Къилбаседа Кавказ а, наркотикаш а\nМаларш мийлар лахдинехь а, наркотикашца эвхьазбевлла кавказхой\n"Меларх цIена Оьрсийчоь" ("Трезвая Россия") юкъаралло арахецна 2017-чу шеран антинаркотикан рейтинг. Юккъерчу меттигашкахь бу Къилбаседа Кавказера мехкаш.\nНаркотикашна дуьхьало ярца Къилбаседа Кавказехь бIаьрла ду сурт Нохчийчохь – 4-гIа меттиг. Ткъа цул а хьалха ю наркотикашца къийсам латторехь Архангельск, Чукотка, Волгоград.\n8-чу меттехь ю Дагестан, 15-чохь – ГIебарта-Балкхаройчоь. ТIаьхьий-хьалий 25-чу, 26-чу меттигашка дIатаръелла ГIалгIайчоь, Адыгей.\nКъилбаседа ХIирийчоьнна 33-гIа меттиг кхочу, 38-гIа – Краснодар-махканна. Старопол-мохк бу 41-чу меттехь. Кхарачой-Чергазийчоь – 54-чохь.\nБакъду, Къилбаседа ХIирийчуьрчу Республикан наркодиспансерерчу цхьана лоьрана хетарехь, теша мегар дац рейтингех. Дагестано а, Нохчийчоьно а тидаме ца оьцу наркотикаш лелош болу нах. Цундела "цIена" юьсу статистика, наркоманаш цигахь кIезиг бацахь а. Иштта элира цо "Кавказ.Реалиига".\nТаханенна Къилбаседа ХIирийчохь наркологийн тергамехь ву 3000 стаг. "Наркоман" шайх ала тарлуш ву царех 700. Бисинчара юкъ-кара туху шайх наркотикаш. Иштта ду официалехь.\n"Хьалха тхан республика Оьрсийчохь хьалхарчу ткъа регионашлахь яра. Оха массарел а хьалха йолийна наркотикашца бечу балхахь модернизаци. Хийцина говзанчаш-белхахой, керла стандарташ юкъаяьхна, гIирс а карлабаьккхина. Цундела тоьлла бу тхо долучохь коьрта гайтам – дарба хилар а, нах наркотикех баккъал дIакъастар а", - боху "Кавказ.Реалиига" ХIирийчоьнан наркодиспансеран коьртачу лоьро Танклаев Константина.\n"Стенна буй кхузахь наркоманаш дукха? Дера бу, цхьана наркомано шарахь шен новкъа пхи-ялх стаг воккхуш хиларна", - элира Танклаевс.\nХIора дийнахь хаамаш баржабо, дIогахь, кхузахь стаг лаьцна наркотикашна кечбинчу бена керла дIовш дуьллуш, олий. Къилбаседа ХIирийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министрна Скоков Михаилна хетарехь, догIанан нойшна буха наркотикаш йохкурш лецна ца Iаш, леца беза и зулам махка дохьурш а.\n"2017-чу шарахь 40 кийла наркотикаш яьхна оха, жоьпе озийна 800 стаг. 60 йохкархо лаьцна, 18 наркотикаш чуйохьу канал Iорадаьккхина, 79 наркотикашна реклама ечу сайтна блок хIоттийна", - дийцира тхоьга БуьритIерачу полицин цIарх.\nХьостано бахарехь, ХIирийчохь уггаре дукха яьржина лела канабис, шолгIа – "соль" ("туьха") шайх эраш, кхозлагIчу меттехь ю героин, уьш карайо полицина массарел а дукха.\nПолицино бахарехь, шо мел дели а кхуьуш ю статистика. Амма цуьнан бахьана урхалло ша болх дика барца дузу, дац боху иза наркоманаш баьржаш хилар.\nДукха хьолехь наркотикаш шаьш къастийначу къайлахчу бенашка яхка йохкархой ХIирийчу арахьара богIу. Церан аьтто бац "да" дIавийца – иза цкъа а ца волу цаьрца уьйре. Нисло бенаш чу наркотик меттигерчу бахархоша юьллуш а. Дуккха бу царалахь кхиазхой, къечу доьзалшкара а бац, цу тIе.\n"Наркотикашна тIе нах стенна кхийда хиича-м, ас цхьаъ дийр ма дара!" – Бегаш бо БуьритIерачу гIалин Гуламан депутато Джибилов Казбека. Цхьа хан хьалха иза вара махкахь энергетик-хиш дохкарца къовсам айбинарг.\nХIирийчоьнан школашкахь берашна хьехамаш бо. Урамашкахь баннерш уьхку наркотикашна дуьхьал. Делахь а, ала дац оцу балхо боккха пайда бохьу.


Кадыровн «вешин» йоI: «Ас хIума дашо кедара юу»\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутатан Делимханов Адаман йоIа ша "маьлхан а, беттан а султанша" ю боху\n«Хеда Адамовна» ю ша боху интернетехь яьржинчу видео чохь элийн дахар хьоьгу доьзал гойтучу йоIа. Иза шахьарахь еха «маьлхан а, беттан а султанша» ю, цо дийцарехь. Нохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан Думехь депутат волчу, Кадыров Рамзанан кхоалгIа куьг ларалучу Делимханов Адаман йоI ю Хеда. Цуьнга хьаьвсинчу нахах дукхахберш кхаьрда цунах, хIинцале оцу бахьаница дIаяьккхина видео дуккхахйолчу сайташна тIера.\nТуркойн «Исбаьхьа оьмар» («Великолепный век») сериалерчу Хюремах тарйо ша Хедас. Дагах кхеттачух тера ду цунна, Хюрема ша гIарбаш йолчу муьрехь лайна бала дага а лоьцуш, шен мостагIий хIалакбан дош далар.\nВидео чохь гергарчара, нийсархоша хьалаайо Хеда, цхьаберш, кортош охьа а теIош, гора хIуьтту иза гучуяьлча.\n"Ас хIума дашо бошхепара юу, хи цIеначу ангалин кедара молу, сан дахарх, сан дезачу цIийх, сан хазаллах хьоьгу дуьнентIера массо а мехкарий», - боху Делимханова Хедас.\nВидеоно карзахъяхна социалан машанаш. Хьовсархоша емалйо Хеда.\n"Нохчаша корта цкъа а охьа ца таIийна Далла хьалха бен. ХIара хIун ду ша дан а? – яздо цхьамма.\n«Вайн маца хилла гIарбашаш, леш, султаншагIар?» - цецбуьйлу вуьйш.\n"ХIинца ларъер вай Делимхановн йоI ЧГТРК чохь, ша жинаша Iехийнера, бохуш, йоьлхуш, нах къинтIера бохуш», - яздо кхечара.\nКъоьллехь лийр вац Кадыров\n…Видео чухIоттийна ши де даьлча, дIаяккха йолийра интернетера. "Кавказ.Реалиига" цхьаболучара дийцарехь, инстаграм-пабликаш лелочу нахе Хедин цIарах дехарш до, видео дIаяккхахьара бохуш. (Оцу кепара дехарш деш яьхна скриншоташ ю редакцехь – ред.).\nСоветийн заманах йисина хьу?\nЭтнографа Ярлыкапов Ахьмада Советийн замано йитинчу лорах дузу тахана цхьаболу нах цIеххьана шаьш гулбина бахам нахана гайта гIерташ, цунах дозалла деш лелар.\n"Иза керла хIума дац, соьга хаьттича. Советан заманахь а гIертара нах шайгара дика хьал массарна а гайта, куралла йора хьолах, лулахошца, гергарчаьрца яхье буьйлура. Ишта бу-кх вайна юкъарчу цхьана декъан кхетам», - элира Ярлыкаповс "Кавказ.Реалиица" шен хиллачу къамелехь.\nЭксперто бахарехь, цхьана Нохчийчохь хилла ца Iа хьолах дозалла детташ лела нах.\n"Дагалацал аш, Дагестанехь хьаькамаш леца болийча, гайтира церан дешех-детех яьхна йолу хIусамаш. «Гой шуна тхо мел дехаш ду, хьоьгий шу?» ала санна. Суна хетарехь, Советийн заманара дуьйна схьайогIу амал ю иза, ткъа тахана кхин а маьттазъяьлла», - Ярлыкаповна хетарехь.\n"МогIарчу нохчийн дахар гайта воллура иза, амма оха сацийна». Кадыровхойн бахамаш гайтарна, вада а вина, йиттина Нохчийчуьрчу вахархочунна\nКадыров мехкан урхалле хIоьттийначу 2007-чу шарахь дара цо а, цуьнан гоно а шаьш нохчийн къоман мехаллаш ларйийр ю аьлча. Европерчу нохчашка къамелдеш, Кадыровс бохура, «вайн массеран а Iалашо цхьаъ ю – нохчийн къоман барт меттахIоттор, цуьнан орамаш чIагIбар: дин, ламасташ, мотт».\nОцу хенахь дуьйна схьа вуно дукха «ламасташ талхийна» нохчий нахалбаьхна пачхьалкхан телеканалехула, дахийтина цаьрга къам къинтIера.\nКавказхойн гIиллакхашца ца догIу наханна хьалха шен зудчух я майрачух дозалла дар. Амма Нохчийчоьнан куьйгалхочо дуккхаза а магийна шена, дерриг къам теш а долуш, шен зудчунна совгIаташ кхийдо я Инстаграмехула иза хьеста.\n«Ас эзар книга язйийр яра, филмаш, байташ йохур яра сайн зудчунна, цуьнан дуьхьа юьйр яра эзар гектар исбаьхьа беш, Медни Мусаевнин цIе туьллур яра лаьттахь лепачу зезагна, стиглахь массарел а сирла къегачу седанна! Амма дац иза дан оьшуш – Медни Мусаевнина школера дуьйна схьа хаьа уггаре хаза зезаг, седа, уггаре тайна мукъам суна хьалха ша буйла», - яздира цкъа Кадыровс.\nНохчийчоьнан администраторан гонна дагахь хаьа, маца ду шайн «паччахьан» нана, зуда, бераш дина денош. ХIора шарахь, дукхаллица, хазаллица къийса а луш, кхочу цаьрга Кадыровн гонера зезагийн курсаш. Мехкан хIора хьаькам къисалуш кхочу КадыровгIеран гIопе, Рамзанца цхьаьна суьрташ даха, сихха уьш Instagram-агIонашка хIитторхьама.\n2016-гIа шо къоман мехаллаш ларъеш, «нохчийн ламасташ шир ца долуьйтуш», хестош, даздеш доккхур ду махко, аьлла кхайкхийра.\nТкъа муха лардо КадыровгIара, ДелимхановгIара, мехкан кхечу дайша нохчалла гуш ду – Делимханова Хедин видеоно кхин цкъа а гайти иза.


Кадыров Рамзан а, Дудаев Ахьмад а\nНохчийчоьнан информацин министра, республикан куьйгалхочун гIоьнчас Дудаев Ахьмада жоп делла, Кадыров Рамзан Туркойчу "диканна" ца кхаьчнера, бохуш, даьржинчу хабаршна дуьхьал. Кадыров Туркойчухула къайлах лелла, иза ша волчу меттера кхечунхьа дехьаваьлча бен волу меттиг ца хаийтора социалан машанашкахь, бохура Туркойчохь вехачу оппозицин блогера Халитов Хьасана. Блогер харцвеш даренаш далийна шен инстаграмерчу видео чохь Дудаевс.\n"Шу цигахь дара аьлла, цхьаъ ша волу меттиг лечкъош лелар ву моьтту шуна? Муьлш ду шу дан а? Шу ду-кх тхох девдда лелаш. Аш стагга а ца веза леха – лоьхуш дерш шу ду. Мукхадехкий санна, даима а цхьацца Iуьргашка лечкъина Iаш ду-кх шу", - боху даржхочо.\nДудаевс чIагIдо, шаьш социалан машанашка видео, суьрташ даьхна довллушехь хIиттадора, меттиг дIатесначул тIаьхьа ца хIиттадора бохуш. Тоьшалла далош цо гойту Кадыровн официалхь йоцчу инстаграм-агIонера сториз-архиван скриншоташ, юсту уьш шайца цхьаьна хиллачу Гасанов Гусейнан аккаунтерчу сторизашца. Скриншоташкахь гойту денош ду ГIадужу-беттан 11-гIа а, 12-гIа а.\nХалитов Хьасана архецначу видео чохь го иза Туркойчу кхаьчначу Кадыровн гонца зIе лоьхуш хьийзар, делегаци йолу меттиг хоьттуш Iар. Къамел до цо "Чужой" цIе лелочу стагаца, боху, иза Кадыров ларвечу тобанера ву, ткъа вукхо ца йовзуьйту шаьш кхаьчна меттиг.\nГIадужу-беттан 14-чохь, сарахь, Халитовс арахецна видеокхайкхам, Дудаевга боху ша царна тIекхача дагахь ву, гойту ша шен геопозици дIахьажайош.\nТуркойчохь хьалхо лаьцна 6 нохчо махка тIелетарш дан а, пачхьалкхан къайленаш йовза а веъна, аьлла хаам баьржича, кху беттан 13-чохь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана видео яржийна Туркойчуьра. Цу чохь цо боху, ша туркойн массех гIалахь хилла, амм ца карий шена Нохчийчуьра "шайтIаннаш", чIагIдо, "уьш девдда". Цуьнца гуш ву видео чохь Дудаев Ахьмад а.\nТуркойчуьрчу нохчийн диаспорин векалша дийцарехь, лецначу нохчех цхьаъ мехах нах бойъучу гIеранах ву. Оцу хьокъехь дицинарг ву Халитов Хьасан. Кавказ.Реалиица къамелдеш информаци бакъйира Туркойчуьрчу диаспорин кхечу векалша а.\nГезгмашин-бутт бовш Туркойчохь вехачу оппозицин блогера Халитов Хьасана Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан бехкевира ницкъаллин структурашкахь болхбечу Арсанукаев Ахьмадан цIийнан нахе шен гергарчарна дуьхьал чIир кхайкхаяйтарна.\nХьосташа дийцарехь, Туркойчохь лецначу ялханца уьйрехь хилла Дукузов Казбек (иза бехкевора Америкера журналист, Forbes журналан оьрсийн версин коьрта редактор Хлебников Пол верна, амма кхело бехказваьккхира – редакцин билгалдаккхар). Дукузов Нохчийчоьнан гонашца уьйрехь хилар чIагIдо шен юьтьюб-эфирашкахь оппозицин блогера Абдурахманов Тумсос.\nАстраханехь хиллачу латарехь дакъалаьцна ши стаг лацасацам бина кхело


Лоалахочун хьакъ — Сердало\nШийна тоам хиллалца ара берашца ловзаш а ваьлла, Iийса чувеча, даь-да, херх а хьокхаш, говр цIенъеш воаллар. Ваха, воккхача сага юххе дIаэттар кIаьнк. Хоза хетар цун, цо говра кес цхьалха йоаккхаш. Говра фуъ била, е кхыдола гIулакх де даь-да воалаш хилча цунна тIехьа водаргвар. ХIанз таккхалча латтар из, ше цунна новкъарло яр кхераш. Ше белаьца говра кес цхьалха а яьккха, хаьттар воккхача сага:\n– Фуд цига, Iийса?\n– Дада, цхьан хIамах кхетац со! Сона дукха а везаш, са доттагIа волча Хьамзата йоах, мел во вале а, лоалахочунца дика хила веза саг. Мишта хул со воча сагаца дика?\n– Ай, Дала дукхавоахаве, са кIаьнк хьо. Бакъда хьога Хьамзата аьннар. Аз дувцаргда хьона, сайна ховчох лоалахочунца мишта хила веза.\nЛоалахой тайп-тайпара ба. Цхьабараш ца хилча вIалла мегаргбоацаш хул, шоллагIбараш вIалла ца байзача а бакъахьа болаш хул. ХIаьта кхоалагIбараш, болаш а боацаш а, башха хилац.\n– Уж малагIаш ба, дада? Со-м кхетац, – хала дар кIаьнка хьаькъала уж дешаш нийса кхетаде.\nХацар цунна лоалахой тап-тайпара хулий. Дунен тIа мел вола саг цхьатарра волаш санна хетар цунна.\n– Ца хилча мегаргбоацараш ба, хьоца дика-во декъаш, массаза а хьоца ийна бахараш. Ца байзача бакъахьабараш ба, зе мара, шоашкара пайда цабоалараш, хIаьта болаш а боацаш а башхало йоацараш даьра ба, е дика а е во а шоашкара цадоалараш. Вай даьша яьхад: «Дика лоалахо – тешам, во лоалахо – эшам», «Рузкъа, ганз ма лаха, дика лоалахо лаха». Из фуд аьлча, мел дукха хьога рузкъа дале а, пайда бац, лоалахо хьа тешаме веце. Тешаме воацача лоалахочо цхьан юкъа дIадахьар кхерам ба Iа шийх тийша дитар.\n– Ва, дада, дика лоалахой болча ваха дIаваха мегаций, вочарна юхера дIа а ваьнна? – хаьттар кIаьнка.\n– Даьра, Iийса, дика-м дар из иштта, Iа яхача тайпара хержа, лоалахой дикагIа малагIаш ба а хьежа, царца ваха ха йиш хилча. Iа нахаца цхьа ха-зама ца яьккхача, мича хов хьона саг фу оамал йолаш ва, из хьона дика е во ловш ва. Цудухьа цхьа ха-зама йоал, шийна уллув вахар дика, эздий лоалахо ва е цхьанна а хIаманца бала боаца саг ва кхетадалехь. Мичча тайпара дале а, во лоалахо Дала ма вогIалва, дикача лоалахочох Дала хьега а ма волва. Мел во из вале а, ший лоалахочунца дика хила веза саг. Нахаца товш воацача сагадар дош дац, мел доккхий хIамаш цо дой а, – аьнна, говра фоартах кулг хьекха волавелар воккха саг. Бакъда, Iийса шийна хезачох кхоачам беш вацар.\n– Ва, дада! – хаьттар цо цецвоалача оазаца. – Ший лоалахо во хилча, цунга хьежжа во дIахила мегаций шоллагIвола лоалахо а? Се кхеста а ца вайташ, со а хила мегаций шиш болаш?\n– Даьра, кIаьнк, тIаккха Ялсамале яккха хала ма хургда. Мел во из вале а, дика хила веза цунца. Даьлагар салам-моаршал хилда цунна, вай Элчас даьр из да, – аьнна, цхьа кIеззига сабар дир воккхача сага.\nИз юхаволавалалехь сихвенна аьлар Iийсас:\n– Дада, дувца сона, Даьла салам хилда цунна, Пайхамар мишта хиннав ший лоалахошца, цо царца леладаь гIулакхаш.\n– Дала мел кхеллача адамал дикагIа хиннав вай Элча Мухьаммад, IалайхIис-салату вас-салам. Цул къахетамегIа кхы саг венавац дунен чу. Иштта кийчваь хиннав из Дала. Ший Къуръана чу а аьннад цох Дала: «Оаха наха къахетаман вайтав хьо дунен чу». Цхьа жугте хиннав вай Пайхамара, Даьла салам хилда цунна, лоалаха вахаш. Массахана а Элчан цатовр дар духьа, цун коа нувхаш чукхувсаш хиннай цо. ХIаьта Пайхамара, Даьла салам хилда цунна, жугтечунга хIама а ца оалаш, шорттига дIайоахаш хиннай цо шийна чукхайса нувхаш. Иштта уж бахаш, цхьа ха яьлча, жугте нувхаш чу ца кхувсаш, сецав. Цигга Пайхамара, IалайхIис-салату вас-салам, хайнад, из могаш воацаш, метта висалга. ТIаккха цунга хьажа, цунна зерат де вахав Элча Мухьаммад, Даьла салам хилда цунна. Вож чIоагIа цецваьннав Элча ше волча варах. Хаьттад цо Пайхамарага, Даьлагара салам-моаршал хилда цунна:\n– Аз хьайна нувхаш чукхувсаш цатовр даь долашше а, кIалвисача дийнахьа сога хьажа ма венавий хьо, хIанад хьа из?\n– Со Дала къахетаманна вайтав! Бусалба дин а беррига къахетам ба. ХIаьта Iа сайна мел леладаьчох со къинтIераваьннав хьона, – аьннад цунга Пайхамара, IалайхIис-салату вас-салам.\nТIаккха жугтечо им диллад Даьла Элчанца, ше цунца во хинна волашше, из ше волча вар бахьан долаш. Иштта да, кIаьнк, лоалахочунцара гIулакх. Мел из хьайна зе деш вале а, дика хила веза цунца. Даьла салам хилда цунна, Даьла Элчас даьр из да. ХIаьта Пайхамар, IалайхIис-салату вас-салам, вайна массарашта а хьокхам ба.\nВоча лоалахочох ший хинна кхетам харц хинналга а, Хьамзат цу гIулакха бакълийнналга а кхетадир Iийсас. ХIанз кхетадора кIаьнка нахага хьежжа хила йиш Iоацилга а, воча наьха дикачарца дакъа доацилга а. Ше ма воддара, ший доттагIа Хьамзат волча вахар из, ший кхетам нийсбенналга цунна дIахайта а, шийна даь-дас дийцачох цунца дакъа де а.\nАнсамбль «Сийг» обладатель Гран-при и первого места на фестивале «Симфония звёзд» →\nКизгах хьаяь тамаш


ХIинца МускиевгIаран доьзал юкъаберзийна Iедало\nДечкен-бутт 11, 2017\nТалораш дан кечбелла мостагIий карабо махкахь юх-юха а.\nНохчийчохь, цхьа хан юкъа а юлуш, юкъ-кара нисло, тIамца боьзна луьра, зевне хиламаш, даккхий зулам-талораш дан лоьруш болу мостагIий гучубахар а, лецар а.\nДуккха а адамаш хIаллак а деш, эккха тарлуш хиллачу рогIерчу бохамах мехкан куьйгалхочо дина дIахьедар хааме даьккхина «Кавказан узел» агенталло.\n«Кху тIаьхьарчу хенахь дукха леррина дIадехьна зераш бахьнехь Цоцин эвлахь совцийна, луьра зуламаш дан кечамаш беш хилла кегийрхой. Цаьргара схьадаьхна эккха тарло хIоьънаш, герз-патармаш».\nЦу хьостано дийцарехь, ишта хаам дIасабаржийна мехкан гIантдас кху беттан 10-чу дийнахь интернет зIенехула.\nГерггарчу барамехь аьлча, Iорабаьккхинчу хаамехь аьлла ду, лаьцначу тобанна юкъахь бу 2006 - чу шарахь вийна дIаваьккхинчу тIемалойн баьччан Мускиев Iисан гергарниш .\nАла дашна, официалан тIегIанахь иза а, цуьнан ваша Мускиев Iела а куьгбехке лоруш ву Цоцин юьртара цхьа бIе сов вахархо Iожалле кхачорна.\nЮьртахой къинтIера а бохуш, цаьрга шайна гечдар дехар метта, уьш юха а зуламаш дан хьайна хилла боху официалан хьостано.\nМуьлхачу ницкъаллин структурашна гучудаьлла цара хьуламехь, къа хьарчо дагахь, зуламе маша бозар?\nМаьршачу нахе къематде хIотто тохавелла, лаьцна набахте кхачийнарг маса стаг ву? Цу хеттаршна цкъачунна жоьпаш дац.\nАмма юрт, юкъараллехь лелачу хабаршка ладоьгIча, гоне лаьцна латтош ю ницкъаллин структураша, ур-аттал Iедалан белхашкахь болу хьаькамаша а ара-чу а ца бовлуьйтуш.\nЛула - куларчу муьлххачу меттигашкахь а, хIинца Цоцин эвлахь кIелдIашхула цхьаъ лело гIоьртина бохуш яьккхина гIовгIа а шеконца тIеоьцурш дукха бу. Иштачех ву Соьлжа гIалин кIоштера МагIарби а.\nМагIарби: «Кхин хIумма а дац. Бакъ хеташ тIеэца оьцуш хIумма а дац. Оцу телевизор чохь буьттуш бу-кх цара хи санна пуьташ. Нохчийн олуш хIума ду-кх "шен бIаьргара хьокха а ца гуш, нехан бIаьргара чамхалг го».\nИзза ду. Тамаш бан хIумма а дац. Уьш нах байа бахкар аьлча со-м ца теша. Валлай ца теша-кх. Мел хьайна ахча делча а, хьо гIур вуй хьо лийр вуй хууш вала. Цу ахчанах ахь хIун до хьо лийр хилча? Бакъдерг дуьйцу бохуш, хабарш дуьйцуш болчарна кху чохь хуьлург а вайна хаьа-кх».\nБомба юллуш лаьцний, ницкъала эккхийтар дан гIоьртина хиллерий, маьрша нах хIаллакбан маша бузуш вийний бохуш, низамхоша Iорабоху хаамаш бакъдолчунна гена хеташ болчеран къоьлла яц.\nЦу тобанах ву Шелан кIоштера вахархо Ваид а.\nВаид: «ГIалгIайчохь я Дагестанехь, я кхузахь бен дIа а дац. ХIоккхехь теракташ ян гIерташ лаьцна, вийна бохучух со кIезиг теша. Ишта шеконе буьйлуш берш дукха бу.\nХIара Оьрсийчоь дуьненна а евзаш ю. Хийла политик, бакъонашларьярхо, бехк боцу стаг дIавоккху кхузахь. И саннарш шортта бу охьабагарбан а. Хийла бахьанаш а хIиттош, шатайпа бух а буттий, адамаш дайина Оьрсийчохь, нах теша а беш».\nОьрсийчохь а, цуьнан кIошташкахь а кест-кеста нисдеш лаьтта, бехк боцу вер-ваккхарш а, лецарш а, кхела хьалха а хIиттош, таIзарш дар а ган а гуш, Iаш болчу могIарерчу наха, "хIорш далатохар дан" бохкура бохуш, кхайкхош лаьтта бехкамаш шеконе бахкар, селхана я тахана кхоллаелла ойла-хажам хуьлчух тера а дац.\nБакъдерг аьлча, официалан гIар мел даьккхинчух тешаш а яьккхина вайнаха дукха хан\nКегийрхой лоьцуш бу Куьрчала кIоштахь


Дагестанерчу бизнесхоша гIалгIайн бахархошна 3 тонн хурманаш елла марха даста\nГIалгIайн гIоьналлин "Тешам" фонде 3 тонн хурманаш дIакхачийна Дагестанерчу бизнесхоша, безачу Рамадан баттахь таронаш йоцчу нахе марха дастийта аьлла. "Кавказ.Реалии" портале "Тешам" фрндо дийцарца, шайн цIераш йовзийта дуьхьал хилла бизнесхой.\n"Цкъа делахь, марха дастийта аьлла, еана ю уьш, шолгIа делахь, шайн тхоьца вежараллин гергарло дуйла дIахаийта, тIаьххьарчу заманчохь вайна юкъахь хиламаш белахь а, стаг муьлххачу къомах хиларх, муьлхха мотт буьйцуш велахь а, тхо шун вежарий ду аьллачу ойланца дина совгIат ду и", - аьлла фондан векало.\nЦо бахарехь, фондо хурманаш дIасайоькъур ю шайн тептарехь латточу 300 гIийла бохкучу доьзалашна, пхиппа кила а нисъеш.\nБуха йиссинарш а, хи а маьждигашкахь а, урамашкахь марха даста хIусаме дIа ца кхаьчначарна а дIасаекъа хьесап дина фондан белхахоша. "Хьалхара Iалашо тахханехь кхочушйийр ю оха", - аьлла фондан векало.


Нохчийн маттана программаш кечйар - НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nНохчийн маттана программаш кечйар\nДӀадаханчу кхаарийн дийнахь вовшахтоьхна йолу семинар нохчийн маттахь тексташца болх бечарна аьттонна отделан белхалоша программаш кечйеш дӀахьуш болу белхан хаттаршна лерина йара.\nБелхалоша йийцаре йира отделан Ӏилманан лахара белхалочо Астемиров Арсламбека йеш йолу нохчийн-оьрсийн, оьрсийн-нохчийн онлайн дошам. Кечйархочо бахарехь, оцу программи тӀехь болу болх цхьа а духьлонаш йоцуш дика дӀабоьдуш бу, цундела пайдаэцархойн кестта аьтто хир бу отделан сайта тӀехь и дошам лело. Иштта чекхбаьлла лара мегар болуш бу «Dasho Dosham» программи тӀехь болу болх а. Нохчийн тайп-тайпана дошамаш чулоцуш йолу и программа сайта тӀера схьа а эцна компйутерш тӀехь лело йиш йолуш хир ю.\nШолгӀа доклад отделан Ӏилманан хьалхара белхалочо Асхабов Хаважис йира. Цо, шена оцу программех хетарг а олуш, цуьнан таронаш шорйан некъаш хьийхира. Цул сов, Хаважис ша йеш йолу программа а гайтира. Цо билгал ма-даккхара, и программа коьртачу декъана нохчийн морфлоги а, морфемика а толлучу филологашна лерина йу.\nИштта семинарехь дакъалоцуш бара Академин меттан а литературин а отделан куьйгалхо Альбеков Нурвадий, оцу отделан белхало Абдулкадыров Адаммий. Абдулкадыров Адама нохчийн локализаци дӀахьуш ийъалучу нохчийн меттан проблемех шена хетарг элира, цул сов, дийцира ша нохчийн меттан тезаурус йеш болийначу балхах. Альбеков Нурвадис билгалдаьккхира Адама болх нохчийн меттаӀилманехь а, иштта нохчийн мотт информацин технологишкахь баржош а чӀогӀа маьӀна долуш болх хилар.\nПайде семиотикин куьйгалхочо Умархаджийев Салаудис тӀейогӀучу семинаре кхайкхира Абдулкадыров Адаме, цуьнца цхьаьна нохчийн меттан тезаурус йаран а, цунах компйутерийн технологишкахь пайдаэцаран а некъаш, перспективаш а йийцаре йан.\nЕвзаш йолу Ӏилманча Академехь хьошалгӀахь\n«DoshStat» программин тоьшалла\nНохчийн Ӏилманехь кхин цхьа ирхе!


www.islamannur.org - Бусалба беран гIиллакхаш\nАса юха а тоьшалла до Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца.\nАллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIа Шена диканиг лиъначунна динах кхетам ло».\nХIора кхиазхочуьнан верас Далла хьалха декхарийлахь ву: ша цуьнан марахь дехаш йолучу хенан декхар цунна довзийта а, нагахь иза кхетор шен таронехь делахь, иза кхетон ша охIла велахь - динах иза кхетон а. Нагахь шен таронехь иза кхетор дацахь, (я Iилма цахиларна, я дешна цахиларна) - цунна Iамон долучунна а, хьоьху долучунна а иза тIехьажон декхайрилахь ву иза, хIунда аьлча АллахIана хьалха хIора а жоьпаллехь ву ша верасалла дечух.\nАллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Шух хIора а Iу ву, шух хIора а шен Iуналлех жоп дала дезаш а ву: урхалча - Iу ву, шен Iуналлех жоьпаллехь а ву, стаг - шен доьзалехь Iу ву, шен Iуналлех жоьпаллехь а ву, зуда - шен майрачуьнан хIусамехь Iу ю, шен Iуналлех жоьпаллехь а ю, лай - шен элан бахаман Iу ву, шен Iуналлех жоьпаллехь а ву. (Иштта) шух хIора а Iу ву, (шух хIора а) шен Iуналлех жоьпаллехь а ву».\nЧIогIа коьрта ду - тIекхуьу кхиазхойн чкъор кхетош-кхиор, нагахь тахана кхетош-кхиоран оцу белхан леррина гIайгIа ца бахь - кхана юкъаралла дIахIуттур ю, акхаройн а, дийнатийн а амале а йирзина.\nIамр бин ШуIайба дийцина, шен дас элира, шен дедас элира аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Вайн баккхийнаш лоруш воцург а, вайн берашца кIеда-мерза воцург а - вайх вац» («сахьихь» хьадис ду. ХIара хьадис Абу Дауда а: 4943, Тирмизис а: 1921 а дийцина. Тирмизис аьлла хIара «Хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду).\nВуьшта аьлча: берашца къинхетаме воцург - бусалба нехан оьздангалла йолуш стаг хила йиш йолуш вац.\nБер кхетош-кхиор бохург - хуьл-хуьлуш хуьлуш стом бу, йокх-йоккхуш беран ирсехьа гIулчаш яхар ду, мел-меллаша беран кхетош-кхиорехьа кхиамашка кхачаран новкъахь да-нана кхоацадалар ду.\nБераш синкхетам оьзда болуш кхиоран а, гIиллакхе кхиоран а, АллахI резаваран новкъахь оьшуш дерг хьоьхуш кхиоран а хьокъехь долу дуккха а аяташ а, хьадисаш а тидаме а эцна, имам ГIазалис аьлла:\n«Хьуна хаийла, бераш кхетош-кхиор – кхин долчул а тIехладаме а, тIехкоьрта а гIуллакх дуйла. Бераш, Сийлахь-Везачо, дайшка-наношка ханна тешна делла аманат ду, уьш цуьнах жоп даладезаш а бу Цунна хьалха хIиттанчу дийнахь».\nДуьненчу довлучу хенахь беран дог муьлхха а дахаран ларех цIена хуьлуш ду, цуьнан синкхетам массо бакъонийн а, дегатешамийн а кепех цIена хуьлу. Бер массо хIуманна экаме ду, дерриге чухуду цо. Нагахь иза Iамадахь дика мел долучунна, бакъахьа мел долучунна, оцу тIехь кхиа а дахь – тIаккха иза ирсе хир ду хIокху дуьненахь а, эхартахь а.\nДайшна-наношна а, берана йоза-дешар Iаморехь а, иза кхетош-кхиорехь а дакъа мел лаьцначунна а - цара оцу новкъахь диначу массо диканна, мел яьккхинчу гIулчанна дуьхьал йоккха ял а, боккха мел а хир болуш бу АллахIана гергахь. Нагахь иза вочуьнга марзлахь, дийнатех тера, тергамза тесна а дитахь – тIаккха иза ирс доцуш, декъаза хир ду, хIаллак а хир ду, кхетош-кхион дезаш хиллачеран белшашна тIе боьжна беза мохь хилла дIа а хIуттур ду, эхартахь цунна дуьхьал кечдина лалун доцу Iазап а хир ду.\nИмам ибн ал-Къаййима (АллахIа къинхетам бойла цуьнах) аьлла:\n«Шен берана пайдехь дерг Iамор тIаламбоцуш дитиначо а, иза тесна дитиначо а - кхин дойла йоцуш, доккха зулам дина. Дукхах долчу берийн талхар а, церан хьокъехь ледарло яр а, динан парзаш а, суннаташ а Iамонза дисар а - дайн бехкенна ду. Кегийра доллуш хIаллакдина цара уьш. Цундела жималлехь шайна а ца хилла уьш пайдехь я баккхийра хилча шайн дайшна а ца хилла уьш пайдехь».\nМацах цкъа цхьамма шен кIанте бехк баьккхина хилла: «Ванах, кIант, сел вон хIунда ву хьо суна?».\nКIанта аьллера боху: «Сан да, со жима волчу хенахь хьо а ма хилла суна вон - хьо воккха хилча со а ву-кха хьуна вон. Бераллехь со тесна витина ахьа - къаналлехь аса хьо а витина-кх тесна…».\nОцу дийцинчу дерригенах вайна билгал долу: бераш бераллера довлале царна динах дерг Iамор коьрта хилар а, ладаме хилар а, хIунда аьлча уьш баккхийра хилча нийсонехь нах хилар, гIиллакхе, сина-оьзда кхиар цунах доьзна ду. Уьш сина-оьзда, гIиллакхе, эсала кхетош-кхиоран новкъахь АллахIа ваьшна тIедиллина декхар кхочуш диначеран могIарехь хилархьама а.\nТхан хьоме жима чкъор!\nШуна лерина кечдо оха хIара шуна хьалха долу жима жайна. Цунна цIе лур ю вай «Бусалба беран гIиллакхаш» аьлла. Шун бераллин хене а, жималлин муьре а, къоналлин бараме а хьаьжжина, шуна дагахь латтон атта хилийта, чIоггIа дацдина хIоттон лерина ду вай хIара мехала жайна.\nЧаккхенехь Сийлахь-Везачу АллахIе доьху аса: хIара жайна эхартана пайдехь даккхар, цIенна Шен сийлахь юьхь резаян хьегна къа дар а.\nАллахIа къинхетам а, маршо а, беркат а лолда Тешамениг шен цIе йолучу Мухьаммад пайхамарна, цуьнан гергарачарна а, массо а асхьабашна а, къематде кхаччалц церан новкъа мел баханачарна а!\nДIавижаран а, самаваларан а гIиллакхаш\n1. Пхьуьйра-ламаз диначул тIаьхьа дIадийша деза вай - нагахь дIадийша йиш йоцуш, юьстаха ца долуш, дан дезаш диссина хIума дацахь (Iамон дезаш Iилма хуьлда и я веаначу хьешана дан дезаш хьошалла хуьлда и).\n2. ДIадуьйшучу хенахь ламаз а карахь дийша хьовса деза.\n3. ДIадуьйшучу хенахь аьтту агIонна тIе дийша деза, гайна тIе дийшарах а ларлуш.\n4. Ваьш дIадуьйшучу хенахь вай доьшур ду: «Аятул-курсий» а, «ал-Ихлас», «ал-Фалакъ», «ан-Нас» кхо сурат а.\nВаьш охьадуьйшуш эра ду вай:\n«БисмикаллохIумма амуту ва ахьйа» («Я АллахI, Хьан цIарца вала а ле со, ден а ло со»).\nХIара а эра ду вай:\n«АллохIумма къини Iазабака йавма табIасу Iибадак» («Я АллахI! Хьайн Iазапах ларве Ахьа Со Айхьа Хьайн лаьш гIовтточу (я денбечу) дийнахь»).\n5. Набарха девлча эра ду вай:\n«Алхьамду лиллахIиллази ахьйана баIда ма аматана ва илайхIиннушур» («Хастам бу АллахIана - вай деллачул тIаьхьа дендина волчу. Цуьнга доьрзур долуш а ду вай»).\nНишка вахаран суннаташ\n1. Нишка доьлхучу хенахь, хьалха аьрру ког а боккхуш, чудовлу вай. Чудовлале хьалха хIара доIа доьшу вай:\n«БисмиллáхI, аллóхIумма иннú аIýзу бика миналхубуси валхабáиси» («АллахIан цIарца! Я АллахI! Хьоьца ларло со боьршачу а, стечу а шайтIанех»).\n2. Ваьшца цхьана а тайпа тIехь язйина Сийлахь-Везачу АллахIан цIе йолу хIума а йолуш нишка ца доьлху вай.\n3. Нагахь нишка дахар аренгахь нисделллехь - нахана гучуьра къайла довлу вай. И хьашт кхочуш дечохь къамелаш а ца до вай. Моллалла кхойкхучунна тIаьхьара а ца олу вай нишкахь долуш.\n4. Хица, аьрру куьйга цIенна дегIах дIакъаьстина йолучу нажжазах дIацIанло вай.\n5. Нишкара арадовлучу хенахь, аьтту ког хьалха а боккхуш, арадовлу вай.\n6. Нишкара арадевлча хIара доIа до вай:\n«ГIуфрóнака» («Гечдар доьху хьоьга, сан Дела!»).\n7. И хьашт кхочуш дина девлча, леррина вешан куьйгаш дуьлу вай, саба а хьокхуш.\n1. Ваьш хIума юучу а, хи молчу а хенахь дагалоцур ду вай: «АллахIана Iибадат дан гIора хилийта юуу (молу) аса хIара» аьлла.\n2. ХIума яале хьалха вешан куьйгаш дуьлу вай.\n3. Вешан болуш болчу кхачанна реза хуьлу вай, цкъа а хьалха биллина кхача емал а ца бо вай.\n4. Аьтту куьйга а юу вай, ваьшна хьал-хьалххарниг а юу вай, шуьнан юккъе а ца кхийда вай.\n5. Юьххьехь - «БисмиллахIи» аьлла яа йолайо вай. Нагахь вайна хIума юучу юьххьехь АллахIан цIе яккха дицлахь, вай эра ду:\n«БисмиллахIи аввалухIу ва ахирухIу» («АллахIан цIарца, юьххьехь а, чаккхенехь а»).\n6. Юург кхачам боллуш Iовшур ю вай, сиха а юур яц вай. ХIума тIехдукха а йиъна, вешан гай а дузур дац вай.\n7. Бовхачу кхачанна тIе мох беттар бац вай, пхьегIана чу са а доьIур дац вай, вайца цхьаьна хIума юуш волучунна кхача баа дегаза хин дерг а дийр дац вай.\n8. Нагахь юучух юьхк охьайоьжнехь, иза схьа а эцна, дIа а цIанйина, дIаюур ю вай, шайтIанна юьтур яц вай и.\n9. Ваьш хIума йиъна девлча эра ду вай:\n«Алхьамду лиллахIиллази атIIамани хIаза, ва разакъанихIи мин гIайри хьавлин минни ва ла къуввахI» («Хастам бу АллахIана - суна хIара яийна волучу, хIара сан рицкъа дина волучу. Сан оцу тIехь гIора а дацара, ницкъ а бацара»).\n10. Кхоккха къурд а беш, мер ду вай хи, хIоразза а эра ду вай: «БисмиллахI» («АллахIан цIарца»).\nХи мелла девлча эра ду вай: «Алхьамду лиллахI» («Хастам бу АллахIана»).\nПхьегIана чу са а доьIур дац вай, нагахь йовха елахь, тIе мох а беттар бац вай.\n11. ХIума йиъна девлча вешан куьйгаш дуьлар ду вай. Бага хи а кхаьрзина, йисинчу хьаналлех а, цуьргех а цIенна бага дIа а цIанйийр ю вай.\n1. Догlуш-доьлхуш некъан аьтту агIо лоцуш лелар ду вай.\n2. Вешан боларехь эсала хуьлу вай, цхьанненна а дозалла а ца детта вай, кураллаш а яц вайца.\n3. Вайна дуьхьал кхетначуьнга салам ло вай. Муьлхха а цхьа некъах тиллачунна вай тIенисделча - иза новкъа воккху вай.\n4. ГIуллакх доцчу дIаса а ца хьежош, вешан бIаьргаш а ларбо вай, вайгара цхьанненна а цхьана а тайпа зен а ца долуьйту вай, муьлхха а хьашт долучунна гIо до вай.\n5. Диканиг даре кхайкхар а, вочух юха сецор а, дIасалелачу нахана новкъара новкъа хин ерг а, зене ерг а дIа а йоккху вай, и дIайаккхар – иманах дуйла а хаьа вайна.\nМашенна тIехааран гIиллакхаш\n1. Муьлхха а тIехууш я чухууш йолчу хIумана тIехуучу я чухуучу хенахь эра ду вай: «БисмиллахI» («АллахIан цIарца»).\nЧухиъна я тIехиъна дIанисделла девлча, эра ду вай:\n«Алхьамду лиллахI! «Субхьáналлазú саххара ланá хIáзá ва мá куннá лахIý мукъринúна, ва иннá ила роббинá ламункъолибýн» Алхьамду лиллáхIи, алхьамду лиллáхIи, алхьамду лиллáхIи. АллахIу акбар, АллахIу акбар, АллахIу акбар. СубхьáнакаллохIумма инни къад заламту нафси фагIфирли фаиннахIу ла йагIфирруззунуба илла анта» («Хастам бу АллахIана! Сийлахь ву вайна хIара муьтIахь йинарг. Вайн ницкъ кхочур ма бацара и дан! Бакъдолуш, вешан Деле доьрзур долуш а ду вай. Хастам бу АллахIана! Хастам бу АллахIана! Хастам бу АллахIана! АллахI воккха ву! АллахI воккха ву! АллахI воккха ву! Я, АллахI! сийлахь ву Хьо. Сайна зулам дина аса. Гечдехьа суна. Бакъдолуш, къиношна гечдийриг вац-кха хьо цхьаъ воцург»).\n2. Низам а, къепе а ларйо вай. Охьаховшучу хенахь гIиллакхе а, ладаме* а, кIеда-мерза а хуьлу вай. Цхьанненна а гатто а ца йо вай, цхьа а дIаса а ца тоьтту вай.\n3. Кортош корехула ара а ца къиэдабо вай, машен чохь лаьтта нехаш а, кехаташ а ца туьйсу вай охьа. Машен чохь туйнаш ца кхуьссу вай. Цхьанненна а новкъарло а ца йо вай.\n4. Вайл баккхийнаш а, къаной а, лаьтташ а битина, охьа а ца ховшу вай. Ваьш хьала а гIуьтте, уьш охьаховшуьйту вай вешан метте.\n5. Ваьш муьлхха а цхьана хиъна Iаш волчу я новкъа воьдуш волчу бусалба вешийна тIенисделча - цуьнга салам ло вай.\n6. Машен йоьдуш а йолуш, машенна тIера охьа а ца дуссу вай: сецна яллалц собар а дой, дуьссу.\nТIе хIума йохаран гIиллакхаш\n1. Стага тIе духа йиш яц зудчуьнан духар, зудчо тIе духа йиш а яц стеган духар.\n2. Ваьш духар тIедухучу хенахь аьтту агIонна хьалха тIедуху вай.\n3. Духар тIедоьхначул тIаьхьа олу вай:\n«Алхьамду лиллáхIиллазú касáнú хIáзá ва разакъанúхIи мин гIайри хьавлин миннú ва лá къувватин» («АллахIана хастам бу - хIара духар суна тIе доьхна волучу а, суна хIара делла волучу а, сан нуьцкъах а, гIорах а доцу»).\n4. ТIера духар дIадаккха лиъча олу вай.\n«БисмиллáхIиллахIи» («АллахIан цIарца»).\n5. Ваьш керла духар тIедоьхча олу вай:\n«АллохIумма лакалхьамду анта касавтанихIи. Асъалука мин хайрихIи ва хайри ма суниIа лахIу, ва аIузу бика мин шаррихIи ва шарри ма суниIа лахIу» («Я АллахI! Хастам бу Хьуна, хIара суна тIедохарна. Аса доьху Хьоьга хIокхуьнан дика а, хIара духар шен дуьхьа диначу бахьанин дика а. Хьоьгахь ларвалар лоху аса хIокхуьнан вонах а, хIара шен дуьхьа диначу бахьанин вонах а»).\n6. Вешан бусалба вешина доIа а до вай, цо керла духар тIедоьхча:\n«Илбас джадидан ва Iиш хьамидан ва мут шахIидан» («Керланиг тIе а йоха, лараме ваха а ваха, динна тIехула кхалха а кхалха»).\n7. Бусалба стага шен хьорканал лаха охьадолуш духар ца леладо, ткъа бусалба зудчо шен цхьа а меже гур йоццучу кепара дерриге а дегI хьулдеш дехха духар леладо.\n8. Деши а, дети а лелор божаршна хьарам ду, ткъа зударшна - хьанал ду.\nХIусамера ара-чуваран гIиллакхаш\n1. ХIусамера арадовлучу хенахь, аьрру ког хьалха а боккхуш, хIара доIа а доьшуш, арадевр ду вай:\n«АллохIумма, аIузу бика ан адилла ав удалла, ав азилла ав узалла, ав азлима ав узлама, ав ажхIала ав южхIала Iалаййа» («Я, АллахI! Хьоьца ларло со некъах тиларах, айса гIалат далийтарах, кхечо сайга гIалат даккхийтарах, айса зулам дарах, сайна зулам дарах, жехIала хиларах, жехIалаллехь латторах»).\n2. ХIусаме чудовлучу хенахь, аьтто ког хьалха а боккхуш, хIара доIа а доьшуш, чудевр ду вай:\n«БисмиллахIи валажна ва бисмиллахIи харажна ваIала роббина таваккална» («АллахIан цIарца чу а даьхки вай, АллахIан цIарца ара а девли вай, вайн Дела волучу АллахIана тIе болх а буьллу вай»).\n3. ХIусаме чудевлча, чохьболчаьрга салам лур ду вай:\n«Ассаламу Iалайкум варохьматуллахIи вабарокатухI» («Маршалла а, АллахIан къинхетам а, Цуьнан беркаташ а хуьлда шуна»).\n1. Ваьш муьлхха а цхьана бусалба стагана дуьхьал кхетча, дерригенал а хьалха салам ло вай. Вай олу:\nВукхо салам схьаоьцу: «ВаIалайкум ассаламу варохьматуллахIи вабарокатухI» («Шуна а хуьлда маршалла а, АллахIан къинхетам а, Цуьнан беркаташ а»).\n2. Беречо гIашлочуьнга хьалха дIалур ду салам. ГIашлочо хиънаIачуьнга хьалха лур ду салам. Тоба кIеззиг йолучара тоба йоккха йолучаьрга хьалха лур ду салам. Жимачо воккхачуьнга хьалха лур ду салам.\n3. Жуьгташка а, керстанашка а салам хьалха дIалур дац вай. Нагахь царех цхьамма вайга салам схьаделлехь - вай дуьхьал эра ду: «ВаIалайкум» («Шуна а»).\nПурба дакхаран гIиллакхаш\n1. Цхьанненна а чу дагIа йиш яц вайн - хIусамдайша ваьшна чудахка пурба даллалц.\n2. Яйн тухуш, неI тухур ю вай, кхузза тоьхначул тIаьхьа тоуьйтур ду вай.\n3. ХIусаман дайша хаьттича: «Мила ву неI еттарг?» - вешан цIе йоккхур ю вай. ЦIе а ца йоккхуш, «Со ву-кха» аьлла, ала йиш яц вайн.\n4. Вайна чудахка пурба делча, хьалха салам лур ду вай хIусамдайшка, чухула кхарстарна леррина вешан бIаьргаш а лардийр ду вай.\n5. Пурба а даланза, вешан да-нана долчу чудахан а дац вай кхаа хенахь бакъо йолуш: Iуьйра-ламаз далале хьалха а, делкъана де къевкъина дIатеIачу хенахь а, пхьуьйран хенал тIаьхьа а.\nМаьждиг чу вахаран гIиллакхаш\n1. Маьждиг чу девр ду вай, аьтту ког хьалха а боккхуш, хIара доIа а доьшуш:\n«БисмиллахIи! Вассолату вассаламу Iала расулиллахI. АллахIуммафтахь ли абваба рохьматика» («АллахIан цIарца! АллахIера къинхетам а, марша а хуьлда АллахIан элчанна. Я, АллахI! Хьайн къинхетаман неIарш дIаелла Ахьа суна»).\n2. Маьждиг чу девлча охьа а ховшур дац вай, маьждиган хьурматан ши ракаIат суннат-ламаз даллалц.\n3. Аз ийдеш къамелаш а дийр дац вай оцу чохь, ламазаш дечарна хьалхашхула а лелар дац вай, маьждиган цIоналла а ларйийр ю вай.\n4. Маьждиг чохь йохкар-эцар дийр дац вай я яйна хIума а кхайкхор яц вай.\n5. Вайна маьждиг чуьра арадодовла лиъча, аьрру ког хьалха а боккхуш, хIара доIа а доьшуш, арадевр ду вай:\n«БисмиллахIи! Вассолату вассаламу Iала расулиллахI. АллахIумма инни асъалука мин фодлика» («АллахIан цIарца! АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда АллахIан элчанна. Я, АллахI! Хьан къинхетам боьху Хьоьга»).\n1. Кхеташонехь болучаьрга салам лур ду вай.\n2. Меттиг боллучу охьаховшур ду вай. Хиъна Iачу меттера цхьа а хьала а гIаттор вац вай, цуьнан метта ваьш охьаховшархьама. Шина стагана юккъе охьа а ховшур дац вай, цаьршиннан пурба доцуш.\n3. Ваьш гуламе схьадаьхкича, гонна юккъе а ца ховшуш, меллаша охьаховшур ду вай. Вешан пIелгаш вовшашна чучча а дохкур дац вай. Вайца цхьаьна оцу гуламехь дакъа лоцучарна дегаза хин дерг а ца до вай: вайн пIелгаш мерчу а ца хьийзадо вай, туйнаш а ца туьйсу вай, ницкъ ма-кхоччу бага ца гIиттон а гIерта вай...\n4. Цхьамма вайга гуламан го шорбахьара аьлча, го а шорбо вай.\n5. Цхьаъ ша хиъна Iачуьра хьала а гIаьттина, дIаса а ваьлла, юха схьатIевеъча, ша хьалагIаьттиначу охьахаа хьакъ ву иза.\n6. Гуламан декъахойх цхьамма къамел дечу хенахь, «тапп» олий, цуьнга ладугIу вай, шен къамелах иза юкъара а ца воху вай.\n7. Кхеташонера хьалагIовттучу хенахь хIара доIа доьшу вай:\n«СубхьанакаллохIумма ва бихьамдика, ашхIаду алла илахIа илла анта, астагIфирука ва атубу илайк» («Я АллахI! ЦIена ву Хьо, хастам бу Хьуна! Аса тоьшалла до Хьо воцург кхин дела цахиларца. Хьоьгара гечдар а доьху аса. Хьоьца тоба а до аса»).\nЦомгаш хиларан а, цомгашчуьнга хьажа дахаран а гIиллакхаш\n1. Ваьшна цхьа лазар хааделча, лозуш йолучу меттиган тIе вешан куьг а дуьллий, хIара доIа до вай:\n«БисмиллахIи» («АллахIан цIарца!») эра ду кхузза. ТIаккха: «АIузу биллахIи ва къудратихIи мин шарри ма ажидухIу ва ухьазирухIу» («Со ларло АллахIан доллучунна ницкъ кхачарца а, Цуьнан нуьцкъаллица а хIокху айса ловш долучух, со ларлучух») ворхIазза эра ду.\n2. АллахIан кхиэлана реза ду вай, цамгарна собарах доьхна а ца хьийза вай. АллахIан кхиэлехь лелларг Цуьнан халкъе ца леткъадо вай. Муьлхха а цхьамма вайга «Хьал муха ду хьан» аьлла ваьшка хаьттича, доллучул а хьалха АллахIана хастам бо вай.\n3. Муьлхха а цомгаш хилла бусалба волучу хьовса дахча, цунна иза товар доьхуш, АллахIе доIа до вай. ХIара дешнаш олу вай:\n«АсъалуллохIал Iазым, роббал Iаршил Iазым, ан йашфика» («Аса доьху Сийлахь-Воккхачу АллахIе, йоккхачу Iаршан Деле - хьо товар!»).\n4. Цомгашниг волучохь, цунна хало ца ярхьама, дукха хье ца ло вай, нагахь вай ша волучохь совцаро иза воккхавевеш а, самукъане веш а вацахь.\n5. Вай цунна герггарачу хенахь диканиг хиларе дегайовхо а, товаларе сатуьйсийла а юьту. «Тхан бусалба ваша, собарца а, доIа деш а хилалахь» аьлла, весет а дийр ду вай цуьнга. Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла:\n«Со товийриг ву И, со цомгуш хилча» («аш-ШуIараъ»: 80).\nАллахIан къамелаца цхьаьна хила деза гIиллакх\n1. Ваьш КъурIан доьшучу хенахь, ламаз карахь а долуш, доьшу вай иза. Деша охьаховшучу хенахь - гIиллакхехь, оьзда, хаза, эсала, къилбехьа а дирзина, ховшу вай.\n2. КъурIан мукъамехь доьшу вай, сих а ца ло вай иза доьшуш, вешан аз а до вай хаза.\n3. Цуьнан аятийн ойла а йо вай, цаьрца Iамал ян гIерташ, къа а хьоьгу вай, цуьнан омра а лардо вай, цо дихкинчух а ларло вай.\n4. Ваьш КъурIан доьшуш - АллахI резаваран дуьхьа доьшу вай, дешарна тIера мах а ца оьцу вай.\n5. Ваьшна доьшуш КъурIан хезча, дист а ца хуьлуш, хаза ойла а еш, гIиллакхехь ладугIу вай цуьнга.\n6. Вешан карахь ламаз доцучу а, ваьш цIена доцучу а хенашкахь КъурIанах куьг ца туху вай.\nАллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хила деза гIиллакх\n1. АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дукха веза вайна вешан синойл а, догIмел а. Иштта цуьнан асхьабаш а, цуьнан цIийнан охIла а беза вайна дукха.\n2. Вай лоруш верг а, сий деш верг а ву иза. Ваьшна цуьнан цIе йоккхуш хезча - салават дуьллу вай.\n3. Цо диначу омрашна муьтIахь ду вай, цо мел дийцинарг бакъ деш ду вай, цо дихкинарг дарах ларлуш а ду вай.\n4. Цуьнан лорах доьлху вай, цуьнан суннатца Iамал а йо вай, цуьнан цхьана а суннатана букъ а ца туху вай, бидаIаташ юкъа а ца доху вай.\n5. Цунна мел дезнарг деза вайна, иза оьгIазе мел хиллачунна оьгIазе а ду вай, цо бина хьехамаш а бо вай кхечарна.\n6. Вай тешна ду: цо шега аманат динарг дIакхачийна хиларна, АллахIа шега баийтина хаамаш берриг дIабаржийна хиларна. Вайн массеран цIарах АллахIа диканца бекхам бойла цунна.\nДеца а, ненаца а хила деза гIиллакх\n1. Вешан дайшна а, наношна а дика ду вай, цаьршинна муьтIахь а, цаьршинца эсала а ду вай. Кест-кеста цаьршиннан куьйгана барт а боккху вай.\n2. Вешан дайшна а, наношна а муьтIахь ду вай, цхьана а дика долчуьнгахь Iеса а ца хуьлу вай цаьршинна, сий а до вай цаьршиннан.\n3. Цаьршимма АллахIана Iеса хиларан декъах дерг де аьлла, ваьшка омра дича, тIаккха муьтIахь хилац вай царна - Кхоьллиначунна Iеса а хуьлуш, адамашна муьтIахь хила мегаш доцун дела.\n4. И шиъ долучохь вешан аз ца ийдо вай, цаьршинга «тпуй» а ца олу вай, и шиъ чеха а ца до вай.\n5. Кест-кестта цаьршинна доIа до вай, цаьршинна гечдар а доьху вай, и шиъ вайна реза а до вай, и шиъ оьгIаз а ца дохуьйту вай, цаьршиннан пурба доцуш цхьанхьа даха новкъа а ца довлу вай.\n6. Цаьршимма лелийна гергарлонаш хеда а ца до вай, цаьршиннан накъостийн сий-ларам а бо вай, цаьршинна эшнначу хенахь гIуллакхна дIахIоьттина а ду вай.


Оьрсийчоь кхузткъе хьалхарчу меттехь ю зударийн аьттонаш нисбарехь\nДерриг дуьненара пачхьалкхашкахь зударийн а, божарийн а бакъонаш муха ю толлуш динчу хьесапо гайтина, Оьрсийчоь кхузткъе хьалхарчу меттехь хилар. Gender Gap Index организацин векалша рапорт арахецна цу хьокъехь. Цара талламаш бинера 136 пачхьалкхехь.\nМасех хIума дара юьхьарлаьцна и таллам дIабахьа – могушалла, уьш мел беха а, церан дешаран тIегIа а, политикан а, экономикан а дахарехь цара лоцу дакъа а.\n2013-чу шарахь бинчу талламийн жамIашца а догIуш, зударшна уггар дика дахаран хьелаш латтош йолу пачхьалкх Исланди ю. Цул тIаьхьа йогIу Финлянди а, Норвеги а. Хьалхарчу пхеанна юкъаяхана Филиппинаш. Вуьшта, даханчу шарахь зударийн хьелаш тодина 86 пачхьалкха.\nАмма Оьрсийчохь уьш мелхуо а телхина. Рапортан авторша иза дузу, Оьрсийчура зударша экономикан дахарехь лоцучу декъаца а, балхахь лакхабовла йолчу таронашца а, политике кхача болчу аьттонашца а, зударийн а, божарийн а алапаш башха хиларца а.\nЗударийн Оьрсийчохь атта дан йиш йолчех лерина – деша бахар а, болх лахар а.\nДуьненара уггар а зударийн аьттонаш ледара йолу пачхьалкхаш ю – Гергарчу Малхбалера, Къилбаседа Африкера пачхьалкхаш. Рейтинг дIакъовлу Чадо, Пакистано, Йемено а.


Къомана Дацахь а, Къуйшна-м ду Нохчийчохь Мехкдаьтта\nОьрсийчоь --Мехкдаьтта долчу мехкийн дахар шина суьртахь хуьлу бохучу маьIнехь вевзаш воцчу автора хIоттийна коллаж.\nХууш ма-хиллара, «Роснефть» цхьаьнакхетаралло дола а деш, аьчган некъаца а, биргIанаш чухула а, дийнахь а, буса а хаддаза араузуш ду Нохчийчуьра мехкадаьтта. Бакъду, кхузарчу Iедало дола а деш, Москохара бакъо а елла, доккхуш а, пайдаоьцуш а дацахь а, стагга а цецвала хIума дац кхузахь и "Iаьржа деши" дIакхоьхьуш йолу яккхий машенаш хааялар. ХIара материал кечйина журналист а, цуьнца къамел ден бизнесхо а (туьллур вай цунна вешан цIе - Бадрудди) вовзуьйтийла дац Маршо Радион, церан даймахкахь хIара санна долу бакъдерг дийца кхераме хиларна...\nАренца йолчу кIошташкахь уьш йоцуш меттиг яц. Официалехь болх беш мехкадаьттан завод яцахь а, дийнахь а, буса а луларчу мехкашка Нохчийчуьра дIаузуш ду ур-атталла мазот а. Цунна даре до, цунах болх-некъ бина, къахьоьгучу бизнесхоша а. Иштачех ву Бадрудди. И мазот хьашто йолчу дIакхачо, ког баькх-баьккхинчохь, токхамаш бан безаш ,кхаьънаш дала дезаш хьелаш ду шайна кхоьллинарш, бохуш, долийра цо шен къамел. Ахча ца делча, бохура цо, шайн гIуллакх дIадоьдуш дац.\nБадрудди: «Иштта хьелаш ду-кх Iедало хIиттийна. Токхамаш бан безаш. Тхуна цистерна латтош ерг Москохара кампани ю-кх, шен долахь вуно дукха яйнаш а долуш».\nМаршо радио: ХIинца цхьа цистерна юзург 2,5 эзар сом мах цунна стенгара баьлла?\nБадрудди: «Иза цо ша хIоттийна мах бу-кх. Керт-ков а, аьчган некъ а шен бу, ша долахо ву, аьлла. И хиина Iашшехь, ахча ша тIеоьхуш ду-кх цу стагана. Ас хIинцца 120 эзар дIаделла-кх цуьнга 50 яй бузург».\nМаршо радио: Аьчган некъ Нохчийчохь а ма бу. Цигахь, Ищорехь, масала, тIедотта ца мега и мазот?\nБадрудди: «ХIа-а, Ищерехь юза бакъо яц. Стена яций. Нохчийчохь цхьанне а бакъо яц мазот тIедотта. Лицензи а йолуш завод яц. ХIирийн махкахь уьш кхоъ ю».\nРадио маршо: Хьажахь, ХIирийн махкахь доккхуш мехкадаьтта а дац. Кхеран стенна ю и бакъо, мехкадаьтта доккхуш йолчу Нохчийчохь стенна яц?\nБадрудди: «Кхузахь ахча дIа а делла, яьккхина и лицензи. ЦIахь ца яьккхина, инзаре мах боьхун дела и лург. Москохо Нохчийчохь заводаш йохкуьйтуш яц. Цундела мехкадаьтта кхаа агIор дIатоттуш ду - Дегестане а, ГIебарта -Балкхаройчу а, Оьрсийчу а.\nРадио маршо: ТIаккха, Нохчийчохь мехкадаьтта кхехкош завод ца хилча, шуна йохка-эцар ян мехкадаьтта стенгара долу?\nБадрудди: «Нелегально лаьттташ ю-кх завод. Iедало мага а йина, цхьаьллиг цхьаъ завод яц».\nРадио маршо: Iедалехь болчарна ца хууш, къайлах ду иза?\nБадрудди: «Дера яц, хууш ду-кх.»\nРадио маршо: Дийнахь-буса мел мазот схьакхочу шуна?\nБадрудди: «Дукха ца кхочу. Со санна цхьа бизнесмен ваьлча, кхочу. Хала болх бу иза, шарахь гергга ведда лела деза и дан. Фирма кхолла еза, договораш дан деза, корта бетта беза…»\nРадио маршо: "Шуьгара мазот хьан оьцу?\nБадрудди: "Тхан эцархо хIорд чухула лела кеманаш-танкерш ю-кх, 2-3 эзар тонна мазот дIахудуш йолу. И мел хуьлу, хаьий хьуна. 30 цистерна –яй чудоьду-кх цхьанна, тIаккха мел яккхий хIуманаш ю уьш?\nРадио маршо: "ХIан, кхуза схьадохьу аш и мазот. Массанхьа а токхамаш бо. Оццул харж еш хилча, шуна хIу са хуьлу?\nБадрудди: «Хуьлу дера-кх. Цхьа сом бен тIе ца даьлча а ,эзар тонна мазотах 1 млн сом ма хуьлу. И ерриге а харж дIаяьллачул тIаьхьа дуьсург ду-кх иза».\nРадио маршо: Къайлах-къулах и далуш хилича, хIорш буза а ца беш, Нохчийчохь, низаман буха тIехь и ца дало цаьрга?\nБадрудди: « Ас жоп ло хьуна. Уьш сихбелла бу, и мехкадаьтта дахьа меттиг йоцуш, чехка-чехка ериг схьа а яьккхина, дIайохка гIерташ. Цуьнан дIакхуссуш, бухаюьсуш хIума ян а ма яц.\nШаьш ХIирийн махка схьакхоьхьуш долу мазот, бохура Бадруддис, кхин дIа а, цигахь заводашкахь кхехка а деш, цунах кхин а сурсаташ схьадоху ,масала, 30% солярка, цул тIаьхьа цара и мазот дIадухку.\nРадио маршо: Оццул дукха и мазот араузуш хилича, Нохчийчохь дукха заводаш хила ма еза? Мел кхехко кхуьу уьш мехкадаьтта?\nБадрудди: «Цхьаъ бен яц Гуьмсехь, амма Iаламат йоккха завод ю иза. Шортта кхуьу, шортта. И мазотта еа агIор дIакхоьхьуш ду: Карабулаке а ,Мазалке а, ГIизлар-гIала а, Хасу-юьртан агIор а. Иза-м массарна а кхача а ца кхочу…\nБадруддис дийцарехь, официалехь а доцуш, Гуьмсехь болх беш йолчу заводо кхачо еш ю Нохчийчохь бензинан а, соляркин а. Ма-дарра аьлча, вон-дика хилар чоьте а ца оьцуш, Гуьмсехь еш йолу ягориг дIаэцар тIедожош ду махкахь бензин а, солярка а духкучу станцешна, боху Бадруддис. Цунна хетарехь, арахьара чудохьуш дерг дукха дац. Билгалдаккха догIу,гарехь, хьал иштта доллушехь, церан дикалла а шеко кхуллуш йоллушехь, и мехала ягориг Нохчийчохь кхечу мехкашкахьчул а 1-2 сом еза хилар. Тафтологи санна декар нислахь а, жамI иштта ду: Iедало, Iедалера бакъо а йоцуш, пайдаоьцуш бу махкахь мехкадаьттанах. Хуучара дийцарехь, хьийзош дерг кIезиг ахча а дац. Иза хьенан кисана доьрзу? И хаттар тахана, бодашка кхоьссинчу тоьпал башха, кхин маьIне а ца хетало.\nМила ву Нохчийн Мехкдаьттан Бакъволу Да


Оьрсийчохь дихкинарг кхузахь магош ду. Могуьйтуш дац регионал арахьа дукха хьолахь леларг а. Дуьххьара Нохчийчохь хиллачун битамаш.\nКхузаманан Нохчийчоьнах дукха яздеш хиларна, дерриг а цунах дийцина даьлла олий тарло. Делахь а, кIадбоцчу хIуманца тамашен башхаллаш гучуюьйлу кхузахь. Цхьана агIор диллича, могIарерчу бахархошна юкъара а хеташ, вукху агIор, республике оьху хьеший цец а бохуш.\nМасала, цхьа хьашто кхочушъярна мах дIабалар а ду кхузахь къаьстина. "Сан карти тIе ахча кхосийша" олу цунах. Кафехь, ресторанехь, аптекехь карало ахча, йа телефонан лоьмар юьту оцу йохкархочун чоьта тIе даккхийта. Таксех ахча а дIадала тарло оцу кепашца.\n"Банкан карти тIера ахча дIалуш система яц тхан. Оцу тароне ца кхаьчна тхо хIинца а. Цхьаъ эцча, тхуна карало ахча, йа тхан карти тIе доккху клиенташа. Бакъду цхьацца йолчу меттигехь картица дIаоьцуш а нисло. Маьрша, паргIат ду тхо долчахь", - дуьйцу Путинан цIарахчу урамехь йолчу кофейнехь болх бечу бармено.\nЦхьа эффекте йолчу ресторанехь, йа кафехь бармено карта хьаладоккхушехь дехар до: "ХIан-хIа, сан телефонан лоьмар тIе дехаьадккхахьа". Луларчу банкомате хьодучул а атта а ду ишта, цигахь комисси дIаоьцу.\n"Сира" сим-карташ а, маьхза Wi-Fi а\nОьрсийн мобилан операторан сим-карташ маьршша духку Соьлжа-гIаларчу базаран кIоштахь а, автовокзалехь а. Паспорт дIакховдича, иза тергал а ца до. ГIопасти бухара схьаэцначу хьакхаделлачу тептар тIера сим-картана активаци яран, куьйгаязйина инструкци дIайоьшу хьуна. Активаци йо ас, робота маршалла хотту соьга "Привет, Хьава" олий. Хьалхо "Фатима" нисъеллера.\nХIаъ, шен цхьа дика агIо а ю цуьнан. Бакъволчу долахочун цIехьулйина а юьсу, нагахь цхьанна оьшуш делахь. Бакъду, нагахь телефон яйна, йа хьан карта даьгна меттиг нислахь, юхаметтахIотто таро ца хуьлу хьан, хIунда аьлча и карта цIар тIехь долчу долахочун паспорт оьшуш хиларна.\nБIеннашкахь шайн цIарах карташ а оьцуш, уьш дIадухку йохкархоша нах гуллучу меттигашкахь.\nЗIенан операторан векало тIечIагIдира, эцна лоьмар шайн компанин долара а ю, нагахь официалан салоне и стаг вагIахь, сим-картан долахочун цIе хийца тарло аьлла. Йохкархо а декхаре ву, и телефонан лоьмар юхкучу хенахь динчу контрактан копи яла. Ткъа оцу документца шеко йоцуш карта хийца тарло, и карахь долчун цIе тIе а язъеш. Хьалхо компанино дIахьедора, сим-карташ дола а а ца дохуш, духкучу контрагенташца къийсам латтош ду шаьш аьлла.\nЮхадухкучарна гIуданаш детташ, цаьргара эцначу сим-карташна блок тухур ю аьлла. Делахь а, "ЗIенах" долчу низамехь цкъачунна дихкина дац карташ юхадохкар, амма низамашкахь хийцамашбар дийцаре деш ду.\nНохчийчурчу хостелашкахь а, кхечу меттигашкахь а Wi-Fi-на тIетасалучу хенахь оьшуш дац хьайн телефонан лоьмар чуязъян, йа цхьа кхечу кепара регистраци ян а. Меттигерчу къевлинчу зIенах тасалун некъаш хьоьхур ду хьуна бармено, йа отелан белхахочо.\nЙоллу республикехь маршо хиларх тешаво оцу зIенан сферехь могуьйтучу хIуманаша.\nХьешан хIусамехь видеокамераш\nНагахь кхечу регионашкахь дихкинарг кхузахь дан магош делахь, Оьрсийчохь магориг дихкина ду Нохчийчохь.\nМасала, къаьркъа. ГIалин ресторанашкахь иза духкуш гур дац хьуна. Массо а дIавоьлла оцу бехкамах. Бусулбачийн регионехь шен ламасташ ду. Тхуна гучуделира, цхьа могIа хьешан хIусамашкахь корта бахо маларш мийла могуьйтуш дац, ур-аттала, ша лаьцначу хIусамехь а. Отелан стоьл тIехь А4 форматехь Iуьллучу кехат тIехь дIахьедина ду "Алкоголан маларш мийлар луьра дихкина ду" аьлла.\nСурт ду даьккхина - тIе сиз хьаькхна шиша а, стака а долуш. Кегийчу элпашца билгалдаьккхина бухахь: "Видеокамераца латтош терго ю" аьлла.\nЙоза лаьтта хIусаман чохь а. Пенашка а, лаьтта а, тховх а бIаьрг туху ас: Мичахь ю камера? Стенгахь латтош ю терго? ХIун хир ду, нагахь пивон банка ас ястахь, масала?"\nСоьлжа-гIалара хостел – нах бехачу хIусамехь ю. Чоьнаш чуьрчу корашкахула арахьаьжча гуш ду Путинан цIарахчу урамехь дIатоьхна Кадыров Рамзанан доккха сурт.\nТкъа хьаштагIахь дехха яздина йоза лаьтта: "Доьху шуьга, цигаьркаш цаийзар отелехь а, хьаштагI чохь а. Тхан хьешан цIа – могушаллин хIусам ю. Делахь а, чохь цигаьрка ехкар оцу цхьана бахьанца доьзна ца Iа. Шун кхерамзалла ларъярал совнах, коьрта бахьана ду - шун лулахой. Цигаьркан хьожа а, кIур а хала лов и узуш воцчо.\nНаггахь нисло отелехь кегий бераш долуш а - ойла ян еза церан а. Тхайн ма-хуьллу отель чувеанчунна эвсара хилийта гIерта тхо. Тонкийн хьожа дIайоьллачу хIусамехь ваха а дегаза ма хуьлу. Цул а, йитийша цигаьрка!!! Ахча кхоорхьама. ХIунда аьлча, хьешан цIийнан территори тIехь кIур беш гинчунна тухуш гIуда ду – 5000 сом. Нагахь цIеяларан сигнализаци латахь, орцанхой бух боцуш кхайкхарна а гIуда охьадилла дезар ду".\nМасала, Махачкалерачу хостелашкахь, оццул деха кехаташ а ца яздеш, цигаьркана тIехьаькхна сиз ду. Кхеташ ма ду ишта а.\nСоьлжа-гIаларчу хьешан цIийнехь хьо дIатарлучу заманчохь портьес хьан паспортан сурт доккху. Стенна до ахь и хаьттича, жоп ло: "КIоштан полисхочуьнга дIакхачо деза. Оха массеран а паспортан скриншоташ дIатосу цуьнга". Гойту хьуна вотсапан мессенджер, бакъду, дIатесира.


чукъело - Synonyms of чукъело | Antonyms of чукъело | Definition of чукъело | Example of чукъело | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for чукъело\nTop 30 analogous words or synonyms for чукъело\nЦӀиэкогашберг ЦIиэкогашберг — (en. Common Redshank), (Оьрсаша "Травник" олу цунах). Кхин цхьа тайпа а ду вайн кхузахь хуьлуш хин олхазар. Хи чохь нека дан а хууш хин йистошка хуьлуш долчух олу хин олхазар. Царех ду кхин цхьакха тайпа олхазар цIиэ когаш а болуш. Ехийра ю цуьнан настарш. ЗIок ира а, нийса а ю цуьнан. Букъ мокха бу луьста Iаьржа тIедарчий а долуш. Чукъело кIай ю, цIога а тIоьхлара кIай ду цуьнан. Шина а тIома тIехь кIайн моханаш ю, гIаьттича гуш.\nНохчийчуьра олхазарш Къорза куьйра ("Accipiter nisus"). Къорза чукъело йолу куьйра кхокханал жима ду. Оьрсаша «Малый перепелятник» олу цунах. Боьршачуьнан букъ овкъаран басахь бу, чукӀело хьаьрса ю, пурхалхьаша кӀай сизаш а долуш. ЦӀога а пурхалхьа шуьйро моханаш йолуш ду. БӀаьргаш можа ду цуьнан. Дахар хин тогӀешкахь ду. ДӀай-схьай кхелхаш а, кӀезгачех а олхазар ду иза. ХӀоьаш июньехь до диъ я пхиъ. ХӀоьаш цӀиэ тӀедарчий а долуш кӀайн хуьлу оцу олхазаран. Цуьнан даар кегийра олхазарш ду.\nКъорза куьйра Къорза куьйра — (en. Accipiter nisus ), (оьрсаша "Малый перепелятник" олу). Къорза чукъело йолу куьйра кхокханал жима ду. Боьршачуьнан букъ овкъаран басахь бу, чукIело хьаьрса ю, пурхалхьаша кIай сизаш а долуш. ЦIога а пурхалхьа шуьйро моханаш йолуш ду. БIаьргаш можа ду цуьнан. Дахар хин тогIешкахь ду. ДIай-схьай кхелхаш а, кIезгачех а олхазар ду иза. ХIоьаш июньехь до диъ я пхиъ. ХIоьаш цIиэ тIедарчий а долуш кIайн хуьлу оцу олхазаран. Цуьнан даар кегийра олхазарш ду. Кхин цхьа тайпа а ду куьйра. Оьрсаша "Перепелятник" олу цунах. ТIемаш таьIначу ал басахь ду. Логера дуьйна охьа накха а чукIело а, пурхалхьа кIайн, хьаьрсан сизаш а долуш къорза ю цуьнан. Стечуьнан таьIна ал бос болуш ю. БIаьргаш можа ду.\nХьуьнан акха цициг Хьуьнан акха цициг () олу. ЦӀахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегӀан дохалла 50-75 см. ЦӀога 25-35 см. ТӀера цӀока кӀеда а, чо луьста болуш а ю. ЦӀога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цӀерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тӀехь а, агӀонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагӀнаш хедда ду. Корта а и томмагӀнаш хӀиттина къорза бу цуьнан. ЦӀоганна тӀехь мокха чӀагӀарш ю. ЦӀоганан йоьхьиг Ӏаьржа ю цуьнан.\nНохчийчуьра акхарой Оьрсаша хьуьнан акха цицигах "Лесной кот" олу. ЦIахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегIан дохалла 50-75 см. ЦIога 25-35 см. ТIера цIока кIеда а, чо луьста болуш а ю. ЦIога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цIерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тIехь а, агIонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагIнаш хедда ду. Корта а и томмагIнаш хIиттина къорза бу цуьнан. ЦIоганна тIехь мокха чIагIарш ю. ЦIоганан йоьхьиг Iаьржа ю цуьнан.\nНохчийчуьра олхазарш Кхин цхьа тайпа а ду вайн кхузахь хуьлуш хин олхазар. Хи чохь нека дан а хууш хин йистошка хуьлуш долчух олу хин олхазар. Царех ду кхин цхьакха тайпа олхазар цӀиэ когаш а болуш. Ехийра ю цуьнан настарш. ЗӀок ира а, нийса а ю цуьнан. Букъ мокха бу луьста Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Чукъело кӀай ю, цӀога а тӀоьхлара кӀай ду цуьнан. Шина а тӀома тӀехь кӀайн моханаш ю, гӀаьттича гуш. ЗӀок юххера цӀиэ ю. Хин берда йистошкахь Ӏаьмнашкахь, тӀуьнчу тогӀешкахь ду цуьнан дахар. Бовхачу махка дӀай-схьай доьлхачех ду иза а. Цхьайолчу меттигашкахь яккхийра гӀеранаш хуьлу церан. Бецан тоьлгашлахь до цара баннаш. ХӀоа диъ хуьлу тӀехь тӀедарчий а долуш. Тойна май баттахь, июнь юккхе кхаччалц а йолчу хенахь доккху. Декар «тю-ли, тю-ли», бохуш ду.\nНохчийчуьра олхазарш Селаст ("Oriolus oriolus"). Оьрсаша селасатах «Иволга» олу. Боьршачу селасатан тӀемаш а, цӀога а зӀакара тӀера дуьйна бӀаьрга тӀе кхаччалц, дехьий, сехьий шиъ сиз а Ӏаьржа ду. Важа долу дегӀ къеггина можа ду. Стечу селасатан букъ, можа бос а бетталуш, баьццара бу. Чукъело, можа бос а бетталуш, кӀай ю, мокха тӀедарчий а долуш. Нилхочу хьуьн чохь а, стоьмийн бошмашкахь а хуьлу уьш. Селсаташ дӀай-схьай кхелхаш ю. БӀаьста яьлчи апрель баттахь, бовхачу махкара вай долчу схьайогӀу уьш, гурахь сентябрь баттахь къилбехьа бовхачу махка дӀайоьлху. Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а лела уьш. Лаьтта охьахууш, гӀиллакх дац церан. Цхьана дитта тӀера гӀевттича кхоьчу дитта тӀе ховшу уьш. Екар зевне ду церан. Цкъацкъа «чӀий-и-йкъ» «пӀаьв-плаьв» олий ека. Цкъацкъа «плю-тиу-лиу» бохуш ека. Бен дитта боьххьехь бо селасата. ХӀоьаш май-июнь баттахь до 3-4. Бос кӀайн бу хӀоьийн, Ӏаьржа тӀедарчий а долуш.


ХIай, да ма ека вайн, кIентий, делаI!\nШаьш хестор догIуш дац нохчийн гIиллакхашца.\nИнтернетехь шуьйра яьржина кху деношкахь цхьа нохчех лаьцна байт. Иза Лермонтов Михаилан зорбане яьккханза йозанех ю бохуш, кар-кара а оьцуш яьржайо социалан машанехула. Цуьнан чулацамехь чIогIа хестош бу нохчий цулла чIогIа а, болатах бина а, гIиллакхаш хаза долуш а, майра а, хьекъале а къам дац бохуш.\nДукха а нах тешна иза баккъала оьрсийн гIарваьллачу байтанчо язйина ю аьлла. Автор къасто хала дац. Оцу байтан юккъера ши-кхо дош оццу интернет чу ма даьккхинехь иза язйинарг гучуволу. Иза ву Самсонов Гена. Ткъа дикка теллича оцу псевдониман к1еллахь ву Исаев Кюра цIе йолу стаг. Proza.ru сайтан тIехь лаьтташ яра и ши цIе, амма, кху деношкахь иза дIаяьккхина.\nШаьш хестор нохчашна юкъахь цкъа а хилла дацахь а, тахана амале а дирзина схьадогIуш ду. Вайлла чIогIа цхьа а къам дац. Вай ду ша дерриг. Нохчийчоь-дуьненан корта бу, иштта кхин дIа а дуьйцуш дIахьедарш до юкъаралехь.\nИза ца товш дукха нах бу. Иза оьздангаллан тIехь кхолладелла гIиллакхаш бехдеш санна хета шена элира яздархочо, юкъаралхочо Чагаева Тамарас.\nЧагаева: «И санна долу хIума хезча, чIогIа ца дезало суна. Нохчий цхьаммо а хесто безаш ма бац. Нохчийн дахар хIора дийнахь гойту турпалалла ю, шен яхь а, йоьхь а йолуш лелла бу. Вайн гIиллакхаш дохош, талхош санна хета суна шаьш шай хестор».\nНохчаша шаьш хестор цхьана байташца хилла а ца Iаш, эстрадехь а даьржина хIума ду. Макаев Султана олучу иллийца а билгалдолу нохчелла чIогIа къонахий а бац, ма хаза къам ду иза бохуш.\nБилгалдаккха деза, и йиш а, оьрсийн артиста Барыкин Александра локхуш ю аьлла дийца долийра, амма нахана хаьа оцу дешнийн автор Гешаев Муса хилар.\nКхин цхьаъ ву нохчех иштта илли олуш. Магомадов Заура гитарица хестабо нохчи царал майрий, чIогIий къам дац бохуш.\nЧагаева Тамарас цхьа масал даладо шаьш хесторна а, кхечара хесторах а.\nЧагаева: «ГIебартойн цхьа профессор ю ас дукха хена дуьйна гергарло лелош. Шена дукха геннара дуьйна вевзара ву боху цо нохчо вогIуш. Ша пружинан тIехь санна дай болар ду боху цо. Ткъа, шайчеран болар охьатаьIна ду боху. ТIаккха ас хIун ала деза цуьнга? ХIаъ, тхо иштта ду ала деза?».\nШа хасторна уллехь лаьтташ ду кхечунна хеставалар, аьлла хета блогерна Хасанов Бисланна. Иза а, важа а нохчийн дайша цкъа а лелийна а, царна дош хетта а хIуманаш дац, элира цо.\nХасанов: «Цхьа хIума дагадаийта мегар ду. Хьаставаларрий, хьесторрий. Сан дедас олура стага хестош хилча, цуьнах тешам болура шен олий. Деш дерг къамелца а ца деш, гIуллакхаца дора наха. Вайн олуш ма ду «зуд санна хьестало» олий. И зуд боху дош мича хьо вай?».\nХIинцца бен яьржаш яц нохчашна юкъахь и сонталлан амалш. Кхана-лама тIекхуьучу чкъуран и масал нисса бIостанехьа доьрзур ду аьлла хета юкъараллехь. ТIаккха боккъала а нохчийн бакъйолчу амалех эшарш бен ца йиса а кхерам бу.


Мултимедиа, Чиллан-бутт 21, 2020\nПIераскан-де 21 Чиллан-бутт 2020\nЧиллан-бутт 21, 2020\nКадыровс вице-премьер хIоттийна Висмурадов, Шемахь оьрсийн эскархой совцийна Американ эскархоша. (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\n"Не плачь, вражеская морда" бохуш, оьрсийн салтичо цхьамза а Iуьттуш, когаш берзина, воьлхуш шен дех хьерчаш махках ваьккхира цу хенахь 10 шо долу Гезуев Хьусайн. И дерриг тахана хилча санна дагаоьху цунна.\n13 шо дара Чапханова Кейпин Сталина къам дохочу шарахь. Цунна цкъа а дицлур дац шаьш некъахь лайнарг а, хийрачу махкара дахар а, даймахка юхадерза бакъо луш, кхаьчна кхаъ а.\nНохчо бехказваьккхина Германерчу кхело, Хамидов Ахьмад лаьцна Дубаехь (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nХууш ма-хиллара, нохчийн къам Сталинан омраца махках даьккхина, Сибрех хьажийна 1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чу дийнахь. Иштта цу дийнахь Оьрсийчоьно даздо Турслочун де. Нохчийчуьрчу бахархошка хаьттира Маршо Радион корреспонденто, церан кхетамехь, хIун де ду "23-гIа февраль".


Материалан автор ю Волкова Алиса /"Кавказ.Реалии"/\nДоллу дуьненчуьрчу статистикано гайтарехь, коронавирусан уьнах адамаш далар лахделла, амма кхи зуламаш дуьйладелла: хIусамехь ницкъбар.\nКитайхь а, цхьа могIа Европерчу пачхьалкхашкахь а къаьсттина\nдукха меттигаш хаабелла, доьзалехь гIело латтош.\nФранцин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Кастанер Кристофа Заздоккху-беттан 27-чохь билгалдаьккхира, шайн пачхьалкхехь доьзалехь ницкъбар 32 проценте даьлла, ткъа Парижехь - 36%.\nCounting Dead Womenпроект юкъаяьккхинчу Смит Ингалас дуьйцу, тIаьххьарчу шина кIиранчохь Великобританехь хIусамехь 8 зуда йийна хилла, цул совнах, кхин а 4 зуда ялар а хила тарло тIехь гIело латторца доьзна аьлла.\n"Горячая линия" аьлла, доьзалехь нцкъбечарна орца даккха схьайиллинчу зIенехула тIаьххьарчу шина кIиранчохь\nорца дехнера 12, 5 процент бахархоша, ткъа Кипрехь 30 процент ду церан терахь.\nОьрсийчохь кху деношкахь зорбанашкахь дийца даьккхира Подмосковьерчу хIусамехь шен хилла зуда йийна цхьана вахархочо аьлла. И цхьа инцидент ю. Делахь а, Красноярскехь хIусамехь гIело латтийначарна гIоьнна йиллинчу "Верба" центре латкъамаш бина дукха зударша, гIо доьхуш.\nКъилбаседа ХIирийчохь цкъачунна тапъаьлла ду. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло билгалдаккхарехь, "дерриг а дика ду, безам а, барт а бу".\nЗударшна лерина "Хотае" юкъараллан боламан куьйгалхочо Бекоева Агундас а боху, цкъачунна зударшкара аьрзнаш совдуьйлу олийла дац шайн.\n"Карантин йоцчу заманчохь а дукха латкъамаш бора тхоьга, хIунда аьлча, хIара проблема сезонашца гучуйолуш ма яц, гуттар а лаьтташ ерг ю. - "Маьршачу" хенахь а дукха телефонаш етта тхоьга. ХIара санначу жимачу регионна дукха аьрзнаш до. Кхечу пачхьалкхийн зерашка ладоьгIча, кхузахь а инциденташ хир ю аьлла, хета тхуна. Карантинан раж чIагIйина, гойтур ду-кх хено хиндерг".\nПсихологаша чIагIдарехь, карантино мелхо а юкъаметтигаш чIагIйийр ю, нагахь санна, оцу доьзалехь безам а, марзо а хиллехь. Ткъа барт ийгIинчу хIусамехь кхин тIе а эгIор ю юкъаметтигаш.\n"Кху карантино гучуйохур ю доьзалера бакъйолу юкъаметтигаш, - дуьйцу "Кавказ.Реалии" портале психолога Текоева Залинас. - Нагахь зудчунна а, майрчунна а юкъахь кхетам, коммуникаци хиллехь, церан барт кхин а тIе чIагIлур бу. Хаамийн гIирсаша яржон негативе информаци вайна чохь гулло, тIаккха цхьанхьа яхьа езий иза. Барт боцчу хIусамехь хала ду информацин атака лан. Царна ца хаьа паргIат къамел дан, агрессица болу нах шайца чохь болчаьрца девне буьйлу. Шайн стрессана дан хIума а ца хуьлий, цара доьзалехь яржайо и".\nГовзанчас бахарехь, кхузахь цхьа некъ бу - негативан информацех лардалар: "Цу тайпа нах карантинехь латтабойла дац, ткъа тахана дуьне а чудоьллачу кху хьолехь, цхьанна а ца хаьа хIун дан деза".\nОцу юкъанна, бакъонашларъяран "Зона права" организацино хIинцале а схьайиллина "Горячая линия" аьлла, зIе. Кху муьрехь изоляцехь бахкочарна, доьзалехь ницкъбина меттиг нислахь а аьлла. Маьхза юридикан гIо латтон тIелаьцна цара, гIо оьшучарна.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Маьждигехь иIтикаф дар дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Маьждигехь иIтикаф дар дуьйцу дакъа\n207. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Рамадан беттан тIаьххьара итт де, маьждигера ара а ца волуш, (иIтикафехь) доккхуш вара АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Сийлахь-Везачу АллахIа шена Iожалла яллалц (цо а дора), ткъа цул тIаьхьа цуьнан зударша а дора иIтикаф».\nКхечу ривайатехь аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIора Рамадан баттахь дора иIтикаф. Шена иIтикаф дан ойла хилча - Iуьйран ламаз а дой, цул тIаьхьа воьдура иза ша иIтикаф ден йолучу меттигна чу» (ал-Бухари: 2026-2041, Муслим: 5/1172).\n208. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), иза маьждигна чохь иIтикаф деш а волуш, со сайн хIусамехь а йолуш, шен корта со йолучу чу къадабора, ткъа аса ехк хьокхура цуьнан коьртах. Оцу хенахь со цIано йоьхна а яра».\nКхечу хаамехь хIара дешнаш тIетоьхна: «Ша иIтикаф дан волавелча – адаман хьаштана а бен хIусаме а ца вогIура иза».\nКхечу хаамехь аьлла: «Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «ИIтикафехь йолучу хенахь, сайн хIусаме ца йоьдура со, яханза ца йолучу хьаштанна а бен. Оцу чохь волучу цомгушчух дерг а ца хоттура аса, (саца а ца соьцуш) уллех йолуш бен»» (ал-Бухари: 296, Муслим: 297).\n209. Iумар ибн ал-ХаттIаба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, цкъа ша элира аьлла: «ХIай, АллахIан элча! ЖехIалаллин заманахь нузар динера аса - ал-Хьарам маьждигехь цхьана буса иIтикаф дан». Цо аьлла: «ХIета, кхочушде хьайн нузар».\nКхечу ривайатехь аьлла: «ал-Хьарам маьждигехь цхьа де даккха».\nКхечу ривайатехь я «де» а, я «буьйса» а дац хьахийна (ал-Бухари: 2032, Муслим: 1656).\n210. (Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIусамнанас) Хьуйайнан йоIа Сафиййас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьана буса Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу хьажахIотта яханера со, иза (Рамадан баттах тIаьххьара итт де доккхуш) маьждигехь иIтикафехь волучу хенахь. Цхьана ханна цуьнца къамел деш а Iийна, сайн (цIа) юхаяха дагахь хьалагIаьттира со. (Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)), со дIакхетон аьлла, соьца цхьаьна хьалагIаьттира. ХIетахь цуьнан Iойла Iусама ибн Зайдан хIусамехь яра. Цигахула тIехволуш ансарех ши стаг вара. Шайна АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гича, чехккачу боларца дIаваха вуьйлира и шиъ. (Делахь а, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) цаьршинга элира: «Сих мало шеа! Иза-м Хьуйаййан йоI Сафиййат яй!». ХIетахь цаьршимма элира: «СубхьаналлахI (АллахIна бу хастам), хIай, АллахIан элча!». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Боккъалаъ, шайтIа, ша адамна чу долале, массо а меттехула хьийза, цIий санна. Цундела, бакъдолуш, шуьшиннан дагчу вониг (я цхьаъ) дожо цуьнан аьтто баларна кхеравелира со».\nКхечу хьадисехь хIокху дешнашца дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIусамнанас Сафиййас дийцина. Цкъа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу хьажахIотта яхана хиллера иза, Рамадан беттан тIаьххьара итт де доккхуш маьждигехь иIтикаф деш иза сецна а волуш. Цхьана ханна цуьнца къамел деш а Iийна, шен (цIа) юхаяха дагахь хьалагIаьттина хилла иза. Пайхамар а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), иза дIакхетон аьлла, цуьнца цхьаьна хьалагIаьттина. ХIетахь, иза Умм Саламан неIIарехь долучу маьждиган кевнашка кхаьчначу хенахь, цигахула чекхволуш ансарех ши стаг хилла. Цаьршимма салам делла АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Ткъа Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цаьршинга аьлла: «Сих мало шеа! Иза-м Хьуйаййан йоI Сафиййат яй!». ХIетахь цаьршима аьлла: «СубхьаналлахI (АллахIна бу хастам), хIай, АллахIан элча!». Цаьршинна холчу даьлла хилла (цо аьлла дешнаш). ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Боккъалаъ, шайтIа адаман цIий леллачухула хьийза таро йолуш ду. Цундела, бакъдолуш, цо шуьшиннан дагчу цхьаъ дожорна кхеравелира со» (ал-Бухари: 2035-3101-3281-6219, Муслим: 1095).


Петирова ПетI мат. ХIара хаза хиллехьара…\nТовбеца-бутт 26, 2017\nПетирова ПетIмат. ХIара хаза хиллехьара...\nКхуо дукха ойланаш йора шен дахар цанисдаларх…Даим а коьрте хьийзарг цхьа хаттар дара: «ХIунда?!»\nКхуо и хаттар дан а дира, цхьа бегIийла хан а лехна, цIийнадеца даггара къамел а дина, кхидIа хирдолчун сурт мукъане а хIотто дагахь…\n– Баккъал а, ма дош дац-кх хIара вайн хене дийлар… Ма кIадъелла-кх со! ХIун дийр дара-те, хIара вайн доьзалера сурт хийца?! Хьо сайх воккхавейта ас дийр доцуш хIума дацар-кха… Хьо стенна реза вац хаахьара… Нехан зударий марера боьхча, гIуллакх ца дора я гIиллакх дацара олий, дийца доккхург и гIуллакх-гIиллакх хуьлур-кха… Ас сайгара муьлхарг нисдича барт хир бара-те вайн? Хьо резава хийцалур яр-кха со… Алахьа, баккъал а – гIуллакхаш де ас кхин а совъюьйлуш, я гIиллакхца нисло?\nЦецваьлла, шена хIара дуьххьара гуш санна, хьаьжира важа (гуш хила а там бара дуьххьара, адам ду-кх хIара аьлла, кхуьнан бIаьра хьажа и ларош а вацара)… Вехха Iийра ойлаеш а… ТIаккха хезначо хIара а яьккхира цец…\n– Цкъа а, цхьана хIуманна тIехь хьуна билла бехк хилла бац-кха сан а, сан нехан а… Хьуна дан дезарг хьоьхуш а ца хезна суна сан нанас, я хьоьх бехкаш дохуш а ца хезна… Цкъацкъа со-суо а цецвуьйлу, ас хьайгахь латточу Iазапца, сан нахана а, суна а ела дог хьан дарах а, хьайн дагара ца хаийта ахь хьайна бечу ницкъах а… Хьуна ала цхьа а хIума дац-кха сан… Амма хIетте а хьо ца еза-кх суна…\nТIаккха цо деллачу жоьпан ойла кхуо цул тIаьхьа даьхкинчу шерашкахь дуккха а йира…\n– Хаза яц хьо… Суна хаза ца хета… Цундела ца еза…\n– ТIаккха-м ца хаьа суна…\n– Со кхин стенах цецвуьйлу хаьий хьуна?\n– Массо а хIуманна яхь йолчу хьан, суна хьо ца оьший хуъушехь, соьца ца Iен яхь яц-кха…\n– Яц… И хIунда яц хIинца а ца кхетта-кх хьо…\n– Сайх ца ялалуш ца Iай-м хаьа суна…\nКхуо хIинца а йо цуьнан дукха ойла… ХIетахь а, хIинца а…Амма башха-башха…\nЦкъа юьхьанца хетара, баккъал а, со хаза хиллехьара, кхечу кепара хир ма дара хIара…\nТIаккха цхьа ойла къегира: «Ванах, куц хаза цахиларх, кхин со адам хета бахьана дацара-те?! Цхьана нехан, цхьана ден-ненан йоI ма яра со… кхин хIумма а ца хилча а, цаьрца гергарло таса а захало дийр ма дара аьлла, нехан ойла а лаьтташ… Сайн ма-хуьллу тасаелла, кхаьрца мага а ма гIертара со, даггара хIорш беза а ма безара…\nТкъа хIинца ша-шех йоьлу… ша «ХIунда?!» аьлла динчу хаттарх а…ша йинчу ойланех а…\nХIун биэн дара иза, хIундда а езаш а, оьшуш а ца хиллехь а… муьлхха жоп а цхьаъ хилча – ца еза дела… ца оьшу дела…\nХIара хаза хиллехьара… тIаккха ша дара….\nПетирова ПетIамат нохчийн кхузаманахьлера байтанча ю. 1982-чу шеран чиллан-беттан 12-чу дийнахь Элистанжа юьртахь дуьнен чу яьлла Петирова ПетIамат. Циггахь кхиамца чекхъяьккхина юккъера школа. Доьшуш йолуш тасаделла цуьнан литературица гергарло.Лакхарчу классашкахь доьшуш йолуш йолаелла байташ язъян. Юккъера школа кхиамца чекхъяьккхина яьлча, Нохчийн Республикин пачхьалкхан университетан филологин факултет чекхъяьккхина. 2006-чу шарера 2008-чу шаре кхаччалц «Книжни издательствехь» болх бира ПетIамата. ХIинца «Исламан зIаьнарш» цIе йолчу республикин газетехь коьртачу зорбанчан болх беш ю.


www.islamannur.org - Хих дерг дуьйцу дакъа\nХих дерг дуьйцу дакъа\n1. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьана стага, Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе а вахана, элира: «ХIай, АллахIан элча! ХIорда довлуш тхаьшца цхьаьна кIеззиг хи схьаьоцу оха. Нагахь тхо цуьнца ламаз эца дуьйлахь, чIогIа хьаглур ду тхо. Ткъа хIордан хица ламаз эца мегаш дуй-те?». Цо жоп делира: «ХIордан хи цIена а ду, цIанонна лелон мегаш а ду, ткъа оцу чохь елла йолу дийнаташ – яа магош а ю» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 83, ат-Тирмизи: 69, ан-Насаи: 59, ибн Мажа: 386, ибн Абу Шейба: 1/130. Ткъа хьадисан дIаяздар тIаьхьаррачуьнниг ду. Ибн Хузаймас а: 1/59, ат-Тирмизис а бакъ хьадис ду аьлла хIара. ХIара хьадис иштта далийна Малика а: 22, аш-ШафиIис а: 1, Ахьмада а: 7192).\n2. Абу СаIийд ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «БудаIа гIу чохь долучу хица ламаз эца мегий-те?». Ткъа (наха) оцу гIуна чу туьйсу - (зударийн) цIано йоьхча оьхуш долучу цIийно бехйина чухулаюху бедарш а, делла жIаьлеш а, яхкаелла сурсаташ а. Амма АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп луш элира: «Хи – цIена ду, цхьана а хIумане бехдалуш а дац иза» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 66, 67, ат-Тирмизи: 66, ан-Насаи: 326, 327. Ткъа Ахьмада: 10864 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n3. Абу Умама ал-БахIилис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, хи - цхьана а хIумано бехдеш дац, цуьнан хьожа, я чам, я бос хийцабаллалц» (ХIара хьадис далийнарг ибн Мажа ву: 521. Ткъа ал-Хьатима гIийла хьадис ду а аьлла хIара).\nАл-БайхIакъин ривайатехь аьлла: «Хи цIена ларош ду - оцу чу йоьжначу боьхалло цуьнан хьожа, я чам, я бос хийццалц» (ал-БахIакъи:1/259).\n4. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «ГIира акхарой а, иштта кхин йолу дийнаташ а тIе гуллуш долу гIум-аренгара хи лелон мегаш дуй?». Цо жоп делира: «Нагахь хи ши къулла (кIудал) юззал далахь - иза бехдалуш дац».\nКхечу ривайатехь аьлла: «… - иза цIена ду» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 63, ат-Тирмизи: 67, ан-Насаи: 52, ин Мажа: 517. Ибн Хузайма а: 1/49, ибн Хьиббана а: 4/57, ал-Хьакима а: 1/224 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\n5. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Лийчар тIедоьжна а долуш, лаьтташ долучу хи чохь лийча ма луьйчийла шух цхьа а » (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 282, 283).\nАл-Бухарин ривайатехь аьлла: «Шуна дихкина ду - лелаш а доцуш, цхьана меттехь лаьтташ долучу хичу хьаткъа телар а, цул тIаьхьа оцу чохь лийчар а» (хIара далийнарг ал-Бухари ву: 239).\nАбу Даудан ривайатехь аьлла: «Шуна дихкина ду - лаьтташ долучу хичу хьаткъа телар а, парз-лийчар тIера даккха оцу чохь лийчар а» (хIара далийнарг Абу Дауд ву: 70).\n6. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабех цхьамма дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зудчунна дихкира - стаг (лийчиначул) тIаьхьа бухадиссиначу хица лийчар, иштта стагана а – зуда (лийчиначул) тIаьхьа бухадиссиначу хица лийчар. Шиммо а шен-шен канахь схьаэца хи аьлла, омра дира цо» (хIара хьадис, цIена зIе а ялош, Абу Дауда а: 81, ан-Насаис а: 238 далийна).\n7. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Маймуна (лийчиначул) тIаьхьа бухадиссиначу хица луьйчура» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 323).\nАбу Даудан а, ат-Тирмизин а, ан-Насаин а, ибн Мажан а ривайатехь далийна: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зударех цхьаъ теса чохь лийчира. Эццахь Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) чуваьлла, оцу тесарчу хица лийча дагахь. ТIаккха цуьнан зудчо аьлла: «(ТIедоьжна) парз-лийчар тIера доккхуш яра хьуна со». Ткъа цо жоп делла: «Хина тIе дожац лийчар»» (хIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 68, ат-Тирмизи: 64, ан-Насаи: 325, ибн Мажа: 370. ХIара бакъ хьадис ду аьлла ат-Тирмизис а, ибн Хузайма а: 1/57).\n8. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ЖIаьло чу мотт хьаькхна шун-пхьегIа ворхIазза йила деза, ткъа царех хьалхараниг – лаьттаца а» (хIара хьадис далийнарг Муслим ву: 279).\nЦуьнан кхечу ривайатехь аьлла: «Нагахь жIаьло шун-пхьегIанна чу мотт хьаькхнехь - иза дIаIано а деза, тIаккха ворхIазза дила а деза иза (ворхIазза хих даккха а деза иза)».\nАт-Тирмизин ривайатехь аьлла: «…царех я хьалхараниг, я тIаьххьараниг – лаьттаца а» (Ат-Тирмизи: 91).\n9. Абу Къатадас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цицигийн хьокъехь элира: «Нажжаз дац уьш. Ма-дарра аьлча, шун (гIуллакхашка) хьийзачарех ду уьш» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 75, ат-Тирмизи: 92, ан-Насаи: 68, ибн Маджа: 367. Цул сов ат-Тирмизис а, ибн Хузайма а: 1/55 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n10. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьа акха Iаьрбо, ван а веана, маьждиган кIажахь хьаткъа тела хIоьттира. Ткъа нах маьхьаршца иза эккхон дагахь тIегIоьртира. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), уьш совца а бина, ткъи и акха Iаьрбо хьаткъа телла ваьлча, омра дира: цигга тIе цхьа чийлик хи дотта аьлла (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 219, Муслим: 285).\n11. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Вайна хьанал дина шина тайпана делла дийнаташ а, шина тайпана цIий а. Делла дийнаташ - цIоз а, чIара а ду, ткъа ши цIий - доIах а, Iонжар а ду» (хIара гIийла хьадис далийнарш Ахьмад: 5690, ибн Мажа: 3220).\n12. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь аша молуш йолучу (муьлххачу хIуманна) чу моза боьжнехь - оцу чохь иза берриге а оцу буха а таIабай, цул тIаьхьа аратаса иза, хIунда аьлча цуьнан цхьана тIомехь – лазар ду, ткъа вукхуьнгахь – дарба ду» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 5782, Абу Дауд: 3844).\nАбу Даудан ривайатехь оцу тIе аьлла: «…ткъа моза шен лазар долучу тIомаца (дарба долу тIам ларбан гIерташ) ларлуш хуьлу».\n13. Абу Вакъид ал-Лайсис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дийна а долуш, дийнатан дегIана тIера схьахадийна (схьадаьккхина) дакъа – елла хIума ларош ю» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 2858, ат-Тирмизи: 1480. Ткъа тIаьххьарачо дика хьадис ду а аьлла хIара. Хьадисан дIаяздар а ду цуьнниг).


Нохчийн пачхьалкхан филармонин директоро Шагидаева Динас дIахьедина, "культурица боьзна а боцуш, шайггара социалан машанашкахь иллеш олучу артисташца къийсам латтон" дагахь хиларх.\n"Шаьш нахалабовла луучу зудабераша а, кегийчу наха а эшарш лоькхуш, артистех тера лелаш, филармонин а, кхечу синбахамаллин хIусамашкарчу а иллиалархойн кепехь лелаш, меттигаш баьржина", - боху Шагидаевас. "Нохчийн кегийрхошлахь магийта тарлуш доцург ду иза" аьлла, тIетоьхна цо.\nДиректорна хетарехь, культурин сферехь официлаехь болх беш боцчу нехан бакъо яц социалан машанашкахь, йа цхьа кхечу майданашкахь шаьш артисташ ду а бохуш, иллеш баха.\n"Оцу кепара ша-шен кхайкхоралла шога сацо дезаш ду!", - дIахьедина Шагидаевас.\nКху деношкахь нохчийн парламентан спикеро юьхьанца емалбира меттигера бахархой, социалан машанашкарчу эфирашка буьйлуш болу, "Тик-Ток" а, "Биго лайф" а билгалйоккхуш.\nКарладоккху, 2019-чу шарахь Нохчийчоьнан пачхьалкхан "Грозный" телеканало сюжет гайтира шен эфирехь, хIетахь культуран министр хиллачу Дааев Хож-Бауддис филармонехь болх беш а боцуш, шайн лаамехь эшарш лоькхучаьргара бехкаш дохуш. Официалехь синбахамаллин белхахой а боцуш, эшарш, иллеш олуш лелачу кегийрхошна шаьш реза цахилар дIахаийтира синбахамаллин урхалло.\nХIора иллиалархочун композици магийна хила еза, дерриг а нохчийн менталитетан гурашкахь хилийтархьама кхоьллинчу леринчу комиссино аьлла, дIахьедира министро. Культурин министраллаца боьзна а боцуш, амма "шаьш артисташ лору нах" ловзаршка ма кхийкха аьлла, кхайкхамбинера Дааевс. Музыкех цхьана а кепара кхетам а, хаарш доцу и нах хьакъ бац аьллера министро ловзаршкахь иллеш ала.\nКадыровгIарех даций хьан илли, яхийта сцени тIера\nМинистро бехкаш дохура йоьдучу сюжетехь тIебалийначу кегийрхошка. "Шуна хаьа лела?", - хоьтту камера тIе а хьежош, кхаа зудабере. "Эхь" ду аьлла Дааевс, республикера ара а буьйлуш аш лелорийг.\nИнтернет-иллиалархоша шаьш дохкодевлла лелийначунна, тIейогIучу хенахь шайн лаамехь кхоллараллехь болх бийр бац шаьш аьлла, дош делира.\nШайна хетарг лоькху а, шайна ма хетта хелхарш ден а зама тIехтилла аьлла, билгалдаьккхира хьаькамо эфирехь. "ДIахIиттийна низамаш ду: мехкан да а, Iедал а, низам а ду. Забарш цхьангга а йойтур яц", - элира культуран министро телевизионан эфирехь.\nОьздангаллин министраллаца дага а а ца буьйлуш, иллеш алар артисташна дехкарца шаьш нохчийн ламасташ Iалашдан гIерта аьлла Нохчийчоьнан Iедалхоша, амма юкъараллехь кхин бахьанаш даладора.\nРеспубликехь кхоллараллана тIехь а монополи дIахIотто лаарца юкъадаьккхина хIума ду аьлла, тешна вара оппозицин блогер Абдурахманов Тумсо. Цунна хетарехь, "нохчийн гIиллакхех" доглозуш юкъадаьккхина дацара и дехкар.\n"Конкуренци дIаяккха Iалашонца юкъаялийна цензура. Гуш ма ду, и иллиалархой гоьбовлар а, Кадыровн артисташчул а мах цара лахара боьхуш хилар а. Цундела оцу некъашца церан бага лакъо гIерта", - аьлла, хетара Абдурахмановна.\n"Кавказ.Реалии" портало хеттарш динчу тергамчаша ишта хьалхо дIахьедира, говзалла йоцчу эшаршлакхархошна болх бар дехкар, "нохчийн этикаца" церан иллеш а, лелар а догIуш цахилар хилла Iир дац аьлла.\nКултуран министраллан официалан белхахоша санна, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан доьзал а хестош, иллеш ца олу бозуш боцчу артисташа. Цундела церан кхолларалла дехкарца - царна дийриг таIзар хила а тарло.


"Эхо Москвы" радиостанци Лакхарчу кхеле яьлла\n"Эхо Москвы" радиостанцин коьртачу редакторо Венедиктов Алексейс латкъамбина Оьрсийчоьрчу Лакхарчу кхеле, Роскомнадзоро шайна тоьхначу гIуданна дуьхьал.\n"Президентан харжамашкахь кандидат хилла Собчак Ксения Нохчийчу яхарх а, цигахь иза сийсазъярх а лаьцначу материалан гиперссылка хIотторна, Роскомнадзоро гIуда тоьхнера радиостанцина. И къовсуш Лакхарчу кхеле арз дина ас", - яздина Венедиктовс шинаридийнахь шен Telegram-каналехь. Цо доьху Лакхарчу кхеле, "гиперссылка" бохучух кхелахой кхетор.\nДахначу шеран Охан-баттахь Роскомнадзоро протокл хIоттийнера, "Эхо Москвы" радиостанцино а, цуьнан редакторо Рувинский Виталийс а низамаш дохийна хиларх, ткъа материалаш кхи дIа листа кхеле дIакхачийнера. ГIуда тохаран бахьана дара, Собчак Ксенияс радиостанцин блогехь дитина йоза.\nШа Соьлжа-ГIала яхарх дуьйцучу цо, пайдаэцнера шен YouTube-канале хIоттийначу "Соьлжа-ГIалара цхьааллин пикет, даьсса урамаш, сий дайар. Собчак Нохчийчохь" роликах. Роскомнадзорна хетарехь, оцу роликца бакъо йоцу информаци яржийна хиллера, зорбанийн низамаша йихкина йолу маьттаза лексика а ялош.


НаркотIемах бохам баьлларш? Францера нохчий юха а бийца баьхна\nФранцерчу Рене гIалахь 22 шо долу Лабазанов Хьамзат вен а вуьйш, цуьнан воккхахволчу вешина Сулейманна чевнаш яро юха а нохчийн диспорана тIеозийна тидам.\nПачхьалкхан хаамийн гIирсаша яржийначу информацица, Зазадокху-беттан 17-чохь, делкъанна 2 сахьт долучу заманчохь Рене гIалин Клене (Cleunay) кIоштахь герзаш дийлира. "Карфур-сити" цIе йолчу супермаркетна уллохь иккхинера юьйцу инцидент, бретонан Le Télégramme газето аларехь, "наркотикаш лелор даьржинчу" кIоштахь.\n13:45 минот яьллачу хенахь, коьрта техкина балаклава олу куйнаш долу ши стаг, цхьангахь тапча а йолуш, туьканан чувоьддучохь пхеа нохчочух лаьттачу тобана гергавеанера.\nИ дерриг а гинчара бахарехь, Хьамзатца доцца къамел хиллачул тIаьхьа, буйнахь герз хиллачо, цунна коьртах хьажийна тапча туьйхира.\nЦул тIаьхьа кхин а мел лахара а пхоьазза герз туьйхира цо, 25 шо долчу Хьамзатан вешин Сулейманан гIогIах а тухуш.\nШолгIачу дийнахь, кхин метта а ца вогIуш, кхелхира Хьамзат. Дуккха а цIий дIаихна Сулейман, чолхечу хьолехь ву.\nГерз диттина стаг хьалхо наркотикаш юхкуш ву аьлла, бехкзуламан гIуллакх дуьхьал а даьккхина, таIзар текхна ву.\nЗулам динчу меттигна гена доццучохь масех минот яьллачул тIаьхьа маса лецира полисхоша герз диттинарг.\n"Дуккхаъчу лулахоша а, доттагIаша а дийцарехь, ший а ваша "догцIена", "гIиллакхе", "даим а оьшучохь орцах волуш" вара\nГIуллакх луьстучу юкъанна зуламхойн тобана юкъахь стаг вуьйш декъахо хилла ву аьлла, 2001-чу шарерчу кхин а цхьанна бехкаш дехкира.\nФранцин газеташкахь яздарца, Лабазанов Хьамзат шен лелар агрессица хиларна полисхойн бIаьрг тIехIоьттина вара хьалхо дуьйна а, амма жоьпалле озийна вацара. Ткъа воккхахволчунна 2012-чу шарахь набахтехь даккха 5 шо хан туьйхира, ларамаза кхиазхо верна. Шен 16 шо долчу заманчохь цуьнан карах велира 13 шо долу кIант.\nЦул совнах, ший а ваша лулахошлахь а, доттагIашлахь а "бакъахьа", "гIиллакхе", "даим а орцах ван кийча", "хаза, товш кегийрхой" бара бохуш, вуьйцу.\nДахначу шоьтадийнахь митинг хIоттийнера Ренехь, вийна Хьамзат дагалоцуш. Цуьнан дас Лабазанов Идриса кхайкхам бира, шайггара хIуммаъ а ма леладахьара, зуламна бехке бу аьлла, хетачу нахана дуьхьал цхьана а кепара бекхам бан ма гIортахьара, дерриг а Францин низамашкахь хила дезаш ду, оцу гIуллакхна тIаьхьаяьлла полици ю аьлла, билгалдоккхуш.\nШа Идрис - яхначу хенахь гоьваьлла политик хилла ву. 1997-чу шарахь Масхадов Асланан Iедалехь хилла ву иза.\nРена гIалара митинг\nМитинг йирзинчул тIаьхьа масех бIеннашкахь гулбеллачу нохчех дIакхийтира Рене гIалин бахархой, вийначун лулахой а, доттагIий а.\nНаркотикаш лелочу нахана тIехула лаьттачу кхерамна а, цара лелочу харцонна а шаьш дуьхьал хилар дIахоуьйтуш, тапъаьлла гIали юккъехула чекхбевлира уьш.\nПлакаташ яра церан карахь, цхьанна тIехь яздина дара, нохчий Францехь мухIажарш бу, шаьш Iалашдаре сатуьйсура цара.\nРенерчу машаран маршах дIакхета хьаьгначу Францин кхечу дакъошкахь бехачу эзарнашкахь нохчийн аьтто ца белира, хIунда аьлча, пачхьалкхан 19 департамент коронавирусна тIехула карантинна дIакъевлина латтош ю. Шаьш бехачу меттигашкара итт чакхарма дехьабовла бакъо яц церан.\nХьамзат верца доьзна шолгIа митинг дIаяьхьира Страсбургехь.\nЦигахь бистхуьлучара билгалдаьккхира, бандитийн карах белларш, бина таллам а боцуш, цкъацкъа хаамийн гIирсаша криминалан тийсадаларийн декъахой беш хилар.\n"Зуламхоша байъинчех криминалан девнан декъашхой бан хьийза хаамийн гIирсаш\nФранцерчу нохчийн диаспоран жигархойх волчу Сулейманов Джамбулата терго тIеозийра, меттигерчу бахархошна гергахь массо а нохчий негативе тIеоьцуш хилар, Оьрсийчоьнан пропагандо цу тIехь Iаламат чIогIа гIо деш хиларна а.\nДуьххьара дац элира цо, полицица а, Iедалхойн векалшца а нохчаша къамелаш деш.\n"Европерчу нохчийн Ассамбейн" пресс-секретаро Албаков Шемала хаам бира, Ренехь а, Страсбургехь а вовшахтоьхначу митингийн коьрта Iалашо яра, нохчий бехачу кIошташкахь кхерамзалла ца хиларна а, наркотикаш ца яржаяйта дуьхьалбевлла нохчий криминалан дуьненахь дукха хьолахь бехке а хуьлий, доьрзуш хиларна терго тIеозор.\n"Вайн махкахоша наркотикаш яржош лелачарна дуьхьало латтош хиларна криминалан тобанашца конфликташ лелха. Кхин цхьа хIума а ду кхузахь. Наркотрафик а, дозанаш а декъа гIертачу нохчаша тIемаш латтабо бохуш, зорбанаша яржочу харцонна дуьхьал девллера тхо. Оха дIахьедо, тхо массо а, ша цхьаъ санна, дуьхьал ду наркотикаш яржорна, оха емал до криминалан девнашца тхо иэдан гIертар. КхозлагIа аьлча, зуламаш дийриш а, царна дуьхьал лаьттарш а зорбанашкахь цхьана могIаре хIитторна дуьхьал яра митинг", - аьлла, билгалдаьккхира Албаковс.\nФранцин чоьхьарчу гIуллакхийн министран Дарманин Жеральдан цIарах кехат яздина нохчийн диаспоран векалша а, цхьа могIа юкъараллийн организацеша а аьлла, дIахьедира Албаковс.\n"Аьтто боцучу кIошташкахь дIатарбо нохчий, цундела царна массарна а гуш хуьлу наркотикаш юхкурш эвхьаза лелаш хилар\nКавказ.Реалиин корреспонденто къамел дина нохчийн диаспоран векалш эргIад оьху, оцу зуламехь бохам баьлларг зуламхочуьнца нисвеш хиларна.\nНаркотрафикца латточу къийсаман лар хила тарло бохуш, францхойн хаамийн гIирсашкахь шайна-шайна хетарг, моьттург яздарна царех цхьа а реза вацара.\nЦара бахарехь, дукха хьолахь нохчий дIатарбо аьтто боцучу кIошташкарчу социалан петаршкахь.\nЦундела наркотикаш юхкурш маьрша лелаш хилар массарна а гуш ду, шайн зеделлачунна тIехь хууш ду царна, шаьш тIаьхьабевлла, шаьш дехачу кIошташкахь а, шайн хIусамашна гергахь а наркотикаш ца йохкуьйтуш къийсам латтон безаш хилар. Нохчий ишта леларна царна тIелетарш до наркотикаш юхкучара.\nРена гIалахь хиллачух лаьцна маса жоп ца делира Кавказ.Реалиина прокуратуран белхахоша.\nКарладоккху, Францехь дIатаръелла уггар а йоккхачех Европерчу пачхьалкхашкара нохчийн диаспора. Кеп-кепарчу лараршца, цу юкъахь бу 50 эзарна тIера 67 эзаре гергга нохчий.\nДижонехь хиллачу къепедацаршна тIехула кхин а 11 стаг лаьцна


ТIеман гIара алсамъяьлла Нохчийчохь\nГIадужу-бутт 11, 2012\nНохчийчохь ракеташ етташ ду кема, 2002\nНохчийчу хьийсаде тΙеман хΙаваъкеманаш совдовларо шекбоху бахархой, Москохарчу Ιедалша юхаденъеш йолу Къилбаседа Кавказера контртерроран раж шайх ца хьакхалуш юьсург цахиларх. Лаьмнашна тΙееттачу бомбанийн а, ракетийн гΙара алсамъяларх лаьцна тоьшалла до Веданан а, Нажи-Юьртан а, Шуьйтан а кΙошташкарчу бахархоша. Нохчийчоьнах тΙом юхаденбар хьакхалур дац ТΙеман министралло бахахь а, тΙом марсаболуш хилар го цигарчу нахана.\nКъилбаседа Кавказан цхьаболчу мехкашкахь гIаттамхошна дуьхьал тIеман операци карлаяккхарца дузу цхьаболчу бахархоша кху тIаьхьарчу муьрехь Оьрсийчоьнан эскархоша хIаваакеманех а, беркеманех а, яккхийчу тоьпех а пайдаэцар. Кху деношкахь къаьсттина сих-сиха а, карзахе а хьийзачу кеманийн гIовгIанаша, лерса къардеш, хьеребина, ладегIамехь кхобуш бу ломан кIошташкахь беха нах. Цу, дуьне къардан санна, хIаваъ этIош, дIасаяьржачу гIовгIанах хьалха бовлуш бац ур-атталла аренан ярташкахь болу бахархой а.\nДелахь а Ножай-юьртан а, Веданан а кIошташкахь бехачу наха даре до, лакхахь, лаьмнийн кIоргенехь, Итум-Кхаьлла йолчу агIор, чудеттачу ницкъалчу герзийн татанаш хазар доцург, шайна кхоьссина хIумма а яц бохуш. Бакъду, ишта цара къаро а йо, геннахь дуьйлучу татанаша кораш дегош, тIехула хьийзачу кеманаша садууш, хIинца хIун хила доллу-те бохуш, амал-гIад дайъина шайн бохуш.\nХIаваакеманаша а,беркеманаша а тIеман кеп-чулацам болу хиламаш карлабахарал сов, шен рожехь санна дIадоьдуш ду Нохчийчохь герзаца юкъаметтигаш къестор а, бахархойн лецар а, герзан къайленаш карор а. Кху беттан 9-чу дийнахь, геннара маса тоьпаш а йиттина, эскархошна тохар дина 4-5 стагах лаьттачу гIаттамхойн тобано, цхьанна чевнаш а еш.\nПолицин урхаллин хьостано Iорадаккхарца, кху беттан 10-чу дийнахь сатесчахьана карладаьккхина ницкъаллин структураша Нажи-Юьртан кIоштахь герз диттина тIемалой лахар. ТIеман хьостано билгалдоккху, тIемалойн хила тарло меттиг гоне лаьцна хилар а, ишта царна къелхьарбовла некъаш дихкина хилар а.\nАла догIу, кхо-диъ де хьалха Веданан кIоштахь а, кIелонна йоьллинчу оьккхург тIе а нисвелла, лазийна ши эскархо тIеман лазарне кхачийна хилар. И тIематасадаларш доцуш, Устрада-гIалин цхьана тIекIелдинчу цIенон хIусамехь герз, дуккха а эккха кхерам болу хIоъ-молха а карийна низамхошна.\nОфициалан хьостано билгалдоккху, и герз гучудаьллачу дийнахь Устрада-гIалара хьал-де хаа, бIаьргаIуналла дан, цига мехкан куьйгалхо веъна хилар. Цу хьостано тидарехь, и герз Кадыров цига веъча, цхьа талор деш, пайдаэца латтош хила а сахьт дац. И а, кхин а шеконаш зуьйш, и дIаIалашдина латтийнарг мила ву къастош талламаш болийна говзанчаша.\nТIеман ГIара дIайолуш яц Нохчийчохь


Москвахь хенаш тоьхна пхеанна ГРУ-н гIишло эккхийта гIортарна\nГРУ-н коьрта штаб, Москва\nТаджикистанера схьаваьллачу пхеа вахархочунна тIехь кхел йина уьш тIеман талламийн штабна (ГРУ) хьалха, Москван центрна гергахь эккхийтар дан кечлуш хилла аьлла. 9-17 шераш кхайкхийна царна набахтехь даккха. Бехк тIеэцна цара шайна, амма цхьамма кхел йоьдучу хенахь мохь тоьхна, гIуллакх шайна тIекхоьллина ду, аьлла, яздо "Интерфаксо".\nКъевлинчу кепехь луьстуш дара дов, къайлаяьхьна материалаш. ЦIе цайовзийтинчу хьасташна тIе а тевжаш, "Коммерсантъ" газето хаам бира хьалхо, кхеле ийзийнарш Таджикистанера баьхкина гастарбайтераш бу, талламан версица, цара байIат дина Оьрсийчохь магош йоцчу "Исламан пачхьалкханна, аьлла".\nТалламчаша чIагIдарехь, эккхийта Iалашо царна къастийна 2017-чу шарахь Стокгольмехь терроран тохар дайтина хиларх шеконехь волчу Назаров Тоджиддина. Цо аьлла, боху, пхеанга Хорошевски шоссе тIехь лаьтта ГРУ-н гIишло эккхийта. Амма и Iалашо шайн кхочуш хир йоцийла кхеттачу цара сацам бина хилла, кхело бахарехь, Москвана гонах нах дIасалелош болу цIерпошт эккхийта, яздо “Коммерсантъ” газето.\n2018-чу шарахь ницкъхойн лерринчу декъо лецира и пхи стаг. Таджикистанехь хIеттехь хенаш туьйхира цаьрца хилла лоручу кхин а веанна. Цара ца дира даре шаьш зуламан декъахь хиларх, бохура, шайга етташ тIеэцийтина бехк, хаам бо “Медиазона” ресурсо.


Гацаев СаьIид. Iуьйре. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nКадыровс лелочух "цавашарна" бехк цабиллар дехийтина Гуьмсерчу вахархочуьнга\nWorld News in Chechen » 24.02.2020 » Гацаев СаьIид. Iуьйре\nБIаьсте кхечи, – хезий хьуна? –\nБIаьсте кхечи сийна схьа,\nЗевне йоьлуш, – хезий хьуна?\nЗазахь яьржаш кхаьчна схьа.\nЗезаг доьлу сенчу бай тIехь,\nЛестош хьоьга ховха куьг,\nХезий хьуна, сенчу бай тIехь.\nХьайга лестош ховха куьг?\nКхуро тоьлла эшарш лоькхуш,\nСамукъадаьлла техка балл.\nХезий хьуна, эшарш лоькхуш,\nСамукъадаьлла техка балл?\nХIаваъ, сийна бIаьргаш санна,\nБешахь хьоькху мерза хIо.\nХезий хьуна, хIаваъ сийна,\nБешахь мерза хьоькху хIо?\nIалам лепа зевне – сирла,\nДети санна, догу тхиш,\nХезий хьуна, Iалам сирла,\nДети санна, догу тхиш?\nМерза лазам бу сан кийрахь.\nМатто юьйцу тоьлла йиш.\nХезий хьуна, лазам кийрахь\nМатто юьйцу тайна йиш?\nWatch free: LFCTV's 'When We Were Kings' documentary (LiverpoolFC.TV)\nСчастливая Бузова объявила о своей беременности, но поплатилась: "Где ее мозги?"


КХОВДАДУ АЗ ХЬОГА ЗИЗА — Сердало\nКХОВДАДУ АЗ ХЬОГА ЗИЗА\n28 Михий бетта (сентябрь) 2019 шера Коазой Iашата оазален сайре дIаехьа хилар, ГIалгIай тIарча Къаман библиотеке. ВIашагIкхетар дIадихьар байтанча ди дездар духьа бахьан а, гIулакх а отташ.\nКхолламан кхетаче дIаехьарал совгIа, библиотека дешара цIен чу боаржабаь гойтам бар «Кхолламхочун вахара никъ» яхаш. Коазой Iашата довзийташ дола белхаш, къахьегамаш, кепатохараш, дешоргаш дар цу гойтаман тархилгашта увттадаьраш.\nКоазой Исроaпала Iашата яьй, 29 Михий бетта (сентябрь) 1966-гIча шера Онгушта яхача юрта. Цу юрта йоаккх цу ишкола чакх 1983 шера, дIахьо Буро тIа Лорий дешарал дIачакхдоаккх Iашато 1986 шера.\nБуро тIа а, Бурогахьарча юрташка а 1992 шера тIом хьайначул тIехьагIа, массе г1алг1ай санна,цигара араяьлла йийзар,цу хана сага йовзаш йоаца, къона байтанча. Цу хана денз из болхбеш а, яхаш а ГIалгIай мехка, ГIажар-Юрт хьайоагIаш я.\n2004-2010 шерашка дешаш хиннай из ГIалгIай паччахьалкхен лакхача ишколе (меттатохкара Iилма). Цул тIехьагIа, 2012 шерага кхаччалца, «Къахьегама байракх» яхача денхоаме (газете) хоамбоаржабархо хинна болхбу цо. «Къахьегама байракхца» дIакъаьстачул тIехьагIа, Янднаькъан Джамалда цIерагIа йолча ГIалгIай Мехка Къаман библиотеке къахьегаш я, тахан цIи хеза байтанча отташ а йолаш, хьайоагIаш йола эздий саг.\nБайташ язъеш бера хана денз хьaйоагIаш я, аьнна, ала доагIаш да, Исроапала йоI Iашата. Бакъда, дукхагIа дола кхолламаш доагадарца е доадарца дайна дIадоал цун, уж кхы ер ма дий аьнна, кепатох вIаштIeха ца доалаш е ца лоархIалуш ше айхьe оамал йолаш саг хилар бахьан отташ. Iашата ший уйламугIараш гIалгIай а эрсий а меттала язду, аьнна, белгалде доагI. Цун мугIараш арадийннад «Къахьегама байракх» яхача денхоаме, «Литературни ГIалгIайче» оалача тептаре, иззамо кхы дола тайп-тайпара арадувлача юкъарча кепатохарашка.\nЦун эггара хьалхара дай-гуллам арадаьннад 2013 шера «КЕП» яхача кепатохара юкъарлон тIагIолла. «ДогIан мукъам» яхача дай-гуллама тIа болхбеш а, къахьегаш а, из кхыметтел арахецаш а хиннаб Коазой Дауд Нурдинеи, Коазой Вахий Мурадеи. Царна баркал оалаш а хилар цу сайрене, хIана аьлча, тахан Iаьдало гIалгIай йоазон гIулакх кIезига мара теркал деш ца хилар бахьан а долаш, хийла йоазонхо а оазалхо а вус ший къахьегаман белхаш арахецанз волаш. Вешта доккха баркалеи ловцеи ала доагIаш дар, из оазален гуллам-дешорг ахчий гIо-новкъосталца арадаккхийта аьнна къахьийгача Омархаджий Нурудина Бадрудина а.\nИштта Янднаькъан Джамалда цIерагIа Къаман библиотеке цIай-вIашагIкхетар дIахьош хиннача, цIихезача, къонача байткхолламхочун Коазой Исроапала Iашата из оазален гуллам-дешорг баьхкача хьаьшашта дIа-хьа декъаш моттига нийсъелар. Цу тIара цхьа байт аз белгалйоаккхаш хилча, ep уйламугIар хоржаргбар аз:\nКхоачалургдий-хьогI, аьнна, хеталуш,\nЦа хаддаш, «шарх» делла, догIа делх.\nЛоам мархIабелла, хьерчаш-хьесталуш,\nСийна морхилг, ца соцаш, елх.\nХиш сувсаду догIо, «гIов» делла, долх уж\nДорхал шоай фордагахьа дIахьош!\nГонахьа гIолла Iийранар дайга дохк дуж,\nШифон тессе, деррига къайлахьош.\nЧехкача фатаца, кора кIалара догIа\nДоал, ашара мукъам шаьрбеш мо.\nТхов тIара тIадамаш чулег: «тIох, тIох»,\nДогIан ашара мукъамах дешаш аз язду.\nТIаьда ткъамаш сигаленах хьекхаш мо,\nЙоачан юкъе гIолла долх оалхазараш.\nСо а йода, «бедаргаш» тIоадаяь догIо,\nДагалоацамий Iам чу ухаш — гIозараш.\nМарт, 2001 шу\nКъаман библиотекера болхлоша, ма аллара, Iашата байташ хозача а кIоаргача а кепе белгаляьнна оттарахь, цар тIахьожамца ши зIамига диткъа-дешорг арахийца хилар, «Даьхен дог хьаста», «Дагалаттар» яхаш дола. Из белгало а йолаш, из тахан ГIалгIай къаман йоазонхой доакъашхо хинна дIаэттай. Дала аьттув боаккхалб цун дIахо къахьега а болх бе а.\nКоазой Iашата оазален вIашагIкхетаре гулбеннаб, Эбарга-Юртара юрт-да, Хоаной Iийса, «СелаIад» яхача тептарий керттера гIалатнийсдархо Горчхананаькъан Хасолта Бадруддин, ГIалгIай къаман йоазонхой Коазой Нуpдин, Коазой Мурад иштта кхыбараш а. Иззамо Iашата кхоаччара хулаш бола гаргала нах а хилар цу сайрене дакъа лоацаш. Цар массане ловцаш даьхар, совгIаташца дог хьаьстар Iашата. Цу вIашагIкхетаре оазален мугIараш дешаш а, доашхаш а боккха пайда эцаш хилар баьхка хьаьший.\nЦун кхолламах лаьца лоархIаме къамаьл дича, цу кхетаче дош лоацаш а, йистхулаш а хинначара дешашца аргдар аз. Iашата мугIараш хоза дош лоацаш, кIоарга маIан долаш, чулоацам болаш байташ я. Ший тайпара дешхоттаме торонаш йолаш, хозача бустамца кхелла мугIараш да, тахан ший оазален белхашца ондлуш хьайоагIаш йолча байтанча.\nЦо ший байташка хозача меттаца къаман хоза гIулакхаш, эздий оамалаш хьахьокх. НачIал долаш хилар да из, Iашато ший кхолламаш сийрдача шаькъаца яздеш хилар. Доккха баркал ала ловр, ишта ший уйламугIараш тIагIолла дIахо а къамий дегашка зизаш кховдаде аьттув а хилб цун!\nКоазой Iашата теркаме сайре дIахьо гIо даьчарна а, къахьийгачарна а баркал ала доагI, къаьстта библиотека болхлошта, хIана аьлча, цар гIодарцеи новкъосталцеи тIехьарча хана, каст-кастa дIахьо цу тайпара йоазонкхолламхой кхетаченаш.\n← Долг памяти: в Малгобеке предали земле останки 19 героев-красноармейцев\nДика лор — халкъа ганз →\nСказка ярких красок


"Халифатан аз" Радио йохийна\nIамеркан инарлаша хаамбо хIаваъкеманийн тохаршца ОвхIанистанера «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобано йиллина «Халифатан аз» радио шаьш йохийна хиларх. Тохарш дина Пакистанна гена йоцчу Нангархар провинцехь. Радио латтайора ДАIИШ тобано шен могIарш дузархьама.\nИ хаамаш баржийна Ассошиэйтед Пресс агенталло. Дирзинчу шарахь къаьсттина жигара бевллера «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанан тIемалой ОвхIанистанехь, карладоккху агенствос. Тергамчаша и жигаралла юзу тобанан лидер молла Омар кхелхинчул тIаьхьа, тIалибийн вовшашца барт эшарца. Нангархар провинцин губернаторан пресс-секретара Машриквол Хьазрат Хьусайна хаамбо меттигерчу зорбане, радио йохаяле хьалха меттигерчу хенаца 7 сахьт даьллачу заманчохь кеманаша тохарш дина Ачин кIоштарчу ДАIИШ-ан купнашна.\nАвиацино бахархойх юьзинчу Моманд-Дар кIоштахь хIаллакйина и радио а, цуьнан 5 белхахо а,иштта радион вебсайтехь болх бен 4 белхахо а. Машрикволара бечу хаамашца, кеманаша шолгIачу рог1ехь динчу тохарша вийна 6 тIемало, цул тIаьхьарчу динчу тохаро кхин а 15. «Халифатан аз» Радио Нангархар провинцехь болх бен масех бутт бара. Радион эфираш хуьлура фарси, пушту меттанашкахь.