Пайхамаран дахар доцца - Имам Iабдул-гIаний ал-Макъдисий - Динул-Ислам\nПайхамаран дахар доцца\nИмам Iабдул-ГIаний ал-Макъдисий\nГочдар, маьIна дар:\nИмам Iабдул-ГIанийн дошдолор\nДа-нана а, деда а кхалхар\nМаккахь кхиар, Ше́ма вахар, Хади́жа ялор\nДелера кхайкхам боссар\nМаккара Мединате кхалхар (хIижрат дар)\nХьадж а, Iумраташ а\nЦуьнан гIуллакхе хьожуш хилларш, цуьнан азатхой\nГовраш, кхидолу дийнаташ\nЭлчанан куц, амат\nАмалш, гIиллакхаш, кхийолу дикаллаш\nПайхамараллин тешаллаш, билгалонаш\nХастам бу АллахIана, Iаламаш кхоьллина, Шен къинхетамца уьш кхиош-кхобуш, уьш лелош волчу. Тхан Дела, Хьуна хила хьакъ болу хастам бо оха Хьуна, доьххьара Ахь тхо кхолларна, тIаккха Ахь тхо адамаш кхолларна, цуьнца Ахь тхо кхечу кхолларшна юкъахь сийлахь дарна, тIаккха Ахь тхо бусалба кхолларна, тIаккха Ахь тхо Хьайна дукха везначу Пайхамаран Мухьаммадан (Делера салават, салам хуьлда цунна) умматах дарна. Ахь тхуна делла диканаш дукха ду-кх, хастам бу-кх Хьуна йа АллахI!\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дахар довзар хIора бусалба стеган а, зудчун а декхар ду. ХIунда аьлча, иза – вайн Пайхамар ву, Дала вайна Шен дин довзуьйтуш ваийтина хилла ву, Дала вайга шех масал эца аьлла верг ву, адамашна юкъахь уггар сийлахь верг ву, кхачамалла долуш хилларг ву.\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дахар довзаран пайданаш дийцина ца валлал дукха ду. Дикка ойла а йеш цуьнан дахарх лаьцна дешначунна, иза девзинчунна шена билгал девра ду уьш, Дала мукъа лахь. Цуьнан дахар алсам мел девза, иза юх-юха мел доьшу, хIорозза керла-керланаш гуча а дуьйлуш, совдуьйлуш хир ду уьш. Iеламнаха и пайданаш шортта хьехийна а, билгалдина а делахь а, йоьшуш волчу хьоьга – хIай лераме ешархо – хьайга цу тIехь ойла йайтархьама кхузахь хIинца ца хьахош дуьту вай уьш. Цундела, хIара жайна айхьа доьшучу хенахь а, дешначул тIаьхьа а ойла йе́, хIун пайда хили хьуна кху тIера хьайна девзинчух хьайн дахарна а, хьайн кхетамна а, хьайн леларна а, иштта кхидIа а. Ткъа, хIара жайна жима хиларе терра, йа кху кепара яздинарг ахь вайн маттахь доьххьара доьшуш хиларна, юьхьанца дукха ду аьлла ца хета мега хьуна и пайданаш. Ткъа хIара жайна – уггар жиманиг ду ала мегар долуш ду, кху юкъахь хьехориг уггар кIеззиг дерг ду ала мегар долуш ду, коьрта-коьрта долу хIума ларалуш ду, цундела, кхунах бахьана а хилла, Дала мукъа лахь, хьуна вайн Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вовзар сов мел долу, хьо цуьнан дахарх хьайн дахарна масал эца мел гIоьрта, хьо хьайн лелар цуьнчух тардан мел гIоьрта, ахь и вуьйцуш, и вовзуьйтуш долу жайнаш алсам мел доьшу, хьайн дахарехь а, кхетамехь а, ойланехь а, леларехь а дикчу агIор баккхий хийцамаш хуьлуш гур ду хьуна, Делан пурбанца.\nХIара жайна яздинарг – хьалха хилла болчу баккхийчу Iеламнахах цхьаъ ву. Имам Iабдул-гIаний ал-Макъдисий ю цуьнан цIе. Де цIе Iабдул-ва́хьид хилла цуьнан. Дуьненчу ва́лар (Палестинехь) Байтул-Макъдисана гергахь Джамма́Iи́л цIе йолчу меттехь хилла цуьнан, хIижратан терахьца 541 шарахь. Дукха жима волуш шен доьзалца цхьаьна Дамаске кхелхина, цигахь Iийна иза, цул тIаьхьа Мисрехь а, кхечу меттигашкахь а Iийна иза. Кхалхар Мисрехь хилла цуьнан, 600 шарахь. Имам Iабдул-гIаний хьадисан Iилмангахь йоккха гIулч яьккхина, и Iилма дика девзаш хилла ву. Цундела, цуьнан дукхах долу жайнаш цу Iилманца а, хьадисашца а доьзна ду. Вай гочдан а, маьIна дан а долийна долу «Iумдатул-ахька́м» цIе йолу хьадисийн жайна яздинарг а и ву. Дала къинхетам бойла цунах.\nХIара жайна ша́ жима жайна ду. Шина декъехь яздина ду хIара: цхьа да́къа Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дахарх лаьцна коьрта дерг довзуьйтуш ду, шолгIа да́къа – дуьненахь боллушехь шайга ялсаманийца кхаъ баьккхина волу итт асхьаб вовзуьйтуш ду. Ткъа вай цкъачунна гочдинарг а, жимма маьIна динарг а доьххьара да́къа ду, шолгIаниг Дала пурба лахь тIаьхьа тIекхиор ду.\nКху жайни юкъахь хIора агIонан бухара билгалдахарш дерриге соьгара ду. И билгалдахарш дукхах долчу декъана Имам Iабдул-гIанийс аьллачуьнан маьIна дар ду, йа цо аьллачух лаьцна дийцина долу хьадис ду, йа и шиъ ший цхьаьне ду. Цхьадолу да́къош дуьйлалуш хIокху шина къовлар [ ] юкъара цIерш а ас хIиттийна ю, доьшучунна атта хилийта.\nКху тIехь бина болх кхачам боллуш бу аьлла хеташ вац со, ткъа хIара доьххьара зорба ду кхуьнан, цундела, Дала пурба лахь, тIаьхь-тIаьхьа догIучу зорбанашкахь жимма совнаха тIетохарш хила тарло, Делан гIоьнца, Дала мукъа лахь. Ткъа хIинца хIара зорбане даккхаран бахьана – хIинца ша́ долчу куьцехь кхунах хила мегаш болу пайда ешархошна хиларга догдахар ду.\nХIокху жайнал хьалха вай гочдина, маьIна дина, «Динул-Ислам» сайта тIехь зорбане даьккхинера Имам Iиззудди́н Iабдуссала́ма яздина долу жима жайна, «Пайхамаран дозаллаш» цIе йолуш. ТIаккха, цул хьалха аудио-куьцехь маьIна динера вай Шейх Нуруддин Iитра яздина долчу кхечу жимчу жайнина, «Пайхамаран дахар» аьлла вайгара цIе а хIоттош. ХIокху жайница цхьаьна цу шиннахь пайда эца луучунна и шиъ ший а «Динул-Ислам» сайта тIехь долуш ду.\nТIаккха, доккха баркалла олу ас таллам барца кху жайне хьаьжна волчу Асланна, Iумарна. Дела реза хуьлда шуьшинна, Дала йоле дуьллийла шуьшинан къахьегар.\nВеза-сийлахь волчу АллахI Деле доьху ас Цо Ша́ Шен дерриге кхолларшна юкъара Шена хаьржина волчу Шен Элчанна Мухьаммадна уггар лакхара даржаш далар, цунах Шен доза доцу къинхетам бар, цунна Шегара маршалла кхачор. Цул тIаьхьа доьху вай Цуьнга, Цо вайна иза вовзарехь гIо дар, цуьнан дахар довзарехь а, цунах пайда эцарехь а, цунах масал эцарехь а Цо вайна гIо дар. ТIаккха, хIокху жайнах бахьана а хилла, хIара яздинчу Имам Iабдул-гIанийх а, доьшуш долчу вайх массерах а къинхетам бар, кхунах бахьана а дина Дала вай Къемат дийнахь Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шафа́Iат дайта Ша пурба делла болчерах дар, цуьнца вай цу дийнахь цуьнан Iо́ман йистошкахь цхьаьнатохар.\n19.02.2014 = 19.04.1435\n[Имам Iабдул-ГIанийн дошдолор]\nКъинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Цунах тешна а ву со!\nИмам Абу Мухьаммад Iабдул-ГIаний ибн Iабдул-Ва́хьид ал-Макъдисийс аьлла, Дела реза хуьлда цунна, Дала реза а войла иза:\nХастам бу АллахIана, стигал а, латта а кхоьллинчунна, нур а, бода а хилийтина волчу, кхиэлаца къастам бархьама кхоллар гулдийр волчу, дика деш хилларш толаме хилийта а, дакъаза бовла безарш дакъаза бовлийта а.\nАс тешалла до АллахI воцург кхин дела ца хиларца, ша цхьаъ ву Иза, цхьаъа накъост вац Цуьнца. И тешалла до ас, ша́ динарг бекхам бийр болчу дийнахь ирсе веш долу.\nАллахIан къинхетам а, лаккхара даржаш а, дозаллаш а, беркаташ а хуьлда элчанийн а, пайхамарийн а элана Мухьаммадана, цуьнан охIлунна а, дозаллехь къаьсташ хилла болчу цуьнан асхьабашна а.\nЦул тIаьхьа… ХIара цхьа кIеззиг долу дийцар ду, вайн эла а, вайн пайхамар а волчу, Дала Шена хаьржина волчу Мухьаммадан хьелашха лаьцна, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна. ХIара вай дуьйцур дерг – ца хиъча ца долуш дерг ду массо бусалба нахана. Дала пайда бойла хIокхуьнца вайна а, хIара дешначунна а, хIокхуьнга ладоьгIначунна а.\n[Элчанан (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) схьава́лар]\nЦуьнан схьава́ларца (цуьнан цIийнаца) долор ду вай.\nИза Абул-Къо́сим ву, Мухьаммад, IабдуллахIан кIант. Цуьнан (ден) да Iабдул-муттIалиб ву. Цуьнан да ХIа́шим ву (кхидIа иштта хьала бу уьш:) Iабд Мана́ф – Къусай – Кила́б – МуррахI – КаIб – Луай – ГIо́либ – ФихIр – Ма́лик – ан-Надр – Кина́нахI – ХузаймахI – МудракахI – Илйа́с – Мудар – Низа́р – МаIадд – Iадна́н – Удад – ал-Мукъаввим – На́хьу́р – Тайрахь – ЙаIруб – Йашжуб – На́бит – Исма́Iи́л – Ибра́хIи́м, Къинхетаме волчуьнан доттагI – Та́рихь, цуьнан цIе А́зар а ю – На́хьу́р – Са́ру́I – Ра́Iу́ – Фа́лих – Iайбар – Ша́лих – Арфахшад – Са́м – Ну́хь – Ламак – Муту́шалх – Ахну́х; иза Идрис пайхамар ву бохуш а дуьйцу; иза А́даман тIаьхьлонна юкъахь доьххьара шега пайхамаралла делларг а ву, доьххьара къоламца яздинарг а ву – Йард – МахIли́л – Къайнан – Йа́наш – Ши́с – А́дам, Делера салам хуьлда цунна.\nИштта оцу кепара цуьнан дай бийцина Мухьаммад ибн Исхьа́къ ибн Йаса́р ал-Маданийс, цуьнгара схьа деанчу цхьана дийцарехь.\nIадна́на тIекхаччалц цхьабарт хилла бу и некъ, цу тIехь цхьаъа къовсам а бац, ткъа цул тIаьхьа берг тайп-тайпана бийцина бу.\nКъурайш (шен цIарах Къурайшин тайпа доладелла верг) – иза Ма́ликан кIентан ФихIран кIант ву. Цхьаболчара иза Кина́натан кIант ан-Надр ву аьлла а ду.\nАллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) нана: А́минат (А́минахI) ю. Цуьнан да ВахIб ву (кхидIа цуьнан дай иштта бу:) – Iабд Мана́ф – ЗухIрахI – Кулла́б – МуррахI – КаIб – Луай – ГIо́либ.\nАллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вина Маккахь, «пи́лан шарахь», раби́Iул-аввал баттахь, цунах ши буьйса яьллачул тIаьхьа, оршотан дийнахь.\nЦхьаболчара аьлла: «пи́лан шарал» ткъеитт шо тIаьхьа вина иза. Кхечара аьлла: шовзткъа шарал тIаьхьа вина иза. Ткъа нийса дерг – иза «пи́лан шарахь» вина хилар ду.\n[Да-нана а, деда а кхалхар]\nАллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) да IабдуллахI, Iабдул-муттIалибан кIант, Элчанан ткъе бархI бутт кхаьчначу хенахь велла хилла. Цхьаболчара, цуьнан да иза ворхI бутт кхаьчча а волуш велла хилла аьлла. Вукхара, цуьнан да иза ненан кийрахь а волуш, На́бигIатан цIахь велла хилла аьлла. Маккийна а, Мединатна а юкъахь йолчу ал-Абва́ъ олучу меттехь велла хилла аьлла а ду иза. Абу IабдуллахI Зубайр ибн Бакка́р аз-Зубайрийс аьлла: «Iабдул-муттIалибан кIант IабдуллахI велла АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Мединатехь а волуш, цуьнан ши бутт кхаьчначу хенахь».\nЦуьнан нана цуьнан диъ шо кхаьчча елла. Цуьнан деда Iабдул-муттIалиб иза бархI шо кхаьчна а волуш велла. Цуьнан нана цуьнан ялх шо кхаьчча елла хилла аьлла а ду.\nДелера салават а, салам а хуьлда цунна, иза вакхийна хилла Сувайбата, Абу ЛахIабан азатхо хилла йолчу.\nЦуьнца цхьаьна цо вакхийна хилла Iабдул-муттIалибан кIант Хьамзат а, Абу СаламахI IабдуллахI ибн Iабдил-асад ал-Махзумий а.\nШен кIентан Масру́хьан шуьрийца бакхийна хилла цо уьш.\nКхин а, Бану СаIд тайпанах хилла йолчу, Абу Зуайбан йоIа Хьали́мата а вакхийна хилла иза.\nМутIIиман кIанта Джубайра дийцина, АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бакъдолуш, со Мухьаммад ву; со Ахьмад а ву; со ДIадойъург а ву, АллахIа соьца керстаналла дIадойъуш ду; со Гулдийриг а ву, адамаш гулдеш волу; со ТIаьххьарниг а ву, сайл тIаьхьа кхин пайхамар воцуш волу». ХIара хьадис нийса ду, Бухарийс а, Муслима а дийцина а ду.\nКъайсан кIанта Абу Муса IабдуллахIа дийцина: «АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) тхуна шен цIерш ехира, церах цхьаерш тхуна дагахь а лаьттира. Цо элира:\n«Со Мухьаммад ву, со Ахьмад ву, со ТIаьхьа вогIург ву, Тоба даран пайхамар а ву, Къинхетаман пайхамар а ву».\nИштта хIокху дешнашца дийцина а ду иза: «ТIеман пайхамар а ву». ХIара хьадис нийса ду, Муслима дийцина ду иза.\nIабдуллахIан кIанта Жабира дийцина, АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Со Ахьмад ву; со Мухьаммад ву; со Гулдийриг ву; со ДIадойъург ву, АллахIа соьца керстаналла дIадойъуш ду. Ткъа, Къемат де хилча, хастаман байракх соьгахь хир ю, со элчанашна хьалхаваьлла церан имам а хир ву, церан шафа́Iатан да а хир ву».\nНуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа Шен дезчу Жайнахь (Къуръан тIехь) иштта цIерш яьхна а ю цуьнан: «Кхаъ боккхург», «Кхерам лург»; «Къахетарг», «Къинхетам бийриг»; «Iаламашна къинхетам». \nАллахIан элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) буобер долуш кхиъна. Цуьнан дедас Iабдул-муттIалиба доладеш хилла цуьнан, цул тIаьхьа цуьнан девешо Iабдул-муттIалибан кIанта Абу ТIа́либа дола деш хилла цуьнан.\nНуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа цIанвина (ларвина) иза цIунашна Iибадат даран воллех а, массо сакхтах а. Дерриге хаза гIиллакхаш а, амалш а елла Цо цунна. Шен нахана юкъахь «Тешаме верг» аьлла бен вевзаш а ца хилла иза, цуьнан тешамалла а, цуьнан бакълер а, цуьнан цIеналла а царна гина хилар бахьана долуш.\nШен шийтта шо кхаьччи, шен девешийца Абу ТIалибца Ше́ма вахана иза. Бусро́ цIе йолчу метте кхаччалц дIавахана иза цуьнца, цигахь Бахьи́ра́ цIе йолу мозгIарна гина иза, тIаккха цуьнан куьцаца вевзина цунна иза (пайхамар хир ву иза аьлла).\nЦунна тIе а веана, цуьнан куьг схьа а лаьцна, аьлла цо: «ХIара Iаламийн эла ву! ХIара Iаламийн Делан элча ву! АллахIа Iаламашна къинхетам бина воуьйтур волуш ву хIара!».\n«Хьуна мичара, муха хаьа иза?» аьлла шега хаьттича, аьлла хилла цо: «ХIокху гIалий чуйогIучу меттехула шу схьадогIуш долуш, цхьаъа дитт а, тIулг а ца дисира сужуде (гор) охьа ца дужуш. Ткъа цара сужуд ца до пайхамар воцучунна. Тхуна тхайн жайнашкахь вуьйцуш карош ву иза».\nТIаккха цо Абу ТIалибе дехар а дина, жуьгтех цунна кхерам болу дела Макка юхавигина цо иза.\nЦул тIаьхьа шолгIа а вахана иза Ше́ма, Хадижатан (Дела реза хуьлда цунна) гIуллакх лелош волчу Майсараца, Хади́жа ша́ ялоле хьалха, цуьнан йохкаэцар эцна. Бусро́ гIаланан базара а кхаьчна, цигахь шен йохкаэцар чекхдаьккхина цо.\nТIаккха, шен ткъе пхиъ шо кхаьчча, Хади́жа ялийна цо, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна.\n[Делера кхайкхам боссар]\nЦуьнан шовзткъа шо кхаьчча, АллахIа Шен сийлахьаллийца къастийна иза, Шен кхайкхаман геланча а вина иза.\nЖабраил малийк (Делан салам хуьлда цунна) деана цунна тIе, иза Маккахь Хьира́ъ цIе йолчу хье́ха чохь волуш.\nМаккахь хан яьккхина цо (цул тIаьхьа), кхойтта шо. Пхийтта шарахь Iийна аьлла а ду иза, итт шарахь Iийна аьлла а ду. Ткъа нийса дерг – доьххьарниг ду.\nШа Маккахь Iаш волуш, Байтул-Макъдис тIевоьрзий ламаз деш хилла цо, КаIбатана букътухуш а ца хилла цо, мелхо а иза шена хьалха хуьлуьйтуш хилла цо (шена а, Байтул-Макъдисна а юкъахь нисдолуьйтуш хилла цо, иштта дIахIуттуш хилла иза ламазана).\nМединате веанчул тIаьхьа а дина цо ламазаш Байтул-Макъдисехьа вирзина а волуш, вуьрхIийтта йа ялхийтта баттахь.\n[Маккара Мединате кхалхар (хIижрат дар)]\nТIаккха, Мединате кхелхина вахана иза (цига хIижрат дина цо), шеца цхьаьна Абу Бакар Сиддикъ а волуш (Дела реза хуьлда цунна), цуьнан азатхо волу ФухIайратан кIант Iамир а волуш.\nНекъ гойтуш царна хьалхаваьлларг Лайс тайпанах волу УрайкъитIан кIант IабдуллахI хилла. Керста хилла иза, Бусалба дине веана аьлла хууш а дац иза.\nМединатехь итт шарахь ваьхна Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nЭлча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхелхина шен кхузткъе кхо шо долуш. Кхузткъе пхиъ шо долуш аьлла а ду, кхузткъа шо долуш аьлла а ду, делахь а доьххьарниг нийсох ду.\nОршот дийнахь кхелхина иза, малх дикка хьалабаьллачу хенахь, раби́Iул-аввал беттан шийтта буьйса дIаяьлча. Ши буьйса яьлча кхелхина аьлла а ду, раби́Iул-аввал бутт болалуш аьлла а ду.\nКхаарин буьйсанна дIавоьллина иза. Шинарин буьйсанна воьллина аьлла а ду.\nИза цомгаш лаьттина йолу хан шийтта де хилла. Дейтта де хилла аьлла а ду.\n(Цуьнан шичо) Абу ТIалибан кIанта Iе́лас а, цуьнан девешо Iаббаса а, Iаббасан кIанта ал-Фадлас а, Iаббасан кIанта Къусамас а, цуьнан азатхо хилла волчу Зайдан кIанта Уса́мас а, Шукъра́на а лийчина хилла иза. Цаьрца цигахь хилла ансарех волу Хавлан кIант Авс.\nКIайн кхаа кIадийца марчо хьарчийна хилла цунна, царна юкъахь коч а ца хилла, чалма а ца хилла.\nДокъа ламаз цунна тIехь бусалба наха хIораммо ша́ цхьаъ волуш дина, хьалха ваьлла имам а воцуш.\nДIавуьжуш цо шена тIетосуш хилла долу цIен кIадий бухадиллина хилла цунна (каш чохь).\n(Иза дIавуллуш) цуьнан каш чу ваьлла хилла Iаббас а, Iела а, Фадл а, Къусам а, Шукъран а. Лахьтан тIехула исс тIулг хIоттийна а хилла цунна.\nШа́ Дала кхалхийначу меттехь, шен маттана уллехь дIавоьллина иза. Шен хIусамехь, Iаиша Iаш йолчу хIусамехь каш даьккхина цунна, ор а доккхуш, цу чохь лахьта а доккхуш.\nЦул тIаьхьа цуьнца цу чохь дIавоьллина Абу Бакар а, Iумар а, Дела реза хуьлда цаьршинна.\nЦуьнан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхоъ кIант хилла:\nал-Къо́сим – цуьнан цIарах ю цуьнан «кунйа» а, «Абул-Къо́сим» (Къо́симан да) аьлла. Элчане пайхамаралла далале хьалха Маккахь вина иза, цигахь вала а велла иза, шен ши шо кхаьчча. Къата́дас аьлла: когаваххалц ваьхна иза.\nIабдуллахI – «ат-ТIоййиб» (Диканиг) а олу цунах, «ат-ТIа́хIир» (ЦIена верг) а олу цунах, хIунда аьлча иза Бусалба динехь вина волу дела. «ТIоййиб» олург а, «ТIа́хIир» олург кхин кIант ву аьлла а ду, делахь а нийса дерг доьххьарниг ду.\nИбрахIим – Мединатехь вина иза, цигахь вала а велла иза, хIижратан терахьца иттолгIачу шарахь, шен вуьрхIийтта йа берхIийтта бутт кхаьчча.\nКхин а цуьнан цхьа кIант хилла аьлла ду, Iабдул-Iузза́ (Iузза́н лай) цIе йолуш; ткъа (иза нийса дац), нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа цIанвина ву оцу хIуманах, ларвина ву иза цунах.\nЗайнаб – иза ялийна хилла Абул-Iа́са, Iабд-Шамсан Iабдул-Iузза́н Раби́Iан кIанта; цуьнан ненавешин кIант а ву иза; ткъа оцу Абул-Iа́сан нана Хувайлидан йоI ХIа́лахI хилла. Цунна Iела вина Зайнаба, иза жима волуш велла; Ума́мат а йина, и ю Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ламаз деш шеца лелийнарг, ПетIамат (Фа́тIимахI) еллачул тIаьхьа Iелас ялийна хилла иза.\nФа́тIимахI (вай ПетIамат олу) – АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) йоI ю иза а. Абу ТIолибан кIанта Iелас ялийна хилла иза. Цунна Хьасан а, Хьусайн а вина цо; Мухьассин а вина цо, жима волуш велла иза; Умм Кулсу́м а йина цо, ХаттIа́бан кIанта Iумара ялийна хилла иза; Зайнаб а йина цо, Абу ТIолибан ЖаIфаран кIанта Iабдулла́хIа ялийна хилла иза.\nРукъаййахI (вай Рукъет олу) – АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) йоI ю иза а. Iаффа́нан кIанта Iусмана ялийна хилла иза, цуьнгахь йолуш йала а елла иза.\nЦул тIаьхьа Умм Кулсу́м ялийна цо, иза а цуьнгахь йолуш елла.\nРукъаййас кIант вина хилла Iусманна, IабдуллахI цIе тиллина хилла цо цунна, цуьнца «кунйа» йоккхуш хилла цуьнан, IабдуллахIан да олий.\nОцу кеппара, йоIарий – йиъ ю, цу тIехь цхьабарт хилла а бу. Ткъа кIентий кхоъ ву, иза нийса дерг а ду.\nДоьххьара цунна вина хилларг Къо́сим ву, тIаккха Зайнаб ю, тIаккха РукъаййахI ю, тIаккха Фа́тIимахI ю, тIаккха Умм Кулсу́м ю. ТIаккха Бусалба динехь винарг IабдуллахI ву, цул тIаьхьа ИбрахIим ву, иза Мединатехь вина а ву.\nЦуьнан бераш дерриге Хадижата дина хилла ду, цхьа ИбрахIим воцург, ткъа иза (Мисрера) къибтIех (коптех) йолчу Ма́рийата вина ву (вай Марет олу).\nУьш массо цул хьалха белла, цхьа Фа́тIимахI (ПетIамат) йоцург, ткъа иза цул тIаьхьа ялх баттахь яьхна.\nЯхьян кIанта ХIамма́ма дийцина Къата́дас аьлларг: «Ас элира Анасе: «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) масозза хьадж дина?». Цо элира: «Цкъа цхьа хьадж дина цо; диъ Iумрат а дина цо: цхьа Iумрат керстанаха иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) КаIбат тIе ца витинчу хенахь дихкина хилла цо;  шолгIа Iумрат цара цуьнца шолгIачу шарахь юхавогIур ву аьлла бартбинчу хенахь дина цо; кхоалгIа Iумрат ДжуIро́нахI олучу меттера дина цо, Хьунайнехь тIом хиллачул тIаьхьа цигахь хIонс ша́ дIасаекъна ваьлча; кхин цхьа Iумрат шен хьаджаца а дина цо». Иза нийса хьадис ду, Бухарийс а, Муслима а дийцина а ду.\nИза и Мединате веанчул тIаьхьа хилларг ду. Амма иза Маккахь волуш цо дина хьадж а, Iумрат а – иза девзаш дац.\nТкъа цо дина хьадж – иза «Iодика йаран хьадж» олург ду. Цигахь Iодика йина хилла цо нехан, цигахь аьлла хилла цо: «ХIокху шарал тIаьхьа кхин ца ган мега шуна со». \nАллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ткъе пхиъ гIазоте ваха араваьлла хилла. И терахь ду гIарадаьлла девзаш дерг. Мухьаммад ибн Исхьа́къа а, Абу МаIшара а, Муса ибн Iукъбата а, кхиболчара а аьлла иза иштта. Ткъе ворхI гIазот хилла аьлла а ду уьш.\nТкъа цо цхьацца тIеман гIуллакхаш тIедехкина дахийтина долу эскарш а, тIеман тобанаш а шовзткъеитт йа цунна герга хилла.\n(Оцу ткъе пхеаннах) исс меттехь бен тIом бина бац цо: Бадрехь а, Ухьудехь а, Хандакъехь а, Бану Къурайза цIе йолуй, МустIалакъ цIе йолуй жуьгтийн шина тайпанца а, Хайбарехь а, Макка йоккхуш а, Хьунайнехь а, ТIаифехь а. Ва́дил-Къуро́ олучу меттехь а, Вадил-ГIо́бахI олучу меттехь а, Бану Нади́р цIе йолчу жуьгтийн тайпанца а тIом бина хилла цо аьлла а ду.\nЦунна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оьшург яздеш хилларш: Абу Бакар, Iумар ибн ал-ХаттIаб, Iусман ибн Iаффан, Iалий ибн Аби ТIолиб, Iа́мир ибн ФухIайрахI, IабдуллахI ибнул-Аркъам аз-ЗухIрий, Убай ибн КаIб, Са́бит ибн Къайс ибн Шамма́с, Халид ибн СаIид ибн ал-Iа́с, ХьанзалахI ибн ар-Раби́I ал-Асадий, Зайд ибн Са́бит, МуIа́вийахI ибн Аби Суфйа́н, Шурахьби́л ибн ХьасанахI.\nМуIа́вийахI ибн Аби Суфйан (Абу Суфйа́нан кIант МуIа́вийа) а, Зайд ибн Са́бит (Са́битан кIант Зайд) а и болх уггар алсам бина хилла ву, цуьнца къаьсташ хилла ву.\nАллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) геланча вина вахийтина хилла Iамр ибн УмаййахI ад-Дамурий, Эфиопин паччахь волчу, (цуьнан цIе Асхьама ю, ткъа цуьнан маьIна совгIат бохург ду), тIаккха цо Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кехат схьа а эцна, шен шина бIаьрга тIедиллина хилла, тIаккха шен гIанта тIера охьа а воьссина, лаьтта охьа а хиъна, Бусалба дин тIелаьцна цо, дика бусалба а хилла цунах. Делахь а, доьххьара цо Бусалба дин тIелацар Абу ТIолибан кIантехула ЖаIфарехула хилла.\nНийса хьадисехь дийцина а ду, и веллачу дийнахь Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цунна тIехь докъа ламаз дира аьлла. Цуьнан каш тIехь саццаза нур хуьлура гуш аьлла дийцина а ду.\nДелан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) геланча вина вахийтина ДихьйахI ибн Хали́фахI ал-Калбий, ру́мийн паччахь волчу. Оцу паччахьан цIе ХIиракъл хилла. Пайхамарх (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) лаьцна хеттарш дина хилла цо, иза бакъ пайхамар хилар хиъна хилла цунна, Бусалба дин тIелаца ойла йина а хилла цо, делахь а ру́маша (римахоша) тIе ца дитина иза, цундела, шен паччахьалла шегара дIадаларна кхеравелла хилла иза, тIаккха Бусалба дин тIе ца лоцуш вухаваьлла иза.\nАллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) геланча вина вахийтина хилла IабдуллахI ибн Хьуза́фахI ас-СахIмий, персийн паччахь волчу. Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кехат датIийна хилла цо, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIа паччахьалла дохадойла цуьнан». Дала паччахьалла дохийна цуьнан а, цуьнан къоман а.\nХьа́тIиб ибн Аби́ БалтаIахI ал-Лахмий вахийитина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Мисран а, Александри́йан а паччахь волчу геланча вина. Диканца жоп делла цо цунна, герга а веана иза цунна, делахь а Бусалба дине ца веъна иза. Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) совгIатана елла цо къибтIех (Мисран бахархойх, коптех) йолу Ма́рийахI (вай Ма́рет олу) а, цуьнан йиша Си́ри́н а. ХIара тIаьххьарниг Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Хьасса́н ибн Са́битана елла хилла, Iабдуррахьма́н цIе йолу кIант вина цо цунна.\nIамр ибн ал-Iа́с а вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) геланча вина, Iума́нан ши паччахь Джуландийн ши кIант Джайфар а, Iабд а волчу. И шиъ Азд олучу тайпанах хилла ву, паччахьалла дийриг Джайфар хилла ву. Бусалба дин тIелаьцна хилла цаьршима, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) бакъвина а хилла цаьршима. Iамре закат схьагулдайтина цаьршима, шайна юкъахь урхалла а леладайтина цаьршима, Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дIакхалххалц царна юкъахь Iийна иза.\nСали́тI ибн Iамр ибн ал-Iа́мирий вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна), Бану Хьани́фа тайпанара ХIавзахI ибн Iалий волчу. Лерам бина тIелаьцна хилла цо иза, сий дина хилла цо цуьнан. ТIаккха Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иштта кехат яздина хилла цо: «Ма дика а, ма хаза а хIума ду ахь кхайкхош дерг! Ткъа со сайн нахана юкъахь дош лелаш, вистхуьлуш стаг ву, хьайца цхьаьна паччахьаллин цхьа да́къа луо суна». Ткъа и хIума Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) къобал дина ца хилла. ХIавзахI бусалба дине ца вогIуш виссина, (цул тIаьхьа дукха хан ялале) Макка яьккхинчу хена чохь велла иза.\nАсадан тайпана волу Шужа́I ибн ВахIб вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ГIасса́нойх волчу ал-Хьа́рис ибн Аби-Шамир волчу, Шемара ал-Балкъо́ъ цIе йолчу меттиган паччахь хилла волчу. Шужа́Iа дуьйцу: «Иза Дамаскан бошмаш йолчахь волуш тIекхечира со цунна. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шега яздина кехат дийшира цо, тIаккха охьатесира цо иза. «Со (тIом эцна) гIур ву и волчу» элира цо». И хIума кхочушдан сацам бина хилла цо, делахь а ру́мийн (римахойн) паччахьо сацийна хилла иза.\nАбу Умаййатан кIант ал-МухIа́жир ал-Махзу́мий вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Йеменера куьйгалхо ал-Хьа́рис ал-Хьимйарий волчу.\nАл-Хьадрамийн кIант ал-Iала́ъ вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Бахьрайн олучу меттиган паччахь Са́ва́н кIант ал-Мунзир ал-Iабдий волчу. Иза Бусалба дине кхойкхуш кехат яздина хилла цо цуьнга. Бусалба дин тIелаьцна хилла цо тIаккха, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) бакъвина хилла цо.\nАбу Муса ал-АшIарий а, ансарех волу МуIа́з ибн Джабал а вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Йемена агIор йолчу меттигашка, цигара нах Бусалба дине кхойкхуш. ТIаккха Йеменера юкъара нах а, цигара паччахьаш а Бусалба дине баьхкина хилла шайн лаамца, бина тIом боцуш.\nАллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьайтта деваша хилла:\nАл-Хьа́рис: иза Iабдул-МуттIалибан уггар воккха доьзалхо ву, цуьнца цIе йоккхуш хилла а ю цунна (Абул-Хьа́рис, Хьа́рисан да олий). Цуьнан берех а, бера-берех а Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) асхьабаш хилларш бу.\nКъусам: жима волуш велла иза, ал-Хьарисан нанас вина ваша ву иза.\nАз-Зубайр: Къурайшин тайпанна юкъахь ло́руш хиллачу нахах хилла ву иза.\nЦуьнан кIант ву IабдуллахI ибн аз-Зубайр, АллахIан Элчанца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Хьунайн гIазотехь хилла иза, юха ца волуш тIом бина цо цигахь. Ажна́ди́нехь гIазотехь кхелхина иза. ВорхI стагана уллохь карийна хилла иза цигахь бохуш дийцина ду: цо уьш байъина хилла а, цара иза а вийна хилла.\nЗубайран йоI хилла Дуба́Iа, асхьабех хилла ю иза.\nЗубайран йоI хилла Уммул-Хьакам, Пайхамарера (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дийцина хьадисаш ду цуьнан.\nХьамза (вай Хьамзат олург): АллахIан лом а, Цуьнан Элчанан лом а хилла ду иза, цхьана нанас вакхорца цуьнан ваша хилла а ву иза. Хьалххе Бусалба дин тIелаьцна хилла цо, Мединате хIижрат дина цо, Бадрехь гIазотехь хилла иза. Ухьудехь тIом болчу дийнахь гIазотехь кхелхина иза.\nЦхьа йоI йоцург кхин доьзалхо хилла вац цуьнан.\nАбул-Фадл ал-Iабба́с: Бусалба дин тIелаьцна хилла цо, бусалбалла дика а хилла цуьнан, Мединате хIижрат а дина цо.\nПайхамарал (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхо шо воккха хилла иза.\nИтт кIант хилла цуьнан, церах ал-Фадл а, IабдуллахI а, Къусам а асхьабаш хилла.\nТкъе шийттолгIачу шарахь велла иза, Мединатехь, Iусма́н ибн Iаффа́н куьйгалхо (халиф) волчу хенахь.\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) девежарша Бусалба дин тIелаьцна ца хилла Iаббаса а, Хьамзата а бен.\nАбу ТIа́либ: Iабд-Мана́ф ю цуьнан цIе. АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) да IабдуллахI а, иза а цхьана нанас вина хилла ву. Бадрах лаьцна гIан гина йолу Iа́тика а, и шиъ а цхьана нанас бина хилла бу. Ткъа церан нана Фа́тIима ю, Махзу́ман Iимранан Iа́изан кIентан Iамран йоI.\nЦуьнан доьзалхой хилла ТIалиб – керста а волуш велла иза. Кхин а, Iакъи́л а, ЖаIфар а, Iалий (вай Iела олург) а, Умм ХIаниъ а хилла, уьш асхьабаш хилла. Умм ХIа́ниан цIе Фа́хита ю; ХIинд ю аьлла а ду.\nУьш боцург кхин а бу цуьнан бераш хилла бохуш бийцина.\nАбу ЛахIаб: Iабдул-Iузза́ ю цуьнан цIе. Абу ЛахIаб аьлла хилла цунах цуьнан дас, цуьнан юьхь хаза хиларна.\nЦуьнан доьзалхойх ву Iутба а, МуIаттиб а, Хьунайнехь гIазот долуш Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) юххера ца волуш тIом бина цаьршима; ДуррахI а ю. Асхьабаш хилла бу уьш.\nIутайба а ву цуьнан кIант, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доIа а дина, лоьмо вийна хилла иза Шемара аз-Заркъа́ъ олучу меттехь.\nIабдул-КаIбат а ву.\nХьаджал а ву, ал-МугIи́ра а ю цуьнан цIе.\nДира́р а ву, Iаббасан нанас дена вина ваша.\nАл-ГIайда́къ (Комаьршаниг) а ву. И цIе яьккхина хилла цунах иза Къурайшана юкъахь уггар комаьрша верг а, уггар дукха сагIийна кхача луш верг а хилла дела.\nЭлчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дейиша ялх хилла.\nСафиййа: Бусалба дин тIелаьцна хилла цо, Мединате хIижрат а дина цо. Iавва́ман кIентан Зубайран нана ю иза. Мединатехь елла иза, ХаттIа́бан кIант Iумар паччахь (халиф) волуш.\nХьамзат а, иза а цхьана нанас дина ду.\nIа́тика: Бусалба дин тIелаьцна хилла цо аьлла ду (цхьаболчара). Бадрах лаьцна гIан гина хилларг ю иза. Махзу́ман Iумаран IабдуллахIан МугIи́ратан кIантехь Абу Умаййан зуда хилла ю иза.\nIабдуллахI вина хилла цо цунна, ткъа IабдуллахIа Бусалба дин тIелаьцна хилла. Кхин а, ЗухIайр а, Йоккха Къари́бат а дина хилла цо цунна.\nАрва́: Къусайн Iабдудда́ран ВахIбан кIентан Iумайран зуда хилла иза. ТIулайб вина цо цунна. Доьххьара хIижрат динчерах хилла ТIулайб, Бадрехь гIазотехь да́къалаьцна цо. Ажна́ди́н гIазотехь кхалхар а нисделла цуьнан. Кхин тIаьхье хилла яц цуьнан.\nУмайма: Риа́бан кIентан Джахьшан зуда хилла иза.\nУхьудехь гIазотехь кхелхина волу IабдуллахI вина хилла цо цунна. БIаьрзе Абу Ахьмад а вина хилла цо цунна, байташ олуш хилла волу. Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнана хилла йолу Зайнаб а хилла цаьршинан йоI. Хьаби́ба а, Хьамина а хилла цаьршинан ши йоI. Асхьабаш хилла бу уьш берриге. Кхин цхьа доьзалхо хилла цаьршинан: Джахьшан кIант IабдуллахI цIе йолуш, Бусалба дин тIелаьцна хилла цо, делахь а Эфиопехь керста дин тIе а лаьцна, керста волуш велла иза.\nБарра: Махзу́ман Iумаран Iабдулла́хIан ХIила́лан кIантехь Iабдул-Асадехь марехь хилла иза.\nIабдуллахI шен цIе а йолуш, Абу СаламахI шех олуш хилла (волу асхьаб) вина хилла цо цунна. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ялоле хьалха Умм Саламатан хIусамда хилла иза.\nIабдул-Асадал тIаьхьа Абу Къайсан Iабдул-Iузза́н кIанта Абу РахIмас ялийна хилла иза. Абу Сабура вина хилла цо цунна.\nУмм Хьаки́м: Iабдул-МуттIалибан йоI КIайниг олуш хилларг ю иза.\nIабд-Мана́фан Iабд-Шамсан Хьаби́бан Раби́Iатан кIантехь Курайзехь марехь хилла иза.\nАрва́ йина цо цунна. Арва́ – Iаффа́нан кIентан Iусма́нан нана ю, Дела реза хуьлда цунна.\nЭлчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доьххьара ялийнарг Хади́жа хилла, Кила́бан Къусайн Iабдул-Iузза́н Асадан кIентан Хувайлидан йоI.\nЦо иза ялийна шен ткъе пхиъ шо долуш.\nИза цуьнца Iийна, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа цуьнга элчаналла даллалц, цул тIаьхьа дика гIоьнча а хилла иза цунна. ХIижрат дале кхо шо хьалха йалар нисделла цуьнан, иштта и ду цуьнан йаларан хьокъехь аьлла долчух уггар нийса дерг. ХIижрат дале пхи шо хьалха елла хилла иза аьлла а ду, диъ шо хьалха елла хилла аьлла а ду. (Дела реза хуьлда цунна).\nТIаккха, Луайн Iа́миран Хьислан Ма́ликан Насран Iабд-вуддан Iабд-шамсан Къайсан кIентан ЗамIатан йоI Савда ялийна цо, Хади́жайл тIаьхьа, ша́ Маккахь волуш, хIижрат дале хьалха.\nЦул хьалха Iамран кIантехь Сакра́нехь хилла ю, Iамран кIентан СухIайлан вешигахь. Пайхамаргахь а йолуш къанйелла хилла иза, тIаккха цунна иза йита лиъча шен де Iаишатана делла цо, тIаккха йита ца юьтуш шен долахь сацийна цо иза. (Дела реза хуьлда цунна).\nАбу Бакаран йоI Iа́иша ялийна АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ша́ Маккахь волуш, хIижрат дале ши шо хьалха. Кхо шо хьалха ялийна хилла аьлла а ду. Иза ялочу хенахь (цуьнан деца Абу Бакарца мах бечу хенахь) цуьнан ялх шо кхаьчна хилла. ВорхI шо кхаьчна хилла цуьнан аьлла а ду, ткъа нийса дерг доьххьарниг ду.\nЦуьнца цхьаьнакхетта Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIижрат динчул тIаьхьа, Мединатехь; цуьнан исс шо кхаьчначул тIаьхьа. Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Мединате веанчул тIаьхьа ворхI бутт болалуш хилла и шиъ цхьанакхетар. БерхIийттолгIа бутт болалуш хилла аьлла а ду иза.\nДелан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхелхина, иза берхIийтта шо кхаьчна а йолуш.\nТкъа иза ша́ кхалхар Мединатехь хилла, цигарчу Бакъи́I цIе йолчу кешнашкахь дIа а йоьллина иза, цо ша́ весет ма-дарра. Цуьнан кхалхар хIижратан терахьца шовзткъе берхIийттолгIачу шарахь хилла. Шовзткъе вуьрхIийттолгIачу шарахь хилла аьлла а ду иза, ткъа нийса дерг доьххьарниг ду. Цунна тIехь докъа ламаз дина Абу ХIурайрас.\nИ йоцург кхин йоIстаг ялийна хилла яц АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). «Умм IабдиллахI» (IабдуллахIан нана) олуш хилла цунах. Цуьнан кийрахь волуш Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьа доьзалхо велла хилла аьлла дийцина ду, делахь а нийса дац иза. (Дела реза хуьлда цунна).\nХаттIа́бан кIентан Iумаран йоI Хьафса (Дела реза хуьлда цаьршинна) ялийна Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nЦуьнга яле хьалха, Хьуза́фатан кIантехь Хунайсехь хилла ю иза, ткъа Хунайс АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) асхьабех хилла ву, Мединатехь велла а ву, Бадрехь хиллачу гIазотехь да́къалаьцна хилла а ву.\nПайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иза йитина хиллера аьлла дийцина ду, тIаккха Жабраила (Делера салам хуьлда цунна) аьлла хилла боху цуьнга: «Бакъдолуш, АллахIа омру до хьуна Хьафса юхаерзор, бакъдолуш иза дуккха марханаш кхобуш ю, дуккха ламазаш деш ю, бакъдолуш иза ялсаманехь хьан зуда а ю».\nIа́миран кIанта Iукъбат ал-ДжухIанийгара схьа дийцина ду, Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Iумаран йоI Хьафса йитина хиллера аьлла. ТIаккха и хабар Iумаре кхаьчча, шен коьрта тIе латта а тесна, аьлла Iумара: «ХIокхул тIаьхьа кхин хьожур вац АллахI Iумаре а, цуьнан йоIе а». ШолгIачу дийнахь Жабраил доьссина Пайхамарна тIе (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цо аьлла цуьнга: «Бакъдолуш, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа омру до хьуна Хьафса юхаерзор, Iумарах къинхетам беш».\nХьафса елла ткъе ворхIолгIачу шарахь. Ткъе бархIолгIачу шарахь елла аьлла а ду иза, Къилбаседа Африка яьккхинчу шарахь. (Дела реза хуьлда цунна).\nАбу Суфьянан йоI Умм Хьаби́ба ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цуьнан цIе Рамла ю, Iабд-мана́фан Iабд-шамсан Умаййатан Хьарбан кIентан Сахран йоI.\nШен майрачуьнца Джахьшан кIантаца Iабдулла́хIаца Эфиопе хIижрат дина хилла цо. Цуьнан майра цигахь керста дине ваьлла хилла, ткъа Умм Хьаби́ба Дала ларйина Бусалба динехь.\nИза Эфиопехь а йолуш ялийна иза Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цуьнан меттана цунна урдо делла (Эфиопин паччахьо) Наджа́шийс, диъ бIе дина́р. Цу балхана Умаййатан кIант Iамр ад-Дамурий вахийтина хилла Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Эфиопе.\nИза маре йогIуш цуьнан верас хIоьттина хилла Iаффа́нан кIант Iусман. Ал-Iа́сан СаIи́дан кIант Халид хIоьттина хилла цуьнан верас аьлла а ду.\nШовзткъе доьалгIачу шарахь елла иза. (Дела реза хуьлда цунна).\nУмм Салама ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цуьнан цIе ХIинд ю, ГIо́либан Луайн КаIбан Мурратан Йакъазатан Махзу́ман Iумаран Iабдулла́хIан МугIи́ратан кIентан Абу Умаййатан йоI ю иза.\nПайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) яле хьалха Абу Саламатехь хилла иза, Махзу́ман Iумаран Iабдулла́хIан ХIила́лан Iабдул-асадан кIант IабдуллахI ву иза.\nКхузткъе шолгIа шарахь елла иза. Мединатехь, «Бакъи́I» олучу кешнашкахь дIайоьллина иза.\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнаношна юкъахь тIаьххьара елларг ю иза. Майму́на хилла тIаьххьара елларг аьлла а ду. (Дела реза хуьлда цунна).\nЗайнаб ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Iадна́нан МаIаддан Низа́ран Мударан Илйа́сан Мудракатан Хузайматан Асадан Ду́да́нан ГIанаман Каби́ран Мурратан Сабиратан ЙаIмуран Риа́бан кIентан Джахьшан йоI.\nИза цуьнан дейишин, Iабдул-муттIалибан йоьIан Умайматан йоI ю.\nЦул хьалха иза цуьнан азатхочуьнгахь хилла, Хьа́рисатан кIантехь Зайдехь. Цо йитина иза, тIаккха АллахIа йахийтина иза Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), цундела мах ца бина цо иза ялош.\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вукху хIусамнаношка олуш хилла цо: «Шу шайн дайша дахкийтина ду маре, ткъа со АллахIа яийтина ю ворхI стиглана тIехулара».\nМединатехь елла иза иттолгIачу шарахь, «Бакъи́Iехь» дIайоьллина иза. (Дела реза хуьлда цунна).\nЗайнаб ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), МуIа́вийатан СаIсаIатан Iа́миран ХIила́лан Iабд-мана́фан Iамран Iабдулла́хIан Хьа́рисан кIентан Хузайматан йоI.\n«Уммул-маса́ки́н» (Мискачеран нана) олуш хилла цунах, мискачу нахана цо дукха даар луш хилла дела.\nДжахьшан кIантехь IабдуллахIехь хилла иза цуьнга яле хьалха. Хьа́рисан кIантехь Iабдул-латIи́фехь хилла аьлла а ду иза, делахь а нийса дерг доьххьарниг ду.\nХIижрат динчул тIаьхьа кхоалгIачу шарахь ялийна цо иза. КIеззиг хенахь бен ца яьхна иза цуьнгахь, шина йа кхаа баттахь бен (цул тIаьхьа елла иза). (Дела реза хуьлда цунна).\nДжувайрийа ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), МустIалакъан Ма́ликан Iа́изан Хьаби́бан Абу Дира́ран кIентан Хьа́рисан йоI, Хуза́Iа тайпанах йолу.\nМустIалакъ тайпанца хилла болчу тIамехь йийсаре йина хилла иза. Шамма́сан Къайсан кIентан Са́битан да́къана юкъахь нисйелла иза. Иза маьрша юьтург цо мах лур болуш бартбина хилла цо цуьнца. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) и мах дIа а белла, шена ялийна иза, хIижратан ялхолгIачу шарахь.\nШовзткъе ялхийттолгIачу шарахь, раби́Iул-аввал баттахь елла иза. (Дела реза хуьлда цунна).\nСафиййа ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Хазражан КаIбан Абу Йахьйа́н АхтIабан кIентан Хьуйайн йоI, Надр тайпанах йолу, Iимранан кIентан ХIа́ру́нан (Iимра́нан кIентан Му́са пайхамаран вешин) тIаьхьенах йолу (Делера салам хуьлда цаьршинна).\nХайбарехь тIом хилча йийсаре йина хилла иза, хIижратал тIаьхьа ворхIолгIачу шарахь. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ялайале Абул-хьакъи́къан кIантехь Кина́натехь хилла иза, ткъа иза Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) вийна хилла. ТIаккха, (йийсаре йинчура) маьрша яьккхина хилла цо Сафиййа, и маьрша йоккхург иза ялош цунна урдо хIоттийна а хилла цо.\nТкъеиттолгIачу шарахь елла иза. ШовзткъеиттолгIачу шарахь елла аьлла а ду. (Дела реза хуьлда цунна).\nМайму́на ялийна хилла АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), МуIа́вийатан СаIсаIатан Iа́миран ХIила́лан Iабдулла́хIан Рувайбатан ХIариман Бужайратан Хьазнан кIентан Хьа́рисан йоI.\nХа́лид ибн ал-Вали́дан а, IабдуллахI ибн Iабба́сан а ненайиша ю иза.\nСариф олучу меттехь ялийна иза Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), циггахь цхьанакхетар а хилла цаьршинан, цигахь йала а елла иза. И меттиг Маккийна гена йоццуш ю.\nИза - АллахIах тешаш болчу бусалба нехан наной ла́ралуш болчу шен хIусамнанойх Пайхамара (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) тIаьххьара ялийна зуда ю.\nИштта уьш бу, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шайца цхьанакхетта хилла болу зударий. Цхьайтта зуда ю уьш.\nУьш боцурш, кхин ворхI зудчуьнца мах бина хилла цо, делахь а цхьанакхетар ца хилла церан.\nЭлчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIуллакхе хьожуш хиллачех бу:\nАн-Надран кIентан Ма́ликан кIант Анас, анса́рех хилла волу.\nХьа́рисан ши йоI, ХIинд а, Асма́ъ а, Аслам тайпанах хилла йолу.\nКаIбан кIант Раби́Iа, Аслам тайпанах хилла волу.\nМасIу́дан кIант Iабдулла́хI Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ши мача лелориг хилла. Иза хьалагIаьттича тIеюхуш хилла цо и шиъ цунна, иза охьахиъча шен шина пхьуьйша юьллуш хилла цо и шиъ, иза хьалагIатталц.\nДжухIайна тайпана волу Iа́миран кIант Iукъбат цуьнан бIа́рза лелориг хилла, иза дIасавоьдучу хенахь цунна хьалхаваьлла воьдуш хилла иза.\nРаба́хьан кIант Била́л, моллакхайкхархо (азан деш хилларг).\nСаIд, Абу-Бакаран азатхо.\nЗу́-Михмар, Наджа́шин вешин кIант. Цуьнан йишин кIант хилла иза аьлла а ду; Зу́-Михбар хилла цуьнан цIе аьлла а ду.\nШадда́хан кIант Букайр, Лайс тайпанах волу. Бакр хилла цуьнан цIе аьлла а ду.\nАбу Зарр ал-ГIифа́рий.\nВа́къид, Абу Ва́къид, ХIиша́м, Абу ДумайрахI, Хьунайн, Абу Iаси́б Ахьмар, Абу Iубайд.\nСафи́на; Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамненан Умм Саламатан лай хилла ву иза, цо маьрша ваьккхина хилла а ву иза. Иза маьрша воккхучу хенахь биллам хIоттийна хилла цо цунна, шен дерриге дахарехь Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIуллакхе хьожуш, цуьнан хьашташка хьожуш хир ву иза аьлла. Цо и биллам шена хIоттийча, аьлла хилла цо: «Ахь и биллам ца хIоттийнехь а дIакъаьстар вацара со АллахIан Элчанах (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна)».\nИштта уьш бу гIарабевлла берш, алсам бевзаш берш. Шовзткъа стаг хилла уьш аьлла а ду.\nЦуьнан гIуллакхе хьожуш хилла болчу зударех бу:\nСалма́ Умм Ро́фиI.\nБарака Умм Айман; шен дегара йиссина хилла цунна иза; Зайдан кIентан Уса́ман нана ю иза.\nСаIдан йоI Майму́на, Хадира, Радва́.\nЭлчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) азатхойх цхьаберш бу:\nАл-Калбий тайпанара волу Шара́хьи́лан кIентан Хьа́рисатан кIант Зайд.\nЦуьнан кIант Уса́ма ибн Зайд. Уса́мах лаьцна олуш хилла ду: Пайхамарна везаш верг, цунна везаш хиллачуьнан кIант хилла верг.\nБаждудан кIант Савба́н – Йеменера схьава́лар долуш хилла иза.\nАбу Кабша, Маккахь вина а, цигарчу нахана юкъахь кхиъна а хилла иза. Цуьнан бакъйолу цIе Сулайм ю олуш ду. Бадрехь гIазотехь да́къалаьцна хилла цо. Давс тайпанан махкахь вина а, кхиъна а хилла иза аьлла а ду.\nАнасахI, ас-Саро́т олучу меттехь йина а, кхиъна а хилла ю иза.\nСолихь, шех кхин а Шукъро́н олуш хилла волу.\nIаьржа бос болуш хилла волу Раба́хь.\nНу́ба олучу меттера хилла волу Йаса́р.\nАбу Ро́фиI. Цуьнан бакъйолу цIе Аслам хилла. ИбрахIим хилла аьлла а ду цуьнан цIе. Iабба́сан долахь лай хилла ву иза, цо Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) велла хилла иза, тIаккха цо мукъаваьккхина иза.\nАбу МувайхIиба; Музайна тайпана юкъахь вина а, кхиъна а хилла ву иза.\nФадо́ла. Шемахь ваьхна иза (тIаьхьарчу хенахь).\nРо́фиI. Iа́сан кIентан СаIидан хилла ву иза, цул тIаьхьа цуьнан берашка кхаьчна иза, тIаккха цара цхьаболчара мукъаваьккхина хилла иза, вукхара мукъа ца воккхуш сацийна хилла. ТIаккха Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу веана Ро́фиI, шена цуьнгара гIо лохуш. ТIаккха цунна велла хилла иза, (тIаккха цо паргIатваьккхина иза). «Со АллахIан Элчанан азатхо ву» - олуш хилла цо цул тIаьхьа дуьйна.\nIаьржа бос болуш хилла волу МидIам. Рифа́Iа ибн Зайд ал-Джуза́мийс велла хилла иза цунна (тIаккха цо маьршаваьккхина иза). Хьисма́ олучу меттехь вина а, кхиъна а хилла иза. Ва́дил-къуро́ олучу меттехь вийна иза.\nКиркира. Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) некъаца йоьзна йолу хIуманаш лелош хилла иза.\nЗайд. Йаса́ран кIентан ХIила́лан де́да́ ву иза.\nТIахIма́н, йа Кайса́н, йа МихIро́н, йа Заква́н, йа Марва́н.\nКоптех (Мисаран бахархойх) волу Маъбу́р. (Мисран паччахьо) Мукъавкъиса велла хилла иза, (тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) маьршаваьккхина хилла иза).\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доьххьара хилла дин «ас-Сакб» цIе йолуш хилла. Фаза́ра тайпанара гIамар-аренца Iаш волчу цхьана стагера эцна хилла цо иза, 400 дирхIамах. Оцу Iаьрбочуьнгахь болуш «ад-Дарис» хилла цуьнан цIе, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) «ас-Сакб» аьлла цIе тиллина цунна. Юьхь тIехь а, когашкахь кIай а болуш хилла иза, цхьа аьтту ког боцург. Цо гIазот дина болу доьххьара дин бу иза.\n«Сабхьа» олуш дин хилла цуьнан. Шена тIехь иза къовсавелла болу дин бу иза; тоьлла хилла иза цу тIехь, цундела хазахетта хилла цунна иза.\n«Ал-Муртаджаз» цIе йолуш дин хилла цуьнан. Бану́ Мурра тайпанара а волуш, гIамар-аренца Iаш волчу стагера эцна хилла цо иза. Са́битан кIанта Хузаймас тешалла дина болу дин бу иза.\nСахIл ибн СаIд ас-Са́Iидийс аьлла: «Соьгахь АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхо говр йара: «Лиза́з», «аз-Зариб», «ал-Лухьайф» (йа ал-Лахьи́ф)». Амма «Лиза́з» – (Мисран паччахьо) Мукъавкъиса елла хилла цунна. «Ал-Лухьайф» (ал-Лахьи́ф) – Абул-Баро́ан кIанта Раби́Iас елла хилла цунна, тIаккха цо цунна доьхьал Бану Кила́б тайпанера тIамехь яьккхинчу хIонс юкъара даьхни делла цунна. «Аз-Зариб» – Iамран кIанта Фарва ал-Джуза́мийс елла хилла цунна».\n«Ал-Вард» цIе йолуш говр хилла цуьнан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Тами́м ад-Да́рийс елла хилла цунна иза. ТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Iумарна елла хилла иза. Iумара Делан некъахь гIазотехь лело дIаелла хилла иза. Цхьа хан яьлча, юхкуш карийна хилла цунна иза.\nЦуьнан бIарзан цIе «ад-Дулдул» хилла, ша́ цхьанхьа́ дIасавоьдуш цу тIе хууш хилла иза. Иза веллачул тIаьхьа а яьхна хилла иза йоккха хиллалц, цергаш охьаэггалц. Аьхьна мукх баош хилла цунна. ЙанбуI олучу меттехь елла иза.\n«Iуфайр» цIе йолуш вир хилла цуьнан, Iодика йаран хьадж дечу хенахь делла иза.\nУ́зуш лелош Мединатал арахьа́ ткъа эмкал хилла цуьнан, хIора буьйсанна йоккха шина пIаьлдиг чохь шура йохьуш хилла цунна церах. Царна юкъахь хилла шортта шура луш йолу эмкалш: ал-Хьанна́ъ, ас-Самра́ъ, ал-Iураййас, ас-СаIдиййа, ал-БагIу́м, ал-Йусайра, ар-Раййа́. «Бурда» цIе йолуш узуш эмкал хилла цуьнан, шортта шура луш йолчу шина эмкалера санна шура йо́луш хилла цуьнгара; Суфйа́нан кIанта Даххьа́ка елла хилла иза цунна. «МухIра» цIе йолу эмкал а хилла цуьнан, Iуба́датан кIанта СаIда яийтина хилла иза цунна, Бану́ Iакъи́л тайпанах болчу нехан даьхни юкъара. «Аш-Шакъра́ъ» цIе йолу эмкал а хилла цуьнан.\n«Ал-Iадба́ъ» цIе йолу эмкал а хилла Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Абу-Бакара эцца хилла иза а, цуьнца кхин цхьаъ а, Банул-Хьари́ш тайпан болчу нахера, бархI бIе детих, тIаккха Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) и «ал-Iадба́ъ» олург эцца цуьнгара диъ бIе детих. Цо шена тIехь хIижрат динарг ю иза (Маккара Мединате иза кхелхачу хенахь цу тIехь хилла иза). Цу тIехь иза Мединате вогIучу хенахь ялх шо кхаьчна, ворхIолгIа шо доладелла хилла цуьнан. «Ал-Къасва́ъ», «ал-ЖадIа́ъ» олург ю иза (и кхо цIе хилла цуьнан). Цкъа, хаьхкина къовсайалийтича, хьалхаяьлла ца хилла иза, ткъа и хIума бусалба нахана хала хетта хилла.\nШайн тIаргIа а, шура а, Iахарий а сагIийна дIалуш ворхI уьстагI хилла цуьнан, иштта хIара цIерш йолуш: Iажра, Замзам, Сукъйа́, Барака, Варса, АтIла́л, АтIра́ф. Уьш доцург кхин а цхьа бIе уьстагI а хилла цуьнан.\nКхоъ гоьмукъ хилла цуьнан, Бану́ Къайнукъа́I тайпана жуьгтийн герзах кхаьчна хилла цунна уьш. Кхоъ Iад а хилла цуьнан, «ар-Равхьа́ъ» цIе йолу Iад а, («ал-Байдо́ъ» цIе йолу) «шавхьатI» диттах дина Iад а, «ас-Сафра́ъ» цIе йолу Iад а.\nТурс а хилла цуьнан, тIехь биллина кан корта а болуш. Цу тIера и ца безийна хилла цунна, тIаккха иза Iуьйренга ваьлча нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа дIабайъина хилла иза цу тIера.\n«Зул-фикъо́р» цIе йолу тур а хилла цуьнан. Бадрера тIамехь яьккхинчу хIонс юкъара кхаьчна хилла цуьнга иза. Ухьудехь тIом хуьлучу дийнахь цунна гIенах гина тур ду иза. Цуьнга кхачале хьалха, МунаббихI ибн Хьаджа́ж ас-СахIмийн хилла иза.\nБану́ Къайнукъа́I тайпана жуьгташкара даьккхинчу герзах кхо тур кхаьчна хилла цунна: «КъулаIий» олуш дерг а, «Батта́р» олуш дерг а, «ал-Хьани́ф» олург а. Цул тIаьхьа кхин а «ал-Михдам» а, «Расу́б» а цIе йолу ши тур а хилла цуьнан, ТIайъ тайпанара наха шена Iибадат деш хилла Фулс цIе йолу жаIар (цIу) йохийча, цуьнца цхьаьна карийна хилла и шиъ.\nМа́ликан кIанта Анаса аьлла: «АллахIан Элчанан (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) туьран мукъан бух дети бара, беттан бух а дети бара, цаьршинна юкъахь дети хIоьзнаш дара».\nБану́ Къайнукъа́I тайпанан герзах ши гIагI кхаьчна хилла цунна, цхьаъ «ас-СугIдиййа» цIе йолуш, важа «Фидда» цIе йолуш.\nМухьаммад ибн Саламас элира аьлла дийцина ду: «Делан Элчанна тIехь (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) ши гIагI гира суна (Ухьудехь тIом болчу дийнахь): цуьнан «За́тул-фуду́л» цIе йолу гIагI а, цуьнан «Фидда» цIе йолу гIагI а. Хайбарехь тIом болчу дийнахь а ши гIагI гира суна цунна тIехь: «За́тул-фуду́л» цIе ерг а, «ас-СаIдиййа» цIе ерг а».\nЭлчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куц, а́мат\nМа́ликан кIантера Анасера (Дела реза хуьлда цунна) дийцина ду, Абу-Бакар Сидди́къа (Дела реза хуьлда цунна) шена Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гича олура аьлла, байтийн куьцехь:\nБутт юккъе бахча беттасан серло санна верг».\nБутт юккъе бахча серло лург хир вара хьо».\nАбу́ ТIа́либан кIанта Iе́лас аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кIайчу басахь вара, бетталуш цIен бос болуш; чIогIа Iаьржа ши бIаьрг болуш; месаш шера йолуш (чIогIа хьийзина йоцуш); юькъа маж йолуш; лергадуьмеш тIе кхаччалц охьайовлуш месаш йолуш; гай тIера накхана тIекхаччалц болу месийн могIа буткъа (нийса) болуш; шен ворта чIогIа къегина дети тур санна (цIена, нуьре) йолуш; лакха накхана юккъера дуьйна цIонгана тIекхаччалц охьайогIуш (юткъа, нийса) гIаж (йа са́ра) санна месаш йолуш, уьш йоцург кхин шен гай тIехь йа накхана тIехь месаш йоцуш; шина куьйган а, шина коган а пIелгаш стаммий (дуьззина, чIогIа) долуш. Ша́ волавелча, цхьана лекха гу тIера чувуссуш санна, йа цхьана тIулга тIехь волалуш санна болар онда долуш вара иза (когаш текхор доцуш, дIасалестар доцуш, когаш тиссадалар доцуш). ДIавоьрзучу хенахь шен дерриге дегIаца воьрзура иза. Цуьнан хьацар жовхIар санна (цIена а, сирла а) дара. Цуьнан хьацаран хьожа хаза хьожа йогIучу миск-IатIарал дика а, хаза а йара. (Дукха) лекха а вацара иза, лоха а вацара иза. Вон мотт болуш вацара иза, сийдоцу (сийсаз) хIума шеца долуш вацара иза. И саннарг цхьа а гина вац суна цул хьалха а, цул тIахьа а».\nИштта хIокху дешнашца дийцина а ду иза Iелигара (Дела реза хуьлда цунна): «Цуьнан шина белшаш юкъахь пайхамараллин мохIур дара (билгало йара), ткъа иза ша́ пайхамаршна юкъахь тIаьххьарниг ву, шел тIаьхьа кхин цхьа а пайхамар воцуш. Нахана юкъахь уггаре комаьрша куьг дерг вара иза, нахаца лелочу юкъаметтигехь уггар комаьрша дог долуш вара иза, нахана юкъахь уггаре бакъболу мотт болуш (уггар цIена, бакъдолу къамел долуш) вара иза, уггаре кIеда амал йолуш вара иза, нахаца йолчу юкъаметтигца уггар сийлахь, уггар дика верг вара иза. Доьххьара ша́ гинарг шен лерамана шех озалур волуш, ткъа ша́ вовззалц шеца хан яьккхича везалур волуш вара иза. Цунна куц лучо, иза вуьйцучо олура: и саннарг гина вац суна, цул хьалха а, цул тIаьхьа а. Делера къинхетам а, маршалла а, массо диканаш а, лаккхара даржаш а хуьлда-кх цунна».\nIа́зибан кIанта ал-Бара́а аьлла: «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дукха лекха а воцуш, йа лоха а воцуш, юккъера барамехь вара. Шина белшийн юкъ шуьйра йолуш вара. Лергадуьмеш тIе кхаччалц охьайовлуш месаш йара цуьнан. Дуьйхина цхьа цIен духар долуш гира суна иза цкъа. Цул хаза цхьа а хIума гина дац суна, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна».\nХуза́Iа тайпанах хилла йолчу Умм МаIбада аьлла, Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куц дуьйцуш: «Къаьсташ хазалла йолуш, кIайн, серла юьхь йолуш стаг гира суна.. Шен кхоллар (дегIан куц-кеп) хаза долуш. Олладелла доккха гай хиларан сакхт доцуш, корта жима хиларан сакхт доцуш. Шен хазалла гуш-евзаш йолуш, шен юьхь хаза (кхоьллина) йолуш. БIаьргаш чIогIа Iаьржа дара цуьнан, бIаьрган негIарийн чоьш деха а, хьийзина а дара цуьнан. Аз (гIеххьа) стоммалла йолуш дара цуьнан, мелла а йиш хаьлча санна а дара иза. Ворта (мелла а) еха йара цуьнан, сирла (къегина) а йара иза. Маж юькъа йара цуьнан. Ши цIоцкъам деха, гIеххьа хьевзина а долуш, даьржина а доцуш, хоттаделла а долуш дара цуьнан. Къамел деш воцучу хенахь сийлахьалла хуьлуьра цунна тIехь, ткъа иза вистхилча (шена гонаха болчарна юкъахь) хьалаайлора иза, исбаьхьалла хуьлуьра цунна тIехь. Генара (гича) нахана юкъахь уггаре тайна, уггаре исбаьхьа вара иза; ткъа юххехь хилча уггаре хаза, уггаре диканиг вара иза. Къамел мерза долуш вара иза; къаьсташ долуш а вара иза: ца кхеттал кIезга а дацара иза, кIордоллал дукха а дацара иза; цхьаъ вукхул тIаьхьа догIуш охьадогIуш долу тай тIетиссина туьтеш санна дара цуьнан къамел. Юккъера барамехь вара иза, дукха лекха хиларна къаьсташ а вацара иза, йа лоха хиларна шена тIера бIаьрг бодур болуш а вацара иза (мелхо, бIаьрго къобалвеш, гича лераме хир волуш вара иза).\nШина гана юкъахь (юккъерачу барамехь) га дара иза. Цу кхааннах уггаре исбаьхьа куц-кеп дерг вара иза, сийлахьаллехь уггар алсам верг а вара иза.\nНакъостий бара цуьнан, цунна гонаха хьийзаш; и вистхилча – цо олучуьнга ладугIура цара, цо цхьаъ де аьлча и кхочушдаре сихо йора цара. Цара ша́ вазвеш, цара шен гIуллакх деш (цунна оьшучуьнга уьш хьовсуш), уьш (даим) шена гуо бина (шен гIулкхана дIахIиттина Iаш) хуьлуш верг вара иза. Юьхь хе́бош вацара иза, йа дукха бехкаш дохуш вацара иза».\nАнса́рех хилла волчу Ма́ликан кIанта Анаса (Дела реза хуьлда цунна) АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куц дуьйцуш аьлла: «Юккъера барамехь вара иза, дукха къаьсташ волчу кепара лекха а воцуш, йа чIогIа лоха а воцуш. Бос сирла, кIай болуш вара иза, шарула кIай воцуш (масала кир санна воцуш), Iаьржа а воцуш. Месаш дукха чIогIа хьийзина а яцара цуьнан, дукха шера а яцара, гIеххьа хьийзина йара (тулгIенаш санна)».\nАбу ХIа́латан кIанта ХIинда аьлла: «АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) веза-воккха а, кхечара ша́ вазвеш а хилла стаг вара. Бутт юккъе бахча лепаш болу стиглара бутт санна лепаш йара цуьнан юьхь. Юккъера волчул (жимма) лекха а волуш, вуткъа-веха волчул лоха а волуш, корта боккха а болуш, гIеххьа хьийзина месаш а йолуш вара иза. Шен месаш екъалучу хьолехь еха хилча, аьтту агIор а, аьрру агIор а шина де́къе́ йоькъура цо, ткъа вуьшта цо уьш оьхьахецча цуьнан шинан лергадуьмел сов ца йовлура цуьнан месаш.\nСирла, кIай бос болуш; шуьйра хьаж долуш; ши цIоцкъам деха, гIеххьа хьевзина а долуш, бIаьргийн тIехуле́ дIалоцуш (деха) долуш, хоттаделла а доцуш, шаьшшина юкъахь пха а болуш, оьгIаз вахча тIеболуш болу. Мара лакхахь айбелла а болуш, юккъера (жимма) горгбелла а болуш, йистош нийса а йолуш, (бо́ца боцуш, жимма) бе́хо́ а болуш, тIехь нур долуш, дикка ца хьаьжначунна цуьнан меран даьIахк хьалааййелла ю, йоккха ю аьлла хетар долуш.\nМаж юькъа йолуш; ши бIаьрг чIогIа Iаьржа болуш; ши бесне нийса йолуш (аратаьIна ерстина йоцуш); бат шуьйра йолуш; цергаш кIай а, йистошкахь ира а йолуш, хIора шина церга юкъахь хийро йолуш.\nШен кхоллар юккъера барамехь долуш; дегI доккха долуш; дилха (олладелла доцуш) онда долуш; гай (олладелла доцуш) накха санна долуш; накха шуьйра болуш, белшаш юкъара юкъ йоккха йолуш; хуттургашкара даьIахкаш яккхий (онда) йолуш.\nДухаро хьулйеш йолу меже гучуяьлча, иза нуьре йолуш; на́кхана лакхара дуьйна цIонгана тIекхаччалц хоттаелла охьайогIуш тай санна (нийса могIа санна) месаш йолуш, уьш йоцург накхана тIехь дехьа а, сехьа а, гай тIехь а кхин месаш йоцуш, шина пхьаьрса тIехь а, шина белшаш тIехь а мелла а месаш йолуш.\nШи пхьарс дол долчу меттехь беха болуш, куьг шуьйра долуш; куьйгийн, когийн пIелгаш онда, дилханах дуьзна долуш, (юккъера барамехь) деха долуш; пхьаьрсийн, настарийн даьIахкаш нийса йолуш; когийн кIело юккъехь хьалатаьIна йолуш; когаш тIехулара (чIор) шера долуш, тIедоьттича тIехь хи соцур доцуш.\nШа́ дIаволавелча шен ког (текха ца беш) хьалаайбора цо, (ког охьабуьллуш цу тIевазлучу хенахь мелла а) дехьа-сехьа а таьIаш, меллаша, тийна болар дора цо, ког баккхар сиха а, шуьйра (гена) а долуш. Цхьана лекха меттера охьавогIуш санна (дикка ког буьллуш, онда) болар дара цуьнан. Ша дIавоьрзучу хенахь шен дерриге дегIаца дIавоьрзура иза.\nБIаьрса тийна-таьIна хуьлура цуьнан (бIаьргаш дукха дIасахьежор доцуш, дIасакъерзар доцуш); (ша вистхуьлуш воцучу хенахь) лаьтта хьежар стигала хьежарал алсам хуьлура цуьнан; ткъа дукхах долу цуьнан хьажар бIаьрг цхьана хIуманна тIебоьгIна хьажар доцуш, тIеххула дIа хьажар дара.\nШен асхьабаш шел хьалхабохий хуьлура цуьнан, буьйлабелла уьш боьлхуш хилча. Шена доьхьал кхеттачуьнга доьххьара салам а лора цо».\nАллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) нахана юкъахь уггаре майра верг вара. Iелас дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Ши агIо чучча а йахана, тIом марса баьлча, АллахIан Элчанна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) улле доьлхий, цуьнца ларлора тхо (мостагIех, тIеман буьрсаллех)».\nНахана юкъахь уггар комаьршаниг вара иза. Шега цхьа хIума ехча, цкъа а «хIан-хIа» аьлла дац цо.\nНахана юкъахь уггар кIеда-мерза хилла ву иза.\nДоьххьара далийначу нускалначул чIогIа эхь хетар долуш хилла ву иза; шен бIаьрса цхьана адаман юьхь тIедогIийна латтош ца хилла цо цундела.\nШа шен доьхьа бекхам беш ца хилла цо, шен доьхьа оьгIаз воьдуш ца хилла иза. Делан дозанаш дохийча, Дала хьарам динчунна тIегIоьртича, Делан доьхьа оьгIаз воьдуш хилла иза тIаккха. Ткъа иза АллахIан доьхьа оьгIаз ваханчул тIаьхьа цхьа а адама (йа цхьа а хIумано) вухатухуш ца хилла иза (цо и вониг дIадаккхалц, и хьарам дерг цо нисдина даллалц).\nНийсона тIехь, бакъона тIехь цхьатера хилла цунна гергарниг а, генарниг а, ницкъ болуш верг а, гIийланиг а.\nЮучунна цкъа а вон хIума ца аьлла цо, шена езахь юуш хилла цо, ца езахь Iадйуьтуш хилла.\nАгIона тIе дIатевжина а волуш яахIума юуш ца хилла цо. Стоьла тIехь яахIума юуш а ца хилла цо.\nМегаш долчу цхьа а даарх ийзалуш ца хилла иза, шена хурма хилча и юууш хилла цо, бепиг (кхаллар) хилча и дууш хилла, еттина хIума карийча иза а юуш хилла, кIан бепиг хилча йа мекхан бепиг нисделча иза а дууш хилла, ткъа шена шура карийча цунах тоам беш а хилла цо. ТIеда хурманца «паста» йиина цо. Мерза хIума а, моз а езаш хилла цунна.\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIокху дуьненах къаьстира мекхан бепиг вуззалц цкъа мукъане диъна доцуш». «Мухьаммадан доьзалехь ши-кхо бутт бо́луш хилла, цуьнан цхьа а хIусамехь кхача кечбан латош цIе йоцуш. Церан кхача хи а, хурма а хилла».\nСовгIат къобал деш хилла цо, сагIанах хIумма юуш ца хилла цо, шена деллачу совгIатана доьхьал (хIуъа елла а) цхьаъ луш хилла цо.\nКхачанехь, духарехь цхьа хаз-хазаниг, дик-диканиг лоьхуш ца хилла цо. Шена карийннарг, шена хилларг юуш хилла, тIеюхуш хилла цо.\nШен йоьхна мача тоьгаш хилла цо, шен тишйеллачу бедарна йома латош хилла цо, шен доьзалехь (хIусамехь) дечу гIуллакхехь да́къалоцуш хилла цо, цомгаш берш болчу зерате воьдуш хилла иза.\nНахана юкъахь уггар эсала верг хилла иза. Хьолахочо йа мискачо, схьавалар муьлхха кепара долчо шега хьошалгIа кхайкхича, воьдуш хилла иза цига.\nМиска нах безаш хилла цунна, церан тезета воьдуш хилла иза, церах цомгаш верг волчу зерате воьдуш хилла иза, къен стаг лахара хеташ ца хилла цунна, паччахьийн паччахьаллех ийзалуш ца хилла иза.\nДин тIе а, эмкал тIе а, вир тIе а, бIарз тIе а хууш хилла иза; шен азатхо (лай) верг а, кхиверг а шеца цхьаьна шена тIе́хьа́ цу тIехаош а хилла цо. Шена тIаьхьахIоьттина цхьа а воуьйтуш ца хилла цо, «Сан букъ малийкашна бита» олуш хилла цо.\nТIергIан бедарш юхуш а хилла цо, тегна мачаш юхуш а хилла цо. Уггар цунна дукха деза духар «ал-хьибарахI» олург хилла, Йеменера оба-тайпа духар хилла иза, цIен-кIай могIанаш йа тайнаш долуш тIехь.\nЦуьнан мохIур детих хилла, (тIебиллина арахьара тIулг боцуш) дерриге дети хилла иза. Аьтту куьйган цIаза пIелгахь лелош хилла цо иза, наггахь аьрру куьйгахь лелош а хилла.\nМацаллийна шен гай тIе тIулг боьхкуш хилла цо, ткъа АллахIа дуьненан ерриге хазнийн догIанаш делла хилла цунна, делахь а цо уьш схьа ца оьцуш, церал хьалха эхарт даьккхина, эхартара дахар хаьржина хилла.\nДела хьехор дукха хилла цуьнан, эрна къамел хила а ца хилла цуьнан. Ламаз дахдеш хилла цо, ткъа хутIба дацдеш хилла цо.\nНахана юкъахь уггар дукха велалуш верг хилла иза, царна юкъахь уггар чIогIа векхавелла верг хилла иза, шен саццаза сагатдарш хиллашехь, ша́ даим ойла еш хиллашехь.\nХаза хьожа йогIу хIума (IатIар-тайпа хIума) дукха езаш хилла цунна, вон хьожа ца е́зо́ш а хилла цунна.\nСийлахьаллин дайшца уьйр-синтем лохуш хилла цо, дозаллин дайн лерам беш хилла цо, шен векхавалар цхьаннех дIахьовзош ца хилла цо, цхьаннеца а кIоршаме ца хилла иза.\nМегаш долу самукъадаккхар гуш хилла цунна, иза сацош йа ца магош ца хилла цо.\nЗабар еш хилла цо, (делахь а) бакъдерг бен олуш ца хилла цо. Шена бехказаволучуьнгара бехказло къобал еш хилла цо.\nЛайш хилла цуьнан, гIарбаш а хилла цуьнан, даарехь йа духарехь церал хьалаийлуш ца хилла иза, церал лакхавуьйлуш ца хилла иза.\nАллахIа доьхьа еш йолу цхьа Iамал еш и воцуш, шена йа шен доьзална оьшуш долу цхьа гIулкх деш и воцуш цхьа а хан дIайоьдуш ца хилла цуьнан.\nУьстагIий дажош хилла иза. Цо аьлла: «Цхьа а пайхамар вац уьш да́жо́за».\nIа́ишате (Дела реза хуьлда цунна) хаьттина хилла Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) амал-гIиллакхах лаьцна. Цо жоп делла: «Цуьнан амал-гIиллакх Къуръан дара». АллахI Дела оьгIаз воьдучу хIуманна оьгIаз воьдуш хилла иза, Иза реза волчу хIуманна реза хуьлуш а хилла иза.\nМа́ликан кIанта Анаса дийцина (Дела реза хуьлда цунна), нийса хьадисехь: «Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куьйгал кIеда хир долу цхьа а да́рих куьг Iоттаделла дац сан. Делан Элчанах (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) йогIучу хазчу хьожанал хаза хьожа а еана яц суна цкъа а. Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIуллакхе хьожуш, цунна оьшучуьнга хьожуш итт шо даьккхина ас, цкъа а «уфф» аьлла дац цо соьга, ас динчу цхьа а хIуманна «Иштта хIунда дина ахь иза?» аьлла дац цо соьга, ас ца динчу хIуманна «Иштта а, иштта а дина делара ахь иза» аьлла дац цо соьга».\nЛекха хинволчу АллахIа амалийн а, гIиллакхийн а кхачамалла елла хилла цунна, гIуллакхийн дикалла елла хилла цунна, хьалха хиллачеран а, тIаьхьа хиллачеран а Iилма а делла хилла цунна, (дакъазаллех) кIелхьаравоккхуш долу Iилма, (декъалаллийца) толам хуьлуьйтуш долу Iилма делла хилла цунна Дала. Ткъа ша́ иза еша а, язйан а хууш ца хилла, йа адамашна юкъара цуьнан цхьа а хьехархо ца хилла, цуьнан кхиар а Iилма девзаш доцучу мехкашкахь, гIамар-аренийн мехкашкахь хилла.\nIаламашкахь Ша́ цхьанна а ца делларг делла цунна АллахI Дала, хьалха хиллачарна а, тIаьхьа хир болчарна а массарна юкъара (вазвина) хаьржина хилла ву иза Цо.\nАллахIера къинхетам, хаза хестораш, лаккхара даржаш, массо диканаш хуьлда-кх цунна даим, Къемат де тIекхаччалц.\nЦуьнан уггар даккхийчу тешаллех, уггар сирла билгалонех ду сийлахь Къуръан, шена тIе цхьанне агIор харцо йогIуш доцу. Хьекъале волчуьнгара, Хастаме волчуьнгара доьссина ду иза. ЦIена мотт буьйцурш гIорасиз бина хилла цо, говза мотт буьйцурш хьере бина хилла цо. Цу тIера итт сурат саннарг шайга кхоллалур доцуш, йа цхьа сурат саннарг, йа цхьа айат санна хIума шайга далур доцуш кIелбитина хилла цо уьш. Иза цу кепара лаккхара хиларна тешалла дина хилла Делаца накъост вечара а тIехь. Иза бакъхилар билггал девзина хууш хилла цунна керстадечарна а, иза духатоьхначарна а тIехь.\nДелаца накъостий луьйцучара дехна хилла Делан Элчане (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), хьой бакъхиларан билгало гайта шайна аьлла, тIаккха цо гайтина хилла царна бутт бе́къалуш – ши да́къа хилла дIахIоьттина хилла иза. И ду лекха хинволчу АллахIан хIокху айатехь лууш дерг: [Герга деана (Къемат де хIоттаран) сахьт; бекъабелла бутт].\nДелан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла хилла: «Бакъдолуш, лекха хинволу АллахIа гулдира суна латта, тIаккха суна гира цуьнан малхбаленаш а, малхбузенаш а. Сан умматан паччахьалла кхочур ма ду суна иза гулдина (гайтинчу) меттигашка». АллахIа бакъ хилийтина цо аьлларг, цуьнан умматан паччахьалла малхбаленан а, малхбузенан а йисте кхачийтарца, ткъа къилбехь а, къилбаседехь а даьржина хилла дац иза.\nПайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша хутIба дечу хенахь цхьана дечигана (хена) уллехь деш хилла. ТIаккха цунна минбар а йина, хутIба дан иза цу тIе хьалаваьлча, эмкало шен жимчу кIорнешна сахьевзича аьзнаш дохуш санна аьзнаш даха йолаелла и дечиг. ТIаккха Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цунна тIе а веана, цунна уллехь дIахIоьттина. Доьлхучара сацош долчу беро санна узамаш деш хилла цу дечиго, цул тIаьхьа дIасецца хилла иза.\nМосуьйттоза цуьнан пIелгаш юкъара хи деана а хилла.\nТIулгаша тасбихь дина (Дела вазвеш «Субхьаналло́хI» аьлла) хилла цуьнан керахь долуш. ТIаккха цо Абу-Бакаран куьйга дехкина хилла уьш, тIаккха Iумаран куьйга, тIаккха Iусманан куьйга дехкина хилла уьш, тасбихь деш а хилла цара.\nЦо яахIума юучу хенахь цуьнгахь болчу кхачано тасбихь деш хезаш хилла асхьабашна.\nЦуьнга доьххьара пайхамаралла деллачу буьйсанашкахь салам луш хилла цуьнга тIулгаша а, дитташа а.\nЮкъадиллина дIовш а долуш цуьнга даийта делла хилла долу тIа дистхилла а хилла цуьнга. Ткъа цуьнца цхьаьна цунах цхьадерг кхаьллина хилларг велла хилла, ткъа цул тIаьхьа а диъ шарахь ваьхна хилла, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна.\nБарзо тешалла дина а хилла цуьнан пайхамаралла бакъ хиларца.\nЦхьанхьа новкъахь воьдуш волуш, тIехь хи кхоьхьуш йолу цхьана эмкална тIенисвелла хилла иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Шена и гича, мохь хьоькхуш санна цхьа аьзнаш даьхна хилла цу эмкало, тIаккха шен ворта лаьтта охьайиллина хилла цо. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла тIаккха: «Шега дукха болх бойту, шена юург кIеззиг ло бохуш арздеш йара иза».\nКертахь цхьа эмкал йолчу беша юкъавахана хилла иза цкъа, тIаккха шена и гича сингаттаман узамаш дина хилла цо, бIаьргех хиш девлла хилла цуьнан. ТIаккха и эмкал йолчуьнга аьлла хилла цо (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна): «Бакъдолуш, ахь ша мац а йо, ахь ша дукха кIад а йо аьлла арздеш йара иза соьга».\nЦхьана кхечу беша юкъа вахана хилла иза. Цу кертахь борша ши эмкал хилла, цаьршинан да и шиъ схьалаца а ца елла, кIелвисина хилла. Ткъа, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цаьршинах цхьанна гича, тIе а еана цунна хьалха охьайижина хилла иза, тIаккха цунна тIе урх а тесна, цуьнан дега дIаелла цо иза. ТIаккха шолагIчунна а и гича, доьххьаралерачо диннарг дина хилла цо а.\nЦкъа иза цхьана новкъахь волуш, наб йан дIатевжина хилла иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), тIаккха латта декъа а доькъуш цхьа дитт цунна тIе а деана, иза дIахьулвеш цунна тIехула дIахIоьттина хилла. (Цул тIаьхьа шен метта юхадахана иза). ТIаккха иза самаваьлча асхьабаша дийцина цуьнга шайна гинарг, тIаккха цо аьлла: «АллахIан Элчане (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) салам дала Деле пурба дехна дитт дара иза, АллахIа пурба деллера цунна».\nКхин а, шина дитте омру дина хилла цо цхьанакхета аьлла, тIаккха и шиъ цхьанакхетта хилла. ДIасакъаста аьлла омру дина хилла цо, тIаккха и шиъ дIасакъаьстина хилла.\nГIамар-аренца Iаш волчу цхьана стага шена билгало гайта аьлла хилла цуьнга, тIаккха цо цхьана диттана омру дина хилла, тIаккха шен орамаш хеда а дина, цунна хьалха схьа а деана дIахIоьттина иза. ТIаккха цо омру дича, шен метта юхадахана хилла иза.\n(Хьадж дечу хенахь) ялх эмкална урс хьакха лиъна хилла цунна, тIаккха уьш шай-шай цунна тIе хьалха кхача лууш герга гIиртина хилла цунна, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна.\nБахказа дуккха хан йолуш, ка бовзаза хилла болчу цхьана уьстагIан шимана тIе куьг хьаькхна хилла цо, тIаккха и шим буьзна дIахIоьттина хилла, тIаккха цо цунах шура а оьзна, шена а мелла хилла, Абу-Бакарна а елла хилла.\nИ санна дийцар (цо иштта и хIума дина хиллера аьлла) дийцина ду Умм МаIбадан четар чохь волуш а.\nНуIма́нан кIентан Къата́датан бIаьрг схьабаьлла хилла (цхьана тIамехь чов йина). Ткъа Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иза шен метта юха чубиллина хилла, цул тIаьхьа цуьнан шинан бIаьргах уггар диканиг, уггар дика са гуш берг хилла иза, цундела олуш хилла: цуьнан схьабаьлла хилларг а, ца хилларг а муьлха бу къасталуш бацара.\nIела (Дела реза хуьлда цунна) бIаьргаш лозуш хьийзачу хенахь, цуьнан шина бIаьрга чу шен туй хьаькхна хилла цо (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), цу меттехь сихонца туобелла хилла цуьнан ши бIаьрг, кхин цул тIаьхьа цкъа а лезна а ца хилла.\nКхин а, цхьа цамгар кхетта иза хьийзаш волуш, доIа дина хилла цо цунна, тIаккха туовелла хилла иза, цул тIаьхьа дуьйна кхин и лазар девзина ца хилла цунна.\nАнсарех хилла волчу Iати́кан кIентан IабдуллахIан ког чов йина лазийна хилла, тIаккха цо куьг хьаькхна хилла цу тIе, цу меттехь сихха туобелла хилла тIаккха цуьнан ког.\nХалафан кIант Убайй ал-Джумахьий Ухьудехь ша́ вуьйр ву аьлла хаийтина хилла цо, тIаккха (тIом болабелча) цхьа кIеззиг кховр доккхуш чов йина хилла цо цунна, тIаккха иза цо ма-аллара велла хилла.\n(Мединатера) МуIа́зан кIанта СаIда аьлла хилла Халафан кIанте Умаййате: «Мухьаммада ша́ хьо вуьйр ву олуш хезна суна». Ткъа, Бадрехь тIом болуш вийна хилла иза керста а волуш.\nБадрехь тIом хилале хьалха, керстанаш лийр болу меттигаш йийцина хилла цо: «ХIара кхана и цхьа хьенех лийр волу меттиг ю, Дала мукъа лахь. ХIара кхана и цхьа хьенех лийр волу меттиг ю, Дала мукъа лахь…». Цо бийцинарш массо оцу цIетоьхна йолчу меттигашкахь велла хилла, цхьа а кхечу меттехь ца леш.\nШен уммат юкъара цхьана тобанаша хIурда тIехь гIазот дийр ду аьлла хаийтина хилла цо, царна юкъахь Милхьа́нан йоI Умм Хьара́м а хир ю аьлла хилла цо. Цо ма-аллара хила а хилла иза.\nIусмане аьлла хилла цо, цхьа ба́ла хIуттур бу цунна тIе аьлла, ткъа Iусман вийна хилла.\nIелин кIанте Хьасане аьлла хилла цо: «Бакъдолуш, хIара сан (йоьIан) кIант эла ву; АллахIа кхуьнгахула бусалба нехан цхьана йоккха шина тобанна юкъахь маслаIат дарга догдоху ас». Цо ма-аллара хила а хилла иза.\nЙеменехь харц-пайхамаралла кхайкхийна хилла волу ал-Асвад ал-Iансий вийна хилар довзийтина хилла цо, и хьан вийна а довзийтина хилла цо, и вийначу буьйсанна, уьш Йеменера СанIа́ъ гIалахь а болуш.\nИштта довзийтина хилла цо (Персехь волу персийн паччахь) Кисро́ вер а.\nАзд цIе йолчу тайпанах хилла Шайма́ъ гайтина шена Дала аьлла дийцина хилла цо, тиллина Iаьржа йовлакх долуш, сира басахь йолчу бIарза тIехиъна йогIуш. ТIаккха Абу-Бакар Сиддикъ бусалба нехан куьйгалхо хIоьттинчу заманахь, Вали́дан кIентан Халидан эскаро иштта лаьцна хилла иза, цо ма-йийццара (тиллина Iаьржа йовлукх долуш, сира бIарза тIехь йолуш).\nШамма́сан Къайсан кIанте Са́бите аьлла хилла цо: «Хастаме волуш вехар ву хьо, гIазотехь (шахIи́д волуш) валар а хир ду хьан». Хастаме волуш ваха а ваьхна иза, Йама́матехь хиллачу гIазотехь кхалха а кхелхина иза.\nШа бусалба ву бохуш цуьнца цхьаьна тIамехь хилла волчу цхьана стагах лаьцна аьлла хилла цо: «Жоьжахатин охIлунах ву иза». Цо аьлларг бакъ хилар АллахIа гайта а гайтина – шен куьйга ша́ вийна цу стага цул тIаьхьа.\nХаттIа́бан кIантана Iумарна доIа дина хилла цо, тIаккха Iумар шолгIачу дийнахь бусалба дине веана хилла.\nIе́лийна доIа дина хилла цо Деле, йовхо, шело а цунна дIаяккхар доьхуш. Цул тIаьхьа дуьйна йовхо-шело хаалуш ца хилла цунна.\nIабба́сан кIантана Iабдулла́хIана доIа дина хилла цо АллахIе, цунна динах кхетар доьхуш, цунна Къуръанан маьIна дан Iамор доьхуш. Ткъа (иза воккха хиллачул тIаьхьа) цунах «Iеламстаг» олий цIе йоккхуш хилла, (Iилманан) «хIорд» олуш а хилла, цуьнан Iилма дукха хиларна.\nМа́ликан кIантана Анасана доIа дина хилла цо, цуьнан оьмар яхйар доьхуш, цунна дуккха даьхний а, доьзалш а боьхуш, АллахIе цунна церах беркат дар доьхуш. Цул тIаьхьа цунна цхьа бIе ткъа кIант вина хилла, цуьнан хурманан дитташа шарахь шозза стоьмаш луш хилла, бIе ткъа шарахь гергга йолчу хенахь ва́ха а ваьхна иза.\nАбу ЛахIабан кIанта Iутайбата хьийзийна хилла иза, коч ятIийна хилла цуьнан. ТIаккха доIа дина хилла цо, Делан жIаьлех цхьа жIаьла цунна тIетасар доьхуш. Шемара Заркъа́ъ олучу меттехь лоьмо вийна иза.\nМинбар тIехь иза хутIба деш волуш, йокъуна хIоьттина хилар далхийна хилла цуьнга. ТIаккха, нуьцкъала, сийлахь а волчу АллахIе доIа дина хилла цо, стиглахь цхьа а марха йоцуш, ткъа цо и доIа дича лаьмнаш санна мархаш яьхкина догIанаш ихна тIедогIу рузбан де кхаччалц. ТIаккха йочуна совйа́лар делхийча, нуьцкъала, сийлахь а волчу АллахIе доIа дина хилла цо, тIаккха догIа дIасецна, мархаш дIаевлла, кхетта малх болуш арабевлла уьш маьждиг чура.\nСаьнгар охкуш хилла болчу тIамехь да́къа лоцучарна – цхьа эзар стаг хилла уьш – даар делла хилла цо цхьа сахь хиллал болу мекхах а, цхьана хьайбанах а. Уьш массо буьзна дIабаханчул тIаьхьа а и цо кечдина даар жим ца луш, мелхо а совдаьлла хилла.\nЦу меттехь кхин а кхача баийна хилла цо цхьа кIеззиг йолчу хурманех, СаIдан кIентан Баши́ран йоIа шен дена а, шен ненавешийна Рава́хьатан IабдуллахIана а еана хилла йолчу.\nIумарна омру дина хилла цо, виъбIе дошлочунна (беречунна) кхачанна хурманаш ло аьлла. Ткъа и хурманаш царна тоьар йолуш ца хилла, цхьана жимчу эмкалан кIорнин барамехь хилла. ХIетте а, Iумара царна еза-езачул цу тIера дIаелча а, цхьа а хурма тIера схьа ца ецча санна лаьтташ хилла уьш чакхенгахь.\nАбу ТIалхьатан хIусамехь везткъа стагана вуззалц кхача белла хилла цо, Анаса шен пхьаьрса кIел лаццал хилла долчу цхьа кIеззигчу мекхан сискалех.\nДерриге эскарна (хурманаш) яийна хилла цо, Абу ХIурайратан цхьана тIоьрмиг чура схьа оьцуш (цо мел ели уьш чекх ца йовлуш). Бухайиссинарг цунна юхаелла хилла цо, доIа дина а хилла цо цунна, цу тIоьрмигах беркат дар доьхуш (некъахочо шен кхача лелон тIоьрмиг хилла иза). Кхин цу чура даар хада ца хедаш, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дийна мел ву цу чура даарх кхача бууш хилла Абу ХIурайрас, тIаккха Абу-Бакаран заманахь а, Iумаран заманахь а, Iусманан замаманахь а (Дела реза хуьлда царна) диъна цо цу чура иштта. Ткъа Iусман вийначул тIаьхьа дIабаьхьна хилла цхьамма. Кхо эзар сахь хиллал хурманаш елла хилла цу чура Абу ХIурайрас Делан некъахь.\nШа́ Зайнаб ялийначу тойнехь дуккха нахана яахIума яийна хилла цо Умм Сулаймас цхьана шуьнахь шена деана долчу даарх. Юург йиъна ваьллачул тIаьхьа цу шуьнара даар ша ма-дарра лаьтташ хилла, нахана юкъадиллале дара-те цу чохь даар дукха йа уьш йиъна бевллачул тIаьхьа дара-те аьлла хаттар кхоллалур долуш.\nХьунайнехь тIом болчу дийнахь мостагIчуьнан эскарна тIе шен керахь схьаэцна латта кхоьссина хилла цо, тIаккха нуьцкъала, веза-сийлахь волчу АллахIа иэшийна хилла уьш. Цу эскар юкъахь хиллачерах цхьаболчара аьлла: «Тхуна юкъахь цхьа а ца витира цо, шен ши бIаьрг латтанах дIа ца дузуш». Цу хьокъехь доьссина хилла ду нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIан хIара айат: «Ахь (хьайн ницкъаца) ца кхоьссира айхьа кхоьссинарг, амма АллахIа кхоьссира иза».\nИ араволу ларвеш, цуьнга ладоьгIуш лаьтташ хилла волчу бIе стагана юккъе ара а ваьлла, церан кортош тIе латта а тесна, кхин царна ган ца гуш дIавахана хилла иза.\n(Маккара араваьлла Мединате хIижрат деш иза вогIуш волуш), Суро́къа ибн Ма́лик хилла цунна тIаьхьавогIуш, иза вен йа схьалаца ойла йолуш. ТIаккха иза цунна герга гIоьртича, доIа дина хилла цо цунна доьхьал, тIаккха цуьнан говран когаш лаьттах дахана. Шена и хIума хилча, ша́ маьрша витахьара аьлла дехна цо цуьнга, шена доIа дахьара а аьлла цо, тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) доIа дина хилла цунна. АллахIа цу кепара кIелхьараваьккхина хилла иза.\nЦуьнан пайхамаралла бакъ хилар гойтуш къегина тешаллаш ду цуьнан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), гучахь йолу билгалонаш а ю цуьнан, цIена амалш-гIиллакхаш а хилла ду цуьнан. Ткъа вай хIинца дийцинарг церах цхьадерг ду.\nАллахIера къинхетам а, маршаллаш а, массо диканаш а, лаккхара даржаш а хуьлда-кх вайн элана Мухьаммадна, цуьнан охIлунна а, цуьнан асхьабашна а.\n «Абу» бохург кхузахь «да́» бохург ду. «Ал-Къо́сим» - Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кIента цIе хилла. «Абул-Къо́сим» аьлча, «Къо́симан да» бохург хуьлу иза. Iаьрбошна юкъахь дукха хьалхе дуьйна иштта лелош хилла ду иза, стагана а, зудчуьнан а цуьнан берех цхьаьнца иштта цIе йоккхуш. Уллера вевзаш цхьаъ велахь, цуьнан шен цIе ца йоккхуш, цуьнан лерамана а, цуьнца йолу уьйр чIагIйеш а йоккху Iаьрбоша иштта и цIе, «Хьенехан да» олий, «Хьенехан нана» олий. Оцу кепара долчу оцу цIеяккхарх Iаьрбийн маттахь «кунйа» олу.\n Вайн Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIерех цхьа цIе ю иза. И йоцург кхин а дуккха цIерш хилла цуьнан, церах цхьаерш жимма тIаьхьа юьйцур ю Имам Iабдул-ГIанийс.\n Вайн Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ден цIе IабдуллахI хилла. Цуьнан маьIна – АллахIан лай бохург ду.\n Хьалха-хьалха хиллачу Iаьрбоша лелош шерийн терахь ца хилла. Цхьана шара чохь цхьа доккха хIума хилча, цхьа къаьстина хIума хилча, оцу хIуманан цIарца цIе йоккхуш хилла цара шерашна. Ткъа, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) винчу шарна «пи́лан шо» аларан бахьана – цу шарахь КаIбат дохо деана хиллачу эскарца пилаш хилла хилар ду. АбрахIат цIе йолуш цхьа паччахь хилла, Йемен оцу паччахьан куьйгаллий кIелахь хилла цу хенахь. Оцу паччахьан цхьа цIа хилла дина, адамашка иза даздайта а, уьш цу тIе лелийта а. Ткъа, дукхах долу адамаш Маккахь долчу сийлахь КаIбат тIе, Делан цIен тIе лелаш хилла, шайна хьалхе дуьйна девзаш долчу. ТIаккха оцу паччахьна дагадеана иза дохо, адамаш шен цIентIе лелийтархьама. Юкъахь пилаш а долуш, доккха эскар а эцна, Маккийна герга кхаьчна иза. Маккийн бахархойн ницкъ тоьар болуш ца хилла оцу доккхачу эскарна доьхьало йан. Маккийна гена воццуш сецна хиллачу цунна тIе Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) де́да́ Iабдул-муттIалиб вахана, цуьнца машар лаха. Iабдул-муттIалиб цу хенахь Маккахь хьалхара стаг лоруш хилла, КаIбатан коьрта гIулкхаш лелориг а хилла. АбрахIатан а, Iабдул-муттIалибан а дийцарша машар ца бина. Цигахь аьлла Iабдул-муттIалиба оцу паччахье: «Оцу КаIбатан шен Да ву, Цо лардийр ду иза». АбрахIатан эскар Дала хIаллакдина, олхазарш дахийтина Цо царна тIе, шайца тIулгаш долуш. Цара и тIулгаш оцу эскарна тIе а тийсина, и пилаш а, и эскар а хIаллакьхилла. Цунах лаьцна ду Къуръан тIера тIаьххьарчу кегийчу сураташ юкъара «Ал-Фи́л» цIе йолу сурат.\nШена чохь иштта и доккха хIума хилла долчу оцу шарах тIаккха наха пилан шо аьлла. Оцу шарахь вина Делан Элча а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), Имам Iабдул-ГIанийс ма-аллара.\n Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дуьненчу валарх лаьцна билггал хууш дерг – иза Маккахь вина хилар а ду, иза раби́Iул-аввал баттахь вина хилар а ду, иза оршотан дийнахь вина хилар а ду. Муьлхачу шарахь вина бохучух нийса дерг – пилан шо хилар а ду, жимма хьалха вай ма-дийццара. Ткъа, рабиIул-аввал беттан масолгIачу дийнахь вина иза бохург билггал сецна хилла хIума дац, цундела Iеламнаха тайп-тайпана дийцина ду иза. Цу хьокъехь кхечерал алсам девзаш хьахийна дерг диъ де ду: шолгIа де, бархIолгIа де, иттолгIа де, шийттолгIа де.\n Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) да IабдуллахI кхалхарх лаьцна Iеламнаха нийса лерина дерг – Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен ненан кийрахь а волуш иза велла хилар ду. Нийса дерг и ду аьлла билгалдинчу Iеламнахах ву Имам Ибнул-Джавзий а, Имам Ибнул-Къаййим а, Имам Ибн Касир а, Имам аз-ЗахIабий а, Имам Ибн Хьаджар а.\n Хьенехан азатхо аьлча - цуьнан лай а хилла, тIаккха цо маьрша даьккхина долу адам бохург ду.\n И Масру́хь дуьненчу ваьлча кхоллаелла йолчу шуьрийца бакхийна бохург ду иза.\n Мухьаммад бохучуьнан маьIна – хастаме долу куьцаш дукха дерг, цундела наха юх-юха хестош дуккха хестош верг бохург ду. Имам Iийа́да (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Наха ша́ хестоле хьалха Далла хастам беш хилла цо. Эхартахь шен Далла хастам бийр бу цо, тIаккха Дала цуьнга шафаIат дойтур ду, тIаккха адамаша хастор ву иза. Цунна цхьанна делла Дала, хастам баран сурат (ал-Фатихьат) а, хастаман байракх а, хастаме меттиг а (азан динчул тIаьхьа доIанехь вай цунна йоьхуш йолу). Шена хастам бар делла цунна Дала, яахIума йиинчул тIаьхьа а, молу хIума меллачул тIаьхьа а, доIа динчул тIаьхьа (иза дIадерзош) а, цхьанхьа новкъа ваханчура юхавирзича а. Цуьнан умматан цIе тоьхна а ю, «дуккха хастам бийриш» аьлла. Оцу кеппара, хастаман а, хесторан а маьIнаш гулдина хилла ду цунна, Делера къинхетам а, хазчу хасторца хастор а, лаккхара даржаш а, даккхий диканаш а, маршаллаш а хуьлда-кх цунна». (Фатхьул-бари, 6/555).\n Ахьмад бохучуьнан маьIна – АллахIана массерал дукха хастам бийриг бохург ду, кхечу адамаша бечул дукха АллахIана хастам бийриг бохург ду. Дуьненахь волуш а массерал дукха а, дика а шен Далла хастам бийриг хилла иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), эхартахь а цхьаммо ца бинчу кепара АллахIана хастам бийр верг ву иза, кхечунна цхьанна а ца довзийтина долу хастаман дешнаш довзуьйтур ду цунна Дала, жимма хьалха вай ма-дийццара.\nМухьаммад а, Ахьмад а боху ши цIе кхечу пайхамарийн хилла яц. Оцу шина цIарца, йа оцу шиннах цхьаьнца вевзаш хилла ву иза цул хьалха хиллачу пайхамаршна, оцу шина цIарца Дала вовзийтина хилла а ву иза, во́гIур волуш ву аьлла. Оцу шина цIарца, йа оцу шиннах цхьаьнца, Къуръанал хьалха хилла долчу жайнашкахь вуьйцуш хилла а ву иза, во́гIур волуш ву бохуш.\n Цо адамаш гулдеш хилар, йа вуьшта аьлча, цуьнца адамаш гулдийр хилар шина маьIнийца хила йиш ю: иза тIаьххьара пайхамар вина ваийтар цул тIаьхьа кхин пайхамар хирг ца хилар гойтуш ду, ткъа иза Къемат де герга хилар гойтуш ду, ткъа Къемат дийнахь адамаш маьхьшаран майданахь гулдийр долуш ду; иза лаьттара доьххьара хьалагIаттор верг ву, цул тIаьхьа цунна тIаьххье кхидолу адамаш лаьттах хьалагIиттор ду, тIаккха уьш дерриге маьхьшаран майданахь гулдийр ду.\n Сайл хьалха хиллачу пайхамарийн ларшна тIахьа вогIург ву со, церал тIаьхьа вогIург ву со, тIаьххьара пайхамар ву со бохург ду цуьнан маьIна.\n Тоба даран пайхамар хилла ву иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), хIунда аьлча, цуьнан уммат юкъара бусалба наха шайн дегнашца а, меттанашца а тоба дича, Деле цара гечдар дехча, Дала Ша церан тоба къобал дийр хилар довзуьйтуш ваийтина хилла ву иза, ткъа цуьнан умматал хьалха хилла долчу цхьадолчу умматашна тоба къобал даран биллам хIоттийна хилла бу цара шаьш байъар. Амма вайн Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) умматера тоба Дала къобал деш ду, дагца а, маттаца а иза дина хилча. Цул совнаха, вайн Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Деле верзар дукха долуш хилла, тоба дар дукха долуш хилла, гечдар дехар дукха долуш хилла, цхьана дийнахь 70-зза йа 100-зза тоба деш хилла цо, гечдар доьхуш хилла цо. Цундела, Тоба даран пайхамар аьлла цIе а хилла цуьнан.\n Къинхетаман пайхамар хилла ву иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), хIунда аьлча Дала иза массо Iаламашна къинхетам бина ваийтина хилла ву, цуьнан дахар дерриге къинхетам хилла ду, цуьнан лелар а къинхетам хилла ду. Делан некъахь гIазот дечу хенахь бен цкъаъа цхьанна а тоьхна яц цо, йа цкъаъа цхьанна а тIечевхина а вац иза. Адамашка вовшашца къинхетаме хила бохуш кхайкхам беш веана ву иза, вовшашца къинхетамца весет деш хила бохучу кхайкхамца веана ву иза. Къинхетамах лаьцна а, къинхетаман дозаллех лаьцна а, къинхетаме хила везарх лаьцна а цо дийцина долу хьадисаш дешначунна, царна тIехь ойла йинчунна, цуьнан шен дахарехь и къинхетам мел боккха хилла девзинчунна билггал хуур ду Дала иза Iаламашна къинхетам бина ваийтина ву бохучуьнан маьIна, цо ша къинхетам бу аьлла долчу дешнийн маьIна.\n ТIеман (гIазотан) пайхамар хилла ву иза (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), хIунда аьлча Делан динна доьхьало ечахь, Делан дин Цуьнан лайшка дIакхачорна новкъарло ечахь, гIийла нахана, заьIап нахана, зударшна, берашна гIело ечахь, бехк боцу нах хьийзош зулам дечахь, бусалба нахана а, цаьрца бехачу кхечу нахана а, бусалба нехан махкана а арахьарчу мостагIийн кхерам болчахь, ишттачу меттигашкахь доьхьало йан езарца Дала ваийтина хилла ву иза. Шен дахарехь масийттозза тIамехь дакъалаьцна а ву иза, тIом бина а ву иза, тIеман баьчча хилла а ву иза, ницкъ болуш хилла ву иза, гIорасиз а хилла вац иза, гIийла а хилла вац иза. Герз даьккхинчунна доьхьал герз даьккхина хилла ву иза, зулам динчуьнгара бекхам эцна а ву иза. Ткъа иза иштта ца хиллехьара-м, гобаьккхина хиллачу цуьнан мостагIаша, шайна юкъахь уггар йоккха ши импери а йолуш, Бусалба дин а, и дин лелош болу бусалба нах а хIаллакбина хилла хир бара. Цундела, бусалба пачхьалкхе кхоьллинчул тIаьхьа дуьйна, ша́ дIакхалххалц йолчу юкъахь, оцу 10 шара чохь тIемаш дукха хилла ду цуьнан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). ХIетте а, оцу дерриге тIемашкахь къинхетамах хаьдда а вац иза. Адамаш дайъарга а, адамаш хIаллакдарга а, цIий Iанарга а, тIеман бохамашка а хьаьгна хилла а вац иза. И довза луург хьожийла оцу дерриге тIемашкахь цо шен куьйга мас адам дийна а, цо куьйгалла деш хилла долчу оцу дерриге тIемашкахь мас адам делла а.\nБусалба дин кхачаме дин ду, Къемат де кхаччалц хир долчу дуьнена тIера массо адамашна Дала делла дин ду, цундела цу чохь адамашна оьшуш долу массо хIума ду, хIора а шен-шен меттехь до́гIуш долуш, машар а бу, маьрша дахар а ду, иза коьрта а ду, цуьнца цхьаьна, оьшучохь тIом а бу. Иза иштта хилар Бусалба динан кхачамалла гойтуш ду. Ткъа, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Тобанан а, Къинхетаман а, ТIеман а пайхамар хилар цуьнан дозалла гойтуш ду.\n Муслима дийцинарг и доьххьарниг ду. Ткъа, цул тIаьхьа хьахийна долу «ТIеман пайхамар а ву» аьлла дерг Муслима дийцина дац, Ахьмада а, Ибн Хьиббана а, Тирмизийс а дийцина ду. И шиъ ший а нийса а ду, Имам Iабдул-ГIанийс ма-аллара.\n ТIабаранийс дийцина иза.\n Сурат «Ал-Бакъарат», 119 айат.\n Сурат «Ал-Анбийаъ», 107 айат.\n Уьш йоцурш кхин а дуккха цIерш ю Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), цо деш хилла долчу хIуманашка хьаьжжина, цуьнан куьцашка хьаьжжина. Церах ю, масала, Къуръан тIехь Дала цуьнан яьхна йолу хIара цIерш: «Теш», «АллахIе кхойкхург», «Дагавоккхург», «Дика», «Нисвийриг», «Тешамениг», иштта кхиерш а.\n Шемахь (Сирехь) къилба малхбузехь йолчу гIаланан цIе ю иза.\n Дела реза хуьлда цунна, Хади́жа цу хенахь шовзткъа шо кхаьчна хилла.\n Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIижратан терахьца цхьайттолгIачу шарахь кхелхина хилар а, и кхелхина бутт рабиIул-аввал хилар а, и кхелхина де оршот де хилар а Iеламнахана юкъахь бартхилла хIума ду ала мегар долуш ду. Оцу дийнан терахь билгалдар – иза тайп-тайпана дийцина ду, цунах гIарадаьлла дерг а, дукхах болчу Iеламнаха аьлла дерг а иза шийттолгIа де хилар ду.\n Нийса дерг кхаарин буса воьллина хилар ду, (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна).\n Велларг каш чу вуьллуш цунна буха хIума йиллар дика лоруш дац Iеламнаха. Ткъа, Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) бухадиллина долу и кIадий къаьсттина цуьнца доьзна хIума ду, иза шен хIусам чохь дIаволлар санна.\n Доьххьара хьахийна волу и кхо кIант – Къасим, IабдуллахI, ИбрахIим – воцург кхин кIант хилла вац Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Iабдул-Iузза́ (Iузза́н лай) цIе йолуш кIант хилла цуьнан бохург нийса дац, бакъ дац. «АллахIан лай» олуш а доцуш, цхьана кхечуьнан лай аьлла цIе тиллар АллахIаца накъост лацар ду, иза уггар доккха къа ду. АллахIа ларвина, цIанвина Шен Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Шеца накъост варх, цундела цо цкъаъа Делаца накъост вина хилла вац шен дахарехь, йа кхидолу къинош летийна хилла а дац. И ду Имам Iабдул-ГIанийс аьллачуьнан маьIна.\n ХIижратан терахьца ялхолгIачу шарахь Мединат йистера Зул-Хьулайфа цIе йолчу меттера Iумрат дихкина, Iумрате ваха новкъа ваьлла хилла Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), шен асхьабашца. Маккийна герга кхаьчначу хенахь, Хьудайбийа олучу меттехь севцца хилла уьш. Цул тIаьхьа Маккара керстанаха шаьш Маккийчу дохкуьйтур дац шу аьлла цаьрга. Иштта церан и дийцарш хиллачул тIаьхьа, «Хьудайбийахь бина болу барт» аьлча бевзаш болу барт бина цара. Цу берта юкъахь хилла, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен асхьабашца цигара юха Мединате дIагIур хилар, тIедогIучу шарахь Iумрат дан юхавогIур волуш. Иштта цу шарахь и Iумрат кхочушдар ца нисделла цуьнан, Маккийна герга кхаччалц схьа а веана, юхаверза дезна цуьнан. ТIедогIучу шарахь дина цо доьххьара кхоччуш долу Iумрат.\n И маьIна долу хьадис дийцина Муслима а, Абу Давуда а, Насаийс а, Ибн Ма́джахIас а.\n Майраллийца а, гIо оьшучунна гIо ца кхоорца а гIараваьлла вевзаш хилла иза нахана юкъахь. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен цхьа къаьсттина дан дезаш гIуллакх хилча, и кхочушдан вохуьйтуш хилла иза. Наггахь, цхьаьна цхьа а воцуш, ша́ цхьаъ вохуьйтуш а хилла цо иза, цхьацца тIеман декхарш кхочушдан.. МуIа́вийа (Дела реза хуьлда цунна) халиф хIоьттинчу заманахь велла иза, (Дела реза хуьлда цунна).\n Кхузахь вуьйцуш волу и паччахь Маккара асхьабаша ша́ волчу хIижрат дина верг ву, Имам Iабдул-ГIанийс ма-аллара цуьнан цIе Асхьама а ю, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шега и кехат даийтича иза къобал а дина, цуьнан лерам бина хилла цо. Бусалба дин тIелаьцна а хилла цо.\nОцу Асхьамехула а, Iамрехула а ялийна Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Умм Хьаби́бахI (Дела реза хуьлда цунна). Шен хIусамдеца Эфиопи хIижрат динчех (цига кхелхина баханчех) хилла иза, ткъа цуьнан хIусамдас керста дин тIелаьцна цигахь, цул тIаьхьа иза велла. ТIаккха, цо ларйан еза хан цуьнан дIаяьллачул тIаьхьа, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шена иза яло векил вина Iамр ибн УмаййахI. Эфиопи ша́ дIакхаьчча, Iамра иза Асхьаме хаийтина, тIаккха цо мах бина цаьршинна юкъахь, Умма Хьабибатана урдона 400 динар а делла Асхьамас. Ткъа Умм Хьабибатан агIор Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) векалца мах бинарг Умма Хьабибатан шича Халид ибн СаIид хилла.\nАсхьама валар шена хиъча, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша́ Мединатехь а волуш докъа ламаз дина цунна тIехь. Бухарийс а, Муслима а, кхечара а дийцина ду Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цунна тIехь и ламаз дар: Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кадам бира нахе, ша́ Мединатехь волуш, Эфиопин паччахь Асхьама веллачу дийнахь; цо элира: «Кхечу махкахь шун цхьа ваша велла («АллахIан дика лай велла» элира аьлла а деана ду иза), хьалагIовтта, дуьло ламаз де цунна тIехь»; асхьабаша хаьттина тIаккха: «Мила ву иза?». Цо жоп делла: «Эфиопин паччахь ву»; кхин а аьлла цо: «Гечдар деха аш шайн вешийна»; тIаккха цаьрца араваьлла иза Мединатал арахьара ламаз дечу метте, тIаккха ша́ хьалха а ваьлла, уьш ши могIа бина шена тIаьхьа а хIиттийна, дакъа хьалха долуш санна докъа ламаз дина цо цаьрца.\nТIаккха, и Асхьама (Дала къинхетам бойла цунах) веллачул тIаьхьа, Эфиопехь керла хIоьттинчу паччахье а кехат яздина хилла Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), делахь а цо Бусалба дин тIелаьцна йа ца лаьцна хууш дац. ХIара шолгIа паччахь ву Анасера схьа (Дела реза хуьлда цунна) Муслима дийцинчу хьадисехь вуьйцург: «АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кехаташ яздира Персин паччахье а, Румийн паччахье а, Эфиопин паччахье а, нуьцкъала болчу массо паччахьашка а, лекха хинволчу АллахIе уьш кхойкхуш; ткъа кхузахь вуьйцу Эфиопин паччахь Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шена тIехь ламаз динарг вац». Иштта маьIна дина оцу хьадисан цхьаболчу Iеламнаха, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кехат дахьийтинарг Эфиопин ши паччахь хилла аьлла, доьххьаралераниг Бусалба дин тIелаьцна волу Асхьама а волуш (Дала къинхетам бойла цунах), шолгIаниг цул тIаьхьа хIоьттинарг а волуш. Ткъа дика хуург АллахI ву.\n Амма Ма́рийахI (Дела реза хуьлда цунна) – иза Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнана ю. Хьажа хIокху жайни тIера «Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнаной» буьйцучу метте.\n Йама́ма цIе йолчу меттиган куьйгалхо хилла иза.\n Асхьа́б - Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ган а гина, цунах тешна волу стаг а, зуда а, бер а.\n Цхьаболчу Iеламнаха кхин ши кIант хилла цуьнан аьлла а ду.\n Умм ХIа́ниъ бохург ХIа́ниан нана бохург ду, «умм» бохург «нана» бохург ду. Хьенехан нана, йа хьенехан да́ олий, берийн цIарца цIе йоккхуш Iедал ду Iаьрбошна юкъахь, вайна юкъахь наггахь ма-аллара. Цунах «кунйа» олу. Ткъа оцу Умм ХIа́ниан шен цIе Фа́хита ю. Цхьаболчара цуьнан цIе ХIинд хилла аьлла а ду.\n «ЛахIаб» бохучуьнан маьIна – цIе, а́лу́ бохург ду Iаьрбийн маттахь. Абу ЛахIаб аьлча – А́лу́н да, А́лу́ йолуш верг бохург хуьлу. Цуьнан юьхь сирла хилла дела, иза мелла а сирла амат долуш хилла дела тиллина хилла цунна и цIе цуьнан дас. И Абу ЛахIаб ву Делан Элчанна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дукха новкъарлонаш йинарг, цунах кхаьрдаш лелларг, цуьнан цIийнах болчу нахана юкъахь уггар чIогIа цунна доьхьал ваьлла хилларг. Цуьнан хьокъехь доьссина ду «Ал-Масад» цIе йолу Къуръанан 111-гIа сурат. Цуьнан доьххьара айатехь аьлла сийлахь-веза волчу АллахIа: «ХIаллакьхили (дакъаза дели) Абу ЛахIабан ши куьг, ша́ а хIаллакьхили (дакъаза вели) иза»…\n Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) пайхамаралла бакъ хиларан тешаллаш дуьйцучу меттехь хьахадо Имам Iабдул-ГIанийс и дийцар: «Абу ЛахIабан кIанта Iутайбата хьийзийна хилла иза, коч ятIийна хилла цуьнан. ТIаккха доIа дина хилла цо, Делан жIаьлех цхьа жIаьла цунна тIетасар доьхуш. Шемара Заркъа́ъ олучу меттехь лоьмо вийна иза». Хьа́кима а, кхиболчара а дийцинчу хьадисашкахь ду иза.\n Хади́жат; вай «Хедишта» олу цIе цунах ю.\n Савдат олий йоккху вайна юкъахь и цIе.\n Iа́ишахI; вай Iайшат олу цIе цунах ю.\n Жималлехь мах беш хилла хьалха. ТIаккха, кIант а, йоI а доьзал дахарна кийча хиллачул тIаьхьа цхьаьнакхеташ хилла и шиъ.\n Цу хенахь а, цу довхачу мехкашкахь а йоI сиха кхуьуш хилла, оцу хена чохь хIусамнана хила а, доьзалан нана хила а кийча хуьлуш хилла, цундела цигарчу наха лелош хилла ду оцу хена чохь цхьанакхетар. Цундела, зама а, меттиг а, догIмийн хIоттам а таханлерачух къаьсташ хилла долу хьал таханлерачу хьолаца дуста ца деза, и башхаллаш дагахь латто еза и дуста дагадеанчо а, цунах нийса кхета луучо а.\n Хьафсат а олу цунах.\n И хьадис ТIабара́нийс а, Хьа́кима а, ТIахьа́вийс а, кхечара а дийцина, Iеламнаха нийса ду а аьлла иза. Цу хьадисехь билгал ду Хьафсатан (Дела реза хуьлда цунна) доккха дозалла – Делан омрунца деанчу Жабраил малийко тоьшалла дина цунна, иза дуккха марханаш кхобуш а ю, дуккха ламазаш деш а ю, иза ялсаманехь Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIусамнана а хир ю аьлла. Ткъа, иштта цу кепара Жабраил малийк деана хилар а, цо иштта Делера тоьшалла дар а Хьафсат кхечу зударшна юкъахь къастош долу хIума ду, цуьнан дикалла а, дозалла а, Далла гергахь иза сийлахь хилар а гойтуш долу хIума ду.\n ТIабара́нийс дийцина иза а, «Ал-муIжамул-кабир» тIехь.\n Шовзткъе пхоьалгIачу шарахь елла аьлла а ду иза цхьаболчу Iеламнаха.\n Абу Суфьянан цIе Сахр ю, ткъа Абу Суфьян «кунйа» ю, «Суфьянан да» бохучу маьIнийца лелош ю. Умм Хьаби́ба бохург а «Хьаби́батан нана» бохучу маьIнийца лелош йолу цIе ю, ткъа цуьнан вуьшта йолу цIе Рамла (Рамлат) ю. Цундела, Абу Суфьянан йоI Умм Хьаби́ба аьлча, Сахран йоI Рамла аьла а цхьа зуда ю юьйцург. Дела реза хуьлда цаьршинна шинна а.\n Пайхамаран маьждигана гена доццуш долчу кешнийн цIе ю иза.\n Бухарийс дийцина иза.\n БархI баттахь яьхна хилла иза цуьнца аьлла а ду. Иза а, Хади́жа а ю Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дийна а волуш цуьнан елла ши хIусамнана. Вуьйжаш берриге Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) веллачул тIаьхьа кхелхина.\n Хайбарехь тIом боьдучу хенахь Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) эскаро вийна хилла иза бохург ду цуьнан маьIна.\n Ша́ Iумрате воьдучу хенахь, Iумрат дехкале хьалха ялийна хилла иза Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), тIаккха ша́ Iумрат дина а ваьлла, Мединате вухавогIуш цу метте кхаьчча, цигахь цхьанакхетар нисделла и шиъ. ТIаккха, Майму́на йала герга йахча, оцу метте дIайигийтина цо ша́, цигахь йалар нисделла цуьнан, тIаккха и шиъ доьххьара цхьанакхеттачу меттехь дIайоьллина иза, цуьнан шен иштта хилла болчу лаам кхочуш беш. Дела реза хуьлда цунна.\n Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иштта зударий ба́лоран а, Дала цунна къаьсттина и бакъо йаларан а шен хьекъале бахьанаш а, пайданаш а хилла. Церах цхьадерш дийцина Имам Ибн Хьаджар ал-Iаскъола́нийс, Бухарийн «Сахьихь» жайнин маьIна деш:\n1 - Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) къайлах долу хIуманаш, хийра нахана гуш доцу хIуманаш алссам девзаш хилар, керстанаха иза бозбуанча ву алар а, кхийолу цара цунна тохкуш хилла цIераш а бакъ йоций довзийтархьама.\n2 - Iаьрбойн тайпанаш цуьнца захало дар бахьана долуш сийлахь хилийтар.\n3 - Уьш Бусалба динна тIеберзорехь оцу захалонех алсам пайда хилийта.\n4 - Цунна Дала тIедожийна долу декхар совдаккхар. Цхьа а кхидолчу хIуманашка новкъарло ца йойтуш, Дала шега белла болу кхайкхам дIакхачо декхар хилла иза, ткъа хIусамнаной совбевлча, цунна тIедоьжна декхар а совдолуш хуьлу, цаьрга хьоьжуш ца Iаш шега белла кхайкхам дIакхачорехь алсам къахьега дезаш хилла хуьлу цо.\n5 - Зударийн агIор цуьнан гергара нах алсамбовлар, цуьнца тIом бечарна доьхьал цуьнан алссам накъостий хилархьама.\n6 - Божаршна ган йиш йоцу, доьзалера дахарца доьзна долу Бусалба динера хIуманаш дуьйцуш-девзаш хилар, уьш кхача ма-дезза дIакхачар.\n7 - Цуьнан къайлах долу хаза гIиллакхаш а, дика амалш а алсам йовзар.\n8 - И зударий кхабар а, царна рицкъа латтор а, церан бакъонаш ларйар а цо шена тIелацар. Хууш ма-хиллара, цо балийна дукхах болу зударий биссина зударий хилла, шайн дола деш, шайга хьожуш хIусамда воцуш хилла. Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна; Дела реза хуьлда царна.\n Азатхо – цкъа лай хилла, маьрша ваьккхинарг ву, стаг йа зуда.\n Анас ибн Ма́лик олург ву иза, Ма́ликан кIант бохург ду иза. Анса́раш – Мединатан бахархой бу; «гIо динарш» бохург ду цу дешан маьIна; Маккара кхелхина бусалба нах цара Мединатехь тIелаьцна дела, цара царна а, Пайхамарна а (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIо дина дела аьлла ду иза церах. Ткъа, Маккара кхелхина баьхкинчерах «мухIажирш» олуш хилла ду, «кхелхина баьхкинарш» бохург ду иза; вайн маттахь а ду иза оццу маьIнийца лелош, «мухIажар» олу вай кхечу махка кхелхинчу стагах.\nАнаса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIуллакхе хьожуш, цуьнан хьашташ кхочуш деш хилла со итт шарахь. (Оццул йолчу оцу ехачу хена чохь) «офф» ца элира цо соьга цкъа а. Ас динчу цхьанне хIуманна, «ХIунда дина ахь иза?», - ца элира цо соьга цкъа а. Ас ца деш дитинчу цхьанне хIуманна, - «ХIунда ца дина ахь иза?», - ца элира цо соьга цкъа а. Нахана юкъахь уггар хаза гIиллакх а, амал а йолуш вара АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна)». Тирмизийс а, Абу Давуда а, Бухарийс «Ал-адаб» тIехь а дийцина иза.\n Зайд а, цуьнан кIант Уса́ма а Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дукха везаш хилла ву, цундела олуш хилла ду цаьршинна иза.\n Маккийна а, Йеменна а юкъахь йолу меттиг ю иза.\n Мисран къилбехь, Суданан къилбаседехь йолчу меттиган цIе ю иза.\n Кхузахь вуьйцург цхьа стаг ву, тайп-тайпана цIерашца вевзаш хилла волу. Иштта и цIерш (йа церах цхьаъ) йо́хуш хилла цуьнан.\n Хала дин, вон амал йолуш болу дин бохург ду цуьнан маьIна.\n Дуккха йа чехка бодуш болу дин бохург ду цуьнан маьIна.\n Ухьудехь хиллачу гIазотехь хилла бохуш дуьйцу иза Iеламнаха.\n Дика дин, бодучу хенахь хьалхара ши ког дикка хьалха боккхуш болу дин боху маьIна ду цуьнан.\n Цуьнан терсар хаза хилла дела тиллина хилла цунна и цIе, цхьа байташ олуш санна нислуш хилла цуьнан иза. ТIаккха, сира дин хилла бохуш а дуьйцу иза Iеламнаха.\n Бану́ Мурра тайпанара а волуш, гIамар-аренца Iаш волчу цхьана стагера и говр эцна хилла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Иза йохкар-эцар тIехь цаьршинан барт хиллачул тIаьхьа, цуьнан мах схьаэца шена тIаьххье схьавола а аьлла, дIаволавелла Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Иза сихвелла дIавоьдуш волуш, важа жимма тIаьхаьвиссина хилла. ТIаккха, цигахь хиллачу цхьаболчу наха, цо и дин Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) боьхкина буй ца хууш, шаьш цунах кхин а дукха мах лур бара хьуна бохуш къамел дина. Цунах Iехавелла волчу оцу стага Пайхамарна тIе а кхаьчна, «нагахь санна и дин айхьа эцна белахь – схьаэца иза, бацахь ас дIабухкуш бу иза» аьлла. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша́ иза хIинцца хьоьгара эцна бу иза аьлча, хьайн теш схьагайта аьлла цо. Уллехь хиллачу Хузаймас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла тIаккха: «Ас тешалла до ахь иза цуьнгара эцна хиларна». ТIаккха, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хаьттина хилла цуьнга: «Стенна тIехь дира ахь тешалла?». Цо жоп делла хилла: «Ахь аьлларг бакъдар тIехь дира ас иза». Цуьнан тешалла шина стеган тешалла санна лерина тIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цу хенахь дуьйна, «шина тешаллин да́» олуш хилла цунах. И дийцар доцца дийцина Абу́ Да́ву́да а, Наса́ийс а, Ахьмада а нийса хьадисехь.\n Фарва ал-Джуза́мий – Ше́махь МуIа́н олучу меттера хилла. Цигарчу Iаьрбойшна юкъахь шайн гIуллакхаш лелон ри́махоша (ру́маша) куьйгалхо хIоттийна хилла иза. Бусалба дин тIелаьцна хилла цо, тIаккха Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу шен геланча ваийтина цо, шегара цунна совгIаташ даийтина цо, цу юкъахь и говра хилла. Ри́махошна (ру́машна) иза бусалба дине верзар хиъча, цара шайн бIо болчу кхайкхина хилла иза, тIаккха бусалба динах юхава́ла аьлла хилла цуьнга. Цо шаьш бохург ца дича, вийна цара иза. Дала декъал войла иза, Дала къинхетам бойла цунах.\n Цхьадолчу хьадисашкахь Iумарна и говр юхкуш карийна хиллера аьлла ду, ткъа вукханхьа цунна иза шена эца лиънера аьлла ду, ша́ и елла хиллачо иза дика лелош ца хилла дела, цо шена иза йорах йохка мега аьлла цунна хетта дела. Бухарийс а, Муслима а дийцина, Iумара аьлларг: «Делан некъахь гIазотехь лелайайта сайн цхьа говр еллера ас цхьана стагана. Ткъа цо иза лелон ма-езза лелийна ца хиллера, цундела суна иза цуьнгара эца лиира, цо иза йорах юхкур аьлла а хийтира суна (дика ца лелийна дела азйелла-гIелйелла хиллера иза). Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хаьттира ас иза эцарх лаьцна, тIаккха цо соьга элира: «Ма эца иза. Айхьа делла сагIа юха ма дерзаде, цо иза хьайна цхьана детих йохкахь а. Бакъдолуш, ша́ делла сагIа юхадерзориг тера ву ша́ Iеттийнарг юха дIаюуш долчу жIаьлах».\nИ говр доьххьара Iумара оцу стагана елла хилча, тIаккха цо иза юха цуьнгара оьцуш хилча, цу стага цуьнан хила безачу мехал йорах юхкур йара цунна иза, шена иза елла волчу цуьнца гIилкх лоцуш. Ткъа иза ша́ делла сагIа юхадерзор санна хIума ду. Цундела аьлла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Iумаре (Дела реза хуьлда цунна), ма эца иза цуьнгара.\nТIаккха, ша́ сагIийна елла хIума юхаерзор цхьаболчу Iеламнаха хьарам ду аьлла, делахь а дукхах болчара иза хьарам доцуш, амма ца дар гIолий долу хIума ду аьлла, ца деш Iаддитича ме́л хуьлуш долу хIума ду аьлла. Кхузахь башхула яц тIаккха и хIума юхаерзор ша́ еллачуьнгара иза мехах эцарца хилар, йа цо хIокхунна иза юха йалар, йа цхьана кхечу кепара юха шен долаяккхар. Цу юкъара долург – и стаг велча, цунна и хIума елларг цуьнгара ирс оьцуш болчу гергарчерах хилахь, тIаккха и хIума хIокхунна кхочуш хилахь, иза схьаэца мегаш ду, иза дика ца лору хIума хир дац оцу хьолехь. Кхин а, иза дика ца хилар нагахь санна оцу елла волчу стагера юхаерзош елахь ду, амма нагахь санна и хIума цуьнгара цхьана кхечу адаме – кхоалгIа агIоне – дехьаяьлла хиллехь – иза оцу кхоалгIа стагера эцар йа кхечу цхьана кепара долаяккхар хIокху хьадис юкъадогIуш хир дац, дика лоруш доцу хIума хир дац иза. (Имам Нававий, «Шархь сахьихь муслим», 11/62).\n Iаьрбийн маттахь цуьнан маьIна зу бохург ду.\n Мединатана гена йоццуш цхьа гIала ю иза тахана, ЦIечу хIурдан йистехь.\n Пайхамаран (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) и эмкал къовсайалийтича даим хьалхайолуш хилла. ТIаккха, цкъа къовсайалийтича хьалха ца яьлла иза, иза халчу даьлла хилла асхьабашна, халахетта хилла царна иза. ТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Бакъдолуш, Дала дуьненахь хуьлуьйтуш долчу хIуманех ду, Ша́ хIокху дуьненара цхьа хIума айдина лакхадаккхахь – иза охьадожор». Бухарийс дийцина иза. Дуьненан хIума иштта ду, цундела дуьненаца доьзна долчу хIуманца кураллаш йар, дозаллаш дар дика дац, иза мел лекха хьаладахарх цхьана дийнахь ду́жур долуш хIума ду иза, дIаде́ра долуш хIума ду.\n Шена лиънехьара адамашна юкъахь уггар хьал долуш хила йиш йолуш вара вайн Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), делахь а, цо хаьржина хилларг дуьненан паччахьалла ца хилла, эхартан дарж хилла. Ткъа хIинца вай дийцина долу и даьхни а цо дерриге сагIийна дIаделла хилла, бусалба нехан хьашташна хьажийна хилла. Бухарийс а, Муслима а дийцина, Iа́ишата – Пайхамаран хIусамнанас – элира аьлла: «Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) лечу хенахь, тIамехь тIедухуш хилла долу цуьнан гIагI цхьана жуьгтийчуьнгахь закъалтана делла дара, шен доьзална юучунна цо цуьнгара баьккхинчу мекхана доьхьал».\n «ШавхьатI» Iаьрбийн маттахь цу диттан цIе ю. Оьрсийн маттахь «тис» олург ду иза. Хьалхалера заманахь Iодмаш дика хуьлуш хилла бохуш дуьйцу цунах.\n Цу туьрах лаьцна жимма алсам довза луург хьажа: «Элчанан тур "Зул-Фикъор».\n «Ал-Михзам» аьлла а ю цуьнан цIе цхьадолчу жайнашкахь.\n «Ас-СаIдиййа» хилла цуьнан цIе аьлла а ду.\n Дерриге ворхI гIагI хилла цуьнан бохуш дуьйцу Iеламнаха.\n Уггар хаза, уггар серла, нуьре юьхь йолуш хилла вайн Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Iеламнаха ма-аллара, иза вийцинчара массара а тарвеш хилла иза юккъебахча буьзна хуьлуш болчу баттах.\n Iаьрбойн месаш дукхах долчу де́къана чIогIа хьийзина хуьлуш хилла, цундела аьлла кхузахь Iелас (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) месаш шера йара аьлла. Цу хенахьлерачу Iаьрбойн месашца юьстича бохург ду иза. Вуьшта, Iелас кхечу хьадисехь дийцина ду, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) месаш чIогIа хьийзина а яцара, йа чIогIа охьахецаелла шера а яцара аьлла, юккъерачу барамехь йара, жимма хьийзина йолуш, дукха шера а йоцуш, дукха хьийзина а йоцуш. Ткъа уггар дика хIума – юккъера барамехь дерг ду. Дуккха кхидолу хIуманаш а иштта хилла Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nТIаккха, оцу дешнийн вай иштта и маьIна динчул тIаьхьа, кхузахь билгалдан деза, цхьаболчу Iеламнаха къаьсттина и Iелас цуьнан месаш шера йара аьлла дийцина долчуьнан исна́д гIийла ду аьлла хилар, ткъа цуьнан месаш дукха хьийзина а йоцуш, дукха шера а йоцуш, юккъера барамехь йара аьлла дерг Бухарийс а, Муслима а дийцина хилар.\n Лергадума – тIилдиг а олу а цунах, лерган дуьхьиг олий а догIу иза. Ткъа цу кепара месаш даим ца хилла цуьнан. Цхьайолчу хенахь кхин а охьайовлуьйтуш хилла цо уьш, белшаш тIе кхаччалц, цхьайолчу хенахь йоца лелош хилла, лергаш тIе кхаччалц.\n Духарал арахь гуш йолу цуьнан ворта дешица иэдина дети къегина тур санна сирла йара аьлла деана ду цуьнан куц кхечу хьадисашкахь.\n Мелла а аьрру агIор таьIна а йолуш, букъ тIехь шина белшаш юкъахь цхьа аратаьIна дилха тайпа хIума хилла иза, тIехь евлла жимма месаш йолуш, кхокханан хIоанан барамехь. Хьалха хилла долчу умматийн жайнашкахь йийцина хилла ю цуьнан и билгало, иштта хир ву вогIур волу пайхамар бохуш.\n Наха ша мел хьийзорах, цара ша мел кIадварх, уьш шеца мел гIалат бийларх, къехка ца къехкара иза церах, дог диллина дара цуьнан царна, дIа ца воьрзура иза церах, дов ца дора цо царна, оьгIаз ца воьдура иза царна.\n Цуьнца Iар, цуьнца цхьаьна лелар, дIасавахар, хан яккхар цхьанне агIор хала доцуш, ЦIахь, некъахь, гIулкхехь, массо меттехь шен лелар паргIат долуш, атта долуш, кIеда долуш, дика долуш вара иза.\n Лекха хиларга герга а волуш, кхечу хьадисашкахь ма-аллара.\n Лакхара букъ а, накха а болу меттиг шуьйра йолуш вара бохург ду иза.\n Дуткъа цхьабосса дацара иза бохург ду цуьнан маьIна, баккъалла йиш хаьлча санна а доцуш, мелла а иштта хеталур долуш дара иза.\n Жимма тIаьхьа догIур долчу хьадисехь, ХIинда (Дела реза хуьлда цунна) аьлла долу дешнаш ду, цуьнан цIоцкъамаш хIоттаделла дацара аьлла. ХIокху хьадисехь иштта аьлла ду, вукху хьадисехь вуьшта аьлла ду. Цундела, цхьаболчу Iеламнаха цуьнан маьIна иштта ду аьлла: жимма генара гича хоттаделла ду аьлла а хеташ, амма уллера хьаьжча хоттаделла доций хуур долуш хилла Элчанан цIоцкъамаш (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nIаьрбошна цу хенахь хIоттаделла цIоцкъамаш дика хеташ ца хилла, Iаьрбой боцучарна мелхо дика хеташ хилла, ткъа Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) и ший дикалла хилча санна хуьлуш хилла, уллера гича хIоттаделла доций гуш долуш, ткъа вуьшта хIоттаделла ду аьлла хеталур долуш.\nХIетте а, цхьаболчу Iеламнаха и ХIинда дийцина хьадисехь дерг хьалхадаьккхина хIокху хьадисехь долчул, иза хIокхул нийса лерина цара цхьаболчара.\n Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Абу-Бакарца а, цуьнан азатхочуьнца а Мединате хIижрат деш воьдучу хенахь гина хилла Умм МаIбадана. Цундела, цуьнца хилла волчу цуьнан шина накъостаца – Абу-Бакарца а, цуьнан азатхочуьнца а – вуьстина аьлла и дешнаш Умм МаIбада, и шиъ ши га хилча, цаьршинна юккъера га дара иза, дехьа-сехьа теIар доцуш, юккъера барамехь вара иза аьлла.\n Вай жимма хьалха ма-аллара, лоха ца хилла Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), мелхо а лекха хиларна герга хилла иза, делахь а цхьа къаьсташ лекха ца хилла, веха ву ала йиш йолуш ца хилла.\n Хьалха вай ма-аллара, бетталуш цIен бос болуш, кIайчу басахь хилла иза. И ду «шарула кIай воцуш» бохучуьнан маьIна.\n Бос сирла, юккъерачу барамехь кIай хиларе терра, месаш а юккъера барамехь йара цуьнан, дукха чIогIа хьийзина а йоцуш, амма йанне хьийзина яц олийла а доцуш, гIеххьа хьийзина йолуш. Шен кхоллар кхачамаллийца долуш, массо хIума юккъера барамехь долуш хилла иза, Делера къинхетам, маршалла хуьлда цунна.\n Дикка хьаьжча юккъера барамехь волчу стагал жимма лекха вара иза, ткъа иштта доьххьала дIа гича юккъера барамехь хеталора иза бохург ду цуьнан маьIна. Хьалха вай мосуьйттозза ма-аллара, лоха а ца хилла иза, амма вуткъа-веха ву олийла долуш къаьсташ лекха а ца хилла, лакхалле таьIна а волуш юккъера барамехь хилла иза, АллахIера къинхетам а, массо диканаш а, маршаллаш а хуьлда цунна.\n Шен дегIан хIоттаме а, дегI жима доцуш, доккха хиларе а хьаьжча, дегIан хIоттамца дуьстича корта цуьнца богIуш болчу кепара боккха хилар – кхачамаллин куц ду, хьекъал шортта хиларан билгало а ю. ДегI доккха а долуш, цуьнца дуьстича жима корта а болуш ца хилла иза, Делера салам-маршалла хуьлда цунна.\n Белшашкахь шуьйра волуш боху маьIна ду цуьнан.\n Голаш вовшах хотталучу меттера даьIахкийн чаккхенаш яккхий йолуш бохург ду иза, ткъа уьш яккхий хилар – меженаш онда хилар бохург ду.\n Масала, ламаз оьцучу хенахь пхьарс гучубаьлча, йа ност гучуяьлча, иштта йолу меже духаро хьулйина йоцучу меженал алсам нуьре йолуш.\n ХIокху хьадисехь цхьадолчу жайнашкахь «накханан лакхарчу да́къошкахь а» месаш йолуш аьлла деана ду. Белшаш тIера мелла а охьайогIуш ерш хила йо́гIу уьш, накха дIалаьцна а йоцуш.\n Хьаласеттина, йа юкъ-юкъахь тIеевлла меттигаш йоцуш.\n Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) когийн бухара юкъ дукхах долчу адамийн санна хьалатаьIна хилла, берриге ког лаьттах Iотталуш ца хилла аьлла деана ду хIокху хьадисехь. Ткъа цхьадолчу кхечу хьадисашкахь цунна бIостанехьа дерг ду дийцина. Масала, Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцинчу хьадисехь ду, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ког охьабиллича, иза берриге лаьттах тIебуьжура, аййелла меттиг яцара цуьнан аьлла. Ткъа цу хьадисийн хьокъехь дерг Iеламнаха кхаа кепара дийцина. Цхьаболчара Абу ХIурайрас дийцина долу хьадис хIокху ХIинда дийцинчу хьадисал чIогIа ду исна́дан агIор аьлла, цундела цара иза толийна, цигара схьа цара Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ког тIапа хилла аьлла, берриге лаьтта тIебуьжуш хилла аьлла. Цхьаболчара хIара ши хьадис цхьанатоха йиш ю аьлла. ХIинда дийцинчу хьадисехь дерг Элча (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) мелла а къона волчу хенахь дерг ду, цунна тIе алсам дилха диллале дерг ду, цундела иза цу хенахь дукха веза ца хилла, цундела цуьнан ког берриге лаьтта тIе буьжуш ца хилла. Ткъа Абу ХIурайрас дийцинарг тIаьхьарчу хенахь хилларг ду, хIунда аьлча Абу ХIурайрас Бусалба дин тIелацар мелла а тIаьхьа нисделла хилла, цундела цо шена гинарг дийцина: Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) воккха мел хуьлу цунна тIе мелла а алсам дилха диллина, цундела иза доьххьарчул веза хилла, цундела цуьнан ког берриге лаьтта тIе охьабуьжуш хилла, амма тIапа иза ца хилла аьлла, иштта цхьанатоьхна цхьаболчу Iеламнаха и ши хьадис. Вукхара кхечу кепара цхьанатоьхна, цара аьлла: Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) когаюкъ хьалатаьIна яцара бохучу хьадисехь лууш дерг – дукха чIогIа хьалатаьIна яцара иза бохург ду, хIунда аьлча дукха чIогIа хьалатаьIна когаюкъ хилар дика хIума дац, йа цхьанне кепара хьалааййелла йоцуш иза ерриге цхьабосса хилча а дика ду олийла дац, ткъа хууш ма-хиллара, Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхоллар дерриге юккъера барамехь хилла ду, кхачамалла долуш хилла ду, цундела, цуьнан когаюкъ мелла а хьалааййелла хилла, амма дукха чIогIа хьалатаьIна ца хилла. Цундела, и хьалатаьIна йара бохучунна лууш дерг – юккъера барамехь йара бохург ду; хьалатаьIна яцара бохучунна лууш дерг – дукха хьалааййелла яцара бохург ду. Иштта ду Iеламнаха цу хьадисийн хьокъехь аьлларг, ткъа дика хуург АллахI ву.\n Когаш текхор доцуш, ког билггал хьала а ойъуш, тIаккха дикка охьа а буьллуш, ког охьабуьллучу хенахь шен дегIан хIоттамца догIуш долчу кепара мелла а дIаса а таьIаш, болар дара цуьнан. Когаш лаьттах деттар доцуш, кураллийна мачашка гIовгIа йайтар доцуш, меллаша, тийна, оьзданга болар дара цуьнан. Делера къинхетам, маршалла хуьлда цунна.\n Шена цхьаьнга вистхила лиъна ша цуьнан агIор хьожуш хилча верриге тIеверзара иза цунна; дехьа-сехьа бIаьргаш ца къедадора цо, къайлах раз хьоьжург санна; беккъа корта дIаберзабой а ца Iара иза.\n Цуьнан эсалалла ю кхузахь юьйцург.\n Дуьненна тIаьхьабевлла, дуьнене йолу ойла чIогIа йолуш болчеран хьажар санна ца хуьлура цуьнан цхьана хIумане хьажар, мелхо а шена оьшшучул хьажа а хьожий IадIара иза, шен ойла дуьненаца лаьтташ ца хиларе терра массо хIуманна тIе бIаьрса хIиттош ца хуьлура, бIаьргаш тIеде́гIош ца хуьлура иза. Делера салават, салам хуьлда цунна.\n Бухарий, Муслим. Ткъа иза, Iеламнаха ма-аллара, мегаш долчу даарца доьзна ду. Амма хьарам йолу юург – иза вон хилар довзуьйтуш хилла цо, и даар ца магош хилла цо, иза хьарам хилар билгалдеш хилла цо. Делера къинхетам, маршалла хуьлда цунна.\n ДIатевжина яахIума яар кураллин охIлунах болчеран Iедал долу дела дезаш ца хилла иза Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Олуш хилла цо: «Лайно санна яахIума юу ас, лай санна охьа а хуу со, лай бен вац со». Цундела цхьаболчу Iеламнаха, цхьа а бахьана а доцуш дIатевжина яахIума яар дика ца лерина. Могшаллин агIор а тидина цара иза дика ца хилар. Къилахь ду бохург дац иза дика ца лерина бохург, иштта ца яар гIолий ду бохург ду. Ткъа цхьаболчу кхечу Iеламнаха и хIума дика ца хилар къаьсттина Пайхамарца доьзна хилла ду аьлла, цундела дика ца ла́ра хIума дац иза аьлла цара.\n Цу заманахь яахIума лаьттахь юуш хилла, буха хIума охьа а тоссий. Ткъа, мелла а лаьттара хьалааййелла йолчу стоьла тIехь яахIума яар базлуш болчу нехан Iедал хилла, дуьненан агIо чIогIа йолчеран Iедал хилла, шайн кортош хIума кхоллучу хенахь охьате́Iо ца дезийта стоьла тIе буьллуш хилла цара кхача. Ткъа Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цкъа а цу кепара яахIума юуш ца хилла, мелхо а лаьттахь юуш хилла цо, буха хIума а тоссий. Ткъа цо стоьла тIехь яахIума йиъна ца хилар – стоьла тIехь яахIума яар хьарам ду бохург дац, йа иза вон хIума ду бохург дац, иза мегаш хIума ду, Iеламнаха оцу хьадисийн маьIна дечахь билгал ма-дарра. Ткъа вайна иштта и санна долу хIуманаш довзаран дуккха кхидолу пайданаш ду, хьарам-хьанал дерг цаьрца доьзна дацахь а. Церах ду, масала вайна довзар, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) эсала адам хилла хилар, иза базлуш болчу нахах хилла ца хилар, иза дуьненаца доьзна долчунна паччахьийн амалех тера амалш йолуш хилла ца хилар, иза жимма хьалха вай ма-дийццара, цо ша́ ма-аллара, АллахIан лай хилла хилар. Ткъа цу балхо цуьнан кхачамалла гойту, цуьнан уггар лакхара дикалла гойту, цуьнан сийлахьалла гойту, цуьнан дозалла гойту. Стоьла тIехь яахIума яар Iаддитарца ца хилахь а, адамехь эсалаллин амал а, цуьнца доьзна долу хаза гIиллакхаш а хила дезар гойту.\n Йоцург хIунда яц ца бохуш, йоцург лоьхуш, даарш хоьржуш ца лелла иза, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна. Шена шен хIусамехь, йа хьошалгIахь, йа новкъа воьдуш волуш Дала нисйиннарг юуш хилла цо.\n Бухарий, Муслим. Вуззалц и бепиг (кхаллар) диъна дацара цо шен дахарехь бохург ду цуьнан маьIна, хIунда аьлча дукхах йолчу хенахь Пайхамаран хIусамехь къелла лаьттина, наггахь юург алсам ялар нисделчи а дукха латтош ца хилла цара иза шайгахь, Пайхамарна тIебогIурш дукха хиларна сагIийна дIалуш хилла цара. Шен хIусамехь йала хIума ца хилча, декхарийла воьдий а ехначунна дIалуш хилла цо, Делера къинхетам, массо диканаш, лаккхара даржаш хуьлда-кх цунна. Лаьмнаш деших дуьзна хилийта йиш йолуш хилла вара иза, дуьненан бахамаш массерачул дукха хилийта аьтту болуш хилла вара иза, дуьненан паччахьаш санна ва́ха йиш йолуш хилла вара иза, делахь а цо хаьржинарг дуьне ца хилла, дуьненан бахамаш цуьнан дагчохь ца хилла, шен керахь Дала нисбинарг а Делан некъахь дIахьажош хилла цо. Делера салават, салам хуьлда цунна.\n Бухарийс, Муслима дийцина иза Iа́ишатера схьа (Дела реза хуьлда цунна).\n Пайхамаршна мегаш хилла дац наха сагIийна елла хIума яа а, лелон а. Иштта мегаш хилла дац иза Пайхамаран (Делера къинхетам, маршалла а хуьлда цунна) доьзалшна а.\n Масала, мача тегарал совнаха, бедаршна йома латорал совнаха, даьхни оза дезча иза узуш хилла цо, эмкална йа говрана хьалха юург йилла езча и юьллуш хилла цо, хIусамехь шена нех карийча иза дIайоккхуш хилла цо, эмкал чуерзо йа дIаехка езча и хIума деш хилла цо, базарахь шена оьшург оьцуш хилла цо, ша́ иза тIаккха шен цIа йохьуш хилла цо, шен хIусамехь гIуллакх деш болчаьрца цхьаьна охьахиъна яахIума юуш хилла цо. Иштта хилла вайн сийлахь-веза волу Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), ша́ пайхамар вара аьлла, йа ша массо адамийн эла вара аьлла кураллаш еш ца хилла цо, дозаллаш деш ца хилла цо, ша́ иштта воллушехь кхидолу адамаш санна, шена гонахара нах санна, эсалаллийца, АллахIана муьтIахьаллийца ваьхна иза. Куьйгалхо волчахь уггар дика куьйгалхо, хьехархо хила везачахь уггар дика хьехархо, къеда хила везачахь уггар нийса къеда, хIусамда хила везачахь уггар дика хIусамда, доттагI хила везачахь уггар дика доттагI, тIемало хила везачахь уггар дика тIемало, берийн да хила везачахь уггар дика да, адам хила дезачахь уггар дика адам, Iибадат дарехь уггар дика Iибадат дийриг, Делах кхерарехь уггар чIогIа Делах кхоьрург, къинхетаме хила везачахь дерриге Iаламашна къинхетам хилла иза. Иштта хилла иза, Делера салам-маршалла хуьлда цунна. Ткъа и воцург кхин цхьа а хила велла вац дахаран массо агIонашкахь цу кепара кхачамалла долуш. Цхьана, шина, кхаа агIонехь кхачамаллийна герга гIоьртича а, массо агIонашкахь уггар диканиг волуш и воцург кхин цхьа а хилла вац.\n Хьолахочо кхайкхича воьдуш, къен волчо кхайкхича ца воьдуш ца хилла иза, тайпа-тукхам доккха долчо кхайкхича воьдуш, тайпанах-тукхамах боцучара кхайкхича ца воьдуш ца хилла иза. Нахана юкъахь цу хIуманашца къестамаш беш ца хилла, гергарло а, хьошалла а массаьрца цхьатерра хилла цуьнан, мискачуьнан а, махкара воцучуьнан а хIусамехь кхача баарх, ишттаче хьошалгIа вахарх къехкаш ца хилла иза.\n Абу Даву́д, Наса́ий. Ламаз дахдеш хилла бохург – рузбан дийнахь деш долчу хутIбатаца дуьстича рузбан ламаз цул дахдеш хилла цо, хутIба ламазал доца деш хилла цо бохург ду, тIаьхьахIиттинчарна хало а, новкъарло а хуьлучу кепара рузбан ламаз дахдеш хилла бохург дац. Муслима а, кхечара а дийцинчу хьадисехь деана ду, цуьнан хутIба а, ламаз а юккъера барамехь дара аьлла. ЛадугIучунна дукха деха хир доцуш, юккъера барамехь хутIба дара цуьнан; тIаьхьахIоьттинчунна дукха хало хир йоцуш, юккъера барамехь ламаз а дара цуьнан бохург ду иза.\n Цо мокъабаьхна болу цуьнан азатхой бу уьш, хIокху жайнин хьалхарчу да́къошкахь бийцира уьш Имам Iабдул-ГIанийс. Хьажа: 35-гIа агIо.\n Эрна хан йойъуш ца хилла цо, цхьа пайде хIума деш воцуш эрна хан дIайохуьйтуш ца хилла цо. Дахарехь уггар мехаланиг, уггар маьIне ерг хан ю, хIунда аьлча иза цуьнан оьмар ю, хIора минот, хIора сахьт, хIора де адаман оьмаран цхьа да́къа ду, йа пайде хуьлучу агIор чекхдолуш, йа эрна чекхдолуш, йа зене хуьлучу агIор чекхдолуш. Ткъа хIара хан ларйар вайн Пайхамарера масал эца дезачу хIуманех ду, вай схьаэца езачу цуьнан амалех цхьа амал ю.\n Тешалла бохучух кхузахь лууш дерг – Iаьрбийн маттахь «муIжизат» олург ду. Адамашка далуш доцуш, церан ницкъ кхочуш доцуш, Дала пайхамаршка дойтуш, йа царна хуьлуьйтуш долу хIуманаш ду уьш, масала Iийса пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) велларг денвар а, бIаьрзечуьнан бIаьрса юхадерзор а, иштта кхидIа. Вайн Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) и тешаллаш вуно дукха ду, церах уггар доккханиг Сийлахь Къуръан ду. Оцу тешаллех лаьцна, уьш дерриге гулдеш Iеламнаха яздина жайнаш ду.\n Сурат «Ал-Къамар» («Бутт»), 1-ра айат.\n Бухарийс дийцина и хьадис.\n АллахIан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) пIелгаш юккъехула хи да́р дуккха болчу асхьабашкара дуккха хьадисашкахь дийцина ду, и хIума тайп-тайпана йолчу дуккха меттигашкахь хилла а ду. Церах цхьадерг Бухарийс а, Муслима а дийцина ду. Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шаьш Элчанца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьанхьа гIазоте дахана новкъахь а долуш, малхбуза ламазан хан тIехIоьттира шайна аьлла. ТIаккха наха ламаз эца хи лехна шайна гонаха, амма царна иза ца карийна. ТIаккха, цхьана хIуман чохь Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хи деана хилла цара, шайгахь хиллачух, цуьнга ламаз эцийта. Цо тIаккха оцу хIуманчу шен куьг диллина, тIаккха цу чура хица ламаз эца аьлла цаьрга. Кхузткъеитт стаг хилла уьш цигахь хилларш, цара массара а оцу жимчу хIуманчура ламаз эцна. Анаса боху: «Цуьнан пIелгаш бухара хи хьаладуьйлуш гира суна. Наха ламаз а ийцира массара, тIаьххьарчуьнга кхаччалц».\n Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) керахь долуш тIулгаша тасбихь дар Бухарийс дийцина ду. Цо уьш шен кхаа асхьабан кера дахкар ТIабара́нийс дийцина ду.\n Бухарий, Муслим, Абу Давуд.\n Ахьмада а, Ибн Хьибба́на а дийцина Абу СаIид ал-Худрийгара схьа (Дела реза хуьлда цунна) иштта маьIна долу хьадис: «Цхьана жаIун жа юкъара цхьа уьстагI лаьцна хиллера цхьана барзо. ЖаIуно цунна тIаьхьа а кхиъна, цуьнгара и уьстагI схьабаьккхина хилла. ТIаккха барзо шен цIогана тIе охьа а хиъна, аьлла хилла цуьнга: «АллахIах ца кхоьру хьо?! АллахIа суна тIедалийна долу рицкъа соьгара схьадоккхуш ву-кх хьо!». ЖаIуно аьлла тIаккха (цецваьлла): «Ма тамашийна хIума ду-кх хIара! ЦIогана тIе охьа а хиъна, соьга адамийн (маттахь) къамел деш ю-кх борз». Барзо аьлла тIаккха: «Цул тамашийна дерг дийца ас хьуна? Мухьаммад, АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ву хьуна Йасрибехь (Мединатехь), хьалха хилла долчух лаьцна дийцарш дуьйцуш нахана». ТIаккха шен жа далош Мединате веана и жаIу. ГIаланан цхьана йистехь шен жа саца а дина, АллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу веана иза. Барзо аьлларг дийцина цо цигахь. ТIаккха АллахIан Элчано аьлла цуьнга: «Дийца хьайга барзо аьлларг». Нахе дийцина цо тIаккха, барзо шега аьлларг. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла тIаккха: «Бакълуьш ву хIара жаIу. Къемат дийнан сахьт (герга гIоьртина хиларан) билгалонех ду шуна, акхарой адамашка йистхирг хилар. Сайн са Шен керахь долчуьнца дуй ма буу ас, Къемат де хIуттур ма дац акхарой адамашка йистхиллалц, стаге цуьнан мача йистхиллалц, цуьнан шедан йист йистхиллалц, иза араваьллачул тIаьхьа цуьнан доьзало дийцинарг цуьнга цуьнан настаро схьадийццалц». ХIара хьадис нийса хьадис ду, Шейх ал-Алба́нийс а, Шейх ШуIайб ал-Арнау́тIа а ма-аллара. Ткъа цу юкъара цхьадерг вайна хIинца хуучу кепара хила йиш йолуш ду, важадерг муха хир ду АллахIана дика хаьа.\n И дийцар масийтта кепара дийцина шен иснадаца, масала, Имам Ибн Каси́ра (Дала къинхетам бойла цунах), шен «Ал-бида́йату ваннихIа́йахI» цIе йолчу жайнахь, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) муIжиза́таш дуьйцучу меттехь.\n Муслим, Ибн МаджахI, Ибн Хьиббан.\n Да́римий, Ибн Хьибба́н, ТIабара́ний. Шейх ал-Алба́нийс а, Шейх ШуIайб ал-Арнау́тIа а нийса ду аьлла иза.\n И шиъ хIижрат дина Маккара Мединате воьдучу новкъахь хилла иза. Ахьмада, ТIабаранийс дийцина иза, нийса хьадис а ду иза.\n Иза а цу новкъахь хилла, хIижрат дина Маккара иза Мединате воьдучу хенахь.\n Абу ЙаIла́с а, Абу НуIайма а дийцина, Къата́датера схьа (Дела реза хуьлда цунна), цхьана тIамехь цуьнан бIаьрг лазийна хиллера аьлла. Кхеттачу чIуно цуьнан бIаьрг шен меттера арабаьккхина хилла, бесне тIехула охьаоллабелла кхозуш хилла иза. ТIаккха иза дIахадо дагадеана царна. Делахь а, цкъа доьххьара Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гайта веза иза аьлла, цунна тIевигина цара иза. ТIаккха, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен куьйгаца шен метте чунисбина цуьнан бIаьрг. Цул тIаьхьа, ур-атталла шен муьлха бIаьрг лазийна хиллера а хаалуш ца хилла цунна, цхьаъа хIума хила а ца хилча санна бIаьрг туобелла дела.\n Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Маккахь волуш, ша́ и вуьйр ву бохуш цунна кхерамаш туьссуш хилла и Убай. ТIаккха Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цкъа аьлла хилла цуьнга: «Мелхо а, ас хьо вуьйр ву, Дала мукъа лахь». Цул тIаьхьа дуккха хан яьлча, Ухьуд ло́ма хьалха боьдуш тIом болуш, Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) чов йина лазийна хилла иза, йоккха чов а ца хилла иза. И хилча дуьйна тIера бос байна, тIом дIабирзинчул тIаьхьа а гонаха болчара «Цхьаъ лаа дац хьоьца» бохуш лелаш хилла иза. Цигахь аьлла хилла цо: «Маккахь волчу хенахь со вуьйр ву ша аьллера цо соьга, цо суна туй бен тоьхна ца хиллехь а вуьйр волуш хилла цо со». Хилларг хилла а даьлла, уьш Макка юхабоьлхучу хенахь новкъахь велла хилла иза.\n Бухарийс дийцина: «МуIа́зан кIант СаIд Iумрате вахана хиллера. Маккахь иза Халафан кIантана Умаййатана тIевоьссина хилла. Ткъа Умаййат ша Шема воьдучу хенахь Мединатехула во́луш хилча СаIдана тIевуссуш хилла. КаIбатана гонаха СаIд тIаваф деш волуш, Абу ЖахIлана гина иза. «И мила ву КаIбатана гонаш дохуш верг?» аьлла цо хаьттича, СаIда ша́ ву аьлла. Абу ЖахIла аьлла цуьнга: «Могаш-маьрша КаIбатана гонаха тIаваф деш ву хьо, Мухьаммад а, цуьнан накъостий шаьш тIелаьцна боллушехь?!». Ву ша́ аьлла СаIда жоп делча, дов даьлла хилла цаьршинан. Умаййата СаIде олуш хилла, «Аз ма ийделахь цунна хьалха, иза хIокху тогIенан эла ву хьуна». СаIда аьлла цул тIаьхьа Абу ЖахIле: «Ас АллахIаца дуй буу хьуна, нагахь санна ахь соьга ЦIийна гонаха тIаваф ца дайтахь, Шема лелаш долу хьан йохкар-эцаран некъ хадор ма бу ас!». Умаййат тIаккха иза дIате́ван хIоьттина, «Ма ийделахь аз» бохуш. Цо ша́ схьалаьцча оьгIаз ваханчу СаIда аьлла цуьнга: «Iадвита со, дIавала. Бакъдолуш Мухьаммада (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ша́ вуьйр волуш ву олуш хезна суна». Умаййата хаьттина: «Сой?». «ХIаъ» аьлла жоп делла СаIда. ТIаккха Умаййата аьлла: «АллахIаца дуй ма буу ас а, ша́ цхьаъ олуш хилча харц луьйш (хилла) вац Мухьаммад». ТIаккха шен хIусамнана йолчу а вахана, цуьнга аьлла хилла цо: «Йасрибера (Мединатера) сан вешо соьга хIун элира ца хаьа хьуна?». ХIун элира хьоьга аьлла цо хаьттича, кхидIа аьлла Умаййата: «Мухьаммада ша́ со вуьйр ву аьлла бохуш ву иза». Зудчо аьлла хилла тIаккха: «АллахIаца дуй ма буу ас, Мухьаммад харц луьш (доцург дуьйцуш хилла) вац». Хьадис дуьйцуш волчу IабдуллахI ибн МасIуда аьлла кхидIа: «Бадре баха уьш арабовлучу хенахь, уьш схьагулбеш кхайкхам бича, цуьнан зудчо аьлла хиллера цуьнга: «Йасрибера хьайн вешо хьайга аьлла хилларг дага ца догIу хьуна?». ТIаккха цига ца ваха дагадеана Iаш хилла иза. Ткъа Абу ЖахIла аьлла хилла цуьнга: «ХIокху тогIенан хьалхарчу нахах ву хьо, цундела цхьана-шина дийнахь веъна а ва́н веза хьо тхоьца». ТIаккха цаьрца новкъа ваьлла (Бадре кхаччалц) вахана хилла иза, тIаккха АллахIа вийна хилла иза.\n Бухарий, Абу Давуд, Тирмизий, Насаий.\n Хьасана (Дела реза хуьлда цунна) куьйгалла ден цхьа тоба а, МуIа́вийата (Дела реза хуьлда цунна) куьйгалла ден важа тоба а вовшашца тIом ца беш, бартхилла, маслаIат хилла дIасакъаьстина хилла, Хьасана шегара паччахьалла охьа а диллина, МуIавийатана и бакъо цо дIаелча.\n ТIабаранийс а, кхечара а дийцина и хьадис.\n Хьа́кима дийцина и хьадис.\n Ахьмад, Тирмизий, Хьаким. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дина хилла доIа иштта ду: «Йа АллахI, Хьайна хIокху шина стагах алсам везачуьнца нуьцкъала де́хьа Ислам (Бусалба дин): Абу ЖахIлаца йа Iумар ибнул-ХаттIа́баца».\n Хьа́кима, кхиболчара а дийцина иза.\n Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) дина долчу доIийна Дала жоп делла, Дала беркат дина хилла цу хурманех, цундела кхачош ца хилла уьш оццул йолчу хенахь.\n Сурат «Ал-Анфа́л», 17 айатах цхьадерг.\n Мединате хIижрат дан иза Маккара шен хIусамера араволучу хенахь хилларг ду кхузахь дуьйцург. Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна.