World News in Chechen — новости за 10 января 2022 года от 123ru.net\nНовости за 10.01.2022\nАрашуковгIар, тIемалой, нохчийн кепехь бехказвалар. Кхарачой-Чергазийчоьнан шо\n2021 шеран юьххьехь терроризмца дерг чекхдаьлла баьхнехь а, оцу зуламца къийсам латтийна Кхарачой-Чергазийчоьно ца хеддаш. Хийца ца делла политикан хьал – Темрезов Рашиде дисина мехкан коьрта дарж юха а. Цу тIе, Иегован Тешаш лаьхкина лелорца топ-регион а ю Кхарачой-Чергазийчоь. Шира керла Темрезов Итт шо дуьзна Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхо Темрезов Рашид волу. Цуьнан кандидатура къобалйира Халкъан кхеташонан массо а депутаташа, цхьамма санна, шайна иза Путин Владимира кхойдийна хиларе терра. Читать дальше...\nМосквахь герз детташ хиллачу латарехь дакъалаьцна Нохчийчуьрчу бахархоша\nПолицино масех бехктакхаман гIуллакх долийна Москва гIалин юккъехь Гжельски переулкехь герз детташ, ши стаг лазош, латар хиллачул тIаьхьа. Цигахь дакъалаьцнарш Нохчийчуьра а, ткъа иштта махкал арахьара ГIиргIизойчоьнан а, Узбексиатана а махкахой хила мега аьлла шеко ю. Латар хилла де цхьа де хьалха Iуьйранна сатоссуш. Цкъачунна болчу хаамашца, тасадаларан бахьана хилла леттачерах цхьаннан куртки кисанара телефон лачкъор, хаам бо ТАСС агенталло. "Хилларг бахьана долуш лазийна ву ши стаг, уьш госпитале кхачийна дегIана йина урс хьекхна... Читать дальше...\nКазахстанехь хаам бина кIоштан полицин хьаькам а, КНБ-н полковник а валарх лаьцна\nКазахстанехь, хетарехь, ша шена тоьхна велла Жамбылан областан полицин департаментан хьаьким Сулейменов Жанат. Цунах лаьцна хаам бо "Интерфакс-Казахстан", яздо Радио Свобода-но. Полисхо кхалхар бакъдина Тараз (регионан административан центр) гIалан хьукматан зорбан сервисехь. Карарчу хенахь, хиллачуьнан бахьанаш хууш да, хаам бина агенталлица къамелдинчо. Казахстанерчу журналистан Козачков Михаилан телеграм-канало бечу хаамца, дуккха адамаш дакъалоцу дуьхьалонан акцеш хиллачул тIаьхьа Сулейменовна... Читать дальше...\nАнгарскерчу колонехь ши тутмакх кхалхарх лаьцна дIахьедина бакъонашларъярхоша\nGulagu.net проектерчу бакъонашларъярхоша дIахьедина ГIуран-баттахь масийтта тутмакха мацалла кхайкхийначу Ангарск гIаларчу №2 йолчу колонехь чувоьллина латтош волу ши стаг кхалхарх лаьцна. Цунах лаьцна дуьцурш ду Gulagu.net телеграм-каналехь. Бакъонашларъярхошкахь болчу хаамца, и ши стаг кхалхар хилла цхьана кIиранчохь. ЧIагIдарехь, цхьана тутмакхан лаг хадийна, ткъа шолгIа велла "дагца цамгар хилар" бахьана долуш. Колонин зорбан сервисехь Сибирь.Реалии проектан корреспондентана бакъдина ши тутмакх кхалхар. Читать дальше...\nНохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон гергарчара харцдо шаьш 1едалхоша дIадигна латтор, цуьнах лаьцна цо аьлла ма хиллара масех кIира хьалха, хаам бо Кавказ.Реалиино. Iедалан долахь йолчу пабликашкахь яржийначу видео тIехь цара неIалташ хьежадо бакъонашларъярхошна. И кхайкхам кхоалгIа бу тIаьхьарчу цхьана кIиранчохь: Халитов Хьасанан а, Закаев Ахьмадан а гергарчара а чIагIдора, шаьш цхьаммо ца лецнера бохуш. ТIаьххьарчу видео тIехь цхьана хIусамехь хиъна Iаш ву 5 стаг, цара рагI караоьцуш къамелаш до нохчийн маттахь. Читать дальше...\nКазахстанехь 8 эзар гергга стаг лаьцна дуьхьалонан акцеш юьйлаелчхьана\nДуккха а адамаша дакъалоцу дуьхьалонан акцеш хиллачул тIаьхьа Казахстанехь дIалаьцна 7939 стаг. Цунах лаьцна хаам бо зорбан гIирсаша республикан МВД-н хIоьттинчу хьоланан центрана тIе а тевжаш, яздо Радио Свобода зорбан гIирсо. Алматыхь дийнахь-бусий лаьцна 508 стаг. Де хьалха оперативан штабан кхеташо дIайирзинчул тIаьхьа Казахстанан президентан зорбан сервисо хаам бира, къепедацарш лелийна 6 эзар стаг лаьцна хилар хьокъехь. Цул сов, талла долийна 125 бехктакхаман гIуллакх. Казахстанан Iедалша чIагIдо... Читать дальше...\nЖеневехь дуьххьарлера цхьаьнакхетарш хилла Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а делегацийн марафонан\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран когаметто Рябов Сергейс а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатин пачхьалкхан секретаран когаметто Шерман Вендис а шина сахьтехь къамел дина Женевехь белхан суьйре ярехь Цхьаьнатоьхначу Штатийн герзаш дIадахаран Конференцехь волчу векалан резиденцехь, хаам бо Радио Свобода зорбан гIирсо. (Герзаш дIадахаран Конференци даиман болх беш йолу дийцарш дIадахьаран дуьненаюкъараллан форум). Associated Press (AP) агенталло бинчу хаамца, цхьаьнакхетар долор ду Дечкен-беттан... Читать дальше...


Обращение Главы Республики Ингушетия – Ingush Empire\nМотт – адама уйлан лоарх1амег1а бола г1ирс ба. Меттаца гучадоал дика мел дар: хьаькъал, сакхетам, эхь-эздел, г1улакх, сий, денал.\n«Дикача хьехамал – дикаг1а саг1а дац», – йоах кицо. Хьехам, хьаькъал луш г1алг1ай мотт болга тешал деш да уж дешаш.\nГ1алг1ай меттаца дувзаденна да сага вахар: кхетам, культура, вай къаман 1аьдал. Вай х1аране декхар наьна мотт шаьрбе, 1омабе, боча а болаш лелабе. Меттаца бала боаца саг, ший къамаца бала боаца саг ларх1а мегаргва.\nШий ерригача истореца багахбувцамо кхебеш хьабеннаб гIалгIай мотт. Мах баь варгвоацаш хоза а, бIаьхий а ба вай мотт. Из вай лора ца бой, из вай ца кхоабе, хургдац къам а. Вай декхар да эзар шерашка даьша кхаьба, тахан воашта хьабенна, воай наьна мотт лорабе, цунна лерх1ам бе.\nВай лоарх1ам ба беза кхувш йог1ача т1ехьена. Ха деза лебеча меттага хьежжа хул наха юкъера сага лоарх1ам а. Мотт бийцача доаллаш дац, из нийсса бувцаш ца хуле. Наьна мотт боврагабоацаш болх бе беза хьара дезале а, школашка, 1илма-тохкама институташка. Къаьстта лоарх1аме дакъ лаца деза цу балха юкъе хьехархоша, 1илманхоша, телевидени, радио, зорбан журналисташ.\nТахан вай воай паччахьалкхе хьакхеллай. Цун хам беш хила деза вай. Г1алг1ай Республика 1аьдало а, лоарх1аме лоаттадергда из г1улакх.\nАз даькъала дувц шо дерригача хьалкъашта юкъерча дезача наьна метта денца. Из вайна боаккха лоарх1ам болаш ди да.\nДала низ лолба вайна наьна мотта лорабе а, к1оаргга 1омабе а, цун къайленаш йовза а.\nГ1алг1ай Республика Мехка Да Евкуров Юнус-Бек


Маттах тийсало Оьрсийчоь\nКегий къаьмнаш «ассимиляцина» бухахьош ю Киев, бохуш, Украина гез а еш, Оьрсийчоьно аратосуш бу шен регионашкашкарчу школашкахь меттигера меттанаш.\nУкраино доьшийлашкахь, зорбанехь украинан мотт чIагIбархьама тIаьххьарчу кIиранашкахь тIеэцначу низамашна критика йо Оьрсийчуьрчу Iедалхоша.\nТкъа оццу юкъанна ша Оьрсийчоь шагъеш ю ша кегий къаьмнийн меттанашна дуьхаьл айина политика.\nIуьйранна 7 сахьт даьлча сарахь 10 сахьт даллалц телегойтийлашкахь буьйцу мотт 75 процентна украинаниг хила беза, аьлла, Украино арахецна низам емалдина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло.\nДипломатин хьукматна хетарехь, оцу гIулчо, кхечу и санначара а санна, «гойту ишта а екъаелла йолу Украинан юкъаралла йоькъуш, ассимиляцин политика дIахьош дуйла Iедал».\nУкраинан мотт школашкахь массарна а Iамор тIедожош Украинехь арадаьлла низам а ду Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло емалдарца хьахош.\nКхечу пачхьалкхах кхарда бух болуш санна, Оьрсийчоьнан урхалло боху, Киево дац кхочушдеш Европан хартин тIедахкарш. Ша Оьрсийчоьно оцу хартина буха куьг яздина 2001 шарахь, ткъа янза ю ратификаци.\nУкраинехь 75 процент телеэфир украинан маттахь хир ю аьлча резайоцчу Оьрсийчохь, масала, Къилбаседа Кавказехь, телевизионаша меттигерчу меттанашкахь ца бо болх 5 процентна а. Тоьлла яц Оьрсийчоьно къаьмнашца лелаен политика дешаран декъехь а.\nУкраинан дешарх долчу низамо бахарехь, 2018-чу шарахь дуьйна кегий къаьмнийн меттанашкахь предметаш лахарчу классашкахь бен хьоьхур дац. 5-чу классе девлча берашна дешна бовллалц украинан маттахь хьоьхур ю предметаш. Ткъа 2020-гIа шо тIекхаьчча украинан маттахь хир ду дерриг а дешар, бакъду, шайн мотт Iамо бакъо хир ю кегийн къаьмнийн берийн.\nКъилбаседа Кавказехь ерраш а санна ю школаш оьрсийн маттахь хьоьхуш, цхьа ненан меттанаш Iамо дитина сахьташ хилар доцург.\nУкраинехь орамаш долчу къаьмнийн векалшна магор ду цхьайолу предметаш ненан маттахь хьеха. Бухара орамаш болу къаьмнаш ларало цигахь гIирмин гIезалой, крымчакаш, кхараимаш, гагаузаш. Изза хьал ду ала тарло Оьрсийчохь къибаседа кавказхошкахь а, амма дерриг а ишта дацахь а.\nХIунда аьлча, Украина регионашна цхьабосса хьелаш кхачош, унитаран пачхьалкх ю. Ткъа Оьрсийчоь – ассиметрин федераци ю, конституцино ма-баххара, шена юкъа республикаш а лоцуш.\nОьрсийчоьнан конститутцин 68-чу артиклан 2-чу декъо боху: «Республикан бакъо ю шен пачхьалкхан меттанаш юкъабаха. Уьш Iедалан хьукматашкахь, меттигерчу Iедалан дакъошкахь, республикийн Iедалан хьукматашкахь лела Оьрсийчоьнан Федерацин пачхьалкхан маттаца цхьаьна».\n2004-чу шарахь Оьрсийчоьнан конституцин кхело шен сацамца тIечIагIдира, ГIезалойчоьнна, къаьмнаш а ца хоьржуш, школашкахь массарна а гIезалойн мотт Iамор тIехь ду, аьлла.\nАмма кхушара аьхка, Къаьмнийн юкъаметтигашкахула йолчу кхеташонехь къамел деш, Путин Владимира дIахьедира, оьрсийн мотт Iамор Оьрсийчоьнан массо а бахархойн декхар ду, ткъа кегий къаьмнийн меттанаш лаамза лелон цхьа а вац декхаре, аьлла. Иза конституцин кхело бинчу сацамца гарадолуш къамел дара.\nХIинца Оьрсийчоьнан прокуратура толлуш ю, Къилбаседа Кавказехь ненан меттанаш лаамехь Iамабо берашна, я церан лаамза. Меттигерчу эксперташна гарехь, меттанаш Iамор лаамний, лаамзалланий юкъахь дитахь, кеста къаьмнийн меттанаш хьошур ду школийн программашкахь оьрсийн матто.\nШайн регионашкахь конституцино къаьмнашна елла бакъо а ца лоьруш, меттигера меттанаш Кремло охаьтеIабо – делахь а ца хеда цо кхечу пачхьалкхашна оццу хьокъехь ен критика. Хьалхо Оьрсийчоьнан дешаран министрна Васильева Ольгина «дашо молха» карийра Йозушйоцчу Пачхьалкхийн Юкъарлонна (СНГ) – массарна а юкъара хинйолу кирилликан шрифт юкъаяккха еза массарна а, элира цо.


Поэтаца цхьанакхетар хилира - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nПоэтаца цхьанакхетар хилира\n28.12.2018 17:46 Пятница\nВайн махкахь а, цул арахьа а дика вевзаш волчу нохчийн халкъан поэтаца Рашидов Шаидаца, цуьнан кхузткъе берх1ийтта шо кхачар даздеш, цхьаьнакхетар д1адаьхьира Замай-Юьртан культуран Ц1ийнехь. Шаиде маршалла хатта а, цуьнга ладог1а а, Шаидан кхоллараллах хастаме дош ала а баьхкинера: юьртан администрацин\nкуьйгалхо Цокуев Руслан, Россин яздархойн Союзан декъашхо Даудов Абусупьян, юьртан юккъера школан хьехархо Инеркаев Яхьъя, школан дешархой, шен белхан накъосташца цхьаьна юьртан оьздангаллин кхерчан директор Цабаева Масарат.\nЦхьаьнакхетар д1ахьочу Инеркаев Яхьъяс бовзийтира\nгоьваьллачу поэтан дахаран а, кхоллараллин а некъ.\n- Ницкъ болуш ву поэт, нагахь цунна шен дагца цхьаьна кхечеран дегнашка йиш,\nилли алийталахь. Ницкъ бу поэтан дашехь, мукъамехь, нагахь ладуг1учаьрга узам, мукъам\nбайталахь, — яздо шен Шаидах йолчу статьяхь журналисто Д.Сумбулатовс, — аьлла, билгалдаьккхира шен къамелехь Я. Инеркаевс. — И ницкъ кхаьчнарг а, и ницкъ шен поэзехь\nберг а ву: — СССР-н, Россин яздархойн\nСоюзан декъашхо, — Россин халкъан дешаран отличник, — Нохчийн Республикин халкъан яздархо, — кхерамазаллин а, низам лардаран а Академин академик, — кху заманан гуманитарни Академин сийлахь профессор,\n- Нохчийн Республикин Академин коьрта 1илмананча,\nНохчийн Республикин яздархойн Союзехь поэзехула хьехамча хилла волу Рашидов\nШаид. — Байташ язъян ялхалг1ачу\nклассехь, сайн кхойтта шо долуш, волаваелла со, — дийцира шен дагалецамашкахь Шаида,- дуьххьара г1ирг1изойн маттахь. Сан дуьххьарлера байт зорбане яьлла Буденовски к1оштан газетан аг1он т1ехь. Суна поэзехь хьалхара г1улчаш яха Мамакаев Мохьмада хьехна… Нохчийн маттахь дуьххьарлера стихотворени зорбане елира 1958- чу шарахь. Хьалхара байтийн гулам араелира «1уьйренан тхи» ц1е а йолуш. Цуьнан шен\nмаь1на дара. Малх схьакхетча, 1аьнаре а доьрзий, кхачалой,\nд1адолу тхи. Ц1ена а, экам а х1ума а ю иза. Иштта хетара\nсуна сайн хьалхара гулар а…». Цул т1аьхьа мел ю уьш…. Ткъе цхьаалг1а книга ю х1окху деношкахь зорбанера арайолуш». Дахарехь ирсе кхаж баьллачу\nШаида шен хьалхара кхоллараллин г1улчаш яьхна вайн махкахь\nдика бевзачу прозаикашца, поэташца Сулейманов Ахьмадца, Окуев Шимица, Кибиев Мусбекаца, Сатуев Хьусайнаца, Гацаев Са1идаца, Дикаев Мохьмадца, Шайхиев 1алвадица.\nСан кхоллараллина т1е1аткъам бинарш бу Гадаев\nМохьмад-Селахь, Мамакаев Мохьмад, Мамакаев 1аьрби,\nЕсенин Сергей. М-С. Гадаевс шен метта дош дилла 1амийна\nсуна, М.Мамакаевс къонахчун дош ала, ткъа 1.Мамакаевс поэзин хазалла йовзийтина, С.\nЕсенина дагахь дерг кхетош д1аала 1амийна со. — Дахарехь стагана кхин х1ун\nоьшу? – элира шен къамелехь Цокуев Руслана. — Цо буьйцу къонахий шайн дахарехь а,\nкхоллараллин новкъахь а йоккха пох1маллин лар йитина, бакъдуьнене бахана нах бу. Халкъан поэт Рашидов Шаид бахам ца лоьхуш, доттаг1ий лехна къонах ву. Цундела цуьнан, Шайхиев 1алвадис ма-аллара, д1авахханчохь ч1аг1о ю.\nЦунна нах беза, ша везийта а хаьа. Атта дац нахана юкъахь, дика ц1е йоккхуьйтуш, корта айъина, чекхвала. Шаидана карийна адамийн дегнашна\nт1ебоьду некъ. Къеначун самукъадаккха а, къоначун дог эца а корматалла ю цуьнгахь.\nХалкъан поэтаца Ш.Рашидовца цхьаьнакхетар\nд1адаьхьира диалоган кепахь: дешархоша а, хьехархоша\nа хаттар хоьттуш, Шаида царна\nжоьпаш а луш. Авторо масех байт йийшира, масех поэмин чулацам бовзийтира цхьаьнакхетараллин декъашхошна. Школан дешархоша кечйинера Рашидов Шаидан стихаш\nт1ехь литератрни композици. Оьздангаллин Кхерчан белхалоша, школан дешархоша д1аэлира Рашидовн дешнаш т1ехь даьхна иллеш, эшарш.\nПоэтан Ш. Рашидовн гуларш,\nцунах лаьцна материалаш т1ехь йолу журналаш, газеташ дара гайтамна охьадехкина.\nЦхьаьнакхетар дерзош, халкъан поэтах Ш. Рашидовх хастаме дош а олуш, цунна баркалла а олуш, къамел дира Даудов Абусупьяна, Цабаева


ШолгIа рукн – Ламаз дар.\nХьанна тIехь ду ламаз дар?\nЛамаз дитинчун хьукм\nШен маьIна доккха хиларехь а, шен тешалла чIогIа кхетаме билгал хиларехь а уггар коьрта лоруш ду ламаз. Бусалба дино боккха тидам тIебахийтина ламазна, доккха маьIна а делла цунна. Бусалба дино довзийтина цуьнан дозалла а, кхечу Iибадаташна юкъахь йолу цуьнан меттиг а, иза Далла а, Цуьнан лайна юкъахь йолу зIе хилар а, оцу ламазца хаалуш хилар а лайно шен Делан омрунаш мел лардеш ду.\nIаьрбийн маттахь ламаз - «Ассолату» бохург доIа боху маьIна долуш ду. Оцу маьIнийца Дала Къуръан чохь аьлла:\n×ДоIа де ахь царна, бакъдолуш, хьан доIа царна синтем (а, къинхетам а) буØ [Сурат «Ат-Тавбат» 103].\nШариIатехь ламаз – «Ассолату» - бохучуьнан маьIна иштта ду:\nИза Iибадат ду, шена чохь къастийна дешнаш а, Iамалш а йолуш долу, такбúраца дIа а долош, салам даларца чекх а долуш долу.\nЛамаз вайн Пайхамарал – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьалха хиллачу стиглара схьа деллачу динашна а тIедожийна хиллачу Iибадатех лоруш ду. Масала, хIара ИбрахIим-пайхамар ву – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен Деле доьхуш, шега а, шен тIаьхьене а и ламаз дайтар:\nКхин а Дала Шен пайхамаре Iийсага а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – весет дина цуьнца. Иза вайна гойту хIокху Делан дашо, Iийсана аьлларг дуьйцуш долчу:\n×Со миччахь хилахь а декъала хилийтира Цо (АллахIа) со, со дийна мел ву ламаз де аьлла весет а дира Цо соьгаØ [Сурат «Марйам» 31].\nДала ламаз вайн Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – парз дина тIедиллина стигланашкахь, "исраъ" а, "миIрадж" а – Буьйсанна дIавигар а, Стигала хьалаваккхар а – аьлла цIе йолчу буса. Доьххьара иза парз динчу хенахь шовзткъе итт ламаз хилла, цул тIаьхьа сийлахь цIена а, лекха а волчу Дала дайдина иза пхеа ламаз тIекхаччалц, ткъа, вай дечу хенахь пхиъ бен дац уьш, делахь а мел хиларехь шовзткъе итт санна ду уьш.\n×Аш ламаз а дойла, закат а лойлаØ [Сурат «Ал-Бакъарат» 43 аят].\n×Бакъдолуш, ламаз, (Делах) тешаш болчарна шен-шен хенахь (дан дезар) яздина тIедоьжна хилла дуØ [Сурат «Ан-Нисáъ» 103 аят].\n×Царна омра дина дацара АллахIана Iибадат де аьлла бен, динлелор цIенчу даггара Цуьнан доьхьа долуш, хьанифаш (ИбрахIиман дин тIехь АллахIана цхьанна Iибадат деш берш) санна, ламаз а де, закат а ло аьлла а бенØ [Сурат «Ал-Баййинат» 5 аят].\n«Бусалба дин пхеа хIуманна тIедоьгIна ду: АллахI воцург кхин дела а вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла тешалла дарна а, ламаз дарна а, закат даларна а, хьаьжи цIен тIе хьадж дарна а, Рамадан бутт марха кхабарна а». (Шина шейхо Бухарис а, Муслима дийцина иза).\n2 – ХаттIабан кIанта Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадис юкъахь деана ду Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Ислам – иза ахь тешалла дар ду АллахI воцург кхин дела а вац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла, ахь ламаз дар а ду, ахь закат далар а ду, ахь мархи бутт кхабар а ду, хьажи цIен тIе хьадж дар а ду нагахь санна хьайн некъаца ваха ницкъ кхачахь…» (Муслим).\n3 – Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – МуIаз Йемене вохуьйтучу хенахь, цуьнга элира аьлла:\n«Ахь уьш кхайкха АллахI воцург кхин дела а вац аьлла, Мухьаммад цуьнан элча а ву аьлла тешалла даре. ТIаккха, нагахь санна цара ахь бохург а дина и тешалла дахь, ахь царна хаийта Дала царна тIе пхи ламаз диллина хилар хIора дийнахь а, буса а.…» (Бухарис а, Муслима а дийцина ду и хьадис).\nКхоалгIаниг: Массо Iелам-нехан хилла болчу бертан тешалла.\nБерриг бусалба нехан барт хилла хIума ду пхи ламаз дан дезаш хилар а, ламаз бусалба динан парзех цхьа парз хилар а.\nЛамаз даран пайда а, цуьнан маьIна а.\nЛамаз вайна тIедиллина ду цхьацца пайданашна а, къайленашна а. Церах цхьаерш хьахор ю вай кху лахахь:\nАдам, сийлахь цIена а, лекха а волчу АллахIан лай дуй а, иза Цуьнан долахь дуй а хаийтар. Ламаз дарца хаало адамана ша Делан лай хилар, цундела иза даим ша Кхоьллинчуьнца - сийлахь цIена а, лекха а ву Иза – дозуш хуьлу, даим Иза дагахь волуш хуьлу.\nЛамазо Далла а, ламаз деш волчунна а юкъахь йолу зIе чIагIйо, иза даим Дела хьехош хуьлуьйту.\nЛамазо вочу хIуманах а, къинойх а вуха туху ламаз дийриг. Къинойх а, гIалатлонех а стаг дIацIанвеш дерг а ду ламаз. Иза иштта хилар вайна гойту IабдуллахIан кIанта Жабира – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцинчу хьадисо, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Ламазаш тера ду шух цхьанне уьйтIахула охьадоьдучу хих, хIора дийнахь пхоьзза шу цу чохь луьйчуш долуш санна» (Муслим).\nЛамаз дагна синтем а, синна паргIато а ю. Синан цIеналлийна Iаткъам беш долчу вонех и са кIелхьара доккхуш дерг а ду ламаз. Цундела Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – синпаргIато луш долу бахьана хилла иза, шена цхьа хIума дазделча ламазе воьрзуш хилла иза – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –, цундела олуш хилла цо:\n«ХIай Билал! (Азан а дей,) садаIийтахь вайга ламаз дойтуш». (Ахьмад).\nЛамаз дар тIехь ду хIора бусалба стагана, пхийттара ваьлла а волчу, хьекъал чохь а волчу. Стагана а, зудчунна а цхьатерра тIехь ду ламаз дар. Керста стагана тIехь дац иза, йа вуьшта аьлча, кху дуьненахь цуьнга иза де алар тIехь дац иза шен керстаналлий чохь мел ву, хIунда аьлча иза цо дичи а нийса ца хуьлу дела иза керста мел ву, делахь а, эхартахь Iазап хир ду цунна цуьнах, бусалба дин тIе а лаьцна иза ше дан ницкъ кхоччушехь ца дина дела. Иза иштта хилар вайна гойту лекха хинволчу Делан дашо:\n×(Цаьрга эр ду:) Шу жоьжахати чу хьа дигна? Цара эр ду: Тхо дацара ламаз деш болчаьрца. Тхо дацара мискачунна даар луш. Тхо дара (харцонна) чуиэгаш, чуиэгачаьрца. Тхо дара харц деш бекхам баран де. Тхайга кхаччалц баккъалла а долуш дерг (валар)Ø [Сурат «Ал-Муддассир» 42-47 аяташ].\nКхин а, ламаз дар тIехь дац берана, хIунда аьлча Iибадат тIедожаран билламаш цуьнгахь кхочуш боцу дела. Иштта иза тIехь дац кхетам чура ваьллачунна (коьртана галваьллачунна). Кхин а иза тIехь дац беттан денош лардеш йолчу зудчунна а, бер динчул тIаьхьа долу денош лардеш йолчу зудчунна а, къаьсттина цу деношкахь. ШариIато цаьршинна тIерадоккху ламаз дар, цаьршинца иза дан цамагош долу бахьанаш хиларна.\nЖимачу беран - хуьлийла иза кIант, йа йоI - дéна, йа цуьнан метта волчунна тIехь ду бере ламаз де олуш омру дар ворхI шаре иза кхаьчча, цул тIаьхьа итт шо кхаьчча цо ламаз деш ца хилахь меллаша тоха а еза цо берана, хьадисехь деана ма-дарра, ламаз цунна марздалийта а, цуьнга цуьнан тидам байта а.\nЛамаз дитинчуьнан хьукм.\nЛамазана керста деш, цунна доьхьал ваьлларг бусалба динера иза аравоккхуш долу керстаналла дина лоруш ву. Бусалба дин Iад а дитина, бусалба динера араваьлла стаг лоруш ву иза, Дала шена тIедиллинарг Iаддитарца иза Далла Iеса хилла дела. Цундела цунна тIедожадо тоба дар, ткъа нагахь санна тоба а дина, ламаз дан иза дIаволалахь - бусалба вуьссуш ву иза, амма цо тоба а ца дахь, ламаз дан юха дIа а цаволалахь - бусалба динера араволуш ву иза, керста стаг хуьлуш ву цунах. Иза иштта хилча, иза лийчо а ца мега, йа цунна марчо хьарчо а ца мега, йа докъа ламаз дан а ца мега, йа бусалба нехан кешнашка дIаволла а ца мега, иза бусалба нахах воцу дела.\n6) Iаврат дIакъовлар. Стеган Iоврат цIонгана тIера когийн голаш тIе кхаччалц ду, зудчуьнан Iоврат ши куьг а, юьхь а йоцург кхин долу дерриге дегI ду, цундела иза дIахьулдина хила дезаш ду;\n7) Ламаз деш волчуьнан духар тIера а, цуьнан дегIа тIера а, ламаз дечу меттера а наджас (цIена йоцу хIума, боьхалла) дIаяккхар;\n8) ЦIано яр. ХIокху билламо чулоцу: ламаз эцар а, джанабатах (зудчуьнца гIулкх хиларх) цIанлуш лийчар а.\n1 – Делкъа ламазан хан: Малх стигал юккъера малхбузехьа жимма дехьабаьлча дуьйна дIайолалой, цхьана хIумана IиндагIан дохалла цу хIуманан йохаллех терра дIанисдаллалц ю.\n2 – Малхбуза ламазан хан: Делкъа ламазан хан дIаяьллачул тIаьхьа дуьйна дIайолалой, цхьана хIумана IиндагIан дохалла оцу хIуманан шозза йохалле кхаччалц ю; малх цIийбала болалун хан а ю иза.\n3 – МаьркIижа ламазан хан: Малх чубуьзчначул тIаьхьа дIайолалой, маьлхан цIе зIаьнарш а, малх чубуьзча хуьлуш йолу цIелла а дIаяллалц ю.\n4 – Пхьуйра ламазан хан: МаьркIижа хан дIаяларца дIайолалой, Iуьйра ламазан хан хиллалц ю.\n«Делкъа ламазан хан малх стигал юккъера малхбузехьа жимма дехьабаьлча, адаман IиндагIан дахалла цуьнан дахалле кхаьчча дуьйна схьа, малхбуза хан кхаччалц ю. Малх буза хан малх цIий бала болабаллалц ю. МаьркIижа ламазан хан цIелла къайлаяллалц ю. Пхьуьйра ламазан хан буьйса юккъе яххалц ю. Iуьйра ламазан хан малх хьалабаллалц ю, ткъа нагахь санна малх хьалабалахь (суннат) ламаз ма де». (Муслим).\nМассо парз ламазийн ракаIаташ дерриге вуьрхIийтта ракаIат ду. ХIокху кепехь ду уьш хIора ламазехь:\nНагахь санна цхьамма шена хаа а хууш хIокху ракаIател совдаккхахь, йа эшадахь цуьнан ламаз галдолу. Нагахь санна цо иза вицвелла динехь, вицваларан сужуд дичахьана дIанисло.\nХIара вай дийцина ракаIаташ некъахочуьнан ламазехь доцурш ду. Некъахочунна мелехь ду диъ ракаIат долу ламаз шина ракаIате дацдар.\nБусалба стагана тIехь ду хIара ламазаш шен-шен хена чохь дар, ШарIехь къобул деш долчу бахьанашца ламаз тIаьхьадуьссуш дацахь, масала: наб кхетта висар, вицвелла висар, некъавоьдуш волуш шолгIачу ламазна тIеозар. Ткъа нагахь санна цхьаъ, наб кхетта хилар бахьана долуш шен ламазан хенах тIаьхьависсахь, йа цунна иза дицлахь, цо иза дан деза шена дага ма-деъанехь.\n- ТIаьххьарчу ташаххIудехь Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават диллар;\nХьалхарниг: Доьххьара такбир а доцуш, кхин долу дерриге такбираш, ламазехь хьала-охьа таьIаш олуш долу.\nКхоалгIаниг: «Роббана ва лакал-хьамд» алар. ХIара массара а – имама а, цунна тIаьхьахIоьттинчо а, ша цхьаъ волчо а – олуш ду.\nДоьалгIаниг: РукуIехь «Субхьáна роббийал-Iазúм» алар.\nПхоьалгIаниг: Сужудехь «Субхьáна роббийал-аIлá» алар.\nЯлхолгIаниг: Шина сужуд юкъахь «РоббигIфир лú» алар.\nВорхIалгIаниг: Хьалхара ташаххIуд – эттахьиг – дешар. ТашаххIуд иштта ду: «Аттахьиййáтул-мубáракатус-салавáтуттIаййибáту лиллáхIи, ассаламу Iалайка аййухIан-набиййу ва рахьматуллóхIи ва баракáтухI, ассалáму Iалайнá ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьина, ашхIаду ал-лáилáхIа иллаллóхI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан расýлуллóхI».\nХIокху суннатех шена хаа а хууш цхьа суннат дитинчуьнан ламаз гал хуьлуш дац, иштта дитинехь а, йа вицвелла диссинехь а вицваларан сужуд дийр ду.\nЛамаз жамаIатца дар.\nЖамаIатца дина ламаз ша цхьамма динчу ламазал ткъе ворхI даржехь деза ду. Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисехь ду, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\nБусалба зудчо шен цIахь деш долу ламаз деза а, гIолий а ду цунна жамаIатца дечу ламазал.\n- Ламаз деш волуш шена хаа а хууш яа хIума яар, йа хи малар. Массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду, ламаз деш волчо шена хаа а хууш хIума кхаллахь, йа цхьа хIума малахь, и динчо ламаз юха дан дезаш хилар тIехь.\n- Ламазана хьашт доцучу хIуманна тIехь хаа а хууш вист хилар, къамел дар. Зайд ибн Аркъама – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Доьххьара тхаьш ламаз дечу хенахь тхо ламазехь дистхуьлура. Шена юххехь лаьтташ волчуьнга а вист хуьлура ламаз деш верг, Дала хIара аят доссадаллалц:\nОцу аятехь тхуна омру динера ламазехь дист ма хила аьлла, къамел а ма де аьлла». (Бухари Муслим).\nКхин а, ламазехь вист хила цамагаран тешалла ду елам-нехан хилла болу барт, шена хаа а хууш ламазана оьшуш доцу къамел деш вист хиллачуьнан ламаз галдолуш ду аьлла.\n- Шена хаа а хууш совнаха меттахвийлар. Совнаха меттахвийлар хуьлу нагахь санна арахьара тIехьожуш волчунна ламаз деш верг ламазехь вац аьлла хеталур долчу кепара иза меттахвийлахь.\n- Ламазан цхьа биллам, йа рукн, хаа а хууш, дита бахьана а доцуш, дитар. Масала, ламаз керахь доцуш ламаз дар, йа къилбехьа вирзина а воцуш ламаз дар. Цунна тешалла ду Бухарис а, Муслима а дийцина хьадис, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла, ламаз дика ца динчу Iаьрбочуьнга: «Юха а гIой, ламаз юха де, бакъдолуш, ахь динарг ламаз дацара».\n- Ламаз деш волуш велавалар. Цуьнан тешалла ду, велавелча ламаз галдолуш хилар тIехь Iелам нехан хилла болу барт.\n3) Малхбуза ламаз динчул тIаьхьа малх чубуззалц.\nОцу хенашкахь ламаз дар мегаш цахилар гайтина Iукъбат ибн Iамира – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисо. Цо аьлла:\n«Кхо хан яра Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тхуна ламаз дан ца магош а, белларш дIабохка ца магош а: малх хьалаболучу хенахь (жимма) иза лакхабаллалц; делкъа хан тIехIоьттича малх жимма (стигал юкъара) дехьабаллалц; малхбузехьа малх гIоьртича, иза чубуьзна баллалц». (Муслим).\n«Малхбуза хенал тIаьхьа малх чубуззалц ламаз (дан мегаш) дац, Iуьйра ламазал тIаьхьа а малх хьалабаллалц ламаз (дан мегаш) дац». (Бухари, Муслим).\nБусалба стагана тIехь ду Делан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIаьхьавазар. Цу юкъа догIуш ду ламазан сифат а, цо – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла дела:\nДелера салам-маршалла хиларо ша ламазана хьала а гIаьттина, шен Далла хьалха ша дIахIуттучу хенахь шен дагца ниййат деш хилла – цо маттаца иза аьлла хилар деана а дац цхьанхьа а  - тIаккха такбир деш хилла цо «АллóхIу акбар» олуш, шен ши куьг белш тIе кхаччалц хьала а айдеш. Цхьайолчу хенахь ши куьг лергадуьме (лерган дуьхьиге) кхаччалц а ойъуш хилла цо. ТIаккха шен аьтту куьг шен аьрру куьйгана тIедуьллуш хилла цо, и шиъ ший а шен накхана тIе а дуьллуш. ТIаккха, цо ламаз дIадолош хилла, ламаз дIадолоран цхьана доIийца. Оцу доIанех цхьаъ ду: «СубхьáнакаллохIумма ва бихьамдик, ва табáрокасмук, ва таIáла джаддук, ва лáилáхIа гIойрук». ТIаккха цул тIаьхьа сурат «Ал-Фатихьат» доьшуш хилла цо, тIаккха «АллóхIу акбар» олуш хилла, шен ши куьг хьала а айдеш, тIаккха рукуI деш хилла, шен букъ нисса дIа а нисбеш, хи чохь долу кад шен букъ тIебиллича а Iенар боцуш. ТIаккха цо олуш хилла кхозза «Субхьáна роббийал-Iазúм», тIаккха хьаланислуш хилла иза – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша олуш: «СамиIаллóхIу лиман хьамидахI, роббанá ва лакал хьамд», шен ши куьг юха а хьала а айдеш. ТIаккха «АллóхIу акбар» а олуш сужуд деш хилла цо, ша сужудана охьавахча шен ши пхьарс шен дегIана гена а боккхуш, пхьаьрсан кIелонаш гучу хьоле кхаччалц, шен хьаж а, мара а, ши куьг а, когийн ши гола а, когийн буьхьигаш а дикка лаьтта тIе а кхочуьйтуш. ТIаккха сужудехь олуш хилла цо: «Субхьáна роббийал-аIлá» кхозза. ТIаккха «АллóхIу акбар» а олуш охьахууш хилла иза, шен аьрру кога тIе, иза шена кIеллахь а болуш, аьтту коган пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш, сужуд дечу хенахь ма-хиллара. ТIаккха, ша охьахиъча олуш хилла цо: «РоббигIфир лú, вархьамнú, ваджбурнú, варфаIнú, вахIдинú, ва Iáфинú варзукънú». ТIаккха «АллóхIу акбар» а олуш юха а сужуд деш хилла цо, тIаккха шолгIачу ракаIате хьалагIоттуш хилла иза, «АллóхIу акбар» а олуш.\nТIаккха кхоалгIачу ракаIатана хьалагIоттуш хилла иза, «АллóхIу акбар» а олуш, ша хьаланисвелча ши куьг хьала а айдеш – хIара йоьалгIа меттиг а ю цо ламазехь куьйгаш хьала айдеш хилла йолу.\nТIаккха, ша маьркIижа ламазехь волуш кхоалгIачу ракаIатера ваьлча ташаххIудана охьахууш хилла иза, йа делкъа а, малхбуза а, пхьуьйра а ламазашкахь хилча доьалгIачу ракаIатал тIаьхьа охьахууш хилла иза, аьрру хенан маьIиг тIе, шен аьрру ког аьтту когана буххула жимма ара а боккхуш, аьтту ког сужудехь санна, пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш Iад а буьтуш. ТIаккха шен ши куьг шен шина ност тIе а дуьлле, аьтту куьйган пIелгаш схьагулдеш хилла, хьажоран пIелг дIабахийтина а буьтуш, иза хьалаайбархьама, тIаккха цу пIелге хьожуш а хилла иза. ТIаккха, ша ташаххIуд дешна ваьлча салам луш хилла цо, иштта: «Ассалáму Iалайкум ва рохьматуллóхI» - аьтту агIор а, «Ассалáму Iалайкум ва рохьматуллóхI» - аьрру агIор а. Цо шен корта дIаберзош хилла салам лучу хенахь, шен шина беснен кIайла тIехьа болчарна гучу хьоле кхаччалц. Делера уггар деза салават а, салам-маршалла а хуьлда-кх цунна.\nХIара хIинца ахь дешнарш ламазан цхьадолу хьукманаш дара. Оцу ламазах доьзна ду хьан кхин йолу Iамал къобул хилар, цундела, ламаз нийса а, дика а хилахь кхин йолу Iамал а нийса а, дика а хир ю хьан, ткъа иза нийса ца хилахь кхин дерг а нийса хир дац хьан. И ламаз ду уггар хьалха Делан лайга хоттур дерг а, къемат дийнахь хьесап дийр дерг а. Ткъа нагахь санна ахь и ламаз дан ма-дезза дахь - лекха хинволу АллахI-Дела реза хир ву хьуна, нагахь санна ахь цунах цхьа хIума иэшадахь - хIаллакьхила герга а ду хьуна. Кхин а хьуна хаа деза, и ламаз вочу хIуманах а, цамагийна долчух а хьо вухатухуш дерг хилар. И ламаз ду, адамийн синош массо вочу хIуманех цIандаллац уьш туоден дарба.\n ХIорш важиб хилар Хьанбалий мазхIабехь ду, ШафиIий мазхIабехь уьш важиб дац, суннат ду.\n Вайн мазхIабехь суннат санна долу хIума шена хаа а хууш дитнехь а ламаз галдолуш дац, вицваларан сужуд дичхьана тоьаш ду.\n Совнаха йолу Iамал йовзийтаран цхьа агIо ю и лакхахь ерг. Делахь а, цул нийсаниг ю: нахана гергахь дукха хеташ ерг дукха Iамал ю, йоцург яц. Масала, шега салам деллачунна доьхьал куьг лаьцча, йа когара тударг, йа (чимчаргIа доцу) мача дIаяьккхича, тIекхоьллина йолу коч дIаяккхича, йа тIеюха атта йолу коч тIейоьхча, оцу массо хIумано ламаз гал ца доккху. Цкъа а шозза а деш долу хIума а кIеззиг лоруш ду, масала шозза ког баккхар санна, цундела цо ламаз гал ца доккху. Амма цхьа хIума тIаьхьий-хьалхий кхозза дахь цо галдоккху. И кхозза дича галдоккхуш йолу Iамал а йоккха Iамал ю, цундела, керахь меллаша суьлхьа хьовзош хилахь а, пIелг кIамбича а, нуьйда дIатесча а, ламаз гал ца долу. (Хьажа: Имам Нававийн жайна «Ровдатут-тIóлибийн» 131 агIо.)\n Оцу хенашкахь дан мегаш доцу ламаз суннат дерг ду, шен цхьа а бахьана доцуш долу. Ткъа нагахь санна цхьа бахьана долуш ламаз цу хенашкахь нислахь, и дича хIумма а дац. Бахьана долу ламазаш ду, масала докъу-ламаз, маьждиган хьурмат ламаз, ламаз эцначул тIаьхьа деш долу суннат ламаз, доькхуш деш долу ламаз, иштта уьш санна цхьана бахьанийна деш долу ламазаш а.\n Вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – маттаца ниййат дина аьлла деана дац цхьанхьа а. Ткъа, вайн, шафиIий мазхIабера Iелам-наха маттаца шен дагчура ниййат меллаша хьаалар «мустахьабб» - «дича дика ду» аьлла, даг чохь долчунна маттаца хьаолучуьнца гIо хилийта. Цундела, мегар дац иза маттаца хьаолучуьнга иза ма ала бохуш цунах йоккха хилпало ян а, йа ца олучуьнга ала бохуш дов дан а.\n ТашаххIуд доьшучу хенахь, «АшхIаду ал-ла илáхIа» олуче кхаьчча, «илáхIа» дешан доьххьара элп «и» олуш хьажоран пIелг хьалаайъа беза, жимма охьасеттина а буьтуш, къилбехьа бирзина хуьллучу агIор. Амма иза меттахбахар, Имам Нававис «Танкъúхь» жайни чохь цуьнан агIонаш йалийна, церах нийса ерг меттах а ца бохуш, цхьана метта латтор ю а аьлла цо.


Белги -- G-7 лидерш бу саммитехь къамелаш деш, Манг4, 2014\nПутин Владимир декъа а воцуш дуьххьара дIаяьхьанчу Джи-7 саммитехь Оьрсийчоьнна цхьа могIа декхарш тIедехкина дуьненан кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхоша.\nНагахь санна Оьрсийчоьно дуьненан юкъаралло шена тIедехкина декхарш кестачу хенахь кхочуш ца дахь, цунна дуьхьал экономикан санкцеш юккъейохург хиларх шеко яц – иштта лара мегар ду кхаари дийнахь Брюсселехь вовшахкхетта хиллачу дуьненан уггаре а кхиинчу ворхI пачхьалкхенан куьйгалхоша бина сацам.\n„ГIирмина, низам а хьешош, йина йолу аннекси а, Оьрсийчоьно Украинехь дестабилизаци ярехь йохуш йолу гIулчаш а тIеэца йиш йолуш яц, сихонца сацон езаш а ю“, - аьлла яьздина саммит дIаяллачу тIаьхьа цуьнан декъашхоша зорбане даьккхинчу официала дIахьедарехь.\n„Оьшуш хилахь, я гергарчу хенахь хуьлуш долчуо тхуна иза оьшуш хилар гайтахь, тхо кийча ду, адресца йолу санкцеш чIагIйан а, ткъа иштта, царел сов, Оьрсийчоьнна дуьхьал гIуданаш даха а, Оьрсийчоьнга ша лелочунах дуккхаъ безох мах балийтархьама“ - аьлла билгалдаьккхина цара.\nТкъа хIун декхарш ду уьш, Джи-7 тобан декъашхоша Кремлана хьалха хIиттийнарш?\nУьш, терахьашца дагардича, диъ ду. Уггаре а царех хьалхарниг: стигалкъекъа беттан 25-чохь Украинехь дIабаьхьана болу президентан харжамаш а, цигахь толам баьккхина Порошенко Петр а къобалварца тIеэцар ду.\nЦул тIаьхьа, саммитан декъашхоша кхойкху Кремле Украине, уггаре а хьалха цуьнан малхбале, Оьрсийчуьра чу кхоьхьуш долу герзаш сацадаре. Кхозлахчохь Оьрсийчоь декхаре еш ю, шен массо а эскарш Украинин дозанна уллора юхадаха. Ткъа деазлахчохь Кремл ша шена Европе газ латторехь тIеэцна долу декхарш кхочушдаре кхойкхуш ю.\nСаммит дIайолаялле Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш яхар цигахь дийцаре дийр долуш дац аьлла журналисташка дIахьедар дина йолчу Германин канцлера Меркел Ангелас, шаьш тIеэцна болу сацамаш кхетош, кхаари сарахь кхечу агIор дийцира.\n„Нагахь санна Оьрсийчоьно саммитехь билгалдаьхна тIедожорш кхочуш ца дахь, санкцийн кхозлаха гуо дIаболор хиларх шеко яц“, - элира цуо. Бакъду, уьш, и санкцеш, дуьненан юкъаралло цхьа барт болуш, юкъахь тIеэца езаш ю, хIора пачхьалкхено шег-шегара гIулчаш а ца йохуш, аьлла.\nКхин цхьа хIума а билгалдаьккхина саммитехь. КесталгIа Малхбузено цхьа лерина конференци вовшахтухур ю, Украинин экономикана гIо дан луучу донор-пачхьалкхаш декъа а йолуш. Еврокомиссин куьйгалхочуо Барозу Жозе Мануэла тIечIагIдира, Евробарт цу кепарчу конференци тIехь болх беш хилар. Карара шо довш дIаяхьа леринчу цу конференцин кечам барна цхьаьнакхетар товбеца бутт болалуш дIадахьа мегаш ду.\nАла догIу, и тайпа Украинина гIодан кийча йолчу пачхьалкхийн конференци дIаяхьа езаш хилар дуьххьара зазадоккху баттахь дийцаре даьккхира Малхбузехь, Еврокомиссино Киевна хьалхара гIо, II миллиард евро меха долу, дечу муьрехь. Гергарчу хенахь Дуьненаюкъарчу валютийн фондо а ду цу пачхьалкхана I2 миллиард евро кредит дала лерина.\nЦу юкъана Джи-7 саммите ца ваийтина волу Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир еари сарахь Франце веъна, цигахь шозлаха дуьненан тIом дIаберзарна леринчу даздаршкахь дакъалаца. Цу тIамехь толам баьккхинчу пачхьалкхех цхьаъ Оьрсийчоь, я, аьлча а, хIетахьлера Советийн пачхьалкхе, хиларна, Кремлан гIентан да Норманди ца ваийтича ца волуш, амма варна цхьаннан а самукъа ца долуш волу хьаша хилла дIахIоьттина.\nЕвроперчу хаамийн гIирсаша кху тIаьхьарчу деношкахь хаддаза дийцаре деш ма-хиллара, Путин Владимирна ша варе сатессина цхьа а ца хиллийла гойтуш долу шийла хьошалла дан кийча бу цу даздаршка гулбелла болу кхин болу Малхбузерчу пачхьалкхийн куьйгалхой. Бакъду, ша Кремлан лаккхарчу гIентан дас, шен сонтачу леларца вевзаш волу, цу кепарчу хьошаллийна дуьхьал хIун доккхур ду цкъачунна ала хала ду.\n«Малхбален накъосталла» олучу кхиаран программин проект кечъйина йийцаре ян Европан Бертан 13 пачхьалкхо\nГIажарийчоьнан зарратан программа хьокъехь саммит хилла Венехь\nЖим-жима санкцеш йохуш ю Iамерка а, Европан Барт а Украинера ГIирма дIаяьккхинчу Москохана дуьхьал\nМеркел Ангела - Аьхка Сочехь хила еза G8-саммит юхаяккха тарло


Парижерчу кхело 10 эзар евро гIуда хьарчийна, шен националистийн хьежамашца гоьваьллачу Францин президентан дарже кандидатах Земмур Эриках, иммигрантийн берех, Нохчийчуьрчу а цхьана, цо аьлла ксенофобин дешнаш бахьана долуш. Гезгамашин-баттахь, CNews каналехь къамел дечу заманчохь Земмура хьахийнера деца-ненаца а боцуш, улло ваьлла стаг а воцуш Франци оьху бераш, яздо The Telegraph ресурсо.\n"Мароккера, Пакистанера, Нохчийчуьра чуоьхучу оцу нахана харж йо вай, дукха хьолахь, цаьрца зуламхой, къуй хуьлу. Уьш жоьлкаш ю. Уьш нах байинарш бу. Уьш ницкъбинарш бу. Вай уьш юхахьийсо деза", - аьлла, дIахьедира Земмура.\nКхелан кхеташоне ца веара Земмур.\nМассарна а хезаш сийсазалла кхайкхорна а, расин а, къоман а, динан а билгалонашца цабезам марсабаккхарна а гIуда токхур ду Земмура дакъошкахь - дийнахь 100 евро охьа а дуьллуш. ГIуда ца токхуш, дуьхьал валахь, набахте хьажо тарло иза.\n63 шо долу журналист а, публицист а волу Земмур Эрик хIинцале а шозза кхелехь таIзар дина ву, адамашлахь гамо а, цабезам а марсабаккхарна. Стохка юкъараллехь бинчу хаттамца а догIуш, 2022-чу шарахь Охан-баттахь хинболчу Францин президентан харжамашкахь шолгIа меттиг дIалаца тарлора Земмура. Делахь а хIинца цуьнгахьа берш жимбелла.


Терк-тоба футболах ловза кечлуш ю Австрин лаьмнашкахь\nНохчийчоь -- Соьлжа-гIала, Терк-ЦСКА ловзар, 05Охан2008\nХIинццалц дукхачу хенахь туркойн махкахь ловзаршна кечам бора Соьлж-гIаларчу Терк футболан тобано. Кхушарахь дуьххьара Австрерачу Альпашка бахана Нохчйчура футболхой. ХIинцале а Донецкерачу Шахтер тобанца ловза кхиина уьш Австрин лаьмнашкахь.\nМасех де ду Нохчийчура футболхой Австрехь уггаре а хазачарех ларалуш йолчу Тирол-латта олучу кIоштахь дIатарбелла болу. Альпийн когашкахь Iуьллучу Вальхзее цIе йолчу жимачу гIалахь Iаш бу уьш.\nЧерчесов Станислава куьйгаллехь болу Терк-тобанан футболхой бехачу Зеерезиденц хьешийн цIийнона дуьххьара гуш бац Оьрсийчура футболхой. Цу чохь кест-кеста совцу оьрсийн футболан тобанаш.\nДукха хан йоцуш, масала, Казанера Рубин а, Москохара Локомотив а 1ийра цигахь, ловзаршна кечам а беш, са а доIуш. Цул сов, Евро-2012 чемпионатана кечам бечу муьрехь Украинан къоман тоба а Iийнера оццу хьешийн цIа чохь.\nАла дашна, Украинерчу тобанца дара теркахоша Австрнхь дIадаьхьана долу шайн дуьххьарлера ловзар а. Накъосталлин матчехь еарин сарахь уьш цхьаьнакхийтира Украинин чемпион йолчу Донецк гIаларчу Шахтерца.\nШахтер-тобанера цхьаболу футболхой карарчу хенахь Европан чемпионатехь Украинан къоман тобанна .къакхайкхина хилар бахьана долуш, цхьамогIа тоьлла болу ловзархой соьлжгIалахошца хиллачу ловзарехь дакъалоцуш бацара.\nБакъду, цхьаъ санна бархI бразилхо-м вара Теркана дуьхьал араяьллачу тобанна юкъахь. Ткъа бразилхой, хууш ма-хиллара, футболах ловзар шайн тIамарх доьлла нах бу. Мухха а далахь а, цу суьйранна соьлжгIалахойн кевнашна чутоьхначу шина буьрканах цхьаъ бразилхочо Тейшейрас туьйхир.\nСоьлж-гIалара футболхой Австрехь шайн садоIаран а, ловзаршна кечам барана хьелашна чIогIа реза бу. Терк-тобан сайт тIехь ловзархоша дуьйцу шаьш дIатарделлачу меттигах а, цигарчу Iаламах а, хенахIоттаман башхаллех а лаьцна. Иштта дуккха а сурташ ган таро ю лууш волчунна Австрерчу Тиролера Iалам Нохчийчурчух тера хиларан тоьшаллийна.\nЦIеяххана волу композитор Моцарт винчу Зальцбург-гIалара ткъех минотехь некъ бича Iуьллуш йолу Вальхзее ю нохчийн ламьнашкахь Iуьллуш санна. Терк-тобан ловзархойх цхьамма интернет-машанахь язъдина ма-хиллара, Шуьйта кхаьчнача санна хетало цигахь.\nНохчийчурчу футболхоша цигахь Мангал-бутт чекхбаллалц хан йоккхур ю.Шайн рогIера ловзар а цигахь дIахьур ду цара. И цхьанакхетар кху беттан 27-чу дийнахь Румынерчу Васлуй цIе йолчу тобанца хир ду. Ткъа цкъачунна и ловзар тIекхаччалц соьлжгIалахой дийнахь кечамаш а беш, сарахь Европан чемпионатан ловзаршка а хьовсуш Iаш бу, тIедогIу ловзар, хьалха хиллачуьнга хьажна доцуш, шайн аьтто болуш хиларе са а туьйсуш.


Навальный Алексейн агIончаша дIакхайкхийначу акцех лаьцна информацина репост ярна лаьцначу "Современная Калмыкия" газетан коьртачу редакторна Бадмаев Валерийна 40 сахьтехь белхаш бар тIедожийна Элистарчу кхело. Iедалхошкара пурба доцуш Охан-беттан 21-чохь кхайкхийначу митингехь дакъалаца кхайкхам бина цо аьлла кхелахоша, оцу дийнахь цхьана а кепара нах вовшахбетталуш барамаш Элистахь хилла боцушшехь, яздо "Кавказский узел" интернет-гIирсо.\n"40 сахьтехь соьга белхаш байта сацам бина кхело "шолгIа а митинг вовшахтохаран а, дIаяхьаран а къепе йохорна" аьлла. Со бехке вина митинг вовшахтохарна, оцу юккъехула чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векало кхелехь тIечIагIдира, Элистахь тахана цхьа а митинг хIоьттина яц аьлла. Ас хаьттира суьдхочуьнга: "Суна кхел стенна еш ю?". Жоп ца делира", - аьлла, дIахьедина Бадмаевс.\nНавальныйн агIо лоцуш йоллу Оьрсийчохь дIаяхьа кечъеш митингаш хиларх информацина репост яр ду дуьйцург. Охан-беттан 19-чохь Бадмаевс шолгIа пост хIоттийра, 21-чохь Элистан коьртачу майдана вала дагахь ву ша аьлла.\nГIалин кхелехь латкъам бан дагахь ву журналист суьдхойн сацамна.\nХьалхо хаамашкахь яздора, Элистахь "Современная Калмыкия" газетан коьрта редактор Бадмаев Валерий лацарх. Журналист а, юкъаралхо а бехкевора оппозиционер волчу Навальный Алексейгахьа Iедалхошкара бакъо йоцуш хIотточу митинге кхийкхарна.\nКху деношкахь ГIалмакхойчоьнан прокуратурано официалехь дIахьедира, Охан-беттан 21-чохь Навальныйн штабо кхайкхийна йолу митинг дIаяхьа Iедалхоша пурба делла цахиларх.\nОппозицин политикца боьзна боцчу, Элистахь бехачу жигархоша хаамаш бора, шайн цIа бакъоIалашъяран органийн векалш бахкарх.\nОхан-беттан 21-чохь Къилбаседа Кавказерчу масех гIаланашкахь Навальный Алексейгахьа акцеш дIаяьхьира. Масала, Краснодаран кIоштахь майдане бевлира ши эзар сов бахархой. Кубанехь лецира 80 сов стаг, царех дукхахберш Сочера хиллера.\nХIинжа-ГIалахь митингна гуллучохь иттех стаг сацийра. Ростовхь митинге бевлира бIеннаш. "Тхо лайш дац!", "Вохаве паччахь", "Полици халкъаца хила еза" бохуш, маьхьарий деттара цара.\nСтаврополехь 70 гергга Навальныйн агIончаш гулбелира.


Шена ша-шега ирча таIзар а дойтуш, верзинаваьккхина гайтина Нохчийчуьра оппозицин жигархо\nГезгмашин-бутт 08, 2020\nКавказерчу массех пабликаша яржийна, шена тIе а луьйш, ша-шена маьттаза таIзар деш, Нохчийчуьрчу Iедална оппозицехь долчу IADAT телеграм-каналан администратор ву ша, бохуш, жимчу стага къамел ден видео.\nШегара даьллачу вонашна нах къинтIера а бохий, верзина, шишанна тIехуу иза. "ТаIзар до ас сайна, изза шайна дан рагI IADAT-каналан администраторшка дIа а луш", - боху ша 19 шо долу Тепсуркаев Салман ву олучо.\nIADAT телеграм-каналан цхьана векала хаам бира Кавказ.Реалиига, Тепсуркаев цкъа а ца хилла оцу каналан администратор, аьлла. Цо бахарехь, иза Нохчийчуьрчу оппозицин боламан жигархо ву, цхьана хена чохь каналан чатан модератор хилла иза.\nКавказ.Реалиица къамел динчо бахарехь, IADAT-канал лелочарна шайна а ца хиина жимчу стеган цIе, цо ша яккхалц, ткъа IADAT-е видео хьажийна цо ша. Шен шоьтан дийнахь зIе хилира цуьнца, боху хьостано, цо яздира, боху, ша шегара лелардо ялийтина аьлла: "Цхьана кадыровхочунна хаийтинера ас со мила ву, цул тIаьхьа уьш со дIавига баьхкира". Оцу къамелал тIаьхьа Тепсуркаевца лаьттина зIе хаьдда Кавказ.Реалиица къамел динчун.\nНохчийчуьрца Iедалан критика Абдурахманов Тумсос, "Кадыровн Нохчийчоьнна а тамаше долуш", эхье хIума ду даржийнарг, аьлла. "ХIинццалц Iедална товш йоцу ойла яржош берш цо ша-шеггара кхоьллинчу бехкаца чубухкура, бойъура, жIаьлеш санна, буса къайлах кешнашка дIаIуьттура, уггаре доккха таIзар хуьлура наханна хьалха хеча яккхар, ткъа хIинца кадыровхоша, шаьш ден таIзар стаг наханна хьалха шишанна тIехаочу кхачош, шордина Овертонан кор", - бохура блогера машанашкахь.\nКавказ.Реалиин редакцино хиллачух лаьцна комментари ялар дийхира Нохчийчоьнан куьйгалхочун гонехь адамийн бакъонаш тергалъечу хьукмате. Цигарчу пресс-векалтан консультанта Сацуева Розас хаам бира, шайн офисехь хууш ду хилларг, амма я хьийзийнарг а, я цуьнан гергарнаш а ца бевлла шайн аппаратца зIене, аьлла. "Амма бакъонаш тергалъечу векалтан белхахой шайн агIор кийча бу, видео чохь гойтург магийта йиш йоцу хIума хиларе терра, иза талла", - элира Сацуевас.\nКавказ.Реалиина цкъачунна хууш дац, муха мах хадийна яьржинчу видеон Нохчийчоьнан прокуратуро а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а.\nКъайлах лелачу оппозиционерийн IADAT пабликан авторша Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дийцира, шаьш муха накъосталла до Нохчийчуьрчу Iедало хьийзочу наханна.


Украинана федерализаци хьоьху Ангелас\nМарсхьокху-бутт 23, 2014\nГерманин канцлер Меркел Ангела хилира Киевехь цигарчу куьйгалхошца дийцаршка яхана. Цхьанакхетар хилла цуьнан Украинан президентца Порошенко Петроца а, премьер-министрца Яценюк Арсенийца а. Массех гIалин мэрашца къамел а хилира немцойн куьйгалхочун. Меркалан визит яра денна лерина.\nШоьтандийнахь немцойн вице-канцлера Габриэл Зигмар довзийтина шена Украинах хетарг а. Цо Украина цхьааллехь юьсур ю иза шен махках федералан дакъош дан реза хилахь, аьлла. Оццу маьIнехь къамел дира Киевехь Меркел Ангелас а. Оьрсаша и некъ хьахийча, Киев аьттехь а реза ца хилира.\nХьалхо, канцлеран а, Iамеркан Штатийн президентан Обама Баракан а дира Оьрсийчоьно я Украинера а, я дуьненан ЦIечу ЖIарера а пурба а доцуш, гуманитаран ковра Донбассе хьажорах лаьцна къамел. Цушинна хетарехь, тIеман эскалаци хьалайоккхуш гIулч ю Кремло яьккхинарг.


Титиев Аюбна тIехIоьттина Гребенщиков Борис\nAmnesty International организацица юкъаметтигаш лелочу оьрсийн иллиалархочо Гребенщиков Бориса дIахьедина, Нохчийчохь кхел ечу Титиев Аюбна ша гIо лоцуш хиларх. Бакъонашларъяран "Мемориал" центро бина и хаам шинаридийнахь.\nМаршо Радионо яздира шен агIонашкахь, наркотикаш лелош хилла аьлла, бехке а вина, Дечкен-баттахь дуьйнна чохь латточу Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" офисан куьгалхочух Титиев Аюбах лаьцна. Титиевс шена дохку бехкаш тIе ца дуьту, наркотикаш полисхоша шена тесна ю боху цо.\n"Мемориало" зорбане даьккхина, Amnesty International организацин логотип а, Титиевн сурт а тIехь долу кехат карахь Гребенщиковн сурт. Телеграм-канале даьккхинчу вукху сурт тIехь зорба тоьхна артистан текстна. "Ницкъ а, собар а лойла хьуна! Тхо хьоьца ду. Серлоно даим а эшабо бода. Дала Iалашвойла хьо. Г.Б", - аьлла, яздина иллиалархочо ша бакъонашларъярхочуьнга бинчу кхайкхамехь.\nКарладоккху, 2004-чу шарера схьа ву Гребенщиков Борис Amnesty International организацица юкъарлонаш лелош.


Нохчийчохь дечу зуламашна ша бIаьргаш къовла бохург харцдо Кремло\nКремло харц лору Нохчийчохь дина зуламаш ша шена ца гуш санна санна Iаддуьту аьлла даьржина къамелаш. Иштта комментари йина Оьрсийчоьнан президентан пресс-векала Песков Дмитрийс Нохчийчохь адамаш дайъарх лаьцна "Новая газето" арахецначу керлачу талламан хьокъехь.\n"Низамлардечу хьукматаша шайн болх бо, озабезамаш кхузахь бац я хуьлийла а дац. Низамлардечу хьукматийн болх шатайпа хиларе терра, нахала доккхуш дац оцу белхан жима дакъа бен", аьлла Песковс, хаам бина ТАСС агенталло.\nНохчийчохь алссам нах хIаллакбар листа дезарш оцу белхан охIла йолу хьукматаш ю, аьлла президентан пресс-векало.\n"Зорбане яьлла йолу и материал, тешна а, гина хир ю и саннарг тергоне оьцучу хьукматашна, царна иза талла деза аьлла хетахь, цара талла тарло", – дIахьедина Песковс.\n"Новая газето" шен шина талламехь – уьш зорбане бевлла Чиллан-беттан 15-чохь а, Зазадоккху-беттан 15-чохь а – документаш тоьшалле а дохкуш, хоуьйту Нохчийчохь 2016-гIа шо доьрзуш а, 2017-гIа шо далалуш а, Соьлжа-ГIаларчу полицина тIелатар динчул тIаьхьа лецна хиллачу нахах 30 шергга стаг вийнийла. Журналисташна карийна лецначех официалехь хIиттийна документаш, къамелаш дина Нохчийчохь полицин белхахо хиллачу тешаца – цо дийцина нах хIаллакбеш дакъалаьцна волу шен накъост-полисхо а верах лаьцна.\n"Новая газетан" хьалхарчу материалах лаьцна комментари еш Песковс бохура, "кхел а йоцуш нах байъаран тоьшалла лорийла дац газетан материал, оцу кепехь иза луьстийла а дац ".


Беларусан стигалахь ларлуш хилар хьоьху Американ пилоташна\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн халкъан авиацин федералан урхалло пIераскана пилоташна лерина хаам баржийна Беларусан стигалахь ларлуш хилар хьоьхуш.\nВашинтоно юкъахбаьккхина шина пачхьалкхан стигалхула зIенаш латторах болу барт. КIайчу цIийно дIахьедина, ша бехк буьллу Стигалкъекъа-беттан 23-чохь Ryanair кема ницкъаша охьадоссорна, аьлла. И хаам баржийна "Американ Аз" радионо.\nВашингтоно пIераскана дIахьедина, ша Беларусан экономиканна дуьхьал санкцеш кечъеш ю, аьлла. Джо Байденан администрацин пресс-векала Псаки Джена бахарехь, Беларусерчу исс индустрин хьукматах хьакалуш хир ю и санкцеш, юкъайохур ю Мангал-беттан 3-чохь.\nБайденан администрацино Лукашенко Александр кхойкху Стигалкъекъа-беииан 23-чохь хилларг дуьненаюкъарчу талламашка даккхийтаре а, лецна политикан тутмакхаш сихха дIахецаре а, демократин оппозицин лидершца диалоге валаре а, цаьрца керла президентан харжамаш бийцаребаре а.\nСтигалкъекъа-беттан 23-чохь Герцера Литува доьду Ирландерчу Ryanair авиакомпанин кема ницкъаша охьадосса декхаредира Минскехь, цу чохь терроран тохар дан тарло аьлла хаам а бина. Лецира рейсан ши пассажир – оппозицин блогер Протасевич Роман а, иза тIехьийза йоI Сапега Софья а. Царна набахтехь яха ехха хенаш тоха кхерам бу.\nСтигалахь дина тIелатар лору кеманца иккхина инцидент Европан Цхьаьнакхетаралло. Цо шен пачхьакхашна хьоьху Беларусерчу авиакомипанешна Европан стигал ехкар, дуккха а мехкаша дIакъевлина "Белавиана" шайн стигал.


Шайн юьртахо кIелхьарваккха Путине гIо дехна веданхоша\nВеданарчу 90 сов вахархочо кехат яздина Оьрсийоьнан президенте Путин Владимире, шайн юьртахочуьнан Хасаев Мовсаран бакъонаш ляръян накъосталла доьхуш, яздо "Кавказский узело". И жима стаг бехке веш ву Екатеринбургерчу талламхоша, цу гIалара вахархо верна.\nКехатан авторша чIагIдарехь, Хасаев цкъа а хилла вац цу гIалахь. Стаг а вуьйш, цигахь зулам деш иза цIахь а хилла, лоьхучу стагах тера а вац иза, бохуш дIахьедарш до веданхоша а, Хасаевн адвокаташа а.\n2011-чу шарахь Арутюнян Ашот верна бехке ву аьлла, Екатеринбурехь толлуш ду Нохчийчуьрчу вахархочунна Хасаев Мовсарна дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. Хасаевн хьокъехь гIуллакх луьстучу юкъанна цуьнан адвокаташ духатоха йиш йоцу тоьшаллаш далийна, иза гунахь цахиларан, амма хIетте а иза бехкала хьарчо гIерташ материалаш вовшахъетта талламхоша.


Оьрсийчохь видеотергаман юкъара система ю кхуллуш\nОьрсийчоьнан Iедалан дийцаршкахь ду пачхьалкхерчу гIаланашкахь мел йолчу видеотергаман камерийн юкъара система кхоллар. Оцу хьокъехь хаам бо "Коммерсантъ" газето, шен хьасташна тIе а тевжаш.\n"Халкъан видеотергаман платформа" 5 шера чохь кхуллуш дойъур ду 250 миллиард сом. "Ростехан" а, "Ростелекоман" а юкъара йолчу "Национальные технологии" ("Халкъан технологеш") компанин каралуш бу и болх.\nНах видеокамерашца тергалбарца кхоалгIачу меттехь ю Оьрсийчоь\nПлатформа кхуллуш хилар бакъдина конструкторийн "Безопасный город" ("Кхерамзалле гIала") цхьанакхетараллин инарла конструктора Якимюк Оксанас.\n"Коммерсантна" информаци еллачара дийцарехь, "Халкъан видеотергаман платформин" Iалашо ю вон хиламаш схьалаха, масала, зуламаш деш лаьтта меттигаш, видео тергаман центре дIахьажор йолу "хьекъале камераш" хIитто. И тайпа камераш лелайо бизнесехь, амма церан мах 2-6-зза беза бу, боху хьасташа.\n"Компьютерийн а, информацин технологийн а ассоциацин" директора Комлев Николайс билгалдаьккхина, видеотергаман камераш цхьаьнайозаро совбоккху цара кечъен информаци зуламхойн караяхарх болу кхерам, аьлла.\nОьрсийчоь кхоалгIачу меттехь ю дуьнентIехь хIиттийначу видекамерийн дукхаллица. 13,5 миллион гергга ю уьш пачхьалкхехь – 100 камера кхочу хIора I000 вахархочунна. Царех кхоалгIа дакъа хIоттийна Iедалан ахчанах. Еккъа цхьана Москвахь стохка камераш хIиттош дайъина I28 миллиард сом.\n2017-чу шарахь дуьйна Москвахь пайдаоьцу нехан яххьаш евзачу камерех, 2020-чу шарахь хIиттийна уьш метро чохь а. Кхушара оппозиционерехьа Навальный Алексейгахьа митингашка бахана нах полицино билгалбохура видеотергаман камерийн гIоьнца.


Укх термина иштта кхыдола маIанаш да, хьажа: Маддане (маIанаш).\nМаддане, Мадинате (эрс: Медина, Iар. المدينة المنورة, Эль-Мадина-эль-Мунаввара, или المدينة, Эль-Мадина) — пхьа я СаӀуди Ӏарбий мехка малхбузехьа. Улл Хиджаз яхача тархьаран аренгахьа. Бахархой дукхал — 1 108 728 саг (2010-ча шера дагардарах).\n1 102 728 саг (2010)\nХьалхагIа Маддане Ясриб яхаш хиннай, бакъда тӀехьагӀа цох яхá цӀераш: Мадинат ан-Наби (المدينة النبوية «пайхамара пхьа»), е Эль-Мадина-эль-Мунаввара («сийрда яьккха пхьа» е «къаьга йола пхьа»), хӀаьта лоацца кеп «Маддане/Мадинате» яхачун маӀан «пхьа» да. Маддане — ислама шоллагIа йола супа пхьа я, Макка яьлча.\nБусалба дин чу чӀоагӀа еза лоархӀаш я (Маккаи, Байтулмакъдисаи нийсса). Еза хиларан бахьан: Мухьаммад Пайхамара (Даьлера салот салам хилда цун) Маккара хьиджрат даь моттиг я, иштта цига дӀавелла а воалл. Мадинате Пайхамара маьждиг доалл Пайхамара цӀен йисте детта хиннадола, тӀехьагӀа Цун цӀа маьждига юкъедахад. Цу маьждиге зерат де хӀара шера миллионаш хьажой а ух.\nБусалба дина хьалхара маьждиг а Мадинатена гаьна доаццаш доалл, Аль-Куба маьждиг аьнна цӀи а йолаш.\nМасджид ан-Набави. «Мухьаммад Пайхамара маьждиг»\n↑ Еврейский город Ясриб (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 14 АьрхIий 2012. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 30 Этинга 2012.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Маддане&oldid=35150»\nПоследний раз редактировалась 4 Баьцамеа 2020 в 14:44\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 4 Баьцамеа 2020, 14:44.


ЦӀоьнтара (Нажи-Йуьртан кIошт) — Википеди\n43°00′27″ къ. ш. 46°13′20″ м. д.HGЯOL\nЦӀоьнтара (Нажи-Йуьртан кIошт)\n317 стаг (2010)\nЦӀоьнтара — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 317 леррана 2010 шарахь.\nИза ю ЦӀоьнтаран юьртан меттиган административан центр а. цӀонтаройн тайпан юрт а.\n1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Цатаних аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий. 1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЦӀоьнтара_(Нажи-Йуьртан_кIошт)&oldid=7031439»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 24 декабрь, 22:54.


«Руслан» яхача книжкан гойтам. — Культурно-просветительский центр "ЭЗДЕЛ"\n14.10.2015 27.03.2018 Новостиродина\nЦун мах бе а, долча тайпара цу т1а дувцар наха д1ахайта а, х1аьта из яздаьчунга ладувг1а а лаьрх1а гулбеннабар укхаза нах. Кхайка, бийха, аьхкараш бар, боккхий нах, Г1алг1айчен Мехкадаь администрацен, парламента, правительства викалаш, иштта кхычахьа а болх беш бола хьакимаш, хоамбоаржабархой, йоазонхой, 1илман болхлой, хьехархой, дешархой. Уж боацаш, кы д1ахо Овшнаькъан Русланаца г1улакх доаг1аш, цхьана болх беш хиннараш, шоай вахара наькъаш цунца цхьана доаг1аш хиннараш, вешта аьлча, из вовзаш везаш мел бола нах бар укхаза. Белгалде деза, укхаза хиннараш виъ б1аь гарга саг вар, аьнна.\nВ1ашаг1кхетар долалуш бехкех болча наха 150 гаргга книжкаш дийкъар, цу г1улакха хьалхабайначар, хьаьша хьакхоачача юкъа цу книшкаца та а, цу т1а яздаьр фуд а гулбеннарашта ховргдолаш. Х1аьта, шоашта денна деза совг1ат, чуболхаш шоашца а долаш бахар хьаьший чу.\nАла деза, укх моча г1улакха нах в1ашаг1тохаш хилча дукха къа хьега деза, аьнна. Х1ана аьлча, талмаста дита йиш йоацаш, б1арга1унал дезаш, лерх1аме болх ба ер. Юххьанца укх г1улакха нах в1ашаг1тоха, царна «Руслан» яха книжка довзийта ший чам хиннача дийнахьа денз, ди т1ехьа новкъостий хьасов а бувлаш в1ашт1ехьадаьннад ер г1улакх аьлар, укхаза хьалха латтача Матенаькъан Анжелас.\n«Снигирев Владимирас яздаь из «Руслан», яха книжка айса дийшачул т1ехьаг1а, ч1оаг1а безам эттар са йоазонхо вовза, из б1арга а вайна цунца къамаьл де, цкъарчоа цун доккха баркал ала. Тешаш я со, ишта цу г1улакхаца чам болаш се цхьаъ хинна а ца 1еш, из книжка дийшача наьха а авторца къамаьл де безам хинна хург хиларах. Т1аккха, сайна йовзача хоамбоаржабархочунга г1олла Владимира телефона номер а леха, цунга телефон д1а а теха къамаьл дир аз. Книжка яздарах цун баркал а аьнна, цу книжкан презентации а ергйолаш вай мехка из вар дог доахаш, со аьнна яьлча, цо аьлар сога. «Дукха ха яр со цу къамаьлага хьежа. Тешаш а вар, Г1алг1айче, Русланах яздаьча книшкага хьежаш нах хилар». Иштта, наха из книжка дольга д1ахайта а, кхувш боаг1арашта вай мехка хьалхар хинна паччахь мала хиннав, фу леладаьд цо, малаг1ча наькъашта чавкхвийнав укх книжкага г1олла д1ахайта а ийла йолаш гулдаьд шо тахан укх чу. Х1ана аьлча, боккха болх ба Николая Владимирас укх т1а баьр, дукха къахьийгад цо. Руслана вахарца цхьана хьахьекхад вай къамо укх ткъаьх шера хьабена атта боаца никъ, эггара хьалха вай мохк хьакхеллача хана, хинна хьал, цун хьалха лаьттараш малаш ба. Из геттара ч1оаг1а хоза хийттар сона. Сайна мо шоана а из дика хетаргдоландаь, из нахага д1акхачар догдоахаш да укх ийланца шо в1ашаг1тохар. Цудухьа, Русланаца г1улакх хинна, из доацаш, мохк хьакхеллача хана хьалха лаьттараш, халон ка а ца луш мехка г1улакх атта доацача хана болх баьраш ба оаха дукхаг1а хьабийхараш. Т1аккха, цхьакха а да са ала. Укх г1улакха г1о эша тхона аьнна, со д1а йист мел хиннача г1о-навкъоста даьд сона наха, т1ехьара т1а шоашта эшар фуд хьаала а яхаш. Цу массаболча наха дегт1ара доккха баркал оал аз». – йоах, ер болх дагабеха в1ашт1ехьа а баьккха, д1ахьош хиннача Матенаькъан Хьусена Анжелас.\nД1ахо Анжелас дош а денна эггара хьалха гулбеннарашта хьалхашка йистхилар вай мехка веза хьаьша, Снегирев Владимаир. Г1алг1ашта юкъе ше нийсвенна г1адваха, дог г1оздаьнна вар из. «Тахан се укхаза шоана юкъе, Г1алг1айче нийсвенна ч1оаг1а дог г1оздаьнна, г1адваха ва со. Х1ана аьлча, аз укх книжка т1а вувцаш вола Руслан хьалкхеваь, цун дика, денале, къонахчал дола оамала 1омаяр ер къам да. Сои Султана Руслани дайзар эггара хьалха, 1983-ча шера. Цу хана денз, укх 32 шера ер да ала цох г1алат долаш х1ама сона дайнадац. Цхьа тамашийна, Дала ше кийчваь ца хилча хила йиш йоацаш саг ва из. Совета союза турпалхо хилар, Г1алг1айчен хьалхара хинна паччахь из хилар, кхы д1ахо а цун даржашкахьа дола цо леладу г1улакхаш т1ехьашкахьа а даьха цунга шийга вай хьажача хов вайна из фу саг ва. Г1алг1аша оалаш дола «Саг ше ваьнначара хул» яха кица укхаза доаг1аш да. Ц1ена овла болаш, ший мохк меттел деррига а дунен т1ара Даьла халкъ дезаш ц1ена саг ва из. Дуккха а дикаш караг1дийнад цун. Шоай къамах ер хиларах оаша доаккхалде а дезаш, шо даша а дезаш саг ва Руслан.\nЭггар хьалха ишта хьо вувцаш книшка язде воал со аьнна, аз д1ак1одадича, ч1оаг1а раьха хиланзар сонна из. Массаза аз из мел хьоадаьча хана ч1оаг1а новкъа хулар цун. Ше цхьа доккхали, курали дезаш саг мича ва из. Дукха дийца, юххера из раьза а хинна, иштта яздир ер книшка. Дукхаза Руслана дезале хинна ва со, цун да нана а, дика довзар сона вежарий а бовз дика. Руслана дас Султана аларца цу Руслана воша а хиннав сох, доттаг1а хиларал совг1а». – йоах Николая Владимирас.\nД1ахо ший цунца гарга хилар дувцаш аьлар Владимира. «Тхо дайзачахой, тхоайла ч1оаг1а т1ера долаш, в1аший дукха дезаш хьадоаг1а тхо. Цкъа ц1аьхха дог лаза а даьнна хала хилар сона в1алла дагадоацаш. Цхьа ха яьлча хайра сонна, Афганистане т1ем т1а Руслан лозаваь чов хиннальга. Иштта тхоайла хинна х1ама дега ховш, тхоайла дукха дезаш гарга долаш доттаг1ий да тхо. Дукха хургба наьха дика доттаг1ий, бакъда сачул дикаг1а доттаг1а кхы хург а вац. Из хийцца оалалу сога, х1ана аьлча сона вовзаш кхы вац укх дунен т1а из мо саг. Денал долаш, майра, тешаме, къахетаме, сйдолаш саг ва из.\nЭггар хьалха айса книшка яздеча хана Русланагара архив хьа а ийца цу т1а г1олла яздаьд аз из деррига а. Х1анз, т1ехьаг1а, аз ийла йича хета сона, д1ахо цох лаьца Г1алг1айчен бахархошца айса къамаьлаш дуккха а дукхаг1а дийца хила дезар, аьнна. Х1анз со шуга ладувг1аш ва-кх». – аьнна 1охайра Снегирев Владимир.\nД1ахо, мехкара воацача хьаша баркал оалаш йист хилар Нальгнаькъан Азамат. «Хьона Владимир баркал хилда из книжка яздарах, цкъаи, мехка вена веза хьаьша хиларах шозлаг1еи. Руслан тха массане а воша ва. Эггара укх мехка халаг1а йолча хана паччахьалде а этта, г1улакх кега а ца долийташ хоза ший новкъосташца, шийх тийша йисача моттига доал а деш чакхваьннав из. Руслан, Г1алг1айчен паччахьа хоржача хана турце вар со. Со д1аводаш вацар из паччахьа со юха цигара ц1авеча и укх мехка паччахьа вар. Т1аккха, хаьттар аз Русланаг. Х1анз мишта хила веза хьоца, малаг1ча наькъаца леладе деза хьоцара г1улакх. Х1анзалца се хиннар хургва со се чакхваллалца, аьлар цо. Вай даьра ишта д1ачакх а ма ваьннав. Ер тха къам, раьза а долаш тхона дукха а везаш д1ачакхваьнна саг ва из. Тахан из укхаза цахилар ма1ан да сога хаьттача, тхьовра 1а аьннача тайпара курали сонтали дезаш саг ше цахилар». – аьнна чакхваьлар Азамат.\nД1ахо, «Сердло» Газета керттера редактор волча Патенаькъан Якъуба дийцар из кижка мах болаш хилар а, х1ара г1алг1ачо из деша дезальга а. «Со веннавар, Русланах лаьца книжка язде, кхы Руслан цу г1улакха хьа раьза хинна а ца ваьнна, ишта цох книжка яздеш хьо воал аьнна, сайна хезача 1а сайл дикаг1а яздергда-кх, аьнна хийта битар аз из болх. Чакхдаллалца дийшад аз из книжка. Хьа цу т1а г1алат дий хьожаш чакх а ваьннав со. Сонна х1ама кораданзар. Дика баь болх ба. Х1аьта 1а укх книжкан д1ахододар, шоллаг1а книжка яздар догдоаха аз, яздоре ч1оаг1а дика а хургдар. Сога йоазон эша кхоачам болаш ба, дуккха а къахьийга аз гулабаь. Из аз хьога д1алургда деррига а. Кхы д1ахо а укх мехка бахархошца къамаьл даь цу книжкан шоллаг1а дакъа 1а яздича бакъахьа дар. Цу г1улакха, хьона эшшача тхо новкъостий а хургда». – аьнна, из дика г1улакх дагадохийтар цунна Якъуба. Владимир геттара раьза хилар цу ийлан.\nД1ахо Якъуба даьча къамаьла дешаш т1атохаш йистхилар исторен 1илмай кандидат йола Арапханаькъан Лейла. Цо аьлар, Руслана вахара никъ бувцаш 1илман болх язбеш йоал ше аьнна. Нагахьа санна Якъуба ма аллара, Владимира шоллаг1а книжка яздеш хуле, из ший болх д1алургба йоазонхочоа накъабаргболаш, аьнна . Иштта Лайлай къамаьл хьаллоацаш дош аьлар Г1алг1айчен йоазонхой цхьоаг1он тхьамада Дидигнаькъан Раисас. Цо аьлар шийга а ба Русланах лаьца 1оабаь болх, нагахьа санна д1ахододар хуле, из болх Владимирага д1алургба ше, аьнна.\nД1ахо йистхилар Руслана хьалхара г1онча волаш массехка шера болх баь Гаьгенаькъан Къарамсолта Аюб. Белгалде деза, карарча хана Аюб вай мехкарча Конституци кхелан тхьамада вольга. «Ялх шера Руслана хьалхара г1онча волаш болх баьб аз. Атта а дар цунца хала а дар. Атта дар, моллаг1а хаттар чехка доашхаш, моллаг1ча х1аман хьаькъал д1акхоачаш хиларах, х1аьта хала дар, моллаг1а т1адилла г1улакх диззза, лертт1а, тешаме кхоачашде дезаш хилар бахьан долаш. Цу ший оамалца наха хьокхам а, масал а хилар из». – йоах судхочо Гаьгенаькъан Къарамсолта Аюпа.\nД1ахо боккха кха а г1адбахар а хилар гулбеннарашта. Царна дагадоаццаш дар Х1ама гуш боацачеи, эсала х1ама гуши болча наха лаьрх1а йолча дешара юкъарлон кульгалхочо Т1омнаькъан Маккас аьннар. «Баркал хилда хьона Владимир из книжка 1а яздарах. Ши шу д1адаьннад, х1ама гуш боацачи, эсала х1ама гуши болча нахаца оаха болх бу. Тха юкъарле болх беш я Луи Брайла системах книшкаш арадоахаш йола издательство. Тешаш я со дукхача б1арьга са доацача наьха, Г1алг1айчен хьалхарча хиннача паччахьа, Овшнаькъан Султана Руслана вахара наькъаш довза чам хургба, аьнна. Цудухьа, хьа пурамийца, Луи Брайла системах, тхоай юкъарле из книжка арадаккха чам бар тха, хьо дохьала хургвеце». – аьлар Маккас.\nЦу къамаьла геттара раьза а хинна, из книшка б1арга са доацача наха деша аьтув хургболаш арадаккха мукъ белар Снегирев Владимира.\nД1ахо йист хилар Б1оро т1ара ена Давыдова Светлана. Книжка «Руслан» яздарах Владимира доккха баркал а аьнна цу т1ера цхьа моттиг йийшар цо гулбеннарашта. Цхьан хана 4-ча классе деша ваг1ача ший во1ас яздаь каьхат дар цо дийшар. Цкъа 2004-ча шера Х1ирийчен Беслане Школа д1а лаьцача хана цига Руслана, г1аьрахошца къамаьл а даь школера 26 бер к1алхардаьккхадар. Ишта майра цига чу а ваха руслана царца къамаьл дирах цец а ваьнна, г1ад а ваха цунга баркал оалаш яздаь каьхат да из Светданай во1о Магомедас яздаьр. Х1аьта, тахан, из кхийна, медицина факультете 4-ча курсе деша ваг1а.\nИштта гулбеннарашта хьалхишка ший дош оалаш йист хлар Назрань шахьара да, Т1умг1ой 1алихан. Цо аьлар, таханар ди наха массаза а дагадоаг1аш, уж раьза болаш ди хургдольга. «Таханар в1ашаг1кхетар г1алг1ай къаман исторе деноех ди да. Владимир, хьона баркал хилда из книжка 1а яздарах. Русланах дар дувцаш, из наха вовзийташ 1а яздаьр да, цун новкъосташта дага а доаг1аш цох доахкаш дола хозеи деналеи г1улакхаш. 500000 саг вах Г1алг1айче, царех 4500 сага Руслана ц1и яьккхача из мала в ахов. Иштта лелабу оаха тхоай турпалаш. Г1алг1айчен хьалхара паччахь хинна Совета Союза турпалхо, Овшнаькъан Руслани х1анз Г1алг1айчен Мехкада вола Россе турпалхо Евкурнаькъан Юнус-Беки шоай къам, мохк бахьан долаш къа хьегаш хьабоаг1аш нах ба. Г1алг1ай мохк хьакхоллача хана укхаза назранера д1абола а баь хьакхелла ба. Дика хета, хьо тахан Г1алг1айчен а, Назрана а веза хьаьша волаш. Ираз долаш вахалва хьо. Дала маьрша лелаволва хьо». – аьнна, хоза ловца баккхарца чакхваьлар, Назрана кульгалхо Т1умг1ой 1алихан.\nКхы д1ахо а дукха дийцар наха, Русланах лаьца а, Владимира цох яздаьча книжках лаьца а. Х1аране мел оалар наха керда хозаш, уж г1адкхувлаш дар. Юххера, нах къамаьл даь а байна, в1ашаг1кхетар чакхдоалачахьа даьлча, ер г1улакх д1ахьовзадаьча Матенаькъан Анжелайна а, кхы д1ахо хьабаьхкача наха а баркал оалаш йист хилар Руслана воша Бахьаудин.\nЕр Совета Союза Турпалхочох, Г1алг1айчен хьалхара хиннача паччахьах Овшнаькъан Султана Русланах яздаь, ер морг кхы доацаш книжка да. Укхан автор Россе ц1ихезза вола хоамбоаржабархо, Снегирев Владимир Русланаца ткъаь итт шера совг1а бувзам болаш хьавоаг1аш цун хьамсара доттаг1а ва. К1езига ха яц из, цхьа ноахал хьа а кхийна шоллаг1долча ноахала мотт 1ома а баь кога дода ха я из. Цу юкъа дукха х1ама довза ха йиш я моллаг1волча сагах. Цудухьа, хийцца ала йиш я, из бахьан да, ший къайленаш а, гученаш а Руслана Владимира хайта хилар а, хоамбоаржабархочо цох ер книжка яздар а.\nЧакхдаллалца дийша деце а тоаргдолаш дийшад аз из книжка. Дика яздаь книжка да. Доацар а ца дувцаш дола х1ама хьагойташ, боккхача сакъердамца, в1алла т1ера а ца воалаш дешалургдолаш язбаь ба укх т1ара мотт. Николая Вдимира вахаре дукха моттигаш я Русланаца цхьана ваьха боккха бувзам болаш, цох дар а гойтад укх т1а автора. Тамаш е х1ама дац аьнна хета тарлу наха, Руслана доттаг1чо ший доттаг1чох книшка яздар. Бакъда, ер книшка духхьал Руслана вахар дувцаш хинна а ца 1еш, цунца цхьана дерригача а г1алг1ай къаман вахар, лелар, хилар хьахьокхаш да. Цудухьа, ала йиш я, шолха пайда болаш да аьнна ер книжка. Цкъа дале Руслан вувц, шозлаг1а дале цун ший халкъа-г1алг1ай вахар хьахьокх.\nВайна а, кхувш боаг1арашта а ха дезаш дагада дезаш х1ама да, вай къаман турпалхоша хьабена никъ. Тахан вай мехка викалаш дукха къахьега, вай д1аяха замеи, таханар дареи ший метте хилар догдоахаш. Вай массане а цхьана хьега дезаш къа да из. Дукха да, хьалха яхача заман хинна вай къаман вахар, турпалхой бувцаш яздаь книшкаш. Сога хаьттача, укх тайпара дола книжкаш вай дешаш хилча, вайна дуккха а дикаг1а могаргда, вай дикаг1а хьакъал д1акхоачаргда, де де зачуннеи дита дезачуннеи. Дукханешта шоай вахара нийсаг1ча оаг1орахьа б1арахьажа аьттув лургба укхо.\nХ1аьта презентацех дар аьлча, т1ехдика кийчдаьдар массадола г1улакх. Гуш дар, гулбеннача наьха дегашка й1овхал ессальга а, уж раьза больга а. Укх моча метте виъ б1аь саг вар в1алла тамаш ельга а дац. Х1ана аьлча Руслан наха везаш, нах цун безаш саг ва. Цу тайпар болча нахах язде деза вай дуккха а книжкаш.\nКнижка автора вай мехкахоша, лоаман кадетский корпуса дешархоша совг1ата шалта елар. Х1аьта Овшнаькъан Мухьмад-Сале шоай дерригача а тайпан ц1ераг1а шоай тайпа арадаьнна Аьгакхала т1а йола хоза кийчдаь доккха сурт делар. Белгалде деза, из сурт а, тхьовра денна шалта чу илла к1опилг а вай мехка кийчдеш долча ч1арий ц1оках «Шади» яхача г1алг1ай компане.\nВ1ашаг1кхетар чакхдоаллаш Муссаев Омар яхача з1амигача саго, илли алархочо Султана Русланах ше яздаь «Море» яха илли лекхар. Ала деза Нохчашкахьа т1ом а латташ, ший наьнаца вай мехка ведда 1999-ча шера хьалвенача хана 4 шу даьнна к1аьнк мара хиннавац из. Шоай мехка т1ом а латташ цигара байдда баьхка нах т1а а ийца царга г1алг1ашка мо хьожаш хиларах яздаьд цо Русланах из илли.\nЦу т1ехьа, ший книжкаш д1а мел кхаьчача наха кульг яздеш чакхваьлар Снегирев Николая Владимир. Из деррига а чакхдаьлча мехкара воацача хьаьшан а кхычар а хьамара хоза че яь г1алг1ай даар оттадаь кийчдаь шу дар.\nВайцига венача везача хьашо ше д1аводаш шийца дуккха а г1алг1ай къонахий, кхалнаьха, кагирхой, вешта аьлча дерригача къаман безам бихьар шийца д1а, вайцара вошал, вай аьнна баркал дихьар. Из ва, Г1алг1айчен хьалхара хиннача паччахьах, Совета Союза турпалхочох, Овшнаькъан Султана Русланах, «Руслан» аьнна ц1и а йолаш книжка яздаь Россе ц1и хезза вола хоамбоаржабархо Снегирев Николая Владимир.\nСуртанч: Осмийнаькъан Ахьмад(Магас таймс)\nОбращение Культурно-просветительского центра «Эздел» в связи с 25 годовщиной трагических событий осени 1992 года Гость Чайного клуба руководитель Ингушского филиала Россельхозбанка – Мальсагов Ахмет Исаевич. Решения Конференции к 25-летию проведения референдума – претворяются в жизнь! В Центре «Эздел» состоится лекция: «Трагедия осени 92 года: перспективы восстановления юридических и экономических прав пострадавших». Взгляд на современный бизнес\nНазад Назад: Гость «Чайного клуба» Салман Бештой о жизни ингушской диаспоры в Турции\nВперед Вперед: Ингуши Турции взывают к родине о помощи


Дешачун новкъост хинна саг — Сердало\nДешачун новкъост хинна саг\n08.02.2019 08.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nНаьсарерча хьалхарча школе деша вагIаш а, цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча университете дешаш волаш а, дукха хезадар сона Арсельгов Мухьмада Сулейманах дикадар дувцаш. Оалаш ма хиллара, наха цаI доацаш хIама дувцаш хилац. Цудухьа тешар из дика саг а, кулгалхо а, визза гIалгIай къонах а хиларах. Бакъда цунца вIашагIкхета а къамаьл де а дуккха тIехьагIа мара вIаштIехьадаланзар са.\nЦу хана со «Сердало» газета корреспондент вар. Хетаргахьа аьлча, из дар 1982 шу. Школашка физкультура мишта хьех, из хьехаш бола хьехархой шоай болх мел дика ховш ба, дешара программо дIадехараш кхоачашдара эшараш фуд дувцаш, йоазув де хьожавир со Наьсарен районе гIолла. Массайолча школашка ваха кхувргдолаш дацар сона хоадаяьча хана, цудухьа йиъ-пхи школа харжа, бувцаш бола болх цига мишта бу хьажа лаьрхIар аз. Царех яр Наьсарера шоллагIеи кхоалагIеи, Яндарера юкъера школеи, кхыяраши. ШоллагIча школан керте латтар Арсельгов Сулейман.\nФизкультура хьехача нахаца дагаваьнна, цар дувцачунга ла а дийгIа, директор волча чувахар со. Сайна ца меттача тайпара дика тIаийцар со дешара къаьнача болхлочо. Геттара къона вар со цу хана. Сона хьакхашта хетаргйолаш, деррига хьалаш кхолла гIертар фусам-да. Со Iо а хоаваь, дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, аз бена никъ шийна байзача, шоай школа ма хьоахае цу йоазон тIа аланзар цо сога. Цхьаболча директорашта лацар шоай школа мехка кепайоазон тIа ювцийта. ХIанз сона хьалхашка ваьгIар цу тайпарча нахах вацар. Шоашкара со фу ха гIерт хайча, хьалгIетта, кабинете гIолла волавелар из. Кхы Iо а ханзар, са мел долча хаттара жоп денна валлалца. Керттердар дар, цхьаккха хIама къайла ца хьош, цо дувцаш хинналга. Хозахета-м со а мича вайтавар из йоазув де, физкультуранна эшараш дика Iалашдиц, из воча боарам тIа хьех, аьнна, из дош тахка вайтавар со редакце кулгалхоша. Укхаза сона гIо а дир Арсельговс. Мел эша гIирсаш шоашка доацилга а цун малагIа бахьанаш да а дийцар сона кулгалхочо. Сона тоам хетацар, сай даьл а воккхагIа хила тарлуш вола саг уралатташ, Iохайна вагIа. Цудухьа дикка вIохвеннавар со, цунах эхь хеташ. Бакъда вож-м чугIолла хьал-Iо водаш, волавенна лелар. Иштта хилар Мухьмада Сулейман сона вовзар. Йоазон аз кепа техар, дукхача наха деша а дийшар из, цу тIа дийцараш нийса хьоахадаьлга белгал а даьккхар.\nЦо кулгал деш хинна Наьсарера №2 йола школа эггара къаьнахчарех цаI яр. Цунга из кхоачача хана, цхьа гIат йолаш, йIаьха Iояь гIишло яр из, боккхача наькъагахьа кораш а долаш. Цудухьа классашкара дешархой, даим корех арахьежаш, тIехбувла нах а машенаш а зувш багIаш санна хеталора, из эггара хьалха бIаргаейча. Из духхьал хеталуш мара дацар. Цун тхов кIалха дукха дика хьехархой бар, хIара денна яхар санна кхувш йоагIача тIехьенна бакъахьара кхетам луш. ТIема гIулакх хьехаш вар цига, ший болх геттара кIоаргачара бовзаш хинна, воккхача эпсара гIирс бувхабаь Тимофей Георгиевич Родионов, цо хьехаш хинна бераш дика а кхетар вай эскарца дувзаденнача бе-беча дешаех. Даим со дешаш хиннача хьалхарча школаца яхь лелаеш, топ кхоссарах, автомат вIашагIъяккхарах, противогаз тIаелла адарах нийсбала гIерташ хулар уж. Цкъаза котбала а низ кхоачар. Кхы а бар школе арахьара тIабаьхка, шоай болх дика ховш бола нах, царех яр географи хьехаш хинна Алла Николаевна Черных а. Дукха вай къамах бола цIихеза хьехархой а хиннаб укхаза къахьегаш, царех яр Мальсагов Хьажмоахий Тухана ши йоI Тамареи Аллаи, уж районе а республике а гIорбаьнна хьехархой бар. ГIалгIай мотт хьехаш бар Бекботов ЗаIамий Борис, Султыгов Ахьмада Муса, физкультура хьехаш – боксах Казахстана чемпион хинна Дидигов Сатой Жабраил, Хаштыров Мухтара ТIахIир, иштта кхыбараш. Вешта аьлча, воча хьехархошта, уж цазувш санна, бIаргаш дIакъувларгдарех вацар школанна керте лаьтта саг.\nХургвола хьехархо ваь хиннав 1927 шера 25 октябре Арсельгов Мухьмадеи Тимурзиева Захидатеи дезале. Цхьаццаболча Iилманхоша а йоазонхоша а дувцачох, из вай къаманна беркате ха хиннай. Хетаргахьа, из дувзаденна хиннад Граждански тIемо дохадаь боахамаш меттаоттадаь, гIалгIай шоай юрташка баха хайша хиларца. Цул совгIа, хьакхелла хиннад вай йоазув, дегIадоагIаш латташ хиннад литература, дуккхача юрташка яьхка хиннай дунен дешар дешаргдола школаш, Буро тIа хьайийлла хиннай вай къаман хьехархой кийчбеш йола техникум. Вешта аьлча, кIезиг-кIезига дегIайоагIаш латташ хиннай вай культура а экономика а. Дешара сердало кхоач из ваьча Наьсар-Керте а. 1934 шера эггара хьалха дIачувоал из, школан ниI хоадаяь. Из зама дагалувцаш, цо къаьстта белгалйоахаш хиннай ший духхьашхара хьехархо, эрсий кхалсаг Варвара Ивановна Сидорова. Хьалхара хьехархо ва бера дунен къайленашка, хознешка, хьаькъалга дуга наIараш хьаеллар. Хетаргахьа, гIалгIай кIаьнка къаьстта из езаялара бахьан хинна хила деза, бера дог а мотт а ховш хьехархо хиларах. Цунцара къаьста йIаьха ха яккхаро а йицъеш хиннаяц цунна из эрсий кхалсаг. Вай къаман массаза хиннай, хIанз а йолаш я цхьа оамал, мел дика гIалгIай къамах йола хьехархо яле а, бераш эрсашха йолча хьехархочунга дIадала гIерташ, из фу саг я, цо болх мишта бу ца хой а. Эрсий къамах тешаш хилар, цо тийшаболх бергбац, бер, доагIар дIа ца луш, дутаргдац цу къамах волча сага, аьнна, хеташ ду вай из. Аз дукха зийнад из хIама айса болх беча школе. Воккха саг е йоккха саг йоагIа, виIий е йиIий бер доаладеш. Хеттар эрсий хьехархо хул. Арсельгов зIамига волаш, хIанз санна а боацаш, геттара кIезига хиннаб вайцига кхыча къамех бола, къаьстта эрсех хьабаьнна нах. Цу хана бераш царех дIахьерчара керттера ши бахьан хиннад: цаIаш царех геттара хьаькъал дола нах лоархIаш хиннад, вожаш царех кхераш хиннад. ЦIаккха ца хеза мотт а бувцаш, кхыча тайпара куц-сибат а долаш саг бIаргавайча, кхыметтел делхаш дола бер а «тIап» аьле соц. Мичча беса дале а, Варвара Ивановна езаш, цунга ладувгIаш хиннав Арсельгов ше а цун классера кхыбола дешархой а.\nХоза дIанийслуш латта вахар гоалдоаккх 1941 шера хьайнача Сийлахь-боккхача Даьймехка тIемо. Цу хана Сулейман 14 шу даьнна кIаьнк хиннав. Вай мохк лорабе а моастагIчох лата а безам болаш из хинна хиларах вIалла шеко яц са. Цу тайпара нах эсала, доастама, кIезига хIама дезаш хилац, халкъа гIулакха бов безе шоай синош дIадала кийча хул. Бакъда фу пайда ба цу шедолчун, нагахьа хьо зIамига хилча, из ха яьнна бераш тIем тIа кхувлаш ца хилча. Цун дега бохам беш хинна-м хургда иштта этта хьал, хIаьта а фу дергда, Iаьдало мога цадер, дитар мара кхы никъ бац. Вурийтта шерага кхаьчача, цох шийх ву къаман а дукха безача мехка а моастагIа. Фу бахьан долаш? МалагIа ийрча е во хIама карахдаларах, из Iаьржа мухьар тIадолаш, вахав цхьан дунен йисте уллача Казахстане? Цунна цу тайпара бехк бе бахьан цхьаккха хинна а дац. Школе дийша, дIахо ший вахара никъ харжа гIерташ, къаманна дукхагIа мичахьа накъаваргва яха уйла дег чу кхееш ваьхачох тара ва из, кхыбола бIаьш а эзараш а бола гIалгIай кагий нахи мехкарийи санна. Дешарах из дика кхеташ хиннилга-м, дерригача Iилмаех цхьатарра, вIалла дувца а дезац аьнна хеталу, хIана аьлча математика а кхыдола Iилмаш а берашта дIахьеха а ховргдолаш хиннав из цу заман чухь.\nВешта, хьеха а хьех цо-м. Бакъда из хургда тIехьагIо. ХIанзарчоа цунга хьежаш кхаши трактора гIонча волаш болх бари мара хIама дацар. Вай къамах бола дукха хьаькъал дола нах цхьаккха бокъо йолаш хиннабац цу заман чухь. Шоашта бе ховш, дукха безаш болча балха тIа-м уж гIанахьа а хьежабеш хиннабац. Эггара Дала боабаьр, массарна совбаьннар луш хиннаб царга. Цу тайпара гIулакх кхоач мехкахваьккхача хьалхарча шерашка Арсельговга а. Тракториста гIо деш вола прицепщик хул цох. Из болх баьча наха дувцачох, из хала а кхераме а болх хиннаб. Трактора тIехьа доаллача нохара юххе вагIа везаш хиннав из, лаьтта оахаш из йодача хана. Нохаро лаьтта кIоарга оах е тIехига оах, нух баьцаша, йоархIаша хьалдикъадий хьажар а цун гIулакх хиннад. Кхайна йисте дIакхаьчача, хьалъайдаь из хьадерзаде дезаш хиннав. ТIехьагIо шийх а тракторист хул гIалгIай зIамигача сагах. Укхаза дагавох сона гIалгIай халкъа йоазонхо хинна Плиев Iасолта Махьмад-СаIид. Ше Казахстане мел яьккха ха тракторист волаш, эрий дада лаьтташ оахаш яьккха хиннай цо. Вай мехка мел йола трактораш Iомаяь а цар тIа болх баь а хиннав. Хетаргахьа, иштта хила мегаш хиннай Мухьмада Сулеймана кхел а, нагахьа санна 1949 шера ше ваьхача юртарча школе математика яха Iилма хьеха хьийхавецаре. Цу хана Iеш Кустанайски областа Карабалыкский районе хиннав из. Цо беча балхах дикка гIо хулаш хиннад аьнна хет сона цар дезала, хIана аьлча хала балхаш деш, цхьабараш къахьега моттиг йоацаш кхийстача хана, цунга кхаьчар дика гIулакх хиннад. Керттердар сом-эппаз тIадоагIаш хилар дале а, цунца цхьана сий долаш а хиннад цунга хIанз кхаьча дарж. Къаман моастагIа ва аьнна мехкахваьккхача сагага кхыча уйланца хьийжа хургба юртара нах. Иштта ше ваьхача Казахстанерча юрта хьехархо волаш, къахьегаш хиннав гIорваьнна йоазонхо Осмиев Хьамзат а. Цун сий деш, из лоархIаш, керта тIара кийнаш Iойоахаш: «Здравствуйте, Хамзат Сосиевич», — яхаш, моаршал хетташ хиннад цу кIалха хьалха денз бахаш хиннача наха. ЛерхIам ба из. Хетаргахьа, гира цхьа еза хIама Iояьлча санна хийтта хургда Арсельговна а ше берашта хьеха оттавича. Юкъера дешар хьехархо хила ловш волча сага кIезига да. Дукха хIама ха дезаш ва, хьехархо а хинна, классе чуваха дагавар. Цкъарчоа ше вахача областера хьехархой училище яккха лоархI вай мехкахочо, 1952 шера толамца кхоачаш а ду шийна дагадеха хIама. Болх бе, деша, дезале воккхагIволча виIий декхар кхоачашде атта хиннад аьлча бакъ хургдац. ХIаьта а цо шийна тIалатта уж хIамаш дика кхоачашдаьчох тара хет сона, хIана аьлча ше деш дола хIама талмаста деш оамал яцар цун цу хана а, воккха хинначул тIехьагIа а. ДIахо цо деш хьехархой институте, хIанз лакхара дешар дийша, йоккхагIча классашка болх бе йиш йолаш вола халкъа дешара бIухо хул цох.\nКастта хоза кхаъ кхоач мехкахбаьха лелача нахага, шоай мехка цIабахка мукъ лу царна. Эггара хьалха боагIарашца ший мехкаваьннача нахах хиннав ала йиш я Арсельгов Сулейман, хIана аьлча 1957 шера (вай цIадахкийтача шера) из балха эттав, Наьсарен района халкъа дешара отдела инспектор волаш. Шийна караденна гIулакх дика леладеш вола саг балха тIа лакхлуш хул. Вай фуннагIа дувце а, наха зув Iа деш дола дика а во а. Дукха ца говш, Арсельговх Наьсарен районо кулгалхо хул. Цу заман чухь цо дукха къахьег, дийнлуш боагIача вай мехкара школаш дикача болхлошца Iалашъе гIерташ. Боацараш арахьара тIабехаш, тIабаьхкарашта къахьегара эша хьалаш хьадеш, бIаргах саьрг кхийтача санна лел из, хIана аьлча ха дIаяхийта йиш яцар, де дезараш дукха дале а, уж сиха де дезар. Укхаза дагадох сона цу гаьнарча шерашка вай мехка енача Шилова Галина Ивановнас цох аьннар. Сона дагадоагIаш, географи хьехаш яр из эрсий кхалсаг. Цхьаькха цхьа хIама да белгалдаккха дезаш, Галина Ивановна я хьехархо хиннача вай йоазонхочун Шадыжев Бориса сесаг. Ший къахьегама никъ Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе дIаболабенна 1968 шу дагалувцаш, цо яздаьд: «Районо кулгалхочун Арсельгов Мухьмада Сулеймана тIадахар тхо. Цо тхо дика тIа а ийцар, тха оагIув хьал а лаьцар», — аьнна. Цу тайпара цо оагIув хьаллаьца нах кхы а дукха ба аьнна хет сона.\nЦул тIехьагIа, ше пенсе ваххалца йолча хана Арсельгов болх беш хиннав Наьсарерча №2 йолча юкъерча школан кулгалхо волаш. Укхаза къаьстта дика гучайоал цун хьехархочун а кулгалхочун а говзал. Цу хьакъехьа дувц 1966 -1970-ча шерашка цу школе деша ваьгIача, журналист а йоазонхо а волча Мерешков Iалаудина Султана: «Наьсарен №2 йолча школе директора болх бе вера из со цига дешаш хиннача шерашка. Нийсхо езаши из лораеши кулгалхо вар из, оалар цунца болх беш хиннача наха. Из Наьсарен районо дарже лаьтта а вар цу ханале. Сона бера сакхетамца мишта дагавоагIа Мухьмада Сулейман? Из вар хоза куц долаш, шиш болаш, школан директора дарже хила хьакъ долаш къонах. ДагадоагIа сона, цхьан дийнахьа бераш классе хьехархо цахиларах гIараш е доладелча, дешархоех цхьанне аьлар: «Сулейман Магомедович школан карта юхе хьатIакхаьча вала воалл», — аьнна. Из кхоачам болаш хилар школе сатем оттара. Сона хетаргахьа, бераша а лерхIам бора цун. ЦIаккха а из чIоагIа йистхулаш хезанзар сона. Кхоачам болаш дар цун бIарахьажар, кхыметтел бIарг тIакхоачача из гучавалар. Школа цIена, лостам болаш хулар дилла. Цу хана кIор кхатехкар, сона дага доагIаш, полтув тIайийха урока тIа ваьгIавац со. ЙIайха а безаме а хулар классашка. Урокаш хиларал совгIа, берашта сакъердаме хургйола кружокаш хулар, чакхйоахар спортивни яхьаш, къаьстта дукха дезаш а кIаьнкаша санна йиIигаша а дакъа лоацаш дар тIема-патриотически ловзар «Зарница». ТIехьагIа, воккха хинна пенсе воллаше а, сатийна цIагIа вагIацар из. Вай къона республика вIашагIъеллача хьалхарча деношка денз, юкъарча боламе хьинаре доакъашхо волаш, ший къаман а мехка а дешаш доашхача юкъе гуш хулар из».\nМерешковс ма аллара, юкъарча балха ший низ ца кхобеш хьавенав из. 1998 шера из хержа хиннав президента Р. Аушевс вIашагIъеллача юкъарча дешашка хьожача Совете. Иштта из чувоагIаш хиннав сага бокъонаш лораяра организацена, из хьаяьраш хиннаб С. Арсельгов, Х.Атигов, С. Аушев. Кхыча дешашца аьлча, салаIа паргIата хиннавац къаьна хьехархо. Цул совгIа, дезала дукъ а хиннад дIадахьа дезаш. Цун ши воIи йиъ йоIи хиннад. Карарча хана уж берригаш кхийнаб, хIаравар ше-ший дезал а гIулакх а долаш ва. Къонгашта юкъе воккхагIа Iийса ва. Из вахаш а болх беш а Наьсар-Керте ва. Цун техстанци я, машена даьтташ хувцаш йола моттиг а чуйоагIаш. ШоллагIвола Мухьмад даь коа вах. Цун мебель хьаеш цех я Наьсаре. Цун фусам-нанас Цицкиев Заьлмаха Луизас яхачох, даь-даь сийна шоай воIах Сулейман аьнна цIи тиллай цар.\nМехкарех йоккхагIа я Марем, из яхаш а лора болх беш а Москве я. Иштта столице ях шоллагIйола Люба а. Бакъда массаза яьхаяц из цига. ЙIаьххача хана ший даьца цхьана Наьсарерча №2 йолча школе болх бир цо, химии биологии хьехаш. КхоалагIйола РаIшат йоаца 5 шу даьннад. Эггара зIамагIйола Наташа экономист я, амма тахан из ший дезал кхебеш, наьна декхараш кхоачашдеш йоалл.\nДукха ха йоацаш, Арсельгов ваьхача коа хилар со. Цу хана эггара хьалха са дег чу есса уйла яр, цIена, хьаьнала ваьха саг ва-кх укх боахама да хиннар. Иштта уйла са дег чу йоссара бахьан дар, цун хинна боахам геттара боккха цахилар, ший дезала баххал фусам яь хиннай цо, бакъда совлендар, нахал тIехвала гIерташ «гIалаш» яьяц. ХIанз цу коа вахача Мухьмада тоъаргболаш боахам ба из. Бакъда школа тоае-м хьежавар из, шийна могача тайпара. Юххьанца школа хиннача цун цIенна хьатIаяйтаяр ши гIат йолаш йола кхы ши корпус. Цул тIехьагIа дикка паргIато ера берашка а хьехархошка шоашка а. Цудухьа цун болх а из ше а зувш хиннача Iаьдало лакха мах баьб цо хьийгача къина. Из дика болхло санна белгалваьхавар РСФСР а СССР а дешара министерствоша, цунна еннаяр ГIалгIай Республикан заслуженни хьехархо яха цIи, «Карахдаьннарех» яха орден. 1987 шера пенсе вахавар Мухьмада Сулейман, бакъда, балха аравала аьнна дехар а даь, юха араваьнна, 1994 шерага кхаччалца школан кертте латт из. Хетаргахьа, из ха яр сона Арсельгов Наьсарен поликлинике вайнар. Цу хана лорага латкъаш вар из, ший ког лаз яхаш. Цул тIехьагIа кхы сона из бIаргавовнзар. Арсельгов кхелхав 2007 шера май бетта. Цунца болх мел баьча, цо кулгал даьча школе деша мел ваьгIача сага дикача оагIорахьара дагавоагIа къаьна хьехархо а ший къаман визза воI а хинна саг.\nСурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) шо-шоай аргIагIа Наьсарен дешара отдела керте лаьтта кхо саг — Мальсагов Ювсап, Арсельгов Сулейман, Ужахов Iамархан\n← ГIалгIай Мехка керда эзди школа хьайийлай\nБерзеи, цогалеи наькъа каьхаташ →


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 18 хьадис - Хьаткъах цIан ца валар а, мотт-эладита лелор а\nIаббасан кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьана шина каш уллехула тIехволуш вара, тIаккха цо элира:\n«Бакъдолуш цаьршинна Iазап деш ма ду. Цаьршинга Iаддита ца даллал доккха хIума бахьанехь а ма дац цаьршинна и Iазап дар. Амма цаьршинах цхьаъ – хьаткъах ларлуш, цунах цIанлуш вацара иза. Амма важа – мотт-эладита лелош вара иза».\nТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хурманан диттан тIеда га схьа а эцца, шина декъе дийкъира иза, тIаккха оцу шина каш тIедуьйгIира цо цхьацца да́къа. Асхьабаша хаттар дира цуьнга тIаккха: «ХIай Делан элча! ХIун бахьана долуш ди ахь иза?». Цо элира: «И ши га дакъадаллалц йолчу ханна Iазап дайдан мега цаьршинна».\n- Хьаткъах цIан ца валар а, мотт-эладита лелор а дуьйцуш ду хIара хьадис.\n- Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьана шина каш тIехволучу хенахь, Дала хаийтина хилла цунна цу чохь волчу шинна Iазап деш хилар, цаьршинан аьзнаш хазийтина хилла цунна. Цаьршинна и Iазап даран бахьана а довзийтина хилла Дала цунна. Шеца цхьаьна хилла болу асхьабашна цунах ларбалийтархьама, и бахьана довзийтина цо царна. Оцу шина адамо дуьненахь деш хилла долу хIума бахьана долуш а ду и Iазап, цаьршинга Iад дита лур доцуш, Iад дита ца даллал доккха хIума а дацара иза, шаьшшинна лиънехь Iаддиталур долуш хIума дара иза аьлла цо. Цаьршинах цхьанна оцу каш чохь Iазап хиларан бахьана – цо шен цIоналла ларйеш хилла ца хилар ду аьлла цо, ша хьаткъа гIулкхана аравахча иза цIанлуш хилла ца хилар ду аьлла цо, ткъа цIоналла ламазан биллам бу, цIоналла йоцуш дина долу ламаз нийса хуьлуш дац, Дала къобал деш дац, цундела цIоналла лар ца йар доккха къа ду. Амма цаьршинах шолгIаниг – цунна и кошан Iазап даран бахьана цо лелош хилла болу мотт бу, бусалба нахана юкъахь бохамаш беш иза лелла хилар ду, бусалба нахана юкъахь оьгIазлонаш а, мостагIаллаш а кхолладолуьйтуш долу мотт-эладита цо лелош хилла хилар ду аьлла цо. Ткъа иза а чIогIа доккха хIума ду, вон хIума ду.\n- Хьаткъах цIанвала везар девза вайна хIокху хьадисера. Хьаткъ нажас (боьха) хилар а девза вайна. Цундела, хьаткъа гIулкх дечу хенахь цунах ларвала веза, цунах Iитта вала ца веза, иза шена тIе деттадалийта ца деза а, цунах кхоччуш цIано йан а еза. Кхузара схьа девза вайна, адамо шен хьаткъаца дарба леладо ша́ бохуш иза шена тIе хьекхар а, иза мийлар а мегаш ца хилар, иза къилахь хилар, иза боьха гIулкх хилар.\n- Боьха ларалуш йолчу массо хIуманах ларвала везар а, цIанвала везар а го вайна оцу хьадисера. Цунах Iитта ца валар а, цунах цIано йар а.\n- Мотт-эладита лелор даккхийчу къинойх хилар девза вайна оцу хьадисера. Ткъа иза хьарам хилар а, къилахь хилар а массо бусалба нехан бартхилла хIума ду, Къуранан айаташкахь а, кхечу хьадисашкахь а вон дийцина хIума а ду. И хIума лелош хилларг ялсамане гIур вац аьлла хьадис а ду деана. ХIунда аьлча, доьххьара вай ма-аллара, бусалба нехан бартбохош долу хIума ду иза, цунах хуьлуш долу зенаш даккхий ду. Мотт-эладита лелор хIун ду билгалдеш Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цхьаьнгара цхьа къамел схьа а эцна, кхечуьнга иза дийцар ду иза, царна юкъахь бохам бархьама, церан юкъаметтиг талхорхьама». Имам ГIазалийс (Дала къинхетам бойла цунах) и хилла ца Iа аьлла иза, цуьнца цхьаьна, гучудаьккхича дика ца хеташ долу къайлах хIума гучудаккхар а, дийцар а ду аьлла иза. Цу юкъадогIуш ду «мотт беттар» бохуш долу хIума, йа вуьшта аьлча мотт бахьар, мотт лелор. Цундела, иза иштта чIогIа къилахь долу дела вон а, осала а хеташ хилла ду и хIума вайнахана юкъахь даим.\n- Шена тIе цхьамма мотт беанехь, шена тIе цхьаъ мотт-эладита дохьуш веанехь, цо дан дезарг ялх хIума ду аьлла Имам ГIазалийс:\n1. Цо бохург бакъ ца дар, иза бакъ ца хетар. ХIунда аьлча и мотт бохьуш веанарг «фасикъ» (пе́сакъ) стаг ву, къила воьжна стаг ву, хила ма-дезза долчу бусалбаллех воьхна стаг ву, Далла Iеса хуьлуш волу стаг ву. Ткъа иштта волчо бохург а, дуьйцург а бакъхетар нийса дац, йа цуьнан тешалла къобал деш а дац.\n2. Цуьнга и хIума ма де алар а, иза къилахь хилар цунна довзийтар а, цуьнга иза ма леладе аьлла хьехар дар а, цо динарг боьха хIума хилар довзийтар а.\n3. Дела доьхьа цуьнгахьа цабезам хилар, хIунда аьлча и хIума лелош верг АллахIана везаш воцу стаг ву.\n4. Хьенеха и элира хьуна бохуш вуьйцуш волчунах лаьцна вон ойла ца кхоллайалийтар. ХIунда аьлча АллахIа Къуран тIехь аьлла долу дела, дуккха хетарех-моттарех ларло аьлла.\n5. И бахьана долуш хьо и хIума талла ца гIертар, цунах лаьцна къайлах талламаш ца бар, хIунда аьлча АллахIа Къуран тIехь магийна дац къайлах талламаш бар.\n6. Мотт лелочуьнга ша́ ма де аьлларг ша́ ца лелор. Цундела, цо дийцина долу хIума ша́ дуьйцуш лела ца веза.\nМотт-эладита лелорах лаьцна жимма алсам вай дийцира хьалха, меттан сакхташ дуьйцучу хенахь, шена луучо цуьнга ладогIа мегар ду хIокху сайта тIехь.\n- Каш чохь Iазап хуьлуш хилар а девза вайна оцу хьадисера. Каш чохь Iазап хуьлуш хилар, йа дика хуьлуш хилар, зовкх хуьлуш хилар – иза бакъболу нийса кхетам бу. Дала каш чохь долчу адамана цуьнан са юхадерзош ду, дуккха долчу хьадисашкахь деана ма-дарра, тIаккха и адам йа Iазапехь хир ду, йа диканехь, зовкхехь хир ду; йа жоьжахатин оьрнех цхьа ор хир ду и каш цунна, йа ялсаманин неIарех цхьа неI хир ю иза цунна. Адам деллачул тIаьхьа хуьлуш дерг хIокху дуьненан дахаран низамашца хуьлуш дац, иза адаман кхетам тIекхуьуш хIума дац, Делан ницкъаца хуьлуш хIума ду, цундела, иза муха хир ду вайна ца хаахь а Дала довзийтинчух тешар вайн декхар ду.\n- Хьаткъах лар ца валар а, цунах цIано ца йар а, мотт-эладита лелор а каш чохь Iазап хиларан бахьана хилар а го вайна оцу хьадисера, и шиъ ший а доккха къа хилар а го вайна.\n- Цхьаболчу Iеламнаха оцу хьадисана тIе а тевжина дика лерина муьлхха каш тIе тIеда га догIар, хIунда аьлча и га тIуьна лаьтташ мел ду цо Далла хастам беш тасбихь до дела, и бахьана долуш оцу каш чохь волчунна паргIато хила тарло дела. Ткъа кхечу Iеламнаха и хIума дар нийса дац аьлла, иза ца магийна, хIунда аьлча Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оцу шина каш тIехь динарг къаьсттина цуьнца доьзна хилла ду, и воцучунна кхечунна хуийла дац каш чохь дерг, йа кхечу нахана цо иза дина а дац аьлла цара; иза къайлах долчу хIуманца доьзна ду, ткъа иза вайна хуийла яц аьлла цара; йа и Iазап дайдаларан бахьана и га Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен куьйга дIадоьгIна хилар ду, цуьнан беркат ду, цуьнан шафаIат бахьана долуш ду аьлла цара.\nХIара хьадис нишка вахар дуьйцучу да́къана юкъахь тIаьххьара хьадис дара. Ткъа нишка вахарца доьзна кхин а цхьацца хIуманаш ду, доцца уьш дуьйцур ду вай.\n- Божарша цхьа бахьана доцуш ирахь хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цинцаш тIедеттадала мега дела. Иза дика ца хилар дуьйцуш даьхкина хьадисаш а ду. Нагахь санна цхьа бахьана делахь мегар ду ирахь и гIулкх дар, хIунда аьлча цхьадолчу хьадисашкахь деана долу дела, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ирахь волуш и гIулкх дира аьлла. И хIума иштта дар цхьа бахьана долу дела хилла аьлла Iеламнаха.\n- Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ца магийна Iуьрга чу хьаткъа гIулкх дар аьлла деана хьадис ду, цундела лаьттахь долчу Iуьрга чу хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цу чура цхьа хIума ара а яьлла къовзо мега дела, йа катоха мега дела, йа хьаткъ духа аратоха мега дела. Цу чохь Iаш хила тарлуш йолчу садолчу хIуманашна цунах зен а хуьлу дела.\n- Мох хьоькхучу меттехь а, латте онда йолчу меттехь а хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цинцаш тIедеттадала кхерам болу дела.\n- Аьхкен тIехь адамаш гуллуш долчу IиндагIехь а, Iаьн тIехь адамаш малхаца дохдала гуллуш йолчу меттехь а, йа адамаш вовшах кхетачу муьлхха кхечу меттехь а, адамаш дIасалелачу новкъахь а аравахар дика хIума дац. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Нахе неIалт олуьйтуш долчу шина хIуманах ларлойла шу!». Асхьабаша хаьттина: «ХIун ду и шиъ?». Цо аьлла: «Адамаш дIасалелачу новкъахь, йа (уьш совцучу) IиндагIехь аравахар».\n- Стоьмаш охьаэгачу меттехь аравахар дика хIума дац, хIунда аьлча и стоьмаш бехлур долу дела.\n- Кешнаш юкъахь аравахар хьарам ду аьлла ду Iеламнаха.\n- Аравоьдучу хенахь къамел дар а, вистхилар а дика лоруш дац, нагахь санна цхьа цаторийла йолуш хьал дацахь. Цундела, шега салам делча иза схьа эца а ца оьшу оцу хьолехь, ша хьоршам тоьхча Далла хастам бан а ца оьшу, моллакхойкхуш хезча цунна тIаьхьара ала а ца оьшу.\n- Нишка ваханчахь дукха охьахиъна Iар дика лоруш дац, хьаштагI чохь дукха Iар а дика лоруш дац.\n- Арайолучуьнга хьежар а, стигал хьалахьежар а, йа дIасахьежар а, йа ловзарш лелор а дика лоруш дац.\n- Доккха гIулкхана араваханчул тIаьхьа шен куьйгаш сабанца, йа и санна йолчу кхечу хIуманца дIадилар дика ду, хьожа дIаяккхархьама.\n Ахьмад, Абу Давуд, Насаий.


ГIуран-бутт 11, 2013\nНохчийчоь - Хьалхара тIом, шаьш кIиза байина нохчий, ор а даккхийна, къайлабохуш бу оьрсийн эскархой, автор вевзаш вац,1995.\n19 шо кхечи пачхьалкхера эскарш официалехь тIе а тосуш, Кремло Нохчийчоьнна дуьхьал шен рогIера къиза тIом болийна. И денош, нохчий-оьрсийн юкъаметтигашкахь юха а гIаьттина шийла мур цкъа а бицбийр бац нохчийн къомо.\n1994-чу шеран гурахь, Лахьан-беттан 26-чохь болабелира цхьаболучарна тIом. Теркйистехь вовшахтоьхна «оппозици», аьлча а, герзахойн тоба, хьалхабевлла оьрсийн эскархой а болуш, Соьлж-ГIалина тIелетча, нохчаша вовшийн дуьххьара цIий Iанийча, Iалашо кхочуш хила йолаелира оцу тIеман режиссеран.\nШа юх-юха а хьажа тарлучу кино чохь санна, хууш дара хиндерг. Амма кхиъ цхьа ши кIира даьлча, Оьрсийчоьнан хIетахьлерчу президента Ельцин Бориса динчу дIахьедаро дов маьрша доьрзур доцийла кхетийра. ТIаккха а теша ца луурш а бара.\nМассарна а дагахь лаьтта Соьлжа-гIалахь хIетахь цхьа цIеххьана хIоьттина хила тийналла. Наггахь бен адам дацара арахь. Цкъа а ца йинчу кепехь наб еш санна хеталора гIала цунна хуучух тера дара хууш ша хIаллакъхуьлу денош тIегIертийла. Стигал а яра, адамийн дог ойла йоьцуш санна, кхохкаелла.\n… Цул тIаьхьа наха шайна гIенах а гойла доцу баланаш лайра, наггахь ца висира цIентIехь баларш доцуш, «федералаш»олучу фашистийн къизалла ланза . Эшарехь санна а доцуш, баккъал а дийнаберш беллачех хьоьгуш дукха а меттигаш яьхкира.\nХIинца, 19 шо даьлча а, нехан коьртехь лаьтта ойланаш: дарий те оццул доккха бахьана дуьненан керлачу исторехь кхин луьра хила йиш а йоцу тIом бала?\nЦхьадолчу декъанна, замано къадош ду жоьпаш. Иштта ду, масала, ванне а кIиллойх воцчу политолога Кутаев Руслана ден тоьшалла.\nКутаев: «2005 шарахь цхьана накъосто, сан хьаша волчу, аьллера соьга, тIеман министр хилла Грачев Павел ву хьо ган лаам болуш, аьлла. Цкъа а шозза а элира цо соьга иза, со реза ца хуьлуш. Эххар а и цхьаьнакхетар хилира сан 2005 шарахь, Тула-гIалин йистехь, Грачевн дачехь. Дерриге а ала мегар долуш. и де цхьаьна даьккхира охашимма.\nНохчийн политолог, Кавказан къаьмнийн ассамблеян президент Кутаев Руслан\nСоьга цо дийцинарг дуьйцу ас. Иза историн дакъа ду. Шай, Дудаев ЖовхIаррий, шампански а мелла, тIом бийр бац, иза бан аьтто а бац, аьлла, ас иза Ельцине дIа а дуьйцур ду, аьлла, дIасакъаьстинера, элира цо. Ша шен ЖовхIарца хилла къамел дIадийца воллура, амма Ельцинна тIекхача гIоьртича, шега иза ца датийнарг Президентан администрацин куьйгалхо Филатов а, Пачхьалкхан секретарь Бурбулис а, цу гонехь хьийзина а, хьийзаш а волу Шахрай а ву хьуна, элира Грачевс.\nШа Ельцинна тIе хIунда ца вуьту а дицира цара, бохура. Оьрсийчоьнан газан а, мехкдаьттан а комплексна приватизаци ян кечлуш ду шаьш, ткъа цунна доладеш нохчий бу, тхоьга нохчаша иза дойтур а дац. Цундела оха Нохчийчоьнах цIе латор ю, иза дIаяйъа, цига бохуьйтура бу и долахой. ТIаккха йийр ю приватизаци. …Иштта дийцира Грачевс.\nЦо соьга и аьлчий бен суна хиина а ма дац, 95-96 шерашкахь оцу комплексан приватизаци йинийла. Ишшта дийцира-кх соьга Оьрсийчоьнан тIеман министр Iийначу Грачев Павела».\nТамаше ду кхин цхьаъ а. Махкахь карчам хуьлучу хенахь, керлачу хIуманна дуьхьал бовлу даима а санна «интеллегенци» шайх олу нах. Оьрсийчоьнца, наний, берий цIонганца санна, бозабеллачу цара «оппозиции» олу болам кхоьллира. И болам, гIала юккъехьмитинг а йина, дIахIоьттира. Цул тIаьхьа оьрсийн эскаршна тIе а тевжина, тIамца Соьлж-гIали чу а беара.\nНохчийчохь хьалхара тIом дIаболо бахьана даьккхийна нах тахана кхетта шаьш диначух аьлла хета шена боху Кутаев Руслана - шаьш Кремло, бехчалгаш санна, лела а бина, дIатеснийла.\nКутаев: «Церан кара хIума а ца делира. Оьрсаша цкъа а цхьа а хIума цаьрга лан а ца ло. Иза маца, мелца ло? Хьалха а ваьлла, цхьа сацам шен бан йиш йолчу хенахь ло ишттачунна кара Iехош хIума. БугаевгIар, УмхаевгIар, АвторхановгIар хьадалчаш бара нехан ловзаргахь. Тахана а бу. Оцу нехан цхьа дегалазам боцуш хилла аьлла дац иза. Царна тахана-м хаьа шаьш ледина хиллийна. Шайна тIе когаш а хьаькхна, шаьш дIакхийсина дуйла. Кхечарна изза дийриг хиларан шеко яц, Оьрсийчоьнера цхьа дакъа схьа ца даккхахь. Политикан агIор боху ас».\nШирчу нохчийн кицано ма-баххара, дуьмеш детташ белахь а, тIом дика бац. Шина а тIеман тIаьхьалонаш нохчийн амалшка а, синмехаллашка а хьаьжча гуш ю, боху Кутаев Руслана. Амма нохчийн дог доьхна Iан йиш яц. Къам дебон а, кхион а деза, цунна шен дикачу кханене кхача а, дуьненахь шен хьакъдоллу меттиг дIалаца а накъосталла дан деза.\nКутаев: «ТIемаша къам бехдина вайн. Нах халачу хьелашка а хIиттош, бех а беш. Доккха зулам дина вайна. ХIара тIом 20 шарахь боьдуш белахь а, вайн къам ахIе-бIе шарна юхакхоьссина. Йина гIишлош а, дIадийна зезагаш а, асфальт а ца буьйцу ас. Ас дуьйцург кхин ду. Бухахула, къайлах ду лела хIуманаш.\nВайн дуккха а ямарт нах IаьIна динан дайшна а, интеллегенташна а юкъахь. Цхьа хIума ца ала йиш яц. Нохчийн къомах дог а лозу а, синкхетамца болу а нах болуш бу, Дала мукъалахь, ойла еш а бу. Цундела, Дала мукъалахь, сатуьйсийла ду вайн. Дуьненан исторехь нохчийн къомо ша ала деза дош цкъачунна аьлла даьлла а дац, иза ала къам кечлуш хиларх со шек а вац-кх».\nТахана нохчашлахь дуккха а нах бу, вай ваьш бехке дуй те и Iазап ларна, олуш. Ткъа я Кремло а, я оьрсийн къомо а шайна тIе ца эцна цхьа а бехк, шеконе а ца диллина шаьш тIемаш бар нийса некъ бара бохург. 300000 адам а дуьйш (царех 40 эзар бер), лаьттинчу къематденна жоьпаллехь беккъа цхьа нохчий хуьлийла доций-м кхеташ ма дай!\n…Амма, уьш заманан хеттарш ду. Хенахь царна жоьпаш хилахь а тамаша бу.\n19 шо хьалха болийра Нохчийчоьнца тIом