Джоанна Николс: Бийцахь, денлур бу Нохчийн Мотт\nДжоанна Николс, меттан говзанча, 25May2010\nМаршо радионо дуккхаза а дийцина, нохчийн маттах а, цунна гонах лаьттачу проблемех а лаьцна. Делахь а, хаддаза цунах лаьцна дийца дезаш хилар дика гуш ду. Ненан мотт кхиорах лаьцна дуьйцу, Нохчийчохь дIатарделлачу Iедалан дешаран министраллехь а. Амма, хIара ю аьлла, гIулч ца яьккхина цкъачунна, къамелаш дар бен. Кхеташ ду, иттаннаш шерашкахь дIатесна латтийна мотт, ма-лаъара, сиха кхуьур боцийла, Iедалан тIегIанна тIехь леррина цхьа программа тIе ца эцахь. Цул сов Iедало иштта программа тIеэцча а, шаьш нохчаша къахьега деза шайн ненан мотт кхиош, хазбеш а. Амма кест-кеста хеза тахана, нохчийн мотт къен бу; иза цIенна бийца ца ло. Оцу маттахь еша хIумма а яц бохуш. Говзанчаша дийцарехь, цкъа, бусулба дин тIеэцначу хенахь Iаьрбийн мотт юкъабаккхар, тIаккха, Советан пачхьалкхо ша долу хIума оьрсийн матте даккхар а бахьанехь гIелбелла нохчийн мотт. Амма тахана иза дахаран массо а тIегIанна тIе боккхуш хIума дахь, нохчийн ненан мотт денлур бу. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь Беркли универститетехь нохчийн а, иштта, малхбале Кавказерчу кегийн къаьмнийн а меттанашна тIехь къахьоьгуш йолчу профессорца Николс Джоанница къамел дира Умарова Аминас, шен "Заманан билгалонаш" цIе йолчу программехь.\nМел хала хетахь а, дукха хьолахь шаьш нохчий а, Нохчийн республикан куьйгаллехь лаьтта хьаькамаш а башха сагатдеш хаалуш бац шайн ненан маттана. Цхьаболчу нохчаша-м нийсса дIаолу "хIун до оцу маттах? Дахарехь стенна оьшуш бу иза – валар-висар нисделча, вевза-везачуьнга вистхила хиъчхьана" олий. Ишттанаш, гIазакхийн маттахь деша лууш а, шайн бераша школехь оцу маттахь Iилманаш Iамо лууш а бу. Тидаме даккха догIу, цхьаболчу нохчашна гIазакхийн мотт, ерриг Оьрсийчохь бехачу дуккха а къаьмнийн векалел а чIогIа безаш хилар. Ненан мотт чохь буьйцуш, гIазакхийн мотт балхахь а, арахь а лелош берш а бу. Иштта буьйцучу маттах, меттанийн Iилманчаша – "кухни чура мотт" олу.\nКхин цхьа дакъа ду, цхьа бIе ах бIе шо сов хьалха, Даймахках бевлла, малхбалехь охьахевшинчу нохчийн тIаьхьалонех лаьтташ. Цхьа наггахь болчу доьзалшкахь тахана а буьйцу хеза ненан мотт. Амма, Iаьрбин а, ингалсан а меттанийн тIеIаткъам хаало. Нохчийчура тIом бахьанехь, Европехь баха охаьхевшинчу нохчех кхолладелла, оьрсийн мотт ца хууш, амма, меттигера меттанаш буьйцучеран дакъа. Цкъачунна, школехь а, институташкахь а доьшуш долу нохчийн бераш ду уьш.\nМеттанаш-м, мелла дукха хиъчи а вуо ма дацара, ненан мотт ца эшабахьара боху ойла кхоллало. Муха нисделла те, нохчийн мотт сел чIогIа иэшна богIуш хилар? Хьан ойла ян еза оцу хаттарна тIехь? Цхьацца, юкъ-кара, шаьш-шаьш бевлла, нохчийн лингвисташа беш болу белхаш боцурш – нохчийн маттана тIехь кIорггера бина болх ца хаабелла, эзар исс бIе ткъоалгIачу шарахь, нохчийн йозадешар юкъадаккхар доцург. Оцу хенахь дуьйна 1944 Чиллан (февралан) 23-гIа де тIекхаччалц, аьлча а, нохчий цIерабаххалц бен, кхин оцу маттахь хилла яц дешаран система.\n"Кавказера меттанаш толлуш делхьара вай дуккха а герга кхочур дара вешан орамашна"\nНохчийн Iилманчаша цхьа дикка, нохчийн мотт хууш, иза хазбийр болуш, кIорггера белхаш бан кийча болчу говзанчех тоба хIунда ца кхуллу те, олий а хетало? Тамашийна делахь а, геннарчу Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь, Берклерчу университетехь толлуш, Iамош бу нохчийн мотт а, Къилбседа Кавказера кегийчу къаьмнийн меттанаш а. ВорхI шо хьалха цига кхайкхинера нохчийн меттан говзанча Вагапов Iаьрби. Цигахь, оцу университетан цхьана профессорца Николс Джоанница цо яздира ингалс-нохчийн, нохчийн-ингалс дешнийн жайна. ПрахIе еъанчура, Маршо радио йолчу хьошалгIахь нисъелира Николс. Къилбседа Кавказера меттанаш девриг ца хиларх теша лаьа шена аьлла долийра цо шен къамел.\nНиколс Джоанна: "Маситта бахьана ду суна кавказахоша шайн меттанаш, тIейогIучу тIаьхьенна дIалург хиларх, со тешна хилар лааран. ЦIена меттанаш - нохчийн мотт, суьйлийн мотт, лаьзгийн мотт а. "Кухни чохь буьйцург" бац аса хьехош берг. Оцу маттах мотт беш долу хIуманаш ду - цуьнан кеп а, тIегIанаш а, амал а, ишта дIа кхин а.\nШен мотт боцуш долу къам, къаьсттина къам дац, буьззинчу барамехь хила ма-деззара. Кавказера нах шайн меттанаш буьйцучура совцахь, вуно атта гIазахкий хир бу царах. Аса бохург, дегнаш гIазакхийн хир ду. ХIетте а, гIазакхаша уьш шайн юкъаралле оьцур бу-бац - суна ца хаьа. Маттаца чIогIа доьзна ду гIиллакхаш, оьздангалла а, лелар, юкъаметтигаш, тайпанийн хIоттам, кхин а дуккха а, оцу тайпана хIуманаш. Вуьшта аьлчи, мотт бицбича, гIиллакх-гIуллакх дицло. Мотт а, гIилакх-гIуллакх а цхьатерра дIалуш ду тIейогIучу тIаьхьенна.\nКъилбаседа Кавказера меттанаш, аса тIехь болх беш дерш – вайнехан - дегIастанийн я малхбале кавказера тоба - уьш массо а, нохчийн-гIалгIайн-бацойн тIера, суьйлийн, даьргIойн, лаьзгийн - Азербайджанна тIекхаччалц долу меттанаш ду. Оцу меттанийн этимологица а, уьш кхолладарца а боьзна белхаш беш йогIуш ю со. Суна масех вуно шира а, вуно чIогIа маьIне а дешнаш карийна кхузахь. Дукхе-дукха хенахь дуьйна, Кавказехь ялталелор даржарна тоьшалла деш деш ду уьш. Масала, "бIегIиг" я "тIаргIа" боху дешнаш карийна суна. Тхуна хетарехь, цо гучудоккху кузаш даррий, тIаргIий вуно ширчу заманахь дуьйна доладелла хилла хилар.\nМалхбале-кавказан меттанийн тоба - гергарчу барамехь - бархI эзар шо хьалха кхоллаелла ю. Малхбале-кавказехь дуьххьара ялта кхио буьйлабеллачу наха бийца болийна мотт хила а тарло иза. И хьаха ду, тахана вайнехан-дегIастанхойн меттанаш буьйцуш болу нах, Месопотами ца лерича, уггар шира эр ду-кха вай, вайна евзачу уггар ширчу заманара, латталелорхойн тIаьхье ю. И тIаьхьие, уггар уллера уьйр ю, малхбузе цивилизацин бух кхоьллинчу нахаца. Аьлчи а, вай буьйцург беккъа цхьа мотт ца Iа. Иза доккха маьIна долу хIума вайна массарна а. ТIейогIучу хенахь и факташ йовзийта луур ду суна. Цунах лаьцна цхьаъ яздан а.\nШаьш ойла ейша, Афинашкахь, Крета-гIайренна тIехь а, Гомерана а, цо бийцинчу маттана а таламаш беш, мел рицкъ дойу. Я, тIом боьдуш лаьтташехь, Иракъехь, хьалхалерзаманахьлера хIолламаш ларбарна тIе мел ахчанаш хьовсадо? Иракъера Ур-гIалахь зигураташ ларъян а, оцу гIалина тIе бомбанаш ца еттийта а омар арахецнера. Бухарчу иракъхошна хилла а ца Iаш, дуьнена а маьIне хIума ду иза. Оцу ахчанийн уьтталгIа дакъа Кавказера меттанаш талларна тIехьовсош делхьара, археологин белхаш дарна, вай дуккха а герга кхочур дара, вай вешан орамашна. ЦIена цхьа мотт гочбар а, къам а, цуьнан башхалла а ларъяр а дац иза. Дерриг дуьненна а маьIне хIума ду. Дуьненаюкъара хIорддий, Ираккъий Iамочул а".\nМаршо радио: Оццул еха истори йолуш, вуно дукха къаьмнаш дехачу Кавказехь лелла хила безара цхьа юкъара мотт. Тахана хIун мотт хир бара иза аьлла хаьттича, Николс Джоаннас элира:\nНиколс Джоанна: "Суна ца хаьа. Карарчу хенахь, дерриг дуьненчохь уггар атта а, дика а мотт - ингалс мотт бу. Амма хIун хаьа, цхьана шовзткъа шарахь, китайн мотт дIахIотта а тарло. Вай массара а иза Iамо безачух тера ду. Оцу китайн меттан, латини йоза делхьара, вайна массарна а атта хир дара иза Iамон.\nКавказах лаьцна аьлчи, дезткъе уьтталгIа шераш кхаччалц урхаллашкахь лела мотт а, кавказахоша вовшашка буьйцу мотт гIазакхийн мотт хилла. ХIинца хьалакхуьуш болчу кегий гуьржаша а, азербайджанхоша а кхин башха буьйцуш бац гIазакхийн мотт.\nГIазакхийн мотт, таханлерчу дийнахь ерриг Кавказерчу нехан юкъара буьйца мотт ца хилар, тIаьхь-тIаьхьа гучудолуш ду. Суна сайна а ца хаьа, муьлха мотт хир бара те, кавказахошна дика. ГIазакхийн мотт хир бу ала а со ца хIутту. Амма, схьагарехь, цкъачунна, иза Къилбседа кавказехь уггур гIолехь болчух тера бу. Коьртаниг хIун ду аьлчи, массара а тIеоьцур болу мотт юкъабаккхар ду.\nКхузахь суна масех дош ала луур ду, ингалс мотт – ненан мотт санний, дерриг дуьненанахь буьйцу мотт санний хиларх лаьцна. Зорба тоьхна йолу, говзанчаша ингалс маттахь язъйина Iамеркан истори а, ингалс литература а, Канадера а, Керлачу Зеландера а, Австралера а ингалс маттара Iилманан белхаш бешча карор ду, иза цIена, кхачамболлуш, вуно дика ингалс мотт хилар - дешанийн йоккха хазна а йолуш. Амма, дуьненаюкъарчу Iилман ингалс меттан стилистике хаьжчи, хетало, иза тоам боцуш бу олий.\nЦхьа хIума тусало, цхьаболчу наха дуьненаюкъахь лела мотт буьйцучу хенахь, цIена ца буьйций. Амма цунах вай кхеташ делахь, тоам бан мегар ду. Кавказерчу наха вовше буьйцу мотт, мел верг вовшах кхеташ хилчхьана, тоам бийр бу вай. Масала, туристаш муха буьйцу? Иштта бийцичи а тоьар дара. Амма, шайн мотт бицбан мегар дац аьттехьа а. Вукху агIора, чIогIа дика хир дара, кавказахошна вовшашца Iилманийн дискуссиш ян а, талламийн институташкахь белхаш беш, археологин белхаш беш а, парламентехь бийца а цхьа мотт хилча. Оцу маттахь язъян мегар яра, Кавказан шира истори а. Доцца аьлчи, дуккха а къаьмнийн хьашташ лардарна тIебоьгIна цхьа дика мотт. Иштта мотт юкъабаьлча, шайна хуучу кепара бийца мегар дара - шайн акценташца а, гIалаташца а. Уьш вовшех кхеташ хилчхьана - тоам бан мегар ду".\nЖималлехь дуьйна ши мотт буьйцу бераш\nМаршо радио: Таханлерчу Нохчийчохь дешаран министралло цхьацца дийцарш дIахьо нохчийн меттан хаттарш дуьйцуш. Юьхьанцара классашкахь нохчийн берашна ша долу Iилма, нохчийн маттахь хьехар юкъадаккха дезара бохуш. Амма, оцу берашна тIахьуо хала хир ду боху цунна дуьхьала болчара, гIазакхийн мотт нийса бийца.\nНиколс Джоанна: "Маситта хаттар ду кхузахь.\nХьалхарниг: Бакъ дуй, еалгIачу классе довллалц, нохчийн берашна школехь массо Iилма а нохчийн маттахь Iамийча, юха цара оьрсийн мотт нийса ца бийца тарло бохург? Дац. Дуьненчохь дуккха а меттигаш ю, ши мотт буьйцуш. Вэлшехь, велш маттахь доьшу. Я, схьаоьцур вай Нейдерланд. Цуьнан цхьа кIошт ю, фризаша шайн мотт бен ца буьйцуш. Нейдерландхойн мотт а хаьа царна. Шен агIора, Нейдерландхойн а буьйцу ши мотт – немцойн а, ингалсан а...\nСкандинавин пачхьалкхашкахь бераллехь дуьйна ингалс маттахь хьоьху. Амма, шайн ненан мотт дIа ца тосу цара. Шведийн, датхойн а, масане бу уьш. Схьаэца, Французийн мотт буьйцуш йолу, Канадера цхьа кIошт. Иза а ю ши мотт лелош - французийн а, ингалс а. ХIетте а царна новкъарло ма ца хуьлу, ингалс мотт буьйцуш. Ши мотт хиъчи - царех цхьаъ ледара буьйцур бу бохург ма дац. Аса кхин а эр ду, дукха меттанаш мел хии а, уьш кIоргера Iема хьуна. Аса аьлла бохург дац иза. Психологийн а, психолингвистийн а, дешаран говзанчийн а ойла ю-кха иза".\nМаршо радио: Цул сов, цхьаболу нохчийн дай-наной а бу сагатдеш, нохчийн школа чекх яьккхар бахьанехь, кхана Iуьйрре, шайн бераш Оьрсийчохь лакхарчу школашка дIа ца эцарна аьлча, бахьана кхин го шена элира профессора Николса:\nНиколс Джоанна: "Нохчийн дай-наной кхера оьшуш дац, шайн бераш нохчийн маттахь дешарх, тIаьхьуо царна оьрсийн мотт ледара хуур бара бохуш. Суна тусаделларг хIун ду аьлчи, нохчийн студенташна оьрсийн университеташка боьлхуш новкъа дерг, царна оьрсийн мотт тIех дика ца хаар дац. Шайн фамили бахьанехь, Нохчийчура арабевлла нохчий хилар бахьанехь ду. Иза ю проблема. Оьрсийчоьнан дуккха а кхечу меттигашкара, къомаха нохчий боцчу студентийн, гIазакхийн маттаца гIуллакх мел ладера делахь а, университете дIаоьцуш, проблемаш ца хуьлу. Акцент - проблема яц. ГIазакхийн мотт хаарций- ца хаарций йоьзна яц проблема".\nОьрсийн мотт ца хууш дуьсур дац нохчийн бераш\nМаршо радио: Iамеркерчу профессора билгалдаьккхира, гобаьккхина гIазакхийн мотт буьйцучехь бехачу нохчийн кегийрахошна, гIазакхийн мотт атта Iемирг хилар:\nНиколс Джоанна: "Цул сов, кегийчу наха ГIазакхийн мотт хIете-вете а Iамор бу - телевизионе хьожуш, ГIазакхашца уьйраш лелош а... Цхьа акцент йоцуш, вуно цIена буьйцу цара иза. Проблема, нохчийн мотт Iалашбарехь ю. ГIазакхийн маттана хир долуш хIума дац. Цундела, нохчийн маттахь хьехар дика тIеэца деза нохчийн дай-наноша, иза мелла а шуьйра юкъабакххар. Нагахь санна, шайн бераш ГIазакхий хила царна ца лаахь. Лууш делахь, ГIазакхийн школе дахийта тIаккха бераш. ЦIераш яла еза, масала, Иван, ишта дIа кхин а. Фамили хийца еза, Иванов аьлла. Царах дIа а тарло, шаьш ГIазакхий ду а ала. Уьш ГIазакхийн юкъаралло тIеоьцур бу-бац-м ца хааь суна. И Iалашо церан елахь, цунна тIекхаччалц дIабаха беза уьш. Нохчийн бераша нохчийн мотт Iамийча, царна ГIазакхийн мотт вуон хуур бу бохург аьттехьа а дац".\nМаршо радио: Маситта мотт Iамийначо тидаме эцна хир ду, меттанаш алсам мел Iамадо а, кхин дIа долу меттанаш мелла а атта карадоьрзий. Малхбузера меттанаш боккъалла а Iамо луучо, цкъа дуьххьара нохчийн мотт кIоргера Iаморна тIера волавала веза нохчо боху, Николс Джоаннас:\nНиколс Джоанна: "Кхин а цхьа хIума а эр дара аса, дика нохчийн мотт хааро вуно аттачу доккхур ду ингалс мотт а, кхин болу, малхбузехь буьйцу мотт а Iамор. ХIунда аьлчи, нохчийн меттан дешнийн хазна а, синтаксис а, аалар, аьзнаш а - немцойн а, ингалс а меттанашца мелла а догIуш ду, ГIазакхийн, я кхиндолчу меттанашкахь чул а. Хьо боккъалла а дика кIорггера немцойн, французийн, ингалс а меттанаш Iамо лууш велахь, нохчийн маттана тIера волавеза. ГIазакхийн маттана тIера а ца волалуш".\nМаршо радио: Шен къамелехь профессора юх-юха а тIе тидам бахийтара, уггар хьалхара дан дезарг, нохчийчура школашкахь ша долу Iилма ненан матахь хьеха дезаш хиларна.\nНиколс Джоанна: «Билггал дешаран системехь лело беза мотт, зорба тухуш лелабе, газеташ арахьоьцуш, кхин дIа а. Байташ йохуш а, литературехь а лелийна ца Iаш. Массо Iилманан белхаш а оцу матте баха. Школера жайнаш ша дерриш нохчийн маттахь леладе. Биологин Iилманех лаьцна белхаш а, латтанах лаьцна Iилма а хила деза ненан маттахь. Иштта, нохчийн мотт массанхьа а хир бу тIаккха. Масала, Скандинаверчу университеташкахь Iилма, дукха хьолахь, диссертацин белхаш ингалс маттахь бу. Дуьненаюкъара дешархошна массо а хIума ингалс маттахь яздина ду. Я немцойн, французийн я кхечу, дуьненаюкъахь буьйцучу меттанашкахь яздина. Амма, классехь дIахьуш йолу лекцеш, презентациш, куьйгалхошца диссертациш юьйцуш, талламийн белхаш, меттигера зорба а, школера жайнаш - датхойн, швецийн, я кхечу, шайн ненан меттанашкахь яздина ду. Ингалс мотт, дуьненаюкъараллехь лело мотт бу. Бац, царна шайна юкъахь лела мотт-м. Иштта лело безара нохчийн мотт а».\nНохчийн мотт къен бу бохург и мотт ца хуург ву\nМаршо радио: Школашкара, цкъачунна, юьхьанцара школехь программа нохчийн матте йоккхур аьлчи а резабоцурш дуккха а бу республикехь. И мотт къиен бу, карарчу хьелашца доьзна дешнаш дац боху цара. Цунна дуьхьала, нохчийн мотт къиен бу бохург аьтехьа а тIе ца дитира, Николса.\nНиколс Джоанна: «Нохчийн маттахь-м дац кIезиг дешнаш. Вуно йоккха дешнийн хазна ю. Мациевс I96I-чу шарахь арадаьлла дешнийн жайна аша схьаэцча, шуна гур ду, нохчийн маттахь тоъал Iилманан а, техникан а, математикан а дешнаш ца хилар. ГIазакхийн маттера схьаэцна дукха дешнаш дуй а, хийца а ца хуьйцуш тIедиттина. Иза ишта хIунда нисделла аьлчи, нохчийн маттахь хилла техникан а, Iилман а дешнаш, Iаьрбийн маттера схьаэцна долун дера, и дешнаш дIадаха юкъаяьккхина система яра. Вуьшта, муьлххачу а маттахь долу техникан а, Iилман а дешнаш, кхечу меттанашкара тIеэцна ду. Ингалс матте хьовсал. Ингалс мотт дика масала ду, хIунда аьлча, нийсса ах цуьнан дешнийн барам, французийн маттара схьаэцна бу. Ткъа, дерриш бохурш санна Iилман а, техникан а дешнаш, латин маттера схьаэцна ду.\nХIинца сан багара довлуш долу, дукхах долу Iилман дешнаш а ду, латин маттера. Аса юха а боху, нохчийн мотт къен бу ала йиш яц. Iаламат маьIне ду, керлачу концептана керла дош юкъадаккхар. Дукхах долу меттанаш, кхечу меттанашкара схьаэцначу дешнех дузуш ду. Нохчийн мотт буьйцучара иза кухни чохь бен ца бийцахь, довр ду цуьнан дуккха а дешнаш. Иза ду кхераме. Дешнийн хазна, нахана хууш долчу дешнех хIуттуш ю. Нахана берашкий, баккхийчу нахей бен ненан мотт ца хаахь, иза бицлур бу. Нохчийн маттахь ду шортта Iилманан дешнаш. Вагапов Iаьрбис боккха болх бина, вовшахтоьхна, дуккха а Iилманан а, техникан а дешнаш юкъахьдолу дешнийн жайна».\nМаршо радио: Профессор тешна ю, массо хIума Iад дитина а, Нохчийчура Iедалш а, шаьш нохчий а нохчийн мотт Iалашбарна тIедерза деза бохучух:\nНиколс Джоанна: «Мотт Iалашбан а, хазбан дуьххьара дан дезарг хIун ду аьлчи, иза цIахь, шен чохь бийца беза. ШолгIа, арахь бийца а беза. Дешарехь лелабе иза, Iедалан балхахь лелабе. Терминологи а, математика а - нохчийн маттахь хила еза, нохчийн меттан амале ерзийна. Компьютерца а, электроникица а, астрономица а, физикица а, биологица а, географица а доьзна дешнаш нохчийн матте даха деза. Республикехь массо тIегIанна тIехь коьрта меттиг дIалоцуш болу мотт хила беза иза. Кухни чохь а, кегийчу бераш Iачохь а бен ца бийцахь, иза лийр бу. ХIунда аьлча иза массо агIора кхиош боцун дера. И мотт дахаран массо а тIегIанашкахь бийца беза. ЧIогIа ладамболуш ду, массо Iилманаш нохчийн маттахь хьехар.\nИштта, кхин ца хиллал маьIне ду, нохчийн мотт цIена бийца хьажар. Йоза хила деза, Iамо атта долуш. Урдан махкахь бехачу нохчашна кириллица ца лелайо. Европехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а еха нохчийн диаспора а яц кириллица евзаш. Цундела, оцу меттан, йозадешаран цхьа кеп хила еза, атта карайоьрзур йолу. Иза ца дой, йоза-дешар Iамалур дац».\nШи мотт хууш болу Нохчийчура Iилманчаш\nМаршо радио: Нохчийчура Iилманчашна, дукха хьолахь, ши мотт бен хууш ца хилар билгалдаьккхира Iамеркера меттан говзанчас шен къамелехь.\nНиколс Джоанна: Мел хала хеташ делахь а, нохчийн Iилманчаш, ши мотт хьовха, кхоъа, кхин а сов а меттанаш буьйцуш хила безара. Оьрсийн мотт хаа беза царна, дуьненаюкъахь лела кхин цхьа мотт бийца хьовса а беза - масала, французийн, немцой, иштта, ингалс а. ГIазакхийн мотт - Советан пачхьалкх йолчу хенахь оьшуш бара. Цкъа а дуьненаюкъара мотт хилла бац иза. Цкъа а хир бу аьлла хеташ яц со. ГIазакхийн Iилманчаша а, шайн белхаш ингалс маттахь язбо. Iилманан публикациш, мел ерг аьлча санна, ингалс маттахь ю. Дьуненаюкъарчу зорбанехь шайн белхаш арабохучу нохчаша хIете-вете а, ингалс мотт Iамо безаш бу.\nМаршо радио: Маршо радиоца къамел деш, Николс Джоаннас ша, хIумма а хала а ца деш, ша болх бечу меттанашкахь а къамел дира.\nКарарчу заманан хьелаш тидаме эцна, кегийчу къаьмнаша буьйцучу меттанийн говзанчаша реформаш ян еза аьлла хета шена бохура цо:\nНиколс Джоанна: «КIезиг наха буьйцучу маттана атта Iамалур долу йоза хила дезаран бахьана хIун ду аьлчи, уьш муьлххачу а пачхьалкхехь бехаш хилчи а, интернетехь а, имейлаш яздеш а, цхьанаа халонашца и мотт буьйцурш ца Iитталуш. Цхьа а, ша-тайпа элпаш ца лелош. Цундела, и цхьайоза хиларан реформа хила езаш ю хIете-вете а. Амма, оцу реформано хIинццалц лелийна йолу орфографи дIаяккха оьшуш дац. ХIунда аьлча, хьалхалера чкъор дIахада тарло керлачу йозанах. Цул сов, хьехархой а хир бац тоъал. Цундела, цхьана муьрехь хийцамаш бан безаш бу, и шиъ йоза, цхьатерра лела дезаш а ду. Юьхьанцара цхьа кегарий хила там бу, амма тIаьхьуо, цхьа йист ер ю.\nСо хIун ала гIерта, цIахь бийца беза и мотт, мелла хала делахь а. Далург ша дерриг де. УьйтIахь, урамехь, берашца а. Оцу маттахь деша. Дахаран масо а хьелашкахь лелабе. Дозалла де цунах. Цхьана а маттал лахара ма хета иза. Суна хетарехь, дукха наха ладугIу пропаганде. Теша, масала, ГIазакхийн мотт дукха шира мотт бу, цуьнан еха истори ю, дешнаш алсам ду бохучух. Аьттехьа а бакъ дац иза. Вуо а, я дика а меттанаш дан а дац. Юкъара дIадевллий, тахана лелаш долий меттанаш ду.\nМеттанаш цхьатерра дика гIирсаш бу, коммуникаци дIакхехьа. Уггар маьIне хIу ду аьлчи, керла юкъадевллачу хIуманашна дешнаш я кхолла деза я, кхечу меттанашкара схьаэца деза.\nОцу дешнаша меттан бух хуьйцур бац. Цо дешнийн хазна юзур ю. Цундела, дахарехь массанхьа а лелабе иза».\nМуьлхачу хьолехь бу тахана нохчийн мотт? Нохчийн юкъараллехь хIун меттиг дIалоцу цо? ХIун статус ю цуьнан? Конституцино чIагIдарехь, Iедалан статус йолуш бу гIазакхийн а, нохчийн а мотт? Массо а тIегIанехь буьйцург а, зорбанехь а, телевизионехь а, парламентехь а, республикан куьйгалхочо а а буьйцург гIазакхийн мотт хилча, нохчийн маттана кхочуш дерг хIун дакъа ду? ХIокху а, кхин а дуккха, нохчийн маттаца доьзна хаттарш Маршо радионо дийцаре дохур ду шен программашкахь. Маршо радион тулгIенашна тIехь ладогIа, сан, Умарова Аминин "Заманан билгалонаш" цIе йолчу программе.\n(ХIара программа дуьххьара эфирехь хилла Лахьанан (Ноябрь) беттан 26-чу дийнахь, 2006 шо)\nДжоанна Николс: Бийцахь денлур бу Нохчийн Мотт


Ислам динехь мел долчу къаьмнийн тезет цхьана кепехь дIахьош а, лелон дезаш а хила дезара аьлла хетало, амма дахаро гайтарехь иза иштта дац. Къомера къоме даларца кхечанхьачул а алсам кхузахь гучубуьйлу цхьацца къестамаш. Уьш а боьзна бу хIора къоман гIиллакхех, амалех, дуьнене болчу хьежамех. Кху тIехь кхин цкъа а гучудолу бусалбан дино, къоман гIиллакхаш кегдеш, отуш цахилар. Масала, вайна луларчу гIуьмкий, кхидолу къаьмнаш ца хьехийча а генара тIевеънарг цец а воккхуш, церан а, вайн а дукха ду цхьаьна догIурш, тезетана тIевогIург (вуьйцург боьрша стаг ву), иза вайна мел тамашийна хетахь а, белхаран кепаца тIеван везаш ву. И кеп кавказан дукха къаьмнашна юккъехь лелачех ю, цу тIехь гIумкий шаьш цхьаъ хилла а ца Iа. Нохчийн тезетан, кхидолчу гIиллакхийн леларша А.С.Пушкин ваьхначу заманахь а, гонах долу къаьмнаш цецдохуш хилла. Хьовсур вай цуьнан «Тазит» цIе йолчу поэме: бухахь хиллачарах мел къаьсташ ду нохчийчо кхиийначу кIентан лелар, дуьненах кхетар, гIиллакхаш, амалш.\nКхечу къаьмнийн векалшна билгалдаьлла ма-хиллара, нохчийн тезетан шен кеп а, куц а ду. Кхузахь гуллуш болу нах шина декъе (кIулле) бекъало: тезетана тIевоьдучу аьтто агIор берш жим-жиманиг кевнан бертехьа, вокх-воккханиг «баьрчехьа». Ирахь лаьттачу кегийчарна тIера охьахевшинчу баккхийчарна тIекхаччалц тезетан дайшца бала бекъа, шайга лацалуш долу гIолаца, вон тIехIоьттинчарна гIортор хила баьхкина бу юьртара а, гонахара тIебаьхкина а нах.\nТIебаьхкинчарех уггаре а воккхачунна, я Iеламан стагана аьрру агIор охьахиъна хуьлу верасех воккхах верг. Цунна тIера дIа охьахевшина хуьлу баккхийнаш, кегийнаш ирахь лаьтта; юха а жим-жиманиг юьххехьа а волуш лаьтта кхелхинчуьнан верасаш. Тезетан сурт хIоттон гIоьртича, «П»-х тера йолуш шен кепаца аьтто агIор берш «П»-н аьтту «белшана» тIекхаччалц тIебаьхкина нах бу. Цу тIера верасийн могIа болало. Цундела тезета вогIург тIебаьхкинчарех а, верасех а баккхийчарна тIекхача 5-6 гIулч йиссалц аьтту агIо лоцуш тIевоьду тезета веънарг. ДоIа дина ваьлча дIанисло тIебаьхкинчарна юккъехь. ДоIана кхузза куьйгаш лаццалц тезетахь саца веза цуьнан. Цул тIаьхьа тезетан дайша шена пурба делча, верасийн могIанца, хIоранга шег-шега вистхуьлуш, кадам беш араволу. Тидам бича гучудер ду юккъехула дIа ца гIерташ, аьтту белш хьалха а йоккхуш, ног тухуш, гуо боккхуш иза араволуш хилар.\n«Самал дала догIу тезетахь, я ца догIу?» - боху тахана. Тезета воьдург – дов, тIом эцна воьдуш ца хиларе а хьаьжна, тIехула тIе, вон деанчуьнца бала бекъа воьдуш хилар билгалдаьккхича, юкъ яьстина ваха дезаш дара, тIаккха салам далар догIуш дац. Амма вайн баккхийнаш, дайша лелийначух херабевлла хиларна тахханалц «АллахIу Акбар» бусалбаллин гайтам ма-хиллара, салам далар верасаша шайн дог эцар лоруш хилча, цаьрга иза дала деза. Амма ца догIучарех, вайн дайша осала леринчарех долу цхьацца хIуманаш, ца лелийча бегIийла хета – вовшашна мара деттадалар. Озабезамаш цигахь ца лелабарх,\nгергарлонаш лелон меттигаш дукха ма яй. Хаза доцчух ду: го хедош дIаса лелар, велларг виц а вина дуьненан къамелаш хьалхадахар.\nТIевар, сацар, дIавахар ду шен-шен хила йогIучу кепаца нисйина. Нах сиха боцчу хенахь тезета хIуттуш ца хилла вайн. Малхбуза ламаз динчул тIаьхьа а (Шемилан заманахь вен кхиэл йина стаг цул тIаьхьа вуьйш а ца хилла). Тезетана тIе йогIург йоккха тоба елахь, дагардан ринже лаьллина жа санна, тIегIертар а ца лерина хаза. Вайн дай Iедаташца, велларг кешнашка хьош берш, я тезета богIурш могIане ялх-ялх хIуттуш хилла. Вовшех ца уьйш тоба цхьаьна арайолуш елахь, хIинцца баьхкинчара шайн кеп йоха ца еш, арабовлу. Кхин нах цаьрца арабовла дагахь хилча, царах ца хьерчаш, жимма соцунгIа а хуьлий, царна тIаьхьа хIуьтту.\nТахана ламанца бехачу наха шайн тезеташкахь паччахьана ял дIакхачо кхайкхина баьхкинчу векалшна хIоттош йолу ПРОТОКОЛАН кеп хIоттайо; Iасанашца дуьхьала богIий, шаьш хьалха а бовлий тIебаьхкинарш тезетана тIебуьгу, саца веза меттиг гойту, мичара-муьлш бу хоуьйту. Оццу наха хоуьйту хьан хIун ял еъна. ХIун, муха, мичара ду ца хуучунна и кеп вайн дайшкара ю мотта а ло.\nВайн дайшкара схьаеъна, тезетан кепо гойту – муха, мичхьа тIевахна саца веза, хьаьнга вистхила догIу, араволуш муха вала веза… нагахь санна, тезетан кеп йоьхна-яьржина яцахь, тIевоьдучунна ша лелон дезарг а хаахь.


Уггаре лахара алапаш Къилбаседа Кавказехь оьцу\nГIуран-бутт 26, 2017\nДукха ахча кхочурш леха Москох а, Сибрех а…\nОьрсийчуьрчу бахархошна юкъахь, алапаш дуьстича, кIоргга Iаннаш Iохкийла гойту шо доьрзуш пачхьалкхан ститистийн урхалло Росстато бинчу талламо.\n100 000 сом а, сов а алапа оьцу оьрсийчоьнхойх 4,1 проценто.\nМассарел а дукха алапа бутт боьрзуш доьзале хьо Оьрсийчоьнан уггаре шийлачу мехкашкарчу а, Москох бехачу а наха. Ямал-Ненцойн махкахь болхбечех доьалгIачу декъанна кхочу 100 эзар сов сом.\nШолгIачу меттехь ю Чукотка – 21 процент.\nМоскох болхбечех 17 процент бахархошна кхочу даккхий ахчанаш.\nСибрех а, кхиболу шийла мехкаш а кхобург мехкдаьтта, деза маьIданаш ду. Ткъа Москох дIагуллло уггаре дукха ахча, иштта, иза даккха хууш болу нах а.\nАмма букъду, Москох хьалхара ю массарел кIезиг а, массарел дукха а алапаш наха оьцучу меттигашлахь.\nУггаре кIезиг алапа кхочучу регионашлахь ю Оьрсийчоьнан юкъ а, къилбе а.\nОьрсий шайлахь кIезиг бехачу къаьмнийн мехкашкахь, даима а санна, сов кIезиг бу белхаш, тIех лахара ду алапаш. Иштачу регионашкахь ах проценте кхочуш-ца кхочуш бу алапа 100 эзар соьмал сов кхочу нах.\nКавказах дерг аьлча, белхалойн доьалгIачу декъан алапа 10 эзар соьме а ца кхочу. Ткъа ша схьаэцча, Дагестанехь балхара оьцу ахча оцу бараме цакхочурш 35 процент бу, Кхарачой-Чергазийчохь – 30,5 процент.\nБелхаш боцчу Оьрсийчоьнан регионийн билгало ю кхин цхьаъ а: къахьега меттигаш кIезиг мел хили а йоккха ю схьаоьцучу алапийн башхаллаш. Иза дика го Къилбаседа Кавказехь.\nБелхаш бечу нехан юккъера алапа а ду Оьрсийчохь кеп-кепара. Лакхара алапаш лучу регионашкахь юккъера алапа 60 эзар соьме кхочуш делахь, Къилбаседа Кавказехь иза дац 15-20 эзар бен.\nЕрриг а Оьрсийчоьнан регионашца алапийн хьолаца Нохчийчоь юьстича, иза 81 -гIачу меттехь ю (85 регионашлахь). Болх а беш, цунах 100 эзар сов сом а кхочуш еха Нохчийчуьрчу хIора 100 эзар белхалошлахь 0,59 процент.\nБалхахь болучех 29,5 процент нах бу Нохчийчохь шайн алапа 10 эзар соьме а ца кхочуш. Бехашболучарний, къенчарний юкъара ор а ду цигахь угаре кIоргачех. Кхушара болхбечийн юккъера алапа кхаьчна 14 эзар соьме (Москох иза 3-зза дукха ду). Схьаоьцу алапа доьзал кхаббал дац болхбечу нахах эха декъан.


"Кадыровc сардамаш духку Сталинна, амма ша иза къаьсташ вац цунах". "IADAT" болам - Нохчийчохь къайлаха кхин ойланаш хиларх\nМарсхьокху-бутт 26, 2020\nСоьлж-ГIала, гайтаман сурт\nНохчийчохь гӀарайолуш ю IADAT цIе йолу телеграм-канал – беа баттахь цо гулвина 5 эзар сов язвалархо. Авторша олу шайн пабликах болам. Ткъа шаьш а, шайн ешархой а "Кадыров Рамзанан режимца къийсам дIахьош ду боху цара. Меттигерчу Iедалшна реза боцчу церан агIончийн доккхаха долу дакъа ду Нохчийчохь.\nЦара хаамаш бо республикан территорина тIехь адамаш лечкъорах а, къайлаха дIалецарх а, ца дийцарехь, ницкъаллин структурашкарчу а, Iедалерчу а хьстанашна тIе а тевжаш.\nКанал яьржаш ю респпубликехь информацица йоьзна йолитика чIагIйеш а йолуш, интернетехь шайна хетарг дуьйцучу нахаца къийсам дIахьош а болуш. Республикан куьйгалхочо дIахьедар дина, Нохчийчохь бюджетера алапа оьцурш дIаязбала беза ЧГТРК "Грозный" телевизионан социалан машанашкахь йолчу аккаунташка аьлла, ткъа цул хьалха цо тIедожийра Iедалхошна "экстремизмца а, Малхбузенехь мехала хетачуьнца а" къийсам чIагIбар.\nОфициалан курсаца йогIуш доцург дуьйцу Нохчийчуьра схьабевлла нах дахарх бовла мегаш кхерамехь бу цIахь а, махкал арахьа а. Товбецан-беттан 4-чу дийнахь Австрехь тапча йиттина вийра блогер Умаров Мамихан. Иза гIараваьллера дуккха а нах хьожучу YouTube-хь цо арахоьцучу роликашца. Кхушара Чиллан-баттахь Францерчу Лилль гIаллахь вийна карийра цу кеппара шен видеошкахь нохчийн Iедалшна критика еш хилла кхин цхьа нохчо Алиев Iимран.\nТIелатар дира иштта вевзаш волчу нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона. 2020-чу шарахь Чиллан-беттан 26-хь Швецехь Евле гIалахь иза вехачу петарехь, жIов а карахь, цунна тIелеттера цхьа стаг. Иза ву Оьрсийчуьра Мамаев Руслан. Цо чIагIдарехь, блогер вер цунна тIедожийнера Соьлж-ГIаларчу Iабдурахьман цIе йолчу цхьана стага. Оцу зуламна декъа хила мега аьлла, Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Швецехь лецира Оьрсийчуьра кхин а ши стаг.\nШайн цIераш хьулйинчу IАДАТ каналан авторша дийцина Кавказ.Реалиига Нохчийчуьрчу Iедалша хьийзочу нахана шаьш гIо дарх лаьцна а, шаьш муха жоп ло а, кегийрхой тIехьоьхуш ду бохуш шаьш бехке дарна.\n"Кадыровс Нохчийчоьнах Сталинан хенашкара СССР йина"\n– IАДАТ боламан хIун Iалашонаш ю дийцийша? Маца болабелла иза?\n– Тхан болам гучубаьлла 4 бутт хьалха, ткъа ша идей гучуелира кхин а хьалха. Дерриг доладелира тхо кхеташ хиларна: цхьа шаьш лела блогерш, "Тумсо санна берш" тоьаш бац. Цу юкъа дерриг а халкъ озо дезаш дара, цунна гайта иза вайн массера а къийсам хилар, хIора доьналла долуш хилар шен дакъа цу юкъадилла.\nНохчийчуьра араяьхна ерриг а аьлча санна адамийн бакъонашларъяран вовшахтохараллаш, ткъа адамийн бакъонашца доьзна хьал кхин а дакъаза долуш ду. Цхьа а бекхам а боцуш, лечкъош ду адамаш, уьш къиза хьийзош ду, ткъа Кадыровн пропаганда цхьа а дуьхьало яр ловш яц. Цу дерриго а ойла кхоллаялийтира тхан, цхьаьна а кхетта, дерриш гIорта деза вай цу зуламан режимца къийсам дIабахьа аьлла.\n– Анониман телеграм-каналал а йоцуш, юьхьдуьххьала диалог яр эвсаралла йолуш хир дара аьлла ца хета шуна?\n– Юхьдуьххьалла йоцу, массарна а гуш-хезаш диалог! Амма цу тайпаниг далур долуш ду кадыровхойн Нохчийчохь? Шен сардалалла долалуш дуьйна волавелира Кадыров кхин ойла хиларца къийсам дIабахьа. Цунна критика еш болу нах я нуьцкъала дIалакъийра, я шайн агIор бехира ахчанаш кхийдош, изза Саратова Хеда ма-яккхара (Саратова Хеда Нохчийчоьнан куьйгалхочо кхоьллинчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхо ю, хьалха болх беш яра "Мемориалерчу" бакъонашларъярхошца – ред.), я байъара. ХIун дуьйцур ду, нагахь кадыровхойн Нохчийчохь цхьа а таIзар а ца деш бакъонашларъярхой а байъина хилча?\nХаийтар: 2009-чу шарахь Товбеца-беттан 15-хь "Мемориал" центран бакъонашларъярхо Эстемирова Наталья лачкъийра Соьлж-ГIалахь. Герзан чевнаш дегIах а, коьртах а йолуш, цуьнан дакъа карийра ГIалгIайчохь. Иза ейтинарш а, йийнарш а хIинца а карийна бац. Талламан комитето бечу талламах лаьцна тIаьххьара хаам бира 2013-чу шарахь.\nКадыровс хIаллакйина ур-аттал оппозицин тералла а, амма цо йина Нохчийчоьнах Сталинан хенарчу СССР пачхьалкхан аналог. Кхузахь, метта аьлча, самукъане бIостаналла ю: цо гуш-хезаш сардамаш духку Сталинна, амма цуьнца цхьаьна цуьнах къаьсташ вац иза ша. Баьчча ву, массара а массо а агIор хестош волу, цкъа критика еш яц цунна, официалан идеологи а ю Iедалан – "Ахмат-хьаьжин некъ". Схьаэцна дерриг а, шайна цабезачу нехан доьзалш хьийзабарна тIекхаччалц.\nКадыровн шен пиаран тоба ца хиллехь, иза нахана гуш хир вацара хIинца санна: "ши класс" бен чекхъяьккхина воцу стаг, ши дош вовшахтаса а ца хууш волу. Репетицеш а йинчу ЧГТРК "Грозный" телевизионан сюжеташкахь а хьуьнар долуш вац Кадыров дозуш а, чулацаме а къамел дан. Амма и пропаганда ю цунах академик ван гIерташ (Кадыров ву экономикан Iилманан кандидат - ред.).\n– Шайн коьрта Iалашо Нохчийчохь йолчу пропагандица къийсам латтор а, адамийн бакъонаш Iалашъяр а ю боху аш. Цхьа а аьтто баьллий шун цу хьокъехь?\n– Кадыровн кхеташонашкахь тхо дуьйцуш хилча, ахча хьажош хилча тхоьца къийсам латто, боташ а, Iедалан белхахой а жигаралла гайта метахбохаш хилча, иза ду, цхьа а бохьуш пайда а боцуш, тхо клавиатурина тIе пIелгаш детташ дац бохург.\nКадыровн режимана тхоьгара кхерам хаало, хIунда аьлча, иза (режим) кхеташ ю тхан Iалашонех, гуш ю цунна тхан кепаш (методаш). Массо а хIуманал а алсам иза кхоьру адамийн дукхараллах. Тумсо, масала, цаьрга велур ву, Анзор шаьш вийна ма хиллара.\nХаийтар: Умаров Мамихан, вийра коьртах тапча тоьхна Вена гIалин гергахь Мангал-беттан 4-хь. Шен ютуб-каналехь цо критика йора Кадыров Рамзанна а, цуьнан ганна а. Умаровна тIелатар дарна шеко йолуш лаьцна ву Нохчийчуьра схьаваьлла Ахтаев СарIела а, Магамадов Салман а.\nАмма цара муха къуьйсур ду тхоьца, нагахь тхан боламан лард (костяк, бух) нохчийн халкъ хилча? Мехала ду, Нохчийчуьрчу бахархошна юкъахь верриг а церан режимана гIортор еш ву бохучу кадыровхойн пропагандан пуьташ оха гучубаьхна хилар.\n– Нохчийчоьнан куьйгалхочо интернетехь шена хетарг дуьйцучу нахаца къийсам латторе кхайкхина хиларх лаьцна хаьа шуна. ХIун дуьхьал даккхалур ду шоьга инзаре йоккхачу административан ресурсана?\n– Тхо къийсам латтош ду цаьрца бакъдолчуьнца а, халкъо гIортор еш хиларна а. Билггала, адамашка герзаца къийсам дIахьо аьлла, адамашка кхайкхам бан дагахь дац тхо, кадыровхошна иза лууш ма хиллара. Тхуна кхоам хета тхайн халкъах, цунна кхерам боккхуш дац тхо. Тхан иштта цхьа а юкъаметтигаш яц цхьана а тайпанчу радикалан вовшахтохараллашца а, кадыровхошна, хила там болуш, тхо цаьрца доза гIоьртар белахь а. Тхо тIом безаш дац, тхо маршоне а, нийсоне а гIерташ бен дац. Иза (маршо а, нийсо а хилар), гуш ма хиллара, юьхьанцара дуьна адамана оьшург ду, амма цунах а даьхна тхо.\nТхан боламан цхьа мехала башхалла ю: тхо Нохчийчоьнна арахьа дац, дехаш а, болх беш а ду тхо республикехь. Цо бон тхан халкъана герга хила аьтто, оццу хенахь боьхна хилар тIетуху, тхо шайх оццул озалуш ца хиларна вуно оьгIазбаханчу кадаровхошна. Уьш боьлла шайна критика ечу нахе цхьатерра кху кепара фразаш кхиссарх: "Нагахь шу боьрша делахь, схьадуьйла республике". Ткъа тхо иштта а ду кхузахь, и аргумент цхьа а ницкъ болуш яц.\n– Шайн кхайкхамашкахь, тексташкахь таме йоцу эмоцеш хIунда хуьлуйту аш?\n– Оцу хаттарна жоп луш, тидаме эца деза цхьа хIума. Тхан боламан администрацин декъашхойх хIора а, мухха хилла а, эшам хилла ву кадыровхойн режимера. Цо, дера, мел йитина а шен лар ма юьту. Тхо тхаьш зорбан гIирс хеташ дац, цхьа а эмоци а йоцуш, могIарера керла кадыровхоша динчу рогIерчу зуламах хаам беш болу. Тхо хIокху халкъан дакъа ду, цунах чIогIа дог лозуш а ду тхо.\nХила ма доггIу, наггахь цуьнан жамI хуьлу оцу кепара посташ хIиттор, амма халкъан аз ца хуьлу керланаш дешарх тера, цо даиман а бохьу шеца цхьана лазам, дохьу сагатдар. Тхо – халкъан болам бу, ткъа эмоцеш гайтар, наггахь оьшуш хуьлу.\n"Дистцахиларо гIо до барам боцуш адамаш хьийзорна"\n– Телеграм-каналехь аш хаамаш баржабо Нохчийчохь адамаш лечкъорах, къизаллаш лелорах, Iазап латторах. Ткъа мел теша мегар ду шун хьастех?\n– Тхан шуьйра маша бу хаамаш бечу нахах лаьтташ болу. И нах тайп-тайпанчу белхашкахь бу, шайна юкъахь ницкъаллин структурийн белхахой а, Кадыровн юххерчу гонера нах а болуш. Амма уьш берш а цхьаьнатухург ду нохчийн халкъаца низамехь доцург лелийча а, зуламаш дича а башхалла а доцуш 1ан цабалар.\nУьш кхерамечу гӀуллакхе гӀoьpтa, адамана гIо дан аьтто бийр болу тхоьга информаци ялархьама. Хьасташ литтина ду замано, цундела царах дукхаха болчаьргахь тешам бу тхан. Тхоьца зIене бовла керла нах а, амма ишттаниг нисделча цара бина хаамаш вуно лерина толлу оха.\n– Бакъонашларъярхошца юкъаметтигаш дӀакхоьхьий аш?\n– ХIаъ, вуно евзаш йолчу вовшахтохараллашца а, IАДАТ кхоллале дуккха а хьалха дуьйна тхан халкъана гIо динчарца. ЦIераш яха таро яц тхан, амма нагахь нохчийн Iедалш лелийначух зе хилла стаг велахь, тхоьца зIене довла мегар ду, оха сихонца зIене воккхур ву иза бакъонашларъярхошца.\nОха гIо до информацица: масала, артиклаш зорбане йоху, лачкъийча муха лела веза хьоьхуш. Нохчийн юкъараллехь, халахеташ делахь а, стереотип ю, гергара стаг лар йоцуш вайча иза къайладахьа деза, цхьанге а орца ца доккхуш дита деза аьлла. Дукхахаболчарна дага а ца догIу цхьаьнга дехар дан деза аьлла. Цу тайпана шаблон эшо лууш ду тхо, нохчийн доьзалшна гайта лууш ду тхо уьш шаьш бисна ца хилар, дистцахиларо гIо деш хилар барам боцуш адамаш хьийзорна"\n– Шу кхеташ ду, шун паблико нохчийн кегийрхой цхьана декъана карзахбохуш хиларх? КIенташа комментареш йо шун публикацешна, цундела кхерам бу Нохчийчохь уьш каро мегаш хиларан.\n– ХIа-хIа, оха цхьа а вац карзахвоккхуш. Цул сов, оха юха-юха а дуьйцу кхерамазаллин гIулчех лаьцна, кхайкхамаш бо, Нохчийчохь шаьш делахь комментареш йита оьшуш цахилар хьоьхуш. Оха меттахбохур бара кегийрхой, нагахь оха цаьрга урамашка арадовла, я режимца къийсам болабе ницкъах пайда оьцучу кепара, бохуш, кхайкхамаш беш хилча. Амма оха иза деш дац.\n– Шун инстаграм дукха хан йоццуш дIакъевлина. Ткъа нагахь цIеххьана телеграмера аккаунт а дIачIагIахь, стенца дуьсу шу?\n– Инстаграмера агIо, цхьа а бахьана а доцуш, дIакъевлира кадыровхоша латкъамаш бича. Иза хила тарлуш ду, уьш тоьлаш бу тхолла а аьттонаш хиларца. Делахь а карарчу хенахь тхо болх беш ду, блок дIаяккхийта гIерташ.\nАмма нагахь тхан телеграм-каналана блок хIоттаяхь а, тхо юхадевр дац. Оха, сих а ца луш, гулбийр бу тхайн агIончаш, нахалахь тхайн дика цIе йоккхуьйтуш. Керла канал кхолла хала дац, цига дехьабевр бу тхан агIончаш. Цундела уггар коьртаниг ду халкъо гIортор яр.


Гоьваьлла гIалгIайн шайх Чумаков Хьамзат\nМасех де хьалха Несар-Коьртерчу маьждигехь даьлла долу дов, ГIалгIайнчоьнан дозанел а арадаьллера. Iедалан тхвокIело йолу муфти Хамхоев Iийса Чумаков Хьамзат имам волчу маьждиге а вахана, иза дIа а ваьккхина, рузба ша дайта гIоьртинера.\nХьехам боьдучу хенахь, хьалхарчу могIанашка а вахана, суннат ламаз а дина, имам волчу агIор тIеволавелира иза, цуьнгхьа куьг а кховдийна. Цигахь хиллачу тасадаларехь муфти а, цуьнан накъостий а, цхьаболучарна тоха а тухуш, арабаьхнера оцу маьждигера.\nИ зулам хилчул тIаьхьа, маьждиге Iедал а деъна, цигахь къепе хIоттийра. Амма оцу тайпа хиламашна тIаьхьа, кхин а чолхедерш хила Iаьмма дела, юккъаралла сингаттаме яра гIалгIаша вовшашца тIом болорна.\nОцу доьвнан шина а агIоно дIахьедарш дира бехк шай-шай бацара бохуш. Чумаков Хьамзата полице а, прокуратуре а кхайкхам бира, бехке волу муфти Хамхоев Iийса жоьпе озаве аьлла.\nЖимма Iийна, гарехь цуьнах тоам ца хеташ, цо кехат яздина Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире а, федералан кхерамазаллийн урхаллан куьйгалхочуьнга Бортников Александре а, Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкине а, чоьххьарчу гIуллакхийн министре Колокольцевга а. Цо дехна, нах вовшах а леташ, герз а детташ, питан дина берш жоьпе озабе аьлла.\nIедална даиманна луьйчу имама Чумаков Хьамзата Путине орцах валар доьхуш, кехат яздина аьлла хезча, гIалгIайн Iедалшка комментарий еха хIоьттира дукхахболу хаамийн гIирсаш. Цаьрга дIахьедар дира, Кремлерачу администрацехь республикан Iуналла дечу стаге, хиллачуьнах шаьш хаийтина аьлла. Иза бохург, юккъараллехь хетарехь, кхин хIума дац, Оьрсийчоьнан Президенте Чумаков Хьамзатера кехат дIакхаьчна хилар бен.\nНесар-Коьртерачу маьждигехь и дов даьлча дуьйна, гIалгIайн юккъаралла ша меттах баьккхина зIуган бен санна бара. Дукха нах кхерабеллера, гIалгIай вовшех латарна. Амма республикан Iедалша, хьекъале гIулч яьккхира, и дов кхин дIа а ца дахийта. Евкуров Юнус-Бека Чумаков Хьамзатаца цхьанакхетар а дина, питан динарш емал а беш, цуьнга шен болх кхин дIа а бе, аьллера.\nГIалгIайн махкара Iедал бахархошца кIеда хилар ду и дов иштта дерзор, аьлла хета Несар-гIалахь вехачу Индербиев Хьасанна. Чумаков Хьамзатан агIончаш дукха хиларан бахьана а дийцира цо.\nИндербиев: «Мелла а Iедало гIело йина волу стаг, Чумаков Хьамзатан хьехамашка ладогIа воьдуш хуьлу. ХIунда воьду? Нахана там берг цо дуьйцу. Цо хIун боху, ахча а ма лачкъаде, коррупци а дIаяьккха боху. Нохчийчохьчул а, ГIалгIайн махкахь долу Iедалша кIеда ду шай бахархошца. Низамехь таIзар догIуш делахь а хьийза ца во, иза гена ваьлла ца хилчхьана».\nНохчий а, гIалгIай а цхьа къам а лоруш, луларчу мехкашкахь бехаш белахь а, вовшех къаьста цигахь долчу хьелашца, аьлла хета Индербиев Хьасанна. Нохчийчохь цхьана стага тIелаьцна и мел долу жоьпалла, ткъа гIалгIайн махкахь Iедал нийса бIостанехь кIеда ду нахаца, элира цо.\nИндербиев: «ГIалгIайн махкахь кхечу агIор ду-кх ша дерриг. Нохчийчохь имам муфтис бохург деш вацахь, тухий чуьра аракхуссу, муфтина етта а етташ дIавоккху. ГIалгIайн махкахь иштта дац. Имамана тIаьхьа хIотта нах белахь, кхузара куьйгалхо а озало, шена тIом ца беза дела. Нахана юккъера барт бохо ца лаьа кхузахь».\nНесар-гIалахь рузба дечу хенахь маьждигехь хиллачо, шена тIе тидам бохуьйтуш цхьа хIума билгалдаьккхина. И дов долийначу муфтис Хамхоев Iийсас, хутба дечу Чумаков Хьамзате вистхила гIерташ вара аьллера. Ткъа дешначу нахана хууш ду, хьехам бечу хенахь, иза юккъахь ца воккхийла. Иза хуучу муфтис, Iадатехь ма доггIу ша тIевеъча, хьала ца гIаьттира имам аьлла.\nДин а, къоман гIиллакхаш а Iоттаделлачохь даьлла долу дов, хIинца дIадерзи, оцу шина хIуманца гена волчуьнга кехат яздинчул тIаьхьа.


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Даймахке безам "Ш.Рашидов(3 класс)\nТема : «Даймахке безам» Ш. Рашидов.\n1алашо: Ш. Рашидовн дахар , кхолларалла , стихотворении «Даймахке безам» йовзийтар. Нийса а , кхеташ а стихотворниии тексташ еша .Даймаахкан хазалла ган 1амор, даймахках дозалла кхиор.\nБилгалбаьхна кхиамаш : берашна 1емар ду нийса а , кхеташ а яздархочун дог-ойла а гойтуш стихотворни тексташ еша. Берашна 1емар ду яздархочо далийна цхьацца аларш талла , царех кхета. Берашна хуур ду хьехархочун хаттарна нийса жоьпаш дала.\n1 .Ц1ера болх таллар.\n-Х1ун еллера шуна ц1ахь 1амо?\nБераша схьайуьйцу Д. Кагермановн «Даймахке безам» ц1е йолу стихотворении.\n3. Мотт шарбар.\nМама Мовсар лохуш ю,\nМовсар маьнги к1елахь ву.\n-Мовсар! Мовсар! Вола схьа!\nМежарг безахь, эца д1а!\n-Д1аеша меллаша массара цхьана цхьанаэшарехь\n-Д1аеша массара цхьана ч1ог1ачу озаца цхьанаэшарехь.\n-Муха дог-ойла кхоллало шун ешча?\n4. 1алашо йовзийтар , белхан план х1оттор.\n-Муьлха произведени евзар вайна тахана? (« Даймахке безам»)\n-Х1ун болх бийр бу вай и произведени дика 1амийта ? Х1ОТТ АЕ ПЛАН.\n-Вайна тахана девзар ду Ш. Рашидовн дахар кхолларалла ,«Даймахке безам ц1е йолу стихотворении. Шуна 1емар ду нийса а , кхеташ а , яздархочун дог-ойла а гойтуш стихотворни тексташ еша.Шуна евзар ю вайн Даймехкан хазалла.\n5. Керла тема хьехар.\nНохчийн г1араваьлла яздархо ву.\nРашидов Шах1ид 1940-чу шеран 15-чу ноябрехь вина Гуьмсан районерчу Энгель – эвлахь. Рашидов Шаид стихаш язъян волавелла 6-чу классехь докшушволуш. Дуьххьара нохчийн маттахь язъиина стихотворени Мамакаев Мохьмаде гайтира цо. Нохчийн маттахь дуьххьарлера стихотворении зорбане елина 1958-чу шарахь. Безамах яра иза. Дуккха иллеш, эшарш ду цуьнан стихаш т1ехь язъйина. Дуьххьарлера д1ааьлла илли ду «Ломара зезаг». Шен хазчу озаца и илли д1аэлира Магомедов Султана.\nДуккха а ладог1архошна дукха дезаш ду Шах1идан дешнаш т1ехь даьхна безамах долу иллеш. Царех ду «Илланча сох винарг», «Чов», «И туьтеш сийна», Дог дитна воьду со»…\nРашидов Шах1ид тахана а к1ад ца луш, къахьоьгуш схьавог1у\nаь)Хьехархочо къетош д1айоьшу Ш. Рашидовн «Даймахке безам» ц1е йолу стихотворении.\nБераш, гуо бохуш лела xlapa байташ а йоьшуш:\nТ1араш тухуш, т1араш тухуш\nТонна т1аьххье дуьйлало.\nХаьн т1е куьйгаш х1иттаде.\nЦхьаъ - схьаверза,\nШиъ - д1аверза.\nДиъ - хьалата1а.\nТ1араш тухуш, т1араш тухуш,\nТонна тГаьххье дуьйлало.\nЮха хаьн т1е куьйгаш х1иттош,\nКогаш тохий, кхоссало.\nа) Бераша массара цхьана меллаша д1айоьшу Ш. Рашидовн «Даймахке безам» ц1е йолу стихотворени\nаь) Бераша массара цхьана меллаша д1айоьшу Ш. Рашидовн «Даймахке безам» ц1е йолу стихотворении\nб) Чулацамах лаьцна къамел дар.Къастош ешар.\n-Стенах лаьцна ю стихотворении ? (Даймахках лаьцна)\n-Х1ун боху автора Даймахках лаьцна ? Д1аеша к1айдарг.\n-Х1ун боху аренех , лаьмнех , батах лаьцна? Д1аеша к1айдарг.\n-Х1ун боху вайнехан адамийн гергарлонах? Д1аеша к1айдарг.\n-Д1абеша т1аьххьара биъ мог1а. Муха кхета шу царех?.\n-в)Сурт дилла Даймехкан цхьа хазалла гойтуш\n-Х1ун план яра аша х1оттийнарг?\n-Х1ун дан ницкъ кхечи шун?Х1ун диси ницкъ ца кхаьчна?\n-Муьлха стихотворении йийшира аша ?\n-Х1ун эр дара аша вайн Даймехкан хазаллех лаьцна?\nКхетош д1аеша Ш. Рашидовн «Даймахке безам» стихотворении.\nНомер материала: ДБ-1376640


Куьг хьакхахьа буоберан коьртах — Зори Ислама\nКуьг хьакхахьа буоберан коьртах\nРагIу а, божал а вовшаххотталучу сонехь, дуьненна а букъ тоьхна, къаьхьа доьлху бер, юхадерза ца туьгуш, са уьйзуш.\n– Ма елхахьа, вашин йоI. Ма елхахьа. Хьо хIунда йоьлху сил чIогIа? Хьуна хIун хилла?… ЙоьIан коьртах дайн куьг хьокху ас. Шозза, кхузза. Иза пенахьа дIатаьIа. Ас юха а куьг хьаькхча, доккха «ахIи» а дой, елхар жим-жима лахдан хIутту йоI, амма са юха ца доьрзу.\n– Мамас дов дина хьуна? – хоьтту ас.\n– Сан мама яц.\n– Стенга яхана?\n– Папас дов дина хьуна, тIаккха?\n– Папа а вац, цхьа а вац…\nХIинца сан бIаьргаш а тIунло, логе шад хIутту…\nМеллаша дайн юха а йоьIан коьртах куьг а хьокхий, иза сайгахьа схьаерзайо ас, эгIаза белшаш яйн схьа а лоцуш. Къаьрззина соьга схьахьоьжу иза, елхаран къурдаш а деш. Вовшашка хьаьжжинчохь Iа тхойшиъ цхьана юкъанна, дист ца хуьлуш. Оцу минотехь суна ца хаьара йоьIан са ас хIун аьлла тедан деза. Голаш тIе а лахвелла, иза маракъевлира ас. ЙоIа дуьхьало ца йира, иза дIа а ца гIоьртира. Корта сан некха тIе а таIийна, дIатийра иза, доккха са а доккхуш. Къора тийналла хIоьттира.\nМасех минотехь иштта Iийра тхойшиъ. Таккха, хьалагIаьттина, йоI марахь а йолуш, церан уьйтIа вахара со.\n– Мичахь бара хIара моьлкъа? ХIара кара а эцна, хьо стенна веана хIокху керта? Хьо мила ву, ван мукъане а?… – ши бIаьрг къарзийна, тIейирзира шовзткъа шаре йирзина хир йолу зуда.\n«Ш-ш», — аьлла хичаш йира ас, гIовгIа ма яхьара ахь, – аьлла.\n– ХIумма а хир яцара цунна-м. Ирс долуш хиллехь-м шен нанна тIаьххье…\n– Кхин гIар ма елахь суна! – лохха тIечевхира со цунна, цуьнан дош хадош.\n— Хьо мила ву? Хьо ма чIогIа верас хилла дIахIоьтти. Хьо вала мичара вели? – элира, хаьнтIе ши куьг хIоттийна дуьхьал йогIаеллачо.\nЙоIана наб озийнера. Иза сан карахь паргIатъяьллера. Цунна, стенна делахь а, хьацар тоьхнера, дегI малделлера.\n– Делан дуьхьа, хIара йоI метта охьайиллийтахьа соьга, сама а ца йоккхуш. Таккха ас дуьйцур ду хьуна со мила ву а, со мичара ваьлла а, сайна хIун оьшу а, дийхира ас.\n– Вало суна тIаьххье, – юха а тIечевхира иза. Тхо чудахара. Чохь цхьа а къепе яцара. Дивана тIера цхьацца хIума дIаяьккхира цо, йоI охьайилла меттиг паргIатйоккхуш. Иза, эссала, набарха яларх ларъеш, охьайиллира ас. Юха, цу чуьра аравелира, неI тIе а тоттуш.\n… Сан собарх, леларх цецъяьллачух тера дара зуда. Оьхазло а лахъеллера. Хьажа юккъе хIоттийна шад а шарбеллера. Делахь а, цхьа сингаттам, бала, резаяцар хаалора цуьнгахь. Сан хаттарна жоп а луш, цо дийцира йоьIан нана тIеман муьрехь кхеттачу лазарх кхелхина хиларх а, балха воьду аьлла араваьллачу цуьнан дех хилларг хууш цахиларх а, ша оцу йоьIан дешича хиларх а, дуккха а кхечунах а лаьцна.\n– ХIара йоI бахьанехь айса дечух а, лелочух а яьлла со. Цхьана а минотана сацам бац. Иза ца кхочуш меттиг яц. Дегабааме ю. Iуьйранна дов динера ас цунна… Хьажахь, моханаш лело яьлла-кх…\n– Хьаста, Iехо, хьаьжний хьо, – Iа а ца велла, цуьнан къамела юкъа иккхира со. – Берана ден-ненан марзо ма оьшу.\n– И хьоьстуш лела йиш-м яцара сан. Тоьар хьаха дара ас цунна яа, мала, тIеюха латтийча.\n– Тоьар дац хьуна, дукхаяхарг. Тоьар дац. Буо ма ду иза, да-нана, йиш-ваша доцуш. Хьо йоцург тIетовжа, къахета стаг воцуш, верас воцуш. Бусалба динехь мел деза дийцина хаьий хьуна буобере хьажар, иза кхиор. Жимма сатохахь, хьайна ялсамане йоккхур ю-кх ахь. Сатохахьа. Собаре хилахьа. Мухьаммад Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), ши пIелг а лаьцна, баьхна-кх: «Буоберан дола динарг къематдийнахь ялсаманехь, иштта хIара ши пIелг вовшашна юххехь санна, суна юххехь хир ву». Мел доккха хIума ду иза. Мел боккха къинхетам бу иза. Нагахь санна, вайн Элчанна ( Делера салам-маршалла хуьлда цунна), юххехь ялсаманехь хила лууш делахь, буобер хьаста, цуьнан догъэца деза вай. Цуьнан нана яцахь – нана хилахь, да вацахь – Да хилахь, боху вайга Мухьаммад Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\nХьайгара къинхетам дIабаьлла, дог чIагIделла хьал делахь, бер хьастахьа, цунан бIаьрхи дIадаккхахьа, караэцахьа – дог дешар ду хьан, къинхетам буссур бу хьан даг чу, берана оццул оьшуш болу. Цхьана асхьаба вайн Пайхамаре (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла хилла: «Шен дог ма чIогIа чIагIделла-кх, къинхетам дIабаьлла-кх шегара, ша хIун дан деза-те?». «Буоберана коьртах куьг а хьакха , къехочунна сагIийна яа хIума а луо», – аьлла, жоп делла цунна Делера салам-маршалла хиларо. И хьадис Хурайрас дийцинчарах ду.\nЦунна боху ас, хьастахьа и йоI, догъэцахьа цуьнан. Гур ду-кх хьуна хьайн дахар хийцалуш. Тахана кхоьлина ю хьо. Сингаттамо хьаьшна ю хьан дог-ойла. Сингаттаме ю хьан хIусам, ков-керт. Самукъа а, ирс а, беркат а деддачух тер ду кхузара. ДIабаккхахьа хьайн даг чуьра бала, — дийцира ас, цуьнан бIаьргаш чохь къинхетамца суй лоьхуш. Иза суна хаа а белира.\n– Бер ша самдаьлча, дела а доьлуш, шен нанна тIехьоду хьуна. Иза чохь ца хилча дена тIехьоду хьуна. И шиъ ду хьуна оцу беран дуьне. И шиъ доцург цунна кхин хIумма а ца го хьуна, и шиъ доцург цунна кхин хIумма а эша а ца оьшу хьуна. Гиний хьуна буоберан бIаьргаш? Балий, сингаттамий боцург царна чохь кхин хIумма а ца хуьлу хьуна. Хьажлахь…\nХетарехь, хIинца соьга ладугIуш а яцара и зуда. Суна ца евзачу ойланаша йийсаре лаьцнера иза. Цуьнан бIаьргаш соьга хьуьйсуш дацара. Цхьанхьа есалле догIаделлачохь севцнера уьш. БIаьргаш тIунделлера. Беснеш тIехула охьалеша дуьйладеллера бIаьрхиш. Со суо волччохь латта а вуьтуш, сихха суна букъ берзийна, цхьана доккхачу дикане сатесча санна, йоI йижина йолчу чу хьаьдира. Къайлаелира.\nЦо ден дерг даго хьоьхуш хиллехь а, ган лиира. Цунна тIаьххье вахана неIарх чу хьаьжира со. Елха а йоьлхуш, йоьIан коьртах эссала куьг хьоькхуш яра иза. Ткъа йоI-м, маликаша гIенаха хьоьстуш, йоьлуш Iара.\nАрахь а цIеххьана маьлхан догIа доладелира. ЭхI! Ма хаза хуьлу-кх дуьне-Iалам маьлхан догIа догIуш.\n← ХАТТАРШ А, ЖОЬПАШ А — ШАРИІАТЦА\nДеца цхьаьна шуьне хаар →


Дикаева Я. «Халидов Айса: «Нохчий дийна мел бу, нохчийн мотт цкъа а лийр бац…» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДикаева Я. «Халидов Айса: «Нохчий дийна мел бу, нохчийн мотт цкъа а лийр бац…»\nОьрсийн г1араваьлла вевзаш волчу яздархочо Лев Толстойс аьлла: «Нохчийн мотт кхоччуш хаахь, иза дуьненахь уггар хазачу меттанех цхьаъ бу». И дешнаш цо ларамза аьлла дац, х1унда аьлча сийлахьчу классика дуккха а болх бина нохчийн меттан хаза аг1онаш шена схьайоьллуш.\nТаханлерачу дийнахь вайн мотт шен кхиарехь уггар леккхачу т1ег1ант1е ца баьллехь а, иза к1орггера 1амош а, кегийрхошна юкъахь цунах долу шайн шуьйра хаарш довзуьйтуш а, даржош а бу нохчийн 1илманчаш.\nЦаралахь тоьллачех цхьаъ ву филологин 1илманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан оьрсийн меттан а, литературан а кафедран куьйгалхо Халидов Айса (Муса). Иза вина 1954-чу шеран 10-чу ноябрехь Казахстан республикан Талды-Кургански областан Текели олучу г1алахь. 1960-чу шарахь Халидовг1еран доьзал Даймахка ц1абирзина. 1972-чу шарахь цуо чекхъяьккхина Соьлжера юккъера школа. Оццу шарахь Айса Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультете деша х1оьттира.\n1илма 1амо иза студент волчу заманахь дуьйна волавелира. Кхиамца университет чекхъяьккхинчул т1аьхьа иза Петрозаводскан пачхьалкхан университетан аспирантуре деша вахара. 1998-чу шарахь цуо кхиамца ларйина кандидатски диссертаци («Полипрефиксальные глаголы в языке русского фольклора»). 1999-чу шарахь Гуьржийн пачхьалкхан 1илманан академин меттан 1илманан институтехь цуо иштта кхиамца ларйина докторски диссертаци.\nХалидов Айса 115 сов 1илманан публикацин автор ву. Уьш зорбане евлла вайн республикехь а, республикан дозанал арахьа а – Москвахь, Тифлисехь, Ростов-г1алахь, Махачкалахь, Петрозаводскехь. Оцу белхашна юкъахь ю барх1 книга а, 2003-чуй, 2004-чуй шерашкахь зорбане яьлла ши монографи а.\nХалидовс бинчу 1илманан белхашна юкъахь уггар мехала лара мегар ду 1997-1998 шерашкахь зорбане яьлла «Х1инцалерачу оьрсийн меттан морфологи» ц1е йолу шина декъехь лаьтта книга. Оцу пособих пайда оьцу луларчу республикийн студенташа а, хьехархоша а.\nДукха хан йоцуш, ша сиха хиллехь а, Айса ларамца реза хилира тхан масех хаттарна жоп дала.\n– Айса, хьо таханлерачу дийнахь вайн 1илманехь а, дешарехь а баккхийчу кхиамашца къахьоьгуш ву. Дийцахь, муха кхоллабелира хьан нохчийн маттаца дахар дуоза сацам. Ларамза ма дацара и?\n– Дуьххьара сан маттаца а, 1илманца а хилла уьйр нохчийн матте болчу безамо а, и к1оргера бовза болчу лаамо а тесна яра. 1972-чу шарахь со университете деша х1оьттира, нохчийн мотт а, литература а хьоьхучу отделени. Х1инца-м дуьйцуш дукха деха хетадала а мега, х1етте а билгалдаккха лаьа, вайна массарна а хууш ма-хиллара, оцу хенахь нохчашна а, г1алг1ашна а башха маршо яцара 1илма 1аморехь. Оцу кхолладеллачу хьелан маь1на а дина, яхье а ваьлла, со оьрсийн меттан аспирантуре вахара. Иза чекх а яккхале кандидатски диссертаци кхиамца лар а йина, оьрсийн меттан а литературан а кафедрехь болх д1аболийра ас. Х1окху дийне кхаччалц кзухахь болх беш а ву.\nЦу хенахь а, х1инца а оьрсийн маттаца бан-м бо ас болх, х1етте а сан коьрта 1алашо нохчийн мотт бовзар, кегийрхойшна иза 1амор ю. Ас х1етахь жимчохь а ойла йинера, оьрсийн мотт талла а, 1амо а шортта нах бу, шаьш оьрсий а, оьрсий боцурш а, аьлла. Иза д1атесна а буьтур бац. Нохчийн маттаца шовкъ йолуш к1еззиг нах бара х1етахь. Ткъа оцу болчарна т1е со а кхетча, цхьа г1уллакх хила мегар-кх кхуьнах аьлла, д1аволавелира со. 80-чу шерашкахь дуьйна вайн нохчийн матта т1ехь къахьоьгуш схьавог1уш ву со. Айса мехала г1уллакхаш дина бохуш дийца башха товш а ца хета суна.\n– Т1аьххьарчу хенахь вайн мотт ЮНЕСКО-с леш болчу меттанашна юкъа бахийтина бохуш дуьйцу зорбанехь. Хьуна муха хета и хаам? Иштта ч1ог1а доьхна ду-техьа вайн меттан таханлера хьал?\n– Цара и сацам бина ши шо сов хан ю моьтту суна. Шайна лууш дерг хьалха даьккхина дина хир ду-кх цара и. ЮНЕСКО-с оцу меттанашна юкъа бахийтарх, нохчийн мотт д1абаьлла а, я д1абала герга бахна а бац. Делан къинхетамца иза оцу новкъахь бац. “Миноритарни меттанаш” олуш цхьа кхетам бу 1илманехь. К1еззигчу нахах лаьттачу тобано буьйцучу маттах я йоза а, дешар а доцуш къомо бийцар а лаг1динчу меттанех миноритарни меттанаш олу. Языковое меньшинство олу царах, оьрсийн маттахь аьлча. Цунах лаьцна дерг ЮНЕСКО-хь болчарна дика хаа дезаш ду. Мотт кхиа хьелаш ца хилча, оцу маттахь арадовлуш газеташ я книгаш ца хилча, и мотт болчу къомана де-дийне мел долу и мотт бицлуш хилча, т1аккха бахийта декхар ду и леш болчу меттанашна юкъа. Ткъа вайна гуш ма-хиллара, вайн маттехь дерг кхин хьал ду.\nВайн мотт кхуьуш бу, зорбанехь арадовлуш газеташ ду, журналаш ду. Яздархоша а, поэташа а, кхиболчу меттан говзанчаша а арахоьцуш шайн книгаш, гуларш ю. Нохчийн маттахь къамел деш 1,5 миллион стаг ву. Нохчийн маттахь 1илма а ду. Иза ишта доллушехь, цара и леш болчу меттанашна юкъа х1унда бахийтина суна ца хаьа. Шайн цхьа 1алашо кхочуш еш лела хир бу-кх уьш, вай цу къайленашна т1аьхьа кхууьр дац. Амма цхьа х1ума-м хаьа суна – шаьш и сацам бечу хенахь уьш 1аламат ч1ог1а галбевлла, х1унда аьлча нохчийн мотт нохчийн къам мел деха, Дала мукълахь, цкъа а лийр болуш бац.\n– Хьо даима а кегийрхошна юкъахь ву. Х1инцалерчу кегийчу нехан дешаре болу безам дукха г1ийла-м ца хета хьуна? 1илманца шовкъ ерш дукха буй я бан а буй иштанаш?\n– Бакъдерг ма-дарра аьлча, х1инцалера кегий нах дешарна т1ера бац. Тхо долчу хенахь ишта дацара аьлча, нийса хир дац, х1унда аьлча даима вай и бахахь, оьрсийн яздархочо Тургеневс язйинчу «Отцы и дети» романчохь ма-хиллара, цкъа а къастацалун дов а, къовсам а хир бу цунах. Даима кегирхой а бехке бан ца оьшу. Амма церан дешаре болу безам а, дешарна т1ег1ертар а хьалха хиллачул ледара ду. Вайна ма-хаъара, вайн республикехь хилла ца 1аш, йоллучу пачхьалкхахь а студентийн терахь хьалхачуьнца дуьстича, дуккха а алсамдаьлла. Х1унда аьлча, цхьаццаберш университетан кертара ара бовлуш диплом бен кхин х1умма а ца оьшуш бу.\nДиплом хилчахьана, кхидерг ша д1анислур ду моьтту хир ду-кх царна. Дешар а дезаш, к1орггера хаарш а долуш, дика говзанчаш а хилла д1абаха дагахь берш хьалхачул к1еззиг бу. К1еззиг бу, амма бан а бац ала мегар дац. Аспиранташ а бу, цаьрца тхо болх беш а ду. Вайн диссертационни кхеташо а ю, цигахь диссертацеш лар а йо. Бакъдерг дийцича, цигахь кегийрхой к1еззиг хуьлу. Цхьана хенахь ц1еххьана девлла т1емаш бахьана долуш, шаьш долийнарг чекхдаккхаза а бисина, х1инца шайн диссертациш ларъеш берш а хуьлу. Цундела кегийнаш цигахь к1езиг хиларан бахьнаш а тайп-тайпана ду.\nХьалха оха доьшучу заманахь тхуна-м х1ара 1илма доцург кхин т1едог1уш дуьненахь рицкъа а дац моьттура, ткъа х1инца х1окху вайн замано кегийрхошна дукха а таронаш а, аьттонаш а белла. «Башха дукха рицкъа а я бакхий аьттонаш а ца хуьлу цу 1илманчийн», – ишта ойла а кхоллалой, боьлху хир бац-кха кегийрхой 1илмане а. Цхьажимма а меттахволуш волчунна дукха таронаш ма яй тахна дуьненан рицкъа лаха.\n– Хьо шина меттан говзанча ву – оьрсийн а, нохчийн а. Хьуна хетарехь, муьлхачу барамехь хила деза вайн дешаран заведенешкахь нохчийн маттахь хьехар. Юхьанцара школа нохчийн матте йоккхур ю бохуш дуьйцуш цхьа х1ума а дара-кха вайн…\n– Шина а меттан аьлча а, ас толлуш-м дуккха а меттанаш ду, х1етте а коьртаниг шиъ буьтур вай – нохчийн а, оьрсийн а. Нохчийн маттахь хьеха деза юьхьанцарчу классашкахь дуьйна бохуш, иза дуьйцуш схьавог1уш а ву со. Цхьа а шеко яц иза ишта хила дезаран. Оьрсийн мотт ца хилча дешалур дац, дахалур дац бохуш къамел деш берш, к1орггера нохчийн мотт ца хууш берш бу, аьлла хета суна. Х1унда аьлча юьйцуш ерг хьалхара йиъ класс бен а яц. Оцу хьалхарчу еа классехь ишта вуно чолхе терминологи а яц я математикин а, я кхечу предметийн а.\nЦул совнаха, юьхьанцара классаш нохчийн матте яьхча, оьрсийн мотт д1атоттуш а бац. Мелхо а оьрсийн меттан сахьташ алсамдаха а дезар ду. Пхоьалг1ачу классашкахь дуьйна оьрсийн маттахь а хир ю программа. Иза вай дуьххьара д1адолийна х1ума а дац. Вай х1инца бен дуьйла а ца делла и дийца. Вайна и дага а дале, шайн маттахь хьеха а хьоьхуш, схьабог1уш бу кхин нах а, масала, х1ири.\nВайна ма-хаъара, б1ешерашкахь дуьйна оьрсашца ч1ог1а дика юкъаметтигаш йолуш схьабог1уш а бу и нах, х1етте а цара шайн мотт тесна ца битина. Шайн матте цара юьхьанцара школаш яьхна барх1 шо ду-кх. Вай санна дукха дийцаре а ца доккхуш, чехка шайн программа а кхоьллина, Хьехархойн институте леррина и г1уллакх кхочушдан кафедра схьа а йиллина, шайн болх беш бу и нах. Ткъа вай х1инца а дийцина а ца девлла. Суна хетарехь, и г1уллакх кхочушдан цхьана а аг1ор новкъарло хир яц вайна. Вай хьалха а ма хилла нохчийн маттахь хьоьхуш, сол бакхий болу, 30-шерашкахь дешна болу 1илманчаш массо а нохчийн маттахь дешна ма бу. Уьш х1умма а ледара говзанчаш а бац, царна к1орггера, нохчийниг санна, оьрсийн мотт а хаьа.\n– Тхан газетдешархой коьртачу декъана хьехархой бу. Ткъа хьо а церан терахь юкъавог1уш ву. Муха ду, хьуна хетарехь, таханлерачу дийнахь хьехархошкахь долу хьал?\n– Таханлерачу дийнахь хьехархошкахь долу хьал дика дац-кха. Х1унда аьлча царна шайна, шайн доьзална тоъал луш алапа а дац. Цаьрга 1амадайта шайн бераш д1аоьхуьйтуш долу дай-наной церан пусар деш а дац. Суна хетарехь, хьал дикачарех дац церан, амма вай долчунна реза хила деза. Х1унда аьлча вайга дешархой а я церан дай-наной а хийцалур бац. Мухха делахь а, дукхах болу хьехархой шайн болх беза а безаш, бан ма-беззара и кхочуш а беш схьабог1уш а бу. Цундела церан цхьажимма мукъне а сий дан дезара-кх массара а. Дала церан аьтто а бойла!\n– Айса, баркалла хьуна, х1окху къамелехь дакъа лацарна. Дукха а пайда оьцур бу, аьлла хета суна, вай газетдешархоша ахь деллачу чулацамечу жоьпех. Дукха хан йоцуш хьо вина де хиллий хаьа суна. «Хьехархо» газетан редакцин коллективан ц1арах ас даггара декъалво хьо винчу денца. Дала могашалла а, ницкъ-г1ора а лойла хьуна вайн къомана а, республикана а пайдехь къахьега!\nКоличество подписчиков: 1 507


Оьрсийн хакерш болучух тера ду Штаташна къоладинарш\nОбама Барака, NBC News телевизионна интервью луш кхаарийдийнахь дIахьедина, дахначу кIиранах демократин партин электронан почта ларамза яржар Цхьанатоьхначу Штаташкарчу президентан харжамашна тIеIаткъам бархьама Оьрсийчуьрчу хакерша бина болх хила тарлуш ду, аьлла. «Дерриг а ду дуьззина хила тарлуш», - элира Обамас шега журналисто деллачу хаттарна жоп луш.\nКонсерваторин партийн кандидато Трампа дуккхаза а хазийна ша Путинах воккхавеш хилар, цундела Оьрсийчоьнан прессехь вазвина вуьйцу иза, бохура Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто. Демократин партин серверш ястар толлуш ю къайлаха сервис, эксперташна хетарехь, зуламна тIехьа оьрсийн хакерш бу. Цхьа хан хьалха оьрсийн хакерша йостуш нисделла пачхьалкхан а, нехан долара а компьютерш, дагадаийтира Обамас.\nIедалийн сайташ йовзарца гIараяьллачу Викиликс сайто демократин партин сервершкара 20 эзар лечкъийна электронан хаамаш бовзийтича яьржира Штаташкахь скандал. Иза бахьанехь демократин партин хьалханча Вассерман-Шульц Дебби дIаелира балхара – партино президентан дарже кандидат къастош, хеназа доллушехь Клинтон Хилларин агIо лацарна бехкбиллинера цунна.


Ансамбль "Хазалла" Мадины Саралиевой из Финляндии | ВайДахар\nВайнехан историн т1аьххьарлерчу чолхечу хийцамашкахь, исторически боццачу муьрехь цкъа х1аллак1хуьлуш, юха денлуш, бетталуш схьабеа вайн Даймохк-Нохчийчоь. Цуьнца цхьана, оцу халачу шерашкахь баккхий баланаш хьийги вайн халкъо а. Т1ом бахьанехь, цуьнан жима доцу дакъа д1асадаьржи дерриге а дуьненахула.\nТахана шайн махках а хьоьгуш, уьш бехаш схьабог1у Европан а, Американ а тайп-тайпанчу мехкашкахь. Яхь д1а ца яла г1ерташ, кортош охьа ца те1ош, карарчу хенахь царех тоьллаболчара 1амадо вайнехан т1екхуьуш долу чкъор вайнехан г1иллакхашна, йовзуьйту царна вайн халкъан культура, эшарш, 1амодо хелхаршна...\nИшттачарех цхьа ю тахана Финляндихь ехаш йолу вайн махкахо Саралиева Мадина. Цуьнан ц1е дика дагайог1ур ю мацахь Айдамирова Айманис вовшахтоьхначу "Жовхар" ансамбль езархошна. Х1окху тобан дакъалацархо хиллачу Мадинех лаьцна къаьсттина дийца деза.\nЦ1ера Урус-Мартанера йочу х1окху йо1ехь жима йолуш дуьйна гучуболу къоман пондаре, нохчийн эшаршка болу безам а, музыкальни пох1ма а. Иштта, 5-чу классехь йолуш, иза деша х1утту музыкальни школе. Кхузахь цо 1амабо аккордион. И школа лаккхарчу кхиамца чекхъяьккхинчул т1аьхьа, цуьнан даго къастабо хинболу дахаран некъ.\nЦул т1аьхьа, ненан а, ден а пурбанца иза деша йоьду музыкальни училище. Х1инца а дага оьху цунна, шен ден- ненан пондарчан корматалех лаьцна шен нанас дийцинарг. Цуьнга хьаьжча, Мадинан ден-нана нохчийн пондар лакхарехь Димин 1умарца къийса а луш, ч1ог1а говза пондарча хилла.\nЦуьнгара кхаьчначух тера ю Мадинан музыкальни говзалла а...Амма цхьана дийнахь доьзале бохам беара: велира ваша. Холчу х1оьттинчу йишас ч1аг1о йира, ша кхин цкъа а пондар кара оьцур бац, аьлла. Амма нанас элира:"Дуьненчохь нислушдерг вайн карахь дац, йо1.Ахь къастийнарг –халкъан г1уллакх ду, говзалла а хьуна Дала елла ю. Иштта г1уллакх дита йиш яц " .Цул т1аьхьа Мадина деша меттах1утту ша йитинчу училище.\n1990-чу шарахь иза юкъйоьду "Жовхар" бохучу фольклорни ансамблана. Х1етахь, Ц1ечу дипломца дешар чекхдаьккхинчул т1аьхьа, цо 20 шарахь болх бо оцу коллективехь." Йижарий санна дара тхо вовшашца, бертахь а, кхиамца а болх бора, республикехула, цунна дехьа а гастролашка а оьхуш,"-дагалоьцу Мадинас. Амма, беанчу т1амо хийцира мелдерг...\nШен доьзалца цхьана Мадина 5 шарна нисло Г1алг1айчоьн Карабулак олучу метте. Амма цигахь 1аш а, цо ца буьту шена безаш болу болх: музыкальни куьйгалхо хилла д1ах1утту меттигерчу ДК-хь. Д1аоьху атта доцу шераш ...Цхьана дийнахь ансамблан дакъалацархой гастролашца кхочу Финлянди махка. Кхин д1а болу некъ кхузахь нисбелира...\n"Тхох ши йо1-Лайлаъ а, Марха а,-сахьийзаш, 1ан ца елла, ц1а яхара,- дуьйцу Мадинас. "Малижа т1екхоччохь, Хельсинкихь ехаш ю. Кхиберш Виматра олучу меттигехь бисна бу. Циггахь 1аш ву тхан вотанча а, пондарлакхархо Шахгиреев Сайпудди а,-чекхдоккху цо". Кхузахь Мадинас дийцарехь, иза кхийтира: т1екхуьучу т1аьхьенна лерина вовшахтоха еза шайн къоман культуран чулацам бовзуьйтуш йолу коллектив.И г1уллакх шен т1еийцира Мадинас.\nТахана х1окху коллективо 1амайо нохчийн эшарш, вайнехан хелхарш, х1иттайо постановкаш. Т1ейог1учу хенахь куьгалхо дагахь ю меттигерчу матте а яьхна, вайн къоман искусствон произведениш х1окху махкана а йовзийта. "Цхьа дика , тхуна г1о дира 1едало а занятешна чоь яларца. Ас кхайкхича, дуьхьал дош ца олуш, г1оьнна бог1у ц1е яьхна болу: Теркйистера музыкальни белхахо Шахгиреев Сайпудди, Марижа а, берийн дай-наной а. Иштта, баркалла ала лаьа тхуна костюмаш тегарца г1о динчу эстонкина, циркан белхахочунна Джабраилов 1абдуллина а,"- бохуш, дерзадо Мадинас.\nИштта, х1инцале гастролашкахь дакъа а лоцуш, хьалхара меттигаш а йохуш, хьежархойша дика мах а хадош схьайог1у Саралиева Мадинас вовшахтоьхна а, ша куьгалла деш а йолу Финляндехь бехачу нохчийн берийн бертахь коллектив. Цуьнан куьйгалхочуьн хьаналчу балхана баркалла а олуш, ала лаьа: ирс, аьтту а, кхиамаш а хуьйла шун т1ейог1учу хенахь а!


Ток тоьхна дешархо вийна Нохчийчохь\nМангал-бутт 11, 2019\nБекмурзаев Мурадан тIаьххьара сурт.\nХьалха-МартантIера номер 5 йолчу гимназехь дешна волуш волу кхиазхо велла лекхачу вольтийн ток тоьхна, хаам бо Кавказ.Реалиино. Инцидент хилла Мангалан-беттан 9-чохь.\nКавказ.Реалиин хьастано дийцарехь, вада араваьлла волу Бекмурзаев Мурад тоькан серийн аьчка богIамна тIеваьлла хилла, сурт даккхийта дагахь. Цу тIера охьавуссуш кIентан ког хьакхабелла лекхачу вольтийн ток лелачу серах. И бахьана долу вуно чIогIа вагийна иза велла оццу меттехь.\nЦуьнца цхьаьна социалан машанашкахь цIе ца йоккхучу авторша яздо, Мурад велла бохуш, Соьлж-ГIаларчу 54-чу школехь ницкъаллин сруктурийн белхахошца дов даьллачул тIаьхьа, полицехь хьийзор бахьана долуш. Цара бохург тидаме эцча, Соьлж-ГIала иза вахана хилла ОГЭ экзамен дIаяла.\nХьалха-Мартанан номер 5 йолчу гимназин директоро Гучигов Ризвана харц бо и хаам. 54-чу школехь дар-дацар хуьлуш Мурадан цхьа а экзамен ца хилар, билгалдоккху цо. Цул сов, кхелхинарг ву 11-класс чекхяьккхина, ткъа ОГЭ экзаменах чекхбовлу дешархой 9-чу классехь, тидам тIебохуьйту Гучиговс.\nДиректоро дийцарехь, Хьалха-МартантIера дешархой наггахь а бен ца боьлху экзаменаш дIаяла кхечу кIошташка. Цу тайпаниг цкъа бен хилла дац. Иза дара маситта дешархо Соьлж-ГIала ингалс меттан барта экзамен дIаяла вахча.


Американ пачхьалкхан департамент: Оьрсийчохь репрессеш ловш бу цхьамогIа динан тобанийн декъашхой\nДинан цхьамогIа тобанийн декъашхой Оьрсийчохь репрессеш ловш бу Iедалшкара: уьш дIалоьцу, бехктакхаман гIуллакх доладо до царна дуьхьал, Iазап хьоьгуьйту, ницкъ бо, бахамаш дIабоху. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментан хIора шарахь кечдечу докладехь, яздо Радио Маьрша Европа/Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nШа аьлча, Оьрсийчоьнан Iедалша хьийзош бу декъашхой я Иегован тешаш а, "Хьизб-ут-Тахрир" а, "Таблиги ДжамаIат" а экстремистийн ю аьлла леринчу юкъараллийн агIончаш. Америакн пачхьалкхан департаментан докладехь далийна ду Делах тешачу нехан бакъонаш талхийна хиларан дуккха а тоьшаллаш.\nДоклад тIетевжина "Мемориал" бакъонашларйон центран (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма цо тIе ца оьцу шена и статус – редакцин билгалдаккхар) хаамашна, цаьрца догIуш 228 стаг лаьрра 2020-чу шарахь политикан тутмакх, дин бахьанехь уьш хьийзорна. Амма хьийзош болчу нехан терахь масийттаза лакхара хила мегаш ду.\nАмерикан арахьарчу гIуллакхашкахула йолчу департаментан докладехь иштта билгалдоккхуш ду, пачхьалкхо яккхийчу динан конфессешна, уггар хьалха РПЦ-на (Оьрсийчоьнан православин килсана), гIолинаш еш хилар. Цигахь дуьйцуш ду делах тешачу нехан бакъонаш талхош хиларх лаьцна Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмехь а, Украинин малхбалехь йолчу "ДНР", "ЛНР" территорешна тIехь а.\nИштта йоккха меттиг дIаелла докладехь дин бахьанехь нах хьийзорна Китайхь, ша аьлча, Iедалша бусалба бахархошкара маршо а, гражданийн бакъонаш а дIаяьхначу, Синьцзян-Уйгурийн автономин кIоштахь.\nКхаарин дийнахь Пачхьалкхан департаменто санкцеш юкъаехира Китайрчу Чэнду гIаларчу Iедалан гIуллакххочунна, иза "Фалуньгун" динан вовшахтохараллан агIончаш лецарна бехке а вина. И вовшахтохаралла дукха хан йоццуш, экстремистийн ю аьлла, йихкира Оьрсийчохь – цунах лаьцна а хьахийна ду докладехь.


Алименташ цаяларна хан тоьхна Нохчийчура вахархочунна\nНохчийчура лаккхара суд.\nНохчаша даиман а деза лаьрра ду берийн дуьне а, доьзалийн паргIато а. Хууш дара де йоккхур йолу цIе бераша дIахьура хилар. Иштта, берийн гIалат а, дена-нанна бехке дуьллу юкъараллехь уьш кхоччуш кхетош-кхиийна дац олий.\nКху деношкахь 45 шо долу меттигера вахархочунна шен йоIанна алименташ цало аьлла, 8 баттахь белхаш дар тIедожийна кхело. Иштта шен хир долчу алапах 10 процент цуьнан хьашташна хьажо деза цо.\nНийсо дика хIума ю, амма эвхьазло, къаьстина доьзалехь а, нохчаша цкъа а лелийна хIума дац. Цундела, и хаам шайна хезча, дукха нах цецбовлий, тидам бо, хьалхалерачу нохчийн, хIинцалерачеран а амалш йоккха башхалла йолуш ю аьлла. Оцу хийцамех а, хиламех а, иштта эллира Соьлж-ГIалара яхархочо Эдилсултанова Мархас.\nЭдилсултанова: «хIинца оцу берашна алименташ а язйо. Эвхьазло а йолу. Алименташ ца делча стаг чувуллу. Иштта эвхьаз доккхучулла шай шен берашка хаьжча гIоле дацара цунна? ГIиллакхехь м аду иза. Иштта хила дезаш а ма ду».\nКъаьстинчу доьзалшна юккъахь эвхьазло, цхьа агIо кхеле а луш эвхьазло йолар, ша а массийта берийн нана йолчу Эдилсултанова Мархина хетарехь бахьан ду- зуда ялор-яхийтар аттачу даьлла хилар. Гонахь болчара а, кIезга къаьхьоьгу доьзал ца къастийта, аьлла кхин дIа а дийцира оцу зудчо.\nЭдилсултанова: «ХIинца зуда атта яла а йо, дIа а йохуьйту. Ненаца бера кхиъча гIоле ду. Иза ийманехь а, гIиллакхехь а, могаша а кхуьу. Нанас бера дIадигина хилча, и нана кхаба ехаш хилла-кх дехоша. Цара доккха баркалла олуш а хилла цунна. ХIинца чам боцуш даьлла хIара гIуллакх».\nДена тIахь ду, шен бера нанас лелош далахь а, цунна Iуналла дан а, хьашташ кхочуш дан а, аьлла хета Грозный кIоштера вахархочунна Сангариев Адаман. Иза юха а тIаккха а ддоьзна ду, стагах шех. Цхьаболчарна атта хета и жоьпалла шайна тIе ца лаьцча, аьлла дийцира цо.\nСангариев: «Вайн ворхIе де заманара дуьйна схьа догIуш ду, бера дехоша лело деза. Ткъа, эвхьазло а йолуш, алименташна зудчо кхеле валар-гуттара эхь долуш хIума ду. Тхан юьртахь а ду масал. 18 шо ду зудчо шен кIант кхузахь лелош волу. Дехойн бала а ца хилла. Да а, дехой а хьовса беза-кх шайн стаг муьлхачу хьолехь ву. Иза нахах доьзна ду. Оьздачу наха цу тIе ца долуьйту».\nНенахоша кхиош лелочу беран тIехь дехоша Iуналла дан дезаш хиларна, шен кIоргера бахьанаш ду. Цуьнах даиманна дуьйцу дешшначу а, вуьшта дахарехь зеделлачу наха. Доккха хилча оцу беро мел дина долу дика а, во а, доьрзу дехошка. Ур-аттала царна иза дуй хаар бен кхин гина дацахь а.\nИ хIума тергоне ца оьцу, я уьш мухха а лелча бен ца хеташ а нах дукха бу. И санна болчара Iунал ца до шайн берашна. Оьрсийчоьнан низамашца жоьпалла ма даций, цхьана стаго хIума дича, кхечарна. Цундела, схьагарехь, и низамаш товш хила а мега цхьаболчу божаршна, шайна кхело, алименташ ца елла аьлла хан тоьхначарна.


Анализ а, Комментареш а, Гезгмашин-бутт 01, 2013\nКIиран-де 1 Гезгмашин-бутт 2013\nШеман Iедалша шайн махкахь химин герзийн атака ярна дуьхьал хIун жоп лур ду бохучунна тIехь Цхьаьнатоьхна Штаташа ойла ечу юкъанна, цу хаттарна гонаха даккхий дийцарш дуьйладелла дуьненахь. Нагахь санна Iамерко тIеман операци йолаяхь иза низамашца мел йогIур ю боху хаттар ду коьртаниг.\nБусулба дине стенна буьйлу оьрсий?\nОьрсийн къоман хиндолчух сагатдечийн могΙаршкахь бу кеп-кепара политикаш, юкъархой. Цхьаболучарна къоман кхоллам европахойн кхетаме берза беза аьлла хета. Вукхара, хΙан-хΙа, боху, оьрсийн ша-тайпа некъ бу хиндолуче, хьох оьрси ца хуьлу, ахь цуьнан дин, гΙиллакхаш дитинехь, боху. АПН-агенталлехь «Оьрсий а, ислам а» цΙе а йолуш шен рогΙера артикл арахецна вевзаш волчу публициста Севастьянов Александра. «Хьо бусулба дине ваьллехь, хьайн къам духкуш ву», боху автора, шен кхоллам исламца дузуш нислучу оьрсашка. Цуьнца реза бац дуккха а нах, шаьш бусулба динехь боцу оьрсий а тΙехь.\nМарсхьокху-бутт 29, 2013\n«...Твою мать» аьлча, оцу бетах хΙума ца туху?!»\n55 шо хьалха Соьлж-ГΙалара оьрсий гΙаттаме бевлира, цхьана нохчочо шайх стаг вер а дестийна. И хилам дагалоьцучарна ши бахьана го. Хрушев Никитин парти а, Советан Ιедал а лара ца делира Сибрехара цΙехьаберзош болчу вайнахана даймахкахь бух кечбан, боху цхьаболучара. Нохчий даима а хилла питане къам, дуьйцу кхечара. Оьрсийчохь тахана лаьттачу хьолах терра дара оцу денойн хьал а.\nМарсхьокху-бутт 28, 2013\nНАТО кийча ю Шемина тIелата\nШемарчу хьоло гараяьхна дуьнентΙерачу политикийн ойланаш. Цхьаболучарна хетарехь, НАТОно сихха тохар дан деза мохк цΙийла керчош Ιечу президентан Башар Асадан Ιедална. Кхечара, иза дан ца догΙу, Асад вохийча, мохк зуламе кхетам болчу бусулба нехан карабоьрзур бу, боху. Оцу юкъанна Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн хΙордкеманаш ду Шемина герга ийзалуш. Малхбалехь хΙоьттинчу хьолах лаьцна артикл кечйина Маршо Радион корреспондента Маер Хезера.\nБале ваьлларг цхьаъ велахь а, бехдийриг дерриг къам ду\nМаршо радионо хIокху кIиранахь дийцаре диллинчу хаттарна ладогIархоша делла жоьпаш. Стенца доьзна ду аьлла хета шуна, Европехь тхов-кIело лаха оьхучу нохчех лаьцна немцойн хамийн гIирсаша вуочу агIра яздар а, уьш террораца буоза лаар а? – бохуш дара тхан хаттар.\nШен муьлха туьтмΙаьжиг лелайо Навальный Алексейс кавказхошца къамел деш?\nКΙаргбелла Москох-шахьаран мэр хила гΙертачу политикийн къовсам. Харжамийн кампанин декъехь Москох дехачу къаьмнийн векалшца цхьаьнакхетта деношкахь ялх кандидатах цхьаъ Навальный Алексей. Цигахь цо дина къамел, цуьнан шен дехарца цкъачунна ца даржон сацам бина диаспорийн лидерша. Хууш ма-хиллара, Навальныйс кхушара а, стохка а дукха дина официалехь оьрсех боцу нах, къаьсттина кавказхой, сийсазбеш къамелаш. Цундела Москох дехачу къаьмнийн векалш тешна бу, Навальныйс шайн лидершка мел хаза дийцина хила тарлахь а, иза мэран дарже кхачийта мегар дац бохучух.


„Швецера Мальмо гIала бусалбачу мухIажарийн банданаша карайирзина. Эзарнаш мухIажаршна шайн дола яьккхина и гIала. Вовшашца а тIаьхьа тIемаш бечу бусалбачийн банданаш дIалаьцна цу гIалахь урхалла. Хила деззарг хилла толерантечу шведхошна“.\n„Испанехь оьрсийн 13 шо долу йоI шен дегI дохка декхаре йина хилла Iарбойн мигранташа. Цуьнга пайдабоцучу мехах яцош хилла иза луларчу туькан долахоша. Вайн оьрсийн йоI кIелхьараяккха еза вай!“.\n„Литвахь НАТО тIеман альянсан могIаршлахь Вилнюсе кхаьчначу немцойн бундесверан салташа 10 шо долу бер хьийзина“. Иштта ду деккъа кху тIаьхьарчу цхьана кIирнахь интернет-сайташна тIехь а, социалан машанашкахь а оьрсийн маттахь яржийначу фейк-ньюсийн а, я нохчийн маттахь аьлча харц-керлачийн боца чулацамаш.\n„Аьшпаш ирчох мел хуьлу а, царах нах аттох теша“ боху мацахлерчу КхозлагIчу Рейхан пропагандин министран Геббелсан девиз юхьаралаьцча санна долу и харц-керланаш доккхачу декъехь Европерчу мухIажарш тIеэцаран политика сийсазйеш а, Малхбузехь оьрсашна, къаьстина оьрсийн берашна гIелонаш еш хилар даржон гIерташ а, ткъа иштта Европин кхерамазалла хьаша а, и кхерамазалла Iалашйеш болу ницкъаш, бундесвер, масала, зуламхойн банда санна гайтархьама баржош а хилар гуш ду тIе ма хьаьжнехь.\nДелахь а, эзарнашкахь а, бIеннаш эзарнашкахь а цу аьшпех теша а тешаш, уьш кхин дIа а баржабо интернет лелорхоша. Шайна юккъехь, ала дашна, мел тамашийна иза хеталахь а, оьрсийн пропагандин харцонаш совтIех евзаш болу нохчийн а болуш.\nИштта, масала, Швецерчу Малмё гIалахь бусалбачу мигрантийн банданаша Iедал дIа а лаьцна, вогIург а, воьдург а хьийзош, бахархошна рэкет а еш, зударшца эвхьаза а буьйлуш, урамашкахь гаррехь герзаш дIаса а детташ, лелаш ю боху харц-хаам тIаьхьарчу масех дийнахь нохчаша вуно жигара вовшашка дIасакхоьхьуьйтуш бу ватсапехула.\nИ хаам цара тIера схьаэцна йолу сайт а ю схьагуш – „Царь Град“ цIе йолу оьрсийн шовинистийн сайт, ша шех „духьарлера бакъйолу оьрсийн сайт“ олуш йолу.\nКхин дIа мел берш ца хьехийча а, нохчаша и „Царь Град“ а, иза санна а йолчу сайташ ешар а, цара цу тIехь зорбане йохучу фейк-ньюсех вайнах тешар а, тIехула тIе вайнаха и церан аьшпаш кхин дIа баржош царна гIодар а стенца доьзна ду теша?\nСел маргинале, ур-атталла шаьшна оьрсашна юккъехь а жимма интелектуалечу нахана дош ца хеташ, я еша хьакъ ца хетачу сайташкара информаци эца а вайнахана муха дагадогIу-те? И хаттарш жоп доцуш дуьсуш ду.\nЦу юкъана, оьрсийн къайлахчу сервисаша а, интернет лелочу юзерша а яржочу фейк-хаамех хуьлуш долу зенийн барамах кхетта эххар а Европера урхаллаш а, Iедалан векалш а. Цул совнаха, хIинцалца схьа шайн юзерша харц хаамаш баржор доккхачу декъехь тергал а ца деш дуьтуш хиларца вочу агIор гIарйаьлла хиллачу Фейбука а эххар а ша фейк-ньюсашца къийсам болон дагахь хилар дIахьедина.\nМел кIезга, немцойн махкахь дуьненчохь уггаре а шуьйра яьржина йолчу социал маша лелорхойн аьтто хир бу, кесталгIа шаьшна шеконе хетачу хаамашна Фейсбукан белхахошка хаам бан. Цул тIаьхьа леринчу цхьана тобано и хаам харц-бакъ хиларна теллинчул тIаьхьа Фейсбуко шеконе чулацам болуш буйла гойтучу хьаьркаца массарна а гуш билгалбоккхур бу и хаам.\nЦул совнаха, Германин урхалло кечдеш ду керла низам, шайн агIонашна тIера фейк-ньюсаш дIа ца даьхначу сайташна ахчанийн гIуданаш тохар юккъедоккхуш долу.


Оьрсийчоь-- Абдурахманов Дукхваха, Нохчийн парламентан спикер, Москох зорбанан конференцехь,17Марс2009\nИ хIума шуьйра даржийнера хаамийн гIирсаша. Оцу хьокъехь дIахьедарш дора нохчийн парламентан куьйгалхочо Абдурахманов Дукхвахас.\nАмма нохчийн депутаташна мел лаарх и хIума кхочуш хир долчух тера дац. Оьрсийчоьнан премьер-министран Путин Владимиран цхьа дош а тоьира и сацам цаьрга тIе ца эцийта.\nПолитологашца шен хиллачу цхьанакхетарехь цо билгалдаьккхира и сацам оьрсийн къоманна пайденна хирг ца хилар. Нохчийчохь цаьрна хIун хета ца хаа шена, амма кхечу республикашкахь а, мехкашкахь а оцу хIуманна реза ца хила мега нах бохуш вара иза. Вай дукха сиха тIаме довла мега. ТIаккха цуьнах жоп хьа лура ду, бохуш хаттарца жоп делира Путина политологашка сагаттадойтучу оцу хIуманна.\nПремьер-министран оцу дIахьедарна комментари журналисташа шега ехча, Абдурахманов Дукхвахас билгалдаьккхира Путин ца лууш шаьш цхьа а гIулч йоккхур яц аьлла.\nОцу хьоло нохчийн Iедалша йюьхькIайчу хIоттор дац аьлла, хета меттигерачу тергамхошна. Нохчий дIабоьлла республикан парламент тайнагийн барамехь хиларх боху цара.\nИсторик волу Сулейман реза вац кхин долчу кхъаьмнашна юккъахь цхьаъ айарна. Иза барт бохош хIума ду элира цо оцу хьокъехь вист хуьлуш.\nСулейман: «Къаьмнаш къесто дуьйладелча цхьаберш алсам бакъонаш йолуш, вуьйсуш кIезга бакъонаш йолуш хир ду. ТIаккха тIом хира бу къаьмнашна юккъехь. ГIело а хир ю цхьанний тIехь. Низамехь, конституцехь язийна ма хиллара, мьулххачу а стеган бакъонаш цхьатерра ю. Ишшта кхин дIа а хила дезаш а ду иза. Оьрсийчоь даиман а хилла ю дуккха а къаьмнаш дехаш».\nОьрсийчоьнан конституци йохорг хилар тидаме ца эцча а, атта хир дацара аьлла хета Сулейманна, оьрсий къам къасто. Цигахь кхин хаттар кхоллало, оьрсий бохург мила ву аьлла бохуш, кхин дIа а дийцира цо.\nСулейман: «Оьрсийн истори йолалуш оцу варягашна тIера дуьйна схьа дуккха а къаьмнаш долуш хилла ю Оьрсийчоь. Оьрсийн къам дуккха а, кхечу къаьмнийн цIийца дIаийна ду. ГIезалошца а, немцошца а. Масала, яздархойн классикаш схьаэцча а гуш ду иза. Тютчев а, Пушкин, Толстой а немцойн а , гIезалойн а орамаш долуш бу схьабовларца».\nСтудент волу Джабраил воккхавевеш ву нохчийн Iедалшна Путин Владимир авторитет хиларна.\nДжабраил: «ГIазакхий нохчелла лакхара бу бохург иза нийса дац. Суна ца лаьа со лахара хетийта. ГIазакхашна дуьхьала волуш а ца боху аса иза. Вай низамаш тIехь бохуш ма ду, массо а къаьмнаш цхьа бакъонаш йолуш ду аьлла, цундела ша верг цхьатерра хила везаш ву оцу хIуманна тIехь. Парламенто и низам тIеэцнехь доккха питана хир дара. Дика хьан ду, цаьрна тIехьожуш Путин волуш а, цо аьлларг цара деш долуш а».\nНохчийн парламенто а, республикан куьйгалхочо а лечкъа а ца до шаьш Оьрсийчохь цхьана стаганна бен муьтIахь ца хилар. Цундела башха цецвала хIума дац цара и сацам цо аьллачулла тIаьхьа тIе ца эцча а. Путина цхьана хенахь ма-аллара котлеташ а, мозий а, къаьстина хила деза бохург дика дIалаьцна Соьлжа-гIалахь. Ишшта хеташ ву Салман цIе йолу Нохчийчуьра вахархо а.\nСалман: «Цхьа жимма а гIазакхийн багар дош доллушехь, шайн кхетамехь шаьш диканиг до моьттуш аьлла иза. Цара нийса ду иза аьлча, юха а иза аьр а ду. Вайн пачхьалкх ма яц. ГIазакхаша аьлларг деш ду вай. Ас цхьанне а бехк а ца буьллу. ХIиц-пIицIалгаш лелор ду иза».\nIедалшна баккхийн хийцамаш хир бац гергарчу хенахь Нохчийчохь. Парламент а хIурттур яц урхалла карахь долчеран сакхташна терго ян. Цундела дукха сиха юха эцна нохчийн парламенто шай Iалашо. Оьрсийн Iедалшна муьтIахь хIинца санна, нохчийн Iедал хьалха а хиллехьара, эзарнаш нах а бойуш, хилла болу тIемаш хилла хир бацара, боху цхьаболчу наха. Уьш а цхьана агIора нийса луьш санна хетало. Амма бакъо толаре сатуьйсу цара а.


«Со кхетийра доллучух а». Интернетерчу комментаторша шайна къинтIеравалар дехна Кадыровга\nInstagram-ерчу "chp_chechenya" канална язвеллачу шина жимчу стага шайна кIинтIераваьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхо а, «мохк а» – уьш «бехке бара» цхьана постна бухахь йозанаш дитарна. Бехказбовлар тIехь долу видео оццу каналехула яржийна шинарийдийнахь, кху беттан 19-чохь.\n"Лараме Рамзан Ахматович, ас доьху айса яздинчу ирчачу йозанна къинтIеравалар, иза ас вехна волуш дитинера. Ерриг а Нохчийн Республиканна а, Нохчийн Республикан халкъанна а хьалха доьху ас къинхетам бар. Со дохковаьлла, кхин соьгара дер дац иштаниг», боху шиннах цхьамма, Усманов Нурджигит ву ша аьлла вовзуьйтучо (ник – nuuuuurrrrrrrriiiiiik).\nШолгIачо (ник - asker_khuazhev) дуьйцу, шеца цхьа нах цхьаьнакхийтира, «дерриг а довзийтира», бохуш. Цо ша «ойла а ца еш йоза дитира, чIогIа дохко а ваьлла», боху.\n"Доггах доьху сайна бехк цабиллар. ЛартIахь вацара со, дерриг а деддера хье чуьра. Айса яздийриг кхетош а вацара, ткъа тIаьхьо… . Со юхьанца ца кхеттера айса яздинчух, амма кхетийра. Хаьа хIинца суо харц вуйла. ХIинца соьца цхьаьнакхетта, суна хаийтина дерриг а, ас сайна бехк цабиллар а дехна. Ас доггах доьху къинтIерадовлар. Кхин дер дац иштаниг, я соьгара а, я сан гергарчаьргара а…», - яздина цо.\n"chp_chechenya" каналан администратора шегара йоза а хIоттийна видео буха. Иза ишта ду: «Сан агIонтIехь оцу шимма боьха комментареш йитинера Кадыров Рамзанах лаьцна, ткъа хIинца, шаьш схьакарийча, Iа боьлхуш, къинтIерадовлар доьхуш».\nКарарчу хенахь ца караво Инстаграмехь "nuuuuurrrrrrrriiiiiik" а, "asker_khuazhev" а.\nМаршо Радионо кху беттан юьххьехь хаийтина ма-хиллара, Кадыровс гайтира ша шен «сий бехдечаьрца къовсавала» лерина вуйла. «Чувоьллина а, вийна а, кхерийна а» милла а, «мостагIалла даржошверг», сацаваре кхайкхира цо шен го.\nБакъду, тIаьхьо «хийцира» Нохчийчоьнан куьйгалхочо ша аьллачун маьIна: кийча ву, элира, «массо а резабоцучаьрца сахьташкахь къамел дан».


Политикин гурашкахь яздархой а кхобуш хилча...\nГIуран-бутт 19, 2015\nДIадоьду 2015-гIа шо Литературан шо кхайкхийнера Оьрсийчоьнан президентан омрица. Кху деношкахь Нохчийчуьрчу Лермонтовн цIарахчу театрехь гулбеллера дахначу шеран жамIаш дан дуккха а яздархой, коьртехь Iедалан дай а болуш.\nЛитературин шо а кхайкхийна, чакхенга дирзина 2015-гIа шо Оьрсийчохь. Къоман дахарехь литературо йоккха меттиг дIалоцуш хиларца, кегийрхойшлахь исбаьхьаллин литературина тидам тIебахийтархьама а Iалашонашца билгалдаьккхинера шо.\nШо дерзош оцу гурашкахь бинчу белхан жамIаш деш гулбеллера Соьлж-ГIаларчу оьрсийн театрехь.\nЛитературан шарахь уггар маьIне, коьрта гIуллакх хеттера литературан шо даздаран векалш хIиттиначарна, яздархойн юкъаралло беттанийн, кIиранан денойн цIерш нохчийн маттахь йолуш «2015-гIа шо – Литературан шо» рузма арахецар. Оцу рузмитIехь нохчийн 69 яздархочух, поэтах лаьцна доцца дийцарш ду.\nДозаллица билгалдоккху иштта дийнна шерачохь 20 –х киншка арахецар а. Ю царлахь Газиева Азин «Со йиц ма елахь, Нохчийчоь» очеркийн жайна , Кусаев Iадизан рогIера байтийн, дийцарийн, гочдарийн гулар, Муцураев Олхазаран Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман дакъалацархойх лаьцначу очеркийн киншка, кхин а, къоначу нохчийн литературе дуьххаьара гIулчаш йохучу яздархойн киншкаш а.\nИштта бIаьрла лору Литературин шарна лерина Нохчийчоьнан Iилманийн академехь дIаяьхьна «Толстойн Л.Н. философин, динан хьежамаш а, син дахаран историн, вайн заманан зеделларг а» аьллачу цIарца дIаяьхьна Iилманан конференци а.\nНохчийчуьрчу гIарабевллачу яздархошца зIене девлира тхо. Муьлххачу а хеттаршна жоьпаш дала кийча а бара уьш, амма Литературан шо дерзош, цигахь базбинчу бу бохучу яздархойх, доьдучу шарахь арайийлинчу, ешархоша цкъа а пайда оьцур боцчу жайнех дош шайгара хазо ца лиира царна.\nБакъду, хIораммо а хазийнарг «нохчийн литература ян а яц, цуьнца бала болуш стаг а вац, тоьллачу, амма таханлерачу Iедална муьтIахь боцчу яздархойн йозанаш, долчу хьолехь, дехха Iохкур ду, тIе ченаш а ехкина, дара.\nМаршо Радио зIене елира яздархочуьнца Уциев Абуца. Литературан шарахь хIун кхиамаш, хIун иэшамаш хилира аьлла хета хьуна аьллачу Маршо Радион хаттарна ишта жоп хазийра цо.\nУциев: «Суна гарехь, литературан шарахь яздархоша баккхий белхаш бина, арахецна киншкаш ю, царлахь дуккха а кегийрхой а бу, царна некъ бала а беза.\nХIокху тIаьххьарчу шерашкахь боккха тидам тIебахийтина Iедало яздархошна, гIо-накъосталла деш. Яздархойн кечядина доккха цIа ду, киншкаш арахеца дела ахчананш а дара, дуккхахболчара цуьнах пайда а ийцира.\nЛитература, даим санна, кхуьуш, яздечо, яздеш, дIайоьдуш ю. Ледара агIонаш, муьлха ю хьуна аьлча., къасьттина Кавказан яздархошлахь критикица долу хьал иза ледара ду. Критика цахилча, литераутар ца кхуьу».\nВеданахь веха, шуьйрра вевза поэт Хасаров ШаIрани. Цунна шена а дицделла, маца араяьлла шен тIаьххьара байтийн жайна.\nIохку цуьнан йозанаш кехаташ а мажделла.\nХIунда ца кхочу хьоьга рагI аьлла, зIене девлира тхо поэтца.\nХасаров: «Дуккха а хиламаш хилла кху тIаьххьарчу шерашкахь, тIемаш, хийла хIума вовшен довззал гина адамашна, яздархошна оцу заманахь чIогIа хала а хилла, церан дегнех чекхбийлина и хиламаш. Цундела яздан хIума шортта гулделла-кх, боккъалла а яздеш волчунна.\nТахана зорбане ца вуьйлу со, цкъа делахь, сайн кIадонна, шолгIа делахь, ахча дац, хилла а дац, теттина мах бала беза киншка арахеца.\nСоветан Iедал долчу хенахь, хIун дара, Ночийчоьнна литература ца кхиийта, кехат ца тоьа, аьлла, Москоха хIоттийна барам бара. 60 шо кхаччалц яздархой латтош бара, киншка ара ца хоьцуш, вевзаш волчу шиннан-кханнан бен ца йолура ара».\nДирзи литературан шо, дIасадели совгIаташ, мидалш…Ткъа хьанна? Стенна?\nДайша ма-аллара, буьзний-те дуо?\nОцу хеттаршна жоьпаш хIораннан а шен-шен хир ду.\nАмма бакъду, нохчийн къоман библиотекехь кхачо яц хIетте а къоман исбаьххьаллин литературан.\nМасала, библиотекан белхахоша дийцарехь, массо а тептарел дукха хоьтту наха Айдамиров Абузаран «Ненан дог». Ткъа иза яц цигахь еккъа цхьа киншка бен.\nАла догIу, йозанчаш Нохчийчохь бIеннашкахь белахь а, нохчийн литература кхиошболчу яздархойн могIарш готто бу.\nАмма хьал даймахкарчу нохчийн литературехь мел шийла делахь а, хаало Соьлж-ГIаларчу литераторийн хIусам ма-хуьллу цIерачу яздархойх Европера нохчийн яздархой лербеш юйла.\nШвецин яздархойн юкъаралло шен могIара эцна кху деношкахь шайн махкахь меха нохчийн яздархо-мухIажир Юсупов Iилман. Европерчу литераторийн пен-клуб йоккхае кест-кеста шен совгIат а деш ша тергонехь латтавечу нохчийн поэтах Бисултанов Аптих.\nКхушара Ингалсехь кинжка араяьлла Норвегехь вехачу нохчийн поэтан Эльдиев Микаилан.\nИштта къахьоьгу нохчийн литературехь Бельгерчу Яшуркаев Султана а, Бакаев Хьасан а, Францерчу Батаева Хедас, Беляева Бирланта, Норвегерчу Мутаев Мусас а, Эльсанов Ислама а... КхидIа а йохийла ду Нохчийчоьнан яздархойн юкъаралло боцуш санна тесна битинчу нохчийн дикачу яздархойн цIерш.\nЯ уьш мел дика вайна хетарх а, тарлуш бац таханалерчу Нохчийчуьрчу политикан гурашка?\nИ тайпа хеттарш нохчийн литературана гонах дуккха а хIиттало.\nХасаров: "Ночийчоьнан литература ца кхиийта, кехат ца тоьа олура..."\nМича хьолехь ю нохчийн литература?\nАдам а, дуьне а дезаш стаг вара Дикаев Мохьмад...\nДаймохк битале - интервью\n"Тезетахь техкаш го вайн бошмаш, хьаннаш..."\nЦкъа байтанча, кхузза - философ\nПутинца къамел дан ша кийча хиларх дIахьедина Байдена\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса велла уьнах 25 стаг, цомгуш хилла кхин а 291


Бозбунчаллаш лелор даьржина Нохчийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 19, 2012\nОьрсийчоь -- ДIадаханчу шарахь махкахь коррупци алсам яьлла аьлла, хета Оьрсийчурча бахархошна, 2012\nЦхьа доккха ун санна даьржина схьадогIуш ду Нохчийчохь Iедалера бозбунчаллийца ахча лачкъор. Цу тайпа зуламаш динчарна махкахь доккха таIзар деш ду. Амма прокуратуро хIинца талла долийна санна долу гIуллакх цигахь, дага а догIуш, цкъа а хилла дац.\n83 миллион соьман зе хир дара Iедална, нагахь санна и бозбунчаллин схема гуча ца яьллехь. Зуламхойн тобано дан гIиртинчу оцу зуламан шен башхаллаш хилла. Нагахь санна и гIуллакх теллича а куьг бехкечаьрна тIехь кхиа хала хир дара. ХIунда аьлча, ахча дала деза аьлла куьг таIийна бохург а, и ахча схьаэцна бохурш а масех шо хьалха белла ларалуш бу.\nГрозный кIоштарчу, «Сельлес» цIе йолчу, пачхьакхан урхаллан куьйгалхо 2008 шарахь велла ву. Амма, бозбунчалхоша, кхелехула сацам а баькхкина, иза дийна волуш санна ишшта оцу урхаллехь болх бинчаьрна ахча догIу аьлла, куьг таIийна хилла. Висинчу, белхахой бу бохуш болчу 338 стагана юкъахь а дуккха а бу 5-6 шо хьалха белларш. Церан цIарах делла ду кхеле, шайна алап луш дац аьлла долу арз.\nИ зулам дан Iалашонехь хилла йолу тоба гуча ца яьккхаелла прокуратурерчу талламхошка. Амма, и ахча лачкъа ца дайтар а кхиаме жамI лору цигахь.\nТкъа цу тайпа хаамаш хезча, цхьаболу тергамхой ца теша, оццула боккхачу барамехь ахча лачкъо гIоьртинчарах цхьа а стаг билгалваьлла ца хилла аьлча. Царна хетарехь, оцу зуламан тIехь лаьттарш, ларамаза а доцуш, къайлабохуш бац талламхоша.\nАла догIу, цу тайпа зуламаш, Грозный кIоштахь хилла ца Iа. Цу тайппа хIуманаш гучудоьвла, Ножай-юьрт а, Ведан а, ТIехьа-Мартан а, Шуьйтан а кIошташкахь.\n83 миллион сом лачкъо гIоьртинарш, таIзарх хьалха бевллехь а, иштта, церан санна аьтто ца баьлла, могIарерчу нахана зе дан ара ваьллачу Тепсаев Iумаран. 31 зудчуьнгара нанойн капиталан сертификаташ а гулдина, царна цо зе дина 10 миллион сов соьмана. ХIинца оцу 29 шо долчу стагана догIуш долу таIзар хадор ду, Хьалха-Мартан кIоштарчу кхело.\nМуьлха а, бозбончаллийца нахера, ян Iедалера ахча лачкъош хилар, ша нийсачу новкъахь, хуьлуш хIума дац. Тахана, цхьаннах лечкъина хIума дац, цу тайпа финансийн зуламаш дечарна, доккха гIо лоцуш, шайна са яьккхархьам Iедалера даржхой хилар.\nИза ша дерг хIоттало, Къилбаседа Кавказехь яьржинчу коррупцийца. Оцу ун дуьхьала къийсам латто беза бохуш, Iедалан дайша даиман а дIакхайкхош далахь а, иза Нохчийчура дIадаккхалур дац аьлла, хетарш кIезг бац махкахь. Царах ву Аслан цIе йолу Соьлжа-гIалара вахархо.\nАслан: Москох дуьйна коррупцех дIацIанян езаш ю Къилбаседа Кавказ. Гергарлонаш а ю коррупци, иза вайна юкъара дIа а даккхалур дац.\nАслана дуьйцучунна тIе товш ву МаIаз цIе йолу стаг а. Амма, цо бахарехь, Оьрсийчура дукха ширачу заманахь дуьйна схьадогIуш ду, ахчанца кхаъ балар а, финансийн цхьацца бозбунчаллаш лелор а.\nМаIаз: Къилбаседа Кавказехь коррупци дIаяьккха лууш далахь, дуьххьара оьрсий дIабаха беза кхузара, цултIаьхьа, ша мел долу къам дIадаккха деза кхузара. Нехан цIийх доьлла долу хIума дIадаккха йиш ма-яц. Ша нах байа а байина дIа ца бахахь. Кхин дан хIума дац. Тахана, цхьана шарахь а, шина шарахь а, итт шарахь дIадера долуш хIума дац иза.\nЯккхийчу гIулчашца кхиамечу дахаре йоьдучу Нохчийчоьнан сибат эрча доккху, цу тайпа зуламаша. Амма цхьаболчу даржхоша билгалдоккху, терроризм а, коррупци а , эшаелла хIокху дуьненехь цхьа а пачхьалкх яц олий. Гарехь, оцу хIуманна тIехь а, хьалхарчу меттехь хила Iалашо яц жимчу Нохчийчоьнан.


"Грозный" телеканалан директор Дудаев Ахьмад\nХаамийн гIирсийн векалшца хиллачу цхьанакхетарехь республикерчу "Грозный" телеканалан директора, Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIоьнчас Дудаев Ахьмада дIахьедина, зорбанийн барам лакхабаккхархьама шаьш бинчу хийцамех, яздо "Грозный-информ" агенталло.\nЛеррина терго тIеяхийта сацамбина интернет-хьосташна, оцу Iалашонца "Чечня Сегодня" агенталлана юкъадахийтина "Молодежная смена", "Столица плюс", "Ан-Нур" газеташ. Церан куьйгаллехь хир ву, нохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос махкарчу Iедалхоша лело харцонаш Iораяхар дIадайа гIерта Ахмадов Чингиз.\nКерла кхоьллинчу "Зорбан цIийна" юкъадахийтина литературан "Вайнах", "Орга", "Нана", "СтелаIад" журналаш. Царна тIехь куьйгалла дийр ду "Грозный -информ" агенталлан хиллачу редакторо Темирханов Iелас. Ткъа "Грозный-информ" агеталлан редактор хIоттийна Гичкаев Артур.


Марсхьокху-бутт 27, 2014\nГермани -- Украинин (Климкин Павло) а , Германин (Штайнмайер Франк-Валтер) а арахьарчу гIуллакхийн министрш, 17 Марс 2014.\nНемцойн вице-премьер а, уггаре а тIеIаткъамечарех политик волчу Габриэл Зигмара Украинехь федерализаци ца йича ер яц, ткъа ГIирма юхайоьрзур ю бохучух цхьа а ца теша, аьлла.\n„Украинин цхьаалла Iалашйан цхьа некъ бен бац – Оьрсийчоьнна муьтIахьчу, доккхачу декъехь оьрсийн бехачу кIошташна царна товр болу некъ кховдор бен“, - элира немцойн экономикан министр а, Меркель Ангелин урхаллин вице-премьер а волчу Габриэл Зигмара шен Германерчу "Welt am Sonntag" газетица хиллачу интервьюхь.\n„Хаза говза а, хьекъале федерализаци яран концепци кху сохьтехь цигарчу хьолах хьалхавала цхьаъ бен боцу некъ хета суна“, - элира цуо, уггаре а хьалха Украинин Малхбалехь шина агIоно вовшашна герз деттар цхьана ханна мукъане а саца а дина.\nГерманин куьйгалло Украинехь къепедацарш дуьйладелча дуьйна схьа дипломатийн некъашкахула хьоьгучу къинан коьрта Iалашо – иза Украининий, Оьрсийчоьнний юккъехь бакъ болу тIом ца балийтар ю, хIуъу дина а тIеман конфронтаци цу шина пачхьалкхана юккъехь ца хилийтар а ю.\nЦул совнаха, немцойн тIеIаткъамечу политикна хетарехь, Украинин малхбалехь тIеман тийсадаларш севцинчул тIаьхьа цу пачхьалкхашкахь дехачу къаьмнашна а, тайп-тайпана хьежамаш болчу бахархошна а юккъехь барт баран процесс муха хила еза бохург а ду талла дезаш.\nИштта ГIирма-ахгIайренах лаьцна цхьа а да воккхаве хIума ца элира Габриэла. „Цхьа а вац карарчу хенахь, Оьрсийчоьно ГIирмина йина аннекци кесталгIа юханехаяккхалур ю бохучух тешаш“, - элира цуо.\nАла догIу, немцойн урхаллин вице-премьера дина долчу дIахьедарша вуно йоккха IалагIож яьккхинера Европерчу а, Украинерчу а хаамийн гIирсашкахь, Малхбузе жим-жима ша Украинина гIортош йолчу белшашна юхаяла дагахь юй те, аьлла шеконаш а кхуллуш. ХIунда аьлча, хууш ма-хиллара, Киеверчу Iедална уггаре а лазамечех тема ю и ши тема – ГIирма-ахгIайре юхаерзорий, федерализаци ярий.\n„Украина унитаран пачхьалкхе хила а хилла, йолуш а ю, хир йолуш а ю. Федерализацех лаьцна буьйцуш болу гIурт цхьа а бух боцуш бу“, - элира цу пачхьалкхан президента Порошенко Петрос шен инаугурацехь. Ткъа цу федерализаци агIонча, цунах еш къайле а йоцуш, Оьрсийчоьнан куьйгалхой бу, Украинин декъашкахь Кремлан тIеIаткъам лакхабаккха Iалашонца.\nАмма Москохара Iедалш хилла а ца Iа хIоттаделлачу хьелашкахь Украиинина федерализаци нийса харжам хила мегар аьлла хеташберш. Цхьаццаболчу тергамхоша а лору Киеван кхин некъ бац, пачхьалкхан массо а декъашца а, боламашца а дагадовларш дIа а долийна, цаьрга кховдон царна товр а болуш, шаьш -шайна зенехь а хир боцуш болу некъ ца лехча. Иштачех ву Европерчу стратегикаллин талламийн институтан белхахо Асхабов Хьамзат а.\nАсхабов Хьамзат : „Украинин куьйгалло дан дезаш дерг – иза халкъо хьалха туьттуш болу нах схьа а гулбина, - къоман мэр, къоман губернатор бохуш цхьа нах бу-хк цигахь, - цаьрца барт бан безара цара. Цара иза хIунда ца до со кхеташ вац.\nИза ца дар чIогIа эшаме хета суна. Ян езахь федеративан республика а, ца йича ца йолуш йолу муьлха а пачхьалкхан кеп ян а йина цигахь, цул тIаьхьа дIанислур дара цаьрга массо а хIума. Оьрсийчоь а ю кехата тIехь, низамца федеративан республика, амма бакъодолчехь иза унитаран пачхьалкхе ю, массарна а юйла а хууш“.\nЦу юкъана немцойн канцлер Меркел Ангела шен министро динчу дIахьедарша яьккхина гIовгIа мелла а теян гIоьртира. Украинин президентаца Порошенко Петроца шен хиллачу къамелехь цуо билгалдаьккхинера, Германин вице-канцлеро йийцинарг децентрализаци яра аьлла.\n„Германина а, Евробертана хеташ дерг ду, Украинин уггаре а нийсадерг – иза шен пачхьалкхан территорин дийналла а ларъеш, децентрализаци а еш болу некъ бу бохург. Оха цигахь федерализаци олучух Украинехь децентрализаци олу. Иза Украинин президентана лууш дерг а ду“, - элира цуо.