Лахьан-бутт 29, 2013\n«Газпромо» ша Нохчийчу дIахьажош йолу газ ах мича йоьду ца хаа шена аьлла дIахьедар динера хIокху деношкахь. Цунна дуьхьал Нохчийчура Iедалша аьллера, оцу компанино республикехь йолчу биргIанашна дола деш дац аьлла. И бахаьана долуш, дийцарехь, дукхха а меттигаш ю газ дIаихна.\nНохчийчоьно шайна ахча оцу газах луш дац бохург дукхачу тергамхоша туьду оцу ягоригах пайда оьцучара цуьнах ахча луш доцуш санна. Газах а, тоьках а, хинах а наха ахча дIалуш хилар гуш ду, махкахь кассашна хьалха хIиттина рагI лаьцна лаьтташ адам хилар тидаме эцча.\nМасала, Зайнап цIе йолчу зудчо билгалдаьккхира газах а, кхечу хьаштех а шаьш шен хеннахь ахча дIалуш хилар. Газах ахча дукха долун дела, цуьнан барам къасто газ лоруш болу гIирс хIоттина шаьш элира цо.\nЗайнап: «Кху шарахь оха лорург хIоттийна. Оцу гIирсо чIогIа кхоош хилла ахча. 2400 сом а, оццула луш дара оха ахча хIинцалца. Ша дерг лерича, хIинцалца 3500 сом хуьлура тхан баттахь, ткъа, хIинца 2500 хуьлу».\nНохчийчохь коммунала хьаштех долу ахча гулдар 97 процентан бараме хьаладаккха Iалашо хIоттина Iедалан хьукматашна хьалха. ХIора бутт мел болу, и гIуллакх оцу терахьан тIедоьдуш а ду. Амма, ша верг вац боху Зайнапа цIе йолчу зудчо и ахча дIалуш. Шай урамехь а массийта ву шена хаавелла, аьлла кхин дIа а дицира цо.\nЗайнап: «ВаллахI, бу-кх оцу тхан урамехь кхин хIумма а ца хилча а».\nСоьлжа-гIалана уллерчу цхьана эвлахь вехачу Iисас а билгалдоккху, уггаре а дукха ахча шен газах долуш хилар. Цуьнах ша а, шен лулахоша а, гергарчара а ахча шен хеннахь дIалуш ду, аьлла тидам бира цо.\nIиса: «3500 сом ду-кх аса еккъа газах луш дерг. Тоьках а 500, хинах а 500 сом ду-кх. Ах газ йовр ю дера, цуьнах ахча цхьаболчара дIалуш ца хилча. Ахча дIа ца луш могIарерчу нахах кIезиг бу. Аса дIалуш ду иза. ТIаккха а декхарийлахь а вуьсу со. Суна мичара ю-м ца хаа иза. Ас болх бечу меттехь, биргIа ю газана дIайоьдуш.\nЦигахь дIаоьхуш ю иза. Хьалхара тIом чекхбаьлча дуьйна ю иза дIаоьхуш. Ахчанаш схьалуш дац бохуш, тIе ахчанаш яздо нахана. Ткъа шай биргIанашна дола а ца до. Ах ахча дIаделча, ах тIера дIадоккху. Муьлхачу а контролерца барт бан йиш ю. Ахь ах ахча делчаь, цо ах дIадоккхур ду-кх».\nКоммуналан хьаштех лучу ахчанан барам хIора шарахь лакхаболуш бу. Пенсина 10 туьма тIетохахь, нахера дIаоьцучуьнан барам 10 а 20 процент лакхаболу. Шина-кхаа шарахь, и барам кхиъ сов берг хиларна шеко яц тергамхойн.\nОцу хьолехь Нохчийчура Iедалша сацам бина беллачу а, а байинчу а нохчийн полисхойн а, эскархойн а доьзалш коммуналан хьаштех паргIат баха. ТIедогIучу шарахь дуьйна юкъадера долуш ду иза.\nМича яхана Газпроман Нохчийчура газ?


Seventh Pillar - Деобандин лидералла (коьрталла)\n2008 шеран февралехь Деобанди школан директоро фетва даьккхина - Индехь и къобал деш 6000 гергга декъашхо ву - дина ц1арах ницкъаш барна дуьхьала. Консервативни бусулбанийн сектийн куьйгалло а, церан кхетамалла а Талибанан 1ат1къамехь нисбелла хилла.\nИ фетва даьккхина хилла Дарул Улюм Деобандин кехатана т1ехьажийна (фетван департаментан Дарул Улюм Деобандин Коьрта Муфтина, цуьнан кхаа г1оьнчийна мух1ар а, куьйгаш а долуш).\nКъинхетаме, дикачу дагeра хилла волчу Аллах1ан дуьхьа.\nАллах1ан пурбанца долчу жоьпацa: Ислам машаран а, бартан а дин ду. Исламехь нехан дахарехь харцонашца барт эг1ор а, машаре дахар дохор а, къепе талхош, ц1ий 1анош, талораш деш, машарен нах бойуш дуьненахь миччахь и делахь а, и ДЕРРИГЕ а ч1ог1а адамазаллин питанe г1уллакхаш лоруш ду.\nКъор1ан т1ехь масех байт ю машар бохор ч1ог1а емалдеш: «Дуьнен т1ехь къепе ма талхае, цигахь x1оттийна хилла йолу» (сура Аараф, аят 56). «(Питане волчо) диканна петухий, цуьнан 1алашо дерриг дуьненахь питана даржор ю. Дийна ялташ, даьхний х1аллакхуьлу, амма Аллах1ана зулам ца деза» (Сура Аль-Бакара, аят 205). «Ma даржаде дунент1ехь питанаш» (Сура Аль-Бакара, аят 60). Къор1ан т1ехь къеггина аьлла ду - цхьа бехкбоцу адам дер а дерриг адамаш дайаре терра лоруш ду. Х1унда аьлча, иза шлюзаш схьаелларе терра, адаме котроль х1отталур йоцуш х1оьттина хьал санна г1уллакх ду. Ткъа цхьа стаг к1елхьара ваккхар а лерина дерриг адамаш к1елхьар дахар санна нисдина. Цунах лаьцна Аллах1а аьлла ду: «Оха израилан къоьнгашка д1акхайкина, нагахь санна цхьамма стаг вийна аьлла, сийдацаралла даьлла стаг вийна вацахь - иза лорур ду дерриг халкъ дийча санна, нагахь цхьамма цхьаъ верах к1елхьара воккхий - иза цо дерриг халкъ лечура к1елхьара даьккхана лорур ду» (Сура Маида, аят 32). Кхечу меттехь къаьсттинна аьлла дихкина ду - «ма вие муьлхха а, цуьнан вер дихкина делахь, нийсо еш вийна вацахь».\nИслам динан дуьненахь болу барамо гойтуш ду ишттаниг а - шашен ларвеш деш долу зулам а г1ийлачу стагана дукха т1ех ницкъ ца беш, шен бакъонах т1ех пайда ца оьцуш мелла а къинхетаме хиладезар, цо бехкбоцу нехана т1елатар а ч1ог1а дохьку. Оцу тайппана ницкъ болчу Аллах1а боху: «Лета Аллах1ан невкъахь шайх леташ болчаьрца. Амма дозанал т1ех ма довлa, Аллах1ана ца беза зуламхой». Цуьндела Элчано (делан салам хуьлда цунна) доьхкуш хилла т1амехь а адаман бакъо йохор. Цуьнан ишттачу хьехамех лаьцна Элчанан г1уллакхашкахь масалш каро таро ю.\nЦул сов, Исламо хьоьху, дерриг а Аллах1а кхоьллинарг цхьа доьзал хилар. Нагахь цу Аллах1ан доьзале къинхетаме дегалазамица хьоьжуш верг, Аллах1ана къаьсттина дукъа везаш хир ву (Байх1аки). Вайн Элчано Мохьаммада (дела салам хилда цунна) аьлла: Аллах1а лору шена гонахьарчу нахаца дика верг. Шу адамашца къинхетаме делахь, шуьца къинхетаме хир ву Стигалан да (Алла1х) a (Тирмизи, Абу Дауд).\nДоцца аьлча, Аллах1а дихкина ду-кх муьлхха а бахьана доцуш ницкъ бар, машар бохор, ц1и1енор, вер, талор муьлххаче кепара и делахь а. Иза Исламан коьрта принцип ю. Вовшашна дика ц1ена г1уллакхаш деш накъостий хилар, ЦХЬАНА А ТАЙПА ЗУЛАМАН ДАЙШЦА ГЕРГАРЛОНАШ ЛЕЛОШ КЪИНОШ ЦА ЛАТОР.\nНицкъ болчу Аллах1а боху: «Дика г1уллакхаш деш, делах кхоьруш хиларца вовшийн г1олаца. Къа летош мостаг1аллаш лелош барт ма хила». Куьгалдаpа къеггина йолчу Къор1анан принципех гуш ма-хиллар, Ислам терроран дин ду бохуш долу д1ахьедарш бух боцуш харц ду. Мелхо а Ислам кхоьллина ду дуьнен т1ехь ерриге а террор д1аяккхар хьама, дуьнен т1ехь массо махкахь машар х1отто. Бакъонца Аллах1 дерриг а хууш верг.\nКуьг та1ийна: Муфтий Хабибур Рахман, Коьрта муфтий Дарул Улюм Деобанд ч1аг1дина: 1. Зайнул Ислам Квазми (муфтийн когаметта, Дарул Улюм Деобанд); 2. Муфтий Вакар Али (муфтийн г1оьнча Дарул Улюм Деобанд); 3. Муфтий Мехмудул Хасан Буланшехари.\nМух1ур тоьхна арахецна Даруллфта, Дарул Улюм Деобанд.


Вониг дарх ларло\n1 декабря в 11:56 (2009 г.)\nХьехам. Бисмилла1иррохьма-ниррохьийм. Альхьамду лиллах1ираббиль1аламийн вассалату вассаламу 1ала расулиллах1. Дала боху Шен Сий-лахь долчу Къуръан чохь: (Аста1ийзубиллах1) «Х1ай имадиллина нах, аша ларде шайн дог1маш, шайн доьзалш (Далла муьт1ахь хиларга уьш буьгуш) жоьжахатин ц1арах, Ша т1улгах а, кериста нахах а латийначу цунна т1е х1иттийна маликаш ду, буьрса а, ч1ог1а а ду уьш, Аллах1ана leca хуьлуш а дац уьш». Далла хастам бу Шена а, Шен лайшна а юкъахь зулам хьарам дина вол¬ну: «Х1ай сан лайш, зу¬лам дар хьарам дина Ша, Шена а, шуна юкъахь а. Аша вовшийн зулам ма дойла» - боху Дала. Пайхамара (Делера са-лам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Бусалба стаг мила ву, и дера ву бусалба нах маьрша битинарг, шен маттах а, шен куьйгах а...». Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) боху: «XIай имадиллина нах, Делах кхера шу, шух цхьамма а муъма стага зулам дийр ма дац Къемат-дийнахь Дала цуьнгара ч1ир оьцуш бен». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен асхьабашка аьлла: «Шуна хаьий, ша-шена зулам динарг мила ву?» Асхьабаша жоп де¬лира: «Зен хилларг тхуна гергахь шен долахь пайда эца шен шай доцург ву-кх». Элчано элира: «Шен умматах волуш зен хилларг вог1ур ву Къемат-дийнахь ламазций, мархийций, закатций, цхьанна лийна (муьлххачу стагана) йоцу ц1е а тиллина, нехан даьхни шена а диъна (хьарам), ц1ий 1анийна. "т1аккха д1алур ду (шена зулам хиллачунна) оцу зу¬лам динчуьнан диканаш,, къинойх ц1анлур ву и, зу¬лам динчуьнан къинош алсамдевр ду, т1аккха иза кхуссур ву жоьжахатин ц1ерга».\nДала боху Къуръан чохь: «Шу кхера питанах (зуламах, leca хилар дитарца). Шух зулам диначаьрга зу¬лам къаьсттина кхочур ма дац, зулам ца диначаьрга а, массаьрга а кхочур ма ДУ и».\n«Шуна хоийла Аллах1 1азап ч1ог1а долуш хилар Ша бохучунна дуьхьал волчунна».\n(Анфаль сурат, 25 аят) Зулам дар кхаа декъе декъна: 1). Ширк дар ца. Х1ажара вакхорца Делаца накъост лацар ду. «Делаца накъост винарг и милла велахь а ялса мани хьарам йина цунна, и воьрзу меттиг жоьжахати хир ю, цигахь цунна г1оьнчий хир бац». 2). Де¬лан лено, ша-шена зулам дар ду, leca хиларца, хьа¬рам дерг дарца, шен дег1 1азапана гучудаьккхина. Дала боху: «Tlex зуламе мила ву? Цхьа вац шен Делан аяташ девзинчул т1аьхьа, т1аккха царна букъ тоьхна д1авирзинчул а, баккъалла а къинош диначаьргара ч1ир оьцур ма ю».\n3). Делан лено нахана зулам дар ду. Пайхамара (Делера салам-маршал¬ла хуьлда цунна) боху: «Массо бусалба стаг, бу¬салба стагана хьарам ву: цуьнан ц1ий 1анор, цуьнан даьхни шена дерзор, цуьнан сий дайъар. Дала боху Шен Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) : «Хьуна ма моттийла Аллах1 г1опал ву, зуламхоша деш дерг ца хууш. Баккъалла а Цо уьш т1аьхьатоьттуш бу 1азап ца луш т1аьхьарчу денна. Б1аьргаш къаьрзар болуш де ду шена чохь ( и де ду иза).\n«Вовшийн г1o де аша дикачу х1уманна т1ехь (шайга де бохург деш, дита бохург дуьтуш). Аша вовшийн г1o ма де (leca хиларца) Делан дозанал т1ех а довлий. Делах кхералаш баккъалла а 1азап ч1ог1а долуш ма ву Иза, Шена leca хиллачунна». (Маидат сурат)\nДала лардойла вай leca хиларх.


Чухуа Мераб: Шайн мотт ма бицбе, хIай, нохчий!\nГIуран-бутт 17, 2016\nГуьржийчуьрчу ПIаьнкIаз-чIожерчу школашкахь кистошна бакъо елла шайн ненан мотт Iамо. И хаам тайначех ву гуьржийн вевзаш волу Кавказан меттанийн Iилманча Чухуа Мераб а. Нохчийн маттах а, цуьнан хила тарлучу тIахьалонах а къамел дира цуьнца Маршо Радионо.\nГуьржийн лингвистна дукха беза нохчийн мотт\nЧухуа Мераб тахана массарел а гоьвалла Iилманча-лингвист вуй те аьлла ву кавказхойн меттанаш толлучаралахь. Иза Тбилисерчу пачхьалкхан университетан, меттанийн институтан куьйгалхо, профессор ву. Кавказхойн меттанаш талларехь бухбиллинчу Чикобава Арнольдан тоьллачу дешархойх а ву иза.\nЦундела, цо хазахетарца тIеийцира нохчийн мотт ПIаьнкIазахь Iамор бу аьлла хаам баьржича. Иза цигахь бехачу кистошна а, гуьржашна а дика гIуллакх ду, боху лингвисто.\nЧухуа: «Иза чIогIа нийса бина сацам бу. Цо ларам хьалабоккху тхан пачхьалкхан. Боккха пайда а хир бу цунах. Вай лара а, Iамо а, хьеха а беза и хаза мотт. Нохчийн мотт тIаьххьарчу хенахь гIеллуш схьабогIу, вайн кегирхошна юкъахь баржор ас къобалдо, сайгара мел оьшург а дийр ду, вай юьйцу и проект кхиаме хилийта. ТIаккха цо аттачу йоккхур ду нохчийн а, гуьржийн а вежаралла».\nКавказхойн меттанаш толлучу профессора Чухуа Мераба билгладоккху, шен Iилманан хьехархочо Чикобава Арнольда санна, дукха меттанийн орам цхьаъ хилар. Иштта, цо сингаттамца тIеоьцу царех пайдаэцар лахлуш хилар. Оццу хьолехь нохчийн мотт а бу аьлла хета цунна. Иза бийцийта а, шен аьттоне хьаьжжина, цунах пайдаэцийта а хIун дан догIу дийцира цо.\nЧухуа: «Дуьххьара дан дезарг: хIора нохчо кхето веза шен мотт бийца эхь доцийла. Нахана юкъахь шен мотт бийца эхье лоруш хилар нийса дац. Иза вай хIаллакдийр долу берд бу. И комплекс дIаяьккха еза. Цхьаболу ницкъаш бу нохчашка нохчийн мотт ца бийцита лууш. Шен мотт нохчаша ца бийцахь, уьш нохчий а хир бац. ТIаккха хIаллакхир ю нохчийн феномен.\nКхетий шу? Нохчо хилар билгалдоккху ондда фактор ю мотт бийцар. И фактор ца хилахь, къам а хир дац. Нохчийн мотт бала а ца леш, толкха балахь а, астагIа лелхаш хилахь а, нохчийн къам довр ду. ТIаккха дIаер ю вайна гина йолу нохчийн феномен».\nКавказхойн меттанийн Iилманчас Чухуа Мераба, нохчийн мотт бийцар даздарал совнаха, меттигерчу Iилманчаша ондда болх бан беза матта тIехь. Иза кхочушдан Iилма долуш бу нохчийн Iилманчаш аьлла хета цунна.\nЧухуа: «Суна чIогIа беза и мотт. Иза Iамо а гIиртина со. Суна хетарехь, нохчийн Iедалша гIодахь, мотт денлур бу. Амма суна хетарехь, нохчийн абат нисъян еза. Ца оьшург дIадаккха деза. Иза далур ду нохчашка, хIунда аьлча, цигахь меттан говзанчийн школа чIогIа ницкъ болуш ю».\nЧухуа Мерабна шена а хаьа нохчийн а, гIалгIайн меттанаш. Ша бийцаза дукха хан яьллехь а, масех дош а элира цо вайн маттахь.\n… Чухуас нохчийн мотт айбабеза бохучу юкъанна, тахана гIара а ца долуш дисина Нохчийчохь ненан маттахь арадолу «Даймохк» газета а, «СтелаIад» журнал а зорбанехь арахецаза беттанаш хилар. Уьш доьшуш а дац, доьшуш хилча а, арахеца ахча а дац боху.


Лараме Рамзан Ахматович!\n25 апреля в 10:01 (2014 г.)\nСайн ц1арах, иштта Нохчийн Республикан Парламентан депутатийн ц1арах а даггара декъалво хьо Нохчийн меттан дезчу денца. Уггаре къоначех лара мегар долуш доккха дез де ду Нохчийн меттан де. Вайн дуьххьарлерчу Президенто, Россин Турпалхочо Ахьмад-Хьаьжас, шен хеннахь т1е тидам бахийтина, билгалдаьккхира вай нохчийн маттах мелла а хера довлуш хилар, ткъа шен бийца мотт боцу къам, исторехь дайна д1адолуш хилар а.\nМасех шо хьалха хьан омарца ч1аг1дина Нохчийн меттан де вайн къоман дахарехь уггаре дезачех хилла, хъакъ йоллу меттиг д1алаьцна, д1ах1оьттина. Тахана хьан тергонца мелла а кхиамца д1ахьуш бу нохчийн мотт кхиорехьа беш болу болх хаамийн г1ирсаша а, вайн 1илманчаша а. Тхо тешна ду б1ешерашкахь вайн дайша бийцина ненан мотт кхин д1а а ларбеш, хазбеш, цуьнан сий деш и безачаьра, цуьнца гергарло долчара къахьоьгург хиларх.\nЮха а даггара декъалво хьо а, хьан доьзал а цу дезчу денца! Могашалла, ирс-аьтту даима лаьттийла шун беркатечу х1усамехь!\nАбдурахманов Дукхаваха, Нохчийн Республикан Парламентан Председатель


Нуров Мохьмад. Архивера сурт\n2010-чу шарахь Москварчу метро чохь теракташ вовшахтохарна бехкевечух цхьаъ, Дагестанера вахархо Нуров Мохьмад, кхин а ялх баттана чохь латтош хан дIаяхъйина ШолгIачу Малхбузен гонашкарчу декъан кхело. 2022-чу шеран Зазадокху-беттан 27-чу кхаччалц лаьцна вуьтур ву иза, яздо "Коммерсанто".\nНуров бехкево ши терроран тохар дарна. Нагахь санна, гIуллакх кхеле а кхачахь, цунна буьллу бехк тIе а чIагIбахь, 15 шарера 20 шаре кхаччалц, йа велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхачайо цунна. Цуьнан хьокъехь дов хатта буьйлабала дагахь бу карарчу беттан 25-чохь ШолгIачу Малхбузен гонашкарчу декъан кхелехь.\nКарладоккху, 2010-чу шеран Зазадокху-беттан 29-чохь шина Iожалхочо эккхийтар дира Москварчу метрополитенан "Лубянка" а, "Парк культуры" а цIераш йолчу социйлашкахь Iуьйранна адам даьржинчу хенахь. 41 стаг велира, 80 сов вара лазийнарг хIетахь.\nХьалхо хааме даьккхира, Москварчу Басманан кхело, Кизляран кIоштарчу полицин урхаллехь хилла инарла Исаев ГIази кхаа баттана лаьцна вуьтуш сацам бина аьлла. Талламан версица, цхьахйолу Iожалхо машенахь дIайигина хиллера цо автовокзале. Цигара дIа Москва яханера иза, шеца оьккхуьйтург а йолуш.


Daily Storm: Нохчийчохь тIелатарш динарш Шелан кIоштара хилла\nМарсхьокху-бутт 20, 2018\nНизамаш лардечу органашна хиъна Нохчийчохь тIелетарш вовшатоьхнарг мила ву, хаам бо Dailystorm.ru сайто. Иза хилла 18 шо долу Мусаев Мохьмад. 2016-чу шарахь иза лаьцна хилла Дацаев Iимрана куьйгалла дечу "Исламан пачхьалкх" тобанан декъан кхин болу декъашхошца цхьаьна.\nDaily Storm-о чагIдарехь, цу хенахь Мусаев дIахецна хилла, жима ву аьлла жоьпе ца озош. Цу хенахь цуьнан хилла 16 шо.\nНохчийчохь Марсхьокху-беттан 20-чохь дерриг а 4 тIелатар динарш Шелан кIоштара бу. Iуьйранна 10 сахьт долуш шина жимачу стага тIелатар дина Шеларчу №134 йолчу полицин КПП-на. Уьрсах чевнаш хилла Нохчийчуьрчу полисхочунна а, кхечу регионера командировке веанчу полисхочунна а.\nМескер-Эвлахь ша эккхийта гIоьртина кхин цхьа жима стаг. Цунна герз тоьхна. Чов хилла иза дIавигина дарбанан хIусаме.\nСоьлж-ГIалахь 17 шо долчу Шеларчу вахархочо ширачу «Мерседес» тIехь, некъан полицин постана уллу а вахана, бомба кхоьссина. Иза ца иккхина. Полисхойх ведда машен хаьхкина воьдучу цо полисхочунна тIетоьхна иза.\nЖимма тIаьхьо кхечу кегийрхоша герзаш диттина полисхошна Соьлж-ГIаларчу кхечу меттигехь. Уьш а байина, яздо Daily Storm-о.


Касрелишвили Заал: "Гуьржийчоьно хам бо шен гергарлонийн"\nGeorgia -- Zaal Kasrelishvili, head of the Confederation of Peoples of the Caucasus, Tbilisi\nГуьржийчохь миллиардера Иванишвили Бидзинас шо хьалха вовшахтоьхначу «Гуьржийн сатийсам» цΙе йолчу массех партех лаьттачу коалицино парламентан харжамашкахь баьккхина толам бийцаре бо гонахарчу пачхьалкхашкахь а, Европехь а. ХΙун хир ду тΙаьххьарчу хенахь гуьржашца чΙагΙдала доьллачу гергарлонах, бохучу хаттаро само алсамъяьккхина лаьмнийн дукъал дехьа дехачу Къилбаседа Кавказан къаьмнийн а.\nСаакашвили Михаил президентан даржехь Ιечу бархΙ шера чохь вуно дукха хΙума хийцаделла Гуьржийчоьнан дахарехь. Коьртаниг – демократехь совъялла пачхьалкх, маршо сиха дΙаийна гуьржийчун кхетамах. Хир дац моьттинарг а тΙехь хилла махкахь – къам мукъадаьлла коррупцех.\nХьалха ахча милцочуьнга, суьдхочуьнга кховдийчхьана, муьлхха а лаам, иза мел къехьа белахь а, кхочуш хуьлура Гуьржийчохь. ХΙинца цигахь, харцо – харцо ю, нийсо – нийсо ю. Синош, оьздангалла, эхь эцалуш дац мехах. Иза ду, массарна а хетарехь, Саакавшили Михаилца дозу дика.\nДу, бакъдерг аьлча, дуккха а гΙалаташ а, Саакашвили даржах валарх нахана хала ца хета магош – къилбаседехьарчу лулахочух лар ца валар бахьана долуш, 2008-чу шарахь и тΙамца Гуьржийчу варжийтар, иштта кхин а.\nДашца аьлча, яхна зама хилла юьсуш ю Саакашвилин Ιедалан зама. Хенан цамза хΙинца лаьтта парламентан харжамашкахь шен коалаци толаме кхачийначу миллиардере Иванишвили Бидзине хьоьжуш. Цундела гуьржаша бина харжам мел пайде бу Къилбаседа Кавказна, дохор-м дац-те Иванишвилис луларчу мехкашца Саакашвилин Ιедало кху шерашкахь тиллина уьйрийн тΙай, боху ойла лела, лела бакъо а ю цуьнан къилбаседа-кавказхошлахь.\nОцу хаттарна жоп луш ву, гергарлонаш чΙагΙдеш, махкахь дуьххьара маьждигаш схьадоьллуьйтуш я , дагалоцур вай, чергазашна цхьа бΙе ах бΙе шо хьалха оьрсаша гΙелойина хилар чΙагΙде сацам парламентехула чекхбоккхуш дуккха а къахьегна волу «Кавказан къаьмнийн конфедераци» цΙе йолчу юкъарлонан куьйгалхо Касрелишвили Заал. Цо нийса доцуш лору дерриг а Гуьржийчоьнца доьзна долу диканаш веккъа цхьана Саакашвили Михаилца дозар.\nКасрелишвили: «Чергазийн къоман геноцидна къерахилар – иза Саакашвилис а, цуьнан Ιедало яьккхина гΙулч яцара. Цара иза парламентехь тΙечΙагΙдира, иза гуьржийн къоман лаам бара. Иза Кавказан къаьмнийн лаам а бара.\nИ лаам оха Ιедалх йоцчу юкъараллашкахь тΙечΙагΙбира. Дуьххьара чергазийн геноцид къерайинарг Кавказан къаьмнийн конфедераци яра. Цул тΙаьхьа Ιедало, шен статус Кавказехь лакхаяккхархьама, тхол хьалхаоьккхуш, дира иза. Суна ца хета Саакашвилис динарг шен лаамца дира, аьлла».\nДелахь а, тахана дуьззина ала дац, Иванишвили Саакашвилел тоьлла политик ву, я цуьнан сов аьтто бер бу шен къам ирсе дан. Амма Касрелишвили Заала а, дуккха а кхечу гуьржийн политикаша сатуьйсу хьал гулдарехь тоьлла волчу бизнесхочух тоьлла мехкан куьйгалхо а хиларе.\nКасрелишвили: «Тхо шеконаш йолуш дац. Хенан йохалла гур ду. Халкъо Кавказехь машар хуьлуьйту харжам бина. Халкъо Европана герга доьду сацам бина. Иштта къастам а бина халкъо маршонехьа а, шен пачхьалкх йозуш ца хилийтарехьа а. Суна хетарехь, герггарчу кхаа баттахь дерриг а хир ду кхеташ а , гуш а».\nКасрелишвили Заална хетарехь, муха хир бу гуьржаша къилбаседа-кавказхошца гергарло чΙагΙдарехь бен некъ, тахана билгалдоккхуш дийца дацахь а, хууш ду цхьаъ – халкъан лаам бу ерриг а Кавказ цхьаалле кхачор, лулахошца зΙенаш чΙагΙъяр, и Ιалашо йохон ницкъ кхочур бац цхьана а куьйгалхочун.\nКасрелишвили: «Сан шеко а йоцуш ала ду, Къилбаседа Кавказан къаьмнашца, эрмалойн, азербайджанхойн къаьмнашца йолу юкъаметтиг керла Ιедал дΙахΙоьттича хийцалур яц. Мелхо а, дикачу агΙор хийцалур ю. ХΙунда аьлча, долу гергарлонаш дузур ду юхьароьцур йолчу экономикан керлачу проекташа.\nАла ду, жоьпалла тΙе а оьцуш, Кавказан политикан хиндерг, аьлча а, Ιаьржа хΙордаца а, Таркхойн хΙордаца а лаьттачу мехкашца массо тайпа зΙенаш лелор, эвсардер ду. Ιалашо хир ю – машар а, стабилалла а регионехь чΙагΙъяр. Саакашвили дΙаьваьллачул тΙаьхьа оха магор дац Ιедална халкъана товш боцу, халкъо къобалбеш боцу сацамаш тΙеэца».\nГуьржийчоь хΙинцалц, президентан карахь боккха ницкъ а болуш, цуьнан омранаша политикан, экономикан, социалан дахаран башхаллаш билгал а йохуш яьхнехь, кхин массех бутт баьлча хир ю шех дуьнено парламентан республика олуш.\nДоллучух а жоп луш хир вац цхьа стаг, цхьа президент, кхеташоно санна, парламенто а, премьер-министран гоно а къастош хир бу мехала, жоьпалле сацамаш. Хила тарло кавказхойн амална и тайпа пачхьалкхаллин кеп йогΙуш хила а. Касрелишвили Заала ма-аллара, хено гойтур ду мехалниг, тоьлуш дерг.\nКъилбаседа Кавказна а пайде бу Гуьржийчуьра хийцамаш


Эстони -- Эстонин тIеман министр Миксер Свен тIеман Iаморашкахь, Стигалкъекъа-бутт 12, 2015\nЭстонин тIеман министро Миксер Свена реза хиларца тIеэцна Iамерка шен деза герзаш Малхбалерчу Европехь дIатардан дагахь хилар. Уггаре а ницкъ болу пачхьалкх баккъалла а цу регионерчу пачхьалкхийн кхерамазалла ларъян дагахь хиларан тоьшалла ду иза аьлла хета цунна.\nЭстонин тIеман министро Миксер Свена къобулдина Iамерка Балтин пачхьалкхашкахь шен ницкъаш дIатарбан дагахь хилар. Цунна хетарехь, цигахь ницкъ болу Iамеркин эскарш хилар оьшуш ду Оьрсийчоьнера схьаболуш кхерам хиларна.\nЭстонин тIеман министро Миксера и шен дIахьедар дира Мангал-беттан 21-чу дийнахь цу пачхьалкхехь визитаца Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министр Картер Эштон хиллачул тIаьхьа.\nКартера Таллинехь вистхуьлуш хаам бира Iамерка дагахь ю Эстонехь а, Литвахь а, Латвехь а, Болгарехь а, Румынехь а, Полшехь а шайн танканаш а, гIагI диллина машенаш а, эскархой а дIатарбан аьлла. Цо дийцарехь, тIеман гIирсан цхьа дакъа латтор ду Германехь а.\nЭстонино Iамерке доьхур дуй эскарш шайн территори тIехь дIатарде аьлла шега журналисташ хаьттича Миксер Свена иштта жоп делира.\nМиксер Свен: «Доьхур ду. Суна хетарехь, Iамеркин тIеман министро Картер Эштона шаьш Малхбалера Европехь шайн эскарш дIатардан дагахь ду аьлларг мехала гIулч ю. Хийца а луш, Iамеркин эскархой хIинцале а болуш бу Эстонехь а, кхин йолчу Балтерчу пачхьалкхашкахь а. Тхо баркалла бохуш ду Iамеркина цо иза дарна».\nIамеркин ницкъаш шайн регионехь хилар мехала ду цигахь кхерамазалла латторна бохуш дуьйцу Миксер Свена.\nМиксер Свен: «Тхуна иза мехала хета. Керла кхерамазаллан хьал хIуттур ду. ТIеман кризис эккхаран кхерам дIабаьккхина хир бу аьлла хета тхуна, тхан бертахой даиман а кхузахь лаьтташ хилча».\nIамеркин ницкъаш Эстонехь хилар политикан агIор мехала хилла ца Iа бохуш дуьйцу Эстонин тIеман министро.\nМиксер Свен: «Суна иза мехала хета политикан агIор Оьрсийчоь сацош. Амма иза вуно мехала ду тIеман ницкъаш кхузахь хилар тIеман агIор а. Оьрсийчоьнна ша тхуна юххехь хиларна хенаца боьзна шен аьттонаш алсам бу аьлла хетахь, кхузахь цунна дуьхьал латта тIеман ницкъаш хиларо дйъур ду цунна хетарг».\nБаккъалла а кхераме ю Оьрсийчоь тахана Эстонина бохучу хаттарна жоп луш Миксер Свена элира.\nМиксер Свен: «Суна хетарехь, тхан вуно доккха бахьана ду Путинна ша гIолечу хьолехь ву аьлла хеташ ву ала. Цунна моьтту кху регионехь НАТО-н альянсан ледара меттигаш ю аьлла. Иза тоъала хьекъал долуш ву, цунна хаьа НАТО Оьрсийчоьнал а тIеман ницкъ алсам болуш хилар.\nАмма цуьнан эскарш ду тхан дозанашца дIатардина латтош. Ткъа цо цIеххьана сацам бан а мега царах пайда эца. ХIунда аьлча тахана вуно Путинах йоьзна политикан система ю Оьрсийчохь хIоьттинарг».\nЦундела НАТО-на мехала ду Оьрсийчоьнера схьаболуш кхерам а болуш цунна дуьхьал лаьтташ сиха лела аьтто хилар бохуш дуьйцу Эстонин тIеман министро.\n1949-чу шарахь кхоьллина НАТО тIамца дуьхьало ян езаш ю, нагахь цуьнан декъашхочунна муьлхха а пачхьалкх тIелатахь. И кхерам юхатоха шена дан деза аьлларг дан дезаш ю НАТО-на юкъахь йолу пачхьалкх.\nЦу хеннахь дукха хан йоцуш Pew Research Center талламан центро бинчу хаамца, дукхахболу немцой а, французаш а, италхой а дуьхьал бу НАТО-на юкъайогIучу пачхьалкхаша, шайн бертахочунна тIе а хIиттина, тIом барна.\nАмма Эстонин тIеман министро Миксера ша тешна ву боху, нагахь шайна тIелатар дахь НАТО-н декъашхоша шайна гIо дийр хиларх.


Оьрсийчоьнан пачхьалкхо даккхий ахчанаш къастийна заьIапхошна а, лазархошна а маьхаза молханаш хилийта а, заьIапечу берашна леррина кечбеш болу дарбане кхача латто а.\nIедалан хьостано хааме даккхарца кIошташкахь дехачу адамийн дукхаллин бараме хьаьжжина дIасадекъна ахчанаш.\nКъилбаседа Кавказан республикех уггар дукха ахча къастийнарг ю Дагестан Дагестан,Нохчийчоь,- 223 миллион сов, ткъа Нохчийчоьнна дина дакъа ду 127 миллионал тIех оьккхуш.\nБакъдерг дийцича, заьIапхоша а,церан гергарчара а хIинццалц схьа тергалделлачу суьртаца дустар а далош, йоккхачу шеконе дуьллу эшамехь болчарна молханаш маьхаза дIакхачор ду бохург.\n«Соьлжа-гIалин муьлххачу а дарбанан цIийнехь маьхаза молха доций-м хаьа суна».\n«Цхьа хIума дац маьхаза,молха а дац я лоьралла а дац».\n«Таро йоцу цхьа-а стаг ма кхачавойла лоьрийн буьйна».\nГерггарчу барамехь ишта жоьпаш ло могIарерчу наха. Шена зеделлачух ишта дийцира Старопромысал кIоштерчу Идрисова Зайнапа.\n«Деза молханаш дара тхуна лоьро яздина.ХIинццалц схьа уьш сайна ца делла ала-м яьхьар яц со. Дала-м делла мухха деллехь а.Баттана хьедеш а,шина баттана хьедеш а. Шен хенна уьш схьалуш ца хилча хIун дан деза? Хьаьнггара ахча доккхий а оьцур-кх.» И къамел динчу Зайнапа дийцарехь гуттар тIаьхьа схьаделла молха юха дIадохка я цхьанна сагIийна дIадала дезна цуьнан.\nЗаьIапхошна а,дархошна а маьхаза молханаш хилийта мел дукха ахча хьажадарх дукхахболчарна и дIакхочур дац аьлла хьажам болчех ю ткъа шарахь сов заьIапхочун терго еш йолу Соьлж-гIалин кIоштера яхархо Хеда.\nХеда: «Мел дукха миллиардаш къастийча а, нахана и дIакхочур ду аьлла суна-м ца хета. Цара и ца кхочийта. Операци йича, вуьшта цомгаш хилча а наха шаьш оьцуш ду-кх молханаш. Сан цIийнда заьIапхо волу 26 шо ду.\nЮьхьанца молха-хIума луш дара цул тIаьхьа «тап» аьлла дIасецца. Цхьа хIума луш яц кху ткъе ялх шарахь тхаьш до-кх оха дерриге а. Цхьа дика болх бо цара тхуна и памперсаш луш. Уьш а хьалха дийнахь бусий 3-4 луш хиллехь,цкъа шиъ яла буьйлабелира, ткъа хIинца цхьаъОьрсийчоь, бен ца ло.\nУьш схьаэцар а бу боккха бала. ГIалахь бен луш яц, Iаламат яккхий очарташ хуьлу. Хийла схьаэцаза а юьсу. Уьш кIошташкахь дIа стенна ца ло а хаац. Памперсаш а лартIа луш йоцу, деза молханаш мича лур дара цара? Кху ткъа шарахь сов тхуна-м ца дела…»\nМолханийн хьокъехь шена моьттачух дийцина Хеда тешна ю цу декъехь Оьрсийчохь а, я цуьнан кIошташкахь а дикачу агIор хийцамаш хир бац аьлла.\nМа-дарра аьлча, цунна хаъане а хаъцара сакхт-айпаца болчарна а, сиркхо хьакхаеллачу бахархошна а дарбанаш лелорехь хьарамлонаш дIа евлла, мацца еъна зама йогIур ю-яц.


20-чу бIешерашкахь Лондонехь кхоьллинчу ПЕН-клуберчу яздархоша шайн гонашка озийра литераторш а, журналисташ а.\nПЕН-клубан декъашхоша цхьабарт а бина 30 шо хьалха юкъадаьккхина Дуьненаюкъара яздархойн де а.\nХIетахь дуьйнна, эзарнашкахь яздархоша, публицисташа, журналисташа дуьненан юкъараллашца цхьаьна а кхетий, балгалдоккху шайн де.\nДуьненаюкъарчу яздархойн ассоциацин - Оьрсийн Пен-центран декъашхо ву, халкъалахь ма-оллу «къолам буьххье къам а, мохк а тарбина», прозехь дуккха а а шерашкахь къахьоьгуш схьавог1у нохчийн яздархо-прозаик Бексултанов Муса.\nЦо арахецна масех киншка: «Мархийн кIайн гIаргIулеш», «Юха кхана а, селхана санна», «Наггахь, сайн сагатделча», «Я хьан тухур буьйсанна хьан неI», «Сан вешин тIехьийза йоI».\nИштта Австрехь немцойн матте гочйина, араяьлла Бексултановн 3 жайна.\nВу иза Оьрсийчоьнан яздархойн а, журналистийн а декъашхо а.\nМаршо Радионо интервью ийцира яздархочуьнгара Бексултанов Мусагара, дезачу денца иза декъал а веш.\nМаршо Радио: Муса, хьо Нохчийчоьнан гоьваьлла яздархо ву. Ткъа ахь даим олуриг «суна суо яздархо ца хета». ХIунда ву хьо хьайца иштта критике?\nБексултанов: «Стага «со къонах ву» ма ца олу атта цхьанна а хьалха. Ша къонах велахь а ца олу. ХIунда аьлча, къонахчун дукъ доккха а ду, хала а ду... Иштта хIума хета-кх суна "со яздархо ву" алар а.\nЦул а совнах, ас лорушболу кху дуьненчуьра нах буй, яздархой, масала, Сервантес хуьлда иза, Шекспир хуьлда иза, Достоевский хуьлда и, Толстой хуьлда иза, Бунин хуьлда иза, дуккха а бу-кх уьш, масала...\nСуна суо цаьрца аьттехь а воций хаьа. Ас лелориг эцца цха кIезиг, кха ду. И бохург хIун ду аьлча, участок, огород ю. Ас лелориг цхьа кIезиг кха ду бохург ду сан и. Цара яккхий ойланаш кегийна, адамийн баккхий кхолламаш а…».\nМаршо Радио: Киншкаш йоьшурш вайн махкахь кIезиг бу, тергамчийн хьесапца аьлча. ХIетте а, хала дуй хьуна яздан, кхана-лама, киншка араяьлча, ахь хьегначу къинах тIалам бийр ца хилча.\nБексултанов: «Бакъдерг эр ду-кх хьоьга. Ас хIокху 15-20 шарахь волчу дешархочунна аьлла цхьа къоллам хьокхур бацара, хIунда аьлча, хIара зама къам цхьа галморзахдаьлла зама ю.\nЦхьа 50 шо даьлча, цхьа кхи чкъор догIур дац-те, мотт хIун ю а, мохк хIун ю а, къам хIун ю хууш, бохуш яздо-кх. Суна Iаламат чIогIа хала ду, хIара къам-къам ду ала а, тидам бича. Къам дуй-те хIара олий ойла хуьлу.\nКъоман гIиллакхаш дац кхуьнца, и бохург хIун ду хьуна аьлча, шен мохк шен бер санна хеташ, шен къоман мотт шен доьзал санна хеташ хила деза къам. И тайпа къинхетаме бац нах.\nТIаккха ойла хуьлу, ас хьанна язйо-те олий. Делахь а, ас сайна яздо, кхана-лама хинволчу дешархочуьнга сатуьйсуш а яздо».\nМаршо Радио: Тахана шун, яздархойн де ду! ХIинцца хьайга микрофон елча, хIун дара хьан ала яздархошка а, книгаш ешшал болчаьрга а?\nБексултанов: «Яздархочуьнга цхьа хIума эр дара ас: Iедалан низамашца шу яздан гIертахь, вай яздан гIертахь, вай ледара яздархой ду. Яздархо шен низамаш долуш хила веза, шен турпалхой болуш, шен пачхьалкх йолуш, шен къам долуш. И дерриге а яздахочун шен хила дезаш ду. ТIаккха бен хир вац цуьнах яздархо.\nНахе цхьа хIума а эр дара ас: сискал а яа, миллиардаш а лечкъаде, Мерседесаш а хехка, амма шайн мотт аш Iалаш ца бой, шуьца тIом бан ма ца оьшу, шу дайа а ма ца оьшу, шу ишта а хIаллакхир ма ду».


Венехь йоI йийначу кIантана кхел кхайкхо кечлуш бу суьдхой\nВенерчу Ditteshof микрорайонехь 7 шо долу Хадижат йийна ах шо даьллачу хенахь кхелахоша дерзий цу хьокъехь талларш. Зулам ша дина хиларх мукIарло дина хIетахь дуьйна набахтехь волчу 16 шо долчу луларчу кIанта Роберта. ВорхI агIонах лаьтташ ю цунна бехкбилларан текст.\nМасех кIира даьлча йолаяла тарло Робертна дуьхьал процесс. Австрихойн низамашца цу кепара зулам динчунна 15 шо хан йогIу набахтехь яккха. Могушалла зуьйш, талламаш дIабаьхьначул тIаьхьа Роберт шизофрения олу лазар а, кхи а цхьа могIа психикаца сакхташ долуш хилар къаьстинера. Дийцарехь, къевлинчу психиатрин лазартнехь дарбанаш дан охьавуьллур ву иза, лоьрийн тобано кхоччуш могуш ву аьлла, сацам баллалц.\n"Кавказ.Реалии" портале Хадижатан доьзало лаьцначу адвокато дийцарехь, луьра таIзар Робертна даре сатесна ву иза.\n"Цунна догIу таIзар дIа а кхайкхийна, кхелан процесс ца йирзича, йоьIан гергарнаш паргIат бац. Хадижатан гергарчу наха хала лайна шайн доьзалхочунна тIехь динарг, хIинца а метта а бахказа бу уьш", - аьлла адвокато.


www.islamannur.org - 287-гIа дакъа\nРиба чIогIа хьарам хиларан хьокъехь\n«Риба юуш берш (кешнаш чуьра) гIовттур бу - шайтIа хьакхаделла (я шайтIано хьу тоьхна) вожийнарг санна. Иза - цара алар бахьанехь ду: «Риба лелор - йохка-эцаре терра ма ду». АллахIа хьанал дина йохка-эцар‚ ткъа риба - хьарам йина. Шен Делера хьехам кхаьчначул тIаьхьа сецначу муьлххачунна а - гечдийр ду цо хьалха лелийнарг, цуьнан гIуллакх - АллахIехь хир ду. Юха а и леловоьлларг - иза жоьжагIатехь хир ву‚ абаделлац хир ву иза оцу чохь.\nАллахIа хIаллакйо (беркат доцуш йо) риба‚ ткъа сагIанаш дебадо. АллахI безаш вац хIора баркалла доцу (я Делах ца теша) къинош дерш.\nБоккъалаъ, Делах а тешна‚ дика гIуллакхаш диначарна‚ ламаз диначарна‚ закат деллачарна кечдина совгIат ду церан Далла гергахь. Царна кхерам хаалур бац я гIайгIане а хир бац уьш.\nХIай, Делах тешнарш! АллахIах кхера, совдаьлла дакъа (я риба) схьа а ма эца, нагахь шаьш Делах тешаш делахь» («ал-Бакъара», 275-278).\nХIокху декъах лаьцна долучу бакъ хьадисех дерг аьлча, уьш дукхе-дукха а ду, девзаш а ду. Царех цхьаъ Абу ХIурайрин хьадис ду, хIокхул а хьалхарачу декъехь далийна долу.\n1615. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт аьлла йолахочуьнгара (риба лелочуьнгара) декхар схьаоьцучунна а, йолахалла (риба) лелочунна а» (Муслим: 1597).\nОццу хьадисан Тирмизис а, кхинболучу мухьаддисаша а далийначу кхечу ривайатехь аьлла:\n«Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…иштта оцу тIехь хIоьттиначу шина тешана а, и дIадаздечунна а».\n Вуьшта аьлча: цо хьалха лелийначу рибан къинна гечдийр ду.\n Вуьшта аьлча: рибан гIоьнца хилла йолу ял беркате хир яц, цуьнах дика болх бера бац, зенехьа доьрзур ду и. Ткъа сагIин метта деллачух дерг аьлча, цо, бахам дебийна ца Iаш, стагана АллахIера ял а кхачор ю.\n Вуьшта аьлча: риба-ахча луш а, схьаоьцуш а болучийн тешашна.


Мила ву Терк карзахдаьккхинарг?\nСтигалкъекъа-бутт 03, 2017\nТеркаца хьала-охьа волавелча, цхьа наггахь доцург мIара боьгIна ладегIамех Iаш чIерийлецархо ца хаало тахана.\nМогIарерчу наха чIагIдарехь, хIинца санна чIерийн къоьлла хилла яц Теркачохь цкъа а. Хьалха кхиссалуш, ловзуш хилла цIен чIерий-м хIинца доцу хьесап ду.\nIедалан терго йоцуш, тесна лаьтта Терк\nТок етташ болчу зуламхоша цхьа наггахь баккха-м боккху лосось олу чIара бохуш, мукIарло дира Новр кIоштерчу вахархочо Халила.\nЦо дийцарехь, базарахь болчу мехал дуккха а кIелдIахула 500 сом кийланах доккхуш, цара дIа а бухку. ЦIен чIера тIера доладелира тхойшиннан къамел.\n"Браконьераш кхеле озийнаметтиг гина бац суна"\nХалил: "Хьалхалера цIен чIерий дац. Наггахь лосось чIара хаало бухкуш. Къайлах-къулах бен иза ма бац боккхуьйтуш а. Дийцарехь, ток етташ лоьцуш берш а бу биргадаш а йина. ГIалан базарахь лечкъош а боцуш, бухкуш а ма бу и цIен чIара, балык, масала.\nЦеран бакъо ю я яц ала-м ца хаьа. Кху тIаьхьарчу хенахь оцу браконьерех цхьа-а жоьпе озийна суна-м ца догIу дага".\nIаламан тийналле лан а доьгIуш, Кристи Агатин детективаш йоьшуш карийна тхуна пенсахо Илес. Цуьнгахь чIара лаца мIара-м муххале а бацара, дIа ладоьгIча, цо цкъа а чIара лаьцна а ца хиллера.\nБакъду, Илеса а тоьшалла дира, ток етташ чIерий лоьцурш, уггар хьалха, Iедалан белхахой шаьш хилар.\n"ЧIерашна ток еттарг мила ву? Уьш шаьш бу-кх!"\nИлес: "Соьгахь мIар бан а бац, кхушара боху ахь, ас цкъа а ца баьккхина чIара. Ток еттарг мила хир ву, уьш шаьш бу-кх…"\nСо юххехь а лаьтташ, яй яьккхира чIаралацархочо Ахьмада. ЧIерех а, уьш дIаьвше диларш а чу а хоьцуш, дайарх а дийцира цо. Цо чIагIдарца чIара хIаллакбарна бехке ГIебартара а, ХIирийн махкара а къаркъа деш йолу заводаш а ю, цул тIаьхьа кегийчу кеманаш тIехь ток етташ, чIерий лоьцуш берш а бу.\nАхьмад: "ТIийриг хадийна дIа-м яхнера сан яй кхушара кхин лаьцна яцара. ЦIен чIара суна ганза дукха хан ю. Къаркъа доккхучу заводаша ницкъ бо чIерана, деба ца буьту. Цара эккхина-кх чIара. ШолгIачу меттехь и ток етташ берш а бу-кх. Iедал дан а дац…»\nЧIерийлецархойн коьрта лазам бу, ток етташ зуламаш дийраш. Уьш совцо, цаьрга и харцонаш ца лелаяйта бала болуш стагга а вац.\nМа-дарра аьлча, массара а билгалдоккхург ду «лаьцнарг юкъахь ю вайн, шайга далург делаш» аьлла и хьарамлонаш лелошберш хецна битина хилар. Цунах дуьйцуш бу Новр кIоштера бахархой Жамалай а, Мохьмад а.\nЖамалай, Мохьмад: "Вахча а чIара буьтуш ма бац оцу зуламхоша. ЧIара ларбеш болчара цхьаъ схьалаьцча дIо-о лаккхара зIе а тухий, дIахоьцуьйта. Цхьа таIзар деш а дац я дийр ду ала меттиг а яц. Тхан дан хIума ма дац. Тхоьга ладугIуш мила ву…"\nХи чуьра флора ларьяйта а, кхоамза хIаллак ца яйта а, бала кхочуш бакълена а Iедалхой бан а бац кху Къилбаседа Кавказехь Теркаца Iохкучу республикашкахь бохуш, чIагIамаш бо могIарерчу наха.\nУрхаллехь болчара Теркана кIезиг сагатдеш хилар гойту, цуьнан аьтто бердаца яккхий оьланаш а йина, охьаяссийна гучу нехаш-кхаьллеша: дечигаш, бетонаш, кибарчигаш…\nУггаре беламениг ду, дистина деанчу хине бердаш ца дохадайта могIарерчу бахархоша цу кепара хина дуьхьалонаш еш хилар.\nБакъду и болх мел эвсаре бу, мел къарло, тело цаьрга карзахдаьлла Терк? Цу хеттаршна жоьпаш доцуш ду.\nНохчийн гIамаршка хи кхочур ду кеста\nТерк дакъаза доккхурш муьлш бу?


«Нохчийчоьнан дог» толийта шайн ницкъ а, нехан киса а ца кхоадо Нохчийчура Iедалхоша\nУггаре а маьIне а, тоьлла а хIоллам-гIишло къастош Оьрсийчохь дIахьочу къовсадаларехь жигара дакъалоцуш бу Нохчийчура бахархой. Цуьнан бахьана ду къовсадаларехь дакъалоцуш Соьлж-ГIалара коьрта маьждиг хилар.\n«Нохчийоьнан дог» олу и маьждиг Оьрсийчоьнан коьрта симбол хила мега бохучух тешаш бу къаьсттина республикан Iедалан дай. Иза хилийта шайн ницкъ а, неха киса а ца кхоадо цара.\nОьрсийчохь географин юкъаралло, даладелла, уггаре а куьце, маьIне хIоллам-гIишло къастош дIахьучу конкурс къовсадаларехь Нохчийчуьра «Нохчийоьнан дог» цIе тиллинчу маьждиге хьалхара меттиг яккхийта, бахархой цец а бохуш, Iаламат жигара хьийзаш ду меттигера Iедал.\nСоьлж-ГIаларчу маьждиго толам баьккхича хIун дика болх хуьлу махкана? Iедалехь болчарна даккхий совгIаташ лур ду бохург бакъ дуй те? Оццул дегаза, бертахь а, бертаза а нахе кхаьжнаш тийсийтина, харцонца хьалхадаккха тарлуш ду те Делан цIа? Иштта хIума муха могуьйту шайна Iедалдайша? Герггарчу барамехь иштта чулацам болчу а, кхечу а хеттарша садуу хуьлчух кхуьуш боцучу бахархойн.\nУьш цакхетарг ду, ца лаахь лууш санна, динна хьукхмат урхаллашка уьттаза, бIозза, эзарза Соьлжа-гIаларчу маьждигехьа кхаьжнаш тийсийтар. Цу Iалашонца, леррина зIенехула кхаьжнаш тийсийта, шайн лаамехь баьхкина сурт а хIиттош, мосуьйттоза а гIала дIагулбина хьехархой, лоьраш, Iедалан белхахой.\nМехкадаьттан полк олучу ницкъаллин структурин декъашхой, Гуьмсан кIоштан Джалка-эвла дIа а гулбина, масийтта сохьтехь «шайн лаамехь» кхаьжнаш тийсийтина. Кху тIаьхьарчу хенахь дешаран а,Iилманан а, културан а министараллаш цхьаьна а кхетта, шозлагIа а синкъерамаш бина нохчийн школашкахь, тIаьххьарниг кху беттан 26-чу дийнахь а беш.\nАдам алсам хилийта цига дIабоьху шина-кхаа юьртара кегийрхой а, кхиазхой а. Iалашо ю оцу маьждигехьа кхаьжнаш тийсийтар. Синкъераме гулбелларш ир-кара хIиттош кхоккха соьмаш ца кхоош, масал гойтуш, кхаьжнаш туьйсу хьехархоша а, юьртдай биста кхаччалц, жигархой хилла хьийзачу, Iедалан массо тIегIанан белхоша а.\nМахкана а хууш ду 14миллион сов тесна кхаж а болуш «Нохчийоьнан дог» маьждиг хьалхарчу меттехь дуй а, и кхаьжнаш муха вовшахкхетта а. Баккъалла а тамаше а хеташ бахархоша тIеоьцург ду, хи бухара хьалабевлча санна цхьаболчу Iедалдайша «хьовсийша доккха хIума дац иза, оццул бала а кхочуш, дог а лозуш кхаьжнаш туьйсийца наха» бохуш телевизионехь деш долу къамелаш.\nКъамелаш до оццу нахана, шаьш и кхаьжнаш мел бертахь, мел доггаха, муха, хIун дагахь туьйсу ца хууш санна. «Нохчийоьнан дог» маьждигана тIаьхьакхиина, 14 миллион гергга аз долуш йогIуш йолу «Коломенский кремл».\nДика, тоьлла, маьIне хIоллам-гIишло къастош Оьрсийчохь дIахьочу къовсадаларех Iедалдай мел жигара хьийзахь а, «Коломенский кремл» хьалхарчу меттехь юьсур ю аьлла хеташ бу аса къамелдина болу нах.\nШколашкахь керла дешаран бакъонаш хир ю Нохчийчохь


Венехь йийначу йоьIан да ведда набахтера\nМангал-бутт 29, 2018\nСтигалкъекъа-баттахь Венехь йийначу нохчийн йоьIан да ведда набахтера. Оцу доьзалан адвокато Раст Николауса бинчу хаамашца, бакъо йоцуш мухIажирш дIасалелорна хан токхуш вара иза Италин Къилбарчу Тиролехь. Набахтехь дика леларна кест-кеста маьрша воккхура иза, Италера аравалар доьхкуш.\nЧохь воллучу цунна хиинчул тIаьхьа, пхеа денна араваьккхинера иза, амма тоьхначу ханна набахте юха ца вахна. Иза волу меттиг хууш яц. Италин Iедалша лехамашка велла иза. Адвоката Раста бахарехь, Венерчу шен доьзална тIе веана вац лоьхург.\nСтиглакъекъа-беттан 11-чу дийнахь йийра Венехь 7 шо долу Хадижат. Иза ерна шеконашца лецира лулара 16 шаре ваьлла Нохчийчуьра орамаш долу кIант.\nМаршо Радионо яздира, йоI йийначу кIантана вен Iалашонца кIелояр юкъахдаьккхина шаьш аьлла, полицино Iорадаккхарх. Венерчу нохчийн юкъаралло бехкевен кIант вийначунна 20 000 эзар евро кхаъ кхайкхийра, яздора хаамийн гIирсашкахь. Нохчийчохь Хадижатан гергарчара чIир кхайкхийна бехкевинчу кIентан доьзална.


Туркойчоьно бекхамбина Иракъан гIаттамхошна\nЗазадоккху-бутт 14, 2016\nТуркойчоьно кеманашца тохардина Иракъан малхбалерчу курдойн гIаттамхойн Iалашонашна тIе Хонкарахь динчу эккхийтарна бекхамбеш. Кеманаша йохийна герз Iалашден а, тIемалой болу а меттигаш, хаамбина туркойн инарлаша оршоьтадийнахь. Кандил, Гара олу лаьмнаш ду тIе ракеташ йиттинарш – цигахь хьулъелла ю Курдойн Белхан партера тобанаш, боху Туркойчоьнан зорбано.\nОршоьтан буса Хонкарахь автобус а оьккхуьйтуш динчу талорехь велла лаххара а 37 стаг, 120-нна чевнаш йина, туркойн могашаллин министра Муэдзиноглус телевизионехула бинчу хаамца. Беллачарех уггар кIезиг цхьаъ талорхо а ву, бохура министро. Туркойчоьнан президента Эрдогана дIахьедина шайн мохк лулахь лаьттачу тIемийн закъалт хилла, терроран тохарш лулара схьакхочу шаьш долчу, аьлла. «Эскаршца тIом бан гIора дацар гойту зуламахоша Туркойчохь талораш дарца,» - аьлла Эрдогана.\nХонкарарчу Кизилай олучу майданахь, транспорт дIасайолучу кIоштахь, автобусан социйлехь эккхийтина бомба. Зулам шена тIеэцна стагга а вацахь а, премьер-министра Давутоглу Ахьмада дIахьедина, талламчашна хаьа муьлш бу зуламхой, Iедалехь йолуш ю оьшшу информаци, аьлла. Пачхьалкхан куьйгалхой тешна бу, махканна зенаш дийраш «Исламан пачхьалкх» шайх олу а, курдойн а тIеман тобанаш хиларх.


"Цкъа а ца хилларг" хилла юха а!" Нохчийн политикан эмигранташна динчу тIелатарийн хроника\nБакъонашларъяран "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александра гуьржийн "Эхо Кавказа" сайтехь дийцина, нохчийн политикан эмигранташна Европехь тIелатарш даран а, уьш байъаран а хронологех.\nКхузахь вай ца хьахийча ца довлу вайн Дешан говзанча Виктор Степанович – "Шамиль Басаев, хезаш алахьа!" – Черномырдин.\nКху шеран Товбеца-беттан 4-чохь тIелатар а дина, юха а стаг вийна Венехь. Нохчийчуьра орамаш долу 43 шо долу Умаров Мамихан вара иза. Нохчийчоьнан куьйгаллина, къаьсттина Кадыров Рамзанна дуьхьал, интернетехь сийсазе къамелаш дина, массарна а вевзаш волу "Венера Анзор" вара иза. Вена гIалин йистехь вийра Умаров.\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретар Песков Дмитрий сихвелира билгалдаккха – цхьа а логика йолуш дац Кадыровн критика йина блогер вер Нохчийчоьнан урхалхочуьнца дозар, оцу инцидентехь Кадыровн дакъа ду бохург дуьйцийла а яц аьлла.\nТкъа ша Кадыровс дIахьедира, оцу зуламна бехке "арахьара къайлаха сервисаш ю, псевдопатриотизман идейшна тIехь шайна са йоккху кхинболу а блогерш а, иштта хIаллакбан тарло цар" аьлла, билгалдоккуш. Ткъа и дерриге а лелош ду Оьрсийчоьнна дискредитаци ярхьама боху Кадыровс.\n"Кхиболу блогерш" а лаа аьлла дац – хIунда аьлча, тIаьххьарчу эхашерачохь шозза тIелатар дира.\nШо карадеача Дечкен-беттан 29-чу буса Францерчу Лилль гIалахь къизаллица вийра Алиев Iимран, маьттазчу маттаца Кадыров Рамзан емалвеш хилла "Мансур Старый" псевдонимца гIараваьлла волу. Иза верна бехке лоручу Нохчийчуьрчу вахархочун аьтто белира Германехула Оьрсийчу дIаваха.\nТкъа Чиллан-беттан 26-чохь Швецин Евле гIалахь тIелатар дира нохчийн Iедалхойн уггар а гоьваьллачу оппонентана Абдурахманов Тумсона. Амма цуьнан каделира, шена тIелеттарг эшон а, иза полице дIавала а. Иза а хиллера, оццу гIуллакхна тIехула лаьцна кхин шиъ а санна, Нохчийчуьра. Къаьстина, нохчийн Iедалхойн эмиссараша даккхий ахчанаш лур ду аьлла хилар, Нохчийчоьнан парламентан спикеро чIир хьейинчу Абдурахманов волу меттиг йийцинчунна.\nИштта Австрехь а зулам дина йоккха юкъ йолале лецира шеконашца Умаров вийнарг а, иза вуьйш юкъарло лелийнарг а. Ший а Нохчийчуьра а ву. Конституци ларъяран а, терроризмаца къийсам латточу а Урхалло толлуш ду "Венехь шолгIа стаг вер".\nОццу урхалло толлуш дара 2009-чу шарахь Венехь дуьххьара стаг вер. ХIетахь герз тоьхна вийра Кадыров Расмзанан хилла хадархо, Оьрсийчуьра ведда, Страсбурган кхеле ваьлла Исраилов Iумар. Иза вийначун аьтто белира Нохчийчохь къайлавала, делахь а, дIалецначу цуьнан декъахошна яккхий хенаш йиттира набахтехь яккха. Талламаш дIахьочу заманчохь антитерроран департамент кхийтира, пачхьалкхан дозана тIехь лелаш "террорхойн маша" хиллийла.\nКху дийне кхаччалц и цхьа меттиг бен бац, бехкенаш кара баьхкина ца Iаш, уьш кхеле а хIиттийна, царна хенаш йиттина.\nТуркойчохь нохчийн диаспоран векалшна дина тIелетарш мел а лаххара дийцина, дитира "дуьххьара Венехь стаг верах" долчу зуламал а. Кхузахь ялор ю масех эпизод.\n2008-чу шеран Гезгамашин-беттан 6-чохь коьртах шозза герз а тоьхна вийра, 2004-чу шарахь пачхьалкха чу веана Эдилсултанов Гази.\n2002-чу шарахь Стамбуле дехьа а ваьлла, веха Канибеков Ислам вийра 2008-чу шеран ГIуран-беттан 9-чу дийнахь.\n2009-чу шеран Чиллан-беттан 2-чохь вийра, 1990-чу шарахь дуьйна Туркойчохь вехаш хилла Умаров Докин векал Осаев Iела (Атаев Муса).\nТкъа 2011-чу шеран Гезгамашин-беттанн 16-чу дийнахь Стамбулан Зейтунбурнун кIоштахь байъира "Кавказан Имаратца" боьзна хилла Альтемиров Рустам а, Амриев Заурбек а, Мусаев Берг-Хаьжа а.\n2011-чу шеран ГIадужу-беттан 10-чохь циггахь аьтто боцуш вен дагахь кIело йинера "Ичкерин шарIан кхелан лакхарчу суьдхочунна" Батукаев Шамсуддина; тIелеттарг каравеанера, цо мукIарло дина а хиллера.\n2013-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 22-чохь Хонкарахь тапча тоьхна вийра, ша "Ичкерин консул" ву бохуш, лелла Унлю Медет.\nТIаьххьара а, 2015-чу шеран Лахьан-беттан 1-чу дийнахь Стамбулехь вийра "Кавказ-центр" сайтан администратор Эдильгериев Iабдулвахьид.\nБатукаевна динчу тIелатарх цхьадерг кхеташ дара – катоьхна лараш яле теллина а делира гIуллакх. 55 шо долу имам дийна виссира, ткъа гIад дайна киллер лецира. Стамбулан Зейтинбурнун кIоштарчу иза вехачу хIусаме а веана, неI тоьхнера имама. Хадархочо неI йиллинера цунна. Шеца имамца къамел дан веана ша бохуш хиллера киллер, цхьа карзахвуьйлуш.\nЦунах шеконаш кхоллаеллачу хадархочо, буй тоьхна охьавиллинера кевне веанарг. Цуьнгахь карийра тата а ца доккхуш стаг вуьйш йолу тапча а, Оьрсийчоьнан паспорт а. И боллу гIирс полицига дIакхачийра цара. Киллер сецначу отелехь полисхошна карийра шарIан кхелахочун цIийнан план. Хетарехь, хадархойн шеконашна тIетайра уьш а.\nБатукаевс-жимахволчо дийцира. Нохчийчохь цхьана Кадыров Iабдуллас Бай-Iела цIе йолчу стагах тоьхнера ша. Цо беллера кхунна, дуьхьало ян йиш йоцу и "болх": мехах Туркойчуьра шарIан хилла къеда воь ахь, я мехаза хьайна а, хьайн гергарчарна а сингаттамаш оьшу хьуна аьлла. Реза хилира ша боху цо, Бай-Iелас ши эзар долларшкахь ахча а делира шена.\n2012-чу шеран бIаьста "Известия" газетано хаамбира цунах лаьцна: туркойн талламчаш тешна бара, Бай-Iела бохург, Соьлж-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу маьждиган имам, шахьаран мэран динан политикан гIовс Тевсиев Бай-Iела ву аьлла.\n"Известия" газетан корреспондентца хиллачу къамелехь Тевсиевс бакъ ца дира, ша цу зуламна бехкехилар, ша цу юкъаозор къайла а ца хьош.\n"ТIаьххьара Батукаев гина суна 1999-чу шарахь, Нохчийчохь нон-грата персона ма ю иза. Ваххабизм хьоьхуш вара иза, цундела суна бIаьраг ван ца веза. Нагахь санна, Батукаев вийнехь, суна хазахетар дара. Со Iеламстаг ву, къедан хьехамча а ву, цу кепара гIуллакхаш ас лелош дац".\nАла тарлора, доллучух а кхеташ ду?\nДелахь а, тIаьххьара а и кIелонаш яр толлуш йолчу туркойн полицино лецира 2016-чу шеран Охан-баттахь Оьрсийчуьра ши вахархо: 52 шо долу "Анисимов Юрий" а, 55 шо долу "Смирнов Александр" а. Церан документаш тIехь яра иштта цIераш. Церан декъахойх дукхахболчийн аьтто белира Туркйочуьра бевдда таIзарх бовла. Кхелехь йовзийтинчу вердиктаца гучуделира, 2000-чу шарера 2015-чу шаре кхаччалц "Анисимов" а, "Смирнов" а юкъаозийна хилар Туркойчохь ворхI стаг вер вовшахтохарна.\nШий а бехкевира тIеман-политикан шпионажалла лелорна а, хаа а хууш стаг вуьйчу зуламехь дакъалацарна а, официалехь документаш хийцарна а. Кхелан кхеташонехь "Смирновс" а, "Анисимовс" а дохку бехкаш тIе ца дитира.\nЭххар а, гIуллакх дирзира, 2017-чу шеран ГIадужу-беттан 22-чохь Туркойчоьно дIавелира Анисимов а, Смирнов а Оьрсийчоьне. Цул тIаьхьа, ГIадужу-беттан 25-чохь Туркойчоьне маьршаваьккхина, дIавелира политикан ши тутмакх: ГIирман-гIезалойн къоман Меджлисан куьйгалхочун ши гIовс Умеров Iилми а, Чийгоз Ахтем а. Духе хьаьжча, Советан заманахьлерчу ламасташкахь хийцар дара иза.\nТуркойчуьрчу нохчийн диаспорана гергахь - дагахь а доцург хилира цу кепара хицарш. "Кавказский узел" агенталле Туркойчуьрчу цхьахйолчу нохчийн юкъаралхойн организацин куьйгалхочо дIахьедира: "ВорххIе а стаг вер вовшахтоьхна ву аьлла, бехке лоруш вара и шиъ. Оццу хенахь уьш байарна бехкеболчу кхечу нахаца хилла уьйраш а гучуевллера".\nАьлча а, терминологица дацахь а, духе хьаьжча, туркойн ницкъаллийн структураша жамIаш дира, шайн Австрин коллегаша а санна: нах байа Iалашонца кхоьллина хилла "террорхойн бен" аьлла.\nСоьлж-ГIаланах аьлча, иза бехке яцара, ткъа оцу гIуллакхехь "Солсберерчу" аьтто ца баьллачу киллерийн "Петровн" а, "Бошировна" а коллегаш билгалбехира?\nБакъйоцуш хила тарлора "Анисимов" а, "Смирнов" а цIераш.\n"Росбалт" агенталло хаам ма-барра, - "Смирнов", ма -дарра аьлча, Оьрсийчоьно а, Франционо а лоьху "нохчийн авторитет" Лурахмаев Валид вара, шен "Валидол" цIарца дика вевзаш волу. "Интерполон" сайта тIехь зорбане баьхначу хаамашца, иза лоьхуш хиллера, баккхийчу барамашкахь ахчанаш лечкъорна а, тIелетарш дарна а, зуламхойн тоба вовшахтохарна а.\nДуьххьаралера "Венехь стаг вер" юкъахдаккха ка ца елира, 2008-чу шарахь Исраилов Iумара полицига Денисултанов Артур (Курмакаев) дIахьевинехь а. Вуьйр ву, я лачкъор ву, нагахь санна, Нохчийчу ца верзахь бохуш, кхерамаш тийсинера цо. Курмакаевс чIагIонаш йора, ша Нохчийчоьнан Iедалхойн цIарах лелаш ву бохуш. ХIетахь Австрин Iедалхоша шайн пачхьалкхера араваьккхира Курмакаев, Исраиловн кхерамзалла Iалашъярхьама цхьа а кепаш ца лелош.\n2017-чу шарахь Курмакаев (кхечу цIарца) юха а лецира, Киевехь Дудаев ДжовхIаран цIарахчу нохчийн батальонан командирна Осмаев Адамна аьтто боцу тIелатар динчул тIахьа. 2019-чу шеран ГIуран-баттахь Курмакаев – "юха а, Карл" Оьрсийчоьне дIавелира Украинан Iедалша, "Минскан процесс" йоьдучу хенахь бертаза лаьцна латточу нахаца хийцина.\nДуьххьара "Венехь стаг" вийна шераш девллачул тIаьхьа кхин а масех стаг а вийра, кIелонаш а йира Нохчийчоьнан бахархошна Цхьанатоьхначу Iарбойн Эмираташкахь а, Туркойчохь а, Украинехь а.\nТалламаш барца гучуделира, оцу зуламашна бехке Оьрсийчоьнан къайлаха сервисаш, я Нохчийчоьнан Iедалхой хилар.\nТкъа шолгIачу "Венехь стаг веро" гайтира, и террор кхин дIа а лелош хилар а, мел кхерам латтабо цо Европерчу пачхьалкхйин Iедалхошна хууш цахилар а.


Шайна йогIург яьккхина\nДагестанера Временный цIе йолу меттиг\nДагестанерчу Временный олучу эвларчу бахархошна компенсаци лур ю, 2014-чу шарахь лерина операци (КТО) дIахьочу хенахь церан хIусамашчуьра бохийначу бахамна дуьхьал. Шайн хIаллакйинчу гIишлойх а ахча даккха гIерта уьш.\nМасийтта шерашкахь царна компенсацеш далийта гIерташ, къийсам латтийначу бакъонашларъяран "Мемориал" центро хаамбарехь, резерван фондера 58 миллион 300 эзар сом дIакхачор ду КТО-хь зенаш хиллачарна.\nХIусамашкара пхьегIаш а, тIедуху хIума а, кхиндерг а хIаллакдинчу 553 вахархочунна дIасадоькъур ду бIе-бIе эзар соьмаш. 50 эзар сом кхачор ду юкъ-кара хIусамаш йоьхначу 30 стагна.\n"Мемориалан" адвокато Агальцова Маринас "Кавказ.Реалиига" дийцина, компенсаци яккха гIерта шаьш кхоазза хьаькамашна тIедахара аьлла. Шозза цхьацца бахьанаш а хьийзош, дуьхьалонаш йора шайна, ткъа 3-гIа тIедахар кхиаме хилира шайн аьлла.\nОцу эвлахь лерина операци дIахьочу заманчохь хIаллакдинчу цIенойх Iедалхошкара бахархошна ахча даккха хьийза хIинца бакъонашларъяран организаци.\n"Компенсацеш йогIучу нехан тептар ца хIотточу кIоштан администрацина латкъамбира оха кхеле. Унцукулерчу кхело бакъдина, администрацино билггал дан догIург деш цахилар. Дагестанан Лакхарчу кхеле а девллера тхо. Кхелаша тхоьгахьа оьзна. Кхелахойн сацам тхайн кара ма кхаччара, администраци а дахна, хаьттира хьо, шун кхин дIа хIун дан дагахь ду аьлла. Цхьа ах шо делира цара кIад ца деш", - дийцина Агальцовас.\nЦо бахарехь, проблема хилира, цигара дукхахдолу цIенош пачхьалкхан реестрехь яздина цахиларна. Бахархоша шега дийцарехь, кIоштан администрацино зенаш хиллачийн тептарш хIиттийна аьлла, дийцина адвокато.\nВременный олучу меттигерчу, шен цIе яккха ца лиъначу яхархочо дийцина, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана арздина шаьш, цара оцу меттигехь бехаш бацара аьлла, цхьаболу нах тептарера дIабахарна.\n"Унцукулехь дIаязвина а волуш, Временный эвлахь вехачу стагна ахча ца догIу боху цара, цуьнан боллу бахам а, ков-керт а, машен а, дерриг а хIаллакхиллашехь. Шамилькалехь а, Буйнакскехь а бехаш бу аьлла, дIаязбина нах а бара царлахь. Министралло оцу нехан цIераш дIаяйинера кехаташ тIера. Ткъа низамашка диллича, бакъо яцара церан и дан. Миччахь а дIаязвина хила йиш ю оцу стеган, шена луъучохь ваха бакъо а ю", - аьлла, дийцина зудчо.\nЦунна хиллачу зенна дуьхьал 320 эзар сом аьлла, мах хадийна комиссино.\n"Кавказ.Реалиино" хьалхо хааме даьккхира, 2014-чу шеран Гезгмашин-беттан 18-чохь йолийна, Лахьан-беттан 26-чу дийне операци дIахьочу юкъанна, Временный олучу эвлара нах кхечу меттигашка дIакхалхорах. Ткъа юхабаьхкича, шайн хIусамаш йохийна карийнера царна. "Мемориало" яздира цу хенахь, цигахь деш къоланаш хиларх а, цхьана Iалашонца чуьра бахам хIаллакбеш хиларх а.


Охан-бутт 01, 2014\nОьрсийчоь -- "Оьрсийн маршан" декъашхоша айина хьуш ду Путинан а, Кадыровн а диллина сурт тIехь долу у Москох Оьрсийчоьнан Цхьааллин дийнахь, 04Лахь2012\nНохчийчийн юккъараллехь, баккхий хийцамаш беъна химллачу тIемаш. Хьалха санна адамаш вовшех тIекIаре бац. Ткъа, цара вовшех еш йолу забарш-м гуттара а хийцаелла.\nНохчийчу муьлха а хьаша-да веъча, цуо, кхузахь даьхначу суьрташ тIехь, наггахь бен стаг гур вац, даггара велакъежаш. Соьлжа-гIалахь-м, нахана гуттара а ца деза шай суьрташ догIуш хилар. Урамехь геннара, суртдоккхург карахь а йолуш стаг гича, некъа дехьа бовла гIерта цхьаберш. Хийла сурт хIаллак хилла суртдаккхархойн, наха доьхьала я куьг лаьцна, я йохь дIаерзийна.\nОханан бетан хьалхара де, дукхачу хьолехь, малх а кхетта, дуьненна реза а волуш, ваха дог доуьйтуш хуьлу. Дог айдо ечу забаро, дIа а йора иза кесст-кесста. Амма, хIинца, интернетехь а, цхьаннахь а нохчаша и забарш еш гуш дац. Къовладелла, цхьана хенахь, Кавказехь уггаре а хьаийна лоруш хилла долу къам. Иза дукхачу хIуманца гучдолу. Коьртачу декъа вовшаха йолчу юкъметтигаца.\nДукха хена дуьйна дуьнено а къобал дина хIума ду, шен ца воьвзучу стагца, дукхачу адамаша, дог доьллу, шай баланаш буьйцуш олий. Доьххьара иза, хьакхало, таксистех а, цIерпошта чохь цхьана купе чоь дIабоьлхучу нахах а. Бала балха а бина, шен социйлехь стаг вахьвоссича, дог дастало цуьнан. Механ нах жимчу машенца лелош ву Абу цIе йолу стаг.\nДикка хан ю цуо и болх беш болу. Адамийн психолог а лара мегар ду иза хIинца. Ша дIай-схьай лелочу нахана юккъахь Iедалшна реза боцурш а, реза берш а хуьлу, бохуш дийцира цуо Маршо радиога.\nАбу: « Цхьа верг луьйш хуьлу. Кхиверг луьйш ца хуьлу. ХIара гIала а дика тайина олу. Болх хIума ца хиларна реза боцурш а хуьлу».\nДукхачу хьолехь, нах ца хIутту боху таксист Абус, Iедалан доьхьала хIума ала. Юккъараллехь башха дуьйцуш хIума дац, иза дича хуьлуш дерг, бохуш кхин дIа а дийцира цуо.\nАбу: «Нах дукхачу хьолехь ца хIутту луьйш къамел дан. Нахана совнах баланаш ца оьшу. Цхьацца хIумш хеза, эладиттанаш эзча, цхьаъ дина, важа дина бохуш. Ша реза воццушехь, реза бу бохурш а бу. Уозало. Кхерало. Цхьацца хIумш хезна-кх нахана».\nШен агIора Iедалш хесточарах а кхета мегар ду боху Абус. Буьрса Iедал дацхьарий, хIинца махкахь долу низам а хIоьттина хира дацара, аьлла тидам бира оцу стага.\nАбу: «Вайна иштта буьрса Iедал хилле, гина-кх дуккха а хIумш. Иштта ца хилча, вай мегар а дацара, низам а, цхьа къепе а латталура дац».\nЗабарш ечаьрца забарш ца йо Нохчийохь Iедалша. ХIинца-м и хIумш сецна, амма, цхьана юкъана, мобила телефонаш яьржа йолаелча, цу чухулла, къамелаш дIа а яздеш вовшах бегаш бора наха. Iедалхойн цIераш а йогIуш йина забарш-м кар-кара а луш, яьржара, анекдоташ а хуьлий. Дукхах йолу и забарш гайтаме хуьлура, арахь долчу хьолан.\nДага догIу, хIинца а беламе хеташ долу цхьа хIума. Кадыров Рамзанан аз тар а дина, цхьана жима стаг, гарехь чIогIа цунна тIекхача лууш волу, хьовзийнера накъосташ. Кадыровах къамел дечуьнга, цуо дукха тешна волуш, олу, ша «Доза доцу латаршкахь» дакъа лаца лууш вара олий.\nВукхо, Кадыров ву бохучо, кхаъ боккху, цигахь цуо толам баккхахь, джип машенний, Стечкинан тапчий лура ю олий. Шега аьллачуьнах ца тешаш юха хIотто мискано: -Джип? ДIавала Рамзан, ахь суна джип лахь-м, сан дуккха а къамел ду хьуна хьоьга къайлахь дийца дезаш, олий. ХIун къамел дан воллуш хилла иза, ша нагахь санна республика куьйгалхочуьнга тIекхаьчча-хууш дац.\nХIинца, цу тайпа забарш ца йо наха. Уьйранаш а, Интернете йоьвла. ТIаккха а, цигахь а, комментареш а, хетарг довзийта атта ца хIутту нах, бохуш дийцира Идрис цIе йолчу интернет лелархочо.\nИдрис: «Ца баьхь хьалха санна забарш ян а, комментареш ян а. Мелла ларло нах. Дукхачу хьолехь кегий нах бу, хIумнах кхера ца Iаьмма болу. Школера дешархой а, студенташ а хуьлу уьш. Комментари доьхьала язъйича, жогьпе уозора ву Iедало. Диканиг алахь, коьртахь куьг хьокхура ду».\nЮккъараллехь йолчу дешан маршоне хаьжжина, хуьлу еш йолу забарш. Тахана, къам къовладелла далахь а, Iоттаран йистехула лелаш йолу забарш дIаяланза ю нахана юккъера. Билгалдаккха деза, иза а, дикка боьвзаш, шерашкахь зийначу нахий бен ца йо вовшех.\n"Ирсан кехаташ" кхоьхьуйту интернетехула\nБахархойн Далла Iамал яр хьесапе эцна Соьлж-гIалара Iедало\nГеббельсах бала хилла Вести-телеканалан белхахошна\nНохчийн Iедалан бехказадийлар, Титиевна тIехIиттар, Шемахь садаIар\nСелфи еш 16 шо долу йоI елла Соьлжа-ГIалахь\nМасхадовн хиллачу хадархочунна дихкина Великобритани ван\nДаудовс чIир йоькхур ю, йа яц?\nКолонехь велла карийна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин хилла гIаролхо\n"Бусалба волчу суна эхь хета шуна хьалхара"\nЯндарбиев Зеламха. Сан пачхье\nАбдурахманов Тумсоца къамел (гочдар)\nЯндарбиев Зеламха. Нанина\nИ "яздешдолу" куьг хIиндочуьнна санна Iаьржа хIунда ду?


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Нохчи иллешка ладогIа мегий? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Олхазар, нохчи иллешка ладогIа мегий? Цхьаболчу Iеламнаха эшарш хьарам ю аьлла, амма илли мега боху бах. Цунах дерг алахьара ахь. Дела реза хуьлда хьуна!\nИлли бохучух лууш дерг божарша олуш йолу назма санна хIума делахь, цуьнга ладогIа мегар ду, Дала мукъа лахь. Нагахь санна цуьнца цхьаьна «музыкальни инструменташ» елахь, тIаккха иза Iеламнахана юкъахь къовсаме долчунна юкъадогIур ду. Дукхах болчу Iеламнаха иштта долчуьнга ладогIа мегар дац аьлла, цхьа кIеззиг болчара мегар ду аьлла, нагахь санна цу юкъахь вон дешнаш а, вон маьIнеш а дацахь.\nШейх Салмана аьлла цу хьокъехь, шега хаттар дича:\nТIаккха, эшаршка ладогIарх лаьцна вай хьалха дийцира кхузахь: «Эшаршка ладогIа мегий?»


КадыровгIеран цIарах рогIера маьждиг схьадиллина Соьлжа-гIалахь\nСоьлжа-ГIаларчу Байсангуран кIоштарчу Алиханов Джамлайн юьртахь (хьалха Гикалон цIарах хилла.-Редакцин билгалдаккхар.) маьждиг схьадиллина мехкан урхаллехь волчу Кадыров Рамзанан дедеден Iабдул-Къедиран цIарах, яздо меттигерчу хаамийн гIирсашкахь\n2400 стаг чухоьа маьждиг схьадоьллучохь хилла республикан урхалхо Кадыров Рамзан а.\nСоьлжа-ГIалара маьждиг ду Кадыровн ден цIарах, Устрада-гIалахь – ненан цIарах, КадыровгIеран эвлахь деден цIарах, Серноводскехь – девешин цIарах.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун вешин цIарах ю хьафизийн школа. 2021-чу шеран Дечкен -баттахь Кадыров Рамзанан цIарах маьждиг дан бух боьттира.\nНохчийчохь 346 урам бу, КадыровгIеран доьзалан декъашхойн сий деш цIераш техкина. Уьш схьабевллачу ярташна улле мел а гIоьрта а алсам бу оцу ярташкахь церан цIарах урамаш яздора "Би-би-си-н Оьрсийн сервисо" бинчу талламца.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Соьлжа-ГIаларчу дуьненаюкъарчу аэропортана а тиллира Кадыров Ахьмад винчу дийнахь арахецначу омраца цуьнан цIе.


Карачу беттан 10-чохь Дагестанерчу шелтерера Нохчийчу дIайигинчу Тарамова Хьалиматан гIуллакхан маса терго яр доьхуш, "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано" (Оьрсийчохь "арахьара агент" лерина) дехар дина Европерчу адамийн бакъонийн кхеле (ЕСПЧ). Кавказ.Реалиига "Къилбаседа Кавказ" программан координаторо, бакъоларъярхочо Лапина Вероникас дийцарехь, ЕСПЧ-н 39-чу бакъонехь яздина ду, нагахь санна, оцу стеган дахарна кхерам болуш хIума делахь, маса гIуллакх луьстуш.\n"Ша стандарте процедура ю иза. Цхьацца меттигашкахь Страсбургерчу кхело бакъо ло оцу низамах пайдаэца, цхьаццанхьа - ца магадо. Ткъа кхузахь, ЕСПЧ-н кхелахочо сихо йира, хIунда аьлча, оцу йоIаца доьзначуьнца дуккха а цакхетамаш хиларна. Цундела, Европан кхело Оьрсийчоьне хеттарш дIадахьийтина, мича буха тIехь лаьцна Хьалимат, хьан лаьцна дIайигина иза Нохчийчу, карарчу хенахь муьлхачу статусехь ю иза аьлла", - дийцина къамел дечо.\nИттех дийнахь Оьрсийчоьнан Iедалш декхаре ду, Тарамоваца доьзначу гIуллакхна тIехула шайга деллачу оцу хеттаршна жоьпаш дала. Цхьадолу документаш дIакхачор ду "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-юкъаралло" а.\n"И бохург ду, мел лахара а кхин а иттех дийнахь дийна юьтур ю иза, Оьрсийчоьно цхьа къастам баллалц. Амма Хьалимат лачкъийна хиларх шеконаш яц сан. Цунна тIе адвокат витийта хьийза тхо, цуьнгахула хаа, шен доьзалца цIахь Iен лаьа цунна, я дIагIур яра иза. Цуьнан къасто йиш ю-кх. Ткъа тахана цуьнгара хьал, пачхьалкхан хаамийн гIирсаша интервьюш оьцуш, Беларусехь волчу [оппозиционер] Протасевич Романехь дерг ду", аьлла, дерзийна къамел Лапинас.\nЦунна хетарехь, Оьрсийчоьно шен хеттаршкахь Нохчийчоьнан Iедалхойн позици дIахьейийр ю, тIаккха ЕСПЧ-но хьесап дийр ду, сихо ян оьшу я ца оьшу.\nКарладоккху, зорбанан гIирсаша яздарехь, кадыровхоша, ХIинжа-ГIаларчу зударийн къайлабохучу хIусамна чу а лилхина, Мангал-беттан 10-чохь нуьцкъаша Нохчийчу дIайигина Кадыровн гонерчу, Соьлжа-ГIаларчу "Гранд паркан" директоран Тарамов Аюбан йоI Тарамова Хьалимат. Царна гIо динера меттигерчу полицино. Чохь хилла бакъоларъярхой-зударий ницкъхоша нуцкъала дIабигинера полицин декъе, яздора хаамехь.\nХьалхо Тарамова Хьалимата видео яржийра ша лехамашка цаялар доьхуш. Ша шен лаамехь араяьлла цIера, шена еттарх, гIелоярх кIелхьарйолуш, бохура цо.\nЕдда лелларг цIакхаьчча юьйр ю, "доьзалан сийн дайъина" аьлла, орца доху бакъоларъярхочо, журналиста Анохина Светланас – Кавказерчу зударшна леринчу "Даптар" порталан коьртачу редактора.\nДе хьалха пачхьалкхан "Грозный" телехьожийло зорбане яьккхира, ТарамовгIеран цIахь 35 минотехь шаьш яьккхина репортаж. Оцу видео тIехь Хьалимата дIахьедо, шена беш ницкъ а бац, ЛГБТ-н юкъараллаца шен гIуллакх а дац аьлла. Бакъоларъярхошна хетарехь, бертаза дIаязйина видео ю иза.


Дегайовхо а ца йисна? Нохчо Тепсуркаев лачкъорна жоп доьху Оьрсийчоьне\nГIадужу-беттан 19-чохь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело даредина нохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-каналан чатан модератор Тепсуркаев Салман "Нохчийчуьра ноьмарш йолчу Iаьржачу Toyota Camry машенахь хиллачу нохчийн полицерчу 3-5 стагах лаьттачу тобано" низамехь а доцуш вадийина хиларх а, цул тIаьхьа иза шишанна тIехаош яьккхина видео социалан машанехь яьржина хиларх а. И истори емалйира Оьрсийчуьрчу а, дуьнентIерачу а юкъаралло. Амма Оьрсийчоьнан Талламан комитето хIинца а билгал ца баьхна стаг вадийнарш, хууш яц Нохчийчу дIавигина Тепсуркаев волу меттиг.\n"Таллам болалушшехь дIаелла Iедале полисхойн цIерш, довзийтина полкера церан даржаш, Геленджикехь стаг вадош, Соьлжа-ГIала дIавуьгуш цаьргахь хилла машенаш. И информаци инцидент талла аьтто луш, мехала хиллехь а, Нохчийчуьрчу талламчаша пайда ца эцна цунах, цхьа гIулч ца яьккхина иза зуьйш", – боху Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан сацамо.\nБехктакхаман гIуллакх айдинчул тIаьхьа Геленджикера талламчаш гIиртина вевзина волу ши эпсар а, церан коллегаш а лебан, амма аьтто ца баьлла церан. Ткъа Нохчийчуьрчу Iедало, лечкъа а ца деш, новкъарло йина билгалбевлла эпсарш зен гIерташ хьийзачу низамхошна, боху кхелан сацамо.\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бинчу къастамца, "Iедал гIорасиз ду Нохчийчуьрчуй, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкарчуй низамхошка юкъахь болх байта".\n"Iазапна духьалояран комитетан" юристаша арз хьажийнера шен Тепсуркаев Салманан а, цуьнан зудчун а цIарах. Ша лачкъавале ахшо хьалха йигана цо Елизавета маре, Дагестанехь никIах а деш – пандеми йолаялар бахьана долуш Iедалан хьукматехула (ЗАГС) цхьаьанкхетар тIечIагIдан аьтто ца баьллера церан. И шиъ цхьаьна Iаш дара, юкъара бахам а болу, амма иштта хиллехь а, Оьрсийчуьрчу талламчаша ца лору уьш зуда-майра.\nЕлизавета ю Салманца тIаьххьара къамел динарг а - иза Iаьржачу хIордан йисте болх бан вахана хилла, Геленджикехь кафехь официант дIахIоьттина, СМС хьажийна цо зудчуьнга, ша волу меттиг евзина Нохчийчуьрчу полицина, аьлла. Цул тIаьхьа зIе хаьдда.\nКавказ.Реалиина ша еллачу интервьюхь Тепсуркаева Елизаветас дийцира айдинчу девнан хьокъехь а, майра вадийначул тIаьхьа шен дахарехь хиллачу хийцамех лаьцна а.\n– Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан сацам ларборий ахь? Цуьнца хIун ду хьуна коьрта?\n– Со муьлххачу а сацамна кийча яра, йоьхна еха хIинца а. Цхьана агIор хазахета иштта сацам арахецна, вукху агIор – тамаша бу Салманна цо пайда бахьахь, сов тIаьхьа ду хIинца. Догдоху оцо бехктакхаман гIуллакх лаьттачуьра меттахдаккхаре, бехкечарна таIзар даре.\nIедалерчу низамийн урхаллех дерг аьлча, лар яйъа, бехкенаш бехказбаха некъ белла резонансо, кхин хIума ца делла\n– Яьржина видео Тепсуркаев вадийначу хьалхарчу беттанашкахь йийцарейора Оьрсийчьурчу хаамийн гIирсашкахула, "Яндексан" топехь яра. Тахана кIезиг тергалдо хилларг. Хьуна хетарехь резонансо гIодора я новкъарло йора нийсо лохуш? И гIуллакх диц ца дайта хIун оьшу?\n– Къастам боллуш жоп дала хала ду. Резонансо, гарехь, аьтто бина гIуллакх Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхачон. Ткъа Iедалерчу низамийн урхаллех дерг аьлча, лар яйъа, бехкенаш бехказбаха некъ белла резонансо, кхин хIума ца делла. ГIуллакхах дерг аьлча, наханна дагайогIу и боьха гIулч, ца хьехаяхь а, дагахь лаьтта.\n– Оьрсийчуьрчу талламчаша хьо эшамхиллар ца лору, шуьшиъ официалехь цхьаьнакхетта цахиларна. Шуьшиъ ЗАГСе даха дагахь дарий я шуна динехь чекхбаьккхина барам тоаме бара?\n– Дара дера, официалехь цхьанакхетар тIечагIдан гIертара, ца кхиира. Юьхьанца карантин баханехь, цул тIаьхьа кхечу регионе дехьадовларца доьзна ца кхиира.\nИза лачкъийначарна дийна оьшуш вац шаьш динчу зуламан теш\n– Салман вадийначул тIаьхьа хьуна а, шун доьзална а тIеIаткъамаш борий?\n– Талламчаша дуккхаза а психикан тIеIаткъамаш бира. Уггаре халаниг дара суна суо Геленджикехь цара леяр. ХIинца а яц меттаеъна. 2020-чу шеран Гезгмашин-батттахь сан цIа баьхкира, со стенгахь ю талла, кхин хIума ца дира.\n– Хьайна хIинца юьззина кхерамзалла ю аьлла хетий хьуна?\n– Хилларг нисделлачул тIаьхьа со кхерамна кIел даима а ю. Оьрсийчохь сайна кхерамзалла лаьттар ю аьлла а ца хета.\n– Салман вадийначул тIаьхьа цуьнан гегарчаьрца къмел хиллий хьан? Цара хIун боху?\n– Дика юкъаметтиг ю сан цаьрца. Царна шайна а ца хаьа хилларг, соьга хотту цара хьолан хьокъах лоций. Сагатдо, дан хIума дац.\n– Салман дийна ву аьлла хетий хьуна? ХIун бух бу иштта хета?\n– Иза дийна ву ала дегайовхо ца йисина, иза мел кIоршаме делахь а. Хан яьлла дукха. Иза лачкъийначарна дийна оьшуш вац шаьш динчу зуламан теш.\n– Хьайн майрачух дерг толлуьйтуш, луьстуьйтуш лела хьуна стенгара болу ницкъ?\n– И къийсам болош сан дуккха а хIуманах къаста дийзира. Шенначул маьIнехь ас суо а дIатесира. Цхьаъ бен дацара суна коьрта – Салманан дахар. Боллу ницкъ охьабиллира, дерриг а дира цунна. ХIинца со яц гIуллакхца доьзна хIума а деш. Далург дерриг а дина, дерриг чекхдаьлла, сатийса бен ца дисина. Сайн дахара меттадало гIерта со хIинца. Массо а хеттаршна жоьпаш лохуш "Iазапна дуьхьалояран комитетера" бакъонашларъярхой бу, цара дика къахьоьгуш хилар гойту тIаьххьарчу хиламо.\n"Толлу ала моттаргIа а ца юьту"\nЗуда тешаш яцахь а, нохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-каналан администраторш теш хIинца а шайн накъост дийна ву бохучух.\nГIуллакх талла Оьрсийчоь декхарейожонъерг цхьаъ ду – Кадыровн позици галъяккхар"\n"Гонахболучара массара а велла лору Салман. Леллачу хьелашка хьажча, хила а тарло иштта. Ткъа оха сатуьйсу, бакъдерг довза гIерта, доIанаш до цунна. Цуьнан цIерачарна девза аьлла хета тхуна бакъдерг, амма уьш зIене ца бовлу, ма-дарра аьлча, лецна, кадыровхойн закъалтехь бехаш бу", – элира Кавказ.Реалиига каналан анонимерчу авторша.\n1ADAT-н администраторша билгалдоккху Тепсуркаев вадийна хилар "Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелана а шеко йоцуш" дуйла. Цара чIагIдарехь, Оьрсийчоьнна хьашто яц иза вадор талла: "Дуьненан юкъаралло Оьрсийчоь декхарейийр ю аьлла хетара тхуна хилларг талла, цхьалхадаккха, амма дерриг а къамелашна тIехь чекхдолу. Лазаме ду Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш а лаьтташ, цхьа а орцахволуш вацар. "Оха тхайн луъург дийр ду тхайн территори тIехь, ткъа аш шайна ма-луъу арахеца вердикташ" бохуче кхаьчна Оьрсийчоь. ГIуллакх талла Оьрсийчоь декхарейожонъерг цхьаъ ду – Кадыровн позици галъяккхар".\n1ADAT-хоша дагадоуьйту "Iазапна дуьхьалоечу комитето" шен талламца Тепсуркаев вадийна хила тарлучу нахах шиъ билгалваьккхина хилар – Кадыров Ахьмадан полкера ши стаг, бакъонашларъярхошкахь ду видеотоьшалла а, машенийн ноьмарш а.\n"МогIарчу бакъонашларъярхой иза къасто аьтто баьлча, хIун далур дац дерриг а карахь долчу Iедалан талламчашка? Таронаш ю, тоьшаллаш ду, бац лаам талла Оьрсийчоьнан, массарна а гуш ма аду иза", – боху нохчийн оппозиционераша.\nОхан-баттахь бакъонашларъяран "Мемориал" центро (Iедало "Мемориал" арахьарчу агентийн могIара язйина, амма иза цунна реза яц - ред.) политикан тутмакхийн статусе ваьккхина Тепсуркаев Салман. Оьрсийчоь талламан жамIаш Iорадаха декххарейина дуьненаюкъарчу бакъоларъяран Amnesty International хьукмато – бакъонашларъярхой а, Тепсуркаева Елизавета а официалехь эшам хилларш бацар юьхьар а оьцуш, Нохчийчуьрчу талламчаша ца бовзуьйту шаьш бина болх.


Мархъевлла Нохчийчоьнна наркотикаш\nГIадужу-бутт 13, 2016\nGeneric -- Drugs, addicted\nНизам яздина а дац наркоманица къовсалучохь?\nУстрада-ГIалахь лецна латтабе иттех де ду ялх доьзалера нах. Царалахь шен «хIуманна а бехке воцу» йишин воI а ву, аьлла латкъамбина Маршо Радиога цигарчу цхьана яхархочо. Иштта кхин цхьамма а дуьйцу, «бехк-гуьнахь доцуш» лаьцна шен шича, бохуш.\nНохчийчохь наркотикаш йохкар, эцар, мийлар, ийзар, дегIах еттар къайле янне а яц.\n«Вуно дукха бу наркотикаш лелораш къоначу зударшлахь, къаьсттина дукха бу артисташлахь, эшарш лоькхучу мехкаршлахь, бу шортта Кадыровна куьйга кIелхьарчу низамхошлахь, эскархошлахь а...», - хаамбира Маршо Радиога кхоалгIачо.\nКадыров Рамзана «низам, ца низам – лера хьашт а дац, тоьпаш тоха! Ассаламу Iалайкум – хIуьшт! Чекхдели! Иза ду низам!» - аьлла ницкъахошна хьалха наркоманех, наркотикаш юхкучех къамелдина денош довлале лецна, полицин цIеношкахь кхобу дуккха а нах.\nЛецарш къобалдо Нохчийчоьнан дуккхаъчу бахархоша. Иза зуьйш къамелаш хилира Маршо Радион Веданарчу а, Гелдаганарчу а, Оьрза-ГIаларчу а бахархошца.\nЛор ю Йисита. Соьлж-ГIалахь «Сихха лоралла дечу» мобилан тобанехь ю иза. Деношкахь, буса, ша тергалйира кегийрхойн тоба цхьана мйданахь сакъоьруш, мехкарий а бара цаьрца эвххьаза хьийзаш, цец юьйлуш дийцира цо ша тергалбинчу гIиллакхах телхинчу кегийрхойх.\nВуно хала ду шена шен воI Iалашван наркоманех, уьш боцуш меттиг яц, дуьйцу кхечо.\nНаркотикаша къам чIогIа бехдина, тIаьхье телхина йогIу, ког баькх-баьккхинчохь го наркоманаш, цара бала бохьу, шена а ду царех бераш Iалашдан хала, къадийра гIайгIа цхьана оьрза-гIалахочо.\nТахана даьржина сакхт дайша хир ду бохуш далхадора шайн заманахь, и хан хIинца тIехIоьттина, бохура Веданарчу яхархочо.\nМаршо Радиоца къамелдинарш тIера бу Iедало наркомани юхаяккха болийначу балханна. Амма резабац цо и болх конституцин, низамийн хоршахь дIахьош бацарна.\n«Лецнарш, маьждиге а балийна, мехкан куьйгалхошна хьалха емал а бина, дIахоьцур бу аьллера тхоьга полицино, амма итталгIа де ду, арахоьцуш бац», - хаамбо Устрада-ГIаларчу яхархочо Маршо Радионе.\nХууш ду, шина де-буьйсанал сов стаг лаьцна латто бакъо кхело бен луш йоцийла. Къаьсттина хууш, и къастамбан Iорадаьлла зулам а хила деза динарг. Шеггара полицин яц бакъо низам талхо.\nАмма тIаккха а, юха а, лелаш цхьа кеп бен а яц Нохчийчохь - Кадыров Рамзана аьлларг. «Тоьпаш тоха! ...Чекхдели! Иза ду низам!» цо бохуш хилча, хьехайойла дац я конституци а, я низамаш а...\nНохчийчоь: Сакхтийн рогIан баьрччехь еха наркомани\nХIинца норкоманашна тIеверза воллу Кадыров


Мэй Тереза - Британин керла премьер-министр\nIедалан лакхара куьйгалхо хийцар, хетарехь, хIинца Британехь санна сиха а, атта а кху тIаьхьарчу иттанаш шерашкахь цхьанна а Малхбузерчу пачхьалкхахь хилла хир дацара.\nШина-кхаа кIирчохь дагахь а доцуш премьер-министро Кэмерон Девидс, ша шен куьйга юкъараллина цкъа хьалха марзйина хилла йолу Евробертана юккъера Британи араяларх йолу референдум юха чакхенгахь шена ца моьттучу агIор йирзича, ша шен даржера дIаволу аьлла дIахьедина чул тIаьхьа кхо кIира бен ца дели, Лондонерчу Даунинг-стрит урамерчу урхаллин резиденцино цу хIусаман керла да тIеэца.\nАьлча а, керла нана. Мэй Тереза ю Британин керлачу премьер-министран цIе. 59 шо долу и зуда кху денналца схьа Британин шен бахархошний, дуьненаюкъарчу политикаца бала кхочучу нехан готтачу гонний бен евзаш ца хиллехь, кхаарий дийнахь дуьйна дуьненан уггаре а нуьцкъалчу адамех а, зударех а цхьаъ хилла дIахIоьттина.\nХIун ду ткъа цкъачунна Британин урхаллин куьйгалхочух хууш, цунах „керла Маргарет Тэтчер“ олуш хиларий, иза Брекситан дуьхьалонча хиларий бен? Уггаре а хьалха хьахон лаьа, и зуда вуно башха кечйаларан стил йолуш хилар, къаьстина иза ша-башха а, сонта а мачаш езаш хилар.\n\_Массо а цецваьккхинера цо цкъа мацах Британин эла Елизавета ШозлагIчуьнца цхьаьнакхетаре голлел лакхайовлуш йолу къегачу лаках йина ботфорташ олу эткаш а йоьхна яхарца.\nЦул совнаха, зудчуьнгахь товш кхин цхьа амал а ю цуьнан - Мэй Терезас элира БиБиСи агенталлина ша еллачу интервьюхь, шен уггаре а самукъадолуш долу хIума кхача кечбар ю, шен хIусамехь I00 сов рецептийн киншка а ю аьлла.\nИза ингалс махкарчу хаамийн гIирсаша тешаме а, цIий шийла а долуш йолу политик санна юьйцу, собаре а йолуш, риторикан говзалла а хууш. БиБиСи агенталло дахкадо цуьнца университетехь доьшуш хиллачу нехан дешнаш, Мэй Тереза хIетахь, ша Окфордехь географин Iилма Iамош йолчу хенахь дуьйна а сатуьйсам кхобуш яра, Британин исторехь дуьххьарлера зуда-премьер хIотта бохуш.\nАмма дуьхьарлераниг цу даржехь хила иза мелла а тIаьхьайиснехь а, - Тэтчер Маргарете и дарж цуьнгачул а дуккхаъ а хьалхехь кхаьчна хиларна, - хIетте а, Мэйн масало гойту, сатийсамаш, уьш мел майра а, тамашийна баккхий а хиларх, кхочушхуьлуш буйла, нагахь санна уьш кхобучо царна тIехь хаддаза къахьегахь.\nТкъа къахьегар, къахьега хаар Мэй Терезин амалех цхьаъ хилар массара а билгалдоккхуш ду. Билгалдоккху иза Британехь вехачу политолого Асхабов Хьамзата а, Европерчу стратегикаллин талламийн институтан Iилман белхахо волчу.\nАсхабов: „ТIаьхьарчу хенахь чоьхьарчу гIуллакхийн министр яра иза, цу даржехь йолчу хенахь шена хетарг нийса дIаолуш а яра иза, амма бакъду шега иштта цхьаммо ша кхетош, ша нийса ца хилар гойтуш, хIума аьлча, шега бохург хезаш а, шен ойла хийца эхь ца хеташ, мелхо а, бакъдерг тIеэца хууш стаг яра иза, иза вуно дика амал а ю цуьнан.\nБераш дац цуьнан, цундела хила а мега иза вуно чIогIа къахьега Iемина а, муьлхачу а халчу балхана мало ца еш а хилар. Брекситан дуьхьал яра иза, амма шен тIаьхьарчу къамелехь цо билгалдаьккхира, хилларг хилла даьлла, керла референдумаш вай йийр яц, хиллачух пайда эца а, ваьшна цунах тоьлла жамIаш дан а гIуртур ду вай хIинца, аьлла“.\nАсхабов Хьамзата ма-аллара, тIаьхьарчу шерашкахь Британин чоьхьарчу гIуллакхийн министр болх беш яра Мэй Тереза. Цхьана пачхьалкхан урхаллехь и дарж мел лакхара делахь а, хIетте а иштта сиха премьер-министр хIотта шен аьтто бер бу бохург, хетарехь, цунна шена а дагахь хир дацара, нагахь санна Брекситах йолчу референдумо Британин доллу урхаллин дахар а кега ца динехь.\nХьахийна ма-хиллара, ша даржера дIавалар Кэмеронс довзийтинчул тIаьхьа масех кандидатура яра ясаяла кийчачу Даунинг-стритерчу резиденцера меттиг схьалаца тарлучу нахалахь вийцаре веш. Царна юккъехь, Мэй Терезал совнаха, кхин цхьаъ зуда а яра. Консервативечу Тори партера цу векалша цхьаъ вукхунна тIехь амма шайн кандидатураш юха ехира, цу кепара Мэй шен премьер-министр хIотта болчу сатийсамна улле а ялош.\nТкъа цу юкъана тIаьхьарчу шерашкахь Британин коьртехь хилла волу Кэмерон Девид кхаари дийнахь тIаьхьара аравелира Даунинг-стритерчу резиденци чуьра. „Со дIаволуш ас сатуьйсу, хIара мохк кхин а нуьцкъалох хиларе. Суна доккха сий дара сайн сел безачу мехкан куьйгаллехь къахьегар“, - элира цо Daily Telegraph газетина ша еллачу тIаьхьарчу интервьюхь.


Къонахех цаI вар из — Сердало\n29.03.2018 30.03.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nСо зIамига кIаьнк волча хана денз воккхалгахьа ластталца, каст-каста гуш а, шийх яхь йолаш, дика къонах хетийташ а, саг вар Нагоев Аюса Iаьла. Хьаькъал долча боккхача наха оалаш дар, дикача къонахчо, сарахьа араваьнна ше пхьегIа тIа латташ, гойтаргвац цIаккха. Дукха гаьна воацаш, Наьсаре тхо дахача урам тIа вахаш хиннача Iаьлий а яцар цу тайпара оамал. Из цIаккха наIарга дIаэтта, водар-воагIар зувш, цох шийна ховр а цаховр а дувцаш, латташ гургвацар. Боккъал бакъдар аьлча, цунга ха а яцар, дер дайнача нахаца гIийбаташ деш латта. Дезал бар кхаба безаш, хIаьта уж зIамига дезал а бацар. Виъ воIи кхо йоIи дар цун. Цу тайпарча боккхача дезала доал дар, вайна ховча тайпара, атта гIулакх дацар цу хана, хIанз а дац.\nСо деша ваьгIача Наьсарерча №1 йолча школе ухар цу дезале кхувш доагIа бераш. Уж бахача моттигера цу школанга дIакхача, хетаргахьа, пхи минот совъяла а тоъаргьяр. Уматгири, Хьусен, Хьасан, Iийса Лейла, Совдат, АсмаI… Шо-шоай хана цар массане чакхъяьккхай цу хана вай гIалгIай мехка дикагIа лоархIаш хинна юкъера школа. Царех цхьабараш аз дешача хана баьгIаб цига, цIаккха гIаьле озачарца, кхыдола харцахьа гIулакх леладечарца го йиш хилацар царех саг. ЦIагIара хьадоагIаш дар из деррига. Сагага товш доаца, эзделца доаца хIама даь чубахача, шоай гIулакх во хургдолга ховра царна. Иштта дIаоттадаьдар Аюса Iаьлас ший дезала кхетам балара гIулакх. Шоаш мишта кхедора дувцаш, Iийсас аьлар: «Ламаз, марха долаш дар тхо дерригаш. Эггара хьалха из тхона Iомадаьр тха да вар. Наьха хIаманна тIакхайдалга дIахайча-м геттара телха дар тха гIулакх. ТIаккха-м коа чудаха дезацар. Хьарама хIама дезаш вацар из. ХIаьта а из тхоашца къиза, гIожа вар оалалургдац сога. Камаьрша а кIаьда а хулар из дукхагIйолча хана».\nМассаболча даьша санна, ший хур деш хиннад Iаьлас, берашка дика дешийта гIерташ. Ше хала лийнилга ховш, кхувшбараш аттагIа баьхача дика хеташ хиннав из. Цкъаза човхамца деш хиннад цо цу тайпара хIама. Цхьан дийнахьа Iийсайца хьавоагIача Iаьланна духьалкхийтта хиннав цу хана школан директор хинна Мальсагов Йоакъапа Ювсап. Мишта деш укхо, аьнна, шийга хаьттача, каст-каста урокаш тIара удаш оамал йолаш ва ер, аьннадар директора. Цигара кхы гаьна ца воалаш, доагIаш дола таIазар даь хиннадар дас Iийсайна. Цул тIехьагIа урокаш тIара ада кхы дагадоханзар сона, яхаш, дагалувц цо хIанз, дуккха ха хьалха хинна хIама.\nАтта лийна саг вацар Iаьла. Из Iемавар къахьега а халонашта садетта а. Оалаш да-кх, сабар ялсмален дIоагIа да, аьле. Из дIоагIа леладе а лораде а Iемарех вар наьсархо. Нагоев Iаьла ваь хиннав 1924 шера Сурхо тIа. Цун да Аюс бокъонца вола къахьегамхо хиннав. Цу хана вай мехка хиннаб колхозий аьшкапхьараш, цар болх Iомабаь а из дика бе ховш а хиннав из. Нана Олигова Маймалта яхаш хиннай Iаьлий, цо даь кхо вошеи ши йишеи хиннад, Iаьла ше воацаш. ЗIамига волча хана денз, нана йоацаш висав ши шу даьнна кIаьнк. Вешта аьлча, бера а воккхачоа а эггара чIоагIагIа эшаш йола наьна йIовхал яйза хиннавац из. Вай Сибре дигале, енна хиннай цун нана.\nМехках баьха цар дезал Карагандерча Темиртау яхача гIалий тIа кхоач. Массаболча нахага санна, йоккха гIайгIа йоагIа царга а. Цига ла цар дезалера ши бер. Балхаш эггара халагIдараш де дезаш хулар Iобахьийта нах: е тIо боахача, е кIор боахача, е гIишлош еча, е эрий дада лаьтташ оахача – кхы а массагIа дар уж. Iаьла, цхьаннахьа балха ца хилча ца воалаш, карбид боахача моттиге къахьегаш хул. ДегIа чIоагIа Iаткъаш, лазараш хьахьедеш болх бар из. Цун хьаж увча феца садахар чурча пехкашта а шоргашта а чIоагIа кхераме хIама дар. Лазар лоац Iаьлас. Дуккхача шерашка дарба де а курорташка аха а вийзар цун, унахцIено меттаоттае гIерташ. Дикка ха яьлча, вийрзе дIа а вода цу лазарех.\n1957-ча шера цIава бокъо лу Нагоевна. Из каьхат хIанз а лорадеш леладу цун воIа Iийсас, тIалаьтта Iазап дIаайдеш даь йоазув санна. Воккха саг Аюс а цу хана волаш вар, из кхалх цIавена шийтта шу даьнначул тIехьагIа (1969). Iаьла ше саг йоалаяь вар мехка воалача хана, цун фусам-нана яр Сурхо тIара Аушева Луба. Цо баь ба лакхе вай хьоахабаь цун къонгаши мехкарийи. Цхьаькха саг йоалаяь хиннав Iаьла, бакъда шоллагIча сесага Толдиева Хьанифас баьрех саг висавац.\nБе-бе балхаш даьд дезала дас цул тIехьагIа. Цхьа ха яр вайцигара маIа нах, бIаьсти хьа ма яьллинге, арахьа балхаш де дIаухаш. Доагорах вахав оалар, иштта къахьега вахача сагах. Кхы де хIама долаш ахацар цига иха нах, цаI ца дича ца боалаш ухар. ДукхагIа деш хиннараш гIишлонхой балхаш дар: тховнаш техкар, фермаш йора, массехк да вхаргвола цIенош доттар, наггахьа нийслора хьакимашта контора е езаш миттигаш а. ФуннагIа дой а, хала балхаш дар уж. ЛерттIа салаIацар, цIагIа болаш санна, къердаш баацар кхача. Чахкиев СаIида ший «Трасса» яхача дувцар тIа ма аллара: «Дикка ахча дахьар цар, массаза ца дахье а, дукхагIа йолча хана. Цхьабакъда ахча дена Iацар, лазараш а дахьар…» Цхьан юкъа цига ихача, эггара хьалха шийна хьанийсбеннача балха эттар из, арахьа дIааха везаргвоацаш. 1957 шера шоллагIча группа инвалид хиннача цунна лацар, юха а лазара караваха. Цул совгIа, дукхагIйола ха дезалца воацаш яккхар а дукха къоабалдицар дего. Дезал ший бIаргкIалха болаш кхер дезар даьна. Цкъарчоа из хилар Наьсарерча хьара болх беш, тIаккха цIераш йоаеча нахаца (пожарнешца) къахьегаш. Кхераме а хала а болх бар цо укхаза баьр. МоллагIча хана бека тарлора хатарах бола хоам бахьаш боагIа телефона гургал. ЦIера духьалъотта а, нах цу унзарча баланна кIалхарбаха а атта дацар. Кхыча дешашца аьлча, денал, майрал, говзал езаш гIулакх дар хIанз цо караийцар. Цаховш гIалатвоале, тIехьале во хила тарлора цу тайпарча балха тIа. Цига тоъал къахьийгачул тIехьагIа, автотранспортни боахаме водитель хул Нагоев Iаьлах. ДукхагIча даькъе цо таксиста болх бир. Миччахьа ше вале а, беча балха тIа толамаш доахаш, нахаца Iимерза волаш, Iаьдала декхараш кхоачашдеш, чакхваьлар из. Цудухьа из лоархIаш бар цунца балха баьхка нах, моттигера хьакимаш. Шийна караенна техника дика лелаярца а белгала вар из. Сона дагадоагIа, из тIавагIа машен даим цIена, безам тIабодаш, тIахайнача сага салоIам беш хулар. Иштта хул дикача водитела лелаеш йола машен. Цигара пенсе вода Iаьла. Гаьна йоацаш яр Наьсарен района электроподстанци, цунна ха деш болх бу цо цхьан юкъа. Каста из йолча коа доккха маьждиг де лоархI Iалама наха, Iаьдало а кхы духьале йиц цу гIулакха, лаьтта мукъадоалийт, эшаш дола а де йиш йола а гIо ду. Вай мехка керда хьалдеча маьждигех хьалхарчарех цаI дар из. Цу заман чухь хьайийллаяр ислам Iомаду институт, болх бе йолалуш яр хьужаренаш, тIехьагIо школе юкъейоалайир «Дин бовхамаш» яха урок. Дукха нах бар доладаьча маьждига шоашкара гIо де кийча. Шийга дулургдар деш вар Нагоев а. Цудухьа из юкъевихьавар маьждига кулгалдеча (Совет), доал деча наха. Укхаза а накъадоал цун хьаькъал, вахар а нах а бовзар, бусалба динцара боккха безам. Из маьждиг даь даьнначул тIехьагIа, хIара пIаьраска дийнахьа цхьа геттара боккха лоархIам болча моттиге санна водар из цигарча рузбане. Маьждигера араваьнна хьавоагIача цунца, цкъа а шозза а яхар мо, вIашагIкхетар а къамаьл а хилар са. Сона хеташ, маьждиге бихьача наькъо, цига гуллуш хиннача дуккхача адама боккха салоIам бора цунна. Из зе хала хилацар цун оазаца а дог айденна хиларца а. Иштта рузбане бахар деза лоархIаш а, цига болхаш а ба Iаьла-Хьажий къонгаш. Цхьабараш царех даьй баьхача Сурхо тIа баха сайцаб. Уж а Наьсаре да ваьхча коа ваха Iийса а го йиш БатIал-Хьажий зерата маьждиге ламазе баьхка.\nБусалба ди чIоагIа лоархIаш, саг вар из. Дуккхача Iалама нахаца оагIув болаш а вар. Деррига паразаш кхоачашдеш, цар сий лакха лоаттадеш чакх а ваьлар. Коммунисташ болча хана нах ХьажцIа ахийтара гIулакх ледара латтар. Наггахьарча сага мара вIаштIехьадалацар из никъ ийца ваха. Вешта аьлча, Iаьдало соцадаь латташ дар из гIулакх. ХIаьта а из даим дагакхоабараш, диц ца дераш дукха бар, царех цаI вар Нагоев Iаьла. Цо а кхыча наха а дукха къахьийгар из никъ хьабелла гIерташ. Оалаш ма хиллара, бетташ-бетташ кхера а батI. Юххера аьттув боал Пайхамара цIерца ювзаеннача моттиге ваха а цунна корта тоха а. Эггара хьалха ХьажцIа бахача нахаца вар вай мехкахо а. Цу хана цунца ХьажцIа бахарех бар вай республике гIорбаьнна бовзаш хинна нах: Евлоев Сулумбик, Пошев Ахьмад, БIарахой Махьмад, кхыбараш. Кхыча дешашца аьлча, бусалба сага мел дола паразаш цIена кхоачашду цо, уж кхоачашде ший низ болча хана.\nНаьсарен районерча газета корреспондент волаш, къахьегаш хилар со 90-гIа шераш долалуча хана. Лаьтта ха чоалхне яр. Йохаш латтар Нохч-ГIалгIай республика. Дуккха нах, балхаш доацаш, ханнахьа хьалуш алапи доацаш, хала хьувзар. Ирлуш латтар къамашта юкъера цхьаццадола къовсамаш. Цу шеддолча хIаманга хьежжа, дикка эргадаьннадар оамалашта а гIулакхашта а мехкара адам. Шоай къаманна гIо де йиш йола цхьабола нах юстарбаьнна, фу хургда-хьогI укхох яхаш санна, Iеш бар цу заман чухь. ХIаьта а болаш бар къамах дог лазараш, цун моллагIа хало шоашта тIаэца кийчабараш. Царех цаI вар Нагоев. Массанахьа хьадеш къаракъ дар, базар хьалъяьккха йохкаш латташ шушаш, цар тIа дехка ногIараш (пробкаш), къаракъа, коньяка этикеткаш дар. Кхыча беса аьлча, бокъонца йола анархи яр мехка яьллар. Цу хана газет, ший хур даь, къовсам лоаттабе гIертар цу ийрчача гIулакхаца. Цхьаццадола хIама карах а доалар журналисташта. Цкъа районера дин викалаш Наьсарен администраце вIашагI а теха, цу гIулакха дIахо фу дича бакъахьа да дагавала лаьрхIар аз. Цига хьийха бола цхьабараш хьа ца боагIаш Iийра; нах, мохк хIалакбеш латтача къаракъа духьала хIама ала ланзар царна. Амма хIама тоаделча, из зулам вай вхарера дIадаьлча дика хетараш а кIезига бацар. Дукха нах вIашагIкхийтар администраце цIагIа, дийцар дIахо фу дича бакъахьа хургда, мишта дIадоаккхаргда хIара шоллагIча цIагIа къаракъ хьадеш хилар, мишта дIакъовларгья къаракъа хьаьшашта вай базараш. Цу вIашагIкхетара балха юкъе дакъа лоацаш хиннарех цаI вар Нагоев Iаьла. Цул тIехьагIа газете вена а, дукха йоккха йоаца интервью луш а, хилар из, къаракъа хьакъехьа а цунца лоаттабеча къовсама хьакъехьа а. Дин хьалхабаьнна лелача наха аьннар а хала оттар цу хана. Царна духьала къамаьлаш деш а, кхыметтел герзаш детташ а моттигаш хулар. ХIаьта а бакъдар дувца, зуламца къовсам лоаттабе Iема вола Iаьла-Хьажа цу нахах кхераш вацар. Цун сурт а долаш, дукха доккха доацача йоазонна кепа техар моттигерча газето, дIахо дIайодача хана. Цо а кхычар а татеIIа цу зуламца къовсам лоаттабарах, дукха ха ялале, районера къаракъаца дувзаденна гIулакхаш дикка эргадаьлар. Наха дегаза хета баьлар, базар тIа дIа а айтта, шушаш, этикеткаш, пробкаш йохкаш бола «кIантий». Каста уж шоаш а раьза хилар шоай къахьегам, напагIа даккхара никъ хувца. Цу тайпара эргало хьахулаш латтар Iаьла-Хьажа а цох тара бола нах а вай къаманна юкъе хиларах. Мохк кIезиг-кIезига воча хIамаех IоцIенлуш латтар.\nКъаьстта дукха къахьийгар цо цу шерашка наха юкъе пхьенашта тIагIолла латта халахетараш, довнаш дIадоахаш. Вайна массарна ховш ма хиллара, пхьа лехара гIулакх чIоагIа лира хиннад вай мехка. Цох лаьца дукха хезад боккхагIчаргара, дийшад говзамеча литературан йоазонаш тIара. Масала, гIалгIай драматурги хьахиннача хьалхарча шерашка язъяьй Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яха пьеса. Мусас саг верах Сибре итт шу суд токх. Цох кхоачам хеташ бац цун довхой, дог Iабаш бац, цIий Iо ца дахийтача. Ший саг йоагIача дийнахьа, дас вийнача сага когаметта юхавув цун воI Султан. Фу хургда цул ийрчагIа? Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романа тIа воIа даь пхьа лех. Ше леш Беке воIага оал, ший цIий ма диталахь, аьле. Вешта аьлча, СаIад юхавелахь, оал цо Хьасанага. Рузкъо, бIаьхий нах бовзаро, Iаьдалца барта хиларо кIалхарваккхац СаIад, наьха саг вийна, хьаьрчача пхьенах. Шоай да вийннача тайпара, юхавув из Хьасана, воккхагIволча Беке воIа. Пхьенашта хетадаь да Ведзижев Ахьмада «ЦIера юкъе» яха дувцар, Муталиев Хьажбийкара «Кунтий пхьа» яха поэма, кхыдола йоазонаш.\nВай къаман мара да а дий-хьогI цхьан сага тIера «ши цIока» йоаккхаш Iаьдал? Ше даьча зуламах таIазар даь, итт шу ха йоаккхаш, набахта ваьллавале а, ваьхача моттигерча вахарах веха из ше а цун кхоачара мел вола саг дIавахавале а, из е цун гаргара саг велцца совцаш Iаьдал дац вай. Сона дагадоагIаш, укх тIеххьарча хана дукха зуламаш хиннад цу кIийлен тIа. Соца цхьан классе деша ваьгIа, массанена дукха везаш, дика оамалаш йолаш, ший дегIах хоза гIулакх доаллаш зIамига саг вар. Балха тIа цхьа къовсам балар бахьан долаш, саг вийнавар цун дас. Цу сахьате лаьца чу а велла, набахта воаллаш йIаьха ха яьккхар зулам карахдаьннача сага. Цу хана 7-8-ча классе дешаш хинна кIаьнк, саг а йоалаяь, Шолжа-ГIалий тIа сварщика болх беш, хьаьнала ший дезал кхебеш воаллаш, пхьена вийра. Из вийначарна шоай саг везаш хинна хургва, шоашта даьр юхадийкхад цар. Цхьабакъда цу наькъаца чIир леха нах цхьаккха тайпа Iаьдало а дино а бакъбергба аьлча теша хала да. Цхьаькха масал доаладергда аз укхаза. Университете тхоца цхьан курсе а цхьан группе а деша вагIар оамалга, гIулакхага — массадолча хIаманга диллача «дошо зIамсаг» ва ала мегаргдолаш хинна дикача тайпан саг. Группе мел болча студенташта, хьехархошта дукха везаш а вар. МоллагIа хIама нийсделча цунца дагабоалар, из хьалхавоаккхар, хьаькъалца гIулакх дIадерзадара. Вешта аьлча, вай къаманна юкъе кIеззига мара ца хулача тайпара, иман долаш саг вар из. Пхьена вийра из а, ший карахдаьнна зулам дацар цо текхар а. Боккъалдар аьлча, укх тIеххьарча 30 шера, цул халагIа а хеташ, хоам хезабац сона. Хетаргахьа, иштта хет из, тхоца деша мел баьгIача кагийча наха а мехкарашта а.\nИз деррига аз дувцара бахьан да, пхьенашта юкъеухаш, нах вIашкаувзаш, царна юкъе машар-барт хилийта гIерташ, ший низ, хьинар дукха дIаденнарех вар Нагоев Iаьла. Цун хьалхаленца 250 довнаш-пхьенаш дола моттигаш, доккхагIдола зуламаш хьа ца хулийташ, совцайир вай мехка. ДIауйла йича, боккха болх ба из, хIана аьлча ишттал къовсамаш теркал ца деш дитача, царех хьахила тарлора вай зIамигача республике «лотаяь йоккха цIи». Вай Iаьдал миштад аьлча, дов духхьал цхьан цIенга ца кхоачаш, дерригача тайпанга кхоач. Ишттал тайпаш къовсалой-м вай къамах хIама мича дусаргда, сов дукха шоайла боабаь. Из дагадоагIаш вар Iаьла а цунна гIо деш хинна гIалгIай эздий къонахий а. Нагоев цхьан юкъа хилар 1990 шера Наьсарен района администраце вIашагIъеллача барт-машар беча комиисе кулгалхо. Цул тIехьагIа (1996) президента гIо деш йолча цу тайпарча комиссе кулгалхочун гIонча а хилар цох. Лакхе вай хьоахабаь боккха болх цу заман чухь бир цу комиссе. ДIаоалаш мо, атта бацар из болх бе. Шийна са ца лоIаш, могаш вале а веце а, ваха везаш моттиг хилча, цига водаш, цкъаза яппарашка, гIожача къамаьлага, тувсача кхерамашка ладувгIа дезаш хулар. ХIаьта из, вIалла шеко йоацаш, дикка Iаткъар унахцIенонна. Вешта аьлча, ший гIулакхаш дита, наьха гIулакхашта оарцагIваьнна, мехка эшача машара оарцагIваьнна, лела везаш хилар из цу шерашка. Ше деча хIамах наха кIеззига гIойле хулга хайча, цунах тоам хулаш, шийна хулаш йола хало йицлуш саг вар Нагоев Iаьла. Iаьдала а наха а ца зувш дисанзар цо деш дола хIама. Цу шерашка Б. Ельцин яхача Россе паччахьа амарца цунна елар Халкъий доттагIала орден. Из доккха а доагIаш денна а совгIат дар. Хетаргахьа, вай дерригача къаманна юкъе а цхьан кулга пIелгашца дагарбулургба паччахьалкхено цу тайпара белгалбаьха нах.\nДукхача Iалама нахаца хоза гIулакх а бувзамаш а долаш вар Нагоев Iаьла-Хьажа.\n— Из дагавоалаш а, цунца цхьацца юкъамоттиг йолаш а бар Наьсар-Кертера Евлоев Хьусен-Хьажа, Буро кIалхара Тутаев Ахьмад-Хьажа, Наьсарера Цолоев Илез-Хьажа, Султыгов Макшарип-Хьажа, кхыбараш, — дувц Iаьла-Хьажий Iийсас. Цу нахаца гIулакх доагIаш хиннавале, из мел сий долаш, лоархIам болаш саг хиннав кхетаде хала дац.\nЦкъа цIенна тхов туллаш боахкача кагийча наха бIарахьежаш латташ, сел къона боллаше а цар из болх мел хоза а сиха а бу дайча, хьанад шо, аьнна, ца хаьттача Iеваланзар cо. Уж хиннабар Нагоев Iаьла-Хьажий виIий Уматгире къонгаш. Шоаш беш бола болх боккхача сакъердамца а дукха безаш а беш хилар гуш дар цар дIадеттача кулгех. Ма дика да вай кагийча наха иштта хIама хьаде ховш, аьнна, хетаделар сона. Иштта хьаьнала къахьега уж Iамар а даь-даьгара хьадоагIаш да-кх, моттаделар сона. Дикача овлан тIара хьабаьннача цар кхыча тайпара хила бокъо а яцар.\nIаьла-Хьажа ше тахан веце а, из кхелхав 1999 шера, цо йитай вайна ший цIена, догдика тIехье, из я сага юхеюташ йола йоккха ганз.\n← О порядке приема заявлений и сообщений о преступлениях, об административных правонарушениях, о происшествиях\nДага-м дагIац →


Нохчийчоьнна лерина суьйре дIаяьхьира Берлинерчу театрехь\nЗазадоккху-бутт 16, 2012\nГермани -- Берлинхоша дуьненца латтачу гергарлонийн зIенаш гойту стенд, Берлин, 09Заз2010\nГулбеллачарна йийшира Iамеркахочо Лителл Йонатана шена Нохчийчохь гинчух лаьцна дуьйцуш язйинчу книгин кийсакаш. Иштта Соьлж-гIаларчу дахарх лаьцначу фильман дакъош а гайтира театрехь.\nЙонатан Лителл Малхбузехь дика вевзаш яздархо ву. Цуьнан дай цкъа мацах, Оьрсийн имперера бевдда, Цхьанатоьхначу Штаташка дIабахначу жуьгтех бу. Ша Лителл Францехь хьалакхиина ву, ткъа карарчу хенахь Испанерчу Барселонехь вехаш ву. Цигахь тайп-тайпанчу адамийн бакъонаш ларъяран юкъараллийн декъашхо санна болх бина цо, доллучу дуьнентIехь, Африкера Босне кхаччалц, дикадаран миссешца некъаш а деш.\nЦу новкъахь хийлаза Нохчийчохь а хилла яздархо. Шина тIамана юкъехь, 1996-чу шарера 1998-гIа кхаччалц „Мацаллина дуьхьал акци“ цIе йолчу юкъараллийца Нохчийчу гуманитаран гIо кхоьхьуш вара Лителл. Ткъа цул тIаьхьа 2009-чу шарахь кхин цкъа а ваханера иза шена дика бовза а, беза а кхиинчу нохчийн махка. Цигара юхавирзича цо книга язйира, „Нохчийчоь, кхозлагIа шо“ аьлла цIе а йолуш. Цу тIехь цо яздо, цхьана агIор, бакхий сатийсамаш кхуллуш болу, ткъа, вукха агIор, баккхий кхерамаш самабоху тидамаш, ша Нохчийчохь бина болу.\nЕарий буса Берлинерчу Максим Горький театран гIишлонехь Нохчийчоьнна леринчу суьйренехь дакъалоцуш вара Лителл. Цо шен „Нохчийчоь, кхозлагIа шо“ цIе йолчу книгех лаьцна дийцира, шена Къилбаседа Кавказехь зеделлачух а, гиначух, ткъа иштта и книга язъян шена дагадарах лаьцна а дуьйцуш. Цу книги тIера кийсакаш йоьшуш театрехь болх беш йолу ши актриса яра. Иштта суьйренехь дакъалецира карарчу хенахь Францехь ехаш йолчу „Ингушетия. Ру“ интернет-порталан коьрта редактор йолчу режиссера Мальсагова Розас а. Скайп интренет-машанехула гулбеллачаьрца зIене яьллачу Мальсагова Розас дийцира, карарчу хенахь Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а хIоттаделлачу хьолах лаьцна, суьйренехь дакъалоцучеран хеттаршна жоьпаш а луш.\nБерлинерчу Немцойн-Кавказхойн Юкъаралин куьйгалхо Маас Эккехард а вара суьйренехь дакъалоцуш. Цо иштта дийцира Маршо радионе цу хиламах лаьцна.\nМаас Эккехард: “Лителла ша Соьлжа-гIала вахча, шена гинчух лаьцна дийцира. Журналистана цигахь гуш долу, вайн массарна дика девзуш долу хIуманаш дара уьш. Иштта суьрташ а гайтира цигахь, режиссер Крюгер Петер 2004-чу шарахь Соьлж-гIала вахана волуш цо даьхна долу. Цул тIаьхьа 2010-чу шарерчу керлачу Соьлжа-гIалин суьрташ а гайтира“.\nМаас Эккехарда вуьйцу Крюгер Петер вевзаш волу немцойн режиссер ву. Иза шозлагIа тIом боьдучу муьрехь хийлаза Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а хилла. ГIалгIайн театрехь цо Нохчийн а, гIалгIайн а артисташца „Нана Кураж“ цIе йолу гайтам хIоттийра Бертолд Брехтан пьесин тIехь.\nМаксим Горькийн цIарахчу театрера Нохчийчоьнна лерина йолу суьйре режиссера Крюгер Петера а, яздархочо Лителла Йонатана а гулбеллачеран хеттаршна жоьпаш даларца дIайирзира.


Алжирехь эзарнаш адамаш дуьхьалдевлла президентана Бутефликана\nБутефлика IабдулIаьзиз (аьрру агIор йистехь верг) Меркел Ангелица цхьанакхеттачу хенахь, 17Гезг2018\nИттаннаш эзарнаш демонстранташ арабевллера Алжиран урамашка Зазадоккху-беттан 2-чохь, 82 шо долчу президенте Бутефлика IабдулIаьзизе юха а президент хIотта ма гIерта аьлла. Президентан харжамаш хир бу Алжирехь тIебогIучу Оханан-беттан 18-чу дийнахь. Полицица хиллачу тасадаларшкахь лазийна 180 гергга стаг.\nШотдийнахь хилларш уггар шуьйра дуьхьалонан акцеш ю 2011-чу шарахь Iаьрбийн бIаьсте хиллачул тIаьхьа. Адам арадаьлла махкахь Iедалехь йолчу "Къам маьршадаккхаран фронт" партино Бутефлика юха а президентан харжамашкахь дакъалаца хьалхатеттинчул тIаьхьа.\nИ стаг Алжирна куьйгалла деш ву 1999-чу шарахь дуьйна. 2013-чу шарахь цунна вен дагахь тIелатардинчул тIаьхьа заьIапхочуьнан варданахь дIасалелаш ву иза, наггахь а бен нах гулбеллачу меттехь гуча а ца волуш.\nШвейцарерчу зорбанан гIирсаш хаам бина, Бутефлика Женеверчу университетан клиникехь ву аьлла.


Керста динан езачу меттигашкахула чекхдовлар\n17 февраля в 12:09 (2010 г.)\nДIадаханчу пIераскандийнахь, 12-чу февралехь, «Грозный-информ» агентствехь Нохчийн Республикан ийманехь кхетош-кхиоран центран директоран гIоьнчас Петухов Олега а, Архангел Михаилан цIарахчу килсан мозгIара Григорийс а пресс-конференци елира Нохчийн Республикан хаамийн шуьйрачу гIирсашна.\nНохчийчуьра оьрсийн мотт буьйцу кегий нах Къилбаседа Кавказан Федеральни округан керста динан лелочу меттигашкахула чекхбовларан жамIаш дира кхузахь. Нохчийн Республикера керста дин лелочу кегийчу нехан тоба Ставропольски крае яханера.МозгIара Григорийс ма-дийццара, Ставропольски крайн а, Къилбаседа ХIирийн а, ГIебартойн-Балкхаройн а килсашка, еза меттигашка кхачар дара программи юкъадогIуш.\nЗеленокумск гIалахь керстанан динехь кхетош-кхиоран «Ковчег» центре кхечира кегийрхой, цигахь къоначу керстанийн Iер-дахар девзира царна. Уьш шайн мукъачу хенахь спортехь дакъалоцуш бу, ткъа мехкарий керлачу доьзалшкахь шайн хиндолчу дахарна кечлуш бу.\nКисловодск гIалахь Ставрополан а, Владикавказан а архиепископца Феофанца цхьаьнакхетар хилира хьошалгIа баханчу кегийрхойн.\nБилгалдаккха догIу, динан да Феофан хазахетарца цецваьллера, къона керста нах а гина.\nОццу дийнахь керистанийн гимназе а бахара хьеший. Цигахь царна хиира, муха тидам бо бераш керста динехь кхиорна.\n– Пятигорск гIалахь йолчу зударийн монастырерчу монахинаша шайн Iер-дахар довзийтира тхуна. Дагахь дисира Лазарерчу килсера къоначу керстанашца – вузийн студенташца – цхьаьнакхетар, цаьрца тхан доттагIалла тасаделира, – дийцира мозгIара Григорийс.\nЦо иштта билгалдаьккхира, шаьш цига даханчу хенахь оьшуш йолу литература ийцира, ткъа цу гIуллакхна ахча Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарахчу фондо деллера.\nШаьш цу регионашка дахийттар Нохчийн Республикан ийманехь кхетош-кхиоран центро вовшахтоьхна дара, – элира цо. Петухов Олега дийцарехь, кегий нах чIогIа реза бара шаьш езачу меттигашка кхачарна а, динан вежаршца вовшахкхетарна а. И дерриг а нисделира Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана гIо дар бахьана долуш.\nДагадоуьйту вай, вайн республикехь керста кхо килс хилар – Соьлжа-ГIалахь, Невран районерчу Ищерски станицехь, Шелковски станцехь. Республикехь вехаш верриг а итт эзар гергга керста ву.