Францерчу а, Оьрсийчуьрчу а дуьненаюкъарчу 12 цхьаьнакхетаралло дIахьедар дина нохчийн мухIажарна Гадаев Мохьмадна депортация ярх а, шена цо кхерамзалла ялар доьххушехь, иза Нохчийчоьнан полицин караваларх а лаьцна.\nБакъоларъярхоша билгалдоккху Францин Iедало "адамийн бакъонаш хьошур йолчу пачхьалкхе милла а, муьлххачу а хьелашкахь дIавалар доьхку" массо а дуьненаюкъара бакъонаш а, конвенцеш а талхийна хилар.\nФранцин кхело Зазадоккху-беттан 10-чохь бина сацам юьстах а буьтуш, Охан-беттан 9-чу дийнахь депортаци йина Гадаев Охан-беттан 11-чохь, адвоката Цветков Семена бахарехь, лачкъийна ала тарло Новый Уренгойхь вехачу шен ваша волчу вахча, иза Нохчийчоьнан полицин лацар. Оцу факто гойту республикера схьабевллачу наханна Оьрсийчоьнан кхечу регионашкахь кхерамзалла йоцийла.\nФранцин Iедало и тайпа практика яржийна 2020-чу шарахь Парижна гергахь хьехархо Пати Самюэль вийначул тIаьхьа: нохчо вара зулам шена тIеэцнарг.\nФранцерчу Iедалх йоцчу, Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхор сацадарехьа йолчу Comité Tchétchénie цхьаьнакхетараллин информацица, 2020-чу шеран Лахьан-баттера кхушеран Охан-батте кхаччалц йолчу хена чохь Францин Iедало Гадаевца цхьаьна депортаци йина Нохчийчуьра схьаваьллачу бархI стаганна. ТIаьххьарчу хенахь депортаци йина кхин а шинна: Садулаев Илесна (Зазадоккху-беттан 12-чохь), Арцуев Лезина (Охан-беттан 5-чохь).\nДIахьедаран авторша Францин Iедале доьху сихха Гадаевна Франце юхавалур волу хьелаш хIиттор, даймахкахь шайна тIехь Iазап латтор дуйла хууш болчу Нохчийчуьра схьабевллачу наханна депорташ яр сацор.\nДIахьедарна буха куьг яздина цхьаьнакхетараллш ю Amnesty International, "Гражданское содействие", Civil Rights Defenders, "Iазапна дуьхьалояран комитет", Comité Tchétchénie, FIDH (Адамийн бакъонашкахьа йолу дуьненаюкъара федераци), Human Rights Watch, IPHR (Адамийн бакъонашкахула йолу дуьненаюкъара цхьаьнакхетаралла), бакъоларъяран "Мемориал" центр (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" арахьарчу агентийн могIара яьккхина, "Мемориал" реза ца хилла цуьнца. – Ред.), Норвегера ХIельсинкин комитет, OMCT (Iазапна дуьхьаллаьтта дуьненаюкъара комитет ), "Правовая инициатива" цхьаьнакхетаралла.\n2010-чу шарахь Оьрсийчуьра дIавахана волу Гадаев хилла Нохчийчуьрчу ницкъхоша "Стаг вадорца", "Даржо еллачу бакъонел соввалар" олучу бехк толлуш айдинчу девне теш санна юкъаозийна. И дов тахана дац теллина даьккхина. Нохчийчохь вадийна, ницкъхойн базехь кхебира хIетахь Гадаев, ша дIахоьццушехь дIавахара Оьрсийчуьра.\nФранцехь лецира Гадаев Мохьмад Охан-беттан 8-чохь, иза полице вахча. ХIора денна лелаш вара иза цига, ша депортацех хьалхавоккхуш кхело бина сацам кхочушбеш: адвокато тоьшаллаш далийнера цунна Оьрсийчохь ваха кхераме хилар тIеччIагIдеш.\nАмма кхелан сацам а ца ларбеш, Францино экстрадици йина цунна. Хьалхо ша депортацин лагерехь сацийча, протест кхайкхош, шен гай цистира Гадаевс.\nМосква дIакхачийча, "Шереметьево" аэропортехь ФСБ-н белхахоша сацийна латтийра иза, адвокаташа а, юкъаралхоша а сахьташ дехира иза дIахецаре хьоьжуш.\nШен ваша вехачу Новый Уренгой дIа а хьажийна, цига дIакхаьчча лаьцна Гадаев.\nНохчийчохь Охан-беттан I0-чохь Гадаевна дуьхьал бехктакхаман дов гIаттийна низамехь а доцуш герзаш лелорна. Талламан урхаллаша цо герз къайладаьккхина меттиг карийна боху.


НАТО-н салти вийна ОвхIанистанехь\nАтлантикан тIеман альянсера Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн салти вийна овхIанхойн эскархошца Нангархар провинцехь иккхинчу тIематасадаларехь, хаам баржийна меттигерчу полицино. Амма цунах цкъачунна тоьшалла ца дина альянсан векалша. Нангархаран полицин куьйгалхочо Шерзад Фазела бахарехь, овхIанхойн салти хилла дуьххьара герз тоьхнарг, оцу бахьанийца вийна НАТО-н салти.\nШерзада далочу тоьшаллийца, тIелетта овхIанхо а вуьйш, лазийна цуьнан ши накъост-овхIанхо. Провинцин шахьарахь Джалалабадехь Iамеркан векалтера белхахой цхьаьнакхетта хилла гонахарчу провинцийн губернаторшца, и барам бирзича тоьхна овхIанхойн эскархочо герз. Кхо бутт гергга хьалха а хилира и санна бохам. ОвхIанистанан эскархочо вийра хIетахь Iамеркан базехь болх бен кхо стаг.


Мултимедиа, Охан-бутт 07, 2021\nКхаари-де 7 Охан-бутт 2021\nМехкан Iедалхойн къинхетамха ваьлла хилла Устрада-гIалин экс-мэр Темирбаев ИбрахIим кхелхина; Кадыров Рамзанан шина хIусамненан долахь 800 миллионна бахам бу; Нохчийн ловзаргахь герз диттина йоI схьакарийна\nДокументалан кинон "Артдокфест" фестивало шен гайтамера дIаяькххина, Нохчийчуьра ведда, Бельгехь вехачу ММА-н латархочух-гейх лаьцна яьккхина фильм. Кху кIиранах кхерамаш туьйсу "Топи" сериал яьккхинчу яздархочунна – цуьнан сюжетехь ду дайн гIиллакхаш лардеш йоцчу нохчийн йоьIан васт.\nСтенна ца оьшу Оьрсийчоьнан эскаршна нохчий а, гIалгIай а\nСтамбулехь нохчо верна тIехула кхин а ялх стаг лаьцна; Нохчийчохь ловзаргахь герз диттина йоI лоьху; Магасерчу протестехь хиллачун цIийнах хьоьвсина полисхой


Зударийн пенси боьлху хан лахйина Путина\nКхааридийнахь телевизионехь пенсин реформех вистхилла Оьрсийчоьнан президент. Цо бахарехь, зударий пенси баха беза 60 шо кхаьчначул тIаьхьа. Ткъа хьалхо йийцареян кховдийначу низаман проектехь 63 шо дуьзча аьлла дара. Божарийн пенси боьлху хан 65 шо кхаьчча магош ю.\nТахана долчу низамашца, зударийн болх бан йиш ю 55 шо дуззалц, ткъа божарий 60 шо кхаьчначул тIаьхьа боьлхура пенси.\nИштта Путина дийцаредар хьехна, доьзалехь дукха бераш долу зударий пенсе хан кхачале бохуьйту агIонаш. Пенси воьду хан кхачале балхара нах дIабаьхначарна тIе жоьпалла дожор юкъадаккхар хьахийна президенто.\n2000-чу шерашкахь дуьхьал вара ша аьлла, билгалдаьккхина Путина, пенсин системехь хийцамаш бан. ХIетахь экономика денъяланза яра, белхазалла лакхара йолуш, инфляци лахара йолуш пачхьалкх яра аьлла цо.\nТкъа хIинца пенсин реформа дIатетта аьтто боцуш яра, хIунда аьлча, масех шо дIадалахь пенсхойн фондехь ахча кхочуш хир дац пенсийн индексаци ян.


"Путинан ривьерехь некъгойтург". Хьенан бу Геленджикера бахам?\n"Путинан ривьерехь некъгойтург" аьллачу цIарца "Открытые медиа" портало зорбане яьккхина, шаьш бинчу талламах лаьцна материал. Цу тIехь дуьйцу, Геленджикан гонахарчу Iаьржачу хIордайистерчу "Путинан шахьарна" уллохь болчу чу-ара ца баккхалучу бахамах лаьцна.\nРосреестран бух тIехь а, меттигерчу бахархойн дицаршна а тIехь бинчу талламехь чIагIдарца, "шахьарна" гергарчу Идокопас латтан декъа тIехь, "куьце, ха деш латтон гIишлош дIайоьгIна, ала тарло царех а, шахьарш. Дийцарехь, президентан уллорчу гонан долахь бу и бахам.\n"Открытые медиа" гIирсо ша бинчу талламехь цIе яьхнарш бу- Тимченко Геннадий а, Дерипаска Олег а, Ковальчук Юрий а, патриарх Кирилл а.\nРотенберг Аркадийс апарт-отель схьайоьллур ю аьллачу "Путинан шахьарна" герга порталан корреспонденташ тIе ца битина.\nФСБ-н дозанхойн урхаллерчу "Комплекс" компанино (цунна тIе базбина бу "шахьарца" боьзна мел болу бахам) ханна пайдаэца лаьцначу латтанах 119 гектар таллархошна леринчу базана аьлла, билгалдаьккхина ду. Коррупцица къийсам латточу Фондо шен филмехь цунах лаьцна хьахийна дацара.\nПутинан гонерчу шина бизнесхочун Тимченко Геннадийн а, Колбин Владимиран а долахь ю "шахьарна" гена доццучуьра "Дивноморская" олу керт. Шайлахь "Димин дача" олу цу кертах (президент лаьттинчу Медведев Дмитрийн цIарах).\nЧагIар доккху керт санна, билгалъяьккхина ю "Дивноморское", делахь а, къевлина объект ю иза, цуьнан уьйтIа кхачалур вац мил-мила а.\nТалламехь чIагIдапрехь, оцу кертахь аквадискотека хилла ца Iаш, бакъйолу аквапарк а хир ю.\nГIишлошъян белхалой лоьцучуьнца къамел хиллера порталан корреспондентийн. Цо дийцинера, "къевлинчу объектехь" белхаш дIахьош бу, цига балха оьцурш "набахтехь хан яьккхина боцу оьрсий" бу, ФСБ-но зийначул тIаьхьа аьлла.\nТимченкон а, Коблинан а долахь ю ишта, чIагIдарехь, чагIар ден "Старый Прованс" комплекс а цхьана.\nКовальчук Юрийн структуран ю Геленджике кхачале йолу "Дельфин" резиденци, цуьнан барам бу 10 эзар квадратан метар.\nДивноморское олучу эвлана гергахь ю "культан-синан центр РПЦ". Меттигерчу бахархоша олу цунах "патриархан дача".\n"ХIорда тIе а, хьуьнха а боьду некъ дIакъевлина бу лекхачу кертаца. Уггар а билгал керт ю цигахь - кхо метар лекха, кIохцал-сара бихкинар", - яздо "Открытые медиа" гIирсо.\nКарарчу заманчохь, Росреестран информацица, культан комплексна уллохь ю дIакъевлина бассейн а, 70 гектар йийна кемсийн беш а, ишта чагIар ден меттиг а.\n"Путинан шахьарна" гена доццучохь йолу таллархойн хIусамаш, "Открытые медиа" портало дийцарехь, Дерипаска Олеган доьзалан долахь ю. Советан заманахь Прасковеевкана гергарчу хIордйистехь хилла турбаза а Дерипаскан структураша шайна ерзийра.\nИштта, "Путинан шахьарна" гергахь ю бизнесхочун Шишкарев Сергейн структуран а, министр лаьттину Ткачев Александаран а, ЗакаряьяновгIеран доьзалан а долара керташ а, бахамаш а.\nПрасковеевкерчу шахьаран урхаллехь вара, талламо чIагIдарехь, Закарьянов Болат, ткъа карарчу хенахь Кремлерчу "общепитан" куьйгалла деш ву иза.\nКоррупцица къийсам латточу фондо (ФБК) Краснодар-махкарчу Прасковеевка юртанна гена йоццуш лаьтта "Путинан шахьар" гайтинчул тIаьхьа журналистийн аьтто баьллера, и гIишло яйтинарг Кремль хилар тоьшаллашца тIечIагIдан. Интернетехь парггIат хьажа йиш ю карийначу документашка – уьш ду объекте йовхо йиллинчу а, беракеманашна майда хIоттийначу а, каучукан палсаш доьхкинчу а фирманийн кехаташ, цара гойту шаьш болх "президентан резиденци" еш бинийла.\nПутин Владимира ша Дечкен-беттан 25-чохь динчу къамелехь аьттехьа а ца дитира "шахьар" шен хилар – амма ФБК-но ца бохура 100 миллиард мах болу гIишло Путинан долахь ю, ткъа бохура президентанна цунах пайдаэца иза йина "доттагIаша". Оппозиционера Навальный Алексейс боххург бохура 2010-чу шарахь "Путинан шахьарх" лаьцна дуьххьара къамел динчу бизнесхочо Колесников Сергейс а, оцу хьокъехь деношкахь дийцинчу Путинан биографа Коробко Александра а.\nПутинан пресс-векала Песков Дмитрийс а элира журналисташка, Кремлан цхьа а бакъо яц, я лерина а яц "шахьаран" дай бийца. Билгалдаьккхира цо, я Путин а, я цуьнан гергара нах а бац Прасковеевкерчу резиденцин "дай", церан ур-атталла "цхьа зIе а яц" оцу гIишлонца, аьлла.\nОцу юкъанна "Проект" портало, Оьрсийчуьрчу хьаькамашна юкъарчу шен хьосташна тIе а тевжаш, хоуьйтура, президента "шен формалехь йоцу хан алссам" оцу Прасковеевкерчу резиденцехь йоккхуш хилар.\nЭххар а, комплексан долахо ша ву аьлла, дIакхайкхийра президентан гонашкарчу гоьваьллачу совдегаро Ротенберг Аркадийс.


Вайнехан бакъонашларъярхой талла дагахь ю Оьрсийчоьнан прокуратура\nГезгмашин-бутт 26, 2012\nОьрсийчоь/Нохчийчоь -- Нохчийн бакъонашларъярхо Бадалов Руслан.\nОьрсийчоьнан инарла прокуратуран Къилбаседа Кавказехь йолчу урхаллан кьуйгалхочо Цуканов Алексейс кхайкхам бина оьрсийн юстицин министралле, Нохчийчура а, ГIалгIайчура а Iедалх йоьзна йоцучу организациш муха дойуш ду шайна махкал арахьара луш долу ахча бохучунна таллам бе аьлла.\nЦунна хетарехь, иза оьшуш ду цу вовшахтохараллашка экстремизман гIуллакхаш лелан ца дайта. Дозанал арахьара мехкашкара гранташ оьцуш йолчу организацийн векалша дIахьедарш до, шаьш кхоьруш дац цу тайпачу талламах бохуш. Цунах лаьцна Маршо Радионо къамел дира Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитетан куьйгалхочуьнца Бадалов Русланца.\n20 эзар сов Iедалех йоьзна йоцу вовшахтохараллаш а, тобанаш а, юкъараллаш а ю Оьрсийчохь. Царан юкъахь дIоггара дукха яц дозанал арахьара мехкашкара гIо-накъосталла хуьлуш ерш. Царах ю Бадалов Руслана куьйгалло деш йолу Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитет цIе йолу, тIом боьдуш дан амал доцуш бисинчу нахана гIо дан мухIажираша кхоьллина йолу организаци.\nХIун ю грант, хьа луш ду и ахча, стенна луш ду иза аьлла, хаьттира оха Бадалов Руслане.\nБадалов Руслан: «ХIора шарахь дехар до оху кху дуьненчохь йолчу и гранташ луш йолчу юкъараллашка. Масала, кху шарахь цхьа грант елла тхуна. Цуьнан гIоьнца 2000 ца кхочуш болчу мухIажирашна дан дезаш долу гIо-накъосталла дан дагахь ду тхо.\nЦу юкъахь ду юридикан агIор латкъам беш гIо дар а, царна,орца даккха дезаш хилча, орца даккхар а. Цу балхана хьажийна ду оха и ахча».\nХIун эр дара ахьа, прокуратуран векло динчу дIахьедарх? ХIинццалц, цхьа а деш Iуналла а доцуш, болх беш дар шу?\nБадалов Руслан: «Цхьа беламе хIума хета суна иза. ХIунда аьлча, кIорггера оха лелош дерг а, тхо муьлш ду а ца хуучу нахана моьттур ду, цкъа а, цхьаммо а таллам а ца беш, организацеш ю тхан. Тхан органицази дийнахь а, буьйсанна а таллам беш а ю, дийнахь а, буьйсанна а тхуна ладугIуш а ду. Кхечанхьа хьежо ахчанаш а дац тхан».\nТкъа хIинца прокурорашна дIагайта кехаташ долуш дуй хьан?\nБадалов Руслан: «Шо даладелча статистикан урхалле а, юстицин министралле а, ял яккхаран полице, массо а меттиге хIора кварталехь дIалуш отчеташ ю оха. ХIора денна банкехь ладугIуш бу тхоьга. ФСБ а ю, прокуратура а ю, ерриг а сервисаш а ю. Тхо догуш хIумма а дац. Цхьана а хIуманна дага оьшуш дац тхо».\nМуха нисло шу санна адамийн бакъонашларъярхойн а, Iедалан урхаллийн а юкъаметтигаш?\nБадалов Руслан: «Оцу прокуратуро 6 шарахь экстремизм лелош ву, экстремистийн гIоьнчий бу, къоманна юкъахь питанаш даржош бу аьлла, цIе а кхоьллина, болх бан ца дуьтуш дара тхо. ТIеххьара бакъо тIе а яьлла, уьш харц луьш хилар гучуделира. Бакъдерг дийцича, болх бан-м ца дитира тхо».\nДукха хан йоццуш Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо леррина низам тIеэцна дозанал арахьара мехкашкара гранташ оьцучу вовшахтохараллашна уьш кхечу пачхьалкхийн агенташ хиларна къера хилар тIедуьллуш долу. Шу реза дуй шаьш агенташ хилар даре дан?\nБадалов Руслан: «Массо а агIора а чIогIа харц хIума ду цара лелош дерг. Тхайна тIе доцург хIунда лоцуш ду оха? Тхан кепекан мах хир бац. Оха лелош дерг цхьа дош а хеташ, тхоьгара гIо-накъосталла а оьшуш, и гIо-накъосталла кара а деш лелачу нехан мелчIогIа дог дохор ду оха».\nХIун тIаьхьало хир ю аьлла хета хьуна, и низам кестта болх бан доладелча. Шу дIачIогIур ду цара?\nБадалов Руслан: «Цара тIеэцна болчу сацамашца гIуда тохар а, 6 баттана дIалацар а, цултIаьхьа чуволлар а ду. Куьйгалхочуьнан шен жоьпалла ду. Иза долуш ду. Амма и процесс йолаелча а бен, цара муьлха организаци къастор ю (хууш дац). Амма и низам бахьана долуш, жимма а, хIинца аса деш долу къамел а цхьана, бахьана а дина, иза коча олла йиш йолуш бу-кх уьш».\nБадалов Руслан санна прокуратуран талламах кхоьруш бац кхин болу а Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а болх беш болу бакъонашларъярхой. Царна юкъахь бу Мемориалан а, Нохчийчоьнан бакъонашларйон центран а, ГIалгIайчура Машран а, кхин йолчу а организацийн белхахой. Шайн хьулдан хIумма а дац бохуш, чIагIдо цара.\nНохчийн а, гIалгIайн а бакъонашларъярхошна таллам бан лууш ю Оьрсийчоьнан прокуратура


Нохчийчуьра схьаваьлла Илаев Ахьмад маьршаваьккхина Харьковерчу талламан изоляторера. Цунах лаьцна хаам бина "Вайфонд" тобано, Украинерчу жигархочун Кожушко Николайна тIе а тевжаш.\nИлаев дIавоьхуш яра Украинерчу Iедалшка Оьрсийчоьнан талламан комитет. Иза лецира Украинерчу Харков областан Лозовски кIоштахь криминалан полицино. Мичахь ву а къастийна, лаьцна Оьрсийчохь 5 стаг верна бехке лоруш волу 32 шо долу Нохчийчохь вина стаг, хаам бира цу пачхьалкхан къоман полицино шен сайтана тIехь.


Матар Амер: Тхо, шемахой, тхаьш а дац хуьлучунна тIаьхьакхуьуш...\nОхан-бутт 06, 2015\nШема -- Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино луш болу кхача ларбеш лаьтта Шемара мухIажирш, 10Заз2015\nДиъ шо сов хан ю Шемахь тIом боьду. Иттанаш эзарнаш маьрша нах баъйина, миллион сов стаг ведда махкара, мухIажар ваьлла. ТIом болабеллачу муьрехь дуьненан юкъаралла Шемарчу гIаттамхошна а, цигарчу бахарошна а гIо дан гIерташ хиллехь, и лаам гуш бац хIинца. Ткъа муха ду те шемахойн хьал тахана?\nДе дийне мел долу а чолхечу доьрзу шемахойн хьал тIаьхь-тIаьхьа кIезгоха а хьахадо хаамийн гIирсаша а. Цу къомо баланаш хьегар а, тIеман къахьо а, шело а, мацалла а лар иштта цхьа а цхьа а цец ца воккху, ца хилча ца долу хIума санна тIеоьцуш санна хетало доллучу дуьнено.\nИ хIума къобал дан мел хала делахь а, амма цуьнан бахьанех кхета хала дац, хIунда аьлча вуно чолхе ду Шемара хьал, цигахь „массо а массарна а дуьхьал“ бохучу кепара дIабоьдуш тIом хиларна.\nЦкъа мацах Башар Асадана режима дуьхьал гIаттам санна дIаболабелла хилла тIом хенан йохалла доллучу дуьнентIера радикалан исламхой цу махка чугIортар бахьана долуш а, ткъа иштта тайп-тайпанчу пачхьалкхийн къайлахчу сервисаша беш болу тIеIаткъам бахьана долуш а шен юхьенцарчу Iалашонех дIа а хаьдда, дуккхаъчу тобанаша тайп-тайпанчу Iалашонашца беш болу тIом хилла дIахIоьттина.\nТкъа цу Iалашонийн закъалташ, даима тIемашкахь ма-хиллара, машаре нах бу.\nКарарчу хенахь немцойн ХIамбург гIалахь вехаш волу шемахойн яздархо Матар Амер шен Даймахкара вада дийзира 20I4 -чу шарахь. Цул хьалха Асадан режимо массийтаза набахтехь валлийна волу иза а ша а вара юхьенца гIаттамхойн декъа. Амма хенаца, маршонехьа болу къийсам цхьа а тIаьхьа ца кхуьучу, ца кхетачу кепе бирзича, мохк битина ара вала сацам бира цуо. Диктаторан режиман дуьхьал гIаттам болабелла шо шен дахарехь уггаре а ирсе шо дара, цу шеран ах дакъа ша набахтехь даьккхинехь а, бохуш дагалуьйцу цуо и хан.\nМатар Амер: „Хьалха тхуна дагахь а дацара, Шемара халкъ шена хетарг майра ала а дуьхьар ду, диктатурина дуьхьал резадацаран акцеш ян а хIуттур ду аьлла. Амма и революци йолаелчу хенахь, 2011-чу шарахь, иштта и хан тIекхечира.\nУггаре а ирсе а, хаза а хан яра иза, со цу шарахь дукхахйолу хан набахтехь хиллехь а. Амма цхьа хаза гIан санна дара-кх иза. Нахехь сатийсам бара, керлачу, диктатурех маьршачу махкахь даха. Цхьаьна ехачу ирчачу гIа-набарех исбаьхьа гIан хуьлуш санна хеталора хIетахь.\n20II-чу шарахь тхаьш революци йолочу хенахь дера тхуна кхеташ ма-дара, диктатурано гIаттамхошна дуьхьал ницкъ баккха там буйла. Амма тхуна цкъа а дагахь дацара, миллионан деалгIа декъе кхаччал адам дуьйр ду аьлла. Цу тIеман декъа мел болчара, режимана тIера дIабуьйлабелла, детташ даккхий герзанаш ду. Дела денна леш бу нах. БIеннаш эзарнаш я ларйоцуш баъйина, я чевнаш хилла бу. Миллионаш шемахой мухIажарш бевлла, махках бевлла“.\nКарарчу хенахь Шемахь долу хьал ма-дарра девзаш, цунах кхеташ шаьш шемахой а бац, я цу хьолана ян ма еза мониторинг еш цхьа а дуьненаюкъара цхьаьнакхетаралла а яц, бохуш дуьйцу яздархочуо. Ур-аталла Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Юкъараллина а ца хаа, Шемахь тIом баьлча дуьйна схьа мас стаг вийна, элира цуо.\nМатар Амер: „Тхо, шемахой, тхаьш а дац цигахь лаьттачунна кхоччуш тIаьхьакхуьуш. И диктатура Iедалехь мел ю, кху лаьттахь цхьа а Iедал а, цхьа ницкъ а бацара шемахошна цу режимах маьрша бовла гIо дан кийча. ГIаттаман хьалхара шо дIадаллалца массо а меттехь Шемахь машаре протесташ яра, адамаш шайн бакъонаш къовса арадевллера. Амма цигахь дакъалоцучарех оццул дукха нах баъйинчул тIаьхьа халкъ шена герзаш Iалашдан доладелира.\nШемин эскархойн цхьа дакъа, эскарах дIа а къаьстина, маьрша шемахойн эскар цIе йолу тоба а кхоьллина, халкъан агIор делира, хIунда аьлча царна ца лаьара, режиман агIо а лаьцна, шен къоманна дуьхьал тIом бан. Амма хIинца цигахь йоцуш тоба яц – ал- Къаида а, ДаIиш а, маьрша эскархой а. Ма-дарра аьлча, тхан мохк карарчу хенахь тайп-тайпанчу хийрачу ницкъаша дIалаьцна бу-кх.\nСан ала йиш ю, Шема карарчу хенахь ГIажарийчоьно а, ДаIиша а, шена тIехьа лаьттачу ницкъашца цхьаьна, иштта кхечара а дIалаьцна ю Шема аьлла. ХIинца Асадан режимца тIом хилла Iачуьра дIабаьлла и цигара тIом. Цкъа а тхуна дагахь а доцу инзар хьал а хилла дIахIоьттина цигахь дерг“.\nШемара хьал мел къаьхьа делахь а, мел бен-бен ницкъаша и мохк хьийзош белахь а, амма цхьаьна хIуманна тIехь шеко яц аьлла тешна ву Шемара яздархо а, журналист а Матар Амер- Башар Асад Iедалехь мел ву, цуьнан чалтачаш шайн талорш кхин дIа лелош мел бу – царна дуьхьал къуьйсучура къам соцур дац. Цундела массо а шемахойн баланийн орамехь и къиза Iедал го цунна.\n"Исламан Пачхьалкх" олучу тобано дохийна нехан дахар


Европан Цхьаьнакхетаралло Оьрсийчуьра бизнесмен Гуцериев Михаил язвина Беларусан Iедало адамийн бакъонаш талхорца доьзна кхайкхийначу санкцийн тептара. Лукашенко Александран режимна дуьхьал кечдина санкцийн доьалгIа тептар къобалдина оршотдийнахь. Ткъа Гуцериев вевза Беларусан Iедалшца юкъарлонаш долу "Русснефть" компанин куьйгалхо санна.\n"Коммерсанто" бечу хаамца, Оьрсийчуьра совдегар, бизнесан "Сафмар" тобан куьйгалхо Гуцериев Михаил санкцийн тептара язвина цо Лукашенкона тIекарло латтош хиларца доьзна. Билгалдаьлла иза дукха хенахь дуьйна Беларусан президентан доттагI хилар а, оцу юкъарлонах пайда а оьцуш, цо алссам хьал гулдина хилар а, республикерчу политикан гонашкахь иза лоруш хилар а, боху газето.\nЕвропан лидерш резахилла Лукашенкон Iедална санкцеш дуьхьалъяха\nСанкцийн тептарахь ву 78 стаг а, иштта 8 хьукмат а. Церан активашна болх бан магош дац Европан Цхьаьнакхетараллерчу мехкашкахь. ЦIерш а, хьукматаш а йовзуьйту RFE/RL медиакорпорацин Беларуссин сервисо.\nКерла санкцеш юкъаяьхна Беларусан Iедало тIаьххьарчу хенахь маршонашна дуьхьал гIулчаш яхарна а, цхьана декъанна, Минскехь Ryanair кема ницкъаша охьадоссорна а, блогер Протасевич Роман а, цуьнца хилла цуьнан накъост Сапега София лацарна а.\nКерла санкцеш хьакхало Беларусерчу машенаш ечу МАЗ а, БелАЗ а корпорацех. Оццу могIарахь ю Гуцериевца юкъарлонехь йолу "Новая нефтяная компани" а, "Белаэронавигация" а, кхин 4 хьукмат а. Санкцийн тептарахь бу бизнесхой Олесин Алексей, Зайцев Александр, Тетерин Сергей, иштта Лукашенко Александран доьзалера нах, цхьаболу парламентан депутаташ, талламчаш, кхелахой, ницкъаллин структурашкара белхахой, институтийн ректорш.\nЕвропан Кхеташонан куьйгалхочо Мишель Шарла "Лукашенко Александран режиме хьажийна кост" цIе тиллина санкцийн тептарх. Цо бахарехь, санкцех мукъавоккху некъ Iуьллу репрессеш совцорца, политикан тутмакхаш мукъабахарца, халкъаца политикан диалог йолорца.\nЕвропан Цхьаьанкхетараллин арахьарчу гIуллакхийн министраллаша къобалдина санкцеш юкъаяхар. Хьакхалур ю уьш Беларусан экспортах а, банкех. Санкцеш къобалйийр ю Мангал-беттан 23-24-чохь Европан пачхьалкхийн куьйгалхой шуллучу саммитехь.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа юкъаяьхна санкцеш Беларусан 16 вахархочунна а, ницкъаллин блокан 6 урхаллина а дуьхьал, "Лукашенкон режимо репрессеш, гIелонаш яр юкъадаккхарна". Оцу хьокъехь хаам баржийна Американ Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло.


22 декабря в 10:54 (2009 г.)\n«Даймохк» газето дІайолош «Газетдешархоша хоьтту...» аьлла йолу керла рубрика ю.. Бахархойн таро хир ю шайн сагатдеш долу хаттарш вайн министерствийн а, ведомствийн а куьйгалхошка дала. И хаттарш цаьрга дІакхачо а, кхачо йоллуш царна жоьпаш далийта а тхо хьовсур ду. Тахана газетдешархойн хаттаршна жоьпаш луш ву Нохчийн Республикан Правительствон Председателан заместитель, министр Сугаипов Абу. Вагаева Бирлант, Соьлжа-ГІала Декабристин урам, 67-гІа цІа. – Тхан доьзал юкъараІойлехь хан йоккхуш бу, цІенош дохийна ду. Оха компенсаци схьаэцна хилча, тхуна цхьа а гІо догІий ФЦП-хула: я гІилошъяран гІирсаца а, я кхечу хІуманца а? – Нохчийн Республикан Правительствон №208 йолуш арабаьлла сацам бу, «Нохчийн Республикан бахархошна (кризисан) чолхечу хьолехь йохийна хІусамаш меттахІитторехь социальни гІо даран а, кредиторски декхарш дІадахаран а хьокъехь чІагІдинчу низамах» – аьлла. Цуьнца догІуш, йохийначу хІусамех компенсаци схьаэцнехь, Б.Вагаева долахь йолу хІусамаш меттахІиттош вовшахтоьхначу спискашна юккъе ца йоьду. И спискаш хІиттош ю 2008–2011-чу шерашкахь Нохчийн Республикан социально-экономически кхиар» аьллачу РЦП-хула. Иштта, цунна ца догІу ахча а я гІишлошъяран гІирс а.\nБайтемиева Хадижат, Аргун гІала Виноградная урам, 32.\n– Со Аргун гІалахь ехаш ю. ЦІенош дохийна ду. Компенсаци а ца эцна. ЦІенош меттахІиттадахьара, аьлла 2006-чу шарахь чуделла кехаташ ду, меттахІоттор дуй тхан цІа?\n– Аргунехь Виноградная ураман №32 ехаш йолу Бейтемиеван гІуллакх 2009-гІа шо теллича, «2008–2011-чу шерашкахь Нохчийн Республикан социально-экономически кхиар» РЦП-н спискашкахь яц. Ша кехаташ мича чуделла а, муьлхачу программи юккъе дехкина а хьажа еза иза.\nНохчийн Исламски Университетан хьехархой.\n– Коммунальни хьашташна ахча дІалучу хенахь цхьа а льготаш хила декхар дуй тхуна?\n–2006-чу шеран 14-чу декабрехь 52-РЗ номерца Нохчийн Республикехь арадаьлла Закон ду, «Нохчийн Республикан дешар» аьлла. Цу тІехь билгалдаьккхина ду, дешаран учрежденешкахь болх бечу белхалошна (ярташкахь а, белхалойн поселкашкахь а уьш бехаш белахь) маьхза чохь йовхо а, серло а йолу хІусам яла декхар хилара, ткъа гІаланашкахь (Соьлжа-ГІалахь, Хьалха-МартантІехь, ТІехьа-МартантІехь, Аргунехь, Гуьмсехь, Шелахь, кхечахь а) болх бечу дешаран учрежденин белхахошна коммунальни хьаштех мах 50 процентана бен дІабалар тІехь цахилар а.\nЭсаев Рамзан, 3-гІа микрорайон Косиора, 2\n– Тхан цІа чуьрчу ларми чу канализацин цІунаш оьху дукха хан ю. Цхьа цамгар эккхарна кхоьру тхо. Маца тойийр ю канализацин система?\n– Микрорайонера Касиоран урамерчу №2 йолчу цІийнан ларми чуоьхуш йолу канализацин цІунаш «Грозводоканал» МУП-н ницкъашца схьаозийна 2009-чу шеран декабран 7-чу дийнахь. Тахана цІа хила дезачу хьолехь ду.\nАмаева Зураъ, Соьлжа-ГІала Р.Люксембург урам, 5-гІа цІа.\n– ХІинццалц октябрь баттахь схьалуш хилла йовхо хІинца а яц тхан цІа чохь. Стенца доьзна ду иза? Маца хир ю йовхо?\n– Нохчийн Республикан Президента тІедилларца, гІалара дукха петарш йолчу цІеношка хІусамашка йовхо яларан хьокъехь ООО НПК «Интербизнес – 55» аьлла йолчу организацина хьалха хІоттийна декхар ду, гІишлошъяран-монтажни белхаш чекх а баьхна, 2009-чу шеран декабран 15-гІа де кхачале Люксембург, 5, Титова, 98 цІенош №2 йолчу ЦТП йовхонан камеран тІе тасий, йовхо схьало аьлла.\nАцуев Тамерлан, микрорайонан Тухачевскин цІарах болу урам, 22-гІа цІа\n– Тхан цІийнан тхов цхьаммо а тобеш бац, тхов тІе волу люк цахилар бахьана долуш, чу догІа а оьху. Масийтта шо ду оха и бала хьоьгу, доьху гІо дар.\n– Микрорайонера Тухачевски урамера 22-гІа цІа «Стройинвестицин» ГУП-о 2007-чу шарахь ремонт йина дара. Тахана кхоллаелла проблема тхов тІехь бина белхаш ледара бина хилар ду. ГУП-ана тІедиллина ду и кхачамбацарш дІа а дохуш, 2009-чу шеран 21-гІа декабрь тІекхачале тхов тобар.\nТхан хьомсара газетдешархой! Язде тхоьга, дахкийта шайн хаттарш. РогІерчу рубрикехь шун хаттарш дала йиш хир ю могашаллаІалашъяран министре Ахмадов Мусага.\nРубрика дІахьошъерг– ДУДАЕВА Билкъиз.


Тбилиси-ГIалахь петар чохь хьулбелла террорхой бу аьлла, долийна тIематасадаларш дирзинчул тIаьхьа а, Iедалша хилларг ма дарра дуьйцуш дац.\nЧатаев Ахьмад вийна я каравахана?..\nТбилиси-ГIалахь петар чу хевшинчу террорхой бу бохучу нахана дуьхьал дIаяхьана операци йирзинчул тIаьхьа цхьа де буьйса даьлча а, олуш дац цуьнах ма дарра дерг.\nОфициалан хьосташа къадийнарг оцу операцин жамIаш бен дац. Иштта, 3 террорхо вийна, цхьаъ дийна каравахна. Низамхойх цхьаъ вийна, 4 лазийна.\nКхоччуш хиллачух информаци йоцу дела, юкъараллехь цхьацца хет-хетарш ду даржош ду. Уьш бакъ ду, я дац талла а йиш яц.\nУкраинехь тIом бечу гуьржийн эскархочо Макишвили фамили йолчу социалан машанехь шен агIон тIехь хаам бинера, Тбилисехь байинчарна юкъахь дерриге а дуьненахь лоьху Чатаев Ахьмад ву аьлла.\nИза бакъ ца дира Гуьржийчохь вехачу нохчийн юкъаралхочо Идигов Iумара. Иштта, цо аьттехьа а ца дитира, оцу петар чуьра нах террорхой хилар. Уьш Нохчийчура дарба дан баьхкина нах бу аьллера цо. Цуьнах къамел дан иза ша тахана зIенехь вац. Мел дIаеттарх цуьнга телефон дIа ца кхийтира.\n"Шадерриг теллинчул тIаьхьа бен цара хоуьйтур дац"\nМеттигерачу журналиста Бордзгор Сулхана дийцира Маршо Радиога цигахь хилачух а, цуьнан тIаьхьалонех а.\n"Цкъачунна къаьстина дац иза.Чатаев цигахь хилла аьлла цхьаммо язйина. Гуьржи ву-кх иза Украинехь волу. Шен Фейсбукехь язйина цо. Цигахь нохчий хилла аьлла бохург а дац къаьстина. ПIаьнказера ши нохчо вара полицино тIекхайкхина. Петар долахо вара цигахь. Уьш а мукъабаьхна, хеттарш динчул тIаьхьа. Шадерриг теллинчул тIаьхьа бен цара хоуьйтур дац", -боху журналисто.\nШолгIа де ду гуьржийн журналисташ официалан Iедалшкара хилалчуьнах дерг къасто гIерташ лела. Бага хи эцча санна дIатийна Iедалан хьукматийн зорбан векалш а.\nГуьржийн вевзачу журналистан Мчедлишвили Звиадна хета, Чатаев Ахьмад Тбилисехь хилла хилар. Амма иза бакъ ду я дац ала йиш яц шайн, Iедалша даре даллалц, элира цо.\n"Дехха талла дезаш гIуллакх ду и"\n"Кхеташ дац. Хетарехь хилла иза. Амма даре деш дац официалан. Оцо а гойту, Чатаев цигахь хилла аьлла. Амма билгала сан олийла дац. ХIинца цара толлуш ю Гуьржийчохь а, дозанал а арахь а церан йолу зIенаш. Кхиъ бан болх а бу церан кхечу пачхьалкхех лаьцна.\nЦундела дIахьедарш ца до цара. Нагахь санна, Чатаевх лаьцна верси бакъ хилахь, туркошца а цхьана болх бийр бу цара. Иза цигахь бехке лоруш ву, аэропортехь эккхар дина аьлла. Iамеркахошца а болх беш хир бу. Оьрсашка а цхьацца хIума хоьттуш а хила мега", - аьлла хета шена бохуш, дийцира Мчедлишвилис.\nЧатаев Ахьмад - Нохчийчура тIемало ву. Цуьнан цIе дуьххьара шуьйра гIараелира 2012 -чу шарахь Гуьржийчохь Лапота чIожехь нохчийн тIемалошца гуьржийн эскархойн тасадалар хиллачул тIаьхьа.\nКуьг доцу иза Европе а кхочу, цул тIаьхьа Туркойчухула Шема а воьду. Цигара кегийрхой юха чубалош болх а бора цо. Хонкарарчу аэропортехь эккхийтар дарна а бекхе вира иза.\nИштта Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа лехамашка велла а вара иза.\nНагахь санна, иза баккъал а Гуьржийчу веана хилар бакъ хилахь, дуккха а хаттарш айлур ду, муха, хIун кехаташца, мича Iалашонца, уггаре а хьалха, хьенан тховкIело йолуш лелла и стаг аьлла.


Арсанукаев Шайхин тезетахь дегнаш доьлхура... - Мои статьи - Каталог статей - Шайхи Арсанукаев\nШайхи Арсанукаев сайт посвященный памяти поэта,писателя\nСтихи на чеченском\nпесни на стихи Ш.А\nАрсанукаев Шайхин тезетахь дегнаш доьлхура...\nАрсанукаев Шайхи вина 1930-чу шарахь. Кхетам тIеэца ца тиггал, лазаме делахь а,тахана тIетоха дезаш нисло, дIакхелхина 2012 –чу шарахь. Шеко яц, Шайхи даиманна а ваха висина нохчийн къомана, нохчийн маттана, нохчийн исбаьхьаллин литературана саготта мел болчеран дегнашкахь, кхетамехь…\nВаха висна дешан кIорге яста,ойланийн литтанаш херцо говза хиларал сов, иза дог-дика, кIеда-мерза, хьасане адам а хилла, гIоьналлин куьг кхийдош, чекхваларна а. И юххера вевзачу, цуьнца гергарло лелийначу яздархоша тоьшалла а деш, Арсанукаев Шайхин дахаран къилба, цуьнан сих-дегIах ийна амалан билгало хилла гIо лацар, орцах вийлар, къинхетамалла…\nНагахь, хьан гIо оьшуш велахь цхьаъ тахана,\nСихлолахь цунна тIе кханеш ца йохкуш,\nХIун хаьа кхана хьан дагара долий,\nя вуьсий тIевахна ала йиш йоцуш.\nИ дешнаш цуьнан синхаам турпалхо, дахарехь ма хиллара, ма-варра вовзуьйтуш, бакъ а, нийса а ду аьлча а, кхачо йолуш ца хетало. Цундела ала догIу ,гарехь, и дешнаш, Шайхех шех ду, цуьнан васт дуьззина карладоккхуш, гойтуш.\nЛаххара а кху тIаьххьарчу 40 шарчохь нохчийн поэзин коьртачу лакхенех цхьаъ хилла лаьттина Шайхин кхолларалла. Шовзткъе итт шо гергга зама ю цуьнан дуьххьарлера жарга зорбане яьлла, «Лаьмнашкахь Iуьйре» цIе а йолуш. ХIетахь дуьйна, нохчийн а оьрсийн а меттанашкахь араевлла ткъех байтийн гуларш йоцуш, цуьнан ирташ зорбане йийлина дозанал арахьа кхечу къаьмнийн меттанашкахь а - немцойн, полякий н, туркойн, чехийн, иштта кх. дIа а.\n«Даймахкахь каш доцуш, Дайх ала дош доцуш, Дала мА лайла вай , кIентий…». Цу дешнийн автор ву Арсанукаев Шайхица 40 шарахь гергарло лелийна, иза юххера вевзаш хилла байтанча, хьехархо Яралиев Юсуп. Иза тешна ву Даймехкан хазаллех, Iаламах, адамех исбаьхьаллин дош кхалош, кIадо йоцуш дийцина, Шайхи шех ала доза доцуш дукха довха дешнаш дитина дIавахна аьлла. И ву дуьйцуш шен воккхачу накъостах, кхоллараллин пхьалгIахь шена къилбаседа а хилла лепначу дешан говзанчех.\nЯралиев: «Бакъдерг аьлча, нохчийн литературана юьхькIам болуш стаг вара Шайхи. Массарна а дукхавезаш а, оьшуш а вара. Цуьнан Iожалла суна чIогIа Iовжаме хета, сайн деваша дIаваьлча санна. Кху кIоштера нах соьга кадамаш беш хуьлу-кх, цуьнан шен гергарнаш а тIехь, хьан вара-кх иза алсам, бохуш. Нохчийн литературан цIе латтийна стаг вара Шайхи, хьуна ма-хаъара. ТIаьхьа бен волавелла а вацара литературехь болх бан. Аьтто хилла а вацара. Жималла а Казахстанехь дIаяхнера. Цо динарг дисина-кх. ГIишлош йоьгIначун гIишлош йисина. Бахамаш биначуьнан бахамаш бисна. Цуьнан ойланийн жовхIарш дисина нохчийн къомана.Цуьнан поэзии йисина-кх»\nАрсанукаев Шайхин Iожалло, синтемах дохийна, дукха адам листина кху деношкахь цуьнан юьрта, Дишни-Ведана. Цуьнан гергарнаш ган, цунах кадам бан, тезетахь хиллачу эзарнех цхьаъ ву Бена-Веданара хьехархо, исбаьхьаллин литература езархо Ахматов Iалавди. И ву дуьйцуш, иза дIакхалхаро вайнехан литературана а, къомана а бинчу эшамах.\nАхматов: «Деллахь, нохчийн къоман литературан боккха седа дIабайна-кх. Инзаре къомана оьшуш стаг вара Арсанукаев Шайхи. Къоман тезет ю аьлла а хетта сунна тахана хIоьттинарг. Цунна дала гечдойла. Везахинволчу Дала къинхетам бойла цунах а, вайх а».\nКIорге йолчу даше, байталле, шовкъ-марзо лаьттинчу дешархойн, ладогIархойн дегнаш оьцуш, йийсаре деш екна цуьнан ирташ: байташ, поэмаш, повесташ… Уьш ягаръяр маьIне ца хетало тахана, чиркх санна ваьгна, хIан-хIан, седа санна леппа Шайхи кхачавеллачу дийнахь. Цуьнан кхолларалла нохчийн литературехь уггаре шорто йолчех цхьаъ хиларе терра, кхеталуш ду, поэтан дешнаш тIехь мукъаме евлла дукха эшарш хилар а.\nЭпитеташ, айдардешнаш, дустарш ца кхоош, мел дийцарх, сов хир доцуш, дийна, адамах ийна, цуьнан цхьа дакъа долуш санна, гайтина АрсанукаевсIалам, кхета аттачу дешнашца яьстина философан кIорге йолу,Iар-дахар, валар-висар ахкаме дохку теманаш. Шайхи Iаламан сурт хIотторан эла, паччахь хилла аьлча, я кхечу агIор мел чIогI ала гIортарх, тоаме ца хетало, Яралиев Юсупа ма-аллара, цо нохчашна дитина жовхIарш девзаш:\nСетташ детта ткъес дIатийна, цIанби стиглахь тхов.\nЮха а сирла нур даржийна, Малхо дилли ков.\nИсбаьхьчу Iаламах дIаэвелла ца хилча, цуьнан хазаллех, дагна гилгаш а дуьйлуш, цуьнан тийналле ладогIа охIла ца хилча, кхоллалур дуй-те иштта сурт:\nКхокха санна, даржош сийна тIемаш,\nСирла Iуьйре юьрта йоьссина,\nКIайн йовлакх а коьртахь, лере теIаш,\nБал ю цхьаъ-ам дуьйцуш кхурана.\nАрсанукаев Шайхи юххера вевзаш хиллачара, со бакъвийр вац, нагахь со цунах дестийна ала волахь. И кхерам цахиларна суна чIагIдан лаьа, шен байталлехь санна, догцIена, кIеда-мерза, къинхетаме, къомах мел дозаделлачунна само еш, оьзда, гIиллакхе Шайхи чекхваьлла хилар. Кхузара, байт кхоллархьама, дийшина аьлла ца хета кехата тIе цуьнан дешнаш -язораш. Иза Дала дуьнентIе воккхуш дуьйна сица а, цIийца а цуьнца цхьаьна кхоьллина, цунна велла дIаваллалц аьлла чудиллина хьал, синлаттам хилла, гарехь - адамалла а, дог-дикалла а, къинхетамалла а. ТIетоха, дIадаккха хьашто йоцуш, дахарехь Шайхи ма-хиллара ву цуьнан синхаам турпалхо «Мохкбегор» байта тIехь.\nЦIеххьана кхерийна, лаьттан дегI дегий.\nЭхI, латта, дийцахь хиллариг хьайна,\nХилла хьо дегий?\nЯ дог хьан лазий-те харцо ца лайна?\nЯ атом иккхина мархаш ги гIенах?\nЯ жима бер гина-те къаьстина ненах,\nДестечун маьхьаро дина ша хьере,\nЦIеначу бIаьргаш чу гIоьртина кхерам?\nАрсанукаев Шайхи дIакхелхина вайнехан дегнашкахь ваха, даиманна а дагалецамехь,кхетамехь виса, адамийн дикаллах, комаьршаллах шен махкахой тешо.\nАлахьа, хIай Латта, ХIун гира хьуна :\nДоттагIчо тешнабехк би доттагIчунна?\nЯ меттахь дIатесна шайн нана къена,\nЯ къона безам гина осалчоIехош?\nБендоцуш лелачийн гина аьрта яххьаш?\nЯ гина-те тIехьашха тоха урс айдеш?\nСо орцах вер ву-кх, хьо дега ма дехьа…\nКатегория: Мои статьи | Добавил: GANSDOG (16.01.2014)\nShaihiarsanuk.clan.su © 2018


Францин президент Макрон Эммануэл\nФранцин президента Макрон Эммануэла геч дан мегар дац аьлла полицино динарг, 60 шо хьалха Парижехь Алжирера схьабеввллачу нехан дуьхьалонан акци къизаллица йохош. И нах баьхкинера Сен-Мишель цIе йолчу тIайна улле, Францин Iедале кхайкхам бан Алжирера тIом сацабе аьлла. Цунах лоаьцна хаам бо Свобода Радионо, "Евроньюс" телеканала тIе а ттевжаш.\n1961-чу шарахь хиллачу бохамах лаьцнарг къйладахьна дара иттаннаш шерашкахь. Оцу дийнахь байъинчу нехан терахь билггала хууш дац тахана а. Официалан версица, уьш иттаннашкахь бара.\nФранцхойн дьненаюкъарчу радионо хаам бо: "Хиллачух лаьцна билггала хаамаш гулбан аьтто ца баьлла, бевзаш болчу историкаша уггар кIорга бинчу таллмаца, вийна хила мегаш ву аьлла хета лаххара а 200 стаг".\nАлжирхойн манифистанташ къиза дIасалахка аьлла омра делларг вара Парижан полицин префект Папон Морис. 38 шо даьллачул тIаьхьа цунна кхел йира, адамаллина дуьхьал зулам дарна.\nМакрона къамел дар нисделла, хIара бутт болалуш Парижна а, Алжирна а юкъахь иккхина дипломатин конфликт дIайоьдуш а йолуш. Къомах алжирхой болчу кегийрхошца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь президента Макрона дIахьедира, Алжиран куьйгалло " оцу мехкан официалан истори юхаязйина, Францега болу цабезам оцу юкъа а буьллуш" аьлла.


Автор: Хамхой Дауд\nГ1алг1ай эздел дувца велча, деррига вахар дувца деза х1ана аьлча, саг сакхетамча венача хана денз из венна д1авалалца цун из леладе дезандаь. Эздел долаш волча сагах оалаш да. Эздий ва из аьла санна - аьле! Кхы оалаш да, "Эздел долчча - сабар да, - сабар долча - денал да. Эзделаца дувзаденна дуккха а да г1алг1ай кицаш. Эздел яхача деша вай ма1ан дича. Эздело йоах вайга, эзе, дисте, уйла йий де 1айха хьа мел дер. Т1аккха мара нийса хургдац 1а хьа дер, яхалга да из." Г1алг1ай дукхаг1а мел дола дешаш, 1а д1а уйла йича, хьона хьехам беш, нийсаг1а бола вахар никъ малаг1а ба хайташ, эзара шера метто литта хьа доаг1аш да. Эздел вай хьайица вай ц1аг1ара хьадоаг1а. Вай сакхетамчу даьхкача нанас хьех вайна, вай мишта даха деза, наха юкъе мишта хила деза, фу леладе деза, малаг1а никъ лаца беза. Ший да - нана, воша - йиша, даь -йиша, даь воша, наьна - йийша, наьн - нана, даь - да, лоалахои юртара нах, мехкара нах мишта ларх1а беза. Кхы а дуккха х1амаш доаг1а эздела юкъе. Наьнаца леладе деза эздел.


Путинна критика яр алсамдаьлла Малхбузенехь\nДечкен-бутт 28, 2015\nПолитикан карикатура (Автор: Кустовский Олексей)\nЛитвиненко Александр веран хьокъехь кхелан ладогIмаш дIабуьйлабаларца а, Украинехь тIом марсабаларца а доьзна Путин Владимирна йеш йолу критика алсам яьлла Малхбузехь.\nШина баттахь герга дахлун долчу Литвиненко верх йолчу кхелан ладогIмийн цхьа дакъа къайлахчу режимехь дIахьур ду. Иза доьзна ду, Британерчу Iедалхойн кар масех пачхьалкхан къайлахчу сервисаша бинчу талламашкара дийна цхьа могIа гIардаха йиш йоцу хаарш кхачарца. Журналисташка а, тергамхошка а ладогIийта магийначу декъехь дакъалоцуш хир ву, мел кIезга а, 70 теш, Литвиненко Александр вевзаш а, иза веле хьалха цуьнца зIенехь хилла а волу.\nЦу юкъана кхелан ладогIмийн хьалхарчу дийнахь Iедалхойн адвокат волчу Там Робина гулбеллачарна довзийтира Литвиненко Александра ша валале хьалха дина долу тоьшаллаш. Шена дIаьвш даийнийла а, цунах товала йиш йоцийла а кхеттачу Литвиненкос британхойн полицига дIахьедар динера, и талор динарш оьрсийн къайлаха сервисхой бу, ткъа иза де аьлларг Путин Владимир а ву, аьлла.\n„И система сайна дика евзаш хиларх терра, со тешна ву кхечу пачхьалкхан вахархо, къаьстина Британи санна йолчу пачхьалкхан вахархо, цу пачхьалкхан лаьтта тIехь ве аьлла омра цхьана стаго бен дала йиш яц. Иза Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир ву“, - аьллера Литвиненкос ша валале хьалха. Кхузахь хьахон догIу, Британерчу Скотланд Ярдо Литвиненко вийна дуккха хан ялале, 2006-чу шарахь, дIахьедар дира, шаьш толлуш цу зуламан 4 верси а ю, цу хIора а версехь Путин Владимиран лараш а ю, аьлла.\nИ хIума цхьаьнадогIу кху деношкахь Британерчу Daily Telegraph газетано зорба яьккхинчу гIовгIанечу артикалца. Цара яздора, Цхьаьнатохначу Штатийн, Британин къайлахчу сервисашка шеокнаш йоцу тоьшаллаш ду, Литвиненко вейтинарг Кремл хиларан, бохуш. И тоьшаллаш диссидент верна бехке бечу наха вовшашлахь дIасаяздинчу имайлашкара а, церан телефонехулчу къамелашкара а гучудевлла, газетано чIагIдарехь.\nОцу газетано кхелан ладегIамийн хьалхара дийнан жамIаш деш шен артиклан цIе тиллинера „Путин бехкебечийн гIента тIехь“ аьлла. „Литвиненко вер талларо гойту, кхелана гучудаларехь иза ве аьлла омра деллачу волчу Оьрсийчоьнан куьйгалхочух Малхбузе теша мегар доцийла“, - аьлла яздинера газетано, Литвиненкох йисина йолчу цуьнан хIусамнанас кху масийта шарахь къар ца луш къахьегар бахьана долуш бен Кремлан, къаьстина Путин Владимиран, бехк гучубаккха аьтто хирг ца хилар билгал а доккхуш. „Кхело бакъдолчехь бехке веш верг Ковтуний, Луговой вац, Путин Владимир ву.\nНагахь санна и гIурт цуьнан омрашца кегийна хиллехь, - цуо ша иза дацаре дахь а, - тIаккха цуо кхечу пачхьалкхехь стаг верна санкци елла хуьлу, эзарнаш лондонхойн дахарна кхерам а кхуллуш. ХIинца Путина тIехула тIе ша Украинехь а, ГIирмехь а лелийнарг ца гуш, сатуьйсу, шега пачхьалкан куьйгалхочуьнга санна ларам хиларе, амма иза кхин дIа а хийрачу пачхьалкхийн гIуллакхашна юккъе а гIерташ, ирах кхийсалуш волу талорхо санна лелахь, цхьа а ларам гур бац цунна“ “, - бохуш яздо Daily Telegraph газетано.\nАла догIу, Литвиненко вер хьокъехь Лондонехь дIахьош йолу процесс вуно Оьрсийчоьнна ца томечу муьрехь йолаелла хилар. Украинехь тIом юхамарсабаларий, и бахьана долуш Кремл а, Путин Владимир а керлачу гуонехь дуьненан юкъаралло критике ярий алсамдаьллачу деношкахь Британехь гаррехь Кремле кхаччалца лараш юьтуш вийна волчу Путинан дуьхьалончин дов листар, хетарехь, кху деношкахь ца хилийта дукха хIума лур дара Оьрсийчоьнан куьйгалло.\nШа Британи а яцара, ала дашна, хIинца Украина бахьана долуш Кремл а, Путин Владимир а дуьненан юкъараллехь сел аьшна ван волаваллаца, башха сихлуш Литвиненко вер Кремлаца доьзна хилар гIардаккха. Амма, немцойн Ди Велт газетано билгал ма-даккхара, шен Украинерчу питанашца Путино ша шех дуьненан куьйгалхойх дIакъаьстинарг вар бахьана долуш хийцина Британин куьйгалло шен Литвиненко верах йолчу процессе хьежамаш.\nНохчийчохь Исламан банк схьаеллар муха хета шуна?\nДика хета. Цо гIо дийр ду бахархошна. 55 %\nДика ца хета. Нахана цунах пайда хир бац. 9 %\nБен-башха ца хета. 36 %\nДехар ду, кху хаттарна жоп далар *


Экономикан реформаш яре кхойкху Гройсман\nОхан-бутт 15, 2016\nГерманино а, Францино а Украинан керлачу премьер-министре Гройсман Владимире кхайкхам бина сихха экономикан реформаш яр а, Оьрсийчоьно агIо лоцучу Донбассерчу сепаратисташца конфликт ерзорах лаьцна Минскехь бина барт кхочушбарехьа къахьега а. Президентца Порошенко Петроца телефонехула къамелдеш пIераскана Францин куьйгалхочо Олланд Франсуас а, Германин канцлеро Меркел Ангелас а аьлла, «сихха кхоьллинчу керлачу министрийн кабинето сихха, эвсара жамIаш гайта а деза».\nЕарийдийнахь Украинан парламенто тIечIагIдина Гройсманан Iедал. Политикан цакхетамаш юьстах а буьсуш, цивилан дуьнено дан лерина экономика тIеэца бух а буьллуш хьийзар ву Гройсман аьлла дегайовхо ю шайгахь, бохучу маьIнехь дIахьедарш дина цхьамогIа Украинерчу поликаша а.\nМахкахь карчам хилча Iедалан коьрте хIоттийна Яценюк Арсений даржера дIа а волуш, хийцам хилла цуьнан го коррупци лелош хиларна Iорадаьлла аьлла, факташ Киево кхайкхийначул тIаьхьа. Iамеркан Штатийн вице-президенто Байден Джос, Олланда а, Меркела а аьллачунна тIе а товш, декъалвина шен даржехь Украинан керла премьер-министр.\nМаьждиг бен дац кхаьънаш ца оьцу меттиг


Кхузткъе диъ шо дуьзна халкъан яздархочун Абдулаев Лечин\nХеттаршка вуьйлучех, заманан йохаллехь адамана хIетал-метал хилла схьадеънарг, хьуламехь мел лаьттинарг гайта а гIерташ,чолхечу хеттаршна жоьпаш лоьхучех ву Абдулаев Лечин синхааман турпалхо.\nКъарьеллий? Дера ца елла!\nЛуъураш дуьйцийла наха,-\nНохчийчоь яла ца елла».\nАбдулаев Леча юххера вовза а вевзаш, дукха дешан говзанчаш бу шайн аьллар хилча и байт шайн дола йоккхур йолуш а,еккъа и цхьа байт Леча веза-воккха байтанча лара тоаме хеташ а.\nГIоттур юй? Ас вала дуьллу-кх:\nГIоттур ю гIоттучу малхах,\nЯха кхин малхах ца туьлуш».\nЦо ша ма-аллара ,шек дIа а воцуш и могIанаш ша яздина хуьлуьйтур долчех цхьаъ ву махкахь дика вевзаш волу яздархо,нохчийн метта говзанча Исмаилов Абу. Цунна гергахь Леча,шех терниш дукха боцу, нехан дегнашкахь вуьсу волу,бакъволу байтанча а,гочдархо а ву.\nКху чиллана беттан 15-чу дийнахь вина мехкан халкъан яздархо Абдулаев Леча. Сан лаам бац цо дIалецна хилла даржаш,цуьнан орденш,мидалш ягарьеш,и мел,муха вара бохуш хастаме дийца. Дерриге а гуш цуьнан байталлехь. Цуьнан синхааман турпалхо гуттар а лехамехь кхоллараллин стаг хиларе терра, ойла кIоргга цхьана бухбацаре дIахьуш дека цуо тIе «барзакъ дуьйхина» исбаьхьаллин дош. И могIанаш мацах мацах кхолладелла,куьце далош, цхьана кепа дерзийна делахь а, цара тахана тергаллучу Iар –дахаран хьесап а дойтуш, бендацарийн «марахь» нацкъара ца вуьту.\nХьан йи хьо,Нохчийчоь, Хьуна дай хIитта,Хьо оьшурш,цаоьшурш Бохуш нах литта?\nМила ю хьан нана, Мила ву да а? Мила ву хьо екъна, Кхаьчна верг дакъа?\nМила ву гергара,мила ву хийра? Мила ву каш хьарам,хьан лаьтта кийрахь?\nМила ву юкъархо,хьуна тIевало? Муьлш бу и устазаш,- Хьо еза Iамо?\nМила ву уьш эшнарг,- Хьан сих са дага? Мила ву уьш лехнарг,- Хьан сих са къага?\nБайт юкъара и цхьа дакъа а тоаме хетало и кхоьллинарг дахарехь муха стаг,юьхьша ву хаадала, цуьнан шорто йолчу хаарех дешархо шекваккха.\nАбдулаев Лечин кхоллараллех шена хетарг довзуьйтуш ю байтанча,Iилманча,исбаьхьаллин литература говзанча Жамулаева Лула. « Леча вовзийта гIерташ къахьега оьшуш хьал дац,-яздина тхан дехарна жоп луш Лулас.- Иза нохчийн литература кхуллучех тоьллачех тоьлла цхьа байтанча хилла ца Iа. Цуьнан байталла таханлера вайнехан литература ю-кх. Летература ю доьналлех,къармазаллех, исбаьхьаллех йоьттина, Делан къинхетамах,Кхоьллинчуьнга кхобучу тешамах юьззина. Вазвала а ца гIерташ, мискъал зарратал кураллин хьу йоцуш,халкъана муьтIахь,цуьнан стогаллех бIобулуш,цуьнца цхьана тIемийн къахь ловш чекхваьлла байтан. Суна Абдулаев Леча мила ву? Дукхабоцчу нохчийн исбаьхьаллин дешан говзанчех цхьаъ ву,тIекхуьучу чкъуро воьшу волчех, цуьнан байталла йовзарехь тIейогIучу хенахь вайн мах хадор болуш. Иза нохчийн яздархошлахь цхьаъ ву цо шен ирташкахь ,турпалхошкахь гойту гIиллакх-оьздангалла,адамалла,къинхетамалла, вайнахалахь лераме мел хилла кхи долу дика мел дерг шеца а долуш чекхваьлла стаг а.къонах а ву Абдулаев Леча.»\nИшта мах хадабо дуккха шерашкахь Лечин коллега ,»Нана» журналан редактор лаьттинчу Жамулаева Лулас.\nАбдулаев Лечин дукха байташ мукъаме а яьхна эшаршкахь екаш ю: »КIант», олий кхойкхура нана, «Лазийний? Лазийна,хьаха», «ГIенийн гIенаш..»\nКIеда-мерзаллица,философан кIоргаллица,шатайпа мах а хадош,дахарх ойла яйтарца къаьсташ Абдулаев Лечин байталла. Аьлларг алархьама аьлла дешнаш ду ца моттийта а балаба бо ас цуьнан байт юкъара хIара масех могIа:\nХIан-хIа,нана,хийцам боцуш, Хьо дIаяларх дуьне-м лаьтта.\nХийцам боцчу кху дуьненахь Цхьаъ ду керла цу хьан кIентан,\nКъаьсттина дукха Абдулаев Лечин байташ эшаршка ерзийнарг ву иллиалархо Гадаев Валид.


ХIусам, машен, рок-н-ролл (видеош)\nЗазадоккху-бутт 19, 2017\nГучигов Iусман, музыкант\n«И санна нах вайна юкъахь хилар тамашен ду. Инзарваллал хIума ма ду, жимчохь, ша кхиазхо волуш дуьйна шеца хилла принципашца кху дийне схьавар».\n«Иза-м къанлуш а вац. Цуьнца къамел деш, хьайн хенарчу жимчу стагаца къамел до моьтту хьуна. Амма хIетте а ларам алсам хуьлу цуьнга, кхечаьргачул а сов»\nСоьлж-ГIаларчу музыкантах, «Седа» ансамблан куьйгалхочух Гучигов Iусманах иштта дешнаш олу иза мел вевзачара.\nБашха доьхна хIума а дац, нохчийн филармонис оцу ансамблна «эхI» аьлла цIе ца тилларх а.\nАнсамбло репетицеш ен чоь - ша бакъйолу кхоллараллан пхьалгIа ю. Кхузахь зеделларг девза, дIоггара лакхара дацахь а, алапа а оьцу йозуш йоцчу проекташкахь дакъалоцучара.\nДжазан, металлан музыка Iамийна ца Iаш, кхузахь догIцIена хила а Iамадо, къинхьегаме а марзво, хьуна чуьра маршо йовза а, еза а Iамаво.\n"Ас хьоьху кегийрхошна мотт оьшуш хилар а, наркотикашка марздала мегар доцийла а"\nКъамелехь маьршша, шена хеттарг дуьйцу Iусмана, амма ша Iамон бераш шен ма-хуьллу Iалашдо цо кхерамех.\n- Иштта лабаратори Соьлж-ГIалахь кхи ян а яц. Оха Iамо тIелаьцначу кегийрхоша доьшу музыкан школашкахь, цара Iамабо ингалсан мотт, рок културин мотт ма бу иза. Суна сайна иштта дика а ца хаьа ингалсан мотт, Iамеркехь дуккха а хан яьккхина а воллушехь. Ас хьоьху кегийрхошна мотт оьшуш хилар а, наркотикашка марздала мегар доцийла а.\nМа-дарра аьлча, дукха гIалаташ дийлина соьгара, сайн ма торру, цундела уьш сайн ма-хуьллу ларбан гIерта со.\n- Мила ву шун репертуар вовшахтосург?\n- Фолк-рок кхолла лууш яра тхан директор. Ткъа кегийчарна трэш оьшу- Slipknot, Papa Roach. Ас олу цаьрга, Нохчийчохь и тематика оьшуш яц. Кхузахь металликан концерт а хIоттайойла дац. Кхузарчу менталитетца и догIуш доцу дела..\n- Ткъа кегийрхой металле ладогIа гуллур барий?\n- Тхо гIоьртира цкъа рок концерт яла. Led Zeppelin-ан а, Deep Purple-н тоьлла иллеш вовшах а тоьхна. Цхьа адам ца деара ладог1а. Кхузахь дIахьочу рок-фестивалашкахь ас хотту, стенгахь алсма адам гулло, сценитIехь я залчохь олий.\n- ХIунда? Советан заманахь дуьйна дика евзаш ма яра и музыка. Итт шо хьалха, рок-концертехь гулделлачу адмийн Нохчийчохь даьккхина сурт ма гина суна.\n- Со суо а вац цунах кхеташ. Цхьаммо а дихкина-м дац.\n- Хьовсархой къаьсттина стенгахь гулло?\n- ТIом балале Соьлжа-гIалахь ишта ма дацара…\n- Ширачу видеошка а хьоьжуш, ойланашкахь оцу хене ваха гIерта со, дагадаийта, стенах яра-те хIетахь сан ойланаш? Iедалехь хIетахь дуккха а нах бара, гIалин културан дахарна Iаткъам беш. Европера артисташ богIура кхуза, масала, чехаш, югославаш, полшхой. Black Sabbath, Dire Straits. Балет а хилла кхузахь.\n- Музыка хьан дахаре муха кхаьчна?\n- Дуьххьара школехь вовшахтоьхначу ансамблан юкъа вахара со. ХIетахь дуьйна, 1977-чу шарера схьа вотанна тIехь ву со. Юха эскаре а вахана, Камчаткехь ши шо текхира ас. Цигара юхавирзинчул тIаьхьа, вотанчаш гулбеллера дуккха а, схьаелла йолийра дуьххьара аьзнийн школаш.\n"Сайна алапа ца делча а, шеквер вацара со, оцу музыкин гонашкахь суо витичхьана"\nНохчийчохь тIом дIабаьлча, дуккха а оьрсий дIабахара. Нохчех бухависинарг вара 5-6 вотанча. Сан хенарчу нахана еза музыка, амма церан доьзалш бу я цхьацца цамгарш лехьайо цара. Суна а чIогIа еза музыка. Эххар а, филармонин директора кегийрхой Iамо кхайкхира со балха.. Сайна алапа ца делча а, шеквер вацара со, оцу музыкин гонашкахь суо витичхьана.\n- Кьона музыканташ тобанашка дIа муха оьцу аш? Гуш ду церан доггах шайн болх безар.\n- Дукха баьхкинера конкурсе. Ас шишша къастийра царлахь, юха кхо бутт хан елира, уьш зуьйш. Цул тIаьхьа уггар тоьлларш битира тхайна юкъахь. Йоккха проблема ю тхан пиллигаш долчу инструменташтIехь лакха хуу нах ца карош. Красноярскера цхьа йоI бен яц. Кастингехь цу сохьта тидам хилира цуьнан.\nЗуьйш шена беллачу 3 баттахь кхи а дика лакхадаьккхира цо шен пох1ма, йоккха корматалла йолуш йоI ю иза. Эшарш язъйо цо ша, махкал арахьа концерташкахь дакъа а лоцу.\n"Мел лаххара а, 5 музыкант сайн кхион аьтто хиларна а воккхаве со"\nТкъа кегийчу нахана шайна а ца хаьа, хIун лаьа шайна. Рок-музыкантан хатI деза царна, месаш лелор, джинсаш… Амма рок музыкехь хатI ма дац коьртаниг, дуккха а къахьега ма деза цу тIе кхачале.\nМел лаххара а, 5 музыкант сайн кхион аьтто хиларна а воккхаве со. Ца боху ас, дуьненна а бевзаш музыканташ уьш хир бу, тхо генийш ду а ма ца боху оха. Боксехь дуьненан чемпион вала тарло хьо кхузахь, амма музыкехь...\nЙоккха конкуренци а йолуш, баккхий музыканташ бу Малхбузехь. Дикачу тобана юкъара цхьа гитара локхург дIаводахь, цуьнан метта ван лаам болуш эзар хуьлу.\nКхузахь атта ду фонограмма дIа а язйина, компьютерца то а деш, тIе аз а диллина, меттигерчу хаамийн гIирсашкахь цуьнан цIе гIара а яьккхина, ловзаргашкахула лела.\nТкъа тхо, тхайн ансамблца даздаршка кхайкха хIуммаъ атта дац, йоллу тхешан инструменташ дIаяхьа деза тхан, тхан тобанера хIора а музыкант вузо веза цигахь, царна хIоранна а алапа дала деза. Цу тIе, оха дIа мел олу иллеш фонограмма а йоцуш, тхешан аьзнашца олуш ду. Цундела, тIехдаьлла, цIена аьзнаш хезар ду хьовсархошна ала а дац.\nЦул а атта дац ловзаргашка а, корпорартивашка а цхьа стаг кхайкхина, цо караоке хьала латийна, муьлхха а илли дIаалийтар, эшахь Джексон Майклан иллеш а.\n- Меттигерчу Iедалан гонашкара шуна цхьана а кепара тIеIаткъамаш бой?\n- ХIан-хIа! Стага лело хьакъдолу гIуллакх ца хета царна оха лелориг. Хьал-бахам ца гулбало хIокху белхашкахь, даим куьг кховдийна ваха везаш хуьлу хьо. Боьршачу стеган позици ма яц и. Стаг ницкъ болуш, цхьана а хIуманах возуш воцуш хила веза. Нагахь санна, музыкаца кегийрхошка Iер-дахаран хьелаш тодалуш хилча, дуккха а богIур бара кхуза. ХIусам, машен, рок-н-ролл…\n"ХIунда ца до гIо вешан музыканташна?"\nФилармонин директоре ас боху, балет вайн яц, я цкъа мацца а хир ю ала а дац, кхуза концерташца рок-музыканташ оьху. Лаккхарчу даржхошца уьйрашкахь бу уьш, цара дика тIе а лоцу. ХIунда ца до гIо вешан музыканташна?\nКхузахь кхоллаелла стереотип ю, нагахь музыкант вуй хьо, делахь ву хьо наркоман я алкоголик. Ткха дан ма дац и ишта!\nШен болчу ницкъаца таро йо тхан филармонин директора. Иза-м кхета, нагахь санна Москохарчу фестивале кхойкхуш кехат дагIахь, тхан тоба бен цига йохуьйтийла доций.\nИштта латтош ду-кх цо тхо кIелонехь, Наполеона шен дошлой санна. Алапа а ло, тхан белхан юкъа а ца гIерта. Цунна хаьа, оха болх бой, бахьанаш а ца лелош. Хаьа цунна, тхуна юкъахь дерг, оха дIа мел боккху ког а бевза.\nДериг цунна охьадуьллуш хиларх тешна ву со. Вуьшта хуьлийла а дац. Иштта дуьне ду-кх хIара.


Шахьарара сагIанаш массанхьа а ца кхочу\nМохьаммад-Пайхамаран вина Де даздеш дуккха а барамаш дIабаьхьна Нохчийчоь\nКху тIаьххьарчу шерашкахь Нохчийчохь комаьршша даздеш ду Пайхамар (Д.С.М.) вина де. Цу ламастана нацкъар ца дисна карара шо а.\nИ де кхерамазаллин лаккхарчу тIегIанахь дIадахьарна тIехьажийна кху ГIуран-беттан 21-чу дийнахь дуьйна чIагIдинчу хьелашкахь болх беш ю чоьхьарчу гIуллакхийн министаралла.\nЦу дийнан сий-лерамна эзар сов хилам-цхьаьнакхетарш дIадахьа лоьруш бу меттигера Iедалхой, гIийла-мискачарна гIо дарна тIера, сагIанаш дохуш,мовлдаш дешийтар, зуькарш дар биста кхаччалц.\nЦу даздаршна кечамаш бечу юкъана а, и даздарш дIахьуш а олалла деш синтеме хьал хилийтархьама, полисхойн министран гIовс коьртехь а волуш, леррина кхоьллина ю сихаллин- самонан штаб. КIошташкахь,ярташкахь, массо маьждигашкахь Пайхамар хестош, цуьнан кхоллараллин дахар карладоккхуш дIадехьна цхьаьнакхетарш а, эзарнашкахь салаваташ дахкар а, мовлдаш дешар а.\nБакъду, цу даздарех боьзна коьрта хиламаш дIабехьна Соьлжа-гIалин доккхачу маьждигехь. ГIаланийн, кIоштийн, яртийн куьйгалхой тIахъаьлла хьовзар бахьнехь 22-чу дийнан буьйсанна «Нохчийчоьнан дог» цIе йолчу маьждиге дIаоьзна эзарниш адам.\nБахархоша цигахь жIамIатехь дина 23-чу дийнан Iуьйран ламаз. Гуттар санна «шайн лаамехь» дIа а гулбелла буьйса текхначарлахь хилла ур-аттал Iедалан балхахь болу зударий а.\nДелахь а сатасале, ламаз хан герга кхача йоьлча, уьш мелла а хьалха мукъабовлийтина.\nЛерамечу везачу хьеше санна, бусалбан дино магочу, къобалдечу дезачу деношкахь къаьсттина дегайовхонца сатуьйсу гIийла бохкучу бахархоша.\nСтенна аьлча кху тIаьхьарчу шерашкахь Нохчийчохь зеделла хIума ду де эшначу нахана дама-шекарца а, жижигца а, ахчанца а гIодар. Бахархой дегайовха бу Пайхамар вина де(Д.С.М.) тIехдаьллачул тIаьхьа а, Iедало эшамехь болчеран жимма бина а аьтто бан там бу аьлла.\nСагIанаш дохуш, кхачанан сурсаташ доькъуш телевизионехь гойтуш хиллехь а, 23-чу дийнан делкъал тIаьхьа, малхбузан ламазан хан герга кхочуш а и къинхетаме комаьршалла кхачаза яра Новр,Теркйист кIошташка масала. ХIара къамелаш хазош берш Новр гIалара бахархой бу.\nКIезига а таронаш йолчу могIарерчу наха Пайхамар винчу дийнан сий-лерамна(Д.С.М.) сагIанаш а даьхна, мовлдаш а дешийтина. Мел гIаддайнарг а ца Iийна кампет елла а сагIийна хIума ца кховдош. Иштачех ю Теркйист кIоштера Зулай а.\nЗулай: «Селхана дуьйна сагIийна хIума луш, салаваташ дохкуш хьийзаш ду-кх тхо. Сайн гIийлачу тароне хьаьжжина кампет хIума мерза хIума дIаса-ма екъна ас. Луш Iаш а ю, Дала мукъалахь.»\nТелевизионехь гайта а гойтуш дIасадоькъуш сагIанаш хилча, шайна а дакъа кхачаре сатесна Iийна дуккха а миска бохку бахархой. Царех ву аса юьззина цIе ца йоккхуш вуьту къано а . Цо а хадам боллуш даре дира нахана гIоьнна хIума еккъа цахиларан.\nКъано: «Суна-м ца елла цхьа хIума а. Суна дага а догIуш кху иттех шарахь шозза елла-кх суна,кхи-м ца елла.Телевизионехь гойтушша-м дара дIасайоькъуш. Нахана ма хаъхьара шаьш лелориг бохуш Iаш бу уьшша-м…»\nIедалдайша хьалххехь дуьйна тIех дика кечам а бина, лаккхарчу жигараллица билгалдаьккхина Пайхамар вина (Д.С.М.) рогIера де.\nИ вазвар кхиамца дIадерзарх кхаъ хилла беха миска пекъарш дегайовха бу, Iедалхой цIарна а доцуш, бала а кхаьчна, шайна тIехIуьттуш де догIур ду аьлла.\nКъано: «Суна-м ца елла цхьа хIума а..."


Ушарма-Шайхан батальонера бIаьхой Донбассехь, Украина, 10Тов2015\nЮьхьанца Ичкерин инарла Мунаев Iиса коьртехь лаьтта Дудаев ЖовхIаран цIарх йолу батальон бен яцара Украинерчу эскаршлахь. Ткъа гурахь Данерчу нохчаша кхоьллира шолгIаниг - Ушурма-Шайхан батальон. Европерчу «Маьрша Кавказ» шех олучу юкъараллин-политикан боламо кхайкхийра цуьнан кхоллаялар.\nХьалхарниг а санна, и шолгIа нохчийн батальон а доггах къобалйо украинахоша а, Украинин Iедало а.\nЮьхьанца, Кремлан лаам кхочушбеш, Кадыров Рамзанан гонера герзахой Донбассерчу сепаратистийн могIаршка а хIиттина, украинахойх лета боьлча, цецъяьллачу Киево даржон долийра шайх нохчий баьхкина лата, аьлла. Оцу бахьанийца юкъаметтигаш шелъелла ца Iаш, оьгIучу евлира украинахойнний, цаьрца церан махкахь эзарнашкахь бехачу нохчийнний.\nИ хьал муха гора хIетахь, ткъа муха хийцаделира дуьйцу украинахоша Богдан Чеченский шех олучу нохчочо Мохьмада. Иза ша а ву майданхо – Киевехь Янукович Викторан Iедална дуьхьаллатта нах арабевллачу деношкахь кхечира Мохьмад цига. Шен Оьрсийчоьнан вахархочун паспорт а дагийна, хадийра цо Путинан Оьрсийчоьне юхаван некъ.\nЧеченский Богдан: Нохчийн дуьхьа бу оха арабаьккхина некъ\nМохьмад, Киеверчу нохчийн политикан центршкара нохчий а санна, идеологин белхахо ву. ТIеман аренашкахь, нийсса шен мостагIчун бIаьра а хьоьжуш, цуьнца кест-кеста тIемакхийссаршка а юьйлуш, лаьтта Ушарма-Шайхан батальон.\nШайн баьччин ЧIебарлойн Муслиман рогIера буьйр кхочушдеш, машенахь цхьаьнхьа боьлхуш карийна Маршо Радиона телефонехула батальонан бIаьхой. Машен нацкъаръяьккхина, саца а йина, тхоьца къамел дира тIемалочо Муслима.\nМансур: Тхо дийна мел ду чекхбевр бац мостагIий\nМассех бутт хьалха, оьрсаша укранахошкара Дебальцево гIала йоккхуш кхелхинчу инарлас Мунаев Iисас цкъа шегара журналисташа интервью луш, хьо стенна веана кхуза аьлла хаьттича а элира изза.\nМунаев Iиса:Декхар дIадала даьхкина тхо\nМунаев: «Со сайн декхар кхочушдеш ву, бу-кх иштта кхетам – декхар дIадалар. Тхуна хала дочу хенахь, тхуна чIоггIа гIо оьшучу муьрехь, украинахой-вежарий, кху къоман тоьллачу къонахаша гIодира сан къомана, сан даймахкана, Нохчийн Республикана Ичкерина. Оха а бина сацам и декхар дIадала, тхо дала дезарг дIалуш ду».\nКхетамашца, лехамашца дакъошка яьллачу Нохчийчоьно кеп-кепара туьду шен исторехь лелларг, леларг. Амма цхъана а нохчочун иэсера долийла дац шайн децIахь тIемаш боьлхуш, шайца белшах белш а гIортийна, Кремло махка кхуьйсучу оьрсийн эскарех леташ украинахой а эгна хилар.\nТкъа шайна динчу гIоьнан тIаламбеш шаьш дуйла украинахоша гайтина яхначу заманахь а. Цара даима а нохчочуьнга безам къадош дагадоуьйту, 1933-чу шарахь Сталинан Iедало хIоттийначу мацалло эгабечу украинахошна гIоьнехь вайнах хиллийла. Хаьа царна, хIетахь нохчий а, гIалгIай а бахьанехь денбелла шайн нах бехаш буйла вайнахалахь вайнах а хилла.\nСенатор Маккейн: Iамерко герз дала деза Украинина


Куж болу хьоза — Википеди\nКуж болу хьоза\nБорша куж болу хьоза\nБухара доьзал: Куж болу хьозий\nТайпа: Куж болу хьозий\nКуц: Куж болу хьоза\nIUCN 3.1 Least Concern : 106003153\nКуж болу хьоза — (en. Northern Lapwing) (Оьрсаша "Чибис" олу цунах). Йоца зIок а йолуш, боцийра когаш а болуш ду иза. ТIемаш шуьйра ду цуьнан. Букъ баьццарчу дарийн бос бетталуш бу. ЧукIело кIайн ю. Лога кIело Iаьржа ю. Корта а Iаьржа бу, бIаьргашна гондахьара кIайн ю. Хиш, Iаьмнаш долчу тIуьнчу меттигашкахь хуьлуш ду и олхазар.\nКъилбехьа бовхачу мехкашка дIай-юхий оьхучех иза. Бен лаьттахь бо бецан хаьлгехь. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху. ХIоа диъ хуьлу цуьнан, мокха тIедарчий а долуш. Дадар тIемаш ваьштадохкий охьадогIуш, чехка тIемаш тухий айлуш, хьалий-охьий ийлуш ду. Адам юххе гIоьртича цунна чу а хехкалуш бен чIогIа ларбо. Садолу хIумнаш йоу цо.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Куж_болу_хьоза&oldid=474254»\tКатегореш: Виды вне опасностиДийнаташ абатцаТаксонан латинан цӀеран тӀера дӀасхьажорг йоцу биологийн яззамашОлхазаршКъайлаха категори: Кепийн кхайкхамашкахь аргументаш юх-юха лелош йолу агӀонаш\tНавигацин меню\nالعربيةAsturianuБашҡортсаŽemaitėškaБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)БългарскиBrezhonegCatalàCebuanoČeštinaKaszëbscziЧӑвашлаCymraegDanskDeutschΕλληνικάEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraEstremeñuفارسیSuomiFøroysktFrançaisNordfriiskFryskGaeilgeGàidhligGalegoעבריתMagyarՀայերենItaliano日本語ქართულიАдыгэбзэҚазақша한국어LietuviųLatviešuМакедонскиമലയാളംМонголКырык марыЭрзяньPlattdüütschNedersaksiesनेपालीNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålPicardPolskiPiemontèisپنجابیPortuguêsRomânăРусскийРусиньскыйScotsSlovenčinaSlovenščinaСрпски / srpskiSvenskaதமிழ்TürkçeУдмуртУкраїнськаVepsän kel’Tiếng ViệtWinaray中文\tХьажоргаш нисъяр\tХӀокху агӀон тӀаьххьаралера хийцам: 2015, 2 март, 13:13.


- Сай даьна санна паччахьа мут1ахьа хиннавар со, х1аьта цо сона ер тийшаболх бир. Фухха дарах со хьалъараваргац, ала цунга.\n- Далла лораволва со укх балех! Ах паччахьалкхе а езац сона, паччахьа йо1 а езац, б1уна хьалха этта, котало а йоаккхаргъя. Оаш мел яхар де кийча ва со, оаш со укх къоаг чура хьалъаравоаккхе, укх 1овдалах со к1алхаравоаккхе! Укхунца цхьана ца хила т1ем т1а венна д1авала кийча ва со!


ГIезалоша керла интернет-муфти хаьржина\nОхан-бутт 18, 2013\nГlезалойчоь - республикан керла муфти Самгуллин Камил Хазрат, 17Оха2013\nГIезалойчоьнан бусулба нехан Казанехь дIабаьхьначу рогIера боцчу 6-чу гуламехь керла муфти хаьржина. Республикан керлачу муфтичун Самигуллин Камилан 28 шо бен дац. Гуламан мел хиллачу делегато цуьнгахьа кхаьжнаш тесна бахахь а, ГIезалойчура бусулба нах шек бу и харжам нийса а, хьекъале а бу бохучух.\nДинан урхаллин лидерийн исторехь дуьххьара къона бусулба нах баьхкина. Радикалан исламан новкъа бовлучу кегийчу нахаца доьзна хаттарш атта къастадала там бу аьлла, хетадала тарло.\nКхаарин дийнахь, гулам чекх ма-беллина, Самигуллина журналисташца къамел деш элира, «кегийчу нахаца Iилман маттахь дийца деза, шед етташ, Iаморах гIуллакх хир дац». «Шайн динийн школа уггар собарениг ю. Кегийчу нахаца къамел дича, цара шайн ойла хуьйцу», - элира керлачу муфтис. «ГIезалойчоь Кавказ яц, чай молуш Iашшехь, муьлхха а хаттар къастало гIезалошка» бохуш вара Самигуллин.\nАмма ГIезалойчохь дукха бац керла муфти санна коьртачу динан ден Iалашонаш цуьнга атта кхочушъялур ю бохучух.\nКазанехь вехаш волу историк а, ислам динан говзанча а волу Хабутдинов Айдар ву царах цхьаъ.\nХабутдинов Айдар: «1000 маьждиг долчу республикех лаьцна къамел деш ду вай. 25 шарахь гIаьххьачул дин карладаьлла цигахь. 25 шарахь кхиъна иза. Ткъа хIинца, меттигера гIиллакхаш, кхиаран эвсаралла а ца евзаш волу керла стаг веана. Шен 28 шарах 3 шо - кхиазхо волуш - ГIезалойчохь даьккхина цо. ХIинца пхеа шарахь ваьхна иза кхузахь. Цунна республика вуо евза.\nШолгIа - иза маьIне а ду - лаккхара исламан генара дешар доьшуш ву иза. Цуьнан, хала хеташ делахь а - цхьа а дуьненан дешар дац.»\nМаршо радио: Цецвоккхуш ду, гуламехь мел хиллачу векало цхьабосса кхаж тесна цунах бохург.\nХабутдинов: Цец хIунда йолу хьо? Тхан коьрта харжамхо тхан ГIезалойчоьнан президент Минниханов Рустам ву. Шаймиев вуьстича, иза нийсса болчу харжамашкахь дакъа лаьцна вац. Оьрсийчоьнан президенто хьалха а теттина, пачхьалкхан кхеташоно "хаьржина" ву иза. Кхузахь а изза ду.\nМаршо радио: Массо а Оьрсийчура бусулба республикашкахь муха гIиллакх ду аьлча, Iедало шена атта а, муьтIахь а волу динан да хоржу. Иза-м дац ГIезалойчохь а?\nХабутдинов: Дукхах болу гIезалой гIаланашкахь Iаш бу. ГIезалойн къона чкъуран доккхах долу дакъа гIаланашкахь кхуьуш ду. Дика дешна а бац уьш. Шаьш шайна хьесапдан Iемина нах бу уьш.\nГарехь, "Керла шо даздан ца оьшу", "шахматех ловза ца оьшу" бохуш волу Самигуллин, мелла а малхбузенан амалш йолчу гIаланийн кегийрахошна дуьхьала хIоттийна ву Iедалша.\nМаршо радио: Шен керла программа а, ша юьхьарлаьцнарг а дуьйцуш, Самигуллина билгалдаьккхира, шаьш «онлайн хьуьжарш схьаелла дагахь ду», цигахь гIезалойн, оьрсийн, Iаьрбийн а меттанашкахь дин хьоьхур ду, аьлла.\nСхьагарехь, шен болх интернетехь жигара баккха дагахь ву ГIезалойчоьнан керла муфти. ГIезалойн динан дайша язбина белхаш «Онлайн библиотеке» а баьхна, царна тIекхачар аттачу даккха ойла йолуш а ву иза. Самигуллина шен гIезалойн а, оьрсийн а меттинаш боцурш, Iаьрбийн а, туркойн а меттанаш хаьа. Цуьнан зуда а, кхоъ бер а ду.


Хастам Аллах1ан бу, Цуьнгара салават салам хуьлда вай Элчанна Мухьммаданна а, цуьнан доьзалшна а, асхьабашна а!\nДелах кхера, х1ай Делан лайш! Делах кхерарца кхочур ду ялсманан даржанашка, 1амалш ц1ена хир ю. Аллах1 дукха хьехаве, цунна шукур а де. Дела хьехаварца дегнашна тем хуьлу, цунна шукур дарца ни1маташа лардало. Кхача кечбе дикачу 1амалех, гена новкъа довлале хьалха, уггаре дика кхача Делах кхерар ду.\nИслам дино нисво массо хаза г1иллакха т1е, кьаьсттина дино ч1ог1а тергала до бусулба шина вешин юкъаметтиг таяр. Къамел дарехь хаза дош алар ду, бала беъча хаза сатохар ду, дов даьлча къинт1ера валар ду. Элчано аьлла (Делера салам а маршалла а хуьлда цунна): «Бусулба стеган хьакъ ду бусулба стаганна т1ехь ялх х1ума. Хаьттира: Х1у ду уьш, х1ай Делан Элча? Цо элира: Хьайна иза дуьхьал кхетча цуьнга салам ло, цо ша волче хьо кхайкхича жоп ло, иза хьайх дагаваьлчи цуьнна хьехар де, цо хьоршам тоьхчи, Далла хастам бича до1а де, иза цомгуш хилча цуьнга хьажа г1о, иза велча цунна т1аьхьа вала» (Бухари, 1240).\nА1маш аьлла (Дала къинхетам бойла цуьнах): «Тхо дара маьждига чохь охьаховшуш, тхайна цхьа къонах ца вайча кхаа дийнахь оха хаттара мича вахна иза? Нагахь санна цомгуш иза велахь цуьнга хьовса долхара тхо». Цомгушчуьнга хьажа вахарехь цуьнан деган самукъ далар ду, лазар дайдар ду, гергара черан дегнашна там бар ду.\nИмам Ахьмад дийцира Совбанера (Дела реза хуьлда цунна) Пайхмара дийцира аьлла (с.1.в.): "Боккъала бусулба стаг цомгуш волу шен веше хьажа вахча иза д1а ца волу ялсманийн бешара стоьмшкара".\nКьудуси хьадисехь ду: «Сийлахь волчу Аллах1а эра ду къемат дийнахь: «Х1ай Адам к1ант со цомгуш хиллера, соьга хьажа ца веара хьо. Цо эра ду: Х1ай сан Дела со муха вог1ур вара хьоьга хьажа, хьо 1аламаш кхоьллина Дела ма ву. Дала эра ду: Хьуна ца хиира хьенех цомгуш хиллий, цуьнга хьажа ца вахара хьо. Хьуна ца хаара, хьо цуьнга хьажа вахнехьара, со карор вара хьуна цунна гергахь». (Муслим 2569).\nИштта хьадисехь деана: «Цхьаа бусулба стаг, 1уьйринна цомгуш волчу бусулба стаге хьажа г1ур вац, кхузткъе итт эзар малико шена до1а деш бен суьйренга валлалц. (Ахьмад).\nМалики Муватт1аъ боху жайни чохь ду: «Цомгуш чуьнга хьажа вахнарг Делан къинхетам чуьра д1авера вац юха валлалц».\nАбу Хурайратас дийцира: «Цомгушчуьнга хьажа вахнарг, стиглара кхайкхара дог1у цунна – ц1ена хили хьо, ц1ена хили хьан лелар, ялсманийн чохь меттиг схьалеци ахьа» (ат-Тирмизи).\nЗияратан г1иллакхаш дуккха ду. Царех ду цомгушчуьнан коьрте охьахаар, цуьнан коьрта т1е куьг диллар, йа цуьнан лозуш йолчу метте диллар, т1аккха алар «Ла баъса т1ах1урун иншаАллах1». Пайхамар (с.1.в.) хилла иштта олуш. Цул совнаха Элчано (с.1.в.) 1амийна лазарех ларвеш долу до1а. Абул 1асан к1анта 1усмана боху: «Со т1евеара Пайхмарна сайца лазар а долуш, Пайхамара соьга элира: Хьайн аьтто куьг т1едилла лозуш йолчу метте, т1аккха ворх1азза ала – «Бисмиллах1и а1узу би 1иззатиллах1и ва къудратих1и мин шарри ма ажиду ва ухьадыру». Аса элира ишшта, суна Аллах1а г1оле а йира. (Муслим).\nДо1а да деза цомгуш волчунна. Ибна Аббаса дийцира (Дела реза хуьлда цаьршинна) Пайхамарера (с.1.с.) аьлла: Цомгуш волчуьнга хьажа ваханарг, нагахь санна цуьнан 1ожал яцахь, цо алахь ворх1озза – «Ас-алуллох1ал 1азыйма роббал 1аршил 1азыйми ан яшфияка», Аллах1а цунна дарба дийра ду цу лазарех". Г1иллакхе ду дукха ца 1ар, дукха хеттарш ца дар, къамел дукха ца дар, цомгушниг г1айг1ане ца вар, цуьнан лазар т1е лазар сов ца даккхар, цуьнан доттаг1 вонца ца хьахавар, йа мостаг1 диканца ца хьаха вар. Дукха 1ийча цомгушчунна ницкъ хуьлу, шен г1уллакхех вуха тохар ду.\n1умар ибн 1абдул-1азийз волче веана хиллера, цомгушчуьнга хьажа вахана волу цхьа къонах, цо хаьттина хиллера х1у лозуш ву аьлла. Шена цо дийцича, цо аьлла хиллера хьенехана г1оле ца хиллера цу цамгарех, хьенех веллера цу цамгарех. 1умара аьлла хиллера: Цомгуш волчуьнга хьажа вахча белларш ма бийца, тхо долчера ара ваьлча кхи юха ма воьллахь.\nСуфъян-Совричо боху: "Зиярате веанчуна хьекъал ца хилар, зене ду цомгушчунна цуьнан цамгарел. Хан йоцуш бог1у, бахкича хенахь д1а ца боьлху. Нагахь санна цомгуш верг дезаш велахь сих-сиха шена т1ех1иттар, цунна хало яцахь, х1ума дац. Цкъацкъа цхьа болу гергарачаьрца самукъа совдолу, кхи берш к1ордабо сихха. Зиярате веанарг г1оле хиларе дог дохуш велахь, цо г1о дийра ду цуьнга хьожуш, лор валош, собаре вийра ву цомгуш верг, самукъане а вийра ву. Ал-Хьасана дийцира цомгушчуьнан куц: "Сама волург сама вала, Валлах1и бусулба стаг цомгуш волу денош уггаре во денош ма дац, 1ожалла герга а йина, дицделла хилла долу воьрза меттиг дага яийтина, къиношна гечдина". Ал-Хьасан цомгуш верг волчу вахча, цуьна г1оле хиллехь, олуш хилла: «Х1ай, боккъалла а Аллах1а хьахийна хьо, иза хьахавелахь, хьо к1елхьара ваьккхина цо, шукур делахь цунна. Х1ара цамгарш, лазарш къиношна каффараташ ду, иман дилллинчу нахана хьехамаш бу, массо лелина долу вочунаха буха бовлу». Ал-Фудайласа боху: «Цамгарш йина лайшна г1иллакх 1амор хьама». Цомгуш мел верг леш вац. Оцу хьокъехь лерина х1ара аят: «Царна ца го-техьа шаьш хIора шарахь цкъа я шозза питане лоцуш хилар? ТIаккха а тоба ца до цара‚ хьехам схьа а ца лоцу» [суратут-Тавба, 126 аят]\nНагахь санна шех дог диллина иза велахь, цунна дагавоуьйтур ву Аллах1, цуьнгахь долчуьнга безам а бохуьйтур бу, Делаца ойла тайийра ю. Аллах1ан дуьхьал кхетар дезнарг милла велахь, Аллах1ана деза цунна дуьхаьл кхетар. Шена т1аьххара къамел хилларг «Ла илах1а иллаллах1у» ялсмане чу г1ура ву, тобанан наь1арш д1а а йоьллур ю.\n1умарна (Дела реза хуьлда цунна) шаьлта 1оьттинчу хенахь, лазаро хьийзош вара 1умар. Ибн 1аббаса (Дела реза хуьлда цаьршинна) элира цуьнга, цуьнах къахеташ: «Х1ай амийрул муъминийна - иман диллиначу нехан паччахь, нагахь санна иза хилахь (валар), боккъала а Делан Элчанан (с.1.в.) накъост хилла хьо, дика накъост а хилла, цул т1аьхьа цуьнах къаьстира, иза хьайна реза а волуш. Цул т1аьхьа Абу Бакран а накъост хиллера хьо, дика накъост хиллера цунна, цул т1аьхьа цуьнах къаьстира хьо, иза хьайна реза а волуш. Цул т1аьхьа асхьабашна накъост хилира хьо, дика накъосталла а дира царна, нагахь санна царах хьо къастахь, уьш хьайна реза а болуш къаьстир ву хьо». 1умара элира (Дела реза хуьлда цунна): «Ахьа хьахийнарг Элчан накъост хилар, иза Аллах1а делла ни1мат дара суна, амма Абу Бакрана накъост хилар, иза суна реза хилар дар, Аллах1а суна бина дика болх бара. Х1ара сан г1айг1а хьуна гуш йолу соьгахь, хьо бахьанехь, хьа накъости бахьанехь ю хьуна, Валлах1и латта дуьззина са деши хилча иза махийна лур ма-дара Делан 1азапех хьалха валарахьамма, сайна иза галле хьалха. (Бухари)\nИштта Бухари жайни чохь ду: 1аишат (Дела реза хуьлда цунна) цомгуш хиллачу хенахь, Ибну 1аббас веара (Дела реза хуьлда цаьршинне), цо элира: "Х1ай иман диллина болчеран Нана, хьо хьалха т1екхочур ю Бакъон хьалхе йолу Делан Элчанна а т1е, Абу Бакрана а т1е!"\nДелах кхера х1ай бусулб нах, шайн вежарийн хьаккъаш ларде, уьш кхочуш де да ма-деззара! Т1аккха ял йоккха хира ю шуна, болх талур бу, диканиг а даьржира ду. Х1ай Аллах1, тоба диначеран тоба къобал дехьа, къинош диначеран къиношна гечдехьа, декхар баханчера декхарш кхочуш дехьа, тхан цомгуш болчарна дарба дехьа, тхан беллачарна гечдехьа, тхан къиношна геч а дехьа, я Роббал-1аламийна! Амин.


Мари сесаги къаьстача бераш хьанца диса деза? — Сердало\nХьалха дIаяхача хана, наггахьа хьанехка саг йитай, фунехка даьчара мар сесаг къаьстаб аьнна хезача чIоагIа тамаш йора наха. Шера керте цаI е шиъ мара нийслуцар цу тайпара хIама. ТIехьарча хана наха юкъе дукха хоз, хьанехка ший берашцара къоастаяьй, хьанехка бехк боацаш йитай, яхаш дувцаш. ГIалгIашка хаьттача царна юкъе вIалла товш хIама дац из. ХIана аьлча, саг йитари, нанеи бери къоастадари чIоагIа во, ийрча эсала лоархIаш да гIалгIай къамо. Дале а саг эгIазвахача хьанийслуш хIама да из.\nШий эгIазал шийга кхаба атта дац корзагIваьнначоа, шайтIас Iехавий корзагIвоалаш нийслу саг. Вай даьша яьхад, «Баш-Лоам корта Iобахьаш вале а къонах вац, эгIазвахача хана ший дегIа доал дулуш саг веце». Иштта лоархI гIалгIаша ше эгIазвахача хана ший дегIа доал ца дулуш вола маI.\nХьадеча хIаманна, дезала, боахама, хьаьша лархIара, доахан, ков-карт леладара пайдана еце, ший берашцара къоаста а ца еш цхьаннахьа Iохоаяр гIойле я кхалсаг. Бусалба дингеи къаман Iадатагеи ладийгIача ишта хозагIа товш а да из. Хийла, мараи сесагаи юкъе цатоам эттача, ай кхалсаг мара йий из, Iа цIайохийте меттайоагIаргья хьона, аьле къамаьлаш деш нийслу вайна юкъе цхьаболча наха. ХIаьта кхалсаг йитари, из ший берашцара къоастаяри вIалла кIо деш хиннадац вай даьша. Из гIулакх хьалха дIаяхача хана мишта хиннад а, тахан хилча къаман Iадатаца мегашдар фуд а оаха даьшхар ГIалгIайчен Iилман-тохкама института этнологи отдела кулгалхочунца Харсенаькъан Борисаца:\n— ГIалгIай Iадатах саг йита йиш йола бахьанаш малагIаш да?\n— ГIалгIай Iадатах хьалха саг йита йиш йолаш кхо бахьан мара хиннадац. МалагIаш да аьлча: е айла юкъе лелаш хила еза сесаг, е цо оапаш бувцаш хила беза, е из хIамаш лечкъаеш, къоал деш хила еза. Кхы дац бахьан. Уж кхоъ доацаш дIахо дола бахьанаш саг хьатоае йиш йолаш да. Цу кхаь хIаманга ваьнна саг юхаваккха хала ва, цудухьа могадаьд цу кхаь бахьанах саг йита. Баге йийттаяр аьнна, хIама хьадеш яцар аьнна йита мегаргьяц саг.\n— ТIаккха уж бахьанаш хургдоацаш мишта йоалае еза саг, мичара лаха еза из?\n— Саг йоалае малагIа мегаргья гIалгIай Iадатах? Аьннар аьннача а долаш, шоашта хIама а леладеш, долчох кхоачам а беш бахача наьха саг йоалаяр эггара дикагIа да тахан латтача хана, хьалха а хиннад из ишта. Бусалба динцеи, гIалгIай Iадатацеи бахаш болча наьха саг йоалайича цох беркат даргда. Цудухьа, наьнага а наьна-наьнага а хьаже йоалаю вай саг, овла цIенагIбар хилийтар духьа. Араюккъе гIолла, ер мегаргья сона аьнна йоалае йиш яц саг. Ше цунца ваха везалга а ховш, тIехьагIа цунцара къаста везаргвола вай хьоахадаь бахьанаш доахкий а хьежа лаха еза саг къонахчо. Йоалаеш йола саг е дикача тайпан хила еза да а, нана а, фу а, шура а дика долаш, е хоза хила еза, е дика оамал йолаш хила еза из. Бакъда эггара дикагIдар да ший динах яшаш йола саг йоалаяр. ХIана аьлча, Дала яхар деш йола кхалсаг во хила йиш яц.\n— Тахан саг хьа а йоалаяь, бахьан моллагIа дале а йитача, цун дезал бале уж мичахьа хила беза, даьца е наьнаца?\n— Уж дезал хила беза наьха вахара хьалага хьежжа. Нагахьа санна йита сесаг маьре а ца йодаш, сай берашца яхаргья со яхаш яле, цун Iалашо е езар цун хинна мар ва. Ший сих даьннача берашцара нана а къоастае бокъо яц цунна, цо берашца яха чам ба ший яхе. Ший бIарг Iунал долаш, ший доазон тIа цхьаннахьа цIа а даь Iохоае еза цо из, бераш эггара зIамагIдар кхелаталца. Цунца вижа гIатта а йиш яц цун, хIана аьлча мах хаьда ба уж.\n— Нагахьа санна йита йоацаш йола сесаг дагадоацаш цIаьхха лай, даьл совгIа цу берий доал де йиш йий кхыча сага?\n— Нагахьа санна берий нана енна мар висавале, берий доал де йиш йолаш я цу берий наьна-нана, дас шоллагIа саг йоалаяь яле а еце а. Вахара хьалага хьежжа да из, гIалгIаша чIоагIа вIашагIделлад из гIулакх. Нагахьа санна бераш наьна-нана йолча а долаш цун уж леладе таро еце, цу берий даьша кхоачам лоаттабеш хиннаб, шоай берашта хIама эшаргдоацаш. Бераш, даь-воша волча е даь-йиша йолча кхеде а мегаргда. Берашта хало хургйоацача тайпара уж дизза кхувргдолаш леладаьд из гIулакх хьалха. Тахан а ишта хила деза.\n— Нагахьа санна даи-нанеи къаьста, цар, бераш ше-ший да яхаш къувсаш хилча фу де деза, укхаза хьанца Iе дезаш да бераш?\n— Хьалха хиннари, тахан латтари хувцаденнад хьал. Цхьаболчар мари сесаги къаьстача духхьал футтаре лелаяр духьа къувус. Бераш тайпан да, е цIен да яхаш къувсаш хул. Шоай цIа а долаш, тайп а долаш да уж, цудухьа, дас дIанийсде дезаш да уж бераш. ЦIен корта хилча цо футтаре лелайойтац, бакъда, вайна хала хете а уж дай тахан биса бац вайна. Цудухьа хала вIашагIаелла гаргалол йоха а йий уж берилгаш къувсаш царга бала бахьаш цар психика толхаеш гIулакхаш леладу вай. Футтарен тIа гIолла кегаду вай дезала гIулакх.\n— Хьога хаьттача фу бахьан да уж дукха къастараш нийсдалар?\n— Иманах, исламах, дай Iадатах хIама дисадац. Из дIадаьлча деррига талх. Тхьовра вай лакхе хьоахадаьр дари, саг мишта лаха еза аьнна. Из нийса ца хилча хьахулаш да уж къастараш а, белхамаш а. Даьш хьалха деш хиннача тайпара доал диц хIанз дезалашта. Мар сесаг къовсабелча уж тайсе бут вай, товргбар уж-м аьле. ОарцагIвала веза массавар а. Цу гIулакха лерхIамаш дIадаьннад, цудухьа кагий нах къаст.\n— Йитачул тIехьагIа, нана маьре яхаяле а еце а, цунна бераш бIарг ца дайташ, цох во къамаьлаш дар доагIаш дий Iадатаца?\n— Хьалха оалаш дар шури, фуи аьле. Шур нана я, фу да ва. Цудухьа цхьаккха дича а бокъо яц кхалсаг гIалат яьннаяр аьнна цох бераш къехкаде. Бокъо мичай ший берий наьнах во къамаьлаш де. Цун Iодаьча берий нана еций из, мичча тайпара яле а. Кхалсаг гIалат а яьнна йитай, бакъда цох бераш лечкъаде, из царна гоамаялийта мегарьяц. Вай хьоадаь бахьанаш долаш из йитаяле а, бераш наьнах къестадеш хиннадац къестаде йиш йолаш а дац. Хиннача мара найцал лела ца дой а, бераша ноанахой болаш хила беза, уж царцара къоастабе мегаргбац. Къамо ишта оттадаь Iадат да из, дукха шершка хьалха денз хьадоагIаш.\n— Со кхы яхаргьяц аьнна кхалсаг кулг а тасса цIаяхар мишта лоархI вай?\n— Iа яьча гаргалонга хьежжа да из. Саг хьайолаялехь хьалха цар хьал тахка деза, цун дай, ноаной малаш ба а хьежа е еза из гаргалол. Хьалхе тохкам а ца беш миччара моллагIа саг Iа хьайоалаяьяр аьнна доалаш дац из. Ший хьал довза а довзаш, шийх тарача наьха саг йоалае еза сага гIулакх талхаргдоацаш. ТIаккха цигга шура а гучайоал, фу а гучадоал. Дино а ма йоахий саг йоалаеш хилча цу наьха хьал тахка, уж фу нах ба а хьажа.\n— Нагахьа санна йитача кхалсаго, со маьре а гIоргьяц, со сай бераш кхе а деш царца яха а йоал, акхарна а сона а Iалашо е яхе из де декхар вий да?\n— Ва. Ший коа. Ший бIарг тIакхоачаргболча ший тайпан е цIен доазув чулоацача цун фусам Iалашъе еза. Цо шийх ма къоастаде яхе, бераш къоастаде йиш яц. Бакъда, кхычахьа кхыча юрта е ший дай бахача юрта цо е яхе Iалашо, цига из кхоачашде декхар вац берий да. МоллагIча кхалсага наьнагара дукха хIама доагIа, из я дукхадар дIанийсде дезар. Мегаргдац ший йоIа мел аьннар деш, цун га даха. Маьре дIаяхаяле цига яллийта еза из хало дале а. Вай дай кица да, «Мар воаца сесаг нувх я», яхаш. Из кхалнаха кхеллад, кхалсаг ший мараца яхар ловш.\n— Мари сесаги раьза а болаш бахаш хилча, маьра даи-нанеи юкъе а лелхаш хьай сесаг йита яхаш хилча фу де деза?\n— Да а нана а хьаькъале бале уж царна юкъе баха йиш йолаш бац, тхьовра вай дийцача кхаь бахьанех хIама цига деце. Уж шоашта бахаш а гIадбаха хила безаш ба да а нана а. Исти хала бале а, эсала бале а са а детташ дукха къонахи лийнаб вайна. Сесаг Iаьхара яр аьнна, багенна хала яр аьнна йита бахьан дац.\n— Нагахьа санна йитачул тIехьагIа кхалсаг шийна кхычахьа маьре йоде цунга бала бар миштад?\n— Йита сесаг хоадаяь хIама мо йита еза. Нагахьа санна ше дехке варгвале саг ца юташ Iе веза. Хьайоалае цаI, шиъ, кхоъ, йиъ. ТIаккха ховргда хьона хье фу къонах ва. Нагахьа санна Iа йитаяле, цунга маьре ма гIо яхар харцахьа да, хьа доалара яьнна саг я из, Iа йитаяле. ВIалла хIама дац, маIача сага шийна шиъ-кхоъ саг йоалаяьяр аьнна. Кхалнах эгIазъаха безаш бац. Хьайоалаяйта марага цун езе саг. Цо саг йоалаяьй аьнна эгIаз ма аха. Нагахьа санна мара саг йоалаяьй аьнна эгIазъяха кхалсаг цIайодаш яле цох эхь дац.\n— Баркал хилда хьона, Борис, тха хаттарашта жоп даларах.\n— Баркал хилда шоана а, аьттув хилба балха тIехьа.\n← Туристический потенциал СКФО\nКъаман библиотеке «Кино бийса» дIайихьар →


18 ноября 2017 07:14\nБIарг хилча санна, эргадаьлар цу дезала хIама. Заремай ялх шу даьннача хана, дезала да ла, хIаьта кхы а диъ шу даьлча нана йоацаш а дус цIа дизза дола бераш. Укхаза царна эггара чIоагIагIа накъаваьнна саг вар Албошнаькъан Ювсапа Iаьла, кхыча дешашца аьлча, берий наьна-воша. Карарча хана из гIорваьнна Iилманхо ва, вахаш а болх беш а Москве ва. Профессор, технически Iилмай доктор, Россе инженерий-трибологий вице-президент, Москверча МАИ технически информатикаи машинаш яра технологеи кафедра заведующи, академик ва. Эггара зIамагIвола ИбрахIим, чIоагIа хоза кIаьнк вар из, дIавуг наьна-вошас. Дикка ондаваллалца цунца вахаш, Москверча школе дешаш хул из. Шийна могаш дола гIо ду вокхарна а. Цхьаькха цхьа хIама а да са укхаза белгалдаккха безам болаш, Ювсапа Iаьла ва халкъа поэта Яндиев Жамалдий цаI мара йоаца йоI Марем йига найц.\nКъаьстта а дезала хало IотIайижар цIагIарча йоккхагIча Марема. ЦIен доал дер а берашка хьожар а из яр. Цудухьа, школа яккхарал совгIа, кхы дIахо деша таро хилац цун, амма зIамагIбарашка дешийта гIерташ шийна могар ду. Зарема ашараш дукха езаш дар. Цкъа-дале, уж цунна езаялийтаяр нанас. ШозлагIа-дале, пандар дика локхаш яр МагIалбике яхаш хинна наьн-нана Сакалова Косихан. Йоккхалгахьа леста, пандар дIалакха ца могаш ше йисача, багах муам боахаш, ашараш лекхаш хиннай къоаночо.\n«Вахаре нийслуча моттигага хьежжа хулар цо боаккхаш бола муам, — дагалувц Заремас. – Харцахьа лелачоа боаккхаш цхьа муам хулар, дикадар даьчоа боаккхаш кхыбар хулар, бегваккха везаш хуле, кхоалагIбола муам хозар цунгара». Цхьан юкъа Марем фортепьяно Iомабе ихар. Мухьмад берий музыкальни школе ах шера каьхата пандар Iомабеш хул. Iашата фортепьяно класс чакхйоаккх. ИбрахIим чIондарг лакха Iомалуш хиннав. ХIанз а лакха хов цунна, кхыметтел шайтIанна а локха ца бенна пандар. Шоана а хеза хургда из-м, деррига пандараш дIалакха мегад йоах шайтIанна. Бакъда чIондарг локхаеннаяц цунна. Цудухьа вайнаха еза лоархIаш я чIондарг.\nЯлх шу даьлча яхар Зарема фортепьяно Iомабе. Наьсарерча музыкальни школе цунна из хьехаш хиннараш, Буро тIара Iоухаш, кхыча къамех бола нах бар. Гитара лакха, халхабала, илли ала ховш бар цига деша баьгIараш. Цхьайолча хана пионерий ЦIен цIерагIа республике баьхкача хьаьшашта духьалбаха, бе-бе делегацеш ашарашца тIаэца езаш хулар. Царца хулар Зарема а. ВорхI шера деш цо цига, дIахо – Шолжа-ГIала. БархI класс яьккхачул тIехьагIа музыкальни училищен хора дирижёраш кийчбеча отделене отт из. Цига дирижёра гIулакх Iомадаь ца Iеш, Iомабора фортепьяно, илли алар. Хьехархой йоккха говзал йолаш бар цунна нийсбеннараш: Янднаькъан Мухьмада Мадинати Сумилиди Тамара Фёдоровнаи. Ха сиха дIайода. 1991 шера Малсагнаькъан Заремайх хул ГIалгIай республикан Хамхой Ахьмада цIерагIча филармоне хора шоллагIа дирижёр. Хьалхарвар Горчханнаькъан Мухьмад вар. Из йоккха говзал йолаш, дикка ха яха, Шолжа-ГIалий тIа болх баь саг вар. Заремас яхачох, дукха хIама дар цунгара Iомаяла, хьаэца йиш йолаш. Хора чувоагIараш 50 саг вар. ХIаране оаз нийса екаргйолча тайпара дIаоттае езар. Из мел хала болх ба-м сона хов. Со школе дешаш волаш, цига вIашагIъеллаяр дешархой йоккха хор. Тхоца болх беш хиннар яр хора дирижёра говзал Iомаь йола Инаркънаькъан Хасолта Мадина. ТIехьагIа цох хул поэта Хашагульгов Iаьлий сесаг. ДагадоагIа сона, мел дукха къахьегар цо тхо дерригаш, цхьан оазаца оалаш санна, илли дIаала Iомадеш. Халкъа иллеш эрсий а гIалгIай а меттала ала дезаш хулар. Цул совгIа Заремас болх бора къаьсттача иллиалархошца а, цар концертмейстер йолаш. Масала. Хамхоев Бориса иллеш доахаш, дуккхаза яьшка-пандар тIехьалийкха я из. ХIанз а бу цо цкъаза цу тайпара болх. Цу хана ший иллеш язде а йолаелар. ДукхагIа цо яздора Малсагнаькъан Розайна, БIарахой Любайна. Хьалхарчо дIаоала «Безам» яха илли, шоллагIчо дIаоала «Дунен чу хоза хьо цаI я сона» яздаьр Зарема я. Цар дешаш яздаьраш ба Йовлой Илези Хамхой Ахьмади.\nВайнаьха ашараш фортепьяноца дIалокхалургйолаш тоаеш, дIаязъяьй цо. Кхеллай инструментальни пьесаш. Царех цхьадола балхаш тIадолаш «Безаман ашараш» яха ашарий гуллам арабаьккхаб цо 2006 шера. Из иллеш оалача, ашараш локхаш болча наха накъабаргда аьнна хет, хIана аьлча цу тIа да иллей дешаш а, ноташца дIаязъяь, дIалакха мара ца езаш, ашараш а. Царна юкъе да Чахкнаькъан С. яздаь «ГIалгIай гимн», Пхьилекъонгий М-С. «Лоаман оаз», Гаьгенаькъан Гирихана «Наьсаре», Йовлой Илеза «Рузкъан болх», Султыгнаькъан Лемкай «Везачунга» яха, кхыдола иллеш. Из ах гIалгIай, ах эрсий меттала да.\nДIахо дIайодача хана, 5-6 шера цо болх бу Лоаман кадетски корпусе. Укхаза хора а оркестра а дирижёр хул цох.\n— Оркестр яр цига? Ховрий акхарна инструменташ: бе-бе пендараш, зурмаш, фаташ — дIалакха? – хаьттар аз цунга.\n— Со цига балха яхале, царца къахьегаш музыканташ хиннабар, цудухьа дика Iомабаь бар уж. Валторнаца, кларнетаца, турбаца, фатанца хьакхаштабаьнна бар уж. Цудухьа дукха хала дацар царца болх бе. Бокъонца йола духовой оркестр яр из. ХIаьта хор 30 сагах латташ яр. Дирижёра цунца Iомадора ше яздаь иллеш. Царех яр Барханой Iийсас дешаш яздаь «Кадетий гимн». Из шозза-кхозза Москве баха болаш, дIалокхаш хиннай. Иштта дика дIаоалар цо «Кадетий марш» (дешаш Угурчнаькъан Азмат-Гире), эрсий меттала яздаь «Даьхе-нана» яха илли (дешаш Барханой Iийсай), кхыдараш. Цхьадола Заремай иллеш геттара гIордаьннад, масала, ГIалгIай Республикан 20 шу дизара хетадаь Кремле хинна концерт хьадийллар цун «Ма еза я хьо» яхача иллеца, цун дешаш яздаьр Таринаькъан Бахьаудин вар, дIааьннар Янднаькъан Хьава яр. Иштта республикан 25 шу дизара хетадаь Москве хинна концерт хьадийллар юха а къонача композитора «Наьначе-ГIалгIайче» яхача иллеца. Цун дешаш яздаьр Коазой Аслан вар. Кхы а цо яздаьд чIондарг хьалха локхаш дола оркестра концерт. Из кхаь даькъах латташ да. Язъяьй мерзаш долча биъ пандара сюита; Янднаькъан Жамалдий стихашта йола вокальни цикл. Цун цхьадола балхаш довзаш да вай республикал арахьа. 2002-ча шера ХIирий республике, Янднаькъан Мадинат дирижёр йолаш, цигарча Паччахьалкхен симфонически оркестра концерт хилар. Цо дIалекхар яр «ГIалгIай мукъамашта йола фантази». 2009 шера из фантази йийкар Тбилисерча консерваторе. Вай республика кхеллачул тIехьагIа хьахинна эггара хьалхара симфонически произведени яр из. Цун мукъам кхеллар яр Малсагнаькъан Зарема.\nЛакхе вай хьоадаьрел совгIа, цу гIалгIай хьинар долча кхалсага кхыдола дешараш а дийшад. 1985 – 1990 шерашка цо чакхъяьккхай Краснодарера культуран институт. Цига яьккхача хана, йоккхача хораца болх бе безаш нийслора, хургйолча говзала кIоаргенашка кхача гIерташ. ДIахо цо деш С. В. Рахманина цIерагIча академе. 2008 шера 25 мае хьаденнача диплома тIа яздаьд, из композитор а композици хьехаш йола хьехархо а я, аьнна. ХIанз композиторий Соза юкъеяха йиш йолаш яр из.\n— Йоазонхой Созе дIаэцаш хилча, шин сага могавеш тешал язде деза, композитрий миштад из? – хаьттар аз цунга.\n— Композиторий а да-кх из иштта. Яздаь иллеш, кхыча жанрех йола ашараш хила еза. Шин сага тешал хила деза. Уж дар аьнна, хьа ашараш комиссена еза ца лойя, композиторалла дIа ца эца а тарлу.\nБакъда Зарема композиторалла дIаийцар. Из хилар 2008 шера 4-ча декабре. Из дIаэца могаяьраш бар Ростоверча консерваторе профессор В. Ходош, ХIирий Республикан композиторий Союза председатель А. Макоев. Каста цунна каргIдаьннар дика гуш хилар «Асса» яхача гостиницен актови зале хиннача юбилейни сайренга хьажа баьхкарашта. ГIалгIай мехка композиторий Союза чувоагIаш виъ саг ва, бакъда из дешар дийша, диплом долаш цхьа Зарема мара яц.\nЦу тIа кхоачалуш дац Малсагнаькъан Заремайна карахдувла дика гIулакхаш. Из хьехаш я Наьсарерча музыкальни школе. Яшка-пандар лакха Iомалуш, из йолча ухаш 18 бер да. Царех бокъонца бола музыканташ хьабе гIерташ, низ ца кхобеш къахьег цо. Дуккха хIама хIанзле карах а даьннад хьехархочоа. Цо хьийха мехкарий доккхача дешарашка кхайдаб, цхьабараш дийша а баьннаб. Мархинаькъан Людмилас Нальчикера Къилбаседа-Кавказа искусствай институт яьккхай, Хазнаькъан Марина Петербургерча музыкальни училище арфа лакха Iомалуш я. Колой Аьсет Петербургера Н.Римский-Корсакова цIерагIа консерватори яьккха я, из хIанз доазол арахьарча мехкашка хулача яхьашка дакъа лаца ух. Хиннай Итале, Франце, толашагIйола моттигаш а яьхай цо. Болх беш я Казанерча цхьан театре. Москвера консерватори яьккха цIаенай Янднаькъан Хьава. Цо П.И. Чайковске цIерагIча консерваторе сцена тIа ловзаяьй «Евгений Онегин» яхача операн юкъера Татьянай роль. Цу масалаша дика тешал ду Заремас хьегаш дола къа бакъахьара лар юташ хилара.\nДукха бовзаш, безаш нах ба гIалгIай кхалсага Россе тайп-тайпарча миIингашка. Цо хьоашал леладеча наха юкъе ба С. Гринёв – Астраханерча симфонически оркестра дирижёр, Ю. Верёвкина – Салехардера композитор, Буро тIара И.Керничная – чIондарг локхар, А. Макоев – хIирийчен композиторий Союза кулгалхо, Москвера пианистка А. Диланян, хораца болх бу М. Казакова – Махачкала, кхыбараш. Къаьстта дезаделар сона цо хьахьекха сурташ. Масала, царна юкъе дар из нохчий композиторца БуксултановгIар Iумараца, Махачкалерча Кожлаев Мурадаца, хIирий композиторца Макоев Ацамазаца, Янднаькъан Мадинатаца латтараш, кадеташца болх беш даьхараш.\nДезала гIулакх мишта латт ха безам хургба цхьаболча наьха. Из карарча хана маьре я Яндарерча Поалангхой Адамга. Цун филолога балха говзал я. Цхьан юкъа цо болх баьб Шолжа районерча интерната директора заместитель волаш. ДIаваха, ГIармерча цхьан училище хьехархо-психолог волаш къахьегаш ва из. Заремай ший бер дац, бакъда 5-ча классера денз цо хьалкхеваьв маьр-воI Абукар. Из хIанз Краснодаре компьютерца болх бе Iомалуш ва.\nЦхьацца юкъарлон балхаш а леладаьд цо. Шозза Наьсарен гIалий тIарча Совета депутаталла хержа хиннай из. Ше цига яьккхача юкъа наьха хьашташ, царна дукхагIа дагадоахкараш кхоачашде а гIийртай. 2012 шера гIалий тIарча Совета председатела заместитель а хул цох.\nЦо беш бола болх зийнаб паччахьалкхено, цудухьа сийдола а еза а цIераш еннай цунна. Малсагнаькъан Зарема я ГIалгIай Республикан культуран, ГIалгIай Республикан искусствай гIоръяьнна болхло. Республикан кулгалхочо Евкрунаькъан Ю-Б., паччахьалкхен председатела Чилинаькъан М. баркалаш кхайкадаьд цунна. 2011 шера цунна деннад «Наха езаш тIаийцар яха сийдола диплом», из цунна далара бахьан да, ДаьгIастен а ГIалгIай республикан а ашарий искусство дIегIакхувлар а дIахьалхакхувлар а. 2014 шера Мальсаговас дакъа лаьцар «Алане Iуйренаш» яхача 6-ча дунен халкъашта юкъерча фестивале, цигара а диплом дахьаш цIаера из.\nАмфитеатре я вай филармони, цига иллиалархошца болх беш из йоаллаш нийсвелар со. Укхаза бар вайна бовзаш бола Барханой Заьлмаха, Ахилгнаькъан Хадиза, Дзортнаькъан Милана, Йовлой Хьава, БIарахой Макка, Майсигнаькъан Роза, царех тарра кхыбарш.\n— Тха хор хьаеш, цун ларде лаьттай ала мегаргда композитор а концертмейстер а йола Малсагнаькъан Зарема, — йоах 1995 шера денз филармоне солистка йолаш хьайоагIача Розас. – Иллеш дика Iомадеш, шаьрдеш болх бу оаха цунца. Цул совгIа, моллагIа Iа тIадихьача гIулакха а, хьона гIо де кийча йолаш, дика новкъост я из.\nЦу тайпара я Хадизай уйла а:\n— Оаха Малсагнаькъан Заремайца керда иллеш Iомаду, тха говзал дегIакхувлаш а, хIаране вIаший тара йоацаш репертуар хилийта гIерташ а, хьайоагIа из. Лоацца аьлча, наха тхо дезалургдар де гIерт. Дукха дика хIама да цунгара Iомаде йиш йолаш. Ший болх, деррига дог дIалуш, бу цо.\nЭггара дукхагIа дагадоаллар, кхоачаш хилча бакъахьа хетар фуд аьнна хаьттача, композитора аьлар:\n— Айса мел язъяь ашараш, иллеш кепа теха арадахарал чIоагIагIа сона ловш цхьаккха хIама дац. Иштта чIоагIа сатувс вайцига симфонически оркестр хьаярга. Цул совгIа, айса йолаяь, язъеш йола симфонически поэма дика дIачакхъяккха лов.\nЕр йоазув Заремайна дукха дезача дешашца чакхдаккха безам ба са, уж аьннар ва Э. Григ: « Дешашта цкъаза эшаш хул ашараш, бакъда ашарашта цхьаккха хIама эшаш хилац».


Къинош алссам уьш тIехьерчочунна тIедоьлху\n«Нохчий бу, варзап а етташ, шемахо вуьйш», «Муцураев Тимуран йиш ю и стаг воьчохь хезашъерг», «ТIемалоша ден къамел оьрсийн маттахь дац, Кавказера террористаш бу уьш»…\nИштта ю комменташ «funker530» цIе йолчу дуьнентIера тIемаш тергалбечу Iамеркахойн сайто кхо де хьалха арахецначу видео бухахь.\nИнгалсан маттахь Чилерчу, Аргентинерчу, Штаташкарчу, Оьрсийчуьрчу, Полшерчу интернетхоша до и йозанаш. Ала деза, могIара нах а бац комменташ язйийраш – академешкара, университеташкара, институташкара белхахой бу.\nХIун ду юха а нохчий бийца бахьана делларг?\nШемара керла видео. Цхьана гIамаран арахь тIеман духарахь нах бу воьжна, керчачу стагна тIе варзап етташ, гонаха хьийзарш боьлу Iуьллург лазаро хьовза моссаза во. Лоькху йиш оьрсийн маттахь ю, дешнаш иштта ду:\nЙогу юьрт, сох едда йоьду нохчо,\nЦа лаьа шегара бер схьадала.\nТкъа ас маса-топ охьайоккху сайн белшара,\nСхьадоккху бер, нана йоь.\nСо оьрсийн бIаьхьо ву,\nШек вац хIуманнах а.\nЮ сан карахь маса-топ,\nIожалла яржош вогIу со.\nОьрсийчуьрчу бахархойх стагга а шек хир воцуш, оьрсийчо бен ца буьйцучу аьзнех, маьттазчу дешнех бу мотт. Варзап етташ, стаг вуьйш бохкучех цхьанна тIехь йоза а ду оьрсийн маттахь – «Ас ишта дIа, лазор ву хьо, чIогIа-чIогIа» ("Я просто сделаю тебе очень, очень больно").\nСтаг, видеон персонажашка ладоьгIча, ДАIИШ-хо ву. Шайх, персонажех, оьрсех, мел галваьллачо а олийла дац уьш нохчий бу.\nКхеташ ду, Чилерчу я Полшерчу, Аргентинерчу я Штаташкарчу интернетхочунна хаа дац стагна тIе варзап еттарш оьрсий буйла, нохчий боцийла. Амма видеона буха комменташ язъечаралахь оьрсий а бу - масала, Харитонов Дмитрий, Жигун Роман. ШолгIаниг «Оьрсийчоьнан Iилманийн академин дуьненан историн институтан белхахо», аьлла, язвелла ву.\nХьалхарчо яздо, варзап етташ хьийзарш оьрсий бац, лоькху йиш оьрсийн йоцчу акцентехь ю, видео нохчаша кечйинчух тера ду.\nШолгIачо боху, оьрсийн маттахь хеза фраза оьрсаша олучех а яц, и нах ДАIИШ-ера кавказхой бу моьтту шена.\nКIеда аьлча, аьшпаш буьтту шина а оьрсийн интернетхочо, харц лорах буьгу шайца цхьаьна видео емалйийраш, кхачабо уьш сюжетехь къиза хьийзарш нохчий а бу, йиш лоькхург нохчо Муцураев Тимур а ву бохучу ойлане.\nШа и видео зорбане яьккхинчу Iамеркахойн «funker530» сайтан шеко а яц ша варзап етташ гойтурш Оьрсийчуьра эскархой хиларх.\nДелахь а, Оьрсийчуьрчу интернетхоша царех, шайна уьш шайн къомах буйла хуъушехь, нохчий бо, цара дийриг я Кремл а, я оьрсийн къам а сийлалле доккху хIума дацаре терра. Ца боху, къизачу чалтачаша оьрсийн къам юьхьIаьржа хIиттадо, шайна эхь хета, кхойкху нах, шайца цхьаьна зуламхойх «нохчийн» а алий, дерриг а нохчийн къам юха а хоттала хьакхочу интернет-бараме.