Стенна ца го Москварчу урхаллашна Кадыровгара юьйлу харцонаш. Оцу хьокъехь дуьйцу бакъоларъярхоша "Кавказ. Реалиига"\nШена а, шен гонна а критика ен нах «байа, чубохка, кхерабе», аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бина кхайкхам зуламе бу, цо низам дохадо, боху «Мемориал» центро а, «Москварчу ХIелсинкин тобано» а Оьрсийчоьнан Талламан комитетан буьйранчига Бастрыкин Александре шаьш дахьийтинчу дIахьедарехь. Iедалхойн кхеташонехь Кадыровс дина къамел Нохчийчуьрчу телеканало гайтира байначу беттан 5-чу дийнахь.\nАмма прессо шен къамел емалдан долийча, ша «аьлларг ишта дацара» баха вуьйлира Кадыров. Ша «оьгIазвахханчохь аьлларг» хаамийн гIирсаша харцхьадаьккхина, «дешнаш ма-дарра гочдарца», боху цо бехказволуш. «Ас еттар ю хьуна, ас вуьйр ву хьо» нохчийн доьзалшкахь олуш ду, амма иза дац баккъал а цIий Iанор ду бохург – иштта аьлла шен дешнех юхаваьллачо.\nШен хьаькамо дина къамел гочдан гIоьртина журналисташ нохчийн мотт хаъане а хууш бац, аьлла Кадыровн пресс-гIоьнчас Керимов Iаьлвис а. Ткъа Кремлехь тидаме эца а ца лиира регионан куьйгалхочо дуьйцург – цхьа а маьIна доцу мах а хадийна, юьстахдитира.\nКадыровс нах хIаллакбе аьлла дина къамел зуламе лору Оьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексерчу 282-чу а («цхьана социалан тобанехь болчу наханна дуьхьал гамо гIаттор, я мостагIалла лелор»), 285-чу а (даржах пайда а оьцуш, зулам дар), 286-чу а (даржо лучу бакъонел соввалар») артиклаша, боху Бастрыкине бакъоларъярхоша.\n«Мемориал» центран куьйгалхочо Орлов Олега дийцарехь, Кадыровс ша буьйцучийн цIе ца яьккхинехь а, кхеташ ду цо байа кхачораш муьлш бу.\n"И къамел дерриг а зорбане даьккхина оха. «Би-би-Си» радионочул а лерина, ма-дарра. Цигахь кхеташ ду, муьлш бу Кадыровс буьйцурш - журналисташ, бакъоларъярхой бу уьш. Шеко яц, со а ву церан декъахь», - элира "Кавказ.Реалиига" Орловс.\n«Iазапна дуьхьалоечу комитетан» куьйгалхочунна Каляпин Игорна гарехь, Кадыровс бохург хьакхало цуьнан Iедална критика ечех. «Ас кхеторехь, бакъоларъярхой бу цо буьйцурш, гарехь, блогераш а бу. Суна ца хаьа, ала догIу Абдурахманов Тумсох, масала, бакъоларъярхо, я ца догIу. Кадыровс буьйцурш бу, схьахетарехь, шена дуьхьал цхьацца хIума яздийраш».\nКерлачу шарахь 6 миллионна сакъоьрур ду нохчийн хьаькамаша\nНохчийчохь адамийн бакъонаш тергалъечу юкъархойх ву Каляпин Игор. Цунна дуккхаза а дина тIелетарш Нохчийчохь а, цул арахьа а. Соьлж-ГIаларчу цуьнан офисна тIелетира «бевзашбоцурш». Iедална муьтIахьболчу хаамийн гIирсаша дийцарехь, зен динарш бара «Комитето бакъонаш шена луъучу кепехь тергалъярна резабоцу нах». ТIаьхьо ерриг а ягийра «Iазапна дуьхьалоечу комитетан» республикера хIусам.\nЦа хеддаш Нохчийчуьра урхалла шайна тIелеро махкахь Iойла дайина бакъоларъярхойн. Оцу хьокъехь дуккхаза а аьрзнаш дина Iедале «Мемориалан» векалша.\nСтохка аьхка, Нохчийчуьрчу полицина хьалха къамелдеш, Кадыровс терриристийн, экстремистийн могIара бехира «Малхбузено ахча а латтош, нохчийн Iедал бехдешболу» бакъоларъярхой.\n«Мемориалан» векал Титиев Аюб кхело набахте хьажжолц сатухур ду ша, амма цул тIаьхьа кхин Нохчийчохь Iан мегар дац бакъоларъярхошна, элира Кадыровс стохка аьхка. 180 грам кIомал карийна цуьнгахь, аьлла, набахте кхачийра Титиев.\n«Мемориале» махкахь болх ца байта, наркотикаш кхийсина Титиевн машена чу, бохура бакъоларъярхоша а, адвокаташа а. Ша набахтехь хан текхна ваьлча, Титиев Аюба дIакъевлира Соьлж-ГIалара «Мемориалан» дакъа – «белхахошна кхераме ду махкахь», аьлла, ткъа ша дIавахара ваха Москва.\nИнформацин тIамна дуьхьало латтае аьлла Кадыровс журналисташка\nКремло хIетахь а тидамза дитира Кадыровс аьлларг – цо бакъоларъярхошна Нохчийчохь болхбан доьхкуш аьллачун «контекс евзаш яц», элира Кремлан векало.\nКъаьсттина ца тов Нохчийчуьрчу хьаькамаша маьршачу журналистийн болх. 2017-чу шеран юьххьехь Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада шен «Инстаграмехь» жIаьлин вастехь гайтира хаамийн цхьа гIирс, яздира буха: «Муха даста деза «Кавказан Узел?».\n«ЖIаьлех «Шведах» лаьцна бохура Даудовс: «дIаяккха еза цуьнан цхьа-ши «кхетаман» кIомсар, бараме балош, дIахадон беза мотт».\n«Кавказан Узел» газетан коьртачу редактора Швед Григорийс Талламан комитете даьккхира Даудовс шена кхерамтасар. Кхеташ ду, ца дира тергал.\nКаляпинна хаьа, муха жоп лур ду деношкахь Кадыровс нах хIаллакбан беза аьлла динчу къамелах лаьцна чуделлачу орзанна Талламан комитето.\n"Москварчу Талламан комитетера жоп догIур ду, Кадыров паччхьалкхан лаккхарчу тIегIанара хьаькам вац, цо аьлларг талла охIла ю меттигера талламан комитетан урхалла, центрехь листа оьшуш хIума дац иза, аьлла», - боху Каляпина.


Муха къаръеш хилла низамхоша экстремизм\nНальчикан гарнизоно кхел йолийна ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь экстремизмна дуьхьалоечу Центран куьйгалхо лаьттинчу а, цуьнца болх бинчу а полисхошна тIехь. Хилла девнан хьалхара ладегIарш. ВорхI стаг ву шаьш нах байарх, адамашна тIехь къизалла яллорах, ахчанаш дахарх жоп луш.\nМасала, Центран коьртехь Iийна Хамхоев Тимур бехкево лецначаьргара тIех даккхий ахчанаш дехарна, царна тIехь Iазап латторна, талораш дарна.\nХамхоевн гIовс лаьттинчу Хандогин Сергейга жоп доьху нах лерринчу гIирсах пайда а оьцуш хьийзорна.\nПолисхочуьнга Беков Iалихане хоьтту, цо муха хьийзабора, муха бойъура нах. Адамашна гIело ян бакъо шена стенгара яьллера дийца декхаре ву кхелехь Аспиев Iиса.\nВисинчу веамма а дала деза оццу хеттаршна жоьпаш.\nДов тIеман кхело луьсту зуламаш дарна бехкебечех цхьаъ – Цороев Мустафа - ГIалгIайчуьрчу къайлахчу сервисан (ФСБ-н) белхахо хиларна.\nБехкене дехкина зуламаш даккхий а, листа хала а делахь а, вуьйцучех массех бен вац лаьцна кхобуш. Шинна магийна шайн цIахь, чуьра ара-дIаса ца буьйлуш баха. Ткъа хьахийна Аспиев махкара ара цавала дош а доккхуш, витина, шен болхбеш Iийра кхечу цхьана зуламах возавелла хила тарло аьлла лаццалц – иза лецира цунна бехк тIебаьхначу прокурорна тIелатар дича.\nДирзинчу кIиранах хилира кхелан хьалхара кхеташо. Цигахь бехкебечара шаьш резадац элира тIебаьхьначу бехканна, шаьш иза харцо лору, элира.\nШен кхеташонаш кIиранах доьазза дIаяхьа а, прокуроро тоьшаллаш муьлхачу ражехь довзуьйтур ду а къастийна кхело.\n"Кхел футболах ловззал йолчу яккхий чоьнаш чохь дIайоьду. 6 гур бу, меттиг тоьа 44 адвокатна а, жоьпе ийзийначара хьийзийна бохучу 20 стагна а, прокуроран агIонна а, кхеле балийначийн гергарчарна а, дов тергалдан луучу 200 хьажаорхочунна а. Нах вуно дукха бу, пресса а ю. Журналисташ юьхьиге ладогIа бен ца битира, арабехира. Видео, суьрташ даха ца магийна, аудио ян мега", - дийцира пхеа бехкевечун агIолоцучу дуьненаюкъарчу бакъоларъяран "АГОРА" компанин адвокато Сабинин Андрейс.\nМаршо Радион тидамехь хир ю процесс кхидIа а.


Наьсархойи Алханчуртски канали — Сердало\nВай Сибрера цIадаьхкача хана, Наьсаре бахача наха эггара дикагIа йовзаш йолча моттигех цаI яр канал оалар. Сагага хоатташ нийсделча:\n— Мичахьа вах хьо?\n— Канала йисте вах, — хулар луш дола жоп.\nБераша ахкан хана каст-каста оалаш нийслора:\n— Тхо хи тIа лувча долх.\n— Мичахьа лувч шо? – хулар боккхагIчар луш дола хаттар.\n— Канала чу лувч, — цу сахьате жоп дала сихлора бераш. Из нийса а дар, цу хана Iам бацар Наьсаре, из дуккха тIехьагIа хьабир укхаза. Лувча моттиг цаI мара яцар – канал. Берда тIа гIолла хьалволавелча гуш хулар бераша Iаьржача хоттах даь диъсаьна гIайбилгаш. Цар тIа хьалтIадувлаш, корта хьалха хи чу чукхувсалора уж.\nКхы а дукха хIамаш дар каналаца а цун йистаца а дувзаденна. ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» завода болхлой, цIай долча е балхара мукъа болча деношка цунна йисте багIа а цIенача феца садаха а болхар. Укхаза бар сийна бай а болаш, шера хьун оаса. Гаьнаш дукхагIъяраш кIарсхалаш яр. Къаьстта хоза хьаж йоагIаш хулар цига, кIарсхалашта зиза тохача хана. Цул совгIа Наьсарен юкъегIолла чакхдоалача цу хиво шин даькъа екъар из моттиг. СехьагIа нах бахаш дола лаьтташ дар, дехьагIа дIадувш дола Iаьдала кхаш.\nСенна, маца, малагIча гIулакха дилла хиннад из канал? Советий Iаьдал даьннача хьалхарча шерашка, геттара лоархIаме хеташ, дувцаш хиннад лаьтташта эшаш дола хиш дехкаш, хиш детташ болча болхлой тоабаш вIашагIтохилга. Дукха лаьтташ хиннад декъа, хиш цатаар бахьан долаш цхьаккха тайпара хьувкъам ца луш дадаш. Къаьстта а царех хиннай Алханчурта атагIе, цох кхыметтел «Iоажала атагIе» аьнна цIи тилла а хиннай, даим йокъал латтар бахьан долаш. Паччахьа зама йолаш а уйлаш хиннай ахархой а кулгал деча наьха а из моттиг, бизза пайда лургболаш, караерзае. Хиш дехкара говзал йолча наха увттадаь тайп-тайпара каьхаташ а хиннад, из мишта дича бакъахьа да дувцаш. Бакъда мел дика проект яле а, кхоачашъе эшаш дола ахча ца хуле, из алхха каьхата тIа юс, ер ма бий аьнна пайда ца луш. Иштта дусар канал диллара белгалдаь гIулакхаш а. ХIаьта а ха йоагIа, цу деша цIенхаштта уйла яь ца Iеш, белггалара балхаш дIадоладеш. Из хул 1928 шера. Цхьа шу хьалха М. Калиманов яхача инженера оттаяь проект уллар цу дерригача гIулакхий кIийленга. Цун юхьиг дIайолалора Алханчурт оалача хIирий юртара, Буронна 10 километр мара гаьна йоацача моттигера Тирка чура хий дар цу каналагахьа дIалостадаь хиннар а канал кхоабаш хиннар а. Цига даьча сунтах цхьан секунда 450 кубометр хий чакхдоалаш хиннад. Из кхоачаш хиннад ХIирий, ГIалгIай, Нохчий республикай лаьтташка. Цун деррига дIоахал 182 совгIа километр хиннад. Лоаццача хана чакхдаха лерхIаш хинна канал диллара балхаш дикка дIаьхденна хиннад. Итт шу ийшад из бокъонца чакхдаккха а цо пайда лургболча тайпара из болх бе дIадоладалийта а. Сона хеташ, цу юкъа а дика карагIдаьннад из йистедаккха, хIана аьлча деш дола балхаш кулгкара деш хиннад. Из фу яхилга да дика кхетаду аьнна хет сона къаьстта лаьттанца болх беча наха. БIаьш километраш дIаьха а, шера а, кIоарга а дола из доаккхача лелаяь транспорт дукхагIдараш шерч хиннад. Цхьа ха яр, сона дагадоагIаш, наха шоай коара беш белаца оахкаш. ХIанз трактор хьачулаьлле дIаоахийт. ДIауйла ел, мел хала болх хинна хила беза из канал доаккхаш хиннача наха баьр. Уж-м аьшках баь хинна хила безаш ба. Цул совгIа, из болх бе безам бараш а тIехбаьнна дукха хинна ца хила тарлу. Къахьегам хала болча ваха безам болаш хилац цхьаккха а саг. Балхаш дIаьхдалара бахьанаш кхы а хиннад. Масала, вайна хеттача тайпара сиха, кхоачам болаш лоаттадаь ца хила тарлу гIишло хьалъеча дIадахийта дезаш дола, хиланза даргдоаца гIирсаш. Фу гIирсаш дезаргда цига, аьле хеталу. Ала деза, из деррига а лаьттах даьккхача ор чугIолла додаш цахилар. Цхьайолча моттигашка из геттара сомача турбашка гIолла чакхдала дезаш хиннад. Буро кIалха зIамига волаш дукха хиннав со, гаргара нах болча хьоашалгIа ваха. Цу юртарча берий оамал яр, шоайцига венача сагага канала турбаш дIахьокхаш, сона а яйнай уж цу заман чухьа. КIалха когаш латташ, кIор мо Iаьржа, сомача аьшках яь яр уж, цхьайолча моттигашка бийнаш миссел йоккхий болташ йоахкаш. Ахкан хана берашта боккха тоам хулар цар тIагIолла удаш, хIана аьлча хиво шелъяьча турбаша дерригача дегIацара йIовхал лохйора.\nДукхача къамех бола викалаш хиннаб из канал доаккхача, шоай дегIа хьинар ца кходеш, къахьегаш, царна юкъе хиннаб эрсий, гIалгIай, нохчий, гIумкий, хIирий, селий, кхыбараш. Къаьстта а цун йоакхо еш, из хьалдеш йолча моттиге водаш, фу эш, мала эш хьожаш хиннав ГIалгIай облисполкома председатель хинна Горчханов Iисий Iаьла. Цун тIахьожам болаш хиннад из, лаьца, набахта чувелла суд йилцца.\n1939 шера август бетта 24-ча дийнахьа деррига хьалдаь доал, болх бе долалу из. Вешта аьлча, укх шера нийса 80 шу дуз гIордаьннача канала. Лаьттанна цу хих боалача пайда-м мах баь а варгвацар, чIоагIа эшаш дар из дIадийнача хIаманна, цох лерттIа хьувкъам хьахилийтара. Цо хиш лоаттадаь лаьтташ ткъаь цаI эзар километрага дIакхоачаш хиннад. Ала деза, цун хи тIа Ачалкхе ГЭС яь хиннай аьнна а. Канал диллар боккха лоархIам болаш хIама хиннилга хов вайна, гIалгIай эггара хьалхарча поэтессас Мальсагова Фатимас из ший цхьан стихотворене тIа «кхоачашхул вай Алханчурт» аьнна хьоахадаь хиларах а.\nИз канал даьккхача, цу чу хий чухийцача доалаш хиннадац гIулакх. Хиш кхашка дIа-юха дехка а детта а дезаш хиннад. Из болх бе а вIаштIехьбаккха а дикка низаш, из де ховргдола говзанчаш безаш хиннаб. Цу гIулакха лаьрххIа хьаяь хиннай АМООС (Алханчуртски мелиоративни хиш дехкара а хиш деттара а система). Из ший урхалле а хьакимаш а болаш, дуккхача наха болх а беш моттиг яр. Кулгалхой чухинна цIа Наьсарен керттерча цхьан урам тIа дар. Из дар Свободы (хIанз С. Осканова) цIерагIча урам тIа, шоллагIча школанна дукха гаьна доацаш. Цунна юхегIолла тIехвоалаш хилча, гуш дар хоза лостам бола доккха ков, коа латта цхьацца техника, къаьнарча хьисапе даь цIа а цунга товш йола карт а. Уж цIенош дикка накъадаьлар вай республика хьаяьча хьалхарча шерашка. Цхьан юкъа цар чу хилар Шолжа-ГIалий тIара хIетта хьалъена «Сердало» газета редакци, иштта берий «СелаIад» яхача журнало а яьккхар мотташ ва со цар чу цхьа ха.\nАМООСа болхлошта юкъе къаьнагIчарех цаI вар Евлоев Коне Тухан. Из саг дика вовзар наьсархошта – зIамигачарна а боккхачарна а. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча шерашка дар из, Тухан, балха отта безам болаш, вахар хишта доал ду нах болча. ДIаийцар из балха. Шийтта километр хиллал йола канала дехьа-сехьа егIа кIарсхала гаьнаш лорае езаш вар Евлоев. Беррига нах бацар цу хана сакхетам лакха болаш, бийсан хьалъарабаьле, кIарсхалаш дахчанна хьакха а хьекхе дIахьора, иштта дIайихьача гаьнех йиса гударгаш а хулар гуш. Хозахета егIаяцар уж гаьнаш, хин бердаш чIоагIде егIаяр. Цудухьа уж хьайоахаш хиннача наха зулам дора духхьала Iалама даь ца Iеш, кхашта чIоаггIа эшаш долча канала а. Тухан хьун юккъе ваха хов, цига цIенош а дийя. Цу хана нах цецбоалар цох, ше цхьаьккъа борз санна хьун юкъе вахарах. Укхаза дагавох сона И. Тургенева «Бирюк» яхача дувцара турпал. Фома Кузьмич хьун хаьхо вар. Хьу чIоагIа лораеш а вар. ЦIимхаро саг вар дувцара турпал. Иштта саг хийтар сона бера хана эггара хьалха вайнача Коне Туханах а. Хетаргахьа, 10 шерал кIеззига тIехваьнна хила мегар со. Са оамал яр каст-каста канала йисте лела ухаш. Нанас етта-м еттар сона цкъаза из бахьан долаш, сона хIама хилар кхерар из. Цкъа иштта хин берда тIагIолла со хьалводаш, духьалвоагIа говрбаьри вайра сона. Из вар юкъерча дегIара волаш, кера саг. Йиза герга юхь йолаш вар из, керта тIа туллар морача элтара кий, дегIа тIа ах полтув ювхар, азиатски иккаш ювха когаш чIоаггIа IогIортадаь лийташка латтар. Сийрда-цIеча говра тIа вагIаш, вар сона духьалкхийтта къонах. Сона IобIарахьежа, тIехваьнна дIавахар из. Вувцаш хазарах, сона из цу сахьате вайзар. ТIой-Юрта дIабодача новкъа, хIанз гIоазота кашамаш долча IотIакхачале тIий дар (хIанз а из цига да мотташ ва со). Цунна тIехвалале, аьтта оагIорахьа дIаласташ бар машенаш лела никъ. Цу новкъа Iочувахача, хьун юкъе вахар Коне Тухан. Хоза, тIера хьаьха, кIай кIир теха цIенош дагIар цхьан ведолга тIа, гонахьа карт а йоацаш, духхьал сийна, лоха бай баьнна дар цун ков. Со хиннав цу коа. Моттиг сапаргIата а сатийна а яр къаьстта бIаьстан заман чухь. Бакъда Iай хала хулар аьнна хет сона цига ваха-лела. Боккха дезал бар Тухана. Школе аха ма безарий цар. Цун бераш а аз дийшача Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе дагIар. Гаьнара хьааха безар цар. ХIанз мо дукха автобусаш, газелаш, таксеш, бахача наьха машенаш лелаш хилацар цу новкъа. Наггахьа мара гучаялацар цу тайпара транспорт. Иштта хий, лампай сердал, газ яцар цига, юххьанца цар шоай вахар цу моттигаца дувзадаьча хана. Урокаш е кхыдола де дезар цIагIа де хала хулар. Цунца цхьана борз е цогал чуласташ хулар бус, шоай бат хьаьнъергйола хIама лохаш. Лоацца аьлча, хала дар цига ваха. Из ваьхар гIалгIайи хIирийи доазув къасташ йола моттиг хиларца бувзабенна а цхьацца кхерам хулар. Цу хана дукхагIа ма хуларий лаьтташ къувсара тIагIолла хьалхьеду довнаш. Тухан шин оагIон юкъе машар беш йола кхоалагIа оагIув санна вар. Дуккха наха юкъе хинна цатоамаш дIадаьхар цо цу заман чухь. ХIирашта а дика вовзаш вар из, ший къамах болча гIалгIашта санна. Из зуламе саг воацилга ховш а, цунца хьоашал леладеш а бар лоалаха дахача къаман викалаш. ХIанз чIоагIа эргаяьннай из ваьха оагIув. Наьсарера 105 массив оала моттиг я из. Цига хьалдаьд доккхий боахамаш, вIаштIардаь цIенош.\nТухан дийна мел ва, хоза лаьттар цо лораеш хинна моттиг, кIарсхалий гаьнаш. Бакъда из дIаваьнначул тIехьагIа из моттиг чIоаггIа ийрчаяьлар. Цу юкъе гаражаш а аькхилгаш (пхьагалаш, кунеш) лаладу вагонаш а увттае баьлар. Кхалаж кхувса, гаьнаш хьекха ловраш а дукхагIа хилар. Иштта хувцаделар Наьсарерча канала куц-сибат. Сехьара санна эргаяьннай уж моттигаш дехьара а. Хьалха цига, аз лакхе аьннача беса, дIадувш дола «Назрановский» оалача совхоза кхаш дар. Цига дика хулар коартол, хьажкIа, кIа, генар, буракаш, кхыдола ялаташ. Хих воалаш, хIара шишша-кхоккха километр яьлча, тIаьш дар. Уж а цхьа моллагIдараш а доацаш, аьшках-бетонох даь дар. Царна дукха гаьна доацаш дагIаш хулар тракторийи кхаш леладерийи бригадай цIенош. Канала гаьна йоацаш ший профилакторий йир «Электроинструмент» заводо, хIаьта Наьсаре эггара хьалха даь 5-зза вIаштIардаь цIенош а канала йисте дир. Къастта дийнъелар из моттиг цул тIехьагIа. Уж санна цIенош а, Наьсарера №4 йола юкъера школа а, района пенсионни фонд а хьахилар укхаза тIехьагIа. Вешта аьлча, канала йист наха езаеннача моттигех цаI хинна дIаэттар.\nАМООС хьаяьча хана денз, цунна кулгал деш хиннаб тайп-тайпарча къамех бола а бе-бе тайпан цIераш лелаю а нах. Эггара хьалха цун хьаким хиннар ва С. Самолазов, цо из болх 1955 шерга кхаччалца баьб. Цул тIехьагIа цу балха тIа 1962 шерга кхаччалца Н. Петров хиннав. ХIаьта цул тIехьагIа цунна доал мел даьраш гIалгIай къамах хьабаьнна нах хиннаб: Х. Ториев, И. Абадиев, Я. Галаев, М-Б. Хидриев, М. Хашагульгов.\nДика хIама дукха хьадаьнна дале а, цхьаццаболча зуламхоша а пайда эцар цун хих. Масала, сона дагадоагIа, боабеш, кхалнах цун хи чу кхийса. Йизза цар тайпан цIераш яха лац сона, хьан хов цар гаргарча наха цох вас хулий а. ЙIаьххача хана лийхачул тIехьагIа, канала чура хьакорадир маьре йолаш хиннача И. дакъа. Из кхалсаг бIаргаяйна а йовзаш а вар со. ЧIоагIа сабаре, куц долаш саг яр из, е а хила кхосса а кхо йолаш. Бакъда воча наха водар мара хьа мича ду. Иштта маьре а йолаш, дезал а болаш, «Электроинструмент» заводе балха йолаш, яр кхыча къамах (татре яр мотташ ва со из) цхьаькха кхалсаг. Цун маьрцIай Т. тайпан цIи язъеш бар, цо ше малагIа тайпан цIи язйора сона хац. Цу канала чура хьакорадир цун дакъа а. ЧIоагIа новкъа хилар из хIама, дIа мел хезачоа, из йовзаш а цайовзаш а мел хинначоа. ЦIаккха йицлуц сона каналах зе даьнна нана. Са ханара волаш, Беслан яхаш цIи а йолаш дика кIаьнк вар. Наьна цаI мара воацаш вар из. Цу кIаьнка ягIаш, кхы хIама доацаш, яр цун нана. Цох чIоагIа садоаллаш, дегаондо еш, из чIоагIа лоравеш яр из кхалсаг. 10-12 шу даьнна хургдолча хана, цу канала тIа лувча вахача, хила ваха велар из кIаьнк. Цун саготонна йийлха, енна дIаяьлар дукха ца говш из кхалсаг.\nИштта дар сона дагадоагIаш хинна канал. Цхьайолча хана камаьрша, цхьайолча хана къиза хила могаш дар цун хий. Вешта, из иштта къиза хургдола гIулакхаш леладаьраш-м во нах бар, канал ше а доацаш. Цун 80 шу дузача шера иштта тайп-тайпара уйлаш сомайоах Алханчуртски канала дIаяхача ханаша.\nНовая книга о глубокой древности ингушей →


Кадыровн гонера стаг эккхийта гIоьртина Соьлж-ГIалахь\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь эккхийтина йолу полицин машен, 06Гезг2012\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гонерчу стаган тIелатар дан гIоьртина муьлуш бу ца хуу нах. Цара цуьнан машен къел йоьллина бомба крийна, таллам беш. Луларчу ГIалгIайчохь Iедалан белхахочунна тIелатар динарг хилла Нохчийчура вахархо\nКъилбаСеда Кавказехь мел йолчу регионна, хьов, ерриге а Оьрсийчоьнна а масалле ялош йолчу Нохчийчохь а, тийналла йохош, хIумш кесст-кесста хуьлу. ХIокху цхьана баттахь, дуьйцуш-олуш у доцуш, Орган чIожерачу лаьмнашкахь чIагIам бинчу ражехь болх дIабаьхьара меттигерачу полицино а, эскарийн ницкъаша а.\nВийна, лаьцна стаг вац, амма, хIаваIехь чекхаболу моз а хезаш, тийналла хIоттинера оцу кIоштехь. И хьелаш, чIагIдар, бахьан хиллера, масех де хьалха, Итум-Кхеларчу Хьачарахь, когасалазийн курортан проект, гIарайоккхуш, дIадаьхьанчу даздаршна йоьххьехь. Цигахь дакъалаьцначара, ма дийцара, лаккхарчу тIегIан тIехь, дIабаьхьара и гайтаме синкъерам.\nЦхьанахь, хьал талха мега аьлла хетачохь, нохчийн нцикъаллийн структураша болх бо, дикка хан ю. Цундела, цхьана эшшара, тоьпаш йуьйлина ю, церан, уьш Соьлжа-гIалахь, , ян кхечу кIошташкахь балахь а. ДIаяьллачу оршот суьйрана а, царна болх белира.\nСоьлжа-гIала юккъахь, петарийн цIенош долчу цхьана урамехь, КРА лоьмарш йолчу Порш Кайен олучу машена кIелахь карийнера цхьаммо йоьллина оьккхург. Иза, яьлле, аьтто баьллера, сихонца цига кхаьчначу полисхойн, схьа а яьккхина, гена доцучохь иза хIаллак ян. Зе хилла хIума дац, амма, цул тIехь, оцу урамера, бахархой бийшитина а бац сахиллалца.\nПолисхой, хIора петар чу а хьовсуш, мила ву, мичара ву, аьлла дIа а яздеш хIума дина. Цхьаберш, шеконехь берш, шай декъе дIа а бигна. Хаамийн гIирсашкахь гIарадоккхуш а дац и хIума, цундела, махкахь даржале, дIадижина иза.\nМахкахь тIаьххьарчу хенахь, дукха яьржинчу КРА лоьмарш йолчу машенашна цу тайпа кIело йина яцара, схьахууш. Амма, тергамхой, хаттарехь буьсу, и машен эккхийта гIиртинарг, ян тIемало хилла, ян могIарера зуламан агIо ю иза. Ишшта, къайладаьхьан ду, махкахь уггаре а кура лоруш йолу и лоьмарш йолу машен хьенан долахь ю а.\nОцу юккъолгIа, ГIалгIайн махкахь, дижа а ца дуьтуш, кар-кара а кхийдош, юккъараллехь дуьйцуш ду, республикера Россельхознадзор, олучу федерала урхаллан коьртехь волчу Дахкильгов Русланна, дина тIелатар. Иза чохь волчу джиппан тIе маса тоьпаш а йиттина, жимчу машенца къайлабовла гIоьртинера зуламхой.\nДаржхочуьнна машенан урхалла деш хилла волу цуьнан кIанта, ша лазийнашехь, тIехь а хаьхкина, тIелатар динчеран машен хьаьшнера. Ша берш лаза бина дарбан хIусаме кхайчийнера. Цигахь, даржхочуьнна цхьа гIаралхо велла, ткъа, тахана, тIелатар динарг, Нохчийчуьра вахархо Шахтемиров Ислам а велла.\nЦхьацца хаамийн гIирсаш дийцарехь, иза а, цуьнца хилла волу Исаев Хьамид а вен гIерташ, уьш болчу чу яха гIоьртина хилла, Шахтемирова Малкан цIе йолу зуда. Иза а цигахь схьалаьцна. Цуьнца хилла волу кхин ши жима стага, карахь герз а долуш, оцу дарбан хIусаман кертахь доьхьало йина, полисхошна.\nИ кхоий а, дIалаьцна ду бохуш дуьйцу, меттигерачу оппозицийн сайташ, амма, ГIалгIайнчоьнан кхерамазаллийн урхалло, официала дIахьедар дина, оцу зудчух а, цуьнца хиллачу шина стагах а болу хаамаш бакъ дац аьлла.\nХIинца кхетош дац юккъараллехь, хIун бахьанашца, Нохчийчуьра шина вахархочо, тIелатар дина юртбахаман тIехьожучу урхаллийн декъа куьйгалхочуьнна. Иза, гарехь, толлуш полици а ю, амма, хилларг, ма дарра хаийта сихлуш бац цигахь.


"Венера Анзор" вийначунна хан кхайкхийна, валлалц чувоьллина латто\nАвстрехь кхело, велла дIаваллалц аьлла хан а кхайкхийна, чувоьллина Нохчийчьура вахархо, хаам бо AP агенталло. Кхело бехке лерина кхел йинарг (цуьнан цIе йоккхуш яц) Бек Мартин цIарца вевзаш волу нохчийн блогер Умаров Мамихан верна. Умаровс шен YouTube-каналехь критика йора Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна.\nХьалхо зорбан гIирсаш яздора политикан эмигрант верна шеко йолуш Австрин Iедалша лаьцна Нохчийчуьра ши вахархо - Ахтаев СарIела а, Магамадов Салман а бохуш.\nБехктакхаман гIуллакхан материалашкахь дуьйцуш ду, 48 шо долу киллер цхьанакхетта хилла 43 шо долчу Умаровца 2020-чу шарахь Товбеца-беттан 4-хь "Глок 17" тапча машенах хуьйцур ю аьлла барт а бина, бохуш.\nПрокуратурехь болчу хаамашца, вийначунна 6-зза тапча тоьхна, царахь цхьаъ уллера коьртах а тухуш. И инцидент хилла Вена гIалина гергахь индустрин зонехь.\nКхеле озийначу тIецадитара ша бехке хилар, амма цуьнан бедаршна тIехь цIийн таммагIаш а, герзан молхан ларш а карийра. Берриг а бехккъасторхой реза хилира иза бехке лоруш вердикт кхайкхо.\nБехке винчуьнан адвокаташ дагахь бу оцу сацамна латкъам бан. Кхел дIайоьдучу хенахь цара верси кховдийнера суьдхошка Умаровна тапча йиттинарг цуьнан гIаролхо хилла аьлла, яздо Свобода Радионо.\nЗорбан гIирсаша бинчу хаамашца, Умаров хаам беш верг (информатор) хиллера Австрин конституци ларъяран а, терроризмца къийсам латторан а Лаьттанам хьукматан. Прессехь дуккхазза а яздира дуьйцург политика бахьана долуш стаг вер хиларх лаьцна.\nИштта жамI дина Вена гIалин полицино а. И бахьана долуш таллам дIабаьхьнарг яра террорца къийсам латто урхалла. Insider зорбан гIирсо яздора, Умаров вер вовшахтоьхнарг хилла Нохчийчуьра Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам бохуш.\nУмаров вер дуьххьара политэмигрант вер дац Венехь хилла долу. 2009-чу шарахь Дечкен-беттан 13-хь Австрин коьртачу гIалахь вийра Кадыров Рамзанан гIаролхойн тобан декъашхо хилла Исраилов Iумар. "Мемориало" яздарехь, Исраиловс латкъам бинера Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле, Нохчийчоьнан президент бехке веш, 2003-чу шарахь цо ша лаьцна ницкъ беш хьийзорна.\n2020-чу шарахь Чиллан-баттахь вийра Кадыров Рамзанан кхин цхьа критик – видеоболгер Алиев Iимран. Цунна урс диттинера Францерчу Лиль гIалахь хьешан цIийнехь.\nОццу баттахь 26-чу дийнахь тIелатар дира кхин а цхьана нохчийн диссидентана – Абдурахманов Тумсона. Блогеран аьтто белира киллер схьалаца а, видео дIаязъян а. Абдурахмановн аьтто белира тIелеттарг сацо а, иза полицин каравала а.


Кадыровн фондо "Мерседесаш" дIасаекъарна реза бац Нохчийчохь\nОьрсийчохь дIаяьхьначу конкурсашкахь дакъалаьцначу шинна "Мерседес" автомобилаш елла совгIатна Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондо цхьана кIиранчохь. Уггар дукха дотацеш кхочучу Нохчийчуьрчу бахархоша билгалдоккху, къийсадаларшкахь толам баьккхинарш хьакъ долуш хилар, амма цара емалдо махкарчу Iедалша оццул деза совгIаташ дIасадекъарна.\nКху шарахь "Голос" проектан финале ваьлла Нурадиловн цIарахчу театран актер, филармонин белхахо Умаев Iамирхан.\n"Нохчийн халкъан артист" аьлла цIе а туьллуш, "Мерседес" машен елла цунна совгIатна аьлла, хааме даьккхина махкарчу зорбанаша. Еаридийнахь Инстаграмерчу шен пена тIехь йоза дитина Умаевс, Кадыровн фондо шена динчу совгIатна уллохь даьккхина сурт зорбане а доккхуш.\nКхул хьалха, байначу беттан 29-чохь халкъан хьехархойн могIаре а воккхуш, изза "Мерседес" автомобил елира "2018-чу шеран хьехархо" ваьллачу Динаев Алиханна а.\n"Республикехь эзарнашкахь бу къоьлла хьоьгуш нах, чу баха тховкIело а йоцуш, шайн цомгашчу берашна дарба дан ницкъ ца тоьаш. Иштачу хьелашкахь "Мерседесаш" дIасаекъар догIуш дац", - аьлла "Кавказан узел" агенталле меттигерчу Iедалшца йоьзна йоцчу организацин векало.


Нохчийчоь - 2013\nНохчийчохь керлачу исторехь, маьттаза, кIоршме зуламийн терахь гIехьчулла лакхадаьлла. Хаало, хилалчу тIемаш, адамийн синхаамийн бина болу Iаткъам. Амма, оцу да хьоьгура воцучу хIумнийн бахьанаш дадахаралла совнах, хьовсийша тхо ишшта бехделла шуна, бохуш гIарадоху хилларш.\nЦецвала хIума а ца дисина аьлла хеттачу хенахь, цхьацца хиламаш гучубовлу, махкахь мел бехаш болу нах цец а бохуш. И хIумш Iаламца а, ян хенан хIоттамца а доьзна дац. Уьш, къоманна юккъахь, телхаш схьайогIуш йолу амалшца доьзна ду. Жима бера хьийзадина меттигаш ю, вашас ваша вийна меттиг ю, зудчо коьртах жIов йиттина шен берийн да вен а вина, иза шай кертахь дIа а воьллина, Iийна а меттиг ю.\nШорта ду цу тайпа хIумш, цхьана-шина могIанца дийцина ца валлала. Нохчашлахь, цу тайпа, кIоршме хIума динчуьнна, наха олуш дерг ду, цхьана илбазо, шайтIо корта хьовзина дина хира ду. Амма, шо шаре мел долу, дицлуш долу гIиллакхаш а, дуьнена бахам дахаран Iалашоне хIоттора, ца дуьйцу цхьаммо а, ма дика ду-кх иза соьца а , сан доьзалца а ца хьакхаделла олий дагахь ойла а хьаьдаш.\nДIадаханчу кIирнахь, Нохчийчуьра мел баьржачу хаамех уггаре а хьалхарчу меттехь лаьттира, нохчий зудчо шен хьакам ахча а делла, вейта гIерташ хилла бохург. Массийта дийнахь иза телехьожийлехь, дIалаьцна йолу и зуда а , цо вен гIерташ хилла волу стаг а гайтира.\nШа вен гIерташ бу, аьлла Iедалшка гIо дехна стаг кIелхьара ваьккхинера, низамхоша. И зуда 20 шарана набахте чуйолла бакъо луш долу тоьшалша гулдича, иза дIа а лаьцна, Нохчийочьнан куьйгалхочуьнна хьалха хIоттира. Дов а дина, и зуда, талламан изолятор чу йоьллира.\nЦул тIаьхь, хIумма а ца хилча санна, ша верг шен гIуллакхашна юккъе вахара, хIумма а ца хилча санна. амма, иза а, цулла хьалха а, нохчашшна юккъахь цкъа а хааделла доцу хIумш хилар, иза вуо сигнал ю, дерриге а къоманна аьлла хета цхьаболчу тергамхошна. Царах ву Мохъьмад цIе йолу воккха стаг а. Цо маршо радиога ишшта элира.\nМохьмад: «ХIара дуьне, вай карара а даьлла деда доьдуш ду. Шина тIамо талхина вай къам. Вайна юккъахь хилла доцуш хIумш ду уьш. Стаг муха воь? Зуда ялахь а, ян стаг валахь а. Ша верг хьераваьлла хьийза.\nХIуъа дина а дIадаккха дезаш ду иза. Уьш нохчий а бац, ма дарра дийцича. Нохчийч бу бохуш дукха ма бу хьийзаш. Оьрсийн телехьожийлера схьа а оьций, леладо хIумш. Жа санна бекъабелла вай. Во хIума ду иза».\nМохьмадан цхьа хIуьттаренна санна, нохчий сийсаза бохуш хета. Цу тайпа хIумш хилча а, дерриге а дуьненна гIара а ца доккхуш, уьш хиларан бахьан къасто дезара аьлла хета цунна.\nМохьмад: «И санна долу хIумш хилла даьлча, нахала доккху. Чуьра арадаккха ма ца оьшу и хIумш. Дийца а ма мегар дац иза. ДIа къайладаккха деза. Цул хьалха «Со-м вац шу нуц» бохучу хIумнех туьйра а дина лелаш дара. ХIара хIума а ду хIинца ишшта дIадаьржаш».\nТахана махкахь хIора кIирнахь аьлча санна, маьждигаш а деш, Дела хьо вахьвуссу, ян тхо хьаладовлу бохучу хьолехь бу нохчий. Гарехь, кхечу хIуманца имане бахко беза нохчий. Амма, и къайле хуучух тера дац цхьанна а.\nХIаагерчу трибунало хенаш тоьхна тIеман зуламхошна\nAmnesty International саготта ю Оьрсийчохь адамийн бакъонаш йохош хиларна\nЭкстремизм яц, бакъдерг ду...\nAmnesty International: Нахана зуламаш дийриг Iедал ду


Iайша цIаян ларъеш ю цуьнан нана\nЕвлоева Лидия шен йоIаца Ажигова Iайшица\nIайша цIаян ларъеш ю нана\nМатериалан автор Михальченко Лидия\nШен йоI цIаяре сатуьйсуш ю, дейишас къиза йиттинчу йоьIан Ажигова Iайшин нана Евлоева Лидия. Кху аьхка куьг даьккхира ворхI шо долчу Iайшин, ткъа цуьнан дейиша бехкейира цуьнца лелийначу къизаллашна. Дукха хан йоццуш йоьIан цхьаъ бен йоцу векал ю аьлла, дIакхайкхийна Евлоева.\nЙоI а яц, хIусам а яц\nЦкъачунна шен кIенташца цхьана гIалгIайн Экажевохь шен ненан кибарчигех динчу цIа чохь ехаш ю Лидия. Керлачу хIусамчохь Iер-дахаран хьелаш нисдан дезаш ю иза тIейогIучу заманчохь. УьйтIахь дIасалелаш го котамаш а, цициг а. Уллохь ловзуш ву Iайшин ши ваша Тимур а, ИбрахIим а. Плиеверчу школе оьху ши кIант юкъахваккха дийзира ненан. Евлоева Лидига чохь Iен хIусам яла реза ца хилира петаран долахой, шен воккхахволу кIант вуьгуш Москва йоIана тIаьхьа иза яхначу дийнахь.\nЕвлоева Лидиян ненан ГIалгIайчуьра цIа\n"Хьалха тхо Iийначу хIусамера Iайшин хIуманаш схьаийци ас тахана, уьш дIасалуьстуш йоллу со, цунна мегарг, жимъеллераг дIаса а йоккхуш", - дуьйцу нанас. Лидияс бахарехь, керла хIусам а, берашна школа а лоьхуш ю иза хIинца.\nХьалхо Плиеверчу хьаькамаша бакъ ца дира, Евлоева иза ехаш хиллачу хIусамера араяьккхина бохург.\n"Кавказ.Реалиин" корреспондентца хиллачу къамелехь юьртдас дIахьедира, Лидия а, цуьнан доьзал а цхьаммо а арабаьккхина бац аьлла. Ткъа Лидия ала дош а доцуш юьсу цунна дуьхьал.\nЦо бахарехь, тIаьххьара иза Москва яхна йолуш, кхуьнан нана йолчу баьхкинчу Наьсаран кIоштан администарцин белхахоша кхерамаш теснера, Iайшин 6 шо долу жимахволу ваша ИбрахIим шаьш дIавоккхур ву аьлла. ХIетахь шен ненаца витина хиллера цо жимахволу кIант. Хьаькамийн Лидиян ненаца хиллачу къамелан аудио ю "Кавказ.Реалии" редакцин долахь.Ткъа кIоштан администраци дуьхьал хилира инцидентех дош ала.\n"Шен дакхаршца иза ларор яц бохийла дац хенал а хьалха"\nМоскварчу берийн хирургин, травматологин клиникехь дарба лелош ду Iайшина цкъачунна. Дозанал а арахьарчу дарбан хIусаме цуьнан дIадаьккхинчу куьган метта протез хIоттон йигарх дийцарш ду дIахьош карарчу хенахь. Протез хIоттош ахча дала реза хилла цIарца вуьйцуш воцу спонсор.\nКху аьхка хIара сингаттам Iоттабалале, шо хьалха бен шен йоI гина ца хиллера Евлоева Лидияна. ЙоIана тIехь Iазап латтийначу дейишас Ганиева Маккас бертаза дIаяьккхинера цуьнгара Iайша. ПхоьалгIа бутт а бу Ганиева талламан изоляторехь латтош йолу. ГIалгIайчуьрчу Талламан комитетан векало Берсанов Тимура дIахьедира, йоIана еттарна дуьхьалдаьккхина гIуллакх толлуш ду аьлла, амма полисхойн жамIех информаци ца елира цо.\nЕвлоева Лидиян нана ИбрахIимца\nГIалгIайн социалан машанийн сегментехь шуьйра дуьйцуш ду Iайшин гIуллакхах а, цуьнан кхолламах а, хиндолчух а. Цхьаболчара хиллачунна нана бехкейо, шен йоIана тIехь ницкъбайтарна. Бакъду, цхьаммо а хьахош вац Iайшин да, хеттарш дан а цкъа бен тIекхайкхина а вац иза.\nНаьсаран кIоштарчу кхиазхойн гIуллакхашкахула долчу декъан хьаькамо, полицин подполковнико Могушкова Лайлаа дийцира "Кавказ.Реалиига", Евлоева Лидиян доьзална тахана дечу гIоьнах.\n"ХIинццалц Плиевехь ехаш яра Лидия. ХIара дешаран шо доладелча цуьнан бераш гергарчу школе деша дIанисдина оха. Шайна чохь Iен хIусам иза кечйина яьллачул тIаьхьа керлачу школе бераш дехьадохур ду оха", - элира Могушковас.\nКхиазхойн гIуллакхийн декъехь ларлуш дуьйцу Евлоеван берийн хиндолчух.\n"ХIаъ, товш дацахь а, терго йийр ю оха берашна латточу хьелийн, ишта бераш школе леларе а хьовсур ду, царна оьшучунна а дIахIоьттина хир ду", - аьлла Могушковас. - Амма нийса дац аьлла хета суна, хенал а хьалха, Евлоева берашца а, шена тIедиллинчуьнца а ларор яц, дика нана а хилалур яц цунах бохуш, дийцар".


Орца кхочур дуй те къена маре ца деш яла гIоьртинчунна?\nНохчийчоь -- ГIабалеш юхкучу туьканахь нускалан духар хоржуш ю нус хила кечлуш йолу йоI, 10Заз2011\nХьалха хила йиш йоцу хIуманаш хилар алсам даьлла нохчийн юкъараллехь кху тIаьхьарчу хенахь. Къаьсттина иза хьакхалуш ду зуда ялорах а, йитарх а. Иштта кху деношкахь шен кхоллам ша кхолла луучу йоIа ша шена тIе куьгаш даьхьна Невра-къоштIахь. Цхьаболчу хаамашца, иза маре йига гIерташ хилла масийтта зуда йолу цIеххьана карабеанчу бахамо карзах ваьккхина волу хан тоьхна лаамча -милицера хьакам.\nНевр-кIоштан Рубежни юьртахь масех дийне а даьлла дийцаре деш ду цу юьртара Закриев Мовладан йоI куьйгийн пхенаш а хедийна,кху беттан 13-чу дийнахь яла гIортар.\nЮьртахоша дийцарехь, бахьана цхьаъ ду – цавезачу стаге маре яхийтар. Ялаза яьлла 17-18 шо долу йоI Невр-кIоштан дарбанан цIийнехь Iуьллуш а йолуш, цуьнан хьокъехь иштта дийцира Рубежни эвларчу сан цIе йоккхийла доцучу цхьана вахархочо.\nЦадеза маре ца дан дуьхьало йина йоI лоьрийн тергонехь йоллушехь, юьртахоша дийцарехь, йоI маре дIаяхийтар марздеш, захало хаздеш, вуно боккха тIеIаткъам бина ЗакриевгIарна кIоштан муфтиято а, къаноша а, Iедалехь болчара а.\nБилггал хIуучара чIагIдарца, юкъалелачеран кхиам хилла-тIедогIучу 19-чу, Кхаарийн дийнахь, маре дIалуш ю къармазалла гайтина йоI. Иза а, цуьнан цIераниш а берта муха балийна хууш дац, бакъду, юьртахоша дечу мукIарлонца, тамана аьлла деана, йоьIан гергарчаьрга делла ахча.\nЦу ахчанан дукхалло я кхечу кхерамо сте берта балийна захалш хила гIертарш хууш дац. Мухха делахь а юьртахоша билгалдоккху селхана яла гIиртина йоI ца лаахь а лууш санна маре дIалуш хилар.\nЦу захалонан гIуллакх маслаIате дIадерзо гIерташ, каде хьийзинчу муфтиятан белхоша а,къаноша а, Iедалдайша а чоьте ца эцна,караелла хIума а йолуш йоьIан йиллина хан хилар а,и йига тохавелларг масех зуда а йолуш хенара стаг хилар а.\nДелахь а цхьаболчу бахархошна хетарехь,и маре юьгуш верг кIоштан коьртачу хьаькамех цхьаъ хиларе терра оьшуш хIума а доцуш,цIе тоьххарг долаяккха, цIерачеран аьтто бан йиш йолуш ехийла ду ЗакриевгIеран йоьIан.И мел ирсе хир ю боху хаттар тидамза дуьсуш ду.\nДерзош ала ду Нохчийчохь таро йолчу наха, ма-дарра аьлчи Iедалехь болчара,шолгIа а, кхоалгIа а зударий кхийлар шуьйра даьржина хIума ду.Тахана бахархошна тамаше ца хетало цара шайна хазьелла йоI долаяккха муьлхха а дуьхьало эшаяр а, ахча ца кхоош,миллионашкахь харжаш яр а.\nМогIарерчу наха ишта билгалдоккху Iедалехь болчара юх-юха а шайна магош берш а, зударий бан буьгурш марехь хилла боцу кегийра мехкарий хилар, халкъалахь ма аллара аьлчи йоIстагрий.\nШен кхоллам ларбеш шен дахар дIадала гIоьртина яхь йолу йоI


Айдамирова Машар. Совба\nГIуран-бутт 09, 2015\nНохчийчоь -- Исламан Институтан дешархой, охан-бетта 23-гIа, 2013\n– Алло, Совба! Алло, алло!\n– ХIинца хезий хьуна, Совба?\n– ХIаъ… хеза!\n– Муха ю хьо?\n– Дика ю со, Хьамид! Оццул… сагатдаллал, со… вуон ма яц.\n– Хьан аз ма гIийла хета суна…\n– Ваши, лор чувеъна…\n– Мича хьолехь ю хьан нана?\n– Дика ю–м олу цо, Ваши, суна иштта–м ца хета иза…\n– Iимран, суна хезарг хIун ду? Воьлхуш вац хьо?! Хьо цхьа къонах ву моьттуш ма вара со…\n– Ваши, Даймахкана, нанна вилхича, иэхь дац ма олура ахь…\n– Даймахкахь воьлхур хьо… хьайна ма–товв… Iимран, немцой… немцой кхетар бац… вайн… вайн бIаьрхих …\n– Ваши! Хьо вистхуьлуш ма вац?!\n– Со кестта дIакхочу, Iимран, … цхьажимма… собаре ца хилча, вайшиннах кхаьрдар бу хIара хийра мохк!... ЦIерпошт хIинца дIайолалуш ю!... Ледара ма хилалахь!\n…ХIаъ, кхетар бац дера–кх хIара хийра мохк хIокхеран бIаьрхих а, лазамах а.\nЯ даймахкахь кхетар ду аьлла а ма дац хьуна!\nНана–Даймохк, Къам, Къонах – дIадаьлла–кх оцу сийлахьчу дешнашца лелла дозалла, мехаллаш.\nМа–дарра аьлча, даймахкана, къомана хьакъбоцчу, амма цаьршиннан цIарах дош олучу, цхьа нах боцчу нехан багара уьш дукха лелхарна, писдолийна, сийдайина–кх.\nДаймахках хьоста оьцуш, комаьршша охьахаьалхинчу бIаьрхийх а тешам байина. ДуьххьалдIа, моттаргIанийн куц–кепаш тарйи–кх царах а.\n– ЛадугIуш ву, Iимран!\n– Ваши, дарбанаш хилирий хьуна?\n– Хилира, дIадохьуш ду, са ма гатде…\nЙишина, Совбина, пехашкахь вуон лазар гучудаьллера. И кхо элп дерг. Дуьненанах догдуьллуьйтург. ТIаьхьарчу шерашкахь нохчашлахь доккха ун хилла даьржинарг.\nЛоьраша цхьа «стадеш» юьйцура, цхьа «проценташ», цамгар генаяьлла хилар, догдохийла кIеззиг хилар.\nШийлачу кхоо вохийн ваша, ша хIун дан деза ца хууш, бIарзвелла хьаьвзира.\n– ВорхIе дегара охьа халкъан дарбанаш лелош цхьа хьенех ву, цо хьоьхур дара хьуна дан дезарг. Дуккхачу а нахана гIо хуьлу бохуш, дика вуьйцуш ву–кх иза, – хьийхира хIокхуьнан накъостех цхьамма.\nЦхьадика, хIорш биссинчу махкахь, Францехь, вехаш хиллера иза. Лаьмнаш долчу агIор.\nЦига дIакхаьчча карладевлира даймахкара хьомсара лаьмнаш.\n«ДIо–о гуш берг сан тайпанан лам бу, хIара лаьттарг сан турпалчу дайн бIов ю!» – мохь тоьхха, ала йиш яра хьан цигахь.\nХьан цIа ма дара иза. ХIусам. Кхерч.\nТкъа кхузахь хьежа бен бакъо яц…\nХьан ма дац уьш! Я хIара латта а, стигал а, Iалам а.\nШи шо хьалха, махках а девлла, кхуза схьадаьхкича, хаттарш дан бевлира Iедалера нах.\n– Шун махкахь тIом а бац, республика дено–дено кхуьуш–хазлуш ю, хIун лоьхуш лела шу?\nХIетахь царна дала жоп доцуш виснера Хьамид.\nАмма цунна билггала цхьаъ хаара – хIуъу делахь а, цуьнгара цхьа хIума дIадаьккхинера. Сан хIара лачкъийна я яйна ала, оцу, тIап–аьлла, яйначу хIуман цIе яккха а, кхайкхо а йиш йоцуш, къоладинарг хIара ву–кх ала, тIе пIелг хьажо къу а воцуш. ТIера, мIаьргонна а, бIаьрг баккха йиш йоцуш, иэшначохь даиманна а куьг тIекхочехь хилла йолу и хIума, мел ойла тIеяхийтарх, карош яцара.\nТIаккха, кхано–о, гIан–набаршкахь, синмехаллаш еза–йорах юхкучу лайн базарахь нисвелча, ша мел ву хьажа синтерзанна тIе хьалаваьлча, дуьне кхардош терзано дIакхайкхийра: «Ши метр хиллал дегI ду хьан, тIулгах даьтта даккхал ницкъ бу хьоьгахь, амма коьртан хье якхбелла, деган коржам осалаялла. Доьналлица уьш ца кхиаяхь, яйна тIаьхье ю хьо!»\nХьажахьа, и хилла–кх хIокхуьнан яйнарг, оццул хьаьдда–ведда леларх, хIокхунна цакарориг.\nТIаккха, даш санна базбелла ког, дозанал дехьа баккха гIоьртира иза. Амма, тхьузбелла иза, цунна меттах а ца баккхалора .\n– ХIун дан гIерта хьо? – дуьхьалвелира цунна цхьа посол.\n– ЦIа ваха воллу!\n– ХIун дисина хьан цигахь?\n– Масийтта бIе шо хьалха ваьхначу, къоман маршонехьа къуьйсуш веллачу тхан турпалхочо Жорж Жак Дантона аьлларг хезний хьуна? Хьо лаца, хьо вен схьакхочуш чалтачаш бу, Францера дIагIуо шега аьлча, цо делла жоп даха дисина: «Даймохк мачийн айраш тIехь дIабахьалур бац!»\n– Со а вац чалтачех водучарех. Оха тхайн Даймохк дегнаш чохь лелабо!\n– ТIаккха дIа хIунда гIерта хьо? Тхоьгара хIун цатам баьлла хьуна? Тхан Iедало сийсазво хьо? Дола ца до хьан доьзалан? Iен–ваха меттиг бац я шийла–меца ду шу?\nХьамид доггах велавелира:\n– Лараме господин посол, махках волуш, суна ца делла хаттарш луш ма воллу хьо–м!\n– ТIаккха хаьий шуна, декъазниш, шун гIарабаьллачу Даймахках нохчий боцу Нохчичоь еш юьйла. Ткъа кхузахь шуна, нохчий а хилла даха, хьелаш цкъа а хир дац. Шух французаш а хир дац, я тхох нохчий а…\n– И бакъду, дера хир ма дац хьуна! Я хьох Наполеон а, я сох Шайх Мансур а...\n– Юхабаккха хьайн ког, оцу агIор хьоьга сатесна цхьа а вац!\n«Даймохк бу, Даймохк! Иштта ца хилча, буса сахиллалц соьга кхойкхур бацара иза! Со цуьнга а!», – олуш, дуьхьала жоп дала ницкъ ца кхочура, – бистина, стигалх летта мотт ца керчара, эххар а къамкъаргехь хIоьттинчу хуорамо садукъдира.\nХьацарлахь самаваьлла Хьамид, вехха Iийра саметта ца вогIуш.\nИ гIан дага моссазза догIу, дог къовзадора цуьнан.\n…Iимрана тилпон тоьхча, тIоьрмаг чуьра, лоьро шена кечдина дарба хьаладаьккхира цо – иза литр банка яра, цу чохь юьззина сегалий а долуш.\n– ДоIха цомгуш а хилла, можа цамгар кхетча, мезий кхоллуьйту, ткъа хьан йишин лазарна хIокху сегалша гIоли йийр ю, уьш дIадаийта цуьнга, –кхетийнера иза лоьро. – ХIара банка дIакхетарх ларъелахь, дегIан температура латтош, лерина оцу сагалматашна йина ю хIара. Дала дарба дойла! Дала маршалла дойла цомгашчунна а!\nСегалий цхьа малделча санна хеташ, банка талла воьлча, тIетоьхна негIар галдаьлла карийра. Дагадеара, сихвелла вогIу хIара а, иштта сихвелла хьаьдда духьал вогIург а вовшахкхетар. Оцу сагалматийн дахарх доьзна дара хIокхуьн йишин дахар а. Больнице дIакхача а ши сахьт сов хан ю.\n…Дика лоьраш Германехь бу аьлла, Хьамида шен карахь мел йолу шайкай дIа а елла, тоьллачу больница чу йижийнера Совба. ХIусамда а велла, цхьаъ бен воцчу кIантаца йисинера иза. Вашас ша кхечу пачхьалкхе ваха воллу аьлча, цуьнца мухIажаран кхоллам бекъа тIелецира йишас. Цуьнан кхин йиша–ваша а дацара.\n– Хьамид, хьо цхьана пана махка дIа а хьажийна, хьуна сагатдечул, хьоьца дIаеача сапаргIат хир яра–кх со, – дехарца вешин бIаьра хьаьжира миска.\nКхуза схьадаьхкинчул тIаьхьа гучуелира и стешха цамгар. Цхьана башхачу сихонца якъийна, хьовзийна, къанйина охьайиллира Совба.\nХьамидан дуьненан цхьа доккха дакъа дIадала новкъадаьллера.\nСовба еккъа йиша хилла ца Iара – иза цуьнан ден–ненан безам бара, цуьнца даймехкан марзо яра, хIокхо, цаваьллачу денна, дIатесначу кхерчан йовхо. Хьамидан шен доьзал бацара, и боло а ца кхиънера иза. ХIокху хийрачу махкахь деккъа хIара ши адам – Совба, Iимран – дара цуьнан даймохк а, тайпа–тукхам а, доьзал а.\nХIинца цуьнан дог огург цхьаъ дара – хIара цIахь Iийнехьара, Совбина кхетта лазар кхетта а хир дацара.\nЙишас цхьа а леткъамаш ца бора, гIийла вешега а хьожий, иштта гIийла–эсала елакъажара. Делахь а, дагахьдерг схьаала, наггахь цхьа а тайпа аьзнаш я элпаш а ма ца оьшу.\nЦхьана дийнахь цIадахар ша хьахийра Хьамида.\n– Хьуна жимма гIоли а хилийтина, Даймахка дIагIур ду вай, Совба!\nДуьхьал кхин жоп а ца луш, вешин коьртах дайн куьг хьаькхира йишас.\n– Месаш къежъелла хьан, – хазарна кхоьруш санна, меллаша элира цо.\nМуха ца къежло?\nКийрахь сецо балий, гIайгIий, кIац санна коьрта тIехь гучуюьйлуш хилча!?\nМа хала хуьлуш хиллера–кх Даймахке сатийсар!\nОцу шен гIенахь дуьхьалваьллачу посолна езза кхоссар–м дера ма йинера хIокхо, «оха тхайн Даймохк дегнаш чохь лелабо!, аьлла.\nЭхI, ма цIархазмана аьлла дешнаш дара–кх уьш!\nМа ца тарло–кх иза даг чу!\nМассо а мухIажарийн дегнаш цхьанатоьхча а тарлур бацара!\nДуьненнал йоккха марзо, буйна доллал бен доцчу, жимчу даг чу мича тарлур ю?!\nХьамидан дуьне духуш дара.\nХIокхо цхьана барамашца оьзна, цхьана хазачу гурашка дерзийна, цкъа а, цхьанна а дохалур дац моьттина сийлахь дуьне, «ткъарш–ткъирш» деш, лелхаш–дIасадоьдуш дара.\nНохчийн эзар дайша «Маршо!» бохучу дашна чу диллина деза–доккха маьIна заманан боьхачу сацкъаро дIадаьхьнера. ХIара дуьне кхолладелчхьана дуьйна схьа, хьал–бахам, гIийла–миска а ца къестош, Далла хьалха дерриге а адамаш цхьатерра ду бохург – хила деза бохучунна тIе даьккхира, тIаккха – шеконе дерзийра, тIаьххьара – цкъа а ца хилча санна, дIадаьккхира.\nЯхь боху дош а толкхалелха делира.\n«Яхьъя!» аьлла, цIе йоккхуш, цхьаьнга кхайкхича а, цецволий, и цIе лелориг бIаьргашца лоьхучу девлира.\nЦкъа а дицлур дац Хьамидана, да велла доьхначу дийнахь, иза лаьтте кховдо кешнашка боьлху хIорш, некъана дехьа ца довлуьйтуш, барам гихь, эхасахьтехь гергга шаьш латтадар – геннара богIучу хьаькамашна некъ паргIат хила безаш хиллера.\nТIаьххьара новкъаваьккхинчу, хIокхуьнан ден некъ хадийра цу дийнахь.\nЭхарта боьду некъ ма бара цо юьхьарлаьцнарг!\nЛатта а дегош, мох санна схьалахкаелла машенаш, барам тIе йоккха чан а хьовзийна, чекхлилхира.\nНохчийн Iадатехь а, бусалба динехь а веллачуьнца болу сий–ларам хьаьшна, ченакIуьрлахь битира.\nТIаккха, дийнависинчо мел дакъа оьцур дара оцу сий–пусарх?!\nОцу дийнахь да валар а дицдинера Хьамидна. Шаьш новкъахь совцийна латтош, харцоно эргIадаьккхина цIий коьрте хьадира, барман гIаж иэккхийта санна, мIарашна цIий а хьодуьйтуш, чIоггIа буйнахь къевлира цо. Цхьана мIаьргонна, барам тIехь гIорийна Iуьллу ден дакъа меттаххьовш санна а хетаделира. ТIаккха, цхьа гIийла узам болуш санна а.\nКхидIа кешнашка боьду некъ болчу тIе а базбелира – барам тIехь кхин а цхьа дакъа дахделира – хIинцца, новкъана дехьа йожийначу синмехаллийн чарх.\n«Кешнашкара арадевлча, юха ма хьовсалаш!» – Ша витий дIа ма гIахьара шу бохуш, велларг тIаьхьа мохь–орца доьхуш хуьлу боху», – олуш ду–кх.\nХIетахь ша юхахьажар сих–сиха дагадогIура цунна хIокху хийрачу махкахь.\nХIун дара а хаац, иза тешнера–кх, шега дас кхойкхург хиларх!\nАмма цуьнга цхьаммо а ца кхайкхира!\nЯ дас–нанас а, я ворхIе дайша а!\nЦарна а хууш хилла хир ду–кх, хьаьнга кхайкха деза а, орца ала дезначохь, хьанах бIобулуш хила мегар ду а, хьанах гIортор хир ю а.\nХIокхо царна букъ туьйхира, тIаккха цара хIокхунна а…\n…ЦIерпошт эххар а сецира.\nОхьавоьссинчу Хьамидан дегIах чекхъяла хьаьрчира Iаьнан шело, амма шен кетар чIоггIа тIеозийначу цунах дог а диллина, кхечарах хьарча дIахьаьдира шийла мох.\nСовба Iуьллучу палати чу кхача сихвелира иза. Коьртара куй дIа а баьккхина, хьажа тIера хьацаран буьртигаш дIадохуш, чоьхьаваьллачу цунна иэрча сурт гира – нанна тIе а воьжна, къора воьлху Iимран а, цунна маслаIат дан гIерта лоьраш а.\nХьамидна бIагор беара. КхидIа хилларг гIенах санна дара.\nЛоьраша цунна гуобиллира.\n– Даге ладогIа, цунна инфаркт хилчух тера ду!\nЦхьамма сихха кетар дIаяьккхира, тIаккха – коч.\n– Хьовсийша! – цецъяьллачу лоьран мохь белира.\nИнзарбевллачу лоьрашна гинарг тамашийна хIума дара – дегIах леттачу сутарчу сегалша сийсош дара Хьамидан дегI.\nЙишина дарба хилийта, уьш дийна тIекхачо гIерташ, хIокхуьнан дегIах сутара декхачу сагалматийн Iазап ловш, схьахьаьдда веана ваша, тIаьхьависнера.\n– Миска, лоьрийн дарбанах дог а диллина, кхин дарба лоьхуш лелла, – бIаьргех хи делира лор–йишин.\n– Сихха реанимаци йолчу хьалаваккха и нохчо! – геннара схьахезира лоьрин омра.\n«ХIетахь, кешнашкахь, соьга мохь–орца хIунда ца элира–те?!» – оцу хаттарца, цхьана бодашкахь тилабелира Хьамидан синкхетам.\nАйдамирова Машар. Дахаран агIонаш луьстуш\nАйдамирова Машар. Йилбазмаьхьаро жоп делчахь…\nАйдамирова Машар нохчийн яздархо ю. Иза йина 1963-чу шеран 8-чу мартехь. 1991-чу шарахь цо чекхъяьккхира Нохч-ГIалгIайн университетан филологин факултет. Иза гоьваьллачу нохчийн яздорхочун Айдамиров Абузаран йоI ю. Иза Оьрсийчоьнан яздархойн бертан декъашхо ю.\nГIебарта-Балкхаройчохь кхо шо хан кхайкхийна арахь яккха жигархочунна Кочесоко Мартинна


Хашогги Джамал верна бехкелоручарна Германи бахка дихкина\nСаIуда Iаьрбийчоьнан журналист Хашогги Джамал\nСаIуда Iаьрбийчоьнан журналист Хашогги Джамал верна шеконашка эцначу 18 оцу пачхьалкхан вахархочунна Германи вар дихкина аьлла, хаамбина немцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Маас Хайко. Санкцеш кечъеш дакъалаьцна Францино а, Великобританино аьлла, билгалдаьккхина министро. Санкцийн тептаре баьхначийн цIераш Iорайохуш яц.\nХьалхо СаIуда Iаьрбийчоьнан 17 вахархочунна дозанаш туьйхира Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа. Хашогги верах лаьцна верси кеста Вашингтоно дIакхайкхор ю аьлла, хаамбина Iамеркан президенто Трамп Доналда.\nСаIуда Iаьрбийчоьнан Истанбулерчу консулаллехь вийна оппозицин журналист Хашогги Джамал карарчу беттан 2-чохь. Юьхьанца Хашогги векалтан гIишлочуьра араваьлла бохуш, чIагIдора Эр-Риядан векалша, амма кхо кIира даьллачул тIаьхьа мукIарло дира, иза вийна хиларх.\nХашоггин дакъа хIинца а каронза ду. СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьалло Хашогги верна бехкевеш лаца кхайкхийра 21 стаг. Амма тIе ца дитира, шаьш гунахь хилар. Бехкевечу 11 гIуллакх кхеле кхачийна. Паччахьаллин прокуроро уьш бойуш кхел яр дехна царна.


ГIалгIай шоаш а, цар оамал а, гIулакх а дукха дезаш — Сердало\nУкх деношка, Сахаров Александра «Легенды и сказания Ингушских гор» яхача книжкан презентаци хилар ГIалгIай паччахьалкхен университета Iилман библиотеке. Укхаза баьхка йоазонхочун новкъости, Iилманхой, йоазонхой, иштта литератураца хьоашал дола нах бар.\nБес-бесара хоза кийчдаьча альбома хьисапеча книжка юкъе Александа дикагIйола байташи цIи хезача суртанча Агиров Тимура сурташи дахад. Тимура сурташа геттара хоздаьд книжка ма ярра гIалгIай лоаман юрташ хьагойтарца. Ер книжка ший тайпара долча гIалгIай мифехи, преданехи, оамалехи, мехкахи дола гуллам да. Эзараш шерашкахьа леладеш дола гIалгIай Iадаташ, фольклор дувц укх тIа стихашца. Мах баь варгвоаца гIалгIай лоаман мохк хьахьокхаш да укх тIара дукха байтай йоазош.\nАвтора мугIарашца – уйлашца хьагучадоал дIаяхача ханашкахьа хинна гIалгIай эзди гIулакхаш. Иштта гучаювл гIалгIай вахара оагIонаш, цар культура, оамал, гIулакх, нахацара машар, дуненцара безам. Из деррига гIалгIашта лаьрхIа дувц Александра ший лоаца доацача мугIарашца. Бакъда, книжка 200 мара арадаьннадац. Iаьдалга гIолла дале а е кхыча таро йолча нахага гIолла дале а уж книжкаш дIахо дIадоаржадича бакъахьа дар масса гIалгIай библиотекашка хургдолаш.\n«Тхо Александраца довзаш да. МоллагIавале а воашта цхьа дош аьнна а хоза оалаш вола саг дукха веза вайна. Ше эрсе вале а вай мехках а, вай къамах а, вай оамалех а массехк хоза дош а аьнна болх баьб укхо. ЧIоагIа хоза баь болх ба ер, амма цхьа кхоачам боацар да укх книжкан – кIезига арадалар. Масса йолча вай мехка школашка а библиотекашка а из книжка хургдолаш ахчанца гIо а даь 500 мукъагIа ераш арадоаккхаре геттара гIо хургдар цох. Вай къаман маьхе долча хIамаех хет сона ер книжка. Вай човна тIа хьекха бальзам мо хIама да ер. Дала дукха воахаволва Александр, аьттув хилба», — аьнна дийцар йоазонхочо Коазой Iийсас. Ший таралуча гIолла, ахча долча нахага цу гIулакхага хьожаш хила аргда ше аьлар Аюпа Iийсас уж книжкаш гIалгIашта юкъе дукхагIа дIадаржаргдолаш.\nАлександра яхачох, цу арадаьннача книжка тIара стихаш цо язъяьй командировка ваха доазол арахьа ше волча хана 2015 шера. Цул хьалха лаьрххIа байташ язъеш къахьегаш из гIулакх довзаш хиннавац поэт. Бакъда, гIалгIаша оалаш ма хиллара «Хано лоамашлоI». Фу бахьан долаш ше гIалгIаех яздаьд дийцар Александра. «Сай даьца дукха ГIалгIай лоамашка хинна ва со. Сона чIоагIа дукха еза ГIалгIайче, цун хIара юрт, хIара оамал, Iадат, гIулакх. Къаьстта гIалгIай шоаш дукха беза сона. Цу тайпарча нахах, цар оамалех ца яздича, цар гIулакхаш хьа ца кхайкадича нийса хийттанзар сона. ХIаьта са из вIаштIехьадаьннад стихашца кхоачашде».\nВIашагIкхетаре дакъа лоацаш хиннача наха дувцачох Александра ГIалгIай лоаме а цун лерхIамаш а дика довз. «Вай лоаме, вай Iадаташ довзарал совгIа царех хоттавенна, царца ийна саг ва Александр. ХIана аьлча 1950-70 шерашка вай мехка гиолог волаш болх беш хиннача ший даьца дукха вай лоамашка ихав из, цу хана цун дас даьха сурташ боккхача маьхе да. Тахан хийла цу сурташца цхьа йола моттигаш йовз вайна, цул совгIа хийланена сурта тIа ше а вайзав. ХIара юрт, цар яржар, цигара вахар дика довзаш ва Александр, из гуш да цун стихаш Iойийшача. Цудухьа сона геттара дика хет тахан ер вIашагIкхетар паччахьалкхен университета Iилман библиотеке дIахьош. Вай доаккхалде а дезаш, аьттув болча тайпара гIо а деш хьатIа оза везаш саг ва Александр», — аьнна дийцар ИГО «Дзурдзуки» яхача юкъарчен викала Дзовранаькъан Танзилас.\nСахаров Александра еррига стихаш IотIаяьннаяц цу книжка тIа, бакъда дIахо йодача хана а шийна дукха безача гIалгIаех, цар мехках, цар Iадатех кхы а мугIараш язде а уж дерригаш малха даха а уйла йолаш ва из. Цун из вIаштIехьадаларга сатувсаш хургда вай. Аьттув хилба цун.\n← Главные задачи развития агропромышленного комплекса\nГIурба — бусалбай дезагIа дола цIей →


ЮСУПОВ Iазим - ГАУ «Издательский дом»\nЭшар лакха даьлла,\nХьоза хиъна Ӏа,\nӀела, и хазделла,\nГӀерта лаца схьа.\nКӀанте бабас боху:\n«Дита, ма хьеде!\nЦуьнан синтем бохош,\nДӀа ма къехкаде».\nБабас шега бохург\nКӀанта ца дира.\n«ДӀаӀе хьайна» – олуш,


ЦIИНЦIОЛГ-ЙОI (Г. Х. Андерсен) | Чеченский сайт для детей и родителей\nКъеначу дехко шега мел аьлларг а деш, иза болчохь сецира ЦIинцIолг-йоI. Бовхачу дехкан бен чохь чIогIа дика Iойла дара цуьнан.\n— Вай долчу кестта хьеший богIур бу, — элира цхьана дийнахь аренан дехко. — Со йолчу кIирнах цкъа сан лулахо вогIу. Иза чIогIа хьалдолуш ву, сол дуккха а дика вехаш а ву. Лаьтта бухахь доккха цIа ду цуьнан. ТIеюьйхина хаза бархатан кетар а ю цуьнан. Маре гIохьа цуьнга, йоI! Цуьнца хилахь, хьо йовр яц. Цхьа хIума ду вон: иза ша бIаьрзе ву, цунна хьо гур яц. Цунна, дуьнен чохь уггар хаза туьйранаш а дуьйцуш, Iийр ю хьо.\nАмма ЦIинцIолг-йоIана чIогIа ца лаьара лулахочуьнга маре яха — иза боьлкъазар (боьлкъазар — лаьтта бухахь бенаш а деш, дехаш долу экха. Оьрсаша цунах «крот» олу) ма яра.\nКестта боьлкъазар хьошалгIа еара аренан дахка болчу. Иза чIогIа кура а, хьекъалх юьзна а, хьалдолуш а яра. Цунна тIехь чIогIа хаза бархатан кетар а яра.\nЦуьнан цIа ткъозза доккха дара аренан дехканчул а. Цу цIа чохь яккхий а, еха а чоьнаш яра. Амма цу чоьнаш чу цкъа а малх ца хьо жура. Боьлкъазарна малх а ца безара, зезагаш а ца дезара — уьш цунна цкъа а гина дацара.\nВезачу хьешана эшарш лакхийтира ЦIинцIолг-йоIе. Цо чIогIа хаза ши йиш лакхар бахьана долуш, боьлкъазарна йоI езаелира. Амма цо цхьа а дош ца элира — иза тамехь а, бакъхьара а хьаша ма вара.\nЦул тIаьхьа боьлкъазара шен цIенна тIера дехкан бенна тIе кхаччалц лаьтта бухула чугIойла яьккхира. Цо дехке а, ЦIинцIолг-йоIе а шеца цигахула дуьйладала дIакхайкхира.\nБоьлкъазар, серло луш йолу мурйоьлла дечиг шен бага а лаьцна, хьалха а яьлла, дIайолаелира. Жимма некъ бинчул тIаьхьа цо, саца а сецна, элира:\n— Кхузахь Iуьллуш цхьа олхазар ду, амма шуьшиъ цунах ма кхера — иза делла ду.\nБоьлкъазара, шен беха мара а Iоьттина, тхов тIехь Iуьрг даьккхира. Цу сохьта маьлхан серло кхйитира лаьтта бухарчу чугIойли чу. ЦIинцIолг-йоIана гира делла Iуьллуш долу чIегIардирг. Иза тIехь месаш а, зIок а йолуш боккъал долу чIегIардиг дара. Иза делла дукха хан йолчух тера а дацара. Iа долалучу хенахь дала а делла, боьлкъазаран Iуьрга чу доьжначух тера дара иза.\nДелла Iуьллучу чIегIардиган тIемаш цуьнан дегIана тIетаIийна дара, ткъа когаш а, корта а месаш юккъе дIалачкъийна бара. Миска чIегIардиг, шело а ца лайна, деллачух тера дара.\nЦIинцIолг-йоIана чIогIа къахийтира чIегIардигах. Аьхке дIаяллалц шена цара исбаьхьа эшарш лекхна дела, йоIана дукхадезара олхазарш. Амма боьлкъазара, чIегIардигах шен доца тIод а Iоьттина, элира:\n— ХIинца-м шок еттар яцара ахьа! Суна луур-м дацара со хIара санна долу хьоза хуьлийла! Цунна чкъар-чкъир дар бен, хIумма а ца хаьа. Ткъа, Iа тIедеъча, хIун дийр ду цо, шелонна я мацалла ца делла? Сан берашна-м кхера меттиг бацара Iаьнах.\n— Иштта ду иза, иштта ду! — элира къеначу дехко.\n— ХIун пайда болу чкъар-чкъир дарх? Цунах вуьзна а хир вац, вох а лур вац.\nЦIинцIолг-йоI, хIумма а ца олуш, лаьтташ яра, амма цушиммо чIегIардигана букъ берззошшехь, охьа а таьIна, чIегIардиган пелагаш дIаса а теттина, цуьнан дIакъевлинчу бIаьргашна оба элира цо.\n«Хьо аьхка хаза эшарш а лоькхуш, лелла хилла долу чIегIардиг хила а ма мега, — аьлла, ойла йира йоIа. — Ма дукхазза а самукъадаьккхира ахь сан, хьоме чIегIардиг!»\nЦул тIаьхьа боьлкъазара ша тховх даьккхина Iуьрг дIа а дуькъна, къена дахка а, ЦIинцIолг-йоI а церан цIа дIакхетийра.\nЙоIана буьйсанна наб ца кхетара. Шен меттара хьала а гIаьттина, якъаеллачу бецех куз а буьйцина, чIегIардиг долчу а яхана, делла Iуьллучу цунна и куз тIетесира цо. Цул тIаьхьа дехкан бен чуьра бекъа а, кIеда а болу корсам а беана, цунах чIегIардигна мотт биллира цо.\n— Iодика йойла хьан, хьоме чIегIардиг! — элира ЦIинцIолг-йоIа. — Баркалла хьуна аьхка дитташ баьццара долчу хенахь, малх къеггина кхеттачу хенахь ахь суна хьайн хаза эшарш лекхарна!\nЧIегIардиган некха тIе шен корта а биллина Iаш йолу йоI цIаьххьана кхераелира: цунна чIегIардиган кийрахь цхьа хIума етталуш санна хийтира. Иза цуьнан дог дара. ЧIегIардиг делла дацара, иза шелонна гIорийнера. Ткъа хIинца иза, дох а делла, меттадеанера.\nЦIинцIолг-йоI дукха кхераяларна егайора — цIинцIолг бен йоцчу кхуьнга хьаьжча, олхазар инзаре доккха хетара. Делахь а, шегара берриг ницкъ схьа а гулбина, ша бина болу куз чIегIардигна тIехьарчийра йоIа. Цул тIаьхьа едда яханчу цо шена тIетосуш лелош долу Iаждарбецан гIа, схьа а деана, чIегIардиган коьрта тIе хьарчийра.\nШолгIачу буса ЦIинцIолг-йоI юха а, лечкъина, чIегIардиг долчу яхара. Иза денделлера, амма хIинца а чIогIа гIийла дара. ЙоIе хьажархьама халла ши бIаьрг схьабиллира цо. ЩинцIолг-йоI цунна хьалхахь лаьтташ яра, серло луш йолу мурйоьлла дечиг карахь а йолуш — цуьнан кхин цхьа а тайпа чиркх бацара.\n— Баркалла хьуна, жима йоI! — элира цомгуш долчу чIегIардиго. — Ма дохдели-кх со! Кестта толур ду со, тIаккха юха а малхенга дер ду.\n— ЭхI, ма шийла ю-кх вайна! — элира ЦIинцIолг-йоIа. — Ло ду догIуш. Цул а хьайн бовхачу меттахь Iе, ткъа ас хьан Iуналла дийр ду.\nЦIинцIолг-йоIа зезаган жаз чохь хи а, масех мекхан буьртиг а беара цунна. Ша хи а мелла, мекхан буьртигаш а диъна даьллачул тIаьхьа, цо ЦIинцIолг-йоIана дийцира, ша, коканан коьллех а тесна, тIам лазор бахьана долуш, вукху чIегIардигашца бовхачу махка дIадахаза дисна хиларх лаьцна.\nТIедеара Iа, арахь чIогIа шелъелира. ГIорийна долу чIегIардиг лаьтта охьадуьйжира… ЧIегIардигна кхин цхьа а хIума дага ца догIура — ша охьа муха доьжна а, ша лаьтта буха муха кхаьчна а цунна ца хаьара.\nIа дIадаллалц Iийра чIегIардиг лаьттан бухахь, ткъа ЦIинцIолг-йоIа цунна Iуналла дора.\nЯ боьлкъазарна а, я дехкана а цунах лаьцна хIумма а ца хаьара — царна олхазарш деззане а ца дезара.\nБIаьсте тIе а еана, арахь малх хьаьжча, ЦIинцIолг-йоIа боьлкъазаро тховх даьккхина долу Iуьрг схьадаьстира, чIегIардиг дIадахийтархьама.\nЧIегIардиго йоIе хаьттира, шен букъ тIе а хиъна, иза дIайогIий аьлла. Амма ЦIинцIолг-йоIана къеначу дехках чIогIа къахетара — йоIана хаьара, ша дIаяхча, цуьнан чIогIа сагатлур дуйла.\n— ХIан-хIа, сан хьоьца дIаян йиш яц, — элира цо чIегIардиге.\n— Iодика йойла хьан, хьоме йоI! — элира чIегIардиго ша тIема долучу хенахь.\nЦунна тIаьхьахьоьжуш лаьттачу ЦIинцIолг-йоIан бIаьргех хи делира — цунна и олхазар чIогIа дукха ма дезаделлера.\n— ЧIир! ЧIир! — аьлла, баьццара хьун йолчу агIор дIадахара чIегIардиг.\nТкъа йоI дехкан бен чохь йисира. ХIинца цуьнан дахар чIогIа вон дара. Иза малхе ара а ца йолуьйтура, ткъа дехкан Iуьрган гонаха лекха а, стомма а долу кIен кенаш хьаладевллера. ЦIинцIолг-йоIана уьш луьста хьун санна хетара.\nЗапись опубликована 20/03/2011 автором admin в рубрике Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками Дюймовочка, сказки, сказки на чеченском, ЦIинцIолг-йоI, чеченский язык.\n← Вязаная сумочка для девочек Раскраски космос, раскраска ракета →\nЦIИНЦIОЛГ-ЙОI (Г. Х. Андерсен): 1 комментарий\nИслам 25/03/2011 в 18:32\nШу сайте кхочш сайт хираъ яц! Дела рез хийл шун!


Журналиста Шеденаькъан Хьусена 65 шу дизарга\nКультуран «дIоагIа» леладаь саг\nНаджганцӏей бетта 17 ди 2021 шу\nШеденаькъан Сулумбика Хьусен\nГIалгIай хьалхарча поэта Беканаькъан ДордагIа Тембота ший стихотворене тIа, «Сердало» яхача газетах, из «культуран дIоагIа» да аьннад. Нагахьа санна из иштта дале, йIаьххача хана дувцаш дола «дIоагIа» леладаь саг вар Шеденаькъан Сулумбика Хьусен. Корреспондент, отдела заведующи, керттера редактор волаш; итташ шерашка газета редакце къахьегаш хилар из.\nХьусен сона вовза дукха ха яр. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета шоллагIа курс яьккха а ваьнна, кхоалагIча курсе из дIачуваьннача хана хилар тха довзар. 1975-ча шера хилар хьалхара вIашагIкхетар. Со цу шера деша эттар из ваьгIача университете а цо хержа хиннача филологически факультете а. Гуйре тIаеча (сентябрь бетта) беррига студенташ Наурски районе комсаш чуэцача гIо де бугар. Цига цхьан бетта къахьийгача мара, дIадолалуцар дешар. Филологаша хIара шера яхар санна къахьегаш хиннар яр цу района Ищёрская оалача станицера комсаш лелаю совхоз. Дукха доккха доацача цIалга чу бувшар-гIовттар долаш бар тайп-тайпарча курсашка дешаш бола беррига гIалгIай кагий нах. Вай къаман дукхача тайпаех хьабаьнна а бе-беча юрташка, шахьарашка кхийна а бар уж. Царна юкъе вар Пхьилекъонгий-Юртара Налганаькъан Руслан, из массарел воккхагIа вар, цудухьа сийдолаш, зIамагIбараша ладувгIаш вар. Шозза вIаштIаоттадаьча аьшка маьнгеш тIа бувшар долаш бар Долакха-Юртара Далганаькъан НаIиб, Наьсар-Кертера Чахкинаькъан Осман, Буро магIара (Южнера) Котанаькъан Заьудин, Дошлакъий-Юртара Албохчанаькъан Мухьмад, кхыбараш. Царех цхьабарех тIехьа тIайоагIача хана лакхара цIераш йола халкъа боахама тайп-тайпарча доакъошка болх беш бола нах хилар. Хьусен кхувш вена дезал Шолжа-ГIалий тIа бахе а, массане а Оалкамара зIамига саг оалар цох, хIана аьлча из юрт; дай баьха, овла хьабаьнна моттиг санна; каст-каста хьехаеш хулар студент ше. Цига бертий нийслуш хиларах, уж цIерах чIоагIа кхерарах, цига вахача хана шийна а ший новкъосташта а нийсденнача хIамаех дувцар цо тхона. Дунен тIа Оалкама ца хиннача къонабарашта, цхьа фаьлга тIара хIамаш санна, хеталора цун дувцараш.\nIуйре хьахинна яьлча, эггара хьалха гIовттачарца хулар из. Хьалхьекха пхьошаш дола коч, Iаьржача кIадах яь хачи, кедаш йийхе, тIIиргаца пхьарсах Iоэлла комсаш теда урс долаш, балха аравала кийчлора Хьусен. ДегIа маьже сома йолаш, низ болаш, дегI диза дале а, кадай зIамига саг вар филолог. Болх цо дика беш хиларах шеквала везаш дацар гIулакх. Из гуш хулар делкъа ха тIакхаьча яьлча. Хьалхашка латта декхараш (нормаш) кхоачашдаь баьннача студенташта лагере дIабаха а салаIа а мукъа лора. Царна юкъе даим хулар Хьусен а. Сомо оаз йолаш, лакхо зIамига саг вар из, дегIацарча низо санна, хьаькъало-кхетамо а везаволийташ.\nКомсий кхашкара къахьегама денош чакхдаьлар. КIеззига салеIачул тIехьагIа, деша дIаболабелар кагий нахи мехкарийи, бакъда Хьусен царна юкъе гуш вацар. ТIехьагIо тхона хезар, из Уралерча университете (Свердловске) журналиста дешар деша дIахьожаваьв, аьнна, цига кхоалагIча курсе хургволаш. Дикка ха яьлча, университет яьккхе, Сурхо тIарча школе цхьан шера болх а бийя, дешара министерствос «Сердало» газете балха дIахьожаву (перевод) со. Укхаза юха а хаза йоал цун цIи. Ше гуш веце а, редакцерча болхлоша дувцар, эскаре гIулакх даь ваьнна, цIавенача Хьусенах. Из кастлуш балха юха араваргхилар хьехадора. Иштта хила а хилар-кха из. Къона журналист къахьега волавелар, каьхатий отдела керте латташ. МалагIа декхараш дар цу отдело кхоачашдеш хиннараш? Редакце хьа мел доагIа каьхат цунга гIолла чакхдоалар. Уж лаьрххIача журнала тIа дIа а яздийя, дувцаш долча хIаманга хьежжа, бе-беча отделашка дIалора. Юххьанца, сона дагадоагIачох, Хьусен ше цаI вар цу отделе къахьегаш. ТIехьагIо цунца болх беш хилар Чахкинаькъан Ювсапа йоI Радимхан. Иштта цу отделе Хьусенаца болх бе вера цIихеза Iилманхо, вай мохк тохкаш хинна Дахкилганаькъан Шукре, цу юкъа Россе журналистий Союзе дIа а ийцар къоано. Цхьадолча каьхаташ тIа дувцар тахка, цу хьакъехьа газета лаьрхIа йоазош де водар отдела кулгалхо ше. Иштта цо кийчйора каьхатий обзор а. Масала, редакце малагIа тайпа каьхаташ даьхкад, кхаь бетта е ах шера мел хиннад уж, цар тIа дувца кхоачамбоацараш дIадахара фу даьд хьехадеш, хулар уж обзораш.\n1982-ча шера дикка къонъеннаяр редакце коллектив. Хьалха алхха боккхий нах мара ца хиннача, къахьега къона журналисташ баьхкабар. ХIанз укхаза болх беш вар Шеденаькъан Хьусен, Вешкаранаькъан Мухьмад, Овшанаькъан Хьава, Угурчанаькъан Азмат-Гири, КIориганаькъан Мадина, корректораш Хьоашаланаькъан Iаьла, Маскуранаькъан Диба, ГIазданаькъан Фая, Цхьорой Марем, са а даьннадацар цу хана 24 шу мара. Дувцача шера цхьана Россе журналистий Союзе дIаийцар Хьусен, Мухьмад, со. Цох боккха кхаъ хилар тхона, хIанз мо доацаш, журналистий Союза доакъашхо хила хало дар цу заман чухь. Кхаь шера болх бир аз редакце, хIара дийнахьа яхар санна Шеденаькъан Хьусенаца, тайп-тайпара балха гIулакхаш леладеш. Духхьал цхьа къахьегама гIулакхаш хинна Iацар тхо вIаший дувзаш хиннараш. Балхара даьлча, цIадахале цхьана дагIа, дунен къамаьл де, салаIа, сакъерда, бегаштадар дувца безам хулар. Кхыбараш санна кагий нах дар-кх тхо, парте обкома газете балха дале а. Дерригаш цхьана вIашагI а кхийте, цхьаннахьа даа-мала долхаш а нийслора, цхьайолча хана тхьамадал вагIаш къаьнагIвола журналист а волаш. Цу тайпара хьалхале лелаеш, кагийча наьха тхьамадаш хиннараш бар, дкхагIча даькъе, редактора заместитель хинна Хамхой Мусий Мустафа, промышленностеи транспортеи отдела керте лаьтта Къоастой Махьмада Башир. Саг йоагIача-йодача цхьана вIашагIкхийте долхар. Царех цхьан моттигах лаьца дувцаргда аз.\nРедактора заместитель волча Хамхой Мустафай воккхагIволча виIий саг йоагIар. Шевар (къона а къаьна а) вIашагIкхийтта, цига дахар тхо. Редакце коллективах хьакхийтар парте обкома кепайоазон сектора инструктор Озанаькъан Къарамсолта Мурад а. Оалаш ма хиллара, дукха вагIача хьашагара гIалат доалаш хул. ДаьгIа, диа, менна; фусам-даьшта ловца баьккха, арадаьлар тхо. Бакъда кагий нах вIаший къаста лаьрхIа бацар, кхы а сакъердам лохаш бар.\n-Иштта жерахьа цIа ца а долхаш, кIеззига дагIаргдар вай цхьаннахьа чудаха, салоIа кIиранди а ма дий ер.\n-Мича гIоргда вай? — яха дош дар къоастаде дезаш хиннар.\nСаг йистхулаш вацар.\n-Со волча фусаме IочугIоргда вай, — аьлар Озанаькъан Мурада.\nБерригаш раьза хилар цо яхачоа. Мурад волча хьоашалгIа даха лаьрхIар оаха. Цу хана, сона лерге а вена, Хьусена аьлар:\n-Сали, вай цига даха йиш яц, ший эздел хиларах цо иштта аьннадале а. Цун фусам-нана дегIа тIа цхьалха яц. Нийса хургдий из ураоттаяь сакъердаш дагIар?\nСо кхийтар новкъоста яхачох. Цудухьа аз аьлар:\n-Со вахача квартире тахан саг вац, дезал хьоашалгIа бахаб, цудухьа вайна, саг новкъа воацаш, дагIа моттиг я. Со волча гIоргда вай.\nЦу тIа хоадам бир оаха цу деша. Дерригаш Пионерски урам тIа хиннача со вахача фусамгахьа лестар тхо. Из яр цхьа цIа дола квартира. Ерригаш 19 квадратни метр мара яцар хрущевка оалаш хиннача цу квартире хиннараш, хIаьта тхо-м дукха ма дарий: Озанаькъан Мурад, Шеденаькъан Хьусен, Вешкаранаькъан Мухьмад, Iахилганаькъан Микаил, хетаргахьа, Хьоашалнаькъан Iаьла, Овшанаькъан Iазе Руслан вар тхоца, берригаш хIанз дагабагIац. Цхьа хIама-м хов сона, улгаш хьал-Iо увзаш дола истол Iодаьхдича, Iоховша моттиг а йоацаш, магIа лаьтта телевизор оахош кухне дIачуйихьа хиннилга. Фусам-нанас Iалашдаь холодильник йизза тайп-тайпара даараш дар цIагIа, цунца эшаш дола кхыдар а вай цIагIа цу хана хулаш дар. Ах бийса яххалца дIаьхделар цу дийнахьара тха той, холодильника чу хIама а йолаш, дIа-юха къастанзар тхо. Бакъда массарна а цу вIашагIкхетарах боккха салоIам хилар мотташ ва со.\nЦхьаькха цхьа моттиг а дагайоагIа, цу мугIаре дIаоттае мегаргйолаш. Делкъа ха хулача хана, газета редакце вера гIорваьнна поэт Гаьгенаькъан Гирихан. Журналисташ делкъар де (обед) бийхар цо дукха гаьна йоацаш хиннача «Терек» яхача ресторане. Редакци а ресторан а Шолжа-ГIалан Заводской районе яр. Цхьан истола тIа Iоховшшал (виъ саг) нах хилар тхох: Гирихан, Хьусен, Мухьмад (Вешкарнаькъан), со. Шу дикагIдар оттадайтадар поэта, бакъда керттеръяр яр цу вIашагIкхетаре оаха безаме яьккха ха. Боккхача наха оалаш хезад сона, истола тIа яьккха ха Iоажалца лаьрхIаяц, яхаш. Хетаргахьа, оаха цу дийнахьа дIайихьар санна йолча ханах аьннад уж дешаш.\nШолжа-ГIалий тIа Хьсена дезал бахар шахьара юккъегIолла чакхдоалача Шолжа юхе, цхьан берда тIа Нохч-ГIалгIай телевидени, С. М. Кирова цIерагIа парк уллар, вокх берда тIа Шеденаькъан Сулумбика фусам яр. Сулумбик ше а наха вовзаш, автотранспортни боахама хьаким волаш къахьегаш вар. Тхона а (газета болхлошта) накъавоалар из. ДагадоагIа газет хьакхеллача денца дувзаденна, тхоаш салаIа даха. Доккха шу а оттадаь, редакце болх бу къаьна-къона мел вар цхьан истола гонахьа вIашагIкхийттавар цу дийнахьа. Цига хиннарех вар керттера редактор Тебой Тухан, редактора заместитель Хамхой Мустафа, бехктокхаме секретарь Котанаькъан Султангири, таржамхо Пхьилекъонгий Ахьмад, фотокорреспондент Пхьилекъонгий Идрис, газет арадаккха кийчдеш вола (выпускающи) Эгенаькъан Хьамид, отделашта керте латта Майсиганаькъан Саламхан (партотдел), Къоастой Башир (промышленноста а транспорта а отдел), Абаьданакъан Бек (культуран отдел), Шеденаькъан Хьусен (каьхатий отдел), корреспонденташ Хаматхананаькъан Мухьмад, Цисканаькъан Мухьмад-Башир, Вешкарнаькъан Мухьмад, Угурчанаькъан Азмат-Гири. Цу шун тIа сеи Мухьмади вIаший юххе даьгIа дагадоагIа. Из деррига адам салаIа дига, бIарчча дийнахьа тхоца а хургйолаш, толашагIйола «Турист» оала автобус яйтаяр Хьусена дас Сулумбика. Дувцаш дола ди а, цIаккха диц ца луш, журналистий боккхача дезале хинна цIай санна, цига мел хиннача наьха дегашка дисар. Къаьстта а баркал оалаш бар уж из ди хоза дIадахьа шоашта гIо даьча транспортни предприяте кулгалхочоа.\nЦу хана айса дукха теркал ца даь, Хьусена вахарера цхьа хIама, цхьа моттиг дагаух сона. Ховш ма хиллара, гIалат доацаш, цIена хьабахьаш никъ бар цунбар: школа, университет, журналистий факультет, Афганистане эскаре хилар, цIавеча юха а редакце балха вар. Цу хана мехка доал даьча коммунистически парте мугIарашта юкъеваха ловш вар из, бакъда парте Ленински райкомо, дIа ца эцаш, витар. Из каст-каста хьоахадора партотдела керте лаьттача Майсиганаькъан Саламхана. ХIана динзар райкома болхлоша цун дехар кхоачаш? Цох кхета магац сона. Нагахьа санна уж мо бола нах юхатетташ хуле, дукха гаьнадаргдий-хьогI вай аьле хеталу. Вешта, цхьабола нах ба вайна, моз ца даа, шоашта ца везача сага гIалаташ леха гIерташ, цунна тIехьабаьнна лелаш. ХIанз а болаш ба уж, нийса дIаводачоа мичахьа чоалког тохаргбар-теш, яхаш, бахараш-лелараш. Во нах ба уж. Цу хана а болаш бар уж. Хьусена харцлоткъамаш яздеш нийслора, герз детташ моттигаш хиннаяр. ХIаьта а ший декхараш кхоачашдеш, чакхваьлар из ше мел вахача хана. Машен тIакхийтта лозадаьдар цун аьтта кулг, хетаргахьа, цо чIоагIа саготдора цун. Дуккхача моттигашка ихар из цунна дарба дайта гIерташ. Сулумбика Хьусен 56 шу мара даланза вар леча хана.\nХьусен наха тIера саг вар, миччахьа, моллагIча наха юкъе ше вале а, цига бувца мотт корабоагIар цунна. Шийна могаш, нах вIашагIкхеташ йола цхьаь-цаI моттиг дIаяхийтацар цо, дакъа ца лоацаш, мукъа ха шийга геттара кIезига яле а. Берий журнал кхеллача, йоазонхой баь денош дездеча, Iилманхой вIашагIкхетарашка, культуран дешаш къестадеча — кхы а дуккхача моттигашка го йиш яр газета керттера редактор. ХIаьта Хьусен духхьал цхьан «Сердало» яхача газета редактор хинна ца Iеш, «ГIалгIайче» («Ингушетия») яхача газета керттера редактор а хиннавар. Из газет хьадаьр а из вар. Цхьан юкъа из хилар кепайоазон ГIалгIай Республикан паччахьалкхен комитета председатель. Иштта хьехархой балха тIа а хиннавар из вай университете. Цунна деннадар тайп-тайпара паччахьалкхен совгIаташ: «ГIалгIай Республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи, «Карахдаьннарех» яха орден, кхыдараш.\nВайцара къаьста дIавахача сага вай дергдола гIулакх да, виц ца веш, из дагавоагIаш хилар.\nАьттехьарвар ва Сулумбика Хьусен, къона волаш


Шайга куьйгалхо харжийта хьакъ доцу нах\nОхан-бутт 03, 2013\nОьрсийчоь -- Харжамхошна хетарг пенаш тIехь ган аьтто бу Оьрсийчохь, 16Чил2012\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира куьг таIийна республикийн куьйгалхой а, губернаторш а бахархоша хаьржина ца Iаш, меттигерчу парламенташна харжа бакъо луш долчу низаманна.\nСихаллех тIеэцна а, Путин Владимира тIечIагIдина а долчу харжамех лаьцна долчу низам тIехь дуьйцуш дерг шалха тида мегар долуш ду. Оьрсийчоьнан субъектийн куьйгалхой хоржуш бу харжамхоша кхаж а тосуш.\nАмма оьшуш меттиг балахь парламенташа харжа а мегар бу уьш. И бохург ду Оьрсийчурча республикийн куьйгалхой а, губернаторш а, ма дарра аьлча, хьалха санна дIахIиттор болуш бу Кремло. Амма и гIуллкх къовса лаам болуш цхьа а вац Оьрсийчохь.\nЦул сов, политологшна хетарехь, харжамийн низаманна тIехь и хийцамаш бина леррина Къилбаседа Кавказана. Иштта ойла ю масала, Москох йолчу политикан технологийн центран экспертан Макаркин Алексейн.\nМакаркин Алексей: ««Уггара а цуьнан гуш йолу Iалашо ю Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь харжамаш бар дIадаккхар. Иза оьшуш ду бах цхьайолчу республикашкахь конфликт эккха мегаш хиларна и харжамаш бахьана долуш.\nХаржамийн низаман тIехь бинчу хийцамашца а догIуш, хIора парламентехь йолчу партин аьтто хир бу, шен, кхаане кхаччалц, кандидаташ а хаьржина, уьш царах цхьаъ президенте чIагIвайта хьалхататта.\nЦул тIаьхьа, президенто кхо стаг а хаьржина, юха парламенте кхоже юьллур ю церан кандидатураш. ТIаккха дукхох болчу депутаташа кхаж теснарг хир ву республикан куьйгалхо, я губернатор. РогIера цу кепара харжамаш хир бу Оьрсийчохь кху шеран Гезгмашин-беттан 8-чу дийнахь.\nРеферендум "йоссийна" дезде\nМила хоржур вара аша Нохчийчоьнан президент?\nДуьххьарлера зуда ю Пакистанехь парламентан харжамашка йоьдуш


ГIирмехь хиллачу репрессешна лерина шен суьртийн гайтам сьхаблиллина Прагехь "Маршо" Радион корреспонденто Наумлюк Антона.\n2014-чу шарахь Кремло ГIирмина аннекси йинчул тIаьхьа, оьрсийн къайлахчу сервисаша леца болийра гIирмахой-гIезалой, ахгIайре дIалацарна дуьхьало латтон Украинан жигархой а. Иттанашкахь нах хьовсийра набахте, дукха хьолахь, Бахчисарайра а, Севастополера а, Ялтера а гIезалой.\nНабахте хьийсош, нах лецарал совнаха, тIепаза бовш бу ГIирмера бахархой.\nКХИН А дукха гайта ### Гайта йоца ###\n1 Симферополан кIоштан кхелехь 4 Бахчисарайра гIирма- гIезало ву лаьцна. Хьизб ут-Тахьрир исламан организацехь дакъалаьцна аьлла бехкебо уьш. Оьрсийчохь йихкина елахь, Украинехь магийна ю и организаци.\n2 Мехкан къепе йохорна бехкевечу шен ден кхеле еана ненаца жима йоI Асанова Али.\n3 Хьизб ут-Тахьрир организацехь латтарна бехкевечун зуда ю Алиева Наджие. И юкъаралла кхоллаелчхьана цхьа а теракт дина дац цо, делахь а, набахтехь яккха 25 шо хан кхайкхо там бу цуьнан цIийндена Алиев Муслимна.\n4 ГIирма-гIезалойн къоман Меджлисан куьйгалхочун Чийгоз Ахтеман да Зейтулла а, нана Алие а. Махкахь къепе йохийна аьлла лаьцна латтош ву Чийгоз Ахтеман.


Бусулба нехан бакъонаш талхайо Европан цхьайолчу пачхьалкхашкахь\nОхан-бутт 24, 2012\nБелги -- Генк-гIаларахь ХIЕМА-маркето шен белхалошна - бусулба зударшна - хиджаб лелон дехкар емал деш хIоьттина гулам, 12Заз2011\nАдамийн бакъонаш тергонехь латточу Амнести Интернешнл-юкъаралло шен рогΙера рапорт арахецна Европерчу бусулба нехан паргΙатонаш зуьйш. Цо чΙагΙдо, дуккхаъчу пачхьалкхашкахь бусулба нахана халонаш дуьхьалхΙуьтту шайн куц-хьесап, духар бахьанехь, бохуш. Амма цхьабосса дац и хьал массанхьа а. Оцу хьокъехь тоьшаллаш до Европерчу мехкашкахь бехачу нохчаша.\nДуьненаюкъарчу бакъонашларъярхоша талламаш бина Швейцарехь, Францехь, Бельгехь, Испанехь, Голландехь. Гучудаьлла, оцу пачхьалкхашкахь болх карон а, деша хΙотта а бусулба духар, еха маж лелаечу борша нахана я корталеш, хиджабаш лелаечу зударшна хала хилар, бухара бахархой оцу нахе гома хьожуш хилар.\nЦхьаццайолчу пачхьалкхаша кху тΙаьххьарчу массех шера чохь бусулба нахана динца доьзна бухарчу бахархойх къаьсташ долчу сибатахь лела доьхкуш низамаш арахецна. Иза йоккха харцо ю, бусулба нах дискриминаци къел бахьар ду Амнести Интернешнло доху орца. Оцу хьокъехь цо кхойкху Европерчу мехкийн Ιедалш бусулба нехан бакъонаш ца хьешаре, тΙеэцна лела, ша харц лоруш долу низамаш юхадахаре.\nБусулба нехан хьал, церан шаьш нийса кхеточу кепехь духар лелон а , куьцахь хила п мел маршо ю, аьлла го хьуна, хаьттира Маршо Радионо Францехь иттех шарахь вехачу историн 1илманче а, шеца ламаз-марха лелош волчу а Вачагаев Майрбеке. Цо тошалла до Амнести Интернешнло зийнарг бакъхилар.\nВачагаев: « Францехь кху тΙаьххьарчу шина-кхаа шера чохь дийцаре даьккхина духар а, кхидолу бусулбанашкара шайша товш доцург а. И хаийтар юкъадаьлла лела кхузахь. Къаьсттина хиджаб лелор, юьхь къевлина лелар Ιедало арадаьккхинчу низамо магош дац. Хиджаб елахь, муьлххачу а полисхочо,саца а йой, гΙуда тухуш ду.\nЦундела и низам арадаьллачу кху шарахь хиджаб лелош ца го, кхечу пачхьалкхашкара, масала, Г1ажарийчуьра баьхкинчийн бен, кху Францерчийн лелон йиш яц иза. Кхара диннарг Бельгехь а дина, Италехь а дина. Кхечу пачхьалкхашкахь а дина.\nШозлагΙа. Националистийн партеша, къаьсттина Липен-парти ю («Къоман Фронт») – цара лечкъош а дац, 1едало шена луург дайдеш дийцахь а, цара шайна хетарг хецна дуьйцу шайн телевизионехь а, радиочухула а.\nЦара дуьйцург хΙун ду? Цхьана а кепара, шаьш бусулба хилар кхузахь хаа ма далийта, олу цара. Шу тхан пачхьалкхе, Франце, даьхкина, керста культура йолуш пачхьалкх ю хΙара, кхузахь шайн гΙиллакхашций, духаршций ма гайта, бохуш, дуьйцу цара. Хьалал-туька а тΙехь дΙаяккха, бохура цара.\nХΙунда хуьлуш ю, хьалал-туька, кхузахь, Францехь, массо а францхочунна мега жижиг шуна стенна ца мега, бохуш, и хΙума а тΙехь дийцаре даьккхина ду. Оцунна тΙаьхьа а хΙуттий, тΙаккха Ιедал а нехан коча гΙерта.\nШи-кхо шо хьалха доккха дов дара кхузахь. «Шарль Де Голь» аэропортехь болх бен массо а бусулба нах чоьте баьхнера, цуьнан бахьана дара цхьана депутато, бусулба нах аэропортехь эккхийтар дан бохку, аьлла, эладита даржор. Оцу хьокъехь массийтта дов а листира кхелашкахь. И тайпа проблемаш кхузарчу пачхьалкхашкахь, язлахь бен, яйлур ю аьлла ца хета суна».\nЕвроберта юкъайогΙучу цхьйолчу пачхьалкхашкахь бусулба нахана шайн ламасташ маьршша дΙалело бакъо йоьхкуш хьал делахь а, шатайпа тоьлла лара мегаш сурт го Скандинаверчу мехкашкахь – Норвегехь, Швецехь.\nХарц хир дац, оцу Къилбаседа Европан бахархоша ларамца, цхьа а дуьхьалонаш йоцуш, аьтто бо бусулба нахана парггΙат дин лелон а, духар тΙедоха а, аьлча. Цунах тоьшалла до Швецехь вехачу кхечу нохчочо, Тарамов Майрбека. Иза балха тΙехь вара ша Маршо радиоца къамел дечу сохьтехь.\nТарамов: «Кхузара, Скандинавера, Швецера хьал – цхьа а дуьхьалонаш Ιедало ца лелайо. Бусулба нах парггΙат дΙаса а лела, шайн духар а леладо. Цхьаболу зударий хиджабаш йоьхна а бу. Диллина маьждигаш а ду. Ламаз дан аьтто а бу. Бусулба ишколаш а ю. Къоран а Ιамадо. Бусулба нахана хьалал-даарш а ду.\nБакъду, бусулба нах шина амалца бу. Геннара хьекъал доцчара, цхьаццадолчу хΙуманашна резабоцуш, «хΙорш-м цхьа кафираш бара», бохуш къамелаш до.\nАмма дукхахболчара, «элхьамдулиллахΙ, Далла хастам бу-кх, хьажахь, хΙара керста пачхьалкх ю, ткъа вайга бохуш хΙума а дац, мелхо а, вайна ахча а туьйсуш, Ιаш бу-кх», олу. Хьо веллавелла, къайлаха лелош хΙуманаш а доцуш велахь, цхьа а проблемаш яц. Хьуна хьан хеннахь статус а лур ю, хьох пачхьалкхан вахархо а вийр ву. Хьо бусулба ву, аьллий,ахь ламаз до,аьллий, проблемаш яц».\nГуш ма-хиллара, шина хьолехь бу Францеххьий, Швецеххьий беха бусулба нах. Цуьнга хьаьжжина хуьлу оцу нехан шаьш дехачу меттиге болу безам, хΙутту дог.\nНорвегехь, масала, Сомалера, Иракъера, Нохчийчуьра я кхечу бусулба мехкашкара баьхкина бехачу наха дозалла до шаьш тΙеэцначу пачхьалкхах, резахиларца, довха къамелаш до шаьшлахь цунах лоций. Оцо чΙагΙбо Норвегехь я Швецехь барт а, бухарчу а, тΙебаьхкинчу а нехан вовшашка болу тешам а, ларам а.


Шема дIаяхана хилла Нохчийчуьра Иман а, цуьнан ши бер а\nЭзарнашкахь Оьрсийчоьнан бахархой Шемахь а, Иракъехь а буьсуш бу. Доккхачу декъанна, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанан декъашхойх бисина зударий а, церан баккхий доьзалаш а бу уьш. Дукхахболу зударий Къилбаседа Кавказан мехкашкара схьабевлла бу – 2013-2015-чу а шерашкахь шайн цIийндайшна тIаьхьа Шема бахначохь бисина уьш. Ткъа цхьа дакъа, бакъонан халифатехь токхе дахар хир ду аьлла, Iехийна бигина бу. Кавказ.Реалиино дуьйцу, хIинца а мухIажирийн каппашкахь шаьш даймахка дIабигаре сатуьйсучийн кхолламех.\nГIоьнчаш бац, Iехийнарш бу\n"ДаIишхойн хIусамнанойн" гIуллакхаш ледара ду тахана. Йийсарехь бала хьоьгуш бу уьш, йа ха дечу яккхийчу каппашкахь декъаза хан йоккхуш бу, адаман дахарехь оьшу таронаш а йоцуш. Гата тоьхначу четаршкахь хьаштагIаш а йоцуш, шайна тIехь цIано ян аьтто а боцуш, хене буьйлу уьш. КIиранашкахь хи ца кхочу царна, йа тIекхачош лоьраш а бац.\nКъилбаседа Кавказера зударий цIа кхуьйлуш, хIинццалц болх беш хиллачу Нохчийчоьнан куьйгалхочун цIарах адамийн бакъонаш Iалашъечу кхеташонан декъахочо Саратова Хедас юха а гIаттийна церан хаттар.\nКавказ.Реалиин корреспонденте цо дийцарехь, тIаьххьарчу шерашкахь и проблема шайна тIелаьцна Оьрсийчуьрчу берийн омбудсменан Кузнецова Аннин аппарато. Делахь а, тIаьххьара Оьрсийчу Шемара кема деана, нохчийн бераш а цхьана далош, Марсхьокху-баттахь.\nСаратовас чIагIдарехь, ян ма-еззара терго ца йо, уьш Оьрсийчоьнан бахархой а боллушехь, церан гIо деха бакъо а йоллушехь.\nЦкъачунна юкъаралхошна а, бакъоларъярхошна а дуьсург ду, Шемахь болчу зударийн гергарчеран дехарш дIа а яздеш, зIене буьйлучеран кхоллам тергонехь латтор.\n"Со масаьрца а зIенехь ю – цаьрца къамелаш до, гIо до, сайн ницкъ боллучу барамехь. Ткъа хIинца Кузнецова Аннин аппарато шайн караэцна и гIуллакх.Шемара цIа бахка луучийн цIераш оха дIаелла цаьрга. Бераш хилла а ца Iа даймахка берза луучаьрца. Шайн доьзалш а, церан бераш а цIа дерзо луучу гергарчаьрца къамелаш до ас. Цхьадолу бераш шайн наношкара схьа а даьхна, даймахка далийна. Царех хIун хир ду? ХIун дог-ойла ю церан гергарчийн? Суна хетарехь, берашца доьзначул а актуале ду тахана зударшца доьзна хеттарш. Царех цхьа йист яккха еза. Уьш тилина, цига бигина нах хIинца цаьргара ахчанаш даха гIерта, уьш цIа буьгург. Оцу зударша бала Iоьвшина. Гал ца волуш мила ву шен дахарехь? Дера хIета, кхолламаш а тайп-тайпана ма бу, кеп-кепара некъаш а. Делахь а, уьш цигара даймахка берзон беза", - дIахьедо Саратовас.\nЦо бахарехь, цIа бахка луучу Оьрсийчуьрчу зударша дийцина, Родже а, Аль-Холле а, Шеман Къилбаседанерчу каппашка а цхьа зуда а, цхьаъ-шиъ бер а дIакхеториг шайгара 20 эзар долларшкахь ахча доьху аьлла.\n"Бизнес ма яра иза, хIинца а ю. Оцу нахаца Iаламат кхераме ду зударшна зIене бийлар, хIунда аьлча, уьш дIа а ца кхачош, некъан юккъехь бита тарло цара, Iехийна, ахча а даьккхина, - дуьйцу Саратовас. – Делахь а, шайн йоьIарий оцу юкъара схьабаха хьаьгначу дас-нанас шайн цIенош, бахам дIабухку. Цхьана а кепара низамаш цигахь лелаш дац, оцу зуламна дуьхьало ян ницкъ а бац".\nЦкъа уьш Шема дIа а бигина, хIинца - цIа бохуьйтуш гIо дийр ду бохуш, царна "вербовка" йинчу нехан зуламе Iалашо хиларан тоьшалла ду - цига дIабахначу цхьаболчу зударшна цара харц кехаташ даьхна хилар.\n"Со йолчу офисе баьхкинчу наха, шайн доьзалийн а, церан берийн а документаш дохьура. Церан дозанал араволучу хенахь пайдаоьцу паспорташ цIахь Iохкуш хиллера, ткъа уьш шаьш Шемахь болу дикка хан а ю. Дайшна-наношна бехкаш дохкура ницкъаллийн структураша, ткъа хIун дийр ду нанас: цо кхиина, маре яхийтина шен йоI, ткъа цуьнан майрчо иза дIайигина", - дуьйцу Саратовас.\nХьайн цIийндас бохург де, йа хьайн цIа йола\nДимаьшкъарчу набахтехь йолчу 30 шо долчу Иманан да ву Соьлж-ГIалара Давлетмирзаев Iийса. Цо дуьйцу, шен йоI Шема дIаяхарх а, тахана иза муьлхачу хьелашкахь латтош ю а.\n"Адамашна цхьана а агIор кхераме яц сан йоI. Шайн лаамехь цига дIабоьлхучара, шайн документаш хIаллакдо, зIенаш хедайо. Ткъа цунна ца хаьара ша стенга юьгуш ю а. Шен хIусамдена тIаьхьа яханера иза Туркойчу. Тхан иштта цхьа менталитет ю-кх, ас сайн зудабераш а иштта кхиина ду: маре яханий хьо- хьайн хIусамдас боххург де. Цунна муьтIахь хила ца лаьий, хьайн цIа йола", - бохуш, дуьйцу Давлетмирзаевс.\nШен йоI Шемахь маца дуьйна ю билггал хууш дац дена. 2015-чу шарахь шен йоI яханарг веллийла хаьа цунна.\n"Туркойчохь бехаш бара уьш, - кхин дIа дуьйцу Iийсас. - Хьажа-хIотта цIа а еара тхан йоI, кхузахь дуьненчу велира цуьнан доьзалхо а. 2014-чу шарахь юха а Туркойчу дIаяхара иза. Шема дIабаха дагахь а бацара уьш. Царна вевзачу цхьана накъосто Iеха а бина, дозанехула дехьабаьхнера уьш. Измирехь бехачу заманчохь, буьйса юккъе яхначу хенахь и накъост кхаьрга а веана, цо аьлла хиллера, курдаш тIелетта, маса кхузара дIадовла деза аьлла. Ткъа иза хиллера нах Iеха а беш, цига дIаоьхуьйтуш. Машена а ховшийна дIабигинера уьш. Сатесча хиинера царна, шаьш Шемахь дуйла. ЙоьIан аьтто баьллера, шен документаш къайладаха. Иза кIелхьараяккха хьийзира со, 2017-чу шарахь Туркойчу а цхьана вахара со. ЙоIа дитина кехаташ а карийра суна".\nШемарчу набахте чу йоьллира бIаьста ДавлетмирзаевгIеран йоI. Амма Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн а, чоьхьарчу гIуллакхийн а министраллашкара жоп ца хуьлура цунна, билггал муьлхачу меттигехь иза ю хоуьйтуш. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша дихкинера цунна гергарчаьрца зIене йийлар, чIагIдо дас. Шен йоI латточу меттигна да ша тIекхиира.\n"Со кхетар вара, нагахь санна, официалехь Димаьшкъан карахь йоцучу территори тIехь иза латтош хиллехь. 2017-чу шарахь Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахоша хеттарш ма динера цуьнга. Иза евзинера, цуьнан пIелгийн таммагIаш а эцнера. Ша набахте кхаьчначу заманчохь, цуьнан ка яьллера цхьана Iарбойн зудчуьнгахула соьга хабар тоха, шен бераш дIадигахьара аьлла", - дуьйцу Давлетмирзаевс.\nЯхначу аьхка аьтто белира ден шен йоьIан бераш цIа дерзон. Кузнецова Анна бахьана долуш, Марсхьокху-баттахь цIа далийра бераш.\n"ХIинца шина йоьIан итт а, бархI а шераш ду, кIентан ялх шо ду. Кху шеран Марсхьокху-беттан 17-чохь Москва далийра бераш. Цигара ас схьадалийра уьш. ЧIогIа психика галъяьлла дара бераш. ЦIахь деша Iамош бу аса уьш, хьехархой цIа а кхуьйлуш. Хьалхарчу классехь ду кхуьй а бер, хIунда аьлча, Шемахь школе лелла бац уьш. Хьехархошца башха контакте а ца буьйлу уьш. Нанна са хьийзаш кест-кеста мохане хьийза. Шина шарахь цуьнца цхьана камера чохь латтийна уьш, и доллу къемат ган а гуш. Царна хьалха церан наношна етташ хиллера хадархоша, кхеран бераш юхахьара лелча. Юха, сан йоI цхьана набахтера кхечу набахте дехьаяьккхича, бераш тIеоьцучу хIусаме дIабигинера уьш, ненах а баьхна. Царна тIехь Iуналла дечара а, меттигерчу Iарбойн бераша а тIехь ницкъбеш хиллера царна. КIант чIогIа дера ву. ТIейогIучу хенахь реабилитацин центрерчу психологашка гIо деха дагахь ву со", - дуьйцу Iийсас.\nИза тешна ву, шен йоI цIа ялон тарлора, амма къайлахчу сервисашкара пурба оьшу аьлла: "Суна хууш ду, Шема дуьхьал яц, сан йоI саннарш, Оьрсийчоьно дIабигарна. Амма вайн къайлахчу сервисашна ца лаьа уьш цIа берзон. Экстремизмна дуьхьало латточу Центрехь элира соьга, иза лехамашкахь ю аьлла. Полисхойн декъе вахара со, ма-дарра дуьйцуш, яздина кехат дитира ас, иза йолу меттиг а къастош. Цкъачунна кхин цхьалха даьлла хIуммаъ а дац. Димаьшкъарчу Адра олучу набахтехь ю сан йоI. Уггар а хьалха, балехь ду бераш. Цкъацкъа цхьангахула кост кхочу соьга йоIера, кхин зIе яц сан цуьнца".\nДика доьшуш яра, фестивалашкахь дакъалоцуш а яра\nКъилбаседа Кавказера бахархой хилла ца Iа, шайн доьзалш Шемара цIа балабаре сатуьйсуш. Ленинградан кIоштара ю Ершова Ольга. 2015-чу шарахь, студент йолчу хенахь ГIебарта-Балкхаройчу яхначул тIаьхьа бусулба дин тIеэцнера цуьнан йоIа Марияс. Къайлах бусулбачу стаге маре а яханера иза. Шина шарахь деца-ненаца цхьана яьхна иза, ши шо даьлча Шема дIаяханера шен цIийндеца. Аль-Холлехь ю иза хIинца, жима ши бер а ду цуьнан.\n"Тхо православаш ду, йоI жIаре ерзийна а яра тхан, - дуьйцу Ольгас. – Жигархо яра иза, академехь дика доьшуш яра, йиш локхуш, фестивалашкахь дакъалоцура цо. Цхьана дийнахь Нальчике яханера иза, цул тIаьхьа дуьйна бусулба дине йирзинера, юха бусулбачу стаге маре а яхара иза. Цуьнан хIусамда оха тIе а ийцира, шина шарахь тхоьца цхьана Iийра и ших. Цхьа шо, ши буттий хан йолуш кIант а вара церан.\n2015-чу шарахь, шаьш невцан ваша волчу Туркойчу доьлху элира. Диъ де даьлча байра уьш. ФСБ-га яздира ас, полицига а хаамбира. Цхьана баттахь кост дацара цаьргара, тIаьхьо цхьана бевзачу нахехула хабар кхечира, уьш Шемахь бу аьлла. Бомбанаш еттара царна.\nЦигахь йоI хилира церан, кеста диъ шо кхочур ду цуьнан. Багузехь висира цуьнан майра. Ткъа иза ша Аль-Холь олучу меттиге дIайигира. Божарий ара ца бовлуьйтуш хиллера цигара, цундела цуьнан аьтто ца белира сехьавала. Iамеркахошца барт а бина, зударий а бераш а арадохуьйтура.\nЧиллан-баттахь сан йоI шина бераца дехьаяьккхинера, Зазадокху-баттахь нуц зIене велира тхоьца тIаьххьара. Сан йоIе кост кхаьчнера, иза вийна аьлла. ЙоI могуш яцара сан, гай лозуш лийлира иза. Юучуьнца къоьлла хьоьгура цара, деш гIо а дацара. Буц а кхехкош, и юуш хан яьккхинера цара. Бераш меца лелара, жимахъерг якхош яра, ткъа сан йоI кхалла хIума а йоцуш Iийнера".\nМасийтта шарахь шен йоI лехначу Ольгин гIад дайна, йоьлхуш бен дийца а ца лора цуьнга: "Тхайн бераш гур дуй-те тхуна, хаац суна-м. Цхьа а бух боцуш хуьлу президенто а, хьаькамаша а кхоьхьуьйту жоьпаш. Путинера жоп догIу – арахьарчу гIуллакхийн министралле довла олий. Димаьшкъан контролехь йоцу меттигаш ю уьш, и доза церан кара кхаьчначул тIаьхьа аьтто бала там бу тхан берашна депортаци ян олий, хьулу цаьргара кхочу кехташ а.\nНагахь санна, и территореш Димаьшкъан кара ца йолхахь? Политика ма ю и. Мехкадаьтта долу меттигаш Американо дIалур ма яц. Бераш цомгаш а хуьлуш, леш ду цигахь. Со муха ехар ю, сайн доьзалхо цигахь вала там бара бохучу ойланашца?!\nЦхьана зудаберашкара тиша четар эцгнера сан йоIа, оцу чохь Iаш ю иза Дагестанерчу цхьана зудчуьнца а, цуьнан берашца а".\nОльгин йоIа дехар динера нене, цIа балочийн тептаре ша язъе ала, Нохчийчуьрчу бакъоларъярхочуьнца Саратова Хедица зIене ялахьара аьлла.\n"Оцу тептаре язйира Хедас сан йоI. Шемарчу Оьрсийчоьнан консулан декъе а дийхира ас, Туркойчуьрчу Оьрсийчоьнан векалте а елира со, ООН-е яздира, Оьрсийчоьнан омбудсмене Кузнецова Анне гIо дийхира, Дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖIаре хаийтира, ФСБ-н директоре Бортников Александре яздира. Бобераш ду цIара цIа кхуьлуш дерш, амма, цхьа кIезиг. Журналисташ а баханера цига, шайна цIа даха лаьа бохуш, билхинера зударий. Шаьш набахте хьовсорна кхоьру цхьаберш даймахкахь. ХIуммаъ дацара иза а, хан текхна, арабевллачул тIаьхьа, керла дахар долор дара цара. Цаьргара дин доккхуш цхьа а ма вац, Делах теша, Ислам а ларде", - боху Ольгас.\nБала битина уьш\nШен ма хуьллу шен махкахой цIаберзош гIо дан хьийза Эрежебова Жанета. Цуьнан йоI а ю Шемахь.\n"Шен цIийндеца дIаяхана Зиярат. Шаьш Туркойчу доьлхуш ду элира соьга, садаIа а, дарба лелон а. Цхьа а шеконаш ца хилира сан. Соьца зIене а юьйлура йоI, къамелаш хуьлура тхойшиннан, иза дIаяххалц. Уьш стенга боьлху сайна хууш хиллехь, ас айса Iедале дIахаийтина хир дара", - боху Эрежебовас.\n2017-чу шарахь Саратова Хедига гIо дийхира цо, ткъа эххар а, цунна гIо дан юьйлира ша а.\n"Офисе оьхучу заманчохь, суна гора, Хеда ца ларайора кехаташца. Бухгалтеран болх а, конторехь а белхаш бинчу суна хаьара кехаташ листа. Цундела гIо дан лиира суна. Дагестанера а цхьана нах оьхура Хеда йолчу. Кхин цхьа а вацара, иза йоцург, и гIуллакх лелош. Аса гIо дора цунна чулучу кехаташца, документаш кечдеш а. Хедица цхьана Москва а яхара со, массо а инстанцешкахула лийлира, журналисташна хьолах лаьцна дIа а хоуьйтуш.\n2017-чу шеран ГIуран-баттахь цигара нах цIа кхийла болийра. Юха кхин цкъа а рейс йира, цул тIаьхьа процесс юкъахъяьккхира, бобераш бен цIа а ца далош.\nСо кхеташ яц, хIара хIун ду – кема догIу, цу тIехь 20-30 стаг бен ца хуьлу. Эзарнашкахь бераш ма ду цигахь дуьсуш. Уьш хIунда ца балабо цIа? Йоккха пачхьалкх ма ю хIара… Пиратийн карара вешан бахархой схьа а бохуш Iаш дац вай? Цигахь барт бан ницкъ кхочу вайн, ткъа курдащца гIуллакх ца хуьлу?", - латкъамаш бо зудчо.\nЦо бахарехь, Шемарчу куьпара сингаттаме хаамаш кхочу: "Тхан юьртара цхьана кIантана лоьрийн гIо оьшу, бIаьрг бистина, ноткъа йина цунна. ЦIечу жIаран аьтто ца болу орца кхачон. Оцу четар чохь леш ву ала мегар ду иза, йа дарбан хIусаме а ца вуьгуьйтуш, йа лор тIа а ца валош.\nИракъехь долчу тхайн берех тхуна хууш хIуммаъ а дац. Сан йоI Зиярат Иракъехь яйна ю. Суна-м иза дийна ю, йа яц а ца хаьа. 2016-чу шарера схьа дуьйна цуьнца зIе хаьдда сан. Иракъерчу Русафа олучу набахтеца зIе ю, цигахь а ма ду дуккха а бераш. Официалехь йоцу набахтеш а, берийн хIусамаш а ю. Цигара информаци тхоьга ца кхачайо. Билггал бакъ ду-дац ца хаьа суна, амма сан йоьIан бераш Багдадерчу берийн цIийнехь бу аьлла, хаам кхаьчна соьга. Кузнецова Анне а яздинера ас, Иракъан консуле а хаьттира, берех лаьцна хууш хIума дац шайна олий, жоп ло цара а".\nОьрсийчоьнан омбудсмено массо зуда а, бер а цIа дерзор дара, амма цуьнан цхьаннан карахь хIуммаъ а дац аьлла, тешна ю Эрежебова: "Дукха хан йоццуш бер дина Кузнецовас, амма, хIетте а, пандеми йоьдучу юкъанна ша яхара иза Шема. Шена пурба лахь, кхин дIа а оцу тIехь цо болх бийр бу аьлла, хета суна. Арахьарчу гIуллакхийн министралла ю оцу гIуллакхна коьртехь. Даймахка бало безачийн массеран а цIераш оха дIакхачийна омбудсмене Москалькова Татьяне. Амма, цхьа жигараллица деш хIума дац цара. Дала дитина бераш".\nМародераш, летарш, антисанитари\nАль-Холь олучу куьпахь ю Нохчийчуьра Айза (цIе хийцина.-редакци). Шема воьду шен 18 шо долу кIант саца а ца велла, цуьнца цхьана дIаяханера иза. Цигарчу цхьана тIамехь вийра цуьнан воI.\nБIаьста аьтто хилира Айзин Кавказ.Реалиин корреспондентца зIене яла. Гучуялахь, телефон дIа а йоккхий, етташехь, хIетте а хIинца а яздо цо, набахтехь латточу хьолах лаьцна.\n"Ши кIира ду сан легаш лозу, шело хьакхаелла сох. Дийнахь малх хуьлу, буса шийла лаьтта. ДогIанаш оьху, гIамаран дарц а хьийзош. Голашка кхаччалц хатт бу, санитаран хьелаш ирча ду, хьожанаш лаьтта. Латтош ха ду, меттигера мародераш бу – цхьа ирча хьал ду. ЦIеххьашха гучубовлий, машен чу а дуттий тхо, талламаш дIахьо. Йа маьхьарий детта буьйлало, четаршчуьра арадовла, депортаци йийр ю шуна бохуш. Нах арабовлу, массеран а дегIах хьовсу, карийначаьргара телефонаш схьайоху. Бепиган хьожа а йоцу, хубс олу хьокхамаш а, хьозийн кхоьшца дуга а, йа томат чохь кхоьш а ло тхуна", - дуьйцу Айзас.\nЦо бахарехь, куьпахь лор ванне а вац: "Ахь дIа хаьттина молха, "дац тхоьгахь" олий, жоп ло. Нагахь, лучу далахь а, багарбой, итт буьртиг ло."\nКестолгIа Шемара Оьрсийчоьнан бахархой цIа балон дагахь буй уьш аьлла, кехат дахьийтира Оьрсийчоьнан омбудсменан аппарате Кавказ.Реалиин редакцино. ХIинца а къачанза ду жоп.


"Эвлаяалле боьду некъ"\nМуфтий ваьхначу ЦIоьнтарах Ахмат-Юрт баха деза хIинцачул тIаьхьа. Иза дар "Пайхамаран суннат" ду боху цхьаболучара.\nМахкахь президент лаьттинарг сийлаллин Iарше ваьккхар – тоххара бирзина баьлла болх бу Нохчийчуьрчу Iедална.\nБусалбанашна даIваташ до маьждигашкахь "Ахьмад-Хьаьжин некъах" лоций, школашкахь тематикан сахьташкахь ло, Кадыров Ахьмадан сийдеш, кхалхар дагалоцучу барамашкахь Къоман Ден дарже воккху Кадыров. Цхьа гIала, цхьа юрт яц цуьнан суьрташ ирхъохказа, цхьа телегойтийла яц цуьнан турпаллалла ца дийца мукъа. "Кадыров Ахьмад", "Кадыров Ахьмад-Хьаьжа" – массанхьа а, массара а…\nАмма хIинца рогIера Iалашо лаьтта кадыровхошна хьалха, экаме Iалашо – Кадыров Ахьмад эвлаяийн дарже хьалакхачор.\nМахкарчу хьаькамаша а, цхьаболчу динан дайша а хьалхара гIулч яьккхина оцу новкъахь – Кадыров Ахьмад хьахийначул тIаьхьа: "Дала къайле цIинйойла цуьнан" олурш а бу царалахь. Ткъа бусалба динехь Пайхамарх, я цуьнан асхьабех, я хенан йохалла дуьнентIе биссинчу эвлаяэх бен ала йиш яц ишта. Церан могIара нисво Iедало Кадыров Ахьмад.\nШайн юьртана Ахмат-Юрт цIе тиллар дехна гуламехь Хоси-Юьртарчу бахархоша\nТаханлерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун да кхалхар исторехь къомо лайначу баланийн декъа дуьллу пропагандисташа. Масала, меттигерчу телегойтийло цуьнан валарх хилла Iаткъам тарбо 1944-чу шарахь къомо ша махкахдаьккхича а, шина тIамехь а лайначу баланех.\nХууш ма-хиллара, Кадыров-воккхахчо, ша Нохчийчоьнан Ичкерин муфти Iачу 1995-1999-чу шерашкахь, Оьрсийчоьнна дуьхьаллатта, жихIад даккха, олура нохчашка. ТIаьхьо хийцира цо шен дог-ойла, Кремлан агIо а лаьцна, къийсавала хIоьттира Ичкерина дуьхьал. 2003-чу шарахь президент хилира цунах, амма дарже хиина ворхI бутт баьлча, Оьрсийчоьнан Толаман Дийнахь, эккхийтира Соьлж-ГIаларчу стадионехь.\nДийнахь а, буса а дуьйцу "Ахьмад-Хьаьжин турпалаллах" а, цо "къоман дуьхьа са дIадаларх" а лаьцна махкарчу хаамийн гIирсаша.\n"Халкъан а, даймахкан а дуьхьа турпалхочо гойту хьуьнар Дала ша къастийначунна луш делахь, стаг нийсса дIа эвлаяалле кхачош хьунар ду иза", - аьлла мах хадийра цкъа Кадыров Ахьмадан меттигерчу цхьана радиостанцино.\n"Ахьмад-Хьаьжин новкъахь" вацахь – Далла дуьхьал ву хьо\n"Кавказ.Реалиино" теллира, муха тIеоьцу Нохчийчуьрчу могIархоша Кадыров Ахьмад сел чIогIа вазвина вийцар.\n" Эвлаяийн декъа язвина вац иза хIинца а?" – бегашбарца хаттар до тхан хаттарна дуьхьал Соьлж-ГIаларчу яхархочо Айзас.\n"Со телевизоре ца хьожу, амма YouTube хIиттийна видеош го суна, нохчийн прессо кечйинарш а нисло царалахь. Эвлаяах санна бен дуьцуш а дац цунах лаьцна", - боху Айзас.\nЦо дийцарехь, "дукха хан ю махкарчу низаман дайша а, Iеламнаха а Кадыров Ахьмадах Делан вели вина а, иза оцу даржехь хиларх нах тешош уьш хьийза а".\n"Нагахь санна хьо иза къобалдеш вацахь, олу, вац бусалба а. Цкъа хезна суна цхьана моллас къамелдеш. Дага ца догIу иза мила вара. "Ахьмад-Хьаьжин некъ – Делан некъ бу", бохура цо", - дуьйцу Айзас.\nЗудчунна хетарехь, Кадыров-воккхахниг эвлаяийн тIегIана ваккхарца шаьш летийна къинош тIерадаха гIерта Iедалера нах.\n"И "Ахьмад" охьадилла дагахь бац уьш. Велча вита а ца бохку. Дела хьахочохь даима а йоккху и цIе, иза динан дакъа долуш санна", - боху нохчийн цхьана юьртарчу Iабдуллас.\n"Ма луъу яхийша цIе! Цунна ламазаш а дайша! Иза сан гIуллакх дац. Амма нах ма хьийзабайша! Алал ас, суо вахьахь, сан некъ Пайхамаран сунница бу, ас оцу стагах Делан накъост вийр вац, ширк дийр дац! Ма вон тIекхор вара со!" – воьлу Iабдулла.\nСоьлж-ГIалара студент Зеламха реза ву Айзас а, Iабдуллас а дуьйцучунна. "Церан эвлаяъ ву иза дукха хенахь дуьйна. ХIора даIватехь буьйцу имамо "Ахьмад-Хьажин некъ", - тоьшалла до цо.\nТерк – уггаре боьха хи\nЗеламха ца кхета, хIун "некъ" бу Iедалхоша буьйцург, "технологеш, Iилма, синбахам кхиочу метта, сан пачхьалкхо суна дийнахь а, буса а хьоьхург цхьаъ ду – Ахьмад-Хьажин некъ. Со декхаре вац оцу новкъахь ваха. Iовдалалле, бодане вуьгу некъ бу иза", - чIагIдо жимчу стага.\n"Пен лаьтта паччахьний, дуьненний юкъахь"\nНохчийчуьрчу цхьана институтан хьехархочунна Асланна (цIе хийцина оха – ред) хетарехь, Кадыров Ахьмад хестор долийнарг вац цуьнан кIант.\n"Рамзан шена хIоттийначу хьолан карахь ву мелла а. Муьлххачу а тоталитаран пачхьалкхехь пен лаьтта паччахьний, дуьненний юкъахь. Дахар ма-дарра ца гойтуш, цунах дIакъастийна кхобу иза цуьнан гоно. Иза мел дукхавеза массарна а, дуьненна иза мел оьшу, мел сийлахь ву Далла гергахь, бохуш дуьйцу цуьнга цунна суждане оьхучара. Ишта ду иза чухиина Iен лоппаг, цунна ца девза гонахара хьал. Авторитаран Iедал ду цуьнгараниг а, цул лакхарниг а", - боху Аслана.\nИза тешна ву, Кадыров цуьнан гоно, шайна иза оьшу бохуш, Iехавеш хиларх. "Цоьнтаран цIе хийцар – иза боламан юьхь бен яц. Соьлж-ГIалина а кхочур ю рагI. Дукха хан а ца оьшу", - Асланна гарехь.\nСоьлж-ГIаларчу ЖовхIарна хетарехь, Iедалан ден го цунна мотт хьакхарца шарбелла богIу.\n"Кхеташ ю церан тактика: стагна хьо везавалийта лаахь, хестабе цуьнан гергарнаш. БIаьргаш чу а хьоьжуш, ша паччахь хестор доккха хIума дац. И кеп шена паччахьна а кIордийна, хетарехь, цундела, иза резавеш, керла кепаш леха еза. Цхьа вариант ю Кадыров Рамзанан гонна - да эвлаяийн тIегIана ваккхар. Кхин а боккха хастам беш, муьлха кеп царна хIинцачул тIаьхьа карор ю хаа лаьара суна", - боху ЖовхIара.