Хасбулаев Салман. Майра нохчийн йоI | ВАЙНАХ\nХасбулаев Салман. Майра нохчийн йоI\n25.12.2017\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nДайн гIиллакхаш а, нохчийн халкъан адамалла а лардеш, шен халкъана дахар дIадала а кийча волуш, цуьнан ирсехьа, кIад ца луш, къахьоьгуш волчу Нохчийн Республикин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна даггара лору ас хIара дийцар.\nИза дара 1974-чу шеран май бутт чекхболуш. Сан дай, сой Нохчийчу –ЧIеберлойн лаьмнашка – Буни цIе йолчу юьртара цхьа Iу волчу тхайн уьстагIий дIалаьхкина воьдура. И Iу цу юьртана уллорчу Исундой-КIотарахь вехачу шен хьашас Асхьаба кхайкхина вигинера цига. Нохч-Келарчу Бошханш цІе йолчу юьртана гена йоцуш, цхьана басахь лаьттачу ширачу лекхачу шина тІулгана уллехь дукха нохчий гулбеллера. Уьш, тхо санна, жаІуьне шайн уьстагІий дІадала баьхкинера.\nЯьлла лаьтташ бІаьсте яра. Лакха тІера чухьаьжча, куьйган кераюккъехь санна, схьагора массо а тайпана зезагаша кхелина, баьццару кузах тера йолу лаьмнийн басеш. ЧІеберлойн акъари цуьнан альпийски бай-латтанашца ерриге а Нохчийчохь уггаре а хазачу меттигех цхьаъ ю. Цуьнга хьежаро дагна там бора. Кхузахь хаддаза шайн эшарш лоькхучу олхазарша самукъадоккхура. Царна юкъахь къаьсттана билгалдаьлларг нІаьвла дара. Кхузахь лаьттачу нахана тІехула а хьийзаш, шен исбаьхьа мукъамаш царна бовзуьйтура цо.\nГонахарчу Іаламо шен хазаллица даг тІехь хаза синхьаамаш гІитторца дахарх воккхавер дахьахь а, яссаелла, къух а даьлла лаьтта гонахара ярташ гича, самукъадалар довра, кийра Іовжабора сингаттамо.\nНийсса ткъе итт шо хьалха кхузахь, кхузткъе итт йоккхачу а, жимачу а юьртахь а, дуккха а йолчу кІотаршкахь а, дІасадаьржина долу хи санна, дара 15 эзар нохчийчун-ламарочун дахар. Амма 1944-чу шарахь Сталина диначу таIзаро хадийра и ирс – нохчийн халкъ бертаза Юккъерачу Азе хьажийра. Церан яртех харцораш хилира, ткъа хIара акъари ламанан мох шена тIехула паргIат хьийзаш болу акха мохк а хилла дIахIоьттира.\nТкъа хIинца нохчий цIа бирзинчул тIаьхьа жим-жимма меттахIоттор дIадоладелира, паргIато а, къинхьегам а безаш,церан доьналлах а, нийсоезарх а долу хабар дукха хенахь дуьйна ерриге а Кавказехула даьржина а долуш, бIешерашкахь шайн дай баьхначу меттигашкахь нохчийн ламаройн дахар карладелира.\nНIаьвла, тIеттIа лакхаюьйлуш, хаддаза шен эшар лоькхуш яра, ЧIеберлойн хIара исбаьхьа лаьмнаш набарна дийшо гIерташ санна. ЦIеххьана мичара дели ца хууш тIекхеттачу куьйрано дIадаьхьира и декъаза олхазар, шен мIараш юккъе а лаьцна.\nНуьцкъалчара гуттар а гIийланаш хIаллак ма бо!..\nШен хьаша Асхьаб волчохь хьевелла да тIулгашна юххехь гулбеллачу нахана тIевеара.ТIевоггIушехь салам а делла,цхьаьнгге а ца хьожуш, лекхачу тIулгашна тIе а вахана, ши куьг хьала а лаьцна, доIа дан хIоьттира иза.\n– Хасбула, хIокху дозанан тIулгашна хьалха доIа деш ма ву хьо-м? – элира цуьнга оцу тIулгех дерг ца хуучу цхьана къоначу нохчийчо.\nУллехь лаьтта нах белабелира.\n– Кхузахь беламе а, вела бахьана долуш а хIумма а дац, – элира цаьрга Хасбулас. – ХIара доIа дина валийта со, тIаккха ас дуьйцур ду шуна, беллачарна тIера доIа айса хIунда дина…\nИза дара 1944-чу шеран март бутт болалучу хенахь. Малх бузучу хенахь Соьлжа-ГIаларчу цIерпоштнекъан вокзалехь цIерпошт сецира. Лоьмо санна, фашисташна дуьхьал тIом а бина, лоьрийн комиссино бинчу сацамца, аьрру куьйгана йина хала чов бахьана долуш, эскаран гIуллакхах паргIатваьккхина, цIа вогIуш вара Хасбула. Кондукторо цIерпошт цхьана сохьтехь лаьттар ю элира.\nВокзалехь охьа а воьссина, шеца тIом бинчу а, чевнаш хилла, цхьана госпиталехь Iиллинчу а шен нохчийн доттагIчуьнгара Хьабибера цуьнан тIехьийзачу йоьIан дега-нене маршалла дIадала сихвеллера Хасбула. Шеца цо дахьаш, доттагIчо шен тIехьийзачу йоIе дIало аьлла, пухIанан йовлакх а дара. Хьабиб кхуьнца цхьаьна батальонехь бIаьхаллин гIуллакх кхочушдеш майра нохчи вара. Иза, хийлазза мостагIашна юккъе «мотт» бан вахана, бакъволу разведчик вара. Шен чов дIайирзича, госпиталера ара а ваьлла, Даймохкехьа лета тIамтIе вахара иза. Хьабиба кхунна дийцинера, шен тIехьийзачу йоьIан дай-наний вокзалехь йолчу цхьаьна туьканахь йохкархой ду аьлла.\nХьалхарчу шерашкахь Хасбула схьаваьллачу Шодрода-юьртахь баккхийчарах цхьа а хир вацара нохчашна юкъахь доттагIа я хьаша воцуш, церан мотт ца хууш я цаьрца йохк-эцар ца лелош…\nТIом балале хьалха Хасбула шен деца кест-кеста хуьлура Нохчийчохь, йохк-эцаран гIуллакхна воьдий. Церан дуккха а доттагIий а, накъостий а, хьеший а бара нохчашна юкъахь. Нохчийн мотт а цушинна вуно дика хаьара. Кхунна вокзалехь йолчу туьканашкара юьхь-сибатца дуккха а йохкархой бевзара. Хьабиба йийцинчу туьканчу ваьлча, Iаьржачу аматахь а йолуш, хаза тIеюьйхинчу бедарца юккъерачу хенара зуда гира кхунна.\n– ЛадогIахь, дукхаяхарг, кхузахь хьалха болх бина нохчийн стаг-зудий стенга дахана? – хаьттира Хасбулас нохчийн маттахь, и зуда нохчи ю моьттуш.\n– Салти, со нохчи яц, «дика нах хилла» хьан нохчий Сибрех бахийтина, – жоп делира йохкархочо оьрсийн маттахь.\n– Муха, Сибрех бахийтина? ХIун диначунна бахийтина уьш Сибрех? – хаьттира оьрсийн маттахь Хасбулас, оцу нохчех дерг хаа лууш.\nЦунна ца хаьара нохчий цIера баьхнийла, бертаза Юккъерачу Азе дIабигнийла.\n– Салти, ас хьоьга оьрсийн маттахь ма эли, уьш «дика нах» хиларна цIера баьхна. Диц ма де, олуш хилар: «Пенашна а хеза дуьйцург». Ахь иштта хаттарш сих-сиха лахь, цIа кхочур вуй те хьо?\n– Со-м кхочур вара цIа… Амма сан накъостий иттаннаш нохчий-бIаьхой цIа боьрзий-м ца хаьа. Уьш шайн синош ца кхоош, шайгара доьналла а, майралла а гойтуш, вайн маршонехьа фашистех леташ бу. Даймехкан дуьхьа фронтехь леташ бу нохчийн халкъан кIентий, ткъа церан дай-наной шайн махкара арабаьхна, – гIийла элира Хасбулас, т1аккха уллехь лаьттачу куьг доцуш волчу тIемалочуьнга а хьаьжна, туьканара аравелира иза.\nНохчех цхьаъ гаре сатесна, вокзалан майданехула вехха волавелла лийлира Хасбула. Амма шена гинчу нахана юкъахь юьхь-сибатца нохчех тера волу стаг ца карийра цунна я нохчийн мотт а ца хезира. Цхьаболчу дуьхьал кхеттачаьргара нохчех дерг билггал хаа лиънера цунна, амма уьш уллера дIауьдура: «Тхуна хIумма а ца хаьа», – бохуш. Схьахетарехь, уьш кхоьрура цунах лаьцна къамел дан. Вокзалан майданахь дукхахберш лелийна Iаьнан бедарш юхкуш болу оьрсийн баккхий зударий а, цхьажимма бераш а, НКВД-н белхахой а бара.\nНохчий, шайн хIусамашкара ара а баьхна, нуьцкъаха Юккъерчу Азе дIабахийтарх дерг ма-дарра хиъча, дог Iаьвжира Хасбулин. Шен дайшкара кхаьчначу нохчашка йолчу уьйр-марзонца а, цу халкъе-лулахочуьнга болчу гергарлонан синхаамца а, ткъа иштта цIеххьана хиллачу бохамо и нах дакъазбовларна къахетарца а доьзна дара иза. Иза онда, кIорггера дага тIехь лар юьту синхаам бара.\nЦІерпошт схьаяре йолчу ханна перронехь лаьттачу гІанта тІе охьахиира Хасбула. Кисета чуьра газетах кийсак а яьккхина, цунах, хьарчийна, цигаьрка а йина, кисета чуьра тонка доьхкира цо цу чу. Меллаша шен цигаьрка хьала а латийна, ойланашка велира иза. Нохчийн кхолламах яра цуьнан ойланаш. ЦІеххьана кхунна хьалха хІиттира НКВД-н патрулан эскархой.\n– Салти, хьайн документаш гайтал! – кІоршаме вистхилира кхуьнга капитан, царна юкъара коьртаниг.\nМеллаша хьала а гІаьттина, шен некха тІера чоин нуьйдарчий схьа а яьстина, чухула йолчу кучан киснара тІеман билет а, лазийна хиларна тІеман декхарх ша мукъавоккхуш долу кехат а дІагайтира Хасбулас.\n– Іедало бинчу сацамна реза воцуш, цхьацца къамелаш деш ма-хилла хьо-м? – элира капитана, кхуьнан документашка а хьоьжуш.– Тхоьца отделе дІаван везар ву хьо.\nХасбулина цу сохьта хиира туьканарчу йохкархочо ша дина къамел капитане дІахаийтина хилар. ХІинца барт ца хоттуш дІавохуьйтур вацара хІара. Цо цІерпоштан вагона чуьра шен тІоьрмиг схьаэцийтар дийхира. Амма цара бакъо ца елира, шаьш схьаоьцур бу тІоьрмиг элира, муьлхачу вагона чохь бу кхуо хаийтичхьана. Вокзала чохь йолчу дежурни отделени схьа а валийна, гІазанче хІара дІавелира цара. Кхуьнан документаш талла дезаш волу майор схьаваллалц цхьана а метте дІаса ма валийта аьлла, гІазанче омра а дина, уьш арабевлира.\nВехха Іийра Хасбула, майор схьаваре хьоьжуш. ЦІерпошт дІайолаялале цунна тІекхиа везаш вара хІара, цундела, синтем байна, хала садеттара кхуо. Амма майор гучуволуш вацара. ГIазанча вист а ца хуьлуш Iара, цхьа дош а ца элира цо. Ур-аттал фронтехь долчу хьолах лаьцна цхьа а хаттар ца делира.\nКестта цIерпошто кхузза гудок елира, дукха хан ялале дIаболабала безаш бара иза.\n– Накъост лейтенант, со шена тIехь схьавеана цIерпошт дIайолалуш ю, вагона чохь сан хIуманаш йисина. Сан хIун бехк бу? Со хIунда сецаво кхузахь сел веха? Ас нохчий беза сайна аларна, сох зуламхо вина те? – гIазанче тIех кIеда вистхилира Хасбула.\n– Суна иза ца хаьа. Майор схьвеачхьана цо дерриг а дуьйцур ду. Сан бакъо яц хьо дIавахийта, – элира лейтенанта. НеIаран цIовзар а хезна, цо тIетуьйхира:\n– Иза-м схьавогIуш ву, моьтту суна.\nМайор а, старшина-заьIапхо а велира чоьхьа. Хала чевнаш хилла волу старшина а вара бIаьхаллин декхарх мукъа витина. Ша схьаваллалц шен тIоьрмиган дола де аьллера цуьнга Хасбулас. ТIоьрмиг Хасбула волчу агIор дIа а кхоьссина, майора элира:\n– ХIара хьан накъост чIогIа хьуна тIера ву. Тхох ца тешаш, ша кхуза схьавеа хIара, хьан тIоьрмиг шена а гуш дIало аьлла. Старшина, хIинца хьо дIаваха мегар ду, ткъа салтичуьнца дерг оха тхаьш къастор ду.\n– Накъост майор, и салти вуно майра а, Даймохк безаш а ву, – элира старшинас, ша чуьра араволуш. Цунна ца хаьара патрульхойн шен накъостаца Iоттаделларг.\nЦIерпошто тIаьххьара гудок елира, ша дIайоьдий хоуьйтуш.\n– Схьабелла тIоьрмиг! – буьрса омра дира майоро. Хасбулас тIоьрмига чуьра хIуманаш схьайохучу хенахь, хьостам санна, цунна хьалха лаьттира иза.\nМайор тешна вара, тIамтIера вогIучуьнгахь я тапча, я кхийолу хIума хир ю аьлла. Амма хIун хир яра мискачу салтичуьнгахь, шена эскарехь елла я ша эцна йоцург? Цо зудчунна дахьаш долу йовлакх а, ши-кхо банка тушенка а, масех горга бепиг а, масех кеп саба а, эткаш а схьаехира.\nДIаболабеллачу цIерпоштан гIовгIа а хезира, вагонийн чкъургийн тата а делира, аьчган новкъахула уьш дIакерчича.\n– И хIуманаш цхьаннан лачкъийна хир ю ахь? – аз айдеш, элира майора.\n– Накъост майор, хьо мегаш долчул а совваьллий техьа? Со хIуманаш лечкъош вацара – Даймехкан дуьхьа тIом беш вара. И хIуманаш ас лечкъийна ю аьлла, хIун тешалла далор дара ахь? Сан боцу бехк тIебилла гIерташ, со цIерпоштана тIаьхьавити аш, – оьгIазвахара Хасбула.\nМайора хIумма а ца элира, иза, астагI а лелхаш, чухула дIасалелара. ТIамтIехь чевнаш йиначул тIаьхьа Соьлжа-ГIаларчу комендатуре болх бан хьажийначух тера дара иза.\nХасбуле барт хаттар дIадолийра цо. Цхьана хаттарна тIаьххье керланиг а луш, салти леван ваьккхира майора. Цуьнан къамелехь хаалора, иза шен даржах воккхавеш а, шех тоам бина а, хала амал йолуш а, адамех ца вешаш а хилар.\n– Накъост майор, ахь муьлхха хаттар делча а, хьалха ас деллачул къаьстина хьуна дала жоп дац сан. Туьканахь хилларг ас ма-дарра хьуна дIадийцина. Со ца кхета, нохчий безарна аш со бехке хIунда во. Уьш вайн советски адамаш ма ду! Шайн са ца кхоош, фашисташна дуьхьал тIом беш ма бу нохчийн кIентий, – элира Хасбулас майрра а, шовкъе а.\n– Суна ца оьшу хьан и хабарш! Пачхьалкхана дуьхьал болу дела цIерабаьхна нохчий, ткъа хьо цаьргахьа гIо доккхуш ву. Схьагарехь, уьш махкахбахарх болу вайн партин ЦК-н сацам нийса ца лору-кх ахь? Хьо санна болчу нахах олу «халкъан мостагIий», – оьгIазвахана, мохь хьоькхура майора кхунна тIе.\nШегахь йолу оьгIазалла аракхосса лууш, хала садеттара Хасбулас, амма собаре а хилла, сатоьхна IадIийра иза. Тахана ша эшна лара везара кхуо, шен мел чIогIа а, доьналла долуш а амал елахь а, ша харцо а, маттаза аьлла дош а ловш вацахь а. Ларамаза аьллачу дашо а набахтин неIарш кхунна хьалха схьайоьллуьйтур яра, иштта буьрса дара Сталинан Iедал. Цундела, вист а ца хуьлуш, чуьраваьллачу майора шега деш долу хаттарш тергал а ца деш Iара хIара, собаре хилар шегахьа дуйла хууш. Вист а ца хуьлуш ца Iийча ца волура! ХIара теш вара дуккха а Iеламнах, къаьсттина Нохчийчохь молланаш хилларш, Сталинан Iедало таIзарш деш, хIаллакбаран. Иштта, хIуманна а бехке воцу, 75 шо кхаьчна кхуьнан къена да Шахман а тIепаза вайира цу Iедало. Нохчашна тIе а хIоьттина, Советан пачхьалкх кестта юхур ю, исламан дин денлур ду бохуш, Шахмана халкъана юкъахь къамелаш дина аьлла, бехке а вина, дIалецира. 1941-чу шеран сентябрехь Даймахкана тIе фашистийн уьнан кхерам тIебеанчу хенахь таIзаран гуро лецира иза. Пачхьалкхана дуьхьал ву аьлла, бехке вира Шахман. КIант тIом беш вара Даймехкан дуьхьа, ткъа да советан Iедална дуьхьал ву аьлла, тIепаза вайира.\nХасбулин вистцахиларо кхин а чIогIа марсавохура майор. Салтичуьнга массо а тайпа, ур-аттал маттаза а, хаттарш деш, шена оьшург даккха гIертара иза. Шен да санна, ша а сийсазвийр вуй хууш, майоран хаттаршна нийса а, майра а жоьпаш дала сацам бира Хасбулас, ша хьалха дийцинчух цхьа а хIума ца хуьйцуш.\n– ТIаккха, советан халкъан баьччано Сталина нохчий цIерабахарх бинчу сацамна реза вац-кх хьо? – хIиллане бIаьрг а хабийна, хаьттира майора.\n– Сталинан сацам нийса бац ала ца гIерта со, амма цхьаьннан а бакъо яц сан даг чуьра нохчашка болу безам шелбан. Царна хьаша-да а веза, шайна тIевеанарг боккхачу ларамца тIеоьцу цара. Уьш майра а, доьналла долуш а, собаре а нах бу, шайн къам а, мохк а безаш. Шайн дайшкара дуьйна паргIато езаш схьабогIуш бу нохчий. Царна паргIато езарна, цаьрга жахьталла хила ца еза вайн. Суна гина нохчийн халкъан кIенташа Даймехкан дуьхьа тIамтIехь гайтина майралла. Нагахь бIе нохчи бехке велахь, бехк боцуш долчу иттаннаш эзарнашкахь цу къоман адамашна таIзар дан деза ткъа?..\nХасбула ша дуьйцург чекхдаьккхина валале, неI а ца тухуш, иза шуьйра дIа а йиллина, чоьхьавелира кхунна туьканахь гина волу пхьарс боцу оьрси.\n– Игорь Васильевич, – аьлла, майоре вистхилира иза, чу ма-велли. – НеIалт хиларо, оцу йохкархочо аьллачух а тешна, тIамтIехь чов хиллачу хIокху мискачу салтичунна таIзар дан воллу хьо? ХIара бехкеван цхьа а хIума ца хилла цигахь.\n– Ша бехкеван хIума ца дитина кхуо, амма вайн ларамечу правительствос нохчий цIерабахарх бина сацам нийса ца лору кхуо! Иза бахьанехь таIзар ца деш муха вуьтур ву хIара, – элира майора.\n– Хьайна карон боцу бехк леха ма гIертахьа, майор. Хьуна ца хезна, хьуна ган а ца гина. ХIокху салтичух кхета веза хьо. Суна го, советан политико адам деза Iамийна кхунна. Нохчий безаш хилча, вайн даймохк а беза кхунна.\n– Накъост полковник, сан декхар ду Советан пачхьалкхан политикина дуьхьал болу нах а, лечкъина нохчий а, цаьргахьа узуш берш а лахар, – кIоршаме элира майора.\nЦо и дешаш аьллачул тIаьхьа цхьана ханна тийналла хIоьттира чохь. Цул тIаьхьа полковник а, майор а, вовшашка бIаьца а йина, дехьара чу велира, татанца шайна тIаьхьара неI дIа а къовлуш.\nАрахь Iаржлуш лаьттара. ГIазанчас, стогар а латийна, корера чекх са гуш йоцу ал басахь шаршуш тIеттIауьйзира.\n– Салти, айхьа-хьайна кхел ма е, – элира цо Хасбуле, шаьшшиъ висча.– Нохчийн бандиташна тIе а хIоттий, хьайна набахте боьду некъ ма лаха. Вайшинна юкъахь боху ас иза, хьайн мотт ларбе… И майор адамах къинхетам болуш а, цунах кхетар волуш а вац, хьуна. Иза адамашна тIехь шега олалла далуш самукъадолуш а, шен куралла гойтуш а ву.Хьо бехке вина йолу йохкархо цуьнан езар ю, беха мотт болу лаьхьа. Майоран гуро лаьцнарг, берзан бага ваханарг санна, кIелхьарвалалур вац. Цунна бен а дац, хьуна – стаг бехке ву я вац. Ша схьалаьцнарг набахти чуволла сихло иза. Цундела хьо ларлуш хила. Амма, суна хетарехь, пхьарсбоцчо хьуна гIо дийр ду. ХIара майор санна болчу наха меттанаш а диттина, Iедало таIзарш дечу муьрехь хIаллаквина цу полковникан да а, ши денваша а. Майора бIаьхаллин гIуллакх дечу полкехь командир хилла иза. Шен дахар кIелхьардаьккхинчу командире ладугIур дац те цу харцончас.\n– Даймохк сайна безарна летта со мостагIех. Иштта безам бу сан цунна чохь дехачу къаьмнашка а, – элира Хасбулас.\nДехьарчу цIа чохь вехха Iийначул тIаьхьа гIазонча волчу чоьхьавелира полковниккий, майоррий. ТIевоггIушехь гIазанче омра дира майора: «ДIало салтичун документаш!» ТIаккха Хасбулина тIе мохь хьекха велира иза, тIейогIучу хенахь таIзар дийр ду ша бохуш. Эххар бага етта кIорда а дина: «Яхийта сан бIаьргашна хьалхара!» – эккхийтира цо.\nШен тIоьрмиг ги а тесна, пхьарс боцчу полковникна баркалла а аьлла, аравелира Хасбула. Арахь Iаьржа бода бара. Вокзал йолчу агIор дIа а вахана, Дагестане йоьдуш цIерпошт юй хьоьжура иза. Аьчган новкъахь лаьтташ кира лело состав яра, Бакура Россехьа йоьдуш, шена тIаьхьатийсина ягоргаца а, тIеман гIирсаца а йолу вагонаш а йолуш.\nДагестане йоьду цIерпошт тIейогIучу буьйсанна бен хир йоцийла а хиъна, паргIатваьлла Хасбула вокзалана чоьхьавелира, адамаш долчухьа. ПаргIат йолу меттиг а лехна, шен куьг дIадехка волавелира иза. Кестта цунна тIевеара куьг доцу полковник. Вовшийн цIерш а йовзийтина, цхьацца дийца хIоьттира и шиъ дахарх а, тIамтIехь лелийначух а лаьцна…\nПолковника ша волчу хIусаме кхойкхура Хасбуле, амма важа, стенна делахь а, дуьхьал вара хьошалгIа ваха. Оццу минотехь цхьаммо: «Ассалам Iалайкум!» аьлла, салам луш а хезна, хьалагIаьттира иза. Цецваьлла, Iадийча санна, лаьттара Хасбула – кхуьнан йиша яхана нуц Iабдулхьамид а, юьртара лулахой Хьусенил Мухьамад а, Давуд а, Мухьамедзайид а лаьттара кхунна хьалха. Сихха могаш-паргIат а хаьттина, мара а кхетта, даггара къамел дан буьйлабелира хIорш. Баккхий нах Соьлжа-ГIала заготконторе тIамтIехь болчарна дигийта шайн юьртахь а, Ботлихан районерчу кхечу ярташкара а гулдина, нисделла бежнаш далош баьхкинера. Шайн хьеший кхузахь кхарна ца карийра – уьш хIетале цIерабаьхнера. Цундела вокзалехь буьйса яккха дийзира церан, ткъа кхузахь ирсана шайн юьртахо а карийра царна.\nВокзалехь буьйса а яьккхина, Iуьйранна хьалххе хьалагIевттина, шаьш бежнаш дIаделлачу базехь йитина, шайн говраш схьаэца бахара уьш. Говрашка а хевшина, оццу дийнахь цIехьа буьйлабелира юьртахой. ГIаш вогIу Хасбула кIадвелча, рогIехь кхуьнга говр лора цара. Кхераме бара церан некъ. Шуьйтахула дIа а бахана, Нохч-Келойн чIожана чухула дехьа а бевлла, ЧIеберлойн дукъа тIе хьалабовла безара уьш. Ткъа цигара шайн юьрта чудисса дезара. Церан новкъахь йолу нохчийн ярташ яьсса яра – церан бахархой цIерабаьхнера. Амма массо а юьртахь советан эскархой бара. Уьш леррина кхеран дегIах хьовсура. Къаьсттина кегош верг Хасбула хуьлура, цунах дезертир тарлора царна.\nНекъахой Шуьйта кхаьчча, кхарна дуьхьал бевллачу тIемалоша, леррина документаш а теллина, кхаьргара ларчанаш кегийра. Кхаьргахь йолу говраш колхозан хиларан хьокъехь карахь кехаташ доллушехь, цхьана капитана, говраш схьало аьлла, омра дира.\n– И говраш кху нахах тешийна ю, юхабирзича дIаяла а езаш. Аш хIунда йоху уьш дIа? Колхозана царах мах хьан лур бу? – элира Хасбулас.\n– Салти, оха иза пачхьалкхан дуьхьа деш ду, тхуна и говраш оьшу лаьмнашкахь лечкъаш болу бандиташ схьалецлбцуш лелархьама. Шайна лаахь, оха я бандиташа дIаяьхна ала шайгара говраш. Шуна цхьана а тайпана кехат дала тхан аьтто бац, – кIоршаме вистхилира капитан, ша цIа чу воьдуш. Некъахоша дуьйцучуьнга ла а ца дугIуш, говраш схьаяха элира цо.\nТIаккха Хасбулина тIевеара шен юьхь-сибатца билггал кавказхо волу лахара сержант:\n– Салти, къийса ма ло, эрна ду хьуна. Кестта батальонан командир, подполковник, ву схьаван везаш. Цуьнга дIадийца ахь дерриге а, иза оьрси ву, нахе ладугIур долуш а, кхетар волуш ву иза. Цо гIодан там бу. Ткъа хIара капитан, ша теркахойн гIалагIазкхи ву бохуш, дозаллаш деш ву, дага тIехь йолчу куралло нахе ладогIа ца вуьту. Шен дайшкара нохчашка а, дагестанхошка а Кавказан тIом болчу хенахь дуьйна схьабогIуш болу цабезам кхаьчна цуьнга. Цуьнца ларлуш хилалаш!\nСалтий говраш дIаяха гIоьртича, некъахоша дуьхьало йира, шаьш дийна мел ду дIалур яц аьлла. Оццу хенахь тIемалойх йоьттина кира кхоьхьу машен схьаеара. Цунна тIера охьалилхинчу цара юккъерчу дегIех волу, йоцца лергина къоьжа маж а йолуш, кхузткъа шо хир долу стаггий, иштта хан хир йолу, хьаьрса месаш йолу зудий, хьалхадаьккхина, схьадалийра. Цу шиннан яххьаш тIехь долчу деттачу цIийн асанаша гойтура царна дина дабагIа. Кестта капитане схьакхайкхира.\nЦунна дуьхьал веддачу лакхарчу сержанта арз дира:\n– Накъост капитан, оцу некъахоша шаьш говраш схьалур яц боху, шаьш дайиний бен.\n– ТIаккха байийша уьш! Шу стенга хьоьжуш Iа? Гов-раш схьаяха!\nЦу сохьта стаг, зудий схьадалийначу лейтенанте вистхилира капитан:\n– ХIорш мичахь карийна шуна? Мичахь левчкъина бара хIара бандиташ?\n– ХIара шиъ лаьмнашкарчу цхьана кIотарахь схьалаьцна. Шайгахь документаш дац боху кхара, амма уьш шайн хIусамехь Шуьйтахь ду бохуш, чIагIонаш-м йо кху шиммо. Цхьа а тайпа герз кхаьргахь ца карийна, схьалоцучу хенахь дуьхьало а ца йина кхара. Кхуза бахка цалаарна жимма хIума тоха-м йийзира кху шинна. ХIара зуда вайниг ю, оьрси, – дийцира лейтенанта.\n– ХIинццалц лечкъаш хIунда Iийна шу? – буьрса хаьттира капитана схьалаьцначу стаге.\n– Тхо бандиташ дац. Тхан халкъана тIе хIара бохам беанчу дийнахь тхойшиъ луларчу юьртахь хьошалгIахь дара. Тхуна гира тIемалоша машаре нах хьийзош, шайн юьртахула, тIе герзаш а лаьцна, уьш дIабуьгуш. Дуьхьало йинарг воьра цара. ЦIенэскархойн духар дуьйхина фашисташ бу моьттура тхуна уьш. Тхойшиъ хьуьнах дIадедира, тхайна тIехь таIзар ца дайта. Ас юха а боху шуьгу: тхо бандиташ дац, тхо Нохч-ГIалгIайн республикехь дехаш долу советан гражданаш ду.\nЮха къамелана юккъе зуда елира:\n– Со оьрси ю, хIара сан майра нохчи ву. Революци йоккхуш а, советан Iедал дIахIоттош а тхайн цIий Iанийна оха шиммо. ХIинца социализм ярехь тхаьш ца кхоош къахьоьгуш а ду тхойшиъ. Тахана тхан кIант, Даймохк ларбеш, фашисташна дуьхьал тIом беш ву.\n– Хьанна юьйцу ахь и туьйранаш, зуд?! Хьо мила леван гIерта, сволочь?! Хьо милла елахь а, хьо бандитан зуда а, ямартхо а ю. Сталина а, советан правительствос таIзар дина нохчийн халкъана, уьш Iедална дуьхьалхиларна Юккъерчу Азе а хьовсийна. ЦIерадахарна дуьхьалверг зуламхо ву. Шайна таIзар дайтарх уьдуш берш а зуламхой а, халкъан мостагIий а бу. Ткъа мостагIий байа беза! Байа! Сержант, ден а дей, хи чу кхосса и шиъ…\n– Аш дайина кегий бераш а дара мостагIий? – хаьттира оьрсийн зудчо, эпсаран «политически къамел» хадош.\n– ДIасацае хьайн бат, кхахьпа! Кегий бераш хилла ца Iаш, нохчийн зудчун кийрахь дерш а хинболу зуламхой бу. Кхийтин хьо, хьан…\nШен зудчуьнга хьовсийна и боьха дешнаш советан эпсарера хезча, оьгIазаллех кийра буьзна, буйнаш а дина, капитанна чухьаьдира нохчи:\n– Хьо ду-кх бакъдолу кхахьпа! Хьайн ненах сте йойла ахь! Даймахкана ямарт волу чалтач а, боьха хIума а ю-кх хьо!\nКапитана тапча схьаяьккхира.\n– Сацал, капитан!– мохь туьйхира кхаа эпсарца машенахь тIекхаьчначу подполковника. Цу сохьта хаьттира цо:\n– ХIокху говрашца берш муьлш бу? Стенга боьлхуш бу?\n– ХIорш жIайхой бу, Дагестане боьлхуш.\n– Документашка хьаьвсиний шу?\n– Хьаьвсина, уьш нийса ду, накъост подполковник, – хаийтира капитана, аз кIаддина. Цо жIайхой болчу агIор эсала бIаьрг кхарстийра, лаккхарчу эпсаре ша кхузахь лелийна харцонаш цара дIайийцарна кхоьруш.\n– Церан документаш нийса делахь, уьш кхузахь хIунда латтабо?\n– ХIокху сохьта. Сержант, дIахьовсабе некъахой! – омра дира капитана.\nКапитанан хийцавалар а гина, цунах кхаьрдира салтий, ткъа кавказхо-бIаьхо, Хасбуле ишар а йина, велакъежира. Капитанна шен накъостий къинтIера бевллехь а, Хасбула реза ца хилира, цо лелийна харцонаш дIа ца йийцича. Меллаша подполковникна тIе а вахана, дерриг а кхузахь хилларг дIадийцира цо.\n– ХIокхо дуьйцург бакъ дуй, капитан? – оьгIазе хаьттира подполковника.\n– ХIан-хIа! – жоп делира капитана.\n– Накъост подполковник, бакъдерг дуьйцург а, эхь доцуш харцлуьйш верг а мила ву, шайн салташка хаьттича, хуур ду хьуна, – элира Хасбулас. – ХIара капитан санна болчара доккха зен до вайн пачхьалкхана. Эцца шу тIе ца кхаьчнехь, тхо дайийта воллура иза, говраш схьаяхархьама. Иза билггал бакъ ду, тхо хIаллакдайта омра дIаделлера кхуо. Вайн пачхьалкхан дуьхьа, кхиберш санна, лелаш нах ма ду тхо а. ХIара схьалаьцна долу стаг-зудий маьттазчу, уггаре а боьхачу дешнашца емалдира капитана, хенарчу оьрсийн зудчух кхахьпа элира, боьха мел дерг дийца эхь ца хийтира. Ткъа царна иза дан гIертарг хьуна хьайна а гира.\n– Салти, собаре хила, – элира подполковника Хасбуле. – Ас дерриге а къастор ду, дан дезаш хилахь таIзар а дийр ду. Ткъа шун некъ дика хуьлда…\nНохчийчун а, цуьнан хIусамненан а Iодика а йина, дIабуьйлабелира некъахой. Лаьмнашкахь шийла яра, маьI-маьIIехь Iуьллуш ло а дара. МаьркIаж-ламазан хенахь ломарчу жимачу юьрта кхечира уьш. Кхузахь буьйса яккха сацам бира цара. ХIокху юьртахь а хьеший бара кхеран хьалха, амма хIинца, дай ара а баьхна, церан шийлачу хIусамашкахь шок етташ мох бара. Шайн хьешан Iабдулхьамидан хIусамехь буьйса яккха лиира царна. ХIорш, говрашкара чу а биссина, уьш дIаIалашъян хIиттича, гIовгIанца, кхарна тIе герзаш а лоьцуш, керта лилхира цIенэскархой:\n– Куьйгаш хьалаайа! Меттахдовлахь – герз тIетухур ду шуна! Шена тIе пIелг хьажийнарг тIе а вогIуш, документаш схьагойтур ду аша…Салти, дуьххьара хьо схьавоьл!\nМассеран кехаташка а хьаьвсина, галдаьлла хIума доций а хиъна, лейтенанта элира кхаьрга:\n– Лаьмнашкахь левчкъина лелаш нохчийн бандиташ бу. ТIемалойн духар тIехь долчуьнца къаьсттина луьра мостагIалла ду церан. Новкъахь ларлуш хилалаш.\nЛуларчу цIеношкахула чекх а бовлуш, дечиг лехира некъахоша. Юучух хIума карор ярий те бохуш, лийлира уьш. Амма кIеззиг бен хIума ца карийра. Схьагарехь, бIаьхоша яа мегарг ерриг а дIалахьийначух тера дара.\nБаккхий нах цхьана йоккхачу керта бевлча, кхарна гинарг белла дIабовллалц дицлур доцуш сурт дара: рагIуна хьалхьа йийна Iуьллуш доьзалхочух йолу жима зуда яра, дерриге а цIийх дуьзна, кхо шо хир долу шен бер марахь а долуш. Зудчун когашна тIерачу цIийна тIе мотт хьоькхуш кIеза дара. Уллохь, коьртах герз тоьхна, дийна Iуьллуш жIаьла а дара. Давудий, Iабдулхьамидий, кертахь карийна шадий, беллий тоьхна, дийра хьерадаьлла чукхиссалуш долу кIеза. Зудчун а, беран а дилха сенделла дара, талхаран хьожа яра царах схьаетталуш. Цу шиннан декъий цIа чу даьхьна, хилларг шайн накъосташна дIадийца вахара воккха ши стаг.\n– Доьзалхочух йолу зуда а, бер а муха дуьйр ду? Акхаройл къиза адамашдайархой бу-кх уьш. АллахIа кхел йойла царна! – элира цу хаамо дог дохийна волчу Хьусенила Мухьамада.\n– Везан Дела, мостагIчунна ма гайталахь кху деношкахь суна гинарг, – элира Давуда, сингаттаме доккха са а даьккхина. – ХIаъ, цу дийнахь со а, сан ши ваша а Коло-юьртахь вара. Тхо, тхайн хьешан кIант тIамтIехь вийна аьлла хезна, тезета даьхкинера. Амма цу Iуьйранна хьалххе чулилхинчу эскархоша, бежнаш санна, дIалехка болийра нохчий шайн хIусамашкара. Тхоьгахь паспорташ хиларна, дагестанхой ду аьлла, тхо хье ца деш дитира. Тхан хьаша а, и санна воккха волу кхин масех стаг а, цомгаш болу зударий а, салазах дIа а бихкина, тIехь ша болчу гух кIоргачу Iинна чухийцира. Цига чу а диссина, шеро меттиг а лехна, эскархошна тхо гарна а кхоьруш, шина дийнахь доккха каш а даьккхина, цу чу шийтта дакъа дIадоьллира оха.\nШуна хезна хир ду, цу ирчачу дийнахь ЧIеберлойн дукъа тIехь йолчу ярташкахь нисбеллачу вайн жIайхошна гинарг. Шайна ницкъбарна дуьхьало йинарш а, гIийланаш а, баккхийнаш а, зударий а, бераш а муха хIаллакдира гина царна. Цу ярташкара адамаш, кара хIума схьа а ца оьцуьйтуш, Iаьнан уггаре а шийлачу хенахь, гоьллелц долчу лайлахула, тIе герз а лаьцна, Мамон-эвлана улле дIалаьхкира эскархоша. Шаьш бойъур буйла хуъушехь, гергарчеран гIоьнца цомгашнаш а, гIийланаш а баьхкира цига. Амма эскархоша гIийланаш а, баккхийнаш а, доьзлхочух болу зударий а, кегий бераш а, вукхарах дIа а къастийна, Мамон-эвларчу маьждига чу бигира.\nЦаьрга, шу гIаш Соьлжа-ГIала дахалур дац, шуна машенаш йохкуьйтур ю элира. Гергарнаш вовшахбаьхначу хенахь аре мел ю зударийн цIогIанаш девлира, мел доьналла долчу къонахошка лалур доцуш ирча сурт дара цигахь хIоьттинарг. Лаьмнашкара охьабаьхна нохчийн ламарой Соьлжа-ГIала кхаччалц гIаш дIабигира. Новкъахь шелонна, гIелонна мел дукха белира уьш. Ткъа Мамон-эвларчу маьждига чу лаьхкинарш, АллахIан и цIа а эккхийтина, дийна бисинарш а, белларш а харцорашна кIелахь дIахьулбира эскархоша. Иштта «гIо» дира-кх цара мискачу нахана. Тхаьш юхадирзинчу хенахь цара динчу цо къизачу гIуллакхан лар тхуна а гира.\nХьалкелара цхьа бIаьрзе воккха стаг, бердана юххе дIа а вигина, иштта дIагIахь цIа кхочур ву хьо аьлла, бердах чувожийтина хилла салташа. И пекъар, гIулч а яьккхина, генна бухахь догIучу Ансалтинка-хи чу воьжна хилла. Ансалтанхой а, рахатанхой а, тхан ярташкара дуккха а нохчех белла нах дIабохка баха гIертара, амма салташа цига ца вохуьйтура цхьа а, – иштта дерзийра Давуда шен къамел.\n– ИншаАллахI, кхана Iуьйранна гIевттина, наний, кIанттий дIадуллур ду вай, эскархой тIебахкале, – элира Мухьамадзайида.\nМухьамадзайид а, Хьусенил Мухьамад а бакъволу муъмин вара, Iаьрбийн Iилма кIорггера Iамийна, дуккха а шерашкахь Нохчийчохь молланаш хилла а. Цигахь Iедало нахана таIзар дечу хенахь гIело лайна а вара и шиъ. Iеламнах хиларна НКВД-н белхахоша масийттаза барт хаьттира кху шинга. Ярташкара хьехархой тIамтIе бахча, лахарчу классашкахь хьоьхуш вара Хьусенил Мухьамад.\nНекъахошна чIогIа новкъадеанера нохчий шайн махках бахар. Боккхачу сингаттамца вовшашна дуьйцура цара шайна уьш цIерабохуш гинарг а, хезнарг а. Мел къизаллаш лайна цхьа а бехк боцчу мискачу наха, мел сийсазбеш арабаьхна уьш шайн хIусамашкара. Шайна новкъахь гина декъаза стаггий, зудий а хьахийра цара. Церан ойла еш Iийра уьш бехха, хIун хилла теша цу доккхачу шина стагах бохуш. Дуккха а хан яьлча, царна хиира и шиъ докъаза дайнийла. Мел дукха нохчий байна цу хенахь, багарбина ца валлал.\nХасбулин вешин Шахбанов Мухьамадан доьзалх а хьакхаделира и вон. Мухьамад Хасавюьртахь милицин декъан хьаьким вара, капитанан даржехь а волуш. 1937-чу шарахь бандиташца хиллачу тасадаларехь чов а хилла, къона а волуш кхелхира иза. Аухерачу нохчийн зудчо ши кIант а, цхьа йоI а динера цунна. Шен кхелхинчу ден цIе лелош волу жимах волу кIант бераллин хенахь кест-кеста цомгаш хуьлуш вара. Иза товаларе сатесна, ша волчу лаьмнашка дIа а вигна, кхаьбнера Хасбулас. ТIаьхьа цунах тIеман летчик хилира. Важа кIант а, йоI а, церан нана а 1944-чу шарахь нохчашца Юккъерачу Азе дигира бертаза. И бераш, жIайхочунна дина хиллехь а, церан нана нохчи хиларна, цIера а даьхна, тIепаза дайра…\nЦIеххьана кор туьйхира, хан яьллачу хенахь хIара мила ву техьа аьлла, дагадеара некъахошана, юха цхьаъ неI дIаелла вахара.\n– Шуьга хьошалгIа ян мегий? – бодашкара схьахезира нохчийн маттахь зудчун аз.\n– Дера, мега, хIунда ца мега? Чоьхьаяла, – аьлла, неI дIа а йиллина, зуда чуяийтира неIаре ваханчо.\nМехкадаьттан серлонехь царна хьалха лаьттара, ткъех шо хир долуш, хаза куц долу исбаьхьа йоI. Цунна хьалха бинокль кхозура, белшах тесна ППШ олу автомат а яра. Цуьнга хьаьжча гора, шен хазаллица кхокханца юста мегар йолчу цунна цхьа вон болх хиллий. Цуьнан Iаьржа баккхий бIаьргаш, лампанан серлонехь къегахь а, беран санна долчу балдаш тIера елакъажар дайа гIертара. Иза елха йоллуш санна яра.\nЙоIа, Мухьамадзайидана тIе а яхана, хаьттира:\n– Со евзий хьуна?\n– Дера, евза, хIинца евзи, – элира Мухьамадзайида, леррина буьйсанан хьешан юьхье а хьаьжна. – Хьо Салихьат ю-кх, Шуьйтарчу сан хьомечу хьешан Ахьмад-Хьаьжин йоI.\nСалихьатна хазахийтира шайн къеначу хьешана ша евзина, цунна мара а кхетта, йилхира иза:\n– Кхин бац хьан хьеший! Сталина арадаьккхина сан халкъ шайн дай баьхначу махкара, – бохура цо, елхачуьра а ца туьгуш.\nЮха, дIа а тийна, Салихьата дийцира:\n– Суна гира шу, бежнаш лаьхкина, Соьлжа-ГIала доьлхуш. Шу кестта юхадоьрзур дуй хууш, кхузахь Iийра со.\nЙоIа шен когаш а, куьйгаш а, хаза юьхь шелйинера: меженеш йистинера, кIайчу чкъура тIехь мокха хьоькхнаш яра гуш. Цунна яахIума а елла, пешахь цIе марса а яьккхина, йоI йохъялийтира цара. Уьш бехха Iийра дIа ца буьйшуш, йоIан дийцар дехха дара.\nСалихьат пхеа вешина юкъахь кхиина яра, кIентан санна амал а йолуш. Доьзалехь массарел жима а, цхьаъ бен йоцу а дела хьоме яра хIара. Дас-нанас олура, божаберашна юкъахь кхиъна хиларна церан амалехь дерг схьаэцна цо. Вежарша деш дерг кхуо а дора: дечиге а, талла а йоьдура, цIахь дан деза дерриге а гIуллакхаш а дора. Амма йоккха хилча, кIенташна ша хазахетийта дан дезарг а хаьара цунна.\nЦIеххьана хIоьттинчу къизачу тIамо Салихьатан дахарехь хийцамаш бира. Шен воккхах волу ши ваша а, тIехьийза кIант а тIаме вахча, кхуьнан дага тIера самукъадалар дIаделира. Цунна хазахетара, шен уллорнаш тIеман командованис хестош, кехаташ дахкийтича. Амма цуьнан чIогIа де эшнера, шен ваша Даймохк паргIатбаккхархьама леташ кхелхина аьлла, хаам кхаьчча. Вукхарна а изза хиларна кхоьруш, чохь са дацара цунна. ТIом тIом бу, цо вониг бен ца дохьу. Нохчашна хаьара, тIамо мел боккха бала латтабахь а, кхидолу советан адамаш санна, Даймохк шаьш маостагIчух ларбан безийла. Амма хьанна дагахь дара, дерриге а советан адамашна даг тIехь лаьттачу сингаттамна тIе нохчашна къизаллица махкахдахаран бала тIебогIур буйла?\n1944-чу шеран 23-чу февралехь сахуьлучу хенахь ков детта а хезна, араяьллачу Салихьата хаьттира:\n– Мила ву цигахь? ХIун оьшу хьуна?\n– Сихха ков схьаделла, оха иза кагдале! – хезира цунна кевнал дехьара. Кхин хIумма а ца олуш, ков схьадиллира Салихьата. Цунна хьалха тIеман духарца, карахь герзаш а долуш, ши стаг лаьттара. ТIаьхьарчу хенахь ерриге а Нохчийчухула лелара эскархой, шайн цхьа Iамораш ду бохуш. И божарий цец а бевлла хьоьжура шайна хьалха лаьттачу хазачу йоIе.\n– Чоьхьадовла, ас хIинцца яахIума лур ю шуна, – элира Салихьата, уьш меца а, шеллуш а бу аьлла хеташ. – Сан ши ваша вара тIамтIехь фашистех леташ, цхьаъ кхелхина аьлла хаам кхаьчна тхоьга.\n– ЙоI, харцдерг ма дийцал! Iедална вуно дика хаьа шу, нохчий, хьанна дуьхьал тIом беш ду. Мила ву шун чохь? – кIоршаме хаьттира эпсаро.\n– ЦIа чохь дендай, деннаний ду, халла бен лелалуш а дац и шиъ, цаьрга хьожуш ю со,– элира йоIа.\nМийра тоьхна, неI схьа а йиллина, герз хьалха а лаьцна, чоьхьабевлира эскархой. Уьш чубевлча, доккха ши стаг хьалаайаделира шайн меттанашкара, тIамтIехь волчу кIантах лаьцна дика хаам бахьаш уьш баьхкина моьттуш.\n– Шу а, кху юьртара дерриге адам а сельсоветан цIенна хьалха гулдала деза. Сиха хьалагIовттал!– омра дира баккхийчаьрга лейтенанта.\n– Тхо цомгаш ду, аш бохучу метте дан де долуш дац, сан бераш, – гIиллакхе элира воккхачу стага цIеначу оьрсийн маттахь.– Тхойшиъ доккха а, гIорасиз а ду, олуш ма-хиллара, цхьа ког коша а бахана. КIентан йоьIан гIо оьшуш ду тхо. Тхоьгара цхьаъ эшахь, кхузахь тхо гIо дан кийча ду.\n– Тхан бала бац шун гIорасиз хиларца а, шун цамгаршца а, тхуна делла омра ду, шу сельсоветан майданна хьалха дIадига аьлла. Лелал сиха, хьалагIовттал, тхоьца дIадогIур ду шу! Дуьхьало йинчунна цу меттехь герз тIетухур ду оха!– бохуш, мохь хьоькхура лейтенанта.\n– Мича бехкенна туху аш тхуна герз? – хаьттира воккхачу стага.\n– Шайга аьллачу метте дIа ца вогIург Iедална дуьхьалваьлларг ву. Тхуна бакъо елла Iедална дуьхьал волчунна герз тоха. Правительствос сацам бина шу, нохчий, кху Нохчийчуьра арадаха аьлла, шу Советан пачхьалкхана дуьхьалдовларна.\n– Тхо, къанделла нах, хIунда доху тхо махках, тхан кIентий, Советан пачхьалкх ларъеш, фашисташна дуьхьал летачу хенахь? – хаьттира воккхачу стага, эпсаран къамелана юккъехула.\n– Сиха хьалагIовттал! Тоьар ду туьйранаш дийца!\nВоккхачу стеган белш лаьцна, иза хьала а гIаттийна, цIенкъа юккъе дIа а хIоттийна, дехьавелира эпсар. Ирахь а ца латтавелла, охьавуьйжира воккха стаг. Цу хенахь пеша хьалха лаьтта йоккха стаг, шен карадеана жоммагIа а эцна, лейтенантана тIелетира: «Делан неIалт хуьлда хьуна!» – аьлла. Цо тIетоха дагахь жоммагIа лейтенантан коьрта тIехула хьалаойъушехь, салтичо, автоматан бух коьртах а тоьхна, голаш тIе охьайожийра йоккха стаг. Шен зудчун багара а, мера чуьра а оьху цIий а гина, бIаьргашка бода беара воккхачу стагана. ОьгIазвахана, халла хьалагIаьттина, шен гIайби кIелхьара шаьлта схьаийцира цо. Цо баттара шаьлта йоккхучу минотехь лейтенанта нийсса дега юккъе тапча туьйхира цунна. Хадийна дитт санна, цIенкъа юккъе охьавуьйжира хIусамда. Шен майра вер а гина, хьераяьлча санна, мохь а хьокхуш, жоммагIех катуьйхира йоккхачу стага, иза хьалагIаьттина ялале кIесаран кIагчу доггах автоматан бух а тоьхна, йожийра иза салтичо.\nСалихьатан бIаьргашна хьалха дийра цуьнан хьоме дендай, деннаний. Цуьнан хьекъал а, собар а кхечира шен сацо ницкъ кхочур боцчу латарна юкъа ца гIорта. Эскархой метта бахкале ша дIалачкъийна, къайлах ларъеш йолу, ненавешин наган олу тапча схьаийцира цо. «Бекхам! Бекхам!» – хьийзара йоьIан коьртехь, шен дендай, деннаний дийначарна бекхам бан лууш, кхехкара цуьнан цIий. Эскархой уьйтIа ма-бевлли, тапча тоьхна лейтенант а вожийна, шолгIа тоьхна салти а охьавиллира йоIа.\nБIаьргара охьаоьху хи ца соцуш, дийцира Салихьата некъахошна ша лайначу халонех а, шен къомах къахетарх а лаьцна…\n– Дадин а, бабин а декъий, тIе шаршуш а, одеялаш а тесна, дитира ас,– кхидIа а дуьйцура йоIа.– Йовха хIума тIе а юьйхина, тапча а, лейтенантан бинокль а, салтичун автомат а схьа а эцна, хьуьнчохь къайлаелира со. Цигара бинокль чухула суна дика гора эскархоша, бежнаш санна, юьртахой эвлайисте дIалоьхкуш. Дукхахберш герз детташ байира салташа. Суна хаьара: баккхийнаш а, цомгушнаш а, гIийланаш а, доьзалхойх болу зударий а царна новкъа бара сихонца нах арабохучу хенахь, цундела цара байира уьш. Генна дIасадоьдура зударийн белхар, кхераделлачу бераша хьоькху маьхьарий.\nНах дIабигинчул тIаьхьа эскархоша юьртара дерриге а цIенош теллира, шайна оьшург схьа а оьцуш. Даьхни а, цхьанхьа дIадигна, къайладаьккхира цара. Iаржъялале со Шуьйта сайн да-нана долчу дIаяхара. Амма юьртахь, кешнашкахь санна, тийна дара. Геннахь хезаш салтийн белар дара. Тхан цIеношна уллера ши цIа дагийна лаьттара. Яьгна ялазчу цIеран серлонехь овкъарахь Iуьллучу къеначу шина лулахочун декъий гира суна. Сан дог вон хилира, уьш гича. «Сан ден-ненан декъий а хир ду-кх кхузахь цхьанхьа Iохкуш», – аьлла, ойла хьаьвзира коьрте. Цигахь уьш леха хIоьттира со. ЦIеххьана суна гонах серлонца йолу даьндаргаш етта йолийра. Сан ирсана уьш цхьа а ца хьакхаелира сох. Цигара дIаяда кхиира со, салтий тIекхачале. Схьахетарехь, кхузахь шаьш арабаха гIоьртинчу эскархошна дуьхьало йинера наха, хIунда аьлча дагийна цIенош а, дайина адамаш а дара гонах.\nДенда а, деннана а долчу юьрта юхаерза дийзира сан. И шиъ лаьтте дерзо дезаш ма дара. Лам тIера бинокалехула чухьаьжча, тхайн керт юьззина салтий гира суна. Царна хета тарлора, со хIете а вете а байинарш дIабохка юхайогIур ю аьлла. Уьш иттех дийнахь Iийра, кIело йина. Со караяхча, я герз тоьхна, я йиттина юьйр яра цара. Эххар а цигахь Iан кIорда а дина, уьш дIабахара. Шаьш дIабоьлхуш чуьра ерриге а хIума дIаяьхьира цара: юург а, тIеюхург а, когаюхург а, шайна пайденна мел хетарг а. Дадин а, бабин а декъий тхан цIенна тIехьа охьакхиссинера цара, тIехь цхьа тилора тай а ца дуьтуш. Ирсана, акхарой тIе ца кхевдинера царна, къийгаша бабин бIаьргаш даьхнера – цуьнан дакъа аркъал Iуьллура.\nЭскархошна гучу ца ялархьама кхаа буьйсанна даьккхира ас царна ши каш, гIорийна латта а охкуш. Цул тIаьхьа букъа тIехь цхьацца дIа а даьхьна, дIадоьллира ас и шиъ. Сан са паргIатделира царах бекхам бан а, и шиъ дIадерзо а сайн аьтто баларна. ХIинца-м яла а хала дацара!\nСо ца кхета, пачхьалкхо тхуна, нохчашна, тIехь и гIело хIунда латтайо? Тхан кегий нах тIом беш ма бу Даймехкан дуьхьа. Бехк а, гуьнахь а доцу бераш, баккхий нах, тхо – зударий хIунда хьийзадо?– елха йолаелира Салихьат.\nИза, корта голаш тIе охьа а бахийтина, Iара, елхаран къурдаш а деш. Ехха иштта Iийначул тIаьхьа, корта хьала а айина, бIаьрхиш дIа даьхна, цо элира:\n– Сайн байинчарах а, хьомечу халкъах а бекхам бан со тIеялорна бехке пачхьалкхан куьйгалхой бу. Паччахьан Росси а хилла сан халкъ хьаша гIерташ, ткъа хIинца Сталинан Советан Iедал а ду нуцкъаха тхо цIерадохуш, тхан халкъ дуьнен чуьра дIадаккхархьама,– доккха са а даьккхина, шен дийцар чекхдаьккхира Салихьата.\nНекъахой цуьнан дог эца гIертара, шаьш иза ЖIайхойн махка дIаюьгур ю бохуш.\nНекъахой, Iуьйранна хьалххе хьала а гIевттина, пеш а латийна, юург кечъеш бохкура. Говраш божална чуйоьхкинера цара, цигахь докъар дисинера.\nХIума а кхаьллина, эвлайистехь долчу кешнашка бахара уьш, йийначу зудчунна а, цуьнан берана а каш даккха. ХIорш кешнашкара схьабовлале, лам тIера юьрта чубуьссуш, ткъех герга салти гира кхарна. Юьрта чубаьхкича, хIора цIийнах хьовсуш чекхбовлуш бара уьш. Шаьш долчу цIенна уьш тIекхачале, божал чохь картолаш Iалашъян даьккхинчу ор чу хаийра Хасбулас йоI, юха орана тIехула нихаш а кхиссина, араваьлла, хьарчийначу газетах йина цигаьрка оза охьахиира иза. ХIара и оьзна валале салтий тIебаьхкира.\n– Салти, хьо муха кхаьчна кхуза? Схьагайтал хьайн документаш, – элира сержанта, шеконца Хасбуле а хьоьжуш, цунна тIе автомат а лаьцна. Юха мохь бетта хIоьттира иза:\n– Накъост капитан! Кхузахь адамаш ду!\nМинот а ялале масех салтица капитан кхечира кху уьйтIа. Хасбулин документашка хьаьжира иза:\n– Хьо кхуза муха кхаьчна? Хьан маршрут Дагестане ма ю.\n– Соьлжа-ГIалахь сайн юьртахой кхийтира сох, уьш хIинца кешнашкахь зудий, беррий дIадуллуш бу. Цаьрца ваха сацам бира ас, хIунда аьлча кхузарчу лаьмнашкахула сан юьрта кхача атта ду, некъ а боца бу,– жоп делира Хасбулас.\n– Хьоьца кхин нах а бу? – хаьттира капитана.\nХасбулас царах лаьцна дийцира. Капитана салташка омра дира, цIийнах хьовса аьлла. Кестта цара капитане элира, шеко йолуш хIума шайна ца карийна, божала чохь докъар дууш йиъ говр ю аьлла.\n– Кешнашка гIур ду вай, – элира капитана, Хасбулас дийцинчух ца тешаш.\nХасбула хьалхаваьлла воьдура, ткъа капитан салташца тIаьхьавогIура. Кешнашкахь салтий муьлххачу а Iотта-баккхамна кийча хилийта маьI-маьIIе дIа а хIиттийна, некъахойн документаш талла хIоьттира иза.\n– ХIинца дагадеа суна, – элира цо, – масех де хьалха Буни-юьртана юххехь йолчу тхан постехула чекхдевлира шу, заготконторе даьхни дIадала доьлхуш.\nЗудчун а, беран а декъий дIадохказа дара. Царна тIе а хьаьжна, капитана элира:\n– ХIара халкъан мостагIий дIа хIунда бухку аш? Салти, нагахь НКВД-н белхахошна АллахIан дуьхьа аш деш долу хIара гIуллакх гахь, шун хьал чIогIа кхераме хир ду.\n– Накъост капитан, кестта бIаьсте ер ю, нагахь декъий дIа ца духкуш дитахь, ун даржа кхераме ду. Тхан цхьа а бехк бац уьш дIадохкарх, талхале а, хьожа кхетале а, – жоп делира Хасбулас.\nИслам-динехь хила ма-деззара, зудий, беррий дIа а доьллина, шаьш буьйса яьккхинчу цIийнан керта баьхкира некъахой. ДIабаха кечлуш, говрашна нуьйраш тохкуш бохкура уьш. Амма оцу хенахь капитан шен салташца уьтIа веара. ЙоI цкъачунна дIалечкъинчуьра араялийтина яцара. ХIоьттинчу хьоле хьаьжжина, дIабаха сих ца лора некъахой, леррина говрийн ленаш хуьйцуш, шира хьостамий дIа дохуш, керланаш тухуш бохкура уьш. Ша гена новкъа волучу хенахь ламарочо шеца яахIума а, верта а, говрана бао хIоъ а, ленаш а, хьостамий а, жIов а, морзах а схьаоьцу. Советан Iедал тIедале топ-тапча а, тур-шаьлта а оьцура цо шеца.\nКхин цкъа а цIийнах хьаьжира капитан салташца цхьаьна, юха а некъахойн дегIах а хьаьвсира, церан хIуманаш а, таьлсаш а кегийра. Шайна шеко йолу хIума ца карийча, Хасбула юьстах а ваьккхина, капитана элира: «КъинтIеравала тхо жимма шога леларна. Кху юьртахь 23-чу февралехь сан ротера цхьа эпсар а, салти а вийна бандиташа, церан герз а, бинокль а схьаэцна».\nХасбулин Iодика а йина, капитан шен салташца дIавахара. Амма кестта юха а веана, цо Хасбуле элира:\n– Салти, лаьмнашкахь лечкъаш дукха бандиташ бу хьуна. Шайн аьтто ма-белли, цара салташна тIе герз туху, шуна, дагестанахошна, талор а до. Ларлуш хилалаш! Коло-юьртана уллехь постана тIекхочур ду шу. Цигахь шуна эпсар гур ву – лакхара лейтенант Громов Игорь. Соьгара, Малышев Иванера, цуьнга маршалла а лой, цигахь дечиган маьнги тIехь со дIатаьIинчохь эгна дисина кехаташ а, суьрташ а Шуьйта схьадахкийта гIайгIабе алахь цуьнга.\nЭскархой дIабахча, некъахоша йоI паргIатъяьккхира, цигахь цуьнгара герз а, бинокль а дIа а лачкъийна, Нохч-Келахьа шайн некъ юьхьарлецира цара. Цу юьртан йисте кхаьчча, постана тIеIиттабелира уьш. Салтий церан документаш талла буьйлабелира.\n– Накъост сержант, лакхарчу лейтенанте Громов Игоре схьакхайкха мегар дарий? – хаьттира Хасбулас документаш талларан рагI йоIана тIекхачале.\n– Хьуна мичара вевза иза? – хаьттира цецваьллачу сержанта.\n– Малышев Иванера цуьнга маршала а, хаам а дIабала дезаш ву со.\nКехаташка хьажар а сацийна, цхьа салти вахийтира сержанта лакхарчу лейтенанте схьакхайкха. Некъахошца йолчу хазачу йоIе леррина хьоьжура иза:\n– Хьан нускал-м дац иза? – хаьттира цо Хасбуле, Iан а ца велла.\n– Ду, – доцца жоп делира вукхо, эхь хетарца Салихьате дIа а хьожуш. Юха нохчийн маттахь цуьнга элира:\n– ХIумма а дац, иштта хетийта царна.\nКестта тIевеанчу лакхарчу лейтенантана Хасбулас шега капитана аьлларг дIадийцира. Важа къамеле вала лууш стаг хиллера.\n– Нагахь капитан шуьга хьаьжнехь, шу кхин сецо ца оьшу, – элира Громовс, некъахой дIа а хьовсош. Юха тIетуьйхира:\n– ЭхI, ма хаза ду-кх хьан нускал! Ларлуш хилалаш, гонахарчу хьаннашкахь лечкъаш бандиташ бу, шуна. Иштта хаза йоI цара шайна юххехула йолуьйтур яц, дIалоцур ю, – элира эпсара Хасбуле.\nЧIеберлойн дукъа тIе хьалабовллалц готтачу некъашкахула, тIехь хьаннаш йолчу лаьмнийн басешкахула, гIорийначу Келойн-ахк хинан цхьана берда тIера вукхунна тIе дехьабуьйлуш, дIаихира некъахой. Некъ чIогIа хала бара, цхьаццанхьа чувуссучу а, хьалаволучу а меттигашкахь ша хьаьхна бара иза. Нагахь ишттачохь говран ког тасалахь, иза беречуьнца Iинах чугIур яра бухахь долчу хинна тIекхаччалц. ЧIеберла дIакхача ах некъ бисинчу хенахь тархашна тIера чукхозучу баккхийчу шаша некъ дIакъевлинера. ГIашло халла дехьавалалур вара царна тIехула, амма говрахь чекхвалар дуьйцучохь а дацара. Некъахой некъ баккха хIиттира, шайн говраш дехьаяхархьама. Оццу хенахь, хьуьна чуьра ара а ваьлла, герзашца кхо стаг веара царна тIе. Шайна юкъахь нохчийн мотт буьйцура цара.\n– Шу мичара догIу? Аш хIун леладо? ХIара салти муха кхаьчна шуна юккъе? – сихдина хаттарш лора йоца лергина маж йолчу хенарочу стага.\nНекъахоша дерриге а дIадийцира.\n– ХIара нохчийн йоI мича юьгуш ю аша?\n– ЖIайхойн махка… со волчу. Шуьйтарчу сан хьешан Ахьмад-Хьаьжин йоI ю хIара, – сихонца жоп делира Мухьамадзайида.\n– Хьан гергарнаш цIенэскархоша байина хилла, йоI. Тхоьца йогIий хьо царна дIадекха?\n– Иза еха дIалелалур йолуш яц. Когаш гIорийна, картолаш санна бу цуьнан… вуьшта цомгаш а ю иза, – йоIах жоп делира Мухьамадзайида.\nНохчийн Iедалехь ма-хиллара, воккхачунна хьалха эхь-бехк лаьрра, бIаьра дуьхьал а ца хьожуш, йоIа гIиллакхе элира воккхачу стаге, нохчичуьнга:\n– Ваши, ас сайн дендех а, денненах а бекхам эцна. ХIара Iазап вайн халкъехь латточунна Дала Ша таIзар дийр ду. Сайна гIоле хиллалц цхьана ханна жIайхой болчохь Iийр ю со, цул тIаьхьа, сайн гергарнаш а, халкъ а мичахь ду хьаьжна, царна тIегIур ю.\n– Хьайн даго къобалдеш дерг де ахь, сан йоI. Амма нохчийн йоIан яхь а, эхь-бехк а, доьналла а ларде. Некъ дика хуьлда хьан!\nНекъахоша а, тIебаьхкинчара а, охьаэгначу диттийн дечигашца шаш боха а бина, некъ паргIатбаьккхира. Шаьш некъахошца дIасакъаьстачу хенахь нохчашна юкъара воккхачо элира, ламанхойн Iедалехь ма-хиллара, нохчийн йоIан сий а ларде, салтийн кара а ма кхачийта иза аьлла…\nМалх дIабузучу хенахь Нохч-Келойн чIожах халла дехьа а бевлла, Басойн чIожан лахене кхечира уьш. Дукъа тIехула Буни-юьрта хIорш дIабоьлхуш, Бошхани олучу меттигехь говрашкахь ялх цIенэскархо дуьхьалкхийтира кхарна. Нуьйрашка а, кхечу гIирсашка а хьаьжча, гуш дара и говраш нохчашкара цара схьаяьхна хилар. Виъ бIаьхо еа агIор дIа а хIоттийна, ши гуьржи – лакхара лейтенант а, салти а– некъахошна тIевеара.\n– Дошлой, шайна тIера вертанаш охьа а дохуш, цхьацца говрара чу а вуссуш, нагахь герз делахь, иза лаьтта охьа а дуьллуш, шайн документаш кечдел, – буьрса элира гуьржийн акцент йолчу эпсаро, шена кIелхьара дикачу хIух болу дин халла сеца а беш.\nНекъахой говрашкара чубиссира. Хасбулас йоIана гIо дира говрара чуйосса.\n– Салти, тIамтIера ведда дезертир-м вац хьо? Схьагайтал хьайн кехаташ, – говрара чу а воьссина, гуржийн маттахь шена уллехь волчу салтичуьнга цхьаъ элира цо. Юха цуьнга говран урх дIа а елла, Хасбулина тIевеара иза.\nШен кучан хьалхарчу киснара документаш схьаоьцуш, чоа схьадаьстира Хасбулас. Цуьнан некха тIехь медалаш а гина, эпсаро элира:\n– Цу совгIаташа а, хьо чов йина хиларо а хьо тIамехь дакъалаьцна хилар гойту.\n– ХIа, – реза воцуш, шегара кехаташ эпсаре дIаделира Хасбулас, – тхоьгахь герз дац. Советски Союзехьа ондда когаш тIехь лаьтташ нах ду тхо!– аьлла, тIетуьйхира цо.\n– ХIара йоI хьан нускал ду? ЧIогIа хаза ю! Довлал чехка, схьадахал шайн документаш, – элира гуьржичо вукхаьрга. Божарийн документашка хьаьжна ваьлча, йоIан кехаташ схьадийхира эпсаро.\n– Накъост лакхара лейтенант, йоIана оьрсийн мотт ца хаьа. ХIара сан нускал ду. Цуьнан документашка шун эпсарш хьаьвсина – Хьал-Келахь капитан Малышев Иван, Нохч-Келахь лакхара лейтенант Громов Игорь. Цул тIаьхьа уьш, схьахетарехь, новкъахь охьаэгна, цунна хIинцца хьалха бен ца хиъна шен уьш дайний, – элира Хасбулас эпсаре, юха нохчийн маттахь Салихьате а ша аьллачунна тIехь саца элира.\n– Гуш ду, цу оьрсаша къинхетам бина кхунах. Шаьш диначунна цара полкан командирана хьалха жоп лур ду, – элира эпсаро. Улле тIе а веана, йоIе хьежа хIоьттира иза:\n– Арахь шелонехь буьйсанаш яхарна сенъеллачу юьхьо а, гIорийначу куьйгаша а гойту хьо нохчийн йоI хилар. ЦIераяккхарх кIелхьаръяла гIо дина хьуна. Цкъа-делахь, Iедалан сацамна дуьхьалволчунна, цхьа а кхел а, таллам а боцуш, тоьпаш тохар догIу. ШолгIа-делахь, хьуна дан догIу таIзар лахдан йиш хир ю, нагахь, низаме а еана, ахь даре дахь. КхозлагIа-делахь, хьо нохчи ца хилча, хьан тIехьийзачу кIанта хьоьга нохчийн мотт хIунда буьйцу?\nЙоIа жоп ца делира.\n– Салти, хьайн леки маттахь (гуьржаша жIайхойх леки олу) кхетаел йоI ас аьллачух.\n– Лаьмнашкахула беха некъ барна шелъелла а, цу тIе могуш йоцуш а ю хIара, – элира Хасбулас, эпсаро, къинхетам а бина, иза паргIат юьтург хиларе сатесна.\n– Нагахь оьрсийн маттахь дуьйцучух иза ца кхетахь, хьайн маттахь кхетаел иза дуьйцучух,– кIоршаме элира гуьржичо.\nХасбулас жIайхойн маттахь эпсаро бохург карладаьккхира. Ша цо дуьйцучух ца кхетахь а, корта а теIош, лаьттара йоI. Гуьржичо оьрсийн маттахь аьлларг цунна хезнера, цундела йист а ца хуьлуш Iара иза.\n– Салти, аш со левийр вац, – элира эпсаро нохчийн маттахь.– Сан бераллин хан деций-ненаций Соьлжа-ГIалахь дIаяхна. Шуна гуш ду ас нохчийн мотт цIена буьйцуш хилар. Шу жIайхой-лекаш а, нохчий а шайх тешам боцуш нах ду. Советан Iедал дохорхьама къайлаха болх беш ду шу. Сталинна цунах лаьцна хаьа. Цуьнан таIзарх шу довлалур дац. Хьалхарчу заманашкахь шун къаьмнех болчу бандиташа, гуьржийн латтанашна тIелатарш а деш, тхан бахамаш чIанабохуш, нах идош, хIаллакбеш, зенаш дора тхуна. Шух къинхетам бан мегар дац!\nЦул тIаьхьа къамел нохчийн маттахь хилира.\n– Хьо советан эпсар ма ву. Хьалха хилларш а дуьйцуш, тхо бехкедар товш ма дац хьоьгахь. Хьуна ца хаьахь, дуьйцу ас: тхо Соьлжа-ГIала даьхни дIадала даханера, тIамтIехь болчарна жижиг хилийта. Даймехкан дуьхьа ондда дIахIиттина нах ду тхо! Тхо а, и йоI а ахь Iаддита, – бохура некъахоша.\nЭпсар оьгIазвахара, цо луьра дIахьедира, шена хьехарш а ма де, ша кхеро а ма гIерта аьлла. Юха йоIана тIе а вахана, ца вешаш элира цо:\n– Хьо нохчи елахь, ю ала. Нагахь нохчи а йоцуш, цуьнан нускал а, жIайхо а елахь, иза мара а воллий, барт баккха цунна, хьайх со тешийта!\nБага хи эцча санна, цхьа дош а ца олуш, куралла а, доьналла а шеца долуш лаьттара Салихьат эпсарна хьалха.\n– Накъост лакхара лейтенант, сацахьа! Ма хьийзаехьа йоI!– юкъавуьйлира Хасбула.\n– Со ца сацахь, хIун дан воллу хьо? Нохчийн йоIаца а, цуьнгахьа гIо доккхучаьрца а сан тапчанан даьндаргаша къамел дийр ду, – элира лейтенанта, шен хаьнтIахь кхозучу хумпIар чуьра тапча схьа а йоккхуш.\n– Березюк! – мохь туьйхира цо лакхахь ломан басахь лаьттачу цхьана салтичуьнга, – меттахваьллачунна тIе герз тоха, шиъ цигахь а витий, шиъ кхуза чувосса, хьокху нехан дегIах хьовсал!\nЧу а биссина, йоI йоцчун, массеран а дегIах хьаьвсира салтий, церан тIоьрмигаш а кегийра цара. Шаьлтанаш а, арсаш а дIаийцира. Нуьйраш схьа а яхийтина, царех а хьийжира. Гуьржи тIех кура а, дегала а вара, цхьаннах тешаш вацара иза. Нах хьийзош там хуьлура цунна, цунна хазахетара, уьш кхерош омра ша дича. Цуьнан дагчохь боккха цабезам бара нохчашка а, жIайхошка а.\n– Эпсар, хIара йоI тхан нус ю, – элира цуьнга нохчийн маттахь Iабдулхьамида, – иза Iадйитахь! Соьлжа-ГIалара дуьйна ерриге а посташкахь хьаьвсина-кх цуьнга.\nIабдулхьамидан дешнаш ца тайра эпсарна. ЙоIе дIа а вирзина, цунна хьалха тапча а лестош, лен велира иза. Иза йист ца хуьлуш Iарна а, жIайхойн мотт ца бицарна а, шен тIехьийза кIант ву бохучунна барт ца баккхарна а, цунна хиира йоI нохчи юйла. Цунна дика девзара нохчийн гIиллакхаш а, амалш а, хаьара, царна Iожалла тIеэца атта дуйла, шаьш бохучунна тIера а девлла, шайна тIе эхь доуьйтучул. Къаьсттина дика хаьара, нохчийн зуда яла кийча юйла, шен эхь ца духкуш. ХIокху йоIа а, нехан стагана барт ца боккхуш, ша йоьйтург хиларан а шеко яцара цуьнан, ша «тIехьийзачу кIантана» барт баккха аьлча. Амма иза йоI сийсазаяккха гIертара, массарна а хьалха цуьнга жимачу стагана барт а баккхийтина.\nЭццахь къена Хьусенил Мухьамад юкъавуьйлира:\n– Тхан нус хIунда хьийзайо ахь? Цо барт ца баккхахь а, тхуна дика хаьа иза тхайн нус юйла. Шен тIехьийза кIант тIамехь чов а йина, Ростовхь лазартнехь вуйла хиъча, цунна тIаьхьаяхара иза. И шиъ цхьаьна шайн эвла цIа догIуш ду.Бакъду, документаш дара, амма уьш хIинца ца карадо, схьахетарехь, Нохч-Келойн чIожахь хи чу эгна уьш. Юха а дахана, лийхира оха уьш, амма ца карийра. Со советан хьехархо ву, ас бакъдерг дуьйцу, – элира Хьусенила Мухьамада.\n– Хабар ма йийцахьа суна, лараме хьехархо, со хьан дешархо а вац. Со йоIаца къамел деш ву, хьо кхийтин? – элира эпсаро. Юха Хасбулехьа а вирзина, цавашарца тIетуьйхира:\n– Салти, хьан нускал хьуна барт баккха реза дац, – иза а аьлла, велавелира.\n– Цунна эхь ма хета гергарчарна хьалха.\n– Цунна эхь хетахь, ахь, тIе а гIой, мара а йоллий, бета тIе масех барт баккха цунна,– саца воллуш вацара гуьржи.\nХасбула, тIулг а хилла, лаьттара, ша хIун дийр ца хууш. Эпсарна вуно дика хаьара нохчийн а, оьрсийн а меттанаш, ткъа Салихьатна жIайхойн мотт ца хаьара. Цундела и дерриге а цунна дийца аьтто бацара.\nСалихьат кхийтира мел халачу хьоле хIоттийна цу оьзда йоцчу хIумано, фашисташца бечу тIамехь дакъалаьцна, цигахь чов а хилла волу и дика стаг, шена мара а йоллий, барт баккха а аьлла. Иза дерригенах а кхийтира, хIунда аьлча эпсаро буьйцург нохчийн мотт бара. Доьналлица а, курра а цунна хьалха а хIоьттина, чIагIдинчу озаца цо элира:\n– Со нохчи ю, со йоккхае майрачу нохчийн къоман со йоI хиларх! Сайн дайшкара схьаэцна ас куралла. Сайн къоман доьналлах, цуьнан гIиллакхех, адам дезарх йоккхае со, нохчаша адамаш лору, церан сий лардо, ткъа сий тхуна дахарал а деза ду. Хьуна дIахаалахь, цхьана боьршачу стеган бат сан бетах хьакхаелла яц, хьуна. Тахана шуна хьалха а хьакхалур яц. Ас иза ловр дац. Сан тIехьийза кIант нохчи ву, иза Даймохк ларбеш, вайн пачхьалкхан луьра мостагIий– фашисташ– бойуш ву. Ткъа шу нохчийн машаре адамаш: бакхий нах, зударий, бераш дайа даьхкина кхуза.\n– ДIасацае хьайн бат, халкъан мостагI! – мохь хьаькхира гуьржийчо оьрсийн маттахь.\nЦул тIаьхьа къамел оьрсийн маттахь хилира.\n– Ахь сан бат сацор яц! – аз айдеш, элира Салихьата. – Хьо ву и халкъийн мостагI, нохчийн а тIехь. Хьо жима волуш дуьйна кIилло хилла ву, хIунда аьлча фашистех кхоьруш, тIаме а ца вахавелла, нах хьийзо, тхан къам хIаллакдан еана хьо кхуза, кIилло!\n– Сержант, цу йоьIан бат дIакъовла, ши куьг букъа тIехьа дIадехка цуьнан, уьш массо а, йоI а цхьаьна, штабе дIабига! – омра дира эпсаро.\nСержант тIеволавелира, чудуьллуш долу урс киснара схьа а даьккхина, иза а лестош, юхайолуш яра Салихьат.\n– Иза ю-кх нохчийн бандитка! Иза ю-кх халкъан мостагI! – мохь а хьаькхна, йоIана тапча туьйхира эпсаро.\nНекха тIе а куьг лаьцна, лестина, голаш тIе юьйжира Салихьат.\n– Сел хаза йоI хIунда йоь ахь, накъост лакхара лейтенант? Эрна туьйхи ахь цунна тапча,– элира йоIах къахеттачу сержанта.\n– Бандит хаза хуьлуш вац! И йоI халкъан мостагI ю – ялан бен хьакъ яц иза. Нохчий кура къам ду, цIий бIаьрхил дораха ду церан, ткъа Iожалла эхьал йораха ю. Ялийта иза, кура, шена луъчу кепара, амма сонта а, са ца тохалучу баланехь а ялийта. Цунна тIеваханчунна совгIатна даьндаргъ хир ю шуна,– элира гуьржийчо, массарна а кхерам тосуш.\nНекъахой Iадийча санна лаьттара йоIе а хьоьжуш, шаьш хIун дийр ду ца хууш. Салихьат халла хьалагIаьтира, дIаса а техкаш, кога доьду бер санна, охьа ца йожа гIерташ, эпсарна тIейолаелира иза. Шена тIехь йолчу кетаран чухуларчу кисанара схьаяьккхина наган шозза йожийра цо, эпсарна тIе а хьажийна. ЙоI а, эпсар а охьадуьйжира кхин хьала ца гIатта. Иштта сонта валар хилира цу эпсаран, ткъа нохчийн йоI, шен сий а, яхь а, нохчийн дозалла а, гIиллакх а лардеш, доккхачу доьналлица кхелхира.\nБеллачаьрга, бахьийча санна, хьоьжуш лаьттара некъахой а, салтий а. Сержанта йоIана тIера бIаьрг ца боккхура. Цуьнан балдаш меттахъхьера, меллаша цхьаъ бохура цо. Вехха йоIе хьоьжуш а Iийна, цо хезаш элира: «Ма къа ду оццул хаза йолу йоI ер!»\nСалташа некъахошкара говраш схьаехира. ТIе герзаш а лаьцна, уьш Буни-эвлахь йолчу шайн штабе бигира цара. Новкъа дIабоьлхучу хенахь, дерригенна а лакхара лейтенант бехке хилар дIадуьйцур ду аьлла, вовшашца барт бан кхиира уьш. Кхеран ирсана гуьржийн салтичунна, нохчийн мотт хьовха, ур-аттал оьрсийн маттахь а ши дош вовшахтаса ца хаьара. Сержантана а ца хаьара нохчийн мотт. Цундела шайна ца хуучунна тIехь тешалла дойла дацара церан. Штабехь лаккхарчу даржашкара эпсарша, хIора некъахо, ша-ша воккхуш, луьра тIеIаткъам беш, левира. Хиллачунна хIорш бехке бан гIертара уьш. Ткъа некъахоша, шаьш барт бина хиларе терра, цхьаъ дуьйцура. «ГIора доцуш, тхоьгара гIо оьшуш йолу и йоI Басхойн чIожахь карийра тхуна…Гуьржичо сийсазйора иза а, тхо а. Цо тхан сий а, яхь а йойъуш долу дешнаш бохура. Къаьсттина оцу къоначу йоIан сий дайа гIертара иза. Ткъа йоIе цо лелош дерг ла ца делира. Гуьржийчо дуьххьара туьйхира цунна герз, ткъа йоIа цул тIаьхьа цунна туьйхира…»\nШолгIачу дийнан делкъенга кхаччалц барт хиттира некъахошка. Къоначу йоIана а, эпсарна-гуьржийчунна а юкъахь хиллачу девнна бехке боцийла а хиъна, хIорш дIахийцира. Шаьш штабера ара ма-девлли, яссаеллачу юьртахь белаш а, лоьмаш а лехна, Салихьат дIайолла бахара уьш. Якъаеллачу беца тIехь Iуьллучу йоIан къоначу дегIе хьаьвсича, иза наб кхетта йолуш санна хийтира царна. Ирсана, акхарой тIе ца кхаьчнера цунна. Еллачун хазачу юьхьа тIехь елакъажар хаалора, цундела цуьнан Iаьржа баккхий бIаьргаш дIакъевлина долу негIарш хIинцца схьа а делладелла, иза дийна йолуш санна шайга хьожур ю аьлла, хеталора царна.\nСалихьатан дакъа лаьтта тесначу вертанна тIе а диллина, хих буьзначу бIаьргашца, цунах хетачу къинца цуьнга а хьаьвсина, доIа дан буьйлабелира некъахой. Исламо ма-хьеххара дакъа лийчо церан аьтто бацара, цундела лаьттаца тема а дина, вертанна юкъа а хьарчийна иза лаьтте кховдийра цара. Иштта дIайоьллира нохчийн халкъан майра, доьналла долу йоI, вай хьалха бийцинчу лекхачу шина тIулгана уллехь.\nЧIеберлойн дукъа тIехь йолчу ярташкахь маьI-маьIIехь охьакхиссина Iохкура эскархоша байинчу нохчийн берийн, зударийн, баккхийчеран декъий. Мецачу жIаьлеша а, акхароша а цоьстура уьш, къизачу олхазарша церан бIаьргаш схьадохура. ЖIайхойн ярташкара Ансалтера, Рахьатара, Шодродара баккхий нах а, кхиазхой а баьхкинера цхьана дийнахь нохчийн декъий дIадохка. Салташа, цхьана меттехь хIорш гул а бина, элира, цхьана а нохчийчун дакъа дIадуллуьйтур дац шаьш, нах цIерабаьхначу ярташкара дIакхехьна ялта а, сурсаташ а шайн кара схьадаллалц. « Ерриге а ЧIеберло тхан куьйга кIелахь ю. Нагахь кхузарчу ярташкара хIума цхьаммо схьаэцахь, цунна таIзар дийр ду, ма-дарра аьлча, тIеман хенаца долчу законаца – ша волччохь тоьпаш тухур ю», – элира цара.\nЦара аьлларг дан дийзира. Дерриге а дIадирзинчул тIаьхьа байинарш дIабохка буьйлабелира луларчу махкара баьхкина жIайхой. Некъахойн а деа дийнахь-бусий совца дийзира цигахь, жIайхойн ярташкара баьхкинчарна декъаза нохчий дIабухкуш гIо деш…\nИза дара 2004-чу шеран май бутт бовш. Тхо, масех юьртахо, Нохчийчу воьдуш вара – ЧIеберлойн лаьмнашка, тхайн стерчий нохчашка шайчаьрца кхаба дIадала.Ткъе итт шо даьлча, ши тIулг лаьттачу меттиге кхечира тхо.\nКъегина дара майн сирла де, чубуза лахбелла боьдуш малх а бара. Лаьмнашкахь хаза аренаш яра, сийначу бецо а, бес-бесарчу зезагаша а кхелина.Iаламо шен хазалла ца кхоош дIаелла нохчийн лаьтта тIерачу кху меттигна. Хьалха санна, шайн исбаьхьа эшарш лоькхура олхазарша.\nКхузара халла къаьсташ, дахкарахь йолуш санна, гора лаьмнашкарчу ярташкахь дохийначу цIенойн харцораш.Ельцинан политика бахьанехь итт шарахь Нохчийчохь дIабаьхьначу тIамехь йохийнера ткъе итт шо хьалха, заза даьккхина, хазъелла лаьтташ йолу ламаройн ярташ.Цхьанхьа а гуш керла цIенош дацара. Нохчий цIерабохучу хенахь дохоза дисина тIулгийн шира цIенош, даьхни чохь латтош долу тIулгех дина божалш лаьттаца дIашардинера бомбанаш етташ.\nБIешерашкахь кхоьллина а, кечйина а нохчийн ярташ цкъа хьалха РомановгIеран доьзалан охIланаша – Россин императорша – йохаяйтинера. Цул тIаьхьа СССР-н куьйгалхочо – КПСС-н Генсека Сталина – нохчий, цIера а баьхна, Юккъерачу Азе а хьовсийна, церан яссаелла ярташ юьйхира.Советски Союзан «дика политика» бахьанехь нахана лаьмнашка юхаберза бакъо елира, амма шайн дай баьхначу лаьтта тIехь баха ца буьтуш,шерачу аренашка охьабехира уьш. Даьхни лело а, аха а,ерзо а яккхий аренаш ю цигахь бохуш, нах лебира… Ткъа дIадаханчу бIешеран 90-чу шерашкахь президент- маларча волчу Ельцинан «хаза» политика бахьанехь бомбанаш кIелахь дерриге беркат хIаллакдира Нохчийчохь.\nШайн халкъ тIемаш а, кхиболу бохамаш а бахьанехь хIаллакьхиларна гергадахча, нохчий боха ца бухура, церан дегнаш чIагIлора, уьш майра летара мостагIех,шайн халкъ а, латта а лардеш. Доьналлица тIеман аренашкахь Iожалла тIеоьцура цара, шайл дуккха а сов болчу мостагIех леташ, царна тIехь толам боккхуш.\nЯрташ дIаевллехь а, Iаламан хазалла эшна яц лаьмнашкахь, жим ца елла иза, адамаш ца хиларна кхузахь дахар а, самукъадалар а дацахь а .\nТхуна гена йоцуш, стигала лакха хьала а юьйлуш, шен зевне эшар лоькхура нIаьвлас. Шен тIемийн ницкъ кхочучу лакхалле хьала а йолий, бIаьстенан тайна эшар лоькхура цу олхазаро, эшарехь хезаш санна хетара: «Адамаш, Iалам ларделаш! Адамаш Лаьтта тIехь машар ларбелаш!»\nНохчийчохь тIаьхьарчу хенахь хиллачу тIемашкахь и лекха ши тIулг российски танканаша бохийра, церан аьхкаш маьI-маьIIехь дIасакхиссина Iохкура, шайна тIехь гуш дIаьндаргийн ларш а йолуш. Амма, ирсана, цу тIулгийн баххаш дисина. БIешерашкахь лаьттина долчу оцу тIулгийн баххаша тIекхуьучу тIаьхьенашна тешалла дийр ду паргIато езачу нохчийн халкъан турпалаллин исторех лаьцна.\nШодрода-Юрт, 2004 шо.\nНохчийн матте гочдинарг Арсанукаев Муса.\nпопулярно проза\t2017-12-25\nМетки: популярно проза\nНазад: Майрбек Лулуев\nВперед: Ширвани Кагиров


Сакаева Мадина. Кулсум | ВАЙНАХ\n23.04.2019\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nЦацанчуьра хьаьрсича санна1уьллура ло. Даьхнишна новкъа дацара и лайн пардо.1ажаркх а лаьттара, лайна к1елара хьаласеттина, мохо а ловзош. Гуьйренан мохо макхйинехь а, иза къаръелла йоьжна яцара. Цуьнан гезгамашин хьесапехь вовшех хьаьрчина долу орамаш к1арула 1аьржачу лаьттах чу доьлла, цо ницкъ луш, сийначу бецан хелиг хьала къада а тохаделла лаьтташ дара. Эрз а бара, берзан къомсарш санна долу шен орамаш лаьттах доьг1на, дег1 нисдина мохо берцан кенаш а техкош, 1аьнца къовсабелла, даьхнишна пхьор хилла лаьтташ. 1а мел к1еда хиллехь а, даьхни лелош волчунна къинхьегам алссама хуьлура 1аьнт1ехь. Бежнаш а аренга сатесана хуьлу, доладала а, дажа кховда а. Хи а доггаха молу цара охьадоьдучу татолан т1ера. 1алам а, даьхни а, адам а б1аьстене сатесна дара.\nКъена Увайс а вог1ура, 1уьйре д1а а эккхийтина, г1ура дикка яста яланза а йолуш, шен даьхний хьалха лаьхкина. Лахенца ло дацахь а, дуьхьала лаьтта лаьмнаш лайно дуьйхина дара, къаьсттина баххьаш лаьттара башха куц даьлла, месала куйнаш техкича санна горгделла. Б1аьрг лаха мел кхарстий а, ломан когашкахь 1уьллуш йолу хьун 1аьржа схьагуш яра, кхин цкъа а денлур йоцуш санна. «Амма тахана февралан беттан ткъе цхьаалг1а де ду, – ойла йора Увайса. – Ткъе ворх1алг1ачохь чилла д1а йолу, бардал1аьзин итт де д1а ца даьлча, 1а чекх ца долу. Х1инца а дикка тасалур ду 1ай-б1аьстий. Делахь а, 1аьнан ч1аг1о эшор ю б1аьстено», – бохуш, ойла йора воккхачу стага, дежийла лоьхуш д1аса девлачу бежнашка б1аьрг а бетташ.\nГ1еххьа х1оьттина долу дохк д1а а айделла, къеггина малх схьа1аьткъира. Маьлхана б1аьргаш а къуьйлуш, цунна букъ ца тохалуш, шен г1ожа т1е а тевжина, ойланашка вахана лаьттара Увайс. Ма хаза мохк бу-кх цу Дала вайна белларг, хастам бина ца валлал: шело а дег1е лаяллал, йовхо а 1аьткъина йоцуш, г1ура а оза йо хаза, куьзганна т1е сурт дуьллий а, 1ора девлла лаьттачу диттийн гаьннаш т1е мехий санна к1ац тосий а, татолаш т1е шан пардо хьовзадой а, амма хан еха ца хуьлу цуьнан а. Увайсана дагавеара т1е йовхха х1ума а йоьхна, ша шеца араваьккхина волу шен цхьаъ бен воцучу к1ентан к1ант. Ша куьг д1а а хецна д1аса хьажа кхиале, ког тоьхна ша а бохийна 1амчу х1оьттина шега схьа мохь бетташ лаьттина волу Ризван: «Дада, хьажахьа, аса ша боха ма бина, кху бухахь хи ма ду!» – бохуш. Увайсана деза дара цу беран шалхо йоцу х1уманаш. Дог дузура к1ант дагавеъча. «Даламукълахь, йохъелча сайца валор ву аса, оцу хаза денлучу 1аламах б1аьрг тоха. Лелар ву, х1ара эвлайист а ца тоьаш. Доханца уьйра лацийта а еза, со а гуттара лаьттара вац, Жунидана накъост хир ву. Дала къахь ма йойла-кх х1ара б1аьсте, бусулбана а, керстана а», – бохура цо ша-шега. 1аьно охьа диллина ло ца лаьттинехь а, дог1анаш дилхина 1аьнно, дежийла г1оттур ду. Д1асахьаьжна валале т1екхочур ю мангалан хан а. «Маржа-я1, т1амт1ера Къосум ц1а веънехьара сап-сов а волуш. Шега дийнахьа а, буса а сатуьйсуш, са кхача а делла 1аш болчу шен доьзалан дола дийр дара-кх цо, – аьлла, шен вешин к1ант а дагавеара цунна. – Оха а, х1инца ма-дарра, тхайга далуш долу г1о дийр дара».\nЮьртара г1аж таккхол верг т1аме вахара. Шен нана т1аьхьа йоьлхушшехь, жимаха волчу вешига нана а кхийлина, т1аьхьа даьллачу шина беран а, х1усамненан а 1одика а йина, ша санна болчу шен юьртахошца т1аме вахара Къосум а. Юьхьанца цхьаццамма кост а дохьура, ткъа х1инца т1ом юха а баьлла, амма дукха хан ю цо ц1енна букъ тоьхна, кхо шо цхьа кост доцу а ду. Жимаха волу ваша а хье ца луш цунна т1аьххье д1авахара: «Нана, зудабер санна кху керта а хьийзаш 1ойла ма дац сан, сайн махкахой леччохь вала а, цара беччохь т1ом бан а пурба а лой, д1авахийтахь со», – аьлла. Нанас юха а бира къаьхьа къурд, амма ишта а дуткъделла лаьттачу даго ца лайра. Цул т1аьхьа Наси дукха ца ехира. Увайсан ваша хьалхе кхелхина, дукха жимчохь дуьйна йисна 1ийна яра иза. Дахарна дуьхьала тийсаеллехь а, доьзалан бала лан хала хиллера. Кхин ницкъ а ца биснера вонаш лан а, я дикане сатийса а. Т1амал доккха кхин вон ду аьлла ца хетара Увайсана адаме кхача. Дан а дуй-те?\nУвайсан ойланаш санна баьржинера бажа а. Хичуьра хьала а довлийтина, ц1ехьа ваха веза, бохуш, Увайс лаьтташ дуьхьлара з1ара д1а а даьккхина, хеца белча санна схьахьаьдира мох, цхьаьна вон дестечо санна, ша т1е нисбеллачу кондарх а, эрзах а цхьа вон ка а етташ, саьрмико санна шок а етташ. Мох т1аьхьашха а болуш лехка ца дезачу бежнаша ц1ехьа йорт ийцира. Увайс парг1ат т1аьхьа вог1ура. Цунна хаьара, церан г1уллакх Жунида дина хир дуй: хьаьвдичу докъар диллина а, жарж боьхкина а, к1ело тойина а. «Кулсум а дика накъост ю Жунидана, чохь а, арахь а ларош», – бохура воккхачу стага ша-шега шен несах воккхаверца.\nМалх, цкъа а ца хилча санна, къайлабаьллера. Мох а, цхьа моха т1ера яьлла, к1адбеллера. Амма цо човхийна шена т1аьхьа хьехча санна хьаьвдда йог1учу мархаша стигал д1алаьцнера. Воккхачу стага ша-шега элира: «Дера ду вайна тховса ло дан герга». Амма, тховса йилхинарг ткъов яра… Бежнаш даьхнийн керта девллера Увайс т1е кхочуш. Дуьхьала веанчу Жунида элира:\n– Дада, хьо д1а чуг1ой, парг1атавала, тхо а хье ца луш чу дог1ур ду, – аьлла.\nВоккхачу стеган б1аьрг кхийтира шен несах. Бежнаш узуш а, эсий дузош а тасаелла йоллура иза. Шен г1аж уча д1а а х1оттийна, чоьхьавелира Увайс. Денанна юххехь ловзуш 1аш волу Ризван ведда схьа а веана, деден когех хьаьрчира. Шен т1оьхлара бедар охьа а йиллина, дедас к1ант маракъевлира. Х1ара дуьне а шен марахь долуш санна хетара Увайсана. К1ентан собар дацара марахь 1ен. Карара охьа а иккхина, дедена гонаха хьийзара Ризван, цо д1а1алашйина шена цхьаъ хир юй хууш. Деда а хье ца велира: кисана кхевдина шурула к1айн йовлакх схьа а даьккхина, шекаран г1орза д1акховдийра Увайса к1анте:\n– Пхьагало яийтина хьуна, – аьлла.\nК1ант, шегара шекар денанна д1а а гойтуш, цунна юххе, дечиган маьнги т1е хьалавелира, шен шекарах церг а туьйсуш. Пешах д1а букъ а тоьхна хиъна 1аш волчу Увайса шен х1усамнене элира:\n– Яханза дикка хан а ю, Кулсум кхана шен дец1а яхийтича х1ун дара-теша?\n– Бакъахь хир ду, – элира Лолис. – Шен ненаца буьйса а яьккхина, 1уьйрана базара яхана, вайна цхьацца оьшург а эцна – туьха а д1адаьлла вайн – ц1а йог1ур ю. Д1а аш йигчахьана, ц1а ян-м ворда кхетар яра цунна.\nК1ирандийнахь базар х1уттура Мартант1ахь, ворданашкахь базар бог1ий к1отархой а хуьлура.\n– Кхин а, стаг… Хьоьга эр ду бохуш 1ара со: несе мотт бастийтина белара ахь, цунна хала ма ду ларъялан а, хьоьх къехка а.\nУвайса хьала а таь1на элира:\n– Тахана цуьнан ойла еш 1ийна со. Кулсум яхана ц1а а яийтина, йоккха мовлад а йоьшуьйтуш, мотт бостуьйтур бу аса цуьнга, тоьлларг етт-эса а луш. Тахана бежнашка хьоьжуш 1ара со, стохкалера эсий а ду шайн наношка г1оьрттина, даккхий хуьлуш. Уьш а цхьаерш гурахь д1аяха езар ю, цхьа шиъ лахьана юсто д1а а х1оттийна.\nКулсум, х1орш луьш-олуш 1ашшехь, кертара чу а еана, сихха пеша гонаха хьаьвзира. Жунид а, учара сехьа ца волуш, шен чу вахара. Пхи шо кхаьчнера Кулсум ялийна, амма мардена хьалхахьа шаьшшиъ цхьаьна гайтина дацара цу шимма. Товхичуьра, шина зайли юккъера схьаяьккхина, сискал а кагйина, довххачу хьелийн даьттан чу к1алд тесна, к1алд-даьтта а дина, иза воккхачу стагана хьалхахьа а диллина, шен марнене д1ахьаьжира Кулсум. Лоли кхийтира шега йинчу б1аьр-хичашшех, цо элира:\n– Стаг, Кулсум бехкала яхана ю юург хьаяланза йолуш, кертахь хьееллера х1ара, церан г1уллакхаш а д1а ца доьрзу пхьуьрралца, де а дац д1аса хьовззал а. Х1ара кертахь йоллушехь, Жуниде схьакхайкхина, суо хьала а ца кхаьчна, дакъийначу жижигах цхьа аса яьккхина, чу яийтина, кхе оьллинера ас. Х1инцца Кулсума вайна хьолт1ам тосур ю.\n– Де х1инца дуьйна дахлуш г1ур ду, кестта бажа а ара бер бу, чиллин т1аьххьара денош ду, – элира Увайса. – Х1инца аша чайн куршка йоьттичхьана суна тховса х1умма а ца оьшу шуна, – аьлла.\nКулсуман хаьара, шен мардена чай муха деза. Д1атеттина, пилтин йистехь лаьтташ болчу чами т1ера нег1ар схьаэцна, кхо-биъ 1айг ц1ейина шура куршки чу а йоьттина, даьттан 1айг т1е а биллина, г1алмакхойн чайн куршка х1оттийра Кулсума мардена. Чохь цхьа мерза сискалг1ин хьожа елира. Д1ахьаьжча, Кулсум йоллура сискалг1а а хьакхийна, катоьхна хьолт1амаш еш. Лолис элира:\n– Алсамо хьакхаде ахьа, воккха стаг хьо кхана ц1а яхийта дагахь ву, соьх тешна бисахь ледаро хир ду кхеран г1уллакх. Хьайн ненаца буьйса а яьккхина, базара яьлла, вайна оьшург а эцна, ц1а йог1ур ю хьо. Д1а Жунида юьгур ю хьо, говр-вордий доьжна, ц1а ян х1ума-м хир яра хьуна. К1отархой дукха хуьлу базара бог1ий, лулара а, вевзарг а нисло. Ризван бабица ц1ахь 1ийр ву. Вуй хьо? – аьлча, Ризван доггаха велха озийра.\nМеллаша охьа а воьссина, шен ненан кучан юх ч1огг1а буйна къевлира цо. Кулсума доккха ши стаг чохь долуш тергала вина вацара к1ант, амма цхьа ц1еххьана дог сихделира цуьнан, цуьнга к1ант д1а ца таттавелира. Цуьнан ойла кхоллаелира: ц1ахь ца вуьтуш, вордан чу алссама ча а диллийтина, кетаран юккъе а хьарчийна, д1авуьгур ву ша, аьлла. «Х1ан-х1а, и муха дагадеара суна, – дагчу иккхира цунна, – юха йог1уш ворда нислой а ца хаьа. Хьайн ворданахь ца хилча, мохь нехан вордан т1е а буьллий г1аш вог1уш меттиг а хуьлу, юха а сайггара и олийла а ма дац сан, – бохура цо ша-шега. – Х1умма а хир дац, гена махка йоьдуш а яц, цхьа буьйса а яьккхина ц1а йог1ур ю. 1ехалур вара иза-м аьлла, – ша 1ехо юьйлира Кулсум. Амма даго цхьаъ хьоьхура. – Вуьтур вац, д1авуьгур ву ас сайца, мел хала делахь а. Сайца хилчахьане, гехь валийна а, ц1а валор ву. Г1елъелча охьа воьссина куьг лаьцна а валор ву, ло а дац пайда болу х1ума, ткъов а д1асеци, жимма т1е а йилхина. Ма хала хир вац суна, бабина а мел хаза хетар ду!» Юх-юха хьекхош, шен чутаса хьеелла хьолт1амаш чу а тесна, уча йоллушехь, ша чохь ца лаьцна долу к1ентан куьг шен буйна а къевлина: «Жуниде ала деза ас, суо к1ант вига йоллу аьлла», – Жунид волчу чу яхара Кулсум. Д1атаь1на 1аш волчу Жунида, охьа а хиъна к1ант шена т1е вийхира. К1ант дена т1е вахана марахьаьрчира, амма юха ведда шен ненан коч схьалецира цо. Жунидана хиира, иза цхьана х1уманна сагатдеш вуй. Кулсума ша деънарг д1адийцира Жуниде. Жунида элира:\n– Йох а ялийтина, хьо юха йоьдуш вуьгур ву ахь, ас д1а а дуьгур ду шуьшиъ, т1аьхьа веана ц1а а далор ду, х1инца хьуо г1ой ц1айола. Товш дац, к1ант ги а воьллина вог1у-воьдучунна гахь а. Ткъа к1ант шеллахь баккхийнаш реза а хир бац.\nКулсум кхетара шега Жунида бохучух, амма даго сагатдора. Ризван а, волу-уш, ловза велира. Кулсум доккхачу шина стагана хьалхахьара пхьег1а д1а а яьккхина, юург чохь шун а, шен когаш к1ел хьийзаш волу Ризван а эцна, Жунид волчу чуеара. Цара цхьаьна шуьнехь х1ума йиира. Луьш-олуш Кулсуман даг т1ера сингаттам а байбелира, я ловза ваьллачу Ризвана а шен даге ладог1а меттиг а ца буьтура. Амма цхьанне а ца хаьара, шаьш цхьаьний шуьне хевшинарг т1аьххьара буьйса юй… Хоуьйла а, я хуьлийла а дарий…?\nГуттара а санна, буьйса д1аяьлча 1уьйре т1ееира, денна а ма-дарра 1алашдан дезаш даьхний дара, баккхийчеран хьашташ дара, беран терго яра. Уьш дерриш а д1адирзича Кулсум шен некъана кечам бан йолаелира. Жунид а говр д1айожа аравелира. Кулсум мелла а са айделла яра шена шен наний, ваший гург хиларх, амма Ризван цхьаьнна а х1уманах 1ехалуш вацара. Увайс аравелира шена т1е х1ума а юьйхина, царна парг1атонна аьлла. Кулсум хьалххе шен йовха бедар уча а яьккхина, к1ант т1аьхьа ца кхуьуьйтуш, марнене 1одика а йина араелира, ша х1инцца чу йог1учуха. Учахь шена т1е х1ума а юьйхина, х1ара араяьлча воьлхачу к1ентан аз дара хезаш, детташ кор а дара. Т1аьхьа ваьллачу мардас элира:\n– Кулсум, вайн гергарчу нахе маршалла лолахь, Дала цу хене ваккхахь, суо а г1ур ву со хьан нана ган а, цаьргара хьал-де хаа а. Хьан да дика стаг вара, и д1аваьлчахьане вахар к1езга хуьлу сан, – олуш, Увайсан юхь кхуьйлира.\nКулсум, мардена мара а кхетта, охьатаь11ина кевнехьа д1айолаелира. Кор детташ дара. Воккха стаг уьйт1ахь волуш, юха хьажа там ца хеташ кех йолуш йолчу Кулсумна хезира ринжин ков тухуш. Цунна хиира воккха стаг дехьа ваьллийла. Увайсана а хаьара, шега ладоьг1уш лаьтташехь Кулсуман са корехь дуй. Кулсум юха хьаьжира. Денанас т1ехьашха мара а воьллина, корехь лаьтташ к1ант вара, б1аьргех охьа ихна хиш а долуш, цхьаъ цуьнга бохуш, и теван г1ерташ денана а яра. Цуьнан аз хезаш а долуш Кулсум кех яьлла д1айолаелира, болар сих а дина. Цкъа делахь, кет1ахь ц1ийндеца цхьаьна вордана т1е хаа товш дацара, кертахь ца гахь а, лулахь ган а тарлора, кхин а мохо т1аьхьа кхоьхьу к1ентан аз а ца лалора даге. Цунна х1инца а ца хаьара, ядарх ер йоцуш и аз ша яллалц шен лерехь дуьсур дуй…\nЖунид т1ахьа а кхиъна ворда сацийча, шен болар ца дохош д1аоьхуш яра Кулсум, Жунида мохь тоххалц. Шена и ца хазарх цецъяьлла Кулсум, ела а къежна вордана хьалаелира. Мел х1уъа а дийцича а, Кулсуман ойла к1антана т1ехь соцура, ша цунна базарара йохьунъерг а, шена иза дуьхьала вог1ург хилар а, ша и мара къовлург хилар а, амма и дерриш а цо Жуьниде ца дуьйцура, цхьадерш цо шена дуьтура, иза цуьнан деган къайле яра. Ткъа дена цунах накъост, къонаха гора. Жунида олура: «Дукха кач ма ве, зудабер санна, иза-м стаг хила везаш вуй», – олий. Цундела Кулсума шен дагара ца хоуьйтура Жунидана а. Некъ гена бацахь а, г1ура ястаелла, саз лаьттан хатта чкъургех леташ, говр цхьана эшшара чаболахь йоьдуш яра.\nЖунида базарара цхьацца шена хьашт ерг т1екаре юьллура, Кулсумана а шен ц1аяран г1айг1а яра. Цхьана х1уманна тебна 1аш санна тийна лаьттина долу 1алам ган а гуш хийцалуш дара.\n– Делахь, ц1а яр муха хир ду-теша сан, – элира Кулсума. – Ма ч1ог1а кхоларш ю вайна гуллуш, – аьлла.\n– Нагахь санна ло диллахь со т1аьхьа вог1ур ву, – элира Жунида, – 1уьйре д1а а эккхийтина. Новкъа ца йолуш, хьайн нана йолчахь сацалахь, – аьлла.\nКулсуман а бацара кхин харжам нагахь санна ло диллахь, гатанан к1архашший, т1ерг1а пасаташший юьйхина новкъаяьлла йолу х1ара ян лур яцара г1аш. Х1орш х1инца эвлаха чубоьллера. Жунида, урамах чу ца воьрзуш, архаш юха а озийна говр сацийра:\n– Цхьаъ дуьхьал кхетахь а, суна товш дац говр лаьллина кет1а вахар, цхьаьна утармех тесна йитина д1а вог1ур вара, хьан нанна гучуваланза хилча и дойла яц сан. Хьо д1аяло, чохь маршала а ло, ткъа со сихха юхавоьрзур ву, вай ц1ахь ца хилча ц1ахь ледара хир ду.\nУрх лаьцна говр юха ерзош воллучу Жуниде Кулсума элира:\n– Стаг, Ризване со кхана ц1а йог1ур ю алалахь хьалххе, дуккха а х1уманаш а йохьуш.\n– Ц1а ца еана стенга г1ур яра хьо-м, д1а чу ялохь, – элира Жунида. – Со а ца вуьту ахьа д1аваха…\nКулсум д1айолаелира. Амма Жунид вехха лаьттира, ша х1унда лаьтта хаа синкхетам а боцуш. Мацца а, вагийча санна говр д1аэккхийтира цо. Са карзаха даьллера, цхьаъ хила доллуш санна. Амма Жунида лазам боццучу аг1ор тидира: т1еян ду вайн, аьлла. Дан а дара 1алам а карзахдаьлла. Х1ара ц1акхочуш, ло луьстта дан доладеллера. Ло диллахь даьхница болу болх т1екхетара. Юха а, 1аьнно ца диллина долу ло дуьллур ду аьлла тешна а вацара иза, тк1ов а йилхина, юха ерза а мега йочуна, аьлла а хетара. Муха кхочу а ца хуш, хьацар охьа1ийдалуш ши говр а йолуш, ц1а кхечира Жунид. Массо а сап-сов а карийна, Ризван шена т1е г1ортале араваьлла, даьхнийн керта вахара Жунид. Деригге а х1ара д1авоьдуш ма хиллара дара. Цхьаьна вон г1енаха самаваьлча санна, даьхний 1алашдан волавелира Жунид.\nКулсум а, д1ахьаьжча урам юьххьехь схьагуш долчу шен дец1енна т1е кхачча йоллуш, йоьдуш яра. Аьхка к1ант а валош еана Кулсума г1о а деш тхов т1е йиллина йолу ц1енкъа йочанаша аьгна гуш яра. Иза х1ора аьхка юха йилла езаш хуьлура. «Кхушара а, – бохуш йог1ура Кулсум, – Ризван а валош еана, даламукълахь, ц1енкъа юха юьллур ю аса. Гуьйранна зуда яло дагахь Висита а ву, т1аккха-м кху шинне дукха са а гатдийр дацара аса». Урам баьккхина хьаьвдда хьийзаш бераш а дара, делкъана хит1а а, дажа а кех дохуш бежнаш а дара, кхойкхуш хезаш н1аьнеш а, ж1аьлийн летар а дара. Воьду-вог1ург а велалой-векхалой маршалла, хьал-де хоттий бен т1ех ца волура. И дерриге а гергара дара кхуьнан дагна. Цхьа а хийра ца хетара. Ша шайна т1е кхачале болчу кхураца нисъелча, кхунна дагадеара шен деваша дуьхьала вог1уш а гина, ша кху кхура к1ел к1ант охьавиллар. Кулсум ша хьалха т1екхаьчначу кевнах чуяхана къайлаелира, девешина дуьхьала ца нисъяла, ткъа Тимарсолта шен г1овталан т1ам хьала а лаьцна, к1ант цу юкъа а хьарчийна Серижа йолчу чувахара. Тобина лаьттачу маьнги т1е к1ант охьа а виллина, Тимарсолтас элира: «Кху к1антана, даламукълахь, бекъа лур ю аса», – аьлла. Х1етахь цо елла бекъа яра шина говрах цхьаъ, Жунида южуш лелош. Ши деваша г1алахь 1аш вара Кулсуман, х1ара еъча наггахь бен ц1абаьхкина ца нислора. Амма кхеран дола дора цара, къаьсттина Виситин. Цу дийнахь Висита, шен ши деваша волчу вахана ц1ахь ца хиллера. Кулсум чукхаьчча нана пеш юзуш, юучунна етталуш хьийзаш яра. Кулсума ша мара йоьллича нанас элира:\n– Даго хьоьхур-кх суна, хьо тахана йог1ур ю бохуш, н1аьна а яра чу йирзина кхойкхуш, ма валийна хир вац-кха ахь Ризван, и ган сатесна яр-кха со, – аьлла.\n– Нана, йох а ялийтина вуьгур ву ахь, аьлла ца валавайтира иза соьга, – элира Кулсума, – сайн аьлларг хиллехь, со-м и витина ян йоллуш яцара.\n– Шайн волчара ца валавайтича, бакъ цавалийна, – элира нанас, – х1уманна а дац сахьт.\n– Х1ума-м х1ун хир дара?! – элира Кулсума. –Юха йоьдуш ворда ца кхетахь, хала хир ву хьуна аьлла, ца валавайтир-кха, шелваларна а кхоьрура. Къаьсттина, дада мегар вацара цунна цхьаъ хилча. Юха а, к1ант вуьйцуш ма ю со-м, – аьлла д1аса хьаьжира Кулсум.\nЭццахь шек елира Кулсум: гуш Виситин мача а, я бедар а ца гича: «Там бара и ц1ахь ца хила?» – аьлла. Йо1а шен ваша лоьхий-те аьлла, шекъяьллачу нанас элира:\n– Шун девешин к1антана зуда ю ялош, вайн эвлара кхана и д1айига дагахь бу уьш. Замошца ван висна Висита. Кхана гур бу хьуна берриш а хьайн гергара нах. Хьо т1е яха а мегар ду, гена яха а ца деза хьан, дехьа урамехь хьан доттаг1а йолчу Хадиштан юххехь 1аш ю йо1.\nХадишт аьлча самукъаделира Кулсуман.\n– Нана, элира цо, – ганза дукха хан а яра, охьадийшале Хадишт йолчу г1ур ма яра со-м, – аьлла.\n– Хадишт, а цуьнан марнана а, кху юккъера дуккха а кегийнаш а хьонке бахана ц1ахь ма бац, – аьлла.\nЦуьнан багара и доллушехь Кулсума хаьттира:\n– Ткъа карарчу к1антана х1ун дина цо?\n– Шен нана йолчу схьавалийна бохуш хезир-кха сунна, – элира Серижас. – И йоцурш дера бу уьш и хелаг хьала кхедчахьане цу лайлахь бохкуш, и бераш охьа а кхуьссуш. Ца бахча а х1ун дийр ду: чохь доьзална баа а хуьлу, сов баьлларг бохка а бухку. Х1инца-м, ло дешна боху. Ломаца хийла ло дера аьхки цига ваханчо. Висита а вара, х1ара г1уллакх д1а а дерзийтина, вайна баа хьонка бан г1ур ву бохуш.\n– Нана, – элира Кулсума, – ма вахийталахь иза, хьуьнчохь берзалой хуьлу ма боху, Дала т1е ма доуьйтийла цунна цхьаъ хила.\n– Хьо-м вахана ваьлча санна кхера ма ели! Нах а ма бу цига лелаш. Делан къинхетам хилла, и санна зулам нисделла-м дац вайн кху аг1ор, – элира Серижас.\n– Валлах1и, ца хаьа-кх, нана, селхана дуьйна цхьа саб1арзделла ю-кх со, – элира Кулсума, – Дала диканна дойла х1ара.\nКхо шегара юург-мерг схьаэцна, парг1атъяьлла, самукъадаьлла 1аш йолчу нанна т1е а таь1на, Кулсума элира:\n– Нана, со кхана зуда д1айига бог1учу замошна т1е г1ур яц, сан 1уьйрана базара яхна, тхайна оьшург а эцна, ц1а яха езар ю. Т1аккхахула зуда декъала а еш цхьаьний г1ур ю вайшиъ, ткъа х1инца со еаний а ма хаийталахь, цигахула лелча со хьелур ю.\nМинот ца елира, цо к1антана ч1ог1а сагатделла, ала. Гатта-м деллера, и ц1ахь витна ша цкъа а ара ца яьлча санна. Нанас элира:\n– Ло а ма ду хьийзош, хьо муха г1ур ю ворданаш юха цайирзича?\n– Х1ан-х1а, ворданаш хьелур ю, г1аш г1ур ю со. Ло дешаш ца хилчахьана, когаш а башор бац, х1ара стаг дуьхьала ца вог1уш а 1ийра вац.\nД1а х1ума ца аьллехь а, нанна хиира, кхо к1антана сагатдойла. 1уьйрана сихаллехь ца кхиахь а аьлла, нана кхунна т1оьрмигчу цхьацца х1ума чу кхийса йолаелира. Дехьачуьра б1араш чохь долу т1оьрмиг схьа а беана, Серижас элира:\n– Х1ара б1араш Ризванна хьур ду ахьа.\nЦо и аьлча дагадеара Кулсумна, ша юхахьаьжча к1анта шена оьхьуш хилла долу п1елгаш.\n– Нана, – элира цо, – ша суна т1аьхьа воьлхуш гойтуш биъ п1елг ма бара цо. Сан тидам цахилира-кха х1етахь, дуккха цо холча х1оттийна, цо бохург схьа лаца. Со кхуза йог1ийла хууш, сарахь дуьйна а ма вара иза соьга б1араш дохьур дуй бохуш, п1елгаш т1ехь гойтуш…\nКулсум ехха 1ийра йист ца хуьлуш, нанас:\n– Йо1, ойланаш ма д1аяхна хьан, стенна сагатдо-кха ахь сел ч1ог1а? – аллалц.\nКхунна д1адийца ца хаьара, амма даго цхьаъ хоьхур-кх.\n– Хьалхе г1овтта дезаш а хилча, д1адийша деза вай, – элира нанас.\nД1а йижнехь а, наб яйнера шинний а. Карзаха девлла леташ ж1аьлеш дара, цкъа а ца леттачу кепара, 1оьхуш бежнаш а дара, ца соццуш охьадуьллуш ло а, цу хьоло а б1арздинера са.\n1уьйранна не1 йиллина Кулсум арахьаьжча, дикка диллина ло дара. Т1е дог1уш а дара.\n– Делдахь, базара ца яхча х1ун дара-те хьо, – элира Серижас, – х1окху лайлахула?\n– Нана, бежнаш туьха д1адаьлла дара, – элира Кулсума. – И доцуш ц1а муха г1ур ю со, кхуза кхаччалца схьа а еана? Дадига а х1ун эр ду ас? Г1ур ю со, х1ара стаг а дуьхьала вог1ур ву. Б1араш чуьра т1ормиг сайца д1ахьур бу ас, – элира Кулсума, – чу ца йог1уш д1аяхар нислахь а. Ризванна хазахетар ду, ахьа даийтина аьлча.\nШен ненан 1одика а йина, Кулсум базар йолчу аг1ор д1айолаелира, амма гена ца елира.\nШайн езачу салтийн эткашца г1ура озийна долу ло «ц1аз-ц1иззинехь» эт1а а деш, юьрта схьачубаьржина салтий бара. Кулсуман кхин башха шеко а ца кхоллаелира, х1унда аьлча уьш, цхьа муха булу а ца хууш, юкъа боьлла бара, адамаца хьакхабелла а, шайга тешам кхоллаболуьйтуш нахаца т1екаре лелош а. Цара ярташна т1ехула а лелаш саг1адехарехь, уьш 1едало бахкийна охьакхиссинехь а, царна оьшучуьнца кхачо ечух тера дацара. Т1едожош схьакхайкхина дацахь а, бахархошна т1еэгийна бара уьш. Зулам дохьуш веана воцучу стагана маьрша, тешаме, комаьрша хилар шайн низам долуш шайн дайшкара дуьйнна схьадог1учу къоманна к1езгалла яра не1аре веанчунна оьшург ца ялар а, т1аьхьарчу хенахь эвхьаза бевлла бежана эвлах даккха ца вуьтуш къоланаш леладарх а, царна т1екхайкхар а… Т1екхайкха меттиг хилча а…\nЮха а, массеран чуьра аьлча санна, х1орш санна долу бераш дара эскаре дигганчуьра т1ом а болабелла, т1аме дигна а, цул т1аьхьа ц1ера т1едигина а. Веанехь а, заь1апхо воцург ц1авена а вацара. Цундела, къаьсттина наноша, х1ума лора царна, шайн берашна т1ера олий а, керстана еллачо т1ебог1у бала юхатуху олий а… Чух-чухула лелаш эладитанаш дара, къам арадоккхур ду бохуш, амма даго т1едуьтуш дацара. Хууш берш а бара, амма кху кхелана хьалхахьа уьш а цхьалха бара, шайн са деза а дара. Цундела цара лела ца дуьтура и тайпа эладиттанаш.\nТахана дайша ц1ийца ларбина болу нана-мохк гатбинера адмана. Кхеран не1аре х1иттина долчу йовсаршна а, я царна хьалха бевллачу эпсаршна а эхь ца хетара шаьш къахьегначу т1ера, шайга карахь эцалург схьа а эций сихонца кех довла ала, г1айба санна 1уьллучу лайт1е, мегарг т1ехь а, я когахь а йоцуш. Хиллачух кхеттала доцу, нанас 1уьйренца хьостий самадохуш долу бераш, тоьпан юьхьигаш т1е а ерзийна лаьтташ болчу акхаройх кхераделла, 1адийна дара. Зарратал х1ума даьлча, т1етухур йолуш а бара, тоьхна меттигаш а яра. Жимма а доьналла долу божарий д1агулбина, совцийнера. Гехь-марахь бераш а долуш нанойн, зударийн мог1а юьртал араболуш бара. Дархой, къаной шаьш 1охкучахь бисира, ворданашкахь т1аьхьабахкор бу аьлла, амма шай болчарех и тайпа бисна нах схьа-м ца кхийтира. Цу юкъахь тоьлларг муьлха ву ала хала дара. Цкъачунна шаверг а цхьаъ вара. Цу мог1анца яра Серижий, Кулсуммий. Охьа а кхетта яларх, ядий-ялий меттиг бацара. Ша к1елйисча лелон а, елча д1айолла бохуш, кхиийна волчу шен цхьаъ бен воцучу к1антах хилларг хууш нана а яцара. Эккха доллу дог а къуьйлуш, церга балда а лоьцуш йог1ура Серижа а, Кулсумна ша йоьхна ца гайта г1ерташ. Церан лилхина дегнаш гуш дацара, амма чукхеттачу б1аьргийн нур дайна дара, дуьненан серло д1аяьллера. Х1ара таханлера 1аьнан де санна шелделла а, ницкъ эшна а дара кхеран дог1маш а. Хьаьрччина шайн доьзалш цхьаьна а болуш арабевлларш дукха бацара. Вахнарг – ваханчохь, веънарг – веанчохь, адам кегаделла, цхьа экха юкъаиккхинчу бежнех тера доьхна дара. Амма даго бакъдина т1е ца оьцура. Шайн х1усамех а даьхна, шаьш да мел долу х1ума эрна охьа а кхоьссина кертара дахар-м х1ун дара хьуна, махках дохур ду бохург бакъдина т1еэца хала дара. Божарий ц1ерш ягош бара. Хаддаза т1е дог1уш долу ло лаьтта охьа ца кхочуш, кхеран декъазчу духар т1ехь а, когаш к1елахь а дешара. Шелонна социйла йоцуш, ч1агаре санна хьийзаш долчу адамо хьуьш, сацкъар хилла, ледаро йолчу мачийн айра охьа а доккхур долуш, хатта бара. Хьадал-вадал верг ц1арана гонаха хьийзара, ткъа карахь бераш долу зударий кхин а йиш йоьхна бара. Бер дузо а, цуьнан 1алашо ян а аьтто бацара. Юрг1анех а, цхьацца йибарех а баннаш йина, цу бухахь къайла бевллера уьш, амма т1е дуьллуш долу ло дешаш, ладар чу 1ийдадала долалора.\nБаккхийчара низам латтадора. Шайгахь йолу юург вовшашна д1аса а луш, Деле а кхойкхуш 1аш маьрк1ажан хан хилира. Т1аккха машенийн моторийн г1овг1а хезира. Кхера-м дика аьтто а хиллера… Машенаш ца кхочуш буьйсанна юккъе бахнарш хиллий а хиира. Кхин доьхнарш а дукха хиллера. Цу к1уркъамани юкъахь х1ун хир дацара?.. Юкъ яьстинера арадала бахьана дезаш охьатаь11ина 1ийначу зуламо…\nМассанхьа а долу хьал Кулсум д1ахьоьжучу к1отаран йистехь а дара. Х1инца гена вацара Ризван а, амма яцар цунна т1екхача йиш. Х1ун дара, «Ядалахь!» – аьлла, шен берана тоха са доцуш хьере хилла йолу нана дехьаялийтича, я «Х1ара ду хьуна!» – аьлла, дилхина са хаьдда долу бер схьакховдийча… Амма цу юкъахь адамалла яцара, акхаройн амалш яра ала а хала ду. Экха зене делахь а, ямарт дац.\nЖунид а ваьлла хиллера ши говр а йоьжна новкъа, амма дуьхьала бевлла ворданара иза охьа а воссийна, т1елаьцна автоматаш а йолуш, клуб чу д1агулбина болчу кегийчу нахах д1атоьхнера. Адам д1агулдина бевлча, божарий а эвлайистехь гулйинчу юьртахойн тобанах д1атуьйхира. Жунид, Делан къинхетам хилла, шен дений, гехь Ризван а волуш ц1еран гонаха хьийзаш йолчу нанний т1екхечира. Иза Кулсум ц1аяло вахний хууш волчу Ризванан мохь белира, да гушшехь, шен нене кхойкхуш. Амма т1еоьхуш йолчу машенийн г1овг1анний, берийн делхарний юкъахь д1адов Ризванан аз. Шаьш вагонашкахь декъаза некъ эцна д1адоьлхуш а, дог ца дуьллу цара шаьш вовшахакхетар ду аьлла. Станцешкахь кхетта а, схьакхетаре сатуьйсу. Иштта меттигаш а нисъеллера, амма Кулсуман шен к1ант кхин ган воьг1на ца хиллера. Цуьнгахь биснарг, цунна бахьа нокъабаьккхина болу б1араш чохь долу т1оьрмиг бара. К1ант корехь лаьтташсурт а дара, т1аьххьара сурт…\nНахана д1аса баха бакъо яьлча, Кулсум шен марзахой лаха араелира. Амма цунна карийнарг кошан барз дара… Уьш д1акхелхинера. Кешнашкахь дара диъий а, баьрзнаш ь гулахь дара. Адам диса а дисний-теша аьлла хеталора, цу казахийн арахь яккхий майданаш д1алаьцна керла, де-дийне алсам дуьйлуш долу кешнийн баьрзнаш гича. Д1абохка ницкъ боцуш малха биснарш а бара. Т1ех1оьттинчу халонаша а, мацалло а, шайна хьалха евзина йоцучу шелоно а, къастаро а мангало буц санна д1ахьаькхинера адам. Озийна орамах даьккхинчу хелагах тера дара кхеран хьал. Т1аьххьара сатийсам д1абелира Кулсуман. Ризванан барза т1е куьг а хьаькхна, шен легашка х1оьттина болу шад а бохьуш, юхайирзира иза. Дог доьлхуш дара, амма мохь бетташ елхарх и хезар долуш вацара цхьа а. Массаьрга деънарг дара кхуьнгахь а. Яла а йиш яцара, ц1ахь кхуьнга хьоьжуш к1ант вара, кху махкахь дуьнент1е ваьлла, тахана Ризванан хенара хир волуш. Цуьнан нана яра, амма шен да вевзар вац цунна, шен нанас вийцарехь бен, ваша хиллий а хуур ду цуьнгара.\nИ шиъ дехха дехар ду, шайн кхелхинчарна т1ера саг1а а доккхуш, шаьшшиннан бала вовшашка а буьйцуш, цу Дала кхунна веллачу дикачу к1ентан оьзда доьзал а кхиош, Далла хастам а беш, Ризванна т1ера хьакъийкъат а дина, х1етахь шега Ризвана кхийлина долу б1араш нехан берашна а доькъуш. Висита схьакхетар ву, амма нана кхин гур яц цунна: нана кхелхина хуьлу. Хьонке бахнарш берриш а кхетар бац шайн берех. Байлахь дисна бераш детдомашка д1аса лур ду, цу чуьра ара девлча царна шайн мотт хуур бац, я шаьш муьлуш ду а я мичара ду а.\nНазад: Амина Садыкова\nВыберите рубрику Дебют (24) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (19) История и общество (45) Культура и языкознание (49) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (379) Поэзия (267) Проза (238) Публицистика (247) Статьи (759)


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 19, 2013\nНохчийн нанойн къа хьарчош ву шена Сыдорук\nНохчийчохь тΙемаш боьлхуш эскарша дина зуламаш толлу хан чекхъялла низамца а догΙуш, цундела уьш талла хьашт дац, аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан Инарла прокуроран гΙовса Сыдорук Ивана. И сацам емалбо нохчаша - бакъонашларъярхоша а, байначу нехан гергарчара а.\nКерла шо даздарш чекх а девлла, хIинца шайн дипломийн белхаш язбан дезаш бу Оьрсийчура лакхарчу доьшийлийн студенташ. Амма боккъалла долу сурт муха ду аьлча, оьрсийн университетийн студенташа дипломан белхаш шаьш а ца язбеш, шайн меттана цу тIехь къахьоьгучарна ахча ло. Цунах лаьцна материал кечъйина Маршо радион корреспонденташа Хисамиев Наиля а, Бигг Клэрас а.\nМигранташ! Шаьш дуй а ца хоуьйтуш бе Оьрсийчохь белхаш!\nЦхьана ца дарех йоьттина ю оьрсийн миграцин бакъонаш. Цхьана агIора, белхалойн меттигаш миллионаша мигранташа дIа а лаьцна, уьш бакъоне баьхна, цу тIера ял эца лаьа Кремлана. Амма иммиграцина ондда дуьхьал латтаро иза кхочуш ца хуьлуьйту\nМоскох эзарнаш реза бац Iедалша боберашна динчу дехкаршна\nПачхьалкхан Думано Iамеркахошна Оьрсийчуьра бобераш кхаба дигар доьхку низам емалдо Москохарчу бахархоша. Церан гуламе баьхкира дахначу кIирандийнахь иттаннаш эзарнаш. Цара шегара олалла охьадилла декхаре йо Дума. "ЮьхьIаьржо" бохучу дашца чекхбевлира гуламхой шахьаран урамашкахула. Reuters видео.\nДечкен-бутт 11, 2013\nТешана ца вевзина Будановна герз диттина стаг\nБуданов Юрий вер хьокъехь Москох гIалин суьдехь дIайоьдучу процессехь дакъалаьцначу тешо дIахьедар дина, Будановна герз диттинарг кхеле озийна волу стаг Темерханов Юсуп вацара аьлла. Цу процессехь дакъалоцуш волчу адвокато Мусаев Мурада дийцира цунах лаьцна Маршо Радион дехарца.\nМоскох думахошна тIетайна Нохчийчура депутаташ\nЗулам дина стаг къомах мила ву бохург дийцарна дуьхьал низам даккха дагахь ю Москох гIалин Дума. Цу гIуллакхана реза бу Нохчийчура депутаташ а. Шаьш цунна тIетовш хиларх лаьцна дуьйцуш, леррина кехат дахьийтина цара Москох.\nМагнитский валарна бехкечу нехан чоьташ совцийна Швейцарино\nМагнитский набахтехь валийтарна бехкечу нехан ахчанаш Iамеркерачу банкашкахь дIакъевлина ца Iаш, хIинца Швейцарехь а лаьцна латтош ду, меттигерачу хаамийн гIирсаша чIагIдарехь. Изза кесталгIа юкъарчу берташца а, декхаршца а вовшашца йоьзна йолчу кхечу Европерачу банкашкахь а дан там бу.\nДепардьёх кхаьрдаш бу Малхбузера зорбан гIирсаш\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владмира, хууш ма-хиллара, шайн паспорт делла Францин Iедалшна оьгIаз ваханчу Депардё Жерарна. Кху деношкахь и шен дахарехь хилла хийцам базбеш ву актер шен керлачу махкахь. Ткъа цу хеннахьОьрсийчохь бакъйолу демократи карийначу Депардьёх кхаьрдаш бу Малхбузера зорбанан гIирсаш.


Iамерка -- Вашингтон, Капитоли. 2016.\nТIедогIучу кIиранах Трамп Доналд Iамеркан президентан декхарш кхочуш дан волавеллачул тIаьхьа цунна хьалха лаьтташ хир ю цхьамогIа махкана кхерам латтош йолу проблемаш. Уьш билгалйохуш таллам бина Пью-Центро.\nЦу талламо гойтуш ду 79 процент Iамеркахошна шайн пачхьалкхана уггаре а кхераме хетарг «Исламан Пачхьалкх» олу Шемахь а, Иракъехь а цхьацца латтанаш дIалаьцна латтош йолу тоба хилар.\n71 процентана хетарехь, уггаре а кхераме ду Iамеркана кхечу пачхьалкхаша Цхьаьнатоьхначу Штаташна кибертIелатарш деш хилар.\n64 процент Iамеркехь бехачу нахана уггаре а шайн махкана кхерам бохьуш ю аьлла хета Къилбаседа Корейно кхочуш еш йолу зарратан программа.\nIамеркан бахархошна хетарг\n54 процент Iамеркхо тешна ву Цхьаьнатоьхначу Штаташна кхераме ницкъ болу а, тIеIаткъам бан таро йолу а Оьрсийчоь хиларх. Ткъа Китай кхераме хета 52 процент бахархошна. Оццул нах хеташ бу Iамеркана уггаре а кхераме дерг глобалан кепара дуьне дохлуш хилар ду аьлла.\nПью цIарахчу талламан центро шен таллам дIабаьхна кху шеран Дечкен-беттан 4-чу а, 9-чу а деношкахь. Цу юкъахь дакъалаьцна 1 502 стага. Кху керлачу талламо гойтуш ду стохка Охан-баттахь бинчу талламан жамIаш баш дIоггара хийцаделла ца хилар. Амма цхьаболу хийцамаш хилла.\nИштта стохка Охан-баттахь Оьрсийчоь ницкъ болуш хилар а, изза Iаткъам бан таро йолуш хилар а коьрта кхерам бу Iамеркана аьлла хеташ бара 42 процент Iамеркахой. ХIинца и терахь ду 54 процент.\nОццу хена[ь Иракъера а, Шемара а бовдуш болу нах Iамеркана кхераме хетачу нехан терахь лахделла 9 процентана. Стохка Охан-баттахь цу тайпа нах бара 55 процент. ХIинца цу кхепара ойла йолчу нехан терахь дац 46 процент бен.\nПью-Центро бинчу талламца, Оьрсийчоьнера кхерам бу аьлла хетачу Iамеркахойн терахь цу кеппарар алсам дара 2014-чу шарахь. И таллам дIабаьхьнера социологаша Оьрсийчоьно Украинин ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа. Оьрсийчоьнан а, цуьнан лулахойн а юкъаметтигаш галйовлар Iамеркина кхераме ду аьлла хетара 53 процент Цхьаьнатоьхначу Штатийн махкахошна.\nТкъа хIинца Оьрсийчоь ницкъ болуш а, Iаткъам бан таро йолуш а хилар шайн пачхьалкхана кхераме хетарш бу дукхах берш Демократин партин декъашхой а, цаьрна тIехIиттинарш а. 2016-чу шарахь Охан-баттахь Оьрсийчоь кхераме ю аьлла хетарш бацара 37 процент демократаш а бен. ХIинца уьш бу 67 процент.\nДемократин а, Республикан а партийн декъашхошна хетарг\nОццу хенахь стохка Охан-баттахь таллам бича Оьрсийчоь кхераме хеташ бара 46 процент Республикан партин декъашхой. ХIинца уьш 41 процент а бен бац.\nКхин цхьа хIума а ду. Чикагорчу глобалан хаттаршкахула йолу кхеташоно стохка ГIура-беттан 22-чу дийнахь зорбане дехира ша Iамеркехь бинчу талламан жамIаш. Цара гайтира Оьрсийчоь дикачу агIор тIеэцар лахделла хилар 30 шо хьалха хиллачу гайтаме.\nСоциологаша дийцарехь, Iамеркахоша Оьрсийчоь дика тIеэцара 1990-чу шарахь (59 процент). Ткъа тахана санна цу пачхьалкхе хьежар долуш бара Цхьаьнатоьхначу Штатийн бахархой 1986-чу шарахь. Иза яра Советан пачхьалкх йолу зама.\nАш бухкур барий шайн кхаж?\nКризис ю дера, муха яц?..\nДоьалгIа дакъа кийча ду, оьцург валахь, шайн кхаьжнаш бохка\nАх гергга Оьрсийчура харжамхойн бала бац хин болчу харжамашца\nОьрсийчоьнан бахархой кийча бац дуьхьалонан акцешкахь дакъалаца\n"Меморил", "Левада" "арахьарчу агентийн" тептаре яккха гIерта\nШозза тIекхетта Украиница визанаш юкъаяха лууш болу оьрсий\nПутин юха президент хила лууш бу 63 процент бахархой


www.islamannur.org - Дакъа 10: АллахI воцучуьнан дуьхьа (цIарах) урс хьакхар\nДакъа 10: АллахI воцучуьнан дуьхьа (цIарах) урс хьакхар\nАллахIа (Лекха ву И) аьлла:\n«Ала: «Боккъалаъ, сан ламаз а, сан гIурба дер а (я Iамал, Iибадат), сан вахар а, сан валар а – Iаламийн Далла АллахIан дуьхьа ду, Шеца нисбала накъостий боцучу. И суна тIедиллина, со муьтIахьчарех (бусалбанех) хьалхарниг а ву»» («ал-АнIам»: 162-163).\n«Цундела хьайн Далла ламазаш де, гIурба де» («ал-Ковсар»: 2).\nIелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) диъ хIума дийцира шена аьлла:\n«АллахIа неIалт аьлла - АллахI воцучуьнан дуьхьа (цIарах) урс хьакхначунна. АллахIа неIалт аьлла - шен дена-нанна неIалт аьллачунна. АллахIа неIалт аьлла - динехь керла хIума юкъадаьккхиначунна лочкъийла еллачунна. АллахIа неIалт аьлла - декъначу латтанан дозанаш хийциначунна» (Муслима дийцина).\nТIарикъ бин ШихIаба дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n««Цхьа стаг ялсамани чу вахана - моза бахьанехь, цхьа стаг жоьжагIати чу вахана - моза бахьанехь». Наха хаьттина: «Ва муха нисделла и, хIай АллахIан элча?». Цо жоп делла: «Цкъа ши стаг хилла шайн цIу йолучу цхьана керста нахана тIехволуш. Цунна тIехвала цхьанненна а бакъо луш ца хилла цара, цунна тIера (аьлла) сагIа даккхалц (гIурба деллалц). ЦIу-динерачара оцу шиннах цхьаьнга аьлла: «СагIа даккха (гIурба де)». Цо жоп делла: «Соьгахь-м яц сагIа даккха хIуммаъ». Цара аьлла: «Моза бей а бе ахьа сагIина (гIурбанна)». Цо оцу цIунан дуьхьа моза сагIина (гIурбанна) бийча, маьрша витира цара иза. И бахьанехь жоьжагIати чу вахана иза. ЦIу-динерачара вукхуьнга аьлла: «СагIа даккха». Цо царна жоп делла: «Доллучуна ницкъ къочуш а, Сийлахь-Воккха а волу АллахI воцучуьнан дуьхьа (цIарах) цхьанненна а сагIа доккхур долуш вац со-м». Цуьнан корта баьккхира цара, ткъа иза ялсамани чу а вахара» (Ахьмад).


Песков Дмитрийн кIентан бахам гучубаьккхина Навальныйс\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретаран Песков Дмитрийн дуьххьарчу зудчо виначу кIентан бахам теллина Навальный Алексейс урхалла дечу коррупцица къийсам латточу фондо еаридийнахь. Интсгарамерчу цуьнан кIентан Чоулз Николайн суьрташ даладо талламчаша. Цара бахарехь, масех шо хьалха Британера Оьрсийчу вирзина Чоулз.\nСуьрташ тIехь гуш ду, кIант элитан машенаш тIехь лелаш хилар, масала, Tesla, Range Rover и Ferrari. Талламашкахь дуьйцу, 30 миллион гергга мах болу Москохара петар Чоулзан долахь хиларх а, дIа-схьа воьдуш иза доларчу кеманна тIехь воьдуш хилар а. Билгалдоккху, Песковн кIант цхьанхьа а болх беш ца хилар. Фондан белхахочо шега телефонехь хаьттича, Чоулза бакъдина и.\nИштта фондан талламчаша, Британин юстицин хаамашна тIе а тевжаш, дуьйцу, ша оцу пачхьалкхехь вехачу хенахь масех тIелатаршкахь иза хиллийла а. Оцу бахьанашца 2009-чу шарахь шо гергга набахтехь а даьккхина цо.\nПесков Дмитрийн кIантана дуьхьал Оьрсийчохь а айдинера зуламан бехктакхаман гIуллакх, шен денанна тIе куьйг айдина аьлла. ТIаьхьа дIакъевлинера и гIуллакх а.\nФондо яздарехь, Чоулза 100-зза сов некъан низамаш талхийна меттигаш а бу, иштта алименташ ца луш, дуьхьалваьлла а ву иза.\nОппозиционеран фондо масийтазза бехкевира ша Песков Дмитрий а, иза коррупцица возуш хиларца а, цуьнан долахь дуккха а гIишлош, деза сахьташ, бахам а хиларца.