Коталон 60 шу дизарга\nКотало гаргайоалаяьрех ца1\nДеррига советски адамаш хьежаш а сатувсаш а хинна\nСийлахь-боккха Даймехка т1ом чакхбаьнна Коталон Ди дена кховзткъа шу дизар белгалдоаккхаргда укх шера май бетта вайцига меттел дуккхача кхыча мехкашка а б1аьш миллионаш болча наха. Цу хана хиннача Советски Союза х1ара дезале дера т1ема 1азапи балеи. Цудухьа цу хана хиннача нахах воккха а з1амига а саг висавац к1езиг-дукха а цу т1ема 1откъам т1а ца отташ аьлча харц ца хила мег.\nМиллионаш бола дезалаш бисар цу т1ем т1а хинна шоай нах кхы гургбоацаш. Миллионаш бола ноаной хьийжар цу т1ем т1ара шоай къонгаш ц1абахкарга.\nИштта хьийжарех ца1 яр Т1ой-Юртара Оздоева Хамсат а.\nХамсат санна шоай къонгаш цу т1ем т1ара ц1абахкарга хьежаш г1алг1ай дукха ноаной а бар…\nСиха хьекха мух санна, чехка д1адаьржар берригача Г1алг1ай мехка сигала морх йоацаш сийрда денача 1941-ча шера 22-ча июна дийнахьа, "т1ом хьайнаб" аьнна унзара б1ил. Дувцаш-дувцаш Т1ой-Юртарча Оздой Ма1аса дезале а кхаьчар из.\nГ1алме йисте дажаш доахкача шоай 1аьсашка хьежа, чуйоаг1ача Хамсата а чудера из б1ил. Хала дар цунна т1ом хьар.\nАтта-м цхьаннена а хинна мича хургда из.\nХьамсата во1 Яхьья цу хана Ц1еча эскаре (иштта оалар цу хана Советски эскарах) г1улакх деш вар.\nТ1ом болабалалехьа к1еззига хьалхаг1а цо ц1адайтача письмо т1а яздора: "Со могаш-маьрша ва, са сагот ма де", яхаш.\nХамсата хацар цу дийнахьа ший во1а из т1ом т1аоттаргбий.\nЦунна мича ховра Яхььях г1улакх деш йола моттиг малаг1а я, из т1ом циггара хьаболалуш бий.\n-\tДоазув лорадеш латтача тхона ховра т1ема кхерам болга, - йоах Яхььяс. - Ц1аг1а сагот ца дайта аз айса яздеча письмош т1а цох х1ама хьоадицар. Сенна дувцаргдар из. Хамсата ший дагахьа в1алла аьттехьа дитацар Яхьья цу дийнахьа т1ем т1а хургхилар. Кхыбараш лерх1ар цо цу т1ем т1а.\nШийна хезар д1адийцар Хамсата ший маьр-наьнага Тоэга. Цо ший дог тедеш дош алар дог доахаш дари а хац.\n- Мичахьа ва-хьог1 са к1аьнк. Дала лораволва из. Яхьья воацачахьа хила а мег из-м, - аьлар цо. - Даьла дикага дог доахаргда вай.\nОздоев Яхьья мара вецари цу хана Ц1еча эскаре г1улакх деш? Дуккха бола г1алг1ай кагий нах шоашта т1адожадаь Даьхен декхар кхоачашдеш эскаре г1улакх деш бар.\nОздоев Яхьья водача дийнахьа из санна бола цун нийсархой, цунна бовзаш бола кагий нах Арчаков Х1арун, Шибилов Хамарза, Осмиев Хьасанбик, кхыбараш бахар эскаре г1улакх де.\nЦарех къаьстта дика, денал долаш з1амсаг вар яхаш вувц Яхььяс Осмиев Хьасанбик. Из цу т1ем т1а майра латаш вийра, йоах цо. Бакъда, аьлар Яхььяс, т1ом болабеннача дийнахьа царех цхьаккха а вацар соца. Вешта царех саг со волча часте хилча а, цу дийнахьа саг зелургвацар.\nИз г1етта никх санна нах хьайна ди ма дари.\nИштта дувц Оздоев Яхььяс т1ом болабенна хьалхара ди. Х1аьта из вар Советски Союза малхбузера доазув лорадеча эскаре, ийслаг1ча арме 45 дивизе 252-ча стрелкови полка ротаца.\n-\t1ийрийна диъ сахьат доалаш арг1ана доаг1а ха а даь, часте чувена латтар со, - йоах Яхььяс. - Дуне дохаде санна, ц1аьхха етта йолайир тхона йоккхий топаш, минометаш. Уж дукха а сих-сиха а еттар. Тхо латтачара хьу, мангал хьекха буц санна, тедар. Тха рота командира тхона приказ делар сиха т1ехьашка довла, аьнна. Х1аьта немций г1аьрхой мотоциклашта т1а а баг1аш, тхона т1акхувш т1ом беш бар. Оаха т1ехьашка а дувлаш, окопаш йоахар, ч1оаг1ало лувцар, царна юха духьал т1ом бора. Хьанна дувцалургда т1ом хьайнача хьалхарча деношка хиннар!\n-\tИз цхьа къемат санна х1ама дар.\n-\tДуххьал тхона 1от1аеттача минометаша дукха боабора тхоцара нах. Боа-м немцеш а боабаь хургба. -\tИштта аьттув баьн-баьннача немцашта юха духьал т1ом а беш, ялх ди даьккхар оаха даа доацаш, мала доацаш. Цига саг дийна висар тамаш яр.\nТхо дол-долча минометаш чуйийтте, т1аккха мотоциклаш т1еи велосипедаш т1еи баг1аш немций салтий т1ахохкар тхона.\nНемецки фашистий т1ема низ цу хана боккхаг1а бар. Цар д1алувцар вай городаш, юрташ, боабора маьрша баха нах. Шоаш д1алаьцача моттиге шоай хьаштдар де болалора. Из сона гучадаьлар цхьан юрта. Цига цу юрта мел бола нах боабаьб шоашка яхьача г1елала духьал цхьа-ши саг духьала валарах немецки оккупанташа, бераш, кхалнах, боккхий нах ца къердаш, яхаш дувцар.\nИштта а уж гоама болча са, царна духьал кхы а ч1оаг1аг1а т1ом бе дог хулар.\nЦхьан моттиге окопаш яьха, немцашта духьал т1ом беш дар тхо. Цига цар хьатехача граната гаргаш кхийтта, юхь т1ара массехк моттигера ц1ий 1одоладелар сона. Хьоцар д1адоаккхаш санна, из ц1ий д1а а доахаш т1ом бир аз. Царца са хиннача дорхача эг1азало бата еттаеннача гаргаша лазар ходалийтацар сона. Х1аьта уж гаргаш т1ехьаг1а массехк шу даьлча мара д1аяьхаяц сона. Царех аьрда б1арга к1ал кхийттараш х1анз дукха ха йоаццаш мара д1аяьхаяц. Кхы а йоахк сона уж.\n(Д1ахододар 4-ча оаг1он т1а.)\nГIурба - бусалбай дезагIа дола цIей Бисмиллах1иррохьманиррохьим, Ассаламу 1алейкум варрахьматуллох1и та1ала ва барикату. Вайна ма харра, Дала Ше езъяь яйтача ханашта юкъе а езаг1а йолча ханачухь да вай - г1урбан беттачухь да вай. Х1ара ц1енах саг1а д1акхоачача беттачухь да вай. Дала Ше Ибрах1им-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) г1урба де аьнна декхар т1адиллача беттачухь да вай. Тахан вай дувцаргда Ибрах1им-Пайхамаро г1урба мишта дир (Даьла салам хилда цунна). Дала Ше Исма1ал-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) г1урбан урс хьокхачар к1алхара ваьккха денош да ераш. Лакхан волча Дала амар даьдар хьай во1а урс хьакха аьнна Ибрах1им-Пайхамарага г1ана кхелехьа. Пайхамарий г1анаш бакъ а да, царна г1анахьа б1аргадайнар хьахулаш а да. Т1аккха фу бахьан долаш дар Дала Ибрах1им-Пайхамарага (Даьла салам хилда цунна) ший во1а Исма1ала урс хьакха алар? Из Ибрах1им-Пайхамар хилар дар, эзар устаг1а а бийна г1урба дир цо, кхо б1аь бежан а дийна, б1аь инкал а йийна г1урба дир цо Даьла духьа. Адамо тамаш йир, малейкаша а тамаш йир Ибрах1им-Пайхамаро даьча саг1ах. Из г1урба ше деча хана Ибрах1им-Пайхамаро аьлар (Даьла салам хилда цунна): са во1 валаре (т1ехье йоацаш хиннав из цу замах) цу во1а а кхыметтел урс хьокхарг ма дар аз Даьла духьа, аьнна. Цхьа ха д1аяхача ше аьнна дош дицделар йоах Ибрах1им-Пайхамара. Иерусалиме Байтул Мукъаддасе хьат1авенача хана Даьлагара шийна дезалхо вийхар, йоах цо. Ц1ена 1амал еш вола дезалхо ва сона, аьлар, йоах цо. Дала йоаха а йоах, к1аьдеи мерзеи волаш воа Тхоай лай валар Оаха цунна. Исма1ал ва-кх из. Цул т1ехьаг1а зама д1аяхар, к1аьнк кхелетар, Ибрах1им-Пайхамара г1а дайра (г1урбан беттачухь), 1айха т1аийца долаш доа х1ама хьакхоачашде йоах хьога, аьнна. Цул т1ехьаг1а 1уйренга ваьлар йоах из. Даьлагара да-хьог1 ер, е шайт1агара да-хьог1 ер, аьнна шеко чуессар, йоах цунна. Шоллаг1ча бийсанна юха а б1аргадайра йоах цунна из г1а. Т1аккха кхетадир цо, шеко д1аяьлар - из Даьлагара долга. Г1урбан урс хьокхача бийсанна кхозлаг1а а Дала из г1а б1аргадойтар цунна. 1уйренга ма ваьллинге ший сесагага Х1ажарага аьлар цо: "Эггара хозаг1а дола барзкъа т1адувхал цу хьай к1аьнка, из к1аьнк ийца хьоашалг1а водаш ва со", - аьнна. Урси муши шийца хьаийцар цо Мина йолча оаг1орахьа д1авахар из. Лакхан волча Дала ше хьакхеллача денз хьа цу дийнахьа миссел корзаг1а даьннадацар, йоах Иблис. Из Иблис Ибрах1им-Пайхамар волча (Даьла салам хилда цунна) т1адера, цо Ибрах1им-Пайхамар юхаваккхар духьа аьлар, - хьона гаций хьайна хьалха д1аводаш вола из во1 волга, цун сибат хоза долга, цо боаккхаш бола г1а хоза болга. Ибрах1им-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: бакъда из хоза волга, цо боаккхаш бола ког хоза болга, х1аьта а Дала амар даьд сога, аьнна. Ибрах1им-Пайхамаро ше яхар дергдоацалга хайначул т1ехьаг1а, Х1ажар йолча дахар йоах из Иблис. "Хьа во1 а ийца Ибрах1им-Пайхамар д1а ма вахарий, цун урс хьакха водаш ва хьона из", аьнна. Т1аккха Х1ажаро аьлар йоах, - фу бахьан долаш ший во1а урс хьокхаргдолаш ва из. Дала амар даьд шийга, яхаш ва из, аьннад Иблиса. Т1аккха аьлар йоах Х1ажаро: "Харц х1амах Пайхамарага Дала амар дергдац, нагахьа санна Дала из аьннадале во1-м х1ана луцар аз, дезе сай са а д1алургда аз", аьнна. Цул т1ехьаг1а а ше дог диллачул т1ехьаг1а, Исма1ал волча т1адера йоах, Иблис. Цо Исма1алийга аьлар йоах, "г1адваха ловзаш ва хьо, хьа даь бе боалла муши урси хьо ве дагадолаш бе дехка да хьона", аьнна. Т1аккха Исма1ала аьлар йоах цунга: "Харц ма ле, са дас фу бахьан долаш сона урс хьокхаргдар", аьнна. Иблисо аьлар йоах: "Дала шийга амар даьд яхаш ва хьона из". Т1аккха Исма1ала аьлар йоах: "Дала яхачоа мут1ахьа ва со", - аьнна. Цул т1ехьаг1а Иблис цхьаькха цхьа х1ама ала деннача хана Исма1алас кхера хьа а ийца кхера теха аьрда б1арг т1абаьккхар, йоах, Иблиса. Цу хана денз важап даь да, Хьажий-ц1а вай дахача кхерий тувсилга, Исма1алас Иблиса б1арг баьккха моттиг я из кхерий тувсар. Цул т1ехьаг1а шоаш кхача безача Ибрах1им-Пайхамари (Даьла салам хилда цунна) Исма1али д1акхаьчача, Ибрах1им-Пайхамаро аьлар, йоах: "Са во1, г1анаг1а б1аргадайнад сона айса хьона урс хьокхаш хилар, х1анз хьайна хургдолча х1аманга хьожаш хургва-кх хьо". Т1аккха Исма1ала аьлар йоах: "Са да Ибрах1им, хьайга Дала яхаш дар хьаделахь, цу Лакхан волча Дала аьннадале со сабар деш а волаш коравоаг1аргва хьона", аьнна. Цигга Ибрах1им-Пайхамара хайра йоах ший ду1анна жоп денналга, Даьлага ше кхайка а кхайка "Ц1ена 1алам ергйола дезалхо ва сона", аьннача хана. Далла хоастам а бир цо, хоастам баьчул т1ехьаг1а Исма1алас аьлар йоах цунга: "Са да 1а сона урс хьакхалехьа цхьадола х1амаш аргда аз хьога, се д1авехкар дех аз хьога, 1а сона урс хьокхача хана тоха а венна айса хьона зе дир кхер со", аьнна. "1айха сона урс хьокхача хана са юхь лаьттангахьа 1от1аерзаелахь, из 1а ца дой вай шинне б1аргаш в1ашка а этта, хьона сох къа а хийтта, Дала де яхар 1а кхоачаш ца дир кхер со", аьнна. "1айха урс хьокхача хана, са ц1ий д1а а кхийтта хьай барзкъа б1ех ма далийталахь, из хьа барзкъа б1ехденначул т1ехьаг1а Дала сайна лургбола маьл к1езига хилар кхер со, из ц1ий б1арга а дайна цунах сай нана г1айг1ане яхар кхер со. 1айха хьокхаш дола урс ира а хилийталахь, сихха а хьакхалахь из са лакашт1ехь, валар сихаг1а хургдолаш". Т1аккха Ибрах1им-Пайхамаро (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: "Лакхан волча Дала аьннар хьакхоачашдара т1ехьа дика г1о да-кх 1а сона дер", аьнна. Урс хьакха аьнна цо Исма1ал 1о а виллар, ший дег1аца мел бола низ 1от1а а бахийта урс цун фоартаг1а 1охьакхар, йоах цо, бакъда фоарт хьахоадайицар, йоах. Сигленашкеи лаьттенашкеи мел дола малейк цу г1улакхах цецдаьнна Ибрах1им-Пайхамара б1арахьежаш лаьттад. Цу малейкашта а кхыметтел б1арга ца йойташ урсаи фоартаи юкъе Дала пордув оттаяь хиннай из урс латаргдоацаш. Из урс 1от1ахьекхаш б1аргадайна суждане 1олийгар йоах ше мел дола малейк. Дала аьлар йоах т1аккха: "Са лайна д1аб1арахьажал, урс цо мишта хьекх ший дезалхочоа, Со раьза вир духьа цо урс мишта хьекх хьажал", - аьнна малейкашка, аьлар йоах. Шийна урс д1а ца малаттинга Исма1алас аьлар йоах, "низаг1а санна хургвоацаш хьаваста со, урс ч1оаг1аг1а 1от1ато1аде, ц1аькхазза а хьакха из, малейкашта ховргдолаш Дала Шийна гарга вига волча Ибрах1им-Пайхамара во1 Даьла амара мут1ахьа волга д1аховргдолаш" Шозлаг1а а урс латанзар йоах. Дала пурам денна хиннадац цун фоартах лата. Ший бе доалла урс Ибрах1им-Пайхамара лосттадаь кхерах техар йоах т1аккха. Сов ира долаш из кхера ахбаьккхар йоах цо. Т1аккха Дала аьлар йоах: "Хьайна б1аргадайна г1а тахан хьатеккхад 1а, тахан хьагучадаьлар Со раьзавеш хьо хилар, хьай во1 везарал ч1оаг1аг1а Со раьза вар хержар 1а, из бахьанце дикадаьчарех д1а а язвир хьо. Иштта дика деш мел волчоа, хьо к1алхара ваккхарах тарра, бала т1абеча к1алхара боахаргба оаха. Хала бала бар хьога бенар - дезалхочоа урс хьакха дезаш. Ясмалера ка хьабайтар оаха хьона, г1урбана Адама во1о бийна хинна Исма1ала хьалхара из ба а бийта из к1алхара ваьккхар Оаха". Ц1ена нигат а долаш Даьла духьа хилда вай г1урба. В1аший къинт1ера а даьнна, т1ехьа т1айоаг1ача хана ц1ена а долаш д1адаха Дала низ лолба вайна. Цаховчарна кердадаккха безам бар тха: г1урба ц1ена а хургдолаш, маьл дукхаг1а а хургболаш дувш дола хьайба мишта хила деза. Хьайба уне хила йиш яц, сакхат долаш масала: кога астаг1а, б1арг баьккха, лерг даьккха хила йиш яц. Довзаргдолаш лерг хоададаь хиннадар аьнна х1ама дац. Геттара г1ийла бежан хила йиш яц. Бежан дале - шин шерал т1ехдаьнна хила деза, устаг1а бале - шоллаг1ча шерачу хила беза. Газа - ши шу даьнна кхоалаг1а шу долаш хила еза. Дала къоабал долда вай г1урба. Дала иман совдоаккхалда вай!\nСабар Даьлагара да\nХьайна бала т1абеча, из бала Даьлагара болга а ховш, цу балийна 1а сатехача Дала боккха маьл лу хьона, из бала а д1абоаккхаргба хьона.\nНагахьа 1а са ца тохе ши бала ба хьога: боаг1аш боа маьл д1абалар цхьа бала ба хьона, балийгахьара а цхьа бала ба хьога.\nВай Пайхамаро йоах: (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) "Сабар кхоъ да\nхьона, царех цхьа дакъа шийга бала беча сабар делга да хьона, шоллаг1дар да хьона Далла мут1ахьа хилар, кхоалаг1а дола сабар да хьона 1аьсача х1аманна сабар делга. Из фу яхилга да аьлча, хьарама х1ама хьаде ший таро йоллаше а из хьа а ца деш, ший хьаьнала тух-сискал дуалга.\nХ1анз вай дувцаргда Аюп Пайхамаро (Даьла салам хилда цунна) шийна т1атессача балийна са мишта техад. Нана Пайхамара йо1 хиннай цун, ше Пайхамара ви1ий во1 хиннав из. Нахаца 1имерза, к1аьда къонах хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Ше оалаш дар дикка уйла а йий хьокхам болаш, наьха чам баргболаш оалаш хиннав из. Цун да дукха рузкъа долаш къонах хиннав. Наха цу хана леладеш хинна хьайбаш: говраш, доахан, инкалаш, вира-б1арзаш, жа, гаьзарий лелаяьй цун дас. Сире паччахьа кара иззамо в1аьхий саг кхы воацаш селлара хьал долаш хиннав из. Да венначул т1ехьаг1а цун мел хинна рузкъа ви1ийга Аюп-Пайхамарага хьадаьлар (Даьла салам хилда цунна). Из рузкъа ший кара а долаш вахача хана Рахьмат яхаш саг йоалаяьй цо. Ювсап-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ви1ий йо1 хиннай Рахьмат.\nСийдолча Дала ткъаь виъ дезалхо венна хиннав Аюп-Пайхамараи (Даьла салам хилда цунна) цун ц1ен наннеи. Шийтта во1и шийтта йо1и хиннай Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна). Цхьа саг духьал воалаш хиннавац цунна цо яхар харцдеш, цо нахаца д1алеладаь хоза г1улакх бахьан долаш. Наха юкъера г1улакх а сийдолаш хиннад цун, ше а сийдолаш хиннав из. Даьй оаг1орахьара сийдолаш хиннав из, ноанахой оаг1орахьара а сийдолаш хиннав. Ший къамана шари1ат хьийхад цо, цунна лаьрх1а цу шерашка маьждигаш а дег1ад цо Далла г1улакх де. Цун оамал хиннай, мискача, т1а тхов боацаш бисача къеча наха ц1енош деш.\nИз зама ч1оаг1а хала зама хиннай, х1анзара яр мо атта йоацаш, цхьабакъда, селлара г1улакх цу наха лоаттадеш хиннав из.\nБой кхоабаш яг1ача наьнаца къахетаме хиннав из. Цу тайпара баг1ача кхалнахага хьожаш, царна эшар лоаттадеш хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Нанас ваьча вешийца къахетаме хиларга хьежжа к1албисача нахаца къахетаме хиннав из.\n"Са Даьла" - оалаш хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) - иштта ер рузкъа деннача 1а, Ялсмале чухь мел хургда-хьог1 ер" х1ана аьлча, ер дуне бусалба наха набахте я оалаш хиннад цар, из лоарх1аш а хиннад набахте санна. "Т1аккха хьай хьаьший а баь т1абийхача наха мел луш хургда-хьог1 Хьа из рузкъа, са Даьла!"\nИз еррига парг1ато шийга йоллашехьа Дала шийна денна ни1мат дицлуш хиннавац Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна).\nАюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) иззал Далла мут1ахьа волаш сов новкъа хиннача Дала шийха даьккхача Иблиса хьаг1 лаьца хиннай цунца. Цу Иблисо аьннад Аюп-Пайхамарага: (Даьла салам хилда цунна) "Дунеи Къематдии шаккхе а ма кхаьчадий хьога. Цу шин ковнах ца1 дохаде деза вай". Аьттув боале шаккхе а дохадергда вай. Цу заманчухь Иблис мишта хиннад аьлча, ворх1лаг1ча сигала кхача Дала низ бенна хиннаб цунна. Шийна лайнача моттиге юхасаца Дала низ бенна а хиннад из. Амма, вай Пайхамар (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) венначул т1ехьаг1а сигаленашка лакха даргдоацаш Дала никъ д1акъайлаб цунна. Цхьан дийнахьа лакхдаьлар из сигленашкахь. Дала аьлар йоах цунга: На1алт аьнна дола Иблис са лай Аюп-Пайхамар мишта хет хьона? - Из г1алат ваьнна цхьаккха х1ама корадаьдий хьона?" Иблисо аьннад: "Са Даьла, Аюп-Пайхамар г1улакх деш ва хьона, Дунен чухь 1а парг1ато яьй цунна, 1а шийнна иззал дика даьндаь хьа хам беш ва из", - аьнна. "Из ни1мат цунга децаре, 1а цунна даь дика даьндаь хьа хам беш ва из" - аьнна. "Из ни1мат цунга децаре, 1а цунна даь дика д1адаьккхача хьона г1улакх дергдацар цо". Везхан волча Дала аьннад: "Харцлув хьо, Со ховш ва цу Аюп-Пайхамара сайна г1улакх дергдолгеи сай хамбергболгеи Аз шийна даьча диканна. Дуненчухь Аз в1алла цунна парг1ато яьеце а цо сай хамбергболга ховш ва Со".\nТ1аккха Иблисо аьннад йоах: "Са Даьла цунна низ бе, 1азап т1аоттаде пурам да сона. Хьо хоахаваргахьа из виц мишта лу аз б1аргагойтаргдар хьона.\nХьона цо деш дола 1ибадат диц мишта долийт а Хьо цунна мишта вицлу а б1аргагойтаргдар аз Хьона, Везан Даьла".\nСийдола Даьла-м Иблисо цунна 1азап т1атессадар аьнна Аюп-Пайхамара Шийна 1ибадат дергдолга а Ше цо вицволийтаргвоацалга а ховш ма хиннавий.\nДала бокъо еннай т1аккха Иблиса. Шин х1амангара (меттагареи дегагареи) д1а мел иккхача Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дег1а 1азап де пурам деннад Дала. Из къамаьл шийна хезача сигленашкара лаьтта дессад Иблис. Форда йисте а даха ч1оагг1а мухь тохарца ший шайт1ан эскар т1адийхад Иблиса. Цхьа шайт1а дисанзар цо т1адийхача цунна т1а ца доаг1аш. цар хаьттад: "Тха паччахь дола Иблис да хьо, фу х1ама да хьога кхаьчар, сенна кхайкадар хьо тхога?" - аьнна. Иблисо аьннад т1аккха: "Адам-Пайхамар Ялсмалера из араваьккхача денз ца баьнна аьттув баьннаб са тахан. Тахан Аюп-Пайхамар вохаве сайна г1о де оарцаг1даьхад оаха шо. Лаьттан букъ т1а д1а-хьа даржа шо. Аюп-Пайхамара доалехьа мел долча рузкъанна ц1и хьалтоха" - аьннад Иблиса. Цу Аюп-Пайхамара доалехьа мел долча х1аманна ц1и техай т1аккха шайт1аша. Иблис ше Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) волча дахад. Т1аккха Аюп-Пайхамарага (Даьла салам хилда цунна) аьннад йоах Иблиса: "Хьай Далла г1улакх деш латт хьо? Хьа мел дола рузкъа-м ц1и яьнна доагаш ма латтий. Хьа доалехьа мел дола х1ама деха да хьона. Хьо укхаза маьждиге ламаз деш латте а". Цхьабакъда, Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) йист хиланзар цунга ше ламаз даь валлалца. Ше ламаз даь ваьлча цо аьлар йоах: "Из рузкъа хьаденнар а Даьла ва сона, из д1аэцаргдар а Даьла ва". Цул т1ехьаг1а ч1оаг1а корзаг1а иккхад йоах Иблис. Ишта корзаг1даьнна а долаш цигара деддад йоах Иблис.\nАюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дезал хиннаб шоайла в1ашаг1бетталуш, вай мовлат дешарах тарра ха йоаккхаш хиннаб уж, цу хана цун воккхаг1а вола во1 волча гулбенна хиннаб уж.\nЦул т1ехьаг1а Иблисо ший эскар цу ц1енна гонахьа хьа а гулдаь, из ц1а дохадир, йоах. Аюпа-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дезалах цхьа саг дийна висавац, йоах. Цул т1ехьаг1а Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) волча юхадахад Иблис. Х1аьта вож тхьовра санна маьждиге ламазаш деш ваьллав. Т1аккха аьннад йоах цунга Иблисо: "Хьай Далла г1улакх деш воалл хьо, хьо укхаза ламаза этта латте а хьа беррига дезала-м ц1а т1акхийтта байнаб хьона".\nХ1аьта а ше ламаза йистеваллалца Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) юха йист хиннавац цунга. Ламаз даь ваьлча цо аьннад йоах: "Дала Ше на1алт аьнна дола Иблис, аз х1анз а ях хьога: хоастам ба Хьона Везан Даьла, Из Даьла ва-кх сона уж дезал хьабеннар а уж д1аийцар а. Рузкъа а дезал а Дала къонахий зе аьнна луш х1ама да хьона из.\nЭг1аздаха а долаш, ийша а долаш, даькъаза даьнна а долаш деддад цигара Иблис. Рузкъаца а дезалца а из вохаргвоацилга а хайна, юхаденад Иблис. Хьалха мо юха а ламаза латташ вайнав цунна Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Из сужне вахача хана 1от1а а даха цун мержачеи багачеи фо чутехад йоах Иблиса. Шийца лазар дола фо хиннад цо цунна чутехар. Из фо цо чутоххаше Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ший дег1аца лазар корадир йоах. Доал де ца могаш, хьаллатта низ боацаш, селлара дездалар йоах цун дег1. Дег1а т1а г1олла хьоцар 1одедар, йоах цунна, адама ла могаргдоаца лазар корадир йоах цунна ший дег1аца. Из ламаз даь ваьнначул т1ехьаг1а, цун сесаго Рахьмата из к1алвисалга шийна хайначул т1ехьаг1а аьлар йоах цунга:\n"Тхьовра ц1и теха рузкъа д1адалар бахьанце, дезал бовра бахьанце из г1айг1а йий-хьог1 хьога кхаьчар? - аьнна. - Х1ара бийсанна 1ибадат деш ва хьо, Дала хьа мел дайтача дийнахьа марха кхоабаш ва хьо, цхьан сахьата сало1аш вац хьо, хьай дег1а оатто еш вац хьо, цудухьа хьай дег1аца лазар гучадаьннад хьона".\nЦо из аьнначул т1ехьаг1а Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дег1а т1а хьагучадала доладелар Иблисо теха лазар. Кертагара 1одоладенна кога п1елгашка кхаччалца из лазар сомадаьлар цун дег1а т1ара ц1ока этт1а а деш. Ноди сели хьаара-йолаялар, йоах, цун дег1ацара. Иштта хала лазар хиннад из. Цун дег1ацара хьаухача нодах н1аний хьахилар, йоах, цунна. Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) цамогаш ва аьнна гаргара нах т1абаьхкар, йоах, из волча, из лазар шоашта б1аргадайча, шоашка из д1адалар кхераш цунцара къаьстар, йоах уж. Из в1аьхий волча хана цунца хинна новкъостий а хийрабаьлар, йоах, цунцара. Кхаь сесагах шинне сои сои ц1и тессе йита аьлар, йоах, цунга. Бакъда, Рахьмата аьлар, йоах, цунга: "Хьа са чудолча хана, хьоцара къастаргьяц со". Дийнахь а бийсанна а цунга хьожаш, г1улакх деш хиннай из. Цу юрта лоаллах болаш бола кхалнах баьхкар, йоах, Рахьмат йолча: "Тхо кхераш да цу Аюп-Пайхамарагара лазар а бала а тхоашта хьат1абалар, из хьай ц1ен-да а ийце тхона юкъера д1аяьлча бакъахьа я хьо", - аьнна. Цигга ший ц1ен-даьна цун долаш доа барзкъа т1а а дийха, елха а елхаш цигара д1аяхар, йоах, Рахьмат, Аюп-Пайхамар шийца а волаш. Юрта йисте кхаччалца д1авигав цо из. Цига из волга хайначул т1ехьаг1а цу юртара нах ара а баьнна, юртара араваккха веза 1а из, лазар юрта хьачудалар кхер тхо, аьлар йоах. Цигара ший ц1ен-да а ийца гаьнна д1аяхар, йоах, Рахьмат. Цхьан ара чу1е бу санна х1ама а яь цига 1еш хиннаб уж шиъ. "Вайна яа х1ама я со юрта йода" - аьнна цо аьлча, ц1ен-дас аьлар, йоах: "Я Рахьмат, юхаерзал" - аьнна. "Согара дар хала лазар а во лазар а да, нагахьа санна хьо д1аяха безам болаш яле аз мукъайоалийт хьо" - аьнна. Цул т1ехьаг1а Рахьмата аьлар йоах: "Хьо кхера а ма кхера, 1а г1айг1а а ма е, сона чухь са долча хана хьог1 къастаргьяц со" - аьнна. Гаьна йоаццаш уллача юрта д1а а ухаш ший ц1ендаьна яа х1ама кхыхьай Рахьмата. Цхьан дийнахьа хьалъяа цхьаккха х1ама йоацаш ше йисачул т1ехьаг1а, ший хинна шийтта к1ажарг ехкай, йоах, Рахьмата. Х1аьта уж фу к1ажаргаш хиннай аьлча, Дала дунен хозле еннача Ювсапа-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ви1ий йо1 хиларах тарра, хозал цу к1ажарашка кхаьча яр цун.\nУж к1ажаргаш ехка а ехка цох даа х1ама дахьаш чуенай Рахьмат. Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) уйла чуессай йоах: хьалха мел кхыхьачарел мерзаг1еи хьаьнаг1еи цо т1еххьарча хана бенар боландаь, харц новкъа яьнна бенабий-хьог1 цо из, аьнна. Сона укхазара хьалг1атта Дала низ лоре, б1ал г1адж тохаргьяр аз цунна йоах ше-шийца Аюп-Пайхамара. Рахьмат харцахьа лийнна йоацалга гучадоаккхаш Дала Къор1а аят доссадаьд цун кер чу. Х1аьта 1айха яь ч1оаг1о йоха ма елахь, б1аь г1ажа меттел цхьа саьрг тохалахь цунна, аьнна хоам байтаб Дала.\nИштта из ха йоаккхаш волаш, лазаро к1алвита хало озаш волча хана, сиглара малх цун дег1ах чакхбоалаш из г1елвенначул т1ехьаг1а, цун дег1аца лазар ца кхеташ мотти доги мара хиннадац. Рахьмата аьлар йоах цунга: "Сийдолаш Пайхамар ма вий хьо, Далла дукха веза Пайхамар ма вий хьо, цу Сийдолча Даьлагара хьайна дарба дехаш 1а дуъа доре, Дала хьа дуъанна жоп лург ма дарий, т1аккха дарба дарг ма дарий хьона", аьнна.\nТ1аккха Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьннад, йоах цунга: "Мел ха яьккхай аз укх дунен т1а вахаш, аьнна. Сесаго жоп деннад: "Дезткъа шу даьккхад 1а", аьнна. "Масса шу да со цамогаш а волаш метта вола?" - хаьттад Аюп-Пайхамара: "Хьо метта вола барайтта шу да, - аьнна жоп деннад Рахьмата. - Даьлага дуъа деи кхайкеи эхь хет сона, айса парг1ата а волаш яьккха ха иззал дукха а хилча, лазаро лаьца яьккхар селлара к1езига а хилча, - аьнна жоп деннад Аюп-Пайхамара.\nДег1аца мел долча н1анех ши н1ана мара ца бусаш, вокх юхе мел дисараша шоаш дуаргдар диа даьннача хана, царех ца1 дог долчахьеи, вож мотт болчахьеи бахар, йоах. Цигга Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) Даьлага кхайкав йоах: "Х1ай са Даьла, ч1оаг1а бала хьокхабеннаб сох, къахетаме мел долча х1амал къахетаме ма вий Хьо, - аьнна Ше Даьла хьоахаве т1еравалар кхеравенна кхайка хиннав из Даьлага.\n"Масса болча балийна сатохаргдар аз, са дег чу хьо мел волча хана, хьо хьоахаве мотт к1алт1а мел боалача хана, моллаг1ча лазара сатохаргдар аз. Уж ши маьже 1а д1аяьккхача, Сийдола Даьла, Хьох д1ахадар хьахул са, Хьох хадара низ кхоачаргболаш вац хьона со сабарде.\nДала аьлар йоах цунга: "Я Аюп, хьа бага боаллаш бола мотт а Са ба хьона, хьона чудоалла дог а хьакхеллар Со ва хьона, из хьона т1абена хинна н1ана а Аз хьакхелла бар хьона, из хьога долаш дола лазар а Аз хьакхелла дар хьона, к1еззига кхы а сабар х1ана динзар 1а" - аьнна Дала бехк баьккхаб цох.\n"Къовзткъеи итт Пайхамаро бийхабар хьона ер бала согара, хьо сийдолаш хилар совдаккхар духьа Аз хьона беннабар" - аьннад йоах Дала Аюп-Пайхамарга.\nЦу дег1а т1а биса хинна ши н1ана 1о а бежаб, цхьаннех нокхарий моза хиннаб, цхьаннех дарба деш дола докхарг хиннад. Циггача Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ши гранат а яхьаш Жабраьил-малейк дессад. Дуккхача жайнашка яздаь да цу гранатех доккха дарба доал, аьнна. Ялсмалера кхача ба йоах из. Аюп-Пайхамара аьлар йоах: "Я Жабраьил, цу Дала хьоахаваьвий со" - аьнна.\n"Бакъда, Дала хьо хьоахавар а, Дала хьога салам дайтар а" -аьнна жоп деннад вокхо. - Хьога амар а ду Дала ер ши гранат яа, аьнна, т1аккха ц1енлургва хьо, хьа дег1аца мел дола лазар а д1адаргда, дулхацар а д1адаргда, т1ехкацар а д1адаргда хьона. Уж ши гранат цо йиачул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко аьлар йоах Аюп-Пайхамарага, Даьла пурмийца хьалг1атта, аьнна. Из хьалг1еттача Жабраьил-малейко аьннад, йоах: "Хьай ког 1отоха".\nЭггара хьалха аьтта ког 1отехар, йоах, Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) цигара д1айха хий арадаьлар йоах лаьттара. Цул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко лувча а аьнна лийчар йоах из. Аьрда ког цо 1отехача шийла хий арадаьннад лаьттара. Из шийла хий меллар, йоах цо. Т1аккха кер чу мел дола лазари, б1еха х1амеи д1адаьлар йоах цунна. Дала цу лазарах верза а ваь хьалха ше хинначул а хозаг1а волаш хьаоттаваьв из. Дала Къор1анчухь йоах: "Цу лазарах а ваьккхар оаха из, дезал а белар оаха цунна".\nЦул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко аьннад, йоах цунга: "Хьалха хьа хинна дезал Ялсмаленчухьа ба хьа, хьо раьза вале уж юхадийнабалийта Дала хьох юха хьатохаргба". "Уж Ялсмале бита" -оал Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна). Х1аьта Дала царна тара а болаш дезал лу, йоах цунна.\nМоллаг1ча халонна т1ехьа доха а ца дохаш, болх Далла д1ат1а а билла, сатоха низ кхоачалба вай х1аране.\nМатериал кийчъяьраш УГУРЧИЕВ Азмат-Гири,\nБАРАХОЕВ Муслим ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


Зуламан тобан юкъахь ГIалгIайчуьрчу бахархошкара, коьртачу декъана зударшкара, кхерамаш тийсарца ахчанаш дахарна лаьцна Несаран кIоштара Альтемиров Iийса ведда шена гIароле хIиттийначу полисхойх. Цунах лаьцна хаам бо "Интерфаксо", шен хьасташна тIе а тевжаш.\nГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векало бинчу хаамца, Несарарчу кхеле вуьгуш Альтемиров къайлаваьлла кIайн бос болчу Ford Focus машена а хиина. Веддачуьнан цIахь таллам бича карийна и машен.\n38 шо долу Альтемиров лаьцнера Марсхьокху-баттахь нахера ахчанаш даха гIоьртина аьлла бехке а вина. Оццу гIуллакхехула лаьцна вара цуьнан ваша 47 шо долу Экажево эвлан вахархо Альтемиров Хьасан.\nТалламан версица, цу шиммо дакъалоцучу зуламан тобан декъашхоша 2012-2017 шерашкахь, сий дойуш хаамаш баржор бу шаьш бохуш, кхерамаш а туьйсуш, даккхийн ахчанаш дохуш хилла меттигерчу бахархошкара.\nХаьлхо бинчу хаамца, кхушара Мангалан-баттахь оьгIазбаханчу наха йиттинчул тIаьхьа дарбанан хIусаме кхачийна Альтемиров Хьасан вадийра муьлуш бу ца хуучу наха. Иза дIавуьгуш чевнаш йинера полицин 8 белхахочунна. Царна тIелатар дарна лаьцна ву Сурхотера а, Экажевора а, Несарара а 24-47 шераш долу 4 вахархо.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Нахаца леларна (зина дарна) догIу таIзар дуьйцу дакъа\n346. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Шен хенахь) Iукл (я Iурайна) тайпанах нах баьхкинера Медана. Ткъа цигара хенан хIоттам а ца лайна, догIмаш вон хилира церан. ТIаккха Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) омра дира цаьрга: (цхьана ханчохь) узуш йолучу (эмкалийн) хьаткъа а, шуьреш а мала аьлла. Уьш дIабахара (шайга гIо аьллачу меттиге). Амма шайн могашалла тоелча, Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цуна) Iу вен а вийна, (цо дажош хилла долу дерриге а) даьхни лаьллина дIадигира цара. Ткъа де делкъанга далале (Медна) хаам кхечира цигахь хиллачух лаьцна. ХIетахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) царна тIаьхьа (нах) бехира (уьш хьалаха аьлла). Ткъа делкъахенахь схьабалийра уьш (Медана). ХIетахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) омра а дина, церан куьйгаш а, когаш а дехира бIостане. (Цул сов, цIий дина эчиг а Iуьттуш) бIаьргаш а дагийра церан. Цул тIаьхьа оцу йовхонехь охьатийсина битира уьш, дехча цхьаммо хи а ца луш».\nАбу Къилаба аьлла: «Цара (цхьаъ делахь) къола динера. (Шиъ делахь, даьхнина тIе хIоттийна хилла волу Iу а) вийнера цара. (Кхоъ делахь) имане баьхкиначул тIаьхьа керстаналла динера цара, АллахIца а, цуьнан элчанца а тIом бинера цара» (ал-Бухари: 233, Муслим: 11-10-9/1671).


Украинерчу тIамехьа митинг дIаяьхьна Израилехь. Нохчийчуьра бахархоша дакъалаьцна цу юкъахь\nУкраинана дуьхьал Оьрсийчоьно йинчу агрессина тIетовш хIоттийна митинг. Израиль, Зазадокху-беттан 25-гIа, 2022 шо\nИзраилера Нетания гIалахь Оьрсийчоьнан президентан агIончаша акци хIоттийнера Украинана дуьхьал бечу тIамна тIетовш. Масех иттаннашкахь Израилан а, Оьрсийчоьнан а, нохчийн а байракхашца нах гулбеллера Шлулит ха-Хорев (гочдича -"Iаьнан Iам")паркехь.\nКавказ.Реалиин корреспонденте акци хIоттийначара дийцарехь, цара бартбинера иза фейсбукехь дIаяхьа. Бараман цхьахйолчу декъашхочо, меттигерчу Марина цIе йолчу яхархочо, дIахьедира, Израилан телеканалашкахь Украинерчу хьолах лаьцна "цхьана агIор бен" дуьйцуш цахиларх.\nНохчийн диаспоран векало Аматиев Рустама дIахьедира Кавказ.Реалиин корреспондентца хиллачу къамелехь, шен махкара гергарнаш Оьрсийчоьнехьа Украинехь тIемаш беш бу.\n"Со Израилехь Iаш ву, со бусулба а ву. Со тIетов сайн махкахошна а, вежаршна а, йижаршна а. Оьрсийчохь сан дуккха доттагIий а, бевза-безарш а бу. Дукхаболчара емалдахь а, со гуттар а цаьргахьа ву. Ас цхьатерра хьалаойбур ю оьрсийн а, нохчийн а байракхаш. Оьрсийчоь агрессор лору, амма со цуьнгахьа ву. Суна сайн пачхьалкх а, сайн республика, сайн къам а, вежараллин къаьмнаш а деза", - дIахьедина митинган декъашхочо.\nКъамел динчо дийцина, Зазадокху-беттан Iуьйранна Ришон-ле-Ционера Нетани кхаччалц машенаш хахкарехь ша дакъалацарх Украинехь Оьрсийчоьно лелочунна тIетовш.\nМитингехь хазийра Газманов Олеган иллеш а, кхиндолу патриотикан иллеш а, дуьйцу Кавказ.Реалиин корреспонденто. Акцин декъашхоша маьхьарий деттара "Вайгахь хир бу толам!", "Тхо фашизмна дуьхьал ду!", "Нацизм чекхъер яц!" бохуш. Цул тIаьхьа гулбелларш рогI-рогIана микрофонна тIе а богIуш, Украинана лен хIиттира, цуьнан Iедалхойх бандеровцаш бохуш, террризмна бехкебеш. Акцин декъашхоша дийцарехь, царна хаьа Украинерчу Оьрсийчоьнан эскаран эшамах а, миллионашкахь нах мухIажарш бийларх а, амма "нацизмах кIелхьарбахархьама", ца дича йиш йоцург дара.\nИзраилан полици яра Оьрсийчоьнехьа митинг ларъеш. Украинхойн байракхашца парке жигархой баьхкича, вовшахтасадаларш ца хилийта, юкъагIорта дийзира полицин.\nУкраинхойн агIор акцехь хиллачо дийцира Кавказ.Реалиина, Оьрсийчоьнан агрессин агIончашца дуьхь-дуьхьалкхетаран кхерамах.\n"МухIажаршна лерина гIалин юккъехь барам хIотто дийзира оцу демонстрацица уьш ца Iиттабалийта. ТIамах девдда бераш хIинца кхоьру лоппарг эккхаш а, волонтераша лардо уьш", - дийцина къамел дечо.\nЗазадокху-беттан 25-чохь 30-гIа де ду Оьрсийчоьно Украинана тIелатар долийна. Оцу хеначохь 206 Къилбаседа Кавказера а, Оьрсийчоьнан Къилбера а бIаьхо велла. Кавказ.Реалиина цIераш хуурш бу уьш, билггал долу терахь кхин а лакхара хила тарло.\nООН-н хаамашца, Украинехь 953 маьрша вахархо вийна, 1557 стагана чевнаш йина. 3,5 миллион ву мухIажир ваьлларг, ткъа мухIажарийн а, кхалхархойн дуьззина терахь ду Украинан бахархойн доьалгIа дакъа гергга.


Маса зуда тоьа къонахчунна хIусамехь?\nНохчийчоь - Дуьненаюкъара Зударийн дезачу дийнахь ши жимастаг ву зезагаш хьуш, Соьлж-гIала, 07Заз2010\nХIун бахьана ду Нохчийчохь тIаьхьарчу хенахь бухарчу зудчунна тIе, иза реза йоццушехь, кхин цхьа зуда а ялор алсамдалар? Цхьана агIора, республикан кьуйгалхочо сих-сиха олуш, къобалдеш а ду масех зуда ялор. Иза хазахетарца тIеоьцу божарша. Доккха жоьпалла долу и гIулч йоккху уггар хьалха я таро а, я амал а доцчара. Вукху агIора, божарий ца хиларна, зударий маре оьху, бухахь зуда а, бераш а доллушехь.\nМогIарерчу вайнаха мукIарло а деш, карарчу хенахь Нохчийчохь кIезиг масалш дац,\nIедалехь болчара магош ду бохуш, нийсонца доьзна хIума а доцуш, балорхьама зударий балор бахьнехь хийла доьзалш боьхна а, вер-ваккхар бист кхаччалц, нахана зуламаш девлла а.\nИза къеггина гучудолу шолгIа зуда ялор ахкаме а диллина, бахархой къамеле бохуш, зераш дан воьлча. Цара чIагIдарца, къоьлла «къикъ» бохуш, чуваха хIусам йоцуш лелачо а ялайо зуда. Цу декъехь, шайн мел таро яцахь а, тIаьххьарчу могIаршкахь бац, бухарчу доьзална дан амал доцуш гIийла бохкуш берш а. Iедало кхачо йоллуш луш алапа дацахь а, шолгIа зударий балорна тIера бу Нохчийчохь молланаш а, Iедалан гIуллакхехь берш а. Къаьсттина цу гIуллакхехь каде хьийзачех ларало полицин урхаллин белхахой.\nТергамхоша билгалдоккху шолгIа а, кхоалгIа а зударий кхийлар бахьанехь махкахь кIезиг зуламаш ца дийлар а, нехан кхолламаш кеглуш, хийла доьзалш бухуш хилар а. Цара дийцарехь дукхах долу зуламаш, хилларг хьала а охьа а, хилла даьлла олий, гIара а ца доккхуш, нохчаша шайлахь дIадерзош ду.\nШолгIа зуда ялор бахьнехь Теркйистехь нисделла вер-ваккхарш санна, Iорадийларш атта нислуш хIума дац цхьаболчара кхеторехь. Хууш ма хиллара, цигахь кIанта топ тоьхна, да вийна шен нанна тIе зуда ца ялаяйта, деа бер нана а елла, ша-шена а тоьхна.\nЦхьаболчара дийцарехь иза майрачо, ша кхин зуда яло воллу аьлла, дIаяхийтина хилла берех а яьккхина. И ший Iожалла нийсонца а, иманца а доьзна хIума доцуш нисбелла бохамаш лоручех ву 60-ра ваьлла Закиев Хошам.\nЗакиев: «Лаха-Неврехь цу зудчо диъ бер а дуьтуш, ша-шена тохар… И зуда чIогIа коьртана галъяьлла хила и хIума дан. Цхьа ондда сингаттам ца хилча, боьрша стага дича а, зудчо дийр дара аьлла-м ца хета суна и саннарг.»\nМаршо радио: Дукхах болчу бахархоша кхеторехь, урхаллехь болчара, шайна тIера дуьйна охьа шолгIа а, кхоалгIа а зударий бало маршо ялар, челакха, буххера дуьйна лортIехь доцуш хIума ду.\n«Нехан дуьхьа дина хIумма дац. Шайна маьршо яккхархьама дина хIума ду. Цаьргахь таронаш ю иттаннашкахь зударех ловза, ткъа кхечаьргахь и яц». Мацах, «ах захало кхочуш хили, вай реза ду йоIана» аьлла араиккхинарг санна башхалла ю. Цхьана яздархочо ма-аллара, «Iовдал вала кийчаниг Iовдал ваккха а, дакъаза вала хьаьхнарг дакъазваккха а, нахана боьллина гур бу, кхин хIумма а дац.»\nМаса зуда хьашт ю къонахчунна?


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Урок на тему: «Хуттургех 1амийнарг карладаккхар а, т1еч1дар а.» (7 класс)\n«Хуттургех 1амийнарг карладаккхар а, т1еч1дар а.»\nУрокан чулацам : «Хуттургех 1амийнарг карладаккхар а, т1еч1аг1дар а».\nУрокан чулацаман 1алашонаш:\nХьехархо: Каимова Ж.С.\n1аморан: Хуттургех 1амийнарг карладаккхар, т1еч1аг1дар.\nКхиоран: Йозанехь а, барта къамелехь а хуттургех нийса пайдаэца хаар.\nКхетош - кхиоран: Ненан матте болу безам совбаккхар.\nУрокан г1ирс: компьютер, презентаци, карточкаш.\n2.Дешнаш т1ехь болх. (Дешнаш т1ехь болх бар д1ахьо проекторца экран т1ехь цкъа хьалха суьрташ а гойтуш).\n1апказ - океан к1удал – кувшин\nЦу дешнашца барта предложенеш ялайо.\n1.Стенах олу хуттург?\n2.Муьлха синтаксически г1уллакх кхочушдо хуттурго?\n3.Хуттургийн муьлха тайпанаш девза шуна?\n4.Шайн синтаксически маь1не хьаьжжина муьлха тайпана хуьлу хуттургаш?\n5.Карарчу хуттургийн маса тайпа ду? Даладе масалш.\n6.Цхьаьнакхетаран хуттургийн маса тайпа ду? Даладе масалш.\n7.Муха язйо хуттургаш кхечу дешнашца?\n2.Тесташ .(дешархоша болх бечу юкъана г1ийла мукъам бу хезаш).\n1.Амма, ткъа бохучу хуттургийн тайпа ду:\n2.Бакъонца цадог1ург д1адаккха.\n3.Г1уллакхийн къамелан дакъош ду:\nа) ц1ердош, ц1ерметдош, куцдош.\nб) хандош, терахьдош,билгалдош.\nв) дешт1аьхье, хуттург.\nа) Хьоьга дукха дийцира, амма хьо шек ца велира.\nб) Арахь шийла ю амма хьоькхуш мох бац.\nв)Набарна йийшина 1аьхкина хилла ораматаш а, дерзина дитташ а самадохуш т1ееара хаза б1аьсте.\n5.Х1орш цхьанакхетаран тайпанан хуттургаш ю :\nа) амма, ткъа, я;\nб) х1унда аьлча, санна, аьлла;\nв) бакъ ду , дийцина;\n6.Карарчу хуттургийн тайпанаш ду:\nа) бахьанин, бехкаман, дустаран, кхеторан ;\nб ) лааран, т1едожоран, гайтаран;\nв) меттиган, хенан, сацаран ;\n7.Хуттургаш предложенехь кхечу дешнашца:\nа) цхьаьна язйо;\nб) къаьстина язйо;\nв) тире йилларца язйо;\nДешархошо болх бечу хенахь г1ийла хезаш нохчийн халкъан иллин мукъам.\nХаарш лакхара долчу дешархочо жимма чолхечу тесташца болх бо компьютер т1ехь.\nЦуьнан белхан жам1 компьютеро до.\nIV.Д1аеша текст. Д1аязъе оьрсийн маттера дешнаш нохчийн матте гочдеш. Хуттургаш а, церан тайпанаш а билгалдаха.\nУггар деза подарок Дала адамашна делла долу – это жизнь ду, ткъа цу дахарца вместе Цо делла нам природу, религию, культуру, къинхьегаман корматалла. Ткъа оцу шадолчуьнца цхьаьна массо а народу шен-шен язык белла Дала.Одинаковый дег1ан меженаш йолчу адамашна тайп-тайпана звуки долу языки делла Сийлахьчо.\nНенан мотт! Мел много красивый дешнаш аьлла хьох лаьцна!Дикка ойлане а ваьлла, они д1адешча, понимаешь цхьана х1уманах: ма боккха сийла бу-кх хьоьца ненан мотт!\nДешархошка шайга таллам бойту, проекторца экран т1ехь нийсаниг схьа а гойтуш.\n1.Стенах лаьцна дуьйцу текстехь?\n2.Муха кхоьллина Дала массо а адам?\n3.Цхьатерра меженаш йолуш ша коьллинчу массо а халкъана башхаллаш йолуш х1ун елла Сийлахьчо?\n4.Вайна х1ун мотт белла Дала?\n5.Х1унда аьлла цуьнах ненан мотт?\nV.Ц1ера болх таллар.\nЦ1ахь ненан маттах байташ еша а ешна,цу юккъара хуттургаш шайца йолу б1ог1малгаш тетрадаш т1е д1а а язйина,хуттургийн тайпанаш билгалдаха дезаш дара.\nНенан мотт язло сан ц1ийца,\nНенан мотт бека сан сица.\nСан бакъо ю иза бийца ,\nАмма яц бакъо и хийца.\nХазнашлахь хазна ю\nНенан мотт къоман\nНенан мотт мел беха,\nКъам дуьсу даха.\nТкъа нагахь мотт шен лахь\nКъам, лей д1адолу\nНенан мотт бицбинарг\n/Арсанукаев Ш. «Весет»/.\nБашха дац со кхалхарх\nЛомахь я арахь,\nКъеста ма ве.\nАмма сох кадам бе\nСан нохчийн маттахь,\nИ безаш ца хиллехь,\nГеч а ма де.\n/Сулейманов Ю. «Ненан мотт»/.\nДиканехь я вонехь\nДош ала дезча,\nК1орггера ян воьлча\nХиллачийн чот ,\nЭхь, иман я доьналла эшча,\nХьекъал лург хиллера\nСан ненан мотт.\n/Ш.Рашидов «Ненан мотт»/.\nСан ч1ог1а дог лозу\nХьо ца хууш волчух,\nАмма эхь ца хетта\n1амо ца г1ертачух.\nСуна сайн ца хетта\nНенан мотт бицбинарг.\nБ1аьрга ван ца веза\nКхечух и хийцинарг.\n/Саидов Б. «Ненан мотт»/.\nЛадог1а цкъа соьга\nЛадог1а, яккхий д1а\nЙист йоцу х1орд санна,\nБу хьуна шортта\n/Арсанукаев Ш. «Ненан мотт»/.\n1.Хьехархочо предложении д1айоьшу.Дешархоша карточкаш т1ехь цу предложенера хуттургийн тайпанаш билгалдоху.\nА- цхьанакхетаран хуттургаш,\nБ- карара хуттургаш.\n1.Хьийза а хьийзаш, хелха а дуьйлуш оьгу лайн чимаш.\n2.Дуккха а заза даьккхинехь а, бакъду, стоьмаш к1езга бара кхушара.\n3.Б1аьстенан баца юкъахь лепара ц1ен а, к1айн а, можа а зезагаш.\n4.Мохо, и бун кху йист йоцчу арахула д1асахьур ю аьлла, хоьтуьйтура.\n5.Инзаре хаза ду кхузахь!\n6.И оьзда йо1 ялоза 1ийр ма вац ша аьлла , ч1аг1о йинера к1анта.\n7.Х1окху беттан денош йочана йоцуш хир ду бохуш, хезнера суна.\n8.Г1а долчу дитташа а, коьллаша а, баганан дечигаша а охьадожийна г1аш.\n9.Дийначу 1аламехь дерриге а кийча ду 1а т1еэца.\n10.Мархашлахь лечкъа дашо малх санна, кирхьан к1ел лечкъара нускал.\nХьехархочо проекторца нийсаниг гойту экран т1ехь, дешархоша шаьш толлу шайн болх.\n2.Проектарца суьрташ гойту. Оцу суьрташ т1ехь гуш долчух лаьцна дешархоша предложенеш х1иттайо, шайна чохь хуттургаш а йолуш.\n1. Мотт, хуттург, дахар дешнашна синквейн язйо.\nЦхьалхе, чолхе ц1ена,хаза\nХутту, кхетаво, 1амаво Буьйцу,1амабо,1алашбо\nГ1уллакхан къамелан дакъа. Адамийн уьйран г1ирс.\nЛардо, хаздо, деза\nДала адамашна делла совг1ат.\n2.Ц1ахь бан болх:\n«Ненан мотт» жима сочинени язъе, сочиненехь хуттургаш хилийта хьовса.\n3.Оценкаш.( Дешархоша шаьш хадабо шайн белхан мах)\nНомер материала: ДБ-267546\n153 0 21.10\n320 0 20.10


Кадыровн Нохчийчохь дIатийсинарш\nОхан-бутт 12, 2017\nОьрсийн къаношна накъосталла дархьама масех шо хьалха кхоьллина Соьлж-ГIалахь гIоьналлан «Шен хийранаш» цIарца проект.\nКарара бутт юккъе баллалц махкахь жигара хьийза оцу боламан волонтераш. Проектан куьйгалхочо Орлова Юлияс «Кавказ.Реалии» портале дийцира, массара а дIатесначу нахана муха латтон еза гIортор.\n«Мемориал» олучу бакъонашларъяран центран Iуналлехь яра хьалхо «Шен хийранаш» проект.\n- Тоххара Нохчийчоьнца хIуммаъ дацара сан дозуш, суна ца хаьара цигахь оьрсийн къомах нах баьхнийла а, бехийла а. Ас дуккха а зорбанашкахь дийшира церан кхолламах лаьцна, иштта доладелира и гергарло дуьххьара.\n"Шайн доьзалша бицбина и къаной"\nМасех бIе оьрсийн къаной беха Соьлж-ГIалахь. Шайн доьзалшна бицбелла я уьш боцуш санна, бIаьргаш хьаббина Iаш белахь а, тIевогIуш стаг а воцуш Нохчийчохь беха уьш.\nТIеман шерашкахь петаршна бухарчу лармашкахь къайла а буьйлуш, хене бевлла уьш. Ткъа тахана болчарна а совбоьвлла, цхьаллехь хан токхуш бу.\n- Урамашкахь хьо вогIуш-воьдуш гур бац хьуна уьш. Оха тIехь верасалла латтон уьш юьхьанца меттигерчу килсехь гора тхуна. Дуьххьара тхо Нохчийчу дахча, оха гергарло тесира оцу килсан мозгIарца. Оха дукха ойланаш йира, хIун дина церан дахар аттачу доккхур дара-те бохуш. ТIаккха ахчанаш вовшахтоха сацам бира оха уггар хьалха, - дуьйцу Орловас.\nШи шо а ду Юлияс а, цуьнан белхан накъоста Нестеренко Натальяс а, волонтераш санна, шайн ницкъашца и проект йолийна.\n- Белхан кIорггера ойла йича, кхийтира тхо, «Мемориалан» миссица и проект йогIуш цахилар.\nГранташ а йоцуш болх беш ю проект (юьхьнаца гIиртира президентан грант яккха, амма аьтто ца белира). Иштта меттигерчу Iедалан накъосталла а ца хилира. Нохчийчу доьлхуш некъана ахча а наха вовшахтуьйхира тхуна.\n- Хала вовшахкийтира тхан оха кхайкхийна исс бIе эзар сом а. 7-зза Нохчийчу даххал бен ца тоьара иза а. Керста динан цхьана сайто шен агIонтIехь дуьххьара яздира тхан проектах лаьцна. Цул тIаьхьа цхьана кIиранчохь дийнна шарахь тхайн гIуллакхна хьовзон ахча вовшахкхийтира тхан.\nИшта-м Нохчийчохь болх беш ЦIечу ЖIаран тоба а ю. Амма къаношна гIо-накъосталла кхачоран программа ерзийна масех шо а ду цара.\n- Кхечу регионашкахь а санна, Нохчийчохь социалан гIо латтош ду. Амма цуьнах лаьцна дийца суна хала ду, хIунда аьлча, суна сайна хеза оцу гIо кхачорах негативе къамелаш, - элира Орловас.\nМел лаххара а, бIе къаночунна гIо кхачадо волонтераша шаьш цкъа Нохчийчу бахча.\n- ГIо дарал а совнах, къаношна оьшург, шайна тергам бар ду, - дуьйцу Орлова Юлияс.\n- Дуьххьара оха шайца зIе тесча, мел чIогIа цецбуьйлура уьш! – «Муха? Москохара ду? Тхо диц ца дина?», бохуш.\n"Дукхахболчеран доьзалш бац къанойн Iуналла дан"\nЦхьаберш боьлхура. Оьрсийн къаношна шаьш дицдина, дIатесна аьлла хетара. Цундела дегабаамаш а бара церан. Дукхахболчеран доьзалш бац къанойн Iуналла дан. Церан бераш Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь ду, Нохчийчохь дац. Бу ишта царлахь гергарнаш банне а боцурш а.\nВолонтераша килсашкахь тойнаш хIиттадо цъалхачу къаношна лерина, латтайо цигахь кхачан сурсаташ а.\n- Массарна а дIасайоькъуш ю тхан цхьабоса кечйина кхачан сурсаташ. Даьтта, гарзанаш, шекар, стоьмаш, марзолгаш. Даим цхьана туьканара оьцу оха и чурсаташ. Хьакхийн йоьхьаш а хуьлу оцу туьканахь духкуш. Баккхийчарна Iаламат чIогIа хазахета шайна и йоьхьаш делча. ХIинца оха къаношна кечдинчу тIоьрмигашчу йоьхьаш ца дахка ойла хиллера тхан цкъа, хIунда аьлча, дукхахболчийн марханаш ма дуй кхобуш. Марха даьстинчул тIаьхьа дуур дай цара-м аьлла, юха а меттахIоттийра со.\nБаккхийчарна латтадо молха-маха а, кега-мерса дахаран хьелашкахь оьшу техкника а, цкъацкъа гIо до церан петарш юхаерзорехь а.\n- И ю йоккха проблема кхузахь. Къанойн петарш дIалоьцуш, шайн долайоху… кхечу наха, - дешнаш а лоьхуш дуьйцу Юлияс.\nШайн йоцуш, дIалецначу петаршкара нах арабаха хала хуьлу, делахь а «Мемориал» центран юристаша хIинцале а масех хIусам юхаерзийна оьрсийн къанойн дола.\n- Тхо масарна а дика девза. Тхо дахкаре са а туьйсу. Цхьаммо пираьжкаш йо, вукхо хьонка кечбо. Тахана цхьа йоккха стаг ю тхуна лерина чорпа а кечйина, тхо дахкаре сатуьйсуш.


Полицино жоьпе озийнарг кхин компани ю, боху "Чеченфильман" куьйгалхочо\nТовбеца-бутт 30, 2018\nООО "Чеченфильм" кинокомпанин куьйгалхо Терекбаев Беслан (аьрро) Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца.\nКурхалла лелорна Iедалша бехктакхаман гIуллакх долийна нах шайца юкъаметтигаш йолуш бац, боху ООО "Чеченфильм" кинокомпанин куьйгалхочо Терекбаев Беслана. Цунах лаьцна хаам бо РИА "Новости" агенталло.\nТерекбаев дийцарехь, юьуцург ю шайн компанин санна цIе йолуш хилла кхин киностуди. Шаьш цунах дисинчунна жоьпаллехь дац, боху цо.\nХьалхо зорабанан гIирсаша хаам баржийнера "Чеченфильм" студина дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна полицино, курхалла лелорна аьлла. Бахьана ду Оьрсийчоьнан културан министро Мединский Владимира инарлан прокуратере латкъам бар.\nБолчу хаамца, "Чеченфильмерчу" продюсерша юха ца делла Iедало шайна кино яккха делла ахча. Иза хилла 2011 шарахь. Чехов Антонан дийцар бухе а диллина, "Тоска" цIе йолу кино яккха делла хилла Iедалан хазнара 2I,9 млн сом. Ахча схьаэцна, амма кино ца яьккхина. 2014-чу шарахь суьдо декхарелахь йина хилла "Чеченфильм" ахча юхадерзо. Цул тIаьхьа студи йоьхна.


ГIайгIанечу хиламашца бозабелла дагалецамаш белахь а, шатайпа хьаамаш дебош, карладаьлла гIалгIашна вайнах бохабар. Кхетам йийсаре беш, синтеме гIиттамаш дебар бахьана ду Казахстанехь а, ГIиргIазойчохь а беллачийн сий-лерамна цигара кешнаш тодан, куьце дало Евкуровс дина дIахьедар.\nАзерчу дайн кешнех сингаттам\nВайнехан ерза ца туьгу, лазаме чов хилла лаьтта 1944-чу шарахь, Сталинан Iедало, баларш хьесапе ца оьцуш, дийнна къам (500 эзар гергга стаг) дохийна, долахь мел дерг дIа а даьккхина, Сибрех хьажор.\nБаккхийчийн эсехь, къизалло тоьхна мухIар санна, гуттаренна а кхетамехь баха бисина, цу геналлехь, миллий, мацаллий белларш, каш даккха а гIор доцуш лаьттах Iиттина битина хьоме гергарнаш, беза-бевзарш.\nЦеран сий-лерамна, Казахстанера а, ГиргIазойчуьра а кешнаш тодеш, куьце дало ГIалгIайчоьнан гIантдас Евкуров Юнус-Бека бина тIелацам вуно чIогIа тайна гIалгIашна а,цаьрга терра нохчашна а.\nДукха хан йоццуш Казахстане вахана веъначу Евкуровн хьехамча волчу Албогачиев Мохьмад-Хьаьжас Iорадаккхарца хIинца а Юккъерчу Азехь бехачу вайнахана чIогIа къобалдо тиссина лаьтта кешнаш битаме далор.\n«Тхо гIалгIайн диаспорш ехачу дуккха а юрт-гIаланашкахула чекхдевлла. Цхьаьнакхетарш а хилла динан дайшца а, бизнесхошца а,къоначаьрца а. Цара массара а баркаллаш боху шайн бала кхачарна. Уьш кийча бу кешнаш дендарехь жигара дакъалаца а,ур-аттал царех цхьадерш шайн чоьтах тодан а.»\nИшта дIахьедина Албогачиев Мохьмад -Хьаьжас. Цо дийцарехь, дерриге а тидам-тергоне эца лоьруш дерш ду 30 кешнаш.\nЕвкуровс дахаре дерзо юьхьарлаьцна и дIадолор цхьа беркате кхаъ санна тIеэцна гIалгIаша а нохчаша а. Цунах дуьйцуш ву Лакхара Ачалуки олучу эвлара вахархо ТугIан.\nТугIан: «Евкуровна юххеваьлла цуьнан гIаролхо а хилла лелаш ву сан гергара стаг. Цо а бакъдо Казахстанера кешнаш тодан лаам бу бохург. Дика хIума ду. Вайнахана массарна а юьхькIам и сацам тхан Iедало дахаре берзабахь».\n« Цигахь дIакхелхина сан юххера гергара иттех стаг,-боху Маьлхбигерчу яхархочо Марема,-суна цаьргара цхьа бовха кхаъ кхаьчча санна хаза хетта,церан кешнаш ,гонаха керт а еш тодийр ду бохучух». Марем ша ю дуьйцуш.\nМарем: «Суна чIогIа хаза хета Евкуровс ишта сацам бина. Вайнехан дуккха а нах бу цигахь бисина. Сан а дисна цигахь кхо ваша а,кхо йиша а. И дагадеъна а ду доккха хIума».\nГIалгIашка нисса хаза а хеташ,кешнаш куьце далор беркате,вайнахана юьхькIаме гIулч лоруш берш вуно дукха бу. Иштачех цхьаъ ву Соьлжа кIоштера вахархо БухIади а.\nБухIади: «Суна дика хета Евкуровс дагалаьцнарг. Къоман сий,къоман яхь ю иза,цу кхазакхашна а,оьрсашна а хьалха. ДIабахнехь а шайн беллачийн доладийр долуш хилла хIорш-м аьлла ойла хир мА ю церан. Бала кхочий хуур ду. Хьалхо и динехь кхин а дика хир дера,делахь а хIинца и дар а ду-кх доккха хIума. Нохч-гIалгIайн сий айахь бен цунах телхар долуш хIума дац. Дела реза хуьлда цу Евкуровна!».\nЛуларчу махкахь санна,вайнахана уггар гIайгIане,балане деъна,къам махках даьккхина де дагалацар,билгалдаккхар, дехьа ,сехьа а ца тоьттуш,ша долччохь дита а дитина,хIинца цигахь хеназа беллачийн сий дан араваьллачу Евкуров Юнус-Бекана баркалла кхайкориш дукха бу нохчашлахь. Уьш дегайовха бу Нохчийчуьра Iедалдай гIалгIашца йохье бовларе. Теркйист кIоштера Леча ву дуьйцуш.\nЛеча: «Цигахь цхьаьне дIабоьхкина бу нохчий а,гIалгIай а,кхазакхаш а.Цу кешнийн доладеш хилча мел доккха хIума ду иза! Цаьрца даьхна,хала еънехь а,хан яьккхина мА ду вай!ХIорш-м бала болуш а ца хилла шайн гергарчийн аьлла ойла ца еш хилла хир ма бац уьш.\nНехан хIун таронаш ю куьгалхочун ницкъ бу, муьлхха гIуллакх дIадоло а,адам вовшахтоха а. Къам дохийна де дIататтий, схьататтий а ца бохуш, ницкъала халонаш Iийшина Далла дуьхьал дIабахнарш биц ца бо-кх цо. Дала дика дойла цунна!»


Обновлено 16.05.2019 10:35 Автор: Administrator 16.05.2019 10:29\nХьомсара махкахой! Даггара декъалдо шу Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь Толам баьккхина 74 шо кхачарца!\nОцу дийно гойту Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман фронташкахь шаьш-шайн ца кхоош леттачу а, тылехь къахьегначу а вайн махкахойн бохалур боцу лаам а, майралла а, доьналла а, син ницкъ а. Миллионаш дахарш махана дахкарца ницкъ кхаьчна фашизмана тIехь толам баккха, мокхачу уьнах вайн сийлахь мохк ларбан.\nРеспубликехь дозаллица дагалоьцу Советийн Эскаран могIаршкахь тIемаш бина махкахой. Дуьненан шолгIачу тIеман коьртачу дерриге а тIеман тасадаларшкахь дакъалаьцна цара, Брестан гIап ларъярна тIера дIабуьйлабелла, Рейхстаг схьайоккхуш тIелатар дарца чекх а бовлуш. Цара йоккха хазна юкъайиллина Сийлахь-боккхачу Толамна!\nЭзарнаш нохчий - салтий а, эпсарш а - тIамехь майралла а, доьналла а, стогалла а гайтарна совгIаташца билгалбаьхна. Царна юкъахь бу Советийн Союзан Турпалхочун цIе елларш а.\nРеспубликин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас боккха сий-ларам бора тIеман ветеранийн, цаьрца дика\nюкъаметтиг яра цуьнан. Цо дIайохура церан проблемаш, царна а, церан доьзалшна а гIо-накъосталла дора.\nСийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман салтийн стогалла а, майралла а тIекхуьучу тIаьхьенашна сийлаллин а, патриотизман а, Даймохк безаран а масал ду олура цо.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа хIокху дахарера дIавахана 2004-чу шеран хIутосург (май) беттан 9-чу дийнахь, Толаман парад схьаоьцучу хенахь. Иза дIавахана толамхо а волуш! Нохчийн\nмохк ларбан дIахIоьттина хилла Ахьмад-Хьаьжа а, эзарнаш къона бIаьхой а бахьана долуш, Нохчийн Республикин ницкъ кхечира дуьненан адамашна уггаре а коьртачу кхерамна тIехь - дуьненаюкъарчу терроризмана тIехь толам баккха. Цара шайн дахар дIаделла нохчийн махкахь машар а, синтем а хилийтаран дуьхьа, Россин цхьаалла ларъяран дуьхьа.\nТахана республикин пачхьено дозаллица лелайо БӀаьхаллин сийлаллин гIалин цIе.


Нохчийн Республика Ичкери — Википеди\n43°20′ къ. ш. 45°40′ м. д.HGЯOL\nНохчийн Республика Ичкери\n(Нохчийн Республика Нохчийчоь тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 4 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2021, 30 июнь).\nДевиз: ««Ма̇ршуо йє Јо̇жалла»»\nГуьмсе, Мартан, Шела, Устрада-ГІала\n1 200 000 стаг\nНохчийн Республика Ичкери — Къилбседа Кавказехь а йолуш, Европин къилб-малхбалехьар мохк бу. Къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбехьа Гуьржийчоьца, къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбседехьа юха а Российца дозанаш ду. Пачхьалкхан йерриге йоккхалла 17 600 км. Пачхьалкхан латта мехкан хьолаца лаьмнийн а, арен декъашка декъалуш ду. Уггаре лекха бохь Тебул-Мате лам (Тебулос-Мта) (4512м) лам бу. Махкахь дуккхах долу лаьмнаш юькъа хьаннех дойла ду. Коьрта хиш: Терк, Соьлжа, Орга, Ӏасса, Марта, Къоьзана Ӏам. Ӏаламан-лаьтта бахам: Мехк-даьтта, газ, деши, дети.\n1 Нах а, бахархой а\n2 Ӏаламан хӀоттам\n3 Дитташ а бецаш\n6 Пачхьлкхан кеп а, балалуьтту тобанаш а\n8 Нохчийн Пачхьалкхан Куьйгалхой\n11 Хьажа кхин а\nНах а, бахархой а\nНохчийн Пачхьалкхехь 2010 шарахь 1,269,000 адам дехаш дар. Бахархойн йоккхалла Нохчех кхоллалуш ю (99%). Кхин долу къаьмнаш: Туркой (0,1%), ногIий (0,6%), суьйлий (0,2%), жуьктий (0,1%). Нохчийн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ду, иштта: Ӏаьрбойн, ингалсан меттанаш даьржина ду. Дуккхах болу бахархой бусулба бу (Сунниташ 99%). Дахаран юкъера дохала: божарий 69-73, зударий 70-87.\nӀаламан-хӀоттам хьокъехь Нохчийчохь ерриге географийн шораллаш ю. Къилбседехьара йекъа аренаш, бакъ йолу гӀамарашка йоьрзий, буьрса мехашца гӀуьтту. Къилбехьа гӀод юкъалца горга шарахь бешаш боцуш ша лаьтта. Лаьмнашкахь Ӏа шийла хуьлу, аьхке гӀехь.\nДитташ а бецаш\nӀаламан-хӀоттам тайп-тайпан хиларо Ӏаламан бахам гойту. Пачхьалкх ехаш ю тайп-тайпан хьаннашций, бецашций. Амма, Российца 1994 шарахь бола беллачу тӀамо, дуккха нагахь бен ца хуьлу бецаш, хьаннаш хӀаллак йина. Мехала дитташ: Поп, поп-наж. Лаьмнашкахь а аренашкахь а Нохчийчохь бен ца йолу дуккха бецаш ю.\nДаккхий хиш: Терк, Соьлжа, Орга, Шара-Орга, Гиха, Хул-Хуло, Хьач-хи, Яьсса, Марта, Бас, Гумс, Ваштара, БургӀалт, Ивги, Шалажа, Нитхи, Рошни, Мичиг-Хи, Искерга, Марта, Ӏаьс-хи.\nПачхьалкхан акхарой дуьне чӀогӀа дехаш ду. ГӀа долу хьаннашкахь Нохчийн сира берзалой лела. Иштта кхиа: черчи, чагIалкхаш, акха цицигаш, налаш, сайш. Даккхий а, кегий а олхазараш: аьрзу, хьаргӀа, селасат, атйокх, гӀаргӀули, гӀургӀаз, къора кхокха.\nПачхьлкхан кеп а, балалуьтту тобанаш а\nДийна цlе - Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь. Пачхьалкхан кеп: Паччахьан Пачхьалкх. Мохк 16 кlоштане бекъна бу. Коьрта гlала: Джовхар-гӀала. Тlехьара бlе шарахь Нохчийчоьс шен йозуш ца хилар шозза метта хlоттийна. Къоман дез денош: Мархa дастар, Пачхьалкх йозуш яцаран де: 26 лаьхьанан бутт 1990 шо, Толаман де: 6 турс-седан бутт 1996 шо. Пачхьалкхан куьйгалхо Паччахь, НПН-ан Низамца Паччахь премьер-министр а волуш Тlема-Ницlкъийн коьрта Куьйгалхо ву. Нохчийн Пачхьалкхан йозуш ца хилар кхаъ пачхьалкхо къобал дина: Къилбаседа Кипран Туркойн Республика - (1992 шо), Гуьржийн Пачхьалкх - (1994 шо), АфхIанхойн Бусулба Пачхьалкх - (2000 шо). Пачхьалкхан коьрта балалуьтту тобанаш: Вайнехан Халкъа Куьйгаллийца йолу тоба, Маьрша Нохчийчоь, Нохчийн Дуненаюкъара Фонд-Нохь, НПН-ан йозуш цахилар лар яран АССАМБЛЕЯ.\nКарахь йолчу хенахь Пачхьалкхан кхооран хьал дацаре дина. Россица болу тlамал хьалха Нохчийчоь индустроально-аграрни Пачхьалкх яра. Амма, Россис дозанаш къовлар, кхооран дика ца декха делира. Дуккхах йолу сурсаташна кхианаш яра: мехк-даьттадакхара, мехк-даьттакхехкоран, дагоран, хьайбанаш лелорн, хьун лелоран, юьрта бахам. Ахча-Нахар. Йохк эцаран коьрта накъостий: Азербайджан, Гуьржийчоь, Туркойчоь, Росси.\nНохчийн Пачхьалкхан Куьйгалхой\nДудагӀеран Мусан ЖовхӀар 1991 - 1996\nЯндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович 1996 - 1997\nМасхадов, Аслан Алиевич 1997 - 2005\nСайд-Iелийн Iабдул-Хьалим 2005 - 2006\nДудаев а, Яндарбиев а, Масхадов а.\nichkeria.250x.com(ТӀе цакхочу хьажорг)\nnmayd.com forum(ТӀе цакхочу хьажорг)\nchechenpress.org Архивйина 2012-03-06 — Wayback Machine\nАфхIан Пачхьалкхийн Iедало къобал дина Нохчийчоь йозуш ца хилар\nНохчийн Пачхьалкхан Векалат схьа йиллина Кабулехь Архивйина 2012-01-27 — Wayback Machine\nНохчийн Пачхьалкхан деза денош(ТӀе цакхочу хьажорг)\nНохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь(ТӀе цакхочу хьажорг)\nСССРн мехкан тӀера къобал цайина а ахкъобал йина пачхьалкхаш\nАхкъобал йина пачхьалкхаш\nАбхази Абхази • Къилба ХӀирийчоь Къилба ХӀирийчоь\nКъобал цайина пачхьалкхаш\nПриднестровье Приднестровье • ЛКР ЛКР\nЮху пачхьалкхашна юкъа тоьхнарш\nРеспублика Гагаузи Республика Гагаузи • НРИ НРИ\nХьалха шаш дӀакхайкхина автономеш\nТалыш-Муганийн Автономин Республика Талыш-Муганийн Автономин Республика • Кадаран зона\nКхолла тар цаделла пачхьалкхаш а автономеш а\nУралан Республика • Нарвийн республика\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохчийн_Республика_Ичкери&oldid=8155778»\nВикихаамаш чохь билгало йоцу пачхьалкхаш:p78\nВикихаамаш чохь билгало йоцу пачхьалкхаш:p421\nВикихаамаш чохь билгало йоцу пачхьалкхаш:p474\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 18:05.


Iамеркан Iедалша 40 шарахь лехна стаг кхеле валийна\nДиАнджело Джозеф Джеймс\nКъиза зуламаш лелийна 72 шо долу ДиАнджело Джозеф Джеймс кхеле валийна. Полисхо лаьттина, зуда а, доьзал битина, кхаа беран да волу ДиАнджело Калифорнин штатерчу Сакраменто гIаларчу шен хIусамехь лаьцна дIавигинера. Иттанашкахь шерашкахь лехамашкахь хилла иза "Дашочу штатера нах бойург" лара мегар ду аьлла, чIагIдо кхелахоша. Йина ДНК-анализ бахьана долуш гучуваьлла ДиАнджело, яздо "Iамеркан аз" хьостано.\nТалламчаша бинчу балхаца, 1978-чу шарахь 21 шо долу Маджор Брайан а, цуьнан 21 шо долу хIсамнана Кэти а дийна хилла цо. Набахтерчу духарехь, инвалидийн гIудалкхах тоьхна буржалш долчу ДиАнджелос масех дош элира, шена тIедохкучу бехкех кхеташ ву ша, шен интересаш йовзуьйтур ю маьхза волчу адвокато аьлла.\nКарабогIучу беттан 14-чохь кхело кхи дIа шен болх бийр бу цунна гонах.\nИштта "Дашочу штатера нах байинарг" бехкево 1970-1989-чу шерашкахь Сакраментохь а, Калифорнехь а 12 стаг верна а, 45 зуда хьийзорна а, 120 хIусамехь къоланаш дарна а. Iамеркан ВМС-н эскарехь волчу заманчохь а, цул тIаьхьа полицехь болх бечу хенахь а масех къизаллица зулам дина хилла цо. Ткъа 1979-чу шарахь туьканчохь къола дина гучуваьлча, полицера дIаваьккхинера иза.


Нохчий ЦIерабахар Calendar\nМарсхьокху-беттан 07, 2016\nТовбеца-беттан 29, 2016\nДепортацин зама: Бохийначу даймахка веанера Бетишев Хьусайн\nВайнехан адамо ког ловза а доцчу депортацин шерашкахь шен даймахка нисвеллачу нохчочух.\nЧиллан-беттан 24, 2016\nЧиллан-беттан 23, 2016\nДепортацин Де Несарахь\nНохчийчохь, вайнехан амало т1еоьцуш дацахь а, ца доккху Iедало Депортацин Де билгал. Ца даьккхина хIинца а.\nЦкъа а ца хиллачу кепара дукха адам арадаьллера тайп-тайпанчу Малхбузерчу пачхьалкхашкахь нохчашна тIехIоьттина къематде дагалаца.\n1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь махкахбаьхначу вайнехан декъахь хилларш кIезиг бисина.\nЧиллан-беттан 22, 2016\nДицдойла доцу Къематде\nИшхой-Юьртарчу Лоьмин дагалецамаш.\nЧиллан-беттан 20, 2016\nТовбеца-беттан 15, 2015\n«Дарц», 1-ра дакъа (Нохчийчохь гойтуш йоцу филм)\nКхо шо ду Хатуев Iабдул-Хьамидан дийцарна тIехь кинорежиссера Асакаев Аслана нохчийн маттахь «Дарц» филм яьккхина. Амма иза гайтар дихкина ду Нохчийчохь. Бахьана ду оцу чохь васт ловзочех цхьаъ мехкан эстрадехь Кадыров Рамзана гучуялийта магийна йоцу йишлакхархо Хамзатова Хеда хилар.


Вайнаха мича хьелашкахь ца йо забарш, шен метта ала дезча мичахь ца хазадо беламе дош ала хала ду. ЦIеххьана рицкъ тIе а таттаделла, хьолана букъбеллачу вежарех цхьамма шайга мовлид йоьшуче кхайкхина шен юьртахо Халил.\nГовр –ворданахь дIакхаьчча хIара, хIусамдайн езачу иномаркаш олучу машенашна юккъе, говр- ворда хIоттийна, дуьрста кертах а дIа а тесна, чувахана паргIат ваьлча, кхунна Iиттарш ян воьлла, бухарчу хьоладайн вежарех цхьаъ: «Мерседесаш» «Фордаш» юккъе дIа ма хIотти ахь хьайн вирбокъа, ва Халил!-эккхийтина цхьамма.\n–Оцу хьан виро мийра тоьхна машенна зе дахь и санна итт вир йоьхкича а такха-м лур яц хьоьга! -Iоттар йина шолгIачу вашас а.\nУьш совццане а ца севчча Халилас аьлла: -ЛадогIал нах! Со сайн говр-ворданахь мангале а воьдуш, сайн даьхний а кхобуш, хьаннал къахьоьгуш кху дийне ваьлла стаг ву. Нехан хIума оьшуш а я сатесна а вац! Кхеран воккхах волчу вашас кхайкхина веъна вара кхуза а. Кхара даьккхи соьгара хIара.\nМацах цкъа со хьуьнхара вогIуш, вир-ворданахь лаьттачу цхьана воккхачу стагана тIеIоттавеллера со. Иза кху берийн да хиллера, шен цхьа лерг бен доцу вир а йоьжна дичиге вахана вогIуш, пастаронкаш а хаьдда Iаш.\nЭчиган сара бехка гIерташ воллура и миска. Ас сайгара тIаьхьалонна лелош йолу аса а елла, гIо дича вилхира иза бIаьргех хи а долуш. Цу хенахь шу дIайожа лартIахь вир а яцара, хIинца хьолана дукъделлехь а.\nХIара зама-м хийцалуш лаьтташ ю шуна, тахана дерг кхана а доцуш. Со хьал-бахаме хьаьжжина, хийцалуш стаг вац . Цхьа де цхьангахь ца лаьтта, шу Iодика йойла!»\nИза аьлла дIавахна хилла Халил. Цу юкъа дукха хан йолале, шайн мел болу бахам дIабохка безна цу вежарийн, декхарех хьалха бовла.\nМел меттиг дIалоцу дахарехь забаро? Цу хаттарна жоьпаш кардо бахархойх дагавуьйлуш.\nНохчашка забар тIех дика кхеталуш хилар, самукъане, беламе дош аларна,бегаш барна, уьш тIера хилар дика го могIарерчу бахархоша дечу къамелашкахь.\nЯхархо: «Ой, деллахь оьшу-кх забарра-м. Самукъадалар ду-кх забар. Велавалар дика ма ду. Хийла дов а дерзийна забаро-м»\nВахархо: «Забар синан синкъерам бу-кх. Дог-ойла а ойу забаро, сингаттам эккха а бо».\nЗабар ца хилча, адамаш а кхоьлина хир дара\nВахархо: «Дуьнанан баланаш шорта ма бу. Забар ца хилча йиш яцара нехан. Юкъаметтигаш тоярехь, халонаш эшорехь а мехала ю забарш-м.\nУьш яцахьара даима а кхоьлина хир дара адамаш а».\nЗабаро хьераваьлларг а сацавой –м хаьа суна. Оцу цхьана ловзаргахь, со теш а волуш, массара а сецош вара цхьаъ, хIуъу а аьлчи а юха ца воьрзуш. Хьусайн ву иза карладоккхуш.\nКъонах гича мел бу боху\nХьусайн: «Вехна стаг хилла сецош нехан барамехь "къонах, сацахь", "къонах, собаре хилахь", "къонах, юхавалахь" бохуш.\nДIо инарла хиъна Iачу Ахьъяде мохь бели бохура: -Къонах гича мел бу бохур-кх. ХIара ткъех шо ду-кх суна къонах ганза. Суна а гайтийша иза!»\nШен хенна ялийначу забар, шен метта аьллачу беламечу дашо бохьучу пайданах къамел дерзош ялайо оха забарна тIерачу дас, дIаяха хьайначу зудчунна, юхаерзахьара бохуш дехарш деш тIаьхьаваьллачу шен кIантана гIодарх.\nКерта веъначу лулахочуьнца цхьацца дуьйцуш Iаш хилла Бахьа. Коьрта Iуьйра шен хьаьрса месаш а яржийна, йоккхачу гIовгIанца чуьра аратасаелла нус. ТIаьхьа хIоьттина, батт ваьшта ца йоьдуш, хаддаза луьйш Бахьин кIант а хилла: "Валлай, хьенех, соьгара хIума а даьлла, сан бехкенна йоьдуш-м яц хьо ! Юхаерзахь, ма гIохьа дIа! ХIинцачул тIаьхьа соьгара хьайна цатаме цхьаъ далахь, дIаяха кхуьур ю хьо! Собаре хилахьара хьо"!\nЛулахочунна а хезаш кIанта до осала къамел ца тайначу Бахьас, дIа мохь а тоьхна аьлла: "Хьенех, шен лаамехь йита и зуда. Нагахь иза, шен аьллар тIе а даьккхина, бакълена а дIайодахь, Дала боккха къинхетам бо хьуна хьох а, вайх а.\nЦо цкъа аьллехь шен дош дохор дац! Ма гIерта иза юхаерзо! Мардас деш долу къамел шен лере кхачарций, несо, сихха юха а йоьрзуш, хазийна: «Валлай, дIа а яхана шуна хазахетар ца дан, юхайоьрзур ма ю со!»\nИза а аьлла, нус чуяхана. Цул тIаьхьа Бахьас, тIе а вехна, кIанте аьлла: "Хьенех, ахь дехарш мел до, зуда хьан гира юссур яц, мелхо а гихь лелийча а ца тоьуш, когаш лестош ницкъ бийр бу хьуна. АллахI, очам бохуш дехаршка а ца вуьйлуш, оцу зудчуьнга ойла йойтур йолуш дош ала хьажахь".\nМолла а ца кхоаво нохчийн забаро


Исламан г1аролехь — Зори Ислама\n26.05.2021 28.05.2021 Administrator\n2015-чу шеран асаран (июнь) бутт юккъе боьдуш бара, хьалха ваьлла Нохчийн Республикин къомнийн политикин, арахьарчу з1енийн, зорбанан, хаамийн министр Умаров Джамбулат волуш вайн махкарчу журналистийн йоккха тоба Курчалойн к1оштан Ахьмад-Юьрта кхаьчча. Ларамаза юьхьарлаьцна некъ бацара Нохчийн Республикин шуьйрачу хаамийн г1ирсийн белхахоша Ахьмад-Юьрта беанарг. Ерриге Кавказехь г1араваьлла вевзачу 1илманчина, Къилбаседа кавказан 1елам нехан кхеташонан председатель волчу Кадыров Хож-Ахьмадна вайн мехкан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Рамзана «Нохчийн Республикин хьакъволу журналист» сийлахь ц1е тилларца совг1ат динера вайна. И совг1ат д1акховдор министрана Умаров Джамбулатана т1едиллина дара. Цунах мерза кхаъ хиллачу журналисташа шайн семачу тидаме ийцира и мехала г1уллакх. Цхьанна а юьстаха виса ца лиира и деза совг1ат хьакъдолчунна д1акховдочу муьрехь. Дерриге а нохчийн халкъана мерза кхаъ хиллачу хазахетарехь дакъалаца лиира журналисташна. Сурт даьккхина, масех мог1а газета т1е язбина, телевиденина сюжет яьккхина диканна декъабаха лууш арабевлла бара уьш. Царах х1оранна шера хаьара Кадыров Хож-Ахьмад уггаре а хьалха воккха къинхьегамхо вуй. Итт-пхийтта шо хан яра «Грозный» телеканалан эфирехь «Ийманан шовда» передача йолу. Даима а цуьнан коьрта турпалхо хуьлуш вара иза. К1орггера 1илма, бух боцу х1орд санна дукха хаарш долу стаг кест-кеста телеэфирехь къамел деш хиларх самукъадолуш дукхах болчу вайн махкахоша алссам хаттарш доуьйтура «Ийманан шовда» передаче. Кадыров Хож-Ахьмада кхачам боллуш жоп а лора х1ора хаттарна. Цкъа а шога дош ца долура цуьнан багара. Собарца, ур-атталла бер а кхетар долчу кепара, лерина дош хоржуш, мерзачу 1аьнарца жоп лора цо. Цундела и хаттар даийтиначунна, «Ийманан шовда» передаче хьовсучарна синахьаам хуьлура хьехамчас деллачу жоьпах. Кхин цхьа х1ума дара суна билгал даккха лууш: ц1еначу нохчийн маттахь, цхьа а морса дош юкъа ца далош, кхечу къоман маттера дешнаш юкъакхуьйсуш ненан мотт ца кегбеш, оьздачу кхерчахь хьалакхиъна бакъволу къонах ша хиларе терра шера,говза, масла1ате къамел до даима Кадыров Хож-Ахьмада. Цунах там а хуьлу, т1аьхьарчу хенахь ц1ена буьйцучу ненан маттах хьаьгначу вайн махкахошна. Амма иза данне дац меттан хазалла хьалха яьккхина, цуьнан зевнечу иллех, бекарх тоам беш, вайн турпалхочо ц1архазмана хабарш дуьйцу бохург. Мокхазах яьккхина кийсак санна нуьцкъала, маь1не, хьекъале ду Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжин багара мел долу дош. Цундела дукхавеза иза махкахошна. Цундела лерам а бу цуьнга; иза уллера вовза, цуьнца къамеле бовла ирс хиллачеран а, иза уллера вовза, цуьнца къамеле бовлар ца нисделлачеран а.\nКадыров Хож-Ахьмад вина 1942-чу шеран товбецан (сентябрь) 14-чу дийнахь, Нохчмахкахь г1араваьлла вевзаш хиллачу 1елам стеган, Хоси-Юьртарчу Жабраилан доьзалехь. 2012-чу шарахь Соьлжа-Г1алахь «Мехкан хьехамча» ц1е йолуш зорбане яьллачу шен книги т1ехь Заурбеков Мас1уда яздо: «Жабраилан дай бийца бух болуш бара. Дуьненан дарж, даьхни, хьал-бахам лехар т1аьхьа тетина, бусулба дин лелор, ийманехь нисдалар коьрта 1алашо йолуш д1аихна бара уьш. Жабраилан деда Илес сийлахьчу, везачу эвлаяан Кунта-Хьаьжин (Киши-Хьаьжа) уллера накъост а, тешаме мурид хилла вара. Махкахь 1ен ца витина, х1етахьлерчу 1едало Кунта-Хьаьжа махках а ваьккхина, набахтехь волуш, цуьнца цхьана набахтехь балийца хан текхна вара Илес. Цигахь цамгар кхетта, 1ожалла т1екхаьчна, иза д1акхелхича, шен устаза Хьаьжас а, цуьнан вашас Мовсара а лахьти чу вуьллуш, д1аверзийнера иза (Илес) геначу махкахь».\nБакъду, цунах дерг кхачам боллуш довзале а, шен дайша доьналлица схьабеанчу турпалаллин некъах кхета кхиале, дерриге а нохчийн халкъ санна къинхетамза, 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь Сталинан хьадалчаша махках ваьккхира жима Хож-Ахьмад. Х1етта когавахана, амма мотт дика 1емина, шарбалаза бер-т1орз дара к1ант нохчийн халкъ оцу шийлачу новкъа доккхуш. Цунна ца хаьара ткъех дийнахь йоккхачу ц1ерпоштано шаьш мича, х1унда дуьгу. Иза дукха хьолахь ненан Х1ажаран карахь хьулура. Делахь а, мел жима хиллехь а, кхин д1айолчу массо а ханна Хож-Ахьмадан иэсехь дисина некъан бохалла ненан т1уьна лаьттина б1аьргаш, ден б1аьргашчуьра 1анаихина шийла г1айг1а. Казахстанан Караганда г1алин йистошца хилира кхеран цхьана ханна д1атарбар. Дера, дерриге а нохчийн къоман санна кхеран а дийзира ямартло, харцо, къизалла, мацалла, шок етташ ц1ийза, шело лан. Бехачу некъан халонаш, шайн боцчу мехкан х1уо-марха (климат) ца лайна д1аелира Жабраилан а, Х1ажаран а ши йо1 – Хьаснаъ а, Хьавраъ а. Кегий бераш дара уьш 1едалан къизалло бехк-гуьнахь доцуш инзаре къизачу бале лаьцна. Церан экамечу синошка ца лаелира декъазчу нохчийн халкъана т1ебазбеллачу баланийн эрчонаш. Деэшначу ден а, ненан а дегнаш 1овжош, хийрачу махкахь лахьтин кийра йирзира Хьаснаъ а, Хьовраъ а. Амма мел яккхий халонаш т1ех1иттинехь а доьналлех ца долуш кхойтта шарахь, мокхазан берд санна нуьцкъалчу амалехь ч1аг1делла чекхдаьлла дерриге а нохчийн халкъ. Цунна къеггина тоьшалла ду тахана шех лаьцна дийца вай 1алашо лаьцна Кадыров Хож-Ахьмад а.\nВорх1е дегара дуьйна схьадог1уш дара церан керташкахь аганара г1овттарца берашна ламаз-мархица долу гергарло довзийтар, цуьнан хьурмат дан 1амор, нохчийн хаза г1иллакхаш к1енташна, йо1аршна цхьабосса марздар а. Махках ваьккхинера аьлла юьстаха ца висира оцу мехалчу ламастана вайн турпалхо а. Школе деша вахале 1емира цунна книгаш еша. Цуьнца цхьаьна 1амийра Къуръан деша а. Бусулба дин бахьанехь 1едалан бала лайна вайна Жабраилан воккхах волу ваша-Сулима. 14 шо набахтехь даьккхира цо Исламаца долу гергарло бахьенехь. 1946-чу шарахь набахтера араваьлла шен вежаршна т1е схьавеана вара Сулима. Масех шарахь цо 1амийна вара Хож-Ахьмад. Хьекъална ира, кхетамна сема волчу вешин к1антах самукъадолуш Сулима-м кхин д1а а иза 1амор волуш вара. Делахь а, лакхахь вай билгал ма даккхара зама чолхе а, 1ер-вахаран бег1ийлаш эг1аза йолуш а яра. Ткъа доьзална напха латтон дезара, мел халчу хьелашкахь шаьш делахь а. Жабраилан а, Х1ажаран а Делан къинхетамца кхин ши йо1 а, Хож-Ахьмад воцург а, хаза кхиъна вог1уш Хас-Мохьмад ц1е йолуш тайна к1ант а вара. И дерриге тидаме эцна, 1953-чу шарахь Карагандара колхозе д1авахара Жабраил шен доьзалца. Иштта, цкъачунна юкъах дисира Хож-Ахьмадан бусулба динан 1илма 1амор. Амма иза данне а дац дуьненан 1илма 1аморна иза юьстаха висира бохург. Школехь дика доьшуш а, книгаш ешар марзделла а вара к1ант. Цхьана ханна жимачу стеган коьрта синкъерам хилла д1ах1оьттира книгаш ешар. Цу хенахь-м иза массеран синкъерам бара. Х1инца санна телевизорш а, телефонаш-м муххале а, яцара цу хенахь. Книгаш ешаро хаарш к1аргдора, дахаре безам ч1аг1бора, зовкхечу кханенах дегайовхо кхуллура, ойла т1ома йоккхура керлачу анайисте кхойкхуш. Сирла ойланаш яра кхиъна вог1учу Хож-Ахьмадан коьрте хьийзаш. Дерриге а дуьне маракъовллал адам дукхадезаш волу жима стаг хьаьгна вара диканца г1атта, деэшначунна орцах вала, цунна ч1ог1а лаьара бохамийн дарцо 1овжийна, дай баьхначу лаьттах хьегочу шен халкъана г1о-накъосталла дан, цунна г1ортор хилла д1ах1отта. Бакъду, юккъера школа кхиамца чекхъяьккхинехь а, караерзо езачу корматаллех дерг къастийна валаза вара иза. Цунна цкъа хьехархо хила дагадог1ура, т1аккха лоьран корматалло д1авоьхура, цкъа а дагчуьра д1аболуш лаьттаца хьанал къахьегаре кхойкху лаам а бацара. Иштта, мерзачу ойланийн йийсарехь х1ара волуш деана схьакхечира 1957-г1а шо. Вайн дайша, наноша 13 шарахь г1ийла сатийсина шо. 1957-чу шеран кхолламан (январь) беттан 9-чу дийнахь Москвахь зорбане девллачу газеташ т1ехь цхьа мерза кхаъ бара массо а нохчичунна, Веза-Воккхачу Аллах1-Делан совг1ат хеташ. 1944-чу шарахь къинхетамза махкаха даьхначу халкъашна Кавказе бог1у некъ маьрша хиларан хьокъехь бара и кхаъ. Кхин долу халкъаш санна, нохчий а сихбелира дай баьхначу лаьтта т1е ц1аберза. Царна юкъахь бара Хоси-Юьртара Кадыровг1ар а.\nКадыровг1ар шайн ворх1е дегахь дуьйна цкъа а ца хиллера хьал-бахам лоьхуш, сутара кадеттарца дуьненан дохнна т1аьхьа бевлла хан йойуш а. Цундела цхьа а цец ца велира казахстанера ц1авирзина дукха хан ялале Хож-Ахьмад механизаторийн курсашка деша вахча. Вай дерриге а лаьттах схьадевлла, зама т1екхаьччи х1ора а лаьтте верза везаш а ву. Лаьттаца къахьегар шеца беркат долуш ду, цунах 1утту куьйг ховхачу безамо дохдина делахь. Жимчохь дуьйна лаьттаца бечу балхах самукъадолуш вара вайн турпалхо. Кхойтта шарахь байлахь лаьттинчу дай баьхначу лаьттана механизаторш оьший хаьара жимчу стагана. Уггаре а хьалха лаьттаца къахьегар шен декхар хетаро валийра иза Невран к1оштарчу Калиновски станицехь йолчу юьртабахаман курсашка. Дика накъостий карийра цунна, дика доьшуш чекхъехира Хож-Ахьмада и курсаш. Бакъду, къона ойла кхечу корматаллех хьерчаш-м яра цуьнан. ХХ-чу б1ешерийн 50-чу шерийн чаккхенехь а,60-чу шерийн юьххьехь а механизаторш санна лоьраш бара Нохчийчохь оьшуш. Лоьран болх шега балур бара аьлла дог тешна вара и хьуьнаре жима стаг. Кхин цхьа х1ума дара цуьнан хаддаза садууш. Нохчий Казахстанера ц1абирзинчу муьрехь массо г1алара а, к1оштара, юьртара, к1отарара а лоьраш кхечу къомах бара. Шайн кхиамийн лакхенера царна нохчийн къомах долчу адамийн кхетам аьрга хетара. Лоьрашкахь товш доцчу кепара дархой чехабора цара. Къаьсттина морса бага еттара нохчийн зударшка. Бераллехь дуьйна ирачу хьекъалца, нохчийн г1иллакхийн оьздачу гурашкахь кхуьучу Хож-Ахьмадана иза нийса доций хаьара, лоьрашкахь товш йоцу и шогаллаш, цуьнан йахьах дуьззина долчу даге ца лалора. Боданца къийсам латторах толаме кхочур вац, серло езахь, чиркх латон беза, – олуш ду халкъалахь. Иштта кхечира студент хилла Кадыров Хож-Ахьмад Соьлжа-Г1алахь йолчу лоьрийн училище.\nХ1инца санна парг1атонах марзо оьцуш яцара Хож-Ахьмад кхиъна вог1у зама а, кхолламан новкъахь цо шен дахаран къилба лоьху хан а. Тахана дай арабовлу «Мерседесашка» шайн к1ант, я йо1 лаккхарчу дешаран кхерча д1анисбан. И бег1ийлаш тхан чкъурана гина, хилла яц. Хож-Ахьмад ша веара медучилище деша д1атасавала 1алашо лаьцна. Аллах1-Дела воцург накъост воцуш д1аэцаран зиерех а ша чекхвелира. Таханлерчу студенташна д1ахезча бакъхетара доцуш, 1аламат к1еззиг дара луш долу стипенди а. Цунах юуш-молуш баттен валалур ву бохург аьттехьа дацара. Ц1ера г1о-накъосталле сатуьйсила муххале а дацара. Х1етта Казахстанера ц1абирзина, чуберза цхьа ц1енойн бахьанаш дан г1ерташ тасабелла бохкуш бара ц1еранаш. Кхуьнгара хилча а г1оьналлин орца новкъа хир доцуш. Медучилищин хьалхарчу курсехь доьшуш волуш дуьйна шен дахар шина декъе дерзийра вайн турпалхочо. Дийнахь цо керлачу хаарех ца 1ебаш бамбано хи санна чуузура хьехархоша дуьйцург, ткъа буьйсанна иза балхахь вара. Тайп-тайпана ду цо дина белхаш. Буьйсанна хе а 1ийна иза, туькнашка деана бепиг машенашна т1ера охьадассош а хилла, Соьлжа-Г1алин урамаш девзиг хьокхуш ц1андар а нисделла. И дерриге а юьхьарлаьцначу 1алашоне д1акхача, безаш схьалаьцначу некъа т1ера цавала, цкъа долийнарг массарна юьхьк1ам болччу кепара чекхдаккха лелийна Кадыров Хож-Ахьмада. Цо гойту жимачохь дуьйна иза ч1ог1а амал, доза доцу синаондалла йолуш стаг хилла хилар.\nДийца даьккхинчуьра билгал даккха луур дара сирла кхетам, ц1ена ойла йолуш волчу Хож-Ахьмадан дахаран новкъахь алссам дика адамаш нисделла хилла хилар. Царах цхьаъ яра медучилищан директор Исаева Зоя. Г1араяьлла нохчийн яздархочун Исаева Мареман йо1 яра иза. 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь Сталинан хьадалчаша нохчий къинхетамза махках бохуш, цхьаъ бен йоцу йо1 деца йитина, шен халкъацаца хийрачу махка д1аяхана яра Исаева Марем. Ненаца кхиина яцара Зоя. Да кхечу къомах велахь а, цкъа а ненахошца лелочу г1иллакхах йоьхна яцара йо1. К1орггера хьекъал,сема синакхетам болчу Зоя гуш дара шен студент Кадыров Хож-Ахьмад оьздачу кхерчара схьаваьлла, ц1еначу х1ух, бакъволу нохчийн к1ант хилар. Цундела къаьсттина кхуьнгахьа озабезам бара цуьнан. Медучилищен директорна хаьара Хож-Ахьмад ламаз-мархица вуй. Муьлххачу заманашкахь а, массо а халкъана юкъахь а ял йоцу ялхой хилла аьрзнаш дан кийча. К1еззиг ца хилла уьш нохчашна юкъахь а. Церан ямартлонах ца ваьлла вайн турпалхо а. Шийла аьрзнаш кхоьхьура хаддаза медучилищен директорна т1е а Хож-Ахьмад исламан динан тешаме мурид хиларан хьокъехь. Амма Зоя Александровнас тидам боцуш дуьтура и аьрзнаш. Цул сов, шегахь йолчу таронца юкъ-кара ахчанца г1о-накъосталла дора шена дукхавезачу студентана. Бакъду, и аьрзнаш алсамдовла доьлча, шен кабинетчу кхайкхина, нанас дукхадезачу берана санна хьехар дира цо Хож-Ахьмадана, ларлуш хилар т1едуьллуш.\n1965-чу шарахь медучилище кхиамца чекъяьккхина ваьлла Ахьмат-Юьрта (х1етахь Хосин-Юрт) ц1авирзира Хож-Ахьмад. Шен ворх1е да ваьхначу юьртахь фельдшер вара иза. Багара йолу 1аь мерза, куьйг дарбане, г1иллакх-оьздангалла шен сица-дег1аца алссам йолуш вара иза. Де-буьйса ца лоьруш боккхачу безамца шен болх беш вара. Корта лазабаьлларг а, ког-куьг лазийнарг а, ун хьакхаделларг а, къаналло сиркхонийн йийсаре лаьцнарг а юьртарчу фельдшерна т1евог1ура. Шайн лазарех дерриге а Хож-Ахьмадана хаа деза моьттуш хуьлура дукхах берш. Бакъду, терго йоцуш цхьа а ца вуьтура цо. Массаьрга хьожура, леррина ладуг1ура, дархойн дегайовхо ч1аг1ъеш мерза дош карадора. Эшахь к1оштан больнице хьажавора. Ша вехачу юьртара массо доьзал бевзара Хож-Ахьмадана, х1ора доьзалера хьал-де хаьара цунна, ур-атталла цкъа мацах шена т1едалийначу кегичу берийн а ц1ерш дагахь лаьттара. Цхьа шатайпанчу башхаллица къаьстачу дешнашца и бер хьаста, цуьнан догъэца хаьара цунна. Бер мел жима а доьлхуш хиларх иза тедан говзалла, бийца адамаллех сийса хаза мотт карабора Кадыров Хож-Ахьмадана. Юьртахошна-м хьала а — охьа а 1аламат говза лор хетара шайн юьртара фельдшер. Цара иза дукха хаза вийцарна кхечу ярташкара дархой а кхочура Кадыров Хож-Ахьмадана т1е шайн лазарех дерг хатта. Х1оранга ладог1а хан а, цуьнан сатедеш ала довха дош карадора вайн турпалхочунна. Цундела иза вевза-везачарна Кадыров Хож-Ахьмаде кхочуш цхьа а лор ца хетара вайн махкахь. Бакъдерг билгал даккха дог1у, лоьралла лелорехь долу шен хаарш к1аргдеш, 1илманан бухе кхийдар жигара доккхуш хаддаза шена т1ехь болх беш, корматаллехь кхиаран гечонаш лоьхуш схьавог1уш а вара иза. Цунна къеггина тоьшалла ду, балхана юкъара ца волуш Хож-Ахьмада кхиамца 1972-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн паччалкхан хьехархойн институт чекхъяккхар. Цхьаболчара санна ц1архазмана чекхбаьккхина лаккхарчу дешаран кхерч бац иза. Филологин факультетехь дешаре терра цунна ч1ог1а дика евза нохчийн а, оьрсийн а, Малхбузерчу Европин яздархойн а говзарш. Кадыров Хож-Ахьмадана к1орггера евза Пушкинан а, Лермонтовн а, Есенинан а, иштта кхечу пох1мечу авторийн поэзи. Ткъа нохчийн литературех дерг аьлча, Нохчийн Республикин халкъан яздархо Айдамиров Абузар дагалоцуш 2015-чу шеран гуьйранна хиллачу юбилейни суьйренехь Кадыров Хож-Ахьмада диначу къамело гайтира юбиляран башха кхолларалла а, иштта кхечу яздархойн говзарш а цунна к1орггера евзаш хилар. Цул сов, ненан мотт цуьнан сирлачу ойлнех хьаьрчина, сих д1аийна, хаддаза ц1ийца лозуш хилар гайтира вайн турпалхочо цу суьйренехь динчу маь1нечу къамело.\n«Нохчийн революцин тулг1енаша» самабаьхначу «молланех» вац Аллах1-Делан къинхетамца Кадыров Хож-Ахьмад. Иза аганара дуьйна исламан зевнечу мукъамийн аьзнаша лерса хьистина, безамца цаьрга ладег1на, царех воккхавийна ву. Кхолламан некъаша доггаха я дегаза кхин аренаш идаяйтинехь а бусулба дин цуьнан экамчу сица, ц1ийца хилла, шен ворх1е дас х1айкал санна лардеш схьадеаний хууш. Иза цкъа а, цхьана м1аьргонна бусулба динна пе тоьхна, б1останехьа вирзина вац. Цундела синак1оргене кхевдина, дагчохь массо ханна бен бина севцца цунна шен ден Жабраилан дешнаш бусулба динан 1илманах лаьцна. «Мехкан хьехамча» ц1е йолчу шен книги т1ехь Заурбеков Мас1уда яздо: «К1анте чу а кхайкхина, охьахаа аьлла, шена хьалха 1уьллучу жайни т1ера цхьа мог1а д1абийшира Жабраила. Цуьнан дас 1абдул-Къедира д1аязбина мог1а бара и, цхьана хьенехера цхьана заманчохь оццул мах белла, 1абдул-Къедира эцна шира, 1абдул-Къедиран во1а Сулим-моллас шен куьйга яздина долу: Шен да 1абдул-Къедир д1акхелхича, цуьнгара ирс оьцуш, къоначу 1елимстага Сулимас дола даьккхина х1ара 1349-чу шарахь (1аьрбийн рузманца), аьлла. Махкахь а вевзаш волу 1елимстаг 1абдул-Къедир д1акхелхина шо ду и.\nКхид1а дерг Жабраила шен к1анте Хож-Ахьмаде шегга дешийтира. Иза дара Жабраила шен куьйга яздина йоза, григориански рузманан 1959-чу шарахь яздина. «Шен ваша Сулим кхелхинчул т1аьхьа, цуьнгара ирс оьцуш, г1ийлачу Жабраила дола даьккхина х1ара жайна», дийшира Хож-Ахьмада.\nЖайнаш кегош 1аш, оцу мог1анех б1аьрг кхеттачу Жабраилан б1аьргашна хьалхахула чекхдаьллера, олуш ма хиллара, шайн дайн, ворх1е дегара дуьйна схьадолу дахар. И гича, ойлане а ваьлла, шайн керташкахь кхуьуш кхин 1елимстаг цахиларна, и г1айг1а совъяьлла, воьлхуш хиллера иза. Т1аккха, 1ен ца велла, болх Аллах1-Деле билларца, оцу мог1анашна буха шегара цхьа мог1а язбина хиллера Жабраила: «Дела, Хьо гуш ву-кх, х1ара д1аэца стаг ца вуьсу-кх сан» – аьлла. Цул т1аьхьа шен кхоллаелла ойланаш йийцира цо шен к1анте Хож-Ахьмаде, балхийра шен кийра бахчийна, шега кхаьчна бала. Ворх1е дегара дуьйна схьа шайна массарна бусулба дин 1амор, юха иза шаьш нахана д1ахьехар хедаш хилар ца лан деллера Жабраиле. И дара тахана цуьнан дагна чов йинарг, и дара х1инца цуьнан ойла елхориг, ладег1арх синтем ца хилла, Кхоьллиначуьнга болх буьллуш, Цунна иза хьаставалар…Дайшкара тахханалц ца хедаш схьадеана динан беркат дан йиш яцара. И беркат дара – бусулба динан 1илма 1аморан беркат,иза юха кегийчарна д1ахьоьхуш, т1екхуьу чкъор динехь нийса, ийманчохь долуш кхиоран беркат».\nБаккъал а, дагах кхетта хиллера Хож-Ахьмадана дас дина къамел а, дег1ера г1ора эшначу муьрехь цуьнан холча х1оттар а. К1анта дош делира дена, бусулба дин 1аморехь, даржорехь, т1екхуьучу чкъурана марздарехь цуьнан дайша сийллалица д1акхехьна г1азотан байракх ца йожийта, шегахь йолчу таронца кхин а лаккха хьала айина, Исламан нур лепа серло яржош кхид1а д1акхехьа. Шен дерриге а дахарехула и дош лардеш схьавог1уш ву халкъана, махкана дукхавеза, яхь йолу къонах, хаарийн б1ов, 1илманан да, вайн дозаллин лам, исламан тешаме б1аьхо Кадыров Хож-Ахьмад. Уггаре а халчу хенахь, советийн 1едал доха дагахь доцчу муьрехь, бусулба дин хьахор а кхераме долчу заманахь схьалаьцна г1азотан байракх ю Кадыров Хож-Ахьмада нуьцкъалчу буйнахь, кхиамца д1ахьошъерг. Цундела Веза-Воккхачу Аллах1-Дала иза дика лелаво каде уьдучу шерашка йийсаре ца лоцуьйтуш, зенах-зуламах 1алашвеш, могшаллех ца хьегош, сирлачу кхетамехь, ирачу хьекъалехь волуш.\nХХ-чу б1ешеран 80-чу шерашкахь советийн 1едал доха карзаха даьлла, герга г1ертарчу хийцамийн х1уо хаалора. Дин хьахон а, цунах хетарг ала а, мелла а гечо делира. Цунах пайдаоьцуш, катоьхнна маьждигаш схьаделларна сихо йира вайн махкахоша. Дуккха а шерашкахь къевлина лаьттина маьждиг схьадиллира Жимчу Атаг1ахь. Т1аккха нохчийн кхин масех юьртахь хилира маьждигаш схьаделлар. Царна юкъахь дара Курчалойн-Эвлара маьждиг. Дуьххьарлера имам Бадрудди вара Курчалойн-эвларчу маьждигехь, цуьнан наиб Хож-Ахьмад вара. Дукха къахьегнера 1еламнаха и маьждиг схьаделлийта г1ерташ. Курчалойн-Эвлара маьждиг схьаделлийтаран боламехь жигара дакъалоцуш вара вайн турпалхо. Вайна массарна хууш ду 1990-чу шарахь, Дала г1азот къобал дойла цуьнан, Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо Кадыров Ахьмад-Хьаьжас Курчалойн-Эвлахь хьуьжар схьаелларх дерг. Оццу 1990-чу шарахь ша кхиамца беш болу лоьран болх д1атесна Курчалойн-Эвларчу хьуьжарехь хьеха волавелира Кадыров Хож-Ахьмад. Х1инца-м оцу хьуьжарх Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арах йолу исламан институт хилла. Х1ара ткъе итт шо сов зама ю Кадыров Хож-Ахьмада говзаллин лаккхарчу т1ег1анехь мута1еламаш кхион а, цуьнца цхьаьна Ахьмад-Юьртарчу маьждигехь имамалла ден а. Кхин х1умма а ца хилча а ткъаясназза Хьаьж ц1ахь хилла вайн турпалхо. Цо халкъана, махкана кхин цхьа а дика дина ца хилча, Аллах1-Делан Сийлахьчу ц1арца цо бина и Некъ бахьанехь сий-ларам бан хьакъдолуш стаг ву Кадыров Хож-Ахьмад. Ткъа баккъал а цо дина диканаш дагардина вер вац. Махкахошна дика евзаш ю цо дакъалоцуш «Грозный» телеканалехь журналиста Ахмедов Анзора д1ахьош йолу «Ийманан шовда» передача. Нохчийн Республикера телехьовсархой хилла ца1а «Ийманан шовда» передаче хьовсуш. Луларчу республикийн бахархоша а езаш т1елаьцначарах цхьаъ ю иза. Буьрсачу т1амо бенах бохийна кхечу паччалкхашкахь цкъачунна д1атарбеллачу вайн махкахошкара дог1у «Ийманан шовда» передаче хаттарш. Царах х1оранна кхачам боллуш жоп ло, тоххара баккъал а мехкан хьехамча хилла д1ах1оьттинчу Кадыров Хож-Ахьмада. Цо цхьа а хаттар ца дуьту тесна, жоп дала мало йина. Вайн дайша йо1б1аьрг санна лардинчу исламан дино ма-бохху, хаттар динарг кхетош, ц1еначу нохчийн маттахь жоп ло цо, ладуг1уш болчу телехьовсархошна синахьаам беш. Бух боцу х1орд санна шорта долчу хаарша, хастам хиларо Аллах1-Дала ца кхоош беллачу сирлачу кхетамо таро хуьлийту Кадыров Хож-Ахьмадан шегарчу 1илманан беркат вайн дегнашка кхачо, вайн ойланаш ц1инъян, нохчийн къоман зовкхечу кханенах дегайовхо ч1аг1ъян. Цуьнан хьехамаша диканна г1иттайо адамийн ойланаш, цара дахаре болу безам ч1аг1бо вайн махкахойн, мел яккхий халонаш т1ех1иттарх Аллах1-Делан диканах дог ца дилла 1амаво цара. Вайн ворх1е дас лийринчу исламан серло яржор шен дахаран коьрта маь1на хеташ ву иза. Тахана бусулба динна ц1еначу даггара г1аролехь лаьттачарех цхьаъ ву иза. Цхьана а кепара щеко хуьлийла доцуш, исламан лом шех ала хьакъдолуш нохчийн къоман тешаме во1, халкъалахь сийдарца ц1е йоккхуш къонах ву Кадыров Хож-Ахьмад. Телевиденехь, я ша хьехархочун даржехь Исламан институтехь бечу хьехамех тоам бина 1еш вац вайн турпалхо. «Исламан сирлачу новкъахь» ц1е йолуш цо язйина книга, бусулба дин дезачу вайн х1ора махкахочун х1усамехь мехала жайна хилла д1ах1оьттина. Къаьсттина цунах шуьйра пайдаоьцу т1екхуьучу чкъуро. Нохчийн къоьжачу лаьмнех схьадуьйлу сирла шовда санна, ц1ена, маь1не хьехамаш бу «Исламан сирлачу новкъахь» жайни т1ехь мехкан хьехамча волчу Кадыров Хож-Ахьмада беш берш. Вайн кегирхой кхетош-кхиорехь а 1аламат доккха г1о-накъосталла ду Къилбаседа Кавказан 1елам нехан кхеташонан председатель волчу Кадыров Хож-Ахьмадан йозанашкахь. Уьш деша вай мало ца йичахьана.\nВайн турпалхо везаш, лоруш болчарна хазахета Нохчийн Республикин куьйгалло цуьнан хьанала къинхьегам шайн семачу тергонехь латтош а. 2007-чу шарахь дуьйна «Нохчийн Республикин сийлахь вахархо» еза ц1е дозаллица лелош ву Кадыров Хож-Ахьмад. Оццу 2007-чу шарахь «Золотое перо» ц1е йолчу дуьненанюкъарчу конкурсан лауреат а хилира цунах. 2008-чу шарахь вайн махкарчу Интеллектуальни туьшо 1еламчу стеган хьекъал, хьуьнар, къинхьегам, корматалла тидаме эцна «Датон бух1а» яларца билгала ваьккхира Кадыров Хож-Ахьмад.\nУггаре а халачу,1аламат кхераме хенахь шен уллерчу верасана, Дала г1азот къобал дойла цуьнан, Нохчийн Республикин хьалхарчу Президентана, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжина тешаме накъост, бакъонна т1ехь г1ортор хилла чекхваьлла ву вайн турпалхо. Цунна къеггина тоьшалла ду Нохчийн Республикин гимнан автор иза хилар. Чолхечу муьрехь, нохчийн къоман къилба хаьрцина, ойланаш яьржина, дегнаш буьрсачу дорцо шелдинчу хенахь яздина ду Кадыров Хож-Ахьмада Нохчийн Республикин гимнан дешнаш. Нохчийн дог кийрахь долчу х1ора стеган синак1оргене кхача ницкъ болуш, дог-ойла ира-кара х1оттош, зовкхечу кханенах халкъ тешош яздина автора вайн гимнан х1орадош. Нохчийн къоман яхь йолчу к1ентийн турпала дегнаш, церан нуьцкъала амал, сирла ойланаш гойтуш язйина ю хьекъалан да волчу Кадыров Хож-Ахьмада гимн.\nНохчийчоь ца йоьжна, г1аьттина яха.\nХьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха…\nНохчийн Республикин гимн хилла ца 1аш, къоман литературехь массо ханна йитина сирла лар ю и мог1анаш, авторан беркатечу пох1мина теш х1уьттуш, вайн дегнаш делош, самалха дохуш.\nТахана «Кавказан ткъес» хилла шен диканашца серлавуьйлучу Нохчийн Республикин Куьйгалхочунна, Россин Турпалхочунна Кадыров Рамзанна мокхазан берд санна нуьцкъала г1ортор хилла схьавог1уш ву Кадыров Хож-Ахьмад. Нохчийн халкъана, махкана къинхетамца дина совг1ат ду хьекъалча, 1илманан да, журналист, яздархо, патриот волу Кадыров Хож-Ахьмад, хастам хиларо Аллах1-Дала вайн заманхо вар. Лерса хьоьстучу иллин мукъамехь бекачу цуьнан хьехамашка ладег1а вайн аьтто хилар а доккха ирс ду. Вайн дайша х1айкал санна лардинчу бусулба динан б1аьхо хилла чекхволуш ву иза шен оьздачу дахарехь. Исламана г1аролехь лаьтташ цо бечу хьехамаша синкхачанах дузу махкахойн дегнаш. Тахана нохчийн халкъо сийдеш лоручу синан б1аьвнех, уггаре а нуьцкъалчарех цхьа б1ов ю Кадыров Хож-Ахьмад.\n← Низам доцчу меттехь бохам хуьлу\nШкольники из Грозного стали победителями регионального этапа «Президентских спортивных игр» →\n12.05.2022 26.05.2022 Administrator\n30.04.2022 30.04.2022 Ислам Магомадов


Оьрсийчоьнан бахархой ца хийцаран бахьана дийцина Порошенкос\nУкраина -- Донецкан кIоштахь Горловка гIалана гергахь йолу "Майорск" чекхволуьйту пункт. ГIур.28.2017.\nУкраинин президенто Порошенко Петрос дIахьедар дина, Киево леррина дIа ца белла Украинехь лецна оьрсийчоьнхой, Донбассерчу сепаратисташца йийсархой хуьйцуш аьлла. Уьш дIахоьцур бац, Оьрсийчохь чубоьхкина украинхой дIахеццалц, билгалдаьккхина Порошенкос, хаам бо "Strana.UA".\nКхаарин дийнахь Донецкан кIоштахь Горловка гIалана гергахь йолчу "Майорск" чекхволуьйтучу пунктехь украинхойн эскархоша а, ДНР а, ЛНР а олучу тобанашкара Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа а хийцина йийсархой.\nСепаратисташа 74 йийсархо дIахоьцург Киево дIавелла 238 стаг. Хийциначу украинхошна юкъахь бу эскархой а, маьрша бахархой а.\nУкраинин Iедалша чIагIдарехь, сепаратисташ лаьцна латтош ву кхин а 144 Украинин махкахо. Донбассехь тIеман конфликт йолаелчхьана йийсарера маьршаваьккхина 3 эзар сов украинхо, 400 гергга стаг вайна лоруш ву.


Къаьстина дукха доьзалш буху Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а\nКарарчу шеран хьалхарчу пхеа баттахь Оьрсийчохь дIасакъаьстина 251 сов доьзал – ворхI шеран рекорд ю иза. Оцу кепара зераш далийна дуьненаюкъарчу аудитан- консалтинган FinExpertiza машано. Цара дина жамIаш довзуьйту "Лента.ру" гIирсо.\nДинчу зерашца а догIуш, Оьрсийчохь доьдучу шеран Дечкен-баттера Стигалкъекъа-батте кхаччалц доьзалш бохар дистина 44 процентна цул хьалхарчу шарахь оццу хеначохь хиллачуьнца дуьстича. Пачхьалкхан йоллу регионашкахь хаало ишта хьал.\nКъаьсттина дукха дIасакъестарш даьржина ГIалгIайчохь (3,5-зза сов), Нохчийчохь (2,7), Дагестанехь (2,1), Кхарачой-Чергазийчохь (2), Къилбаседа ХIирийчохь (2).\nДоьзалш къастаран динамикехь 15-гIа меттигехь ю Москва – 63 проценте лакхадаьлла цигахь къаста луучийн терахь.\nКIеззиг доьзалш буху Белгородскан (15%) а, Воронежан (19%) а, Калининградан (19 процент)а кIошташкахь. Ненецкан автономин гонашкахь 23 проценте ду терахь.\nКомпанин президенто Трубникова Еленас билгалдаккхарца, тIаьххьарчу итт шарахь доьзалш кхолларна а, къастарна а юкъара хадар лахлуш ду. Нагахь санна, 2012-чу шарахь зударий балор 31 процентна къастарал а сов хиллехь, карарчу заманчохь ялх проценте лахделла и терахь.\nМаршо Радионо стохка яздира, Къилбаседа Кавказехь зударий балор а, доьзалш бохар а лахделла хиларх коронавирусца доьзна нах чохь совцаро. Статистикан урхалло Росстато тоьшалла дарца, шеран хьалхарчу беа баттахь кегийнаха доьзалш кхоллар лахделлера 76,9% цул а хьалха хиллачу шарца дуьстича.


Дирижёра сийдола никъ - Сердало\nДирижёра сийдола никъ\nВай республикан столица Шолжа-ГIалий тIа йолча хана, каст-каста водар со цигарча музыкальни училище. Дукха гIалгIай бар цига болх беш а дешаш а. Царех язде а уж бовза а ловра. Масала, са вIашагIкхетар хилар Медов Альбертаца. Из вокалист (иллиалархо) вар, цига дешача кагирхошта ший говзал дIалуш а вар. Цу хана цига деша ягIар Ахциева Хадижат. ТIехьагIа цох гIоръяьнна иллиалархо хилар. Карарча хана из Бельге ях. Иштта са хоза бувзамаш дар Яндиева Мадинатаца. Цкъа а шозза а яхар санна, «Сердало» газетага гIолла гIалгIай йоI дIайовзийтар аз республике бахача наха. Цо сона денна тайп-тайпара хоза сурташ а дар, ший балха тIа даьха. Амма, Шолжа-ГIалий тIа тIема хьал эттача заман чухь, дайра уж а кхы дуккхадараш а.\nЦIаьхха, се фаьлгашка дувцача дунен тIа кхаьчача санна хеталу сона: дехьара, сехьара, хьаллара, Iоара хьахоз дега тоам беш долча чIондаргий, фортопьяной, каьхата а дахчан а пандарий декар. Шолжа-ГIалий тIарча музыкальни училищен уйча вIашагIкхет тайп-тайпарча классашкара араювлаш йола оазаш, айлу, дунен чугIолла дIаярж. Царех цхьачарех хьахулаш санна хет, лир доагача седкъий сердал, моажача маьлха низ бола зIанараш, хIаьта вокхарех овла боаллаш да аьнна хеталу денал, майрал, эхь, сий эздел санна дола хIамаш…\nТкъаь пхийтта шу хьалха, лакхе дийцача тайпара, училище хьежаш латтар со, Яндиев Мухьмада Мадинат хьаярга. Юха а моцагIа се цунга хьежаш лаьтта ха дагаух сона.Ткъаь пхийтта шу… Ма сиха дIаяхар из ха! Цхьаволчун вахаре зувргйолаш лар йитаяц цу хано, вокхан дукха хIама де, наха накъавала вIаштIехьадаьннад. Мадината вахаре а дукха эргалонаш хиннай цу йIаьхача юкъа. Хьалха мо сайна хьалхашка латташ санна хеталу юкъерча дегIара, вахаро дукха хьийста а бочаяьха а йоаца кхалсаг. Цо дувцачунга ладувгIача хана, цун къамаьлаца дукха дика оагIонаш зувра аз. Царех яр вайнаьха сий долча виIий Яндиев ЗаIамий хинна яхь, иштта яхь я аьнна хийтар сона Мадината. Жамалдий меттаца хиннар санна хьаькъал, кIоаргал зийра аз цо оалача дешаца, телевидене а радио а цIихезача диктора Яндиева Лидайяр санна дега тоам беш яр йиIий оаз. Лакхе аз хьоахабаь нах Мадината тайпан йижарий, вежарий ба, цIена баьха, къаман яхь лакха лоаттаяь нах ба уж. Из гIулакх дIахохьош, цу новкъа яьнна хьайоагIа Мадинат а.\nЯндиева Мадинат 1942 шера октябрь бетта 19 дийнахьа Буро тIа яьй. Из я къаман эггара хьалхара оперно-симфонически профессиональни дирижёр. МоллагIа хIама дIадоладеча сага даим а халагIа хул: цхьаккха саг ца вахача моттиге гIолла никъ боаккхаш лела веза, дукха хул цу новкъа духьаленаш, уйла е езаш, хьаькъал, сабар, денал эшаш йола моттигаш. Оамалца уж хIамаш долча сага мара карагIдалац, дIадоладаь дика гIулакхаш, наькъаш толамца чакхдаха. Мадината Iобиллаб, дунен музыка я ала мегаргдолча классически музыкага бода никъ. Из йоккхача дирижированега кхаьчай. Цо хержа болх, гIулакх харжа безам болча тIехьа тIабоагIача къонабарий хIаране ше-ший никъ хургбале а, хIаьта а Мадината вахарах хьокхам хургба царна.\nШолжа-ГIалий тIарча музыкальни училище деша отта йоагIача хана, гIалгIай берашха йолча йоIа П. Чайковске, А. Хачатуряна, И. Баха, И. Римский-Корсакова, кхы дуккхача гIорбаьннача композиторий цIераш яйза Iацар, цунна йовзар шоай синой гIоздалар е цар лазар гойташ, вахара уйла еш е хозало цецбахар дувцаш цар язъяь ашараш. Цох ший хургболча балха говзал лаьрхIа Iацар Мадинат, из музыка хIара дийнахьа вайна гонахьа долча вахарах йиза йолга ховра цунна. Делхаш дола догIа, къувкъа ди, малх хьажар, шелал оттар, бIаьсти ялар, гIа Iодожар, саг хьахилар, цо маьлха дуне дитар – уж шедар ашарий оазашка гIолла зувра Яндиевас. Шолжа-ГIалий тIарча музыкальни училище деша эттар Мадинат, хора дирижёр хургйолаш. Цхьачар из дIахезача, ца кхеташ, баламаш озар; вокхарна цо хержача наькъах дош хетацар; кхоалагIбараша из никъ къоабалбора, бакъда уж кIезига бар. Царна хацар мел дукха деза из гIулакх йоIа, цо мел чIоагIа цунца ший уйлаш ювз.\nДешар, дика толамаш доахаш, чакхдоаккх Яндиевас, амма дешарца бувзабенна никъ цу тIа чакхбаьннарг лархIацар цо. Из уйла йолаш Ленинградерча И. А. Римский-Корсакова цIерагIча консерваторен чуйоагIача училище диъ шу доаккх. Цул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIарча музыкальни училище хоровой дирижироване отделене хьехархо, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен филармоне симфонически оркестра дирижёра ассистент, шоллагIа дирижёр йолаш балхаш ду цо.\nХораца беча балха говзанч яле а, бакъда оркестраца болх бара дукха шаьрде, Iомаде дезаш хIамаш дар Мадината. Цу шин дирижированена юкъе цхьацца башхалонаш хиларца дувзаденна дар из. Хораца болх беш ше-ший метта дIаоттае езараш наьха оазаш я, оркестре царна когаметта музыкальни инструментий екар хул. Кулга оамалца беча балха а цхьацца вIаший эргаш хIамаш дар укхаза. Москвера П. Чайковске цIерагIара консерватори. ХIанз Мадинат енаяр кхаь бетта оперно-симфонически дирижироване кIоаргаленашка кхача. Юха а Ленинград. Дешар, наб йоаца бийсаш, къахьегамах дизза дола денош. Отташе а шоллагIча курсе деша отт Мухьмада Мадинат Ленинградерча консерваторе оперно-симфонически дирижироване факультете. ХIанз шийна дагаяьллача лакхаленга кхача гарга яр из. Цунга кхача гIерташ къахьег цIихеза волча профессорца, башхача хьехархочунца А. С. Дмитриевца музыка тайпаш, оркестраца из дIалакхара, дIалокхаш кулгал дара белгалонаш йовзаш. Музыкальни студе увттаеча спектаклашка хьежаш, йоашхаш, цох пайда эцаш моттигаш хул Мадината дешарца. Кхы а чоалхне йола музыка кхетае из Iамар хьагойт цу масало. Цига дийша цIаеначул тIехьагIа, кхыча тайпара тIаийцар Мадинат Нохч-ГIалгIай республикерча керттерча симфонически оркестро, цо зийра дирижёр дикка дегIаена хилар, оперно-симфонически дирижёр хинна из дIаэтталга.\nМадинат хьехаш хул цхьан хана ше деша яьгIача республикан музыкальни училище. Цу заман чухь оркестраца болх беш яцар из. Бакъда йоккхача, дикка говзал йолча музыкантех латтача коллективаца мичча хана а ше болх бергхиларах догтийша яр. Иштта хила а хилар. Цхьан юкъа из яха дIайода Парагвай яхача мехка. Дикка ха йоаккх цо цига музыкальни академе ректора болх беш. ДIахора итт шу совгIа ха Латински Америке йоаккх. Ший никъ шаьрбеш, йоккхача коллективаца болх бара поалхам Iоаеш, дIахьу цо уж шераш. Мехка гаьна ше яле а, хьаяьнна моттиг, гIалгIай мохк бицбеш хиннаяц из цIаккха. Цудухьа цIайоагIа даьй баьхача лаьтта. Каст-каста Магасе го йиш яр Яндиева, йодаш-йоагIаш, тика чу чувахача. Из бIаргагор даим дег тIа хоза лар юташ хулар. Из санна бола нах, арахьа бIаргабайча массанена бовза безар юхь тIара, цар сий де дезар. Вай хIанз а Iемадац ишттача наьха хIама лакха лоаттаде. Цхьан Iуйран гIалгIай кхалнаха автобуса чу Мадинатаца айхьаза къамаьл деш хезар сона, моттигаш къайса. МоллагIча сага, хьалгIетта, цунна моттиг дIаелча а хIама доацаш саг я Мадинат. Нагахьа санна из белггала малий хайнадаларе, цу кхалнаха из дергдацар аьнна хет сона. Вай даьннадац воашта юкъе инаралаш леларга, композитораш, йоазонхой леларга, цудухьа цар доаггIаш дола сий де а хац. Цкъа тоадала мег вай.\nЯндиева хIанз мичай хар духьа, из йовзаш болча нахага телефон техар аз, дирижёр Москве я аьлар сога. Со цунна тIакхоачача вацар, хIаьта а гIалгIа из хилар даим дег тIа йIовхал лоаттаеш да.


ПIаьнгазара нохчаша жоп доьху Гуьржийчоьнан Iедалшка\nГуьржийчоь -- ПIаьнгазара митинг, ГIур. 27, 2017\nПIангазара нохчаша жоп доьху Гуьржийчоьнан Iедалшка\nПIаьнгаз-чIожехь меттигерчу нохчийн гулам хилла кхаарин дийнахь. Цара цхьанаэшшара емалдина цхьа де хьалха, гуьржийн полицино цигахь 5 стаг дIа а лоцуш, 20 шо долчу кIантана коьртах герз тоьхна, чов а еш, леррина операци дIаяхьар.\nГулбеллачара кхайкхам бина Iедалшка хиллачунна кхоччуш таллам а бина, куьгбехке берш жоьпе озабе аьлла: «Вайна дуккха а гина леррина йолу операцеш.Нах дIалоьцуш а гина вайна. Зуламхо дIалацар вай къуьйсуш хIума дац, нагахь санна, иза зуламхо валахь. ДIалацарх а, чуволларх а кхетар ду вай. Зулам дина хиллехь а, деши санна, кегий нах чу а оьхуш, хье юккъе тапча еттар – иза цхьа а леррина операци яц».\nПIаьнгазера нохчийн гуламе баьхкина дуккха а нах бара. Цундела арахь дIабаьхьира иза. Хууш ма-хиллара, и юкъаралла екъаелла ю, динан а, Iадатийн дакъошна. Декъаделла хиларо дайтина иза вайна тIехь.\nВайн барт боцу дела хилла иза, аьлла вистхуьлуш къамел дира хIокху пIаьнгазхочо: «Тобанашкахь декъа а делла, Iаш ду вай, хIорш ваххабисташ бу, хIорш кхин бу, хIорш байъа беза, хIорш Хьаьжин муридаш бу бохуш. 13 декъе бекъабелла кху чохь (чIожехь) беха нах. Шуй, тхой бохуш Iаш ду вай. Иштта къестамаш бо вай. ХIара тIедеънарг шу ваххабисташний, шу Хьаьжин муридашний аьлла доцуш, массарна тIедогIуш ду. Вай дерриге цхьаъ хилла, дIахIиттича дика хир дара».\nМеттигерчу журналиста Бордзгор Сулхана дийцарехь, Iедалшка оцу гуламо бина кхайкхам дIакхачийна. Цаьргара жоьпе хьоьжур бу хIинца, элира цо: «Вовшахкхетта сацам бина, Iедале и гIуллакх нийса листа аьлла. Уьш бехке буй, баций дац дуьйцург, цара доьхуш дерг нийса схьаала боху хилларг хIун ду, леррина коьртах тоха дезаш дара цунна герз аьлла».\nДагадоуьйту леррина йолу операци ПIаьнгазехь шинарин Iуьйранна дIаяхьна хилар. Полицин леррина йолчу тобано чу а лелхаш, 5 стаг дIалаьцнера. Ткъа, шен меттахь вижина Iуьллу 19 шо долу Мачаликашвили Тамерланна коьртахь герз а тоьхна, лазийна. Иза вочу хьолехь дарбанан цIийнехь ву хIинца а.