Мултимедиа, Зазадоккху-бутт 17, 2020\nШинари-де 17 Зазадоккху-бутт 2020\nЗазадоккху-бутт 17, 2020\nДагестанан Iедало доьхку аьккхашна гулам бан, Соьлжа-ГIалин мэр волуш ву хIинца\nДагестанан Iедало доьхку аьккхашна гулам бан, Соьлжа-ГIалин мэр волуш ву хIинца, «Кока-Кола» баьрзнашкахь дIакхоьссина ХIирийчохь (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nМуха ларло Оьрсийчоь коронавирусах\nМукъа деношкахь а, оьршоьтадийнахь а Оьрсийчохь коронавирусах цомгуш хилла 48 вахархо, Iедало бахарехь. Амма яц цхьаьнхьа а карантин. КIирандийнахь дIакъийла долийна аьчка некъаш, сецош ду кеманаш. 13 пачхьалкхе баха-бахка йиш яц нехан. Оьрсийчуьра хьал довзуьйту Карарчу Хено («Настоящее Время»).\nЗазадоккху-бутт 16, 2020\n"Маьлхан а, беттан а султанша"\n«Хеда Адамовна» ю ша боху интернетехь яьржинчу видео чохь элийн дахар хьоьгу доьзал гойтучу йоIа. Иза шахьарахь еха «маьлхан а, беттан а султанша» ю, цо дийцарехь. Нохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан Думехь депутат волчу, Кадыров Рамзанан кхоалгIа куьг ларалучу Делимханов Адаман йоI ю Хеда.\nБелхазаллин лидер ю Кавказ, Германера даймахка ваханарг лаьцна Нохчийчохь\nБелхазаллин лидер ю Кавказ, Германера даймахка ваханарг лаьцна Нохчийчохь, Дагестанера Джидде лела кема сацийна (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nЕса ю Европера гIаланаш, коронавирусо къахкийна туристаш\nCovid-19 пандеми бахьанехь дассаделла Европерчу гIаланийн урамаш. Инзаре тийналла лаьтта массанхьа а. Амма Китайрчу Ухань гIалахь, коронавирусан «коьртачу шахьарахь», къардина ларало и ун, шен асане доьрзуш ду нехан дахар – эпидеми чекхъялла.\nЗазадоккху-бутт 13, 2020\nМасхадовн накъост лаьцна полицино, Нохчийчохь карантинехь ву 7 стаг, Белхи юкъабаккха воллу муфтий\nМасхадовн накъост лаьцна полицино, Нохчийчохь карантинехь ву 7 стаг, Белхи юкъабаккха воллу муфтий.\nУрдун: Коронавирусна дуьхьал - исбаьхьа духар\nДаьржина лела ун эшош юху бедар а хуьлийла ду хаза, тешна ю Урдунера дизайнер. Официало бахарехь, цкъачунна цхьа стаг бен вац Урдунехь коронавирус кхетта. И терахь хийца ца далийта лаам бу Ал-Заклехь Самиян. Цо ун эшош кхуллу «молха» ду тайна духарш.\nЗазадоккху-бутт 12, 2020\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (12.03.2020)\nКадыровна лийна блогер карош вац, Европе кеманаш лелар сацийна Трампа, Италехь дIакъевлина туьканаш (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nЗазадоккху-бутт 11, 2020\nКхело суьлий бехке лерина, ФСБ-н дехарца нохчо лаьцна Германехь, Эрдогана кхерам тесна\nКхело суьлий бехке лерина, ФСБ-н дехарца нохчо лаьцна Германехь, Эрдогана кхерам тесна (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nВай маттаца ден гIалаташ\nНохчийн мотт шера ца хуучара къамелехь я йозанехь шаьш цIердешнаш дукхаллин терахье дохуш а, дожаршкахь хуьйцуш а кест-кеста до гIалаташ. Оцу гIалатех ду хIара масалш.\nЗазадоккху-бутт 10, 2020\nУкраинин паспорташ ца делла нохчашна, Котаман жижиг ца доуьйту Нохчийчу, Чехехь школаш дIакъевлина\nУкраинин паспорташ ца делла нохчашна, Котаман жижиг ца доуьйту Нохчийчу, Чехехь школаш дIакъевлина(Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nСом лахло – сингаттам кхуьу\nХиллачунна цхьаболучара Сечин Игорь бехкево. Вукхара ягарйо дешарна, я вахар-варна хинйолу харжаш. Социалаш машанашкахь алссам го нахера сингаттам. Башлей Ольгас дуьйцу цIеххьана сом лахдалар муха туьду Оьрсийчуьрчу бахархоша.\n«Хизб ут-Тахрир» тобано зударшна хIитто гураш\nНохчийчохь Конституци тоьлла, ткъа Дагестанехь – лом лазийна\nЕвропан кевнаш, Оьрсийчоьнан конституци, мухIажарийн бIаьрхиш\nНохчийчохь карантин яхйийр яц, набахти токхуш волчу Гадаевн хьовзамаш\n«Рамзанна а реза ю со, Путинна а реза ю со»


МаргӀал — Википеди\nМаргӀал (лат. córmus) — лакхарчу ораматийн коьртачех вегетативан меже ю, лаьтта тӀехь гӀаш а, патарш а долчу гӀадах.\nМаргӀалаш кеп хийцар (метаморфоз)Нисйе\nЛаьттан бухара маргӀалаш кеп хийцарНисйе\nEuphorbia taruensis столонаш\nIxia sp.: бала болабелла орамстоьмакорта\nЛаьттан бухахь деха маргӀалаш, латтан тӀехулара Ӏаламах цӀеххьана къаьстачу хьолан комплексан Ӏаткъамца, дерриг аьлча санна фотосинтезан функци яйина, тӀеэцна кхин, цулла а кӀезиг ладаме йоцу дахаран функцеш, масала, гӀуо мур атта лар, даар гулдар, вегетативан карладалар, ораматаш дебар. Лаьттан бухара кеп хийцина маргӀалаш ду: орам, каудекс, лаьттан бухара столон, орамстом, орамкорта, орамстоьмакорта.\nОрам, я ризом — лахара формацин пелаг кепара гӀаш, патарш, тӀетоьхна орамаш долу лаьттан бухара маргӀал ду. Стаммий, чӀогӀа даьржина текха орамаш хуьлу Ӏажаркхан, доца а, дилхала а — купенан, стелаӀадан, чӀогӀа стаммий — жовзанан.\nКаудекс — дика кхиина, ораматан дахарехь лаьтта чӀун орам болу дукхашерийн бецийн а, ахколлийн а маргӀал кепара дукхашерийн меже ю. Орамца цхьаьна цунна чохь дӀадуьллу тӀаьхьлонан даар, шен тӀехь лелайо шортта карладаккхаран патарш, цхьа дакъа царех дижина хила тарло. Каудексан ораматаш дукха ду четаркепарчарна (бедренец, ферула), кхоьшкепарчарна (кхоткъа, люпин) юкъахь, чолхезезагдолчарна (баппа, юша, шога сендарг).\nЛаьттан бухара столон — цхьаьна шеран дахдина дуткъа кхианза пелаг кепара гӀаш долу лаьттан бухара маргӀал. Ораматийн столонийн стаммий юьхьигашкахь, орамстом я орамкорта (картол, седмичник, адокса) беш, гулдала таро ю тӀехьлонан даар.\nГӀадан орамстом — сихха хебаш пелаг кепара гӀаш а, гӀашна, бӀаьргашна тӀехь кхуьуш патарш а долу, къаьсташа дӀаюьллу функцеш йолу, гӀад долу кеп хийцина маргӀал (картол, балга).\nОрамкорта — лаьттан бухара (наггахь тӀехулара) чӀогӀа доца башха маргӀал, цунна чохь дӀадуьллу даар хуьлу гӀан Ӏаламан пелагаш чохь, ткъа гӀад хийцаделла хуьлу бухахь. Орамкорта — вегетативан карладаккхаран а, дебаран а тайпана меже ю. Орамкортош хуьлу цхьандекъан ораматийн жовзанкепарчеран (жовзан, алцӀендзӀам, хох), амариллискепарчеран (амариллис, нарцисс, гиацинт), кхин а доьзалера. Наггахь уьш хуьлу шиндекъачеран — муьстарган а, жирянкан а цхьайолчу кепийн.\nОрамстоьманкорта — ораматстоьмакоьртан лахарчу агӀора тӀекхуьуш орамаш долу, тӀаьхьлон дӀаюьллу ассимиляташ йолу, стомма гӀад долу, кеп хийцина лаьттан бухара доца маргӀал, латтадо цхьаьна турсан чкъор хуьлуш долу бух тӀиера дакъаделла гӀаш (пардон пелаг). Орамстоьманкортош хуьлу безвременник, гладиолус, иксия, шафран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=МаргӀал&oldid=2614402»\nТӀаьххьара хийцам бина 2018, 18 апрель 10:57\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 18 апрель, 10:57.


Нохчийн йоI ерна шеконашкахь латтош ву 16 шо долу лулара кIант Роберт, хаамбина журналисташка Венерчу полицин векало Хаймедер Герхарда. Талламчийн зерашца, йоIана вевзаш хилла ша йийнарг, шина доьзалан лелош доттагIаллин юкъаметтигаш а хилла, цундела шайга морожни яа йола аьлча, дуьхьало а ца еш, церан хIусаме яхана хилла Хадижат. Луьйчуш волчу чохь урс хьаьхкна кIанта цунна. Бехкевечо мукIарло дина. Иштта цо дIахьедина, иза ен шен цхьана а кепара бахьана ца хиларх а.\n"Цхьа кIира зама яра ша оьгIазе лела, хьенан коча гIур вара ца хууш", - элира шега аьлла, дийцина Хаймедера. Полисхойн векало Робертан да-нана а, я цуьнан жимахволу ваша а гунахь бац аьлла динчу зуламна. Оцу заманчохь уьш цIахь ца хиллера.\nЯхначу буса, шайн кIант лаца полисхой баьхкича бен хиина дац царна, хьенан карах ялар хилла йоьIан. Доьзалан кхерамзалла ларъярхьама полицино къайлабаьккхина Робертан доьзал аьлла, билгалдаьккхина Хаймедера.\nМаршо Радионо хаам ма барра, ворхI шо долу Хадижат яйнера Венехь дахначу пIераскандийнахь. Шоьтадийнахь логах хьаькхна урс а долуш, йийна карийра иза нехаш кхуьйсучу яьшки чохь.


Парижехь тIелатар динчо даIишхошна байIат деш видео яржийна\nПарижехь тIелатар динчо байIат деш видео Iораяьккхина "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобано. Церан версица, Нохчийчуьра схьаваьллачу Азимовс шена тIелатар даран бахьана Францино а, цуьнан агIончаша а Шемахь бомбанаш еттар ду аьлла. Маршо Радио ма яздарра, Парижехь уьрсаца динчу тIелатарехь оцу жимчу стага цхьаъ вийна, веанна чевнаш йина. Полисхоша дуьхьал герзаш тоьхна вийнарг Нохчийчуьра орамаш долу Азимов Хьамзат хилла.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу организацин хаамийн агенталло цо байIат деш видео яьккхина шайн агIон тIехь аьлла, хаамбина коммерцица йозуш йоцчу, Интернетехь тобанхойн жигараллана тIехь терго латточу SITE Intelligence Group организацино.\nВидео тIехь юьхь лачкъийначу, бIаьргаш бен цагучу стага чIагIдо, ша Азимов Хьамзат хилар. Францхойн маттахь къамел а деш, цо "Исламан пачхьалкх" тобанна дуй буу, яздо "Iамеркан аз" хьостано. Францино шен агIончашца бомабанаш еттарна ду шен тIелатар аьлла кIанта.\nОршотдийнахь "Коммерсант" газетано шайн хьосташна тIе а тевжаш, яздо байначу беттан юьххьехь Азимов Парижерчу полицино тIекхайкхина хиллера аьлла. "Шема дIа а яхана, даIишхойх дIакхеттачу цхьана зудчуьнца телефонехула цо дина къамелаш бахьана долуш Францин полицино шайн тергоне эцнера иза", - хаамбо хьостано.


Титиевца лелийначу шогаллех дийцина цуьнан адвокаташа\nБакъонашларъярхочун Титиев Аюбан адвокаташа дIахьедарехь, полисхоша кхерамаш а тийсина, бертаза яьккхина цуьнан месаш тIелетта, марихуана чохь хиллачу пакетах дихкина хилла скотч.\nМаршо Радионо ма-яздарра, Шеларчу кхелехь хоттуш ду Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" офисан куьйгалхочун Титиев Аюбан дов. Оршотдийнахь йоьдучу кхелехь цуьнан адвокаташа тIедожийра суьдхо хийцар, амма дуьхьало йира царна.\nИшта адвокаташа дийхира бакъонашларъярхо лоцучу цхьана дийнан цуьнан телефонийн детализаци ехар мобилан операторшка. И дехар а юхатоьхна кхелахочо. Цо чIагIдарехь, прокуроран талламо тIечIагIдина дац, лоцучу дийнахь цуьнгахь телефонаш хилар, хаамбина "Кавказский узел" агенталлан корреспонденто.\nТитиевна кхерамаш тийсина хилла ницкъахоша, "бехк тIе а лаций, дерзийта хIара гIуллакх" бохуш. Иза реза ца хилча, гIоьмаш тоьхнера цуьнан куьйгех, коьртах скотч а хьарчош. ТIаьхьо озийна, месаш юкъа а лоцуш, озийна схьадаьккхинера аьлла, дIахьедо адвокато Дубровина Маринас.\nИшта адвокаташ тешна бу, скотч лерина Iалашонца хьарчийна хиларх, цуьнан месаш оьшуш. "Аюбан коьртах дихкина скотч хьарчийна полисхоша наркотикаш чохь хиллачу пакетах", - аьлла Дубровинас.\nАдвокатийн дIахьедаршна тIетайна Титиев Аюб а. "Талламчас сан месаш йоьхучу хенахь, соьга ца дийцира, стенна оьшуш ю уьш. Сан коьртарчу месашца наркотикан лар хаалой хьовсуш бу моьттуш хиллера со, ткъа уьш оьшуш хиллера скотч тIелеттачу месашца дустар дан. Суна и скотч дуй а ца хаьара", - аьлла Титиевс.


Адыгейхь бакъо йоцу таджикаш\nТаджикистанера схьаваьллачу вахархочо латкъамбо Адыгейрчу СИЗО-хь латточу Iазапах\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобане кегийрхой ийзош хилла аьлла, бехкевинчу Адыгейхь вехачу Убайдов Сайода дIахьедар дина, лоьмар 2 йолчу СИЗО-хь шеца лелийначу къизаллех.\n"Кавказ.Реалии" портало хьалхо Iорадьккхинера ФСБ-н белхахой Убайдовна тIаьхьабевлла хиларх. Оьрсийчоьнан вахархочун паспорт долчу, Таджикистанера орамаш долчу вахархочунна дуьхьал къайлахчу сервисаша долийна гIуллакх бух боцуш ду аьлла, хаамбинера цуьнан гергарчара. Убайдовс ша а тIе ца дуьту шена дохку бехкаш. Берех воккхур ву шаьш хьо, депортаци йийр ю хьуна, бахам схьабоккхур бу хьоьгара, нагахь мукIарло ца дахь бохуш, тIеIаткъамбинера шайн стагна бохуш, аьрзнаш дора цуьнан гергарчу наха.\nДахначу еаридийнахь СИЗО-хь шена тIекхаьчначу адвокате хаийтина Убайдовс, кху беттан 18-чохь ФСБ-н белхахоша йиттина шена аьлла.\n"Адыгейн ФСБ-н урхаллера белхахой хилла уьш, церан цIераш ца хаьа Убайдовна. Амма Зазадоккхучу-баттахь ша дIалоцучу заманчохь шена гина нах бара уьш боху цо. Ток еттийтина чохь валлочу цунна, куьйгаш цIийделла дара цуьнан, юьхь тIехь таммагIаш дацара. Цара шен пIенда кагбина аьлла, шеконаш а ю цуьнан", - дийцина адвокато.\nИшта латкъамаш бо Убайдовс, ша чохь латточу хьелашна а.\n"Кху Iаьнан хенахь камера чуьрчу коран ангали а дац, я ша кор дIакъовлалуш а дац. Ша цхьаъ латтош ву иза цу чохь. Ледара бу цуьнан оьрсийн мотт, цундела иза кхоьру, цхьа хьаштдоцчу кехатна ша куьйгяздарна. Уллохь адвокат воцуш цо хIуммаъ а ца до. Изоляторчохь дан дезачу гIуллакхийн низам ду хIара олий, цхьа кехат дохьу цунна куьйгъяздан, ткъа иза ца хIутту бухахь шен цIе йилла. ТIаккха карцер чу вуллу иза. Кест-кеста деш ду цунна цу кепара таIзар", - дуьйцу адвокато.\nСИЗО-н администрацига чукхачийна Убайдовна еттарх а, цунна тIехь ницкъбарх а, ишта чохь латточу хьелех а дIа а хоуьйтуш, арз.\nХиллачух хьем ца беш, Талламан комитете а, прокуратуре дIахаийтар тIедожийна Убайдовн адвокато. Ишта тIедиллина, цуьнан могушалла таллар а, лоьрийн гIо цунна тIекхачор а.\nБилгалдоккху, Зазадоккхучу-баттахь Адыгейн куьйгалхочун Кумпилов Муратан цIарах кхайкхам бинера республикерчу Тахтамукайскан кIоштарчу маьждиге оьхучура. 152 вахархочо куьйгашяздинера цу кехатна, шайлахь гоьбевллачу спортхойн а, юкъаралхойн а цIераш а йолуш.\nЦул тIаьхьа, кехатна куьйгаш яздинчех дукхахберш, доккхачу декъанна, шайлахь таджикаш а болуш, махкара арабехира Iедалхоша цхьацца бахьанашца.\nМасала, регионера араваьккхира, махкахь ваха елла хилла бакъо юха дIа а йоккхуш, Убайдовн гергара стаг Тоиров Хайретдин.\nБехк шайн стаге тIелацийта бохуш, ницкъахоша шена тIеIаткъамбарх дIахьединера цо хьалхо. "Кавказ.Реалии" порталца къамел дан дуьхьал хилира ша Тоиров. Кхечу цуьнан гергарчара дийцира редакцига, Тоировна бакъо елла хиларх юха а Оьрсийчу ван. Делахь а, юха а тIедожийна цунна, хьайн гергарчу стаге бехк тIелацийта аьлла. Шаьш бохург дахь, Убайдовна набахтехь даккха 4 шо бен хан тухур яц шаьш боху ницкъахоша.\nБусулбачийн юкъараллан жигархочо Маеров Владимира шен цIарах хаамбира регионан куьйгалхочун администраци, меттигерчу къайлахчу сервисийн белхахоша шена кхерамаш тийсарх, Убайдовна тIехIоттарна.\n"Оха дахьийтинчу кехатна бухахь имамна тIаьхьа шолгIа дара сан куьг. Олимпикан чемпионаш а, дуккха а лоруш болчу нехан цIераш а яра цу тептарехь. Йоккха гIовгIа гIаьттинера хIетахь, и гIуллакх резонансе а даьлла. Терроризмца къийсам латторехула волу мехкан куьйгахочун векал а веанера тхо долчу маьждиге. Кехатна куьйгаш яздинчаьрга хеттарш дира цо, цул тIаьхьа дийцира,Тахтамукайскан кIоштара кху шерашкахь Шема дIавахна цхьа стаг бен цахиларх.\nЦо дош делира тхуна, талламчашка а, республикан урхалхочуьнга а шаьш бечу балхах а, дахьийтинчу кехатах а дикачу агIор дуьйцур ду ша аьлла", - элира Маеровс. Ткъа хIинца а жоп данза ду бусулбачийн юкъараллан векалша мехкан куьйгалхочуьнга дахьийтинчу кехатна.\nИштта Маеровс чIагIдо, дахначу шинаридийнахь шега кост кхаьчна хиларх, нагахь оцу гIуллакхна хьо юкъара ца валахь, Убайдовна диннарг дийр ду шаьш хьуна а аьлла.\nМеттигерчу таIзарш кхочушдаран федералан урхаллера а, я ФСБ-н белхахошкара а Убайдовс шегахь латточу Iазапех, харцонех динчу дIахьедарех комментари эцар ца нисделира "Кавказ.Реалиин" редакцин.\nОцу урхаллийн векалша тIаьхьо шаьш зIене девр ду элира "Кавказ.Реалии" порталца.\nМатериалан автор Туаев Мохьмад, гочйинарг Димаева Лиза


Оьрсийчоьнан вето: шеконаш совъевлла\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино кху деношкахь тIеэца кечйинера Украинехь маьрша некъахой чохь хилла Боинг кема чудаийтарна бехкеверг дуьненаюкъарчу трибунале озорах йолу резолюци. Амма Оьрсийчоьно дуьхьало яр бахьана долуш и резолюци тIеэцаза йисина.\nКхаарийдийнахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин Кхерамазаллин Кхеташонехь дийцаре деш дара Оьрсийчоьнна а, цо белшашгIорточу Украинин малхбалерчу сепаратисташна а вуно лазаме долу хаттар.\nДаханчу шеран товбеца баттахь Украинин тIехулачу стиглахула дIадоьдуш ду машаре некъахой чохь болу Боинг МНI7 кема чудаийтар а, цу чохь мел хилла волу 298 стаг вер а дара гуламехь толлуш. Malaysia Airlines авиакампанин долахь хилла долу и кема Амстердамера Куала-Лумпуре доьдуш дара.\nЦу чохь хилла некъахой дукхахберш Малайзин, Нидерландийн бахархой бара, амма иштта кхин итт сов пачхьалкхара нах а бара царна юккъехь.\nМалхбузехь шуьйра даьржинчу хетарца, и кема Оьрсийчоьно Донецкерчу сепаратисташна еллачу Бук цIе йолчу ракетица чудаийтина лоруш ду. Оьрсийчоьно, шен рогIехь, иза дацаре до. Оьрсийн Iедалхоша чIагIдарехь, некъахойн кема стиглара тоьхначу герзаца дожийна ду. Шинна а агIоно шайна хетачунна тоьшаллаш а зорбане даьхна и бохам хиллачул тIаьхьа даьллачу шарчохь.\nБоинг 777 кема чудаийтарна бехке болчарна тIехь трибуналан кхел яре кхайкха дуьненан юкъаралла масех бутт хьалха йолаелира. Уггаре а хьалха и кхайкхам цу бохамехь алсамох шайн бахархой кхелхинчу Нидерландийн, Малайзин, Австралин, ткъа иштта Украинин куьйгалло хазийра.\nЦхьа могIа нуьцкъалчу пачхьалкхаша кхобалбина болу и кхайкхам амма ша тIеоьцур ца хилар оцу сохьта довзийтира Оьрсийчоьно. Бохаман шо кхаьчначу деношкахь Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира, шен Нидерландийн куьйгалхочуьнца Рютте Маркаца хиллачу къамелехь аьттехь а ца дитира, трибунал кхолла еза бохург, и хIума контрпродуктиве, дукха хьалхехь юккъедаьккхина а ду аьлла.\nПутинан цу хьежамца догIуш ма-хиллара дара кхаари дийнахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин Кхерамазаллин Кхеташонехь Оьрсийчоьнан векалш кхаж тассар а – цара шайн вето йилла бакъо хиларх пайда а эцна, кема чудаийтарна бехкечарна трибунал тIеэцар сацийра. Кхерамазаллин Кхеташонан I5 декъашхойх цхьайттамо резолюци къобалйеш кхаж тессира, кхин кхоъ нейтрале хилира.\n300 герга бехкбоцу машаре стаг а вуьйш динчу зуламна таллам барна а, цу зуламна бехке болчарна трибуналан кхел ярна а Оьрсийчоьно гаррехь новкъарло ярх кхета хала дац аьлла хета Венерчу малхбалин Европин институтан Iилман белхалочунна, политологна Чапханов Русланна. Цхьана агIор Кремлан сонталла а, вукху агIор цу бохамна шаьш бехк хиларх Кремлан куьйгалхой кхеташ хилар а гойту цара и резолюци тIе ца эцийта новкъарло яро.\nЧапханов: „Цигахь масех бахьана хета суна. Хьалхарниг – иза Оьрсийчоьно ша инициатива а йина, ша юккъедаьккхина доцу хIума цхьа а тIе ца дуьту политика юхьаралаьцна хилар ду. И цхьа Советийн заманара бухадисина Iадат ду карарчу хенахь цу махкахь Iедалехь болчаьргахь. ШозлагIа бахьана, суна хетарехь, Оьрсийчоьнан куьйгаллина цу кеманца хиллачу бохамна шаьш мухха а мелла а хилла а бехке дуйла кхеташ хилар ду аьлла хета суна“.\nЦу юкъана дуьненан юкъаралло емал до Боинг кема чудаийтарна а, бIеннаш машаре некъахой байъарна а бехкечарна трибунал ярна Оьрсийчоьно новкъарло яр. „Оьрсийчоьно бендацарца тIеэцна и бохам шайх хьакхбеллачу пачхьалкхашкахь бехачу нехан сингаттам“, - элира цу хьокъехь Кхерамазаллин Кхеташонехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн векал йолчу Пауэр Самантас, Цхьаьнатоьхначу Штатийн цхьа а шеко яц цу маьттазчу зуламна бехкеберш гучу ца бовлуш а, жоьпе ца озош а буьсур бац бохучух аьлла тIе а тухуш.\nАвстралин арахьарчу гIуллакхийн министро Бишоп Джудис Оьрсийчоьнан вето – иза „дуьненаюкъарчу жоьпаллех Оьрсийчоь кхардар ду“ элира. Уггаре а дукхоха шен бахархой чудаийтинчу кеманчохь беллайолчу Малайзин транспортан министро Тионг Лай Лиоус шен къам вуно догмовла даьлла ду элира Оьрсийчоьно трибунал къобал ца ярх.\nТкъа Украинин президента Порошенко Петрос шен Фейсбук агIоннна тIехь билгалдаьккхира, шен урхалла и эшам къобал а бина, соцур яц, аьлла. „Цу бохамна бехке берш жоьпе озон беза. Иза беллачарна а, церан гергарчарна а хьалха вайн декхар ду“, - аьлла яздинера цуо.\nШа Оьрсийчоьно дацаре до, резолюци тIе ца эцарна бехк а, жоьпалла а шена тIехь хилар. Цу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министраллин сайта тIехь зорбане баьккхинчу хаамца, трибуналах йолчу резолюцина Оьрсийчоьно куьг ца яздар деккъа и йоза политикан тIеIаткъамца кхоьллина хиларца доьзна ду.\nОьрсийчоьно резолюцин шен вариант тергаме йиллинера бохург карладоккхуш ду хаамехь, амма и вариант Кхерамазаллин Кхеташоно тIе ца ийцира, аьлла.\nБишоп Джуди: "Дуьненаюкъарчу жоьпаллех Оьрсийчоь кхардар ду“


Навальныйн агIончаша банкашкахь шайн ахча дIакъовларца доьзна 32 арз дахьийтина Страсбургерчу кхеле\nНавальный Алексейн штабан жигархоша Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле 32 арз хьажийна, «Коррупцица къуьйсалучу фондехула» (ФБК) шаьш доладерзадо аьлла, Оьрсийчоьно шайн ахча дIакъовларца доьзна. Оцу хьокъехь хаам баржийна РБК агенталлехула бакъоларъярхойн "Агора" тобано.\nАьрзнаш дахьийтиначаралахь бу Оьрсийчуьрчу 25 гIалину штабашкара жигархой. Политикаца доьзна «лецна» шайн ахчанаш Iедало, иза оцу кепехь дIалакъо гIерта шаьш бен оппозицин болх, адамашна цхьаьнакхетаршка гулдала Европан конвенцино луш йолу шайн бакъо тахийна Оьрсийчоьно, чIагIдо Навальныйн боламан декъашхоша.\n100 сов Фондан дакъойн ахча лелачуьра сацийра банкашкахь 2019-чу шарахь айдинчу бехктакхаман гIуллакхца доьзна – талламчаша бахарехь, Фондехула ахчанаш доладаьхна Навальныйн гоно.\nФБК-н белхахоша ахчанаш хьарамлонца гулдина, талламчийн версица. Амма яьккхина яц цхьана а «зуламхочун» цIе. Гуллакх толлуш дуккха а волонтерийн, штабийн белхахойн хIусамех хьийсина полисхой. Навальныйн штабийн жигархоша Европан кхеле делла дуккха аьрзнаш.


48. Сурат АЛЬ-ФАТХЬ 1\n(Мадинатехь доьссина‚ дерриге а 29 аят).\nБаккъалла а, Оха белира хьуна /х1ай Мухьаммад/ къегина толам 2 إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا\nгечдархьама хьуна Дала хьан хьалхайахана ледарлонашна‚ тIаьхьахилларг а‚ кхочушдархьама Шен ниIмат хьуна тIехь‚ нисвархьама хьо нийсачу новкъа‚ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا\nЦо хьуна деза гIо дархьама а. وَيَنصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا\nИза ву муъма нехан дегнашка синпаргIато йоссийнарг уьш совбовлийтархьама шайн иймана тIе а ийманца. Делан ду стигалийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела хууш верг‚ хьукма /нийса/ деш верг а. هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَّعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا\n/И хьукма до Дала/ Ша чубахийта муъма божарий а‚ муъма зударий а /церан Далла деш долу 1ибадат а, Делан новкъахь шайн синошца а, шайн бахамца а къахьегар а бахьанехь/ шайн бухахула хиш а оьхуш долчу бошмашна‚ уьш цу чохь гуттар лаьтташ‚ уьш къинойх ц1анбан а. Иза хилира Далла гергахь сийлахь-боккха толам. لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا\nIазап дан а шаьш Делах боьха ойланаш йеш болчу (хьуна керстанашна тIехь толам хир бац‚ бохуш) мунепикъ божаршна а‚ мунепикъ зударшна а‚ Делаца накъостий лоьцучу божаршна а‚ Делаца накъостий лоьцучу зударшна а. Царах /го беш/ хьаьрчар ду вониг (Делан 1азап). ОьгIазвахана царна Дела‚ неIалт аьлла царна‚ Цо кечйина царна жоьжахати. Вон хили-кх /церан/ дIадоьрзийла! وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا\nДелан ду стигалийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела веза верг а‚ хьукма /нийса/ деш верг а. وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا\nБаккъалла а, Оха вахийтина хьо /х1ай Мухьаммад/ теш хилла /къематдийнахь нахана т1ехь/‚ кхаанча хилла /муъма нахана ялсаманица/‚ кхерамча хилла /цатешачарна 1азапаца/ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا\nшу тешийта Делах а‚ Цуьнан элчанах а‚ аш цунна (элчанна) гIо дан а‚ аш иза лара а‚ аш Цунна (Далла) тасбихь дан Iуьйренца а‚ суьйренца а. لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا\nБаккъалла а, шаьш хьоьца, дуй боуш, чIагIо йинарш – Делаца, дуй боуш, чIагIо йинарш бу. Делан куьг церан куьйгаш тIехь ду 3 . И /ч1аг1о/ йохийнарг – Цо йохош ю шена‚ кхочушйинарг Делаца шен хилла ваIда – Цо цунна лур ю сийлахь-йоккха ял. إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا\nХьоьга эр ду кхелхаш лелачу Iаьрбех бухабисинчара 4 : "Тхо совцийна тхан бахамо а‚ тхан доьзало а‚ гечдар дехахь тхуна". Цара олу маттаца дагахь доцург. Ахь āла /цаьрга, х1ай Мухьаммад/: "Хьан дола дийр дара шуна Далла дуьхьал цхьанна а хIуманца‚ Цунна шуна цхьа зен лиъча я шуна цхьа пайда лиъча? ХIаъ‚ хили Дела аш дийриг сов дика хууш. سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا\nХIетте а, шу моьттуш дара, элча а‚ муъма нах а шайн доьзална тIе цкъа а боьрзур бац аьлла. Иза хаздина шун дегнашкахь. Шуна моьттура вон хIума. Вон къам хили-кх шу". بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمًا بُورًا\nДелах а‚ Цуьнан элчанах а цатешнарг – баккъалла а, Оха кечйина керстанашна жоьжахати. وَمَن لَّمْ يُؤْمِن بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا\nДелан ду стигалийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Гечдо Цо Шена луучунна‚ Iазап а до Цо Шена луучунна. Хили Дела т1ех гечдийриг а‚ къинхетаме верг а. وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا\nЭр ду бухабуьсучара шу хIонсана тIе доьрзучу хенахь и эца: "Тхо а диташ шайна тIаьхьах1итта". Уьш лууш бу шаьш хийца Делан дош. Ахь āла /цаьрга, х1ай элча/: "Цкъа а тхуна тIаьхьахIуьттур дац шу. Иштта аьлла Дала хьалха". ТIаккха цара эр ду: "ХIаъ‚ тхуна хьагI йеш ду-кх шу". ХIаъ‚ уьш хилира ца кхеташ кIеззиг /х1уманах/ бен. سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِن قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا\nЦу кхелхаш лелачу Iаьрбех бухабуьсучаьрга ахь āла: "ТIаьхьа шу кхойкхур ду чIогIа ницкъ болчу къоме (цуьнца тIом бан)‚ цаьрца аш тIом бийр бу‚ я уьш /шайн лаамехь Далла/ муьт1ахь 5 хир бу. Шу муьтIахь хилахь /Делан омранна/, Дала хаза ял лур ю шуна. Шу дIадерзахь шаьш хьалха дIа ма-дирззи‚ Цо лазош долчу Iазапца Iазап дийр ду шуна". قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُوْلِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِن تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِن تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا\nБIаьрса доцучунна къа дац‚ астагIа волчунна а къа дац‚ цомгуш волчунна а къа дац /гIазоте ца бахча/. Далла а‚ Цуьнан элчанна а муьтIахь верг – Цо вохуьйтур ву иза бошмашка 6 ‚ шайна бухахула хиш оьхуш долчу‚ дIавирзинарг /Делан динах/ – Цо Iазап дийр ду цунна лазош долчу Iазапца. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا\nРезахили Дела муъма нахана, цара шаьш хьуна тешаме хир ду аьлла, дош луш дитта кIел 7 ‚ Цунна хиира церан дегнашкахь дерг. ТIаккха Цо йоссийра синпархато царна‚ Цо совгIат делира царна герга хир болчу толамца а, لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا\nдуккха а хIонсашца а‚ цара шаьш оьцур йолу. Хилира Дела веза верг а‚ хьукма /нийса/ деш верг а. وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا\nДала ваIда йира шуна дуккха хIонсаш – аш уьш оьцур ю. Цо сихдира шуна хIара /хIонс/‚ айдира нехан куьйгаш 8 шуна тIера‚ муъма нахана билгало хилийта /царна гIо хила/‚ Цо шу нисдан нийсачу новкъа. وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا\nКхин /хIонсаш а хир ю/ шуна шена тIехь ницкъ кхочур боцу 9 , Дала го бина царна (Далла хаьа уьш шун хир юйла). Хилира Дела массо а хIуманна тIехь ницкъ кхочуш. وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا\nШуьца тIом бича цатешначара – цара /шуна шайн/ баккъаш берзор бу. (Уьш юхабевр бу 10 ) – тIаккха царна карор вац цхьа а доладийриг а‚ гIоьнча а. وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا\nДелан Iадат 11 ду иза‚ хьалха а лелла долу. Хьуна цкъа а карор ма бац Делан Iадатна хийцам. سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا\nИза ву церан куьйгаш айдинарг шуна тIера‚ шун куьйгаш /айдинарг а/ царна тIера Маккин БатIнехь 12 Цо шуна царна тIехь толам беллачул тIаьхьа 13 . Хилира Дела аш дийриг гуш. وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَكَّةَ مِن بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا\nУьш цатешнарш бу‚ шу духатуьйхира цара Дезачу маьждигах‚ гIурбанна дойу бежана кхебира, сацийна, шен меттиге 14 дIакхачарх. Муъма божарий а, муъма зударий а ца хиллехьара /Маккин охIлах/, шуна шаьш бевзаш боцу /шуна пурба лур дара Макка йоккхуш тIом бан/. ХIинца – аш царна зулам дийр дара‚ /тIаккха/ цаьргара къа хьерчар дара шух, ца хууш. /Иза хилира/ Дала Шен къинхетам чу вахийтархьама Шена луург. Уьш /Маккахь бисна хилла бусалбанаш/ къаьсташ хиллехьара, Оха Iазап дина хир дара царах (Маккин охIлах) цатешначарна лазош долчу Iазапца. هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَن يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَؤُوهُمْ فَتُصِيبَكُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَن يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا\nЦатешначара хилийтира шайн дегнашкахь нуьцкъала оьгIазло‚ жехIал заманан оьгIазло – тIаккха Дала Шен синпаргІато йоссийра Шен элчанна тIе а‚ муъма нахана тIе а‚ /сийдарца/ хаьржира царна /Делах/ кхераран дош. Уьш хилира цунна (Делан къинхетамна) вунō хьакъ цуьнан (Маккин) охIлал 15 . Дела хили массо а хIума хууш верг. إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا\nБакъдира Дала Шен элчанна гIан 16 бакъдолчуьнца: шу гIур ма ду Дезачу Маьждига чу‚ Дала мукъалахь‚ кхерам боцуш‚ шайн кортош даьшна‚ /мекхаш‚ кхин чоьш/ дацдина‚ шу кхоьрур дац. Цунна хиира шуна цахуург‚ Цо хилийтира /шуна/ иза доцург гергара толам а. لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا\nИза ву Ша вахийтинарг Шен элча нийсачу некъаца а‚ бакъонан динца а иза толийта массо а динал. Кхачо хилла Делаца теш хилар. هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا\nМухьаммад – Делан элча ву‚ цуьнца берш чIогIа бу керстанашна тIехь‚ къинхетаме бу вовшашна юкъахь. Хьуна го уьш гораоьхуш‚ сужуд деш, шаьш лоьхуш Делера /Цунна Iибадат дарца/ къинхетам а‚ резахилар а. Церан билгалонаш шайн яххьашкахь ю – сужуд даран асар /ду иза/. Иза ду хьуна церан масал Таврата чохь. Церан масал Инжила чохь тера ду цхьана ялтех: цо зазадоккху‚ цара цунна /тоьдуш‚ нисдеш/ гIо до‚ тIаккха иза чIагIло‚ нисло шен гIода тIехь, цецбохуш ялта дуьйш берш‚ царна керстанаш оьгIазбахийта 17 . Дала ваIда йина, Ша царах ийман диллинчарна а‚ дика Iамалш йиначарна а гечдар а‚ сийлахь-йоккха ял лур ю аьлла. مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا\n1 Суратах فتح (Толам) аьлла Дала, муъма нахана кеста хир болчу толамца кхаъ боккху дела.\n2 Макка хьоьга яккхийта сацам хилира Тхан. ХIара сурат доьссина ХIиджран 6-чу шарахь Хьудайбиййатехь (Маккина къилбседехь йолу шерачу аренан меттиг) Маккин керстанашца машар бинчул тIаьхьа. Дуьххьара керстанаша бусалба дин ларар дара иза, Макка схьаяккхаран а, бусалба дин массанхьа даржаран бух а бара. Пайхамара ﷺ элира, дуьненал а, цу чохь мел долчу хIуманал а дукха деза шена и сурат аьлла. صلح الحديبية"Сульхьуль Хьудайбиййат" – Хьудайбиййатехь хилла машаран барт. ХIиджаран 6-чу шарахь хьаьж доьхкучу баттахь Делан элча ﷺ цхьа эзар сов шен асхьабашца хьаьж дехка воьдуш хилла, шайгахь цхьа а герз а доцуш. Хьудайбиййат олучу меттигехь царна дуьхьало йира керстанаша. Мухха делахь а, даккхий тасадаларш ца хуьлуш, гIуллакх машарехь дIадирзира. Пайхамара ﷺ Маккин керстанашца 10 шарна машар бира. Цуьнца нийсадогIуш, пайхамар ﷺ шен асхьабашца, хIокху шарахь хьаьж ца доьхкуш, юхаверза декхарийлахь хилира, тIедогIучу шарахь магийра цунна хьаьжцIа ван. Иштта цу бартаца бусалбанашна ведда тIевеана керста стаг дIавала везаш вара, ткъа бусалбанашкара ведда керстанашна тIевахана стаг керстанаша юхверзо ца везара. Иштта кхин гIелонаш хиллехь а, и барт дика лерина бусалбанашна. Цкъа-делахь, бусалбанаш керстанаша боккха ницкъ ларар дара иза. ШолгIа-делахь, бусалбанийн аьтто хилира машаран хьелашкахь дин даржо. Цундела Дала цу бартах "къегина толам" элира. Юьхьанца пайхамаран асхьабаш а ца кхийтира цунах. Х1оккхул некъ а бина, халонаш а лайна, хьаьж ца доьхкуш, юхаберза ца туьгура уьш. Хатт1абан к1ант 1умар веара Делан элчанна т1е, барт хоьттуш. «Хьо вац ткъа хьакъ-бакъ волу Делан пайхамар?» - элира цо. «Ву!» - жоп делира пайхамаро ﷺ. «Вай дац ткъа бакъонна т1ехь? Вай мостаг1 вац ткъа харцонна т1ехь?» - юха а хаьттира цо. «Ду!» - элира элчано. «Т1аккха вай х1унда йолуьйту вайн динехь х1ара ледарло?» - ца соцура 1умар. Элчано ﷺ д1атевира иза, олуш: «Со Делан элча ву, суна ца лаьа Цунна 1есалла ян, И суна г1о деш а волуш».\n3 Дала гIо дийр ду царна. Дуйнаца ч1аг1о яр – 1аьрбашха: بيعة,مبايعة Хьудайбиййатехь мушрикаша дуьхьало йина шаьш совцийна болуш, пайхамаран асхьабаша цуьнан куьг лоцуш, дуй боуш, ч1аг1о йира шаьш Делан г1уллакхна т1ехь, дала реза а долуш, хьуна муьт1ахь хир ду аьлла. Дала, царна резахилла, хьоьца йина ч1аг1о Шеца йина ч1аг1о ю, боху. Цундела цунах аьлла بيعة الرضوان (Бай1ат ар - ридван) – « /Дела/ резахиларан ч1аг1о».\n4 ГIазоте ца боьлхуш, цIахь бисинчара.\n5 Ислам-дин т1еоьцур ду, бусалбанаш хир бу.\n7 Хьудайбиййат олучу меттигехь Делан элча ﷺ дитта кIел садаIа сацавелча, муъма наха байIат дира цуьнца (дуй биира, элчане ﷺ куьг а луш, шаьш Делан гIуллакхна дала а реза ду, аьлла), вай хьалха ма-хьаххи.\n8 Муъма нах гIазоте бахча‚ Мадинатера жуьгтий хилла церан доьзалш байа лууш – Дала кхерам тесира церан дегнашка.\n9 Персашкара а‚ румошкара а хIонсаш хир ю хьуна тIаьхьа.\n10 Бовдур бу уьш.\n11 Гуттар лелаш Делан 1адат ду: дикачунна бекхам – алссам диканиг, вочунна а, керстаналлина а бекхам – вониг.\n12 Маккина уллохь йолу меттиг – Хьудайбиййат.\n13 Керстанашца машар хилале хьалха бусалбанаш Хьудайбиййатехь лаьтташ болуш, царна бохам бан веана хилла 80 мушрик. Бусалбанаша уьш, йийсаре лаьцна, пайхамарна ﷺ тIебалийна хилла. Цо къинхетам бина, дIахецна. Иза хилира керстанашна бусалбанашца машар бан цхьа бахьана.\n14 Хьажоша сагIина бежана доь меттиг – Мина.\n15 Хьудайбиййатехь хилла барт бусалбанашна пайдехь хили Маккин мушрикунашна хуьлучул.\n16 Делан элчанна Хьудайбиййатехь машар бале хьалха гIан гина хилла, ша а‚ шен асхьабаш а Маккина чу боьлхуш‚ шайн кортош а дошуш‚ месаш а яцъеш.\n17 И ялта ч1аг1луш санна, ч1аг1луш бу пайхамаран асхьабаш а, бусалба дин а. Оцу г1уллакхо оьг1азбохуьйту керстанаш.


Будённовскан рейд — Википеди\nБудённовскан рейд —- 14.6.1995 ш. Шамиль Басаеван куьйгаллица нохчийн тӀемалоша, Будёновск олу гӀаскхийн гӀалийна тӀелатар дира. Билгал доцчу хьосташа дийцарехь, нохчийн тӀемалой Москох боьлхуш хилла, оцу ниетна новкъарло йина бахьана хууш дац.\nШаьш динчу тӀелатарехь тӀемалоша гӀалан лазартне дIа а лоцуш, закъалт нах лецира. Баси Шемалс дуьнене кхайкхам беш дIахьедар дира: «ТӀом ца сецча, амал дайна, сайн къоман тӀехь йаллош йолу къизалла сацо Iалашо йолуш яьккхина гӀулч ю! Нохчийчуьра тӀом саца бе, эскарш ара даха!».\nГӀаскхийн Ӏедало, Шемал а, цуьнца болу тӀемалой «террористхой» бу аьлла кхайкхийна, закъалт лаьцна нах маьрша баха лерина операци дIахьур ю шаьш аьлла, хазийтира ТВ чухула. ШолгӀачу дийнахь гӀаскхийн Ӏедалца хиллачу къамел тӀехь нохчийн тӀемалой, шайца 150 закъалтхо а вуьгуш, Нохчийчу баха новкъабойлира.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Будённовскан_рейд&oldid=2835752»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 12 декабрь, 01:02.


1. Къаьсттина тезетахь доIа динчул тIаьхьа аьлла ца Iаш, хIора доIа динчул тIаьхьа а олу иза вай долчахь, массанхьа ца алахь а, цхьайолчу меттигашкахь олу. Иза аьллачул тIаьхьа, сурат «Ал-Фатихьа» доьшу.\n2. Цуьнан бухах лаьцна аьлча... Цхьаболчу Iеламнаха мага а до, дика а лору, доIа динчул тIаьхьа фатихьат дешар, хIунда аьлча и сурат шина декъе декъалуш долу дела: хьалхара дакъа дерриг Дела хестор ду цуьнан, шолгIа дакъа дерриг Деле дехар ду, доIа дар ду, ткъа доIа даран гIиллакхех ду уггар хьалха Дела хастор. Цул совнаха, и сурат уггар деза сурат ду, Къуръан тIехь уггар коьрта сурат ду, цуьнан цIерех цхьа цIе а ю «доIанан сурат» аьлла. Иштта, оцу юкъарчу баххашца, дика лору хьалха хиллачу цхьаболчу Iеламнаха, доIанал тIаьхьа иза дешар.\nТкъа цхьаболчара дика ца лору, ахь ма-аллара, «Ал-Фатихьа» аьлла доIа деш волчу цхьамма иза кхайкхор – иштта и алар керла юкъадаьхначу хIуманех лору цара.\nХьалхалерачу цхьаболчу Iеламнаха а, таханалерачу цхьаболчара а доIанал тIаьхьа и сурат дешар керла юкъадаьхначу хIуманех лору, мегаш доцучу хIуманех лору, ша цхьамма деш делахь а, масийттаммо доIа дечу хенахь кхайкхош деш делахь а.


Демура Дарьин а, Элькан Александран а "Курьер" филма юкъара сурт\nМосквахь "Яндекс.Еда" сервисан цIарах юург нехан хIусамашка кхачочу Узбекистанерчу жимчу стагах лаьцна яздо "Свобода" Радионо.\n"КIиран дийнахь кIезиг болх хуьлу сан, ткъа карантинехь-м хIора де а кIиран ду", - дуьйцу Москварчу "Яндекс.Еда" сервисан курьеро Мухьаммада.\n22 шо ду Узбекистанера дуьйна Москва болх бан веанчу Мухьаммадан. ХIинца кхоалгIа кхаьчна иза кхуза. Ша санначу къинхьегаман мигранташца цхьаьна вехаш ву иза шахьарарчу юкъарчу петарахь.\nЦуьнан даймахкахь Бухарахь гергара нах биссина жимачу стеган: да а, нана а, кхо йиша а. Сантехкникан говзалла караерзийна цо колледжехь, ткъа болх бан атта хета цунна Москвахь. ХIора баттахь ахча дохьуьйту цо доьзална. Москвахь доккхучу эзар соьмах Узбекистанехь цхьана батте валало, "жижиг а, картолаш а, жIанкаш а, хох а" латтош.\nМухьаммадан дахарерчу цхьана дийнах лаьцна Демура Дарьяс а, Элькан Александра а яьккхина "Курьер" кино.\nВилспетахь дIасакхоьхьу Мухьаммада юург. Болх боцуш висича а, гIала мел ю вилспетахь дIасахехкало жимастаг, шена болх кхачочу апликацин тергонехь хилийтархьама, хIунда аьлча, курьераш дукха бу.\n"5-10 минотехь дIасахехкалой, цхьанхьа охьахуий, садоIуш Iа со", - боху цо.\nСахьташкахь Iа иза болх боцуш цкъацкъа. Юккъерчу барамехь аьлча, цхьана дийнахь, 10 сахьтехь, ши эзар сом даккхало цуьнга.\nЮург цхьана доьзале дIакхачийча 150 сом ло цунна, ткъа лаххара аьлча, 130 сом. Наггахь нисло кхунна чайнна хIума юьтуш а. Амма цхьана дийнахь Москва-ситехь дийнна эзар сом дитинера цунна.\nХIора денна къахьега йиш ю хьан, нагахь санна бан болх хилахь. ХIинца Мухьаммада кIиранчохь цхьана дийнахь садоIу.\nЮург кара ца ло курьеро, "нагахь санна хьан контакт нислахь, оцу сохьта балхара дIавоккху".\nДукхахйолчу ресторанаша чу ца вуьту - юург кечйой, дуьхьал арайоккху цара.\n"Макдональдс" олучу кафе чу воьду курьер, шен куьйгашна а, тIоьрмигана а дезинфекци а еш. Маска ю Мухьаммадан, амма кисанахь лелош ю цо иза. Ша цомгуш хиларна ца кхоьру иза: "Стенах кхера веза, цкъа мацца а вала везаш ма ву массо а. Я ас, я ахь хьесап деш ма дац, маца лийр ву стаг. И дерриг а цуьнан кхолламехь яздина ду".\nЮург дIасакхоьхьучу сервисан дукхахболчу курьерашна вовшийн бевза - дукха бу царна юкъахь къинхьегаман мигранташ. Дуьхьал кхетча маршалла хоьтту цара вовшашка боьлхуш лаьтташехь. Нагахь санна, болх боцуш хан елахь, къамелаш деш лаьтта.\nМожа куртка а йоьхна, можа тIоьрмиг а карахь "Яндекс.Еда" сервисехь бечу белхан дика хIун ду хьуна аьлча, полицино сеца ца бо уьш.\n"И дика ду, суна дага а ца догIу, со маца сацийра", - боху Мухьаммада.\nАхча даккха аьтто барна хазахета кIантана Москвахь: "Ахчане диллича - хIаъ, аьттонаш бу кхузахь, ткъа адамашка ладоьгIча, бакъдерг дийцича, дика ца хета суна кхузахь. Кура ду кхузара адам. Сан даймахкахь ахчанца гIуллакх ледара делахь а, амма нах чIогIа дика бу. Суна схьахетарехь, Оьрсийчуьрчу цхьана Москвахь бен дац иштта адамаш, кхечу кIошташкахь догцIена бу нах. Курьерашлахь Оьрсийчуьрчу регионашкара нах а ма бу болх беш", - боху Мухьаммада.


ТIеман Хьу Хаалучу Хорша Дирзина Нохчийчура Дахар\nНохчийчоь -- Соьлж-гIалин юкъ, 07Ман2010\nХаржамаш чекхбевлла а бовлале, юха а нах леца болийна Нохчийчохь. Полицин урхалло гIарбаьккхинчу хаамца, Хьалха-Мартанан кIоштахь лаьцна 33 шо долу вахархо, цо гIаттамхошца тIекаренаш лелор гучудаьлла, аьлла.\nIедалан мукъ карахьболчара оьрсийн премьер Путин Владимир а толош, боккхачу кхиамца дIаберзийна Нохчийчохь президентан харжамаш.\nТкъа церан хьокъехь могIарерчу бахархоша ден къамелаш беламашка а, забаршка а дирзина, «ша-ша кхаьжнаш хIокхунна а, оцунна а теснера, амма харжаман комиссин декъашхошна уьш тускар чохь кара а ца дина-кх» бохуш. Делахь а цу дийцаршкахь, бакъленна а цецбийларш кIезиг хиларо гойту, иштта чаккхе а йолуш, рогIера политикан кампани кхузахь дIаерзаяр а, дIайоьрзур юй хаар а, нахана керла ца хилар.\nМа-дарра аьлча, уьш совнаха а тешна, шайн лаам-хьажам Iедалехь болчара мел чоьте оьцу а, шайна хетарг мел лераме ду а. Чекхбевллачу харжамийн хьокъехь къамел дерзош аьлча, кхузахь официалан Iорабаьккхинчу гайтамца, кхаж тосучу дийнахь Путин Владимирах дог лозуш, цунах президент ван цIа бирзина хилла, Нохчийчохь дIаязбина а болуш, Европехь мел беха вайнах а, Оьрсийчохь цхьана ханна болх-некъ карийнарш а, цу дийнахь яьсса махках йийлинчух тера ду машенаш а, цIерпошташ а…\nЦул сов, цу харжамашна инкарло йина а, цомгаш хилла а цIахь Iийна а бац бахархой – массо а гор-бертал а, Путинехьа кхаж таса вахна. Цунна тоьшалла до официалан 100 % гIоьртташ Iорадаьхначу терахьаша.\nДелахь а президентан харжамех боьзна, кхайкхамаш, дехарш, ир-кара хIиттораш, тIедахкарш, яханчу хене а дирзина, хьалхалерчу, тIеман хьу хаалучу хоршахь го Нохчийчура дахар. Хьалха-Мартан кIоштан суьдо арахь, цхьана билггалчу меттехь яккха ши шо хан кхайкхийна Шалажи юьртан вахархочунна Джабраилов Муслимана.\nЦунна бехке диллинарг ду, масех шо хьалха цо шен машенахь юучуьнца а, молучуьнца а тIемалойн аьтто бар. Суьдхоша бинчу сацамехь билголдоккху, куьг бехкечуьнан кегий бераш хиларна, цунах къинхетам бина хилар.\nТIемалошца Уьйрашна Хилар Бехке Беш, ХIинца а Кегийн Нах Чубухку Нохчийчохь


Мехкдаьттан мехаш дестарна реза бац хIирий\nЯгочун мехаш бестар бу, боху эксперто\nШайн махкахь духкучу бензинан мехашна резабоцчу хIираша протестан акци дIаяьхьна кIирандийнахь. БуьрийтIерачу а, цунна гонахарчу а ягориг юхкучу станцешкахула, машенашца сигналаш а етташ, чекхбевлира протестхой. Иштта яьккхира цара станцийн тергоне Къилбаседа ХIирийчуьра проблема.\nХIираша дусту гонахарчу республикашкара бензинан а, машенашна юттучу газан а мехаш шайн махкахь лелачаьрца – башхалла йоккха ю. Масала, дизелан ягочун мехаш БуьрийтIехь Несарахьчул совбовлу 5-6 соьманна (БуьрийтIехь – 44,47 сом, Несарахь – 38,5 сом). Ткъа шина гIалина юкъахь яц 30 километр бен.\nБуьрийтIехьчул а сов доьху дизелан ягочух Ставрополехь – 45,77 сом. Лахара бу цуьнан а, бензинан а мах ГIалгIайчохь, бензинах доьху: АИ-92 – 40,33, АИ-95 – 42,52.\nТкъа масанхьачул а кIезиг бу АИ-98 бензинан мах Соьлжа-ГIалахь –46,8 сом.\n"Кавказ.Реалиин" корреспондент гIоьртира БуьрийтIерачу "ОАО "НК "Роснефть-Артаг" хьукматехь къасто, стенна бу Къилбаседа ХIирийчохь ягочун мах уггаре лакхара. Амма ца белира аьтто – блок хIоттийра тхан телефонна. Иза нисделира, тхоьца къамелдечо шайн инарла директоре Тавгазов Андрейца къамел ден а аьлла, тхо цуьнга телефон етта доьлча.\n"Вести Экономика" сайтан тергамчина Пухаев Аликна хетарехь, ягочун мехаш лахабевр бац, бесташ лаьттар бу уьш. Цо дагадоуьйту Оьрсийчоьнан Iедалой, мехкдаьттан компанеший ягочун мехаш лахахь латто бартбеш йиллина хан карарчу беттан тIаьххьарчу дийнахь чекхйолуш хилар.\n"Мехкдаьттан кампанеша шайна 55 миллиард соьманна зен хилла боху. ХIинца цара аьрзнаш до финансийн министралле, доьху шайга мехаш "дIахецийтар", совбахийтар. Иза церан чекх а дер ду, схьагарехь. Доцца аьлча, бестар бу ягочун мехаш", дIахьедо Пухаевс.\nЭксперт шек ву меттигерчу протестхойн леткъамех (Къилбаседа ХIирийчохь санначух) пайда бер бу, хьал хийцадалур ду бохучух.\nКъилбаседа Кавказехь ягочун мехаш кеп-кепара хилар Пухаевс дузу логистикаца а, мел дукха-кIезиг мехкдаьттан сурсаташ Оьрсийчухула дIасалелайо бохучух а. Аьхке тIекхочуш мехаш цхьаьна меттехь совцу, ткъа гурахь – хьалахьовду, боху цо.


ГIалгIайчуьрчу финансийн министраллех а, онкодиспансерех а хьовсуш бу полисхой\nГIалгIайчуьрчу финансийн министраллехь а, онкологин диспансерехь а талламш бу дIахьош республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана чуйогIучу экономикан кхерамзаллан, коррупцина дуьхьало латточу урхаллан белхахоша. Белхан документаци дIалахьийна цара. Хоуьйтуш дац, стенца доьзна болийна талламан барамаш. Цхьана гIуллакхан гурашкахь хьовсуш бу шина а меттигах аьлла Кавказ.Реалиига пресс-секретаро Аушев Арсамака.\nАхчанаш диина аьлла, набахтехь даккха пхи шо тоьхначу, финансийн министр лаьттинчу Цечоев Русланах хьакхалуш дуй талламаш бар аьлла, хаьттича, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххой дуьхьал хилла жоп дала.\nМаршо Радионо яздира, ГIалгIайчоьнан финансийн министр лаьттинчу Цечоев Русланна набахтехь даккха пхи шо хан кхайкхорах. Шен хьокъехь кхело сацам бовзуьйтучу процессе ца веана экс-министр федералан лехамашка веллера. 2015-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь финансийн министрана Цечоевна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх диллира, шена даржо лучу бакъонел а совваларна.\nТалламчийн информацица, федералан субсидийн бюджетера хьажийначу ахчанах ши миллиард сом Цечоевс мехкан бюджетан дефицит токхуш дайинера.\nМагасан кIоштан кхело экс-министр бехкехилар тIе а чIагIдеш, набахтехь даккха пхи шо хан тоьхнера цунна. Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло лоьхучу нехан базе а ваьккхира, иза лохуш гIо динчунна миллион сом кхайкхош.


ГIалгIай къам – цун рузкъа — Сердало\nГIалгIай къам – цун рузкъа\n10.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nВай гIалгIай юрташта юкъе, дукха йоккха яц ТIой-Юрт, бакъда цох хьадаьнна беркат нонагIо да аьнна хет сона. Эггара хьалха белгалдоаккхаргда вай из юрт Iалама хозача метте уллаш хилар. Цхьан оагIора ГIалми да, вокх оагIора — бIарг ма кхоачча дIададаш дола сийна кхаш. Лаьтта йийхьа долаш, дIадийна хIама дика хьахулаш да укхаза. Цо ваьв мугIарерча ахархочох Кодзоев Бахьаудинах берригача мехка цIихеза хьажкIашлелаер, Социалистически Къахьегама Турпал. Укхаза баха нах ба хьаьнала, даим шоаех йIовхал хьаювлаш, мехка а къаманна а накъабоалаш. Царех хиннаб Граждански тIема турпалаш, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, садехка майра лётчик хинна Арчаков Хасолта, багахбувцам шийл дикагIа бовзаш воаца Зурабов Морхаша Махьмад, поэт Осмиев Хьамзат, цун воша, хьехархо хинна Сосе Яхьья, советски Iаьдала болхло хинна Зурабов Мухьмад, дзюдох, самбох тренер хинна Мерешков Яхья, цIихеза юрист хинна Арапиев Хьажбикар, профессор, философски Iилмай доктор Келигов Мурад, йоазонхой Кодзоев Тимури Нурдини, журналист Арчаков Тухан, театра актриса а журналист а йола Кодзоева Дугурхан, Нохч-ГIалгIай АССР заслуженни артист, говраш хехкаш вола Арчаков Берснакъ (из хIанз Америке ва), дешара министра заместитель, муфтията болхло хинна Дударов Мажит, телевидене болхло, йоазонхо йола Теркакиева Аьсет, кхыбараш. Къаьстта хьоахаве веза аьнна хет сона гIорваьнна вола деша говзанча Кодзоев Iийса. Боккъал бакъдар аьлча, цунна хетадаь да таханара ер са йоазув а. Уж беррига нах байзачул тIехьагIа, юрта хозал зийча, Кодзоев Iийсайх дика йоазонхо хIана хиннав кхетаде хала дац. Аз цIераш яьха цун юртахой а, царех тара бола кхы бIаьш а хIаравар книжка яздилла дукха хIама леладаь а вахара хало лайна а нах ба. Царна юкъе кхийна а вахаш а вола саг, хила безам беце а, йоазонхо хинна дIагIоргва. Хетаргахьа, цудухьа хиннав Аюпа Iийсайх, цхьа моллагIвар хинна а ца Iеш, геттара дика йоазонхо. Таханарча дийнахьа цун цIи йовзаш я, духхьала вай республике яйза ца Iеш, гаьнна цул арахьа а. Цкъа новкъа латтача сона машен соцайир цхьан зIамигача сага. Вахарца дувзаденна хаттараш ше даь ваьлча, литературан хьакъехьа къамаьл доладир цо.\nЦун хьалхара хаттар дар укх тайпара:\n— Малав дийначарна юкъе вай къаман эггара дикагIвола йоазонхо?\n— Дика йоазонхой, цаI хинна ца Iеш, дуккха ба вай, — аьлар аз, — царех цаI ва Кодзоев Iийса.\n— Цунга аз каст-каста ладувгI телевидене гIолла, къамаьл хоза деш саг ва из, — аьлар са наькъа новкъоста. – Цун книжкаш мичахьара эцаргдар? Хулий уж тика чу?\nАз цунна хьийхар «Фабрика» оалача базара духьала йоаллача «Ковчегера» книжкаш дохка тика, массехк киоск. Вешта аьлча, цIи яьккхача наха вовзаш, дIахьокха кхоллама тIехьале йолаш саг ва вай мехкахо. Кодзоев наха вовзара керттера бахьан из да. Ха дукхагIа дIа мел йода, дукхагIа хул дикача йоазонхочун литература дешаш бола нах. Из иштта да аьнна хет сона цун вахаре а. ХIара цун кердача книжко дIатеттац нах, кхы а боккхагIболча низаца хьатIаувз. Йоазонхочун говзал лакха хилар, язде хоржаш дола хIама нийса харжар, из наха дезалургдолча тайпара дашха хар – уж хIамаш да цун книжка хьабеделла саг цо каравугаш хилар.\nКодзоев Iийса, сона вовзача хана, гIалгIай меттеи литературани хьехархо вар шоай юртарча школе. Ерригача Наьсарен районе дукха бар уж Iилмаш хьехаш бола дика хьехархой, амма эггара чIоагIагIа наха багабахараш, шоай гIулакх дика довзаш бола нах санна бувцаш хиннараш сов дукха бацар. Уж шиъ вар: Кодзоев Iийсаи Медов Йоакъапи. ХIана дар из?\nКхетаде хала дац. Цкъа-дале, наха юкъе лела мотт дика бовзаш вар уж шаккха а, шозлагIа-дале, Iилман кIийле Iомаяь, метта бокъонаш дика ховш бар хьехархой. Цхьаволча сагах оалаш хаза йиш я: «Мотт ховш саг ва из». Мел цо шаьра гIалгIай мотт багах дIабувце а, йизза цун бокъонаш йовзаш ца хуле, цу тайпара хIама цу сагах ала йиш яц. Оале а нийса хургдац. Iийса гIалгIай шаккха мотт – багах дIабувцар а каьхатабар а – дика ховш ва. Цудухьа кхувлар из къамаьл де меттах е литературах йола района е республикан семинар еча моттиге. Хийла цунга ладийгIа ва со. Духхьала литературахи меттахи йола урокаш енна ца Iеш, берашца боккха кхоллама болх бора хьехархочо. Арадувлаш «КIарсхал» яхаш пенгазет дар, цу тIа даим кепа еттар бераша гулбеча багахбувцама тайп-тайпарча жанрашта: иллешта, дувцарашта, фаьлгашта, кицашта, ховли-довзалешта. Дукхадезаденнадар из гIулакх дуккхачарна. Иштта беш бола болх, лар йоацаш бисац. Аюпа Iийсай дешархоех хьахул, мотт дика харал совгIа, йоазув довзаш а литературанна юкъе болх бе ховш а бола нах. Масала, царех ва Яндиев Муса, Картоева Марет, Дударова Макка, Дзаурова АсмаI, Жимиева Лейла, кхыбараш. Хьалхарвар, милице, парламенте, къамий гIулакхехи кепайоазонахи йолча министерсве балхаш тIа ше вале а, наьна меттацара бувзам ца хоадабеш, цу меттала йоазош деш, хьавенав. Цо таржамаш даьд кхыметтел дунен литературанна юкъе гIоръяьннача произведенешта. Масала, царех я ингалсий драматурга Вильям Шекспира трагедеш. Ший йоазош а даьд Мусас, ше мотт дика ховш хиларах тарра. Цул совгIа, из дIа-юха вех школе Iомадеш дола дешара книжкаш тохкаш хилча, мотт дийнбара а тоабара а дешаш дувцаш хилча, кхыдолча вIашагIкхетарашка. ХIаьта Муса гулбеннарашка ала хIама доацаш, бе хьехам боацаш цIаккха висац, хIана аьлча цунна дика довзаш дола хIамаш да уж. Иштта ба лакхе аз цIераш яьха кхалнах а. Хьехархой а йоазонхой а болаш хьабоагIача цар, шоай гIулакхашца, беча балхаца, деча йоазошца лакха лоаттаду хьехамча хиннача сага сий. Магасерча телевидене болх беш я ТIой-Юртара Теркакиева Аьсет. Цо яздаьд кхоъ книжка : «Халкъа белгалонаш», «Керда хоамаш», «Хоза кхаъ». Эггара тIехьа цун арадаьннар дикка сома книжка дар. Цунна юкъеяхаяр алхха киносценареш. Аьсета а бувзамаш лоаттаду ший юртахочунца Аюпа Iийсайца.\nЦарел совгIа, кхы а ба ТIой-Юрта шерагара шерага дегIабоагIаш бола поэташ а прозаикаш а. Кхыча юрташкара йоазонхой ух мехкахочунца дагабала, шоаш арадаккха лерхIача книжках цунна фу хет хьажа. Дукха ха йоацаш, сона дайра арадаккха кийчдеш дола, Матиев Iаббаса яздаь «Вай хьунашкарча гаьний цIераш» яха книжка. Из дийша а дайза а цунна дешхьалхе язъяьр Кодзоев вар. Автор къаьстта цунца дагавалар кIал кIийле йолаш дар. Цкъа-дале, из ханна воккха, дукха хIама дайза ва; шозлагIа-дале, гаьний а баьций а цIераш цун мо дика йовзаш саг хуле тамаш я тахан болаш болча йоазонхошта юкъе. Цунца цу даькъе нийсвала могаш цхьа саг хиннав – Хашагульгов Iаьла, бакъда из карарча хана воацаш ва.\nГIалгIай мотт дукха безаш, цунна тешаме саг ва тIой-юртхо. Из иштта хилара дуккхаза тешал даьд цо. Из мотт хьехаргбола никъ цо харжар а да, наьна мотт безилга хьахайташ. Дукха ха йоацаш, са бе кхаьчар массехк оагIув мара йоаца, геттара диткъа книжкилг. Къаман мотт Iомабеш болча наха беш бола итт хьехам бар цу тIа. Фу могадора цо, фу де деза из мотт бицлургбоацача тайпара Iомабеча новкъа? Из даим бувца беза цIагIа, ара – миччахьа. ШозлагIа -дале, цу меттала дешар Iомаде деза. ДIахо, йоазув ховш, из деш хила веза саг.\nКхы а дукха дар цо дIадехаш хиннараш. Из хозахета дагадехадацар цунна. Таханарча дийнахьа гIалгIай мотт леш латтача метташта юкъе ба. Из белгалдаьккхад ЮНЕСКОс. ХIаьта Iийсас даьча хьехамашка ладувгIе, вай мотт лорабе а хатара кIалхарбаккха а низ кхоачаргба аьнна хет сона.\nУкхаза массехк дош аргда вай цун вахара наькъах лаьца. Кодзоев Аюпа Iийса ваь хиннав 1938 шера 12-ча августе Онгушта. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа (1962), цо чакхйоаккх Нохч-ГIалгIай хьехархой института филологически факультета къаман отделени. ТIой-Юртарча бархI шера йолча школе къахьег цо, хьехархо волаш. Язде а ший йоазошта кепа етта а из хьалхагIа волавеннавар. Къаьстта а цун вахаре йицлургйоаца лар юташ хилар Казахстане вайнаха лайна халонаш ювцаш дола дувцараш. Уж цо вIашагIтехадар, «Казахстанера тетрадаш» аьнна цIи а енна. ХIанз мо дацар цу хана. Сибре дигар а цига эза Iазап а хьоахаде йиш йолаш дацар. ХIанз 23-ча феврале чакхйоахараш санна саготонна сайренаш цу хана йича, цу сахьате лаьца дIахьоргвар, бехк бергбар, балхара дIавоаккхаргвар. ХIаьта уж тетрадаш яздаь вола Iийса, диъ шера набахта чувалла суд а яь, халбате ла езача эттав. Цигара цIавеча, юха а школе балха вода. Амма цигара дIавоаккх, берашта харцахьара кхетам цо баларах кхерабале. ХIаьта а шийдар чакх ца даьккхача Iергвоаца из хьаллоацаш, цунна тIехьабаьнна дукха нах хиннаб. Вешта аьлча, Наьсарен районе боккха низ хиннаб цо дIаболабаь болам къоабалбеш. Из хетабаь хиннаб ГIалгIай мехка паччахьалкхе юха меттаоттаяра. Кастта цун оргкомитета председателалла хорж из гIалгIай къаман II-ча съездо. Иштта из хорж Нохч-ГIалгIай Лакхехьарча Совета депутаталла. Цо хьалхле лелаеш, хьаяьяр ший газет а долаш йола «Нийсхо» яха халкъа-демократически парти. ХIаьта сона дагадоагIа, СССР оалаш хиннача боккхача мехка паччахьаца М. С. Горбочёвца цун вIашагIкхетар хиннад яхаш дийца. Цар къамаьл сенах хиннад, дийцараш малагIа дешаш да кхетаде хала дац. ГIалгIай къаман къаьстта паччахьалкхе хьае гIерташ, вай къаман сийдола, хьаькъал дола нах лийнна ха яр из. Из паччахьа тIавахара цаховш нийсденна хIама дацар. Хетаргахьа, иштта хила дезаш а дар из, латтача политически хьалага диллача. Цу хана СССР Лакхехьарча Совета депутат вар МагIалбика районера механизатор Дарсигов Муса. Цо хала вIаштIехьадаьккхадар, ше Горбачёвс тIаэцаргвола а ладувгIаргдола а хIама. Цох лаьца иштта яздаьд М. Дарсиговс : «ГIоарал доврах а чухьа михьардувлача лазарах а са бIаргашкара Iоухар хиш. Цу дийнахьа Шахрайс хабар дера тхона Горбачёвгара, 20 минот ха а енна, со тIаэцаргхиларах (къамаьл-м шин сахьата дIаьхделар). Аз сайца вига лаьрхIар Кодзоев Iийса. Юххьанца денз тха къамаьл хотталуш дацар. Из дIадоладелар, со сай деш тIара ца воалаш латтара ше раьза воацилга Михаил Сергеевича хьа а хайташ. Аз Iоха ца тигача, Горбачёвс сох бехк баьккхар…» Кхыча дешашца аьлча, Аюпа Iийса духхьала хьехархо е йоазонхо хинна ца Iеш, хIанз бокъонца вола политик, къаман юкъара вахар тоаде оарцагIваьнна лелаш саг хиннав. Каст-каста гора из митингашка, телевидене гIолла къамаьлаш деш, газеташ тIа арадувлар цо деш дола йоазонаш. Укхаза дагайох сона сай вахаре нийсъенна цу тайпара цхьа моттиг. Со Шолжа-ГIалий тIа книжни издательстве балха вар. Къахьегама ди чакхдала цхьа сахьат совгIа ха йисаяр, сога цIагIара телефон тохача хана. Хьаьший баьхкаб, вIаштIехьа дале, чувола – иштта дар сох хьатеха хабар. Болх беш Субботников цIерагIча урам тIа вар со, вахаш — В. Ленина проспекта тIа. Вешта аьлча, гIаш хьалволавелча, 10 минот езацар сона цIакхача, геттара юхе яр со ваьха фусам. Чуводдашехь, уйла йора аз, мала хила веза-хьогI со волча венар, воагIаргва аьнна сагаца дийца хIама а ма дацар са? Со дIачуваьлча, магIабаьрче вагIаш Кодзоев Iийса вар, цунца кхы а ши новкъост вар: Костоеви Муталиеви. ТIеххьарвар уццIаьшкахьара вар, хетаргахьа цунца баьхкабар вожаш а. Моаршал-денал хаьттачул тIехьагIа, сона гучадаьлар уж телевидене къамаьл де Шолжа-ГIалий тIа баьхка хилар. Мехкара хьал кегалуш латта, коммунисташа Iаьдал берадоалийташ йола ха яр из. Передаче дувца шоаш денарех цхьаццадараш дийцар цар сона а. Эккажкъонгий-Юрта юртда вар Костоев Хьажмурд, геттара новкъа хиннадар цунна, Г. К. Орджоникидзена дегIа сийленг Буро тIара дIадаккхар а, гIалах (городах) тилла хинна цун цIи дIа а яьккха, Владикавказ яха къаьна цIи меттаоттаяр а. Кхы а мехкаца, латтача ханаца дувзаденна дешаш дийцар хьаьшаша. Чай маллал юкъ мара ца йоаккхаш, цIабахар уж. Укх масалца а гу вайна, Iаьдала болхлошца а волаш, лоархIаме паччахьалкхен дешаш дувцача дакъа лоацаш Кодзоев хиннилга. Цу шерашка литературни болх бе цунга дукха ха хулар аьлча, со тешаргвац, хIана аьлча дийнахьа-бийсан мохк кIал ца бита гIерташ лийнача нахаца вар из. Халкъа Советаца цхьадолча дешашта тIагIолла барт хилац цар. Из шоаех, шоаш беча балхах шекъювлилга хайча, «Нийсхо» яха шоай парти дIайоаккх цун хьалхалаттача наха. Цул тIехьагIара ший ха Кодзоевс дукхагIа дIалу литератураца беча балха.\nХьехархочун болх шийна дика бовзаш хиларах, цо лоархI юххьанца денз гIалгIай мотт Iомабе долалуча берашта гIо хургдолаш, керда «Букварь» оттаде. Цул хьалхагIа а тайп-тайпарча наха увттадаьдар из. Масала, эггара хьалха, латински алапаш вай леладеча хана, из оттадаь хиннад Цокиев МурцаIала. ЙIаьххача хана, 1938-гIа шу хьатIакхаччалца, лела а даьд из. Кхы а леладе мегар, нагахьа санна вай алапат (алфавит) хувцаденнадецаре. Цул тIехьагIа З. Тимиевс оттадаьд. Бакъда Iийса хьехархочун поалхам йоккха йолаш хиларах, сона дукхагIа дезаденнадар цо оттадаьр. Дукха хала дешаш, къаьнара цIераш, берашта дашха ховргдоаца, маIан ца довза хIамаш юкъекхихьадар аьнна дика хилац зIамигабарашта яздеш дола книжка. Царна деша, кхетаде аттагIа хургдолча тайпара, наьна меттá безам тIагIоргболча тайпара оттадаь хила деза из. Берий ха, уж дешаш бола класс малагIа я теркал а деш, оттадаь книжка дар цундар. ХIара дош хозача сурташца доашхаш, кхетадайташ яр цун оагIош. Цхьалха а шолха а алапаш дикагIа кхетадергдолча тайпара хержадар царца долалу, уж юкъе дола дешаш. Цхьаццадолча школе Iомадеча книжкашта хьехархой латкъаш хезаб сона. Уж во да, дувцаш дола хIама кегадаь дувц, цхьадолча дешашца гIалаташ даьд, сурташа дувцар цаI да, деша маIан кхыдар да – уж дар дукхагIа хьехархой латкъаш хинна гIалаташ. Кодзоевс яздаьчул хьалха хиннарий а цул тIехьагIа хиннарий а кхоачам боллаш гIалаташ дар. Бакъда Аюпа Iийсай дешаргá (книжканна) латкъаш саг хезавац сона. Цудухьа тамаш ю аз, из дIа хIана даьккхад ца ховш.\nХIанз бераша Iомадеш дар Iодийшача, цкъаза корта хьаллаца безам хул, цу тIа яздаь цхьадола хIамаш е къаьстта дешаш кхета ца луш. Вешта аьлча, хьехархочо ший бакъахьара дакъа юкъедихьад школашкара наьна меттала дола дешар тоадара, бераша из мотт аттагIа а дикагIа а Iомабара.\nХIанз ха хьатIакхаьчай аьнна хет сона йоазонхочун литературни тIехьале ювца. Из цун эггара йоккхагIйола ганз я аьнна а мотталу сона, хIана аьлча Iалаьмате боккха, дукха низ а ха а езаш болх ба цо укх тIеххьарча 10 – 20 шера баьр. Из а воацаш, кхыволча сагá цу тайпара болх булургбацар аьнна хет сона. Цкъа-дале, укхаза чIоагIа хьинар долаш, кIаьдвалар доацаш хила веза йоазонхо. ШозлагIа-дале, чIагарга санна шаьра ший мотт ха беза цунна. КхозлагIа-дале, наха дукхагIа къердар, царна дезалургдар харжа, цул тIехьагIа дашха ха деза. Уж шедола хIама Iийсайл дикагIа вIаштIехьадаргдолаш йоазонхо тахан хуле тамаш я. Вешта, из-м вIалла аз ца аьлча а, вай республикерча бахархошта дика довзаш да, хIана аьлча цо каст-каста къамаьл ду Магасерча телевидене гIолла, деш ший йоазонашцара доакъош. Къаьстта хоза хет наха цунга хаттараш деш а, цо царна жоп луш а. Вешта аьлча, журналиста Плиев Хьусена еш йола массазара хIама хинна дIаяха «Наьна мотт» яха передача пайдане я аьнна хет сона наха а йоазонхочоа шийна а. Наьха уйлаш, хьашташ, эшараш, доацараш, бIарчча хьаийцача заман лоаттам, къаман хьал довза йиш я цунга хеттача хIамашка гIолла. Из да-кх, нагахьа санна из къаман йоазонхо вале, цунна эггара хьалха ха дезараш. Цудухьа из тайпа бувзам шинна оагIонна накъабоалаш хул. Цхьан юкъа Кодзоев болх беш хилар «СелаIад» яхача берий журнала редактор волаш. Берашта язъяьча хIамаех-м цун тIормиг биза хинна хургба аьнна хет сона, хIана аьлча вайнаьха багахбувцам дIаязбеш, бераша язду дувцараш, байташ гулъеш, дукха болх баьбар цо, юрта вахаш а школе болх беш а волча хана. Цул совгIа Iийса ше а ва, бера дагадохаргдоацар а дагадоха ховргдолаш. Журнала болх тоабе гIерташ, из хьаяздеш бола нах дукхагIа хилийта гIерташ, къахьег цо. Цу гIулакха юрташкарча школашка, цхьаццайолча наха къахьегача моттигашка ух, журнал довзийт, берашта из чIоаггIа эшаш хиларах дувц. Цу наькъаца из дешаш бола нах дукхагIа хилийта вIаштIехьадоал. ХIаьта укхаза а цунга дукха болх байтанзар мотташ ва со. Бакъда наха зе-м зийнадар берий журнал хьадеш цо хьийга къа. Йоазонхочо Хамхоев Вахас иштта яздаьд цу хьакъехьа: «…Журнал хьадеча а из дегIадоаладеча а овсаре дакъа лоацаш хилар гIалгIай йоазонхой: Чахкиев СаIид, Кодзоев Iийса, Хашагульгов Iаьла, Угурчиев Азмат-Гири, кхыбараш».\nВай 80-гIа оалача шерашка Iийсас дукхагIа кепа етташ хиннараш доккха доаца дувцараш дар. Хетаргахьа, зIамагIча жанрашкара дIа а волавенна, йоккхагIчарга вала лаьрхIа дора цо из. 1988 шера «Лоаман Iуйре» яхача альманаха оагIонаш тIара дийшар аз цун «Шаше боккхий нах» яха дувцар. Дезаделарий аьлча, чIоагIа деза а делар, хIана аьлча бокъонца дола вахар дар дувцар тIа хиннар. Цул совгIа, из геттара говза, дешачун дега гIадагIилгаш доахача хьисапе язде карахдаьннадар авторá. Юрта атагIа ловзаш доахкача бераша гIолгаш къайсай, цу тIа гIолла вIаший довнала дахад ши тайпа. Царех цхьан тайпан хиннай Шаши яха йоI, вокх тайпан – Жовхота Аси. Шоайла чIоагIа безаш хинна уж хийрабаьхаб довно, царна юкъе лакха пен хьал а ботташ. ГIелъенна, яшаш, леш лаьттай йоI. Бакъда укхаза оарцагIбаьннаб цунна, могаш йолча хана цо эздий гIулакх лоаттадаь боккхий нах. Царна хов цун лазара корта малагIа ба. Из зIамига саг тIавоалавича, из ерзаргйолга кхетадаьча цар, шоай хур ду из дов дужаде а, йоI-зIамсаг вIашагIтоха а гIерташ. Цар кхоачашдир шоаш лаьрхIар. ЙоI йийрзар, маьре яхар Асега.\nВешта аьлча, гIалгIай юртара Ромеои Джульеттаи гу вайна укх дувцар тIа. Сюжет ингалсий йоазонхочун трагеде тIа хинначул хIамма а эшаш яц. Бакъда укхаза турпалаш дийна бус, хьаькъал дола Харсе, Соандро, Къарше санна бола боккхий нах хиларах. Эггара чIоагIагIа тамаш яйтар бар йиIий безам. Ший дагардар дIа ца хайташ, довно хийраваьккха зIамсаг бахьан долаш леш латтар Шаши. Тамаш енна хIама да! Болаш-м ба мотт сона дунен тIа хIаманца хувцаргбоаца а эцаргбоаца а цIена безам.\nИштта безаме чулоацам болаш да цун «Даь езар» яха дувцар а. Из а да юртарча безама хетадаь. ДIадолалуча хана вайна гу Лиза яха йиIиг езаенна вола Мамедик яха кIаьнк. Шийна из езилга дIахайтар духьа, каьхат язду кIаьнка. Бакъда вокхо из нахал а даьккхе, геттара ийрчавоаккх из. КIеззига ха яьлча вайна гу, из мо саг ийрчавоаккхаш боаца, хьастара шовда мо цIена бола безам. КIаьнка да Аптии цар юртарча атагIа яха йоI Совдати шоайла чIоагIа безаш хиннаб. Бакъда йиIий наьна-вошас дIаялийтаяц из цунга, ший даи Апте даь-даи дов долаш хиннаб аьнна. ЙоI маьре дIалу воча сагага, цига биъ бетта Iазап эзе цIайоагIа. Вокхо саг йоалаяь хул цу ханале. Кхо бер а долаш, цамогаш хиле ла Апте сесаг. ХIаьта Совдат маьре ца йодаш Iа, ший хьалхарча безама тешаме йолаш. Из шедар гучадоал автобуса чу исташа дувца къамаьл хезача Мамедикá. Амма «ТIеххьара аргумент» яхача дувцара турпал Султан ший безам сагаца бекъа лаьрхIа хиннавац. «ЙоIах бIаргтоха баьхка кагий нах белакъежаш багIар, Султана ду къамаьл сов хоза хеташ». Бокъонца из йоI шийга маьре я раьза хургйолча дIатIакхоачаю цо. Из цо мишта ду аз шоана дувцаргдац. Из ховргда, 2008 шера арадаьннача №4 йолча «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIара из дувцар Iодийшача. Кхы а дукха дувца йиш яр цун дувцарех лаьца, бакъда дийцачо а тоъал тешаву, Кодзоев Iийса прозан зIамигача жанрах дика лоархIавеш хиларах. Духхьал зIамигача кепах дола йоазош даь ца Iеш, цо яздаьд геттара доккха, массехк книжках латта романаш а. Царех да вайна дика довзаш дола «ГIалгIай» яха роман. Цун чулоацам боашхаш ха йоаергьяц аз, хIана аьлча аз цох язъяьяр «ЗIамигача къамах дола доккха книжка» яха критически статья. Массехк дешаца аргда вай, из вай къаманна хетаяь эпопея я, аьнна.1222 шерагара денз хьадоагIа гIалгIай вахар тахка хьежав йоазонхо цун оагIонаш тIа. Цунна из мишта карахдаьннад, яха хаттар оттадича, аз аргдар, кхычоа даргдоацача тайпара дика карахдаьннад, аьнна. Цул совгIа, цох ала мегаргда къаман энциклопеди да аьнна а, хIана аьлча къаман вахарца ювзаенна массе оагIув чулоацаш дола книжка да из. Эггара хьалха хьоахае лов йоазонхочун стиль. Стиль яхар фуд хов вайна массанена. Из цун мотт ба. Сона хеташ, Кодзоев Iийсай мотт цхьанна йоазонхочун меттаца тувлбе йиш йоацаш, ший белгалонаш йолаш ба. Цо тара хилийтац из кхычарна. ДIауйла йича, стиль – из йоазонхочун юхь я. Ховш ма хиллара, цхьатарра ши юхь йолаш нах наггахьа мара хилац, кхыметтел шола баьрашта юкъе а. Иштта ший хьисапаш долаш ба романа мотт а. Цун керттерча белгалонех цаI я, из мотт геттара кIоарга хьаькъал долаш хилар. ХIара мугI хIана бац аьнна, кицандар санна маIан долаш, цу тIа юха а сеца, уйла е безам оттийташ ба. Из роман дешача юкъа, сайна хьалха цIаккха ца хеза, ши бIаь гаргга кица хьаяздир аз. Ма тамашийна а хоза а ба цар чулоацам! Царех хIара кица бIарчча вахар да. Массехк масал доаладергда аз, дувцаш дола хIама чIоагIде дагахьа: «Есар хилац низах цавоалаваьчох», «Тух-сискал кхаь ден, кхаь бус диар хьа дезалхо ва», «ВоккхагIчун дош дашал дезагIа да, дошол маьхегIа да, хьастал цIенагIа да», «Харцо тоIае, бокъо хьалкхаба», «Хур хургда, хиннар гургда, болх лоам оагабе низ кхоачачунга ба», «Къамаьл дIаьха хул, Тирка тIара Эдал тIа бода никъ мо», «Харцон Iерче кхажа дакъа луш дац-кх хьацадаьккхар», «Нийсоно юкъ лозаяц», «Маьрша веначоа – хьоашал, довна веначоа – Iоажал», иштта кхы дIахо а.\nУкхаза хьоахаянза яргьяц цун метта цхьаькха цхьа белгало а. Мотт бIаьхий, цIена хулийташ дола керда дешаш. Царех цхьадараш вайна дицденна къаьна дешаш хила тарлу, цхьадараш йоазонхочо ше хьадаь хила а тарлу. Уж а вожаш а товш да цун турпалий меттаца, цар кхы чIоагIагIа дег чу дужийт дIаяхача заман чухь вай къаман хинна вахар, цун куц, гIулакхаш. Книжкан тIеххьарча оагIонаш тIа царех цхьадола дешаш доашхаш дола дошлорг деннад автора. Цо а гIо ду дувца хIама дикагIа кхетаде а гIалгIай мотт кIоаргагIа Iомабе а. Дагадохаргда вайна царех цхьадараш, дерригаш цхьа бIаь ах бIаь совгIа да уж: айлам – Солнечная Галактика, аькима моттиг – слабое место, аьрке саг – медлительный, аьме саг – уживчивый, боарой – берендеи, тоаба – 20 воинов, бIазем – воображение, вийдлоам – плоскогорье, вончо – злодей, даздараш — святыни, символы, зовр – пограничник, заьлгIа – компас, йил-цIа – зал, къорашке – дебри, лело – игра в хоккей, саккой – скифы, тарматал – язычество, хосрой – хазары, хьовхье – теневая сторона горы, хьорх – крона дерева, цIечахье – солнечная сторона горы, чучхари (хичхари) – водопад, эйдаж – сословие,Iаддал – лучник, Iамораш – учения, и. кх. дI.\nТахан а тIехьа вай Iилманхоша къувсаш йола моттиг я, малагIа да къаман меттала дIаяздаь дикагIдола ханорг (календарь). Уж сона ховш а диъ тайпара да. ХIаьта цхьаболча йоазонхоша яхачох, кхы а массехк да уж, сона цаховш а. Укхаза царех лаьца аз хьоахадар дувзаденна да, Кодзоевс оттадаь ханорг таханарча дийнахьа эггара дикагIа хиларца. Из дукхагIа къоабалду дешархоша а мотт ховш болча боккхагIбараша а. Дукха ха йоацаш, аз къаьстта йоазув даьдар цу хьакъехьа, цунна газета тIа кепа а техаяр. ХIаьта а укхаза цIаькха цун ханорг доаладе безам ба са, наха из юха а дагадохийташ. Из укх тайпара дар:\nНажгамсхой бутт — январь\nСаькур бутт — февраль\nМутхьал бутт — март\nТушола бутт — апрель\nБекарга бутт – май,\nАьтинга бутт — июнь\nКIимарса бутт — июль\nМангала бутт — август\nМоажола бутт — сентябрь\nТов бутт — октябрь\nЛайчиллан бутт — ноябрь\nЧан тара бутт – декабрь.\nУкх романа тIара довзаргда вайна ди-бийса гIалгIай меттала малагIча доакъошта декъалуш да а цар цIераш миштай а. Цхьан Iуйренгара вокх Iуйренга кхаччалца йола ханаш белгалъеш, укх тайпарча дешаех пайда ийцаб йоазонхочо: Iуйкъе – мерзе, берзе, гIане; Iуйре – айме, гIишлакхе, марте; делкъе – маше, ловже, ане; маьркшаже – пхьере, таьре, теме.\nМиштав Iийса ше вахача юрта, наха мишта ду цун сий, сенца накъавоал из царна? Цу хьакъехьа дийцар сона ГIалгIай республикан заслуженни хьехархо, поэтесса йолча Картоева Марета. «Цунах ала дукха хIама да, — йоах хьехархочо. – Цо мо берашта хьехам луш саг лаьттан букъ тIа хургва аьлча бакъдац, цун багара ара мел доала дош кхетам чу дусар. ХIара бера дег тIа бода никъ лехе, цо дIаэцаргдолча тайпара хьехар цо. Цул тIехьагIа, царна хьалха хаттараш увттадеш, ше дийцар мишта кхетадаьд хьожар. Ца кхеташ висачоа цIаькха а кердадоаккхар. Бераш бе-бе да, харцахьа леларашца, во дешарашца, эхь хетаргдолча тайпара къамаьл дора. Сакхетам лакхбеш дола хIама лохар. Чуваха ха яьлча а, шиъ-кхоъ сахьат доаккхар цо, юхасеце, во дешарашца къахьегаш. «Сийгаш» аьнна цIи а тилла, литературни кружок яр цо лелаеш. КIира, шин кIира цкъазза вIашагIбетталора цунна чубоагIаш бола дешархой. ХIаране дешар ше даь йоазув. Хьехамчас а вокх бераша а шоашта хетар оалар. Иштта Iомалора тхо йоазош дикагIа де. Из хиннавецаре, цу тайпара болх оаха ца бе а мегар. Цо догьэккхийтацар тха цох.\nЮртарча наха а – боккхагIчарна а берашта а – цхьатарра вовза а вовз, дукха а веза Iийса. МоллагIа хIама хатта дезаш хилча, дагавала везаш моттиг нийсъелча, эггара хьалха из дагавох, цунга телефон тох. Сакъердам бар сакъердамеча тайпара, хьаькъал эшар хьаькъалца доашх цо. МоллагIа ше волча тIавеначун дай бовзаш, цар фу леладаьд, уж мел сий долаш, мишта, малагIа гIулакхаш карахдувлаш баьха нах хиннаб а хов…»\nХизара Марета ше язъяьча байтех цаI Кодзоев Iисайна хетаяьй. Из а оаш йийшача бакъахьа хет сона:\nКъахьегамца мара довзац\nСага денал, гIулакх, цIий.\nХозача дешо мара даккхац\nДаим хулаш дола сий.\nДошо гIалан да хьо вале,\nЦунах тамаш елга дац.\nХьо Iимерза ваьхавале,\nЗаман йIоахал вицлургвац.\nИштта кхетам бола хьехар,\nВар хьо даим дала ховш.\nКъонабарий аьттув хилар,\nДар хьа дега чIоагIа ловш.\nЛуш мо воккхача Iилманхочоа,\nДенна хиннад хьона ехь.\nХьо мо волаш чакхваьнначоа,\nТIадоагIаргдац цIаккха эхь.\nДахаргда хьа гIулакх даим,\nДикаш вонех къестадеш,\nКъаман сийлен байракх санна.\nХьа еза цIи хестаеш.\nЮххера, сай къамаьл чакхдоалаш, са белгалдаккха безам ба, цхьа бутт совгIа хьалха Кодзоев Iийсай цхьаькха керда роман арадаьнна хилар. Цун цIи я «Хьув я́стар» яхаш. Тайп-тайпарча наха цох дувца къамаьл бе-бе да. Цхьачарна нийса хетац йоазонхочо-воккхача сага цу тIа гIеттаду дешаш, цхьачар бакъду. Цун мах тахан укх йоазонца аз бергбац. Бакъда цхьа хIама-м аргда аз, таханарча вай орфографе дIадеххача тайпара яздаьдац из книжка. Укхаза Iийсай ший орфографи я. Из нийса даь хIама да е харцахьа даь хIама да дувцаш, кхы йоазош дергда аьнна хет сона Iилманхоша, журналисташа, йоазонхоша. ХIаьта са ала безам ба, хьай безам мел ба вахалва хьо укх дунен тIа,Iийса, низаи хьаькъалаи эша ца луш.\n№120 (12056), шоатта, 11 август, 2018 шу. Суббота, 11 августа 2018 года\n← Прокуратура г. Карабулака разъясняет правила подачи документов для поступления в высшее учебное заведение\nУ Мусы Евлоева золотая медаль! →\nЦИСС Ингушетии провел республиканскую ярмарку социальных предпринимателей и наградил победителей регионального этапа Конкурса “Лучший социальный проект года” — 2018


Хажаева Шомстин Ровзан — Урок 95\nХажаева Шомстин Ровзан йина 1960 — чу шеран 31-чу мартехь Нохч-Г1алг1айн Автономни Республикин Шелан к1оштан Курчалойн эвлахь, боккхачу доьзалехь. Дешна Курчалойн юккъера N1 йолчу школехь.\n1976-чу шарахь кхиамца чекхйоккху Курчалойн эвлара юккъера школа, оццу шарахь деша йоьду Гуьмсера ГПТУ-24 училище «Мастер производственного обучения». 1978-чу шарахь иза ц1ечу дипломца чекхйоккху . Къинхьегаман болх д1аболабо 1978-чу шарахь Гуьмсерчу ГПТУ-24 училищехь «Мастер производственного обучения» берашна хьоьхуш. Училищехь шен белхан корматалла дика гайтарца совг1аташ до, дуккха грамоташ ло, иштта туристически путёвкаш ло Болгари (1983); Югослави (1985) пачхьалкхе.\n6-чу октябрехь 1985-чу шарахь «Грозненский рабочий» газета т1ехь статья ю Ровзанан белхан корматалла хестош тоьхна. Училищехь болх беш йолуш 1982-1985-чу шарахь чекхйоккху Волгоградски Индустриально-Педагогический техникум.\n1986-чу шарахь заочно деша йоьду Нохчийн Пачхьалкхан Хьехархойн Институте, факультет «Оьрсийн мотт, литература, Нохчийн мотт, литература». 1992-чу шарахь чекхйоккху Нохчийн Пачхьалкхан Хьехархойн Институт.\n2008-чу шарахь дуьйна нохчийн мотт, литература хьоьхуш схьайог1уш ю Куршлойн к1оштан Майртуьпарчу юккъера N2 йолчу школехь. Нохчийн мотт кхиорехь а, цуьнга болу безам к1аргбарехь а, нохчийн мотт а, литература а хьехарехь б1аьрла кхиамаш бахарна дуккха Сийлаллин грамоташца совг1аташ ду: НР 1илманан урхаллин Министерствера, НР ГосСоветера, Куршлойн к1оштан 1илманан урхаллера, Куршлойн к1оштан администрацера, Майртуьпара N2 йолчу школера. Иштта дуккха къийсадаларшкахь дакъалоцуш а, меттигаш йохуш схьайог1уш ю Ровзан. 2011-чу шарахь хьалхара меттиг яьккхира «Учитель года-2011» ц1е йолчу Куршлойн к1оштахь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь, 2014 — чу шарахь НР Министерствехь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь тоьллачарна юкъахь меттиг яккхарна Сийлаллин грамотица совг1ат дира. 2018-чу шарахь тоьллачех нохчийн меттан кабинет къастош лерина Куршлойн к1оштахь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь кхоалг1а меттиг яьккхира Хажаева Ровзана.\n2013 — чу шарахь дуьйна «Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо» ц1е йолуш схьайог1уш ю Хажаева Ровзан.


Депутатан Слуцкийн йоьIан цIартIехь 140 миллион сом доьху цIенош хааделла "Новая газетана"\nДумера депутат Слуцкий Леонид\nПачхьалкхан Думан депутатан йоьIан Иринин долахь Москохна гергарчу "Миллениум парк" кIоштахь цIа ду, куьце даладале 140 миллион сом мах болуш. Росреестра-н зерашна тIе а тевжина, "Новая газетано" бина и хаам. Хьостан информацица, 2014-чу шарахь шен 23 шо долчу заманчохь Слуцкая Иринас эцна 600 еакIов майда дIалаьцна гIишло ю юьйцург. Harperʼs Bazaar журналан коьртачу редакторан ассистент яра иза цу хенахь.\nГазетано билгалдаккхарца, деклораци тIехь Слуцкийс 2015-чу шарахь даьккхина пхиъ ах миллион сом, аьлча а, хIора баттахь 458 эзар сом. Цу мехах хIусам эца депутатна дезар дара 25 шо. Шега телефонаш еттарх а, жоп ца делла Слуцкий Леонида, иштта тергамза дитина, цуьнан пресс-секретарехула дахьийтина хеттарш а. Дуьхьало йира "Новая газетаца" къамел дан депутатан йоIа Иринас а.\nХьалхо коррупцица къийсам латточу Навальный Алексейн фондана (ФБК) хааделлера, иттех шерачохь Слуцкийс Рублевкера шен долара гектар латта деклараци тIехь хьахош цахиларх. Депутатан декхарш хенал а хаьалха охьадахкар тIедожадора оцу кхачамбацаро. Амма хуьлучу пайдех бечу хаамашна тIехь терго латточу Думан комиссин куьйгалхочо Поклонская Натальяс "техникан гIалат" лерира иза.\nЦул совнах, ФБК-с чIагIдарца, депутатан хIусамненан цIартIехь а хилла 400 миллион сом мах болу пентхаус. Москохарчу "Кутузовн ривьера" олучу тоьллачу комплексехь ю цуьнан 562 еакIов метар йолу петар.\nЦу кепара хIусам эца Слуцкийна 100 шо оьшу аьлла фондехь.


ГлавнаяХоамашЯлх юрта тоае еза территореш рейтинга хоржамашца белгалъергья\n«Пхьешка паргӏатон моттигаш вӏаштӏехьъяхара» приоритетни проект ӏалашъяра хьакъехьа йолча ведомствай юкъарча комиссе заседани хилар Магасе укх деношка. Цу заседане дийцар 2018-ча шера хьалхарча аргӏагӏа тоае еза юкъара территореш хьахаржара хаттараш.\nЗаседане дакъалоацаш хилар Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама Председатель Йовлой Султанхьамида Заьлмахи Гӏалгӏай Республика Правительства Председатела хьалхара заместитель Оздой Ибрахӏама Бахьаудини.\nЦигача докладаш йир Гӏалгӏай Республика Мехкдаь Администраце чурча политикан Управлене начальника заместитель волча Угурчанаькъан Рамзанеи, Гӏалгӏай Республика гӏишлони, архитектурани фусама-коммунальни боахамеи Министр волча Чуранаькъан Рашидеи.\nГулбеннарашьта хьалхашка ше къамаьл деш Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама депутата Хамхой Батыра хоам бир, 2018 шера тоае лаьрхӏача «Пхьешка паргӏатон моттигаш вӏаштӏехьъяхара» проект кхоачашъяра оттаяьча программе чуйоагӏаш 8 муниципальни образовани я, аьнна. Хӏаьта царех ялхне территореш тӏа (уж я Магӏалбик, Илдарха-пхье, Шолжа-пхье, Магас-пхье, Наьсаре, Гӏажарий-юрт) 2018-ча шера тоае еза юкъара территореш белгалъяхара хоржамаш чакхдаргда. Цигача бахача наьха шоай торо хилар тоае еза территореш шоаш белгалъяха – февраль бетта 9-ча дийнахьа чакхдаьлар цу ялх Гӏалгӏайчен мунипальни образоване лакхе йийцача проекта рамкашка 2018 шера тоае еза территореш белгалъяхара предложенеш хьачуэцар. Масала аьлча, Магасе бахача наха комиссе хьачуелар 3 эзар совггӏа предложени. Праламента Председатель волча Йовлой Заьлмаха яхачох, шоаш бахача моттигах доглазаш бола нах ишттал дукха хиларо гойт, уж юкъара моттигаш тоаяр мел боккха лоархӏам болаш хӏама да. «Уж тоае еза моттигаш хьабелгалйоахача бахача наха дакъалацар гойташ да ӏаьдалаи бахача нахаи юкъера бувзам болаш болга а де дезари дита дезари къоастадеча из бувзам чӏоагӏа гӏо деш болга а», – аьлар Йовлой Заьлмаха.\nФевраль бутт чакхбалалехьа кийча хилийта еза дизайн-проекташ, март бетта 1-са дийнахьа денз 15-гӏа ди хьакхаччалца цу макетех шоашта хетар ала торо хургья бахача наьха, хӏаьта царех дикагӏъяраш хьахоржаргья 2018-ча шера март бетта 18-ча дийнахьа.\nПарламента спикера белгалдир, уж рейтинга хоржамаш цу дийнахьа чакхдаьхача бакъахьа а аттагӏа а долга. Цу дийнахьа уж тоае еза территореш хьахаржа бахача наьха торо хилийтара а царна из атта хилийтара а мел эшар ӏалашде тӏахьийхар цо муниципальни хьакимаш.\n«Наха атта хургда из, март бетта 18-ча дийнахьа кхадж тасса хьабаьхкачарех хӏарачун атта хургда, лоаллахарча помещене дӏачу а ваха, шийна эггара хьалха тоае еза аьнна хета юкъара зона белгалъеш кхадж тасса», – аьнна белгалдир Йовлой Заьлмахо.\nИз проект кхоачашъяра вай республикана 2018-ча шера федеральни центра субсиди санна 99 миллиони 300 эзари сом хьожадаьд.