхийтира Мансурана Чиллан-беттан 24-чу дийнахь. Ткъа Оханан-беттан 13-чу дийнахь кхелхира иза. Мансуран дара 34 шо\nНабахтен куьйгаллин омрица, къайлаха дIа а воьллина, хьулдира Мансуран каш. Тахана а хоуьйтуш яц и каш долу меттиг.\n20 шо даьлла Авторханов Ӏабдурахьман кхелхина


Байден Джо толам баккхарца декъалвина Путин Владимира\nАмерикан Цхьанатоьхначу Штатийн президент хоржуш дIабаьхьначу харжамашкахь тоьлла демократ Байден Джо декъалвина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Яздо цунах лаьцна "Коммерсанто".\nХаржамашкахь хьалха вала цунна оьшура харжамхойн 270 кхаж, ткъа цунна кхаьчна 306. Трамп Доналдан 232 кхаж бара.\nМассо а тIегIанехь Байденан аьттонаш хила лаар билгалдоккхуш, Путина ша тешна ву аьлла, Оьрсийчоьнна а, Американа а юкъахь цакхетамаш белахь а, тахана дуьненчохь Iитталун проблемаш ерзон ницкъ шайн кхочур бу аьлла.\n"Сайгахьара со кийча ву зIе а, уьйраш а латтон", аьлла президенто шен телеграммехь.\nЛахьан-беттан 3-чу дийнахь президентан харжамаш дIабаьхьира Америкехь. Президентан дарж къовсуш вара республиканхо Трамп Дональд а, демократ Байден Джо а. Хилла жамIаш довзийтинчул тIаьхьа Трамп къийса волавелира хилла хьесапаш.\nБайначу беттан 7-чохь Байден Джос ша толам баьккхина аьлла, дIакхайкхийра. Цул тIаьхьа 50 пачхьалкхийн куьйгалхоша декъалвира иза. Дечкен-беттан 20-чохь инаугураци хила езаш ю Американ Цхьанатоьхначу Штатийн керлачу президентан.


Кху деношкахь социалан машанехь дIасакхоьхьуьйтуш яра Соьлж-ГIаларчу бераш дечу хIусамехь иккхина инцидент. Лоьрийн бендацаро кхин цкъа а доьзалхо хир воцчу хьоле яьккхинчу жимчу зудчун гергарчара куьйгбехке лоьраш кхеле боьхуш йолу видеоролик. Схьагарехь, и тайпа масалш дуккха а ду.\nДаима санна, Оьрсийчохь дуьненчу довлучу берийн терахьашца Къилбаседа Кавказ хьалхарчу меттигехь хилла ю. Масала, кху деношкахь хаамийн гIирсаша кхаьънаш бохуш хазахетарца кхайкхош дара, Дагестанехь 3 миллионе хьаладаьлла бахархойн терахь, бохуш.\nЗаздоккху-баттахь Орьсийчоьнан бизнес каналан гайтамашца, Нохчийчуьра Устрада-ГIала а, Гуьмсан кIошт а, Хьалха-Марта а билгалъяьккхира пачхьалкхехь адамаш алссам тIекхиарца хьалхара меттигаш дIалоцучех ю аьлла.\nХьал ма-дуьйццу хилча, хета-кх бер дуьненчу доккхучу хIусамашкахь лоьраш юьззина терго еш хила беза нанойн а, царех схьадовлучу берийн а, царна саготта, гонах хьийзачу церан гергарчийн а.\nКхо бутт хьалха интернетехь йоккха гIовгIа экхийтира Дагестанерчу Хасу-Юртара 8-гIа бутт а болуш, доьзалхочух хилла Магомедова Узлипатна оьшу дарба шен хенна ца дарна, дуьненчу дала а кхиале божабер даларо. 22 шо кхачаза, нана хила а ца кхиъна жима зуда кхин цкъа а доьзалхо хир воцчу хьоле яккхира лоьраша.\nЙоьIан нанас а, дехоша а лоьрашна бехкаш дохкуш, Iедале беллера оцу гIуллакхна бехкеберш.\nКху деношкахь изза хьал хIоьттира Соьлж-ГIаларчу бераш дуьненчу дохучу лоьмар 2 йолчу хIусамехь а. Цига ялийнера 21 шо а кхачаза, доьзалхочух йолу зуда. Бер айххьа дуьненчу доккхучу хьолехь яц хьо, аьлла, операци йина цунна, бер тIехула схьаэца деза аьлла, катоьхна этIийна, схьаэцнера йоI.\nБер дина йоккхаеш, цIаяхначул тIаьхьа, лазарша хьийзош, охьаэга йолаелла и жима зуда. Шена хилларг хIун ду ца хууш, масех дарбанан цIийнах чекхъяьлла.\nЭххар теллича, гучудаьлла, бер динчул тIаьхьа, лоьраша кхачо йоллу цIано ца еш, чов тегар бахьана долуш, зуда оьгуш хилар.\nДан хIума а ца хуьлий, беран цIа дIадоккхуш шолгIа операци лов оцу жимчу нанас.\nИ ца лайначу йоьIан гергарчара 2-чу берийн хIусамехь лоьрашкара даьллачу зуламах жоп доьхуш, яьккхина видеоролик ю кху деношкахь нахалаяьлла ватсапехула лелаш.\nИ тайпа масалш дийцина ца валлал дукха ду Нохчийчохь. Лоьраша, церан министралло бакъ ца до шаьшлахь коррупци лела бохург. Амма могIарчу наха ма-барра буьйцу вовшашка дарбан цIийнашкара инзаре хиламаш.\nМаршо Радион ладогIархоша дуккха а хаамаш кхоьхьуьйту тхан редакце шайн мехаш а хIиттийна, дарбанан цIийнех бизнес йинчу лоьрех лоций.\nСоьлж-ГIаларчу Дианас боху, бер дан оцу хIусаман неIаран тIам лаьцна хьо чоьхьа яьллачул тIаьхьа, дIадолало хьан лоьрашна ахча лесто дезар.\nДиана: «Тхан вешин зуда яханера бер дан. 10 дийнахь хьизийра и зуда, тIехула схьаэца деза бохуш, Iеха а еш.Юха ша схьавира кIант. Я оьшу цIано ца йинера чохь, цуьнах бала хилла лийлира, тега еза чевнаш теганза йитинера.\nКIант винчу хенахь дикчу хьолахь вацара, кислорода буха вилла везаш хиллера. Юха тхан нана тIе ма кхеччи, цо кисана лоьрийн 4 бIе туьма диллинчул тIаьхьа, "хIайтт" аьлла хьаьвзина лоьраш, беран а, ненан а гIуллакхан терго йира ян-ма еззара».\nБер дан юьгучунна хIоттийна прейскурант интернетехь вовшашна йовзуьйту наной хила безачу къоначу зударша. Иштта ю иза.\nБер дуьненчу доккхуш 5-7 эзар сом. ЭтIийна, тIехула бер схьаэцар - 8-I5 эзар. Бер дан хIусаме чу оьцуш, ара йолуьйтуш, кеп-кепара анализаш луш, капельница хIоттош мах боккху 9 бIе сом.\nБер дуьненчу даьлча боккхучу кхоан мах: йоI елахь - 500, кIант велахь - 1000.\nБер могуш хилар хаийтарх 200 сом. Беран цIонга охьадоьжнийла хоуьйтуш – 200 сом.\nБер динчул тIаьхьа, тIехьожучу санитарна, чу горгам хьакхарна - 200 сом.\nЭтIийна, ша яха-ян де доцуш, Iуьллушъерг, лаьцна, цхьацца хьашташка юьгург а мах боккху.\nЕшар яц лор цомгушчунна кег-мерса хьашташ кхочушдеш гIодан, амма оцу «белхашна» дIахIиттийна бу лор-йижарий. Царна дала декхарийлахь хуьлу I00-200 сом.\nБер а, нана а арадолуьйтучу дийнахь, гарехь, юха а етт бехка оцу хIусамийн лоьрашна. Берийн лоьрана I000 сом, бер схьаэцначарна - кемпеташ, зезагаш, бер дIа а хьарчийна, дIадига баьхкинчарна тIедигарна - I000 сом.\nЦул совнаха, бер дан оцу хIусаме йоьдучу зудчо дукха хьолахь маттана тIеюьллу шаршош шен цIера яхьа езаш хуьлу, берийн памперсаш а цхьаьна.\nКъаьсттина новкъа ду махкахошна, бер дан шаьш долчу кхаьчначу зудчун могашалла сакхте ю а олий, лаахь-ца лаахь, хьан могашаллина кхерам бу, олий, и зуда а, цуьнан нах а теша а бой, этIийна, тIехула бер схьаэца лоьраш сихбалар.\nХIуъа а дай, этIа ца еш, бер шега дайта хьовсахьара шу, бохуш, дехарш деш, саготта шайна гонах хьийза наной тергамза буьту соьме марзбеллачу лоьраша.\nХIунда? ХIунда аьлча, мах лакхара хуьлу операци еш.\nДиана: «Къаьсттина бераш дуьненчу дохучу хIусамашкахь дерг дийца а ца оьшу! Доьзалхочух йолу зуда шайн кара ма кхеччи, шега схьадалур долу бер, хIан-хIан, этIийна, тIехула схьаэца деза олий, хьо дестар долуш ю, хьан жаннаш ду лозуш, олий, Iеха а йой, цаьргара 15-20 бIе туьма даккхархьама. Бизнес йина цигахь а. Вуьшта ша схьадича, 7 эзар бу мах.\nХьо тергал ца йо, ахь кисана сом ца таIийнехь. Амма ахча делларш, бевзашберш, хьал долуш берш хьалха боху, цхьа миска, таро йоцурш тергал а ца бо».\nБелхан меттигаш тоьаш йоцчу Нохчийчохь, кегийрхошна некъ бокххуш, къанбала боьлла нах балхах боху. Хийцамаш беш, уггаре хьалха балхах мукъабаха кечбинарш хьехархой а, лоьраш а бу. Ткъа царех мукъабевллачу меттигашка богIучу кегийрхошна ца тоьа корматалла. Оцо алсамбаькхина нохчашкара сингаттам.\nДарбанан министралло хIора а бер дуьненчу доккхучу хIусамашкахь гуччохь тоьхна кехат ду, шайгара ца догIу ахча лоьраша дехахь, оьшу молха-дарба дац алахь, хIокху лоьмарца сихонца хаамбе, бохуш. Ткъа Маршо Радиоца зIенехь хуьлучара дийцарехь, хаамбинчул тIаьхьа, дан деза таIзар дина а, я кхеле озийна а лор хаавелла вац.\n...ХIара материал кечъечу юкъанна Маршо Радиога кхин цхьа кехат а кхечира кIира хьалха Нохчийчу хьажа-хIотта вахана-веанчу Бельгехь вехачу Муслимера. Цо иштта яздо:\n«Дарбан цIийнашкахь долу хьал массарна а девзаш ду вайн цIахь. Сан гергарчу стагана цхьа жима операци йира со цIахь а волуш. Массо хIума "маьхаза" ду бохуш дийцира соьга дарбан цIийнерчу белхалоша. Делахь а, лоьро "хьайн даго къобалдийриг лохьа" элира соьга... Делира ас-м, хIу дийр дара, тхайн стеган могашалла масех бIе туьманал а еза хийтира-кх!»\nДиана: "Къаьсттина бераш дуьненчу дохучу хIусамашкахь дерг дица а ца оьшу!"


Хнов (рут. Хин) — ДегӀастанан Ахтан кӀоштан эвла ю.\nХнов картан тӀехь\nХнов ю ДегӀастанан Ахтан кӀоштан уггаре къилбехь йолу эвла, иза лаьтта Кавказан коьрта а, Гельмец-Ахтан а даккъийн геннийн юккъехь. Хиш Кизилдере а, Даличай а Ахтычай а цхьаьнакхеттачехь.\nЭвла йиллина терахь билгала хууш дац, амма, Ахты-Наме тептар тӀехь яздинчунца билгалдолу, ДегӀаста Ӏаьрбаша яккхале йиллина хилар, 5 эвла цхьа а тоьхна: Хнов, Донгуэ-Тала, Нухух, Жилих, Курдул. Эвлахь ду Мохьмад ибн-Ӏаббасан чурт, цунна тӀехь 650 шо яздина ду. XI бӀешарахь І Фарибурз ширваншах Хновн эвлан тӀелетира, мацах цӀа Кабала гӀап уллехь Лашкаристан цӀе йолуш шен шича Хнов бахархоша вийна аьлла бекхам бан дагахь. Цуо дукха нах байира, даьхний дӀадигира, ломан эвланаш ягира. Хьалха дуьйна Хнов лаьтташ хила стратегин меттигехь, цуьна уллехула чекхболуш хила ГӀазгӀумка-Курах-Ахта-Хнов-Нуха боьду некъ. Ширванца зӀе латтош болчу Салаватан лам (2829 м) тӀехула. Кхузара эпиграфис тоьшалла до, XIII бӀешарахь эвлахь гӀишлош йина хилар.\n1401 шарахь дуьххьара хьахийна ахархойн мулк хилар Хнов эвлахь. Цхьаьна Гергис совгӀатан делла шен мулк (дакъа) Киш ал-Хнов эвлана. 1555 шарахь хновхойн, рутулхошца, цӀахурашца цхьаьна, Кахетин тӀелетта, гуьржий Алазань хил дехьабаьхна. 1597 шарахь хновн сурхой дакъалецира Таркхойн шамхалца цхьаьна оьрсийн эскаршна дуьхьал тӀамехь. XVII бӀешо долалуш 1839 шо кхаччалц Хнов а, Борч а формалан юкъайодара Ахты-парун, амма факт хилла маьрша эвла яра шен урхалла а долуш.. XVI—XVII бӀешерашкахь хновн, кхечу рутулхойн юкъараллийн санна, маршо яра, урхалла дора къаноша, амма политика а, экономика а агӀора коьрта эвлан Рутулан куьйга кӀелахь хила дийзира, ткъа уьш бекаш куьйгалла деш бара. Масийттаз къевсира хновхоша шайн маршо Ахтыпарих. Хнов тӀаккха яра урхалла деш хоржучу юьртдайша — «кевхаша», уьш хуьлура дукхах дерг хьалдолу чкъоьрах нах.\nХновхь шайн къаной бара, церан барам боьзна бара тайпанин барамца, хӀора тайпано хоржура шайна юкъара цхьацца къано юьртан урхаллин. Иштта эвлахь цхьа чавуш а вара. 1838 шарахь хновхоша Рутулхойн Агабекца цхьаьна дакъалецира мостагӀаша дӀалаьцна Шеки гӀала юхаерзош. 1846 шарахь Хновн гергахь оьрсийн эскарша ломах Ӏуьрг даьккхина тоннель йира ТӀеман-Ахтан некъ буьллуш. 1929 шарахь Хнов юкъакхийтира керла йиллинчу Рутулан кӀоштан. 1930 шеран 15 июнехь Хновн гӀаттам хилира, декъашхой дуьхьала бара колхозашна а, байталбахарна а, тӀедиллара шариӀатан суьдаш меттахӀиттор. ГӀаттам охьатаӀийра Ахтара а, Шиназара а даьхкинчу ЧГӀХК дакъоша. В 1934 году Хнов был присоединён к Ахтынскому району. 1939 шарахь йиллира телефонан зӀе кӀоштан юкъца Ахтаца. 1956 шарахь йиллина радиоузел. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь тӀеман аренашкахь кхелхина 130 сов хновхо.\n↑ "Рутульские новости" - Гьашыкь Сакит не мыхаIбыр\n↑ 1 2 3 4 Селение Хнов\n↑ А.Е. Криштопа Дагестан в XIII - начале XVвв.. — Москва: «МАМОНТ», 2007. — С. 57. — ISBN 978-5-903-011-17-9\n↑ Статья «Хновское восстание» на интернет-портале Открытый Дагестан\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Хнов&oldid=4837455»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 29 февраль 05:51\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 29 февраль, 05:51.


Зударшна къевлина духар лелор тIедожош ду Нохчийчохь\nНохчийчоь - хиджаб тиллина нохчийн зудабераш, 16Заз2010\nIаьрбийн махкашкахь лелочу кепара духар лелор тIедожийна Нохчийчура школашкахь. Официала кепара деш омар дац, амма, школийн директорш а, хьехархой а кхетийна, тIедиллар, дуьхьало ян йиш йоцуш, лаккхара охьадоссийна дуйла.\nБертахь а,бертаза а зударшна къевлина духар лелор тIе а дожош, чIагIдеш ду махкахь бусалбан дин.\nИшколашкахь а, лакхарчу доьшийлашкахь а, дIахьуш пачхьалкхан экзаменаш а йолуш, бусалба дино ма-хьоьхху духар лелор тIе а дожош, хьехархошна беш болу тIеIаткъам марсабаккхахь бен, лахбеш бац Нохчийчохь. Махкахь бусалба дин чIагIдалар деккъа цхьана цаьрца, цара лелочу духарца доьзна долуш санна, къаьсттина чIогIа юьхьарлаьцнарш бу хьехархой-зударий. Цара шаьш даре а деш, тоаме дац дегI хьулдеш бедар юхар – духа аьлла тIетеIош дерг Iаьрбийн хотIехь хиджаб олу барзакъ ду.\nШен цIе йоккхийла ца лиъначу Соьлж-гIаларчу цхьана ишколан директоран гIоьнчано иштта дуьйцу цу хьокъехь. «Кху 50 шарчохь суна дайна хIума дац кхара лелориг. Дала диканна дойла хIорш карзахбовлар. Официала кехат тIехь схьабоуьйтуш сацам а, я омра а доцуш, тхо-м бале лаьцна кхара. Оха мича де докъанна духа дезаш ду Iаьрбийн духар? И тIедоьхча бусалба динехь я иманехь сов волу?\nИ Iаьрбий шаьш ма бу дукхахберш керста динехь. Адамана дагадогIу хIума дуй иза, керлачу дешаран шарахь, ур-аттала хьалхарчу классан дешархой а хила беза боху шалха йовлакхаш а техкина, догIмаш хьулдеш юьйхина кучамаш а йолуш… Ишколе Iедалдай баьхкича а, муфтиятера баьхкича а тхоьга резадоцуш дош алахь мегар дац аьлла. «ХIаъ, бакъхьа ду» бохуш, муьтIахьалла гайта боху.\nКъамел дина Соьлж-гIалара хьехархочух тера реза боцурш дукха бу, амма царна маггане а магош дац дагахь дерг Iорадаккхар. «Дин бахьанехь къам къомах доха аьллах даций? Iаьрбой санна, кIайн шаршош оьхкина буьйлабала беза нохчийн божарий а, паранджаш йоьхна зударий а?» Цу кепара ойланаш дебош хеттаре буьйлу хьехархой а, кхечу Iедалан белхашкахь болу бахархой а.\nСхьагучу суьртехь, бегашена меттахбевллачух тера дац урхаллехь берш а, муфтиятан куьйгалхой а. Юьхьанца беламе а хеташ, бакъ хир дацца а моьттуш, дийца даьккхина дара кхузахь изза бусалба динехь духар лелор а, ерзина меже а йолуш, ур-аттал пхьарс хилла а, зудабер а, зуда а араялар дехка деза бохург а. Амма тахана ярташкахь а, гIаланашкахь а тамаше ца хетало, бертахь а, бертаза а тIедуьйхина, юьхь-сибат бен гуш хIума а доцуш, бухабелла мехкарий а, зударий а гар. Цхьаболчара и духар боккъалла а деза а дезаш, дош а хеташ тIеоьзна, кхечара балха тIехь шайна хьовзам ца хилийта… И тIаьххьарнаш маситтаза алсам бу хьалхарчарел а.\nДинан урхалло а, Iедалан мукъ карахьболчара а дечу къамелан хьесап дича, хьал ца хуучунна моттало, Нохчийчоь цхьаннах а йозуш йоцуш, ша къаьстина цхьа пачхьалкх ю. Оццул гена доккхуш ду кхузахь динца доьзна гIуллакх. Кху деношкахь хаамийн гIирсашкахула дийца даьккхина кхин цхьа керла дIадолор а. Цхьаболчу муфтиятан хьаькамаша а, дешаран министараллин маьхькIамхоша а билгалдаккхарца, керлачу шарахь ишколашкахь юкъадаккха тарлуш ду керла дарж - бусалбан динехь бераш кхетош-кхиоран директоран гIовс. Гарехь, иза жоьпалле а вина, цунна тIедуьллур долуш ду, хьехархошка а, дешархошка а дино ма- хьоьхху духар леладайтар а, иманехь уьш совбахар а.\nОьрсийчоьнан низамаца мел догIуш дацахь а, и керла дарж юкъадоккхур дац ала хала ду. Стенна аьлча, федералан низамца бIоста а нислуш, кхузахь дукха масалш ду дахаре дерзийна. КIорге а ца кхевдаш аьлча, масала, лакхахь хьехийначу муфтиятан белхой: молланаш а, имамаш а бу, ишколашкахь дIа а язбина, алапаш оьцуш. ДIаязбина бу цIано еш болу белхалой санна, хехой санна а, ур-аттал, берашна хелхарш Iамо балетмейстарш санна а.\nЗударийн къовлуш долу духар даржош ду Нохчийчохь


Википеди:Доладалара дакъа — Википеди\nДоладалара дакъа Iаморг\nФу я Википеди?\nТоIае «Тоаде» статья чу хувцам бергболаш\nВикипеди тоае мишта еза хьехаш бола гойтам (ингалсий меттала)\n«Википе́ди» — массава тIакхача а йиш йолаш, наха цхьана яздеш дола дукхача меттаех латта универсальни маза-энциклопеди да. Из ший тайпара йола веб-оагIув «Вики» яхаш я. Цхьана болх бе вIаштехьа хургдолаш хьаяь раж (система) я из. Укх дуне тIарча дуккха дуккха наха Даьла денна тоаю Википеди, хIара сахьата эзар хувцамаш а деш. ХIаьта ГIалгIай меттала йола Википеди тоаеш а ба нах, иштта хIара денна хувцамаш а деш. Уж шедола хувцамаш ши-шегIа дIаязлу оагIоний хувцамашкеи керда хувцамашкеи. Проектах лаьца кхы а де́ша укхаза: Википеде сурт оттадар.\nМишта бе йиш я шун къахьегам / Как вы можете внести свой вклад\nХувцам бе кхер ма кхера — моллагIа волчо тоае йиш я Википеди! Тоаде/нийсде мегаш дола моллагIа цхьа хIама хьа а лахе, хьатоаде из — масала, орфографи, грамматика, статьяй стилистика е харцахьа даь хувцамаш дIадоахаш а. Нагахьа санна керда факташ шун тIатоха безам бале, тIатовжамаш белгалдаха деза оаша, уж факташ нийса дий (бакъдий) аьнна тахка вIаштехьа хургдолаш. Е статьяй къамаьла оагIона тIа белгалдаха уж. Википеден керттера оагIона тIа хувцамаш де администратора мара бокъо яц.\nХовш хила: Википеди йохае шун вIаштехьа даргдац; мел даь долаш дола хувцамаш юхатоха/дIадаха мегаш долаш да, нийсде е тоаде мегаш долаш да. Википеди тIехдика хила декхарийла яц. Цудухь майра гIо хьалхашкахьа, тоае статьяш, новкъостал де Википеди эггара дикагIа хоамий ресурс хургйолаш Интернете, гIалгIай мотт дукхагIа дIа-хьа баржаргболаш!\nХIанзе хьажа йиш еце редактораца болх бе?\nIотIатоIае укхаза, песока тIа хувцамаш дергдолаш — лаьрххIа хувцамашца тесташ е аьнна хьаяь моттиг я из.\nЦхьа текст хьавIашагIйолла.\nТоIае Хьалххе бIаргтохар шун хувцамаш миштта хиннад хьожаргволаш, тIаккха тоIае ОагӀув дIаязъе, оашаш Iоязъяьчунна шо раьза дале.\nДIахо: Мишта бе беза болх →\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Доладалара_дакъа&oldid=30058»\nПоследний раз редактировалась 7 Села 2019 в 21:57


«Хала урхе» дешаш | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 15 / 06 / 2019 Время Московское: 291 Человек (а) в сети\n:00 + В Киеве во дворе жилого дома прогремел взрыв. Об этом 15 июня сообщает «Интерфакс-Украина». Инцидент произошел на Тургеневской улице.\n:12 + Индийская сторона не назвала сумму, на которую хотят ввести пошлины, но до этого Нью-Дели сообщал о сумме около $241 млн. Индия впервые объявила о планах ввести новые тарифы год назад в ответ на повышение пошлин США на индийскую сталь и алюминий, уточняет канал.\n:54 + Министерство иностранных дел Ирана вызвало посла Великобритании в Тегеране в связи с обвинениями британского МИДа в причастности Исламской Республики к атаке на танкеры в Оманском заливе. Об этом сообщает агентство ISNA (Iranian Students News Agency).\n:55 + Украинский блогер Татьяна Микитенко в рамках фестиваля «Днепровский пост» напомнила о шутке российского продюсера Александра Цекало про Крым и Карпаты.\n16.08.2013 21:07 Комментариев 1\nИсбахьа литература къаман вахара таптар да. Литературе яздаьдолча произведене чу гIолла дуккхача хIаманна хьисап де йиш я, йоазонхочун\nбIарг сенна тIаэттаб хьажарца. Цул совгIа, из къаманна хьалхашка латтача халонех дувца, уйла е, тахка нах (уйла еш бараш) дух тахка безам бараш тIабехаш йола моттиг я. МоллагIа турпал хьа а лаьца, дувца йиш я цунна тIагIолла, цо лелабер фу никъ ба, из фу саг ва.\nБакъда уж доккха дола хIамаш доацаш, (уж дIадаьхача а) вайна ха йиш я къаман вахарцара кIезиг-мезиг да, аьнна хета, хIамаш, из вахар таханара доацаш, гаьнадаьнна вахар дале.\n«Хала урхе» яхача романа хьалхарча книжка тIа ювца зама тахан вайна гаьна зама я. Из дагайоагIаш нах кIезига ба вайна юкъе бахаш тахан. Сурташ а дахка, цу заманцара гуш цхьа цIа, цхьа гIалгIай юртара улица, цхьа чухе яц. Бакъда, гIалгIай дукха доацача романашка дувц уж хIамаш. Масала, роман дIадолалуш гу вайна хьужаре. Цу чу хьоаю пхьегIашлоатторг. Тахан вай фусамаш тайп-тайпарча поарталех хьалйиза я. Цу хана наха цIагIа фу лелаяьй вай тахка делча, уж хIамаш вайна корайоагIа гIалгIай книжкаш тIара. "Хала урхе" яхача романа чура пхьегIашлоатторг духхьал ши улг дола йиъсаьна полка я, дIа-юха увза кIадаш дадаш. ПхьегIаш дукха йоацалга гу вайна. Уж топпара я. Массала, мутаIаламашта напагI деха наьха коа баха болаш топпара кхабилга чу арадахь берашта фусам-нанас даьтта. Иштта топпара кадашка оттаю Махьмада (керттерча турпала) даь-нанас шин кIаьнка ета шура а (сискалца). Иштта, уккхаза ха йиш я кIал увттаеш йола гударгаш, хIама дуа шунаш санна, кхо ког болаш хинналга.\nКарташ кхаь тайпара я романа тIа ювцараш цу ханара. Лохо йийца карт йолаш да, ши новкъост напагIа деха водача ковна гонахьараяр. ХIаьта Махьмада шоай коара карт лакха, йийца карт я, лакхе цхарал а болаш.\nКхы тайпа карт я юрт-даь Элмарзий боахама гонахьараяр. Еттача кирпишкех даьча цIеноштеи аьшк тIтехача дIаьхача отараи гонахьа тIокарт я. Юрт-даь цIагIара пхьегIаш ингале я; урсаш, мIараш, оаркхилгаш - иштта я хьама дуа пхьегIаш. ДаахIама подноса тIа дахь хьаьшашта хьачу.\nБарзкъаш а дикагIа да хьал долаш волча юрт-даьна а цун цIагIарча наха а тIадувхараш. Юрт-да кIай бустамаш доахка морача маьша чокхии, улг-фетинг дагIа кIай кочи ювхаш ва, кхаьла шалта-тIехкар юкъах хьерчаш. Цун воI гимназиста форма ювхаш ва. ХIаьта Элмарзий зIамагIйола сесаг Мулайг сийнача геж-даьрех яь коч, туфлеш ювхаш я.\nКхы тайпа чокхеш да хьал доацача гIалгIашта тIадувхараш. Уж цIагIа бийзача маьшах даь чокхеш да. Махьмада даь-даьна Дошалкъийна а кхычарна а. ХIаьта шалта, цхьан турпалхочун беттагаргий бухь бехача хьажкIа тум йоаллаш ба.\nБерий барзкъаш боза да, кочамаш а хачеш а.Иштта язду берий барзкъех романа тIа цун автора: «Гучадоал Iам тIа лийча доагIа бераш. Демийла лувз цар ийттIа когаш. Маьчеш ювхаш саг вац. ХIамаш тийхка тиша да тIера барзкъаш. Кхакха а мангала а кийнашта кIалхар цар лекха бIаргаш зийча, лоха бисача боккхийча наха тара хетт уж».\nПаччахьа зама Iаьржъяр духьа басараш дикъде хьежа хила а мег укхаз йоазонхо, хIаьта а яздаьр бакъдар да. Къеи мецеи бах романа турпалхой, гIалгIай цу хана иштта баьха а баьхаб.\nБуа кхача хайра бац: ялат - жувр, цунцара даар – нонагIа машах даьккха даар да (даьтта, кIолд, шура).\nБIаьхий бац романа тIара турпалхой. Ахча тIадоагIаш моттиг хайра яц царна: Вагзале (Назране) хьажкIаш дIачутела моттиг, Буро тIа йол йохкар.\nИз мара ахча хьатIадоагIаш моттиг яц гIалгIайшта романа тIа.\nВешта, цхьаькха ши турпал ва укхаза ахчанца хьоабаьрех. Паччахьа эскаре гIулакх деш хинна отставке вола Полковник Поацои Шолжа-гIалий тIарча банка къоал даь Хьадиси.\nМаьхаш а ха йиш я вай тахан цу ханара, романа тIара гIолла. Дошалкъа набахтара мукъавалийттарг итт тума кхаанна дех эпсара цун виIий воIагара. Из шовзткъа устагIа ма бий, йоах, вокхо. Долче, вайна хов, устагIан мах ши сом ах сом хинналга, паччахьа хана вайцига.\nЗIамига долчох а (нах хьалхьа фусама; кхачанна, барзкънна мишта баьхаб хьахьокхарах), вайна хов, мел йоккха ганз я къаман ший меттала исбахьален литература.\nГIалгIай арабоахача хана дийтта шу даьнна мара хиннавац «Хала урхе» яздаь автор, бакъда цунна гаьна хиннаяц гIалгIай паччахьа ханара зама. Цу ханара вахар лелар, торо, йоакхо. Цудухьа исторически тешал декъа, готта хиларга ладийгIача, тешал хинна а ца Iеш, зама ше я цу книжка тIара вайга хьалувр.\nСб, 17/08/2013 - 08:49\nИ тогда, чиновник(юрт-да) был при деньгах... Мы не меняемся!


Гисаев Ахьмад : Оьрсийн телевизионах тешам бац\nОьрсийчоь - НТВ-телевизионо гайтира Норвегера ведда юхавеъна полицин полковник Устраханов Руслан.\nЕвроперчу къайлахчу сервисаша Iехийна, Норвеге а вигина, Оьрсийчоьнна дуьхьал оьгIазе артиклаш язйойтуш, хьийзийна полицин полковник Устраханов Руслан, НТВ-но деношкахь дийцарехь. Норвегерчу ХIелсинкин комитетан белхахочо Гисаев Ахьмад а гезвоху телевизионо. Гисаевс бовзуьйту НТВ-н аьшпаш.\nБашха, вовшех къаьсташ йоцуш, шала дина бераш санна бу тахана Оьрсийчуьра хаамийн гIирсаш. Кхуллуш долу васт, иза чоьхьарчу я арахьарчу потикаца дузуш делахь, хуьлу цхьабосса. Кремлана хьаштверг, бух а боцуш, вазвеш, товш воцург – массара а тIетаьIий, бехвеш.\nБакъдерг ду я дац дуьйцург, гойтург – цуьнан ойла а яц хIинца еш, журналистна а, лоьрана санна, теорехь яздина цхьа молха доллушехь: зен ма де, адаман бакъоталха ма е.\nНТВ-телевизионо деношкахь гайтира, Оьрсийчуьра, Мурманскерчу полицехь полковникан чине кхаччалц болх а бина, цкъа Норвеге ведда дIа а вахана, цигахь бухарчу къайлахчу сервисаша Оьрсийчоьнна духьул болхбе бохуш хьийза а вина, юха ведда цIавеъна хIара, аьлла, Устраханов Руслан.\nБохура, шега Оьрсийчоь бехъеш газеташна тIе артиклаш етта баьхча, цо ца боьхкина шен даймохк, иза реза ца хилла.\nНорвегехь вехачу бакъоларъярхочух, Норвегин ХIелсинкин комитетан белхахочух Гисаев Ахьмадах кхеттера Устраханов, ткъа вукхо хьийзийра иза, дуьйцу НТВ-но.\nОцу документалан ю аьлла гайтинчу филмах а, Устрахановх а лацна къамел хилира Маршо Радион Гисаев Ахьмадца . Устрахановс дуьйцург а, НТВ-но гойтург а Iорадаккха, уьш аьшпаш буйла хаийта хала а дац цунна .\n"Суна къахеттарг шпион хиллера..."\nГисаевс ма-баххара, 2010-чу шарахь веъна, бухахь шена ма-луъу шен Iер-дахар ца нисделча, я ша деанарг чекх ца даьлча, 2012-чу шарахь ведда Оьрсийчу юхавахана полицин полковник Устраханов Руслан.\nТкъа НТВ-но гойту иза хIинцца ведда веъча санна, хьолах сенсаци а еш. Стенна?\nГарехь, Европаца ийгIинчу оьрсийн президентна тахана къаьсттина оьшу Европа, иза хIуманна а бехке йоцчу Оьрсийн пачхьалкхца гамъелла, аьлла, шен махкахой тешош, нажжазъян.\nТкъа Европехь беха нохчий, масала, ца беша НТВ я кхин хаамийн гIирсаш оцу кепехь хьийзарх а, цара, аьшпаш юкъа а иэбеш, кечъечу программех а.\nГисаев Ахьмад: Оьрсийн хамийн гIирсийн хатI иштта ду\nУстраханов Руслана, ша полковникан дарже кхаччалц пачхьалкхана гIуллакхдинехь а, беро санна, бIаьрхиш эгадо телеэкран чохь. Цунах мила тешар ву боху хаттар-м хIоттош а дац цу киночохь гезвохучу Гисаев Ахьмада а, Норвегехь Устарханов вевзинчара а. Оццул лакхарчу эпсарна велха а эхь а ма ца хийтира, бохуш, цецбуьйлу Кремлан телефизионаша хийла гойтучух чекхъхьежа Iаьмнарш.\nНТВ-но боьттина аьшпаш


Пионтковский дIавахана Оьрсийчура\nПублицист Пионтковский Андрей дIавахана Оьрсийчура, «Эхо Москвы» сайта тIехь зорбане яьлла шен артикл бахьана долуш ша кхеле озо мега аьлла. Цунах лаьцна ББС-на хаам бина цуьнан адвокато Фейгин Марка.\nДечкен-беттан 23-чу дийнахь язйинчу «Эккха кечйелла бомба» цIе йолчу Пионтковскийн артиклехь дуьйцуш ду федералан Iедалан а, Нохчийчоьнан куьйгалхойн а юкъаметтигех лаьцна.\nИза зорбане яьллачул тIаьхьа Дечкен-беттан 28-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутато Яровая Иринас Инарлин прокуратуре кехат яздинера иза экстремизман чулацам болуш хилар къастош таллам бе аьлла.\nЦул сов Инарлан прокуратуре а, Талламан комитете а кхайкхамаш бинера Нохчийчохь йолчу парламентан депутаташа, аьлла ду Оьрсийчоьнан Инарлан прокуратурин сайта тIехь. Пионтковский Андрейс Твиттерехь йолчу шен агIона тIехь яздина, ша верна кхоьруш ву ша аьлла.


Хьаькамийн а, Талламан комитетан куьйгалхочун а, инарла прокуроран а алапаш 3% алсамдаьхна Путина\nГIадужу-беттан 1-чу дийнера схьа дуьйна 3 процентна тIекхетар ду Оьрсийчуьрчу пачхьалкхан белхахойн алапаш. 2019-чу шарахь хиллачу инфляцин официалан тIегIа ю иза. Президенто Путин Владимира куьйгъяздина оцу кепара документ зорбане даьккхина бакъонан информацин порталехь.\nЦул совнах, къастийначу сацамашца 3 % алапаш алсамдаьхна, Свобода редакцин тидамца, Оьрсийчоьнан инарла прокуроран а, Талламан комитетан куьйгалхочун а.\n2015-чу шарахь Путин Владимира кризисца доьзна 10 процентна дIахедийра пачхьалкхарчу лаккхарчу даржашкахь болчу хьаькамийн алапаш. 2017-чу шарахь Талламан комитетан куьйгалхочун а, инарла прокуроран а алапаш 4 процент лакхадехира, ткъа 2019-чу шеран ГIадужу-баттахь кхин а 4,3 процентана тIетуьйхира белхан алапаш. ХIеттахь совдаькхкира президентан а, премьер-министран а алапаш а.\nОьрсийчоьнан президентан стохка 9 миллион 720 эзар сом пайда хилла. Ткъа премьер-министро Мишустин Михаила 18 миллион сов сом даьккхина.\nПачхьалкхан Талламан комитетан куьйгалхочо Бастрыкин Александра дебийна шен хьал 12 миллион ах миллин соьмана. Инарла прокуроро Краснов Игора даьккхина пхи миллион гергга сом. Иштта ду официалан декларацеш тIехь Iорадаьхна терахьаш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Iашураъ дийнахь марха кхобуш а волуш зудчуьнца цхьанакхетар нисделла сан...\nАссаламу Iалайкум! Сан бусалба ваша, суна бехк ма биллалахь хIара хаттар иштта хиларна.\nТахана вайна ма-хаъара Iашураъ де ду. Со а, сан хIусамнана а марха лоций дIадуьжу Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа. Юха тхойшина цхьанакхетар нисделла, лийчар тIе а дужуш. Оха къа латийнай? Латийнехь, цунах цIандала хIун дан деза оха? Дехар дара сан, хьайн аьтту балахь хье ца долуьйтуш жоп далар. Дала меле дойла хьан къахьегар.\nХаа дезарг хаттар бехке хIума дац, мелхо а дика хIума ду.\nАш къа ца латийна, Дала мукъалахь, хIунда аьлча шафиIий а, хьанбалий а мазхIабехь мегаш ду суннат долу Iибадат сацо а, чекх ца даккха а, хьадж а, Iумрат а доцург.\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Суннат лоруш долу ме́лан марха кхаба волавеллачунна а, иштта ламаз дан волавеллачунна а мегаш ду и шиъ ха́до́. (Хадийнарг) декхар тIе а ца дужу (цаьршинна)».\nЦунна тешалла ду Умма ХIа́ниа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина долу хьадис, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ме́лан марха кхобуш верг ша ву шен дегIан да: шена лаахь сацор ду цо марха, шена лаахь чекхдоккхур ду». Кхин а, Салман Ал-Фарисийга марха дастийтина хилла Абу Ад-Дардаа (Дела реза хуьлда цаьршинна) , тIаккха иза Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хаа а хиъна, цо иза тIе а чIагIдина.\nБакъду, ме́лана кхобуш долу марха дастар мегаш делахь а, цхьаъа бахьана а доцуш иза дохор дика лоруш дац, йа вуьшта аьлча «макрухI» (дика доцу хIума) лоруш ду иза, хIунда аьлча кхечу мазхIабашкара Iелам-наха иза кхочушдар важиб ду аьлла долу дела. Амма нагахь санна цхьа бахьана делахь, масала хьешаца яахIума ца йиъча цхьа новкъарло хир йолуш елахь, иштта цхьа цхьа бахьана хилча «макрухI» долчура дIадолу иза, мелхо а дастар «мустахьабб» хуьлу.\nКхин а, иштта марха дохийча иза доькхуш кхабар важиб дац, делахь а дика лоруш ду иза доькхуш кхабар, «мустахьабб» ду иза иза доькхуш кхабар, кхечу мазхIабашкара Iелам-наха иза доькхуш кхабар важиб ду аьлла долу дела. ТIаккха, иштта марха даьстича, рамадан баттахь парз марха дохийча санна гIуда дала а ца деза. Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «ГIуда далар тIехь дац вицвеллачунна а, рамадан баттахь а доцуш кхечу дийнахь кхобуш долу (ме́лан) марха дохийначунна а, эвхьаза юкъаметтиг хилийтарца а доцуш кхечу агIор дохийначунна а…».\nЦигара схьа девза вайна хьан хаттарна жоп: ахь кхобуш хилларг ме́лан марха ду, иза дохор къилахь дац, цундела шуьшинна тIехь къа а дац, гIуда а дац, йа ашшимма сагатдан дезаш хIума а дац, Дала мукъа лахь.\n Имам Ан-Нававий, «МинхIажут-тIолибин», 186.\n Ахьмад, Хьаким; СуютIий – Ал-Албаний, «Сохьихьул-джамиIис-согIир».\n Имам Ад-Дами́рий, «Ан-наджмул-ваххIадж фи шархьил-минхIадж», 3/363; Имам Такъиййуддин Ал-Хьисний, «Кифайатул-ахйар», 1/208.\n Имам Ан-Нававий, «МинхIажут-тIолибин», 185.


"Цкъачунна дика къаьста хетарг дац сан Нохчийчоьнца дозанах лаьцна"\nКху деношкахь лаьцначура дIахецна гIалгIайн оппозиционер, Оьрсийчоьнан адамийн бакъонашкахула векалан экспертийн кхеташонан декъашхо хилла Хазбиев Мохьмад. Лаьцна латтийра иза 2018-чу шеран Дечкен-баттахь дуьйна, цкъа дуьххьара талламан изоляторехь, тIаккха колонехь.\nМагасан кхело бехке винера Хазбиев ГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьнга Евкуров Юнус-Беке а, ницкъаллин структурийн белхахошка а, суьдхошка а цабезам кхолларна а, Iедалан векалш сийсазбарна а, бакъо а йоцуш, герз латторна а. Цунна хан тоьхнера 2 шо 11 бутт колонехь-поселенехь яккха, 50 эзар сом гIуда а хьарчош.\nПолитикан тутмакхан дахарх а, Нохчийчоьнан куьйгалхочух шена хетачух а, шен кханене муха хир ю бохучух а шена хетачух лаьцна Хазбиевс дийцира "Кавказ.Реалиина" ша еллачу интервьюхь:\n- 4 шо 7 бутт сан дахарера дIадаьккхина сийдоцучу наха: федералан лехам, Нохчийчохь Iедало ларвар, цул тIаьхьа - набахте. Прокурораш, талламхой, суьдхой – цхьа банда ю. Царна кхин дIа а лаара халкъ хьийзо, ткъа ас сайн халкъ лардора, кхайкхамаш бора, низам а, Оьрсийчоьнан Конституци а ларъяре кхойкхуш. Набахташ ю шаьш ма ярра концлагерш ю, амма халонех чекхвала веза хьакъ ма-дду а лелаш.\nНохчийчоьнца дозанах а, Калиматовх а\n- Нохчийчоьнца доьзначу хаттарх лаьцна хуьлург муьлхачу некъа даха луур дара хьуна?\n- Дуьхьалонан акцешкахь со хиллехь, хилларг кхечу агIор хир дара. Оьшуш дацара адамаш 12 дийнахь майданахь латто. Депутаташ цхьанахенна дарбанан хIусамийн маьнганашна тIехь Iохькуш нисбаларна, цу заьIапхошна меттиг бац гIалгIайн парламентехь. Цхьа а къайле яц уьш сий а, эхь а, иман а доцуш хиларан.\nАс циггехь хоржур вара керла 27 депутат, хIунда аьлча, халкъ цу майданахь дара, цара низам тIеоьцуьйтур дара цаьрга республикан куьйгалхо бахархоша харжарх лаьцна долу. РогIера низамаш хир дара субъектан куьйгалхочо дарж дитарх а, ханна декхарш кхочуш дон стаг хIотторах а, бахархоша куьйгалхо харжарх а лаьцна.\nЛаттанца дозна хаттар а, кхин дерг а шолагIа гIуллакх ду. Цхьа а ма вацарий масатоьпашца Евкуровга а, парламенте а, карарчу хенахь ХIирийчохь йолчу Пригородни кIоштах а, Нохчийчоьнца дозанах лаьцна а низам тIеэцийта гIерташ.\nИ хаттар талла дагахь ву со, Нохчийчоьнан куьйгаллица а, гIалгIайн историкашца а цхьаьна а кхетта. Цкъачунна дика къаьста хетарг дац сан Нохчийчоьнца дозанах лаьцна. Амма Кадыров Рамзанан я муьлхха а кхечу стеган хуьлийла дац гIалгIайн лаьттан цхьа а ша. И меттигаш дукхахенахь дуьйна екъна ю тайпанашна юкъахь.\n- ГIалгIачоьнан керлачу куьйгалхочух Калиматовх ала хIун ду хьан?\n- Сан цуьнца гIуллакх деана дац. Суна хуург иза президент хиллачу Зязиков Муратан бажа хилар а, ткъа хьалха республикан прокурор хилар а ду. Нагахь хиллачу Iедало юьхьарлаьцна некъ цо дIахьахь иза, цул хьалха хилларш санна, халкъо неIалт олуш дIагIур ву цу даржера.\n- Хьалха хиллачу куьйгалхоша лаккхара даржаш кхийдийра хьоьга, юкъараллин-политикан болх битарна дуьхьал. Карарчу хенахь республикан ханна волчу куьйгалхочо дарж кховдадахь, реза хир вуй хьо?\n- Цкъачунна цу хаттарна жоп далалур дац соьга. Суна иза мила ву а ца хаьа, иза республике хIунда ваийтина а ца хаьа.\n- Лаьцначура дIахецначул тIаьхь хьо юха а тIекхайкхинера "Э" Центро (экстремизмана дуьхьало йон центр). ХIинца стенна реза дац хьуна Iедалш?\n- Евкуров дIавахна, амма коррупци йисина. ЦПЭ-хь (экстремизмана дуьхьало йон центр) хаа лууш бара со оппозицин гIуллакх лело дагахь ву-вац бохург. Амма Калиматов хIинцца веана ву, цуьнан адам тешаран кредит ду. Вуьшта со гIертар ву нисса дIа бахархоша дакъалоцуш харжамаш хилийта, парламент йозуш йоцуш хилийта. Ткъа вайна гуш дерг хIун ду? 21-чу бIешарахь ГIалгIайчохь хIинца а кхочуш дина дац юкъахь а ца йоккхуш ток а, газ а, хи а даларца доьзна хаттар.\nКадыров Рамзанах лаьцна\n- ГIалгIайчоьнан ЦПЭ-но хьийзош Нохчийчоьно хьо шайн Iуналле ийцира. Цхьаболу хьан агIончаш цу хенахь цецбевллера. Ткъа хIинца латтанца доьзна дов иккхинчул тIаьхьа, ахь гIо доьхур дарий Кадыров Рамзане?\n- Нохчийчоьнан куьйгалло вашас санна куьг кховдийра соьга. Тхо а нохчий а вежарий вайнахаш ду, цхьана динехь ду. Суна хетарехь, и дов кхечу агIор дIадерзо дезаш ду. Ас хIун дийр дара, бохуш хьесапаш дар шайтIанера ду.\n- Хьо цхьаъ бен вац хир ву, Кадыровна гергара нохчий ца бийцича, цу республикехь пачхьалкхо шен гӀоьна кӀел лаьцнарг. Иза хIунда оьшуш дара Рамзанна?\n- Цул жимма хьалхо дов иккхинера Кадыровн а, гIалгIайн имаман Чумаков Хьамзатан а. Сан аьтто белира, цу шинан цхьаьнакхетар вовшахтоьхна, дов дIадерзо. Оцу хенахь сан а, Рамзанан а вежараллин а, адамаллин а юкъеметтигаш тасаелира, хьалха ас маситтоза цунна критика йина хиллехь а.\nЕвкуровна вуно ца тайра тхойшиъ вовзар. Соьлж-ГIаларчу митингехь ас къамел дина масех де даьлча сан хIусамах хаьвсира, герз а тесира суна. Иза динарг вара, дукха хан ялале ша а набахте кхаьчна волу, республикерчу ЦПЭ-н куьйгалхочун когаметта Беков Мохьмад. Суна дуьхьал зуламаш дарна цуьнан жоп хIинца а дала дезар ду.\nИштта, теш ву аьллачу стаге алийтира цара, цо соьгара ядийна машен эцнера аьлла. ТIаьхьо цу тешо даре дира, ша иза дийцина хилар, цу хенахь "Э" центран куьйгалхо хиллачу Хамхоев Тимура куьйгалла а деш, шена ницкъ бар бахьана долуш.\nХIирийн а, гIалгIайн а набахтхоша шеца лелийнарг\n- Чувоьллина хан муха текхира ахь?\n- Колонехь дахаран хьелаш вуно луьра дIанисдина ду: Iуьйранна 6 сахьт даьлча хьалагIаттар, дегI меттахдаккхар, 8 сахьт даьлча даьлча талламе дIахIиттар. Массо цIарца мохь тухуш билгалвоккху. ДIасабохуьйту тутмакхаш цхьацца белхашка: хьера а, пилораме а, юьртабахаман белхаш бан а. Даьккхинчух ахча чусацадо кхачанах а, газах а, тоьках а, хих а. Баккъалла а долу лолла ду иза.\n10 сахьт даьлча дIавижа бакъо ло. Телевизор цхьаъ бен яц. Цуьнга хьажа бакъо ло сарахь 3-а сохьтехь. Баракаш салтийн казармех тера ю. ХIора чохь 8-15 стаг ву. Тоькан розеткаш яц, телефонаш официалан кепара магийна яц. Барак эчиг тоьхна ю. Аьхка вуно чIогIа йохло уьш, садаIа хIаваъ ца тоьа. Iай вуно шийла хуьлу.\nВуьшта Оьрсийчоьнан набахташкахь а, талламан изоляторшкахь а наркотикашна а, маларна тIекхача хала дац. Телефонаш йихкина лоруш ю, амма шен мах дIабелча уьш чуйохьу. Цхьа кIира даьлча чулилхина "шмон" а йина, иза дIаяккха а сахьт дац, изза телефон кечу камерина йохка. Массанхьа ю коррупци.\nСистеман Iалашо ю адам оьгIаздахийта, цунах рецедивист ван, дийнат цунах дан. Цхьа а кхетош кхиор дац цигахь.\nЧубоьхкинчарах 90% цIахь бита а мегар дара. Хьовсийша шаьш: некъахьовзам хиларна бехкеверг, алименташ дIа ца елла стаг, социалан машанехь йоза дитина я "экстремисзман" суртан репост йина стаг. "Лайк" хIоттийна нах а бу чубоьхкина. 18-20 шо долу кIентий бу, ма дарра аьлча уьш бераш ду.\n- Хьоьца хIун юкъаметтигаш лелийра?\n- Со чохьваьллира ГIалгIайчохь а, ХIирийчохь а, ткъа иштта ГIебартой-Балкхаройчуьрчу колонехь а. Уггар адамалла долуш лелар дара Владикавказерчу набахтхойн, ткъа уггар адамалла доцуш лелара гIалгIайн талламан изоляторехь.\n- Дин лелорца муха ду набахтехь?\n- Цхьа а халонаш яцара ламаз дарца, марха кхабарца, амма мажошца мостагӀалла леладо цигахь. Къонахойн санна куц долчу мажош йолчу нахаца гамо ю кху режиман.


Нохчийчуьра дай-наной дуьхьал бу шайн берашна мехий деттарна\nОхан-бутт 22, 2018\nНохчийчохь школашкарчу дешархойн дай-наной дуьхьал бу шайн берашна мехий деттарна, хаам бо "Кавказский узело". Царна хетарехь, пехийн цамгар ю-яц толлу а бохуш, церан берашна цхьацца вакцинийн кхераме мехий ду детташ.\nРеспубликехь алсамдаьлла вакцинаш тохарна дуьхьал болчу нехан терахь, стохка полиомиелитана дуьхьал маха тоьхначул тIаьхьа берийн могушалла вуно галйолуш хиларх лаьцна цхьана лорйишас кхайкхам бинчул тIаьхьа.\nЦу лорйишица цхьаьнакхийтира республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан, цул тIаьхьа цу зудчо юха ийцира шен дешнаш. Амма цу хьоло кхин а алсамдаьккхина вакцинашна дуьхьал болчу Нохчийчуьрчу бахархойн терахь.


Пресса: Кадыровн гонера нах хила тарло Нохчийчохь хирург вийнарш\nНохчийчуьрчу дарбан цIийнехь операци йина пациентка яларца доьзна, хируг Дагаев Салахь вада а вина, йиттина вийра. Лор гIорасиз а вуьсуш, елларг яра Нохчийчоьнан куьйгалхочун гонерчу цхьаьннан гергара зуда, яздо махкарчу бахархойн тоьшаллашна тIе а тевжаш, "Кавказский узел" газето.\nДуьххьара Дагаев верах лаьцна кхо кIира хьалха хаам баржийра 1ADAT телеграм-канало. Паблико дийцарехь, лоьро операци еш елларг Гуьмсан кIоштара йоккха стаг ю, иза хилла Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гонерчу цхьана хьаькаман йиша. Оццу дийнахь туьтмIаьжигашкахь болчу наха вадийна Дагаев. Иза дIавоьллина байначу беттан 24-чу дийнахь ГIойтIахь. "Кавказский узело" довзуьйту хируг валар туьдуш цуьнан коллегаша а, юьртахоша а дина къамел.\n"Салахь Соьлжа-ГIалахь вехаш вара. Цигахь бу цуьнан берриг доьзал а. ГIойтIахь церан гергарчийн кешнаш ду. Иза кхуза, ваша волчу валийра, хила ма-дезза лийча а вина, дIавоьллира. Иза лийчош, дIавуллуш хьийзинчара боху Салахьан дегIа тIехь дийна меттиг а яцара. Юьхь а хилла цуьнан цхьа доккха цIийн томагI", – дийцина ГIойтIарчу Зоврбек цIе йолчу вахархочо.\nДагаевн валарх лаьцна Нохчийчуьрчу прокуратуро я чоьхьарчу гIуллакхийн министралло йина комментари яц Кавказ.Реалиин редакцина цкъачунна. "Кавказский узел" газетехь йолчу информацица, гергарчара лов валарх лаьцна "официалехь" йовзуьйту верси ю инфаркт.\nДагаев Салахь валарх лаьцна ца яздина Нохчийчуьрчу цхьана а хаамийн гIирсо.\nДагаев Салахь куьйгахо хилла Республикан дарбан хIусаман хирургин декъан, цул тIаьхьа болх бина цо Хьалха-Мартанарчу клиникан дарбан цIийнахь. «Адамийн бакъонаш Iалашъярна» ("За защиту прав человека") мидал елла а хилла цунна.\n1ADAT телеграм-каналан авторша шайн пабликах оппозицин болам олу, цара чIагIдарехь, Кадыров Рамзанан Iедална дуьхьал бу уьш, паблико Iорадоху цо махкахь ден зуламаш.


Нохчийчоь, Охан-бутт 01, 2011\nПIераскан-де 1 Охан-бутт 2011\nПолицех лаьцначу низамна тIехь цхьацца хийцамаш бахьара аьлла Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думе дехар дина нохчийн депутаташа. ТIаккха бен аьтто хир бац хьалха тIемалой хиллачу милцойн полицехь болх бан. Полицех лаьцна долчу керлачу низмаца а дог1уш аттестацех чекхбовлалур бац, амнисти йина болу а, набахтехь хан яьккхина болу а милцой. ТIкъа уьш къезиг бац Нохчийчохь.\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (09.08.2019)


Пох1мечу хьехархочух дош - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nПох1мечу хьехархочух дош\n15.10.2015 14:03 Четверг\nАвтор: ДОКАДЖИЕВ 1абдулхьамид,\nРоссин сийлахь хьехархо\nАдаман оьмарехь шовзткъе цхьайтта шо к1езиг хан яц. Ткъа оццул шерашкахь ишколехь болх бина хьехархо, суна хетарехь, къоман сийлалла ю. Дахарера дуккха а зиэделларг а долуш, шен хьежамаш а болуш д1ах1утту муьлхха а адам хенан йохалла. Ишттачарех ю 1964-чу шеран хьалхарчу сентябрехь Гуьмсан к1оштан Комсомольски юьртан барх1шеран ишколе юьхьанцарчу классан хьехархо балха еана Абдулханова Ухман Ибрагимовна. Оцу дийнахь д1аболийна, шовзткъе цхьайтта шаре кхаьчна хьехархочун къинхьегаман некъ.\nУхмана хьалхара класс чекхъяьккхира Фрунзенски областан Петровски к1оштан Петровка юьртахь. 1958-чу шеран январь баттахь шаьш лаамаза кхойтта шо даьккхинчу Г1ирг1азера Даймахка ц1абирзира Абдуразаков Ибрех1иман доьзал.\nДоьзалан д1атарбалар, 1ер-дахар Комсомольски юьртахь хилира. Юьртара юьхьанцара ишкол чекхъяьккхинчул т1аьхьа Гуьмсерачу №12 йолчу интернате (х1инцалера №5 йолу ишкол) деша д1ало иза дас.\nГуьмсерачу хьехархойн училищехь дешначул т1аьхьа, цо болх а беш, чекхйоккху Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан историн факультет.\nБалха т1ехь дика кхиамаш хиларна 1986-чу шарахь «Хьехархо-методист» ц1е ло цунна. Ишколан, дешаран урхаллин, к1оштан администрацин, Дешаран-1илманан министерствон ц1арах совг1аташ дарца билгалбаьккхина дуккха а шерашкахь хьанала къахьоьгуш дешаран хьукматашкахь цо бина болх.\nАбдулханова Ухман хьехархойн доьзалера (династера) ю. Цуьнан да Ибрех1им 1935-чу шарахь Ростов-г1алахь хьехархойн курсаш а яьхна (рабфак), Гуьмсан к1оштан дешаран декъан инспектор, хьехархо белхаш бина ву. Доьзало хаьржинчу некъана тешаме хилла схьабог1у Ухманан доьзал. Цуьнан йоккхахйолу йо1 Зульфия Комсомольски юьртан юккъерчу ишколехь физика хьоьхуш ю, Лариса Соьлжа-г1аларчу юккъерчу № 44 йолчу ишколан юьхьанцарчу классийн хьехархо ю. Амма доьзална хьехархочун корматаллин сийлалла гайтина, довзийтина ца 1аш, шен дешархошна а гайтира цо хьехархочун белхан сирла, дика, халкъана а, махкана а пайде аг1онаш. Ухман Ибрагимовнас марзбинчу некъахь цуьнца белхаш беш бу цуьнан хилла дешархой.\nШен а дахарехь зиэделларг долчу, амма шен дуьххьарлерачу хьехархочун сирла амат дагахь лаьттачу Абдурашидова Роза Абуевнас иштта хастамечу дешнашца дагалоьцу Ухман Ибрагимовна:\nХьайна Дала деллачу\nМел дика 1амадо\nИ бераш ахь.\nМел дог1у де!\nУхман шен белхан говзанча хилла ца 1аш, доьналла долуш къонаха стаг ю. Оьшучохь хьанна а дика, тешаме накъост ю, гуттар а балха т1ехь оьшучунна лехамехь ю, шега дуьйцучуьнга ладог1а а, хьехам бан а хууш ю, бух боцу къамел дийр долуш а яц.\nТахана юкъарадешаран ишколашкахь 1-7 классашкахь дешар керлачу стандарташца д1ахьуш ду. Оцу балхо керла декхарш х1иттадо хьехархочунна хьалха. Хьалхалерачу кепашца болх д1абахьа г1ертарх и декхарш кхочушдалур долуш дац. Оцу балхах Ухман дика кхета. Дукхахаболчу хьехархоша шех масала оьцуш, х1окху заманан лехамашца дика ларош схьайог1у иза.\nШен хааршца, шен дешархой 1амо болчу лаамца билгалъюьйлучу Ухмана бечу балхах шен къамелехь ишколан директора Исаходжиев Ризван Магомедовича элира: «Муьлххачунна пайдаэца диканиг, хьекъалениг, беркатениг ду дехачу дахарехь хьехархочун Ухманан гулъеллачу хазнин т1орказ чохь. Цо цхьаннах а лечкъа а ца йо, я хьул а ца йо и хазна. Шегара оьшучунна комаьрша д1ало цо ша шерашкахь гулдинарг.\nАс а сайн балха т1ехь цуьнгара дуккха а диканиг схьаэцна. Дикачух масал эцаро кхачаво стаг дахаран лакхарчу т1ег1ан т1е.\nДахаро кховдийначу дезчу совг1атах – хенах – даккхийдеш, тахана вай ларбан беза уьш, шайн зиэделларг къоначу т1аьхьенна д1адала».