Нохчийчоь -- Керла 2013 шо тIекхочуш, Соьлж-ГIала, 31ГIу2012\nЛатта вайн цхьаъ бен доцийла, цинцашлахь, цуьнан цхьа зирх вукхунах а бозуш, хΙара дуьне дуйла кхетачун сингаттам бу Шемахь, 20 бутт хьалха болабалларх, сацаза лаьтта чоьхьара тΙом. Цо дΙадаьхьна 30-ттех эзар бусулбанийн са. Президент ларалучу Асад Башаран режимехьай, цунна дуьхьал лаьттачу гΙаттамхошкахьай гонахара а, юьстахара а пачхьалкхаш екъаялар коьртачех цхьа бахьана ду и тΙом тΙех бахбелла боьдуш хиларан.\nШен къоманна тΙе ракеташ, бомбанаш етта цигара Ιедал къиза а лоруш, и емал дечу дуьненан доккхахчу декъанна дуьхьал лаьтта Асада режиман доттагΙий – Оьрсийчоь, Китай. Уьш бахьанехь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организаци йисина Асадна дуьхьал хьакъдоллу сацам тΙеоьцийла доцуш – Пекинан а, Москохан а векалша чекх ца болуьйту иза.\nМаьΙ-маьΙнерчу политикаша туьду, стенца йозу Оьрсийчоьной, Китайной юхьара эцна политика. Пекинна хьайна шен когакΙелхьарчу Тибето маршо лоьхуш, Оьрсийчоьнан садуу Кавказехь чΙагΙъеллачу сепаратизмо. Цунделла шина а пачхьалкхан лидершна бΙаьрга цΙий хьаьвза Ιедалца нийсо къовса нах гΙевттича – бен дац иза Нохчийчохь хилча а, Тибетехь хилча а, Шемахь хилча а.\nУггаре а чΙогΙа цивилан дуьне тахана кхоьру, Асадан режимо, шех летачу гΙаттамхойн кхиамаш совбелча, ша эшайоьлча, шен долахь латтаде химин герз юкъадаккха торуш хиларх. ТΙаккха барам а боцуш дестар ду Шемарчу тΙамо хΙаллакбечу нехан терахьаш.\nДуьненан рогΙера лазам бу Мисара. «Ιаьрбан бΙаьсте» цΙе а тиллина, Малхбалехула хьаьвзинчу демократин революцешна тΙе ΙиндагΙ дожадо Мисарахь керла хаьржинчу куьйгалхочух Мурси Мохьаммадах халкъан президент ца хилаваларо.\nМубарак Хьосни вохийначул тΙаьхьа хийцинчу конституцин хатΙо шалхадаьккхина къам. Мурси, нахера бакъонаш дΙа а йохуш, шен карахь чΙагΙбеш ву Ιедалан мукъ. И некъ цатайнаршший, тайнаршший вовшахлета хΙинца. Ала дац, мисархошна барт карор бу оцу къовсамехь – лаьттачу хьолан битамаш бу тΙех кхераме.\nШина пачхьалкхарчу шина президентан харжамаш бара дахначу шарахь дерриг а дуьнено тергаме эцна – Оьрсийчоьнанний, Ιаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штитийнний. Путин Владимир Медведев Дмитрийца, шатайпа шахматашкара рокировка-хьоз а хьовзош, 13 шо хьалха шена Ельцина Бориса совгΙат динчу гΙента юха а 6 шарна охьахааро дуьненан бахархойн бΙаьргаш чохь лахйира Оьрсийчоь демократех эшна еха пачхьалкх санна.\nТкъа шен исторехь дуьххьара Ιаьржачу нахах схьаваьлла стаг волу президент Обама Барак шозлагΙа а оцу метте харжаро Ιаьмеркан Штаташ юхькъаййина маршонийн мах бевзачу нехан кхетамехь.\nТергамхошна дуккха а дийца кхача белла Оьрсийчоьной, Штаташий вовшашкара демократин якъо тΙехъеттачохь кхоьллинчу низамаша. «Магнитскийн акто» билгалбаькхина Штаташна гергахь демократин мостагΙий ларалуш болу кремлхойн го. Царна дихкина шайн миллионаш доллар-валютехь Ιаьмеркан банкашка дахка а, Ιаьмерка дехьа-сехьа леста а, цигахь шайн бераш деша, даха хийшо а.\nОцу политикан а, дипломатин а тΙамехь шен герз дуьхьалкхоьссина Москох Ιачу пачхьалкхан дайша а. Кхин Оьрсийчоьно шен бобераш совгΙат дийр дац Ιаьмеркахошна. ХΙинцачул тΙаьхьа, цул совнаха, океанал дехьа керла да-нана а карийна, ирсе хир дац шаьш бобераш а.\nМиллионашкахь боьлу Оьрсийчохь бералла мел декъазчу хьолехь ду а, берийн, къаьсттина боберий, уьш заьΙап делахь-м мелхо а, бакъонаш мел хоьшуш ю а хууш болу европахой а, шаьш Ιаьмеркахой а. Нах кхета, Вашингтоно «Магнитскийн акт» Оьрсийчохь, бегашена а доцуш, адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларна арахецнийла а, Оьрсийчоьно цунна дуьхьал беламе политикан цΙингаш еттийла.\nТΙехъяккхийчу пачхьалкхашлахь кхушара Ιедалан дай хийцабеллачех Китай а ю. Цзиньпин Си хаьржина коммунисташа шайн 18-чу партгуламехь пачхьалкхан коьрте. Амма мукъ шен кара оьцур бац цо, низамца а догΙуш, кхин а кхо бутт баьлча бен.\nЕвропехь боккха толам лара безаш ду 1992-чу шарахь, мехкаш цхьаьнакхеташ кхоллабелла барт 20 шо шен кхочуш боханза бисар. Евроберта юкъайогΙу 27 пачхьалкх герга яра оцу хиламна дахначу шарахь. Греци, Испани, Партугали, Итали финансийн къоьллан дозана гергахь кхачаро Евробарт бохарна кхерам туьйсура. Амма европахой сиха амалш йогΙу нах бацаро а, пачхьалкхашна жуларахь яхар пайдехьа дуйла царна хааро а къелхьараяьккхира Европа юха а шайн-шайн бенашка мехкаш юхабовларх.\nТкъа и дац кхерам дΙабаьлла бохург. ТΙедеъна шо дΙадахначул атта хир ду аьлла прогноз ян ваьхьаш вац цхьа а экономист а, цхьа а политик а. Делахь а, Евробертан экономикан а, политикан а бух а иштта ледара бацар гойту кхушара цунна юкъа Хорвати йоьдуш хиларо а, маситта кхин пахьалкха а цунна юкъаяха дийцарш дΙахьош хьийзаро а.\nΙаламо беъначу хьовзамех алсам зединарг бара Ιаьмеркан континента тΙехула ши бут хьалха чекхбаьлла рогΙера «Сэнди-мох». Ямайкехь, Кубехь, Канадехь, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь цо беъначу бохамашкахь велира ши бΙе гергга стаг. Еккъа цхьана Нью-Йоркана хилла зе меттахΙотто оьшу ахбΙе миллиар доллар.\nДуьнентΙехь дуккха а нах баккхий а беш, Израило кΙиранах тΙе ракеташ йиттина, шена чохь цхьа бΙе ах бΙе сов стаг вийначул тΙаьхьа, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацино тергамхочун статусца шен балха юкъа йитина Палестина. Иза шайн мохк йозуш йоцчу пачхьалкхан декъа кхачон гΙертачу палестинахойн боккха аьтто бу аьлла хета дуккхаъчу политикашна.\nАдаман оьгΙазалла, цхьаьнгара бен яцахь а, мел бале хΙума ю, мел доккха хила тарло цхьана стага ша деш нисло зулам гойтуш масал дара дуьненан паргΙатонашца а, кхерамзаллица а, бахамаллица а хьалха яьлла йоьдучу Норвегехь меттигерчу националистна Брайвик Андершна гурахь йина кхел. Шинхьа – Ослорчу Ιедалан цΙеношкахь а, бераш садоΙучу Уьтоьйа-гΙайри тΙехь а 70 гергга адам, доккхачу декъанна бераш, дайарна 21 шо кхайкхийра цунна набахтехь такха. Брайвик дуьххьара стаг ву Норвегин кхело оццул луьра таΙзар дина.\nУьтоьйа-гΙайри тΙехь, и шашаха нисделла хΙума делахь а, доьналла, стогалла, къонахалла нохчашлахь лекъаш доцийла гайтира садоΙучу берашлахь нисвеллачу шина кΙанта – Норвегерчу мухΙажирша Джамаев Мовсара а, Даудов Рустам а. Наха тоьшалла а деш, ткъеха сов бер лечуьра къелхьара даьккхина цушимма.\nИслам-динна кхо бутт хьалха йина оьгΙазалла а ю шеран битам – «Бусулба нехана бехкабацар» цΙе тоьхначу филмо, аьлча а, оцу киногΙурто айира адамашлахь эккха кийча йолу оьгΙазалла.\nГуламаш хΙиттира цуьнан хьокъехь бусулба Малхбалехь хьовха, католикаш, протестанташ бахархошлахь коьрта дакъош долчу мехкашкахь а – Австралехь, Бельгехь, Ингалсехь, Германехь, Грецехь, Сербехь, Норвегехь, Францехь. Бенгазехь, Либин шахьарахь, вийра Цхьаьнатоьхначу Штатийн векал Стивенс Кристофер. Пакистанан аьчка некъийн министра Билур Ахьмад Гулама, масала, 100 эзар доллар кхаъ кхайкхийра филман автор Накулу Басили Накулу вуьйрволчунна.\nПолитикан режимашкахь нах цецбаьхначу хиламех бара яхначу гурахь Гуьржийчохь ваха а тΙехь дихкина, шегара махкалла а президента Саакашвили Михаила дΙадаьккхина волчу миллиардеран Иванишвили Бидзинин «Гуьржийн сатийсам» цΙе йолу партийн го парламентан харжамашкахь толар.\nДуьненан къайленаш ястарехь Ιилманчаша дахначу шаро баьхначу кхиамех лара догΙу Ιаьмеркахоша талламийн конка Марса тΙейоссор а, цо цигара схьалуш суьрташ а, кхийолу информаци а хилар. Лаьтта тΙерачу жил-Ιаламан, дийнатийн кхолладаларан къаргенаш йовзуьйтуш Хиггсан бозон шех олу физикан орам карийна шена аьлла дΙахьедар дира дахначу шарахь Швейцарерчу Ιилманчийн тобан куьйгалхочо Вильямс Ребеккас. Иза практикехь талла а теллина бакъдира кхечу мехкашкарчу Ιилманчаша а.\nЦкъа а ца хиллачул йоккха температура луш эксперимент йира дешин ионошца Ιаьмеркарчу Брукьхейвенан къоман лабораторино – Цельсин барамехь 4 триллион градус, иза Маьлхан йовхонаца юьстича ши бΙе ах бΙе эзарза сов ю. Медицинехь а баьхна Ιаьмеркахоша лаккхара кхиамаш – кхоьллина цомгушчунна хийца тарлуш дилхах доцу доΙах, мочхаллаш.\nИнформацин технологешкахь, компьютеран таронаш совйохуш кхоьллина Windows-8. Уггаре дукха - миллиард сов –пайдаэцархой гулбина шена гонаха интернетан хьалханчас Facebook-юкъараланчо а. Дашна ала, стохка Ιаьмеркахь веха къона нохчо Илисханов Шерип дΙаэцна Фейсбуко шен инженерийн могΙара.\nВайна герга а, даккхийде я вайн доглаза хьакъ долуш хиламаш бу Оьрсийчуьранаш.\nХΙун дара дахначу шарахь массеран а цхьабосса самалха доккхуш? Оцу хаттарна хаза а хеташ хазор дара жоп. Амма... баккъала а ойла йича а ала карадац, аш бехк ма буьллийла.\nШаро дагахтоьхначу дешнех эсехь совцуш ду хΙара дешнаш. Хьалхарниг хинкеман пийсак хьоькхуш, балехь воллучу лайх ша-шен тарвеш хуьлу президент Путин Владимир ву, шолгΙаниг – иза къомах цо шен лозу боху дог ца лозийла гойтуш хьийза оппозиционер, «Парнас» партин куьйгалхо Немцов Борис ву.\nПутин: «Суна го, ас ойла йо Оьрсийчоьнан могΙарчу бахархойх, го протестан тобанаш а, амма сан Ιалашо массо а бахархошна дика хилар ю»\nНемцов: «Оцу кемантΙерачу лен 26 гΙап-гΙала ю, цуьнан 5 яхта ду. Путинан гΙеран –иза мехкдаьттан доладен тоба ю,уьш чекисташ а, Петарбухарчу мэрера схьабевлла банкийн а, тΙеман гΙирс бечу корпорацин а доладечу «Озеро» кооперативан декъашхой а бу. Оцу гΙеран долахь ду вайн махкахь 140 миллиард доллар ахча».\nПутин Владимирал аьлла дош, иза массо а хΙуманна тΙе шатайпа къорза тΙадам таΙош нисдаларе терра, сихха Оьрсийчухула даьржачех ву Нохчийчоьнан куьйгалхо а. Кадыров Рамзана хазийна, цуьнан хатΙ-амал гойтучех ду цо мехкан хьакамаш а гулбина дина дΙахьедар.\nКадыров: "Авторитеташ махкахь бац. Со ву хьолан да. Со ву хIара машен лелориг. Кхин цхьа а ван а вац соьца. Рамзан, кхин цъьа а ван а вац. "Рамзан а , иза а вац", ...хIан-хIа, вац. Со ву хьалха ваьлла. "Рамзанас, Адамас элира, Рамзанас а, хIунаьхдинчо а элира, Рамзанас а, Лорда а элира..." ХIан-хIа, ца элира. Рамзанас элира-кх, Кхин цхьаммо а ца элира. Вукхара ас аьлларг элира. Вай халла дIаяьхна кху махкара авторитеташ - фамилеш, ГантемировгIаррий, ЗавгаевгIаррий, ЯмадаевгIаррий... ХIан-хIа, хьалха яьллий Кадыровн фамили? Хьалхаяьлла. ХIокху махкахь важайолу фамилеш ян а яц".\nКадыров Рамзана а балхабо кест-кеста шена шен белшаш тΙехь Iуьллучу дукъо бохьу гΙайгΙанаш. Аьтто а хилла, дарж дита йиш елахьара, ша ломахь накхарш а лелош, гоьлтΙа ког баьккхина сапаргΙат вехар вара олу цо.\nНемцов Борис, оппозиционер, бакъ ву я вац Путин Владимиран хьал – цΙенош, яхтанаш, ахча – дагардарца, уггаре хьалха оьрсех хьакхало. Ткъа 2012-чу шарахь, гурахь, Маршо Радионо серлаяьккхира Кадыров Рамзана шен Дубайера юьстах а яьхна Чехе шен говраш дΙатарйина меттиг – иза кхузарчу къилбера жима гΙала Мимонь ю. ХΙораннан а шишша миллион доллар гергга мах болуш иттех дин бу Кадыровн цигахь.\nПутина санна, Рамзана а олу кест-кеста ша къоман лай ву. Амма Нохчийчохь мел вехарг а иштта лай хилча, зовкх дара къомана дахарна леткъамаш цабар.\nМехкашкара паргΙатонаш, аьттонаш зуьйчу дуьненаюкъарчу хьукматаша къастийна ду хΙара терахьаш. Коррупци яржар гойту индексаш йокъучохь Оьрсийчоьнна пачхьалкхийн могΙаршкахь кхаьчнарг бу 33-гΙа меттиг, цул тΙаьхьа йогΙу Таджикистан а, Папуа-Керла Гвинея а. Экономикан паргΙато, бизнес лелоран аьттонаш зерехь Европерчу 43 мехкашлахь 41-ра меттехь ю Оьрсийчоь.\nДемократин индексаш юкъучохь Норвегина кхочу 1-ра меттиг, Оьрсийчоьнна - 107-гΙа, цул тΙаьхьа йогΙу Непал. Дешан маршонаш юстучохь а ю Оьрсийчоь могΙан чаккхенна гергга. Албанехь, Азербайджанехь, Венгрехь, Македонехь, Румынехь, Сербехь дуккха а маьрша ву стаг хетарг даржо. Ткъа терроризм яьржина леларца иссалгΙа меттиг а кхаьчна Кремлана когакΙелхьарчу пачхьалкхана.\n125-чу меттехь ю Оьрсийчоь шен некъийн башхаллица. Цул тΙаьхьа яц 13 пачхьалкх бен. Масал далош аьлча, Оьрсийчоьнал шен территорица шозза кΙезиг йолчу Китайхь шарахь 50 эзар километр некъаш бохку, Оьрсийчохь – 3 бΙе эзар километр.\nИштта ду, вайна мел товш а, томехь а дацахь а, дахаран хьелаш гойту дуьненаюкъара дустарш.\nКавказера хьал хьалхачу шерашкахь санна, тΙематасадаларшкахь, баларшкахь, бохамашкахь дара дахначу шарахь а. Ткъа хΙинца билгалонаш а къастаелла оцу хьолан. Дено-дено, тΙемалой бойъу бохуш, нехан цΙенош лоьлхуьйту Ιедалша, литтаршкахь кхобу Кавказан къаьмнаш. Оцу хиламах могΙарчу суьрт-вастан кеп тΙеэцна шена. Хьал иштта хила дезаш санна, дахаран гΙайгΙанаш буьйцучохь хьехор а дитина хΙинца оцу хиламийн.\n400 стаг вийна ницкъахоша Кавказерчу гΙаттамхойх. Байъинчех террористаш, эскстремисташ, мостагΙий, шайтΙарчий ала бен а магош дац бухарчу бахархошна а, журналисташна а.\n... Керла Шо. Керла Шо тΙекхочуш баланаш хьехор – зуламна ду, даймохк ца безарна ду, иза нехан ловзарга а веъна кадамаш бан хΙоттар ду, боху Кремлан багахьажжина бехачу патриоташа, кавказхой а кΙезиг бац царалахь. Ткъа кхечарна, Ιедалан шуьнехь боцучарна, хетарехь, бакъдерг хьул а деш, Керла Шо даздеш дара бохуш, кхиамаш бен ца хьехабар, тезета а веъна, самукъане шок еттар ду.\nДиканах бен ма кхуьийла вай тΙедеъначу шарахь, вонах хьалхадохийла – иштта хир бу Маршо Радион лаам-луьйца.\nДахначу шеран берчаш


Европан Комиссино кхайкхам бина Кремле, шен газаца боьзна берташ кхочушбе, аьлла\nУкраино газах долу декхар $ 2,2 млрд дIа ца лахь, Европана кхерам хир бу, аьлла оьрсийн президента путин Владимира дIахьедар динчул тIаьхьа, Европан Комиссино кхайкхам бина Кремле, шен газаца боьзна берташ кхочушбе, аьлла.\nБрюсселехь, Комиссин зорбан-секретаро Аренкилде Пиас дIахьедар дина пIераскан дийнахь «Европа тешаме газ оьцу клиент ю, тхан йохкархоша а шайн декхарш кхочушдийриг хиларх теша лаьа», аьлла.\nВошингтонехь визит дIахьуш волчу Германин финансийн министро Шойбле Вольфганга а дIахьедар дина оццу дийнахь, Киевна гIо дан хьажа еза Малхбузе, цуьнан декхар дIалуш. Украино бахарехь, иза реза яц, Оьрсийчоьно газах хIиттийначу керлачу мехашна.\nЦул сов, иза хьожуш, йораха газ Европера эцалой. Украинан энергетикан а, кIоран индустрин а министро Продан Юрийс дIахьедар дина, Оьрсийчоьно газах мах лакхабаккхарна хьокъехь СтокхIолмерчу Арбитражан Кхеле ер ю шайн пачхьалкх, аьлла.


Коьллашна тIехьара схьа болх бан бакъо елла «гаишникашна»\nКхоьллашна тIехьара схьа болх бан бакъо елла «гаишникашна»\nОьрсийчоьнан некъан полицино керла хийцамаш бина шайн низамашна. Коьртаниг бу- машен постехь а доцуш, муьлхачу меттехь сацо а, цунна урхалла дечунна кехаташ талла а йиш хилар.\nИ бакъо хьалха яцара, некъаца машенера цхьа а гIалат ца даьлча, амма тIаккха а, и машен посте дIа а йигина, цигахь талла бакъо яра. Цхьана дашца аьлча, коьллаш тIехьа левчкъинчу полисхошна бакъо елла кхин дIа а иштта болх бан. Бакъду, керлачу низамехь билгалдоккхуш ду, полисхойн машен геннара ган еза некъаца лелачарна, цаьрга низам ца дохадайта.\nГИБДД-но тIеоьцу керланиг, цхьанна а кепара шайна пайдехь хира ду аьлла ца хетамашенлелархошна. Мелхо а, церан бакъонаш шоръеш, шайниш кIезгаеш ю аьлла дийцира таксхочо Умалатов Заурбек.\nУмалатов: «ХIинцалца а муьлхачу меттехь дIахIуьттуш бара уьш. Со дозаналла арахь лелаш ву. ГIалмакхой а, дагестанхой а, Аштаркхнера а лаьтта некъашца радаршца. Кхин хIун хийцамаш хира бу-м ца хаа суна».\nШа къона машенлелархо валахь а, кхочучу барамехь меттигерачу ГИБДД-н белхахошца гIуллакхаш Iоттаделла ву Соьлж-ГIалара вахархо Сангариев Рустам. Нохчийчохь некъан полисхошкахь яьккхий бакъонаш ю, цундела, цаьрца хIума къовса а, нийсонна тIеван а аьтто бац. Тахана а махкахь лелаш дерг герзхочун дош ду, -элира цо.\nСангариев: «ГАИ-но керла низам ца даьккхича а шайна луучу меттехь лаьтташ ма бу уьш. Цаьрга хIума олуш стаг вац. Сацийча а, шу хIун бакъонаш ю кхузахь латта, ала хIуттуш вац цхьа а. Цундела и низам даьккхича а, ца даьккхича а суна башхалла ца хета».\nУмалатов Заурбек мехкан дозаналла арахь механ нах машенца лелош ву. Атта болх бац иза, дела денна аьлча санна 700-800 чакхарм некъ бар, боху цо. Уггаре а халаниг ду, бехк-бахьан доцуш некъан полисхочо сацийча, цуьнца бийца мотт ца карор, элира цо.\nУмалатов: «И хIуманаш лелош гIалмакхой бу. Нохчийн маттахь а олу цара «ахча лохь». Ахь низам ца дохийнехь а, ахча доьху».\nКарарчу шарахь Нохчийчохь некъан бохамаш кIезгабелла бохуш кхайкхамаш бо Iедалша. Стохка 376 некъан бохам хиллера, юкъахь 125 стаг а леш, 600 ца кхоччуш лаза а веш. Кху шарахь дерг цкъачун гIардаьккхина дац.


Шеман дозанца ю туркойн тIеман техника\nШеман дозане кхин а эскарш а, тIеман техника а тIеузуш ю Туркойчоь Акчакале кIоштахь. Де хьалха президенто Эрдоган Реджепа дIакхайкхийра туркойн эскарш кийча хиларх лаьцна, Ефратана малхбалехьа йолчу Шеман территори тIехь тIеман операци дIайоло.\nЭрдгана дийцарехь, цу операцин Iалашо ю, Iамерко гIортор а еш, цу меттехь дIатарйелла курдойн герзаца йолу тобанаш дIа а яьхна, цигахь кхерамазаллан зона кхоллар.\nШеман арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина, шайн территори тIехь кхерамазаллан зонаш кхоллар "дуьненаюкъара низам дохор" ду аьлла.\nТуркойчоьнан президенто Эрдоган Реджепа кху деношкахь дIахьедар динера, ша догдохуш ву аьлла, Шеман къилбаседехь кхерамазаллан зона кхоллар хьокъехь Iамеркан президент Трамп Доналд шега тешалур ву аьлла.\nТуркойчоь реза яц Iамеркица цхьаьна Шеман дозанехь кхоьллинчу цхьаьна операцеш дIаяхьаран Центран стратегина. Туркошна хетарехь, цо доза тоьхна Ефрат хинна малхбалехьа болчу курдойн ницкъашна дуьхьал операцеш дIаяхьарна. Ткъа и тобанаш Хонкаро тIеоьцуш ю шайн къоман кхерамазаллана кхераме йолуш санна.\nТуркойчоьнан а, Iамеркан а ницкъаша цхьаьна гIаролла дар долийна Шеман дозанехь Гезгмашин-беттан 8-хь. Амма цу Iалашонна юкъалаьцна меттиг дукха кIезиг ю туркоша сатийсинчул а.\nТуркойчоьнан Iедал, шен коьртехь президент Эрдоган а волуш, тIера ца долу кхерамазаллан зонанан кIоргалла 30-40 километар хила еза бохучунна. Туркошна хетарехь, Раккина тIера Дейр-эз -Зоре кхаччалц йолу меттиг "машаран коридор" хила еза, ткъа цига ваха охьахао веза карарчу хенахь Туркойчоьнан территори тIехь ханна дIатарвина 3 миллион мухьажир.


Шо доладелчхьана Оьрсийчохь 37 бехктакхаман гIуллакх даьккхина ковидах фейкаш яржийначарна дуьхьал\nДоьду шо карадеачхьана Оьрсийчохь 37 бехктакхаман гIуллакх диллина яьржинчу коронавирусан пандемих фейкаш яржорна. Пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-центро бина и хаам, ТАСС агенталле.\n"2020-чу шарахь йоллу Оьрсийчохь 37 зулам дина, харцдерг дуй хуушшехь, бахархойн дахарна а, кхерамзаллина а новкъарло ен информаци яржош", - аьлла ду хаамехь.\nЗазадокху-беттан 1-чу дийнера схьа дуьйна чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло 450 протокол хIоттийна коронавирусах фейкаш зорбане яьхначарех.\nСтохка юкъадаьккхира Оьрсийчохь фейкан хаамех низам. Ткъа карара шо долалуш Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Зуламан кодексехь хийцамаш тIечIагIбира, шайна хууш лаьтташехь харц информаци яржийначарна пхеа шаре гергга набахтехь яккха хан тоха могуьйтуш.\nКремлехьа болчу Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша дезинформаци яржайо коронавирусах лаьцна, Москва цатешам кхолла гIерта Европерчу бахархошна юкъахь, аьшнаш йо церан мидеицина, бохуш дIахьедира Зазадокху-баттахь ЕвроБертан куьйгалло. Британнера Financial Times а, The Telegraph а яра цунах лаьцна Европан арахьарчу зIенийн урхаллин хаам бовзуьйтург.\nМосквара яьржа дезинформаци массех маьIнехь хуьлу, цхьаъ кхечуьнца а ца йогIуш – оцу массо а фейкин Iалашо ю информацин гIара эккхийта, бохура ЕвроБертан векалша.\nЕвроБертан арахьарчу зIенийн урхалла реза ца хилла шайн документ Reuters агенталлина тида. Амма цуьнан векало хаийтинера шен коллегаш уггаре яккхийчу IT-хьукматашца юкъарлонехь буйла, царех ю Google, Facebook, Twitter, Microsoft – оцу гиганташа аьтто бо ЕвроБертанна фейкаш билгалъяха.\nЕвроБерто дина и дIахьедар цхьа а бух боцуш ду, аьллера Кремлан пресс-векало Песков Дмитрийс. Байначу баттахь Оьрсийчоь фейкаш яржорна бехкейира Iамеркарчу даржахоша. ХIетахь и претензи «леррина чукхоьссина бакъдоцург ду» элира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран пресс-векало Захарова Марияс.


Нохчийн политик Умалатова Сажи\nНохчийн зудчун-коммунистан Умалатова Сажин дахарх кино яккха тарлора – депортацехь дуьненчу яьлла, Соьлжа-ГIаларчу "Красный молот" заводехь сварщикан болх бина ю иза, депутат лаьттина, Горбачев Михаиле дарж охьадиллийта гIерташ, дера къамелаш дина а ю, иза хийцинчу Ельцин Борисна критика а латтийна цо, Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Советехьа гIо даьхна а ю.\nСоветан заманахь уггар а къегина хиллачу зудчуьнца -политикца къамел хилира "Кавказ.Реалиин" корреспондентан.\nПутинах а, сийлахь-йоккхачу Оьрсийчоьнах а\n– Сажи Зайндиновна, 90-чу шерашкахь Горбачевца къийсамехь яра хьо, ткъа хIинца х1ун къуьйсу ахь?\n- Сан уггар а йоккха Iалашо – сийлахь-йоккха, екъа йиш йоцу, йозуш йоцу Оьрсийчоь ю.\n– Ахь нахана юкъахь дечу дIахьедаршка ладоьг1ча, и берриге а лаамаш Путинехь бу-кх?\n– Со Путинехьа ю иза Iедале веачхьана, хIетахь цо федералан низамашца а, Оьрсийчоьнан Конституцица а цхьана дIанисйира субъектйин нормаш. Шен ма-хуьллу Оьрсийчоь Iалашъян гIерта иза. Иза бахьана долуш, вайн пачхьалкх екъаза йисина.\n– Екъарх дерг аьлча, Путина нохчийн шолгIачу тIамехь лелийнарг муха хета хьуна?\n– Путин бахьана долуш бирзира и тIом. Цуьнан лаам и ца хиллехь, хаац, мел дIабахлур бара т1ом, йа боьрзур барий а ца хаьа.\n– ТIаккха хьан дог ца делира, Соьлжа-ГIалана тIе бомбанаш еттачу хенахь "хьаштагIчохь а хIаллакбе уьш" цо аьлча а?\n– МостагIий а, террорхой а хIаллакбан беза аьлла хеташ ю со. Бен дац, миччахь хIаллакбахь а. Бен-башха дац суна, и мостагI муьлхачу къомах, динах хиларх. МостагI—мостагI ву Африкехь велахь а.\nПутин Iедалан коьрте веачхьана цуьнгахьа ю Умалатова\n– Оьрсийчоьнан "цхьаалла" Iалашъяр доцург, кхи диканиг хIун дина Путина?\n– ДIаяйна ала мегар долу оьрсийн армин къепе дIанисйина цо. Цундела вайн тахана ницкъболу эскар ду.ТIеман министралла а дика болх беш ю вайн. Ваьш Iалашдан таро ю вайн. Дерриг до Путина, Оьрсийчоьнан сийлахьалла латторхьама. Ишта кхечу пачхьалкхашца вайн доттагIаллийн уьйраш латтийта а. Вай ишта хилар дуьнено кхерам санна тIеоьцу. Вай цхьанна а кхерамаш туьйсуш ма дац.\n– Арахьара политика – коьрта ю, делахь а дуьйцур вайшимма, масала, хьоладайшна а, мискачарна а юкъара херо гатъян таро хиллий Путинан?\n- Со дуьхьал ю, Оьрсийчоьнан доллу хьал I0 процент бахархойн долахь хиларна. Дукхахболу бахархой халла хене бовлуш бу. Суна хаьа, регионашкахь алапаш 5-7 эзар сом бен доцийла.\n– Схьахетарехь, Путинна ца хуучух тера ду-кх, нах къоьлла хьоьгуш буйла.\n– Путинна дукха дика хаьа ситуацех. Цундела шен ма-хуьллу индустри а, юьртабахам а, экономика юхаметтахIотто гIулчаш ма ю цо йохурш. Дера хIета индустри цхьана-шина шерачохь денъйойла ма дац. Хан ма оьшу цунна, цхьана меттехь лаьтташ ма даций вай а. Оьрсийчоь – хьал долуш, сийлахь-йоккха пачхьалкх ма ю.\n– Президент куьйгаллехь волу цхьа шо, ши шо ма дац, 20 шо ду. Иза пачхьалкхан урхалле хIоьттича со юьхьанцарчу классехь доьшуш яра.\n– Олигархин система кхоьллинарг Путин ма вац, иза урхалле веача, цара (олигархаша) йоллу пачхьалкх вовшахъяьккхинера.\n– Ткъа ша Путин – хьанал, шена пайда ца лоьху стаг ву?\n– Путин – йоккхачу пачхьалкхан президент ву! Къен ву, йа миска ву бохург хIу ду? Президент - президент ву-кх!\n– Стен новкъарло йира сийлахь-йоккхачу пачхьалкхан президентна Путинна олигархи эшон?\n– Путинна новкъарло йира йоьхначу экономико а, хеддачу экономикан уьйраша а, йоллу Оьрсийчоь Iамеркана бухахь хиларо а. Доллу хьал, бахам а, дашо фонд а цхьана Горбачевс а, цуьнан КГБ-ра накъосташа а пачхьалкхера арадаккхаро а. Йоллу пенсин фонд а цхьана араяьккхира.\n– Дукха хан йоццуш пенси воьду хан хьан тIетоьхна?\n– Пенсин хан тIетохарна со дуьхьал ю. ХIаъ, Путина чIагIо йинера, ша куьйгаллехь мел ву тIетухур яц хан аьлла. Кхузахь муха нисделла хьуна аьлча, цуьнан хьехамчийн а, политологийн а, экономистийн а аьтто ца хилла, шайн профессионализм цахилар меттахIотто, тIаккха буьйлабелла уьш мискачу нехан кисанаш чубийла. Хала ду ала, хьан тIетоьхна пенси воьду хан. Иштта пайден хир ду аьлла, Путин тешийна цара. Дерриг а Малхбузера схьаэца гIерта вай, амма Оьрсийчоь – ша башха пачхьалкх ю.\nСталинах а, Советан Iедалх а\n– I990-чу шерашкахь СССР йиссийта гIерташ, чуьраяьллера хьо. Юхахьаьжча, хIора хьайн багара даьллчу дашна хIинца а реза юй хьо?\n– Дера ю, гуттар а! Хьуна гуш дац, ас мел баьхнарг кхочуш ма хилла. Нагахь санна, тахана Советан зама йисинехьара, дуьненчохь баланс хир яра. Оцу хенахь, Европан пачхьалкхаш а цхьана, шайн лаамехь яра. Советан Iедалехь карчам ма хилли, баланс йохий. Цхьана пачхьалкхан чIагIо йойла дац, кхана Iамерка шайна тIелетар яц аьлла.\n– Советан хенахь кегий къаьмнийн дахар ирсе дарий?\n– Хьуна хаьа-кх, дукха дика бехаш бара! Кегийн а, даккхий а, юккъера а къаьмнаш. Советан заманахь дискриминаци яцара.\n– Меттанашца дискриминаци а яцара?\n– Меттанашца а яцара!\n– Со бурят ю, суна дагадогIу, сан ненадас дуьйцура, Советан хенахь, масала, дарбан цIийне ша вахча, бурятийн маттахь "тIаьххьара мила ву" ша хаьттича, бухарчу оьрсаша "хьайн юьртара мотт ма бийцалахь" олура бохуш.\n- Со ца теша иштачух. Бакъ хила йиш йоцург ду и. Советан хенахь маьрша, бертахь бехара нах. Дискриминацех ца хьакхаелла йа со а, йа сан да-нана а, йа суна бевзачех цхьа а. Хууш яц со, и хабарш стенгара довлу. Тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь дехаш хилла-кх вай, делахь. Дуккха а дуьйцу доцург а, цахилларг а. Ма дарра аьлча, кхечу пачхьалкхашкахь хиллачуьнца дуьстича, вай долчахь йа шовинизм а, йа национализм а яцара.\n– ХIинцалерачу Оьрсийчохь юй шовинизм а, национализм а?\n– Вайн президент Путин бахьана долуш яц.\n– 20I7-чу шеран аьхка Дагестанерчу цхьана вахархочо полицига арз динера, Химки гIалахь цхьана зудчо шех "чурка" а, "бусулба террорхо" а аьлла бохуш. Стенах лаьцна ю и истори?\n- Цхьа хьераваьлларг воцуш хуьлийла дуй? Доьзалехь а ма нисло конфликташ. Нагахь стага оьг1азвахначохь шен багах цхьаъ далийтинехь, юкъахь лелаш дерг санна дийца ма ца деза. Цомгаш нах тергалбан а ца оьшу. Чехов Антона ма-аллара, цхьа вочу хенахIоттаман санна терго ян еза Iовдалчу нехан а, уьш даим а хирболуш бу. Со тешна ю, дика адамаш алсам ду.\n– Хьо депортацехь йина ю, хIетте а ший а куьйг а айдина Советан Iедалехьа ю хьо. Сталин Иосиф муха хета хьуна?\n– Александра, ас эр ду хьоьга. Сталинах сан диканиг ду-кх ала. Сийлахь -воккха куьйгалхо хилла ву иза, дуьнено цунах лаьцна дуккха а дуьйцур ду кхи а т1аьхьа. Йоккха пачхьалкх дIахIоттийра цо, иза бахьана долуш дуккха а шерашкахь машар а, кхерамзалла а лаьттира. Цо дIахIоттийнера баланс. Къаьмнаш махках дахарх аьлча, хIаъ, трагеди яра иза. ХIинца а цхьанна а хууш дац, мила вара депортацин инициатор, хьан хьехнера цунна и. И информаци къайленехь ю, сайн ма-хуьллу цунна тIекхача гIерта со.\n– Собардехьа, оццул жоьпалла хьайна тIе а лоцуш дIахьедо ахь, вайнах махках бахаран инициатор Сталин вацара аьлла?\n- Вацара дера! Сталинна оьшуш хIума дацара и. Айхьа ойла ехьа: боьдуш къиза тIом бу, хьуна ма хаъара, нохчий ницкъболуш, майра тIемалой ма бу, юцу юккъехула къам махках доккху, тIемалой юхакхойкху. Хьанна эша тарлора и хIума, ца оьшура Сталинна-м.\n– Х1а дика ду, Сталин гунахь вац къаьмнашна депортаци ярна, теша хала делахь а цунах, тIаккха хIун эр дара ахь Советан заманахь дин леладарх?\n–Маьршша дин лело йиш яра Советан Iедалан заманахь. Масала, паргIат Iамал ян йиш яра тхан доьзалехь. Цу тIехь цхьанна бехкамаш бара аьлла, коьрте ца догIу суна.\n– Нохч-ГIалгIайчохь маьждигаш дарий?\n– Лиънехь хьаладан йиш яр-кх уьш а. Амма цунах лаьцна дуьйцуш а дацара. Хьуна хетарехь, маьждиг дIахIоттор динан маршо ялар ду?\n– Нагахь санна, оцу стагна маьждиг чохь ламаз дан лаахь, цуьнан бакъо хила еза-кх.\n– Нохч-ГIалгIайчохь дацара маьждигаш, килс яра. Амма цхьанна а новкъарло яцар-кх. Ламаз дан а, Делах теша а маьждигаш оьшу? Сан дас, нанас, сан гергарчу наха ламаз дора. Сан дас олура, моттаргIанаш оьшуш яц. Iаламат Делах тешаш стаг вара иза, цо соьга олура: "ЮргIан бухахь теша веза Делах". ДагадогIу суна, со жима йолуш, дIаюьжучу хенахь кхоьрура со, юргIана бухарчу Делах. (Йоьлу.) Ишта динехь бара сан нах.\nКхана Iамерка шайна тIелетар яц аьлла, ян чIагIо яц аьлла хета Умалатована цхьана а мехкан\n– Газеташкахь яздора, дин бехдечеран "меттанаш дIахедо деза" ахь алар. Хьо коммунист ю, баккъал а цу кепарчу радикалан кепашна реза ю хьо?\n– ХIаъ, Госдумехь элира ас ишта. ХIетахь мостагIийн ницкъаш тIелеттера керста динна. Пачхьалкх кхи муха йохор ю? Масала, Горбачевс уггар а хьалха арми хIаллакйира. Пачхьалкх хIаллакйойла ду эскарехула а, керста динехула а. Керста дин – вайн сийлахьчу Оьрсийчоьнан бух ма бу! ХIетахь, 20I3-чу шарахь дийцаре даьккхинера динан векалш сийсазбарх хаттар, тIаккха дIахьедира ас: "Меттанаш дIахедо деза, тахана керста дин емалдечийн" аьлла.\n– Килсаш дукха ю бохуш, дуьйцу. Екатеринбургерчу ситуацин мах муха хадор бара ахь?\n– Президентан позицица ю со. Баркалла цунна, и конфликт ерзорна, килсо нах вовшахбаха ца беза, мелхо а цхьанатоха беза аьлла, билгалдоккхуш. Бахархошлахь хаттам бан беза аьллачу Путинехьа ю со. Цхьаммо доцчу бахьанаца конфликт эккхийтича санна хета суна. Со тешна ю, и ситуаци пачхьалкхан куьйгалле яккха езаш а яцара, патриархо Кирилла ерзо езаш яра.\nНохчийчоьнах а, даймахках а Чечне\n– Нохчийчу кест-кеста йоьдий хьо?\n– Йоьду, цигахь ехаш сан нана хиларна. Йоьхна хилла Нохчийчоь ерриг а аьлча санна денйина, йоккхайоь со. Тахана кхиаме, керла, кху заманан таронашца республика хилла цунах.\n- Нохчийчу юха хIунда ца еара хьо депутат дIаяьллачул тIаьхьа (Ичкерин хенахь)?\n– Нохчийчу юхаяр бохург хIун ду? Нохчийчоь кхи пачхьалкх-м яц? Сан бакъо ю, сайна луучохь Iен. Бехказайийла, йа цхьаъ тIекхио декхаре-м яц со?\n– Кхиамечу республике юхаяха хIинца-м ца лаьа хьуна? Хууш ма-хиллара, стаг воккха мел хуьлу, шен орамаша д1аийзаво-кх.\n- Бакъдерг дийцича, сан даймохк – Казахстан бу, со цигахь дуьненчу яьлла ю. Сан даймохк бу – сийлахь-йоккха Оьрсийчоь, сайн са а, пха ма кхоччу суна езаш йолу. Оьрсийчуьра араяьлча, со даймахках яьллийла хаьа суна.\n- Дика ду, дуьтур вай сентиментале къамелаш. Тахана Нохчийчохь министран дарже хаа реза хир ярий хьо, нагахь санна, хьо дIакхайкхича?\n– Са ма гатде ахь, Александра, со кхойкхур яц хьуна цига. Оьрсийн элитан антураж юкъахь товш яц со.\n– КадыровгIар муха хета хьуна?\n– Реза ю со дена а, к1антана а. Кадыровс юхаметтахIоттийна республика, кхерамзалла дIахIоттийна. Нохчийчохь хала хенаш лайначунна гур ду, цо мел дийриг. Муьлш бу ца хуу нах хьан хIусам чу а лелхаш, къоланаш деш хенаш яра. Ас юьйцург тIеман зама а, цул тIаьхьа хилла шераш а ду. Цо машар а, паргIато а дIахIоттийна.\n– Нохчийчохь къизаллаш лелайо, кхел йоцуш байа а бойу нах бохург аьшпаш бу?\n– Эхь ца хетачу нехан аьшпаш бу уьш, Малхбузено Нохчийчуьра а, Оьрсийчуьра а хьал талхо дуьйцуш долу харцдерг. Нохчийчохь маьрша хилар Малхбузена, легашкахь гIорза хилла лаьтта. Къаьмнаш вовшахлатийтина, Оьрсийчоь йохо гIерта Iамерка а, цуьнан сателлиташ а. Советан зама йоьхначу хенахь герга бара уьш шайн Iалашонна: шозза тIом балийтира цара, шаьш финансашца гIо а деш. Амма Путинан ка елира уьш совцо. Оцу тIемашкахь зенаш нохчашна а, оьрсашна а хилира. ТIаккха Малхбузе нохчийн къомана тIехIоьттира, шайн дагахь Оьрсийчоь йохо.\n–Тахана Нохчийчоь – маьрша, ирсе республика ю аьлла, чIагIдой ахь?\n– Дукха чIогIа маьрша республика ю! ПаргIат, кхерам а боцуш, цIеначу махкахь беха цигахь нах.\n– Ткъа бахархойн кисанашкахь хIун хьал ду-те? Субъектехь алапаш лакхара дуй?\n– Шайн тароне хьовьссина дика бехаш бу уьш. Сан хьоьга дуьхьал хаттар ду: мел дика беха, 45 % хи а ца тоьаш, арахь буьйшуш лела Iамеркан бахархой? Iамеркехь, схьаоьцур вай Нью-Йорк, йа Сан-Франциско, хIора маьIIехь тховкIело йоцуш бисина нах бу цигахь арахь. Ткъа Нохчийчохь уьш бац. Массо а цхьатерра дика Iаш бу цигахь. Дера, массеран а ма дац тIедогIуш даккхий ахчанаш, ситуацеш а ма хуьлу кеп-кепара.\n– Кадыров Рамзанна тIедогIу рицкъ мел ду аьлла хета хьуна?\n– Соьга цу кепара хеттарш ма дехьа, хIунда аьлча, со ял оьцучу урхаллан инспектор ма яц.\n– ТIаккха кхин хоттур ду ас хьоьга, хьо Соьлжа-ГIалин яхархо хиларе терра, Ахмат аьлла, Нохчийчоьнан шахьаран цIе хийца еза аьлла хетий хьуна?\n– Республикехь бехачеран гIуллакх ду иза а.\n– Хьайн таро хилча, хIун хуьйцур дара ахь кхузаманан Нохчийчохь?\n– Нохчийчоь стенна юьцу ахь? Оьрсийчоьнан субъект ма ю Нохчийчоь. Оьрсийчохь гIуллакхаш дика хилахь – Нохчийчохь а дика хир ду. Оьрсийчохь ледара хуьлий – иштта Нохчийчохь а.\n– Ша схьаэцна, цхьана регионерчу экономикан хьелан мах хадабойла яц ала гIерта хьо?\n– Эша а ца оьшу! ГIезалойчоьнах, Нохчийчоьнах, Башкортостанех къаьстина дийца вай дуьйла ма делли, пачхьалкх йоха йолало. ГIенах а Оьрсийчоь хIаллакхиларе сатуьйсучу мостагIашна, цунах пайда бер бу тIаккха.


"Боккха бала бу хьехархочун коча оьллина"\nСоьлжа-гIалин гимназехь дешархо валарца доьзна дийца даьккхина ишколашкара дахар.\nИнтернет машанехь дийца даьккхина Соьлжа-гIалин 2-чу гимназехь, футболан кевнаш тIе а кхетта, 12 шо долу кIант валар.\nХетарехь, къамелаш а ца деш, цу бохаман кIорггера зераш дан деза аьлла хьажам болчех ву Соьлжа гIалин кIоштера физкултура урокан хьехархо Хасанов Абу.\nОцу мини футбол олучу ловзаран кевнаш тIекхеташ физрук циггахь хилла я ца хилла, нагахь нацкъарваьлла хиллехь, мича бахьаненна, хьан кхайкхина?\nАбун, хетарехь хеттарш дуккха а кхоллало. Цу тIе боху цо, карарчу хенахь хьехархо беккъа шен болх бича волуьйтуш а ма вац.\n"Массо агIор талла теза и кIант валар, стенна, муха? Ткъа физкултура урок дIаяккха бохург цхьа бух болуш хIума дац. Иза берийн уггаре а садоIу, бераш кхио урок ю. Дешархой хьага а хьаьгна хуьлу цу урокехь шайн хьуьнарш гайта.\nШан кхин урок ца хилча а хьовддий тхуна схьадогIу бераш. Тхан галдаьлларг хIун ду? Дас-нанас цхьа сакхт хилча а берашца, тхоьга схьа ца олу, тIаккха тхуна цхьа хан яллалц ца хаьа, йоьIаца я кIантаца доллург. Дерг ду алар царна эхье а, эшаме а хета. Ма-дара физкултуран хьехархочунна хууш хилча, цо берана ца богIу ницкъ а бийр бац, кхиберш дуьхе а ца кхуьуьйтуш бер кхоо а хьожур ву", - аьлла ю Абун ойла.\nШатайпа хьажам бовзуьйту Соьлжа - ГIалин гимназехь дешархо кхалхарх Гуьмсан кIоштерчу зеделлачу физкултуран хьехархочо, сан юьззина цIе йоккхийла доцчу Висхас. Цо, цкъа делахь, бехках хьалха ца вуьту хьехархо а.\nНагахь санна, элира цо, и меттиг урокехь хиллехь бехк хьехархочуьнан хила тарло. Хьажа ма веззара ца хьажна, гарехь, само ца йина.\nIожаллин меттиг нисьяларан ишта бахьана хила а тарло боху Висхас - балха тIехь зеделла хьехархой, низамо магош доццушехь, бертаза балхара дIа а бохуш, церан меттана охIла боцу, кегийрхой схьаэцар.\n"Пенси баха хан ю аьлла баккхийнарш дIабаьхна, вуно хала а хоьтуьйтуш, балхара дохадар чIогIа лазаме а долуш… Кегийрхой схьаэцна царна хууш кIадда а дац. ХIара-м ца хиъча ма ца долу аьлла хетарг а ца хаьа. Кхачо йоллуш кхерамазалла ларьян а ца хаьа".\nИшколашкахь кхоьллинчу хьелех дуьйцуш волчу Висхах чIагIдарца, буьрканаш, ласто, кхосса оьшуш болу гIирс-коьчалла тоъане а тоьуш бац.\n"Хила беза гIирс бац. Оьшшучул буьрка а ца хилча, кхиболу гIирс а ца хилча, цу Iалашоне кхочийла дац. ХIара а, иза а хин ю, сатоха, собарде бохуш, тхо ладоьгIуш долу лаххаре а 17 шо дIадаьлла, хуьлуш хийцамма-м бац. Кехаташ кечдар, суьрташ дахар марсадаьккхина. Уьш хьан хилчахьана хьо болх бийриг ву",- реза вац къамел дина Висха.\nОьрсийчоьнан дешаран а, Iилманан а министро Васильева Олгас хааме даьхначу терахьашца 2016 - чу шерашкахь физкултура урокашкахь 211 бер - дешархо делла Оьрсийчохь.\nЦу гIайгIанечу гайтамца дустар далийча, махкахь вуно кIезиг нислуш ю сел бохаме юьхьIаьржо боху ишколашкара хьал-де дика довза а девзаш, бераш кхетош - кхиорехь бахчабеллачу цхьаболчу бахархоша.


"ТIаьхьабевлла а лела, таIзар а до". Европехь шайн махкарчу зудаберийн лартоллуш кавказхой леларх\nЙоца коч лелайора, шен къомах боцчу божаршца къамелаш дора, марехь а йоцуш бер динера – Европехь беха Къилбаседа Кавказера зударий кест-кеста хьийзабо церан махкахоша.\n"Настоящее Время" телеканало дийцира, нохчийн мехкарийн сий лардо шаьш бохуш, тIаьхьабевллачу нахера мехкарша лан дезачух а, Европе баха дIабахначу кавказхоша тIебирззина "шайн гIиллакхаш" лардайтарх а.\nЛайлаъ (турпалхочун цIе хийцина цуьнан кхерамзалла ларъеш) шина бераца Назранера Германи дIаяхара итт шо хьалха – ницкъебечу цIийндех едда. Ши шо хьалха шен махкахой бале а бевлла, кхечу гIала дIаяха дийзира цуьнан. Бахьана дара – цхьанна а цIартIехь йоцуш, хIара доьзалхочух хилар.\nБеран да – гIалгIа ву, масех шарахь Лайлаана тIехьийзаш хилла цуьнан махкахо. ХIара доьзалхочух юйла хиинчул тIаьхьа, маре йига реза ца хилла иза, веддера.\n"ЧIогIа со юьйцуш хиллера сан махкахой. Эхь доцуш со йитина волу иза а ца вуьйцуш, къам бехдеш ю бохуш, суна лийнера. Сайн махкахошца тIекаре яра со, даим а уьш сайн хIусаме кхуьйкхура ас, шаннаш хIиттадора. Аренца вовшашна гIо латтаош, тхо цхьаьна хила деза аьлла хетара суна. И дерриг а хиллачул тIаьхьа сан лерех кхийтира, сан махкахоша со юьйцуш хиларх, массо а ас сайн хIусамах чекхвоккху бохуш. Соьца цхьаьна шуьнахь юуш-молуш Iийна нах бара уьш. Кхечу гIала дIаяха дийзира сан, хIунда аьлча, суна ца лаьара, оцу наха сайн бераш хьийзадойла", - дуьйцу Лайлаа.\nКъилбаседа-Кавказерчу дукхахболчу мухIажарша массо а хIуманна тIехь къуьйлу шайн доьзалш, гергарчара а, къаноша а бехкаш дахарна кхоьруш.\nДагестанера Зухра (цIе хийцина цуьнан кхерамзалла ларъеш) Францехь еха 15 шо а ду. 13 шо ду цуьнан йоьIан. Кест-кеста шен ненаца девнаш лаьтта кхиазхочун.\n"Ас йоца хIуманаш ца лелайойту цуьнга, божаберашца доттагIалла а ца тосуьйту. Дагестанехь бехачу сайн гергарчу наха тIаьхьа ала ца лаьа суна, тхо даймахкахь Iаш дацара аьлла, сайн йоI ма-езза кхион сан ницкъ ца тоьъна. Иза нехан цIентIе яха езаш а ю. Иза вочу агIор йийца ца лаьа суна", - дуьйцу шен сингаттамех Зухрас.\nАсия (цIе хийцина зудчун, иза Iалашъеш) Соьлжа-ГIалахь йина, ХIинжа-ГIалах кхиъна ю. Цуьнан 18 шо долчу заманчохь хIара а, кхуьнан ваша а далош, Франци еара кхеран нана. Европехь хан дIа мел йолу, хала дара нанна берийн доладан. Масех шарахь са а диттина, Лондоне дIаяхара Асия.\n"Сан нана гуттар а кхоьруш хуьлура, тхан къаноша, йа Кавказерчу бевзачара шена цхьаъ "дуьхьалтухур ду" бохуш. Цундела цо гуттар а Iаткъам бора тхуна, тIаьхьайолий лелара. Маьрша йоцчу Оьрсийчуьра дIадаханера тхо, амма Европехь а паргIат дацара. Сан ваша соьгахьа хуьлура, ненаца скандал нислахь а, суна тIехIуьттура, амма нанас кагдора тхуна хетарг. Эххар а тхошинна а болх карийра кхечу пачхьалкхехь, нана дIа а тесна, дIадахара тхойша. ХIаъ, ненаца зIенехь ю со, амма кавказхошца юкъахь кхин хIуммаъ хила ца лаьа суна Европехь", - боху Асияс.\n"Муьлхачу къомах ву хьо?"\nКавказхой боцурш а, кхечу къаьмнех схьабевлларш а цхьана хьийзабо "гIиллакх лардайта арабевллачара". Стохка Гезгамашин-баттахь Венехь бевзаш боцчу наха тIелатар динера Оьрсийчуьрчу цхьана студентана, иза нохчийн йоI юкъахь йолчу тобанца хиъна Iийна аьлла.\nБоснихо ву Эди, вина а, кхиъна а ву иза Сочихь, доьшуш ву Австрехь. Оцу суьранна ларамза кхеттера ша боху цо, шена евзачу шина йоIах. Цхьаъ Австрехь хьалакхиъна нохчо хиллера царех. Кхечу Европан махкара еанчу цхьана йоIе хьоьжуш хиллера уьш.\n"КхоалгIаниг тIекхаьчча, тхо цхьаний оперехьа йолчу Альбертино плато тIе дахара, цигахь къамелаш а деш, хевшина Iен дагахь. Ши гIант дIалаьцна охьа а хевшира тхо: Европерчу цхьана йоIаца цхьана гIентахь нисвеллера со, шолгIачу гIентахь дуьхь-дуьхьал хевшира тхоьца берш а. Цхьа хан яьлча виъ кавказхо кхечи цига. Тхоьга схьа а хьоьжуш, меллаша тIехбевлира уьш. Сан тидам хилира, тхоьца берш боьхна, вовшийн лерехь цхьаъ дийца буьйлира. Суна моьттира, тхоьца хиъна Iачу нохчийн йоьIан ваша, йа тIехьийза кIант хила тарло иза аьлла. ХIунда аьлча, цхьа Шемал хьахийра цо цул хьалха. Оцу меттигехь даим а адам дукха хуьлу, гуттар а кегийрхой Iа цигахь, къамелаш а деш. Веаннех шиъ тхуна тIе вогIуш вара", - дагалоьцу Эдис.\nЦо бахарехь, цу шиннах цхьаъ лекхочу дегIахь вара, щолгIаниг -лоха, коьртахь кепка а йолуш.\n"Цуьнан бIаьргаш гуш а доцуш, тIеоьзна яра кепка. Немцойн маттахь лекхачо элира соьга, вистхила мегар дарий ша. Со хьалагIаьтира. "Хьо муьлхачу къомах ву? – хаьттира. ТIаккха: "Уьш муьлхачу къомах бу?", цунна а жоп делира ас. "Муха ю хьан цIе? Бусулба вуй хьо?". Оцу мIаьргонехь кепка тиллинчо бIаьрга буй туьйхира суна", - дагалоьцу Эдис.\nЦул тIаьхьа маса дIавахара и шиъ. Кхаьрца хилла ши йоI а дIаяхара чехка. Европхо-йоI йисира кхуьнца. Полици ваьллера жимстаг. Цигахь лоьраш тIекхайкхина, дарбанан хIусаме дIа а вигира иза. ШолгIачу дийнахь бIаьргана операци ян дийзира кIентан. Итт баттахь лехарх полицина кара ца баьхкира бехкенаш.\n"Ца лало тхайн зудабераш кхечаьрга дистхуьлуш"\nНохчийчохь шена тIаьхьабевлла леларна цхьахйолчу Европерчу пачхьалкхехь тховкIело ехна Хьасана (цIе хийцина цуьнан кхерамзалла ларъеш). Кавказхойн зудаберашна тIехIуттуш пост язйинера цо цхьана дийнахь инстаграмехь. Постан коьрта маьIна дара - зударий шайна луъург дан маьрша бу бохург. Тергамза ца дисира иза, социалан машанехь бухваккха хьийзийра Хьасан.\n"Ас блок туьйхира царна оцу сохьта. Цул тIаьхьа Францерчу цхьана кIанта яздира соьга, соьца къамел дан лаьара шена аьлла. Цо дийцира соьга, сан аккаунт цхьаммо цхьахйолчу группе а хIоттийна, нохчийн зударий ас аьшнаш бо бохуш, язйинера аьлла", - дийцира Хьасана.\nНохчо Мурад Швецехь веха 17 шо ду. Ша цхьанна а тIаьхьаваьлла лелаш вац боху цо, амма, дика кхета ша "къам цIена хилийта гIертачех".\n"Нийса кхетал шу-м, тхоьга ца лало, тхан зудабераша нохчий боцчаьрца къамелаш деш. Магийта йиш йоцург ду иза. Тхан жима къам ду, нагахь санна, тхан зудабераш кхечу къаьмнашкарчу нахе маре эха буьйлалахь, нохчий буьсур а ма бац. Суна дика ца хета, леташ, кочаэхар. Амма тхан мехкаршна а, кегийрхошна а тIехь Iуналла дар, уьш оьзда, гIиллакхехь лелийтархьама, иза суна нийса хета", - боху цо.\n"Зударшна тIехь контрол"\nДукха хьолахь иммиграцехь къаьсттина тIаьхьабевлла лела зударшна, билгадоккху Кавказан кху заманан а, регионалан а глобалан хеттарш толучу Центран президенто Сиражудинова Саидас.\n"Къаьсттина зударшна тIехь терго латтайо диаспоро, зударшна тIехь къам лардан а, къоман идентификаци Iалашъян а. Зударша-мухIжарша дуьйцуш дукхазза ладийгIина ю со, ницкъ бечуьра Европехь а ца девлла шаьш, къаьстина хала ду шайна, нагахь санна оцу диаспорана юкъахь дехаш делахь бохуш. Зудчунна тIехь терго латтор, жоьпалле хилар цунна чу диллар, и дерриге а, доьзна ду патриархатца. Цо хIиттош ду низамаш, уггар а хьалха зударий царна муьтIахь а беш", - боху Сиражудиновас.\nКху шеран аьхка Австрехь пхи нохчо кхеле хIоттийнера, Венехь нохчийн зударшна кхерамаш туьйсуш, маьрша баха ца буьтуш, тIаьхьабевлла леларна. Талламан версица, социалан машанашкахь, иштта, школашкахь, арахь нохчийн мехкарий тергалбеш хилла оцу тобано. Къоначу зударийн хатI, лелар къоман ламасташца ца догIу аьлла шайна хетачарна кхерамаш тийсина лецначара, социалан машанашкахь, къевлина лелочу агIонашкахула, даржийна церан суьрташ, аьлла бу талламо тIебаьхьина бехк. Къамелашца кхерамаш тийсарал а совнах, цхьаболчу мехкаршна етта а йиттинера тобано. Зударийн дай-наношна а туьйсуш хилла цо изза кхерамаш, боху Австрин низамхоша.\nКхел йинчех уггар а воккхахволчун ду 38 шо. И цхъаъ вара берриг а бехк цуьнан бара аьлла, билгалваьккхинчех. Набахтехь яккха 15 бутт хан кхайкхийра цунна, царех 10 арахь токхуш. 19-20 шераш долчу вукхарна а туьйхира оцу хене гергга.\nОригиналехь материал еша таро ю "Настоящее время" телеканалан агIонехь.


Некъ воьдучо эшор бу » Нийсо-Дагестан\n22.04.2020 92 0 niyso\nНекъ воьдучо эшор бу\nМассо а хенахь юкъаралло лоруш хилла бу хьехархочун болх, хIунда аьлча цунах доьзна ду муха тIаьхье кхуьур ю цу халкъан. Нагахь тIекхуьу чкъор, Iилманан дика хаарш а долуш, оьзда а, гIиллакхе а, халкъана а, махкана а пайден а долуш кхиънехь, цу юкъараллин хиндерг дика хир ду, дахаран тIаьхье беркате хир ю. Цундела мехала ду, хьехархочун а, школин а болх тергоне а эцна, юкъаралла цигахь дакъалоцуш а, цуьнан бала кхочуш а хилар.\nХьехархо шена тIедиллинарг мел жоьпалле гIуллакх дуйла хууш велахь, цо шен болх кхачаме а, дика жамIаш долуш а бийр бу. Цуьнан бен а воцуш хила йиш яц, хIунда аьлча тахана мало а йина, ледара дитина гIуллакх кхана вон тIаьхье йолуш хир ду, къаьхьа стоьмаш кхуьур бу юкъараллин бешахь. Берашца кхетош-кхиоран болх, школехь дIабаьхьна ца Iаш, цIахь а, арахь а бан безаш бу. Хьалхалерчу заманашкахь воккханиг цкъа а тIех ца волура, кегийчара цхьа вониг деш гича. Цо эшахь дов а дора, тоха а тухура вон лелаш болчарна. Цуьнга баркалла алар бен, цхьаммо а кхин дош а ца олура.\nШен болх даггара безаш, корматаллин декхарш дика кхочушдеш болчу хьехархойх цхьаъ ву Хасавюьртан пачхьалкхан педагогически колледжан хьехархо Умаев Юсуп Магомедович. Шовзткъа шо сов хан ю Юсупа хьехархочун болх бен. Дешархойн, студентийн масийтта тIаьхье, цуьнан бIаьргашна хьалхахула чекх а яьлла, дахаран боккхачу новкъа яьлла. Царах дукхахберш, Юсуп санна, школехь берашна хьоьхуш бу, шайна цу башхачу хьехархочо делла хаарш, гIиллакх-оьздангалла царна дIалуш.\nДуккха а шераш хьалха, 1975-чу шарахь, Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультет чекх а яьккхина, школе балха веара къона хьехархо Умаев Юсуп. Иштта, изза факультет масех шо хьалха чекх а яькхина, школехь хьоьхуш кхуьнан воккхах волу ваша Ахьмад а вара. Цундела Юсупна хала дацара балхах вола а, юьхьенца йолу хьехархочун халонаш эшо а – мичча хенахь оьшург хатта а, гIо дан а Ахьмад вара уллехь. Воккхах волчу вашас ша а тергонехь латтадора жимаха волчун белхан гIуллакх.\nШайн юьртахь Борагангечохь массийтта шарахь нохчийн мотт а, литература а хьийхира Юсупа. ХIора урокана леррина кечам беш, урокан леринчу программел а сов кхин тIе а материал вовшахтухуш, дешархойн тидам нохчийн матте а, литературе а алсамбаккха гIерташ, къахьоьгура къоначу хьехархочо. Цунна лаьара шен дешархошна нохчийн халкъан истори а, культура а, къоман орамаш а уллера довзийта, халкъаца йолу уьйраш чIагIъян. Берийн хаарш алсамдевлча, церан ша хьехначух лаьцна хаттарш хилча, уьш цхьацца долчу хIуманна тIекхиа гIерташ хилча, самукъадолура Юсупан. Ша Iамош дерг эрна довш доцийла хаьара цунна.\nЦхьана муьрехь Махачкалахь радиохь болх а бира Юсупа, школера болх дIа а ца тосуш. Иза 1990-чу шерашкахь дара, хIетахь республикин радиохь кIиранах масех сохьтехь нохчийн маттахь передачаш ян бакъо еллера Iедало. Иза боккха кхиам бара Дагестанехь бехачу нохчийн: шовзткъа гергга долчу къаьмнашна юкъахь шайн маттахь радио чохь къамел дан аьтто хилар. И бакъо яккха гIерташ нохчийн интеллигенцис а, юкъараллин гIуллакххоша а дуккха а къахьийгира. Царна юкъахь Юсуп а вара.\nХасавюьртахь йолчу хьехархойн колледже балха вогIу Юсуп 1995-чу шарахь. ХIинца кхуьнан дешархой хинболу хьехархой бара. Царна луш йолу говзалла юьхьенцарчу классашкахь хьехар яра. Ткъа нохчийн студенташна луш кхин тIе специализаци а яра, дешна бевлча, 5-чу классера 9-чу классе кхаччалц нохчийн мотт а, литература а хьеха бакъо луш. И гIуллакх хьалха хилла дацара кху колледжехь, педучилищин цIарах иза йолчу хенахь. Нохчийн мотт а, литература а хьеха корматаллин говзанчаш Хасавюьртахь а, нохчий бехачу ярташкахь а тоьуш бацара. Цундела шайн мотт а, литература а шаьш болх бечу школашкахь хьехийта бакъо еллера нохчийн говзанчашна, колледж чекхъяьккхича. И гIуллакх а Юсупа а, цуьнан накъосташа а долийна дара, нохчийн мотт хьехаран хьал Дагестанерчу школашкахь тодархьама.\n– Муса, вай цхьаьна дешна ду Соьлжа-ГIаларчу университетехь. Вайн хиллачу хьехархошца уьйр-марзо цкъа а хаьдда яц сан, хьуна ма-хаъара. Дешна девлчул тIаьхьа со кест-кеста вогIура университете а, хьехархойн говзалла лакхаяккхаран институте а. Иштта колледже балха веача, кхузахь нохчийн мотт а, литература а хьехаран программаш кхачаме ца хийтира суна. Накъостех дага а ваьлла, колледжан куьйгалло бакъо а елла, керла программаш хIиттийра ас. Уьш Соьлжа-ГIала а веана, универстетехь вайн хьехархошна-Iилманчашна Тимаев Вахина а( Дала гечдойла цунна), Эсхаджиев Якъубна а( Дала гечдойла цунна) гайтира ас. Цушимма уьш, рецензи а луш, къобалйича, тхайн колледжехь царах пайда а оьцуш, болх бира ас. Нохчийчуьра ца еача, тхан цхьа а тайпа нохчийн меттан учебник а, гайтаран гIирс а, исбаьхьаллин литература а кхузахь яц. Иштта цхьацца халонаш хуьлу тхан балхахь, – бохуш, дуьйцу Юсупа шен соьца хиллачу къамелехь.\nСо цкъа-шозза нисвелла Юсупа хьоьхучу колледжехь, сайн журналистан балхаца доьзна. Дуьххьара (иза 2010-чу шарахь, сентябрь баттахь дара) Хасавюьртарчу хьехархойн колледжехь дIахьочу Iилманан-практически конференцехь дакъалецира ас. Суна дика дагайогIу цу конференцин тема: «Къоман школашкахь юьхьенцарчу классашкахь ненан маттахь хьехар». Цу мероприяте баьхкина Дагестанера а, Нохчийн республикера а, ХIири-махкара а, кхечанхьара а цIе яххана Iилманчаш, хьехархой а бара. Дийцаре дина гIуллакхаш школашкахь къоман маттахь хьехарна а, и мотт кхиорна а Iаламат мехала дара.\nЦу кепара конференцеш а, семинараш а, цхьаьнакхетарш а хIора шарахь дIахьо Хасавюьртарчу хьехархойн колледжехь. Дешаран заведенин сий-ларам лакхадаккхарал сов, билггал болу пайда а бохьу цара, хIунда аьлча хьехархойн вовшийн дагадовлар а, зеделларг довзийтар а, цхьацца сацамаш тIеэцар а хуьлу.\nШа колледжехь болх бечу хенахь шуьйра бевзаш болу нохчийн яздархой, поэташ, меттан Iилманчаш, журналисташ кхайкхина, церан студенташца цхьаьнакхетарш дIадаьхьна Юсупа. Иштта гIуллакх вовшахтоха а, дIадахьа а хала делахь а, Iаламат мехала лору хьехархочо. Мехала муха дац, вевзаш волчу поэтан Шайхиев Iалвадин кхолларалла Iамочу хенахь поэт ша кхарна дуьхьал веана хилча? Литературни критик а, яздархо а, поэт а волу Бурчаев Хьалим, нохчийн литературех лаьцна кхарна лекци а ешна, студенташца къамеле ваьлла, церан хаттаршка, лехамашка леррина ладугIуш хилча?\nИштта бу Юсупа дIахьош болу болх, ша ца кхоош, мало ца еш, халонех ца къехкаш. Цундела студентийн а, хьехархойн а, колледжан куьйгаллин кхуьнга боккха ларам бу, колледжан тоьллачу хьахархойх цхьаъ ву Юсуп. Балхахь баккхий кхиамаш бахарна Дагестанан республикин хьакъволу хьехархо аьлла цIе а елла Юсупана, кхин дуккха а совгIаташ а дина.\nИза гуттар а лехамехь ву, болх муха тобийр бара те, кхин хIун аьтто бийр бара те доьшучеран бохуш. Шаьш колледжера арахоьцу къона хьехархой кIорггера хаарш долуш а, шайн болх безаш а, лоруш а хила лаьа цунна, цундела цаьрга гуттар а олу цо: «Халонех а ма къехка, атта некъ а ма леха. Муьлхха а некъ воьдучо эшор бу шуна».\nАпрель баттахь, 7-чу дийнахь, вина де дара Юсупан. Вайн массеран цIарах и башха стаг, лаккхара говзалла йолу хьехархо, дика доттагI даггара декъалван лаьа суна. Дала аьтто бойла хьан, Юсуп! Кхин дуккха а шерашкахь хьайна дукхабеза болх бан Веза-Воккхачу Дала могашалла а, хьуьнар а, шапаIат а лойла хьуна!\nЦхьа дагахьбаллам бу шена, боху Юсупа, кху шарахь Нохчийн меттан де колледжехь даздан аьтто хир бац, хIара карантин хилар бахьанехь. ХIун дийр ду тIаккха? Аьтто хуьлуш зама а йогIур ю, Дала мукъ лахь! Нохчийн матте болу ларам а, марзо а вай вешан дегнашкахь лелор ю, тIаккха и де а гуттар вайца хир ду!\nСуьрта тIехь: нохчийн меттан хьехархо Умаев ЮсупМагомедович\nГатиев Султан суна вевзира 1975-чу шеран аьхка Соьлжа Г1алахь. Х1етахь тхо, х1иннцца школа чекхъяьккхина кегийрхой, Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин\nТахана Даудова Фатима Нохчийн Республикехь хилла ца 1аш, цуьнан дозанал арахь а шуьйра евзаш суртдиллархо ю. Цуьнан белхаш дукхазза а тайп-тайпанчу гайтамашкахь а,


Бехк тIе ца эцахь а, цхьацца "нун" карадо ког баькх-баьккхинчохь\nЗазадоккху-бутт 27, 2018\nБританин сацамна тIетайнарш\nАвстралино махкахвоккху ши векал а чулаьцча, 24 пачхьалкхо карарчу ханна персона нон-грата кхайкхийна Оьрсийчоьнан 139 дипломат. Дукхаллин лидершлахь ю Iамеркан Штаташ – 60 стаг, шолгIаниг – Британи, 23 стаг, кхоалгIаниг – Украина, 13 стаг.\nЕвропан Кхеташонан куьйгалхочо Туск Доналда бахарехь, тIедогIучу деношкахь а, кIиранашкахь а кхийолу санкцеш а юкъаяха тарло ЕвроБерто. Британино динчу таIзарна тIетовш шаьш яха дохку гIулчаш оцу мехкийн векалша йийцарейира Зазадоккху-беттан 22-23 деношкахь Брюсселерчу саммитехь.\nПачхьалкхаш а, цара арабаьхначу дипломатин терахьаш а\nЕвроБертах 13 пачхьалкх декъа ца еъна. Стенна?\nАвстрино, масала, къобалдина Европан Берто Оьрсийчуьра шен векал дIакхайкхар, амма лерина яц Вена оьрсийн дипломаташ дIахьовсо. Австри, ша "Малхбузенний, Малхбаленний юкъара тIай хилла а юьсуш", дагахь ю Оьрсийчоьнца къамелдан тору некъаш биллина бита, аьлла Iедалан векало Лаунски-Тиффенталь Петера.\nБолгарин арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, шаьш бохур бац Оьрсийчоьнан дипломаташ ара, аьлла. Амма ца хаийтина, стенна яц пачхьалкх ша декъайогIучу ЕвроБертан сацамехьа.\nЦхьаболчу мехкаша шаьш ойла еш буйла хаийтина, цхьаберш дош а алаза буьсуш бу.\nСтенна хилла Скрыпалах "бахьана"?\nДипломатин гIирсца Европан-Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш къесто йолийначу Британин премьеро Мэй Терезас оршоьтан дийнахь дIахаийтина дуккха а мехкаша шен инициатива тIекIаярх ша йоккхаеш юйла.\n"Вайн некъ ЕвроБертерчу, НАТО-рчу, Iамеркарчу доттагIаша а, партнераша а къобалбо. Массара а цхьаьна, вай хаийтина Оьрсийчоьнна ваьш цуьнга дуьненаюкъара низам а, мехаллаш а хьоьшуьйтур йоцийла", - аьлла Мэйс.\nКхо кIира хьалха ингалсхойн Солсбери гIалахь, цхьана паркерчу гIента тIехь, тиларчуьра бевлла Iаш СкрипальгIар, дай, йоIIий, карийра меттигерчу бахархошна. Оьрсийчуьра еъначу йоIа, шена дуккха а шерашкахь ганза волчу дена деана совгIат схьадостуш, цунах иэдинчу дIаьвшо дожийна и шиъ, боху Британерчу талламчаша.\nКорта галбоккху, тIамехь леладен ун "Новичок" ду зуламедаьлларг, боху говзанчаша. Царна хетарехь, Советан пачхьалкхо шен заманахь арахеца долийначу оцу уьнах пайдаоьцу Оьрсийчуьрчу шпионаша.\nАмма Кремло цхьана а маьIнехь тIе ца эцна шена бехк. Цо бахарехь, Британино цхьа а тоьшалла ца тоьхна дуьхьал, доцчу бахьаница талхийна юкъарлонаш.\nРиторика ю Кремлан кху муьрехь ирачу дешнех хIотталуш. "Бандитизмна хотIах" ду Британино динарг, аьлла Путинан пресс-гIоьнчас Песковс хиллачун хьокъехь. ("Цкъа а гина йоцу эвхьазалла ю ("хамство"). …Оха дIабоху, цкъа ца хилла иштаниг, бандитизмна уллера гIулч ю иза").\nДелахь а, Британин тIеман министрна Вильямсон Гэвинна хетарехь, "Путин а, цо лелориг а лан собар кхачийна дуьненан, цуьнан тоьшалла ду Цхьанатоьхна Паччахьаллина НАТО-н мехкаш а, Европан Барт а тIетар".\nНохчий дика кхета Малхбалено бохучух…\nВашингтоно оьрсийн дипломаташ махкахбахар туьдуш, цуьнан Москохарчу векало Хансман Джона оршоьтадийнахь иштта элира: "ХIара акци …Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штатийн кхерамзаллина дуьхьал Оьрсийчоьнан агенташа дан тарлуш долу зуламаш юхадаха лерина ю. Москохна хаа деза ша дечух шен жоп дала дезийла".\nНохчийчуьрчу тIемаш официалехь берзийначу шерашкахь а тIехь Оьрсийчоьно "атитерроран" барамаш дIахьо ша бохуш, вуно дукха адам хIаллакдаро йоьрзур йоцу хьу йитина нохчийн къоман иэсехь.\nОьрсийчоьнан ши шпион Белашков Анатолий а, Богачев Василий а лецира 2004-чу шеран Iай Ичкерин лидер Яндарбиев Зеламха а, цуьнца кхин ши стаг а Дохехь эккхийтарна. Кхелехула чекхвоккхуш, цкъа вен, тIакха оьмар кхачаяллалц набахтехь валло а кхачийна, Къатаро дIабелира зуламхой Оьрсийчоьне.\nШи шпион, шайнна кема а делла, дIавигира Кремло Оьрсийчу. Москох,, Чкаловн аэродромехь, цIен кузаш тесна воссийна, чувигира.\nЯндарбиев шаьш ца вийна, Къатаро, ша жоьпаллах хьалха а йолуш, зулам Оьрсийчоьнна тIететтар йоккха "провокаци ю", - элираюьхьанца, Белашов а, Богачев а лаьцначу деношкахь, МИД-ан дас Иванов Игора. Амма дуьне теш хилира, хьан, муха, хьенан омра кхочушдеш эккхийтина Яндарбиевн машен.\n2009-чу шарахь Австрин шахьарахь вийра Кадыров Рамзанна хадеш а Iийна, Европе ведда веана мескаръэвлахо Исраилов Iумар.\nШина шарахь дов хоттуш Iийначу кхело хенаш туьйхира Кадыровн гонехь хаалуш леллачу нахана – Эдилов Рамзанна, Дадаев Муслимна, Ешуркаев Турпал-Iелина. ЦIий тIе а хьарчийна, ведда Нохчийчу юхавахначу Богатырев Лечина Австрин ца белира аьтто таIзардан – иза Кремло ца валийтира Венерчу кхелан кара.\nКъаьсттина дукха нохчийн мухIажирш байина Оьрсийчоьнан шпионаша Туркойчохь.\n2008-гIачу шарахь – Нохчийчуьрчу тIамехь дакъалаьцна Эдилсултанов Хьаьжи а, тIеман бIаьчча хилла Джанибеков Ислам а вийра. Меттигерчу прессо Кремл йора бехке. ШолгIачунна йиттинера оьрсийн лерина ницкъашкахь бен хуьлуш а йоцу "Гроза" тапча.\n2009-чу шарахь Истамулехь коьртах кхузза тапча тоьхна вийра нохчийн лаьмнашкахь тIеман баьчча лаьттина Асаев Муса.\n2011-чу шарахь – байира тIемалой Мусаев Берг-Хьаьжа, Алтемиров Рустам, Амриев Зоврбек. Зулам дайтинарг Оьрсийчуьра веъна а, цигга ведда дIавахана а волу Жирков Александр ву, бохура Туркойчоьно.\nОццу 2011-чу шарахь Ичкерин ШарIан кхелан къеда Батукаев Шамсудди вен араваьлла Батумаев Бахрам, шегара тапча а йоккхуш, лаьцна, туркойн полицига дIавелира Батукаевн хадархоша.\n2013-гIа шарахь Ичкерин Туркойчуьра векал Медет Онлу вийра.\n2015-гIа шо - даймахкара почтехула кхаьчна гIутакх достуш, дIаьвшан Iа а кхетта, велира Садаев Турко, зуда а бераш а дехкира дарбан цIийне.\n2015-гIа шо – шен цIенна хьалха йоьазза тапча йиттина вийра "Кавказцентр" ресурсан администратор Эдилгириев IабдулвахIид. Дов хоттучуьра а сацийна, туркоша Оьрсийчоьне дIавелла иза верна шаьш лаьцна хилла ши шпион Смирнов а, Анисимов а. Аьлча а, хийцина ГIирмехь лаьцна латочу гIезалойн жигархойх Чингоза Ахьматах а, Умеров Илмихах а.\n2016-гIа шо – Исрапилов Руслан (тIеман баьччин Исрапилов Хункар-Пашин ваша) Измитехь, буса ара а кхайкхина, вийра.\nЦарна а, кхузахь хьахоза дуьсучу а зуламашна а бухахь Европерчу а, Малхбалерчу а низамхошна дуккхаза а карийна Оьрсийчоьнан шпионаш.\nНохчийчуьрчу тайп-тайпана кIошташкара бIе къона салти хьажийна Кадыровн полке\nОьрсийчоьнан ФСБ-но дIахьедина, Украинин кхо махкахо лаьцна шаьш аьлла\nОьрсийчохь смартфон кхоьллина тIеман а, лерринчу сервисийн а хьашташна\nДагестанехь кхеле кхачийна наркотикаш лелорна бехке вечу депутатан гIуллакх\nЛукашенкоc нохчий бехке бина мухIажарш Евробертан дозане кхехьарна\nНохчийн блогершна тIелетарш дарна жоьпалла Путинна тIедиллина Евробартан талламан сервисаша\nУкраинин тIеман хIордан ницкъийн хилла буьйранча бехкевина махкана ямарт хиларна\nНохчийн оппозицин блогеран дас видеокхайкхам дIаязбина шен кIанте\nКъам хьехор доьхкучу "нохчийн низаман" критикаша жоп делла Кадыровна\n"ЦIена нохчийн цIий". ХIун дуьйцу керлачу низаман проектан Нохчийчуьрчу авторша?\nПятигорскерчу СИЗО-хь шайна латтийначу хьелех дийцина "ГIалгIайн гIуллакхехула" бехкейечу Саутиева Зарифас\nНохчийчохь школан программи юкъаяхийтина Кадыров Рамзанан дех лаьцна книга\nИчкерин заманахь бархI эвла дIалуш бина барт бохор бу аьлла, кхерамаш тесна ГIалгIайчоьнна Кадыровс\nКремлца кхерамаш туьйсу Кадыровс\nНохчийчохь полицин кхаа декъана Кадыров Ахьмадан цIе тиллина\nГIалгIайн дозанашкахь Iамораш дIахьо нохчийн тIемалоша\nНохчийн спикерна тIе ца кхаьчна гIалгIайн жигархой\nИттанашкахь нах лецна Стамбулехь Iедална дуьхьал хиллачу акцехь\nДагестан а, Нохчийчоь а хьалха ю Орсийчохь террорца доьзна зуламаш дарехула\nНохчийчуьра дешархоша Iамош ю Кадыров Ахьмадах лаьцна книга


11 баттахь Шемахь тIамехь а хилла, цул тIаьхьа Нохчийчу цIехьа вирзина лору Соьлжа-гIаларчу кхело Товсултанов Рустам цIе йолу жимстаг. Iедалхоша чIагIдарехь, 2015-чу шеран чиллан баттахь шен зуда а, кегий бераш а эцна, Шема вахана хилла иза, цигахь ДжебхIатул Нусра, я Толаман Фронт цIе йолчу тобанан могIаршлахь тIом бан. Кавказский Узел цIе йолчу хаамийн гIирсо шен Талламан Комитетерчу цIе ца яьккхинчу хьостанна тIе тевжаш чIагIдо, Шема и кIант шен хьалхехьуо дIаваханчу воккхахчу вешин тIеIаткъамца вахана хилла.\nЦигахь шо герга хан яьккхинчул тIаьхьа, цуо ша дийцарехь, Шемарчу хьолах догмовла а ваьлла, ведда, шен доьзалца юха даханчу Iай Нохчийчу вирзина хилла иза. ХIинца Товсултанов бехке веш ву, террорхойн тобанехь дакъалацарна. Кхечу пачхьалкхехь тIеман тобанахь дакъалацарна а, террорхойх дIакхетарна а цу жимчу стагана Оьрсийчоьнан низамашца 10 шаре кхаччалца набахтехь яккха хан тоха йиш ю.\nАла догIу, ДжабхIат ал Нусра цIе йолу тоба Шемахь а, Иракъехь, ДаIиш дIаяккхича, уггаре а йоккха а, нуьцкъал а тоба ларалуш ю. Абу Мухьаммад Джавлани цIе йолчу баьччано куьйгалла деш йолу иза Ал Къаидин дакъа ларалуш ду, цкъа хьалха ша Ал Кхаидан декъахь хилар Нусра тобано къайлахьош дара, амма тIаьхьарчу хенахь иза цуьнан куьйгалхоша шаьш официала мукIарло деш ду. Шемахь а, Иракъехь а цхьана агIор Башар Асадца а, вукху агIор ДаIиш тобанца а тIемаш беш ю, къизаллийца башха цу шинна а агIонах къаьсташ йоцу ДжабхIат ал Нусра. Ткъа цуьнан могIаршлахь дуккха а нохчийн къомах тIемлой хилар а къайле яц.\nБакъду иштта, шаьш ДаIиш тобанехь хилларш а тIемлой, нагахь санна шаьш я Нохчийчу я Европе юхабирзинчул тIаьхьа Iедало лацахь, шаьш ДаIишехь дацара, я Нусрехь дара я дукхахболчара «Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар» тобанехь хилла бохуш чIагIдо, шайн тухун гIуда кIезгох хилийтархьама. Доккхачу декъехь оьрсийн мотт буьйцучу тIемлойх лаьтташ йолчу цу тобан цIе гочдича „МухIажарийн, гIодархойн эскар“ аьлла ю. Масех бIе тIемло шен герз кIелахь йолчу тобанехь ах сов нохчий, гIалгIай ларалуш бу, Европера а, Нохчийчуьра а дIаихна.\nШа а цу тобанехь вара бохуш чIагIдора кху кIирнахь Австрерчу Грацехь шен дов хоттуш волчу Махьарбек цIе йолчу жимчу стаго, кхело ша бакъдолчехь ДаIиш тобанехь хилар гойтуш долу тоьшаллашца ша къарваллалца. ТIаккха цуо мукIарло дира, ша хилла ДаIишехь, амма цунах йигахь Давла олура, цундела шена уьш муьлш бу ца хаара, аьлла.\nМухьарбекца цхьаьна лаьцначийн гIента тIехь ву Австрехь джихадхойн баьчча, масех бIе жимстаг шен даIваташца радикале верзорна а, иттанаш Шема хьажорна а бехке веш волу боснихойн къомах волу имам Мирсад.\nШа даIваташ дечу видеошна тIехь бакъволчу риторикин говзанчано санна, эмоционале, майра, тIагIут емалдеш, джихад хестош, Австри пачхьалкхах кхаьрдаш, кафирийн логах арсаш хьекха деза, амма цкъа хьалха урс дикка ирдиний бен хьакха мегар дац, бохуш, къамелаш дина волу Мирсад кхелехь шен хьалхалерачу сонталлех цхьа а хьаса а ца бисича санна, эсала миска хилла Iаш ву, ша цхьанна а хIуманна бехке а вац, цхьанге а ша Шема гIо а ца аьлла, шена бусулба дин хьоьхучара Iамийнарг кхечаьрга дIадийцар бен ша дина хIумма а дац, бохуш.\nБакъдолчехь, и Мирсад цIе йолу боснихойн имам доккхачу декъехь нохчийн кегирхой, къаьстина кхиазхой галбахарехь гIарваьлла ву, царна хьалха ша башха телеседа санна кеп а лелош, цара боккъал а телеседа санна ваз а веш. ХьастагIа Венехь вехачу цхьана 17 шо долчу нохчийн жимчу стаго Маршо радиоца къамел деш элира, Мирсад шена дика вевза, иза бакъволу Iелим ву, кхин дIа болу Iелимаш стешха нах бу, аьлла. Ткъа Мирсадан бехк ма баций, бусулба динехь джихад фарда ал Iайн ду аьлла хилча бохуш гIо дохура цуо набахтехь воллучу имамехь.\nМирсадан радикале даIваташ а, цунах нохчийн кегирхошна долу зулам дуьйцуш дукха хезна ву Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан куьйгалхо Мусалатов Шайхи. Ур-аталла цу стагах лаьцна хеттамаш бан шайн кхеташоне Iедал а деънера бохуш дийцира цуо, ткъа ша, ванах, иза иштта зуламе вуйла шайна хуушехь, цуьнга и хIума хIунда леладойту аьлла хаьттича, тхан къузахь демократи ю, аьлла жоп делира шега, бохуш дуьйцу Шайхис Маршо радионе.\nМусалатов Шайхи: „И боснихойн имам кхузахь дукхахенахь дуьйна массара вуйцуш хезнера тхуна, цуо бераш галдоху бохуш. Тхо маьждигехь долуш цига Iедалхой баьхкинера и стаг бахьана долуш, цуо лелош дерг дуьйцуш, тIаккха ас хаьттира, вай, иза иштта кхераме вуйла шайна хууш хилча, и маьждиг дIа стенна ца къовлу аш, аьлла. Тхан маьждигашкахь и саннарш дуьйцуш а дац, тхо, мелхо а, кегирхошка кхузахь маьрша даха гIорта деза вай, бохуш хьехамаш бо элира ас.\nЦара жоп делира, иштта атта далуш хIума дац иза, кхузахь демократи ю, аьлла. Цуо лелийнарг а, дийцинарш а хIинца кхелехь гойтуш ду. Иштта и Мухьарбек боху кIант ву, цуо левина, Шема вахийтина бохуш кхело. Вайна вуно чIогIа ца оьшуш хIума ду-кх цуо лелийнарг“.\nМусалатов Шайхис ма-аллара, радикале хьехамаш беш болу имамаш хийла тайп-тайпанчу Европерчу пачхьалкхашкахь еххачу хенахь маьрша буьсу Iедалшкара цхьа а новкъарло а йоцуш. Иштта, масала, масийта шарахь хьул луш а воцуш, кегирхошна радикале хьежамаш Iамош вара Берлинерчу цхьана маьждигехь Атаев Мурад цIе йолу суьлийн къомах имам, ша ца вевзачарна ша нохчи ву а моттуьйтуш лелаш хилла волу.\nДаIишан векал ву ша бохуш социалан машанашкахь цу тобан реклама еш хилла волу иза немцойн Iедалша ца лоцуш дукха хан елира, цуьнан маьждиге оьхуш болчех масех жимстаг лаьцначул тIаьхьа а. Нах ца кхетара, я и стаг Iедална болх беш ву я иза Iедална ца хууш лелаш ву бохучух.


"Исламан пачхьалкх" тобано Мосулехь дихкина ловзарш а, тархь ламаз а\nИракъ -- "Исламан пачхьалкх" тобано цхьа шо хьалха дуьйна дIалаьцна латтош ю Мосул. 2015. Манг.\nИракъан къилбаседехьа Iуьллуш йолу Мосул гIала дIалецира "Исламан пачхьалкх" тобано цхьа шо хьалха. Цигарчу бахархойн дахар хьалха а дацара атта. ХIинца иза кхин а халачу даьлла, цигарчу тIемлоша цхьацца дехкарш дар бахьана долуш. Уьш доьзна ду Рамадан олу сийлахь мархийн бутт тIекхачарца.\nДиндайша дихкина цхьамоггIа цигарчу бахархоша бIеннаш шерашкахь лелош хилла хIуманаш. Царна юкъахь ду доминох а, нардех а ловзар. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Иракъерчу ХIамрин (Hamrin) олучу хаамийн агенталло.\nКерлачу Iедалша иштта дихкина махIибс (mahibs) олу ловзар а. Цунах Иракъера бахархой ловзуш Iедал ду сарахь хIумакхаьллинчул тIаьхьа буьйса йоллалц.\nЦунах ловза ши тоба. Цу шина тобано рогI-рогIана цхьана стеган буйнахь мухIар дIалачкъадо. Вукха тобанера нах иза муьлхачу буйнахь ду къасто гIерташ хуьлу. Ловзар дIадоьрзуш цуьнах ловзучу нахана доькъу цазамаш а, шел дина мерза хиш а.\nДоминох а, нардех а, махIибсах а ловзучу метта тIемалоша юкъадаьккхина, масала, охьатохарх летар.\nИсламан пачхьалкх олучу тобанера наха арабовла цамагадо зудашна марха дастталц.\nЦул сов, цара бакъо ца ло сарралц мархийн баттахь туьканаш схьаелла.\nЦхьацца ловзарш дехкар а, зударшна керла низамаш юкъадахар а доцург кхин а керла хIуманаш юкъадохуш бу Мосулерчу керлачу Iедалийн векалш.\nМасала, бусулба динца доьзна хIуманаш. Шайн куьйгакъеллахь йолчу меттигашкахь марха лоцур ду наха Мангал-беттан 19-чу дийнахь, аьлла дIакхайкхийра цара, дерриг а дуьнентIехь марха 18-чу дийнахь лоцуш а долуш.\nКхин цхьа церан омра доьзна ду ламазаш дарца. Исламан пачхьалкх шех олучу тобано дихкина бусулба сунниташ мархийн баттахь деш долу таравихI (тaraweeh) олу ламаз дар (нохчаша тархь олу цунах).\nТаравихI-ламаз парз дина тIедиллина дац бусулбанашна. Амма иза дар мелехь ду бохуш бусулба наха мало ца еш деш ду иза, Сауди Iаьрбийн пачхьалкхехь а цхьаьна.\nАмма "Исламан пачхьалкх" тобано иза наха шаьш юкъадаьккхина хIума ду боху. Цуьнан Iилмашчаша тIедуьтуш дац и ламаз Сауди Iаьрбийн пачхьалкхерчу молланаша шайн лаамехь юкъадаьккхина хIума ду иза бохуш.\nТаравихI дехкаро гойтуш ду мел гена йоцуш а, нисса шайн хетачунна тIехь лаьтташ а ю и тоба, бохуш чIагIдо Лондонерчу Паччахьан колледжан исламехула говзанча йолчу Керстен Карола.\nМосулехь муьлхха а таравихI ламаз деш гучуваьллачу стагана таIзар дан лерина бу "Исламан пачхьалкх" тобанан декъашхой.\nМаршо Радион Иракъерчу корреспонденто бинчу хаамца, кху беттан 21-чу дийнахь тIемалоша нахана хьалха таIазар дира тархь динчу 8 меттигерчу дешначу стагана.\nКерстен Каролана хетарехь, "Исламан пачхьалкх" тобано тархь ламаз дехкаро цунах догдаккха мега Мосулерчу бахархойн а, кхечу меттаигашкарчу бусулба нехан а. Гарехь, гергарчу хенахь суннитийн Iелам наха фетваш арахеца мегаш ду тархь ламаз дехкар емал деш, аьлла хета Керстенна.


Иттаннаш бахархошна дIовш даьлла Нохчийчохь\nИттаннашна бахархошна хих дIовш даьлла Нохчийчохь Гуьмсан кIоштан Ишхой юьртахь. Карарчу хенахь, четарийн лазарнеш а хIиттийна, зераш деш бу лоьраш цу эвлахь. Цомгуш бу аьлла шеко ерш сихонца дIакхачош бу дарбанан хIусамашка.\nНожай юьрта кIоштан Бена-Веданхула Яьсси хина аьрро бердаца Iуьллуш ю Гуьмс кIоштан Ишхой юрт. Орцаллин министаралло хааме даккхарца, кху мангалан беттан 2-чу дийнахь буьйсанна, 40 сов вахархо дарбане цIийне а кхачош, юьртахошна боккха бохам баьлла цу эвлахь.\nГовзанчашна хетарехь хьалхара шеко дIаьвше хи мийлар ю. Чоьна долуш, Iеттош лоьрашна тIекхачийначарна юкъахь дийцарехь I2 бер ду I шарера I5 шаре кхаччалц хенаш йолуш. Царалахь а, баккхийчарлахь а дукхахберш юккъерчу барамехь вочу хьолехь бу боху официалан хьостано. Орцаллин министаралло тIаьххьара бина хаам бу ишта.\nТкъа цигахь бехачу цхьаболчу бахархоша чIагIдарца бахьана хIуъу а делахь а могушаллина зенаш хилларш алсам хуьлчух тера ду Ишхой юьртахь. Стенна аьлчи боху цара, гатанан четарш а хIиттийна, дукха лоьраш -говзанчаш тIе а оьзна, шуьйра зераш дIахьуш ду бохам хиллачу эвлахь. Дийцарехь хих дIовш даьлларш хуьлчух тера ду луларчу Кошкалда юьртахь а. Цигара вахархо Мухтар ву зIенехула дуьйцуш.\nМухтар: «Ой цигаххьа-м четарех йина лазарнеш а хIиттийна, нахана зераш деш дукха лоьраш хуьлчух тера ду. Дуккха а нах бу бах цомгаш хилла. Лула юьртахь Кошкалдехь а хуьлчух тера ду лазархой. Ишхой юьртара кхоьхьуш мА ду цига а хи…»\nГуьмс кIоштан Ишхой юьртахь хилларг хьал ца хуучунна тамаше хета тарлуш хIума ду, бакъду, и юрт цхьаъ хилла ца Iа милла а тIекхача йиш а йолчу, диллина лаьттачу хих пайдаоьцуш ерг. Вуьшта аьлчи къевлина доцу хиш муьйлуш дукха ярташ ю Нохчийчохь, ламанца-м хьала а, охьа а.\nЛаьмнийн когашкахь, аренца, Ишхой юьртана 5-6 чакхарма гергахь Iуьллуш ю цигга кIоштера Кошкалда. Хин къоьлла йолуш цигга Ишхой юьртара, эца а оьцуш, охьакхоьхьуш ду шаьш хи боху соьга вист хиллачу цигарчу вахархочо Мухтара.\nМухтар: "ГIунаш а яьхна, Ишхой юьртара хи а оьцуш ,цу чу а дуьттуш Iаш ду-кх тхо а. ХIора баттахь оьцу. Баттахь а эцна ца Iа иза-м,шозза а оьцу. Массо мете кехаташ яздеш леткъамаш бина оха. Ишкол хи доцуш ю бохуш дешаран министаралле яздина,ЖКХ яздина гIуллакх хуьлуш дац тхан.. Ишхой Юьртахь хи шина-кхаа тайпа ду церан… БиргIанаш тохара дуьйна яхкаелла ю цхьнхьахула чу боьхалла яьлла хир ю-кх…»\n«Тамаше хеталург ду, оьшуш хIума доцуш, патIар баьттачу махкахь санна, цIе яьлча санна сиха, миллионаш долларшкахь харжаш а еш, дIахьуш къийсадаларш, синкъерамаш болчу махкахь хица оццул ледар хьал хилар. Цхьа зуламхо а ваьлла, цунна вон болх бан лаахь Iаламат дакххий зенаш хир ду нахана». Хила тарлучух ишта элира ас цIе ца йоккхачу вахархочо.\nХих я кхечу кхачанан сурсатех дIовш а долуш, вон хилла бахархой лоьрашна тIекхачабар кхузахь керла доцуш, кест-кеста нислуш хIума ду. Кху деношкахь, масала, нохчийн могушаллин министаралло гIардаккхарца, Заводан кIоштан берийн бешара цхьа ца лайна вон хиллаI5 бер лоьрашна тIе кхачийна.\nМогушаллин министараллин коьртачу педиатро Ирбаиева Таисас бинчу хаамца байначу беттан 29-чу дийнахь мехкан инфекцин центре кхачийна I5 бер тахана дика ду, шен хенна дан мел оьшу гIо дар бахьнехь. Говзанчашна хетарехь берашна хьовзам балар бахьна дай-наноша тIаьхьа еъна пирожнеш хиллачух тера ду. Цу хьокъехь зераш ду деш.\nТелхина кхачанан сурсаташ бахьнехь баларш хилла а, бахархой лечуьра бевлла а меттигаш а яц кIезиг. Кхушара чиллана баттахь наний, кхо беррий шайн чохь делла карийнера цигга Гуьмсан кIоштехь. Телхина мерза хIумнаш яар бахьнехь 23 вахархо, шайна юкъахь 9 бер а долуш, даланза даьллера Шелковск кIоштехь а.\nЦу кепара официалан гIардаьхна масалш дукха ду. Цу декъехь нисделла валар –висар цкъацкъа гIардалаза а дуьсу кхузахь, стенна аьлчи хилларг хилла даьлла олий нохчаша шайлахь хийла дIадерзадо тIеIоттаделла вон.\nКхечу пачхьалкхара кхо стаг вийна полисхочо Кабулехь


Дерзор — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nХила йиш а яц цхьана а къоман, Далла гIуллакх а деш, синцIеналлин лакхене гIертарал сов, кхитайпа Iалашо («идея»); кхин Iалашо ю боху «хьекъалан дай» а, царна тIаьхьахIитта кийча долу къаьмнаш а харц новкъа девлла. И тайпа масалш долуш а ду: цхьа къам ду ша массарал а лакха ду, кхин къаьмнаш шена муьтIахь хила деза бохуш, шайтIано хьекъалх тилийна, и бахьанехь Дала оьгIазалла йина; тIаккха кхин къам гIеттира, ша ду лакхара, шен схьадалар цIена ду массарал а бохуш, — и бахьанехь даккхий зуламаш а, боккха тIом а хилира дуьненчохь…\n«Шу вовшийн довзийта, тайп-тайпана кхоьллина Ша…», – бохучу аятан шолгIачу декъо чулоцу дуккха а хIума: иза къоман психологи, синкхетам, мотт, гIиллакхаш, доцца аьлча, и къам кхечарах схьакъастош дерг, цуьнан шатайпаналла ю. И шатайпаналла Дала къаьмнашна делла совгIат а ду, иза яйа гIертар (масала, Дала шена белла мотт бицбар) Далла дезаш гIуллакх а дац. Массо къам Дала шена еллачу шатайпаналлехь диса деза.\nКъоман уггаре йоккха билгало а, Дала цунна делла уггаре даккхийчарах совгIат а цуьнан мотт бу. Тахана нохчийн мотт бахьанехь, иза биц ца беш вайн дайша кху дийне схьабар бахьанехь, вайн йиш ю иза талларца вешан къоман генара истори йовза. ХIунда аьлча, муьлхха а мотт и лелочу къоман дахаран маьIна дан а, иза тида а аьтту беш долу хьаьркаш ду. Тахана оцу «хьаьркийн» къайленаш йостуш, вайн Iилманчийн ала йиш ю: нохчийн къам лаьтта тIера дуьххьарлера цивилизацеш кхолларехь дакъалоцуш хилла.\nНохчийн меттан цхьа башхалла ю: хIора аз а маьIне ду вайн маттахь, аьлча а, хIора аз а, дош санна, шен маьIна долуш ду. Масала: а (доца) – цамгар ю, гайтаран цIерметдош а ду (диалектехь); д – цхьа хIума дан (хандош) а, «ду» бохург а ду; г – диттан «меже», хIума ган бохург а ду; ж – уьстагIий; и – гайтаран цIерметдош; тI — хьайбанан хьалхара ког; у – дечигах яьккхина коьчал, йолуш йолу цамгар а ю (диалектехь); иштта дIа кхин а.\nМасала, оьрсийн маттера «церковь» боху дош, вайн цхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, «цIеран ков» бохург ду (цхьана хенахь — адамаша цIарна гIуллакх дечу хенахь – кхолладелла дош); «солнце» – кхаа дашах кхолладелла: «са + лу + цIе» («свет дарящий огонь»), иштта дIа кхин а. И тайпа маьIна дан тарло дешнаш дуккхаъчу меттанашкахь (царна юккъехь дуьнен чохь даьржинарш а ду – ингалсан, французийн, Iаьрбийн…) карадо. И бахьанехь цхьаболчу меттан Iилма дезархоша вайн маттах дIадевлла кхидолу меттанаш бохуш, цуьнца цхьаьна вайн къам «Дала къастийна» ду, Адам-пайхамара бийцинарг а, Нухь-пайхамара (Делан салам хуьлда царна) бийцинарг а нохчийн мотт хилла бохуш, чIагIдарш даладо. И тайпа хетарш нийса дац, иза Iилманца гучудаккха йиш йоцу дела, я вайна пайде а дац.\nХIокху дуьненахь Далла гIуллакх деш ша къахьегна даьккхинарг ду хIора стеган а, хIора къоман а. Цундела доцург дуьйцуш, эрна хан ца йойуш, Дела резаван гIорта хьажа веза хIора стаг а, хIора къам а. БIаьрнегIар тухучу юкъана чекхдолучу хIокху дуьненахь Iехавелла, гуттаренна а хиндолчу дахарна кечам ца беш, Дала бохург ца деш вехарг хьекъалх тилларг ву, нагахь и къам делахь – иза а иштта ду.\nВайн дайшна хууш хиллачух тера ду хIокху дуьненан мах; хIокху тIаьхьало йоцчу дуьненчохь, цкъа а шаьш лийр боцуш санна, гIишлош еш (масала, Мисаран паччахьаша ПирIунаша йина пирамидаш…), нехан латтанаш схьалеца гIерташ, дуьненан хIума гулдеш къа ца хьегна цара. Цара къахьегна шайн юкъаметтигаш нисъеш, вовшашна юккъера марзонаш алсамйохуш, оьздангаллица, комаьршаллица вовшел тола гIерташ, адаман сий-ларам беш, цхьаъ цхьаннал лакха ца хIиттош, хIора стеган коьртамукъалла, маршо ларъеш, и дIаяккха шайна тIегIертачу мостагIех леташ шайн цIий Iенош, дахарал а деза сий хеташ, мел йоккха хала киртиг тIехIоттарх боьхна, баьржина дуьненчухула дIа ца боьлхуш, хIокху лаьтта тIехь хьанал къахьоьгуш, ийманан буха тIехь ярташ йохкуш, маьждигаш дIахIиттош, жамIаташ вовшахтухуш… — Далла дукхадезна гIуллакхаш алсамдохуш.\nСелхана даьлла дIадахна, —\nГуш ма-хиллара, и «гу» а, и «ор» а кхечу къаьмнийн санна (гу – орденаш, совгIаташ, ахчанаш; ор – набахти, дегIана ден таIзар) доцуш, синъоьздангаллин кхетамаш хилла нохчашна. И вайн къоман башхалла хилла, амма тахана вай гена девлла оцу синкхетаман тIегIанера. Аьлча а, вай юхадевлла оцу лакхенера.\nЦундела вайна тIехь ду нисдала гIортар, синцIеналлин новкъа хIиттар. И дархьама хIорамма къахьега деза, ша-шах и дIанислур ду моьттург галваьлла. ХIунда аьлча, Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь боху: «Бакъ а долуш, АллахIа ца хуьйцу нахера (халкъера) хьал, цара шайн догIмашкахь долу хьал хийццалц» («Ар-РоIд», 11).\nСинкхетаман, гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьтташ ша-тайпа пачхьалкхалла а хилла вайн дайн. Оцу тайпанчу пачхьалкхалле кхача гIерташ ду дуьненан «кхиъна» къаьмнаш – таIзар даран структураш ца оьшуш, юкъаралло ша бакъонан терза нийса латточу дахар-Iеран кепе кхача гIерташ.\nВайна хетарг иштта ду, ткъа бакъдерг хууш верг цхьа Дела ву (хастам бу-кха Цунна).


«Иштта хир буй хууш ма дарий и харжамаш"\nКадыров Рамзан харжамашкахь. Архивера сурт.\nСоветан заманахь дуьйна схьадогIуш ду, муьлхачу харжамашкахь уггаре а дукха болх хуьлу артисташна а, йишлакхархошна а. Церан дийнахь сарралц деза тIаьххьара куп дIакъовллалц цигахь эшарш а, пондар лакха а, вот тоха а.\nОцу самукъне татано тIебоьху шена нах. Ткъа, кху харжамашкахь уггаре а коьртаниг наха дуккха а гулбар дара, важа гIуллакх-м, кхаьжнашца дерг, тоххарехь кхочушдина лерина дара. Цу гIуллакхан кIира хьалха дIахьехна яра Соьлжа-ГIалахь митинг.\nХIун сатийсам бара шайн оцу харжамех уьш буьйлабалале, хIинца, Путин юха а висича, дахар муха хир ду аьлла хета шуна, аьлла деллачу хаттаршна тайп-тайпана жоп ло меттигерчу бахархоша.\nСунжа-кIоштара вахархочо Сангариев Лемас шена баккъалл а моьттура бохура цхьаъ хийцалур ду: «Дукха, инзаре сатиийсамаш а бара. Цхьаъ хийцалур ду моьттура. ТIаккха а хилларг хилла даьлла. Хастам хиларо иштта нисдина хир ду. ХIара харцо дIа а йирзира, цхьаъ хир ду моьттуш хIума дара дан-м. ТIаккха а, Далла дика хуур ду-кх».\nХаржамашкахь шортта харцонаш хилар башха лачкъош а дацара. Харжамийн комиссеш бIаьрзе хилла хир ю царна. Социале машанехь видео а яьржира Нохчийчуьрчу цхьана харжамийн куьпехь ма-хуьллу кехаташ чутуьйсуш.\nШелан кIоштан вахархочо Исраилов Хьамзата шаьш долчохь муха хилира дийцира: «Иштта хир дуй хууш ма дарий иза. Боккха кегари бара харжамашкахь. Фамилеш ца карош, кхин ца карош. Со-м ваха а ца вахара цига. Баханчара бохура иза. Нехан фамилешна кIелахь куьг таIийна схьадаьхкина шаьш, бохура цара. Делан карахь ду иза. Диканиг хир ду. Къен стаг цIе яларх ца кхоьру, бохург ду хIара».\nПутина хIинца шен го цIанбан беза аьлла тешарш а кIеззиг бац. Теркйистан кIоштара вахархо Махмудов Ислам ву царах: «Путин чекхваьлла боху кхара. Шен цхьа го хийца а хийцина, цо хIума дича дика дара. И го бу цуьнан вон. Иза ца хийцахь, хIинцалца кху 18 шарахь диннарг бен кхин хIума дийр ду аьлла ца хета суна».\nДуккха нехан шеко яц, оцу харжамашкахь дакъалаьцча а, ца лаьцча а шайх доьзна хIума ца хиларна. Цуьнан жамIаш тоххарехь кечдина дара аьлла хета царна. Цундела, хьо балха тIехь тидаме ца эцийта, цига баха а бахана аьллачу кандидатан кхаж тесна наха.\n"2017-чу шеран тоьлла латархо" ваьлла Бетербиев а, Гассиев а\nЖириновсийс эфирехь маьттаза бага йиттина Собчаке\n5 эзар стаг дегI меттахдаккха араваьллера Соьлж-ГIалахь\nМехкан куьйгалхочун Администрацино акци йолийна "Со харжамашка гIур ву" аьлла\nСобчак: ГIирмех тIаьхьарчу тIаьхьенна а бала хир бу\nСобчакан а, Грудининан а тергамчаш бу Соьлжа-ГIалахь харжамашкахь\nВЦИОМ-ан экзитполаш: Хьалхарчу турехь толам Путинехь бу


Мисарехь юха а шуьйра митингаш хир ю Мурсин дуьхьалончийн а, агIончийн а\nМисарехь тахана юха а шуьйра митингаш хир ю пачхьалкхан президентан Мурси Мохьамедана дуьхьалончийн а, цуьнан агIончийн а. ХIинцале хиллачу тасадаларшкахь 9 стагана чевнаш йина КъахIирехь нах гуллучу меттигехь.\nМисарерчу дуьненан политикан ницкъаш, Мурсин оппозицехь берш, керлачу Конституцин проектана хьокъехь хIокху беттан 15-чу дийнахь президенто дIаяхьа кечъечу референдумана дуьхьала бу. Цара чIагIдарехь, конституцин проект, Мурсина гIортор ечу исламисташний бен санехь яц.\nХьастагIа, керлачу Конституцехула референдум дIаяхьале пачхьалкхан хьукхматаш ларъяр эскарна тIедиллинена президенто Мурси Мохьаммеда. Эскархойн хIинца бакъо ю полицица цхьана маьрша нах лаца а, чубохка а.\nИштта, даханчу шоьтан дийнахь Мурсис юхадаьккхира, пачхьалкхан куьйгалхочуьн архаш шордеш, ша Лахьанан беттан 22-чу дийнахь куьг таIийна долу омар. Цул тIаьхьа, Мурсина дуьхьала хилла Мисаран Лаккхарчу кхелан суьдхой реза хилла референдумана тIехьовса.


Дудуев Iабдулла тешна ву ша парламентехь пайда бохьург хиларх\nГезгмашин-бутт 07, 2016\nЖурналист, "Яблоко" партин цIарх Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думе кандидат Дудуев Iабдулла.\nОьрсийчохь парламентийн а, мехкийн куьйгалхойн а харжамаш дIахьур бу кху беттан 18-чу дийнахь. Жигаряьккхина кху муьрехь партеша харжамхой шайна тIеберзо агитаци.\nМассо а тIегIанерчу парламетийн харжамийн кампани ю йоьдуш Оьрсийчохь а, цуьнан массо а мехкашкахь а.\nЮьхьанца дуьйна халкъ кхета а кхеташ, оцу харжамашкахь тоьлунъерш а, кIеззиг меттигаш йохунъерш а, яххане йохур йоцурш а ю партеш.\nIедалерчу "Цхьааллин Оьрсийчоьнца" къовсалуш бу боьдучу агитацин муьрехь оппозицехь лаьттачу партийн векалш а.\n"Яблоко" партино Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думе вахийта лерина хьалхатеттина ву журналист, "Дош" журналан коьртачу редакторан гIовс Дудуев Iабдулла.\nКоллегица къамел хилира Маршо Радион. Иштта ду и.\nМаршо Радио: Хьо журналист ву. Политикех дуьйцуш схьавеана хьо хIинцалц, ткъа хIинца Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думе «Яблоко» партин цIарах харжамашка валар стенна ду? Стенна оьшу хьуна пачхьалкхан Думехь хилар?\nДудуев: "Яблоко" партица сан гергарло долу ткъех шо хан ю, цундела ларамза дац оцу партин цIарх со харжамашка валар. Дуьххьара ДОШ журнал арадоккхуш, шуьйрачу хаамашкахь ас и аьлла дац хIинццалц, тхуна гIо-накъосталла динарг Явлинский Григорий ву.\nНохчийчохь долчу хьолаца а, тIемца йолу позицица а, тхуна а, массо а нохчашна а массо а агIор юххера хилла ву Явлинский. Массо а демократаш, либералаш шолгIа тIом болалучу хенахь Путинна тIаьхьахIиттина, цо лелорийг нийса ду, тIом бан беза, чекхбаккха беза, нохчийн проблема ерзон еза бохучу хенахь а, Явлинский ша а, цуьнан парти а антитIеман позици латтийна ву. ХIара кампани йолалучу хенахь юкъа вогIур варий аьлла сайга хаьттича, цхьа а шеко йоцуш резахилира со».\nМаршо Радио: Оьрсийчохь харжамхойн электорат Путин декъахь волчу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партигахьа хуьлуш юкх даим. Оцу партино ша халкъана бийр бу бохучу аьттонел башха хIун аьттонаш бийр бу олий агитаци дIахьо аш кху муьрехь, харжамхошца къамел деш?\nДудуев: «Уггар коьрта дерг, «Яблоко» партис тахана харжамхошка дIакховдош дерг, хIинца долчу Iедало хIокху 15 шерачохь дIагайтина шаьш дийриг, дендерг, шаьш дан ларориг а. Муьлхха а Iедал хийцалуш хила дезаш ду.\nИ уггар коьрта бахьана ду, муьлхха а Iедал цIена хилар, коррупци йоцуш, нах хьийза а ца беш, массо а церан бакъонаш ларъеш, ма дарра аьлча. хIокху дуьненахь, муьлххачу а цивилан пачхьалкхехь тарлуш йолу нийсо лелор.\nШолгIа делахь, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Iедалан коьртехь волчу политико ялийна хIара пачхьалкх а, цунна юкъайогIурегионаш а хIокху хьоле. Коьртачу декъанна оха дуьйцург и ду кх».\nМаршо Радио: Дика ду, туьйли хьо. Хьо кхеташ ву Думе кхочучу «Яблоко» партин декъашхойн тоба даим санна жима хуьлий а, цуьнан карахь кхи хIара аьлла мукъ ца хуьлийла а. Оцу хьелашкахь хьайгара хьайн лаамаш чекхбаха хала хир дац хьуна?\nДудуев: «Хала хир ду дера. Тахана долуш долу хьал –нийса йоцу стартан позицеш, аьр-кх вай, тахана йоллу бакъонаш Iедалан партин карахь елахь а, Явлинскийс тахана кхайкхошдерг «Яблоко» партис къобалдина тIелаьцнарг - нагахь санна, хIокху харжамашкахь масех стаг ваьлла а оцу Думин демократин фракцех чекх ца валахь, кхин дIа президентан харжамашна а, кхин дIа долчунна а политикехь хьал кхин а чолхечу хьоле доьрзур ду.\nНах, мел а хьала а гIевттина, и харжамаш кхи цхьа а революци еш хIума а дац, Iедална дуьхьал бовла безаш а бац, цара шаьш беш болу харжам а бина, цхьа фракци оцу пачхьалкхан Думе кхачахь, церан аз хазо йиш хир ю.\nНагахь санна ца кхочий оцу Думе тхан парти, царна дуьхьало еш кхи цхьа а хир вац, тIаккха цара шайн луъу политикан массо а оппоненташ хьаькхна дIабохур бу. Гергарачу хенахь Оьрсийчоьнан цхьана а махкахь дикачу агIор цхьа а тайпа хьал хийцалур ду ала меттиг бац».\nХIара харжамаш цIена а, нийсонца хир бу бохуш дуккхаза а дIахьедарш дина Iедалерчу цхьацца хьалханчаша.\nЦарех тешаш харжамашка бевлла а бу дуккха а кандидаташ.\nЦеран могIаршкара лара догIу цкъа а цхьана Iедалан хьукматашка харжамашкахула кхача гIиртина а воцу Дудуев Iабдулла а.


Кхелхина бакъоларъярхо, диссидент Орлов Юрий\nГезгмашин-бутт 28, 2020\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь велла бакъоларъярхо, диссидент Орлов Юрий. Цуьнан кхалхарх информаци Iораяьккхина бакъоларъярхочо Ковалев Сергейс.\nДаймехкан Сийлахь тIеман декъашхо а вара Орлов. 1951-чу шарахь Москван пачхьалкхан университетан физикан, техникан факультет яьккхира цо. Цул тIаьхьа белхаш бира "СССР-н атоман проект" олучу къайлахчу лабараторехь. 1956-чу шарахь балхара дIаваьккхира иза, иштта дихкира цунна болхбан къайлахчу документашца. Коммунистийн партера а вохийра иза, цуьнан социал-демократин идейш бахьана долуш.\nСоветан заманахь Amnesty International тобан декъашхо а вара иза. 1976-чу шарахь ша кхоьллинчу Москван Хельсинкан тобан куьйгалхо хIоьттира иза. Бакъоларъярехь цо бен болх бахьана долуш КГБ-но шен тергонехь латтош вара иза. 1977-чу ушарахь набахьетахь даккха 7 шо кхайкхийра цунна, иштта махках ваьккхира 5 шарна антисоветан пропагандех артикл язъярна. Иза лаьцначул тIаьхьа малхбузерчу дуккхаъчу Iилманчаша дуьхьало йира шайн коллегашца юкъарлонаш лелон.\n1986чу шарахь Советан пачхьалкхан вахархочун паспорт дIа а доккхуш, бертаза пачхаьлкхера араваьккхира иза, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа лаьцна хиллачу советан иччархочуьнца хийца а хуьйцуш. Оццу шарахь Корнеллан университетан профессор хилира Орловх. "Кхераме ойланаш" ("Опасные мысли") книгин автор а ву Орлов Юрий.


Тоьлла дешархо ву Отраднерчу школехь тIом бинарг\nОьрсийчоь - Отрадное-юьртахь дешархочо лаьцна школа, , 03Чил2014\nОьршотдийнахь Москохна гергарчу Отрадное-юьртахь школин дешархочо шен хьехархо а, полисхо а вуьйш, шина сохьтехь закъалте лаьцна латтийра цхьа класс. Муьлхачу бахьано ваьккхина хилла школин тоьлла дешархо террорхочун новкъа толлуш бу хIинца говзанчаш.\nГордеев Сергей – уьтталгIачу классан дешархочун цIе иштта ю – талла лела марзвеллачу шен ден ши топ а эцна, вахана географин хьехархочуьнгара чIир эца. Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочунна Маркин Сергейна хетарехь, иза ду бахьана – стенна а тIехь динехь а, кIантана цхьа халахетар динчух тера ду хьехархочо.\nШколехь бохам иккхинчу миноташкахь хиллачух хаам бира журналисташна Оьрсийчоьнан полицин пресс-гIоьнчас полковника Пилипчук Андрейс.\nПилипчук: «Лазийнарг шиъ ву, оха тIечIагIйо и информаци. Цкъачунна хуург иштта ду. Юьхьанца полицин цхьа тоба яхана цига, школерчу хадархочо а кхайкхина. Иштта дIакхаьчначу полицин тобанна дуьхьал герз диттина. Цхьа белхахо лазийна, цул тIаьхьа кхин а цхьана белхахочунна чов йина».\nБохам тIаьхьо ма-барра бовзуьтуш полицино бинчу хаамца, дешаран пхоьалгIа сахьт хилла Гордеев Сергейс школан неIаре а веъна, хехочуьнга, тIе топ а хьажийна, неI еллийтича. КIентан омрица ша иза георграфин хьехархо Кириллов Андрей волчу виггале хехо ларавелла шен белхан меттера полици кхойкху ноьда тIетаIо.\nКIанта ма-ваггIара биъ патарма бассийна хьехархочунна тIе. Цул тIаьхьа шен классан чоьнехь шеца доьшу 20 кIант а, йоI а закъалтна а лаьцна лаьттина. Хехочо кхайкхина полисхой схьакхаьчча, царна дуьхьал кхин а ворхIазза топ кхоьссина Гордеевс – иштта лазийна Iедалан ши белхахо. Царех цхьаъ, прапорщик Бушуев Сергей, велла.\nШколе кхайкхинчу ден аьтто баьлла воI полицин каравохуьйтуш кIарван.\nИштта бу Отрадное-юьртарчу 263-чу школехь баьлла бохам.\nДийцарехь, Гордеев Сергей тоьллачу дешархойн могIаршлахь хилла. ХIинца луьстуш ду талламчаша, сте дарвина хилла и кIант шен хьехархо вен араваллал.\nДешархоша герзаца школашка а богIуш, цигарчу хьехархошна я шайца доьшучу берашна герз деттар даьржина зулам а хилла лела дуьнентIехь.\nХIара бIешо доладелчхьана схьа 20 сов ю и тайпа инцидент. Уггаре къона террорхо ларало 2000-чу шарахь Iамеркахь, Мичиганна гергарчу цхьана школехь, шен 6 шо долуш, шен классера Роланн Кайла тапча тоьхна йийна волу Денниэл Оунс Деррик.\nОццу Цхьанатоьхначу Штаташкахь, Флоридехь, 2000-лагIчу дешаран шеран тIаьххьарчу дийнахь тапча а яхьаш школе веъначу 13 шо долчу Брэзил Нотаниэла вийра шен хьехархо Гунова Барри.\nНабахтехь итт шо а даьккхина, лурчаха маьршавелира Нью-Йоркерчу цхьана школехь шен доттагI хьийзош хиллачу шина дешархочунна тапча йиттина волу Родригес Винсент.\n2002-чу шарахь Германерчу Эрфуртехь 19 шо долчу Штайнхаузер Роберта, ша де хьалха дIаваьккхинчу школа чу а иккхина, топ а, тапча а етташ вийра 14 хьехархо а, 2 дешархо а, велира ша шена а тоьхна.\nКхо шо хьалха Бразилин шахьарахь Рио-Де-Жанейрохь, Менезес Веллингтона, ша хьалхо дешначу школе а веъна, шина тапчанца вийра 12 стаг, юха ша-шена а тоьхна велира.\nТIаьххьарчу муьрехь гIарадаьллачех зулам ду лурчаха Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь, Сэнди Хукехь, 20 шо долчу Лэнз Адам Питера динарг. Ша-шена тоххале цо вийра 20 дешархо а, 6 хьехархо а.\nОтраднера къона террорхочун кхетам зуьйш бу хIинца психиатрш. Кхиазхо иза хиларе терра, лахара хила тарло цунна кхело кхачон долу таIзар.\nДен ши топ а яьхьаш веъна хилла школе Гордеев Сергей


Венера кхелан хIусам\nКадыровн шпионо гIо доьху кхеле (2-гIа де)\nВенехь коьртачу кхелехь пIераскан дийнахь кхин дIа шен болх дIабаьхьира, ша шех Абу-Хьамза а олуш, цхьана хенахь Имарат Кавказан декъашхо санна леллачу, ткъа хIинца ша оьрсийн айкханча вара бохучу стагана тIехь кхело.\nКхелан шозлагIа де Лопота чIожехь 2012-чу шарахь хиллачу тIеман тийсадаларш а, цу тийсадаларшкахь цу хенахь Имарат Кавказан цIарах лелаш хиллачу И. элп хьалха долуш фамили йолчу Мохьмадан, я цуьнан тIемалочуьн цIарца аьлча Абу-Хьамзин рол а талларна лерина дара.\nШайна цу хиламех лаьцна хуург дийца кхеле кхайкхина масех теш а вара.\nЦул совнаха, дехха къамелан дан а, кхелахочуьн хеттаршна жоьпаш дала а, ткъа иштта цу хиламийн шен верси йийца а аьтто бар шен бехкевечуьн Абу-Хьамзин а.\nШен къамелехь цо пIераскан дийнахь кхин а дийцира процессан хьалхарчу дийнахь ша чIагIдинарг. 2005-чу шарахь дуьйна оьрсийн моттбеттархо а ву, ша Лопота вахаран бахьана цу операцех лаьцна информаци оьрсийн къайлахчу сервисашна дIа а елла, и хIума дохон шена Iалашо хилар а дара.\nИшта иза эххар а дан а дира, гуьржийн дозанна тIера оьрсийн къайлахчу сервисийн векалшна шеца болчарна а ца хоуьйтуш къайлах смс-хаам язбарца, бохуш.\nБакъду, процессан хьалхарчу дийнахь ша кегалуш ма-хиллара пIераскан дийнахь а шен дийцарехь а, ша лучу жоьпашкахь а юкъ-кара кегалора имаратан тIемло Абу-Хьамза ву ша бохуш лелларг.\nИштта, масала, цо хьалхарчу дийнахь дийцира, ша буьйранча-командир а волуш шаьш Нохчийчу тIаме дуьгу аьлла Гуьржехахула Оьрсийчоьнан дозане дIабигина болчу кегийчу нахана кIело хилла а яьлла, царна тIе оьрсаша герз детта долийча, ша цигара цхьана кепара ведда, йистах вала везаш вара, бохуш.\nТкъа муха кадер дар хьан кIелхьарвала, оьрсашна муха хуур дара хьо мила ву, хьуна а кхетар дацара цара детташ долу герз аьлла, кхелахочо шега хаьттича, цо жоп делира, шегахь цхьа лерина герз а дара, кхечеран санна а доцуш, цул совгнаха духар а дар шена тIехь башханиг, оьрсашна ша шайниг вуйла хаийтархьама, аьлла.\nПIераскан дийнахь амма кхелахь шайн тобанехь хиллачу герзах а, и герз шайна мичара даьллера бохучух а дуьйцучохь цо шена герз ша хаьржира, шена гIолехь хеташ дерг элира.\nПроцессан шозлагIчу дийнахь кхеле иза тергалъян а, имаратхо хилларг хIинца ша оьрсийн агент ву бохуш ша шена тIекхайкхаре ладогIа а бахнера Венерчу кхелехь и дов хоттуш хилар хиина болу меттигера вайнах.\nЦарна юккъехь вара Австрерчу нохчийн юкъараллин жигархо Исханов Хьусейн а. Маршо Радионе цо дийцира, цу кхело хазнесанна дика гойту, къайлахчу сервисаша динах а, динан риториках а пайда а оьцуш, нохчийн кегирхой Iеха муха бо а, уьш хIаллак муха бо а, бохуш.\nИсханов: „Цу суьрто гойтуш ду вайна, вайн кегий нах бусалба динах шаьш тешаш хиларна цу наха цхьа хIума дуьйцу моьттуш, цу агитаторша ле а беш, дIаоьхуьйтуш бу массо а тIемашкахь. Лерина Iалашонца бойъуш бу уьш иштта.\nХIокху Абу-Хьамзас бохчо ша схьа а дуьйцу иза. Оцу бусалба динца и кегий нах ле беш лелаш болчаьрга мелла а хьовсуш хила безаш бу-кх. Уьш муьлш бу ца хаа вайна, хIунда лела а ца хаьа. И хIумнаш чIогIох мел дуьйцуш берш уггаре а кхераме берш а нислуш схьахIуьттуш ду суна гуш долу сурт.\nЦхьа видео гайтира цу кхелехь, и Абу-Хьамза лазийначу хенахь ду иза, кхоъ ву уьш цу тIехь. „ИншаллахI, АллахIу Акбар! Иншаалла, АллахIу Акбар!“ ду цо хIора дашна тIехь олуш дерг. Кегийчарна езаш йолу риторика ю иза. Ткъа бакъдолчехь цо ша схьабоху хIинца кхелехь ша цхьа а бусалба динца бала болуш а вац, религиозе а вац ша, ша оьрсийн белхахо ву бохуш“.\nАвстрерчу нохчашлахь вевзаш варий и Абу-Хьамза, муха вуьйцур иза нахалахь ша лацале аьлла хаьттича, Исханов Хьусейна дийцира, и стаг масех шо хьалха иштта цкъа хьалха Имаратан векалла лелош а хилла. Цул тIаьхьа Нохчийчу дIа а вахана, цигахь тIемалошна тIекхойкхуш хиллачу Бараев Бухарин нуц хилла а ву, шуьйра нахана вевзаш хилла а ву, бохуш.\nАмма интернетехь кху деношкахь иза цIанвеш шуьйра дискуссеш цхьаццаболчу цуьнан агIончаша яржийнехь а, кхеле цунна тIехIоьттина тоьшалла дан хьавха, ур-атталла хьовсархо санна ладогIа веана а цхьа а стаг вацара цуьнан гонера, бохуш дийцира Исхановс.\nИсханов: „Суна-м ца вевзар иза, амма нахана вевзаш а, нахана юккъехь лелаш а стаг вар иза. ДIо мацах цIаваханчу Бухарин нуц лаьттина а вар иза. Дукхаъ нахаца салам-Iалам а долуш лелаш хилла иза, ткъа къайлаха шен болх а беш.\nИ дIаяханчу процессехь цо дийцира, ша кху Австрехь Оьрсийчоьнна дуьхьал къамел деш мел верг цIе а, фамили а дIаязйой дIалуш вара бохуш.\nТкъа цуьнан накъостий хилларш цхьа а цуьнгахь гIодаккха-м ца хаьа суна, вуьшта а цу кхелана улле баха боьхьуш а бац. Цо церан цIерш йохур ю аьлла хета суна. Цара хIун лелийна цхьаьний кхузарчу Iедало толлур ду аьлла а хета суна“.\nАбу-Хьамзина дуьхьал тоьшаллаш дечарна юккъехь Гуьржехара Австре схьавеана стаг вара, Сайхан цIе йолуш. Лопота чIожехь Абу-Хьамза Мохьмадс а, Австрехь Девид Майер аьлла шен цIе хийцина хиллачу, хIетахь Имарат Кавказан векал санна леллачу Чатаев Ахьмада а, и шайн операци дIахьочу хенахь цигахь вехаш хилла волу и стаг гуьржийн Iедалний, тIемалойн тобанний гочдеш хиллера.\nВенерчу кхелехь цо дийцира, ша хIетахь цаьрга цкъачунна мукъане а собар дахьара и операци ца еш, Гуьржийчоьнан дозанна уллохь дIахьош Оьрсийн эскарийн Iаморш ду, 45 эзар салти ву цу Iаморшкахь дакъалоцуш, аш цхьаъ дахь и эскар Гуьржичу татталур ду аьлла хиларх а, Абу-ХьамзагIар а амма хIуъу хилахь а шаьш леринарг чекхдаккха гIоьртина хиларх а.\nПIераскан дийнахь делкъал тIаьхье хиллалца тешашка ладегIначул тIаьхьа кхело шен болх цхьана баттана дIатеттира. РогIера хеттамаш дIабахьар товбеца баттахь дIахьур ду.


Кадыров: Турлаевх дуьйцург юкъадаьккхина «халкъан мостагIаша» (видео)\nЗазадоккху-бутт 25, 2018\nОьрсийчоьнан федералан лехамехь волчу Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хьехамчах Турлаевх ШаIах дуьйцург юкъадаьккхина «халкъан мостагIаша», боху Кадыров Рамзана, шен «ВКонтакте» йолчу официалан агIона тIехь дIахIоттийначу видеохь.\nХьалхо Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша хаам баржийнера Кадыров Рамзан, онлайн эфирехь а гойтуш, цхьаьнакхетта федералан лехамехь волчу шен хьехамча хиллачу Турлаев ШаIица аьлла. И видео Кадыров Рамзана дIахIоттийна шен «ВКонтакте» йолчу официалан агIона тIехь. Кадыров онлайн трансляци еш вара Бенара, хаам бора, масала, Lenta.ru сайто. Кадыров дийцарехь, Турлаев тахана а волуш ву цуьнан хьехамча.\nТурлаевна дуьйцург хIун ду а цахуург а, пайда боцург а ду боху Кадыровс. Цхьа наркоман схьа а лаьцна, цуьнга нуьwкъала тоьшаллаш дайтича-м, Трампана духьал а долор ду бехктакхаман гIуллакх бохуш, реза воцуш вара Нохчийчоьнан куьйгалхо.\nТурлаев бахьана долуш, "бIеннаш эзарнаш нах дийна бисна", цундела цуьнах баьлла пайда алсам бу, цо динчу зуламал а, боху Кадыровс.\nШайн сайташна тIехь мелла а бакъболу хаамаш ло, "накъостий чекситаш", кхайкхам бо Нохчийчоьнан куьйгалхочо.


Нохчийчохь шолгIа тIом болабелла 15 сов шо даьллачул тIаьхьа республикан коьртехь волчу Кадыров Рамзана дIахьедар дира шен Iедало новкъарло а ца еш, Нохчийчу юхаберза а, шайн цIахь баха а некъ ло Ичкерин Iедалехь цхьацца даржашкахь хиллачу нахана, аьлла.\nЦул совнаха, Оьрсийчоьнан Iедалан хеттарш хилахь, ша юрист хиларе терра, накъосталла дийр ду а элира цо. Ши кхо де хьалха Кадыровс динера кхин цхьа дIахьедар. Террорхошна тоьпаш тохар юкъадаккха деза Оьрсийчохь аьллера цо.\nЦунна делахь а, дуккха а нохчийн доьзалийн кхоллам хийца мегаш долчу цуьнан маслаIатан дIахьедаран дIоггара тIаьхье ца хилира.\nМаршо Радионна цу деношкахь еллачу интервьюшкахь махкал арахьа бехачу нохчаша дийцара, маьршша даха а, шайна хетарг ала а, лело а бакъо хир ю аьлла ца хета шайна Нохчийчохь бохуш.\nТахана хала ду ала маса стаг цIавирзира Кадыровс кхайкхам бинчул тIаьхьа. Цу тайпанаш хилла хила а мега. Амма цхьаболчу хаамашца, тахана а 150 - 200 эзар нохчо ву даймахках ваьлла леллаш. КIезиг нах бац царна юкхаь аьлларг хилча дерриг а охьатесна цIаберза сатуьйсуш.\nЦу нахах вара, 18 шо Белгехь а даьккхина, кхаарин бусу кхелхина волу ночхийн яздархо а, поэт а Яшуркаев Султан.\nМахкахбевлла хан токхуш болчу иттаннаш эзарнаш нехан сатийсам бу даймахка цIаберза бохуш, дьйцу даймаках ваьлла вехачу нохчийн политико Закаев Ахьмада.\n- БIеннашкахь эзарнашкахь ца алахь а, амма иттаннашкахь эзарнашкахь нехан ойла йолу хIума а ду иза, нехан сингаттам болу хIума а ду иза. ХIунда аьлча, кху арабевлла лелачу нахах дуккх а адам цIабоьлхуш а, схьабогIуш а дIасалелаш а ду.\nДелахь а доккха дакъа ... цIабаха йиш йоцуш, дог а, ойла а цIахь лаьтташ йаш адам а ду. Царах цхьаъ вара, ала мегар ду, Яшуркаев Султан. Селхана дIакхелхина иза, тахана цигахь лаьтташ тезет а ду. Цуьнан байташка ладоьгIначу стагана хуур ю кху арахь болчу, цIа баха йиш йоцуш, тахана цхьацца бахьанашца кху арахь Iаш болчу нехан дог ойла.\n- Ткъа муха хьал хила деза нохчашна паргIат цIабаха?\n- Уггаре хьалхарчу декъехь маршо хила еза. Адам маьрша хила деза. Маьрша хила деза цIадаха а, цIера схьада а. Шайн коьртан дай хиллла а дай хила беза уьш. Шайн коьртан дай а болуш, шаьш дагIа а дахка а йиш йолуш ду аьлла, цунах тешаш ойла хила еза.\nЦхьана а агIорхьара оцу цIахь болчара а, я оцу лаьттачу хьоло шаьш юьхьIаьржа а хIоттор дац, шайн сий а дойур дац, шайн сий а дожор дац аьлла, цунах адам тешна хилча а бен, цIадаха а, дахка а маршо хир яц.\n- Ахь дуьйцу хьелаш Нохчийчохь кестта хилахь тамаш бу. Социалан машанашкахь вовшашца уьйр латточу нохчашка ладоьгIча, хетало цхьаболу вайн махкахой, дукха бацахь а, сатийса кIадбелла-кх олий, къаьсттина хене бевлла нах. Хьуна хааделлий иза?\n- Со тешна ву бIеннаш эзарнашкахь кхузахь бехаш болу нах даймахках дог диллин абац бохчух. Церан ойла а, кхетам а а, массо а хIума а даймахкаца доьзна а ду. Оцу латтаца доьзна ду. Кхане цIахь яккха йисина хан ерш а бу, ДегIастанахь лахьта хиларан кхане ерш а бу. Амма уьш а, уьш а шайн кхане даймахкахь гуш дехаш ду вай адам.\n- ШолгIа тIом болабелла а даьлла лаххара а 18 шо. Таханлерчу хьолехь Нохчийчоь йисарх а цецбуьйлуш хуьла, нохчийн истори евзаш болу нах. Хьан хIун ойла ю цунах?\n- Суна схьахетарехь, цIахь Iаш а, бехаш а болу нах, мухха а цигахь делахь а, хало ялахь а, ирчо ялахаь а, мел чIогIа хьал сагаттадойтуш делахь а, Iазапехь делахь а, Iазап уггаре долчу хенахь вайн махкахь дисина адам.. нохчийн мохк хилар оцу нехан доьналлица доьзна ду.\nЦIахь Iийна а, цIахь баьхна а болчу нехан доьналица доьзна ду иза. Иза вайн нехан ггаре турппалчерах турпал дакъа ду ала мегар ду, политикан хьажам церан мухха а хиллехь а. Амма оцу вайн махкаца долчу хIуманна уьш шаьш а, шайн синош а, шайн тIаьхьенаш а цунна закъалтана а ехкина и вайн мохк ларбеш Iаш къам ду иза.\nДала диканца бекхам бойла и мохк а ларбеш, цIахь Iийначарна а, оцу махке сатуьйсуш тахана цIабаха йиш йоцуш лелаш болчу нехан а. Церан и ойла хилар цу къоман кхане хилар ду-кх.\n"ЦIаберза луурш вуно кIезиг бу Австрерчу нохчашна юкъахь"\nШераш ду шен берашна наналла дан бакъо йоцуш иза лела