Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан белхахоша 2014-чу шарахь лаьцна, ГIирмехь терроран тоба кхоьллина аьлла, бехкевина, 7 шо кхайкхийна украинхо, политикан тутмакх ши шо набахтехь даьккхинчул т1аьхьа маьршаваьккхина.\nАфанасьев: "Сан дог оьцуш бара набахтехь нохчий..."\n«ГIирмин террорхой» цIе йолчу тептартIерачу, бехктакхаме гIуллакх дуьхьалдаьккхинчу Сенцов Олеган, Кольченко Александран, Чирний Алексейн могIаршка язвинера политикан тутмакх Афанасьев Геннадий.\nАфанасьев кху муьрехь шен могашаллин лоьрашка таллам а бойтуш, дарбанаш лелош ву медицинан клиникехь.\nМаршо Радион Украинан сервисан журналисташа къамел дира цуьнца иза наркозах ваьллачул тIаьхьа.\nЦо баркалла кхайкхийра массо а журналисташна, политикан тутмакхийн кхелаш Iораяхарна дуьненна, уьш ца хиллехь, ша тахана маьрша хир вацара, бохуш.\nТахана оьрсийн набахтешкахь лецна латточарна боккъал а оьшург хIун гIо ду, аьллачу хаттарца долийра Маршо Радионо Афанасьев Геннадийца къамел.\nАфанасьев: «Кхи дIа хIун Iалашо ю хьан, муха ваха, мила хир ву хьоьх, бохуш сайга хеттарш дича, ас ойла йича, со кхетта, набахтехь хан текхначу суна дуккха а хIума Iемина, цхьаболчу юристашна цахуург а тIаьхьа. Ас сайца чохь бохкучарна гIо дора аьрзнаш яздеш, сайга гIо дехначу массо а тутмакхан бакъонаш ларъеш.\nТахана набахтехь валлон 29 политикан тутмакх маьрша ваккхарехь къийсам боло лаам бу сан. Со араваьллачул тIаьхьа, ас дикка тидам бира Донбассехь лаьттачу хьолан.\nСуна дуккхаъчу кегийчу нехан баларш гина, лоьрийн дийцарш хезна, Iазапашкахь, лазаршкахь дарбан цIеношкахь кхелхинчарех. Цара лайначуьнга ладоьгIча, суна айса хало лайна аьлла а ца хета.\nСуна цхьа хIума-м хаьа, хIуъа а дан деза, йийсарехь латториш мукъабахарехь, уьш юхакогаметтахIотторехь, Iедало дан дезза церан сий а деш.\nГергарчу хенахь бакъоларяъран юкъараллашца, волонтерашца-жигархошца цхьанакхетарш дIадахьа лууш ву со. Сан дегайовхо ю, вайн пачхьалкхан структураша оцу тIехь суна гIо лоцур ду аьлла.\nМотт хаар, адам вовшахтохарехь сан долу хаарш, ГIирмехь Оьрсийчоьнна дуьхьал къийсам латторехь ас пайдаэцна долу, оцу дерриге а зеделлачо гIо дийр ду суна кхи дIа а».\n2014-чу шарахь хьо лацар муха туьду ахь, аьлла шега деллачу хаттарна жоп ишта ло Афанасьевс.\nАфанасьев: «Тхо лечкъаш дацара цхьаннех. Украинан журналисташ а, Iедална векалш ГIирмичу буьтуш ца хиларе терра, ас дуккха а дуьйцукра цигахь лаьттачу къепедацарех.\nСайн ГIирмера вада аьтто боллушехь, со чохь висира. Со ца Iийнехь, кхи мила вара саца везаш? Украинхошка хьан бийр бара хаамаш, ГIирма мостагIчехьа ца йирзинийла хоуьйтуш.\nШен дагахь дерг майрра дIаалийта адамашка, мостагIчунна дуьхьало ярца гIо-накъосталла деш, со воцург, кхи мила виса везара цигахь?\nЭскархошна дуьхьалоян тхан ницкъаш ца тоьанехь а, дара тхоьгахь доьналла, ала дош, са, тхайн махке безам.\nСайн халкъаца хила везара со, хIетахь сайх тешначу нахаца. Суна схьахетарехь, цундела лаца а лецира со, соьх цхьа зуламхо а веш дуьненна хьалха.\nСо тIаьхьа ца кхуьу, хIунда во стаг бехке, шен цIахь Iашшехь Оьрсийчоьнан Iедална дуьхьал къийсам латторна, шен пачхьалкх ларъеш.\nЦара со террорист лерира, Оьрсийчоь йохон Iалашо лаьцна. Со цуьнах кхеташ вац, я цкъа а кхетар а вац».\nМаршо Радио: Оьрсийчоьнан набахтешкахь кхинболу политикан тутмакхаш гар нислорий хьан? Вовшашца уьйраш хиларий шун, аьлла хаьттира Маршо Радионо.\nАфанасьев: «Чергазаша а, нохчаша а, гуьржаша а, цхьаболчу нийса кхетам болчу оьрсаша а Iаламат чIогIа гIо лоцура суна. Оцу Iазапех чехкдевлла шаьш а, украинхошкахьа дог лозуш ду, алара цара.\nЦхьана гуьржийчо элира: «Украина, вайн харти ю, шу тхан вежарий ду. Тхо тIаьххьалц хир а ду шуьца». Соьца цхьана хиллачу шина гуьржийчо дагахь Iамийнера тхан пачхьалкхан гимн, оха даим лоькхура цхьаьна».\nМаршо Радиоца дехха динчу къамелан цхьа дакъа ду хIара.\nШен къамел дерзош баркаллица иштта дешнаш элира Оьрсийчоьнан набахтера маьршаваьккхинчу политикан 26 шо долчу тутмакха:\n«Баркалла шуна, журналисташна, гIо-накъосталла дарна. ХIора журналистна шен-шен цIарх баркалла. Шу ца хиллехь со тахана хир вацара маьрша. 74 шаре ваьлла политикан тутмакх Солошенко Юрий. Журналисташ цахиллехь, иза а шен цIа веана хир вацара.\nШу ца хиллехь маьрша хир яцара тахана Украинан турпалхо Савченко Надежда. ХIора лаьцначунна турплахо ю иза».\nАфанасьев Геннадийс гIо доьху хIора журналисте политикан тутмакхийн кхолламаш бовзийта, дIагайта юкъараллашна. Цара лов Iазап, къизачу, луьрачу хьелашкахь уш бахкор а.\nШеца Лефортовехь а бара уьш дуккха а, уьш тешна бу, Украино шаьш тесна дуьтург цахиларх» боху Афанасьевс.\nКъамел дерзош, ца хьахийча ца долу, Нохчийчохь лаьттинчу шина тIамехь масийтта эзар нохчийн тоьлла къонахаша дакъалацна хиларх. Царех дукхахберш набахтешкахь бохку тахана а.\nКхайкхош я амнисти а, я шайна тоьхна хан текхна бевлча, ц1абахана олий а ца хеза царех.\nЯ бац уьш хьахош ур-атталла Iедалан тIегIехь а.\nАмма денна бохург санна яздо махкарчу зорбано, цкъа мацца а тIемалошна баа межарг баларна, масех шо хан а тоьхна, набахте хьажийна цхьаъ, вукхунна дуьхьал бехктакхаме гIуллакх даьккхина, гIаттамхошца уьйраш латтийна хиларна, я буьйса яккха шен хIусаме витарна, олий.\nТахана а чIир эцна а ца яьлла Оьрсийчоь нохчийн къоман кIентех.\n«…Же, арадовла тIаме, дIахеца зударийн кучамаш», бохуш, мохь биттинарш-м бу тахана Кремло шена герга а озийна, даржаш а декъна, турпалхойн могIара баьхна бехаш.\nИркутскерчу №6 набахтин а, №1 изоляторан оперативан декъан а куьйгалхой лецна\nБейсболан гIаж йиттина, шен десте ерах йолчу шеконца стаг лаьцна ГIалгIайчохь


Объектах лаьцна информациНисъе\nКхузахь ю археологин карораш, историн-архитектуран гӀишлош, масала, нохчийн тӀеман а, дахаран а бӀаьвнаш, царна юкъахь ша тайпана, иштта кхин йоцу гӀап-гӀала Алдам-ГӀези, цӀуй динан гӀишлош, шира кешнаш, Нохчийчохь уггаре хьалхарчех маьждиг, шортта нохчийн эвланаш Къоьзана, Хо, Орса, Сада, Буне, Макажа, кхин а. Уьш лаьтта Къоьзана Ӏоман гергахь, ткъа иштта этнографин экспедицийн жамӀаша гойту хӀокху кӀошта нохчийн тайпанаш ширачу заманахь дуьйна охьахевшина хилар.\nГеографин хаамаш а, схьабалар аНисъе\nЛекхачу лаьмнаша юкъахь лаьтта Къоьзана Ӏам – Къилбаседа Кавказехь шен майда уггаре йоккха йолу Ӏам бу. Иза лаьтта Нохчийн Республикан ЧӀебарлойн а, ДегӀастанан БотӀлихан а кӀоштийн дозанехь, Керкетан дукъ даккхаран 4—5 чаккхарма къилбехьа, Ӏаьндийн дукъан къилбехьара басехь, 1869 (1822) метр хиллал хӀордан хӀоттарал лакхахь. Веданара Ботлихе боьду некъ Ӏоман малхбалехьахула чекхболу. Ӏоман майда – 2, 4 км2 ю. Ӏам кхоллабелла жима ши хин Хьорсу хи (Алхар) и Ковхи (Ходу) тогӀи чохь сацар бахьанехь. Сацар бахьана и ши хи лахахь цхьаьнакхетачохь Кашкерломан дукъан къилбехьарчу басин хьаьт такхар ду. Ткъа цуьнан бахьана мохкбегор хила а там бу.\nӀам кхоллабалах легендаНисъе\nТуризм а, садаӀар аНисъе\nОраматийн а, дийнатийн а дуьнеНисъе\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Къоьзана_Ӏам&oldid=4979409»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 6 май 00:32\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 6 май, 00:32.


"Харжамаш бац, жIаьлина кхоьссина даьIахк ю"\nСтигалкъекъа-бутт 31, 2012\nОьрсийчоь --Оппозицин жигархоша шайн гуламехь емалдо хьаькамаша конституци талхош хилар, Москох, 31Заз2012\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думано Федерацин дакъойн куьйгалхой халкъе харжамашкахь билгалбохуьйтуш долу керла низам юкъадаьккхина бутт хьалха. Амма и низам кийтарлонца хΙоттийна, цо ца ло нахана, цхьа зама хьалха санна, маьршша къастам бан бакъо, иза еккъа кепана, оппозицига пачхьалкхехь демократи яц ца бахийта бен арадаьккхина а дац, аьлла хета политикаш дуккха а бу Оьрсийчохь. Кху деношкахь оцу керлачу низамца шайн мехкийн конституцеш дΙанисъеш ю регионашкара парламенташ.\nХьалхалерчуй, хΙинцалерчуй Путин Владимиран президенташлахь пачхьалкхан куьйгалхочун цΙе лелийначу, юккъерчу президента, Медведев Дмитрийс, ша дΙавоьдучу тΙаьххьарчу сохьташкахь дΙахьажийра парламентан листаршка оппозицино дерриг а Ιай протестан гуламашкахь далхийна, халкъе губернаторш харжийтарх долчу низаман чарх.\nАмма дацара иза Путина шен куьйга къел премьеран даржехь виса кхачийна волчу Медведевна цΙеххьана Оьрсийчохь демократин марш бетΙийла лаьа, бохург. Дара цунна а, Кремлана а, Ιедалерчу истеблишментан дайшна а ши экха цхьана тоьпан даьндаргаца ден лаар.\nЦхьаъ делахь, карара хеца йиш-х яций, хьалха ша президент волуш Путина ма-хуьллу тΙеоьзна, халкъан маршонаш Кремлан караерзош, буьйнахь латтае архаш. ШолгΙа делахь, урхаллера долуш лаьтта хьал а, Болотная майдана хьалхина бахархой а тебар. Терзанна тΙехь санна, и дуьхь-духьала хΙутту ши Ιалашо, ши гамо, йижорхьама тΙеоьцуш дара низам.\nЦуьнан маьΙана цундела нисделлачух тера ду я Ιедална парггΙат шех жоп лойла а доцуш, я халкъана хецна луш паргΙато а йоцуш парламентера арадалар. Федералан дакъойн куьйгалхой халкъо паргΙатчу харжамашкахь къастош бу, боху «N 40-ФЗ» терахьца даьржинчу низаман цхьана декъо.\nТкъа шолгΙачу декъехь боху, халкъан кхоже кандидаташ бохку, къошташкахь депутаташа а, куьйгалхоша а уьш къобалбинчул тΙаьхьа. И бохург ду, цхьана кегийчу гонаша къастор бу губернатор я мехкан да хила магабе нах, цул тΙаьхьа царех шайна тайннарш язбийр бу харжамийн цΙийне воьдучу вахархочо шен кара лучу харжамхочун бюллетена тΙе.\nДелахь а Нохчийчохь верриг а лаьттачу хьолана кΙера ву, реза волу кеп дΙакхоьхьуш лела, дош ала а ца баьхьа нах, бахар а хир дац нийса.\nМахкарчу коммунистийн куьйгалхочо Ахматов Мохьмада ца лечкъадо шена хетарг. Цо иштта балхийра шен цатешам.\nАхматов Мохьмад: «Ιедал кхераделла ду хаъал. Хιунда аьлча, кху шийлачу Ιай наха, ара а бевлла, хаийтира шаьш резабоцийла. Ткъа кхайкхийнарг – иза жΙаьлина дΙаьΙахк кхоссар ду, мехкашкахь куьйгалхой хоржуьйту нахе, бохург. Цу низаман мах со воцчу политикаша а къастийна, харжамаш бац уьш, халкъан тидам бижон гΙертар ду. Цундела, лацархьама харжамашкахь дакъалецар ца оьшу тхуна. Тхан партино бакъ ца бина я Ιай а я бΙаьста а хилла харжамаш, царех дерг кхеле а делла оха. Делахь а, оццу Оьрсийчоьнан харц Ιедало арахецна низамаш а кхобуш дΙалела тхо. Оццу низамо магочу кепехь протестан гуламаш а дΙахьо. Эзарнашкахь арабуьйлу тахана нах. Со а, сан Нохчийчуьра накъостий а хилира Москохарчу Манежан майданарчу гуламехь цкъа кху Ιай».\nНохчийчуьрчу компартин декъан лидеран Ахматов Мохьмадан ойланца бехаш дуккха а бу нах. Ишттачаьрца а хилира Маршо Радион къамелаш. Мехкан дай харжар цхьана декъанна халкъан каралучу низамах а, цунна гонаха Оьрсийчохь а, мехкашкахь а лелачу боламах а лаьцна оха алссам дуьйцур ду тхешан кΙиранан а, оршоьтан а программехь.\nХаржамийн керла кеп


Моллаш башха кхайкара хьаькъе — Сердало\nДIадахача шера НТРК «ГIалгIайче» хиннача «Халкъацара къамаьл» яхача ГIалгIайчен Мехкдаь Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека аргIанарча вIашагIкхетаре, наха ийдеш хиннача хаттарашта юкъе дар ГIалгIай Мехка ламаза кхайкаш бола моллаш, (азан дар) тайп-тайпарча ханашкахьа хIана нийслу, зIамига мохк а ма бий ер, цхьа ха Iооттае мегаций вай мехка бахархошта ламаза ханаш белгала а яь, аьнна из дехар деш. Цу хана «Сердало» газета номера тIа кепа а техаяр цу хьаькъе дош дувцаш мехка бусалбаша из хаттар юстарадаккхар ловш.\nИз хаттар оттадаьча сагах бехкбоаккхалга дац, хIана аьлча хIанз а вай мехка цхьан юрта шин-кхаь тайпара бекъабенна кхайкаш моллаш ба. Царех цхьаболчар мехка бахархой кегабу, шоаша малагIа молла кхайкача ламаз дергда, маца марха доастаргда ца ховш. Из дувзаденна да, белгалъяь ламаза ханаш шоайла хувцам болаш хилар бахьан долаш.\nМехкдас Евкуранаькъан Юнус-Бека хьаллаьцар вай мехка ламаза моллаш кхайкара гIулакх цхьан хана чухьа хила дезаш хилар а, из ха дIачIоагIъе езаш хилар а. «Из хаттар цкъа айдаь Iийна дац. Оаха дукхаза дийцад из бусалба дина хьаьке долча хаттарашкахьа волча са дагвалархочунца. Цхьан хана Бусалбай дина юкъарчено цу тайпара ха оттаяьяр, цул тIехьагIа нах башхабайна гIулакх нийсденнад цига. Вайцига кхычахьара тIабаьхкача хьаьшашта хьалхашка а тоам ца хеташ хул, мимараш тIара 5-10 минот башхало йолаш азан хьахезача. Ишта хила йиш яц», — аьнна белгалдаьдар из гIулакх цу хана Баматгире Юнус-Бека.\nМассехк шу да ишта башхало йолаш моллаш вай мехка кхайкаш бола. Цхьабараш хьалха кхайкача моллаца шоай ламаз дий а доастачо марха даьсте а паргIатбовл, хIаьта тIехьа кхайкача моллашца мара из деш боацараш кхы а 10-12 минота хьежа безаш хул. Из хаттар оаха тIадихьар ГIалгIайчен Мехкадаь дингахьа долча хаттарех гIонча-дагавалархо волча Дзовранаькъан Мухьмада:\n«Из хаттар хIанз а къахьегаш доашхаш да, цу тIехьа болх беш цу гIулакхах лерттIа кхеташ дийша кагий нах ба. ДукхагIа цу ханашкахьа башхало яраш Iуйра ламазаи, маьркIижа ламазаи ханаш я. Кхы дIахо долча масса ламазашкахьа а цхьа юккъера боарам болаш ха вай хургйолаш, хьалха дIабахача вай Iалам наха овттаяь хинна ханаш а, тахан тхоашта гушдолчунца хьаховш йола ханаш а, карарча хана вай ламаз деш йола ханаш а – уж ерригаш тахка царца массане хьинаре болх а баь, тIаккха мара из халкъа арайоаккхаргйоацаш къахьегаш да тхо. ХIанз тхо долчарел совгIа кхы а шоаш хьакхийтта мехка юкъера кагий нах ба тхоца из болх беш, оаха раьза долаш уж тхошца хьа а кхетийт. Цул совгIа, къаьстта укх гIулакха хьинаре къахьегаш бараш Мехкда волча чуйоагIаш йолча дина гIулакхех йолча урхале болхбеш бола кагий нах ба. ХIанз тхоашка кийча йолаш йоа ха наха хьаяь аьлча а дIалуц оаха, ма хетта из болх чакхбаллалца сабардеш, цхьакха кхыча хана кхайкаш моллай тоаба яржар кхераш. Дала аьннадале кхы дукха гаьна ца доаккхаш из гIулакх чакхдаккха уйла йолаш да тхо вай мехкарча юрташка цхьан хана чухьа ламаза кхайкаш ха хургйолаш», — йоах Дзоврнаькъан Мухьмада.\nТешаш хургда вай, дIахо йодача хана хьалхеи тIехьеи башхало йолаш вай моллаш кхайкаш хург цахиларагI. Къаьстта боккхийча наха хала да из гIулакх, хIана аьлча моллагIа шоаш хьадеш дола хIама хьалха а доацаш, е тIехьа а доацаш, цIенна, дизза кхоачашде гIерташ хул къоаной. ХIаьта цу ханех фу хул а, из гIулакх мишта къасташ да а хьожаш хургда тхо, дешаш хилалаш «Сердало».\n← В Ингушетии прошла Всероссийская конференция Ассоциации детских больниц России\nВай йоазон лард еллар цо →


АШ ХАДОР БАРА ТХАН НАНОЙН Б1АЬРХИН МАХ? - Истории и судьбы <!--if()-->- <!--endif--> - Каталог файлов - Депортация 1944 года\n(1944-1957 –чу шерашкахь Казахстанан а, ГIиргIизойн а мехкашкахь каш долуш я доцуш бисинчу а, цIабаьхкинчу а дайшна, наношна)\n«ЙоI, хьо а ма-яра пачхьалкхан балхахь, тхо Сибрех дахийтаран бехк тIелоцуш, тхуна 10 бIе туьманаш дала сацам хилла бохуш ма дуьйцу. Хьуна хезна, хууш хIумма а дуй цунах оцу гIалахь дуьйцуш?»,– хаьттира нанас суьйранна балхара чукхаьчначу йоIе.\n«Бехк тIелаьцний кхара? И 10 бIе туьма-м цара ца лахь а, ас лур ду-кх хьуна. Са ма гатдехьа оцу 10 бIе туьманна»,– аьлла нанна хьастаелира йоI, ненан ойла мича кхаьчна йоьду шена гуш.\nСибрех хьахийча вирд доккхуш буйнахь куьйлу суьлхьанаш совцийна, бIаьргех охьахьаьлхина хиш дIадаха сихъелла киснара йовлакх схьадаьккхира нанас.\nНана яц хIинца. Амма хIора Делан Iуьйре цунна тIера йолало йоьIан. Нана дIаяхна, амма йоьIан дагалецамашкахь боьлху ненан дагалецамаш…Итт бIе туьма…\nВанах, ван мукъане а мила вара хьо, нохчийн нанойн бIаьрхин I0 бIе тума мах хадийнарг? Хьо хьакъ вацара и мах хIотто а я бала! Нийса ца леринера ахь! Хьуна дола хеттера тхан нанойн хIаллакхиллачу бераллахий, дай-наноша текхначу цамгареххий, цаьрга дIакхиссийтинчу хIусамеххий, йитийтинчу юьртахий, дицдайтинчу кешнеххий, мацалла са ца тохалуш, Казахстанан а, ГIиргIизойн а аренашкахь, кIен буьртигашлоьхушговрийн а,бежанийн а кхеллеш кегош сийза яйтинчу нохчаллахий богIу мах чулара. Уьш дерриг а вовшах а тохий, доьдоцуш, некъан бохалла беллачу тхан дехойх, ненахойх, тхан дайшца мерза шун декъна, амма шайна мацаллина дан амал ца хилла беллачу лулахойх догIург тIе а ларий, алалаш тхоьга тхан нанойн бIаьрхих дала шайгара хIун догIура ? 10 бIе туьма…Тхан наношна шаьш къизалла лайначу, шайн берийн даьIахкаш йисинчу махка хьажахIотта баха некъан мах а ца кхочу цунах.\nТхан нанойн бIаьрхин мах лаьттах лелачара хадо бисна бац. Мах хадош а, луш верг а АллахI ву.\nВайн миска баккхий нах… Уьш-м дIабовлуш лаьтта. ГIалахь-м хIун дара, ярташкахь а хьогаме хета, оьзда, хаза, куц долу йоккха стаг я воккха стаг гар а. Воккханиг дIаволу ша вуьжуш Iийначу гIайби бухахь дукха лерина хьарчийна пенсех йисина соьмаш юьтий. Дерриг а дуьсур иштта. Церан лазамаш, кхочуш ца хилла сатийсамаш санна. 13 шо…13 шийла Iа, 13 меца аьхке…


Нохчийчуьрчу Чечанах лоьцуш бу Солтыханов Iелим-Пашин гергарнаш. Иза юххера накъост ву Лондонехь эмиграцехь вехачу нохчийн политикан Закаев Ахьмадан.\nГерзаш карахь хиллачу муьлуш буц а хуучу наха схьагулбар тIедожийна царна берш а Солтыхановн дегаху юххера гергара нах, хаам бина ша Закаевс.\nЦунна хетарехь, иза доьзна хила мега Солтахановс бинчу кхайкхамца. КIиранан сарахь цо видео яржийнера интернетехь, муьлхха бахьанашца чIир кхийкхор дита аьлла, кхайкхам а беш.\nКавказ.Реалиино бинчу хаамца, церан аьтто ца белира оцу хькъехь комментари яйта Аргунерчу полицин декъера.\nГезгмашин-беттан 23-хь муьлуш бу ца хуучу герзхоша Нохчийчохь лецна дIабигнера Закаев Ахьмадан гергара нах. Царна юкъахь бара политикан ваша а, йижарий а, вешин а, йижарийн а дерриг бераш а, церан бераш а, ткъа иштта шичой а, маьхчой а дIабигнера Соьлжа-ГIала евзаш йоцучу тIеман структурин территорина тIе. Кавказ Реалиино Хьалха-МартантIерчу шен хьастана тIе а тевжаш дийцарехь, лецначу нахана юкъахь хилла кхаизхо а.


Богапхьидарч лораяр — Сердало\nДукха хIама кхелkад Дала вай дахаш долча лаьттан тIа. Цхьадар, вайна вIалла бIаргадовнза а, фуд ца ховш а, вай хьаькъала хьалаца хала долаш а да. ХIара кхоллам Дала ший никъ а болаш, кхоачашде дезаш ший гIулакхаш а долаш кхеллад хьа. Царех хIаране шийгар доагIар кхоачашду. Ишта хьабоагIаш Даьла оттам ба из, цхьаннена хувца а лургбоацаш.\nДукха да тамашийна дийнаташ Даьла кхолламашта юкъе. Царех я, вай богапхьид оалаш дола, хи чу а лаьттан тIа а дахаш дола сатийна дийнад. Ший хьале чIоагIа тамашийна а, сакъердаме а дийнат да из. Таронца а, хьаькъалца-зиркалца а, дукха шерашкахьа дахача а кхолламца ювзаш я богапхбид. Цхьаболча Iилманхоша, кхыча дийнаташта юхера хьаькъала корта а оал цох.\nБогапхьидарч лертIача хьале лелаергйолаш, адамо уж лораергйолаш Дерригачадунен тIара богапхьидий ди да дездеш. ХIара шера белггала из дездеш да май бетта 23 дийнахьа. Нах бахьан, наьха ладарло бахьан долаш дукха йов укх дунен тIа богапхьидарч. Цудухьа, наха уж лораергйолаш, царца къиза хьарам хургбоацаш дагадеха гIулакх да из ди.\nМишта, маца хьахинна да из цIай? Из ди дезде доладаьд 2000 шера. ХIаьта из дага а деха хьалхадаьккхар, 1990 шера хьаяь хиннача богапхьидарч кIалхаръяхарах йолча Американски юкъарчен викалаш ба. Цу юкъарчен доакъашхошта геттара дукхаезаш хиннай богапхьидарч, уж лора а еш, царна лела моттигаш Iалаш а еш, царна лела юстара наькъаш а дехкаш болх баьб цар юххьанца. Цар ишта кхайкаду, богапхьидарчаша деш дола фуаш лорадеш тоаба хила езаш хилар.\nМассанахьа дунен тIа дIа-хьа даьржад из цIай. Цу ден хетадаь ди дездар дIахьош да гаьнна, богапхьидарч ца яхача моттигашка а тIехьа.\nIилманхоша йоах богахьидарч дунен тIа гучаяйний 200 миллион шу хьалха, хIаьта йоккхий вампала-богапхьидарч – 70 миллион шу хьалха. БукъатIехк йолчарна юкъе дукхагIа хи чу са ца доаккхалуш долча дийнатал кот я уж. Цар хи чу са ца доаккхаш ха йоакх – 614 минут.\nБогапхьидарч хIама дIахозаш яц яха кхетам харц ба. Цул совгIа бIаргаса чIоагIа дика да цар, бакъда йIовхал йолча хIамашта мара шийлача хIамах хоам хулаш яц уж.\nIилманхоша царна тIехьа даьча тохкама балхаш хьахьекхад богапхьидарч пхьагалал, боабашкал, котамал, дахкал, ишта кхыча а дийнател дуккха хьаькъал долашагIа йолга. ФуннагIа а кIезига хIама атта дIадагалоац цар.\nВай мехка а йолаш я богапхьидарч, доагIача аьлешка а, хьасташка а, вешта хьунашка а яхаш я уж. Геттара зIамига а шин кулгаца яьча коанага кхаччалца долча доккхалга кхоачаш а я вай мехка яхаш йола богапхьидарч. Къаьстта Шолжа чу а, Наьсар чу а дукха хул уж.\nШе мел кхеллача халкъанна доале оттаваьв Дала саг. Цудухьа массадола дийнаташ лорадеш, царна доал деш, царца къахетаме хила деза адам. Укх дунен тIа, наха бIехдеш дола хиш, фордаш бахьан долаш, Iокхувса нувхаш къамарга чу леташ чIоагIа бала хул богапхьидашка. Дукхаяраш цар са а декъе ла, бога чу Iочуяла а юха араяла а ца могаш.\n← Дошо совдоалаш да\nРассмотрение уголовных дел частного обвинения →\nВай дешархой дагабоахкаш


Кхерамазаллица доьзна Сноуден Эдвардан таро яц Оьрсийчухула дIасалела\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисийн белхахо хиллачу Сноуден Эдвардан, цунна тIехь лаьтта кхерам бахьанехь, цкъачунна таро яц Оьрсийчухула дIасалела. И аьлла тахана дIахьедар дира цуьнан адвокато Кучерена Анатолийс. Кучеренас бахарехь, Сноуденна хIинца а ца хаьа ша Оьрсийчохь хIун дан дагахь ву. Дийцарехь, Iамеркахочуьн да ву иза волче ваха везаш. Дукхах долу хаттарх «доьзалан кхеташонехь» къастор долуш ду. Адвокато дийцарехь, цо Iамеркахочунна яа хачапури яьхьнера. Иза цунна чIогIа тайна, элира цо.\nДаханчу еарин дийнахь Сноуденна «Шереметьево» аэропортан транзитан зонера дIаваха бакъо лун официала документаш делира Оьрсийчоьнан федералан миграцин сервисо. Мангал-беттан 23-чу дийнахь дуьйна аэропортерчу транзитан зонехь хан текхна Сноудена, ХIонконгера Оьрсийчу ваха новкъа ваьлчхьана дуьйна.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа иза бехке веш ву, Iамеркан лерринчу сервисийн хаамаш гIарабахарна. Иза схьавалар а доьху Вошингтоно. КIайчу ЦIенна хетарехь, Москохо Сноуденна кIелхьарволийла яларо Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а юкъаметтигаш талхон тарло.


Туьйранашца кхиайо хьехархойн корматалла\nКерла дешаран шо доладала герга кхаьчначу деношкахь Маршо Радиоца хиллачу къамелашкахь хьехархой соцунгIа хьийза, шина дагахь: марзъеллачу школе хьеха, дIагIор те шаьш я цхьа кхин болх лаха хьаьжча, хIун дара те, иштта а шерашкахь телхина нерваш кхин а хIаллак ца еш, бохуш.\nПачхьалкхан ЕГЭ экзамен юкъаяьккхичхьана, хьехархошна кеп-кепара презентацеш тIеэгийчхьана, хIора шарахь бохург санна хуьйцуш, юкъайохучу Iаматаша, дешаран министраллера дуьйна муниципалан администраце кхаччалц, денна тIехIуьттучу комиссино а талхийна доьшийлашкара хьал.\nЦхьа могIа эксперташа а, тергамчаша а тешна дуьйцу, кху заманан школашкара хьал, 10 шо хьалха лаьттинчуьнца дуьстича, эшна догIуш хилар.\nДешарехь, Iилманехь а деградаци хиларан коьрта бахьанаш го царна, кеп-кепара, шаьш хьехархой а дIоггара тIе а ца кхуьу, дешаран программаш юкъаяхар, бюрократи дIахIоттор, коррупци яржор, ишта экзаменаша бен тIеIаткъам а.\nАмма кхуьуш дац берийн хаарш а, Iилма а.\nДайша-наноша хьехархой бехкебеш, педагогаша дена-нанна тIетоьттуш, кхин царна бехкениг ца карош, 11 шарахь классашкахула чекх а довлий, бераш пачхьалкхан экзамене хIуьтту.\nЦигахь а дас-нанас тIеIаткъам бо шайн берашна, «экзамен дIа ца лахь, дуьне духур ду» бохучу кепехь.\nИшта а, шо шаре экзаменан низамаш долчул тIе а чIагIдеш, тIеман операци дIахьош санна, сурт хуьлу хIоттадой: герзаца полисхой, школан арара чу кхаччалц, го лоций.\nОьрсийчохь кIезиг дац масалш, пачхьалкхан ЕГЭ бахьана долуш кегийрхошлахь суицидаш хилла.\nПроблемаш йийца йолийча, Iедалан коьртера дуьйна охьаягаръян йогIу.\nЦкъа делахь, тахана гучу хьолаца, уггар а балхах чам кхеттачу хенахь, къахьега таро а, ницкъ а, хаарш а, зераш а, хан а йолу хьехархой балхара дIабаьхна, пенси бахийтина Iедало.\nТкъа керлачу, къоначу хьехархойн хаарш беркъа ду, дешарца кхин бала а боцуш, ученашкахула чекхбийлина уьш хиларе терра.\nМаршо Радион хеттаршна жоьпаш а луш, масех хьехархочо къамел дира тхоьца, школера проблемаш шайна ма ярра евзаш хиларе терра.\nСоьлжа-ГIаларчу цхьана гимназехь дуккха а шерашкахь хьехархо а лаьттина, шо хьалха кхин и дукъ дIа ца текхаделлачех ю Зарган. Шена гуччу кепара дийцира цо школан кхачамбацарех.\nЗарган: "Таханалера ишколашкара хьал дийца воьлча, дуккха а дара дийца. Хьехархоша тIаьххьарчу заманчохь далхошдерг: школашка дукха комиссеш эхар а, тIедохкурш совдовдийлар а, уьш дIа ца кхехьадалар а.\nДелахь а, уьш-м шайн болх беш бара, комиссин юкъахь берш. Дешарна тIехь Iуналла дан хIиттийна ма бу уьш. Амма цхьа проблема ю цуьнца йоьзна а".\nКомиссин лаамаш кхочушбарал совнах, оцу берашна, урокана кечйинчу плана тIераниг а ма ду хьеха дезаш, бохуш, кхин дIа а дуьйцу Заргана, пачхьалкхан экзаменаш а хьахош.\nЗарган: И керла тIеэгийнарш ца хилча а, шен хьалха дуьйна болх бечу цуьнан, урокан плана юккъехь дерг а ма ду кхочушдан дезаш. Хьалха урокехь дийцинарг, беро цIахь бан белла болх кхочушбина я ца бина. Цуьнга ладоьгIна, йогIу балл хIоттийна, цхьа хан яйъа а ма еза хьехархочун. Оцу 40 минотчохь и дерриге а хьехна а, дина вер вац педагог".\nСоьлжа-ГIаларчу цхьана школехь лакхарчу классийн хьехархо лаьттина ю 12 шарахь Мадаева Лариса.\nДешаран коьртехь лаьттачийн харцонаш, хьарамлонаш кхин дIа ла а ца елла, кху деношкахь дIатесна цо, оццул безаш хилла болх.\nЛариса: "Кхин хIун дуьйцур ду? Алапаш лахара ду, чусецош ду уьш а. Каракхочург 8 эзар бен дац. Нахана цунах болх бан ца лаьа, суна а ур -аттала. Книгаш шаьш эца еза, тоххара маьхза хиллехь а.\nЙитахьа уьш а, гIад дайча! Хаарш дац берийн, мел хьо гIийла велахь а, хьолада велахь а, лакхарчу доьшийле бер дохуьйтуш, ахчанаш дала деза теттина. Школашкахь "хьехархошна" олий, "директорна" олий, "кир-сир дан" олий, кепекаш сецайо. Дешар чIогIа, чIогIа ледара ду".\nДаим хеза хьехархойн латкъамаш, урок дIаяхьа, ца дуьтуш, шарахь шозза а, кхузза а шайна лерина республикехь вовшахтухучу курсашка кхуьйлу шаьш, квалификаци лакхаяккха, олий.\nКху деношкахь дешаран шо даладалале аьлла, Соьлжа-ГIалахь дешаран, Iилманан министралло махкарчу хьехархойн говзалла айаран институтца юкъахь курсаш дIакхайкхийнера, шайн дагахь, Воронежера тоьллачех лекторш а кхайкхина.\nОцу ладоьгIийлера араяьллачохь къамел тасаделира тхан Нажи-Юьртарчу юккъерачу школехь оьрсийн мотт хьоьхучу Баталова Айзанца.\nЦо дийцарехь, кхунна хуучул а совдаьккхина цхьа хIума ца хазийра царна тахана. Айзан ю дуьйцуш.\nБаталова: "Стохка Петарбухера баьхкинчу Iилманчийн-лекторийн курсашкахь хилла, экзамен дIаелла аьлла, диплом ду сан карахь. Цу тIехь яздина ду, цхьана кхаа шерачохь кхин корматалла лакхайоккхучу курсашкахь хила декхар яц со, аьлла.\nТхо хIора шарахь хьийсадо оцу курсашка. Цара кхин тIех даьккхина я дуьйцуш хIума а ца хуьлу, со цецъяккха цхьа хIума ца дийци-кх цара тахана а. Туьйранаш дийци-кх тхуна. Халкъан туьйранаш муьлхарнаш ду, литературан муьлхарнаш ду, хоьттуш.\nБерашна муха хаздан деза туьйранаш, хьоьху. Воронежера дуьйна схьа а еана, цо ца дийцича а, тхуна а ма хаьа, берашна туьйранаш дезий а, уьш муха Iехо деза а".\nШи шо хьалха Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен тидаме эцнера доьшийлаш, ша хIора школе а, университете а шен комиссараш хьовсор бу, дешархойн, студентийн хаарш лахдаларан бахьанаш гучудаккхархьама, аьлла.\nХIетахь дуьйна ша эшарал бен, кхин тоделла гIуллакх дац.\nШколе комиссараш ца хьийсош, бюрократи, коррупци иэша а йина, ЕГЭ дIалучу дийнахь полисхошка бераш закъалт ца лоьцуьйтуш, цхьа кхин некъаш лехча хIун дара-те Iедало?\nГIуллакх иштта дIадахлахь, гIад дайна хьехархой, Оьрсийчоьнан вице-премьера Медведев Дмитрийс ма-хьеххара, бизнесе дIа а бахана, хьеха стаг а воцуш, лаьттар ю школаш, мохо а лоькхуш.


Доьза вайначу 21 вайнехан стагах долу дов листина Европан кхело\nСтрасбургерчу Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело кхо сацам тIеэцна Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманахь байначу нехан хьокъехь.\n"Бакъонийн инициатива" проектерчу адвокатийн гIоьнца бахархоша чуделла пхи дов ду листинарг: МальцаговгIеран, Юнусован, Евлоева Лидин, Томова Розин, Мурдалован, Эльмурзаеван, Мецоеван гергарнаш хIаллакбарна Оьрсийчоьне йолу претензеш.\nБайначех стагга а вац Оьрсийчоьно тоамехь лехна, берзийна бац болийна хилла талламаш. 2000-2005-чу шерашкахь лечкъийна нах бу Страсбургехь хьехийнарш.\nЭвтарара Мальцагов Мухьади лаьцна 2000 шеран бIаьста шина микроавтобусца, УАЗ-ца, еа БРТ-ца баьхкинчу эскархоша. Цул тIаьхьа иза гина вац нахана. Вигина 7 бутт баьлча бен ца диллина Шелан кIоштан прокуратуро бехктакхаман гIуллакх. Амма иза а ца даьккхина чекх.\nАбдулкеримов Ахьмад а, Абдулкеримов Абу-ШахIид а вигина 2002 шеран Iаьн юьххьехь Веданара, шайн хIусамера. Церан лар а яц кхин хууш. КIоштан кхело бехктакхам гIаттийна бутт баьлча. Таллам битина берзонза.\nЕвлоев Расухан а, Измайлов ИбрахIим а сацийна хилла эскархоша Кантышеворчу "Волга-14" блок-постехь, машена чуьра а биссийна, дIабигина. КхидIа царех хилларг хууш дац.\nЕвропан кхело Оьрсийчоь юьззина бехкейина 21 стаг доьза вайарна а, уьш лоху болх ма-оьшшу ца барна а. Кхелехь тоьллачу наханна Оьрсийчоьно охьадуьллур ду шена тIедожийна ахча – 2 миллион евро.


МоттаргIане кхел: Нохчийчуьра экс-прокурор Уралерчу журналисташна дуьхьал\nФедералан прессин а, экспертийн а тидаме доьжна дов ду Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело Зазадоккху-беттан 25-чохь кхидIа хоттур долуш. Екатеринбургера URA.RU агенталла ю прокурор лаьттинчу Залзаев Муратна хааман информацица эшам барна ша Хьалха-Мартанарчу кхело 15 миллион сом компенсаци яла декхареяр къовсуш. Нагахь санна сацам низаме берзахь, Оьрсийчохь прессера сий эшорна яьхначу компенсацех уггаре дукхахниг хир ю иза, прецедент кхолла а тарло цо.\n2017-чу шеран Марсхьокху-баттахь Хьалха-Мартанан кIоштан прокуроран гIовс волчу Залзаевца некъахьовзам нисбелира Соьлжа-ГIалахь. Цо юьгу Toyota Camry кхийтира "Лада Приора" машенна тIе, вегира оцу чуьра ши стаг, церан машен иккхира.\nХиллачу бохамах лаьцна, Toyota Camry юьгуш хиллачун цIе а йоккхуш, хаам баржийра официалехь республикан прокуратурин пресс-векалто. Оцу хаамо бахарехь, "Ладин" пассажираш Алиев Аслан а, Дандаева Элина а "хиллачу чевнех белла, ткъа хилла чевнаш а йолуш, Залзаев дарбан хIусаме кхачийна".\n"Нохчийчохь прокуратурин белхахочо кхо стаг хIаллаквина. Нах дийна а болуш баьгна машена чохь", – аьлла яра URA.RU-но шен хаамна тиллина цIе. Карарчу хенахь иза йоцуш ю сайта тIехь.\nДукхахболчу хаамийн гIирсаша, шайлахь "Комсомольская правда" газета а, Чечню сегодня" агенталла а йолуш, тоамбира ши стаг велла некъахьовзамехь аларца, Залзаевн цIа а ца йоккхуш.\nНекъахьовзамах долу бехктакхаман дов дIакъевлинчул тIаьхьа, экс-прокурора кхеле арз чуделла шена "Сибрехан-Уралан медиакомпанера" (хаамийн гIирс кхоьллинарг) 24 миллион сом компенсаци йоьхуш: хаам сайтехь лаьттинчу хIора 339 дийнах 60 эзар сом а къастош.\n"Со дика кхетара, бехке воццушехь, бакъйоцчу информацино сайна гонах кхоьллина сурт могIарчу бахархоша, алссам наха, дIасадаржош хиларал совнах, иза сайн коллегех, прокуратурин белхахойх, Оьрсийчоьнан прокуратуран хотIах хьакхалуш дуйла а, цо дуккха а нехан Оьрсийчоьнан Федерацига болу тешам бойъийла а", – аьлла йовзийтина Залзаевс шен позици "Чечня сегодня" агенталлица къамел деш. Цунна хетарехь, хаам социалан машанехь льаттинчу хIора дийнах 60 эзар сом дехар – "иза дукха дац", хIунда аьлча, "сийн мах доза доцуш бу".\n"Компенсацин барам бух боцуш къастийна бу"\nЗалзаевца дов Iоттадаллалц нохчийн даржахошца конфликт хилла яц URA.RU агенталла, билгалдаьккхира Кавказ.Реалиица къамел динчу цуьнан коьрта редактора Некрасов Ивана. Амма хиллачо ца боьхку агенталлина Къилбаседа Кавказера хаамаш бовзийта некъ, элира цо.\nТхуна го дов нийсонца листа йиш йолуш хилар. Нохчийчоьнан Лакхарчу кхелан аьтто бу гIалат дIанисдан\n"Трафикан дукхаллица агенталла хаамийн гIирсийн топ-15 юкъахь ю, Москвал дехьарчу территори тIехь тхайниг уггаре боккха хааман гIирс бу, пачхьалкхах бозуш а бац цу тIе. 15 миллион дIадаьккхича, агенталла къовлаезар ю эр дац ас, амма цо дикка тохар-м дийр ду редакцин бюджетна", – боху Некрасовс.\nПрезидетан гонерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташоно официалехь хаийтина ша сайтехьа юйла: хаамийн гIирсашкахула йолчу комиссин куьйгалхочо Гусиев Павела дехар хьажийна Нохчийчуьрчу Iедале, хаамийн гIирс "хIаллак ма бахьара", аьлла. Мехкан Лакхарчу кхеле а, Оьрсийчоьнан инарла прокуратуре а дIахьедар хьажийна пачхьалкхерчу журналистийн цхьаьнакхетараллин лидера Соловьев Владимира, URA.RU агенталлехьа бистхилла бакъоларъярхой а, хаамийн гIирсашкара журналисташ а.\n"Коллегийн гIоьнца аьтто баьлла Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело нийса сацам бийр болу хьал хIотто. Юхьанца тхуна хетара, тхаьш Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело нийсо яре хьежа дезар ду, Нохчийчоьнан Лакхара кхел кIоштан кхелехьа лаьттар ю, аьлла. Амма хIинца тхуна го дов нийсонца листа йиш йолуш хилар. Нохчийчоьнан Лакхарчу кхелан аьтто бу гIалат дIанисдан", – элира Некрасовс.\nБилгалдаккха деза, Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело шен ладогIарш шозза дехьадаьхна. ХIоразза а Залзаевн дехарца, цо ша "Спутник V" вакцина шена тохийтарца доьзна могуш вац алар бахьана долуш.\n"КхидIа йолчу ханна кхел яхйийр яц аьлла хета суна. Нагахь санна юха а оццу довхочун дехарца ладогIарш дехьадохуш хилахь, оха низамах пайдаэцар туьдур ду иза, арздийр ду", - бохура Кавказ.Реалиига редакцин адвоката Бибиков Павела.\nНагахь санна хьалха тIеэцна сацам хийцам боцуш битахь, кхин а лакха дов хьаладала ойла ю цуьнан – Пятигорскерчу кассацин 5-чу кхеле а, Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхеле а.\nНизамо кхел декхарейо компенсаци къастош, иза йоьхучун "синна хиллачу эшаме" хьаьжжина сацамбан\n"Тхан коьрта претензи ю кхел ен меттиг нийса къастийна яцарна дуьхьал. Оха дехнера дов Екатеринбургерчу Ленинан кIоштан кхеле дехьадаккхар, цигахь ю редакци, цигахь листина цуьнан кхидолу гIуллакхаш хьалха а. Амма кхело иза ца магийна, ца хийцина тхан дехарца кхелахо а. Тхуна кхел кхечу меттехь дIаяхьа езара аьлла хета, компенсаци оццул дукха йоьхийла дац аьлла, иза цхьа а хьал а ца дустуш къастийна ю. Низамо кхел декхарейо компенсаци къастош, иза йоьхучун "хиллачу эшаме" хьаьжжина сацамбан" – боху адвоката Бибиковс.\nПрессе яккхий компенсацеш ехар сов даьржина а дац Оьрсийчохь. Низамо ца магадо хаамийн гIирс банкрот еччул ахча цуьнгара даккха, элира Кавказ.Реалиига Президентан гонерчу адамийн бакъонашкахула йолчу комиссин информацин маршонан центран куьйгалхочо Алымов Александра.\n"Цхьамма шен цIе ларъеш, кхеле арздар – цхьаъ ду. Цхьаъ кхелехула хаамийн гIирсанна бекхам бан хIоттар, миллионашкахь компенсаци а ехна, иза хIаллакбан аравалар – иза геннара кхин ду", – боху Алымовс.\nРегионашкахь, цо бахарехь, кхелаша нийсонца буьстина бо сацамаш. Масала, "Московский комсомолец-Астрахань" редакцера сий эшорна ши миллион сом компенсаци йоьхуш чуделла арз луьсуш, кхелан сацамо къастийна ахча дара дуккхаза а кIезиг.


Умаров: Тхо салтий ду, президентна дика хуур ду Олимпиадех дерг\nКъилба Корейн културан, спортан, туризман министраллана новкъадеана Оьрсийчоьнан тоба Пхенчхане Iаьнан спортан ловзаршка Олимпиаде ца йитина, хаамбо ТАСС агенталло.\n"ХIинццалц хиллачу Олимпиадашкахь лаккхара жамIаш гайтинчу, Пхенчханерчу Олимпиадан кхиамашка доккха дакъа кхачон долчу Оьрсийчуьрчу дуккхаъчу спортхошка сатесна ду Корейн Iедал", - аьлла ду церан дIахьедар.\nАнтидопинган низамаш Оьрсийчоьно дохорна, Дуьненаюкъара олимпикан комитето (МОК) санкцеш дуьхьаляха сацам тIеэцарна а дагахьбаллам бисина Корейн куьйгаллина.\nКхааридийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Влдаимира пурба делла шайн спортхошна Олимпиадехь дакъалаца нейтралан байракхца. Iедало лаамболчарна дуьхьало йийр яц аьлла президенто.\nШинаридийнахь МОК-а Оьрсийчуьра вовшахтоьхна спортан тобан 2018-чу шеран Олимпиаде ца йитина. Iедало допингаца лелийначу махинацешна юкъара шаьш доцийла хоуьйтуш, тоьшаллаш далийначийн аьтто хир бу Олимпиадехь дакъалаца. Амма оьрсийн байракх айа дихкина царна а.\nМаршо Радионо яздира, оцу хьокъехь Кадыров Рамзана шен Телеграм-каналехь яздинчух. Пхенчханехь хинйолчу Олимпиаде Оьрсийчоьнан тоба цайитар, "спортхойн сацам бац, тIингарш охкийначу хьаькамийн ямартло ю" аьлла, яздинера Кадыров Рамзана.\n"Шен шалхалло, стешхалло, хIилланнаша эрчаяьккхина юьхь юха а гайтина Малхбузено", - яздо Кадыровс.\nМехкан куьйгалхочун дIахьедарх комментари йина РБК агенталле республикан зорбан министро Умаров Джамбулата.\n"Кадыров Рамзанан ойла цкъа а хир яц Оьрсийчоьнан президентачуьнца бIостане. Муьлхха а Путинан дIахьедар оха низам санна тIеоьцур ду. Цундела Кадыровс йовзийтианрг шен вахархочун санна позици ю.\nМОК-ан сацам ца тайна цунна, массо а Оьрсийчоьнан бахархошна а санна. Оха дийцарш дийр дац Путина тIеэцначу сацамна гонах. Тхо салтий ду. Президентна дика хаьа", - аьлла Умаров Джамбулата.\nТкъа Кадыров Рамзана, нохчийн цхьа а спортхо Олимпикан ловзаршкахь шайн йоцчу байракхна кIел хIуьттур бац аьлла.\n"Олимпиаде бахийта кечбина нохчийн спортсменаш оха толамхой санна базбийр бу цIахь", - аьлла, тIе а тухуш.\nКарадогIучу шарахь дIахьочу Iаьнан Олимпиаде вахийта цхьа а спортхо ца карийна РБК агенталлана. Спортан министран гIовсан Махтамерзаев Султанан дала жоп ца хилла, муьлха спортсмен ву Пхенчхане вахийта хьакъ аьлла деллачу хаттарна.\n"Сан хIинцца дала жоп дац. Оьрсийчоьнан вовшахтоьхначу тобан тептар хIотториш тхо дац. Наггахь нисло Олимпикан ловзаршка воьдург тIаьххьарчу деношкахь билгалволуш а", - аьлла Махтамерзаевс.


ХIара стаг ву, Украинин малхбалехь Малайзин "Боинг-777" олу некъахойн кема чудаийтинарг ву бохуш, Дуьненаюкъарчу талламан тобано вуьйцург.\nУкраинин малхбалехь Малайзин ""Боинг-777 МН17" олу некъахойн кема чудаийтар толлуш ю Дьуненаюкъара талламхойн тоба. Изза деш ю Bellingcat олу тоба а. Цо чIагIдарехь, талламахойн аьтто баьлла, "Бук" олучу комплексан ракета а тоьхна Донецкан гергахь "Боинг" кема дохийна стаг мила ву бохург къасто.\nBellingcat олучу проектан декъашхоша рапорт арахецна, «Хмурый" мила ву къастор» аьлла цIе а йолуш. Цуьнан Iалашо яра Украинин эскаран векалша дIаяздина телефонан къамелаш дина волу оьрсийн эпсар мила ву къастор. Дуьненаюкъарчу талламан тобанна вевзина «Хмурый" цIе лелон стаг.\nУкраина -- ХIолландера а, ОБСЕ-н а талламхой бу Малайзин Боинг-777 охьадоьжна меттиг толлуш, Лахьан-бутт 6, 2014\nИза ву Советан Армехь эпсар хилла, Донецкехь вина а, ОвхIанистанехь тIом бина а, Ростох кIоштахь вехаш волу стаг. Вуьйцург ву 54 шо долу Дубинский Сергей.\nBellingcat-а дийцарехь, царна билггала ца хаьа Донецкана гергахь, «Бук» ракета а тоьхна, "Боинг-777" чудаийтинарг мила ву.\n2014-чу шарахь Товбеца-беттан 17-чу дийнахь "Боинг" чудаийтира Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа. И бахьана долуш вийра 298 стаг. Уьш бара коьртачу декъана Нидерландийн махкахой.\n«Бук» эцна Украинин малхбале вахана хиллачу стага ша бехке вац бохуш чIагIдо "Боинг-777" некъахойн кема чудаийтарна. ББС-н оьрсийн сервиса электронан почтехула хаттарш делла хилла цу стаге. Цуьнан электронан адрес далийнера Bellingcat-о ша бинчу талламехь.\nДоцца жоп луш цу стага хаам бина, ша омра делла чудаийтина дац кема аьлла. Ткъа Оьрсийчура «Бук» Донбассе дIакхачош дакъалаьцний ахьа, аьлла шега делла хаттар жоп а доцуш дитина цо.\nТалламхошна хетарехь, «Хмурый» цIе лелош хилла стаг хила мегаш ву 2014-чу шарахь аьхка Украинин эскархошна а, сепаратисташна а юкъахь тIемаш доьлхуш «Бук» юьгуш Донецке ваханарг.\nХIолландин говзанчашна хетарехь, "Боинг-777" кема чудаийтинарг ю Оьрсийчоьнан «Бук» олу ракетийн комплекс.\n«Хмурый» цIе йолу эпсар лехча интернетехь караво кхин цхьа оьрсийн эпсар а. Некъахойн «Боинг» чудаийтина стаг хила мега аьлла вуьйцу «Хмурый» Къилбаседа Кавказехь гIуллакх дина ву аьлла вуьйцуш ву.\nТкъа Къилбаседа Кавказехь бохург хуьлу дукхачу хьолах Нохчийчохь тIом бина бохург. Интернетехь лехча карош ву Нохчийчохь тIом бина «Хмурый».\nКарарчу хенахь дийна воцу Оьрсийчоьнан пропагандист Речкалов Вадим ву диверсеш ярехула говзанча волчу «Хмурый» цIе лелочу эпсарера интервью оьцуш.\n-«Хмурый» хIунда тиллина ахь хьайна цIе? - хоьтту журналисто.\n- Велакъежар сайна ца дезарна, - жоп ло диверсешкахула говзанчо.\nДуьххьара стаг вийра ша бохуш дуьйцу эпсаро Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш. Ткъа кхин дIа цо дуьйцург даима а хуьлу путанех дуьзна дозаллаш ду.\nАмма интервью ерзош «Хмурыйс» боху, шина ХIаагин трибуналана тоам хир болуш хабарш дийцина ша.\nНохчийчохь ши тIом хичлчахьана шаьш гайтина майралла а, турпалалла а юьйцуш дукха нах бевлла Оьрсийчоьнан эскархошна юкъахь боху Масхадов Асланан гIоьнча хиллачу Исханов Хьусайна. Нохчийчурча бахархошна дика хаьа цара баккъалла а лелийнарг бохуш вара иза.\nИсханов Хьусайн шозза хилла Ханкалахь Оьрсийчоьнан ницкъийн коьрта штаб лаьттачу кертахь. Дуккха а эпсарш гина цунна цигахь. Сурташ тIехь гойту стаг гина вац шена бохуш вара иза.\nУкраинехь "Боинг-777" чудаийтинарг хила мега аьлла Bellingcat тобанан декъашхоша хьехош волчу Дубинский Сергейх «ДНР-н инарла-майор» хилира 2014-чу шеран Марсхьокху-баттахь МН17 кема дохийна дукха хан ялале.\nТIаьхьо иза эккхийра Донецкера, ахчанца бозбунчаллаш лелийна аьлла. ХIинца Дубинский токхе дахар дIакхоьхьуш ву Ростохан кIоштарчу цхьана эвлахь.


Бахархой ларарш дирзина Нохчийчохь хенал а хьалха\nОфициалехь бахархой ларар чекхдала кIира дисинчу заманчохь Нохчийчохь Ерригоьрсийчоьнан ларарш дирзина лоруш ду, яздо Кавказ.Реалии портало. Журналисташка дина цунах лаьцна дIахьедар Чеченстатан куьйгалхочо Дигаев Рамзана. Бакъоларъярхойн шеконаш ю Iедалхоша динчу зерех.\n"Грозный" пачхьалкхан телехьожийло а дIахьедина, Росстатан урхаллина тIетевжина, Оьрсийчохь хьалхара а, цхьаъ бен йоцу а регион ю Нохчийчоь 100 процентна бахархой ларар дерзорехь аьлла.\nБакъонашларъяран "Iазапашна дуьхьалояран Комитет" организацин юристо Янгулбаев Абубакара Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь дийцина, даймахкахь вехаш вацахь а, ша Нохчийчохь вехаш ву аьлла, язвина хиларх а, ша лерина цахиларх а.\n"Сан уллора гергарнаш а цхьаьна бу Нохчийчохь дIаязбина, амма цигахь бехаш бац уьш. Цундела 100 процентна бахархойн ларарш дирзина аьлла, дIакхайкхор бакъ ца хета. Бан болх цахиларна Нохчийчуьра уьдуш бу нах. Цул совнах, регион концлагерь санна ю, нахана ца лаьа оцу бечу Iаткъамна бухахь биса, хIинций-хIинций лачкъийна дуьгур шаьш, йа дойу бохуш. Къаьсттина и ду коьрта бахьана наха миграци яран, хIунда аьлча, экономикан бахьанашна тIехула нохчочо даймохк дIатосур бац", - аьлла хета бакъонашларъярхъочунна.\nОьрсийчохь ГIадужу-беттан 15-чу дийнахь долийна Лахьан-беттан 14-чу дийне кхаччалц дIахьош дара бахархой ларар.\nОьрсийчохь 2010-чу шарахь динчу лаларшца, Нохчийчохь вехаш вара 1,26 миллион стаг, 165 эзар вахархо сов вара, масала, 2002-чу шеран зерашца. 95 процент бахархоша шаьш нохчий хилар билгалдаьккхинера, 1,9% - оьрсий, 1% -гIумкий.\nБахархой лараран жамIаш хуур ду тIедогIучу шеран Охан-баттахь, ткъа кхоччуш – 2022-гIа шо чекхдалале.\nОьрсийчоьнан имперехь а, Советан пачхьалкхехь а, кхузаманахьлера Оьрсийчохь а хилла 11-тта бахархой ларар. Уггар хьалхара ларар хилла – 1897-чу шарахь Оьрсийчоьнан имперехь, тIаьххьара – 2010-чу шарахь. Ши ларар чекхдаккха йиш йоцуш йисна – 1920-чу шарахь (Махкахойн тIом бахьана долуш) а, 1937-чу шарахь а (хетарехь, цуьнан жамIаш хьулдина, репрессийн маштаб лачкъо).


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Сурат аль-Ихласах лаьцна бакъ хьадисаш яздахьара ахь... Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Суна тахана чIогIа хаза хьадис карийна! Деллахьа, и бакъ хьадис делахь ма хаза неха санна дош ду и! ХIара ду-кх и:\n«В «Аль-фа’ида» аль-Хариджи приведен хадис от Хузейфы – да будет доволен им Аллах! – где говорится, что Пророк Мухаммад (да благословит его Аллах и приветствует) сказал: «Кто тысячу раз прочтет суру “Аль-Ихлас”, тот выкупит свою душу у Всевышнего Аллаха /и спасется от огня Ада/». Об этом упомянуто в «Аль-джами‘ ас-сагир». /См. в книге «Хазина аль-асрар»/ на 152-ой странице».\nДеллахьа, гIийла хьадис-ам дац те и? Ма доза доцуш дика хир дара и бакъ хьадис хилча! Нагахь санна бакъ дацахь, сурат аль-Ихласах лаьцна бакъ хьадисаш яздахьара ахь, хьуна уьш хаахь нагахь санна. Масала, цхьа хьадис хаьа суна, иштта маьIна долуш: сура аль-Ихлас - треть Къурана.\nЖоп лахьара ахь, Олхазар! Дала ницкъ а, Iилма а лолда хьуна!\nИ ахь хоьттуш долу хьадис Шейх Ал-Албанийс (Дала къинхетам бойла цунах) кхоьллина ду аьлла карийра суна. Цул совнаха, Шейх Ал-Албанийс аьлла: «Къул хIуваллохIу ахьад» эзарза дешаран дозаллих лаьцна нийса хьадис ца девза суна, мелхо а цунах лаьцна дийцина долу дерриге хьадисаш чIогIа гIийла ду».\nИ хьадис кхоьллина а доцуш, йа чIогIа гIийла ду аьлла а доцуш, деккъа гIийла ду аьлла бен дацахьара, иза нийса хьадис ца хилча а иштта эзарза и сурат дешарехь Iамал йан мегар дара цуьнца, дукхах болчу Iеламнаха ма-аллара. Ткъа иза кхоьллина ду аьлла хилча, йа чIогIа гIийла ду аьлла хилча, Iамал йан мегар дац цуьнца. Бакъду, нисса эзарза дешча цхьа къаьсттина дозалла ду аьлла а ца хеташ, вуьшта и сурат дукха мел дийши а деза долу дела, деша мегар ду иза эзарза а, итт эзарза а, иза иштта дукха дешар вуно мелехь хIума а ду, хIинца вай дуьйцур долчу нийсачу хьадисашкахь деана ма-дарра.\n«Ал-Ихлас» суратан дозалла дуьйцуш долчу хьадисашна юкъахь Iеламнаха нийса ду аьлла суна карийна долу хьадисаш хIорш ду:\nИ сурат дешаро ялсамани хуьлуьйту.\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана дийнахь со Делан Элчанца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) вогIуш волуш, цунна цхьана стага доьшуш хезира: «Къул хIувалло́хIу ахьад. Алло́хIус-сомад. Лам йалид ва лам йу́лад, ва лам йакул-лахIу́ куфуван ахьад», - тIаккха цо элира: «Хили цунна!». Ас хаьттира цуьнга: «ХIай АллахIан Элча, хIун хили?». Цо элира: «Ялсамани». И стаг волчу ваха лиира суна, цуьнга кхаъ баккха, делахь а Делан Элчанца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) яахIума яарх сой тIаьхьависсарна а кхеравелла, сецира со. ТIаккха, цул тIаьхьа со и стаг волчахьа вахча, иза дIавахана карийра суна».\nИ сурат дешар – Къуръанан кхоалгIа да́къа дешар санна ду.\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Схьагулло, бакъдолуш ас шуна доьшур ду Къуръана кхоалгIа да́къа». ТIаккха, схьагуллуш верг схьагулвелча, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), шен хIусамера ара а ваьлла, «Къул хIуваллохIу ахьад» дийшира. ТIаккха юха чувахара иза. ТIаккха оха элира вовшашка: «Стиглара цхьа хабар деанчух тера ду цуьнга, цундела чувахана иза (и сурат бен кхин хIумма ца доьшуш)». ТIаккха АллахIан Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аравелира, цо элира: «Бакъдолуш, ас шуьга элира айса Къуръанан кхоалгIа да́къа доьшур ду аьлла. Бакъдолуш, и (ас дешна долу сурат) Къуръанан кхолгIа дакъа санна ду шуна!».\nАбу Дардаэра (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Цхьана буьйсанна Къуръанан кхоалгIа да́къа дешалур дарий шуьга цхьаьнгга?». Асхьабаша элира: «Муха доьшур дара и Къуръанан кхоалгIа да́къа?». Цо элира: «Къул хIуваллохIу ахьад» Къуръанан кхоалгIа да́къа санна ду». Кхечу хьадисехь деана ду цо элира аьлла: «Бакъдолуш, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа Къуръан кхаа декъе декъна, «Къул хIуваллохIу ахьад» Къуръанан да́къанехь цхьа да́къа а дина Цо».\nАбу Аййу́ба (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Цхьана буьйсанна Къуръанан кхоалгIа да́къа дешалур дарий шуьга цхьаьнгга? «АллохIул-вахьидус-сомад» (Ал-Ихлас сурат) дешначо – Къуръанан кхоалгIа да́къа дешна».\nАбу СаIид ал-Худрийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, цхьана стагана хезна хиллера аьлла цхьана кхечу стага юх-юха «Къул хIуваллохIу ахьад» доьшуш. ТIаккха, ша́ Iуьйренга ваьлча, Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) волчу а веана, и шена хезнарг дийцина цо цуьнга, и сурат цхьа жима сурат хеташ а хилла цунна. ТIаккха Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «Сайн са Шен керахь долчу (АллахIаца) дуй ма буу ас, бакъдолуш Къуръанан кхоалгIа да́къа санна ма ду иза».\nИ сурат дезаро а, иза дешаро а АллахIана воьзуьйту.\nIа́ишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьа стаг вахийтина хиллера аьлла, тIемалойн цхьана тобанан куьйгаллехь. Ша́ шеца болчу накъосташца жамаIатца ламаз дечу хенахь, «Фатихьатал» тIаьхьа сурат дешначул тIаьхьа даим «Къул хIуваллохIу ахьад» дешарца дIадерзош хилла цо. Шаьш оцу гIазотера юхабирзича, цара и хIума Пайхамаре (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцина. Цо аьлла: «И хIума иштта хIунда дора цо хатта цуьнга». Цара цуьнга иза хаьттича, цо жоп делла: «ХIунда аьлча иза къинхетаме волчуьнан (АллахIан) сифат (Иза вуьйцуш-вовзуьйтуш долу куц) ду, иза дешар (дукха) де́за суна». Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла тIаккха: «АллахIана иза везаш хилар дIахаийта цуьнга!».\n• И сурат дезар ялсамани вуьгу бахьана ду.\nИ хIинцца вай дийцина долу хьадис кхечу дешнашца а дийцина ду, цуьнан чаккхенгахь деана ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) оцу стаге хаьттина хиллера аьлла, «хIора ракаIатехь и сурат ахь дешаран бахьана хIун дара?», - аьлла. Оцу стага жоп делла хилла: «Бакъдолуш, суна дукха дезаш сурат ду иза». ТIаккха Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла цуьнга: «Хьуна иза дезаро ялсамани чу вигина хьо!».\nИ сурат иттозза дешначунна ялсаманехь гIала (йоккха гIишло) югIур ю.\nМуIаз ибн Анаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Чекхдаллалц иттозза «Къул хIуваллохIу ахьад» дешначунна АллахIа ялсамани чохь гIала-хIусам югIур ю».\nИ сурат даим доьшуш хилар вуно доккха дозалла долуш ду. И сурат новкъахь дешар мелехь ду.\nАбу УмамахI ал-Ба́хIилийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элча (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Табукехь а волуш, иза волчу Джабраил малийк деанера аьлла (Делера салам хуьлда цунна), Пайхамарга (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) МуIавийахI ибн МуIавийахI ал-Музаний дIаволла гIо аьлла. ТIаккха иза цига вахча, Жабраил-малийк охьадоьссина цу метте, шеца цхьаьна кхузткъе итт эзар малийк долуш. Цо шен аьтту тIам лаьмнаш тIе биллина, уьш цунна хьастаделла муьтIахь хилла. Цо шен аьрру тIам лаьттанаш тIе биллина, уьш а цунна хьастаделла муьтIахь хилла. ТIаккха, Пайхамара а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), Жабраил-малийко а, вукху малийкаша а докъа-ламаз дина МуIавийатана тIехь. Ламаз дина девлча, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) хаьттина Жабраиле: «Муха кхаьчна хилла-те иза хIокху дарже?». Цо жоп делла цунна: «Цо «Къул хIуваллохIу ахьад» дешарца, ша́ ирахь хIоьттина Iаш волуш а, цхьана хIуманна тIехиъна дIавоьдуш волуш а, гIаш воьдуш волуш а». Кхечу дешнашкахь иштта аьлла а ду иза: «Къул хIуваллохIу ахьад» цунна дезарца а, цо иза вогIуш а, воьдуш а, ирахь волуш а, хиъна Iаш волуш а, массо хьолехь а дешарца а».\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) шен «Ал-Азка́р» жайни тIехь «Новкъахь зикр дар» цIе йолчу да́къана юкъахь дийцина и хьадис.\nИштта и хьадисаш ду суна карийнарш и сурат дешарх лаьцна, Iеламнаха нийса ду аьлла а долуш. Уьш доцурш кхидолу гIийла хьадисаш а ду цуьнан дозаллех лаьцна даьхкина, царна юкъахь буьйцуш болу ме́л хиларга догдохуш шайца Iамал йан мегар долуш ду уьш, чIогIа гIийла ца хилчахьана, кхоьллина а ца хилчахьана. Делахь а кхузахь уьш ца дуьйцу вай, жоп дукха дах ца далийтархьама.\nТIаккха, и сурат кхечу сураташца цхьаьна дешарх лаьцна а ду дуккха хьадисаш, масала тIаьххьарчу шина суратца цхьаьна дешарх лаьцна. Ткъа ахь хоьттург деккъа и цхьа сурат долу дела, цунах лаьцна дерг а дийцина тоам бийр бу вай хIинца кхузахь.\n Ал-Мунзирий – Ал-Албаний, «Сохьихьут-таргIиби ват-тархIиб», № 1478.\n Уьзза жайна, № 1479.\n Уьзза жайна, № 1480.\n Уьзза жайна, № 1481.\n Уьзза жайна, № 1482.\n Уьзза жайна, № 1483.\n Уьзза жайна, № 1484.\n Шейх Ал-Албаний, «Силсилатул-ахьадисис-сохьихьахI», № 589, 2/136.\n ХIокху хьадисан иснад гIийла ду, делахь а Хьафиз Ибн Хьаджара (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «И хьадис масийтта некъаца (иснадаца) деана ду, вовший чIагIдеш а ду и некъаш». «Лисанул-ми́за́н», 5/18. Хьажа кхин а: Мухьаммад ибн Iабдил-Вахьид ал-ГIо́фикъий, «Ламахьа́тул-анва́р ва нафахьа́тул-азхIа́р ва роййуз-замъа́н лимаIрифати ма́ варада минал-а́са́ри фи́ сава́би къо́риил-къуръа́н», 1127, (Дарул-башаирил-исламиййахI, 1997 шо, зорбанна кечдинарг: Д. РифIат Фавзи́ IабдулмуттIалиб).\n Мухьаммад ибн Iабдил-Вахьид ал-ГIо́фикъий, «Ламахьа́тул-анва́р», 1128.


ДогΙанаша Нохчийчохь а дохийна цΙенош, ткъа иза-м дац дуьйцуш а...\nНохчийчоь - Хьалха-Мартанан кIоштахь йочанаш хиллачу деношкахь, Мангал-бутт 2012\nТΙаьххьарчу кΙиранашкахь ца хеддаш йочанаш лаьтта Нохчийчохь, къаьсттина ломан къошташкахь. Дистинчу хиша цΙенош дохийна ТΙехьа-Мартанан а, Хьалха-Мартанан а, Куьрчалан а кΙошташкахь хин йистошца лаьттачу ярташкахь. Некъаш доьхна, тΙеш дΙадаьхьна, тоькан серий хедда цигахь а, лаьмнашкахь а. Хилла зенаш чоьте эцна меттигерчу а, мехкан а Ιедалша цхьаццайолчу меттигашкахь, делахь а тидамза юьсуш ю дуккха а ярташ. Царех ю, масала, Нажи-Юьртан къоштара Беной-Ведана а.\nБаттахь, юкъ-кара бен сацар доцуш, дилхинчу догΙанийн тΙаьхьало хаало Теркаца а, Мартанца а, Ιаьсца а, Басца а, Хулоца а, Органца а, Яьссица а лаьттачу ярташкахь. Кху баттахь доьхна бΙе гергга цΙа, такха кхерам болуш ду оццул а сов цΙенош. Гих-чохь, масала, 4,5 метре кхоччуш хи хьаладаьлча доьхна 20 сов цΙа.\nЙочанаша гΙайгΙане яьхначех ю Шуьйтан, Шаройн, Веданан лаьмнашкара ярташ. Царалахь ю Маршо Радионе хаам бина Ахматов Амхьад веха Нажи-Юьртан кIоштара Бена-Ведана а. Шайн юьртана хилла бохам Амхьада иштта бовзуьйту.\nАхматов Амхьад: «Соцуш а доцуш, догΙанаш доьлху дикка хан яра. Бена-Яьсси ду охьадогΙуш, цо гола тухучу меттехь Гуьржий-мохк олуш ю Беной-Ведана чуйогΙу цхьа юьрт, цигахь, цхьа агΙо чу а яьхьна, дийнна некъ, «Жигули» а чекх а ца ялалуш, гатбелла. Ιедалх стагга а меттахволуш а ца хилла, юьртахо ву, Умаров Алмасаз, шен харжаца бердан мара дΙабоккхуьйтуш, хедош, юьртана накъосталла деш воллу иза.\nЮьрта йисттехь дерг-м дийца а эшац. Дукха адам ду бажа эцна ламтΙе дахана, цхьаъ бен цига боьдуш некъ а бац, иза текхна лаьтта. «Лоьман Орц» олуш ю Беной-Ведана чуйогΙу жима юьрт, цигара дехьаболуш, лома боьду некъ текхна, чаккхарма гергга охьаеъна и агΙо, цигахь вуно боккха Ιам кхоллабелла. Йоккха ши тарх тΙеттΙаеъна, айелла, кΙорга Ιам хΙоьттина цигахь. Цхьа а да, бала болуш, орцахваьлла а вац.\nЦхьа накъост вара, деллахьа, цхьа йозанца-хабарца волу стаг вогΙур вац-те, бохуш, сатуьйсуш. Веъча а, иза вист хила ма ваьхьар вац, газетехула я кхечу чухула шайна хьовзаме дош долуьйтур дац «цара», аьлла, иштта дитира-кх. Цхьа 40 де дисина ломара юьртан бажа цΙаберзон, ткъа нах цигара охьабахка беза меттиг йоьхна, тΙекΙелъяьлла лаьтта».\n2000 стаг веха цхьа Бена-Ведана хилла ца Ιаш, такхаршка яхна лаьтта цунна гонахара Йоккха Бена юкъайоьлху ярташ а. Цигахь а текхна некъаш.Хьал кхидΙа а Ιедалхой бала а боцуш латта дисахь, мехкаца йолчу зΙенех хада а сахьт дац шайн ярташ, боху Ахматов Амхьада.\nАхматов Амхьад: « Гонаха дерг: Бена чу йогΙуш ю «Денги-Юьрт» олуш меттиг, цигахь тΙекхна латта, массех цΙено чудаьхьна. Нагахь санна догΙанаш юха ца дерзахь, ламтΙе боьлху некъаш дΙабевр бу. Бежана даххал бен ца бисина цигара некъ а, ткъа бала болуш цигахь а вац, боху-кх юьртахоша, стагга а. Хи дΙадаха меттиг йоккхушший, некъан дола дешший Ιедал дац. Бахархоша токах, хих, газах, машенаш долахь латторах ял ю луш, ткъа некъаш-м тобеш-м вац цхьа а».\nКъайле яц цхьана а нохчочунна, махкарчу хьаькамех доккха дакъа оццу Бенара а, Бена-Веданара а нах хилар. Цундела тамаше ду уьш шайн децΙахь доьхна хΙоьттинчу хьолан бала а боцуш, шаьш хьакамалла леладечу Соьлжа-ГΙалахь парггΙат буьйшуш-гΙовттуш, бехаш дΙаΙар а.\nШа дуьненна а комаьрша стаг хилар гайта хьаьгна хьаькам а волуш ехачу Нохчийчоьно деношкахь Кубанехь бохам хиллачу Крымск-гΙала 30 «Камаз»-машен хьажийра шайца цхьацца рицкъа а хьош. Шеко яц иза меле хΙума хиларан.\nТкъа иштта хиш дестарца тΙекхаршка яхначу Бена а, Беной-Ведана а, Соьлжа-ГΙалано шена еллачу кучана дуьхьал коч кховдош, Кубанан коьрта хьаькам Ткачев Александр орцах ца валахь, махкарчу хьаькамашна, шайн ярташкара бала гуш а бац, шаьш уьшалшкахь дуьсуш лаьтта, бохура Маршо Радиоца къамел динчу Бена-Веданарчу Ахматов Амхьада.\nДогIанаша бохамаш бина нохчашна а, амма иза-м дац дуьцуш...


ТIедогIучу Шарахь Кхечу Пачхьалкхашна ГIо Дар Лахдан Дагахь ю Iамерка\nIамерка -- Президент Обама Барак 2013-чу шеран бюджетах лаьцна дуьйцуш ву Къилбаседа Вирджини штатан Аннандейлехь йолчу юкъараллин колледжерачу студенташна,13Чилл2012.\nIамеркан президенто Обама Барака Оршот-дийнахь йовзийтина 2013 шеран хир йолчу шайн бюджетан проект. Цу документаца а догIуш, Цхьаьнатоьхначу Штатийн бюджетехь хир ду 3 триллион 800 миллиард доллар. Обамас кечйинчу планаца лахдийра долуш ду ахчанца Европера а, Азера а пачхьалкхашна гIо дар.\nIамеркан президенто Обама Барака Оршот-дийнахь йовзийтина 3 триллион 800 миллиардах лаьтташ йолу 2013 шарахь хир йолчу бюджетан проект.\nОбама Барака Конгрессан декъашхошка кховдош йолчу бюджетах низам хир ду ала хала ду, президентан харжамаш дIахьуш долчу шарахь махкахь политикан маневраш дIайоьлхуш а йолуш, Вашингтонехь лаьтташ йолу климат бахьана долуш.\nАмма и бюджет йовзуьйтуш Обамас элира шен плано гIо дийра ду махкарчу экономикана нийсачу новкъа дIаяха аьлла.\nОбама: Бюджетан коьрта ойла иштта ю. Вайн экономика кхуьуш а йолуш, белхан меттигаш кхоллар алсам долуш а долуш ваьшка далуш дерг ша-дерриг а дан деза вай цу новкъахь диса. Вай беш болчу белхан цхьа дакъа ду бюджетан дефицит лахяр. Ткъа, нагахь Конгрессо хIара бюджет тIеэцахь, 2022 шо тIекхачале вайга лахялур ю вайн бюджетан дефицит диъ триллион доллар барамехь.\nIамеркан президенто кечйинчу планаца а догIуш, бюджетера ахча кхоадан аьтто бера бу хьоладайшара ял яккхар алсам а доккхуш, пачхьалкхан цхьацца урхаллаш а, институташ а латтош дойуш долчу ахчанан барам лах а беш.\n2013-чу шарахь Iамеркан пачхьалкхан департаментана а, Дуьненаюкъаралла Кхиоран Iамеркан Агенталлана а бюджетера лур долчу ахчанан барам I,6 % алсам бера болуш балахь а, 51 миллиард 600 миллион долларе кхаччалц, цхьайолу программаш яц ян дезар ду.\nИштта Европерачу а, Евразерачу а пачхьалкхашна гIо дан луш долчу ахчанан барам лахбан безар бу I8 %. Iамеркан пачхьалкхан департаменто бахарехь, цуьнан бахьана ду цхьайолчу пачхьалкхаша кхиме рынкан демократи дIахIоттийна хилар.\nАмма Iамеркан пачхьалкхан департаменто билгалдоккху цу пачхьалкхашна луш долчу ахчанан барам лахбар ца боьвллачу денна маслаIат карор санна хIума хилар.\nОбамас а даре до ша ахча кхоадар Iалашонца цхьадолу деш дерг идеалан ца хилар.\nОбама: Аса хьахош дерг ду цхьацца ахча кхоадар, баккъалла а иза чIогIа оьшуш дацахьара аса дийра доцуш долу. Иза оьшуш ду дан. И баккъалла а хала болу сацам бан дезаш ду вай, вайн пачхьалкх юха а оьшуш болчу финансийн чIагIалла йолчу некъа яккха.\nОбамас Конгрессе кховдош йолчу бюджетаца а догIуш, Украинерачу гражданийн юкъараллана гIо-накъосталла дан хьажош ду 54 миллион доллар.\nИза уггара дукха ахча ду Евроазин регионерачу пачхьалкхана хьажош долу. Iамеркан пачхьалкхан департаменто дийцарехь, Украинина лур долчу ахчано гIо дийра ду демократин реформех юхайолуш йолчу цу пачхьалкхарчу юкъараллина хир долу тохар мал дан.\nГуьржийчоьнна лур долуш ду 43 миллион доллар, 25 миллион доллар кIезиг кху шара цу махкана деллачулла а. Иза эскаран хьашташца йоьзна йоцучу программашна дойур долуш ду.\nГуьржийчоьнна лур долу ахча дойур ду цу макхахь низамаш лелар чIагIдарна а, цуьнан энергетикан кхерамазалла чIагIярна а.\nКосово кхолагIа уггара дукха Iамеркан бюджетера ахча лур долу пачхьалкх ю цу регионехь. Оьрсийчоь йоьалгIачу меттехь ю. Цунна лур долчу ахчанан барам а лахбийра бу 36 миллион 200 эзар доллар барамехь.\nОьрсийчохь и рицкъ дойур ду гражданийн юкъараллана гIо-накъосталла деш а, Къилбаседа Кавказехь хиллачу тIеман тIаьхьалонаш маляр Iалашонца а.\nУзбекистанна тIеман гIо дийра долуш ду 150 миллион долларна.\nИза 50 % алсам ду стохкалерачулла а. Ташкенто боккхачу барамехь техникца а, цхьацца гIирсашца а гIо дира Цхьаьнатоьхначу Штаташна ОвхIан-пачхьалкхехь тIеман операци дIахьуш.\n2013-чу шеран Iамеркан бюджетехь 10 процентана кIезиг ахча къастийна Иракъана кху шарахь деллачулла а, цигара Iамеркан эскарш дIадигинчулла тIаьхьа цу пачхьалкхана гIо дар мехала хилар алсам даьллехь а.\nИракъехь а, ОвхIан-махкахь а тIемаш совцор бахьана долуш гергарчу масех шарахь 800 миллиард доллар бюджетера ахча кхоадан дагахь ю Iамерка.\nОбамин планаца а догIуш 800 миллион доллар кIезиг ахча хьажор долуш ду Iамерко Гергарчу Малхбалехь демократин реформашна гIо дан.\nIамеркан президенто Обама Барака Оршот-дийнахь йовзийтина 3 триллион 800 миллиардах лаьтташ йолу 201


Украинехь даржийна Оьрсийчоьнан агитацин кехатех пайдаийцира Нохчийчохь тIом боьдуш а\nСтигалкъекъа-бутт 03, 2022\nУкраина, Луганскан кIошт. "ЛНР-н" эскархочун карахь бу агитацин хIоъ. Зазадокху-беттан 29-гIа де, 2022 ш\nУкраинерчу Черниговн кIоштахь бомбанаш еттачу хенахь пайдаэцна, хетарехь, Оьрсийчоьнан эскарша Нохчийчохь шолгIа тIом боьдуш лелийна хиллачу агитацин хIоьънех. Цуьнан тоьшалла до цу юккъехь хиллачу кехаташа, цхьахдолчун даьккхина сурт зорбане диллинера украинхойн вевзаш волчу блогеро Птушкин Антона.\nКхечу хьасташкахь хIара информаци тIечIагъеш яц, Оьрсийчоьнан тIеман министралло еш комментарий а яц Украинехь шира агитацин хIоьънех пайдаэцарх лаьцна. Делахь а, Европерчу нохчийн диаспоран векалша, дукхахберш даймахкара дIабахна федералан эскарш чугIортар бахьана долуш, тIечIагIдина Птушкина зорбане даьхна кехаташ бакъ хилар.\n"Суна ца хаьа, Нохчийчохь шолгIа тIом хиллачу заманара хIоьънаш Украинехь муха нисделла, амма хьоьху текст ешар. Цхьа сюр ю-кх хIара", - аьлла блогеро, караяьхкинчу агитацин материалашна комментарий еш.\n"Нохчийчоьнан бахархошка" кхайкхам бечу кехата тIехь дIахьедар ду, "меттигерчу ахча долчу нехан, террорхойн тобанхойн куьйгалхойн, талорхойн, къуйн, нах бойучийн" интересаш Iалашъяйта гIерта цаьрга…Басаевс, Хаттаба, Удуговс, кхин а цхьа могIа кхечу наха а "хьарам ахчанаш доху шун цIий тIехь". Кхайкхамна куьйг яздинера "Оьрсийчоьнан эскарийн цхьанатоьхначу тобанан куьйгалло".\nНохчийчохь шолIга тIом боьдуш изза кехаташ кхийсина хилар тIечIагIдира Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Венерчу "Ичкерия" синбахамаллин центран куьйгалхочо Исханов Хьусайна а – Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь къобал ца йинчу Ичкерин президентан Масхадов Асланан адъютант хилла ву иза.\n"Иштта кехаташ Соьлжа-ГIаларчу сан цIахь архивехь дIадехкина ду. Изза кехаташ кхуьйсура артиллерин хIоьънашца а, вертолеташца а еттачу хенахь Соьлжа-ГIалахь а, кхечу нах бехачу ярташкахь а. Оьрсийчохь телхинчу хьелашкахь а, Путинан эскаро йоллу резервах пайдаэца дезарна а, тарло Украинехь иштта хIоьънаш лелон", - дIахьедина Исхановс.\nУкраинехь керийна кехаташ Нохчийчохь а даржийна хиларх иштта тIечIагIдира Европерчу нохчийн Ассоциацин векало Албаков Шемала.\n"РогIера юха а гойту кхо, мел телхина Оьрсийчоьнан арми а, йоллу система а коррупцина а, ледарлонашна а юкъахь а. Шаьш стенца, мича тухуш а цо хьовсу уьш", - тешна ву Кавказ.Реалиица къамел динарг.\nОьрсийн эскарша гоне ерзийначу Украинан Херсонан кIоштарчу Киселевка эвлахь кхийсарш хилла Бурятерчу а, Нохчийчуьрчу а эскархошна юкъахь. Цунах лаьцна хаамбина Украинан тIеман министраллан иччархойн коьртачу урхалло (ГУР). Конфликтан агIонийн дIахьедарш зен аьтто бац, саццаза бечу тIеман хьелашкахь.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан кийча ву миллион долларшкахь мах бала Дудаев ДжовхIаран а Шейх Мансуран а цIарахчу украинхойн батальонийн буьйранчаш – Осмаев Адам а, ЧIебирлойн Муслим а - болчу меттигах хаам бинчунна.


Талораш лелийначу шина нохчочунна таIзар дина Мордовехь\nНохчийчуьрчу шина вахархочун хьокъехь Мордовехь кхело сацам бина. "Талор дар", "Шена луъург лелор", "Бакъо йоцуш наркотикаш эцар, латтор" аьллачу артиклашкахь бехке а веш, колонехь даккха 2,5 шераш хенаш тоьхна цу шинне а.\nТалламчаша чIагIдарца, стохка Гезгамашин-баттахь таIзре хIоттийна шиъ, оцу заманчохь Москвахь вехаш хиллера и шиъ, шайна евзаш йолчу зудчун дехарца Мордови а веана, цуьнан хиллачу везаро, Узбекистанерчу вахархочо, кхуьнгара духалург эцна ах миллион сом схьадаккха гIоьртинера.\nМордовин чоьхьарчу гIуллакхийн министралло хаам барехь, скотчаца дIа а вихкина, урс хьокхур ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш, итун шнурца цуьнан садукъон хьийзинера и шиъ.\nЦул совнах, цхьахволчо тIехь ницкъбийр бу бохуш, кхерам а тесна, цуьнан кисанара ворхI эзар сом даьккхинера.\nIазапе хIоттийначун ка яьллера полици кхайкха. Дийцарехь, и шиъ лоцучу заманчохь цхьаъ наркотикаша вахийна а хиллера.\nСтохка Лахьан-баттахь Петарбургехь шен петарара лаьцна дIавигинера Нохчийчуьра веана веха 21 шо долу Абдылхаисиев Мансур. Меттигерчу "5-гIа канал" телевизионо дийцарехь, харцхьа леларна бехктакхаман дов айдира цунна дуьхьал. Лацале чекхъяьллачу буса цо социалан машанашка видео хIоттийна хиллера, "Лада Приора" машена чуьра, ша гIалин полицин урхаллина уллехула тIехволучу юкъанна, корах ара а яьккхина, маса-топ етташ.


Референдум хила тарло Украинехь\nУкраинан президентан декхарш кхочуш дечу Турчинов Александра дIахьедина, шайн Iедал дуьхьал дац Украинан пачхьалкхаллин кеп халкъе референдумехь къастаяйта, аьлла. И тайпа референдум президентан харжамаш боллучу дийнахь, Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнахь ян а мега, элира цо оршот дийнахь телевизионехула.Турчинов тешна ву, дукхахболчу бахархоша Украинан цхьаалла тIечIагIйийриг хиларх.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс а дIахьедина, Украинан Iедало алссам референдум дIаяхьарх ойла ян еза, аьлла. Украинан малхбалерчу къошташкахь бехачу оьрсех болу сепаратисташ а бу махкахь референдум хIоттон еза аьлла хеташ.\nТурчиновн Iедало герз охьадилла аьлла кхайкхийначу ультиматумах терго еш а бац цкъачунна малхбалерчу гIаланашкара Iедалан хIусамаш лецна Iен герзахой. Ультиматум кхочуш ца яхь, шаьш шуьйрра тIеман барамаш болор буйла хаийтина Турчиновс а, цуьнан гоно а.


ПIераскан дийнахь официала кепара ХIавел Вацлаван цIе тиллина ПрахIерчу Рузине олучу дуьненаюкъарчу аэропортана. ХIавел духхьара Чехословакин, цул тIаьхьа Чехин президент хилла ву. ГIадужу-беттан 5-чу дийнахь цуьнан кхочур дара 76 шо.\nХIавел Вацлав - друматург а, эссеш язярхо а, хилла волу диссидент а –Чехословакин президент хаьржира цу махкахь бархатан революци хилча. 1993-чу шарахь дуьйна 2003-чу шаре кхаччалц Чехин президент вара иза.\nХIавел Вацлав вевзаш волу а, лоруш волу а бакъонашларярхо вара. Иза шега далуш дерг дерриг а дан гIоьртира тIемаш ловш болчу Нохчийчура бахархошна гIо дан. ХIавел велира стохка ГIура-беттан 18-чу дийнахь.


Италехь мохк бегоран дакъа кхаьчна нохчийн зударшна а\nИтали -- Модена-гIалахь килсана хьалха гулбелла мохк бегоро синтем байина нах, 29Стиг2012\nТIаьхьарчу иттех дийнахь масийттоза мохк бегийна Италехь, иттех сов стаг а вуьйш. Эзарншакахь ду тховкIело йоцуш бисинчу нехан терахь. Амма беккъа меттигера бахархой хилла ца Iа Италехь мохк бегорах бохам баьлларш. Царна юкъахь Нохчийчоьнан бахархой а бу, йохк-эцар лелон цу махка бахана болу.\nИталерчу Эмилья-Романа цIе йолчу регионехь мохк бегор Стигалкъекъа-беттан 29-чу дийнахь Iуьйранна доладелира. Официлан хаамашца, Рихтеран бустамца 5,8 дакъа ондалла йолу и мохк бегор, инзаре хиларан тоьшалла ду, цу бохаман эпицентр Италерчу Модена олучу меттехь хиллехь а, латта дегор хаалуш хилла хилар 500 километр цунна гена Iуьллучу Австрехь а.\nКарахь болчу хаамашца, мохк а бегийна вийна 15 стаг. Амма меттигерачу Iедало и терахь алсам дала мегаш ду боху. ХIинцале а кхечу меттигашкахь тховкIело карийначеран терахь ду 6000 стаг. Орцанан сервисийн белхахой хIинца а шайн белхаш дIахьуш бу йохийначу гIишлойн херцаршлахь.\nИ мохк бегор ловш йолчу Италера Эмилья Романья цIе йолу меттиг туристашна уггара а дукха езачерах ю. Цул совнах дерриг а дуьнентIера йохк-эцар лелош болу нах а оьху цига. КIезиг бац царна юкъахь Нохчийчура зударий а.\nСоьлж-гIалин урамашкахь «Италмода», я «Италера духарш» боху йозанаш яздинчу туьканашкара духарш дукхачу хьолахь цу Эмильян Романа регионехь йолчу Болонья а, Римини а гIаланашкара эцна хуьлуш ду. Кху деношкахь а бу Италехь духарийн керла коллекциш эца бахана нохчийн зударий.\nМохк бегор бахьана долуш шинарин дийнахь аэропорташ кеманаш тIаьхьадисар ловш хиларна, шайн хеннахь Италера цIа баха йиш йоцуш бисинарш а бу царна юкъахь.\nИ тайпа некъахьовзам а хилла, Римини-гIалахь лаамаза масех де дакха дезначу Хьава цIе йолчу Нохчийчурча яхархочо дийцира, шаьш дIасалелаш дерш дукхачу хьолахь чартеран олу рейсаш еш долу кеманаш ду аьлла. КIирнах шозза шинарин дийнахь а, шоьтан дийнахь а Москохна а, Риминина а юкъахь дIасалела уьш бохуш, яра иза.\n«Шинарин дийнахь Риминехь а, цунна уллехь йолчу гIаланашкахь а мохкбегор бахьана долуш, рогIера кема ца гIоттуш дисина. Цундела тхо хIинца тIедогIу шоьтан де тIекхаччалц цIа даха йиш йоцуш, Италехь дисина»,- бохуш, дийцира Хьавас.\nТкъа мохк бегор аша муха-мичахь лайра аьлла, шега хаьттича, Хьавас элира, ша а, шеца хилла кхин а ялх нохчийн зуда а шинарин дийнахь сахуьллучу хенахь Риминина гена йоццуш йолчу Фольи цIе йолчу гIала йоьдуш яра цигахь йорах хIуманаш юхкуш йолу туьканийн складаш хилар а хезна, аьлла.\nШаьш вовшашца хабаре а девлла, хIумма а гуш дацара, амма шайн жима автобус лелорхочо, цец а ваьлла, машен сацийра, бохуш дуьйцу Хьавас. Цо дийцарехь, карарчу хенахь цунна хууш мохк бегийначу регионехь цIа яха кемане хьоьжуш иттех механа еана Нохчийчура зуда ю. Царна мохк бегоро дина зе дац.\nХьахо догIу, кхул хьалха, Зазадоккху-беттан 20-чу дийнахь а хиллера цу меттигашкахь мохк бегор. ХIетахь а даккхий зенаш динера цигахь 7 стаг а вуьш, дуккханна а чевнаш а еш.


ЧIир ца эцча таIзар дина ца лору вайнаха\nНабахтехь хан яьккхина араваьллачу, мацах полисхойн декъан хиллачу белхахочунна герз диттина ГIалгIайчохь. ЧIир екхна хила там бу бохуш дуьйцу. Цу бахьанашца ницкъаллийн структурашкара нах байина меттигаш дагалоьцу "Кавказ.Реалии" портало.\nЧIир ца эцча таIзар дина ца хета вайнахана\nДахначу кIирандийнахь Несаран кIоштарчу Яндарехь полицехь болх бина цхьа вахархо вийра, герз диттина. Оршотдийнахь гIарадаьккхира и гIуллакх "Интерфакс" агенталло.\nБолчу хаамашца, шен кертахь дIасалелачу 34 шо долчу стагна маситтазза герз тоьхна, къайлабевллера зуламхой. Чевнех хьалха ца ваьллера иза, оцу мIаьргонехь велла хиллера.\n"Хьалххе яьржинчу информацица, и стаг вийна хила тарло чIир йоькхуш", яздо агенталло, ницкъаллийн структурашкарчу шайн хьосташна тIе а тевжаш.\nБехктакхаман кодексан105-чу артиклца (стаг вер) гIуллакх долийна Талламан комитетан Несаран кIоштарчу декъо. Оццу артиклца бехкевина, набахтехь ворхI шо а даьккхина, 2015-чу шарахь араваьккхинера иза. Стаг вийначул тIаьхьа полисхойн могIаршкара а дIаваьккхира иза.\nСтохка аьхка хаам баржийра, ГIалгIайчуьрчу масех некъо шайн чIирхо ву аьлла, дIакхайкхийна Сунжа-кIоштан полисхойн декъан хилла хьаькам Беков Мохьмад аьлла. Меттигерчу экстремизмна дуьхьало латточу центрехь (ЦПЭ) къизаллаш лелорца долийначу гIуллакхца набахтехь даккха кхо шо тоьхна цунна ГIадужу-баттахь. Бековна дуьхьалбевллера дуккхаъ нах гIалгIайн оппозиционерна Хазбиев Мохьмадна дуьхьал бух боцуш гIуллакх цо долорна.\n2015-чу шарахь ЦПЭ-н куьйгалхочун гIовсан даржехь Беков волчу заманчохь, Хазбиевна герз кхоьсина цо бохуш, чIагIдора жигархочун гергарчара. Кху беттан 27-чу дийнахь ГIалгIайчуьрчу Магасан кIоштан кхело набахтехь даккха ши шой, итт буттий кхайкхий Хазбиевна. Бакъо йоцуш герз лелийна аьлла, артикл а юкъа а ялош.\nЦПЭ центрехь Iазапаш лелорца долийначу гIуллакхехь дакъалаьцначу гIалгIачо Муцольгов Зеламхас а дийцира "Кавказ.Реалии" портале, 2010-чу шарахь масех дийнахь шена тIехь ницкъбарх оцу центран белхахоша. Карабулакерчу криминалан полицин хьаькамна Нальгиев Илесна вен Iалашонца кIело йира айхьа алий, тIелаца бохуш.\n"Цунна тIаьхьабевлла нах бара, лецначарна тIехь ницкъбина ву иза, чIир кхайкхийнера цунна. Иза лачкъийна вигале, цхьана тезетахь нисвеллера со Нальгиевца. Иза дIавоьдучу заманчохь, цуьнан машенна герз диттинера. Нальгиев муьлхачу машенца вара ас дIахаийтина сайн накъосташка аьлла, бехк суна тIебилла гIоьртира уьш.\nМа дарра дийцича, Нальгиевл а цхьа ши сахьт хьалха дIаваханера со цу тезетара", - дуьйцу Муцольговс. 2012-чу шарахь Нальгиев Илесна 8 шо хан туьйхира, лецна балийначарна тIехь Iазап латторна.\nГIалгIайн оппозицин лидер лаьттинарг ларамза вийна цо аьлла, арахь яккха хан туьйхира 2010-чу шарахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана чуйогIучу центран куьйгалхочун гIовсна, Ingushetia.ru сайт лелочу Евлоев ИбрехIимна.\n2010-чу шарахь кафе чохь иза хIума кхоллуш волчу заманчохь, цхьана стага масийттазза герз туьйхира Евлоевна а, цуьнан хадархочунна а. Цо вийначу оппозиционерах чIир эцна бохуш, даржийра хIетахь а.\n"ЧIир кхайкхочу хенахь наха тергоне ца оьцу оцу стеган статус а, я иза мича даржехь ву а. Хетарехь, маьIне дац, низамашкахь "чIирхона" таIзар дина хилар а. Шен чуьра стаг вийначарна цунах тоам ца хуьлу, барам боцуш хуьлу цаьрга деана вон. Делахь а, пачхьалкх шен функцешца ларош цахилар, къепе цаьрга латталуш цахилар а ду кхузахь гуш дерг, чIир екхар юкъара дIадаьлла цахиларо гойту и", билгалдоккху меттигерчу юристо.\nЧIир кхайкхоран Iадат – ламаст хилла дисина. Цуьнца а догIуш, вийначун гергарчарна бекхамбар тIедужу куьгбехкечунна, я цуьнан гергарчарех цхьанна.\nВовшашца мостагIалла лаьттачу доьзалашна юкъахь маслаIат лелош лерина комиссеш ю вовшахтоьхна Кавказан регионашкахь. 2009-чу шарахь ГIалгIайчохь а кхоьллира маслаIатан комисси. Болх бан йолаелчхьана, цуьнан декъахоша масех бIе доьзалш вовшаца берта бахийтина. Дахначу шарахь 16 доьзалш тIебитира церан гIоьнца.\nТекстан автор Сугуева Юлия, гочдинарг Димаева Лиза


Нохчаша, телекамершна хьалха а хIуьттуш, мехкан хьаькамаш шайгара яьллачу ледарлонашна къинтIерабоху видео гича, боьлу Оьрсийчуьра бахархой, кхаьрда Нохчийчоьнах. Амма дац хедаш нохчий шайн махкахь бехказбийлийтарш.\nХIора кIиранах цхьаъ я масийтта кхачаво «Грозный» телеканале шена я шен гергарчарна лен. Оцу эфирашка самукъадолуш хьовсу цхьаберш, Iедална неIалташ а хьежош хьовсу кхиберш.\nТIаьххьарчу сценех дара кху беттан 2-чохь Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министра Алханов Руслана, маларх, наркотикех кхетта аьлла, Гуьмсан кIоштарчу нахана телеканалехула довдеш гайтар. Изза сюжет яра полицин сайта тIе хIоттийна а.\nДерриг а дуьненехула даьржачу мехкан телеканало бIеннашкахь гайтина и тайпа материалаш. Оцу кепехь «къам Iамор» ю Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна марзъелла йисина кеп.\nМахкахь бехказбуьйлуьйту, эфирехь белхабо зударий, бераш, божарий. Бахьанаш кеп-кепара хуьлу: социалан машанашкахь хьаькамашна цатовриг яздар, арахь гIант дохор, къаноша шайна хенера бовла гIодехар, палтосурш емалбар, хиндерг дийцийта «хIума хуучунна» тIевахар, майра дош аьлла блогер чехор, Нохчийчохь маршо яц алар. «Къурд» олуьйту нах а хуьлу бевзаш болчу публицистийн, политикийн биста кхаччалц, Масала, Шевченко Максим санна. И дерриг а ду тIаьххьарчу эха шарахь лелла.\nСтаг лаца а лаьцна, халкъанна хьалха хIоттор нохчийн амалш цаевзачара кхетадо веккъа и цхьа стаг сийсазвича санна, еккъа цуьнан бакъо йохийча санна. Амма дац иза ишта – шайн стаг маьттаза гайтича юьхьIаьржа хIутту берриг а доьзал, ерриг а юьрт, дерриг а тайп. Телеканалехула я Инстаграмехула емалвинчу вахархочунна макхло дуьне, дIатотту иза шайн гонера цуьнца цхьана болхбечара а, цуьнца юкъарлонехь леллачара а. Цундела ю и репрессин кеп оццул шуьйра яьржина а, Iедало шена коьрта мукъ бина лелош а.\nХуьлийла дуй «нах бехказбийлийтар» Оьрсийчуьрчу кхечу регионийн куьйгалхошна пайде, даьржийла дуй иштаниг Нохчийчоьнал арахьа? Муха тIеоьцур яра и кеп аш, хаьттира «Кавказ.Реалиино» нохчех боцчу нахе, оьрсашка а, кхечу къоман векалшка а.\nАндреева Виктория, историк, Санкт-Петербург:\n– И саннарг суна сайна дайна цкъа – Селигерехь, кегийнахана сцени тIехь къамелдечо бехкбуьллуш, цара форуман низам дохорна. Иштаниг лелла Сталинан заманахь – адамаш партин гуламашкахь шаьш-шайна тIелейтар, дохкодийлийтар. Гонах мел волучо а ала дезаш хилла царех лаьцна вон дош, бехкбилла безаш хилла. Петербургехь иштаниг хуьлийла дац тахана. Кхузахь лелачу юкъарлонийн хатIо магош дац иштаниг.\nКаткова Мария, совдегар, Киров:\n– Вуно ирча го Нохчийчуьра и сценаш. Полицина хьалха, бераш санна, гезбохуш, охьатаIабой, барт хоттуш, хьийзабо нах. Амма оцу куьрканах чекхдевллачу адамех масмаликаш хир дац. Стагера даьлла вониг емалдар – иза дика ду. Цо динарг зуламе дуйла хаийтар а ду дика. Амма дика дац, бIешераш хьалха санна, стаг наханна хьалха а хIоттийна, цуьнан юьхьчIуьйриг охьаяккхар.\nНадвидов Лев, программист, Элиста:\n– Суна иза цIармат хета, со дуьхьал ву. ГIалмакхойчохь хуьлийла дац ишта. Менталитет кеп-кепара ю къаьмнийн. Нохчийчохь тайпанаш ду, тукхамаш ду, цундела Кадыров шен гIентахь чIагIвечух тера ду оцу хьесапехь нах юьхIаьржахIитторо. Делахь а, гуш хуьлу нахана шайн юьхьйохуш цадезийла. Амма уьш кхоьру – и ду-кх дерриг а. ГIалмакхойчохь цкъачунна дац куьйгалхо оццул вазвеш, халкъо шена гихаош. Дац тхан, Нохчийчохь санна, «тайп-тукхамалла» а, цундела Iедална атта дац халкъ когакIелдахьа.\nЧаблин Антон, политолог, "Акценты" газетан коьрта редактор, Ставрополь:\n- Нохчийн Iадаташ ду и кеп лоьлуьйтурш, шайн баьчча лоруш даьхна къам ду нохчийн. Цунах пайдаоьцу Нохчийчуьрчу Iедало. Къилбаседа Кавказан кхечу республикашкахь а дац цигахь дерг.\nИванова Алина, методист, Санкт-Петербург:\n– Санкт-Петербургехь иштаниг аьттехьа а хуьлийла дац. Дешан бакъо ю соьгахь, иза суна елла Конституцино. Мелхо а хьаькамашна тIехь ду, шаьш дийр ду а бохуш, ца деш дитинчунна а, халкъанна товш доцу хIуманаш лелорна а эфирашкахь бехказбийлар. Уьш бу халкъо кест-кеста гезбаха безарш!\nДоржиева Светлана, совдегар, Улан-Удэ:\n– Бурятехь хуьлийла дац иштаниг. Цхьамма динарг нийса дац аьлла, динан дай я Iедал меттахдаьлча, халкъо ша луьсту, мел бакъ ву я харц ву «лакхарчара» бехкевийриг.\nНохчийчохь леларг сан кхетамехь Iазап ду, къизалла ю, кхечу дуьнентIехь, кхечу кхетаман тIегIанехь беха мохк иза болуш санна го суна Нохчийчоь. «Къам цIандо» бохуш, Iедал оццул акха хьийзар – иза Оьрсийчоьнан конституци а, низам а хьешар лору ас. Нохчийчуьрчу Iедало ша динца дIанисдо боху цигара къам – иза харцо ю, дино ца боху нах Iункар-бертал бетта, уьш Iедало кхеточу динан гурашкахь ца беха бохуш. КIиллочо юьхь лачкъош дуьхьаллоцу тутмIаьжиг санна хIума ду цигарчу Iедало лелориг. Халкъ когахIоттарх кхоьру, цундела Iазапна кIел латтабо нохчий.\nТапкина Ирина, балхахь яц, Киров:\n– Иштачу меттера со сиха йодур яра кхечу гIала, кхечу махка. Нах оццул халачу бехкамашкахь беха меттиг ца еза суна. Сайгара цхьаъ даьлча, мэрна хьалха а хIоьттина, бехказъюьйлуш латта – Дала тIе ма даийта иза! Iедал сайна товш дацахь, ас критика йийр ю цунна сайна ма-тов, цхьа а вац суна иза дехка а, и бахьанехь таIзардан а бакъо йолуш!\nДогIий иза низамашца я нохчийн Iадаташца?\nКузеванова Светлана, юрист, Воронеж:\n– Воронежехь цкъа а ма хуьлда и санна дахар! Кхузахь Iедалхочо и хIуманаш лелийча, наха неIалте верзор вара иза. Оьрсийчохь цхьаьнхьа а хила йиш яц и саннарг. Конституци ю йохош, стаг шена хетачух ницкъаша юхаваккхар – иза йоккха харцо ю. Бехказвийлийтар телеканалехула – хьо ма дан тIе! Со чIогIа цецъюьйлу Нохчийчохь пачхьалкхан низамаш лелане а лелаш дацарх,\nСеменова Наталья, "Яблоко" партин меттигера куьйгалхо, психолог, Улан-Удэ:\n– Кхузахь иштаниг юкъадаьккхича, со суо араер яра нахе Iедал емалдайта. Нохчийчуьрчу оцу кепо демократи хьоьшу, низамо доьхкуш доцург а ца магадо нахана. Нохчаша доггах деш а дац и «бехказбийларш» – шаьш балхара бохур буйла, дахарх тилор буйла хаьа, цундела лоь шаьш-шайна, шайн гергарчарна. Къам кхерош ду Iедал. Кхузарчу нехан собар сиха оьккхур дара Нохчийчохь хьакамашна мегарг кхузарчара а магийча шайна. Нах сийсазбар нийса дац!


Зуда ялийначохь ловзар хила хьакъ ду, хилча хаза а ду. Амма, цу тIехь цхьа хIума дицдо вай ловзар коьртаниг делахь а, тойнан иза цхьа дакъа бен дац. ШолгIа делахь, ловзар нускална, иза далийначу кIантана, я цу хIусамна деш а, хIоттош а дац, царна цунах вуно кIезиг дакъа кхочу (оьрсаша а, кхидолчу къаьмнаша а шайна лерина до иза). Вайн ловзар юьртана а, коьртачу декъана – кегийрхошна, церан самукъадаккха, хIоттош ду.\nКегийчарна иза хууш хилча, ловзар дохон уьш богIур бацара аьлла хета. Тахана вайна ма-гарра, иза хIоттийначу нахана цунах бала бан, коьртаниг царна лазам баккха богIу цхьаберш цу ловзарга. Гарехь оцу гIуллакхах церан самукъа алсам а долу. Ловзар оьзда а, гIиллакхехь а дIадахьар массарна а тIедужу, коьртачу декъана, кегийрхошна. Цундела бакъдолу ловзар тахана наггахь бен хуьлуш дац.\nАс хьалха ма-аллара, ловзарга гIерташ йолу, нах аьлча-м нийса хир дацара царех – пелагаш, дикане-диканца йогIуш яц. Цундела цкъа а, шозза а нехан меттиг йохош цаьргара хIума даьлча, шайн нахе дIакхайкхабой, лайтIе хиъна къийгаш санна гучубовлу уьш. Цул совнаха, тIехьийзачу мехкарша буьту, кхечу юьртарчу мехкарша а тIе ца лоцуш лела. Дагалоцур вай Эвтарарчу Курачу Хизарс шен дахарехь тIаьххьара аьлла дешнаш: «Кху самукъадаьлла Iачу кегийрачу нехан меттиг ца йохон а, той вайна хIоттийначу керта балийн марха ца хьовзийта – дегаюккъе шокъали кхетча «ахI» ца олуш шен са долуьйтур дара ша». Ша ма-бохху шен са а далийтина цо, мичахь-муха лела деза гойтуш. Вайн къонахий хила а хилла, цара вайна масалш а дитина.\nШа бахьана долуш нехан меттиг йохор уггар осалчух лерина ду нохчаша, ворхIе а дайшкахь дуьйна.\nЦхьамма а цига кхайкха ца оьшуш (оьрсийн а, иштта кхидолчу къаьмнийн а санна) маьрша тIеваха, дакъалаца йиш йолуш дара вайн ловзар. Иза шена цхьанна, я цхьана тобанна, куьпана доцуш, массарна а дакъа кхочуш, массеран а бала кхача безаш юкъара хIума дара вайна хиъча. Цунах долу дика а, вон а хIоранна а кхачарна маьрша, юкъара ду иза. Вешан оьздачу дайша вайна йитина хазна яра иза, цуьнан тидам а бина, бала а кхаьчна, дIалелон нахана хиъча… лиъча.\nОхьаховшаран, мехкарий-кIентий дIанисбаларан ловзаран кеп синкъерамехь арриг ю. Амма синкъерамехь тидам тIе ца боьдуш дуьсурш кхузахь гучудовлу. Иза тхевнна кIелахь дIахьош цахиларе терра, мехкарий дIанисбо я малхбалехьа, я къилбехьа, аьттоне хьожжий. Нагахь санна, нах ругIуна кIелахь ховшийна а боцуш малх совбаьлла хьал хIуттуш меттиг нисъелча, царна тIехула гата лоцу.\nДукха мехкарий гулбелла, иштта дуккха кегийра нах баьхкина меттиг нисъелча, церан шишша-кхоккха могIа бан безаш хуьлу. Юьртара мехкарий хьалхара могIанехь охьа ховша, зудабераш юкъабаьхкина юрт, юрт гена мел хили а, уьш дIанисбен могIа ловзаран юкъана гена хуьлу. Кегийра нах дIанисбаларан хIинца дийцинчунна нисса бIостанехьа нисло, генара баьхкинарш хьалхха ховшу, юьртарниш – мелла а тIехьа оцу могIанашкахь. Хьалха ховша гIерташ юьртарчу кIенташа кийтарлонаш лелийний-те? Дегабаамаш хиллий-те царний, тIебаьхкинчарний юккъехь? Ца хилла! Ца хилла уьш къонахий болу дела!\nЛовзаргахь адам дуккха а гулдаларна, дистхиларца аьтто лахбалар бахьаненна, синкъерамехь а санна, кхузахь лелаш дац йоI-кIант вовшийн зер-таллар. Кхузахь кIентан дагахь дерг йоIе, йоьIан дагара кIантана дIасакхоьхьуш леррина къастийна тоба ю, уьш хьалха дуьйна а бевзаш хиллехь. ЙоIа хьала а айалой маршалла хаттаран кеп хIоттийча бен, кIанта йоIана тIе хабар дохьуьйтуш а ца хилла, вай ойла йича, таханлерачу хьолаца дуьстича!!! Иза доккха ниIмат ма ду.\nСинкъерамца дуьстича, кхин цхьа башхалла а ю кхузахь. Кегийрчу нехан тхьамдийн метта шен шина накъостаца коьртехь Iаш инарла ву, царна хьалхьарчу стоьла тIехь даар-малар. Вай лакхахь хьахийнарг йоцург, царна гIодеш кхин а тобанаш ю мехкарийн а, божарийн а хелхабахаран раж ларйийриг, маларан кад дIасакхоьхьучийн; джухаргийн; пурстоьпан. Оцу тобанаша хIораммо а дIакхоьхьу шен-шена тIедиллина декхар.\nИнарлина а (хIара кеп юкъа яле муха хилла-те, аьлла, теллина дац. ХIара юккъехь яржар, оьрсийн бIаьна амалш йовзарца доьзна ду), цуьнан шина накъостана а тIехь декхараллин доккха дукъ Iуьллу. Той долчу дас, ловзар инарла векал вина а цуьнан кара дIаделла а ду. Цхьана хенахь, тойнан дас инарлина тIедуьллуш хилла пондарча а, зурманча а, вотанча а, пелхьонаш а лахар, дийцар, кхайкхина балор. Ловзар шен хотIехь дIадахар, цуьнана дикалла-хазалла гучуялар инарлин корматаллах доьзна хилла. Тахана схьахIуттучу суьртехь, кегийрчу нахана шаьш муха лела беза ца хааррий, баккхийчарна ловзар дIа муха кхехьа деза ца хааррий, вай хIинца йийцина каспах (тахана – профессия, средневековый цех боху маьIна ду) йолчу нехан тоба лахъяларца доьзна-м дац-те, - аьлла хета).\nКхин цхьа хIума а ду ловзаргахь къаьсттина гучудолуш – синкъерамах хьаьрчина дуьсуш дерг. Иза хелхар ду. Вай лакхахь ма аллара, къонаха гонна юккъехь тIаьрзенаш дIаса а кхуьссуш веттаваларх, цунах хелхар хуьлуш дац. Цуьнан шен кеп, маьIна, орамаш ду; маьIна ду хIора боккхучу кога лоран, лоцучу куьйган, дIасаверзаран, хьовзаран, бIаьрг тохаран. Цхьана гена яханчу хенахь, тахана санна, хелхарна талмажалла дан дезаш ца хилла. Дагахь доллучуьра аьлча, вай тахана ладугIу эшарш аьлла цIе тиллинчийн дешнаш массарна а дагахь хууш хилла. Амма таханлерчу денна дукхачу хьолехь уьш вай дицдина. Наггахь а хир вац оцу мукъамийн дешнаш дагахь хууш.\nНохчийн хелхар кхаа декъе декъалуш ду: I) мифологема (кхузахь ширчу грекийн мифаш, лабиринт, нить Арианды, подвиг Тесея – дага ца лаьцча кхетар дац дуьйцучух); 2) хелхар (ша лелийнарг, гинарг, чекхваьлларг дуьйцу цу хелхарехь жимачу стага); 3) дерзор. Вай дийцинарг кIанта дечу хелхарх дара. Ткъа йоIа дечу хелхаран маьIна тахана а таллаза ду.\nКхузахь дуьйцург билгалдер ду хелхаран кепан сурт бIаьрга дуьхьал хIоттийча. РагI тIекхаьчча хелхавала хьалагIаттаво кIант, цул жимма тIаьхьа хьалагIаттайо йоI а. Иза хьалагIаьттина яллалца, шеца охьахевшина болчу накъосташца къастаран, вовшах довлара кеп хIоттош соцу жима стаг. Ший а кийча делахь (синхронно) дIадолалой тхьамдий, инарлий волчу «баьрче» дIахIутту. Цигара дIа аьтту белш хьалха а йоккхий, хелхар дIадоладо цу шимма. Цхьаъ вукхул гат а беш, и шиъ кхо го боккхуш юккъе доьду (гIамара тIехь, я мел бихкина когара мачашна тIе, гучуйолу лар лабиринт хилар чIабдаран) ламаройн шаьлта, шуьйра евза дагестански аьлла) чхо кепехь дуьхь-дуьхьал нисделча (аьрру белш чоьхьайолуш), уггар тидам тIебохуьйтург, цхьа гIулч яьккхина йоIана тIехьа нисвелла, 90 градус аьрру агIор вирзича йоIана тIехьа нисвала таро хуьлуш волу кIант, вала а волуш ца йоккхуш йолу аьрру белш хьалха йоккхуш хьовзе 180 градусна хьовзе нисло йоIана тIехьа!!!\nТахана-м кIант ша йоIана тIехьа нис ма велла, иза шен «тIеман кIела» ма лоций. Амма тидам бел, хелхаран цIена кеп хууш волчу воккхачу стага, ша хелхаволуш куьг, белшал лакха айдо, я ца айдо. Цо иза дийр дац. Буй банза куьг а, голехь саттийна пхьарс йоьIан букътIехьахула хьаладохуьйту, тIаккха кога буьхьара хIутту кеп а йой, йоIа ког баккхале, охьа дохуьйту, юха хьала а ца ойу го бастталца. Тидам бер вай хIинца йоI хьалха, кIант тIаьхьа, цхьаьна, амма тIема кIел лоций-м ца хуьлу йоI. ШолгIачу декъехь, йоI тIема кIел «лоций» лелош елахь, хIинца йоIа воккху кIант юкъара ара. Ша тхьамдина хьалха нисвелча иза соцунгIа хуьлу, йоI, инарлина хьалха дIайоьдий, соцу. Вай дуьйцу хелхаран шолгIа дакъа тIаккха долало.\nГо хьовзочу хенахь, кIант боларца воьду гонна юкъа (тIехьара ког хьалхабоккхуш дерг ду иза. Хелха волучу хенахь стаг адам хилла ца Iа, цуьнгахь долчух сокральное состояние олу. КIентан верзар йоIана тIаьхьа (вайн эргономични система хиларехь, чIогIа тамашена ду иза), цул тIаьхьа цо деш дерг геннара орамаш долуш хIума ду – Iилманехь превращение олу цунах. Иза го хьовзочу хенахь адам ду, амма сакральни состоянехь ву иза. Гонна юккъе къаьчначул тIаьхьа – божествохуьлу цунах. Я кхечу дешнашца аьлча, дух. Цундела го бостучу хенахь болар а хийцало цуьнан – сайн болар (хьалха баьлла ког кхин а жимма хьалха тосуш. Иза нохчашна юккъехь бен ца гина суна.\nХелхар дерзоран а ю хIоттон бух а, лаца тIам а болуш шен кеп. Тахана гIалахь самодеятельни кружокехь Iемина йоI, юьртан ловзарга нисъеллачохь айина куьйгаш а долуш, къаьхкина йоьду говр санна, юха а хьоьжуш, йодий шен метта охьахуу. Иза нийса дац. Куьйгаш охьадахийтар – кIантана а, цигахь мел нисвеллачунна а хаам бу йоIа шен хелха ялар сацийна хилар. Цул тIаьхьа а ца йоьду иза шен меттиге. Шеца хелха волуш хиллачо инарлина хьалха сецначул тIаьхьа, шена корта таIош баркалла аллалц соцу, цхьаболчара-м и баркалла тхьамдина олуш ду олу. ТIаккха цхьаьний (синхронно) шаьшиннан метта доьдий, кIант – хьалха, йоI – жимма тIаьхьа, охьаховшу.\nВай лакхахь хьаха ма-дарра, нохчийн лозаргахь, патарми чуьра молха доьхкина а, совгIатана хIума охьа ца юьллуш дIавоьдуш ца хилла. Вай кхазхь буьйцурш шуьне кхайкхинарш бац. Царна хьалха-м ши декхар Iуьллийца – совгIат дар, нус гуча йоккхуш мотт баститар. Билгалдан догIу несе кховдош дерг цуьнан хилар. ТIаьхьо цо иза марнене кховдийча бегIийла ду. Амма кхин а оьзда хир ду, нагахь марнанас иза несехь дитича («Сан бIаьрг, кхетам тIе ца кхочуш дукха хIума ду хIинца юкъахь лелаш, вай юьхьIаьржа хIотта тарлучуьнга хьовзор ахь»).\nЛовзарга нисвеллачу жимчу стаге «хIете-вете а хIума таса еза ахь», бохург, нохчашна юкъара дIадаьккхина. Цуьнан бахьана суна хетарехь, вайна сих-сиха тIехIуьттуш долчу халачу хьелаша кегий нах ловзарх хера бахарехь ду. Иза а вайн оьздачу дайшкара ца даьлла хьаьнгара дера дара?!


Марсхьокху-бутт 25, 2014\n21-чу бIешеран нохчийн халкъан бартан кхолларалла интернетехула дIасадаржочу тамашийначу дийцарша тIеIаткъам беш кхоллалуш ю.\nНохчийн халкъалахь тIаьхьарчу хенахь даьржинчу туьйранех цхьа доккха дакъа интернетехула даьржаш долу эладиттанаш а, тамашийначу хиламех долу дийцарш а ду. Девнаш а, виртуалан нийсо юхаметтахIотторш а, бусулба динах хьехамаш а, бусулба динах хьехамаш бу бохуш буьйцу гIурташ а, элар-бохарш а – дерриге а ийна 2I-чу бIешеран керла технологеш цIеххьана евзинчу вайнахалахь.\n„Шуна хIара гиний? Шуна важа хезний?“ - бохуш, вовшашлахь дIасатуьйсу буьйцу а ца хезна гIурт.\nУггаре а шуьйра яьржина йолу интернетан, мобилан зIенан дIасакхехьийтарш цу тамашашца а йоьзна хуьлу. Дукха хан йоцуш соьга ватсапехула кхаьчначу цхьана хаамехь гойтуш цхьа машен ю, жиннаша тIе тIулгаш детташ ю, йийсаре а лаьцна бохуш йолу.\nЦхьана кхечу хаамехь цхьа тамашийна алмаз ду, гаррехь фотошопца кечдина долу. Я адам а дац иза, я дийнат а дац, я олхазар а, амма адмийн, дийнатийн а, олхазаран а аматаш ду цуьнца.\nДоцца аьлча, буса набарх ма гойла хьо аьлла хеташ чамбоцуш сурт ду. Цу бухах – йоза: хIара йоI Делан цхьаъ хилар дацаре деш хилла, цундела Дала кхунна хIара дина, аьлла. Билгал иза йоI хилар и йоза яздинчу мичара хаа бохург кхеташ дац, нохчашлахь зуда, мухха дийцича а, даима массо хIуманна а бехкенарг хуьлуш хиларна сацам бина хила мега цуо и инзаре хIума йоI ю аьлла.\nИ санна масалш вуно дукха ду. ХIун бахьана ду-те нохчийн кегирхошна юккъехь и тайпа дийцарш даржар а, цу туьйранех нах тешар а? Дуккхаъ шерашкахь вайнехан а, вайнехан боцучу а кегирхошна карате хьоьхуш волчу спортхочуо Бисаев Хаважис вайн заманан билгалонех цхьаъ лору и хIума.\nБисаев Хаважи: „Заманан билгало хир ю иза хьалхарчу декъехь. ХIунда аьлча, интернет яьржина, смартфонаш а яьржина. Цуо паргIато елла массарна а, мичча хенахь шайна луург хIуъу чукхосса а, даржадан а. Хьалха газеташ я телевизион бен йоцучу хенахь иштта аьттонаш бацара, я журналист хила везар хьо, я цу гIирсашна тIекхача аьтто болуш стаг хила везара хьо.\nТкъа тахана дуьненан хIума кхуьуш хиларна иштта аьттонаш шортта бу. Цхьаболчара цунах болх а бина яздеш хила а там бу санна хIумнаш, шайн цхьацца эксперименташ ярхьама. Вукхара сагатдала лелош хир ду. Ткъа наха цхьаболчара, теша а тешаш, тIелоцу иза, цхьаболчара ла а доьгIуш. Мухха делахь а, таханлерчу заманан хьал ду-кх иза“.\nВукху агIор и тайпа хила йиш йоцучу, дIа ойла йича беламе а, кхардаме а долчу хIумнах нах тешар – иза адам Iилман хердалар а, хаарш наха ца лехар а ду бохуш дуьйцу Бисаев Хаважис.\nИсторин Iилманчина Вачагаев Майрбекна хетарехь, деккъа цхьана нохчашлахь даьржина дац и инзаречу тамашех тешар а, и гIурт наха вовшашлахь бийцар а. Баланаш а, харцонаш а лайначу наха шаьшна сихха цхьа Делан къайле йовзаре я Делера хаам шаьшна хиларе туйьсу са ду цу хIуман орамехь лаьтташ бохуш дуьйцу цуо.\nВачагаев Майрбек: „Массо а къоманахь цхьа билгалчу хеначохь хуьлуш хIума ду иза. Оцу вайн луларчу къаьмнашлахь а долуш ду иза, суьйли схьаэцча, я гIалгIай, я хIирий, я гIебартой. Вай долчу агIор и хIума иштта даьржина хилар, суна хетарехь, и вай лайна йолу хало а, бала а бахьана долуш вайн дегнаш кIадделла хиларца доьзна ду.\nХIинцалца дегнаш чIагIдина Iийна хилла болчу цара сатуьйсу, Делан гIоьнца карара хьал сихха дIадоьрзур долуш хаамаш хиларе. „Хьовсал, вай нийса ца лелахь, хIара хир ду боху шуна!“ бохучу хьесапехь.\nБусулба стаг, Дела хиларан тоьшаллаш а, цхьацца тамашаш а ца лоьхуш, иза бакъ веш, иза хиларх тешаш хила веза бохуш дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: „Хьо таханлерчу дийнахь вехаш велахь, гуонахьарчу хьоле хьаьжжина, массо а хIума муха ду, хIунда ду иза иштта, аьлла, духе кхочуш, хила веза хьо. Хьо иштта ца хилахь, тIаккха массо а хIумнах тешаш хуьлу-кх хьо. Телефонехь яздинчунах а. Цхьа мискалла ду-кх иза. Миска ца хилча цунах тешар а вац.\n„Ахь хIара дIа ца тассахь, хIара хир ду хьуна, хIара дIасатасса деза ахь“, бохуш яздечух а тIаьхьа. Ца деза дIасатасса! Делах тешаш хила веза. Вайн Дела а, тIаьхьара веъна волу Мохьмад-пайхамар, Делан салам хуьйла цунна, а тоьуш хила веза“.\nЦхьанна а йовза йиш йоцу Делан къайленаш а, тамашаш а лоьхуш, кхардаме а, бусулба динца дуьстича кхераме а хIумнашка а буьйлу цхьаберш. Иштта, масала, хьастагIа рогIера соьга кхаьчначу цхьана хаамехь яздина дара: „Тахана Дала стиглара кор схьа а йиллина, хаьтнера соьга, хьуна хIун дика де ас тахана аьлла, тIаккха ас хIараъ-важаъ а элира.\nАхь хIара хаам цхьа хьенехдина терахьца дIаса ца тассахь, хьо мацах СаIуди Iарбахь иштта хIара санна болу хаам тергал ца беш битина хилларг санна лийр ю. Ткъа ахь хIара дIасатассахь, хьуна кху дуьненан массо дика тIедоьрзур ду“, - аьлла.\nСтигларчу кор-неIарх дерг ца хаа суна, амма Дала къамел, хууш ма-хилла, Муса -пайхамарца бен, Делан салам хуьйла цунна, дина дац. Ткъа и хабар дIаса ца даржош Iийна йолу со, шуна ма-хаззара, хIинца а дийна ю.


Берлинехь Нохчийчура а, Шемара а мухIажирийн бераш вовшахлатар динца доьзна дац\nМарсхьокху-бутт 11, 2014\nГермани -- Нохчийн берийн беш, Берлин, 14Гезг2012\nБерлинехь нохчийн а, шемхойн мухIажиршна юкъахь даьлла хилла дов а, хилла тийсадаларш а бакъдолчунна нийса бIостанехьа дийцаре деш ду меттигерачу хаамийн гIирсашкахь.\n„Юха а тIелетта нохчийн исламхой кхин дин лелочарна“, „100 нохчочуо 30 шемахочунна йиттина“, „АллахIу акбар“ боху маьхьаршца Германин коьртачу шахьарахь еттар“, „Нохчийн радикалан исламхоша керистанашна йиттина Берлинан юккъехь!“ - иштта ю кху деношкахь Германехь араюьйлучу артиклийн моьхь-цIогIане цIераш. И артиклаш даханчу кIиранахь Берлинерчу Темпелхоф кIоштахь Iуьллучу мухIажарийн юкъараIойлахь бехачу нахана юккъехь девллачу девнах лаьцна ю.\nБакъду, хилларг нийса бIостанечу агIо а дерзийна дуьйцу церан авторша, кхетам боцучу кхиазхошна юккъехь даьлла хилла могIарера дов динан а, политикан а, идеологин а тIегIанна тIе даккха гIерташ. Хаамийн гIирсаша дийцарехь, мухIажарийн юкъараIойлахь Iачу нохчашна ца тайна хилла цхьа кериста шемахо тIехь коч йоцуш цу юкъараIойлехула дIасалелар, тIаккха цара иза цунна ца магийтрхьама, цунна йиттина. Цу тIехула даьллачу девна декъа баькхина ши бIе сов нохчийн гIоьнчаш, масех мискачу шемахошна цара къиза йетта а йиттина. Иштта ду коьртачу декъехь немцойн хаамийн гIирсаша хиллачун хIоттош долу сурт.\nАмма бакъдоллчунна дукха генара ду и дийцар. Уггаре а хьалха аьшпаш а, шайгара кхоьллина а ду Берлинерчу юкъараIойлахь даьлла дов бусулбанашний, керистанашний юккъехь хилла бохург, хIунда аьлча цу декъа хилла ший а агIо бусулба дин лелош ю, нохчи а, шемахой а. Дов даларан бахьана, ма-дарра аьлча, иман ца хилар а, бусулба динан бехкамаш шаьш бусулба лоручара ца ларбар а, кхетам а, лела хаар а ца тоар делахь а, амма и дов динан я идеологин харше даккха гIортор вуно кхераме а, питане а хIума ду.\nТкъа стенна тIехула даьлла хилла и дов? Летаршкахь декъа хиллачарна юккъехь маслаIат дан бахан хиллачу ночхийн векалийн тобанан декъашхочуо Абумуслимов Сайд-Хьасана дийцарехь, цхьана I5 шо долчу нохчийн кхиазхочу лагерехь ехачу шемахойн йоIан сурт даьккхина хилла шен мобилан телефонца. Иза гиначу шемахойн кхиазхоша цуьнга дов хьедина, и сурт стенна даьккхина ахь, иштта хIума дан бакъо ма яц хьан а, иза дIадаккха аьлла. Нохчочуо царна дуьхьал цавашаран хичаш йиначух тера ду. ТIаккха шемахоша\nцу кIантана йиттина. И хIума хезна, шинна а къомах болу кегийрхой гулбелла тIаккха юкъараIойлехь, уьш вовшашна чучча а бахана.\nАбумуслимов Сайд-Хьасана дуьйцу.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: „Иза хезна, дахнера тхо цига. Ца дахнехь, бакъдерг аьлча, гена дала а там бара иза. Цигахь цу Iарбойн баккхийнарш схьа а лехна, цаьрга къамел а дина, шу а шайн махкара доьхна лелаш нах ду, тхо а ишта доьхна махках девлла лелаш ду, аьлла, цхьа барт а лехна, вовшашца куьйга а дахна, дIадерзийра оха иза. Дела къинхетамца дIадирзина ду иза, делахь а, кхин цкъа а и машар тIечIагIбан Iалашонца тахана сарахь кхин цкъа а цига догIур ду тхо аьлла бина барт а бу тхан“.\nТкъа нохчийн бусулбачийн керистанашка болчу цабезамна тIехь кхолладелла дов ду бохург мичара даьлла я хьан даржийна а ца хуу харцдерг ду бохуш дуьйцу Абумуслимов Сайд-Хьасана кхин дIа а.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: „Бусулба дин а хьехош, цаьрца мар-мара а лилхина, схьа даьхкина ду-кх тхо, „Ассаламу Iалайкум“ аьлла дIаса а къаьстина. Ас санй цIе Сайд-Хьасан ю аьлча, церан воккхахчуо, хазхетта, шен шина кIентан цIе Хьасан а, Хьусейн а ю элира. ХIинца тховса цига доьлхуш, тхайца вуьгуш дешна стаг а ву-кх оха. Бакъ дац хьуна иза, уьш кериста шемахой хилла бохург, данне а бакъ дац“.\nНохчийн кегирхой юккъехь а болуш Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь кест-кеста нисло цхьацца Iоттабаккхамаш а, летарш а, девнаш а. Даима а ца хуьлу уьш нохчийн мухIажарийн бехкенна, хийлаза нисло цхьаццамо питана а дой я цхьа провокаци а йой, ишттачу девнна юккъе вайнах озош. Бакъду, дукхачу хьолехь цу девний а, летарийн а коьртех къоначийн кхетамбацар а, уьш шайн леламийн жоьпаллех а, церан доллучу холкъан цIарна хила йиш йолчу тIаьхьалонех а ца кхетарца доьзна хуьлу. Ткъа кегирхошка шаьш кесталгIа Берлинехь хиллачух терра долчу питанна юккъе ца озабайта цаьрца беш дукха кIеззиг, аьлча а банне а боцучу зил тIехь бен, кхеташкхиоран болх бац Европехь. И болх дIабахьа хьалха бевлла баккхийнарш а, дош лела нах а бац. Бакъду, хIинца Германин коьртачу шахьарахь рогIера Iоттабаккхам нисбеллачул тIаьхьа цу кепара кегирхошца кхеторан болх болон Iалашо юхьаралаьцна шаьш бохуш дуьйцу Абумуслимов Сайд-Хьасана.\nЦу юкъана, Берлинехь нохчашний, шемахошний юккъехь иккхинчу девнах пайда а эцна, мухIажарш, къаьстина бусулба дин лелош берш, махкара арабаха керла низам тIеэца деза Германехь боху ойла яржош болу цхьаболчу немцойн цIеяххана болу тIеIаткъаме политикаш.\nХаамийн гIирсашкахь доцург а дуьйцуш, бусулбачийн агрессих даьлла дов иза хилчуха бийцаре бечу хиламна тIе а тевжаш, немцойн хIинца Iедалерачу Кериста-Демократийн партин цIарах Бундестаган депутат волчу Босбах Вольфганга и хилам бахьана долуш юккъе даьккхина, кхечу къаьмний векалех долу низам шога даккха деза, цу низамца радикалан исламхой махкара арабахар аттачу даккхархьама бохург.\nСингаттамо а самадоккху похIма...\nАлапах лаьцна низам тIеэцна Германехь