Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) йина дуьхьало\nДала боху Шен Сийлахьчу Къуръанчохь: «Дала доккха дика дира бусалба нахана царна Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вахийтарца царах шайх. Цо царна доьшура Делан аяташ, г1иллакхехь са бохура цо уьш. Цо хьоьхура царна Къуръан, уьш хиллехь а и вале хьалха биллагал тиларчохь.\nДала доккха дика дина вайна Мухьаммадан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) умматехь кхолларна. Дала вайна дина долу доккха дика х1ун ду аьлча - вай тиларех арадахар, вай Ислам- динехь нисдар. Дала Къуръанан аятехь боху: «Баккъалла дара шуна Элчанехь хаза масал, кхана дог1ун долчу къематдийнах кхоьручунна а, Аллах1ах кхоьручунна а, Аллах1 дукха хьехочунна».\nЭлчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) х1усамехь хилла цуьнан асхьаб Совбан бохуш. Цхьана дийнахь Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) х1усамера араваьлла. И юха ца воьрзуш хан-зама яьлча Совбан кхеравелла г1айг1ане вахана, сингаттамехь хилла. Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ц1а веъча: «Х1ай Делан Элча, кхерий-кха ахь со», - аьлла вилхира боху Совбан. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хаьттина: «Х1унда воьлхуш ву хьо, х1ай Совбан?» Совбана аьлла: «Кхана дог1ун долу къематде а, Ялсаманехь хьан хинйолу меттиг а, хьох къастар а дагадеара суна, и бахьана долуш вилхира со». Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Дала аьлла: «Милла велахь а, оцу Аллах1-Далла а, Элчанна а муьт1ахь хилла верг, Дала Шен ни1мат дина хилла болчу нахаца цхьаьна хир ву. Пайхамаршца а, бакъ луьйш хилла болчу нахаца, г1азоташца, Делаца дика хиллачу нахаца цхьаьна хир бу уьш». Веза хинволчу Дала и Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дукхавезначерех дойла вай.\nДелан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен некъахь дин кхайкхош дуккха а баланаш лайна, чевнаш хилла цунна. Иштта зуьйш хилла и Дала. Дала къонах зуьйр ву цуьнан иймане хьаьжжина, цуьнан ийман ч1ог1а делахь и зер ч1ог1а хир ду, цуьнан ийман г1ийла делахь – и зер к1еззиг хир ду аьлла. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) новкъахь лан уггаре хала х1ун хилла аьлча, цкъа а харцдерг дийцина воцу стаг, цкъа а шегара бакъдерг бен даьлла воцу стаг, цунна уггаре 1аьвжаме дерг – цуьнан деваша Абу Джах1ил вара. Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Маккахь адамашка вистхуьлуш, дин кхайкхош и волавелча Абу Джах1ила Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьалха а оьккхий: «Ла ма дог1алаш х1окхуьнга, х1ара харц луьйш ву шуна, х1ара коьртаца телхина стаг ву шуна, х1ара галваьлла стаг ву шуна», - олуш хилла. Набрат бин Хьарис бохуш цхьа стаг хиллера, Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Къуръан деша волавелча и харц дархьама Фарис махка а вахана, цигахь доцург а, харцонаш а 1амийна хиллера цо. Маккахь цо олуш хилла: «Х1ай къурайшаш, шу схьагуллолаш, ас Мухьаммада дуьйцучул хаза къамел дийр ду шуна».\nДелан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) новкъарло йинчарех ю Абу Лах1абан х1усамнана Умма Джамиль. Цо Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен х1усаме вирзича буьйсанна яха йоьдий Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) не1аре к1охцалгаш кхуьйсуш хилла цо.\nДелан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) йинчу новкъарлонех ю Дала Умма Джамилан, Абу Лах1абан хьокъехь Къуръанан «Таббат» бохуш долу сурат доссийча, шена и хезча сихъелла Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лаха яхна и Умма Жамиль. Абубакар Сиддикъ, Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Ка1батна юххехь хиина 1аш карийна цунна. Абубакар Сиддикъна т1е а йирзина цо къамел долийра боху: «Мухьаммада шен къамелехь со вон хьахийна аьлла хезна суна, ахь хабар тохалахь цуьнга, нагахь санна и суна дуьхьалкхетахь х1ара сан буйнахь долу т1улгаш ца детташ и вуьтур ма вац ас». Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) гина ца хилла цунна, х1унда аьлча Дала б1аьрса д1аэцна хилла цуьнан. Цигара юха а йирзина къурайшашна юккъе д1а а х1оьттина Умма Джамилас Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сийсаз веш байт аьлла. Мухьаммад бохуш йолу и хаза ц1е ца яккхалуш цуьнга Музаммам аьлла цо. «Музаммам бохуш волу къонах, цунна 1еса хили тхо. Цо деана долу омра кхочуш ца ди оха, цуьнан дин к1еззиг хийти тхуна»,- аьлла. Къурайшаша и байташ схьа а эцна, церан бераша цхьаьна, уьш йийца йолийча, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабашна халахеташ хилла иза. Шен асхьабашна и халахетий хиъча Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Битийша уьш, цара вуьйцург Музаммам ву, сан ц1е Мухьаммад ю».\nАбу Лах1абан шина к1антехь марехь хилла Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ши йо1 Рукъият, Ум-Кулсум. Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) зен дарх ду аьлла и Къуръанан сурат доссийча Абу Лах1аба шен ши к1ант т1е а кхайкхина: «Кхул т1аьхьа со шун да ма вац, шуьшиъ сан ши к1ант ма вац шуна и ши йо1 вайн х1усамера эккха ца яхь», - аьлла. Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ши йо1 йита а йитина ц1а яийтина хилла цо.\nЭлчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) новкъарло йинчарех вара 1укъба бохуш хилла волу Абу Лах1абан доттаг1. Цо цхьана дийнахь Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Ка1батна гергахь ламаз деш д1ах1оьттина волуш 1укъбас т1ехьашха т1е а вахана шена т1ера оба охьа а яьккхина Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) логах тесна цуьнан легаш 1ийда волавелла иза. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисехь аьлла: «Ша гораваххалц д1а ца хийцира цо». Оцу 1укъбас Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сужуде вахана 1аш волуш елла эмкалан чоконаш цуьнан букъ т1е кхиссира. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Букъ хьала ца та1алуш 1ийра ша цхьаъ т1екхочур вацара-те бохуш». Цуьнан йо1 Зайнап кхаьчна цунна т1е массарал хьалха. Елха а йоьлхуш шен ден букъ т1ера чоконаш д1аяха йолаелча Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Елха ма елхалахь, х1ай Зайнап, оцу Аллах1 Дала толор ву хьуна хьан да».\nДелан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) новкъарло ярх дара 1аса бин Ваило аьлларг: «Т1аьхье хаьдда стаг ву иза, витийша, д1атасийша иза. Иза кхана вала а велла д1авер ву, цул т1аьхьа цуьнан т1аьхье йийца цхьа а хир вац». Оцу Ваило и къамел дийцича Дала Къуръан доссийра. Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) толош цу Къуръанан аятехь боху Дала: «Я Мухьаммад, хьо ца везаш верг, я Мухьаммад, хьоьца мостаг1алла лелош верг ву хьуна т1аьхье хаьдда».\nХьехам бинарг НР Муфтийн наиб – Абдуллаев Аслан


Оьзда лелар мехала ду WhatsApp-ехь а\nЗазадоккху-бутт 25, 2015\nСоциалан машанех а, хаамаш дIасакхоьхьуьйтучу мессенджерех а шуьйра пайда оьцу вайнаха, вовшашца уьйраш латтош. Амма, кхеташ ма-хиллара, цатемаш а хуьлу цу г1уллакхехь. Нохчийчохь кест-кеста дуьйлу телефонехула ден къамелаш бахьанехь девнаш.\nМасситта бIе эзар шо хьалха шен хьехачуьра ижу лаха араволучу стага караоьцуш хиллачу тIулган жоммагIал башха, цхьа а цец волийла доцуш, тахана ижу лоху гIирс бу, Оьрсийчуьрчу божаршна телефон.\nНохчийн къонахошна а бу и изза гIирс.\nВеданара ворхI берийн нана яра Мадина. ХIинца а ю иза церан нана-м. Амма хьалха иза шен берашца яра. ХIинца – яц, телефоно йохийна доьзалх.\nЦеран юьрта йистехь Кадыров Рамзанан тIеман дакъа лаьтта куп тоьхна. Оцу куьпара цхьамма кест-кеста телефон тухуш хиллера Мадинига. Бовлу-бовлу-уш, уьш эвхьаза бевлла. Цкъа цIийндена тусаделла иза. Талламашка ваьлла хилла Мадинина дарвелла майра.\nШен хIусамнана шена тешаме йоцийла билггал хиинчул тIаьхьа, хьем ца беш, йитина, дIаяхийтира цо шен зуда.\nЦеран луларчу Зайнапа тоьшалла до, вайна ца лаахь а, и бакъ хиларан.\nЗайнап: «ХIокху телефонаша а эвхьазло юлу юккъе. Сан марзойх болчаьргахь яра марехь цхьа зуда, кхаа беран нана. ГIалахь Iаш бара уьш. Оцу чу яьллачуьра ара яла шен цIийндас аьлча, ара ца яьлла хилла иза. ТIаккха вукхо йитина, дIаяхийтина. Хьажал, шен цIийндас дIаяла аьлча, ара яла езий иза, кхо бер а хилча, ша марехь а хилча. Шен марзоша боххург дича ма атта ду-кх зудчанна. Меран зудчун гIуллакх дац цу чохь Iен. Телефон шега схьатоьхча, дуьхьала жоп делла, шега хIун боху хьаьжчхьана».\nНохчийчохь телефонах, интернетах дуьйлучу зуламийн масалаш шортта ду.\nГермачигара яхархо Бирлант а ю шина беран нана. Шен маренна реза йоцуш, цIийндена а, марзошна а луьйш, уьш аьшнаш беш, Ватсаппехь къамелаш дина хиллера цо шеца цхьаьна классехь дешначу шен деган доттIагIчуьнга,.\nАмма зударийн гергарло гена ца доьду. Дош дашера а долий, шина доттIагIчух хуьлу ши мостагI. Бекхамбеш, доттагIчо Бирлантан марзошка дIакхачайо, шех тешаш шега ватсаппехула озаца мел кхехьийтина хилла аьрзнаш.\nКарзахваьллачу цIийндас, шина берах а йокхуш, юьтий цIайохуьйту Бирлант.\nБехк буй-те Бирлантан? Маршо Радионо шун кхеле дуьллу цо хьошалгIа баьхкинчу шен маьрйижаршна ша хIоттийначу гIиллакхех лаьцна дуьйцуш дахьийтина цхьа аз.\nБирлант: «4 маьрйиша а, маьрйишин йоI баьхкинера суна. ДIабаха хIинцца. ХIуммаъ яахIума йиъна-м ца бахара хьуна уьш. Iаьржа налха а бара, кIайн налха а бара, чай дара, бепиг дара. Эцца охьахиина чай мелла дIаяхара, шеца берш тIехьа а хIиттийна. Чорпе кад биъна а ца баха, котлет йиъна а ца баха, хьенна хIума йиъна ца бахара. Со хIуммаъ йоьхна а ца хьевзира».\nЛаа дацара вай юьхьанца таханлера телефон уьншарахьлерчу жоммагIах таръяр. ХIетахь тIулган дагарца араваьллачу дас-м цхьа пайде ижу-экха дохьуш хилла шен доьзал бузо.\nМаршо Радиоца къамелдинчу Веданан кIоштарчу Харачуьра къаночуьнга ИсмаьIале ладоьгIча, бехк зударийн хилла а ца Iа.\nИсмаьIал: «Къонахий хила хьалха юьрта тIедеънарг дерзо деззачу агIор дерза а деш, дIадоьдуче ла а дугIуш къонахий. Турпоа-Iелас хаьттина хиллера боху, Делера салам хилла цунна, Пайхмаре хIара зама юьйцуш, «Мохьмад, къонахий хир буй-те оцу заманахь?», аьлла. «Къонахий хир бу, къонахчалла дIаяьлла хир бу», аьлла жоп делла хиллера бах Пайхамара.\nИштта ду Нохчийчохь телефонах дуьйлучу зуламийн масалш. КIирандийнахь а, оршоьтан Iуьйранна а алссам бовзуьйтур бу Маршо Радионо оцу могIарера хиламаш а, церан наха ден маьIна а.


Къомо ловчу а, лайначу баланаша, нохчийн дешан говзанчийн кхоллараллехь лар юьту. Ткъа, дерриге а дахар карчош, Нохчийчохь, хиллачу тIемаша, ша таммагI тоьхча санна, йоккха чов йитина церан йозанашкахь. Батаева Хедин байташ а ю царех.\nБатаева Хеда йина 1970-чу шарахь, хьалха СаIди-кIотар олуш хилчу, хIинца ГIойчу олучу юьртахь. Чекхъяьккхина Соьлж-ГIалийн хьехархойн училище а, Нохчийн Пачхьалкхан Университетан филологин факультет а. Дуьххьара зорбане яьлла 1984-чу шарахь "Орга" альманах тIехь.\nБатаева Хедин байташ зорбане йийлина масех юкъара гуламна тIехь: "ТIома лакхе", "Ма деха дара и Iа", "Малх лаьцначохь", "Нана Нохчийчоь". Иштта дийцарш а, байташ а зорбатоьхна "Орга", "Вайнах", "СтелаIад", "Нана" журналашна тIехь а, газеташна тIехьа.\nБатаева Хедас болх бина ГIойчу-юьртара а, Олхазар-кIотарара а школашкахь а, "Орга", "СтелаIад" журналашкахь а. Даймахкахь шоллагIа тIом болабелча дуьйна, ехаш ю Францехь.\n1980-гIа шераш юккъедевлачу хенахь, дешан говзанчашна, мелла а маршо яьллера. Синмаршонан хьогал йолчу къомо лайна а, лайначу баланаша, церан кхоллараллехь, лар йитира. Ткъа, церан дерриге а дахар карчош, Нохчийчохь, хиллачу тIемаша, ша таммагI тоьхча санна, йоккха чов йитина церан йозанашкахь.\nПроза, я поэзи башхалла яц, оцу авторийн боккха деган лазамца бузийла гуш ду. Церан йозанаш, къоман синан бIаьрхиш ду. Иштта, дагах кхеташ, ойланийн йисаре вуьгуш ю Батаева Хедийн байташ а. Цо иштта дуьйцу шен дахарех а, кхолламах а, кхоллараллех а.\nБатаева Хедийн дахар\nКхечу, гIарабевлачу байтанчашца а, яздархошца а, хьан цIе, нохчийн культуран хазна ю олу цхьаболчу критикаш. Хьан байташкахь, самукъадалар а, дахарах шовкъа хилар а кIезга ду. Мичара оьцу ахь, хьайн байтин васташ а, амалш а, шега хаьттича, цо иштта жоп делира\nБатаева Хедийн байташкара васташ\nКхоллараллехь, къахьоьгучу стеган, къаьстина яздархойн а, поэтийн а, белхашкахь билгалдолу цара шай дахарехь лайнадерг. Церан дегнашкахула чекхаболу и бала. Батаева Хедийн кхоллараллехь а къеггина гуш ду иза.\nСинтем лой теша байташна цара шай оцу йозанаша? Дог тедо цара, цхьана исбаьхьачу ойланашка вуьгий, я гуттара хуорам хуьлу? Цунна иштта элира Батаева Хедас\nХуорам хьулу суна садууш йолу ойла байте ца ерзийча\nБатаева Хеда схьаяьлла йолу юьрт, ГIой-чу ю, хьалха СаIди-кIотар олура цуьнах- Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь, уггаре а чIогIа йохийначарах ю. Шарйина лаьттаца дIанисйинера иза. Шен мискачу юьртахойх дог лозуш, яьккхина а ю цуьнан байта.\nБатаева Хедас шен юьртах лаьцна\nДешан похIма долчу стеган кхоллараллийн кхечу агIонаш тIехь а, цуьнан дуьнене хьежамца доьзна а, дагчуьра схьадогIуш а хуьлу, цо язъеш ерг а, куьйгашца деш дерг а. Моттало, цхьана ницкъо, цуьнга, доькъуьйту, нахаца и хаарш.\nХьо, дешан говзанча ю, ткъа, масала хьо, суртдиллархо, я скульптор а ялхьарий, ахь таханлера Нохчийчоь муха юьллура яра-хаза-къеггина, я кхуьлана-ирча?\nБатаева Хеда: "Ас Нохчийчоьнан сурт дуьллура дара.."\nБатаева Хедийн дешан говзаллан лаккхара мах хадабо, нохчийн тоьллачу байтанчас Бисултанов Аптис. Иштта тоьшалла дира цо\nБисултанов Апти: "Батаева Хеда нохчийн байтанчех, уггаре а тоьллачарех а, ас лоручарех а ю"\nБатаева Хедин байташ-Нохчийчоьнан синан бIаьрхиш


Эвтарарчу Iовдина (Дала къайле цIинйойла цуьнан) вирд даккхар\n5-зза АстагIфирулло́хI эр ду;\n100-зза Ла́ ила́хIа иллалло́хI эр ду;\n5-зза Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) салават дуьллур ду.\n«Аса динчу цхьа бIе зуькаран мела Хьан Элчанна Мухьаммад-пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна), сайн устазана, цаьршинна юккъехь болчу эвлаяашна бели ас. Веза-Воккха Дела, соьгара цIена совгIат дай, цуьнан мела цаьрга кхачабехьа. Хьайгара къинхетам, Пайхамарера (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) шапаIат, устазера шапаIат, беркат, шовкъ, марзо соьга а, соьгара хьашт долчуьнга а кхачаехьа!» ТIаккха, Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) салават диллина, Фатихьат доьшур ду.\nХIора дийнахь, Iуьйра ламазал тIаьхьа, малх кхетале хьалха, Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) бIе салават дуьллур ду. Кхин вирд даьккхича малх кхетар белахь, хIара хьалха доккхур ду. ХIокхуьнан мела кхайкхор бац. КхоалгIа вирд\nХIора дийнахь, Iуьйра ламазал тIаьхьа, малх кхетале хьалха, 100-зза КъулхIа доьшур ду. ТIаккха, цкъаццIа доьшуш, шиъ Къул аIузу доьшур ду. Уьш мосазза доьшу а царал хьалха БисмиллахI эр ду. ТIаьхьа АллохIу Акбар эр ду. Мела кхайкхабар\n«Аса 100-зза дешначу КъулхIанан мела, цкъаццIа дешначу шина Къул аIузин мела Хьан Элчанна Мухьаммад-пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна), сайн устазана, цаьршинна юккъехь болчу эвлаяашна бели ас. Абубакарна, Iелина, Iумарна, Iусманна (Дела реза хуьлийла царна) бели ас. Веза-Воккха Дела, соьгара цIена совгIат дай, цуьнан мела цаьрга кхачабехьа. Хьайгара къинхетам, Пайхамарера (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) шапаIат, устазера шапаIат, беркат, шовкъ, марзо соьга а, соьгара хьашт долчуьнга а кхачаехьа». ТIаккха, Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) салават диллина, Фатихьат доьшур ду.\nВирды Iусман-Хьаьжин вирд\nАхьмад-Такъиййи Хьаьжин вирд


140 де дуьзна тутмакха Сенцов Олега мацалла хьоьгу\nГезгмашин-бутт 29, 2018\nМацалла хьоьгу 140 де дуьзначу Украинан режиссеран Сенцов Олеган керла сурт Iорадаьккхина Ямало-Ненецкерчу таIзарш кхочушдаран системан федералан урхалло (ФСИН). Лабытнанги гIалин дарбан цIийнехь даьккхина ду сурт. Официалан хаамашца, Сенцовн могушалла цкъачунна цхьана эшшарехь ю.\nУкраинан Лакхарчу Радано адамийн бакъонашна тIехь Iуналла латто векал йинчу Денисова Людмиле еаридийнахь кехат яздина Оьрсийчоьнан президентехула йолчу адамийн бакъонашларъяран кхеташонан (СПЧ) коьртехь лаьттачу Федотов Михаила тутмакхерчу хьолах хоуьйтуш.\nКогаш тIехь латтарца Сенцов халонаш хьоьгуш хиларца диспансеран тергонехь латтош ву иза, ишта кху аьхка дуьйнна инфузионан терапи ю цунна хIора денна еш яздина Федотовс. СПЧ-н куьйгалхочо даредарца, "бертаза лоьрашка дарба дайта охьавуьллучу хьолехь вац иза".


Массарна а кхочуррий-те "аланаш"!\nГIалгIайчоьнан коьртачу шахьара Магасе чувуллучахь «Аланийн ков» аьлла тIехь йоза а долуш йоккха керт хIоттина. Ткъа ца тайна и кеп луларчу ХIирийчоьнна. Стенна?\nШаьш аланийн тIаьхьенах ду аьлла гIалгIаша тахана дIакхайкхина дац. Магас-гIала, хIинца ГIалгIайн мехкан коьрта шахIар йолу, цхьана геннарчу исторера дуьйна лоруш ду, иштта цIе аланийн коьрта гIала а хилла аьлла.\nЦундела Европехь а, кхечу дуьненан дакъошкахь йоккха лар йитинчу аланийн тIаьхьенах шаьш ду алар, хьенна а дозалла хила мегар долуш лору историн Iилманчаша.\nГIалгIаша Магас йиллале а, аланийн цIе тIеоьзна ю хIирийша. Аланашца гергарло ду аларал сов, хила мегара аьлча а ца мегаш, и цIе шайн дола ерзийна цара.\nЦундела цецволийла дацара ГIалгIайн махкахь «Аланийн ков» схьадиллича, цунна тIаьххье, шайн оьгIазло лачкъа а ца еш, хIирийн лаккхарчу даржхоша и хилам емал а беш, шаьш истори луъ-луучуьнга юха язйойтура яц аьлла дIахьедар дича. Иштта кхайкхам бира Къилба ХIирийчоьнан чакхенгахь Алания аьлла тIетоха деза аьлла.\nМуьлша бу аланаш, хIунда гIерта къаьмнаш церан цIарца шай таханлера истории юза, аьлла Маршо Радионо къамеле ваьккхира нохчийн историк Демелханов Сулейман. Цо шена хетарг иштта довзуьйту.\nДемелханов: «Шайн бен аланаш дай ца хилла бохуш, кхечеран иза ала йиш яц бохуш, гIовгIа яьккхина бохкуш бу хIирий. Историн Iилманехь къовсаме долуш хIума ду иза. Дукха Iилманан белхаш бу, шаьш хIирийн Iилманчаш а, Оьрсийчуьра а, Европера а, Iамеркера а бохуш ду, аланийн орамаш дукха даьржина ду аьлла. Политикаца доьзна делахь а, Iилманца-м доьзна хIума дац: «Тхо бен аланех дац» бохург".\nТахана а кхоччуш олийла дац аьлла хета историкна Демелханов Сулейманна, аланийн тIаьхье хIара къам ду, я важа къам ду. Цара дола ерзийна дукха инзаре яккхий меттигаш хилла. Амма шена тIе а чIагIдеш ала йиш ю боху цо, цхьана къомо, аланаш шаьш бен дац аьлла кхайкхор, иза нийса цахилар.\nДемелханов: «И юргIа шена-шена тIеозар нийса дац. Иза КъилбаСеда Кавказан юкъара истори ю. И аланаш бевзаш хилла Европехь, Къилбаседа Африкехь. Церан истори евзаш ю Британехь, Францехь, Испанехь. Каталонехь Аланийн шо аьлла билгалдоккхуш ду.\nМехалла хIума ду иза. Дозалла хир ду иза. Нохчийн олуш ду: «Вуочу тIаьхьено дика дай буьйцу». Вон тIаьхье ю ала а ца лаьа суна, амма 13чу бIешарахь бен хIирийн истори кхин хаалуш а яц. Латта а хила мега цу юкъахь. ГIалгIайн латта дIа а лаьцна Iаш ма бай уьш».\nАланийн цIе къовсур йолуш нохчий а бара, амма церан керлачу исторехь аьтто ца баьлла шайн бухе кховда а, таллам бан а, цуьнах жамI дан а. «Мел дукха «хьовла» бахарх багахь марза ца хуьлу», бохучу кицанахь санна, хIун ло оцу аланийн цIаро хIинца долчу къомана?\nХир юй и марзалла «Аланийн ков» хIоттийначарна а, шаьш бен аланаш кху дуьненахь кхин цхьа а вац бохучарна а, гойтур ду замано.\nДемелханов: "Историн Iилманехь къовсаме долуш хIума ду иза..."


Маршо Радион дакъойн могIарахь шен болх меттахIоттийна Венгрин сервисо\nГезгмашин-бутт 09, 2020\nГезгмашин-беттан 8-чу дийнахь (шинара) шен болх меттахIоттийна яхначу заманашкахь венгрийн маттахь болх бинчу Маршо Радион сервисо. Иза дIакъевлинера дуненаюкъара «Шийла тIом» боьрзуш, Венгри демократин некъа яьлча. Шен болх цо юхадIаболабо оцу пачхьалкхехь прессин дешан бакъо эшна хилар дуьненаюкъарчу хьукматаша билгалдоккхучу кху муьрехь.\n"Оха хазахетарца юхаялайо Венгре тхайн контент, юкъараллин хьашташна мутIахь а, аудиторин коьрта проблемаш йийцарна тIехь а йолу Радио Маьрша Европа/Радио Маршо юхайогIу оцу махка", - дIахьедина корпорацин президентан декхарш кхочушдечу Синделар Дейзис.\nВенгрин сервисан куьйгалхо ву Чак Дьюла. Цо болх бина Euronews телеканалехь а, Би-Би-Син Венгрин сервисехь а, хилла Венгрерчу хаамийн гIирсашкахь куьйгалла дечу категорин могIаршкахь а.\n«Доза доцу репортераш» юкъаралло 2020-чу шарахь хIоттийначу Прессин маршонан индексехь 16 позицина эшна Венгри – ю 89-чу меттехь. ТIаьххьарчу 10 шера чохь Орбан Викторан Iедало долаэцна пачхьалкхера коьрта хаамийн гIирсаш, юкъараллин телеканал, радио. Оцу бахьанашца доьзна Радио Маьрша Европа/Радио Маршо корпорацино дIадахначу шеран гурахь сацамбира Венгрин сервис меттахIотто.\nМаршо Радион Венгрин сервисо (Szabad Europa Radio) болх бина Мюнхенера, дIачIегIира 1993-чу шарахь. МеттахIоьттина Венгрин сервис ю Будапештехь, онлайн-платформин кепехь болх бо цо (сайт https://www.szabadeuropa.hu/).\nХьалхо Румынехь а, Болгарехь а шайн болх меттахIоттийра цигарчу Маршо Радион сервисаша.


Москох нохчийн адвокат вер толлуш накъоcталла дийр ду Мусаев Мурада\nМангал-бутт 18, 2016\nОьрсийчоь -- Адвокат Мусаев Мурад, 08ГIад2009.\nНохчийн адвокат Алаев Ильяс Москохахь веран гIуллакх официала теллина а ца Iаш, цунна шай агIора таллам дIахьош бу цуьнан гергар нах а, царна гIонна араваьлла адвокат Мусаев Мурад а.\nОцу тамашийна гIуллакхах, шайна керла гучудевлачу тоьшаллех Маршо радионна корреспонденте Султанов Ахьмаде дийцина вийначунна вашас Алаев Арсена а, адвоката Мусаев Мурада а.\nМоскохара нохчийн къона адвокат Алаев Ильяс, гай тIехь урс тоьхна чов а йолуш, муш тIехькхозуш велла карийча, талламхошкара схьагарехь журналисташка кхаьчнера, иза ша ирхъоллавелла аьлла. Иза, цхьана хаамийн агенталло, кхечунга а луш, дестийна дIасадаьржинера.\nЦара дийцарехь, кхана-лама зуда яло дагахь а волуш, той дIадахь ресторанехь ахча дIа а делла, ша сзьавалар таро йолчу доьзалера а волу, къона жима стаг декхар хилла аьлла ша шена хIорам бина велла. Цхьаболчара, нохчочо харакири йина, я нохчийн самурай, бохуш артикалшна коьрте и цIераш а йихкинера.\nИ гIуллакх тесина дитича, официала талламхоша цуьнах нийсонца цхьа а йист йоккхура йоцийла кхеттачу АлаевгIара, шайн таллам болийна. Царна оцу хIуманна тIехь хьалха ваьлла нохчийн вевзаш волу адвокат Мусаев Мурад.\nЦуо Маршо Радиога дийцира оцу гIуллакхах лаьцна.\nМусаев: «И гIуллакх, цуо ша шена дина бохучунна маьIан ду, дуьххьара цига нах тIекхаьчча, иштта сурт хIоттина хилла. Цундела цига талламхой кхаьчча, царна иза моьттина хира ду. Уггаре а атта дерг ду, цуьнан машен теллича: цуьнца мила хилла, чу мила хиъна. Ткъа, и машена оццу дийнахь цуьнан гергарчарга дIаелла. Иза тамашийна хIума ду, кху Мсокохара хьоле хьаьжча. Цундела, тхуна иза вийна хилла аьлла хета».\nОфициала талламхоша, дуьххьара дийнахь дуьйна, Алаев Ильяс ша шен лаамца велла хира ву, бохуш, цьунан вешига Алаев Арсене а дийцина. Ша иза аьттехь а тIедуьтуш хIума дац аьлча а, хIан-хIа, иштта хилла хира ду иза, бохуш, шай оцу ойлане вало гIерташ къахьийгира цара, элира цуо Маршо Радиога.\nАлаев Арсен: «Со дуьххьара кхечира цига тIе. Полисхоша, соьга юх-юха а дуьйцура иза ша шен велла бохуш. Ас, ма дийца соьга иза, сан ваша ца хилча а, бусулба стага ииза дийра дац, бохура ас цаьрга. ХIинца официала талламхой, хIара ду аьлла хIума деш бац. Кху шина-кхаа дийнахь, шаьш машен талла, бохура бу бохуш хаам бина тхоьга. ХIинца, ша шен иза велла бохург дуьйцуш а дац цара».\nДуьххьара и таллам буолийча, адвокатан Мусаев Мурадан,дукха сиха къаьстина, Ильяс вийна хиллийла. АлаевгIеран доьзалехь-м, иза ша шена хIорам а бина велла бохург аьттехь а тIедуьтуш дацара. Иза вийна хиларна тоьшаллаш а даладира адвоката Мусаев Мурада. Иштта дIадоьдахь, и зулам динарг, дукха хан а ца йолуш, гучубевра бу, аьлла дийцира цуо.\nМусаев: «Ша дерриг вовшахтоьхна, цунна жамI а дина хIума, гергарчу нахаца иза гIара ца даккха аьлла барт хилла тхан. ХхIинца, ирхъоллавелла стаг, цхьана хIуман тIера оллавала ца веза? Я цхьанхьара чукхоссавала ца веза, муш кочахь а болуш? Иштта хIума дац цигахь. Тхуна, цул совнах гучудаьлла, иза валле, цхьана туьканахь цIий а вуьззина гина.\nИштта, цуо шен накъосташка, ша лечу дийнахь, вотсапехула хаам бина хилла, ша сийсара «отделехь» буьйса яьккхина аьлла. Ткъа, иза бохург ду, цхьа Iедалан меттиг. Шина-кхаа дийнахь, тхо сатессина ду-кх цуьнах хIума къаьстара ду аьлла».\nАлаев Ильясан гIуллакх, схьагарехь гергарчу заманахь теллина дала мега. Иза оьшуш ду официала талламхошна а, цуьнан гергарчарна а. Ткъа, цхьатерра хира дуй, цара а, вукхара а оцу зуламах луьстуш дерг-хаа мега тIедогIучу кIирнахь.\nМоскох нохчийн адвокат вер толлуш накъосталла дийр ду Мусаев Мурада\nНаха дин бийначу кIентан къинна\nНохчий а, дагестанхой а дIалецна Москох кешнашана тIехула латтаран бахьанехь\nМел маьрша ду Iамеркехь бусалба дин лелор?\nКавказхошна шайн хIусамаш цатешайо Москохарчу бахархоша\nШена тIе куьг даьхьна я цхьамма вийна нохчо Москох?\nБуданов вер теллинчу бехккъасторхойн кхел ю йолалуш\nАдвокат Мусаев Мурад бехках хьалхаваьккхина\nМусаев Мурад: Харц нехан мостагI ван а ву со\nОьрсийчура кхелан система йоьхна ю аьлла хета адвокатана Мусаев Iалавдина


Блогеро Тилэкса бехк цабиллар дехна Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга\nБлогер Саша Тилэкс а, цуьнан накъост а\n"Успешная группа" (Кхиаме тоба) тобанан солисто, блогеро Смирнов Александара (изза ву Саша Тилэкс) бехк ца биллар дехна Кадыров Рамзанна пароди ярна. Цуьнан а, цуьнан накъостан а видеокхайкхам гучубаьлла интернетехь кхаарийн дийнахь, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Бехк ца биллар деха лууш ду тхо Нохчийн Республикан куьйгалхочуьнга, Оьрсийчоьнан турпалхочуьнга Кадыров Рамзан Ахматовиче а, дерриг а нохчийн халкъе а пародин ролик яккхарна", - болабо шайн кхайкхам жимачу наха.\n"Контракт" клипан сюжетехь рэперо Тиматис гIо доьху Кадыров Рамзане, Black Star компаница проблема эккхар бахьана долуш: артистех цхьа а лууш вац цуьнца кхин дIа болх бан(тIьахьарчу хенахь дуккха а музыканташ девнашца дIабоьлхуш бу Black Star продюсеран компанера, масала, Kristina Si, L'One, Егор Крид). Пародехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIайоккху и проблема, Black Star-ца контакташ яйта эшаршлакхархошна кхерамаш а тосуш.\nДийцарехь, шаьш галдевлла хилар хиъна пародиярхошна, царца зIене ваьллачу ЧГТРК "Грозный" телеканалан директоро Дудаев Ахьмада шайна кхетам белча.\n"ГIалат далийтина хиларх кхета шаьш, дуьненан масштабехь къонаха волчу Кадыров Рамзан Ахматовича дакъалоцу пародин ролик а яьккхина", - боху хIинца цуьнан авторо, шаьш нохчийн ламасташ лоруш хилар а чIагIдеш.\nКарарчу хенахь клип дIаяьккхина Тилэксан YouTube-каналера.


Лом, саьрмик, баьццара тоти. Кхин хIун ю Кадыровн зоопаркехь ехаш?\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан резиденцин барам бу 64 эзар квадратан метар. Санкт -Петербургерчу Iаьнан шахьарел а алсам ю иза. 2012-чу шарахь хьала а йина, тойинчу цуьнах даьлла 10 миллиард сом. Шахьаран гонах 260 эзар квадратан метар парк ю. Кхузахь меттиг бу лаьцна дийнаташ латтон а.\nМехкан урхалхочун и цхьаъ хилла а ца Iа зоопарк. ТIечIагIдазчу тоьшаллашца, оцу кепара дийнаташ кхобуш меттигаш бу цуьнан Гуьмсерчу резиденцехь а, Ахмат-Юьртарчу цIахь а.\n"Ахмат" футболан клубехь левзинчу Омельянчук Сергейс бахарехь, цхьана дийнахь матч йирзинчул тIаьхьа суьйранна хIума кхалла кхайкхинчу Кадыровн резиденцехь "дуккха а кеп-кепара дийнаташ, говраш лело божалш, тайп-тайпа жIалеш, чанаш яра. Зоопарк яра ала тарло. Бедаш чохь боккха Iам а бара".\nЦхьаьна суьрташ а дохуш, Кадыров Рамзана социалан машанашка хIиттон дийнаташ доцург а, ду цигахь лом, цIоькъалом, саьрмик.\nЦуьнан доларчу зоопаркехь "пумаш, пантераш" хиларх дийцира тоххара "Терекехь" левзинчу Лебеденко Игоря а.\nБайначу беттан 16-чохь шен "ВКонтактерчу" агIоне хIоттийра Кадыровс тарсалш арахоьцуш видео. Ролик яьккхина меттиг билгалъяьккхина яц. Амма Кадыровс даредо, шайна дина цIа дийнаташна хIинцале а тайна бохуш.\nОцу юккъехула меттигерчу телевизионан канало совгIат дан сацамбира Кадыровна, шен кертарчу тотих а, кхечу дийнатех а цо яьккхинчу видеонаи духьал. Пачхьалкхан "Грозный" телеканало билгалдаьккхира, тIекхача хала долчу меттигашкахь цо и видеош язъеш хилар.\nШен берийн самукъана, кеп-кепарчу хаамашца, кертахь латтош яра саьш, лунаш, ишта кхинйолу дийнатийн дуьненан векалш а, жIалеш а, цицигаш а ца дийцича а.\nЗорбанашкахь билгалдоккхура, Кадыровна Iаламат дукха дезаш хилар Iамош долу жIалеш. Таханалерачу дийнахь билггал хууш дац, маса цициг ду Кадыровн резиденцехь, хIунда аьлча, тIаьххьарчу масех шерашкахь суьрташ тIехь даим а тайп-тайпана цицигаш гойту цо.\nСагIина жижиг дIасадекъа бохуш, эмкалийн ферма ю Кадыровс латтош. Ишта-м бежнаш лелош йоI а цхьаьна ю цуьнан - ХутIмат.\nКъаьсттина йоккхачу тергонехь лелош ю Кадыровс говраш.\nЖимачу республикехь йоккха ши ипподром ю - Соьлжа-ГIалахь а, Гуьмсехь а.\nАнтикоррупцин а, талламийн а, инициативийн а "Трансперенси Интернешнл – Россия" центро бинчу талламехь къастийнера, 2014-чу шарера 2018-чу шаре кхаччалц Чехехь говрашхахкарехь Кадыровн говраша 110,5 миллион сом даьккхина, ткъа Германехь кхин а цхьа миллион сом сов даьккхинераа, амма Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Европерчу пачхьалкхаша а Кадыровна дуьхьал яьхначу санкцешна тIехула и ахча схьаэца ницкъ ца кхечира цуьнан. Амма, мухха делахь а, 128 езачух говраш яра цуьнан 2018-чу шарна.\nАкха дийнаташ лелор дихкина ду Оьрсийчоьнан низамашкахь. 2019-чу шарахь Iедалхоша довзийтира церан тептар. Оцу тIехь карон тарло берзалой, чанаш, цIоькъалоьмаш, лоьмаш, саьрмикаш, экзотикан дийнаташ а. Низам ца лардинчунна лаххара гIуда догIу - 1000 сом. Оцу гIудано низам формалехь бен цахилар гойту, тIедахкарш тесна а дуьтуш, долахоша кертахь латтадо дийнаташ.\n"Оьрсийчоьнан Кавказ" экорегионан акха Iаламан Фондан векалаллин пресс-секретарна Клименко Михаилна хетарехь, акха дийнаташ цIахь лелон магийна дацахь а, денна гуш ду, низам тергал деш цахилар, цундела тергамза и дуьтийла яц.\n"Дийнаташ латто хьелаш муха ду хьовса деза, коьртаниг ду, адамийн а санна, дийнатийн а кхерамзалла ларъеш хилар а, царна ницкъбеш цахилар а", - билгалдоккху Клименкос.\nКадыровн резиденцехь йохучу видеош тIехь гуш ду, дийнаташца кIеда-мерза цахилар - церан садукъдо, царна етта а етта.\nКлименкос дийцарехь, ахчане диллича, йоккха харж йолу дийнаташ лецна кхобуш: Iаламан хьелашкахь царна марзъелла, леррина юург-мерг оьшу царна. Цул совнах, дийнаташ къевлинчу хIусамашкахь кхабаро тарло уьш цомгашдан,хIунда аьлча, шайна оьшучу витаминашна тIекхача аьтто бац церан. Ветеринаро даим а тергонехь латто езаш ю дийнатийн могушалла.\nЭкологин а, эволюцин а проблемаш толлучу, Северцовн цIарахчу Институтан коьртачу Iилманан белхахочо Ячменникова Аннас дийцарехь, адамашна шайна а дикка ца хаьа, мел кхерам бохьу шайна лоьмаш, пантераш, пумаш, цIоькъалоьмаш кертахь кхабаро.\nДийнатийн инстинкт Iаламат чIогIа ю, жимма а цIийн хьожа кхетахь, зуламе дерза тарло гIуллакх церан долахошна.\nЯчменникова тешна ю, оцу тайпа дийнаташ латтор - цкъа мацца а балане дерза тарлург хиларх. Мегар дац ша тешо, уьш караIамо тарло бохуш, хIунда аьлча, замано дуккха а эрчо гайтина хиларна, боху цо.\nДелахь а, Кадыров цхьаъ хилла ца Iа Къилбаседа-Кавказехь акха дийнаташ дезарг. Дагестанехь масех иттаннашкахь доьзалша цIахь кхобуш ду уьш. Ткъа хIусамехь гIира экханаш кхобуш берш багарбина а вер вац.\nОцу юкъанна, шен долара зоопарк йоцург а, Кадыровс меттахIоттайойтуш ю Нохчийчохь тIемаш хиллачул тIаьхьа хIаллакхилла йолу фауна а.\nЦул совнах, 2016-чу шарахь, "Надежда на жизнь" боламерчу зудабераша дIатесна дийнаташ шайн ницкъашца лелош дуй хиъначул тIаьхьа, Кадыровс Соьлжа-ГIалахь 350 меттигна хIусам яйтира дIатийсинчу экханашна.


Путинан хьал долу гIашсалтий\nНохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан Думехь лаьтта депутаташ халла хене бовлу, 390 эзар сом баттахь а оьцуш\nОьрсийчуьрчу бахархойн дахарехь аьттонаш, таронаш лахлуш бу де дийне. Ткъа, стохка Нохчийчуьрчу депутаташа Iораяьхначу декларацешка бIаьрг тоьхча гучш ду, халкъо хаьржинарш махьарла бахана дахка санна бехаш хилар. 2017-чу шарахь 390 эзар сом беттан алапа оьцуш хилла цара.\nКризис ю бохуш, маьхьарш ихинехь а, царех цхьаболчийн таро хилла Mercedes-Benz GL 350 машенаш хехка.\nПрезидентна Путин Владимирна тIаьххье, шайна баттахь тIедогIучу рицкъах хаамаш зорбане бехира министрийн кабинетан декъашхоша а, парламентхоша а.\nМоскох беха нохчийн халла лол бетташ хене буьйлу, деккъа цхьана белхан алапна тIехь.\nОцу хьелашкахь тамаша а бац уггар а Кадыровн гуонехь лору, мехкан куьйгалхочуьнца гергарлонашкахь волу Делимханов Адам хIинца а зуда йоцуш хилар.\nМоскохарчу Охотный ряд олучу майданахь шен белхан накъостаца летта хиларца вевзачу, хьалхо шен зудчуьнца къаьстинчу депутатна товр ма дац кIайчу Porsche тIехь йоI йолчу ирахь Iен воьдуш. Деклораци тIехь болчу хаамийн хьесап дича, гучудолу цуьнан машен цахилар.\n"Дождь" телеканало бахарехь, Москохахь элитан уггар а тоьллачухь хIусам йолчу шен ненера духалург ахчанаш дохучухь ду цуьнан гIуллакх.\nДахначу шарахь дерриг Делимхановс даьккхина ахча 4, 6 миллион сом ду. Лурчаха тIедеанчу рицкъе хьаьжча, 9 эзар соьмана пайда совбаьлла цуьнан кху шара. Вуьшта, ладоьгIча, кхи хийцаделлла хIуммаъ дац цуьнца.\n- 1446 еакIов метар латта а, 250 еакIов метар декъан тIехь цIа а ду цуьнан. Белхан цIарах еллачу петар чохь а веха иза юкъ-кара.\n2016-чу шарахь Саралиев Шамсаилан хIусамнанас шен хIусамдена тIех а эккхаш пайда бира 7,6 млн соьманна), ткъа стохка тIедеана рицкъ - 2, 9 миллион дара.\nШа Саралиев Шамсаила даьккхина 4, 7 миллион сом. Автомобил яц цуьнан цIартIехь.\nДелахь а таро ю цуьнан зудчун "говр йоцу" майра шен доларчу Mercedes-Benz GL 350 (юккъерчу барамехь - 4, 8 миллион сом мах бу цуьнан) автомобил тIехь дIасалело. ХIинццалц Lexus NX 200 машен яра цо хоьхкуш.\nНохчийчоьнан депутаташна дукхаеза Mercedes машен.\nНагахь, къен единоросс Думан петарчуьра (175,9 кв. метар) аракхосахь, шен Mercedes тIехь еанчу, шен долахь (231,7 еакIов метар) коттедж а, (455,9 еакIов метар) латта а долчу хIусамнанас дIавуьгур ву.\nШен болу а, боцу а миска пал тIе а гулбина, иза схьаяре хьоьжуш Iийчхьана доьрзу Саралиевн гIуулакх.\nИшта-м оцу доьзалан шайн долахь кхи а латта а ду (492 еакIов метар), цIенош ду 359,7 еакIов метар декъа тIехь хьаладина.\nШен хIусамненах машен лелор ца тешийна Селимханов Мохьмада. Ша дIасалела иза (санкцийн хIуьттаренна) Mercedes-Benz GL 400 машенца.\nДелахь а политикан гIуллакхаш тишделла. 2016-чу шарахь 5, 8 миллион сом даьккхина цо, ткъа стохка 4, 6.\nХIусамнанас а кхи дIоггара гIо а ца лаьцна цунна, 460 эзар сом бен ца деана цо хIусаман бюджете. Гарехь, доллу ахча шен паргIатчу, шуьйрачу цIа чохь (353,5 еаIов метар) оьшург латтош дойу цо. Иштта церан долахь ду лаьттара (1213 еакIов метар) дакъа а.\nСелимхановн, шен хьолехь гатвала дезнехь а, кхечу дуьххьара 2016-чу шеран гурахь мандат каракхаьчначу парламентхочун Догаев Ахьмадан къахьега дезна шарахь 4, 5 миллион ахча доккхуш. Волавалар 1, 5 миллионна тIера дара цуьнан.\nДепутатийн барамашца, Догаев – къен стаг ву. Яц цуьнан я автомобил а, я хIусам а. Сих ма лолаш, цунна сагIа хьош довда.\nНагахь иза балха тIехь еллачу петар чуьра цIеххьашха аравоккхуш хилахь, ваха меттиг боцуш вуьсур вац.\nСтохка цхьана кепекана пайда бина йоцчу цуьнан хIусамнанас 64, 7 а, 86, 6 а еакIов метаршкахь йолчу шен хIусамашкахь меттиг кхачор бу цунна. Гуттар гIад дайна хьовзахь, 40 еакIов метар йолчу шен доьзалхочун-кхиазхочун петарчохь хене вала а мегар ду.\nКремлехь а, Пачхьалкхан Думехь а санкцеша шайна гIело ца йина, кризис хаалуш а яц бохуш, чIагIонаш йо. Къаьсттина зевне мохь бетта Оьрсийчоьнан ницкъаллех Путин Владимиран Нохчийчуьрчу гIашсалташа.\nХьантIаре хилар лахлур дара хьуна церан, нагахь 7-8 эзар соьман тIехь церан баха дезахьара, тахана дукхахболу оцу махкахь хене буьйлу бахархой санна.\nДесертна: Къилбаседа Кавказан федералан гонан куьйгалхо лаьттинчу, вице-премьеран Хлопонин Александаран дахначу шарахь 2, 9 миллиард соьмана пайдахилла. Иза а, шен Италехь хилла цIа а, латта а дIадоьхкина хиларна.


Иркутскехь доьза вайна 30 стаг схьакарийна\nТовбеца-бутт 07, 2019\nИркутскехь зенаш хиллачарна гIо кхачийна волонтераша\nИркутскан кIоштахь токхамаш хиллачул а тIаьхьа доьза вайна лоруш хилла 30 стаг схьакарийна. Хаанза дуьсу меттиегрчу 11 вахархочун кхолламах. 22 стаг велла. "Интерфакс" агенталло бо и хаам, регионерчу Iедалхойн хаамашна тIе а тевжина.\nИркутскан кIоштахь хиллачу уггар баккхийчу токхамаша даккхий зенаш дина 100 эвлана. Кхо эзар ах эзар хIусамаш йохийна. 33 эзар стаг висина тховкIело йоцуш. Iедалхойн зерашца, 29 миллиард соьмана эшам бина оцу токхамо.\nБайначу беттан 25-чохь дуьйна хи тIедала доладелира регионехь. Орцан министраллан дIахьедарца, саццанза оьху догIанаш бахьана долуш хилла и зулам. Ангара хина дуьхьал хIоттийна дамба а йохош, хи дистина тIедаьлла хилла.\nИркутскан кIоштарчу шина гIалин мэрна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш долийна, хуьлучу токхамех хьалххе бахархошка хаам ца барна а, бахархой кIелхьарбаха тIаьхьа буьйлабаларна а.


Рабочая программа и КТП учебного предмета «Чеченская литература » для 10-11 классов | Методистов.нет: учебно-методические материалы для учителей и преподавателей\nНохчийн литературин 10-11 классашна лерина\n10 класс 34 2 68\n11 класс 34 2 68\n1 Уциев А.Х., Чираева Р.А «Нохчийн литература»: 1амат:11 класс:-Соьлжа-Г1ала: ГУП «Книжное издательство», 2011.\n2. ТуркаевХь.В., Туркаева Р.А. «Нохчийн литература» : 1амат:11класс: :-Соьлжа-Г1ала: ГУП «Книжное издательство», 2014.\n3.Арсанукаев 1.М., Эжаев У.Х. « Нохчийн литература» :1амат:10 класс:-Соьлжа-Г1ала:\nГУП «Книжное издательство», 2015.\nЮккъера юкъарадешаран школа\n10 – 11 классаш\n(Дерриг 136 сахьт. Билггал Iамо езачу материалана – 122 сахьт, тIаьхьалонна – 14 сахьт)\nКоьрта чулацам Сахьташ\nХХ бIешеран хьалхарчу эхан литература (29 сахьт)\nСтихотворенеш “Сай”, «Сох муха эр дара адам». Роман “Лаьмнаша ца дицдо”\nПоэтан лирикехь гIиллакх-оьздангаллех, стеган вахаран Iалашонах лаьцна йолу ойланаш. Дайн оьзда гIиллакхаш лардан дезар, шегахь дика амалш: яхь, собар, тешам кхио езар чIагIдар. Iаламан лирика. Даймехкан исбаьхьа, беркате Iалам Iалашдан дезар, цуьнца къинхетаме хила везар.\nРоман “Лаьмнаша ца дицдо”. Нохчийн халкъан дахарехь уггаре халчу мурехь – 1940-чу шерашкара 1960-чу шерашка кхаччалц – адамийн кхолламаш романехь гайтар. Товсолтийн амалшца доьзна къоман гIиллакх-оьздангалла гайтаран башхаллаш.\nРоманехь кегийрхойн васташ.\nРоманан маьIна а, исбаьхьаллин башхаллаш а.\nМамакаев Мохьмад. Дахаран, кхоллараллин некъ. “Даймахке” (“Хьо муха буьйцур бу...”), “ТIулгаша а дуьйцу”, “Зама”, роман “Зеламха”\nМамакаев Мохьмадан дахаран, кхоллараллин некъ.\nМамакаев Мохьмадан поэзехь Даймехкан тема. Стеган паргIато, сий цуьнан Дймахкаца йолчу юкъаметтигех доьзна хилар. Поэтан лирически турпалхочо дахарх, заманах йо ойланаш.\n“Зеламха”. Роман исторически бакъдолчийн бух тIехь язйина хилар. Зеламхех обарг винарг - цу хенахьлера социально-политически дахар. Яздархочун шен турпахочуьнга болу хьежамаш. Турпалхойн васташ кхолларехь, дахаран исбаьхьаллин сурт хIотторехь яздархочун корматалла.\nНохчийн литературехь Мамакаев Мохьмадан кхоллараллин мехалла.\nГадаев Мохьмад-Салахь. “Даймахке сатийсар”, “Дай баьхна латта”, “РегIара поп”, ” ЦIен- берд”\nГадаев Мохьмадан кхолларалла. Цуьнан поэзехь дуьненах, дахарх, Iаламах йолу ойланаш. Лирически турпалхочун оьздангалла.\nПоэтан лирикехь безаман тема.\nГадаев Мохьмадан поэзин исбаьхьаллин басарш, шатайпана аьхналла.\nНохчийн литературехь Гадаев Мохьмадан кхоллараллин мехалла.\nГайсултанов Iумар. Дахар а кхолларалла а. Повесть “Александр Чеченский”\nГайсултанов Iумаран дахар а, кхолларалла а. Цуьнан повестийн, дийцарийн проблематика. Вайн заманан кегийрхой гIиллакх-оьздангаллица кхиоран проблемаш хIитторан башхаллаш.\nИсторически повесть “Александр Чеченский”. Нохчийн кIентан кхоллам повесть тIехь гайтаран башхаллаш. Инарла-майор Александр Чеченский – 1812 шеран тIеман гоьваьлла турпалхо. Алссам исторически гIуллакхаш чулоцучу повестан хиламашкахула коьрта турпалхочун дахар, цуьнан амал кхиаран хьелаш исбаьхьаллица довзийтаран башхаллаш.\nПовестан композици, исбаьхьаллин гIирсаш.\nНохчийн проза кхиарехь, берашна, кхиазхошна йолу литература кхолларехь Гайсултанов Iумаран произведенийн маьIна.\nЭдилов Хасмохьмад. Дахар а кхолларалла а. Поэма “Сийлаха”\nЭдилов Хасмохьмадан дахар а, кхолларалла а. Поэтан кхоллараллин шуьйра проблематика. Даймехкан, маршонан теманаш. Къинхьегаман стаг ларар. Лирически турпалхочун адамашка йолу къинхетаме дог-ойла.\n“Сийлаха” поэми тIехь адаман дахар, ирс юкъараллехь кхоллалучу хьолех дозаделла хилар чIагIдар. ИбрахIиман оьзда безам, цуьнан деган, ойланийн комаьршо. Эдалхин оьзда йоцу ойланаш а, гIуллакхаш а. Сийлахас ца ларбина шен мерза безам, цуьнан доьхна дахар, цунах даьлла зулам.\nПоэми тIехь суртхIотторан , васт кхолларан поэтически гIирсаш.\nЭдилов Хасмохьмадан кхоллараллин башхаллаш.\nСулейманов Ахьмад. Дахар а кхолларалла а. Стихотворенеш «Берд», “Ламанан хьостанаш ”, «Батто сагатдо»\nПоэтан лирикехь къонахаллин, оьздангаллин тема. Къоман гIиллакх-оьздангаллица вехаш, эхь-бехк лардеш волу цуьнан лирически турпалхо. Безаман а, доттагIаллин а лирика.\nХХ бIешеран шолгIачу эхан литература (35 сахьт)\nАйдамиров Абузар. Дахаран а, кхоллараллин а некъ. Роман “Еха буьйсанаш”\nАйдамиров Абузаран кхораллара. “Еха буьйсанаш” исторически романехь нохчийн халкъо ХIХ бIешарахь къоман парг1атонехьа латтийначу къийсаман тема. Къоман дахар кIорггера, дуккха а агIонаш толлуш гайтар. Исторически бакъдолу гIуллакхаш гайтарехь романан эпически шуьйра чулацам. Цу заманахь Нохчийчохь хилла юкъараллин хьелаш говза гайтар.\nРоманан турпалхойн Аьрзу, Маккхал, Iела.\nРоманан исбаьхьаллин башхаллаш.\nАхматова Раиса. Дахар а, кхолларалла а. “Чекхдийр ду вайн шераш”, “Даймахке”. Поэма “Дагалецамийн новкъа” (4 часа)\nАхматова Раисин дахар а, поэтически кхолларалла а. Даймохк, халкъийн доттагIалла, машаре дахар, къинхьегам, безам, кегийрхойн дог-ойла гайтар. Поэтессин кхолларалла шен хенаца йогIуш хилар.\nАхматова Раисин поэзехь нохчийн йоьIан васт.\nПоэтессин лирически турпалхо даима къона, шен Даймохк дукхабезаш, дахарехь хIайт-аьлла хилар.\nАхматован поэзехь безаман тема. Цуьнан лирикин башхаллаш.\n“Дагалецамийн новкъа” - автобиографически поэма.\nЦуьнан турпалхочун кхоллам Даймехкан, халкъан кхолламах къасталур боцуш бозабелла хилар. Поэмин тIехь къинхьегаман, безаман, поэзин, поэтан декхарийн теманаш цхьаьнайогIуш къастор.\nПоэмин идейни а, исбаьхьаллин а башхаллаш\nАрсанукаев Шайхи. “Весет”, “Нагахь хьан гIо оьшуш...”, “Нийсонна гимн”, “Гиний шуна? ”, “Дицдина илли”, “Ненан мотт”, стихашкахь роман “Кхолламан сизаш” (4 часа)\nАрсанукаев Шайхин кхолларалла.\nПоэтан произведенешкахь Даймехкан исбаьхьа суьрташ, Iаламан аьрха хазалла. КIорггера кхетам, оьзда лаамаш болу поэтан лирически турпалхо. Цо дуьненах, дахарх йо йоланаш, адаман ирсехьа къийсам латто иза кийча хилар.\nАрсанукаев Шайхи лирикан башхаллаш : чулацам, поэтически гIирсаш, исбаьхьаллин хатI.\n“Кхолламан сизаш” цIе йолу стихашца язйина роман. Даймехкан тIамехь бIаьхоша турпалаллица Даймохк мостагIчух Iалашбар романехь гайтаран башхаллаш. БIаьхойн васташ. Ризван а, цуьнан накъостий а.\nРоманехь тIеман а, тылан а суьрташ. Маршо ларъеш эгначийн сий а деш, тIом гIаттош болчарнра дуьхьал авторо халкъе бен кхайкхам. “Кхолламан сизаш” романан чулацам а, исбаьхьаллин а къастамаш а.\nАрсанукаев Шайхин поэзин мехалла.\nШайхиев Iалвади. Поэма“Лазаман лорах”, стихашкахь повесть “Дерачу кхолламан кхиэл” (3 сахьт)\nШайхиев Iалвадин кхолларалла. Цуьнан поэзин шуьйра чулацам а, маьIна а. Шайхиев Iалвади стихашкахь поэтически сурт кхолларан башхаллаш. Цуьнан поэзин ша-тайпана долу хатI.\n“Лазаман лорах” поэми тIехь поэтан деган Iийжам.\n“Дерачу кхолламан кхиэл” - стихашца язйина повесть. Тешнабехккий, эхь-оьздангаллий цкъа а цхьанадогIург цахилар чIагIдар. Къоман гIиллакхаш а, оьзда безам а гайтар. Повестан маьIна а, исбаьхьаллин къастамаш а.\nШайхиев Iалвадин кхоллараллин мехалла.\nРашидов Шаид. “Баланах дуьзна дог”, “Пондар боьлху”, “Аружа”\nРашидов Шаидан поэзин проблематика, коьрта башхаллаш. Лирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш.\nСтихотворенеш мукъаме хилар, дуккха а стихаш эшаршка ерзор. Цуьнан стихашкахь поэтически сурт кхолларан башхаллаш.\n“Аружа” - исторически хиллачийн буха тIехь язйина поэма. Махках даьккхинчу халкъо лайна баланаш, халонаш гайтаран башхаллаш. Аружа а, Алымкхан а.\nЛирически турпалхочун халкъах, махках йолу ойланаш.\nАхмадов Муса. Повесть «Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош», Стихотворени «Нохчийн махкахь нохчийн маттахь…»\nАхмадов Мусан произведенийн коьрта проблемаш, теманаш, турпалхой.\nАхмадов Мусан кхоллараллин обзор: бIешерашкара схьадогIу къоман оьздангаллин ламасташ хIинцалерчу заманан лехамашца къовсаме довлар, чолхечу дахаран галморзахаллаш адам эхь-бехках юхадалар, гIиллакх лахдалар, халкъан ламасташка лерам бацар къомана бохаме хилар ; оьздангаллех ца вухуш, гIиллакх лардеш дахаран халонех чекхвалар\nДикаев Мохьмад. Стихотворенеш «Нохчийн хIусам», «Стеган цIе», “Суна лаьа”\nДикаев Мохьмадан лирика. Поэтан шен Даймахках, ша схьаваьллачу халкъах дозалла даран ойла, патриотически синхаамаш, къоман хиндерг ирсе хила лаар - цуьнан кхоллараллин коьрта чулацам.\nДикаев Мохьмадан поэзехь яхь, къоман оьздангалла гайтаран башхаллаш. Цуьнан поэтически хатI.\nАбдулаев Леча. Стихотворенеш «КIант» - олий, кхойкхура нана…», «Мехкан йоI», «Зарзъелла тIаьххьара марха…» (2 сахьт)\nАбдулаев Лечин лирика. Поэтан стихийн коьрта проблематика а. филофски чулацам а. Лирически турпалхочун амалшкахь нохчийн къоман гIиллакх-оьздангалла. Поэтан стихан шатайпаналла.\nБексултанов Муса. Дийцарш “Наггахь сайн сагатделча”, “Хьалхара парта”, “Корталин Хантоти”\nБексултанов Мусан кхолларалла.\nЦуьнан прозехь дахар шатайпанчу исбаьхьаллин хотIехь гайтар. Яздархочо кега-мерса долчу хIумнашкахула, царех чекххьежарца дахаран чолхе, шайн кIорггера маьIна долу гIуллакхаш, хьелаш къастор.\nКъоман хиндерг халкъан ламасташ, гIиллакх-оьздангалла ларъярца дозаделла хилар произведенешкахь чIагIдар. Турпалхойн амалш гайтаран, церан васташ кхолларан башхаллаш.\nЯздархочун кхоллараллин маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш. Халкъан барта кхоллараллица уьйр хилар.\nБисултанов Апти. Стихотворенеш “ЙогIу и къежъелла месаш...”, “Бадуев саьIид”, “Десачу гуьйна тIе...”, “Ас хьан чIабанех гIайгIа юцур ю”.\nБисултанов Аптин поэзин башхаллаш. Поэтан лирически турпалхочун шен Даймахке, халкъе, болу безам. Яхь йолу кIант кхиийначу ненан сийдар. Граждански лирикин исбаьхьалла.\nБисултанов Аптин поэзин исбаьхьаллин хатI.\nЭльсанов Ислам. повесть "ЦIегIачу декхнийн боьлак".\nЭльсанов Исламан произведенешкахь хIинцалерчу дахаран сурташ, адамийн кхолламаш. Турпалхойн амалш гайтаран башхаллаш.\n"ЦIегIачу декхнийн боьлак" – исторически повесть. Нохчийн халкъо ХIХ бIешарахь шен паргIатонехьа латтийн къийсам. Повесть тIехь Шемалан боламах дозаделла долу исторически хьелаш бакъдолчуьнца нийсадогIуш гайтар. Шемала хьафий а волу Исхьакъ вейтар. Машарехьа болу къоман лаам.\nБойсагIар а, ТIелхаг а. 6\nХХI бIешо долалучу муьран литература (7 сахьт)\nИбрагимов канта. роман «берийн дуьне». Тема а, проблематика а. Исбаьхьаллин башхаллаш. (4 сахьт)\nЯшуркаев Султан. Стихотворенеш «ХIара лаьмнаш лаьмнаш хилла…», «Ойланаш, аш соьга баха хIун боху,..», «ЦIахь котам декара зевне еш Iуьйкъе,..». (3 сахьт) 4\nБазоркин Идрис. Роман «БIешерийн бодашкара» (Дакъа) (1 сахьт)\nГIалгIайн литературах юкъара кхетамбалар. Базоркин Идрисан кхолларалла. “БIешерийн бодашкара” романан коьрта чулацам. Романехь гIалгIайн хьалхалера дахар гайтаран башхаллаш. Коьрта турпалхой. Калойн васт.\n“БIешерийн бодашкара” романан маьIна а, исбаьхьаллин башхаллаш а.\nЯндиев Джамалдин. Стихотворенеш “Поэтан дог”, “Хаза ю синтеме буьйса” (1 сахьт)\nГIалгIайн литературех хаамаш.\nЯндиев Джамалдинан поэтичнски кхолларалла. Поэтан лирика. Цуьнан лирически турпалхочун ойланаш а, синхаамаш а. Шен махке, халкъе болу аьхна безам. Поэтан дог халкъан лехамашца детталуш хилар. Цуьнан лирикехь Iаламан хазалла, аьхналла.\nЯндиев Джамалдинан поэзин башхаллаш.\nАлександр Казбеги. Повесть “Элиса” (1 сахьт)\nГуьржийн яздархочун Алесандр Казбегин кхоллараллех хаамаш. “Элиса” повестан коьрта чулацам. Къаьмнашна юкъарчу доттагIаллин уьйраш гайтаран хьелаш. Ламанхойн къонахалла, оьздангалла, тешаме хилар яздархочо хастаме дийцар.\nЭлисин, Чербижан Анзоран, Важиян васташ.\nКазбегин турпалхой - нохчий, гуьржий - шайн сий, маршо, паргIато ларъечу къийсамехь , вежарий санна, бертахь хилар.\nКулиев Кайсын. Стихотворенеш “Хиндолчунна аьлла байташ”, “ТIуьначу лаьттан цинц къуьйлу...” (1 сахьт)\nКулиев Кайсын - балкхаройн поэт. Цуьнан поэзин башхаллаш. Поэтан лирически турпалхочун ша винчу лаьтте, хьомечу Даймахке, халкъе болу безам. Шен дахар адам ирсе кхачорна дIадала иза кийча хилар. 1\n5-гIа дакъа. Обзорни теманаш (10 сахьт)\nНохчийн литература ХХ бIешеран хьалхарчу эхехь кхиаран хьелаш (Обзор) (1 сахьт)\nНохчийн литературехь ХIХ бIешо чекхдолучу – ХХ бIешо долалуч муьрехь Нохчийчоьнан юкъараллин дахаран социальни хьелаш а, граждански тIом а гайтаран башхаллаш. Арсанов СаьIид-Бейн роман «Маца девза доттагIалла», Ошаев Халидан роман «Алун шераш», Окуев Шимин роман «Лай тIехь цIе зезагаш» (Обзор) (3 сахьт)\nНохчийн литературехь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тIеман (1941–1945) тема (Обзор) (2 сахьт)\nДаймехкан паргIато Iалашъяран тема. Мамакаев Iаьрбин стихаш “Дерриге а тIамна”, “Даймехкан тIом бечохь”; Мамакаев Мохьмадан - “И йоьлхуш яыц”, “КIиллочунна”; Сулаев Мохьмадан - “ГIовтта”, “Малх тоьлур бу”; Эдилов Хасмохьмадан - “Сурте”, “Кавказан аьрзу”, “ТIемало - хьоьга”. Гадаев Мохьмадан - “Мехкан лоьмашка”, “ДоттагIашка”.\nТIеман шерашкахь литературо къаьмнийн доттагIаллин тема айбар. Граждански тIамехь халкъо турпалалла гайтар карладаккхар (Мамакаев Iаьрбин “Винчу юьрта”).\nДаймохк мостагIчух паргIатбоккхуш гайтина халкъан турпалалла, патриотизм хIинцалерчу литературехь гайтар. ТIеман халчу хьелашкахь бIаьхойн дог-ойла, гIиллакх-оьздангалла, хьуьнар исбаьхьаллин произведенешкахь гайтаран башхаллаш. Муталибов Зайндин “БIаьхочун весет”; Эдилов Хасмохьмадан “Ирс къуьйсуш веллачун сий делахь латта”, “Лаьттан цинц”; Сулаев Мохьмад “Нохчийн кIант Волгин йистехь”; Гацаев СаьIидан “Ханпашин валар”.\nНохчийн литературехь къинхьегаман тема. Исаева Марьяман роман “Ирсан орам”, Музаев Нурдинан роман “Сатийсаман ницкъ”, Нунуенв Сайд-Хьамзатан роман «Гезган маша» (Обзор) (3 сахьт).\nНохчийн литература ХХ бIешеран шолгIачу эхехь кхиаран хьелаш а, хIинцалерчу поэзин, прозин башхаллаш (Обзор) (1 сахьт)\nЛитературин теорех а, исторех а хаарш (12 сахьт)\nЛакхарчу классашкахь теоретико-литературни хаарш далар хьалхарчу классашкахь дешархойн кхолладеллачу хааршна тIетевжаш дIахьур ду. Хьалха дешархоша Iамийнарг хIун ду, хIинца церан теоретически хаарш муха ду хууш хила деза лакхарчу классашкахь литературин теорех дерг Iамо доладеш. Хьалха Iамийнчух пайда а оьцуш, дIахьур бу кхидIа беш болу болх.\nЛитературин теорин гIуллакхаш меттан башхаллех дозаделла а ду. Къоман меттан башхаллашка хьаьжжина шайн къастамаш болуш хуьлу исбаьхьаллин суртхIотторан гIирсаш (эпитеташ, дустарш, метафораш, олицетворенеш, и дI.кх). Стихан барамах, цуьнан екарх, мукъамах кхиа йиш яц къоман меттан башхаллаш тидаме ца эцча.\nТеоретико-литературна хаарш далар исбаьхьаллин произведенеш Iамош а кхочушдо, цул совнаха литературин теори Iамо хан а билгалъяьккхина Программи тIехь.\nЛитература Iамош кхочушбечу\nбарта а, йозанан а белхийн коьрта тайпанаш (25 сахьт)\nбарта а, йозанан а белхийн коьрта тайпанаш\nИсбаьхьаллин произведенин чулацам схьабийцар.\nЛитературах, юкъараллин дахарх лаьцна йолчу статьян чулацам схьабийцар.\nКхочушбечу барта а, йозанан а белхан план х1оттор.\nБарта а, йозанан а тайп-тайпана сочиненеш. Царна юкъахь литературин материал т1ехь а, юкъараллин дахарх а лаьцна йолу сочиненеш. Литературин материал т1ехь язъечу сочиненешна юкъахь хир ю исбаьхьаллин произведенин турпалхочун васт х1оттош а, шина персонажан амалш вовшех юстуш а, масех турпалхочун амалш къастош а йолу сочиненеш.\nЛитературин материал т1ехь доклад, къамел кечдар (цхьаннах я масех книгех пайдаоьцуш).\nИнтернет ресурсашкахь йолчу литературин а, публицистикин материалан барта мах хадор а, рецензи язъяр а.\nШаьш ешначу книгина, хьаьвсинчу кинофильмана, телепередачина, шайна гинчу спектаклана рецензи язъяр.\nШайн школин а, г1алин (юьртан) а дахарх лаьцна къамел кечдар, доклад язъяр.\nТIаьхьалонна (14 сахьт)\nЦхьайтталгIачу классехь нохчийн литература хьехаран\nшеран рузманан хьесапаш\nРогIалла Чулацам Сахьташ Хан\nХьалхара ахшо – 32 сахьт\n1. Довзийтар. 20-чу б1ешеран 70-90-чуй шерашкахь,\n21-чу б1ешеран юьххьехь нохчийн литература кхиар. 1 2. Сулаев Мохьмадан дахар а, кхолларалла а.\nГ1иллакх-оьздангаллех, стеган вахаран 1алашонах лаьцна йолу поэтан ойланаш. «Сох муха эр дара адам?..» стихотворени. 1 3. 1аламан лирика. «Органан йистехь», «Сай» стихотворенеш. 1 4. «Лаьмнаша ца дицдо» роман. Ишколехь, Тавсолтин доьзал. 1 5. «Лаьмнаша ца дицдо» роман. Т1ом, Т1еман хьалхара 1а. 1 6. «Лаьмнаша ца дицдо» роман. Ден весет. 1 7. «Лаьмнаша ца дицдо» роман. Къаьхьа шеконаш, Нурбика. 1 8,\n9. «Тавсолтийн амалшца доьзна нохчийн къоман г1иллакх-оьздангалла гайтаран башхаллаш» сочинени язъяр. 1\n1 10. АйдамировАбузаран дахар а, кхолларалла а.\n«Еха буьйсанаш» роман. Машаре шолг1а шо. 1 11. «Еха буьйсанаш» роман. Салтичун кхоллам. 1 12. «Еха буьйсанаш» роман. Сацам. 1 13. «Еха буьйсанаш» роман. Вежарий.\nИсторически романах болу кхетам к1аргбар. 1 14,\n15. «Еха буьйсанаш» романех ь нохчийн, оьрсийн къинхьегама н халкъийн векалийн васташ » сочинени язъяр. 1\n1 16. Ахматова Раисин дахар а, кхолларалла а.\nДаймохк, халкъийн доттаг1алла, машаредахар, къинхьегам, безам, кегийрхойн дог-ойла гайтар. «Даймахке», «Тхо долчу дуьйла…» стихотворенеш. 1 17. «Дагалецамийн новкъа» – автобиографически поэма. Цуьнан турпалхочун кхоллам Даймехкан, халкъан кхолламах къасталур боцуш бозабелла хилар. 1 18. «Дагалецамийн новкъа» – автобиографически поэма. Поэмин т1ехь къинхьегаман, безаман теманаш цхьаьнайог1уш къастор.Лиро-эпически жанрах кхетам балар 1 19. Сулейманов Ахьмадан дахар а, кхолларалла а.\nПоэтан лирикехь къонахаллин, оьздангаллин тема. «Ламанан хьостанаш» стихотворени. 1 20. Къоман г1иллакх-оьздангаллица вехаш, эхь-бехк лардеш волу цуьнан лирически турпалхо. «Маржа я1, боцу ницкъ!» стих. 1 21. Поэтан говзаршкахь поэтически сурт х1отторан башхаллаш. «Ма дохко ваьлла со» стихотворени.\nЛириках, лирически турпалхочух кхетам балар. 1 22. Арсанукаев Шайхин дахар а, кхолларалла а.\nК1орггера кхетам, оьзда лаамаш болу поэтан лирически турпалхо. «Весет» стихотворени. 1 23. Ц одуьненах, дахарх йо ойланаш, адаман ирсехьа къийсам латто иза кийча хилар. «Нагахь хьан г1о оьшуш…», «Нийсонан гимн» стихотворенеш. 1 24. Поэтан говзаршкахь Даймехкан исбаьхьа суьрташ, 1аламан аьрха хазалла, ненан метан беркат. «Гиний шуна?», «Дицдина илли», «Ненан мотт» стихотворенеш. 1 25. «Кхолламан сизаш» стихашкахь роман. Даймехкан т1амехь б1аьхоша турпалаллица Даймохк мостаг1чух 1алашбар романехь гайтаран башхаллаш. 1 26. «Кхолламан сизаш» стихашкахь роман. Романехь т1еман а, тылан а суьрташ.Поэтически маттах кхетам балар. 1 27. Шаьш хьаьвсинчу телепередачина рецензи язъяр. 1 28. Окуев Шимин дахар а, кхолларалла а.\n«Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман. Сахуьлуш. 1 29. «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман. Хьеший, 1абдуллин хьехамаш». 1 30. «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман. Замой, Обаргийн хьалхара буьйса. 1 31. «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман. Хийистехь, Белхийн доьхна де. 1 32. «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» роман. 1абин т1аьххьара денош. Романан чулацам, исбаьхьаллин къастамаш.\n1 33. 2 ахшо\nШайхиев Iалвадин стихашкахь поэтически сурт кхолларан башхаллаш. «Нохчийчоь–1995», «Ч1аг1о» стихотворенеш. 1 34. Поэтан поэзии нша-тайпана долу хатI. «Лазаман лорах» поэми т1ехь поэтан деган 1ийжам. 1 35. «Дерачу кхолламан кхиэл» – стихашца язйина повесть. Къоман г1иллакхаш а, оьзда безам а гайтар. 1 36. «Дерачу кхолламан кхиэл» – стихашца язйина повесть. Повестан маь1на а, исбаьхьаллин къастамаш а. 1 37. Рашидов Шаидан поэтически кхолларалла.\nЛирически турпалхочу нхалкъах, махках йолу ойланаш. «Баланах дуьзна дог», «Пондар боьлху» стихотворенеш. 1 38. «Аружа» – исторически хиллачийн буха т1ехь язйина поэма. Махка хдаьккхинчу халкъо лайна баланаш, халонаш гайтаран башхаллаш. 1 39. «Аружа» – исторически хиллачийн буха т1ехь язйина поэма. Лирически турпалхочун халкъах, махках йолу ойланаш.\nСтихаш кхолларан кепаш. 1 40-41 «Кхойтта шаре бахбелла некъ» сочинени язъяр. 1\n1 42. Гацаев Са1идан поэтически кхолларалла.\nПоэтан стихотворенеш аьхна ойланаш, бовха синхаамаш г1аттош хилар. «Йише Маржане» стихотворени. Кхечу къаьмнийн поэташа кхечу заманахь кхоьллинчу поэтически суьрташца исбаьхьаллин з1е тасаран маь1на. «Хаьий хьуна, Фирдоуси…», «Хатта хьайна Саадига» стихотворенеш. 1 43. Поэтан стихотворенеш аьхна ойланаш, бовха синхаамаш г1аттош хилар. «Цхьа а дац сан ойлакъуьйлуш…», «Лойша эсала мох…», «Лалла хьайна некъаш мел ду…», «Б1аьсте хир ю – б1аьсте, б1аьсте!..» стихотворенеш. 1 44. Ахмадов Мусан прозаически кхолларалла.\nКъоман оьздангаллин ламасташ х1инцалерчу заманан лехамашца къовсаме довлар, чолхечу дахаран галморзахаллаш. «Сатоссуш, седарчий довш» роман. Хьалхара дакъа. 1 45. «Сатоссуш, седарчий довш» роман. Шолг1а дакъа.\nАхмадов М. прозин исбаьхьаллин башхаллаш. 1 46. Адам эхь-бехках юхадалар, г1иллакх лахдалар, халкъан ламасташка лерам бацар, къоман бохаме хилар. «Маьрк1ажехь дитташ» роман. 1 47. Лаккхарчу оьздангаллех ца вухуш, г1иллакх лардеш дахаран халонех чекхвалар. «Зингатийн барз а ма бохабелаш» повесть. 1 48. Дикаев Мохьмадан дахар а, кхолларалла а.\nПоэтан шен Даймахках, ша схьаваьллачу халкъах дозалла даран ойла, патриотически синхаамаш, къоман хиндерг ирсе хила лаар – цуьнан кхоллараллин коьрта чулацам. «Стегаг ц1е» стихотворени. 1 49. Дикаев Мохьмадан поэзехь яхь, къоман оьздангалла гайтаран башхаллаш. Цуьнан поэтически хатI. «Суна лаьа» стихотвор. 1 50-51\n«Нохчийн яздархойн говзаршкахь ненан васт» сочинени язъяр. 2 52. Кибиев Мусбекан дахар а, кхолларалла а.\nЦуьнан поэзин къастамаш, васташ. Поэто къонахалла, доьналла, хьуьнар, г1иллакх-оьздангалла ч1аг1дар.\n«Ден къамел» стихотворени. 1 53. «Шагат1улг» легенда. Адамах, дахарх лаьцна йолу поэтан ойланаш. Адамийн вовшашца кхоллалучу юкъаметтигийн мах хадор. 1 54. «Шагат1улг» легенда. Говзаран маь1на а, исбаьхьаллин къастамаш а. 1 55. Бексултанов Мусан прозаически кхолларалла.\nЦуьнан прозехь дахар ша-тайпанчу исбаьхьаллин хот1ехь гайтар. «Наггахь, сайн сагатделча» дийцар. 1 56. Яздархочо кега-мерса долчу х1умнашкахула, царех чекххьежарца дахаран чолхе, шайн к1орггера маь1на долу г1уллакхаш, хьелаш къастор. «Наггахь, сайн сагатделча» д 1 57. Къоман хиндерг халкъан ламасташ, г1иллакх-оьздангалла ларъярца дозаделла хилар говзаршкахь ч1аг1дар. «1аьржа б1аьрг», «Хьалхара парта» дийцарш. 1 58. Турпалхойн амалш гайтаран, церан васташ колларан башхаллаш. «КорталинХантоти» дийцар. 1 59. Шаьш ешначу книгина рецензи язъяр. 1 60. Бисултанов Аптин поэтически кхолларалла.\nПоэтан лирически турпалхочун шеен Даймахке, халкъе болу безам. Яхь йолу к1ант кхиийначу ненан сий дар. «Йог1у и къежъелла месаш…», «Бадув Саь1ид», «Десачу гуьйна т1е…», «Ас хьан ч1абанех г1айг1а юцур ю»стихотворенеш. 1 61. Поэтан лирически турпалхо дуьненах, дуьненахь х1оьттинчу хьолах, дахарх ен ойланаш. Шен дахар адамаш ирсе кхачорна д1адала кийча иза хилар. «Ма-ярра поэма». 1 62. Эльсанов Исламан прозаически кхолларалла.\nЦуьнан говзаршкахь х1инцалерчу дахаран суьрташ, адамийн кхолламаш. «К1айн коч», «Баьчча», «К1ант ц1авар» дийцарш. 1 63. «Ц1ег1ачу декхнийн боьлак» – исторически повесть. Х1инцца бен садаьржаш дацара, Г1овг1а. 1 64. «Ц1ег1ачу декхнийн боьлак» - исторически повесть. Мехкан кхиэл, Ц1ег1ачу декхнийн боьлак, Т1елха». 1 65. Яндиев Джамалдинан кхолларалла.\nЦуьнан лирически турпалхочун ойланаш а, синхаамаш а. «Нене», «Хаза ю синтеме буьйса» стихотворенеш. 1 66. Кулиев Кайсынан кхолларалла.Поэтан лирически турпалхочун ша винчу лаьтте, хьомечу Даймахке, халкъе болу безам. «Хиндолчунна аьлла байташ», «Т1уьначу лаьттан цинц къуйлу ас буйнахь…» стихотворенеш. 1 67. Оьрсийн, нохчийн литератураша вовшашна бина т1е1аткъамаш. 1 68. Жам1дар 1 Уьтталг1ачу классехь нохчийн литература хьехаран\nРаг1Коьчалан ц1е сахьт Хан\nпланаца I ахшо – 32 сахьт\nХХ б1ешеран хьалхарчу эхан литература - 24 сахьт + 6 сахьт 1 Довзийтар. Нохчийн къоман дахарехь 1940-1959-чуй шерашкахь кхолладелла хьал. 1 2 Мамакаев Мохьмад: дахар, кхолларалла. 1 3 Мамакаев М. «Даймахке», «Т1улгаша а дуьйцу», «Зама». 1 4 Мамакаевн поэзехь Даймехкан тема. 1 5 «Зеламха» романан дакъош дешар. 1 6 Романа т1ера васташ. 1 7 Зеламха обарг валаран бахьана а, хьелаш а. 1 8 Романан маь1на а, исбаьхьаллин башхаллаш а. 1 9 Мамакаев Мохьмадан кхоллараллин мехалла. 1 10 Мамакаев М. кхоллараллех лаьцна сочиненина кечам бар. 1 11 Сочинени. «Къонахчун дахар». 1 12 Мохьмад-Селахь Гадаев. Поэтан дахар, кхолларалла. 1 13 Мохьмад – Селахьан поэзи: «Даймахке сатийсар», «Даймехкан латта», «Рег1ара поп», «Ц1ен берд». 1 14 Лирически турпалхочун дуьненах, дахарх, 1аламах йолу ойланаш. 1 15 Нохчийн литература ХХ б1ешеран хьалхарчу эхехь кхиаран хьелаш. 1 16 Арсанов Саь1ид-Бейн роман «Маца девза доттаг1алла» (обзор). 1 17 Ошаев Халидан исторически роман «Алун шераш» (обзор). 1 18 Шима Окуевн роман «Лай т1ехь ц1ен зезагаш» (обзор). 1 19 ХIХ-б1ешо чекхдолучу –ХХ-б1ешо долалучу муьрехь хилла нохчийн юкъараллин дахар а, граждански т1ом а. 1 20 Гайсултанов 1умаран дахар а, кхолларалла а. 1 21 Исторически повесть «Александр Чеченский». 1 22 Нохчийн к1ентан кхоллам повесть т1ехь гайтаран башхаллаш. 1 23 Литературан теори: повестан композици, исбаьхьаллин г1ирсаш. 1 24 Коьрта турпалхочун Даймахке болу хьежамаш. Сочиненина кечам. 1 25 Сочинени «Александр Чеченский». 1 26 Эдилов Х.Э. Дахар, кхолларалла. 1 27 Лиро-эпически поэма «Сийлаха». 1 28 Коьрта турпалхошна социально-дахаран хьелаша бина т1е1аткъам. 1 29 Поэми т1ехь суртх1отторан, васт кхолларан поэтически г1ирсаш. Сочиненина кечам бар. 1 30 Сочинени «Сийлаха». 1 ХХ б1ешеран шолг1ачу эхан литература – 12 сахьт + 1 сахьт 31 Абдулаев Л. Дахар, кхолларалла. 1 32 «К1ант,-олий,кхойкхура нана», «Мехкан йо1», «Зарзъелла т1аьххьара марха…». 1 II ахшо – 36 сахьт 1 Абдулаев Л. лирика. Поэтан стихийн коьрта проблематика а, философски чулацам а. 1 2 И.Эльсанов. Дахар, кхолларалла. 1 3 Исторически повесть «Ц1ег1ачу декхнийн боьлак» 1 4 Байсангуран а, Телхиган а васташ. 1 5 Нохчийн халкъо ХIХ б1ешарахь шен парг1атонехьа латтийна къийсам. 1 6 «Исторехь стеган меттиг» сочиненина кечам бар. 1 7 Сочинени «Исторехь стеган меттиг». 1 8 Бисултанов Апти: дахар, кхолларалла. 1 9 Стихотворенеш «Бадуев Саид», «Десачу гуьйна т1е», «Ас хьан ч1абанех г1айг1а юцур ю». 1 10 Граждански лирикан исбаьхьалла. 1 11 Бисултанов Аптин поэзин башхаллаш. 1 Сийлахь-боккха Даймехкан т1еман литература – 12 сахьт 12 Граждански т1амехь халкъо турпалалла гайтар карладаккхар. 1 13 Муталибов Зайнди. Дахар, кхолларалла. 1 14 «Б1аьхочун весет». 1 15 Эдилов Хасмагомед: дахар, кхолларалла. 1 16 «Ирс къуьйсуш веллачун сий делахь, латта», «Лаьттан цинц». 1 17 Эдилов поэзехь Даймехкан парг1ато 1алашъяран тема. 1 18 Сулаев Мохьмад. Дахар, кхолларалла. 1 19 «Нохчийн к1ант Волгин йистехь» 1 20 Гацаев Саид. Дахар, кхолларалла. 1 21 «Ханпашин валар» 1 22 Бисултанов Апти. «Йог1у и къежъелла месаш» 1 23 Даймохк мостаг1чух парг1атбоккхуш гайтина халкъан турпалалла, патриотизм. 1 ХХI - б1ешо долалучу муьран литература – 5 сахьт 24 Ибрагимов Канта. Роман «Берийн дуьне». 1 25 Тема а, проблематика а, исбаьхьаллин башхаллаш. 1 26 Яшуркаев Султан. «Х1ара лаьмнаш, лаьмнаш хилла...» 1 27 «Ойланаш, аш соьга баха х1ун боху...», «Ц1ахь котам екара зевне еш 1уьйкъе…» 1 28 Поэзийн исбаьхьаллин башхаллаш. 1 Кхечу къаьмнийн литература – 8 сахьт 29 Базоркин Идрис. Дахар, кхолларалла. 1 30 «Б1ешерийн бодашкара» романан коьрта чулацам. 1 31 Романехь г1алг1айн хьалхалера дахар гайтаран башхаллаш. 1 32 Яндиев Джамалдинан поэтически кхолларалла.. 1 33 Стихотворенеш «Поэтан дог, «Хаза ю синтеме буьйса» 1 34 Гуьржийн яздархочун Александр Казбегин кхоллараллех хаамаш. 1 35 «Элиса» повестан коьрта чулацам. 1 36 Жам1 даран заняти. 1\nрабочая программа предмета Родной (русский ) язык + КТП 1 КЛАСС


Оьрсийчоь кхераме ю бакъдерг дуьйцучу журналисташна\nЧиллан-бутт 06, 2013\nОьрсийчоь -- Москохарчу Петровка олучу полицин коьртачу урхаллина хьалха хlоттийна пикет, 07Лах2010\nОьрсийчохь кхин белхаш бан бакъо йоцу Малхбузера адамийн бакъонашларяран цхьанакхетараллаша шайн белхахой а, церан доьзалш а цу махкара арабохуш ю. Цу арабаьхначарна юккъехь Оьрсийчоьнан бахархой а бу. Нохчийчохь тIемаш буьйлабелчахьана кхерамазалла бахьана долуш ишттачу юкъараллаша Малхбузе дIабаха гIодина дуккхаъчу нохчийн юкъараллин жигархошна а, журналисташна а.\nIамеркахойн Къоман демократин институтий, Дуьненаюкъара республикан институтий – и ши цхьанакхетаралла ю кху деношкахь сихонца шайн белхахой Оьрсийчура Малхбузене, уггаре а хьалха цхьанатоьхначу Штаташка, дIабуьгуш.\nДукхаъчу шерашкахь Оьрсийчохь кхиаме белхаш бина йолчу цу шина институто цу махкахь хIара шо доладелча дуьйна схьа юкъедаьлла долу „Дозанал арахьарчу агентех“ низам бахьана долуш кхин шайн проекташ кхочушъян бакъо йоцуш, Оьрсийчура офисаш дIа а къевлина, шайн белхаш дIаберзийна.\nЦеран белхахоша БиБиСи телевирадиокампанин журналисташка динчу мукIарлонца, тIаьхьарчу хенахь оьрсийн къайлахчу сервисан белхахой кест-кеста „хьошалгIа“ хIуьттуш хиллера уьш болчу, цу шина юкъараллийца болх беш болу Оьрсийчоьнан бахархой Малхбузенан шпионаш хиларна бехке бан йиш ю шайн, цундела шайца болх бича тоьлу шуна, боху къамелаш а деш.\nЦундела, шайн белхахойн кхерамазаллийна сагатдеш, цара уьш массо а дозанал арабаьхна шайн доьзалшца цхьаьна.\nДуьненчохь дуккхаъ ю кхераме хьал кхолладеллачу адамийн бакъонашларъярхошна а, журналисташна а, яздархошна махкара бовда я кхечу агIор кIелхьара бовла гIо деш йолу фондаш а, цхьанакхетараллаш а. Нохчийчохь тIемаш буьйлабелча дуьйна схьа хийла вайнехан жигархошна а гIо дина цара, Малхбузе дIабаха а, цигахь а, мел кIезга а, хьалхарчу муьрехь дIатарбала а.\nИштта дуьненаюкъарчу цхьанакхетараллийн гIоьнца масех шо хьалха Соьлжа-гIалара кIелхьара а ваьккхина, Норвеге дIавахийтинчех ву вевзаш волу нохчийн адамийн бакъонашларъярхо Гисаев Ахьмад. Цуо дуьйцу шен ца ваьлла нисделлачу махкахваларх лаьцна.\nГисаев Ахьмад: „И тIом Нохчийчохь дIаболабелча дуьйна кхерам адамийн бакъонашларъярхошна а, журналисташна а хилла а бу, Путин Iедале веъчахьана и кхерам алсам баьлла а бу. Со суо а ву цу оьрсийн пачхьалкхехь кхерам хиларна дуьненаюкъарчу цхьанакхетараллаша араваьккхинчарех цхьаъ. Штаташкара пачхьалкхан департамент а яра, „Фронтлайн“ юкъаралла а яра, „Мемориал“ а, кхин а цхьацца тобанаш а яра со аравоккхуш гIо деш.\nСо цу махкара араволучу дийнахь а Шереметьевохь цу оьрсийн Iедалхоша саца а вина, кехаташ дIа а даьхна, хIума лелийра, амма соьца хиллачу Францерачу цхьана журналисто ша, со дIа ца хецахь, дIагур вац, элира цаьрга, цул совнаха оха иштта „Мемориале“ а, кхечу адамийн бакъонашларъярхошка а и хIума дIа а хаийтира, цул тIаьхьа бен ара ца валийтира цара со“.\nМаршо радио: Гисаев Ахьмадан дика евзаш цуьнан белхан накъост яра 20I0 шарахь Соьлжа-гIалахь цхьана цабевзачу наха лаца а лаьцна, ГIалгIай махка дIа а йигна, цигахь йийна хилла йолу адамийн бакъонашларъярхо Эстемирова Наташа.\nИза а яра цхьана муьрехь, цуо бечу белхашна а, язъечу артикалшна а реза боцучу ямартхоша кхерамаш тийсар бахьана долуш, махках яьккхиначарна юккъехь - цуьнан кхерамазалла Iалашъярхьама. Амма Наташа, дозанал арахь дукха хан ца йоккхуш, юхайирзира ДегIастана. Цул тIаьхьа дукха хан ялале шена кIело йина Iачу чаьлтачийн карах кхелхира иза, бохуш, дуьйцу Гисаев Ахьмада кхин дIа а.\nГисаев Ахьмад: „ХIинца вайца йоцуш йолу Наташа Эстемирова, Дала декъал йойла иза, 2008 шарахь цунна кхераме хиларна Лондоне дIайигнера, цигахь кхо бутт баккха бийзира цуьнан. Амма кхин цул сов цигахь Iен ца елла, цIаеара иза, цул тIаьхьа иза дIа а кхелхира. Иштта масалаш дуккхаъ ду.\nПанфилов Олега язйинчу киншки тIехь цуо далош долу терахь 37 стаг ву, Нохчийчохь вийна, Путин Iедале веъчахьана. Царех 7 стаг тIепаза вайна ву, вуьш 30 стаг вийна карийна ву“.\nМаршо радио: Нохчийн журналисташна юккъехь а бу дуккхаъ, царна тийсина хилла кхерамаш бахьана долуш, дуьненаюкъарчу цхьанакхетараллаша сихонца, кхелхьарабохуш, дозанал арабаьхнарш. Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а, Британехь а, Францехь а, Норвегехь а дIатарбелла уьш цу юкъараллийн гIоьнца.\nАмма дукха бу хIинца а, верна-ваккхаран зила тIехула лела а лелаш, муьлхачу а мIаьргонехь кхераме хьал хIотта а йиш йолуш, хIетте а къайлаха а, гуш а шаьш беш болу белхаш ца буьтуш, лелаш болу жигархой ДегIастанахь, Къилбаседа Кавказехь а, йоллучу йокхачу Оьрсийчохь а.\nНагахь санна цхьана юкъараллин жигархочунна я журналистана кхераме хьал хIоттахь, хьаьнга мохь ала беза цуо я хьаьнгара орца кхача йиш ю цуьнга, аьлла шега хаьттича, иштта дийцира Гисаев Ахьмада.\nГисаев Ахьмад: „Уггаре а хьалха уьш кхета беза, Оьрсийчохь царна дан гIо доцийла. Иза дицдан дезаш хIума ду. Билгалдаьккхина хила деза, гIаскхийн пачхьалкхехь цхьа а шапаIат хир дац ларвала лууш волчунна. Дуьненаюкъарчу адамийн бакъонаш ларъечу цхьанакхетараллашца зIене вала веза, уьш дуккхаъ йолш а ю. Масала, Фронлайн ю иштта цхьа юкъаралла. Иштта кху Европерчу пачхьалкхийн Iедалшца зIене ваьлча, цара а гIо до, махкара аравала а, юха юхьенцарчу хенахь чохь Iе меттиг хилийтарца а, ахчанца а“.\nМаршо радио: Нохчийчура тIемаш болабелчахьана ДегIастанахь вийна доллучу дуьнентIера а I00 сов журналист, царех I8 нохчо а волуш. Дуккъах шайн корматаллийца а, похIмаллийца а, амма иштта доьналлийца а, бакъонехь къийсарца масала гайтинарш бара царна юккъехь.\nДукха хан йоцуш схьайиллина Соьлжа-гIалахь журналистикан музей, дийначийн а, байъинчийн а сийдан лерина йолу. Хир юй те цу музейчохь Эстемирова Наташина лерина эскпонаташ я маьрша Нохчийчохь баха а, болх бан шайн аьтто ца хиларна, карарчу хенахь Малхбузенехь бехачийн цIераш хьахийна бохург тамашийна хета.\nЖурналисташна кхераме ду Оьрсийчохь


Нохчийчоь, Зазадоккху-бутт 01, 2011\nШинари-де 1 Зазадоккху-бутт 2011\nЧиллан-бутт 25, 2011\nХьанна Пайденна Ду Оьрсийчохь Деш Долу Лелхийтарш\nМилашина Елена Оьрсийчура адамийн бакъонашларярхо а, журналист а ю. 2006-чу шарахь Бесланехь ишкол дIалаьцнача, цигахь хуьлуш дерг дийца йоьдаш йолчу Политковская Аннаина дIовш даьллачулла тIаьхьа, «Новая газето» цуьнан метта Беслане хьажийнера иза. Цу хенахь дуьйна Къиллбаседа Кавказехь хуьлург шен тидамехь латтош а, цигахь хуьлучунна тIаьхьакхиа гIерташ а болх беш ю Милашина Елена.\nЧиллан-бутт 17, 2011\n2002-чу шарахь Москох, Дубровкерчу театрехь йина теракт талларца доьзна гIуллакх дIакъовларна дуьхьала рогIера сацам бина Москохарчу прокуратурехь. Хиллачуьн хьокъехь кхин а алсам таллам бар тIедиллина оцу сацамца, Талламан Комитетана.


Украинехь кхело цIахь соцучу кепе ваьккхина Окуева Амина ейтарна йолчу шеконца лаьцнарг\nКиеверчу апелляцин кхело, изоляторера мукъа а ваьккхина, цIахь Iайта сацам бина Окуева Амина а юьйш, цуьнан цIийнда Осмаев Адам а лазош йина кIело вовшахтохарх шеко йолуш лаьцна волу Каспийскера схьаваьлла Редькин Игорь. Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиига хаам бина Осмаевс.\n"Тоьшаллаш ду дуккха а, генетикан экспертизо луш, амма кхел йолаяла дуккха а хьелаш оьшу. ЦIахь саца дIа ца хьажаво зуламца доьзна гуттар а кIезиг тоьшаллаш дерг а, иза кхелан лаам бу", - элира Осмаевс.\nДов листар дахдарна бехке кхел ю, талламо шен болх дика бо, аьлла хета Осмаевна а, цуьнан адвокатана а.\nОкуева Амина Украинехьа лаьттира Дебальцево гIалахь тIом боьдуш, декхарш кхочушдина Луганскан кIоштахь.\nХьалхо кхело лаьцначуьра дIахийцира Окуева Амина ерца доьзна йолчу шеконца лаьцна хилла кхин кхо декъашхо. Низамо лецна латто магочу хенахь тоьшаллаш кечдина талламхой цабовларна дIахийцира уьш.


Волгоградера автобус чохь ша шех эккхийтина Дагестанан яхархочо\nГIадужу-бутт 21, 2013\nОьрсийчура Волгоград-гIалахь эккхийтар дина нах дIасалелочу автобус чохь. Официала хьесапехь велла, мел лаххара а 6 стаг, чевнаш йина 33 стагана.\nОьрсийчоьнан Талламан Комитетан хьалхарчу версица а догIуш, ша шех эккхийтанарг ю Дагестанера 30 шо хилла яхархо Ахиялова Наида.\n«Тешаша дийцарехь, и зуда цхьана социйлехь тIехиина хилла автобусана. Цул тIаьхьа эккхийтар хилла», аьлла хаам бина Талламан Комитетан официала векало Маркин Владимира.\nДийцарехь, зудчуьнан дегIахь хьарчийна хилла оьккху молха. «Дукха хан йоццуш бусулба дин тIеэцна а, талорхойн цхьана куьйгалхочуьнга Соколов Дмитрийга маре яхана а хилла иза», бохуш дуьйцу Талламан Комитетехь.\nДагестанера ницкъаллийн структураша аьллачунна тIе а тевжаш яржийначу информацица а догIуш, Москох-гIалин вахархо хилла Соколов, Ахиялова наида евзинчул тIаьхьа ХIинжа-гIала а вахана, меттигерчу тIемалойх дIакхетта хилла.\n«И шиъ цхьаьний Москохарчу лакхара доьшийлахь доьшуш хилла. Цигахь Ахияловас Соколов шена тIеверзийна. Тiаккха иза массо хIума охьа а тесна, Дагестане вахана, цигарчу тIемалойх кхетта», бохуш дийцина Дагестанан ницкъаллийн структурашкахь.\nАхча чохь долу банкомат яьхьна Нохчийчохь\nТIелатар дина аьлла, да а, кIант а лаьцна Тбилисехь\nКазахстанан парламенто тIечIагIдина Астанах Нурсултан алар\nГIалгIайчуьрчу хьаькаминй могIарш цIиндан Iалашо ю Евкуровн\nБасаевн тобанехь хилла бохучу Яндиевс кхелехь бехкаш тIе ца лаьцна\nЭзарнашкахь Мозамбикерчу нахана зенаш хилла токхамаш бахьана долуш\nАстанах Нурсултан алар хьехна керлачу президенто\nУггар а ирсечу пачхьалкхашлахь хьалхара ю Финлянди. Оьрсийчоь 59-чу меттигехь ю\nГIалгIайчохь герзан чевнаш йина шина вахархочунна\nНабахтешкахь тутмакхашца кIеда хилар тIедожош ду ФСИН-ан белхахошна\nДаIишхойн карабахар, бехкевоцу Яндиев, летта ши гIалгIа


Чергазийн шира абат\nХьалха Кавказан къаьмнашна автономеш йохкуш кхаа махке бекъна адыгаш дикка хан ю шайн абат хIотто гIерта. Цхьаболучарна бакъахаьа хета кириллицин бухатIехь, вукху декъана тов латиницехь хIоттор.\nДуьнентIе дуьххьара девллачу адамийн могIаршлахь Къилбаседа Кавказан къаьмнаш ларалахь а, тахана а бац церан меттанашна оьшшу йозанан бух биллина. Коьрта бахьана лору Iилмано, и къаьмнаш шайн лаамехь а доцуш, юьстахарчу, уьш долаэцначу Iедало царна кхуллучу пачхьалкхаллах дозуш хилар.\nТIаьххьарчу бIешерачохь, нохчийн а, гIалгIайн а меттанаш санна, кхузза графика хийцинчу меттанех бу массо а Дагестанан а, адыгIийн а меттанаш, масала.\n20-гIа бIешо чекхдолуш жигара хьаьвзира Къилбаседа Кавказан а, Идал-хица дехачу къаьмнийн а филологаш шайн меттанашна аьтто боллу графика харжа. Цхьадолчу меттанашна бIешераш хьалха Iаьрба йозантIехь лелийна элпаш догIу, вукхарна – латинан графика, бохура говзанчаша.\nКремло а, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думано а шогга хадийра Iилманчаша графика хийца болийна болх – царна хетарехь, йиш яц оьрсийн маттаца шалха йийла кхечу, кегийчу къаьмнийн графикаш.\nДелахь а, филологаша хIинца а ца буьту шайн меттанийн графика маттана гергаялорхьама шаьш бен некъ.\nЦунах бу деношкахь Дуьненаюкъара чергазийн ассоциацино шен кхеташонехь тIеэцна сацам: Iилманчаш юкъа а балош, адыгийн меттанийн абаташ цхьана кепе ерзор.\nГезгамашан-баттахь ассоциацин хин йолчу I0-чу конгерссехь кийча хила езаш ю абатан проект.\nБилгалдаккха деза, карарчу хенахь ира лаьтта адыгашлахь шайн меттанех сингаттам. Коьрта бахьана ду дуьне ма-дду баьржина бехачу чергазийн 250 диаспорах шайн мотт хууш кхоолгIа дакъа бен цахилар.\nХьалха Кавказан къаьмнашна автономеш йохкуш кхаа махке бийкъира адыгаш: - Адыгейн, Кхарачой-Чергазийн, ГIебарта-Балкхаройн республикашка.\nОцу кхаа а махкахь шайн-шайна, вовшех къаьсташ хIоттийра цхьана могIара болчу церан меттанийн абаташ а.\nIилманчас Тимижев Хамиша билгалдоккху, адыгийн къаьмнийн элпаш вовшех башха къаьсташ а дац, фонетикехь, орфографехь къастамаш бу, цундела чолхе хир дац цхьана бараме дерзон.\nХалонаш Iитталур ю боху Тимижевс дешаран-яздаран матте элпаш даха. Къаьсташ билгалонаш ю чергизийн а, гIебартойн а, адыгей а, шапсугийн а меттанашкахь. Амма хIетте а дан дезаш хIума лору Тимижев Хамиша меттанашна юкъара цхьа графика къастор .\nЧергазо Абазов Руслан юкъараллахо ву, Норвегехь веха иза. Латинин элпашца цо ша хIоттийна абат. Маршо Радиоца хиллачу къамелехь цо дийцира шен хьесапехь юкъара абатан кеп эшаран бахьанаш.\nАбазов: «Нагахь санна халкъ цхьаьна хила лууш делахь, уггар хьалха буьйцу мотт цхьаъ хила беза церан. Дуккха а балакхаьчнарш бу тахана оцу тIехь къахьоьгуш. Кхуллуш ю юкъара абат, и оьшу деша а, яздан а. Йоза къаьсттина оьшу аьлла хета суна. Iаламат чIогIа оьшуш ю цхьана кепара абат. Иштта нисделла, чергизий тайп-тайпанчу мехкашкахь баха къастийна.\nОьрсийчоьно цкъа а могуьйтур дац цхьаьна тхешан махкахь тхо дахийта, амма оцу агIор къийсам латто аьтто болуш а дац тхо. Делахь а буьсуш цхьа некъ бу: цхьана барамехь абат кхоллар. Кхоьллича, синошца мукъа а хир дар-кх тхо цхьаьна. Кхарачойн-Чергазийчохь арахецна чергазийн жайнаш деша хаа деза Туркойчуьрчу чергазашна, иштта еша хаа деза Адыгейхь а, ГIебарта-Балкхарачохь а арахоьцу литература.\nЦунна гIоьнна кхолла еза цхьана кепара абат. Цхьаболучара хоьтту, хIунда ца мега абат кириллици тIехь йита, бохуш. Дера ца мега, дукхахболу чергазий 50 пачхьалкхашкахь бехаш хиларна. Цундела оьшу латиница. Дуьненахь ингалсан мотт бу хьалхара, оьрсийниг бац. Цундела оьшу-кх абат латиницехь арахеца».\nДаккхий къаьмнийн меттанаш юкъахь чергизийн мотт уггар гIо оьшучарех бу. Чергизийн юкъараллашкара жигархойн маьхьарий оьху гIо доьхуш.\nТкъа Кремл ши лерг таIийна Iа, къора а хилла.\nАбат оьшу латиницехь арахеца


Г1иллакхан мехалла — Зори Ислама\nХ1ора халкъан шен г1иллакхаш ду, иштта шен г1иллакхаш ду вайн халкъах а. Динехь а бакъо елла халкъана шен г1иллакхаш, 1адаташ лелон, и г1иллакхаш, 1адаташ динна дуьхьал ца хилчахьана. 1елам наха аьлла боху: «Динна дуьхьал ца хилчахьана шайн г1иллакхаш, 1адаташ лелон мегар ду, – аьлла. Цо гойту дино уьш доьхкуш цахилар. Вай лакхахь ма-аллара, динна дуьхьал хила йиш яц хаза долу г1иллакхаш я 1адаташ. Масала, билгалдоккхур вай зуда ядоран 1адат. Тахханалц и 1адат вайн халкъана юкъахь лелла ду. Цу тайпа 1адаташ динехь магош дац. Х1унда аьлча, хийрачу зудчух куьг тохар хьарам ду. Цхьа а г1алат доцуш х1ума атта хуьлуш дац. Наггахь иштта г1алат дерг нислахь а, 1аламат хаза 1адаташ, г1иллакхаш долуш ду нохчийн халкъ.\nКъаьсттина, вайн халкъан г1иллакхийн мехалла билгалъяккха лаьа кху статья т1ехь, иштта адамийн юкъараллехь г1иллакхо д1алоцу меттиг хьахон а. «Г1иллакх» аьлла, вай и схьакъастор х1ун ду хьуна аьлча, вай лакхахь д1адуьйлалуш, г1иллакхца цхьана 1адат хьахийна дела, цуьнах и «г1иллакх» боху дош схьакъастор ду иза. Цхьадолу г1иллакхаш 1адаташна чохь нислахь а, гуттар тайп-тайпана кхетамаш болуш ши дош ду и шиъ.\nВай х1инца хьаха ма-дарра, дино магадо г1иллакхаш (Магадо аьлча а, динехь долуш ду-кх и хаза г1иллакхаш): воккханиг т1евеача хьалаг1аттар, воккхачунна некъ битар, цуьнгахь цхьа ларча елахь, цунна и д1ахьош г1о дар… Масане ду уьш. И г1иллакхаш бусулба дин т1еэцале вайн халкъана юкъахь хилла ду. Историкаша билгалдаккхарехь, вайн г1иллакхашца дог1уш ду аьлла т1еэцна вай бусалба дин. И дин т1еоьцуш, цхьаммо ницкъаца т1еэцийтина дац: бина т1ом, кхоьссина топ, тоьхна тур дац. Дукхахьолахь, нийсонца т1ом ца бо, т1ом харцонца бо. Цо гойту вайн халкъан г1иллакхаш, нийса, хаза хилар. Х1унда ду уьш нийса а, хаза а г1иллакхаш? Дера ду уьш Далла а дезна х1умнаш долу дела. « Г1иллакх ялсамани чуьра схьадеъна а ду, юха ялсамани чу даха дезаш а ду»,-бохуш дуьйцу дешначу наха. Цо гойту г1иллакхан мах мел лекхара бу.\nТкъа г1иллакх вайн халкъан ц1ийца хилла ду даима а. Вайн дайша гуттар лардина г1иллакх. Царна хууш хилла цуьнан мах. Ма-дарра аьлча, г1иллакхо, адамашна юккъехь уьйраш кхуллий, и уьйраш хазйой хууш хилла царна. Цундела церан юкъаметтигаш хаза хилла, гергарлонаш ч1ог1а хилла. Церан г1иллакхаша кхоьллинчу гергарлонаша з1е хуттуш хилла т1аьхьа бог1учу церан доьзалийн а. Бусалба динехь ч1ог1а лерина ду гергарло лелор. Дайша лелийнна гергало д1алелор а ду ч1ог1а даздина хьахийна. Ткъа гергарло хадош волу стаг ч1ог1а вуон вийцина, цунна кхерам хилар а билгалдаьккхина. Дешначу наха шайн хьехамашкахь кест-кеста иштта билгалдоккху и.\nГ1иллакхаша гергарло хуттуш хилча, уьш ца лелийча гергарло хедарг хилар билгалдолу. Ткъа гергало хадор стагана дуьненахь, эхартахь ч1ог1а эшам болуш, кхерам болуш х1ума ду. Цу дерригенна а юкъахь лаьтташ дерг г1иллакх хилча, ма ч1ог1а оьшуш х1ума ю и г1иллакх! Вайн халкъо цундела ма лелийна и, цуьнан буьззина мах хууш. Тахана вайн дайша, дедайша, наноша, ненананоша хьоьхуш лаьтташ ду уьш. Уьш х1унда хьоьху цара? Дера хьоьху вайна юкъахь ларам, марзо хилийта. Юкъахь ларам, гергало кхуллуш санна, адамашна юкъахь марзо а кхуллу г1иллакхаша. Ма-дарра аьлча, «гергарло, марзо» боху ши дош маь1не диллича, синоним делахь а, дикка ойла йича, тайп-тайпана кхетамаш бовлу цу дешнашкара. Кхетамаш бохург х1ун ду аьлча, кхин а жимма т1е шекар, я кхийолу х1ума т1етесна, кхачанан чам кхин а тобеш нисло-кх вайн? Иштта гергарлонаш кхин а тодо оцу «марзонаш» бохучу дашо. Гергарло еккъа чукаре-т1екаре я хьо-со делахь, ткъа марзо–уьйрашца болу синхаамаш бу адмашна юккъера.\nДагера, синера дерг мерза а, ц1ена а ду. И мерзаниг а, ц1енаниг а ду вайна баккхийчара схьахьоьхург а, вай схьалаца дезарг а. Даима санна, баккхийчара вайна схьахьоьхучуьнца г1иллакх ду, ткъа Нохчалла г1иллакхашца ю. Вайн дайша санна, г1иллакхаш вай леладахь, дуьззина Нохчий хилла дуьсур ду вай. Ткъа и г1иллакхаш вай ца леладахь, вайн Нохчаллина эшам хир бу, боккха эшам, дег1а т1ера цхьа аг1о д1аяьккхича адамана мел эшам хир бара и? Иштта эшам хир бу-кх! Х1унда аьлча, вайн халкъан цхьа аг1о бу г1иллакх. Вайн фольклорехь а гучадолу и иштта хилар. Дукха меттигаш ю вайн фольклорехь вайн халкъан дахарехь г1иллакхо мел йоккху меттиг д1алоцуш хилла гойтуш. Ишттачарех ду Джамбеков Ша1ранис х1оттийначу «Нохчийн фольклор» ц1е йолчу книги т1ехь долу «Г1иллакх» ц1е йолу дийцар: «Исмайлин Дуда хиллера шен некъа воьдуш. Дуьхьалкхетта цунна жима зуда, керахь бер а долуш. И шена дуьхьалвог1у гича, нана, и бер охьа а диллина, юьстах яьлла.\nЧехкка т1екхиъначу Дудас, и к1ант вуйла шена ма-хиънехь, цунна юххе шен юкъара схьа а яьккхина, тапча охьайиллина.\nЦу к1антана зуда ялийча, верта а, герз а, кхин долу совг1ат а дохьуш, воккха хиллачу Дудина т1ееанера оцу к1ентан нана».\nМел хаза г1иллакх гойту оцу дийцаро. И тайпа меттигаш вайн халкъан дахарехь 1аламат дукха хилла. Хилла аьлла дита а ца лаь суна иза. И тайпа г1иллакхаш жимма хийцаделлехь а, х1инца а хаза г1иллаккхаш долуш, оцу г1иллакхашна дукха нацкъара а ца долуш схьадеана вайн халкъ.\nИштта г1иллакх долуш хилла вайн дай-наной. Оцу г1иллакхех туьлуш ду вай бохуш, мохь-орца дохурш а хуьлу. Вай лакхахь ма-аллара дукха нацкъара ца девллехь а, к1ез-к1еззиг хера довлуш-м го вай. Делахь а, долчуьнгахь тахана а ду г1иллакх. Оцу г1иллакхо хаздина адамаш го дуккха а. Цара дог а дохдо, кханенах тешам а кхуллу. Вайн дайша лелийна хаза г1иллакхаш кхид1а а дехар ду аьлла хета иштта нах гича. Ишттачу дайн-нанойн т1аьхье а хир ю иштта г1иллакхе. «1ожана 1аж гена ца бужу», – олуш ду. Иза ч1ог1а нийса аьлла ду. Дукхахьолахь, шайн чохь кхетош-кхиоре хьаьжжина кхуьу бераш. Ма-дарра аьлча, воккха-жима башхалла а яц, оцу адаман леларе хьаьжча, цуьнан доьзал х1ун доьзал бу гуш хуьлу. И г1иллакх долуш велахь, цуьнан х1усамехь берш г1иллакх долуш, г1иллакх-г1уллакх девзаш буй хаьа хьуна, и стаг г1иллакх доцуш велахь, цуьнан х1усамехь берш г1иллакх доцуш, г1иллакх-г1уллакх ца девзаш буй хаьа хьуна. Массо х1усамехь а иштта ду аьлча а вай нийса хир дац. Куьйга т1ера пхи п1елг а бац цхьатерра. Оьрсийн олуш цхьа х1ума ду: цхьаъ телханаг воцуш доьзал ца хуьлу ( в семье не без урода). Массо цхьатерра дика а ца нисло, иштта массо цхьатерра вуон а ца нисло. Вай буьйцурш: г1иллакх, г1уллакх доцуш нислуш болу доьзалш, оцу доьзалера г1иллакх, г1уллакх доцуш бовлуш болу доьзалхой бу. Уьш вайна юккъехь к1еззиг бен бац. Вай ала хьийзориг: ша хьала кхуьуш долчу юкъаралле хьаьжжина адам хьалакхуьу бохург ду. Иза психологаша, социологаша иштта билгалдоккхуш а ду. Бер, ахь Африке дигна, царна юкъахь дитахь, цуьнах африкахо я индейхо хир ду, 1амарке дигахь – 1амаркахо а, Франце дигахь – франкахо а. Церан амал, церан лелар, церан 1адаташ, кхетам хир бу оцу берехь. Юкъаралло шех д1атардо адам. Цундела боху вай и 1аш волчу доьзале хьаьжжина хуьлу стаг. Иза дика велахь а, иза вуон велахь а, цуьнгахь г1иллакх-оьздингалла елахь а, я и яцахь а, дукхахьолахь бехке ерг-юкъаралла ю. Даима а цунна юкъаралла бехке ю аьлча, иза ч1ог1а нийса хир дац. Юха а, т1аккха а вай оцу юкъахь къастам беш бу «дукхахьолахь» аьлла. Вай хьеха ма-дарра, оцу т1ехь вайн юкъаралла 1аламат дика ю. Адам г1иллакхца а ду, г1уллакхца а ду.\nДуьххьара санна ца хуьлу х1ума. Хан мел йолу х1ума эшам хуьлуш д1адоьду. Юха а билгалдаккха лаьа, хенан йохалла, мел белахь, эшам ца хуьлуш ца дисина вайн халкъ шен г1иллакхашна а, г1уллакхашна а. Амма, дуккха а къаьмнийн а г1иллакхашна, г1уллакхна хиллачу эшамашка хьаьжча, вайн халкъах воккхавево. Цхьана хенахь шайн г1иллакхаш, г1уллакхаш долуш хилла долу цхьадолу халкъаш, оцу шайн г1иллакхех, г1уллакхех хаьдда, дисина. Дукха хан а яц оцу юкъа йоьлларг, цхьа б1е, цхьа б1е ах б1е, ши б1е шо бен. Оццул йолу хан-зама тоьъна къаьмнийн культурашна оццул бакхий хийцамаш бан. Дено-дено глобализаци ю дуьненахь хуьлуш. Цо халкъан кхин долчу х1уманашна т1е1аткъам бина ца 1аш, культурина а т1е1аткъам бо. И ду оцу халкъашна хилларг а. (Церан, х1окхеран культурина т1е1аткъам хилла, эшам хилла, бохуш, церан ц1ераш яха ца лаьа дела, и халкъаш ца хьахадо вай). Глобализаци ца хуьлуш хир дац таханалерчу заманахь муххале а. Х1унда аьлча, халкъийн уьйраш хоттаяла атта ду. Хаамаш д1асакхачон миноташ ца оьшу, ваха-ван а ду атта. Иштта цу бахьанашца мелла а вовшашкара т1е1аткъам хуьлу. Цхьангара цхьа ламаст, 1адат, г1иллакх схьаоьцу, шегара цхьа ламаст, 1адат, г1иллакх д1ало. Иштта вовшех д1аоь и культураш. Д1аэр (интеграци) хуьлу-кх иштта. Цхьаволчо-м ала тарло интеграци муха хуьлу шен махкахь а волуш, цхьаннах д1аэн цхьана кхечу халкъана юкъахь хила ца веза хьо? Тахана лерачу заманахь, хьо цхьана халкъана юкъа д1авахана, цу халкъана юкъахь хила оьшуш а дац. «Виртуальни дуьне» («Виртуальный мир») олуш дуьне ду. Цо, карахь телефон, компьютер йолуш волу стаг вериге а юкъаозийна. Хьо тахана массо а халкъана юкъахь ву. Муьлххачу халкъаца а интеграци ярна кхерам болуш ду, и телефон, компьютер бахьана долуш.\nЙиш юй вайн, вайн г1иллакх д1адала? Яц. Иза гайта йиш-м ю вайн. Ма-дарра аьлча, оьцучуьнга цуьнах масал эцийта йиш ю. Г1иллакх д1адаьлча, адам, адамаллех духуш ду. Вайн адамаллех доха йиш яц.\nТкъа Глобализацех дерг аьлча, оцу «Глобализаци» бохучу дешан кхетамах, тайп-тайпанчу наха, тайп-тайпана шайна хетарг а дуьйцу. Цхьаболчара глобализаци хилийта ца еза, шайн халкъан х1ума лардан деза боху. Вукхара глобализаци хилийта еза, дерриге халкъаш цхьана х1уманна т1ехь хила деза боху. Глобализаци хилийта ца еза бохурш, шайн къоман культура езаш, цуьнан мах лакхара хетарш бу, ткъа и глобализаци хила еза бохурш, шайн къоман культурех хаьддарш, оцу шайн культурин мах ца хетарш бу дукхахберш. Соьга хьаьттича, глобализаци 1илманехь, искусствехь хила еза. Глобализаци хила еза аьлла, г1иллакхах, г1уллакхах вала ца веза. Г1иллакх хаза х1ума ю. Адам хаза х1ума дезаш, хазчу х1уманан мах хадон хууш хила деза.\nЦхьана нохчийн поэтан цхьа дешнаш дара-кх: «Мел лелийлча а тишцалург г1иллакх ду», – аьлла. Иштта дан а ду иза, ахь мел лелийча а тиш ца ло г1иллакх, я цуьнан мах охьа а ца болу. Мелхо а, ахь лела мел до г1иллакхан мах хьала болу. Нахана хазло и, нахана тов и. Г1иллакх долуш волу стаг нахана веза. Нах болчу наха цуьнца г1иллакх леладо, и лара а лору. Х1унда аьлча, цаьрна г1иллакхан мах хаьа. Шайгахь г1иллакх доцчу наха цуьнца г1иллакх ца леладо, цуьнца ларам а ца хуьлу церан. Цара муха леладо цуьнца г1иллакх, цаьргахь г1иллакх ца хилча. Шегахь оьшуш йолу х1ума ца хилча, и х1ума дан ма ца ло! Цундела царна цуьнан мах ца хаьа. Цхьаволчо ала мега: «Мелхо а, ша оцу х1уманехь къеллица хилча, оцу адамна оцу х1уманан мах хьаьа», – аьлла. Иштта а ду иза. Х1уманан шен-шен аг1о хуьлу. Цу хаттарна иштта жоп дала лаьа: «Х1инццалц х1ара х1ума йоцуш я х1ара х1ума доцуш вай муха 1ийна хилла-те», – олу вай. И х1ума ца хиларе терра цуьнан хьашталла ца хууш 1ийна. Иштта, г1иллакх доцчу стагана а оцу г1иллакхан мехалла ца хаьа, и шегахь доцу дела. Амма цкъа и шегахь хила а хилла, оцу шен г1иллакхца юкъараллех воьлча, х1ара доцуш со мух 1ийна хилла-те, аьлла хетар дара. И иштта хеташ берш хийлазза нис а ло. Цхьана хенахь муьлх-муьлххачу пхьоьханах д1а а бетталой, кхано г1иллакх, г1уллакх, яхь йолчу нахах шаьш кхетча, ма 1овдал хилла со, ма эрна д1аяхийтина ас хан, бохуш 1а. Оцу нахах кхетта, г1иллакх, г1уллакх, яхь йолуш д1аволавелча, шега болу ларам го цунна. Оцо мах хадабойту цуьнга.\nОлуш цхьа х1ума ду-кх вайн: «Г1иллакх доцчу стагана ахь г1иллакх лелийча, ахь х1ун леладо ма ца хаьа, иза 1адвита, цуьнца г1иллакх ца лелош»,- олий. Иза а нийса ду. Иза кхеташ ца хилча, ахь кхин х1ун дийр ду! Г1иллакх лелон атта ма даций, ахь х1ун леладо хууш я ахь лелочун мах хууш ца хилча-м муххале а! Юха, цуьнца г1иллакх лелор дац ас,- аьлла,- хьо цуьнца г1иллакх ца лелон ваьлча, цуьнах тарлой-те хьо?- аьлла хаттар а кхоллало. Верриге хьо цуьнах тарло аьлча-м нийса хир дац иза. Х1унда аьлча, хьо цуьнца бен вац г1иллакх ца лелош. Делахь а, цуьнан амал дехьа волу хьо, меллалц валахь а. Ахь дика ойла йича, оцу хатттаршна луш долу жоьпаш масех аг1о йолуш ду. Цундела цу хаттаршна жоьпаш юкъара 1аддитча нийса хета.\nТ1ехь мел беркъа велахь а, стагехь г1иллакх делахь, и стаг хазво оцу г1илликххо, амма цу стагехь г1иллакх дацахь, мел кечвелла и хиларх, маьттаза волу. Ткъа хаза хилча, хаза ду, маьттазниг наха т1е ца оьцу.\nГ1иллакх д1аьдаллчул т1аьхьа кху дуьнен чохь ваьхна а х1ун до? Х1ун маь1на ду вахаран? Г1иллакх цахилар-ларам ца хилар ду. Вовшийн ларам ца хилча, мел ирча хир дара дуьне. Дуьне юкъаметтигаша хаздеш ма ду. Ткъа юкъаметтигаш, вай ма-аллара, г1иллакхаша хуьттуш ма ю! Цундела, «Г1иллакх д1адаьллачул т1аьхьа кху дуьнен чохь ваьхна а х1ун до?», – аьлла сайн х1оьттинчу хаттаро, цкъа маццах оццу ойланца айса язйина «Г1иллакх» аьлла йолу байт дагаяийти суна:\nКура байракх йина,\nГ1иллакх, хьо дуог1а лаьа.\nХьоьл исбаьхьа синан\nКхин х1ун хир ду ца хаьа.\nИ хьан хазалла гина,\nВахаран чам ца хьаьа.\nМа дожа сан къина,\nХьоьл т1аьхьа 1а ца лаьа.\nБакъ а долуш, г1иллакх исбаьхьа х1ума ю. Оцу г1иллакхан хазалла д1аяьллачул т1аьхьа вахаран маь1на ца го. Юх-юха а и билгалдаккхарх дукха а ца хета. Оцу г1иллакхца цхьана бог1уш ма буй ларам а. Хьайн нахаца а, нехан хьайца а г1иллакх, ларам боцуш хьо муха вехар ву?! Ваха лур вара аьлла а ца хета. Цундела ю г1иллакх мехала х1ума. Берашна цуьнан мехалла гайта еза дукха жима долуш дуьйна. Цунна дог1уш цхьа дийцар ду вайн халкъалахь лелаш: «Цхьана стага цхьана хьекъалче хаьттина хилла «Бер маца дуьйна 1амон деза», – аьлла. Бере хьажна, «Мел хан ю кху беран»?-хаьттина хилла стага . «Ялх бутт бу», – аьлла дас. «Нийсса ялх бутт т1аьхьависина хьо»,-аьлла хьекъалчас. Бер дуьненчу даьллачу дийнахь дуьйна 1амон деза бохург ду цу дийцарехь гойтург. Лаа олуш ма дац, «Серах х1оз балур бу, хьокханах х1оз балур бац, хьокха саттабахь, каглур бу». Цу берана етта езаш яц, цуьнга баха дезаш дац. Цунна и дерриге хьайн леларехь гайта дезаш ду. Ахь дийриг схьаоьцур ду цо. Ингалсан пачхьалкхан литературни критика, лексикографа, поэта Сэмюэл Джонсона аьлла: «Масало хьехамочул а дукха ч1ог1а т1е1аткъамбо» («Пример всегда воздействует сильнее, чем проповедь»). И ду вай дуьйцург. Ахь оцу х1уманан лелоре хьаьжжина гуш хуьлу цуьнан мехалла. Беро и х1ума мехала дацахь а схьаоьцу, х1унда аьлча, хьекъал кхиъна даьлла дац цуьнан дика-вуон къасто а, х1уманан къорггера ойлян а. Иза х1инца а цкъа лехамехь ду. Цундела цунна диканиг дика дуй а, вуониг вуон дуй а хоуьйтуш хила веза, олуш а, хьайгара масал гойтуш а. Ткъа воккханиг ахь дуьйцучух, ахь шена гойтучу масалх кхета йиш йолуш ву, и беран хенара ваьлла. Иза дуьйцучух кхета йиш йолуш велахь а, цунна хьеха ца оьшу, амма хьайн леларца масал гайта деза цунна, иза ца кхеташ лаьтташ вац, и масал оьшуш лаьтташ ву (Вай вуьйцург лела ца хууш волу воккханиг ву, ма-дарра аьлча, г1иллакх доцуш волу воккханиг. Х1унда аьлча, г1иллакх доцург ву лела ца хууш верг). Г1иллакх санна долу х1ума цадевзарг х1уманан мехалла ца евзаш ву. Цхьацца долу адам оцу х1уманах кхеташ а, оцу х1уманан мах хууш а хиларх, ша волчу юкъаралло и х1ума лелош ца хилча, оцу х1уманна т1екхийдаш ца хуьлу. Берриге а бехк харцахьалелачун а ца хуьлу даим а. И иштта х1унда ву? Цо и х1унда леладо? – аьлла, хаттар х1отто деза уггаре хьалха. Суна схьахетарехь, цунна хир долу жоп оцу х1уманехь цуьнгахь къелла хилар ду аьлла хир ду. Ма-дарра аьлча, вай йолийначу темехь и къелла масаллин къелла бохучунна т1едог1ур ду. Цо гойту массаллин мел мехалла ю.\nГиллакх шена дагадеача лелош, шена дага ца деача 1аддуьтуш дац. Г1иллакх массо хенахь лелон дезаш ду. Ма-дарра аьлча, шен сица хила дезаш ду. Сица долу х1ума гуттаренна хьоьца хуьлу, хьоьх даккха а ца ло. Масала, г1иллакх долу стаг массаьрца а г1иллакхе хуьлу, бер дара аьлла ца 1аш, бераца а. И т1еч1агдеш кхузахь дагадаьхки суна Резванова Айзин цхьа дешнаш: «Г1иллакх долчу стеган бераца а хуьлу г1иллакх» аьлла долу. Уьш бакъ дешнаш ду. Иштта дан а ду иза. Иштта, хьал-бахам бара, дарж дара аьлла, цхьанца г1иллакх лелош, къен-миска вара, дарж дацара аьлла, цхьаьнца и г1иллакх ца лелош ца хуьлу г1иллакх долу стаг. Вай лакхахь ма-аллара, цуьнан сица и делахь, цуьнга и къестамаш балур а бац, и массаьрца а цхьанаэшшарахь хир ву. Ткъа и иштта дацахь, цо лелориг моттарг1а ю. Цо лелориг моттарг1а елахь а, г1иллакх-м ду иза, амма моттарг1ех дина г1иллакх ду-кх. Ткъа моттарг1анехь дина х1ума билггал ца хуьлу. Ткъа лелон хала долу х1ума моттарг1аца хуьлуш нисло. Халонца бен ца кхочу х1уманан лакхалле. Ткъа лакхахь верг массарна а гуш хуьлу. Иштта, адамаллин лакхане а кхочу гиллакхца, и оцу шен г1иллакхца гуш а хуьлу г1иллакхна б1аьрзе боцчу нахана. Г1иллакх лелон хала делахь а, оцу г1иллакхо адамах дуьззина адам до.\n← Кадыров Ахьмад-Хьаьжа дагалоцуш…\nПодвиг Зелимхана Мацуева во имя и благо народа →\nИслам и промышленность\n21.01.2022 20.01.2022 Administrator


Нохчий бохор дагалоцучу барамехь ву Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь а, мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан а\nМатериалан автор Маазов Билал, "Кавказ.Реалиин" корреспондент\nСоветан пачхьалкх ша кхуллучу муьрехь Ленин Владимира а баьхна, "оьрсех тера леларца оьрсашна а тIехула лоьлхуш хуьлу цхьадолчу къаьмнийн векалш". 21-чу бIешерашкахь изза ду Нохчийчохь а. Кремло дIахIиттийна Iедалхой а хуьлу, Москвара схьа шайна тIехь урхалла дечарел а совбийла гIерташ.\n2004-чу шарахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира доккха гIалат ду аьллера, нохчашна а, гIалгIашна а депортаци йина 60 шо кхачар цхьана а агIор билгалдаьккхина цахилар. "Цу тайпа терахьаш дицдан мегар дац", - аьллера цо.\nДелахь а, къам махкахдаккхар дагалацар - Москвана шайгара бехкбаккхар тардала мега аьлла, хетачу урхалхоша сацамбинера цу дийнах лаьцна ца хьехон. Цундела 2011-чу шарера схьа дуьйна Нохчийчохь Iаламат доккха той хIоттош даздо Турслочун де. Бакъду, луларчу ГIалгIайчохь хьалха а санна, бохаман де хуьлура иза. Ур-атталла, Нохчийчуьра Дагестане баха дехьабевллачу нохчаша а цхьана тезетан барамаш хIиттабо хIора шарахь.\nДепортаци йина де дицдайта а гIиртира нохчийн Iедалхой. 2012-чу шарахь дIакхайкхийра, "нохчийн къоман бохамашца хилла терахьаш цхьана дийнахь билгалдаха деза – Стигалкъекъа-беттан 10-чохь" аьлла.\nОцу дийнахь, 2004-чу шарахь толаман денна леринчу барамехь динчу терактехь вийра Нохчийчоьнан президент Кадыров Ахьмад ХIетахь дуьйна, Нохчийчоьнан Iедалхойн официалан тIегIанехь дагалоцуш дацара Сталина депортаци йина де.\nОцу хийцамо эргIадбахийтинера махкара бахархой. Депортацина лерина конференци вовшахтоьхна, дIаяьхьна Кутаев Руслан наркотикаш лелийна аьлла, хан тоьхна, набахте хьажийра.\nИ дерриг а дIатоттуш, дагахь а доцуш баьржира керла хаам: 2020-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана администрацера а, муфтиятера а векалшца цхьана депортацехь хIаллакхиллачарна хIоттийначу Мемориална хьалха митинг дIаяьхьна аьлла.\nДелахь а, кхин нах гулбелла, къам дохорна лерина баккхий барамаш дIа ца баьхьна Нохчийчохь. Бакъду, тIаьххьарчу бархI шерачохь Кадыровс дуьххьара цу митингехь дакъалацаро цхьа дегайовхо юьту.\n"Масийтта шерашкахь и де билгалдаккха дехкар юкъахдаккхар доьзна хир ду аьлла хета суна, социалан машанашкахь Iаламат дукха бахархоша къоман исторехь хиллачу бохаман дийнах лаьцна дийцар. Социалан машанашкахь сема терго ма латтайо цара", - аьлла, тешна ву Нохчийчуьра вахархо Супьян.\nДелахь а, кхузахь Кадыровс депортацехь беллачийн сийдайина аьлла хета цунна. "Депортацехь беллачарна хIоттийначу Мемориалан декъа тIехь ницкъаллийн структурашкара байинчу нахана чарташ доьгIна. Ткъа уьш тхайн дайшна тIехь лаьттинчу НКВД-н чалтачийн тIаьхье ю", - боху Супьяна.\nКарладаккха догIу, 2004-чу шарахь депортацин 60 шо кхочуш Европарламенто резолюци тIеийцира, нохчашна йина депортаци геноцид яра аьлла.\n2004-чу шеран Чиллан-беттан 26-чохь арахецначу резолюци юкъара 15-чу декъехь билгалдаьккхина ду: "…1944-чу шарахь Чиллан-беттан 23-чохь, Сталинан омраца доллу нохчийн къомана Юккъерчу Азе депортаци яр - геноцид ю, 1907-чу шарахь 4-чу Гааган Конвенцица билгалдаккхарца а, Инарла ассамблейно 1948-чу шарахь тIеэцначу Конвенцица а".


Гиний шуна Бенахь бIаьсте йолуш?\nМарсхьокху-бутт 16, 2016\nАдам цецдолуш, харж ца кхоош, комаьрша гIишлош а югIуш, рогIера даздарш,"Бенойн бIаьстенна" кечамаш бу цIе яьлча санна Ножай юьртан кIоштехь дIахьош.\nДуьйла "Бенарчу бIаьстене"!\nМел чIогIа басарш ца кхоош, эпитеташ ялош ала воьлча а тоаме хир дуй те аьлла хеталуш баккхий хийцамаш бу Ножай юьртан кIоштан лаьмнашкахь дIахьуш.\nКIоргга лаьттах чIагIонна, чу ца такхийта, биргIанаш оьхуьйтуш, шордеш, тодеш ду некъаш, ангали биста кхаччалц хиш тIехула тохкуш ду тIайш, берашна а, баккхийчарна а, садаIучу меттигашна а, могушалла тоярна а лерина югIуш ю гIишлош.\nIедало беллачу гIирс-коьчалла доза доцуш кхаъ хилла, тхевнаш хуьйцуш, керла керташ еш, каде хьийзаш ду адам а. Даима а цигахь баьхначу юьртахоша даре дарца ган а гуш, хийцалуш ю ярташ, лаьмнийн даккъаш, шера акъареш: дIахIуьттуш ю керла бIаьвнаш, хьешахIусмаш.\nКъаьсттина бакхий хийцамаш тергалло Бена а, Бена-Ведана а, царна гонахарчу ярташкахь а.ТIаьхьалонна а аьлла беш болу и берриге хийцамаш боьзна бу кху беттан 20-21 -чу деношкахь цигахь Кадыров воккханиг дагалоцуш, цуьнан 65 шо кхачар дIахьучу «Бенойн бIаьсте» цIе йолчу шолгIачу фестивалаца.\nЦигахь югIучу гIишлойн а, бечу хийцамийн хан яьлча бен, кхачо йоллуш мах хадо а хуур доцуш, мехала лору шайн ярташкахь хуьлуш дерг шаьш бахархошша а.\nЦунах, цу хийцамех дуьйцуш ву еххачу хенахь хьехархо а, гIишлошьярхо а белхаш бина Ахматов Iаднан.\nIаднан: « ТIаьхьа бен хуур доцуш, хьо говрахь ву я вирахь ву, бакхий хийцамаш бу кхузахь дIахьуш. Тера-мера аьтто ца хилла кхузарчу нехан и хиндолу даздарш бахьнехь. Бена хьалабогIу некъаш а, кхечу ярташкахь доьду некъаш а вуно чIогIа тодина а, тодеш а ду, кIоргенан биргIанаш лаьттах а йогIуьйтуш, чу ца такхийта..\nХиш охьаэхийта апареш ю некъийн бохалла еш… Лоьман кIотар эвлана а лакхахь хьешацIа дугIуш ду, цхьацца садаIа меттигаш а кечйина. Ахти тIай олучу боьрахь ангалин тIай дина машен тIехула яьлча а каг а ца луш.\nЦигахь а садаIарна лерина кегийра рагIуш дина. Берашна а меттигаш ю кечьеш садаIа а,могушалла тоян а. Юьртахошна дIукха гIирс белла.Цундела адам ша арадаьлла,самукъадаьлла гIуллакх деш ду.\nел йина хIума юьртана юьсур йолуш хIуманаш ю. Кхуззахь Бена-Ведана акъари тIехь каркасан бIов ю югIуш.Иза а гуттаренна а юьсур ю. Дукха ю югIу гIишлош…»\nНожай юьртан кIоштехь хуьлучу баккхийчу хийцамех дийцинчу Ахматов Iаднана чIагIдарца, исбаьхьчу Iаламан хазаллех пайда эца аьтто боцуш, дIатиссина меттигаш дукха юьсур яц кIоштехь.\nЦо дийцарехь, бакълена а нохчийн лаьмнаш Швейцарех тардан хьайча санна, цхьамма а лехка ца оьшуш, каде хьийзаш бу шаьш ламанхой а.