Сулейманов А. «Берийн синош човйина хилча…»\nКниги и учебники на чеченском языке\nВестник Института развития образования Чеченской Республики\nЕГЭ и ОГЭ\t"Горячая линия": 8(8712)22-38-86\nДобейся успеха!\tРеспубликанские конкурсы\nГРАНТ\tР.А. Кадырова\nПеречень\tобязательных требований (Рособрнадзор)\nНохчийн мотт\tМатериалы на родном языке\n19 июль 2014 года\nКаимова Амната дийцарехь, Нохчийчоьнан уггаре а хаза меттиг – Шела ю. Цигахь йина а, ехаш а ю иза. 1972-чу шарахь, Шеларчу №8 йолчу юкъардешаран школе хьалхарчу классе деша яхчахьана, хьехархо хила лаам а, сатийсам а болуш хилла ю Амнат. Да-нана а, хьехархой а, накъостий а цунах хьехархо хир юй хууш, дог тешна бара. И бакъ хила а хилира.\n1989-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн хьехархойн институтан филологийн факультет чекхъяьккхина, Шеларчу №3 йолчу школе оьрсийн мотт, литература хьеха балха х1оьттира Амнат. Балхах самукъа а долуш, беза а безаш, 1997 шо т1екхаччалц болх бира къоначу хьехархочо. Амма чекхбаьллачу хьалхарчу т1амо дуккха а нехан ойланаш а, кхетамаш а хийцинера.\n«Класса чу яхча, – дуьйцу Амната, – гуш хуьлура г1елделла, наб янза, 1адийча санна 1аш долу бераш. Церан б1аьра а хьоьжуш, х1ун дан деза а, х1ун г1о дийр ду а ца хууш юьсура со. Т1аьхьа кхийтира: оьрсийн мотт я математика 1амор эрна ду берашна, церан синош чов хилла хилча. Эццахь сацам хилира сан нохчийн берийн «доьхначу дуьненан» психологи 1амо».\nАмнатна дика дагайог1у ша психолого санна дуьххьара т1еэцна йолу 10 шо кхаьчна йо1. Цо елха а йоьлхуш дийцира, шен нана цкъа яккхий тоьпаш евллачул т1аьхьа шен б1аьргашна хьалхха ялар.\nАмната, йо1 мара а йоьллина, элира: «Кхера ма кхера! Со хьоьца ю! Вайшиъ цхьаьна хилча, шадерг дика хир ду!».\nЙо1а, г1ийла ела а къежна, Амнат маракъевлира. Амнат кхийтира: кхид1а ша шен дахар берийн психологина д1алург хиларх. Бан безаш бара къастам: я хьехархочун болх кхид1а бар я ц1енна, бакъйолу психолог хилар. Школан психолог хила лаар туьйлира.\nШа деш долу х1ума доггах дан 1емина йолу Амнат психологи к1орггера 1амо йолаелира. Оьшуш йолу литература лохуш (х1инца санна Интернет чуьра схьаэцча йолуш яцара), семинарашка лелаш, квалификаци лакхаяккхаран курсашкахь доьшуш, болх а беш 1емаш яра къона психолог.\nИза кхечира Нальчике, Пятигорске, Кисловодске, Ростове, Владикавказе, Москох, Украине, Гуьржичу, Голланде, Германе. Цуьнан хьехархой хилира дуьненахь а г1арабевлла психологин говзанчаш: СПбМАПО-н берийн психиатрин, психотерапин, медицинин кафедрин профессорш болу Никольская И.М., Добряков И.В.; Санкт-Петербурган психотерапин а консультированин «Гармония» институтан психологаш, тренерш Ларинов С.К., Ильина И.Г.; Москохара РФ могашалла1алашъяран министерствон психиатрин институтан 1илманан сотрудник Корень Е.В.; иштта, Хорватера психолог Микуш Косс Анница; Ингалс пачхьалкхера психолог Жорман Расвита а, кхиберш а.\nАмната дийцарехь, цунах психолог хиларна т1ехь а, цуьнан дахар цу кепара хийцадаларна т1ехь а доккха дакъа лаьцнарг Къилбаседа Кавказехь йолу «Юнисеф» олу организаци ю. Юнисефа Нохчийн Республикан дешаран а, 1илманан министерствоца цхьаьна йолчу проектаца Шеларчу №3 йолчу юкъардешаран школехь евростандартаца ши кабинет кечйира, оьшуш долу йийбар а, г1ирс а чу а буьллуш.\nНохчийчохь и саннарг 8 центр йина цара. Шеларчу психолого-методически центран куьйгалле Амнат х1оттийра. Оццу программица Амнатан аьтто хилира говзаллин кхаашеран «Консультирование в школе» боху дешар чекхдаккха а. Амма Амнатна хетарехь, берашна хила ма-деззара психологически г1о дархьама, берех кхетархьама тайп-тайпана технологеш а, методикаш 1амо еза, ткъа иза гуттар а 1емаш хиларца бен керадоьрзуш дац.\n– Корматаллин курсаш, семинараш, мастер-классаш, – иза бу сан кхиаман ондда бух, – дуьйцу Амната, – х1ора семинар чекхяьлча, ас сайна карийна зеделларг балха т1ехь юкъадоккху. Диагностически, коррекционни, профилактически, просветительски болх бо ас. Психологин тренингаш йо, берашна, хьехархошна, дай-наношна. Т1аьххьарчу шерашкахь ас керла тренинган программаш юкъаяьхна: кхиархошна – церан шайх б1обулуш хилийтарна а, вовшашца бартхилийтарна а т1ехьажийна; хьехархошна а, дай-наношна – «Стрессан профилактика»; берашна – коррекционно-кхиарна а, ийна хиларна, шайн оьг1азаллина т1ехь 1уналла дарна т1ейоьг1на.\nАс юкъаяьккхина «Т1емавалар» («Полет») ц1е йолу релаксационни методика беро ша-шен мах хадабар-хьалаайар 1амош ю. Хьехархойн стрессана профилактика а еш, дагчуьра кхерам хилар д1а а доккхуш, шайн гушбоцу ницкъаш меттахбахийта 1амабо уьш. Х1унда аьлча хьехархойн балха т1ехь дукха ду уьш г1елболуьйтуш, оьг1азалла хаайолуьйтуш долу х1уманаш. Цара дешархошца а, шайн белхан накъосташца а йолу юкъаметтигаш галйоху. Хьехархо ша-шен дола далуш хилча, шех б1обулуш хуьлу хала киртиг т1ех1оьттича. Цо шен лелар, оьг1азалла а йоцуш, д1анисдо.\nЦу аг1ор тренингаш хьехархошна ч1ог1а пайдехь хуьлу. Кхиазхошна еш йолчу тренингаша 1амадо царна шайх доллург хаийта, тайп-тайпанчу 1алашонехьа г1ерташ хилийтар, т1аккха шаьш-шайн маххадабар а лакхадолу церан. Цул совнаха, ас вовшах а тухуш д1ахьо к1оштарчу хьехархошца-психологашца семинараш. Царна сайниш а, кхечеран а разработкаш а йовзуьйтуш, инструкцеш ло. Школашкахь хьалхарчу классашкахь ФГОС а, керла стандарташ а юкъайохуш дакъа а лоцу. К1оштан хьехархойн-психологийн методически вовшахтохараллин кхеташонашкахь докладаш а йо».\nАмнатан дуккха а сийлаллин грамоташ ю: НР-н дешаран а, 1илманан а министерствон а, Шеларчу дешаран урхаллин а, «РФ-н дешаран сийлахь белхахо» аьлла сийлаллин ц1е а тиллина цунна. «НР-н хьехархо-психолог – 2012 шо» аьллачу конкурсехь 3-г1а меттиг а яьккхира цо.\n«Сайн болх даггара дукха беза суна, – кхид1а а дуьйцу Амната, – х1ора 1уьйранна хазахетарца, сатийсамца, цхьанна г1одан лаарца кабинетан не1 схьайоьллу ас. Кху балхо сайна а 1амийна суна дуккха а диканиг, оьшуш дерг: сатухуш хилар, синтеме хилар, къинхетаме хилар. Халачу т1еман шерашкахь балхо ницкъ луш, айса – сайх болу тешам алсамбоккхуш, халонашна хьалха охьа ца то1уьйтуш схьаеара со. Цул совнах, х1ара болх – беккъа болх хилла ца 1а суна, х1ара сан дахар ду, 23 шарахь сайн хьомечу накъосташца цхьаьна д1адоьдуш долу.\nСо тешна ю муьлххачу бере а, доккхачу адаме санна, ладог1а дезарх, цунах кхета везарх. Нагахь беран цхьана а г1уллакхна т1ехь ойла ца латтахь, иза бен а ца хеташ делахь, цунна бехке вай – даккхийниш – ду, цунна х1ун оьшу ца хьаьжна долу. Берийн дагчу хьажа хаа деза, царна накъосталла дан деза кху доккхачу дуьненахь шен меттиг каро. Сан психологически кредо ю:\n«Берах кхетар, иза ма-дарра т1еэцар, цунна г1одар».\nСуна со ирс долуш стаг хета, х1унда аьлча сан безаш болу болх бу, цигахь соьга хьоьжуш б1еннаш берийн б1аьргаш ду: самукъане а, сингаттаме а, цецдевлла а. Цаьрга хьаьжча сайн болх оьшуш буй а, айса деш дерг пайдехь г1уллакх дуй а хаьа суна».\nДуьненахь психологи ч1ог1а яьржина а, ч1ог1а лоруш а йолуш корматалла ю. Адамийн синошна дарба деш бу психологаш. Оьг1азалла, х1уманах догдиллар, депресси, адамийн юкъаметтигаш галйовлар, кхин а, вайна хийла дош а ца хеташ, амма дуккха а цамгарш а, девнаш а лоьлхуьйтуш долчу х1уманашна дарба до цара. Оьг1азалла ч1ог1а меттахъяьлла хьал х1оьттича, уггар хьалха психологна т1е вахавезаш ву стаг, цхьа цамгар эккхале. Ткъа шарахь баланехь лаьттинчу вайн къомана цул ч1ог1а оьшуш х1ума дан а дац.\nУггар хьалха школашкара психологаш бара дешаран урхаллин органаша т1е тидам а бахийтина, болх байта 1амо безаш. Амнат саннарш п1елгашца багарбаллал бен бац вайн республикехь. Х1ора школехь а, берийн бешахь а д1аязбина-м хир бу, амма болх бан ма-безза беш бац. Масала, ЕГЭ д1аяла чубоьлхуш болчу кхиазхошца говзачу психолого кхерам д1абоккхуш болх бича, цара дуккха а дика д1алур яра экзамен. Вай тешна хир ду, НР-н Куьйгалхочо Кадыров Рамзана ма-баххара, цо аларе хьоьжуш а ца 1аш, нисдан деззачо и г1уллакх д1анисдийр ду аьлла.\nПоследние документы из категории "Инновационная и национальная образовательная политика"\nНохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетехь Дуьненаюкъара Iилманийн-практикин "Iилмане гIулч" конференци хилира.\nП. Петирова "Тийналле ладог1ар"\nПетирова П. "Шайн ницкъах теша!"\nЛорсанова З."Ненан матте йолчу марзонца еха…"\nГайрбекова М. "Нохчийн мотт – сан дозалла!"\nЭльдерханова Зайнап "Т1аьхьабисина хастам "\nМатериалы Республиканского этнографического диктанта "Беза, бовза нохчийн мотт!""\nШовхалова Хьава Нурдиновна - нохчийн, оьрсийн меттанийн хьехархо\nО проведении Республиканского конкурса "Учитель года ЧР -2018"\nНохчийн меттан къона 1у\nРассылка новостей и документов на электронную почту\nКоличество подписчиков: 18352\nПорталы государственных услуг\n<img src="http://counter.rambler.ru/top100.cnt?1645502" alt="" width="1" height="1" border="0">


Кхо шо кхаьчна Нохчийчуьра эскарийн дакъош лахдина, амма цунах олийла-м дац "толаман де"\nНохчийчоь -- Веданан кIоштахь тIеман операци дIахьош, 20Чил2000\nТайп –тайпанчу даздарша хьулйина еха карарчу хенахь Нохчийчоь. Къилбаседа Кавказехь хьовх,Оьрсийчохь а цхьа кIошт яц кхузахь санна кест-кеста, эзарнаш аьлча а харц хир доцуш, беза-баккхий хьеший а луьстуш, цхьацца хиламаш билгалбохуш, цхьаьнакхетар–гуламаш дIахьош. Тахана Iедало тIетаьIIина кечам беш, цу могIарера хилам бу Нохчийчохь террорна дуьхьал дIаяьхьна тIеман операци сацийна кхо шо кхачар. Цу кху оханан беттан 16-чу денна лерина, и де вайнахана мел маьIне хилла хоьуьйтуш, цхьаьнакхетарш ду дIахьош массо тайпа доьшийлашкахь а, Iедалан урхаллашкахь а. Лаккхарчу тIегIан хьаькамаш а, Iилманчаш а боцуш, цу кхетош-кхиоран балха юкъаозийна бу ур-атталла Iелам нах а.\nТIом, я "террорна дуьхьал дIаяхьна тIеман операци" оьрсаша шех олуш хилла болам сацор - иза уггаре а хьалха, низамо ма-хьохху, дуккха а нехан бакъонаш юхаметтахIиттор а ду, кхузахь машар чIагIбаларан–толаран а, мохк кхиаран а бух а бу, боху, цу хьокъехь леррина дIахьедар динчу Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъечу урхаллин коьртехь волчу Нухажиев Нурдис.\nМассо маьIIехь олалла деш федералан ницкъаш а болуш, оццул йоккхачу хенахь, иттех шарахь, Нохчийчохь террорна дуьхьал операци дIаяхьар, муьлххачу а тергамхочунна гергахь, лартIа хIума дацара. Оццул еха стенна лаьттина и раж Нохчийчохь? Дера лаьттина Оьрсийчохь цуьнан ондда агIончаш а, ницкъаш а хиларна, тIеман министараллин биста кхаччалц, бен-бечу тIегIан маьхькIамхоша кхузахь, хьал-таро дебош, ахча-бохчанан уьйриг луьстуш хиларна. Кхузара цхьанне ца лаьара оццул санехь гIуллакх юкъахдита.\nИтт шарахь ког баькх-баьккхинчохь талхош яра маьршачу бахархой бакъонаш. Амма оццу хенахь, массо маьIIехь доладеш Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш а, меттигера ницкъаллин структураш а йолуш, тIемалойн каракхочуш дара герз а, хIоъ-молха а, хаддаза тIедузуш дара церан могIарш а. Иштта маьIна долуш дIахьедар дина Нухажиев Нурдис хаамийн гIирсашкахула.\nБакъду, террорна дуьхьал тIеман операци дIахьочу муьрехь, вайнахана тIебазбеллий лаьтташ кхерам а бара, уьш баха-бахка а маьрша боцуш, церан бакъонаш кIоршаме талхош а яра, бохуш, Нухажиевс яханчу хенаца бузу шен махкахоша мел лайна къа-бала а, церан синан-дегIана мел хилла эшам а.\nЦо вонна а, диканна а хьахош дац, тахана тергалдан а, гуш долу хьал. Мел маьрша бу нохчий шайна хетарг майрра дIаала? Таро юй церан шайна гина нийсадацар, харцо юкъараллехь Iораяккха? Мел хийцаделла тIом сацийначул тIаьхьа Нохчийчуьра дахар?\nУьш а,кхин а дешан маршонца а, адамийн бакъонашларьярца а дозу хеттарш Нухажиевс, даима а санна, федералан Iедална Iоттаре кхиссарш а йой, тергамза дуьтуш ду, уьш ца дийцаро цу ирчу хеттарийн чулацам а, маьIна а кхачош долуш санна.\nТкъа тергамхоша а, могIарчу бахархоша а къаро а еш, кхузара хьал мух-муха а доцуш,чолхе долуш, кIарглахь бен, аттачу дала гена ду. «Хьажахь,- боху цхьана шен цIе йоккхийла ца луучу тергамхочо, - юьртара полицин дакъа дац, цуьнан хьаькам мила хила веза?\nИ стаг, меркIелахь лартIахь чо а баланза волу полицин белхахо, тхан юьртахь хьовх, кIоштехь а эла ву-кх. Эла ву урхаллехь болчеран гергара стаг иза волу дела. Соьлжа-гIалара схьаваийтинчу цо, шена бол охьа ца биллича, тхан юьртахь хIинца гIум а ца йоккхуьйту, латта а ца дохьуьйту, туьканашка болх а ца бойту, Iедална дIалуш йолу ял йоцуш, цу мераIуьргана токхамаш бан безаш бу-кх нах. И царна тIедожийна ду-кх.\nАрздан воьлча, хьоьга ладогIа ваьхьаш стаг вац. И дика болх хилла-кх тхуна террорна дуьхьал олу операци саца а йина, урхаллехь меттигера Iедал хилар бахьанехь» Цу кеппара къамел до тахана кхузахь долчу хьолах лаьцна цхьана тергамхочо. ГIайгIанениг ду и тайпа хьажам берш дукха хилар.


Шена Нохчийчохь Гинчух Тоам Хилла Матвиенко Валентинина\nНохчийчоь -- Аьрру агlора: Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, Оьрсийн Чоьхьарчу Гlуллакхийн Министраллин Эскаран Командир Рожков Николай, Оьрсийн Федерацин Кхеташонан Спикер Матвиенко Валентина, Соьлж-гlала, 13Чил2012\nКхерамазаллин хьелаш оцу кепара чIагIдар Нохчийчохь хиланза дикка хан яра. Соьлж-гIалин массо а коьртачу урамашкахь лаьтташ бара полисхой а, чоьхьарчу эскарера салтий а. Невр кIоштахь эрна арахь а бара полисхой дIахIиттина.\nШаьш полисхоша дийцарехь, веза хьаша чохь а волуш, охьахаа догIучу хIаваан кеманна лаьттара герз ца тохийта ларлуш дара Iедалш. Оьрсийчоьнан Iедалан тIегIан тIехь диалгIачу лаккхарчу даржехь йолчу Матвиенко Валентинега Соьлж-гIаларчу аэропортехь хьоьжуш нохчийн Iедалхой бара. Хьалхваьлла вара республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Соьлж-гIалахь хьешана йинчу экскурсина юкъадогIуш дара коьртачу маьждиге а, микрорайонехь йинчу стадионе а кхачар.\nШена хIинцалц моттара, Петарбухехь долу маьждиг ду уггаре а хазниг, амма, хIинца хии суна, иза муьлханиг ду аьлла, гуонахь лаьттачу нохчашна там хуьлуш долу дешнаш элира цуо. Цигара, боьлххушехь, керстан килсане а бахара ша-берш.\nЦу чуьрчу мозгIаро довха дешнаш бехира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьн хьокъехь. «Кхузахь шун шорта меттиг ма ю, керста дин Iамо луучарна ишкол тайпа цхьаъ схьа хIунда ца йоьллу аша нахана хьехамаш бан? Оцу хIуманна тIехь, шуна хаза а хеташ гIо дийр ду республикан куьйгалхочо», аьлла тидам бира Матвиенко Валентинас.\nНохчийчохь долчу эскаран декъе а кхечира Федерацин кхеташонана куьйгалхо. Ишшта, цуо дакъа лецира Нохчийн парламентан кхеташонехь а.\nХIокху деношкахь политикан кхин цхьана хиламанна тIе тидам боьгIна бара Нохчийчоьнан - Оьрсийн Пачхьалкхан Думаехь хиллачу кхеташонна. Цхьааллин Оьрсийчоьнан фракцин депутат Воробьев Андрей трибунин тIера къамел дечу хенахь, дош-дашера а даьлла, цуьнан дов делира Жириновский Владимирца.\nЛибералан Демократхойн партин куьйгалхо, шен амалехь куьйгаш а лестош, мохь а бетташ, кхиссалуш вара, ша боргIал санна. Оцу делан сохьта цу шинна гуо бира кхечу депутаташа. Амма Жириновскийн аз бен дацара кхин хезаш. Цунна тIекхача гIерташ вара нохчийн депутат хаамийн а, зорбанан а министр хилла волу Саралиев Шамсаил. Гуш дара и дов кхин а дахделлехь, ткъеха шарахь политикехь доьвнашца шен рейтинг йоккхучу Жириновскийца тасавала мегаш хилар.\nОцу видеокийсаке хьаьжначу нохчаша «да виса шен делаI, цкъа мукъане а тоьхна елира цунна» бохуш дийцара. ХIинца, Оьрсийчоьнан президентан харжамашка воьдуш волу Жириновский Владимир, Нохчийчохь уггар а ца везачу политикех цхьаъ ву. Цуо кавказхошна дуьхьала деш долу къамелаш а дац цуьнан коьрта бахьана. Политикехь цуо лелош йолу шалхенаш го хьанна а.


Декъазниг (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nГумаков Езид сан шича велахь а (сан йоккхахйолчу дейишин воккхахволу к1ант), сан ден нийсархо вара. Юкъахь йолчу хенан башхалле хьаьжна доцуш, воккха ши доттаг1 вара тхойшиъ. Суна хазахетара цуьнца къамел деш. К1орда а ца войтуш, хьан деган к1оргге а кхевдий, хьан сагатдийриг дийцийта хаьара цунна. Сайн сагатдечу муьлхха а х1уман т1ехь дагаволура со цуьнах, цо д1асайийцарна а ца кхоьруш, муьлхха а къайле а тешайора.\nБакъдолуш, хаза куц ца кхаьчнера Езидна. Лохачу дег1ахь волу и, цхьана б1аьргана г1уьнжара хьожуш а вара. Цул а цхьа корта лекха йолу цуьнан озачу дег1ара х1усаманна Асмаъ, ц1ийндена улле х1оьттича, кхин а лекха хетара.\nЦхьа башха аг1о яра Езидан – хаза кечвалар а, ч1арх-аьлла хилар а. Д1ахьаьжначу хенахь шевиотан китель а, галпеш йолу хеча а юхий, кечлой хуьлура Езид. Чохь сурт а гуш къагийна эткаш, х1ора ког мел боккху ц1ийзаш хуьлура. Васт кхочушдора аг1ор боккхуш туьллучу куйно я сталинка олучу хурашкано. Йовхачу хенахь нохчийн пес хуьлура Езидехь, цхьа товш хуьлура и охьахецначу кучаца, детица кечдинчу дуткъачу доьхканца г1одаюкъ йихкина волавелча.\nКхузткъалг1а шераш дара. Китель, галпеш йолу хеча, эткаш модера д1айовла кхиънера, амма Езид царна тешаме висинера. Цунна б1аьрга ган а ца езара костюмаш, ирахь кач болу кучамаш, туфлеш.\nИштта тамашийна вар-кха сан доттаг1. Ас дозалла дора тхаьшшиннан доттаг1аллех. Суна Езидехь ца товш дерг цхьаъ дара – шех лаьцна цунна дийца цахаар я цалаар. Суна баккхийчаьргара хезнера Езид йоккха хан юкъа ца юлуш, набахти чохь мелла а хенаш яьхна хилар. Цигахь леллачу Езидан хьуьнарех а, майраллех а. «Ницкъ ца беллехь а, стеган дог делла суна Дала!» – олу бохура цо сих-сиха. Юьртахь дукха дийцарш даьржара Езидан хьунарех а, леламех а лоций. Амма суна мел ч1ог1а лиъча а, Езеда ша ца дуьйцура шех лаьцна.\nЦкъа цхьана сарахь юьртарчу клуба хьалха гулбеллачу кегийчу наха Езида Киргизехь долуш дина цхьа х1ума дуьйцуш хезира суна.\nЧохь хан яьккхина араваьлла Езид хилла дан х1ума доцуш волавелла лелаш. Воьду-уш, базара кхаьчна Езед жижиг духкучу туькана улле нисвелла. Цу уллехь ца соцуш, т1ехволуш волу и, хаспаш дечо т1аьхьа мохь тоьхна, сацийна:\n– Х1ей, нохчи, жижиг эца! Ахча ма кхоаде, дахар доца ду!\nМухха делахь а, х1ара нохчи вуй хиънера жижиг духкучунна.\nЕзидна-м лаьара дера, ц1ерачарна жижиг дахьа а, уьш цуьнах 1абон а, ша чам баккха а, амма шен кисанан хьал а хууш, т1ехволуш хилла. Аттачу балхах т1аьхьара вала дагахь ца хилла хаспанча:\n– Х1ун до ахь, нохчи, ойла а ца еш, д1аэца! Хьанал ду хьуна жижиг, динан берриге а бехкамаш а ларбеш, урс хьаькхна бу сту…\nХадам боллуш т1еволавелла Езид. П1елг а бетташ, харжа мегар долуш дукха нисделла жижиг хилла хьалакхозуш а, г1опасти т1е охьадиллина а. Х1ара эцархо ша т1ех ца валийтина, г1адваханчу хаспанчас г1опасти т1е куьг хьажийра:\n– Хьайна деззарг къастаде… Маса кийла узу хьуна?\n– Х1ара хьайна а дитий, и д1ора меже озал, – аьлла, Езида хьалакхозучех меже гайтира.\n– Э-э-э… нохчичунна жижиг довза-м хьаха девза, – бур-бур дира хаспанчас. Езида и муха аьлла тидам а ца бира цо.\nЗ1акар т1ера пханар схьа а эцна, вукху жижигаш т1ехула и г1опасти т1е а тесна, элира цо:\n– Х1ан, хьажал! Т1аккха? Дерриге а д1аоьций? Ткъе пхи кийла гергга хир ду х1ара! Узий?\nЕзида, вист а ца хуьлуш, г1одаюкъара д1алачкъина урс хьала а даьккхина, куьг чу таса атта хилийта, пханарх урс тесна, херо яьккхира. Т1аккха хаспанча шена т1е а озийна, логе урс а лаьцна, лерехь цхьа шабарш дира. Хаспанча дукха сиха юхаиккхиира, б1аьргаш хье т1е а баьхна, 1адийча санна, 1ара и. Езид, шек а воцуш, пханар схьа а эцна, парг1атчу боларехь ц1а вахара.\nЦхьа сахьт далале Езидан не1аре цхьа тоба х1оьттира, коьртехь куьпан участков а волуш, Езидана хьалхе дуьйна вевзаш вара и. Цуьнца цхьана теш х1отта валийна ши стаг а, бохамхилларг а вара. Езид шашайна хьалха х1уттушехь, хаьттира участковс:\n– Х1ара вуй?\nВу аьлла, т1еч1аг1динчул т1аьхьа, кхин дийцар-алар доцуш бехк кхийдон велира и Езиде, хаспанчина т1е а летта, цуьнан долалла схьадаккха дагахь зулам дина, дахарна а, могашаллина а зене кхерамаш а тийсина бохуш. Езид дукха ч1ог1а инзар а ваьлла, шега кхийдош болу бехк аьттехьа а т1е ца лоцуш, аьлла:\n– Бакъ дац! Жижиг суна карийна ду!\n– Новкъа вог1уш вара со, д1ахьажча, некъа йистехь шаршу юкъа а хьарчийна, 1уьллуш цхьа х1ума ю-кх. Шаршу схьаяьсти ас – жижиг ду-кх! Схьа а эцна, ц1а деа ас и т1аккха.\n– Гумаков, ахь х1ун дуьйцу?! Х1а?! Хьуо теший хьо айхьа дуьйцучух?\n– Ма-дарра дуьйцу-кх ас…\n- Гумаков, пхийтта шо ду со кху юьртахь веха, пхийтта шо ду со кху новкъа х1ора дийнахь д1асалелаш. Амма суна цкъа а ца карийна кху новкъахь жижиган цуьрг а!\n- Цул сов, тахханалц и цхьанна а карийна олуш а ца хезна суна, – чуьравуьйлура участков.\nК1еззиг соцунг1а х1оьттира. Т1аккха боьхначу оьрсийн маттахь, шена мотт ца хуучуха:\n- Эээ… Началник… Начит, ты нечасливый… – элира Езида.\nЦул т1аьхьа дукха г1арадевллачу оцу дешнашца и ала г1оьртинарг: «Хьо т1аккха декъаза ву-кх», – дара.\nИ х1ума сайна хезначул т1аьхьа дукха хан ялале ас Езиде шегга хаьттира, бакъ дарий и аьлла. Со шен доттаг1 а хилча, цо и дийцар кхин а т1едузаре догдохуш вара со. Вела а къежна, и бакъ дац бохучух тешийра цо со, наха шайггара кхоьллина дара аьлла.\nЦул т1аьхьа дикка шераш девллачул т1аьхьа, кхин цкъа а цу къамела т1е юхавирзира со. Езида даре дира и бакъ дара аьлла. Хаспанча ша вара бехке, цо ша д1аваха ца витира аьлла, т1е а туьйхира цо. Цу т1е, жижиган чам баккха лаар а дара хьалхалелхаш, мацалла ма яра д1аялаза.\nХьалха хаьттича, даре х1унда ца дира ахь аьлла шега хаьттича:\n– Суна ца лаьара жимачу хьуна и хьуьнар хета. 1овдал масал сиха ма оьцу схьа, – элира цо.\nИштта вар-кха и – сан шича а, доттаг1 а.\nR.S. Перевод с русского языка сделала Петирова Петимат\nСвидетельство о публикации №220032200830\nНаписать рецензию Написать личное сообщение Другие произведения автора Хаваж Цинцаев


Шаман Габышев политикан тутмакх ву аьлла, дIакхайкхийна "Мемориало"\nШаман Габышев Александр\nКремлера Путин "эккхо" араваларна Оьрсийчоьнан Iедалхой тIаьхьабевлла лела Якутера шаман Габышев Александр политикан тутмакх ву аьлла, дIакхайкхийна бакъонашларъяран "Мемориал" Центро. Бакъонашларъярхошна хетарехь, шаман маршонех ваьккхина, цуьнан политикан а, динан а хьежамашна тIехула. "Исс баттахь бехкзуламан гIуллакхехула цунна дахка бехкаш цахиларо а гойту, иза бехке воцийла", - аьлла ду "Мемориалан" дIахьедарехь.\nХьалхо Якутин цIарах Пачхьалкхан Думехь депутат волчу Тумусов Федота дехар динера Оьрсийчоьнан инарла прокуроре Краснов Игоре, бертаза психоневрологин диспансере охьавиллинчу Якутерчу шаманан гIуллакхна юкъагIортахьара аьлла.\nИштта, Габышевгахьа уьйзира Якутскан мэро Авксентьев Сардана а. Шаманна тIаьхьабовлар "шайна цабезарш къеста а беш, царна тIехь гIело латтор ду" аьллера цо.\nAmnesty International бакъонашларъяран организацино Габышев "кхетам бахьанехь таIзар кIел ийзабечу нахах" ву аьлла, дIа а кхайкхош, иза маьршаваккхар тIедожийра.\nКху беттан 2-чохь тIеийцира кхело сацам, Габышев бертаза дарбан цIийне охьавуьллуш. Ткъа шаман диспансерехь ву Стигалкъекъа-бутт юккъе баьлчхьана. Оццу беттан тIаьххьарчу деношкахь психоневрологин диспансеран лоьрийн комиссино хьесап дира, шаман Габышев Александр шена а, гонахарчу нахана а кхераме ву аьлла.\nШа дарбан хIусамехь латторна дуьхьал хиларх диспансеран коьртачу лоьре кехат цо яздинчул тIаьхьа, бира комиссино цунах лаьцна сацам. Кхелахойн сацамна тIехь билгалдаьккхина дац, мел латтор волуш ву Габышев диспансерехь.\nЦуьнгарчу хьолах хIоттийначу документа тIехь яздина ду, "шен мах сов базбарца билгалваьлла иза", иштта, "низамашкахь дIахIоттийна Iедал дохон, кхайкхамаш беш а хилла цо" аьлла.\nКадыров, цуьнан агIончаш а, духьалончаш а


Бусалба хIусаман гIиллакхаш - 7 гIиллакх: Юург-мерг юккъерачу барамехь лелор - Динул-Ислам\nБУСАЛБА ХIУСАМАН ГIИЛЛАКХАШ\nЮург-мерг юккъерачу барамехь лелор\nАдаман кхолларца догIуш долуш, цуьнан кхолларехь цунна пайде а долуш хIуманаш ду Бусалба дино дика лерина, адаман дахар дика хилийтархьама, адам шен дахарехь зенех лардалийтархьама. Бусалба дино иштта дика лерина долу хIума дIатесча, иза ца лелийча, адаман кхолларна зене доьрзу и хIума Iаддитар. Иштта долчу хIуманех ду, масала, цергаш йилар, бага цIанйар, хуьлийла иза сивакаца, йа кхечу агIор. Иза Бусалба динехь чIогIа дика лоруш хIума ду. Ткъа сивак хьакхар Iаддитича, цергаш йилар Iаддитича, цуьнан жамI – цергаш талхар ду.\nИштта оцу кепара долчу хIуманех ду юург-мерг юккъерачу барамехь лелор, дукха тIех сов ца доккхуш, йа дукха кIезга эшаме а ца хуьлуьйтуш. Юург-мерг оцу кепара юккъерачу барамехь ца лелийча, догIмашна зен хуьлу, догIмаш тишло.\nТкъа бусалба стеган юучуьнца-молучуьнца йолу юкъаметтиг хIокху бакъонаша лелош ю:\n1. Исраф ца дар, хIума оьшучул сов ца лелор, эрна ца йайъар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Къуран тIехь: [Яа а яа, мала а мала, исраф а ма де]. (Сурат «ал-АIраф», 31 айат).\n2. Шена зене йолу хIума ца яар, ца малар. Къаьсттина чIогIа ларвала веза Дала хьарам йинчу хIуманах. Ткъа, Дала цхьаъа хIума хьарам йина яц, иза адамана зене йолуш бен.\n3. Юург юккъерачу барамехь яар, мерг а юккъерачу барамехь малар. Делан элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Адамо цхьаъа пхьегIа юьзна яц шен гайнал вон йолуш. Тоьар ду адамана кIеззиг долу цастарш, шен букъадаьIахк хьаланисйаллал долу. Ткъа нагахь санна сино цунна тIехь толам боккхуш хилахь – кхоалгIа да́къа юучунна хуьлийтийла цо, важа кхоалгIа да́къа молучунна хуьлийтийла цо, диссина долу кхоалгIа да́къа садаIарна а дуьтийла цо».\n4. Шена тIехь варстар гучу ца далийта хьажар. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Шух уггар диканаш сан заманахь баьхнарш (асхьабаш) бу, тIаккха церал тIаьхьа (уьш гина) берш бу, тIаккха церал тIаьхьа (уьш гина) берш бу. ТIаккха церал тIаьхьа цхьа нах хир бу, ямартлонаш еш, тешаме боцуш; тешаллаш деш, шайгара тешалла лохуш боцуш; чIагIонаш еш, амма уьш ларйеш боцуш; варстар а гучудера (даьржар) ду царна юкъахь». ХIокху хьадисан маьIна деш Iеламнаха аьлла: Дала ша́ кхуллучу хенахь дуьйна верстина кхоьллинарг вон ву бохург дац иза; ша́ дукха верстина хилийта бахьанаш лелор ду иза, юург-мерг дукха езар ду иза, дукха яар ду иза, эхарт дицдина дуьненанна дукха чIогIа тIеверзар ду иза.\nТкъа, адамашна юкъахь варстар бахьана долуш гучуюьйлуш йолу цамгарш а, телхаш йолу могшаллаш а тахана массарна дуьйцуш хезаш ду. Iедалш а тIехь цу балхана доьхьало йан дуьйладелла ду, сихха кечдеш долчу даарех хуьлуш долу варстар а, цунах схьахуьлуш долу вонаш а дукха даккхий хила дуьйладелла дела.\nЦундела, бусалба стаг а, зуда а и хIуманаш лардан гIоьрташ хила деза, ша́ шена тIехь а, шен хIусамехь а. Цундела, ша́ шен хIусаме йохьуш йолу юург хIун ю а, мерг хIун ю а хьажа веза; юуш йолу хIума а, молуш йолу хIума а диканиг хила еза, пайдане ерг хила еза, цIена ерг хила еза; яахIума яаран шен низам хила деза; юучуьнан шен барам хила беза, дегIана оьшучул совнаха юур йоцуш, ткъа, адамана цхьана дийнахь оьшуш болу юккъера барам тахана лоьраша билгалбина бу. «БукъадаьIахк хьаланисйан» оьшуш болчу барам юкъайогIу дегIана цхьана дийнахь оьшуш йолу протеинаш а, витаминаш а. Цундела, юург-мерг цаьрга хьаьжжина хоржуш хила еза, муьлх-муьлха, бе́ доцуш дIаюуш хила ца еза.\nТIаккха, юург-мерг юккъерачу барамехь лелорах ду цаьршинан мах юккъерачу барамехь хилар а, оьцург юккъерачу барамехь эцар а. Цул совнаха, схьаялар хьарам хилийта а мегар дац юучуьнан-молчуьнан. Хьарам ахчанах, хьарам схьаялар долуш болу кхача буучуьнан доIийна АллахIа жоп луш ца хилар массарна хууш-девзаш ду.\nЦул совнаха, бусалба хIусам а, цу чура бусалба доьзал а ларбала беза сигаьркех а, хьарам йолчу ерриге юучух а, хьарам долчу маларх а.\nОцу кеппара, юург-мерг низамехь лелор бусалба хIусаман хIора дийнахь бала кхача дезачу хIуманех ду, маьIне долчу хIуманех ду. Баккхийчара а, кегийчара а цхьатерра лардан дезачу хIуманех ду.\n Ахьмад, Тирмизий, Ибн МаджахI.\n Бухарий, Тирмизий, Ахьмад.


Мамсуров Таймураз "юха а дарже воьху халкъо"\nСтигалкъекъа-бутт 05, 2015\nОьрсийчоь - Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо Мамсуров Таймураз\nКъилбаседа ХIирийчоьнан юкъархоша дехна Оьрсийчоьнан президенте шайн мехкан куьйгаллехь кхозлагIа а Мамсуров Таймураз витар. ТIебогIучу баттахь кхачош ю оцу куьйгалхочунна низамо даржехь Iан луш йолу хан. Стенна доьху хIираша Путин Владимире Мамсуров даржехь сацор?\nМамсуров Таймуразах даьлла беркат ду шайн махкахь паргIато хилар. Регионе юха а кризис йоссахь, голаштIера гIоттуш а бен йоцчу Оьрсийчоьнна букъатIе хIума тохар санна нислур ду, аьлла яздина Путине кехат дехархоша.\nМамсуров Таймуразан сурт Оьрсийчоьнан политикан куьзганахь олийла дац маьттаза го. Цхьаъ делахь, иза Iилманча ву – Металлургин институт яьккхинчул тIаьхьа, политика а езаелла, цуьнан доктор хилла цунах. Белхаш бина комсомолехь, компартехь. 2005-чу шарахь ваьккхина Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочун дарже.\nИза хьаькамалле веъна кхо бутт а ца баьллера, цунна шен децIахь, Бесланехь, школа дIалаьцначу тIемалошца машаре къамелаш дар тIедоьжча. Бакъду, деха ца бисира бертан къамелаш дан Мамсуровн карахь мукъ.\nБесланехь школа дIалаьцначу нахаца юкъаметтигаш листа кхоьллира хIетахь къайлахчу сервисерчу а, кхиболчу ницкъаллийн урхаллашкарчу а хьакамийн го. Цара юьстахдитира ХIирийчоьнан лидеро дан долийна машаре къамелаш. Иза юьстах а вуьтуш, хIаллакхъян йолийра эзар сов бер, воккха-жима чохь волу школа.\nХIетахь дайинчу бIеннаш берашлахь вара шен Мамсуров Таймуразан кIант а.\nОцу 2005-чу шарахь дуьйна схьа ХIирийчоьнан куьйгаллехь веха Мамсуров вац кхиболу, аьр вай, луларчу ГIалгIайчоьнан я Нохчийчоьнан куьйгалхой санна, Оьрсийчоьнан юкъаралло тергамехь кхобучех. Иза хьахош ца хеза цхьа наггахь бен. Ткъа шен меттехь лараво иза, ала вон хIума доцуш.\nШозза даржехь чIагIвеш, кху хене схьавеъначу Мамсуровна конституцино доьхку кхозлагIа а даржехь виса. Амма Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран бакъо ю шеггара иза хьакамаллехь вита.\nЦундела ду хIинца хIираша Путине Мамсуров даржехь витар дехар а.\nБаккъал а дуй-те къам оццул Мамсуровх бIаьрг буьзина? И хаттар дира Маршо Радионо ХIирийчуьрчу бакъоларъярхочуьнга Магкаев Руслане. Цунна иштта хета.\nМагкаев: «Тешна а, цунна шена ца лаьа дIаваха. ХIунда аьлча, и санна йолу синекура хьан-хьанна а ма луур дац дIатаса. Ткъа кхеташ доцчу бахьанашца цунна иза лиича а, цуьнан тобано вохуьйтур вац иза дIа. Ма-хуьллу хьожур ю иза сацон.\nТкъа и тоба а яц хIуманна пайде. Цара мичахь болх бийр бу? Цундела жигаралла гIаттийна-кх. «Халкъан дехар», «кортабеттар». 600 юкъаралла яра Iедалан чоьтехь, ас теллича. Кхетар вац уьш стенна кхоьллина а. Кеп-кепара хила тарло юкъараллаш».\nКавказан политика шен тергонехь латтош Iилманча-политолог ву Гукемухов Мурад. Цунна а хета Мамсуров Таймураз халкъан цIарх евзаш йоцчу юкъараллаша юха а дарже вехар цхьа а маьIна а, я ницкъ а боцу хIума.\nГукемухов: «Нехан лаам буста цхьа а гIирс бац, хаа хала ду губернаторш мел сийлахь бу нахалахь. Изза ду Къилбаседа ХIирийчуьрчу Мамсуровх ала а. ХIунда? Яц йозуш йоцу хьостанаш. И тайпа бустамаш бац беш. Цундела цецволийла дац оцу дехарх. Кхиберш а бовла тарло и дехар деш, цхьа къанойн кхеташо, масала.\nИ санначу дехарша ца къастабо кхоллам, ях а ца йо, яц а ца йо губернаторна даржехь Iан хан, иза Центран карахь ду. Вуьту иза даржехь я дIавоккху, цунах дош тIаьххьара эриг Оьрсийчоьнан президент ву».\nМамсуров Путина кхозлагIа а даржехь чIагIван тарло. И хоьтуьйтуш ду ши шо хьалха, ша Путина Медведевгара дарж схьаоьцучу муьрехь хилларг.\nМамсуров Таймураз коьртехь а волуш, ХIирийчуьра юкъархой бара дуьххьара Путине Оьрсийчоьнан президентан дарже юхавагIахьара аьлла, официалехь дехар динарш.\nИ дехар юхьараэцна хьийзира хIетахь ерриг а Оьрсийчуьра Путинехьа йолу истеблишмент.\nХIинца Мамсуров даржехь витар хIираша дехар – иза церан гIиллакхера ламаст санна нисло.\n2013-чу шарахь хIираша Путине президентан дарже юхавагIахьара аьлла дехча, болх бийриг Кремло дехарна бухайиллина харжамийн хIиллане технологи юйла кхетачу, вевзаш волчу оьрсийн сатирика Иртеньев Игора байт яьккхира.\nТардина цуьнан дешнаш гочдича, иштта дара маьIна.\nВладимир Владимирович, тхан баьчча,\nВахалахь хьо тхуна тахна а, кхана а!\nХьо воцуш, хаалахь, тхо дIакхаьчний,\nСинош тхан довлуш дуй чIана.\nАхь хьеххалц мачех чекх чимчарха даккхалац,\nЯ мерчу пIелг а ахь гайтталц тхоь Iотталац.\nХьо воцуш, галлелхаш лела ду тхуна,\nТхан дуьне Iаьржачу боданехь ду хьуна.\nНагахь хьо ахь реза вац алахь тхоьга,\nОха хьо ницкъаша валор ву дарже.\nИрсе зовкх хьан кога кIел оха хьоьгу,\nДоцца ду тхан къамел, ларлолахь же!\n«ХIан-хIа» тхоь аларх хьо ларлолахь, хIай!\nЮха а бакъо яц реза вац баха хьан,\nДоцца ду тхан къамел, тIаьххьара доьху хьоь,\nЛадоьгIу, хаам бе тхьамдаллах тхоь.\nШен гонна тешаме хиларца, цунна цкъа а вас цаярца билгалваьллачу Путин Владимира кховдон а тарло Мамсуровга юха а ХIирийчоьнна тIехь олалла дIакхехьа бакъо.\nШа хаттар актуале ду вайна а. 2017-чу шеран юьххьехь Кадыров Рамзанан Нохчийчоьнах куйгалла дан бакъо кхачош ю. Бакъду, хIираша Мамсуров кхин а цхьана ханна бен ца вехахь Путине, Кадыров хIинцале а воьху цуьнгарчу дарже даиманенна а. И лаам хазийнарг ву КадыровгIеран доьзална массарел а тешаме лоруш волу парламентан спикер Абдурахманов Дукхаваха.\nМел бакъду хьаькамна халкъ тIехIутту бохург?


цийхь - Synonyms of цийхь | Antonyms of цийхь | Definition of цийхь | Example of цийхь | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for цийхь\nTop 30 analogous words or synonyms for цийхь\nБоьлкъазарш ДоьзалкӀелара Uropsilinae, тайпа , 4 кепара, даьржина Тибетехь а, Цийхь:\nЦийн Халкъан Республика 2000 шеран ноябрехь Цийхь пхоьалгӀа шайолуцийн бахархой багарбар чекхдаьккхира. Цуьнан терахьашца, Цийхь бара 1 137 386 112 цийш (бахархой абсолютни дукхалла). Бахархойн шарахь тӀекхетаран барам 2005 шарахь 0,58 % бара.\nЦийн Халкъан Республика Кхин коьрта энергоресурсаш яхаран гӀирс маьхкдаьтта ду. Цийхь лаьттах доллу маьхкдаьттан барамца дикахчу меттигехь ю Юккъера, Малхбалера, Къилба-Малхбалера Азин пачхьалкхашлахь. Маьхкдаьтта доллу меттигаш гучаевлла тайп-тайпана кӀошташкахь, амма алссама ю уьш Къилбаседа Цийхь (Сунгари-Нонни акъари), хӀордайисташкахула, Къилбаседа Цийн шельф тӀехь, кхин а цхьайолу юккъерачу кӀошташкахь — Джунгарски охьатаь1начехь, Сычуани.\nЦийн Халкъан Республика Цийхь лаьттах дохкуш ду дуккха а пайдехь рицкъаш. Цийра коьрта энерги йоккха гӀирс кӀора бу, цуьнан лаьттах болу барамца Ций дукха пачхьалкхашал тӀехьа ца юьсу, ткъа иза баккхарехь дуьненахь хьалхара меттиг бу — 2013 шарахь . Гулахь лаьттахь рицкъ доллу меттиг, дукхахъерг Къилбаседа Ций ю. Яккхий ресурсаш ю иштта Къилбаседа-Малхбуза Цийхь. Цаьрца къие ю кхин кӀошташ, алссама къилбехьара. Доккхах долу дакъа тӀулгийн к1ора бу. КӀора боллу меттигаш дукхахаерш Къилбаседехьара а, Къилбаседа-Малхбалехьара а Цийхь ю. Уггара а дукха кӀора болла меттиг ю Шаньси провинци (30 % ресурсех) — Датунски а, Янцюаньски а кӀорин шахташ. Ций кхин а кӀора эцарехь хьалхара меттигехь ю дуьненчохь — 2013 шарахь ЦХР чубеъна .\nЦийн Халкъан Республика Цийхь дукха тайп-тайпана ягоран а, буьйда минералин а ресурсаш ю. Доккха маьӀна долуш ду лаьттахь дохку маьхкдаьтт, кӀора, эчиган тӀулгаш, механ деза эчигаш.\nЦийн Халкъан Республика 2000 шо чекхдолуш 65 шо кхаьчна а, кхин бакхий а нах Цийхь 88 млн 110 эзар бара. Иза 6,96 % Цийн бахархойх бу.\nЦийн Халкъан Республика Цийхь дукха Ӏаьмнаш ду, цара дӀалоцу майда 80 000 км² гергга ю. Эзарнаш шаьш кхоьллина Ӏаьмнаш а ду — хилатторийлаш. Цийхь Ӏаьмнаш а декъа мегар ду арахьара а, чоьхьара а аьлла. Арахьарниш аквадааршца дехаш долу теза Ӏаьмнаш ду, масала Поянху, Дунтинху, Тайху. Чоьхьарниш ду дуьра Ӏаьмнаш, угар а боккханиг царех Цинхай Ӏам бу. Чоьхьара кӀоштийн Ӏаьмнаш юкъахь дукха ду лекънарш, масала Лоб-Нор а, Цзюйянь а.\nЦийн Халкъан Республика Цийн Йеаннах кхоъ Лерринайолу Экономикан Зона (ЛЭЗ) — Шэньчжэнь, Чжухай, Шаньтоу — Гуандун провинцехь ю. Цхьана декъана иза бахьанехь, Гуандун провинцийс хьалхе латтайо материкан Цийхь электронан гӀирсашбарехь, кӀадийдарехь, юурган рицкъ дарехь, фармацийн рицкъ дарехь хӀусаман техника ярехь.\nЦийн Халкъан Республика Ций ю дуьненахь яккхийчарех деши доккху пачхьалкх 2007 шарахь дуьйна. 2013 шарахь Цийхь доккхучу дешийн барам 6,23 % совбаьлла 2012 шерца дуьстича, иза хуьлу 428 тонн. Цийра компанеш жигара керла рудникаш дӀайоьллуш ю шайн пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а.\nЦийн Халкъан Республика ЦХР конституци тӀехь де-юре билгалъяьккхина кхотегӀайолу административн екъаялар: провинци (автономин кӀошт, центран куьйга кӀелара гӀала), уездаш, волосташ. Амма де-факто материк тӀиера Цийхь меттигерчу Ӏедалан пхиъ тегӀа ю:


Да воцчу дийнатийн доттагIий\nСтигалкъекъа-бутт 03, 2016\nЗумаева: "Тхан кертахь хIинца 20 жIаьла ду лелош..."\nЗумаева Элитига халла лачкъало, селхана шена хилла хазахетар. Нохчийчоьнан 1едалхоша махкахь йина акхадевлла жIалеш а, цицигаш а, чохь латто меттиг.\nЦо а, цуьнан накъосташа а, массийта шо хьалха, арахь, дола а ца деш лела и дийнаташ гулдеш, царна оьшург латтадора.\nМоьттина а дацара царна, оцу гIуллакхан дукха нах тIетовра бу.\nАмма дукха хан ялале, социалан машанехь а, вуьштта юккъараллехь а, и къинхетаме акци шуьйра гIараяьлча, цунна тIетайра дуккха а нах.\nАхчанца а, кхечу шайн аьттонашца а гIо дора. ХIинца, оцу балхана кхоччуш дакъалаьцна мехкан Iедалша а. ХIара бутт чекхабалле Соьлжа-ГIалана йистехь болх бан йолалур ю жIалеш а, цицигаш а чохь латто меттиг.\nМел болу аьтто хир бу цигахь, церан могашалла таярехь а, юург латторехь а.\nЗумаева Элитас Маршо Радиога дийцира, шаьш и кхаъ тIе муха эцна.\nЗумаева: «Меттиг кхуллур ю аьлла, тхо дIадуьйлалучу хенахь, тхуна моьттина а дацара. Селхана тхо долчу мехкан куьйгалхо а веана, цо тхо кхайкхира керлачу метте хьовса. Тхуна чIогIа хазахеттера. ХIинцалца наха луш дара ахча и дийнаташ лело. Тхаьш а, алапа схьаделча, цу тIера дакъа дора».\nТахана Зумаева Элитас а, цуьнан накъосташа а, жIалеш а, цицигаш а чохь латтош ду Соьлж-ГIалахь мах а луш, лаьцначу цхьана кертахь.\nХалахеташ делахь а, дукхачу хьолехь уьш, къаьстина жIалеш, адамех лардан дезаш хуьлу. Цундела, лазийна шаьш долчу далийча, юха ара дIа ца хьоьцу цара уьш.\nТамашийна хетахь а, кху массийта шарахь, шаьш и жIалеш лелош, царах цхьаммо а, ка ца тохарал сов, шайна «гIалх» а ца аьлла, бохуш кхин дIа а дуьйцу Зумаева Элитас.\nЗумаева: «Тхан кертахь-м жIалеш-м хIете а, вете а гулло. Вай, нохчий цхьа нийса ца кхета жIалешца долчу гIуллакхах. Царна тIе куьг хаькхча, цIано ян еза, ткъа, вуьшта, цхьанхьа аьлла дац, ден деза.\nТхан кертахь хIинца 20 жIаьла ду лелош. Уьш схьа а далийна, лелийча, уьш юха дIа ара далийта ца хIутту тхо».\nАкха жIаьлийн а, цицигийн а терахь тIемаш дIадевлачу хенахь тIехсов дистинера. Дукха меттигаш хуьлура, цара нахана тIелатарш дина. Цаьрца къийсам латтон гIонна кхойкхура эскархой.\nЦара-м, кхин деха-доца а ца дуьйцуш, герз детташ дойура. ХIинца а, оцу дийнаташна кхоьллинчу меттехь, лаьцна схьадалийначарна тIаьхье ца хилийта операцеш а еш, уьш цу чохь кхобур ду. ЖIала а, цициг а, адаман улле теIа, цуьнах гIо-накъосталла шайна хиларе сатуьйсуш.\nУьш а ду, шаьш уггаре а хьекъале, кху дуьнен тIехь адамашца тIеман къаьхьалла Iевшина.


Стигалкъекъа-бутт 01, 2015\nНохчийчоь -- Актер Депардъе Жерар ву Соьлж-ГIалахь хьошалгIахь волуш стадионехь, 25ГIур2013\n2018-чу шарахь Оьрсийчохь Футболан дуьненан чемпионат дIахьош Соьлж-ГIалахь цхьана хьешийн футболан тобанан база хилийта лууш бу иза кечйеш болу Iедалхой. Цу хаттарехь цкъачунна сацам бина бац ФИФА-н декъашхоша. Ткъа Нохчийчоьнан куьйгалхой сатесна бу и сацам дикачу агIор хирг хиларх.\n2018-чу шарахь хир йолу Футболан дуьненан чемпионат кечйечу Iедалхошна чIогIа лаьа Нохчийчоьнан а, Дагестанан а куьйгалхойн лаам кхочуш беш, Соьлж-ГIалахь а, ХIинж-ГIалахь а цу къовсамехь дакъалоцуш йолу цхьацца футболан тобан дIатаръян.\nЦунах лаьцна кху деношкахь хаам бира Оьрсийчоьнан спортан министро, «Оьрсийчоь-2018» чемпионат вовшахтохаран комитетан гIантдас Мутко Виталийс. Цо дийцарехь, футаболхой дIатарбийр болчу гIаланашна юкъахь ю Воронеж а, Ярославл а, Челябинск а, Липецк а, кхиерш а. Карарчу хенахь 64 база ю тидамехь латтош.\nЦарах 35 базица хIинцале а контракташ хIиттийна Футболан дуьненан чемпионат вовшахтохархоша. Чемпиолнат вовшахтохаран комитето шен болх дIаберзо безаш бу Товбеца- бутт тIекхачале. Цара гаранти ло Нохчийчохь а, Дагестанехь а хьешийн кхерамазалла ларъян.\nКху деношкахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана чIагIо йира чемпионат дIахьош Соьлж-ГIалара база уггаре а дикачерах хир ю аьлла. Соьлж-ГIалахь вуно дика стадион ю ерриг а оьшуш йолу инфраструктура а йолуш, дуьненехь лелачу барамашца йогIуш а ю иза бохуш вара Кадыров Рамзан.\nДелахь а Футболан дуьненан федераци цкъачунна реза хилла яц Соьлж-ГIала чемпионатехь дакъалоцур долу футболан тоба хьажо. Коьртаниг кхузахь кхерамазаллица доьзна хаттар ду. Хууш ма-хилла, нагахь нохчийн «Терк» тоба республикехь Iаш елахь а, масала, ХIинж-ГIаларчу «Анжин» футболхой Оьрсийчохь бехаш а, тренингаш еш а бу, кхерамазаллица доьзначу бахьанашца.\nФИФА-н векалша дийцарехь , Оьрсийчурча чемпионат вовшахтохархошца и хаттарш хIинца а дийцаре деш ду.\nНагахь цу тайпа сацам хилахь, хьеший тIеэца мел аьтонаш бу Соьлж-ГIалахь? И хаттар делира оха шен хенахь Нохчийчоьнан Олимпин комитетан куьйгалхо хиллачу Бадалов Руслане.\nХилахь футболан чемпионатан хьеший тIеэца лууш ю Соьлж-ГIала\n2018-чу шеран Футболан дуьненан чемпионатан матчаш хир ю Мангал-беттан 14-чу дийнахь дуьйна Товбеца-беттан 15-гIачу дийне кхаччалц Оьрсийчура 11 гIаларчу 12 стадионехь. Цу гIаланашна юкъахь ю Москох, Петарбух, Казан, Лахара Новгород, Саранск, Калининград, Волгоград, Екатеринбург, Самара, Сочи, Ростох.


Къоначу корреспондентан маьІиг\n10 декабря в 11:07 (2009 г.)\nГІулара – хаза цІе ю Дийцарехь, ГІулара йиллина 1808-чу шарахь. Соьлжа-ГІалина ткъех километр генахь ю иза. Таханлерчу дийнахь кхузахь Іаш 5367 вахархо ву.\nДуккха а хьалха кху юьртахь цхьа гІу хилла, цунна тІебогІуш некъ а хилла. Цу новкъахула, гІу тІе а оьхуш, наха хи кхоьхьуш хиларна, аьлла юьртах – ГІу-лар, юха, эххар а, – ГІулари. Шира гІу хІинца а йолуш ю – цуьнга боккха ларам бу гІуларойн. Кху юьртара схьабевлла нах вайн махкахь шуьйрра бевзаш бу. Царна юккъехь ву, масала, нохчийн гІараваьлла поэт Яричев Іумар. Юьртана дозалла хилла ца Іаш, ерриг а Нохчийчоьнна а дозалла ду иштта похІма долуш стаг вайн хилар. ГІуларера ву Сийлахь-боккхачу Даймехкан тІеман ветеранийн Нохчийчуьрчу декъан председатель волу Устарханов Ахьмад. Дуккха а нехан гІуллакх дина а, церан хьашташна мичча хенахь аравала а кийча хилла ву и лараме стаг.\nХанна жима велахь а – цуьнан 24 шо бен дац – балхаца дика ларош ву кху юьртарчу юккъерчу ишколан директор Дубаев ИсмаьІал. Берийн дешар дика хилийтархьама шен ницкъ кхочург дерриг а деш схьавогІуш ву иза.\nИштта, юьртан хьашташна араваьлла, ша ца кхоош къахьоьгуш ву юьртда Бисултанов Хьусейн. Юьртахь дан дезачу массо а гІуллакхан бала кхочу цуьнан. Дуккха а нахана гІо дина а, деш а ву иза.\nКерла дина доккха маьждиг а ду ГІуларехь. Далла гІуллакх деш, нахана хьехамаш беш, оьшучунна гІо деш ву юьртан имам Устарханов Мохьмад.\nНохчийн ширачу яртех цхьаъ ю ГІулари. Шен цІе хаза хилла ца Іаш, ша юрт а, ткъа къаьсттина кхузахь беха нах а бу хаза.


мы — презентация на Slide-Share.ru 🎓\nПрезентация на тему: мы\n
Больше презентаций на Slide-Share.ru
\nБезамца ягар сай, сийлахьа хета, Дагчу д1 аязйина хьа еза ц1 е! Даима хьо везаш, хьо дагчохь лелош, Доккху ас дахаран сай массо де!\nХьо сайна вовзарна, хастам бо Далла ! Безамо тешийна кху дуненчохь, Ца хета балано лаьцна сай кира ! Хьа ц1 арца боккху ас, мел бокху ког ! Са мерза ойланаш, ю хьоца хьерчаш,\nИрсе еш даима со дахарехь ! Хьо болу сан безам сан ц1 ийца боьлла, Со лахь а, хир бу иза даима дагчохь ! Нагахь хьай дахарехь новкьарло йинехь, Гечделахь суна, кьинхетам беш !\nВуй те хьо дуьненчохь, сох хьогуш лелаш ? Сан ц1 енчу безаман тидам ца беш ? Нагахь ас ца хууш вас еш, дош аьллехь, Доьху ас, кьинт1 ера валалахь хьо ! Хьо болу сай безам, сай дагчохь кьуйлуш, Сийлахьчу безамца й огуш ю со!\nПоследний слайд презентации: мы


Соьлж-ГIала юхаерза дегайовхо а йоцуш\nНохчийчуьра схьаяьллачу зудчун шемахойн мухIажирийн куьпахь хене йийларх яздо "Кавказ.Реалии" портало.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанан дакъошкахь тIемаш бина, тIаьхьа йийсаре лецначарлахь дуккха а бу Оьрсийчуьра схьабевлларш. Шемарчу мухIажирийн каппашкахь а, набахтешкахь а латтош бу уьш. Царах цхьа дакъа Къилбаседа Кавказера зударий бу, дукхахберш берашца а болуш.\nПачхьалкхан къилбаседанерчу Ал-Рож а, ал-Хол а каппашкахь хIиттийначу четаршкахь бохкуш бу уьш, тишачу хьелашкахь хене а буьйлуш. ТIекхочуш лоьраш а боцуш, юучух хуьлуш там а боцуш.\nАйзан (цуьнан дехарца цIе хийцина редакцино) пхи шо хьалха еана Шема Нохчийчуьра. ЧIогIа дохкояьлла ю иза, ша динчунна. Карара кехаташ а, телефон а, кхечаьргара а санна, дIаяьхна цуьнгара а. Стохка даIишхой хIаллакбинчул тIаьхьа, цуьнан цIийнда набахте кхечира, ткъа хIара курдойн кара. ХIетахь дуьйна ал-Хол цIе йолчу куьпахь хан токхуш ю иза. Юкъа-кара бен аьтто ца болу цуьнан зIене яла, хIунда аьлча, хадархоша магош дац гаджеташ лелон.\nСоьлж-ГIалина сахьийза Айзин, амма иза тешна ю, цIа йодахь, даIишхошна гIо-накъосталла лелийна аьлла, ша набахте хьажориг хиларх.\n"Исламан пачхьалкх" шех олу тоба йохийнашшехь, эзарнашкахь нах латточу куьпахь дуккха а бу боху зудчо, церан агIончаш.\n"Керлачу халифашна ваIданаш до цара. Церан "джихIадан лоьмаша-зударша" кхузахь Iаьржачу байракхашца демонстрацеш а цхьана хIиттайо. ДаIишхойн фанаташлахь Нохчийчуьра схьабевлла мехкарий а бу. Европехь бехачу махкахоша царна аьлла, ахчанаш гулдо. Дийцарехь, миллион долларшкахь сов ахча даийтина хиллера цхьана шарахь. Оцу ахчанех некъ гойту нах а лоьцуш, уьш хьалха а буьйлуш, кхузара дIабахана цхьаберш. Вукхара оцу ахчанех юург латтайо, шайн четарехь цIано йойту", - дийцина зудчо.\nКатоьхна Туркойчу дехьаер йолуш яра Айза а, амма хIара луларчу гIала мукъна а дехьайоккхур ю шаьш олий, ахча кхуьнгара схьа а оьций, кхин гучу ца бовлура и нах.\nЛецна латточу кхечу зударшца цхьана йохка юург а еш, лол бетташ хене юьйлу Айзан.\n"100 доллар ахча даккхархьама масех беттанашкахь къахьега деза сан", - боху зудчо.\nАйзана дуйнаш буу, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане а орца дехнера ша, иштта, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралле а цхьана гIо дехнера ша, цIа йига аьлла, амма эрна хилира бохуш.\nАйзана бахарехь, хIара ехачу куьпахь ницкъбар алсамдаьлла, санитаран хьелаш а гIад дайна ду, цундела саготта ю иза шен дахарна. Цул совнах, кхана хIун хир ду ца хууш, билгалзалла йоцуш дIайоьдуш ю цуьнан зама а.\nСтратегин а, дуьненаюкъара талламийн а Центран (CSIS) лакхарчу хьехамчас, Free Russia Foundation организацин эксперто Соколов Дениса иштта дуьйцу йийсархойн хьолах лаьцна: "Ал-Хол Iаламат йоккха меттиг ю, цигахь 70 эзар сов нах бу. Цу чохь туьканаш ю, Оьрсийчоьнан банкийн цхьадолу картанаш а цхьана лелаш ду цигахь. Цигара бевддарш туркоша чекхбуьйлуьйту, божарий набахте хьийсабо, берашца болу зударий мухIажирийн каппашкахь дIатарбо. Нагахь санна, цхьахйолчу пачхьалкхо шайн нах схьабехахь, курдаша дIало шаьш лецнарш. Европера баьхкинарш, дукха хьолахь, мухIажирш бу, цаьрца бала болуш стаг а вац, церан статусах дерг хууш цахиларна, уьш цхьаммо а дIа ца боьху".\nМасех шо хьалха Оьрсийчоьнан векалш, шайлахь Нохчийчоьнан экс-сенатор Сабсаби Зияд а волуш, буьйлабеллера Шемара а, Иракъера а Оьрсийчоьнан бахархой цIа кхийла, бакъду, царех цхьана декъан аьтто ца хилира даймахка кхача.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло цхьана а кепара жоп дац луш, Шемара пачхьалкхан бахархой цIа балор стенна сацийна хаьттича. "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденто шозза хаттар дахьийтича а, дипломатин урхалло жоп ца делира.\nТкъа Сабсабис доцца дIахадийра, ша Оьрсийчоьнан бахархой цIа балош, дийцарш кхин дIа лелош вац аьлла.\nХIара материал зорбане яккхале хьалха дуьйна зIене юьйлучуьра сецна Айзан. Цуьнан кхолламах хууш хIуммаъ а дац.


МухIажиршна бале валале сацийна зуламхо\nГерманехь цхьа расистийн хьежамаш болу эпсар, ша Шемара мухIажар ву а моттуьйтуш, террорхойн тIелатар дан кечлуш хилла. Полисхоша лаьцначу цу жимчу стага баккхий кечамаш бина хилла, шен Iалашонаш кхочушъян.\nЗулам дан кечлуш верг 28 шо долуш хилла. Иза немцойн Бундесверехь болх беш волу эпсар ву, лакхарчу лейтенантан даржехь а волуш.\nМайнтIерачу Франкфуртерчу прокуратурин векалша динчу дIахьедарца, цо тIаьхьарчу хенахь Европехь хиллачел а инзаре тIелатар дан кечлуш хилла, ка ма доллу алсам нах а бойъуш, гIишлошна зенаш а деш.\nБахьана – бусалбачаьрга а, кхечу къомах болчу нахе а цуьнан болу цабезам хилла.\nЦу стеган Iалашонехь кху шеран Чиллан- баттахь дуьйна шеконаш кхоллаелла хилла Германерчу Iедалхойн. Дечкен- бутт бовчу хенахь луларчу Австрин коьртачу шахьаран Венин аэропортерчу куьйгаш диларан чоьнахь цхьаммо дIалачкъийна йолу масатоп гучуяьлла цигарчу полисхошна.\nТIаккха цара иза меттах а ца йоккхуш, цунна тIе мила вогIу хьожуш хадина. Цхьа кIира даьлча шен герз дIадахьа веана волу немцойн жимстаг билгалваьлла Iедалхошна, цара цунна тIехь тидам бар а долийна хIеттехь.\nТалламаш дIахьошболчу полисхошна гучудаьлла тIаккха и стаг немцойн националистийн гонашца уьйраш йолуш а, ксенофобин хьежамаш болуш а хилар, мигранташ, къаьстина бусалба дин лелориш ца безаш.\nЦундела ша цхьа террорхойн тIелатар а дина, иза мухIажаршлахь болчу радикалечу исламхоша дина моттийтархьама араваьлла хилла иза. Цо цу Iалашонца уьйраш йина хилла Австрехь а, Францехь а бехачу ша санна хьежамаш болчу аьтто-радикалечу нахаца.\nЦундела Германерчу зуламхойн хьокъерчу федералан хьукматан 90 белхахочо лехамаш дIабаьхьнера цу кхаа пачхьалкхан гIаланашкахь. Ерриш а 16 петар яра цара теллинарг – цо а гойту, терроран эккхийтар дан кечлуш хиллачу эпсаро леринчу зуламан барам.\nШа зуламхо, ала дашна, ша лоцучу хенахь шен балха тIехь Баварин лаьттарчу Хаммелбургехь Бундесверан тIеман Iаморшкахь хилла. Иза цу гIалахьий, цул совнаха Германин дозанехь Iуьллучу Илькирш-Граффенштаден олучу Францин гIалахьий эскархочун декхарш кхочушдеш хуьлуш хилла.\nГерманин а, Австрин юкъараллашкахь йоккха IалагIож яьржина и хIума бахьана долуш. Ши кIира хьалха шена масех миллион саяккхархьама немцойн Боруссия Дортмунд футболан ловзархойн байъа гIоьртинера цхьа оьрсийн жимстаг.\nХIинца мухIажаршна тIедиллархьама нах байъа кийча хилларг лаьцна. Германехь вехачу нохчийн диаспорин жигархочо Салгириев Асхьаба дийцарехь, и санна долу зуламаш тIейогIучу хенахь алсамдовлахь а цецволийла дац, хIунда аьлча юкъараллехь хIинцачул масех шо хьалхачул дуккхаъ совйаьлла тIебаьхкинчаьрга гамо.\nСалгириев: „Тахана Iуьйранна дуьйна массанхьа а дуьйцуш ду иза кхузахь массо а хаамийн гIирсашкахь. Доккха хIума дац и саннарг дагдар а- лерина ваха а вахана, ша мухIажар волчуха кеп лелош, цигахь Iан а Iаш, и къахьега кийча хилла-кх иза и шен зулам кхочушдархьама.\nЦу хIумано а гойту, муьлха а зулам дан а дина, иза юха мухIажаршна тIедилла йиш юйла. Цхьа дика, Делан къинхетамца, полисхоша лаьцна иза. Делахь а, тIаьхьарчу хенахь и саннарг хезча башха цец ца волу цхьа а – пхи-ялх шо хьалха ца хиллачу кепара тIебаьхкинчу нахе цабезам лакхабаьлла кхузахь“.\nЦу юкъана, лаьцначу немцойн эпсарах лаьцна керла хаамаш бовзийтира еари дийнан делкъал тIаьхьа Франкфуртерчу прокуратурано. Леринчу брифингехь цу хьукматан векало дийцира, 2015-чу шеран ГIура- баттахь, уггаре а дукха мухIажарш Германе схьаоьхучу муьрехь, Гиссен гIалахь мухIажарийн могIарех дIа а ийна, ша а тховкIело лоьхург волуш санна дIавазвелла хилла иза. Хетарехь, хIеттехь кхоллаелла хилла цуьнан ямарт Iалашо.\nТкъа цул тIаьхьа бутт баьлча, 2016-чу шеран дечкен баттахь цунна мухIажаран кехаташ а, юкъараIойлехь чоь а схьаелла хилла.\nХIетахь дуьйна цунна массо а мухIажаршна луш долчу барамехь ахча луш а хилла Iедало.\nПрокуратурин белхахочо иштта хаам бира, потенциалечу террорхочуьнца декъа хиларна кхин цхьа стаг а лаьцна аьлла – Оффенбах гIалара 24 шо долу студент.


Боснерачу Сребреницехь бусулба нах байарна велла дIаваллалц набахтехь латтор ву сербийн инарла Толимир Здравко\nНедерландаш -- Боснерчу сербийн эскарехь талламан урхаллин хьаькам хилла волу Толимир Здравко, ХIаага, 12ГIу2012\nБоснехь хиллачу тIамехь бусулба нахана тIехь геноцид ярна бехке лерина ХIаагерчу кхело сербийн инарла Толимир Здравко. Сребреница гIалахь 8 эзар сов стаг верна жоьпалле лерина волу тIеман зуламхо велла дIаваллалц набахтехь хир волуш ву кхелан сацамца.\nИнарла Толимир Здравко Боснерачу сербийн эскархойн корта хиллачу тIеман зуламхочун Младич Раткон, олуш ма – хиллара, „аьтто куьг“ ларалуш вара. ХIинца и ши инарла ший а ХIаагерачу кхелехь шаьш динчу зуламашна жоьпе озийна.\n„Бехкевечунна хиъна ца Iара, шен накъостий Сребреницехь бусулбачу нахана тIехь геноцид ян Iалашо йолуш буйла. Иза ша а вара изза Iалашо кхобуш, - элира цуьнан дов хоттуш хиллачу кхелахочо Флюгге Кристофа. - Цундела иза цу геноцидана кхоччуш жоьпаллехь а ву“, - аьлла.\nТолимир Здравкос дина хилла зуламаш дуьйцучохь кхелахочо иштта билгалдаьккхира, цуьнан шен а, цуо куьйгалла деш хиллачу чаьлтачийн а масала доцу къизалла. „Цу мискачу наха, шаьш байале хьалха, лайна болу баланаш инзаре баккхий бу. Цкъа хьалха Толимирс а, цуьнан бIаьхоша а царна къиза таIзарш дора, тIаккхий бен са ца оьцура церан“, - элира цо.\nКхелехь иштта хьахийра, цу къизаллехь дийна бисинчеран кхолламаш а, тахана а и нах могуш-маьрша баха ца луш, шаьш лайначийн бала юх-юха а карлабуьйлуш лелаш хилар билгал а доккхуш.\nЦу тIамехь шайн дай а, вежарий а, хIусамдай кхелхина болу зударий баьхкинера ХIааге кхелан сацаме ладогIа.\n„Эххар а цхьажимма нийсо ги-кх тхуна“, - элира царех цхьаммо, Субашич Мунирес, „Сребреницин наной“ цIе йолчу юкъараллин куьйгалхо йолчу. - Тхо хIинца а дийна ду, тоьшаллаш дан йиш йолуш а ду. Тхайн кIентийн даьIахкаш хIинца а лохуш а ду“, - аьлла тIе а тухуш.\n64 шо долу Толимир Здравко тIаьхьарниг ву ХIаагехь кхеле озийнарг, 1992-1995 шерашкахь Боснехь хиллачу тIамехь бусулбачу нахана тIехь геноцид ярна бехке лоручу зуламхойх. Адамаллийна дуьхьал зуламаш дарна велла дIаваллалц набахтехь валла хан тоьхна цунна.\nЦуьнан накъост а, куьйгалхо а хилла волчу вукху тIеман зуламхочунна Младич Раткона еш йолу кхел хIинца а чекхъяьлла яц.\nХIаагерчу трибунало велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхайкхийна Боснерчу сербийн эскарехь таллам


Дагестан, Аухан кIошта.\nГерзаш кхиссина Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанехь, хаам бина "Кавказский узело" Ленинаулерчу бахархошна тIетоьвжаш.\n"Кавказ.Реалиино" бинчу хаамца, Дагестанан ницкъаллин структураш дIакъевлинера Нохчийчуьра Ленинауле богIу некъ, цигахь гулам дIабахьа дагахь бу нохчий аьлла. Цу дозане веанера Нохчийчуьрчу парламентан спикер Даудов Мохьмад.\nЦу хьокъехь шен Инстаграмерчу агIонехь шена хетарг хаийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан хьехамчо, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутато Сайтиев Бувайсара хаам бо grozny-inform.ru сайто.\n«Казбекан кIоштан проблема хьакхалуш ю Аухан кIошт юхаметтахIотоца йоьзначу проблемица. И проблема бахьана долуш ду цу кепара конфликташ хилар», - яздо Сайтиевс.\nСайтиевс сатухуш хиларе кхайкхина нохчий, социалан машанашкахь яздийриг тергоне а ца оьцуш, эладиттанашка ла а ца дугIуш. Зуламхойн а, низамаш дохочу нехан къам дац, царна даржашка хьажна доцуш таIзар дийр ду, боху цо.


Магас | Вай меттацара хийрадаьнна е дицденна шира дешаш - БезФормата.Ru - Новости\nАдамаша бувцача хIара метта ше-ший хьахилара, лебара, пайда эцара башхало йолаш ба гIалгIай мотт а. Дуненчу долча кхыча къамий метташ санна из а хувцабеннаб шира, вешта аьлча вай ца леладеча куций, кечалийи кхоачамийи цIераш, белгалонаш дIа а йоалаш, керда дешаш юкъе а доагIаш. Iилманхоша яхачох вай меттаца леладеш да эрсий, Iарбий, гуржий, фарси (пирсяний) туркий, кхыметтел моалой (монголаш) метташцара хьаийца дола дешаш. Таханарча дийнахьа гIалгIай метта юкъе эггара дукхагIа да эрсий меттацара а цун кара гIолла кхыча къамий метташцара а хьаийца дешаш. Цун бахьан исторически хинна ца Iеш, лингвистически а да. ХIана аьлча гIалгIай къам Эрсий Паччахьалкхе кара даха ши бIаь ахбIаь шу гарга ха я. Юххьанца эрсий меттацара хьаэцаш дола хIара дош гIалгIай метта тоам беча боараме дерзадеш хиннад. Массала: инарал-генерал, эпсар-офицер, пирстоп-пристав, биргадир-бригадир, тевлизор-телевизор, телфон-телефон, набахте-тюрьма, сильжан–дилижанс, эрш-аршин, сажни-сажень, леленка-линейка, кухта-кофта, дистан-десятина, пуролле-правление, пурни-пекарня, коартол-картофель, харшине-харчевня, кабуц-капуста, камбо-конвой, пунт-пуд, центр–центнер, и. кхы. дI.\nУкхаза ала деза дешаш «ишкап», «коартол», «пишк», «карфент», «ишкол», «истол», «мешен», «кабуц», гIалгIай метта юкъе чIоагIденна даьнналга.\nХIаьта цунца цхьана уйла яйташ да таьрахьдешаш меттаца ца леладар. МоллагIча боараме дале а уж леладараш кIезига ба вайна юкъе.\nХийла саг ва ше ваь, ди, бутт, шу гIалгIай меттала хьаала ца ховш. Царна аргIан а массален а таьрахь дешаш ца довзар цунца а хоалуш да. Ший сотови е мобильни оалача телефона таьрахь вай меттала оалараш-м геттара кIезига ба, нийсагIа аьлча вIалла а бац.\nЦунца белгалде лов вай метта юкъе леладеш а хинна, цу даькъе художественни литература произведенешта, цхьадараш юкъе а дихьа, нонагIо дешаш да дошлоргашта юкъедахьанза. Царех цхьадараш хьоахадергда вай: «бIармат» (д, д) – определение цвета волос — брюнет (Iаьржа бIармат долаш вар (яр) из), кера бIармат-блондин; жIовра — (б) – кегар, гIар-тата (боккха жIовра бар цига баьллар) дурс (в, б) – низах тоавенна саг (дурс санна ва цун воI); хьаткъарваьнна – кхийна ваьнна, этта саг (хьаткъарваьнна къонах вар из); бIатIа (й, й) – тIехбаьнна низ бола доккха дегI дола саг (из-м цхьа бIатIа я) къахьбалг (б) – сим хьайча хьалбоал из Iетторца; меткIаьли (д, д) – наговор; (ер-м меткIаьлеш ювцаш лел); Iотбаккхар (гаш) (й, й) – сплетни, брехня; мул (б, д) – кхай, цона цхьа дакъа («боккха мул баьккхаб оасарах, цонах» ала йиш я; къаьпал (й, й) – ледарча наьха тоабах, дезалах оал; нанай (б, б) – мекъа хиларах дер дайна вагIачох оал «нанай боахаш вагIа ер» аьле; саьзгIа (б, д) – нохара оарц–грядиль плуга; (сахьегар (д), сахьегам (б) – сина а дегIа а йола паргIато; «сахьегар фуд ца ховш яьккхар цо ше цига мел яьккха ха»): сийле (й, й) – сийлахье (й, й) сийдолаш хилар да; (мехка сийле яьккхай Iа, хье а сийлахьа вахаргва хьо); кашбил (д) – сага ше дIаволла тарлу моттиг йовзар; мехкал (д) – саг, иштта кхыдола дийнат кхычахьа каьчача из моттиг ца товш хилар да (мехкал хиннад цунна оалаш да); тIалап (д, д) – из хьахул аьла – хол е аргIа деш йол йотташ; токхор еш хилча (тIалапах уллачара хьаэца йол аттагIа хургда хьона), ка яхача деша дукха маIанаш да: ка (б, д) дукхален таьрахье – кой – борша устагIа, ка (д, д) – тханка; ка (б, д) – ялата ка; ка (й) духхьал цхьоален таьрахье мара дац из дош) – аьтта кулг да (ка йоалаш – хьинар долаш, къахьегама кадай яхалга да; хIаьта ка йолаш – моллагIча а гIулакха аьттув болаш яха маIан да).\nЛедара саг, вешта аьлча цун оамал белгалъеш оалаш да «Башха вошдекар воли-те ер-м» аьле.\nМоаск (й, й) – ворда чарха цергаш лаьца, соа чакхйоала кечал (эрсий меттала ступица). Машена цу оатхалах цхьанне а моаск оалаш хазац. Карарча хана леладеш ца хиларах дицденнад «ногIарт» ах–кепиг белгалду доши «гуришк» – кепига диълагIа дакъа белгалду доши.\nМоллагIча а сага дикахетар даь, е цунна хинна цатоам лаьгIбаь моттиг хиллча оалаш да: – (вузаваь-тохьаваь, хьаьста-хьега дIавахийтав из» Iилман цхьан белгалонех да «духлохам» яха дош. Цун маIан «философия» да. Вай леладе хьакъ долча дешаех да иштта кирникъ (б, д) – кир лела, йохкар-эцар лелаю нах дIа-хьа уха никъ ба из. Из ала йиш я «Кавказ» яхача федеральни наькъах. Цхьабакъда вай цох хIанз «федеральни трасса» оал.\n«ЗалгIа» яхача деша маIан да дуккха а ехача хIамай доакъош белгалдеш. («Цун бе даьлла оаркхув лаьттах кхийтта, залгIа мара хIама ца юссаш дехар»). Ахкан ди дIайха хилча оалаш дар – «Укх деттача дийнахьа (геттара йIайхача, кхохкаеннача хана) оасара(мангала), ваьллав со». Оапаш бувцачох бераша оалар: «Оапий лаьжг е оапий гали аьле. («Оапий лаьжг кач а элла, оапий гали ги а дела воагIа хьанехк»). Нагахьа санна, доацача гIулакха шаьра хабар дувцарех укх дешаех цаI оалар. «Пека бетташ», «Зурма лекхаш», «Паьшк бетташ», «Шаьмали лекхаш» багIа (латт) уж аьле. Цхьадола дешаш цар белгалъю оатхалаш, кечалаш, белгалонаши куцаши дIадаларах леладеш дац.\nЦхьабакъда юрбоахаме къахьегар дитадац вай. Цул совгIа вай заман башхалонца тоаденнад из къахьегам дIабахьар. ХIаьта цунца бувзам бола, вай меттацара дукха дешаш дицдаьд, лебеча меттацара хийра а даьха. Царех да: «нух»; «хьетта»; «маккха»; «йивар», «фу», «хьонагIал», «хьалхадувца», «лаьза», «паьшк»; «йолхьинг», «цел», «мангал», «ножарг», «эг», «аьлх», иштта кхыдола а дешаш. Иштта жа леладарца дувзаденна дешаш лебеча меттаца долаш да, дукхагIдараш дешлоргашта юкъе дихьа деце а. Уж беркате хьайбаш а леладу вайцига. Царех да ераш: «эргаш», «хьука», «митIара», «гIолаш», «Iуза», «чухьи», «тоа», «барни» «кхоахк».\nЦун ше-ший вахара бахьанаш да. Масала «гота» яха, массехк маIан дола дош леладе хьакъ дар карарча хана леладеш-м дац. Цхьабакъда «трактор», «культиватор», «сеялка», «стогометатель», «копнитель», «комбайн», «бункер», ишта кхы дIахо а дола дешаш шоаш долчча тайпара дIа а ца аьлча Iо а ца яздича, кхы аьттув бац вай, царна меттел лелае терминаш вай метто хьакхелла ца хиларах. ХIаьта «паьшк» яха хьеха дахчаш деш хинна, шин кулгаца лоацаш долча лекхарг а готана дIабежача шин истара муIех тоссаш хинна хьалхадувца а вай замах леладеш дац. Цудухьа уж дешаш ма дарра дицденнад. ТIаккха хIанз мангал наггахьа мара лелабеш бац, электрически а дукхагIча хьале бензинови а мангалаш да. Царех массаза а «косилкаш» оал. Дешаш «йивар», «фу, «хьонагIал» леладе аргIа яр. Яле а царна меттел леладу «озимые»,, «семена», «лемех», яха дешаш.\nУкх вай дувцача хьакъехьа дагаух хетаргахьа цхьа ткъо шу совгIа хьалха «ГIалгIайче» яхача паччахьалкхен телевидене гIолла, керда хоамаш долча хана юртбоахама организацен агрономо даь къамаьл. ДукхагIча даькъе ишта дар из: – «Оаха озимый убрать даьд, урожай дика хиннай, семенаш засыпать даьд, техника ремонт а яь яьккхай, зябь вспахать даьд, хIанз бороновать а даь озимый дIаде кийчо еш да тхо…». Ер деррига а гIалгIай меттала ала йиш яр: «Оаха йивара дIадийна ялат чуийцад, хьувкъам дика хиннаб, фу кийчдаьд, техника тоаяьй гуйран ялат дIаде лаьтташ аьха даьннад. ХIанз кхашка макхаш даьха, йивар дIаде кийчо еш да тхо…» «Техника» яхача деша меттала «кхоачам ала а мегаргдар», ше долчча тайпара диттача а хIама бехк хургбацар.\nДуххьал «техника» яха цхьа дош доацар, вожаш шедар гIалгIай меттала да. Цхьабакъда цу тайпара «гIалгIай мотт» лебар а къаьстта интернете гIолла яздар а геттара даьржад вай хана. Замано а эттача вахара хьалаша а вай декхаре оттаду эрсий мотт а кхыдола метташ а Iомаде. Цунца цхьана вайна эшаш да, вай мотт бовзар, бувцар, лелабар, цу даькъе каьхата, нийсагIа аьлча йоазон мотт а болаш. Шаьрра эрсий мотт ховш ца хилча, вай заман Iилманца къахьега, говзалаш Iомае аьттув баргбац. Массала лор хила ловчоа геттара дика ха деза латински мотт. ХIана аьлча дукхагIйола дарбан терминаш, молхай цIераш, лазарий куцаш, баьций, дийнатий, гаьний, оалхазарий, оакхарий цIераш а цу меттала белгалъяьхай дунен юкъарча Iилмано. Геттара дика хургда ингалса, немций, френгIий, японский, Iарбий, туркий иштта кхыдола а метташ Iомаде тарделча. Белгалде деза вай къамах дуккха а бола нах уж а кхыдола а метташ ховш болга. Из дика да. Бакъда вахара лоархIам лакха болаш да эрсий мотт вайна хIанз ховш болчул а кхы дикагIа бовзар. Цунца цхьана цIаькха а ала лов, гIалгIай мотт Iомабар, лебар, цу меттала язде-деша хар Iалаьмате лоархIаме долга.\nАла деза «чIичкъе», «тIалх», «чIагIашк», «чIий», «ехк» яха дешаш дицдаьд маша хьабу кечал «тIалх» вахаре пайда эцаш лелабеш ца хиларах. Царех да «духьараш» яхар а. Бакъдар аьлча хIамаш тегача машена «чIагIашк», «чIий» оалаш хоз цу лакхе хьоахабаьча тIалха кечалашта уж тара а дерзадаь. Укхаза белгалдинза далац 120-150 шу хьалха хиннача, хIамаш тегача машена уж шиъ оатхал дукхагIа тIалхаца йоалчарна тарах хинналга, хIанз яраш санна герга а йоацаш.\nХIаьта гIалгIай меттацара дицденна дешаш хьалха лела а даь хIанз дIаяьннача балха кечалий цIераш, текъама динца бувзам бола Iалаьмате дукха дешаш дицденна дIадаьннад. Цхьабакъда вай къаман вахара, дIаяхача заман белгалонаш шоаш ма хиллара йовзара духьа, гIалгIай меттаца мел хинна дешаш дIаязде дезар, цхьаккхе а юкъах а ца дуташ. Цу даькъе керда юкъе даьхкараш (неологизмаш) а тIехьа. ДIаяздарал совгIа, уж эрсий меттала доахаш царна таржам а даь кепатоха а дезар уж.\nВай меттацара хийрадаьнна е дицденна шира дешаш - Магас\n22:15 22.09.2017 Skforussia.Ru\n21:20 22.09.2017 Сердало


Скачай своё музлишко ♥ - Теша хьо Диснариг хьоьга ала дош. Хир йуй те хьо сан ойла еш. Ахь соьга йог1у ца аьлчи, Сан даге и ла ца ло, Хьо йоцуш ца ла ло. Теша хьо, теша хьо сан безамах. музыка онлайн\n♥ - Теша хьо Диснариг хьоьга ала дош. Хир йуй те хьо сан ойла еш. Ахь соьга йог1у ца аьлчи, Сан даге и ла ца ло, Хьо йоцуш ца ла ло. Теша хьо, теша хьо сан безамах. Скачать бесплатно\n♥ - Теша хьо Диснариг хьоьга ала дош. Хир йуй те хьо сан ойла еш. Ахь соьга йог1у ца аьлчи, Сан даге и ла ца ло, Хьо йоцуш ца ла ло. Теша хьо, теша хьо сан безамах.\nЖулики и воры (тэги: AK47 ak47, Guf, Гуф, Нагана, Ноггано, Баста, N1NT3NDO, 1 клас, 1kla&\nКуплеты шансонетки (песня про патриотов России)\nБриллиантовые дороги (концерт в БСК Октябрский, 1988)\nБомба еще ебанет (Нарезка на звонок)\n12. Smaug (OST: Хоббит: Пустошь Смауга / The Hobbit: The Desolation of Smaug) Official Disc 2 2013 (Vk.Com/OstHD)\nТы так красива не выносимо рядом стобою быть нелюбимым.....\nНеважно, кто слабей, кто сильней. Давай, обойдемся без слов\n20д "Начинай, Кай!" (мюзикл "Нежная королева", 2008)\nHard...ае ае ае аееее...(танец..Александр Малышев<3\nЛучшие друзья. и наш светится Новокузнецк\nЖелезнодорожный романс (лучший новогодний саундтрек!!)\nWe Are One (Ole Ola) гимн Чемпионата мира по футболу 2014\nЗеркало для бога (плач Гамлета по адресу Максима)\nНаши (Америка, давай, до свидания!) [Сказки на Пилоне]\nСаксофон и гитара - Божественная музыка / JAZZ\n7. Fun, Fun, Fun (ОСТ Гадкий Я 2 / OST Despicable Me 2)\nПакет джинглов для сети ресторанов Sasha's Bar (Spb) (LightmuZik Sound Studio)\n%D1%82%D1%83%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD-%D1%82%D1%83%D0%BD:)/components/com hwdvideoshare/assets/uploads/flash/flash upload.php\nSimple (Go Go Bizkitt\nЗвукозапись от 05-01-2013 19:25\nI've Got Dreams to Remember (Золотой лед 2)\nThis is Halloween(OST Ночь перед Рождеством)


Дикаева Я. «Нохчийн художник Кемерово г1алахь»\n5-чу мартехь Кемерово г1алин Художникан ц1ийнахь хилира Нохчийн республикан художникаша бинчу белхийн «Даймехкан аренаш» ц1е йолу выставка. Цигахь хьовсархошна йовзийтира Асуханов Iамандин а, Фаргиев Русланан а, кхиболчу нохчийн говзанчийн а произведенеш.\nТкъа цул т1аьхьа Кемерово г1алин культуран а, искусствон а университетехь нохчийн г1араваьллачу суртдиллархочуьнца Асуханов Iамандица кхоллараллин цхьаьнакхетар хилира. Цигахь дакъалоцуш бара ВУЗан студенташ а, белхалой а.\nНохч-Г1алг1айн Республикан хьакъ волчу художника, Нохчийн Республикан халкъан художника Асуханов Iамандис 1966 шарахь чекхъяьккхина Дег1астанара А.А. Джемалан ц1арах йолу исбаьхьаллин училище. Оцу шарахь дуьйна иза болх беш ву Россин художникийн союзехь.\nКемерово г1алахь хилла йолу выставка дуьххьарлера яц цуьнан. Асуханов Iаманди ерригеросссин а, дуьненюкъарчу а суртдиллархойн выставкийн даимлера декъашхо ву. Д1адаханчу цхьанакхетарехь дийцаре диллина дара тайп-тайпана хаттарш. Уьш дара къаьсттина исбаьхьаллин кхоллараллех лаьцна.\nШуьйра чулацам болуш ю художникан кхоларалла. Духкха хьолахь цу хьовсархошна исторически хиламаш бовзуьйту – «Нохч-Г1алг1айн лаьмнашкахь партизанаш», «Ойланаш», «Юьртан жигархо», «1945 шеран б1аьсте» кхид1а а.\nАмма цуьнан х1ора белхан коьрта чулацам – иза нохчийн 1ер-дахар, 1адаташ, вайн Даймехкан 1алам а ду. Карарчу хенахь суртидиллархо керлачу ойланех вуьззина ву. Лаьар-кх цуьнан х1ора лаамех беркате кхиам хуьлийла, х1унда аьлча говзанчас йина муьлхха а произведени иза д1аихначу шерийн денделла сибат санна вайца еха.


Х1усамнана д1аяьллачуьна молха – хье ца луш зуда ялор ду. Берашна и хаа деза. Велларг юха ца вог1у, виснарг ца ваьхча ца волу. Вайн дахар иштта а ду доца. Доьзало г1айг1а бан беза шайн дена...


Мачаликашвилин доьзало хаьржинчу немцойн клиникица дийцарш доло кийча бу гуьржий\nГерманерчу клиникица дийцарш долийна гуьржийн могушаллан министралло, Мачаликашвили Темирлан цига дIакхочор хьокъехь.\nГуьржийчоьнан могушаллан министраллан векалш дийцарш доло кийча бу Мачаликашвили Темирланан доьзало хаьржинчу немцойн клиникица. Цунах лаьцна хам бина гуьржийн хаамийн агенталлаша. Дийцарехь, дархочуьнан векалшкара кехаташ схьакхачаре хьоьжуш бу министраллан белхахой.\nЦул хьалха гуьржийн могушаллан министралло Туркойчу вигитар дехнера Мачаликашвилин гергарчаьрга, амма уьш реза ца хилира, боху министраллан векалша. Шинарин дийнахь Мачаликашвилин дас-нанас дехар дина, хьем а ца беш, шайн кIант дарба леладан Берлинерчу клинике дIакхачавахьара аьлла.\nПаьнгазахь полицин операци дIахьош герз тоьхка чевнаш йина волчу кIентан дас Мачаликашвили Малхаза хаам бина гуьржийн журналисташка, Берлинехь йолчу клиникех цхьаъ кийча ю цуьнан кIант дарба лелон муьлххачу а хенахь а тIеэца.


Нохчийн мотт - шен къоман мерайоI\nЛахьан-бутт 21, 2014\nНохчийчоь - Нохчийн меттан де даздеш, Соьлж-ГIала, 25Оха2014\nIедал бехке ду Нохчийчоьно къоман мотт мерайоI санна кхабарна, аьлла хета цхьаболучарна. Вукхара бахарехь, Iедало ша дан догIург дерриг а дина мотт бахийта, амма халкъан интеллигенци яц иза къаргбан, нахана марзбан меттахьовш. Мила бакъ ву?\n« Бадуев СаьIидан «Бешто» Iамош ду тхо школехь иссалгIачу классехь. Шен ненан лаам кхочушбан, Бусаница юкъаметтиг къасто, шовданан коьрте веъна Бешто. Дош доккхуш, ша тIехьийзачу йоIе хан йиллийта гIерта кIант, амма Бусанас цхьана дикане,цIеранаш берта бахкаре сатуьйсуш тIаьхьатоьтту хан йиллар, собаре воьху Бешто.\nДелахь а нанас, РакаIата, тIеIаткъам бина Бешто, кхидIа а кханенаш яхка реза вац. Цо лаьттара чамхалг схьа а оьций, Бусанас «ма, ма!» боххушехь, йоIе тIаьххьара бIаьрг тухий, «ишта дIаели вайшиннан юкъаметтиг» олий, ши дакъа а дой, охьакхуссу чамхалг. И дIавахча йоьлхуш Iачу Бусанас лаьттара чамхалг схьаоьцу, цуьнга хьежа хIутту. Авторо яздо: «Шен деллачу беран бедаршка хьоьжучу ненах тера чамхалге хьоьжура Бусана».\n...Хийистехь ирахь Iеш цара дечу къамелах ца кхета дешархой. Царна хаъане а ца хаьа «чамхалг» хIун ю а, «бедар» хIун ю а. Кхидолу духар-м: «гIовтал», «кIархаш», «пошмакх», «гIама» - уьш-м ас дийца а ца дуьйцу.\nВай стенга доьлхуш ду-те, вайн маттах хIун хуьлуш ду те? Ма эрчо ю хIара ях! Герггарчу барамехь цу кепара къамел дира Теркйист кIоштан цхьана школехь лакхарчу классан литература хьехархочо. Иза дуьххьара хеттаре юьйлучех яц. Нохчийн меттан хьокъехь иштта хеттаре буьйлу Iилманчаш а, яздархой а, шен къоман кханенан бале мел кхочург а.\nБакъду, цхьана яздархочо ма-аллара царалахь барт бац, бекъамаш бу. Цхьаболучара кхачо йолуш лору ненан мотт денбарехь Iедалдайша йоху гIулчаш, кхечара, тIулга тIехь тIулг ца буьтуш, харцбо и тайпа хьажам. Нохчийн маттехь гIело ялларан, цунах хьашт-дезар цадаран уггаре хьалха куьгбехке Iедалдай лоручех ву байтанча, гочдархо, Пушкинан «Евгений Онегин» романан хьалхара дакъа нохчийн матте даьккхина говзанча Хатаев Хьусайн.\nХатаев: «Нохчийн мотт шарлуш бац, хецалуш бац. Пайдабоццу дош оьрсийн маттахь олуш ду, и вайн маттахь ала йиш йолушшехь. Вайн маттахь суффикалг а ю, тIе а тоьхна, дIа а тоьхна, ахь дош кхоллахь. Кхуллуш дац. Телегойлехь сахьт дац нохчийн мотт марзбеш. Нохчийн мотт белла бу, нацкъара буьсуш бу».\nХатаевца аьттехьа а реза вац байтанча-журналист Цуруев Шарип. Цунна хетарехь, карарчу хенахь Iедало цкъа а ца динчу кепара гIо до нохчийн маттана. Муха, мича барамехь до и гIо? Шарип ша ву дуьйцуш.\nЦуруев: «Со буххера реза вац Хьусайна дуьйцучунна. Пачхьалкхана тIе бехкаш дохкуш Iар нийса дац. Цо дуьйцург ас лоруш ду. И гIалат стенна тIехь ду аьлча, ас сайна хетарг боху, Iедало дан дезарг дерриг а дина. Тахана санна цо и дина а дац цкъа а.\nПачхьалкхо кхолла дезарш хьелаш ду. Цо и хьелаш кхолла ма кхоьллина. Уггар хьалха парламенто нохчийн меттан хьокъехь низам тIеэцна. Бакъо елла. Пачхьалкхан мотт а кхайкхийна. Советан Iедал долуш и хилла ма дац. Паччахьан заманахь муххале а ца хилла иза.\nТахана ненан мотт парламентехь а буьйцу, министраллашкахь а буьйцу. Iедал жимма хьалха даьлла аьлла хета суна и мотт кхиорехь. Юкъаралла ю аьлла хета суна-м тIаьхьайиснарг. Уггар хьалха интеллигенци ю бохург, хьехархой бу-кх нохчийн маттана дуьхьал. Юккъерчу тIегIан маьхькIамхой а ишта дуьхьал бу-кх маттана.\nАс цхьа а хасто ма ца боху. Паччахьо а, министаро а нохчийн мотт буьйцу. Бийца а буьйцу, бийца а боху. Тхо схьа а гулдина, министраш боху-кх, схьаалийша, аша боххург до-кх вай. Юкъаралла а, къам а тIахьадисаран тоьшалла ду-кх иза. Iедало ша дан дезарг дан ма дина».\nТкъа яздархочунна,исбаьхьаллин литературан говзанчина Бурчаев Хьалимна хетарехь, нохчийн мотт школашкахь ледара хааран бахьана лакхарчу доьшийлашкахь хьалха санна дика хьехархой цакхиабар а ду, къомах къам дечу ненан меттан юкъараллин кхача ма-беззара бала цакхачар а ду.\nБурчаев: « Хьалха заманахь санна кечбеш бац хьехархой тахана. Ткъа шо хьалхалерчу суьртаца дустар далийча 90% лахделла нохчийн мотт Iамор а, бовзар а. Хьехархой сийлахь бац тахана, болх бан хууш берш. Церан сий-пусар а деш, керла хьехархой кечбарна тIе тидам бахийта безара. Шарипа ма-аллара, пачхьалкхан тIегIане меттан гIуллакх хьаладаьккхина хилча, юкъараллина карахь ду –кх цуьнан бала кхачар».\nКъамелан чаккхенехь яздархойн нохчийн маттах йоьзна ойланаш мелла а вовшашна герга яьхкира. Ахча-бохчанца, лаам-сацамца, нохчийн мотт денбан, гIатто, самсабаккха уггар хьалха орцахбовла декхарийла Iедалхой бу. Цу жамIе баьхкира соьца нохчийн меттан хьокъехь къамел хилла яздархой.


1. ХIай пайхамар! Делах кхералахь‚ хьо муьтIахь ма хилалахь керстанашна а‚ мунепакъашна а. Баккъалла а, Дела хили хууш верг а‚ хьукаме верг а.\n2. Хьо тIаьхьахIотта хьайга вехьешца хьан Кхиош-кхобучуьнгара деъначунна. Баккъалла а, Дела хили аша дийриг сов дика хууш.\n3. Ахьа таваккал де Далла - кхачо хили Делаца векал.\n4. Ца дина Дала цхьанне стагана ши дог цуьнан кийрахь‚ ца хилийтина Цо шун зударех‚ аша шайга шун баккъаш шайн нанойн баккъашка тера хета‚ аьлла болу‚ шун наной‚ аша долабаьхина берийх шуна кIентий ца бина Цо. Иза шун дош ду шун багенашца /олуш долу/. Дала олу бакъдерг‚ Цо нисво нийсачу некъа.\n5. Шайн дайшка дIакхайкха уьш - иза ду мелхо нисдерг Далла гергахь. Шуна церан дай ца бовзахь - шун вежарий а бу уьш динехь‚ шун доттагIий а бу. Шуна къа дац шу шегахь гIалат деллачун‚ аша дагалаьцначун бен. Хили Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n6. Пайхамар таме ву муъма нахана шайл а‚ цуьнан зударий церан наной бу. Гергарнаш цхьаберш вакхарел таме бу Делан жайнахь муъма нахал‚ хIижар дихкинчарел‚ аша шайн доттагIашна диканиг деш далахь бен. Хили иза жайнахь дIаязделла.\n7. Оха схьаийцира пайхамарашкара чIагIам‚ хьоьгара а‚ Нухьера а‚ ИбрахIимера а‚ Мусагара а‚ Маръяман кIантера Iисагара а. Оха схьаийцира цаьргара чIогIа чIагIам.\n8. Цо /Дала/ бартхаттархьама бакълуьйчаьрга шайн бакълерах. Кечдина Цо керстанашна лазош долу Iазап.\n9. ХIай иман диллинарш! Аша дагадайта Делан ниIмат шайн долу - шуна деара эскар - Оха бахийтира царна тIе мох а‚ эскар а‚ шуна ша гуш доцу. Хилира Дела аша дийриг гушверг.\n10. Уьш баьхкира шуна тIе шун тIехула а‚ шун бухахула а - бIаьргаш хьен тIе баьлира‚ дегнаш къамкъаргашка кхечира‚ шуна моттайолаелира Делах лаьцна цхьацца /нийса йоцу/ моттаргIонаш.\n11. Цигахь зийра муъма нах‚ чIогIа мохк а бегийра.\n12. /Ахьа дагадаийта/ мунепакъаша а‚ шайн дегнашкахь цамгар йолчаьра а элира: "Дала а‚ Цуьнан элчано а вайца йина ваIда Iехор бен ма дац".\n13. /Ахьа хьахаде/: царех цхьана тобано элира: "ХIай Ясрибан бахархой! Шуна латта меттиг яц /тIом бан/‚ духадерза". Царех кхин йолу тоба пайхамаре пурба деха йолаелира‚ олуш: "Тхан цIенош десса ду". Десса ма дац уьш - царна луург бовдар ду-кх /тIамтIера/.\n14. Царна чубаьхкича цуьнан /гIалин/ йисташкахула‚ тIаккха цаьрга питна дийхича - и лур ма дар хьуна цара‚ цхьа кIеззиг хьоьжуш лаьттар а ма бацара хьуна.\n15. Уьш хьалха а хилира Делаца ваIда еш‚ шаьш довдур дац /тIамтIера/‚ бохуш. Хили Делан ваIда жоп доьхуш.\n16. Ахьа ала: "Пайда бийр бац шуна довдаро‚ шу довдарах даларх‚ я дайарх кIеззиг бен бахам хир бац шуна".\n17. Ахьа ала: "Мила ву иза ша Делах шу лардийр верг Цуна шуна цхьа зен лиъча‚ я Цуна шуна цхьа къинхетам лихча. Цара карор ма вац шайна Дела воцург цхьа а вали а‚ цхьа а гIоьнча а".\n18. Бевза Далла шух новкъарло еш берш /нах гIазоте ца бохуьйтуш/‚ шайн вежаршка олуш берш: "Схьадуьйла тхо долчу /ма гIо гIазоте/!" Цхьа къеззиг бен ца беара цара ницIкъ.\n19. Шуна бIаьрмециг хуьлуш. Кхерам беъча хьуна гира уьш хьоьга хьоьжуш шайн бIаьргаш хьийзаш валан шен дог вон хилларг санна. Кхерам дIабаьлча шух чекхдохур ду цара чIиран меттанаш дикачунна бIаьрмециг хилла. Уьш иман диллина бац хьуна‚ Дала яйана хьуна церан Iамалаш. Иза хилира Далла атта.\n20. Царна метта и тобанаш дIа ца яхна. И тобанаш еъча царна лаьа Iаьрбийн юккъехь дIасхьалеларш хила‚ шун хабарш хоьттуш. Шун юккъехь хилча а кIеззиг бен тIом бира бацара цара.\n21. Баккъалла а, шуна хилира Делан элчанехь хаза мисал /шух/ Делах а‚ ТIаьхьарчу дийнах а кхоьруш волчунна а‚ дуккха Дела хьехош волчунна а.\n22. Муъма нахана и тобанаш гича‚ элира: "ХIара ю Далла а‚ Цуьнан элчано а вайца йина ваIда‚ бакълина Дела а‚ цуьнан элча а". /Цу гIуллакхо/ уьш алсам ца боху иманца а‚ муьтIахь хиларца а бен.\n23. Муъма нахах цхьа божарий бу шаьш бакъйина шайн Делаца хилла йолу ваIда‚ царех шен Iожалла кхочуш хилларг /велларг/ а ву‚ царех хьоьжуш верг а ву‚ цхьа а хийцам ца бина цара /шайн ваIдин/.\n24. Дала ял ялархьама бакълийначаьрна шайн бакълерца‚ Iазап дийр ду мунепикъашна Шен лаахь‚ я гечдийр ду царна. Баккъалла а, Дела хили гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n25. Дала бухаберзира ца тешнарш шайн оьгIазаллица‚ ца кхиира уьш дикачух. Кхачо хилийтира Дала муъма нахана тIамах. Хили Дела нуьцIкъала верг а‚ веза верг а.\n26. /Дала/ охьабоссира жайнан дайх царна гIо дина хилларш шайн чIагIонашкара‚ Цо кхоьссира церан дегнашка кхерам‚ цхьаберш аша бойу‚ цхьаберш аша йийсаре лоьцу.\n27. Цо ирсана шуна делира церан лаьтта а‚ церан цIенош а‚ церан бахам а‚ аша хьешна доцу лаьтта а. Хили Дела массо хIуманна тIехь ницIкъ болуш.\n28. ХIай пайхамар! Ахьа ала хьан зударшка: "Шу делахь дуьненан дахар дезаш‚ цуьнан хазалла а /езаш/‚ схьадуьйла - аса бахам лур бу шуна‚ хазачу кепара паргIат дохур ду шу.\n29. Шу делахь везаш Дела а‚ Цуьнан элча а‚ тIаьхьа хир йолу хIусам а /ялсамане/ - Дала кечйина шух дикачаьрна йоккха ял.\n30. ХIай пайхамаран зударий! Шух билгала ирчаниг деанчунна - шозза алсам хир ду цуна Iазап. Хили иза Далла атта.\n31. Шух Далла а‚ Цуьнан элчана а муьтIахь хилларг а‚ дика Iамал а йинарг - цуна ял лур ю Оха шозза. Оха цуна кечдина сийлахь рицIкъ.\n32. ХIай пайхамаран зударий! Шу дац зударех цхьаннега тера. Шу /Делах/ кхоьруш делахь ма хила дашца кIеда /хийрачу божаршна/ - тIаккха шен дагчохь цамгар ерг тIе хьийзар ву‚ аша ала дика дош.\n33. Шайн цIеношкахь совца‚ кеч ма ло хьалхалера жехIаллин кеч баларца. Ламаз а хIоттаде‚ закат а ло‚ Далла а‚ Цуьнан элчана а муьтIахь хила. Баккъалла а, Далла лаьа, /хIай пайхамаран/ цIийнан охIла, шух боьху хIума дIадаккха а, шу цIандан а цIандарца.\n34. Дагадайта шайн цIеношкахь доьшуш долу Делан аяташ а‚ хьикмат а. Баккъалла а, Дела хили тIекаре верг а‚ сов дика хууш верг а.\n35. Баккъалла а, бусулба божарий а‚ бусулба зударий а‚ муъма божарий а‚ муъма зударий а‚ /Делах/ кхоьруш болу божарий а‚ /Делах/ кхоьруш болу зударий а‚ бакълуьйш болу божарий а‚ бакълуьйш болу зударий а‚ собаре болу божарий а‚ собаре болу зударий а‚ /Далла/ муьтIахь болу божарий а‚ /Далла/ муьтIахь болу зударий а‚ сагIа луш болу божарий а‚ сагIа луш болу зударий а‚ марха лоцу божарий а‚ марха лоцу зударий а‚ шен эхье йолу меттигаш ларош болу божарий а‚ зударий а‚ дуккха Дела хьехош волу божарий а‚ зударий а - кечдина Дала царна гечдар а‚ сийлахь-йоккха ял а.\n36. Яц муъма стагана‚ я муъма зудчунна Дала а‚ Цуьнан элчано а цхьа гIуллакх кхочушдича шайн гIуллакхах /шайн дезарг/ харжан бакъо. Далла а‚ Цуьнан элчана а Iесалла еш верг тилавелла билгалчу тиларца.\n37. /Хьажал/ ахьа ма элира Дала а‚ ахьа а шен ниIмат деллачуьнга: "Хьайгахь кхаба хьан зуда‚ Делах кхера!" Ахьа хьулдийра хьайгахь Дала гучадоккхуш дерг. Хьо кхоьрура нахах‚ ткъа Дела мелхо там болуш вара хьо Шех кхера. Зайда цуьнца шен лаам кхочушбича (цо иза йитича, Iиддат чекхдаьлча)‚ Оха иза хьуна ялира муъма нахана хало ца хилийтархьама шаьш дай хIоьттинчу кIентийн зударий бало цара шайн царца долу гIуллакх чекхдаькхича /шарIехь уьш битича/. Хили Делан гIуллакх дина даьлла.\n38. Пайхамарна хало хила мегар дац Дала Шена тIе диллинчуьнгахь - Делан Iадат /ду иза/ хьалха баханчаьргахь а хилла. Хили Делан гIуллакх азаллехь кхочуш хилла.\n39. Ишттанаш бу уьш /хьалха баханарш/ шаьш Делан элчаналла кхочуш дина‚ Цунах кхоьруш болуш‚ Дела воцучех цхьаннех ца кхоьруш. Делаца кхачо хилла хьесапдийриг.\n40. Ца хилла Мухьаммад шун божарех цхьанне а да‚ делахь а Делан элча а‚ пайхамарийн мухIар а ду иза. Хили Дела массо хIума хууш верг.\n41. ХIай иман диллинарш! Хьехаве Дела дукха хьехаварца.\n42. Тасбахь де Цуна Iуьйранна а‚ суьйранна а.\n43. Иза ву шух къинхетамбеш верг‚ Цуьнан маликаш а /ду шуна гечдар доьхуш/‚ шу боданера серлонга дахархьама. Иза хили муъма нахах къинхетамбеш верг.\n44. Церан маршал Цуьнца цхьанакхитинчу дийнахь - салам ду. Цо кечйина царна сийлахь ял.\n45. ХIай пайхамар! Баккъалла а, Оха вахийтина хьо теш хилла‚ кхаъанча хилла‚ кхерамча хилла.\n46. Деле кхойкхуш верг а хилла Цуьнан пурбанца‚ нуре чиркх а хилла /вахийтина хьо/.\n47. Ахьа кхаъ баккха муъма нахана царна Делера доккха дозалла ду‚ аьлла.\n48. МуьтIахь ма хилалахь /Делах/ цатешачаьрна а‚ мунепакъашна а‚ дита церан /хьуна деш долу/ халахетарш. Далла тIе товжа. Кхачо хили Делаца векал.\n49. ХIай иман диллинарш! Аша муъма зударий балийча‚ тIаккха уьш битича шу царех хьакхадалале шуна царна тIехь цхьа Iидда дац аша тергал дан дезаш. Ло цаьрна шайн пайда эццал хIума‚ хазачу кепара бита уьш.\n50. ХIай пайхамар! Оха хьанал бина хьуна хьан зударий‚ ахьа шайна мах белла болу‚ хьан аьтту куьйга дола динарш хьуна Дала хIонсана беллачарех‚ хьан ден вешин мехкарий а‚ хьан ден йишин мехкарий а‚ хьан ненан вешин мехкарий а‚ хьан ненан йишин мехкарий а‚ шаьш хьоьца хIижар дина болу; /кхин муьлхха/ муъма зуда а‚ цо ша пайхамарна дIалахь‚ пайхамарна иза ялон а лаахь‚ еккъа хьуна а /хIай пайхамар/ хуьлуш кхин муъма нахана йоцуш. Тхуна хии‚ хIун тIе диллина Оха царна шайн зударшкахь‚ аьтту куьйгаша дола диначаьргахь а‚ хьуна хало ца хилийтархьама. Хили Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n51. Ахьа тIаьхьатоттур ю хьайна луург царех; хьайна тIелоцур ю хьайна луург‚ хьайна езахь айхьа юьстах яьккхиначарех - къа дац хьуна. Иза мелхо герга ду церан бIаьргаш бузарна‚ уьш сингаттаме ма хуьлийла‚ уьш реза хуьлийла ахьа шайна деллачунах - уьш массо а. Далла хаьа шун дегнашкахь дерг. Хили Дела хууш верг а‚ эсала верг а.\n52. Хьанал бац хьуна зударий царел сов а‚ уьш хийцабар а /кхечу/ зударех‚ церан хазалло хьо цецваккхахь а‚ хьан аьтту куьйго дола дина боцурш. Хили Дела массо хIуманна тIехь тергал деш верг.\n53. ХIай иман диллинарш! Пайхамаран цIеношка чу ма гIолаша шайна пурба делчи бен кхача баа и /кхача/ кечбина баларе хьоьжуш ца Iаш. Мухха делахь шайга кхийкхича - чу гIо‚ шаьш хIума йиъча дIасхьадаржа‚ хабарна юкъа а ца гIош. Баккъалла а, шун иштта хилара пайхамарна новкъарло йо‚ цуна шух эхь хета /шуьга ала/. Далла эхь ца хета бакъдолчух. Аша цаьрга /элчан зударшка/ цхьа хIума ехахь‚ аша еха и цаьрга кирхьана юккъехула. Иза мелхо цIена ду шун дегнашна а‚ церан дегнашна а. Шуна мегара дац Делан элчана новкъарло ян а‚ цуьнан зударий балабан а цул тIаьхьа цIеллигацIа. Баккъалла а, иза хили Далла гергахь доккханиг.\n54. Аша гучадаккхахь а цхьа хIума‚ я хьулдахь и - баккъалла а, Дела хили массо хIума хууш верг.\n55. Къа дац царна /зударшна‚ шайн юьхь гайта/ шайн дайшкахь‚ шайн кIенташкахь‚ шайн вежаршкахь‚ шайн вежарийн кIенташкахь‚ шайн йижарийн кIенташкахь‚ шайн /хьалхахь болчу/ зударшкахь‚ шайн аьтту куьйгаша дола диначаьргахь. Делах кхералаш /шу зударий - хийрачу божаршна гучабаларехь/. Баккъалла а, Дела хили массо хIуманна тIехь теш.\n56. Баккъалла а, Дала а‚ Цуьнан маликаша а салот дуьллу пайхамарна. ХIай иман диллинарш! Аша дилла цуна салот‚ салам ло маршаллица.\n57. Баккъалла а, Далла а‚ Цуьнан элчанна а халахоьтуьтуш берш - Дала неIалт аьлла царна дуьненахь а‚ эхартахь а‚ кечдина царна сийсазаллин Iазап.\n58. Муъма нахана а‚ муъма зударшна а халахоьтуьйтуш берш цара ца динчуьнца цара дехьна доккха эладита а‚ билгала къа а.\n59. ХIай пайхамар! Ала хьан зударшка а‚ хьан мехкаршка а‚ муъма нехан зударшка а шайна тIе шайн оба /паранжа‚ парду/ узийла цара. Иза мелхо герга ду уьш бовзарна а‚ царна халахетар ца дарна а. Хили Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n60. Мунепакъаш а‚ шайн дегнашкахь цамгар ерш а‚ Мадинатехь эладитанаш даржош берш а ца совцахь Оха хIоттор ма ву хьо царна тIе. ТIаккха хьан лулахь уьш цигахь Iийр ма бац кIеззиг бен.\n61. Шайна неIалт хилларш. Миччахь хилахь схьалоьцур ма бу уьш‚ бойур ма бу байарца.\n62. Делан суннат ду иза‚ хьалха дIабаханчаьргахь а лелла. Хьуна каранне а карор бац Делан суннатана хийцам.\n63. Хьоьга хоьтту наха сахьтах лаьцна. Ахьа ала: "Цуьнан Iилма Далла гергахь ду". Стено хоуьйту хьоьга? - и сахьт-м герга хилла а мега.\n64. Баккъалла а, Дала неIалт аьлла цатешачаьрна‚ Цо кечйина царна жоьжахате.\n65. Уьш лаьттар бу цу чохь гуттар. Царна карор вац вали а‚ гIоьнча а.\n66. Оцу дийнахь шайн яххьаш цIерга ерзош цара эр ма ду: "Вай хилла хиллехьара Далла муьтIахь‚ элчана муьтIахь!"\n67. Цара элира: "Тхо Кхиош-кхобушверг‚ тхо муьтIахь хили тхан элашна а‚ тхан тхьамдашна а. Цара тили тхуна некъ.\n68. Тхан Кхиош-кхобург‚ лолахь царна шозза Iазап‚ доккха неIалт алалахь царна".\n69. ХIай иман диллинарш! Шу ма хилалаш Мусана халахетар диначарех тера. Дала цIанвира иза цара аьллачух. Иза хилира Далла гергахь лоруш верг.\n70. ХIай иман диллинарш! Делах кхералаш‚ нийса дош алалаш.\n71. Цо дика хуьлуьйтур ю шун Iамалш‚ гечдийр ду шуна шун къинош. Далла а‚ Цуьнан элчанна а муьтIахь верг - цо баьккхина боккха толам.\n72. Оха хьалха диллира закъалт стигланашна а‚ лаьттана а‚ лаьмнашна а - уьш дуьхьал хилира и дахьан‚ уьш кхийрира цунах‚ и дIадихьира адамо. Баккъалла а, иза хили-кх зуламе верг а‚ ца хууш верг а.\n73. Дала Iазап дархьама мунепакъ божаршна а‚ мунепакъ зударшна а‚ ширк динчу божаршна а‚ ширк динчу зударшна а‚ Дала гечдархьама муъма божаршна а‚ муъма зударшна а. Хили Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.


Б§Ъ§г§С§Я§Ъ§Ц §б§е§Э§о§д§С §е§б§в§С§У§Э§Ц§Я§Ъ§с\na). §і§в§а§Ь §Х§Ц§Ы§г§д§У§Ъ§с §Т§С§д§С§в§Ц§Ы§Ь§Ъ (§®§а§Х§Ц§Э§о l#:CR2025,3V) §г§а§г§д§С§У§Э§с§Ц§д §а§Ь§а§Э§а 6 §Ю§Ц§г§с§и§Ц§У, §б§а§Ш§С§Э§е§Ы§г§д§С §г§У§а§Ц§У§в§Ц§Ю§Ц§Я§Я§а §Щ§С§Ю§Ц§Я§Ъ§д§Ц §Т§С§д§С§в§Ц§Ы§Ь§е §У §г§Э§е§й§С§Ц §е§Ю§Ц§Я§о§к§Ц§Я§Ъ§с §й§е§У§г§д§У§Ъ§д§Ц§Э§о§Я§а§г§д§Ъ §г§Ъ§Ф§Я§С§Э§С.\nb). §©§С§Ю§Ц§Я§Ъ§д§Ц §Т§С§д§С§в§Ц§Ы§Ь§е, §Ц§г§Э§Ъ §б§е§Э§о§д §Я§Ц §в§С§Т§а§д§С§Э §Т§а§Э§Ц§Ц §а§Х§Я§а§Ф§а §Ю§Ц§г§с§и§С.\nc). §Ї§Ц §Х§а§б§е§г§Ь§С§Ы§д§Ц §Я§С§Ф§в§Ц§У§С §Т§С§д§С§в§Ц§Ы§Ь§Ъ.\n§Ї§а§Ю§Ц§в# §Ї§С§Щ§У§С§Я§Ъ§Ц §¶§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ\nPower or Navigation §Ј§Ь§Э§р§й§С§Ц§д §Ъ§Э§Ъ §У§н§Ь§Э§р§й§С§Ц§д §С§б§б§С§в§С§д. §±§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§С§Ц§д §С§б§б§С§в§С§д §Ю§Ц§Ш§Х§е GPS §Ъ §б§в§Ц§Х§н§Х§е§л§Ц§Ы §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ц§Ы. §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ц§л§Ц §в§С§Щ, §й§д§а§Т§н §У§Ц§в§Я§е§д§о§г§с §Я§С§Щ§С§Х. §Ґ§Э§с §У§н§Ь§Э§р§й§Ц§Я§Ъ§с §С§б§б§С§в§С§д§С §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ъ §б§а§Х§Ц§в§Ш§Ъ§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е 3 §г§Ц§Ь. (§Ї§С§У§Ъ§Ф§С§и§Ъ§с §в§С§Т§а§д§С§Ц§д §д§а§Э§о§Ь§а §Ц§г§Э§Ъ §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§с Power & Navigation §п§д§а §а§Х§Я§С §Ь§Я§а§б§Ь§С.)\nNumber Key §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц §в§С§Х§Ъ§а §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ь§Э§С§У§Ъ§к§Ъ 1- 6 §Х§Э§с §г§Ю§Ц§Я§н §в§С§Х§Ъ§а§г§д§С§Я§и§Ъ§Ъ. §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц §ґ§Ј §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ь§Э§С§У§Ъ§к§Ъ 1- 10 §Х§Э§с §г§Ю§Ц§Я§н §ґ§Ј §г§д§С§Я§и§Ъ§Ъ. §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц DVD/CD/USB/SD §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ь§Э§С§У§Ъ§к§Ъ 1-10 §Х§Э§с §г§Ю§Ц§Я§н §б§в§а§Ф§в§С§Ю§Ю§н.\nSetup §±§а§Щ§У§а§Э§с§Ц§д §Я§С§г§д§в§а§Ъ§д§о §Я§Ц§а§Т§з§а§Х§Ъ§Ю§н§Ц §б§С§в§С§Ю§Ц§д§в§н §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ DVD. §Ї§Ц §в§С§Т§а§д§С§Ц§д §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §Х§в§е§Ф§Ъ§з §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ы.\nMode §±§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§С§Ц§д §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§н §Ю§Ц§Ш§Х§е RADIOЁ¤DVDЁ¤TVЁ¤AUXЁ¤USB/SD §Ь§С§в§д§н\nBand §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц §в§С§Х§Ъ§а §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §б§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§Ц§Я§Ъ§с §Ю§Ц§Ш§Х§е FM1/FM2/FM3/AM1/AM2.\nEnter §±§а§Х§д§У§Ц§в§Ш§Х§С§Ц§д §У§н§Т§а§в.\nDirection Buttons §±§в§Ъ §е§г§д§С§Я§а§У§Ь§Ц §Я§С§г§д§в§а§Ц§Ь §г§д§в§Ц§Э§Ь§Ъ §б§а§Щ§У§а§Э§с§р§д §г§Х§Ц§Э§С§д§о §б§в§С§У§Ъ§Э§о§Я§н§Ы §У§н§Т§а§в.\nStop or Return §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц DVD: §а§г§д§С§Я§а§У§Ь§С. §Ј §Х§в§е§Ф§Ъ§з §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§с§з §Я§Ц §Ъ§Ю§Ц§Ц§д §Щ§Я§С§й§Ц§Я§Ъ§с.\nFast Reverse §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц DVD/CD §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §Т§н§г§д§в§а§Ы §б§Ц§в§Ц§Ю§а§д§Ь§Ъ §г§а§Х§Ц§в§Ш§С§Я§Ъ§с. §µ§Х§Ц§в§Ш§Ъ§У§С§Ы§д§Ц §Х§С§Я§Я§е§р §Ь§Я§а§б§Ь§е §Х§Э§с §б§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§Ц§Я§Ъ§с §г§Ь§а§в§а§г§д§Ъ §б§Ц§в§Ц§Ю§а§д§Ь§Ъ §У x2 §У x4, x6, x8, §Ъ x20. §±§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §в§С§Х§Ъ§а §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §С§У§д§а§Ю§С§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ы §Я§С§г§д§в§а§Ы§Ь§Ъ §б§в§Ц§Х§н§Х§е§л§Ц§Ы §г§д§С§Я§и§Ъ§Ъ.\nVolume up/down §µ§У§Ц§Э§Ъ§й§Ц§Я§Ъ§Ц/§е§Ю§Ц§Я§о§к§Ц§Я§Ъ§Ц §Ф§в§а§Ю§Ь§а§г§д§Ъ: §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§е§Ы§д§Ц §Х§Э§с §е§У§Ц§Э§Ъ§й§Ц§Я§Ъ§с/§е§Ю§Ц§Я§о§к§Ц§Я§Ъ§с §Ф§в§а§Ю§Ь§а§г§д§Ъ §Ф§а§Э§а§г§С §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ GPS.\nPrevious §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §У§н§Т§а§в§С §б§в§Ц§Х§н§Х§е§л§Ц§Ф§а §д§в§Ц§Ь§С §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ DVD/CD. §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §Я§С§з§а§Ш§Х§Ц§Я§Ъ§с §б§в§Ц§Х§н§Х§е§л§Ц§Ы §У§а§Э§Я§н §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §в§С§Х§Ъ§а §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ.\nMute §±§а§Щ§У§а§Э§с§Ц§д §У§Ь§Э§р§й§Ъ§д§о/§У§н§Ь§Э§р§й§Ъ§д§о §Щ§У§е§Ь.\nProgram §Ї§С§г§д§в§С§Ъ§У§С§Ц§д §ґ§Ј §Ь§С§Я§С§Э§н §б§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §в§С§Х§Ъ§а §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ы. §ґ§С§Ь§Ш§Ц §Я§С§г§д§в§С§Ъ§У§С§Ц§д §Ь§С§Я§С§Э§н §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §ґ§Ј §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ы.\nSubtitle §±§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§С§Ц§д §с§Щ§н§Ь §г§е§Т§д§Ъ§д§в§а§У §Я§С §п§Ь§в§С§Я§Ц\nControl §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е [Cont] , §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§е§с §г§д§в§Ц§Э§Ь§Ъ [ ], §Щ§С§д§Ц§Ю §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е [ENTER] §Ъ §Ь§Я§а§б§Ь§е [Ўц/RETURN] §Х§Э§с §У§н§Т§а§в§С §Ъ§Э§Ъ §Я§С§г§д§в§а§Ы§Ь§Ъ §Ю§Ц§Я§р GPS.\nPlay/Pause §¶§е§Я§Ь§и§Ъ§с §б§е§г§Ь §Ъ §б§С§е§Щ§С.\nFast Forward §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц DVD/CD §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Я§С §Х§С§Я§Я§е§р §Ь§Я§а§б§Ь§е §Х§Э§с §Т§н§г§д§в§а§Ы §б§Ц§в§Ц§Ю§а§д§Ь§Ъ §г§а§Х§Ц§в§Ш§С§Я§Ъ§с. §µ§Х§Ц§в§Ш§Ъ§У§С§Ы§д§Ц §Ь§Я§а§б§Ь§е §Х§Э§с §б§Ц§в§Ц§Ь§Э§р§й§Ц§Я§Ъ§с §Ю§Ц§Ш§Х§е §г§Ь§а§в§а§г§д§с§Ю§Ъ §б§Ц§в§Ц§Ю§а§д§Ь§Ъ §Ю§Ц§Ш§Х§е x2 §Х§а x4, x6, x8, §Ъ x20. §Ј §в§Ц§Ш§Ъ§Ю§Ц §в§С§Х§Ъ§а §Я§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §С§У§д§а§Ю§С§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ы §Я§С§г§д§в§а§Ы§Ь§Ъ §г§Э§Ц§Х§е§р§л§Ц§Ы §г§д§С§Я§и§Ъ§Ъ.\nNext §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §У§н§Т§а§в§С §г§Э§Ц§Х§е§р§л§Ц§Ф§а §д§в§Ц§Ь§С §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ DVD/CD. §Ї§С§Ш§Ю§Ъ§д§Ц §Х§Э§с §Я§С§з§а§Ш§Х§Ц§Я§Ъ§с §г§Э§Ц§Х§е§р§л§Ц§Ы §У§а§Э§Я§н §б§в§Ъ §Ъ§г§б§а§Э§о§Щ§а§У§С§Я§Ъ§Ъ §в§С§Х§Ъ§а §ж§е§Я§Ь§и§Ъ§Ъ.


Царнаевна елла компенсаци Бостонерчу терактехь лазийначарна хьажо сацам бина кхело\nБостонерчу марафонехь 2013-чу шарахь теракт ярна вен таIзар кхайкхийначу Царнаев ЖовхIарна коронавирусан пандеми бахьана долуш делла федералан компенсаци цуьнгара схьадаккха сацам бина Бостонерчу кхело, Массачусетсан прокуроро хьалхататтарца. Цунна кхачийна $1400 терактехь лазийначарна дIахьажор ду.\nЛерина ларъечу Колорадо штатерчу набахтехь латтош волу Царнаев а нисвелла пандемино динчу зенашна дуьхьал программехула компенсаци яла вовшахтоьхначу цхьа миллион ахмиллион америкхойн тутмакхашлахь, хаамбо Daily Mail.\nТаIзарца а догIуш, Царнаев декхаре ву терактехь зенаш хиллачарна $ 101 миллион охьадилла. Карарчу хенахь 2202,03 долларш бен цо текхна дац. Цуьнан набахтен чоьта тIехь такха дисина ахча ду $3385,06.\n2013-чу шеран Охан-беттан 15-чохь Бостонерчу марафонехь динчу эккхийтарехь вийра кхо стаг, чевнаш йира 260 сов вахархочунна. Суьдхоша тIечIагIдира, Нохчийчуьра схьаваьллачу ЦарнаевгIеран шина вашас Тамерлана а, ЖовхIара а теракт дина хилар. Полицица хиллачу кхийсаршкахь вийра Царнаев Тамерлан. Царнаев ЖовхIар латтош ву лерина ларъечу Колорадо штатерчу набахтехь. Бехк цо тIелаьцна.\n2015-чу шарахь бехккъасторхоша иза вуьйш кхел кхайкхийра. 2020-чу шарахь Федералан апелляцин кхело юхабаьккхира Царнаев вуьйш бина хилла сацам. Апелляци юха листинчул тIаьхьа кхелахойн коллегин шеконаш кхоллаеллера, бехккъасторхоша озабезам бина хила тарло аьлла. Оцу юкъанна шеконе ца диллина Царнаевн бехк хилар.\nСтохка аьхка Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн юстицин министралло тIедожийра Лакхарчу кхелана, Царнаев вуьйш бина сацам юхабаккхар кхин цкъа а листа аьлла. Цкъачунна оцу хьокъехь сацам бина бац.


"Оьрсийн элитин амалш". Путинан нуц лаьттинчо лелочу харцонех яздинчу авторца интервью\nГIуран-бутт 16, 2020\nШамалов Кирилл, "Сибур" компанин дохаойх цхъаъ\n"Мехала истореш" ("Важные истории") портало зорбане баьккхина Шамалов Кириллах болу таллам – Путинан нуц лаьттинарг шех олу бизнесмен ву Шамалов (Тихонова Екатерина хилла цуьнгахь; прессо Оьрсийчоьнан президентан йоI ю боху иза). Журналисташна гучудаьлла 2013-чу шарахь Шамаловн компанис Оьрсийчуьрчу уггаре йоккхачу мехкдаьттан-химин "Сибур" компанера 380 миллион доллар мах болу 3,8% акцеш эцна хилар а, оццул болчу бахамах цо 100 доллар бен делла дацар а – лелачу мехал 3,8 миллионазза кIезиг. Оцу талламах а, цуьнан Iалашонах а лаьцна Керарчу Хено къамел дира материалан авторца, "Мехала истореш" журналан редакторца Анин Романца.\nСтенах лаьцна бу таллам\n[И дийцар] президентан амалх а, оьрсийн элитин амалех а ду. Ира дешнаш а тоьур дац и малш йовзийта, [оцу наха] аьшпаш буьтту, [уьш] коррупцех ийна бу, доьхку шаьш лелориг наханна лело.\nЮкъарчу дешнашца а доцуш, факташца аьлча, президента элиташна арахьарчу финансийн инструментех пайдаэцар доьхкуш делахь а, дозанал арахьарчу банкашка ахчанаш дахка могош дацахь а, цуьнан невцо, офшоран компанеш а дозанал арахьа ахча а латтадо, Атлантикан альянсан мехкашкахь цIенош а оьцу, цуьнан йоIа еза интерьераш хIиттайо оцу цIенош чу. Оцу хьоло гойту билггал муха ду президентан лелар, гойту, цо низамаш буха а хIиттадеш, Оьрсийчоьнан тIегIанехь доьхкуш дерг цуьнан доьзална дан мегаш хилар.\nТаллам бу президентан невцо 380 миллион доллар мах болу акцеш 100 долларх эцарх лаьцна, ткъа оцо дукха дика гойту президентан амал а, Оьрсийчоьнан элитин амал а. Талламехь дийцина ца валлал дукха ду кхидолу факташ а.\nХIара истори хIораммо а шен ойланца йоьшур ю. Суна, доккхачу декъанна, билггал йолчу йохк-эцаршца, биографешкарчу цхьацца фактацша го оьрсийн элитин амалш, церан дахар. "Сибур" эцар – иза бу элитано бахамаш муха гулбо гойту масал. Мухий? 380 миллион доллар доьхург 100 долларх а оьцуш. Оьрсийчохь цхьана а вахархочун тIекхевдийла доцчу кепехь бахам долабаккхар ду иза. Суна, авторна, церан Iер-дахар муха ду гойту истори ю иза. Го вайна 27 шо долчу жимчу стагца Шамалов Кирилца муха бу цуьнан партнераш, цара цуьнга муха доьху федералан арбитран кхело бина сацамаш юхабахийтар. Дуьненан кхечу муьлххачу а пачхьалкхехь и цхьа факт тоьуш яра бехктакхаман гIуллакх айдан а, иза муха нисделла талла а. Амма Оьрсийчохь вай дог а ца доху иштачун. Суна-м дукха хан ю оьрсийн элита евза, бакъдерг аьлча, ткъа хIара йоллу факташ – коьрта аргумент ю суна: "Дика нах хила а мегий уьш-м, вай сов дестийна дуьйций-те? " олучунна дуьхьалтоха. ХIан-хIа доьхна ду дерриг а, вайна моьттучул а доьхна ду.\n[Юкъараллина талламах хуьлу пайда], цхьаъ делахь, хаа ду президентан невцо 100 долларх "Сибуран" дакъа эцнийла. Соьга хаьттича, иза коррупцин маза гойту факт ю. Ас кхеторехь, оцу жимчу стеган дахарехь аьтто балар цуьнан гергарлонашца дозу. Коррупци бохучу терминан дуккха а маьIнаш ду. Бехктакхаман кодекехула вайна девзарг хилла а ца Iа иза, ю цуьнан агIонаш оьздангаллах, юкъараллерчу гIиллакхах йоьзна а. Суна хетарехь, Оьрсийчоьнан юкъараллехь а олу президентан невце ишта эцарш ялуш хиларх коррупци.\nШолгIаниг – шен бизнес-хьашташ гергарлонан гIоьнца кхочушдар. Лобби латтор ала а мега цхьамма цунах. Лобби латтор а, коррупци а дозанаш герга ду вовшашна. Кхеташ ду, президентан невцо шен кехаташ цхьанга дIакхачош гергарлонах пайдаэцар а дац оьзда.\nТаллам дIахьош хиллачу халонех\nВай, журналисташа, ваьш рогIера тема яста дуьйлалуш, хуьлу цхьана а хIуманах теша йиш йоцуш. Тхо кхеташ дара, тхаьшка кхаьчна информаци оьздангалла яцарх лаьцна юйла, цундела оха дерриг а дира иза бакъ хиларх тхаьш тешо.\nУггаре хьалха оха динарг – кехаташна техкина цIерш теллира. Кехаташна техкинчу цIераша гойту, муьлхачу электронан адресера дIахьажийна кехат, ду иза я дац билггал цхьана стага лелош долу адрес, я иза лар йойъуш кхоьллина адрес ду. Адресаш бакъдерш дуйла кхийтира тхо.\nКхидIа, кхеташ ду, оха цхьаболчу кехаташ яздинчу а, кхаьчначу а нахаца къамелаш дира, хиттира, яздиний цара Шамаловга, кхаьчна цаьрга цуьнгара кехаташ баккъал а. Цара иза бакъдора. Оха зийра кехаташ яздина хенаш, церан чулацамаш, и информаци а бакъ нислора.\nКхалгIаниг, оха деш хилларг – оха теллира тIекхача таро мел йолу баххаш. Кхочий Шамаловга Кипрехь йлчу цхьана компанига яздина кехат, оха Кипрера реестр толлура, оьшу документ доьхура, хьовсура, ву я вац иза оцу компанин долахо. Билгалдолура иза цуьнан да хилар – иза вуно дика ду. Шамаловга цхьацца документаш дохкуьйтий цо Оьрсийчохь доладечу цIеношца доьзна, оха цIенойн реестр толлура, документаш лохура, билгалдоккхура гIишло баккъал а цуьнан долахь хилар. Шина а агIор долу кехаташ цхьадогIуш дуй – вуно дика ду.\nХIора документ толлуш ехира оха ишта гIулчаш. Цул сов, оха хеттарш хьийсадора зIенашкахь мел хаалучу нахе. Таллам зорбане баккхале, оха иттаннал сов хеттарш деш кехат дIасахьажийра. Луучара жоьпаш делира. Тхан хеттаршкахь оьзда я нийса доцуш хIума делахь, нехан аьтто бара тхоьга иза схьаала. Цара ала а олура хетарг.\nТаллам бовзийтаран Iалашо\nИза тхан болх бу. Дукхахберш нийса ца кхета, оха цхьаъ зорбане даьккхича, тхан цхьа Iалашо ю моьтту. Ас даггара эр ду шуьга – сан коьрта Iалашо ю нахана информаци ялар. Цхьана агIор ас бохург дайн а кхетадойла ду, амма иза журналистан уггаре коьрта болх бу: нахана информаци ялар, истореш язъяр. Лийр воцуш Путин а вац, я вай а дац. Иттаннаш шераш девлча, хаа луур ду нахана: баккъал а муха дара-те дахар Оьрсийчохь XXI бIешарахь? Иштта дара-кх. Язъечу хенахь сан хиллачу Iалашонах лаьцна аьлча, яцара соьца и ойла. Коьртаниг – иза