Эстемирова дага а лоцуш, Москохе журналисташца лело къизаллаш сацае аьлла Iамерко\nТовбеца-бутт 13, 2018\nБайина оьрсийн " Forbes " журналан редактор Хлебников Пол а, "Новая газетан" журналист Эстемирова Наташа а дага а лоцуш, Iамеркан Госдепо Оьрсийчоьне сацаде аьлла бозуш боцчу журналисташна дуьхьал зуламаш дахар, яздо ТАСС агенталло.\n"Iамерко сагатдо Оьрсийчоьнан Iедалхоша журналисташ а, политикан оппозицера нах а саццаза хьийзош, маршо къуьйлуш хиларна", - аьлла Пачхьалкхан департаментан пресс-гIуллакххойн куьйгалхочо Науэрт Хезера. Цо билгалдаьккхина, журналисташ байинарш а, уьш байа аьлла кхайкхийнарш а хIинца а кхеле хIиттийна цахилар.\n"ТIейогIучу заманчохь Нохчийчохь а, ерриг Оьрсийчохь а адамийн бакъонаш талхор таIзар доцуш цадитар" дIакхайкхийна Москохе Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатаийн департаменто.\nНауэрта цу кепара дIахьедар дина 2004-чу шарахь Товбеца- беттан 9-чохь вийна Forbes журналан редактор Хлебников Пол а, 15-чохь йийна бакъонашларъярхо, "Новая газетан" журналист Эстемирова Наталья а дагалоцуш.\nИ ший а гIуллакх листина дац тахханалц.


Цхьаболчу Iилманчашна, яздархошна хетарехь, карарчу хенахь исбаьхьаллин литература а, цуьнца цхьаьна ненан мотт а гIелонехь бу: бакъсурт дIагайта йиш йоцуш, бух боцу хестамаш беш, “несала” яхана лаьтта литература а...\nТаханлерчу яздархойн гIайгIа\nМел лазаме делахь а кхето, исбаьхьаллин литературехь долчу хьолах кхиа волало «Орга», »Нана», "Вайнах" журналашка бIаьрг тоьхча. Уггар хьалха цецвоккхург ду нохчаша,кегийрхоша къаьсттина,шайн неан маттахьчул а оьрсийн маттахь дукха а,дика а язьеш хилар. КIорге кхийда а ца оьшуш и гуш ду «Нана», «Вайнах» журналийн агIонаш луьстуш.\nГазеташ а, кхиболу хаамийн гIирсаш-м бийца а ца оьшу. Махкахь дика бевзаш болчу Iилманчаша а,язадархоша а билгалдаха эшна а доцуш, ненан мотт «чоьта а боьллина» нохчаша тIебирззина нохчий бу оьрсийн маттахь дахарх кхиош,массо хIума дан Iамош.\n«Махкахь кхоьллинчу хьоло, политика дIахIоттамо бен тIеIаткъам бахьfнехь го те таьIна, гIийла тахана исбаьхьаллин литература. Кхана,цхьа бIаьрла хийцамаш а хилла, нохчийн мотт бакълена а схьабехна а,сий-лараме а хилахь литература а заздаьккхина кхиа йолалур йолуш санна ойла ю-кх сан».\nИ къамел динарг ву махкахь тIехдика вевзаш волу байтанча. Бакъду,тахана,кху тIаьхьарчу шерашкара «Орга» журналаш тIера, байталлин агIо зеро гойту, керлачу исбаьхьаллин дашах воккхаве,кхин дIоггара бахьанаш цахилар. Цу хьокъехь,цхьа сихаллехь делахь а,шена хетачух элира Нохчийчохь дика вевзаш волчу байтанчо,меттан говзанчо Яралиев Юсупа.\nЯралиев: «Бакъдерг аьлча хьалха санна, жигара яц байталла. Хьалха вовшах а детталуш,язйинарг йийцаре еш,цхьаьнакхетарш дIахьуш хилча и дар-кх дош! ХIинца иза аьттехьа а дац. Поэзин къайленаш лаха а ца гIоьрта…рифманаш а тидамза юьту хIинца. Цхьа бахьанаш а деш,цунах тоамаш а беш Iаш бу.. «Со-ас» бахарх цунах поэзи ма ца хуьлу,лирика аьлла дIадерзадахь а. Дитт дац дитт оцу диттехула ахь хьайн синхаам гайтахь и ду-кх дош! Масала бах-кхи ас».\nМаршо Радио: Кхушарлера «Орга» журналаш кегийна ас. ХIинца сунна уьш бевзаш бацара, цхьана бер-тIорзанаша язйина хир ю-кх хIорш аьлла ойла кхуллуш, байташ ю дукха хьолехь зорбане яьхна. ХIуъу а язйина а цхьа могIанаш зорбане довларх,цунах тоам хеташ хIума ду те хIинца, Юсуп?\nЯралиев: «И ду-кх иза. Таьлланг хьаьрча-кх юххе лаьттачух дечигах я диттах… Шех хьаьрчина и тIаьлланг а йолуш дечиго къамел деш сурт хIоьтинера суна дуьхьал.»ХIинца хьо хьарчарх суна хаалур дац» бохучу маьIнехь… Ишта гайтичтIакха бен хир яц цунах поэзии».\nКарарчу хенахь вайнехан «Орга» журналехь зорбане юьйлу исбаьхьаллин ирташ керлачу лакхенашка,зил-дозанашка кхийдаш цахилар, тергамза буьтучу ненан маттаца а дузуш, кхечу къаьмнийн исбаьхьаллин литература йовзо нохчийн яздархой саготта бацарца дузу Хатаев Хьусайна масала. ХIинца дуьххьала а доцуш цо чIагIдарца,шен меттан таронаш йовза,шорьян, ахкаме а йохкуш йовза еза дозанал арахьара исбаьхьаллин литература,нохчийн матте яха еза церан говзарш. Хатаевна гергахь тIаккхий бен кан баьккхина кхиаме кхочийла дац нохчийн литература а.\nХатаев: «Нохчийчохь муха нисло , дукха хьолахь,яздеш болу нах кхеташ бац,байталла бохург и хIун говзалла ю. И цакхетам ас муха кхетабо? Дера кхетабо махкахь гочдарш кIезиг хиларца я хIиллане а цахиларца. Цара уьш нуьцкъала до,яздархочу ма-аллара ала гIерта уьш нохчийн маттахь а. Вай цунах кхиъна дац.\nДечунна а мукъам лар а беш гочдан ца хаьа. Вай кхечу литературах кхиа гIерташ а ца хилча,церан ирташ гочьеш а ца хилча, тхо тхешан чопана юкъахь дуьсу… Ахь зераш дича,кхечеран литература йовза гIоьртича карабоьрзу хьуна хьайн мотт а.евза цуьнан таронаш а. Хьо хьайх тоам а беш Iа ца веза. Цундела хаало вайн байталлехь къоьлла. Галдаьлларг хаарш кIезиг хилар ду-кх».\nНохчийн исбаьхьаллин литературах дийцина байтанча,гочдархо Хатаев Хьусайн тешна ву охкуш,исбаьхьаллин дешан къайле яста,цуьнан басарш къагийта а,ненан матте болх байта беза аьлла. Иза бацабар,Iуьллучуьра гIаттор тIаьхьа а тоьттуш,исбаьхьаллин литература кхиалур ю бохург цуо йоккхачу шеконе дуьллу.\nНенан маттах лазам - нехан маттахь\nДешар - бода, цадешар - серло\nПетирова ПетIамат. Дукха ду, нохчийн мотт, хьан беркатах лаьцна дийца\nЯздархочух дозалла ца до хIинца...\nБерийн бешахь зевне бека нохчийн мотт\nДайн гIиллакхаш дисина кистошкахь а, бацошкахь а\nНохчийн журналистика ян а ярий, ян а юй?\nПIаьнгазахь нохчийн мотт хьоьху школашкахь\nБети Ахьмадан дошам, ...иза хьанна оьшу?\nХаттарна жоьпаш: Бакъду вайн мотт леш бу бохург


Жимчу стеган дахар галдаьккхинарг, олуш беламе делахь а, цуьнан маж ю. Дахначу Iаьнан цхьана дийнахь иза, Электросвязь компанин куьйгалхочун гIовс, машенахь воьдуш, цунах бIаьрг кхеттачу Кадыров Ислама, мехкан куьйгалхочун администрацин буьйранчо, саццорх доладелира можаца дерг деста.\nСтенна ю, хиттира цуьнга Кадыровс, хьан маж, мекх а доцуш, цхьалха. Шен лаам бу иза аьлча а ца кхачийра къамел. ХIан-хIа, хьо вахабист ву, аьлла, шен хIусаме а вигина, вехха хьийзийра цо Тумсо.\nШозза а кхайкхина, администрацерчу Iеламчийн, полицин дайн боккха го а гулбина, гезвехира, вуьйр ву, воккхур ву бохуш.\nКхозлагIа ша Кадыров Исламна тIеваха веза хIара ведира Нохчийчуьра. Шеца дIабигира доьзал - зуда а, бераш а, нана а, ваша а.\nАмма вадарх ца велира Абдурахманов Тумсо Кадыров Исламан а, цо тIаьхьахецначу а низамхойн къизаллина кIелхьара. Кегийра цо а, нанас а дIатесна гIалара петарш, шайна тIекхуьйлуш, аьхкира махкахь бисина гергарнаш.\nКадыров Ислама ватсапехула тIаьхьа хабар хийцира Абдурахмановна. Реза вацара иза шен карах хIаллак ца хила махкахо кхечу пачхьалкхе ведда дIавахарна. Цхьа баккъал а ишта хила а дезаш, ша харцонах жоп а доьхуш санна дира цо къамел. Тумсос магадо Маршо Радиона иза Iорадаккха.\nКадыров: "Ахь къонахчун къамел дича, хьан дош дош ду моьттуш, боршачу стага делла дош лардеш хуьлу моьттуш, хьо дIавахийтича, ма чIогIа ямартло йи ахь. ... Ямартло дIа ца йоькъуш ца Iа Дела. Дуьне хьйзаш ду, вайша цхьаьнакхетар ву мацца а кхетта а. ТIаккха хьоьга дан къамел хир ду сан. ...Хьо къонах воцийла хиинехь, со тешар вацара. Ахь динарг осал хIума ду, зIене а валий, къонах санна чекхвала..."\nДахначу Iай дуьйна махкахваьллачу Абдурахманов тумсона, иза ДАIИшехь тIамехь ву аьлла, лаха а кхайкхош, бехктакхаман гIуллакх айдина Оьрсийчоьно КадыровгIеран лаамца. Тахана хIун ду хийцаделла, массех Оьрсийчоьнан а, дуьненаюкъарчу а телевизионашкахула, кхечу хаамийн гIирсашкахула довзийтина ахь хьайгара хьал, цо цхьа а хийцам а беаний, хаьттира Маршо Радионо телефонехула Абдурахманов Тумсога. Амма Оьрсийчоьнан Iедал, цуьнца хьалха а санна, гома ду, кхерам тIебазделлачохь бисина.\nАбдурахманов: "Кхин керла хIума а дац. Уьш сан деваша волчу а бахана, цуьнца хеттарш а дина, цо делла жоьпаш дIа а яздина, уьш бехктакхаман гIуллакхна юкъадехкинчух тера ду. Иштта лейина сан дейишин йоI а....Д1а кхаьчна-кхаьчначохь къамелаш а до бах, шайна хIара нийса доцийла а хаьа , амма болх ца бича ца довлу шаьш, олий. Иштта хьал ду, кхин хийца делла хIума дац".\nКъайле яц цхьанна а – КадыровгIарана-м муххале а - стенгахь къайлаваьлла веха тахана Абдурахманов Тумсо. Цо ша а ца йо цунах къайле. Иза Гуржийчохь сецна, цигарчу Iедале шена а, шеца бевдда баьхкинчу гергарчарна а тъовкIело а ехна.\nЦхьана ханна елла гуьржаша тховкIело. Талла долийна АбдурахмановгIаьргара хьал а. Амма кхин генадаьккхина ша царна тIехь кхозучу кхерамах кхетийла-м ца гайтина.\nГуш ма-хиллара, вац я Тумсо Шемахь а, я цкъа а цигахь хилла а, хила лиина а. Ткъа айдинччохь дуьсуш ду цунна иза цига вахана аьлла, Оьрсийчоьнан Талламан комитете Кадыров Ислама айдайтина дов, лохуш ву лаца.\nКхераме ду цунна ша волу меттиг йийца а, амма цо иза ца лечкъайо. Нохчийчохь хьакамаш богIуш-боьлхуш а лаьтта, ткъа ша IадIахь, дуьненна а дуьхьал зуламна араваьлларг вуьсу, шена тIера боцу бехк дIабаккхалц нийсо лоьхур ю ша боху Абдурахманов Тумсос.\nМуха вира Абдурахманов Тумсох мостагI?\nМуха хьийсабо Оьрсийчоьно Къилбаседа Кавказера нах ДАIИШ-е


2. ХIара жайна – цу чохь шеко яц – нийса некъ бу /Делах/ кхоьруш болчарна.\n3. Ишттанаш бу уьш тешаш къайленах /гуш доцчу хIуманех – ялсамани, жоьжахати, сур-тIай и. дI. кх./‚ хIуьттуш ламазна. Оха шайна деллачу рицкъанна тIера сагIа луш.\n4. Ишттанаш а бу уьш – тешаш хьоьга доссийначух а‚ хьол хьалха доссийначух /КъурIанах‚ Товратах‚ Инжилах‚ и. дI. кх./ а‚ эхартах уьш кхоьруш а бу.\n5. Уьш бу шайн Делера нийсачу новкахь‚ уьш бу баккхийбийраш.\n6. Баккъалла а. ца тешаш берш – царна бен дац ахьа шайна кхерам тесча а‚ ца тесча а‚ – уьш тешар бац.\n7. Церан дегнаш а‚ лергаш а мухIар тоьхна дIакъевлина‚ церан бIаьргашна дуьхьал кирхьа ду‚ – царна хир ду доккха Iазап.\n8. Нахах бу цхьаберш‚ шаьш олуш: "Тешна тхо Делах а‚ тIаьххьарчу дийнах а"‚ – уьш ма бац тешаш.\n9. Iехо гIерта уьш Дела а‚ иман диллинарш а‚ амма цара-м ца Iехабо шаьш бен‚ – /и/ ца хаало-кх царна.\n10. Церан дегнашкахь цамгар ю‚ Дала алсам яьккхи и цамгарца‚ царна ма ду лазош долу Iазап‚ шаьш хиларна харц луьйш.\n11. Цаьрга аьлча: "Ма леладе лаьтта тIехь телхина дерг"‚ – цара олу: "Тхо-м дика дерг лелош ма ду!"\n12. Уьш бац‚ ткъа‚ телхинарш? Мухха делахь а‚ хаа ца ло-кх царна.\n13. Цаьрга аьлча: "Тешийша‚ нах ма тешна"‚ – цара олу: "Тхо тешар ду‚ ткъа‚ Iовдалш санна?" Баккъалла а. уьш бац‚ ткъа‚ Iовдалш? Амма ца хаьа-кх царна.\n14. Иман диллинчаьрца цхьаьнакхетча‚ цара олу: "Тхо тешна". Шайн шайтIанашца цьаьнабисча‚ цара олу: "Баккъалла а. тхо шуьца ма ду‚ тхо-м уьш /иман диллинарш/ хьийзош дарий".\n15. Дала хьийзор бу уьш‚ бахбийр бу уьш шайн тиларчохь‚ дIай-схьай уьдуш.\n16. Уьш бу нийсачу новкъах тилар эцнарш‚ ма са ца хили-кх церан йохка-эцарх‚ уьш ца хили-кх нийсачу новкъахь.\n17. Уьш тера бу‚ цIе а латийна‚ тIаккха цо шена гонаха дерг серладаьккхича‚ Дала шайн нур дIа а даьхьна‚ боданехь бисинчарех‚ шайна ган а ца гуш.\n18. Къора‚ мотт а ца хууш‚ бIаьрса доцуш – уьш буха ца боьрзу-кх /Далла тIе/.\n19. Я стигларчу догIанан мархах тера‚ шена чохь бода‚ къовкъар‚ ткъес тухуш – цара лергашчу пIелгаш духку‚ ткъес тоьхна баларх ларлуш. И Дела ма ву гуо бийр болуш цатешачарех.\n20. Ткъес герга ду церан бIаьрса дIадайа‚ шайна серла ма яьллинехь‚ дIабоьлху уьш цу чохь /серлонгахь/‚ шайна Iарж ма еллинехь‚ совцу. Далла лиънехьара‚ хазар а‚ бIаьрса а дIахьур дара церан: Дела массо хIуманна а ницкъ кхочуш ма ву.\n21. ХIай нах! Шайн Кхиош-кхобуш волчунна Iибадат де‚ И ву шу а‚ шул хьалха хилла берш а кхоьллинарг‚ шу хила мегара /Делах/ кхоьруш.\n22. И ву шуна латтанах мотт бина‚ стигланах гIирс бина‚ стиглара хи даийтина‚ цуьнца стоьмийх шуна рицкъ хилитийна. Ма нисве Делаца цхьа а‚ шайна хуъушехь.\n23. Шу шеконехь делахь‚ Оха Тхан лайга /Мухьаммад пайхамаре/ доссош хиллачух даладе цхьа сурат‚ цуьнга терра‚ кхайкха шайн тешаш‚ Дела воцург‚ шаьш бакълуьйш делахь.\n24. Аша и ца дахь‚– аша и дийр ма дац – шу кхера цIерах‚ ша нах а‚ тIулгаш а дагор долчу‚ ша кечйина хилла йолчу цатешачарна.\n25. Ахьа /хIай Мухьаммад/ кхаъ баккха иман диллинчаьрга а‚ дика Iамалш йиначаьрга а царна бошмаш хилар /ялсаманин/‚ бухахула оьхуш хин татолаш а долуш. Шайна цу чуьра стоьмийх рицкъа мел дели‚ цара олу: "ХIара ду хьалха а вайна делла хилла долу рицкъа" – царна деллера цу чохь цунах тераниг. Царна цу чохь цIена зударий а хир бу‚ уьш цу чохь гуттар а лаьттар бу.\n26. Ма-дарра аьлча‚ Дела ийза ца ло масал даладан чуьрккал хIуманах а‚ цул лакхарчех а. Иман диллинчарна хаьа и шайна Делера бакъдерг дуйла‚ ткъа цатешачара олу: "ХIун лиъна-те Далла цу масалца?" Цо тилабо цуьнца дукханаш‚ Цо нисбо цуьнца дукханаш. Цуьнца тила-м ца бо Цо песакх берш бен.\n27. Уьш ма бу йохош Делаца хилла ваIда‚ барт хиллачул тIаьхьа‚ цара доькъу Дала хотта аьлла омра динарг‚ лела ма до лаьтта тIехь телхина хIуманаш‚ – уьш ма бу эшнарш.\n28. Шу муха ца теша Делах: шу ма дарий делла‚ тIаккха Цо шу ден ма дира? Юха Цо долуьйтур ду шу‚ юха а дендийр ду‚ тIаккха Цунна тIе дIадуьгур ду шу.\n29. Иза ву лаьтта тIехь мел дерг шуна кхоьллинарг‚ тIаккха тIевирзира стигланна – Цо дIанисйира и ворхI стигал йина‚ – И массо хIума Ша хууш ма ву.\n30. Хьан Кхиош-кхобуш волчо аьллера маликашка: "Со воллу лаьтта тIехь эла ван". Цара элира: "Ахьа кхуллу‚ ткъа‚ цу тIехь боьханиг дийрдерг а‚ цIий Iенордерг а‚ оха бийр бара Хьуна хастам а‚ вазвийр а ма вара Хьо". Цо элира: "Со хууш ма ву шуна ца хуург а".\n31. Цо Iамийра Адамна массо хIуманийн цIераш‚ тIаккха гайтира уьш маликашка‚ элира: "Йийца Суна церан цIераш‚ шаьш хиллехь бакълуьйш".\n32. Цара элира: "Вонах цIена ву Хьо‚ ма дац-кха тхуна Iилма‚ Ахь тхуна Iамийнарг бен. Хьо ву-кх хууш верг а‚ хьекъале верг а".\n33. /Дала/ элира: "ХIай‚ Адам‚ ахь йийцал цаьрга церан цIераш". ТIаккха цо цаьрга церан цIераш йийцича‚ элира /Дала/: "Аса шуьга ца аьллера‚ ткъа‚ Со хууш ву стигланийн а‚ лаьттан а къайле‚ Со хууш ву аша гучудоккхуриг а‚ аша хьулдеш хилларг а".\n34. Оха аьллера маликашка: "Сужд де Адамна". ТIаккха цара сужд дира‚ иблис диссалц‚ и дуьхьала делира‚ цо куралла йира‚ – и хиллера цатешачарех.\n35. Оха элира: "ХIай‚ Адам‚ ваха хьо а‚ хьан зуда а /ялсаманин/ бешахь‚ даа цунах шортта шайна луург‚ амма шу герга ма гIолаш хIокху диттана – тIаккха шу хир ду шуна зулам динчарех".\n36. ТIаккха и шиъ дIашаршийра шайтIано цунах /ялсаманех/‚ арабехира уьш шаьш хиллачуьра. Оха элира: "Охьадисса‚ цхьаберш вукхарна мостагIий а хилла‚ шуна лаьттахь хIоттам а‚ цхьа хан тIекхаччалц бахам а хир бу".\n37. Адама Iамийра шен Кхиош-кхобучуьнгара дешнаш‚ Цо цунна гечдира‚ баккъалла а‚ И ву гечдеш а‚ къинхетаме а.\n38. Оха элира: "Охьадисса цигара /ялсаманера/ массо а. Соьгара нийса некъ ца кхочуш буьсур бац шуьга. Сан некъана тIаьхьа хIоьттинарг – царна кхерам а хир ма бац‚ сингаттаме а хир бац уьш.\n39. Цатешаш берш а‚ Тхан аяташ харц дийраш а – уьш ма бу /жоьжахатин/ цIеран дай‚ уьш цу чохь гуттар а лаьттар ма бу".\n40. ХIай‚ Исраилан кIентий‚ Аша дагадаийта Сан ниIмат‚ Аса шуна делла хилла долу‚ аша кхочушъе Соьца хилла ваIда‚ Аса кхочушйийр ю шуьца хилла ваIда‚ Сох кхералаш.\n41. Шу тешалаш Аса охьадоссийначух /КъурIанах/‚ шуьгахь долчуьнца нийса догIуш а долчу‚ – шу ма хила цунах дуьххьарлера цатешарш. Сан аяташца кIеззиг болу мах ма эца‚ Сох кхералаш.\n42. Ма кегаде бакъдерг харц долчуьнца аша‚ бакъдерг хьул ма де‚ шайна хуьушехь (Товрата чохь долу Мухьаммада сипат).\n43. Ламаз хIоттаде‚ ло закат‚суждане гIо сужда дечаьрца.\n44. Аша омра до нахана диканиг? Ткъа дицдеш ма ду шайн догIмаш‚ шу ма ду жайна доьшуш – шу хьекъале ца хуьлу?\n45. Аша гIо лаха собарца а‚ ламазца а. Иза кхочушдалур долуш дац /Далла/ муьтIахь болчаьрга а бен.\n46. Уьш бу шаьш тешаш шайн Кхиош-кхобуш волчуьнца шаьш цхьанакхетарг хиларх‚ шаьш Цунна тIе дIадуьгург хиларх.\n47. ХIай‚ Исраилан кIентий! Аша дагадаийта Сан ниIмат‚ Аса шуна делла хилла долу – Аса шу даздина хилар Iаламел (шух элчанаш баийтарца, жайнаш доссорца).\n48. Шу кхера дийнах‚ шена чохь сино синера цхьана а хIуманца бекхам оьцур боцчу‚ цуьнгара шапаIат къобалдийр доцчу‚ цуьнгара нийсо оьцур йоцчу‚ шайна гIо дийр доцчу.\n49. Оха хьалхадехира шу ФирIавнан нахах: вон Iазап шуна тIехь хIоттадора цара‚ бойура шун кIентий‚ дийна буьтура шун зударий – цу чохь шун Сийлахь-веза хилла волчу Кхиош-кхобучун зер ду.\n50. Оха шуна хIорд бийкъира – шу хьалхадехира‚ ФирIавнан нах буха бахийтира‚ шу хьоьжуш лаьтташехь.\n51. Оха ваIда йира Мусаца шовзткъа буьйсанна‚ тIаккха аша эса дIалецира‚ цул тIаьхьа шу ма хилира зуламхой.\n52. ТIаккха а Оха гечдира шуна цул тIаьхьа‚ аша баркалла ала мегар дацара‚ ткъа?\n53. Оха делира Мусага жайна а‚ фуркъан а – шу нийсачу новкъа довла мегар дацара‚ ткъа?\n54. Мусас аьллера шен къоме: "ХIай‚ сан къам‚ аша шайна зулам дина‚ аша эса дIалацар бахьанехь. Тоба де шаьш Кхоьллинчуьнга‚ тIаккха шаьш дайа. И дика ду шуна шаьш Кхоьллинчунна хьалха – тIаккха Цо шун тоба къабал дира: баккъалла а, И ма ву тоба къабал дийриг а‚ къинхетам берг а.\n55. Аша аьллера: "ХIай‚ Муса‚ тхо тешар ма дац хьох‚ и Дела тхайна къаьстташ ца гахь". ТIаккха шу схьалецира ткъесо‚ шу хьоьжуш лаьтташехь.\n56. ТIаккха Оха шу дендира шу деллачул тIаьхьа – шу хила мегар ма дара баркалла олуш.\n57. Оха шуна тIехIоттийра марха‚ охьадоссийра шуна манна а‚ салва а – даа шайна цIенадерг‚ Оха шайна деллачу рицкъанах. Тхуна зулам ца дира цара‚ амма уьш хилира шайна зулам деш.\n58. Оха аьллера: "Чу гIо цу юьртана‚ даа цу чуьра шайна луьург шортта‚ неIарехула чудовла сужда деш‚ аша ала: "Гечдар!" – оха гечдийр ду шун гIалаташ‚ тIаккха алсамбохур бу дика дийриш.\n59. Зулам динчара хийцира дош шайга аьлла доцчуьнца‚ тIаккха зулам динчарна Оха стиглара рижс йоссийра‚ уьш песакъ хиларна.\n60. Ткъа Мусас ма дийхира /Деле/ шен къомана мала хи. ТIаккха Оха элира: "ДIатоха хьайн Iаса тIулгах". ТIаккха цунах даьржира шийтта хьаст. Массо нахана хиира шайн-шайна хи молу меттиг – даа‚ мала Делан рицкъах – ма де лаьтта тIехь боьханиг а, ирчаниг а.\n61. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ иудейш а‚ насараш а‚ сабейцаш а – Делах а‚ тIаьххьарчу дийнах а тешна‚ дика Iамалш йинарш – царна шайн Кхиош-кхобучун гергахь совгIат ду‚ царна тIехь кхерам хир бац‚ уьш сингаттаме а хир бац.\n62. Оха шуьца барт бира‚ шуна тIехула лам айбира. Схьалаца Оха шайна даийтинарг ницкъаца‚ цу чохь дерг а хьахаде‚ тIаккха шу хила тарло /Делах/ кхоьруш.\n63. ТIаккха‚ цул тIаьхьа‚ шу духадевлира. Делан дозалла а‚ къинхетам а шуна ца хиллехьара – шу хилла хир дара эшначарех.\n64. Шуна бевзира шайх шотдийнан бакъо талхийнарш. Оха цаьрга элира: "Хила шух дIасхьалелхош йолу маймалш".\n65. Оха иза хилийтира цу заманна а‚ тIаьхьа йогIур йолчу заманна а масална‚ /Делах/ кхоьручарна хьехамна а.\n66. Мусас аьллера шен къоме: "Баккъалла а, Дала омра до шуьга аттана урс хьакха‚ аьлла". Цара элира: "Ахьа хьийзор дара тхо?" Цо /Мусас/ элира: "Дала ларвойла со жехIал нахах хиларх".\n67. Цара элира: "ДIакхайкха хьайн Кхиош-кхобучуьнга‚ билгалбе тхуна и хIун етт бу‚ алий". Цо элира: "Цо /Дала/ боху: "И етт бу‚ къена а боцуш‚ жима а боцуш‚ юкъанаккъара‚ шайга бохург кхочушде".\n68. Цара элира: "ДIакхайкха хьайн Кхиош-кхобучуьнга‚ билгалде тхуна‚ бос хIун бу цуьнан‚ алий". Цо элира: "Цо боху: "И етт бу‚ сирла-можачу бесан‚ шега хьоьжурш чIогIа цецбохуш".\n69. Цара элира: "ДIакхайкха хьайн Кхиош-кхобучуьнга‚ билгалде тхуна‚ и муха бу‚ алий. Хьелий дерриге вовшашка тера ду тхуна. Тхо‚ Далла лаахь‚ дIанислур долуш ду".\n70. Цо элира: "Цо /Дала/ боху: "И етт бу‚ Iамийна бац иза шеца охана дан а‚ я хи кхехьа а‚ Iайбех цIена бу иза‚ чIама боцуш бу иза". Цара элира: "ХIинца деана ахьа бакъдерг". ТIаккха цара цунна урс хьаькхира‚ шаьш герга хиллехь а /и/ ца дан.\n71. /Хьахаде цаьрга/: "Аша са ма дийра. Цу тIехь вовшашца девне девлира шу". Дела ма ву Iорадоккхург аша дIахьулдеш дерг.\n72. ТIаккха Оха элира: "Цу докъах тоха аьттан цхьа кийсиг". Иштта денво Дала велларг‚ гойту шуна Шен Iаламаташ‚ шу хилийтархьама кхеташ.\n73. ТIаккха цул тIаьхьа шун дегнаш къиза хилира‚ шаьш тIулг санна я цулла а чIогIа шайн къизаллица. Баккъалла а,‚ тIулгех ду шех /хин/ татолаш долург а‚ цунах ду /дакъошка/ декъалуш дерг‚ тIаккха шех хи долуш. Баккъалла а, цунах ду /охьа/ дужуш дерг‚ Делах кхерарца; ма вац Дела тергам боцуш аша дечунна.\n74. Шу догдохуш ду цара шайга иман дилларе? Хилла царех цхьа тоба Делера даше ладоьгIуш‚ тIаккха‚ шаьш цунах кхийтинчул тIаьхьа‚ и харцхьадоккхуш‚ шена хуьушехь.\n75. Шаьш иман диллинчаьрца цхьана кхетча‚ цара олу: "Иман диллина ду тхо"‚– ткъа шаьш вовшашца бисича олу: "Аша цаьрга дуьйцу‚ ткъа‚ шайна Дала делла дерг цаьрга /бусулбанашка/ цуьнца /и гучудаккхарца/ шайца къийсийта‚ шу хIунда ца хуьлу хьекъале?"\n76. Я царна ца хаьа-те‚ Делана цара хьулдинарг а‚ гучудаьккхинарг а хууш хилар?\n77. Царех бу бодане берш‚ шайна дешар ца хууш‚ беккъа цхьа лаам бен‚ уьш ма бац мотталуш бен.\n78. Бала бу /жоьжахатийн Iазап/ шайн куьйгашца жайна яздечарна‚ тIаккха олуш: "ХIара ду Делера"‚– шайна цунах кIеззиг мах эцархьама. ТIаккха бала бу царна шайн куьйгаша яздинчух‚ бала бу царна шаьш карочух.\n79. Цара элира: "Тхоьх кхеттане кхетар яц /жоьжахатийн/ цIе‚ цхьа масийтта дийнахь бен". Ахьа ала /я Мухьаммад/: "Делера ваIда эцна аша? – Дала цкъа а ца йохайо Шен ваIда – я шу Делах лаьцна дуьйцуш ду шайна ца хуург?"\n80. ХIаъ‚ вониг динарг а‚ шен гIалат шех хьаьрчинарг а – уьш бу жоьжахатийн дай‚ шаьш цу чохь гуттар лаьттар болуш.\n81. Ткъа иман диллинарш а‚ диканиг динарш а – уьш бу ялсаманийн дай‚ шаьш цу чохь гуттар лаьттар болуш.\n82. /Хьахаде царна‚ хIай‚ Мухьаммад/ Исраилан кIенташца чIагIо йира Оха: "Далла бен Iибадат дийр дац аша‚ деца-ненаца а дика хир ду шу‚ гергарчарца а‚ боберашца а‚ мискачарца а /дика хир ду/‚ аьлла; аша ала нахе диканиг‚ ламаз де‚ закат ло". ТIаккха шу духадевлира‚ шух цхьа кIеззиг берш боцурш‚ шу дуьхьал а дуьйлуш.\n83. ЧIагIо йинера Оха шуьца: "Аша вовшийн цIий Iенор дац‚ шаьш вовшийн цIеношкара ара а дохур дац"‚ – аьлла‚ тIаккха аша чIагIдира /и барт/‚ шаьш тешаш а долуш.\n84. ТIаккха шу ду хIорш: хIаллакдеш шайн синош‚ вовшех цхьаберш шайн цIеношкара арабохуш‚ къа латорца а‚ мостагIаллица а царна гIо а деш. Шайна тIе йийсарш баьхкича‚ мехах паргIатбоху уьш‚ шуна хьарам ду уьш дIабахийтар. Ткъа жайнан цхьадолчех шу теша‚ важа харцдо аша? Шух и лелочунна бекхам бац дуьненан дахарехь эхь бен‚ ткъа къемат дийнахь уьш дIаберзор ма бу уггар чIогIачу Iазапе‚ ма вац и Дела тидам боцуш аша дечунна.\n85. Уьш ма бу эхартах дуьненан дахар эцна. Царна Iазап дайдийр ма дац‚ царна гIо дийр ма дац.\n86. Оха деллера Мусага жайна‚ цул тIаьхьа бахийтира пайхамарш‚ Марьяман кIанте Iисага делира кхоччуш тоьшаллаш /Инжил/‚ чIагIвира и Къудусан сица‚ ткъа мелла а шайн догIмашна ца дезарг дохьуш пайхамар веача‚ шу курадовлура‚ /пайхамарех/ цхьаберш харц бора аша‚ цхьаберш бойура аша.\n87. Цара /Исраилан кIенташа/ элира: "Тхан дегнаш мужулт ду (дIакъевлина ду). ХIаъ‚ Дала неIалт элира царна‚ уьш ца тешарна; ма кIеззиг хили-кх уьш /шех/ тешарг.\n88. Цаьргахь дерг /Товрат/ бакъдеш долу жайна /КъурIан/ Делера шайга деанчул тIаьхьа…– хьалха уьш ма хиллера цатешачарна тIехь шайна гIо а доьхуш…– шайга и шайна хууш дерг деъча /Мухьаммад пайхамар/‚ цунах ца тийшира уьш; Делан неIалт ду ца тешачарна.\n89. Ма кIеззиг мехах доьхки цара шайн догIмаш Дала Шен лех Шена луучуьнга Шен къинхетамах доссийнарг харцдархьама‚ шайн хьагI бахьанехь. ОьгIазаллина тIе а оьгIазалла йожийра царна тIе. Ца тешначарна ду сийсаза долу Iазап.\n90. Цаьрга аьлча: "Теша Дала доссийначух /КъурIанах/"‚– цара олу: "Тхо теша тхайга доссийначух". Уьш ма тешац цул совнаха. Ткъа и ма ду бакъдерг‚ цаьргахь долчуьнца нийса а догIуш. Ахьа ала /жуьгташка/: "Ткъа хьалха Делан пайхамарш хIунда байира аша‚ шаьш тешаш хиллехь?"\n91. Шуьга ма веънера кхоччуш тоьшаллашца Муса‚ тIаккха цул тIаьхьа аша тIелецира эса; шу ма ду зуламе.\n92. Оха ма бира шуьца барт‚ шуна тIехула айбира ТIур лам; "ДIалаца Оха шайна делларг ницкъаца‚ ла а догIа". Цара элира: "ЛадоьгIна оха‚ Iеса хилла тхо". Церан дегнашкахь мийлира эса‚ уьш ца тешарна. Ахьа ала: "Ма вон хIума дук-кх шеца шун имано шуьга омра деш дерг‚ шу иман диллина хилла делахь".\n93. Ахьа ала: "ТIаьххьара цIа Далла гергахь‚ нахана доцуш‚ деккъа шуна хилахь‚ дала лаа‚ шаьш бакълуьйш делахь".\n94. Шайн куьйгаша хьалха динчуьнца царна и цкъа а лаъанне а луур дац. Дела ма ву бевзаш и зуламхой.\n95. Хьуна баккъалла а, карор ма бу уьш /жуьгтий/ массо нахал /дуьненан/ дахарна суттар‚ Делаца накъост лаьцначарел а‚ царех хIоранна а луур дара эзар шарахь ваха. Ма вац и Iазапах хIумма а духатохалур долуш ша /мел дукха/ вахарх. Дела гуш ма ву цара дийриг.\n96. Ахьа ала: "Мила хилла Джибрилана мостагI? Цо ма доссийна и /КъурIан/ хьан дагчу Делан пурбанца‚ цул хьалха хиллачуьнца нийса а догIуш тешачарна ша нийса некъ а‚ кхаъ а хилла долу".\n97. Мила хилла мостагI Далла а‚ Цуьнан маликашна а‚ Цуьнан элчанашна а‚ Джибрилана а‚ Микална а..? Ткъа Дела а ма ву мостагI цатешачарна.\n98. Оха доссийна хьоьга билггала долу аяташ‚ уьш керстдийр дац песакъ наха бен.\n99. Шаьш ваIда мел йи а‚ царех цхьана тобано и йохайо‚ мелхо а царех дукхах берш тешаш ма бац.\n100. Шайга Делера элча веача‚ цаьргахь дерг бакъ деш хилла волу‚ жайна доссийначарех цхьана тобано дIатесира Делан жайна шайн баккъашна тIехьа‚ шайна ца хууш санна.\n101. Уьш тIаьхьа ма хIиттира шайтIанаша Сулейман шен паччхьаллех ваккхарна тIехь дешначунна. Сулеймана керст ца дира‚ амма шайтIанаша керстдира‚ цара нахана Iамадора бозбуунчалла а‚ Бабилехь шина малике ХIаруте а‚ Маруте а доссийнарг а. Ткъа цара шиммо цхьанна а Iама ца дора‚ шаьш олуш бен: "Баккъалла а, тхо цхьа питана ду – хьо ца тешаш ма хилалахь". ТIаккха цара цу шингара /ХIарутера а‚ Марутера а/ Iама ма дора майрачун а‚ цуьнан зудчун а юкъара барт бохор. Цара ма ца до цуьнца /бозбуанчаллица/ зен цхьанна а‚ Делан пурбанца бен. Цара Iамадо царна зен ден хIума‚ ца Iамадо царна пайда бен хIума. Царна /жуьгташна/ хиира и эцначарна эхартахь кхоллам цахилар. Ма вон хIума ду-кх иза‚ цара шех синош шайн доьхкинарг‚ царна хууш хиллехьара.\n102. Уьш тешна а‚ /Делах/ кхоьруш а хиллехьара – Делера миэла тоьлуш хир бара‚ царна хууш хиллехьара.\n103. ХIай‚ иман диллинарш! Аша ма ала: "Тхоьх тергам бе"‚ аша ала: "Тхоьга хьажа"‚ аша ладогIа. Цатешачарна лазош долу Iазап ма ду.\n104. Ма ца деза жайнан дайх а‚ мушрикунех а болчу цатешначарна шуна шайн Кхиош-кхобучуьнгара диканиг досса. Дала къаставо Шен къинхетамца Шена луьург. И Дела сийлахь – доккха дозалла долуш ву.\n105. Оха цхьа аят дIадаьккхича я дицдалийтича‚ доуьйту цул диканиг я цунах тераниг. Хьуна ца хаьа‚ и Дела массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш хилар?\n106. Хьуна ца хаьа‚ стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла Делехь хилар? Шуна ма вац-кха и Дела воцург кхин вали а‚ гIоьнча а.\n107. Я шуна лаьа шайн элче деха‚ хьалха Мусага дехна ма-хиллара? Иман цатешарца хийцинарг ма ву-кх тилавелла нийсачу некъах.\n108. Лиира жайнан охIлах дукхахболчарна шаьш шу цатешаре дIадерзо‚ аша иман диллинчул тIаьхьа‚ шайгара хьагI хиларца‚ бакъдерг шайна гучудаьллачул тIаьхьа. Гечде аша‚ бита уьш Дала Шен омра даийтталц. Баккъалла а, и Дела массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш ву.\n109. Ламаз хIоттаделаш‚ закат лолаш‚ аша шайн догIмашна хьалха мел дахийтина диканиг карор ма ду шуна Далла гергахь. Баккъалла а, и Дела аша дийриг гуш ма ву.\n110. Цара элира: "Вахханне а ялсамане гIур ма вац ша жуьгти я насари бен". Иза церан дагахь дерг ду. Ахьа ала: "Схьагайта шу бакъ хиларан билгалонаш‚ шаьш бакълуьйш делахь".\n111. ХIан-хIа! Шен юьхь Далла муьтIахь йинарг‚ ша дика а хилла‚ цунна ял хир ма ю шен Далла гергахь; царна кхерам хир ма бац‚ уьш сингаттаме а хир ма бац.\n112. Жуьгташа элира: "Насараш цхьанне а хIуманна тIехь бац". Насараша элира: "Жуьгтий цхьанне а хIуманна тIехь бац". Ткъа уьш ма бу жайна доьшуш. Иштта элира хIумма ца хууш болчара‚ церан дешнех терра. И Дела ма ву хьукма дийр долуш царна юккъехь къемат дийнахь цара хилпало ечу хIуманехь.\n113. Ткъа мила ву зуламе Делан маьждигашна чохь Цуьнан цIе яккхар ца магош волчул‚ уьш дохо тIехьоьдуш волчул? Уьш /и нах/ баха безаш бацара царна чу /маьждигашна/‚ кхоьруш бен. Царна ду дуьненахь эхь‚ ткъа эхартахь царна ма ду доккха долу Iазап.\n114. Делан ю малхбале а‚ малхбузе а. шу миччахьа дирзича а – цигахь го Делан юьхь. И Дела ма ву шорте йолуш а‚ дика хууш а.\n115. Цара элира: "Дала тIелаьцна кIант". Вонах цIена ву Иза. ХIаъ! Цуьнан ма ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Массо а Цунна муьтIахь ма ву.\n116. Ша юьхьанца кхоьллина ву И стигланаш а‚ латта а. Цхьана гIуллакхан тIехь сацам бича‚ Цо олу цуьнга: "Хила!" – и хуьлу.\n117. Шайна ца хуучара элира: "Тхоьга вистхилла велахьара Дела‚ я тхоьга цхьа делалла деъна хиллехьара". Иштта олура царел хьалха баханчара‚ цара бохучуьнга терра‚ цхьатерра хилира церан дегнаш. Билгалдаьхна Оха аяташ тешаш болчу нахана.\n118. Баккъалла а, Оха хьо ваийтина бакъдолчуьнца /кхоан/ хаамча хилла а‚ /Iазапан/ кхерамча хилла а‚ хьоьга хоттур ма дац жоьжахатийн охIланна тIера.\n119. Хиллане а реза хир ма бац хьуна жуьгтий а‚ насараш а‚ хьо шайн дине вирзича бен. Ахьа ала: "Делан нийса некъ – и ма бу нийса некъ"‚ хьо нагахь церан лаамашна тIаьхьа хIоттахь‚ хьайга Iилма /бакъдолу дин – ислам/ деъначул тIаьхьа‚ Делера хьуна хир ма вац вали а‚ гIоьнча а.\n120. Оха шайга жайна деллачара и доьшу‚ деша ма-деззара‚– уьш ма бу цунах тешаш берш; цунах цатешаш берш – уьш хир ма бу эшначарех.\n121. ХIай‚ Исраилан кIентий! Аша дагадаийта Сан ниIмат‚ Аса шуна делла долу‚ Аса даз ма дира шу Iаламал.\n122. Шу кхера дийнах‚ са сина пайдане хир доцчу‚ цуьнгара къиношна дуьхьал нийса мах оьцур боцчу‚ гIо даккхаро (шапаIато) цунна пайда бийриг боцчу‚ царна гIо дийриг доцчу.\n123. /Ахьа хьахаде царна‚ хIай Мухьаммад/. ИбрахIим ма зийра цуьнан Дала дешнашца‚ цо уьш кхочуш ма дира. Цо /Дала/ элира: "Аса хьох нахана имам веш ву". Цо /ИбрахIима/ элира: "Ткъа сан тIаьхьенах?". Элира /Дала/: "Сан ваIда ца хьакхало зуламхойх".\n124. Оха и цIа дира нахана гулам хила а‚ маьршо хила а: "Схьалаца ИбрахIиман меттиг‚ ламаз ден меттиг хуьлуьйтуш". Оха омра дира ИбрахIиме а‚ ИсмаIиле а: "Аша шиммо цIанде Сан цIа /КаIба/ го боккхучарна а /тIавап деш/, чохь хевшина Iибадат дечарна а‚ горабахана ламаз дечарна а".\n125. ИбрхIима аьллера: "ХIай‚ сан Дела‚ Ахьа хилийтахь хIара маьрша мохк‚ Ахьа рицкъа лолахь цуьнан охIланна стоьмашца‚ царех Делах а‚ тIаьххьарчу Дийнах а тешачарна". Цо элира: "Ткъа цатешарш – Аса марзо оьцуьйтур ю цаьрга цхьажимма‚ тIаккха дIахьажор ма бу уьш цIеран Iазапе". Ма вон дIавоьрзу меттиг ю-кх иза!\n126. ИбрахIима а‚ ИсмаIила а айбо цу цIийнан бух: "ХIай‚ тхан Кхиош-кхобушверг! Къобалде Ахьа хIара тхоьгара‚ баккъалла а, Хьо ма ву хезаш верг а‚ хууш верг а.\n127. ХIай‚ тхан Кхиош-кхобушверг! Тхо хилийта Ахьа Хьайна муьтIахь /муслим – бусулба/‚ тхан тIаьхьенах а Хьайна муьтIахь уммат де Ахьа‚ гайтахьа тхуна тхан Iибадат ден меттигаш‚ Ахь гечделахь тхуна‚ баккъалла а, Хьо ма ву гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n128. ХIай‚ тхан Кхиош-кхобушверг! Ахьа ваийталахь царна элча‚ царех а волуш‚ ша царна доьшуш Хьан аяташ‚ царна Iамош жайна а‚ хьекъалалла а‚ уьш цIанбеш‚ баккъалла а, Хьо ма ву веза верг а‚ хьукаме верг а".\n129. Ткъа мила ву ИбрахIиман миллат ца дезаш верг? – Ма вац иза шен Iавдаллалица ша вайвеш верг бен. Оха хаьржина и /ИбрахIим/ дуьненахь‚ ткъа эхартахь и хир ма ву дикачарех.\n130. Аьллера цуьнга цуьнан Кхиош-кхобушволчо: "МуьтIахь хила!" Цо элира: "МуьтIахь ву со Iаламийн Дена /Далла/".\n131. Цуьнца /исламаца/ весет дира ИбрахIима шен кIенташка‚ Якъуба а дира: "ХIай‚ сан кIентий! Дала хаьржина шуна дин‚ шу дIа ма кхелхийла /цу Далла/ муьтIахь хилла бен".\n132. Ткъа шу дарий уллохь лаьтташ ЯIкъубана тIе Iожалла хьажаелча‚ цо шен кIенташка олуш: "Хьанна Iибадат дийр ду аша сол тIаьхьа?" Цара ма элира: "Оха Iибадат дийр ма ду хьан Делана‚ хьан дайн – ИбрахIиман‚ ИсмаIилан‚ Исхьакъан – Делана‚ ша цхьаъ волчу цу Делана‚ Цунна муьтIахь ма ду тхо".\n133. И уммат дIадахана. Цунна цо шена карийнарг ду‚ шуна аша шайна карийнарг ду‚ шуьга жоп доьхур ма дац цара деш хиллачух.\n134. Цара элира: "Хила иудейш я насараш‚ тIаккха хир ду шу нийсачу новкъахь". Ахьа ала: "ХIан-хIа! Ша цIена Делах тешаш хиллачу ИбрахIиман дин ду сан‚ ца хилла иза мушрикунех".\n135. Аша ала: "Тешна тхо Делах‚ тхайга доссийначух /КъурIанах/ а‚ ИбрахIиме‚ ИсмаIиле‚ Исхьакъе‚ ЯIкъубе‚ цуьнан тIаьхьене а доссийначух а‚ Мусага а‚ Iисага а деллачух а‚ шайн Делера пайхамаршка даийтинчух а. Оха царех цхьа а ца къаставо. Тхо цунна /АллахIана/ муьтIахь ма ду".\n136. Нагахь санна уьш тешна белахь‚ шу ма тешшара – тIаккха уьш хир бу нийсачу новкъахь. Нагахь санна уьш дIаберзахь /цу тешамах/ – баккъалла а, уьш барт боьхна ма бу. Дала царна тIехь толам хуьлуьйтур бу хьуна. И ма ву ша хезаш верг а‚ хууш верг а.\n137. Делан амале /динах теша тхо/. Мила ву‚ ткъа‚ Делал хаза амал йолуш? Цунна Iибадат до оха.\n138. Ахьа ала: "Тхоьца къуьйсу аша Делаца? И ма ву тхан Кхиош-кхобург а‚ шун Кхиош-кхобург а‚ тхуна тхан Iамалш ю‚ шуна шун Iамалш ю‚ тхо цунна /АллахIана/ тешаме ду".\n139. Я аша боху‚ ИбрахIим‚ ИсмаIил‚ Исхьакъ‚ ЯIкъуб‚ цуьнан тIаьхье а хилла иудейш я насараш? Ахьа ала: "Шуна дика хаьа я Далла дика хаьа? Мила ву зуламе шена гергахь Делера хилла долу тоьшалла хьулдеш волчул? Ма вац и Дела тергам ца беш аша дечунна".\n140. И уммат дIадахана. Цунна цо шена карийнарг ду‚ шуна аша шайна карийнарг ду‚ шуьга жоп доьхур ма дац цара деш хиллачух.\n141. Нахах хьекъале боцучара эр ма ду: "Стено дIаберзийна техьа уьш шаьш тIехIиттийна хиллачу къилбанна тIера?" Ахьа ала: "Делан ю малхбале а‚ малхбузе а‚ нисвеш ву И Шена луург нийсачу новкъа".\n142. Иштта шух дира Оха юкъара /Iедале/ уммат‚ шу хилийтархьама а нахана тIехь тешаш‚ элча хилийтархьама а шуна тIехь теш. Оха ма ца дира хьо шена тIехь хилла волу къилба‚ шаьш динах дIабирзинчарех элчанна тIаьхьа хIуттурш бовзархьама бен. Дала шаьш нийсачу новкъа бихкинчарна-м ца хийтира и доккха хIума. Дела ца хилла шун иман эшор долуш. Баккъалла а, и Дела ма ву нахах дог лозуш а‚ къинхетаме а.\n143. Гира Тхуна /хIай‚ Мухьаммад/ хьан юьхь дIай-схьай хьийзаш стиглахула. Оха хьо тIе воьрзуьйтур ма ву хьо реза волчу къилбанна. ДIаерзае хьайн юьхь Хьарам Масжидан агIор. Шаьш миччахьа лаьтташ делахь а‚ дIаерзае шайн яххьаш цуьнан агIор. Жайнан охIланна хуур ма ду и шайн Кхиош- кхобучуьнгара бакъдерг хилар. Ма вац и Дела тергам ца беш цара дийриг.\n144. Жайнан охIланна муьлхха делалла ахьа далийча а‚ уьш тIебоьрзур ма бац хьан къилбанна‚ хьо а воьрзур ма вац церан къилбанна тIе. Царах цхьаберш боьрзур ма бац кхечеран къилбанна тIе. Хьо церан дезаршна тIаьхьа хIоттахь‚ хьайга Iилма кхаьчначул тIаьхьа‚ хьо хир ма ву зулам дечарех.\n145. Оха шайга жайна доссийнчарна и /Мухьаммад пайхамар/ вевза‚ шайн кIентий шайна бовзаре терра. Баккъалла а, царах цхьа тоба хьулдеш ма ю бакъдерг‚ шайна хууш долуш.\n146. Бакъдерг /ду иза/ хьан Кхиош-кхобучуьнгара. Хиллане хьо ма хилалахь шеко йолуш болчарех.\n147. ХIоранна а – шен агIо ю‚ и цунна тIе а хьожуш. Аша хьалхадаха диканаш. Миччахьа а шу делахь а‚ – Дала дерриге а дIадуьгур ду шу /Шена тIе/. Баккъалла а, и Дела массо хIуманна ницкъ кхочуш ма ву.\n148. Миччахьара хьо араваьлча а‚ дIаерзае хьайн юьхь Хьарам Масжидан агIор. И баккъалла а, бакъдерг ма ду хьан Кхиош-кхобучуьнгара. Ма вац и Дела тергал ца деш аша дийриг.\n149. Миччахьа хьо араваьлча а‚ дIаерзае хьайн юьхь Хьарам Масжидан агIор. Шаьш миччахьа хилча а‚ дIаерзае шайн яьххьаш цуьнан агIор‚ нехан шуна тIехь делалла ца хилийтархьама‚ царех зулам диначарна а бен – шу царах ма кхералаш – Сох кхералаш‚ Аса шуна тIехь Сайн ниIмат кхочушдархьама а – шу нислур дацара техьа.\n150. Оха шуьгахь шух-шайх элча ваийтарх терра‚ цо доьшу шуна Тхан аяташ‚ цо шу цIандеш‚ Iамадеш шуна жайна а‚ хьекъалалла а‚ шуна Iамадеш шуна хууш ца хилларг.\n151. Аша Со дагаваийта – Аса шу а дагадохкуьйтур ду /гечдарца/‚ Суна шукур де‚ Со харц ма ве.\n152. ХIай‚ иман диллинарш! Аша гIо лаха собарца а‚ ламазца а. Баккъалла а, и Дела ма ву собаре болчарца.\n153. Аша ма ала Делан новкъахь беллачарна "белла". – Дийна бу уьш. – Амма шуна ца хаало.\n154. Оха диттанне а ца зуьйш дуьтур дац шу кхерам тасарца а‚ мацалла яийтарца а‚ даьхний а‚ синош а‚ стоьмаш а эшийтарца а‚ – ахьа кхаъ баккха собаре хиллачарна‚ –\n155. иштаннаш бу уьш шайна тIе цхьа боккха бала беьча‚ олуш: "Вай Делан ду‚ Цуьнга дIадоьрзур долуш а ду".\n156. Царна шайн Кхиош-кхобучуьнгара гечдар ма ду‚ къинхетам а ма бу‚ уьш ма бу нисбелларш.\n157. Сафа а‚ Марват а Делан дин довзийтарах ду. ХьаьжцIа воьдучунна а‚ Iумрат дечунна а къа дац царна гуо баьккхича. Даггара диканиг дича – и Дела баркалла олуш а‚ хууш а ву.\n158. Баккъалла а, Оха яийтина билгалонаш а‚ нийса некъ а Оха шаьш нахана Жайна чохь билгалъяьхначул тIаьхьа хьулдеш берш – уьш ма бу Дала шайна неIалт эр берш а‚ неIалт олучара а шайна неIалт эр берш а.\n159. Бац /неIалтан кIел/ шаьш дечунна тIера /тоба дарца/ бухабевлла‚ дика а лелла‚ /шаьш хьулдеш хилларг/ билгала даьккхинарш-м – церан тоба Аса къабал дийр ду – Со тоба дукха /къабал/ дийриг а ву /Сан лешна/, шорта къинхетаме верг а ву.\n160. Баккъалла а, шаьш /дин/ керстадинарш‚ шаьш ца тешаш хилла белларш – царна хуьлийла Делан а‚ маликийн а‚ массо нехан а неIалт.\n161. Шаьш цу чохь гуттар а лаьтташ‚ Iазап дайдийр ма дац царна‚ тIехьа тоттур а ма бац уьш.\n162. Шун Дела – цхьа Дела ву. Кхин Дела вац И бен‚ сов къинхетаме а‚ къинхетаме а верг ву И.\n163. Баккъалла а, стигланаш а‚ латта а кхолларехь‚ буьйса-де хийцадаларехь‚ нахана пайда а беш‚ хIордачохь дIасалелаш долчу кеманахь а‚ Дала шеца деллачул тIаьхьа латта дендеш стиглара охьадоуьйтучу хинехь а‚ Цо цу /латта/ тIехь массо дийнат даржадарехь а‚ мох хьакхарехь а‚ шаьш Далла муьтIахь хилла стигланна а‚ лаьттана а юккъехь дIасалелачу мархашкахь а – делилаш ма ду шаьш ойла ян хуучу нахана.\n164. Нахах бу Дела а витина‚ кхин делий лоьцуш берш‚ шайн уьш безаш Дела везарх терра. /Баккъалла а, Делах/ тешаш берш чIогIа дукхабезаш бу Далла. Гуш белхьара и зулам деш берш – царна гур ма дара Iазап – царна гур ма дара ницкъ берриге а Делан буй‚ и Дела Iазап чIогIа долуш вуй.\n165. Шайна нах тIаьхьахIуттуш хилла берш цIанлур ма бу шайна тIаьхьа хIиттийна хиллачарех‚ царна гур ду Iазап‚ тедалур ю церан юкъаметтигаш.\n166. Шаьш кхечарна тIаьхьахIуттуш хиллачара эр ду: "Тхан юха дуьнена доьрзуьйла делахьара‚ тхо а цIанлур ма дара царех‚ уьш тхох цIанбаларх терра". Иштта гойтур ю Дала церан Iамалш‚ царна бала хилла. Уьш арабовлур ма бац цIергара.\n167. ХIай нах! Даа лаьттахь долчух хьаналдерг а‚ цIена дерг а. Шу ма хIитталаш шайтIанан тачча – и шуна билггала мостагI ма ду.\n168. Баккъалла а, цо шуна омра ма до вониг‚ ирчаниг‚ аша Далла /Делах лаьцна/ алар а шайна ца хуург.\n169. Цаьрга аьлча: "ТIаьхьахIитта Дала шайга доссийначунна /КъурIан/"‚ цара олу: "ХIан-хIа! Тхо тIаьхьахIуьттур ду‚ тхуна тхан дай тIехь карийначунна"… – и церан дай хилла бацахь цхьанне хIуманах кхеташ а‚ нийсачу новкъахь а.\n170. Цатешачеран масал ду шена кхайкхар а‚ мохь беттар бен ца хезаш волчуьнга цIогIа хьоькхучун масалх терра: къора‚ мотт ца хууш‚ бIаьрзе – уьш ца кхета.\n171. ХIай‚ иман диллинарш! Даа Оха шайна деллачу рицкъанх цIена дерг‚ цу Далла шукур а де‚ шаьш Цунна Iибадат деш делахь.\n172. Цо шуна хьарам йина къеелла хIума а‚ цIий а‚ хьакхин жижиг а‚ Далла доцуш‚ кхечунна лерина йийна хIума а. Нагахь санна ницкъ хилахь‚ дог тIе а ца дохуьйтуш‚ дозанах а ца волуш‚ цо и /хьарамниг даарх/ цунна къа дац – баккъалла‚ и Дела ма ву гечдеш а‚ къинхетам болуш а.\n173. Баккъалла а, Дала Ша доссийначу жайнах /цхьацца дерг нахах/ хьулдеш берш‚ цунах шайна кIеззиг мах оьцуш берш – уьш ма бу шайн кийрахь цIе бен юур йоцурш‚ вистхир ма вац и Дела цаьрга къематан дийнахь‚ цIанбийр ма бац Цо уьш‚ царна хир ма ду лазош долу Iазап.\n174. Уьш ма бу шаьш нийса некъ боьхкина талхар эцнарш‚ шаьш гечдар доьхкина Iазап эцнарш. Хьан лур ду те царна собар жоьжахатийн цIарна дуьхьал?\n175. Иза ду Дала и жайна доссийна хилар бакъдолчуьнца‚ цу жайнаца цхьаьна ца богIурш генарчу /барт/ эгIарехь хилар.\n176. Мел хир бац аша шайн яьххьаш малхбалехьа а‚ малхбузехьа а тийжаярах. Ткъа миэл хир бу и /нах/ Делах тийшича‚ тIаьххьарчу дийнах а тийшича‚ маликех а тийшича‚ жайнах тийшича‚ пайхамарех а тийшича‚ шена дезачух даьхний делча /сагIина/ гергарчарна а‚ боберашна а‚ мискачу нахана а‚ некъхочунна а‚ доьхучунна а‚ лай паргIат ваккхархьама‚ ламаз цо хIоттийча‚ закат делча‚ шаьш делла дош кхочушдича‚ яккхийчу халонашкахь а‚ баланашкахь а‚ тIамехь а собаре хилча. Уьш бу бакълуьйш берш. Уьш бу /Делах/ кхоьруш берш.\n177. ХIай‚ иман диллинарш! Шуна тIедиллина вийначунна тIера чIир эцар: оьздачунна тIера – оьздачуьнца‚ лен тIера – леца‚ зудчунна тIера – зудчуьнца. /Бусулба/ вашас цхьанна гечдича – диканца цунна тIаьхьахIотта веза. Нийса кхочушдан деза дият. И шуна Делера атталла ю‚ къинхетам а ма бу. Цул тIаьхьа дозанах ваьллачунна хир ма ду лазош долу Iазап.\n178. Шуна чIир эцарехь дахар ду‚ хIай хьекъал дерш! Шу хила мегара /Делах/ кхоьруш.\n179. Шуна тIедиллина цхьанна тIе валар деъча‚ нагахь цуьнан буха дуьсуш хIума делахь цо и нийсонца дена-нанна‚ гергарчарна дала весет дар – хьакъ-бакъ долуш ду и /весет дар/ кхоьручарна /Делах/.\n180. Нагахь санна цхьаммо и /весетан чулацам/ шена хезначул тIаьхьа хийцахь – къа и хийцинчунна хир ду. И Дела ма ву ша хезаш а‚ хууш а.\n181. Нагахь санна цхьаъ весет дечуьнгара нийсо ца хиларх я къа даларх кхерахь‚ цо маслаIат дахь царна юккъехь‚ цунна къа хир дац. И Дела ма ву гечдеш а‚ къинхетам болуш а.\n182. ХIай‚ иман диллинарш! Шуна тIедиллина марха лацар‚ шул хьалхабаханчарна тIедилларх терра‚ шу хилийтархьама /Делах/ кхоьруш.\n183. Цхьа масийтта де; шух цхьаъ цомгуш велахь я новкъахь нислахь – кхечу хенахь денош /кхочушдер цо/. Марха ца кхабалучарна тIехь ду мискачу стагана даар далар. Диканиг цо сов даьккхича (шен даггара сагIа сов луш) – и цунна дика ду. Аша марха лаьцча – шуна дика ду‚ шу хууш делахь.\n184. Рамазан бутт‚ шена чохь КъурIан доссийна болу‚ нахана нийса некъ а‚ нийсачу некъан а, /бакъдерг-харцдерг, хьанал-хьарам/ къасторан а билгалонаш а ю. Шух и тергал бинчо марха лоцийла. Цхьаъ цомгуш велахь‚ я новкъахь велахь – кхечу денойх цхьаъ дакъа /кхочушдер цо/. И Дела лууш ву шуна атто‚ лууш вац И шуна хало. Кхочушдер аша и денош‚ вазвер аша и Дела /АллахIу акбар аларца/‚ Цо шу нисдарна нийсачу новкъа‚ шу хилахьара баркалла олуш.\n185. Сан леша хьоьга хаттахь Сох лаьцна – Со гергахь ву‚ жоп луш доьхучун дехарна – цо дехча, Сан пайхамаршна жоп лойла цара (Суна муьтахь хиларца)‚ Сох тешийла уьш – уьш хила там бара нийсачу новкъахь.\n186. Магош ду шуна мархийн баттахь буьйсанна шайн зударшна тIе дахар – уьш шун духар ду‚ шу – церан духар ду. Далла хиира шу хилла хилар шаьш Iехадеш. Шун тоба къобалдира Цо‚ шуна гечдира. ХIинца цхьаьнакхета цаьрца /зударшца/‚ леха Дала шайна яздинарг. Даа‚ мала шайна сатасаран кIайн тай Iаьржачу тех къастадаллалц. ТIаккха кхачаде марха буьйсане. Цхьаьна ма кхета цаьрца /зударшца/ шаьш маьждигийн чохь лаьтташ долуш /иIтикаф деш/. Уьш Делан дозанаш ду. Герга ма гIо царна /дозанашна – уьш дохо/. Иштта билгалдоху Дала шен аяташ нахана‚ уьш хилийтархьама /Делах/ кхоьруш.\n187. Аша ма даа вовшийн даьхний харцонца‚ хьаькамашна тIе а лелаш нехан даьхний даархьама къица‚ шайна хуьушехь /и шайн доцийла/.\n188. Хьоьга /хIай Мухьаммад/ хоьтту беттан куьцаш хийцадаларах лаьцна‚ ахьа ала: "Иза нахана хан билгалъяккхархьама а‚ хьаж дехкарна а ду". Миэл хир бац шу цIеношка тIехьахула дахарх. Миэл бу /шу Делах/ кхоьруш хилар. Чу гIуо цIеношка неIаршкахула! Делах кхера – шу даккхийдедийр ду.\n189. ТIом бе Делан дуьхьа шайца тIом беш болчаьрца‚ шаьш дозанах ма довла. Далла ца беза дозанах буьйлурш.\n190. Байа уьш шайна карабаьхккичохь‚ арабаха уьш шаьш арадаьхначуьра. Питана чIогIа ду стаг верал а. ТIом ма бе цаьрца Хьарам-Маьждигана уллохь‚ цара шаьш шуьца ца бахь цигахь. Цара шуьца бахь /тIом/ – байа уьш! Иштта бу цатешачарна бекхам.\n191. Уьш совцахь – Дела гечдеш а‚ къинхетаме а ву.\n192. ТIом бе цаьрца питана ца хилийтархьама‚ дин АллахIана хилийтархьама. Уьш совцахь – тIелатар дац зулам динчарна а бен.\n193. Безза бутт – безза баттаца‚ хьуьрамташ а – бекхам эца дезаш ду. Шайна цхьаъ тIелатахь – шу а тIелата цунна‚ и шайна тIе ма летти. Делах а кхера, шуна хаа: и Дела Шех кхоьручарца вуйла.\n194. Харжаш е Делан дуьхьа. Шайн куьйгашца шаьш хIаллакх ма де. Диканиг де. Далла дукхабеза диканаг деш берш.\n195. Чекхдаккха хьаьж дехкар а‚ Iумрат а Далла. Шу духатохахь шайна атта долу бежана де сагIина. Шайн кортош ма даша и сагIина дийна бежана шен меттиге дIакхаччалц. Шух цхьаъ цомгуш велахь я цунах коьртан цамгар елахь – /корта бошур бац‚ амма/ цунна дуьхьал марха лоцур ду /кхаа дийнахь/‚ сагIа лур ду /ялх мискачу стагана‚ цхьаннена ах сахь луш/‚ я устагI буьйр бу. Шу кхерамах паргIат девлча‚ шух цхьаммо Iумрат хьалхадаккхахь хьаж дехкарал – шена атта долчу бежанна урс хьакха сагIина. И ца карадахь – марха лоцур ду кхаа дийнахь хьаьж доьхкучу хенахь‚ ворхI дийнахь – цIа вухавирзича. Уьш кхоччуш итт де ду. И ду шен нах Хьарам-Маьждигана гонаха боцучарна. Шу кхера Делах‚ шуна хаа и Дела бекхам чIогIа болуш вуйла.\n196. Хьаьж дехкар – девзаш долу беттанаш ду. Цу чохь Хьаьж дихкинчунна – зудчуьнца гIуллакх хилар а‚ Iесалла а‚ къийсар а ца мега хьаьж дехкарехь. Аша муьлхха а дина дика ша хууш ма ву и Дела. Шайца сурсаташ эца новкъана (хьаьж дихка доьдуш). Ткъа уггар дика сурсат – Делах кхерар ду. Сох кхера‚ хIай хьекъал дерш.\n197. Шуна къа дац‚ аша шайн Делера диканаш лехча. Шаьш Iарафатера охьатекхича – Дела хьахаве сийдолчу машIарехь. Хьахаве И‚ Цо шу нисдарах терра‚ шу хиллехь а хьалха тиллачарех.\n198. ТIаккха лела нах лелачухула‚ Деле гечдар а деха. И Дела гечдеш а‚ къинхетаме а ву.\n199. Шаьш хьаьж дехкар кхочушдина девлича‚ хьехаве и Дела‚ шаьш шайн дай хьехабарх терра‚ я кхин а чIогIа. Нахах ма бу олурш: "ХIай‚ тхан Кхиош-кхобург‚ ло тхуна дуьненахь" /диканаш/ – ма дац цунна эхартахь дакъа.\n200. Царех бу олурш а: "ХIай‚ тхан Кхиош-кхобург! Ахьа тхуна лолахь дуьненахь а диканаш‚ эхартахь а диканаш‚ Ахьа тхо ларделахь цIеран Iазапах".\n201. Царна ма ду дакъа шаьш тардинчух. И Дела ма ву хьесап сиха деш.\n202. Дела хьехаве цхьана масийтта деношкахь. Шина денна сихвеллачунна къа дац‚ (кхоалгIачу денна) тIехьависинчунна а къа дац – къа дац /Делах/ кхоьруш волчунна. Делах кхералаш‚ шуна хаалаш шаьш Цунна тIе дIагулдийр дуйла.\n203. Цхьацца нах бу шаьш дуьненан дахарех лаьцна дуьйцучу дешнашца хьо цецвоккхуш‚ шайн дегнашкахь долчунна Дела теш хIоттаво цара – уьш ма бу луьра мостагIий.\n204. /Хьоьх/ дIа ма къаьсттинехь сихло уьш лаьтта тIехь пасад хIуманаш дан‚ хIаллакдо цара охана а‚ дохкана а‚– Далла ца деза пасад хIума.\n205. Цаьрга аьлча: "Делах кхера!" – къа дарца куралло схьалоьцу уьш. Царна кхачойийр ю жоьжахатис‚ – ма вон ю-кх царна нисйина меттиг.\n206. Нахах ву Дела реза хиларах ша оьцуш верг /берриг шен бахам дIабелла/ – и Дела ма ву дог лозуш /шен лех/.\n207. ХIай‚ иман диллинарш! ЧугIо исламна кхоччуш. Шу ма хIитта шайтIанан гIулчашна тIаьхьа – и шуна билггала мостагIа ма ду.\n208. Шайга хIара билгалонаш кхаьчначул тIаьхьа шу талхахь – шуна хаалаш: и Дела веза ву /бекхам эцарехь/‚ хьекъале ву /гIуллакхаш дIадахьарехь/.\n209. Уьш хьоьжуш бу-техьа Дела шайга варе мархашна юккъехь‚ иштта маликаш а /шайга даре Iазап дохьуш/‚ тIаккха /Iазапан/ гIуллакх кхочушхиларе? Деле дIадоьрзуш ма ду гIуллакхаш.\n210. Ахьа хаттахь Исраилан кIенташка: "Мел даийтина Оха цаьрга билгала долу делаллаш. Делан ниIмат хуьйцучунна‚ шега и деъначул тIаьхьа – и Дела ма ву чIогIа бекхаме.\n211. Цатешачарна хаздина дуьненан дахар‚ уьш боьлуш бу тешачарех. Баккъалла а, /Делах/ кхоьрурш царна тIехь хир бу къемат дийнахь. Дала рицкъа ма ло Шена луучунна хьесап доцуш.\n212. Нах хилла цхьа уммат‚ тIаккха Дала баийтира шаьш кхаъ боккхуш хилла болу‚ кхерам тосуш хилла болу пайхамарш‚ цаьрца доссийра бакъдолчуьнца жайна‚ цаьрга нахана юккъехь хьукма дайта церан хилпало хиллачохь. Цу чохь хилпало-м ца хили и /Делан жайна/ шайга деллачарийн бен‚ шайга билгалонаш кхаьчначул тIаьхьа вовшийн юккъехь хьагI хиларна. Дала Шен пурбанца нисбира иман диллинарш шаьш шеконехь хилла долчу бакъдолчунна тIе. И Дела ма ву нисвеш Шена луург нийсачу новкъа.\n213. Шу моьттуш ду-те шайл хьалха баханчаьрга деънарг шайга а ца кхочуш шаьш ялсамане гIур ду? Лийцина хилла уьш баланаша а‚ цамгарша а‚ мехкаш дегийна царна‚ элчано а‚ цуьнца цхьаьна иман диллинчара а олуш: "Маца хир ду Делера гIо?" – Ткъа Делера гIо дац герга?\n214. Цара хьоьга хоьтту: "ХIун лур ю сагIина?" Ахьа ала: "Аша сагIина даьккхина дика /даккха/ – дена-нанна а‚ гергарчарна а‚ боберашна а‚ мискачу нахана а‚ некъан накъостана а. Аша деш долу дика Дела хууш ву".\n215. Шуна тIедиллина тIом бар. Иза шуна ца деза хIума ду. Шуна ца деза тарло цхьа хIума – и шуна дика ду. Шуна деза тарло цхьа хIума – и шуна вон ду. И Дела хууш ву‚ шу хууш дац.\n216. Цара хьоьга хоьтту безачу баттах лаьцна‚ цу чохь тIом барх. Ахьа ала: "Цу чохь тIом бар – доккха къа ду. Ткъа Делан некъах /нах/ духатохар а‚ Цунах ца тешар а‚ дезачу маьждигах /нах духтохар/ а‚ цуьнан нах цу чуьра арабахар кхин доккха ду Далла гергахь". Питана доккха ду тIом барал а. Уьш совцур бац тIом бечуьра шу шайн динах дIадерзийча бен‚ шайн ницкъ кхачахь. Шух шен динах дIавирзина керста хьолехь велларг – уьш бу шайн Iамалш эшнарш дуьненахь а‚ эхартахь а‚ уьш бу жоьжахатин дай‚ уьш цу чохь гуттар лаьттар бу.\n217. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ хIижар динарш а‚ Делан новкъахь къийсам латтийнарш а – уьш догдохур долуш бу Делан къинхетаме. И Дела ма ву гечдеш а‚ къинхетаме а.\n218. Цара хьоьга хоьтту чагIарх а‚ майсирх а лаьцна‚ ахьа ала: "Царна чохь доккха къа а ду‚ нахана пайданаш а бу. Царна чохь долу къа доккха ду‚ царна чохь болчу пайданал". Юха а хоьтту цара хьоьга: "ХIун доккхур ду шаьш сагIина?" ахьа ала: "Сов даьлларг". Иштта Дала билгалйоху шуна билгалонаш‚ шу хилийтархьама ойла еш\n219. Дуьненахь а‚ эхартахь а /долчу гIуллакхех/. Цара хьоьга хоьтту боберех лаьцна. Ахьа ала: "МаслаIат дар дика ду царна". Аша уьш вовшех тоьхча – уьш шун вежарий бу. И Дела хууш ма ву харцо йийриг а‚ нийсо йийриг а. Далла лиънехьара‚ Цо хало йийр яра шуна. Баккъалла а, Дела ма ву веза а‚ хьекъале а.\n220. Аша ма балабе Делаца накъост лоцу зударий‚ цара иман диллахь бен. Тешаш йолу лай тоьлу Делаца накъост лоцу зудчул‚ цо шуьга тамаша байтахь а. Делаца накъост лоцу божаршна а ма балабе /бусулба/ зударий‚ цара иман диллахь бен. Тешаш волу лай тоьлу Делаца накъост лоцучу стагал‚ цо шуьга тамаша байтахь а. Цара кхойкху жоьжахате‚ Дала кхойкху ялсамане а‚ Шен лаамца гечдаре а. Цо билгалйоху Шен билгалонаш нахана‚ уьш хилийтархьама ойла еш.\n221. Хьоьга хоьтту зударийн цIано йохарх‚ ахьа ала: "Иза бала хьегар ду". ЦIано йоьхначу хенахь зударех дIакъаста‚ царна герга ма гIо‚ цIанбаллалц. Уьш цIанбелча‚ гIуо царна улло‚ Дала шайга ма хьеххара. Баккъалла а, цу Далла ма беза тоба динарш а‚ Цуна ма беза цIена берш а.\n222. Шун зударий – шун охана ду‚ шайн охана де шайна ма луьу. /Диканиг/ хьалха даккха шайна. Делах кхера‚ шуна хаа‚ шу Цуьнца цхьаьнакхетарг хилар. Ахьа кхаъ баккха иман диллинчарна.\n223. И Дела ма хилийта шайн дуьйнашна Iалашо диканиг ца дан а‚ /Делах/ ца кхера а /вониг деш/‚ нахана юккъехь маслаIат ца дан а. И Дела хезаш а ма ву‚ хууш а ма ву.\n224. Дала бехке ца лоцу шу даьсса дуйнех‚ шун дагахь доцуш и хиллехь‚ амма Цо бехке лоцу шу шун дегнаша динчунна. И Дела гечдеш а‚ кIеда а ма ву.\n225. Шайн зударшна юххе гIур дац аьлла дуй биинчарна тIехь ду беа баттахь хьажар. ТIаккха уьш бухаберзахь – и Дела гечдеш а‚ къинхетаме а ву.\n226. Нагахь санна зударий бита сацам церан хилахь – и Дела хезаш а‚ хууш а ву.\n227. Битина болу зударий хьовсур бу кхузза цIано чекхъяларе. Мегаш дац царна шайн кийрахь Дала кхоьллинарг хьулдан‚ шаьш Делах а тIаьххьарчу дийнах а тешаш белахь. Церан марой хьакъ бу уьш юхаберзо цу чохь уьш лууш белахь маслаIат‚ царна ду шайна тIехь долчуьнах тераниг диканца. Божарийн царна тIехь дарж ю. И Дела ша веза-воккха а‚ хьекъале а ву.\n228. Къастар шозза ду‚ цул тIаьхьа – нийсонца юхаерзор ю /зуда/‚ я диканца дIайохуьйтур ю. Шуна хьанал дац аша дIаделлачух хIумма юхаэца. Мегар ду уьш кхоьруш хилахь Делан дозанаш ца латтадарна. Шу кхоьруш делахь цара шиммо а Делан дозанаш ца латтадарна‚ царна шинна а къа дац зуда мехах паргIат яьлча. Уьш ду Делан дозанаш‚ уьш доха ма делаш. Делан дозанаш дохийнарш – уьш зулам динарш бу.\n229. Нагахь санна зуда йитахь /кхузза/‚ цул тIаьхьа цунна и хьанал яц‚ кхечуьнга и маре йодахь бен. ТIаккха цо и йитича‚ царна шинна а къа дац шаьш цхьаьнакхетча‚ уьш моьттуш белахь‚ шаьш Делан дозанаш латтор ду‚ аьлла. Уьш ду Делан дозанаш‚ Цо билгалдеш долу хууш долчу къомана.\n230. Аша зударий битина /цкъа я шозза/ болуш‚ церан хан тIекхаьчча – юхаберзабе уьш нийсонца‚ я дIабахийта уьш диканца. Аша юха ма берзабе уьш зуламца – тIаккха аша дозанаш талхор ду. И динчо шена зулам до. Делан аяташ забаре ма лаца. Аша дагадаийта шайна хилла долу Делан ниIмат а‚ Цо шеца шуна хьехам беш долу Ша шуьга доссийна долу жайна а‚ /шуна делла долу/ хьекъалалла а. Шу Делах кхера‚ шуна хаалаш и Дела массо хIума хууш вуйла.\n231. Аша зударий битина‚ церан хан герга кхаьчча‚ аша новкъарло ма елаш уьш шайн марошка юхаберзан‚ уьш вовшашна реза хиллехь диканца. И хьехам беш бу шуна‚ шух Делах а‚ тIаьххьарчу дийнах а тешаш волчунна. Иза хьекъале а ду шуна‚ цIена а ду. И Дела хууш ву‚ шу хууш дац.\n232. Наноша дакхадойла шайн бераш дуьззина шина шарахь. Иза ду лууш волчунна дакхор кхочушдан. Шена бер динчунна тIехь ду – зударшна даа хIума а, тIе духа хIума далар а нийсонца. Сина тIедуьллуш дац цуьнан ницкъ ца кхочург. Нанна зен ма дойла шен бер бахьанехь‚ шена бер динчунна а зен ма дойла шен бер бахьанехь. /Ден/ ирс оьцучунна – цуьнга терра (да веллехь, цу беро цуьнгара эцначу ирсан юккъера вакхочунна мах лойла беран валис). Царна шинна а лаахь дакхор юкъахдаккха вовшийн резаллица а‚ дагабовларца а – къа дац царна. Шуна лаахь шайн бераш дакхон кхин зуда лаха шуна къа дац аша цунна мах белча даггара. Шу Делах кхералаш‚ шуна хаалаш и Дела аша дийриг гуш вуйла.\n233. Шух дIакхелхина шайл буха зударий бисинарш – церан зударий хьовсур бу беа баттахь а‚ итт дийнахь а. И хан тIекхаьчча‚ шуна къа дац цара шайх динчунна диканца. И Дела аша дийриг дика хууш ву.\n234. Къа дац шуна аша шайн захало цу зударшка дIахьедича а‚ я къайладаьккхина шайгахь дитича а. Далла хаьа аша и тIаьхьа хьахор дуйла. Мухха делахь а‚ ваIда ма е царна къайлах‚ нийса дош олуш бен. И ялор чIагI ма де яздинарг шен ханна тIекхаччалц. Шуна хаалаш‚ и Дела хууш вуйла шун дагахь дерг. Цунах ларлойла шу. Шуна хаалаш‚ и Дела гечдеш а‚ хьена-кIеда а вуйла.\n235. Къа дац шуна аша шаьш Iиттаделла а доцу я‚ шайн мах хадийна а боцу зударий битича. Ло царна шайн пайденна цхьацца хIума: хьал долчо – шен тароне хьаьжжина‚ хьал доцучо – шен тароне хьаьжжина‚ гIиллакхаца нийса болчу пайданна‚ дика Iамалш ечарна хьакъ хилла болчу пайданна.\n236. Аша зударий битахь‚ шаьш царех Iиттаделла а доцу‚ амма шайна мах хадийна болу – шаьш хадийначул ах мах лур бу аша‚ лур бац‚ нагахь цара я зуда ялор-йитар шайн карахь долчара битахь. Мах ца оьцуш битар (урдох хIумма юха ца даккхар) герга ду /Делах/ кхоьруш хиларе. Аша диц ма де шайн юккъера дозалла‚ баккъалла а, и Дела аша дийриг гуш ву.\n237. Ларде ламазаш а‚ юккъера ламаз а‚ дIахIотта Далла муьтIахь хилла.\n238. Шайна кхерам хилахь – ламазаш де шаьш гIаш лаьтташехь я хевшина доьдушшехь. Шаьш кхерамах хьалхадевлча‚ Дела хьехавелаш‚ Цо шуна Iамадеш ма-хиллара‚ шуна хууш ца хилларг.\n239. Шух дIакхелхина шайл буха зударий бисинчара шайн зударшна весет дина дакъа дуьтийла цхьа шо дуззалц. Уьш арабовлахь‚ шуна къа дац цара шайлахь динчунна нийсонца. И Дела веза а‚ хьекъале а ву.\n240. Битинчу зударшна напха ду нийсонца‚ Делах кхоьручарна хьакъ долуш.\n241. Иштта билгалдоху Дала шуна Шен аяташ‚ шу хьекъале хилийтархьама.\n242. Хьуна ца го и шайн цIеношкара арабевлларш – эзарнаш – баларх бевдда? Дала цаьрга элира: "ДIакхалха (лев)!" ТIаккха Цо уьш денбира. Баккъалла а,‚ и Дела дозалла долуш ву нахана тIехь.амма дукхахболчу наха баркалла ца олу.\n243. ТIом бе Делан новкъахь. Шуна хаа‚ и Дела ша хезаш а‚ хууш а вуйла.\n244. Далла хаза декхар делларг‚ милла велахь а‚ Цо масийттаза алсамдоккхур ду цунна и. И Дела ша рицкъа дIакъовлуш верг а ву‚ дIахоьцуш верг а ву‚ Цуьнга шу дIадерзор долуш а ду.\n245. Хьуна ца го Исраилан кIентех элаша Мусал тIаьхьа шайн пайхамаре алар: "Ваийта тхуна паччахь‚ оха Делан новкъахь тIом бийр бу". Цо элира: "Шу хила тарло-те‚ шайна тIе тIом бар диллича‚ и ца бан дохкуш?" Цара элира: "Оха хIунда ца бо Делан новкъахь тIом‚ тхо тхан цIеношкара а, тхан доьзалах а ара даьхна хилча?" Царна тIом бар тIедиллича‚ бухабевлира уьш‚ царех кIеззиг берш боцурш. И Дела хууш ма ву зулам дийриш.\n246. Церан пайхамара цаьрга элира: "Дала ваийтина шуна ТIалут‚ паччахь вина". Цара элира: "Цуьнан муха хир ду тхуна тIехь паччахьалла? Тхо хьакъ ду цул паччахьалла дан. Шортта даьхний а ца делла цунна". Цо элира: "Дала и хаьржина шуна тIехь‚ Цо и сов ваьккхина Iилманехь а‚ дегIехь а. Дала паччахьалла луш ду шена луучунна. И Дела шорта ву‚ Ша хууш а ву".\n247. Церан пайхамара цаьрга элира: "Цуьнан паччахьалла хиларан билгало ю шуьга тIорказ дар‚ шена чохь сакинат долуш шун Делера‚ Мусан а‚ ХIарунан а доьзало бухайитина цхьацца хIуманаш йолуш шаьш маликаша хьош а йолуш". Баккъалла а, цу чохь делалла ма ду шуна‚ шу хиллехь тешаш.\n248. ТIалут шен эскарца араваьлча‚ цо элира: "Дала шу зуьйр долуш ду хица: цунах хи мелларг сох вац (сан эскарца гIазоте гIур вац)‚ цунах чам ца баьккхинарг‚ шен куьйга эцна цхьа кана боцург‚ и сох ву (и гIур ву гIазоте)". Цара цунах хи мелира‚ цхьа кIеззиг берш боцучара. Иза а /ТIалут/ цуьнца /Делах/ тешаш хилларш а дIабахча‚ цара элира: "Вайн ницкъ кхочур бац тахана Джалутан а‚ цуьнан эскарна а тIехь". Шаьш Делаца цхьаьнакхетарг хиларх тешна болчара элира: "Моссаза жимачу тобано йоккха тоба эшийна Делан лаамца. Баккъалла а, Дела ма ву собар долчаьрца".\n249. Джалутана а‚ цуьнан эскарна а уьш гучубевлча‚ цара элира: "Тхан Кхиош-кхобуш верг! Ахьа собар лолахь тхуна‚ чIагIбелахь тхан когаш‚ гIо делахь тхуна ца тешаш долчу къомана тIехь".\n250. Делан лаамца цара уьш эшийра. Давуда вийра Джалут. Дала цунна паччахьалла а‚ хьекъал а делира‚ Iамийра цунна Шена луучух. Дала нах цхьаберш кхечаьрца ларош бацахьара‚ латта бехлур дара‚ амма и Дела ву Iаламна тIехь дозалла долуш.\n251. Уьш Делан аяташ ду‚ Оха хьуна доьшуш бакъхиларца. Баккъалла а‚ хьо ма ву /Дала/ ваийтинчарех.\n252. Уьш элчанаш бу! Базбина Оха царех цхьаберш вукхарел. Царех ву Дала шеца къамел динарг‚ Цо айбина царех цхьаберш даржашца. Оха елира Марьяман кIанте Iисага а билгалонаш‚ чIагI а вира Оха и сийдолчу сица. Далла лиъна хиллехьара‚ тIом бийр бацара царел /элчанел/ тIаьхьа болчара шайга билгалонаш дIакхаьчначул тIаьхьа‚ амма цхьа барт ца хилла уьш – царех бу тешарш а‚ царех бу цатешарш а. Далла лиъна хиллехьара‚ тIом бийр бацара цара‚ амма Дала до Шена луьург.\n253. ХIай‚ иман диллинарш! СагIа ло Оха шайна деллачу рицкъанх‚ шена чохь йохкар а‚ доттагIалла а‚ шапаIат а доцу де тIекхачале. Цатешарш – уьш бу-кх зулам дийраш.\n254. АллахIу – кхин Дела вац И воцург‚ дийна ву И‚ Ша дIахIоьттина ву‚ наб озоро а схьа ца лоцу И‚ набаро а. Цуьнан ду стигланашкахь дерг а‚ лаьттахь дерг а. Цхьа а ма вац Цуьнан гергахь шапаIат дийр долуш‚ Цуьнан лаамца бен. Царел хьалха хилларг хууш ву И‚ тIаьхьа хиндерг а /хууш/ ву. Цуьнан Iилманан хIуманна а тIаьхьакхуьур ма бац уьш, цунна луучунна а бен. Шуьйра хилла Цуьнан курс стигланаш а, латта а чу лоцуш. Уьш Iалашъярехь хIумма а хало ца хуьлу Цунна, И лекха верг а‚ сийлахь – веза верг а ву.\n255. Ницкъ бийр бац динехь‚ билгалбаьлла нийса некъ харц некъал. ТIагIутах ца тешаш‚ Делах тешнарг – и схьалаьцна ву чIогIа гIортор /чIогIа тоба/‚ ша южур йоцу. И Дела ша хезаш а‚ хууш а ма ву.\n256. Дела ву тешаш болчеран вали. Цо уьш арабоху боданера серлонга. Ца тешаш берш – церан авлияаш‚ тIагIуташ ду‚ цара ара ма боху уьш серлонгара бодане‚ уьш ма бу цIеран дай‚ уьш цу чохь гуттар а лаьттар ма бу.\n257. Хьуна гой и ИбрахIимца къуьйсуш хилларг цуьнан Кхиош-кхобучух лаьцна‚ Дала шена паччахьалла делла хиларна? ИбрахIима элира: "Сан Кхиош-кхобург ву Ша дендеш а‚ долуьйтуш а верг". Цо /Номруз паччахьа/ элира: "Аса дендо‚ долуьйту". ИбрахIима элира: "Дала малх боуьйту малхбалехула‚ ахь баийтал и малхбузехула". ТIаккха карзахвелира цатешарг. Дала нис ца до зуламе долу къам.\n258. Я цхьана эвлана уллохула воьдучух терра‚ и ша тхевнийн тIейоьжна хилла йолу. Цо элира: "Мичара денйийр ю хIара Дала‚ хIара еллачул тIаьхьа!?" Дала и валийтира бIешарна‚ тIаккха денвира. Элира /Дала/: "Мел лаьттира хьо?" Цо элира: "Со лаьттира /велла/ цхьана дийнахь я ахдийнахь". Цо /Дала/ элира: "ХIан-хIа‚ хьо лаьттира бIешарахь‚ хьо хьажал хьайн кхачане а‚ маларе а – хийца ца делла уьш‚ хьо хьажал хьайн вире‚ Оха цхьа делалла хуьлуьйтур ду хьох нахана. Хьажал хIинца даьIахкашка‚ муха Оха уьш денйо‚ тIаккха царна тIе жижиг латадо". И шена билгалдаьллачул тIаьхьа‚ цо элира: "Суна хаьа Дала массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш вуйла".\n259. ИбрахIима аьлла хилла: "Сан Кхиош-кхобург‚ гайтахь суна‚ Ахьа муха денбо белларш". Цо /Дала/ элира: "Хьо ца теша‚ ткъа?" Элира /ИбрахIима/: "Теша‚ делахь а‚ дог чIагIдалийтархьама". /Дала/ элира: "ХIета‚ схьаэца диъ хьоза‚ хьайна тIедаладай‚ дакъош де царех. ТIаккха хIора ломана тIе цхьацца дакъа дилла царех‚ тIаккха уьш тIекхайкха хьайна – сихха тIедогIур ду хьуна уьш‚ хьо хууш хилалахь и Дела Ша веза а‚ хьекъале а вуйла".\n260. Шен долахь дерг Делан новкъахь даьккхинчун масал ду‚ буьртиган масалх терра: цо схьабалийтина ворхI кан‚ хIора кена чохь бIе буьртиг болуш. Цу Дала алсам ма доккху Шена луучунна‚ и Дела шорто йолуш а‚ хууш а ма ву.\n261. Шен долахь дерг Делан новкъахь доккхуш берш‚ тIаккха шаьш даьккхинчунна тIаьхьа тIехдеттарш а‚ бехкаш а ца идош‚ царна шайн миэл ма бу‚ шайн Кхиош-кхобучун гергахь‚ кхерам ма бац царна‚ сагатдийр ма дац цара.\n262. Хаза дош а‚ гечдар а тоьлу шена тIаьхьа бехк идош долчу сагIанал‚ и Дела хьал долуш а‚ собаре а ма ву.\n263. ХIай‚ иман диллинарш! ХIаллак ма де шайн сагIанаш тIехдеттаршца а‚ бехкашца а‚ шен долахь дерг даьккхинчух тера нахана гайтархьама‚ ша Делах а‚ тIаьххьарчу дийнах а тешаш а воцуш. Цуьнан масал ду шерачу тIулгах тера‚ шена тIехь латта долу‚ шена тIе чIогIа догIа а кхетта‚ и бисира шерра /шена тIера латта дIадаьлла/. Ницкъ кхочур бац церан шаьш гулдинчух хIуманна а /пайдаэца/‚ цу Дала нис ца до цатешаш долу къам.\n264. Дела реза хиларе догдохуш, /имана тIехь/ шаьш чIагIдалархьама шайн долахь дерг /сагIина/ даьккхийнчийн масал тера ду басахь йолчу бешах‚ шена тIе чIогIа догIа деача‚ стом дуккха алсамбуьйлуш‚ чIогIа догIа ца дагIахь‚ догIа серсаш /цунах тоам хуьлуш/. И Дела цара лелориг гуш ма ву.\n265. Шуна цхьанна а луур дарий шена хурманийн а‚ кемсийн а беш хила‚ шена бухахула татолаш а лелаш‚ массо стом шена чохь болуш‚ тIаккха и воккха а хилча‚ шен кегий доьзал болуш‚ шена чохь цIе йолу чIогIа мох баьлла‚ цо и ягаян? Иштта билгалдоху Дала шуна аяташ‚ шу хилийтархьама ойла еш.\n266. ХIай‚ иман диллинарш! СагIина ло‚ шаьш тардина хиллачух цIенчух‚ Оха шайна лаьттах схьадалийтинчух а. Аша сагIа доккхуш шун Iалашо ма хуьлийла боьханиг‚ аша а оьцур ма яцара и /шайна елча/ бIаьргаш хьабийна бен‚ шуна хаалаш‚ и Дела хьал долуш а‚ хастам болуш а вуйла.\n267. ШайтIано ваIда йо шуна пекъаралла‚ хьоьху шуна ирчаниг. Дала ваIда йо шуна Шегара гечдар а‚ комаьршалла а‚ И Дела шорто йолуш а‚ хууш а ву.\n268. Шена луучунна хьекъал луш ву И‚ шена хьекъал делларг – шена дуккха а диканна делларг ву-кх‚ цуьнан ойла-м ца йо хекъал долчара а бен.\n269. Аша хIума сагIийна елча‚ муьлха нузар дийча – баккъалла Дела и дика хууш ма ву. Ма хир бац зуламхошна гIоьнчий.\n270. Аша /нахана/ гуш дахахь сагIанаш – дика ду иза. Аша уьш къайлах дахахь‚ пекъаршна лахь – и ду шуна тоьлашха‚ цо дойур ду шуна шун вонаш‚ и Дела аша дийриг дика хууш ма ву.\n271. Хьуна тIехь дац уьш нийсачу новкъахь хилар‚ амма Дала нисво Шена луург‚ аша диканна мел даьккхинарг – шуна шайна ду. Аша ца доккху и Делан юьхье сатуьйсуш а бен. Аша мел даьккхинчу диканна бекхам хир бу шуна‚ зулам дийр дац шуна.\n272. Пекъарашна /ло сагIанаш/‚ шаьш Делан новкъахь чIагIбелла болчу‚ ца кхуьу уьш лаьттахула кхерста; ца хуучунна моьтту уьш хьал долуш бу‚ уьш /сагIа/ ца доьхуш болу дела‚ хьуна бевзар бу уьш церан Iаламаташца‚ тIехIоьттина /сагIа/ ца доьху цара нахе. Муьлхха диканиг аша (сагIийна) даьккхийча – баккъалла Дела и дика хууш ма ву шуна.\n273. Шаьш шайн долахь дерг /сагIина/ доккхуш берш буса а‚ дийнахь а‚ къайлах а‚ гуш а – царна шайн миэл хир бу шайн Кхиош-кхобучун гергахь‚ кхерам а хир бац царна‚ сингаттаме а хир бац уьш.\n274. Шаьш риба юуш берш гIовттур ма бац ша шайтIано таIийнарг гIоттуш санна а бен. Иза ду цара аларна: "Йохка-эцар рибах тера ду". Йохка-эцар хьанал дина Дала‚ риба хьарам дина. Шега шен Кхиош-кхобучуьнгара хьехам а беъна сецнарг – цунна хьалха дахнарг а ду‚ цуьнан гIуллакх Деле дIадоьрзу. Юха а цунна тIевирзинарг – уьш цIеран дай бу‚ цу чохь уьш гуттар лаьттар бу.\n275. ДIадойу Дала риба‚ кхиадо сагIанаш. Цу Далла ца веза массо цатешарг а‚ къинош дийриг а.\n276. Шаьш тешнаберш‚ дика Iамалш йинарш‚ ламаз хIоттадеш‚ закат луш берш – царна миэл бу шайн Кхиош-кхобучун гергахь‚ кхерам хир бац царна‚ сингаттаме хир бац уьш.\n277. ХIай‚ иман диллинарш! Кхера Делах‚ дита бухадуьсуш долу риба‚ шаьш иманехь делахь.\n278. И аша ца дахь – Делера а‚ Цуьнан элчанера а тIом кхайкхабе. Аша тоба дахь – шуна шайн долахь долчун кортош ду‚ аша зулам дийр дац – шуна а зулам дийр дац.\n279. Цуьнгахь хало хилахь – атта хиллалц тIаьхьатоттур ду /декхар схьадехар/‚ аша и сагIина дитахь – дика ду шуна‚ шу хууш делахь.\n280. Шу кхера дийнах‚ шена чохь шу Далла тIе дIадуьгур долчу‚ тIаккха массо сина ша тардиначуьнца бекхам бийр бу‚ царна зулам дийр дац.\n281. ХIай‚ иман диллинарш! Шаьш вовшашкара декхарш оьцуш цIе тоьхначу ханна – дIаязде уьш. Яздойла шуна юккъехь яздечо нийсонца. Яздийриг дуьхьала ма хуьлийла яздан‚ Дала ша Iамийна ма хиллара. Цо яздойла‚ шена тIехь декхар долчо дIадуьйцийла. Делах – шен Кхиош-кхобучух кхоьрийла и /харц дийца/‚ хIумма ма эшадойла цо цунах. Нагахь санна и шена тIехь декхар дерг хилахь тIалам боцуш я заьIап‚ ша дIадийца ца луш‚ – цуьнан варис дуьйцийла нийсонца. Шайн божарех шина теше тоьшалла а дайта‚ ши боьрша стаг ца хилахь – цхьа боьрша стаг а‚ ши зуда а‚ шаьш царна тешаш хила реза долчу‚ царех /зударех/ цхьаъ тилалахь а – вукхо цунна дагадоуьйтур ду. Тешаша дуьхьало ма йолда /тоьшалла дан/ шаьш кхайкхинчу хенахь. Аша мало ма йолда и /декхар/ дIаяздан‚ жима делахь а‚ доккха делахь а шен хан тIекхаччалц. Иза мелхо а нийса ду Далла гергахь‚ чIогIа ду тоьшаллина‚ герга ду шуна шеко ца хиларехь. Нагахь и хилахь лаьтташ йолу йохка-эцар‚ аша вовшийн юккъехь дIахьош йолу‚ – и ца яздарх къа дац шуна. Тешаш хIиттабе шаьш йохка-эцар еш. Яздеш волчунна а зен ма дойла‚ тешана а. Аша и дахь – и шуьца песакъалла хилар ду. Шу кхера Делах‚ Дела шу Iамадеш ву. И Дела массо хIума ша хууш ву.\n282. Шу новкъахь хилла‚ шуна яздан стаг ца каравахь – кара хIума ло закъалтана. Шух цхьаболчара вукхарна тешамна хIума елча – шена тешамна елла хIума юхаерзайойла цо‚ шен Делах – шен Кхиош-кхобучух – кхоьрийла иза /и юха ца ерзаян/. Аша ма хьулделаш тоьшалла‚ и хьулдинарг – шен даго къинош динарг ву. И Дела аша дийриг хууш ма ву.\n283. Делан ду стигланашкахь дерг а‚ лаьттахь дерг а‚ аша гучудаьккхича а шайгахь дерг‚ я хьулдича а – и хьесап дийр ду шуна Дала. Шена луучунна гечдийр ду Цо‚ Шена луучунна Iазап дийр ду. И Дела массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш ма ву.\n284. Элча тийшира шен Кхиош-кхобучуьнгара шега доссийнчух‚ муъма нах а тийшира. Массо тийшира Делах‚ Цуьнан маликех а‚ Цуьнан жайнех а‚ Цуьнан элчанех а‚ Цуьнан элчанийн юккъера цхьа а къаста ца во оха. ТIаккха цара элира: "ЛадоьгIна оха‚ муьтIахь хилла тхо. Ахьа гечделахь тхуна‚ тхан Кхиош-кхобург‚ Хьоьга ду-кха дIадерзар".\n285. Синна тIе ца дуьллу Дала цуьнан ницкъ кхочург бен. Цунна – ша тардинарг ду‚ цунна дуьхал а – ша тардинарг ду. "Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахьа тхо бехке ма лацалахь тхо дицделча а‚ я гIалатдаьлча а. Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахьа тхуна тIе ма йиллалахь хало‚ Ахьа тхол хьалхабаханчарна тIе йилларх терра. Тхан Кхиош-кхобург‚ Ахьа тхуна тIе ма диллалахь тхуна шена тIехь ницкъ ца кхочург‚ хьалхадахалахь тхо‚ гечделахь тхуна‚ къинхетам а белахь тхох‚ Хьо ву тхан верас‚ гIо делахь тхуна ца тешачу къомана тIехь". /Иштта деха боху Дала муъма нахе/.


Динул-Ислам - Корта лазарна лелон мегар долу дарба\nКорта лазарна лелон мегар долу дарба\n1) Къуръан тIера айаташца а, Суннатера доIанашца а дарба лело хьажа хьо, даггара теша а тешаш ахь цаьрца дарба леладахь и лазар Делан къинхетамца дIадер хиларх тешна ву со, Дала мукъалахь. Къуръанаца дарба лелош хилча уггар диканиг сурат «Ал-Фатихьат» (Бисмилла) ду хьуна. ТIаккха «Ал-Бакъарат» а, тIаьххьара кхо сурат а; вуьшта, Къуръан дерриге а дарба ду. Ахь дешча дика хир долу доIанаш иштта ду:\n- Хьайн ши куьг хьала а айдей, цаьршина тIе туй тухуш санна хIупп а алий, тIаккха цаьршинна тIе хIара кхо сурат деша: "Къул хIуваллохIу ахьад" а, "Къул аIузу бироббил-фалакъ" а, "Къул аIузу бироббиннас" а. ТIаккха и ши куьг хьайна тIехьакха, коьрта тIера а, юьхь тIера а дIадоладей, кхидIа хьайн куьг кхочуче массо метте. Иштта и хIума кхозза де.\n- Хьайн куьг хьайн коьрта тIе а дилле, кхозза - «БисмиллáхI» - а але, хIара доIа деша ворхIозза: «АIýзу биллáхIи ва къудротихIú мин шарри мá ажиду ва ухьáзир». (МаьIна: «Со ларло АллахIаца а, Цуьнан ницкъаца а, сайна сайн дегIехь карочу хIуманан вонах а, со шех кхоьруш долчу вонах а»).\n- Хьайн коьрта тIе хьайн аьтту куьг а хьокхуш, хIара доIанаш де:\n«АллóхIумма роббан-нáс, азхIибил-баъс, вашфи анташ-шáфú, лá шифáа иллá шифáук, шифáан лá йугIóдиру сакъомá». (МаьIна: «Йа АллахI! ХIай адамийн Дела! Вон (лазар) а дIадаккха Ахь, дарба а де Ахь, Хьо ву-кх дарба дийриг, Хьоьгара доцург кхин дарба а дац-кх, цхьаъа лазар дуьтур доцу дарба де Ахь»).\n«Алло́хIумма имсахьил-баъс, роббанна́с, бийадикаш-шифа́ъ, ла́ ка́шифа лахIу́ илла́ анта». (МаьIна:"Йа АллахI! Лазар дIадайъа Ахь, хIай адамийн Дела! Хьан керахь ду-кх дарба! Хьо воцург кхин цхьаъа вац-кх и (лазар) дIаайдан").\n«АллóхIумма роббан-нáс, музхIибал-баъс, ишфи анташ-шáфú, лá ша́фийа иллá анта, шифáан лá йугIóдиру сакъомá». (МаьIна:«Йа АллахI! ХIай адамийн Дела! ХIай лазар дIадоккхуш верг! Дарба де Ахь, Хьо ву-кх дарба дийриг, Хьо воцург кхин цхьаъа вац-кх дарба деш, цхьаъа лазар дуьтур доцу дарба де Ахь»).\n- ХIара доIанаш деша:\n«Бисмилла́хIил-каби́р, наIу́зу билла́хIил-Iази́м, мин шарри Iиркъин наIIа́р, ва мин шарри хьарринна́р». (МаьIна:«Воккхачу АллахIан цIарца! Воккхачу АллахIаца ларло вай, шена чу цIий хьодуш болчу пхенан вонах а, цIеран йовхонан вонах а»). Къаьсттина хIара доIа корта лазарна а, дагарна а, хоршийна а, иштта уьш санна йолчу цамгаршна а деш ду. КхидIа долу доIанаш муьлхха цамгарна а, лазарна а дан мегаш ду.\n«АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммахI, мин кулли шайтIóнин ва хIáммахI, ва мин кулли Iайнин лáммахI». (МаьIна: «АллахIан кхачаме долчу дешнашца ларло со массо шайтIанах а, вочу экханах а, массо вочу бIаьргах а»).\n«АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин шарри мá халакъ». (МаьIна:«Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, Цо кхоьллинчу массо хIуманийн вонах»).\n«АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти мин гIодобихIú ва IикъóбихI, ва шарри IибáдихI, ва мин хIамазáтиш-шайáтIúни ва ан йахьдурýни». (МаьIна: «Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца Цуьнан оьгIазлонах а, Цуьнан Iазапах а, Цуьнан лайн вонах а, шайтIанийн вочу ойланех а, уьш сайна доьхьал дахкарх а»).\n«АIýзу бикалимáтиллáхIит-тáммáти, аллатú лá йуджáвизухIунна баррун ва лá фáджир, мин шарри мá халакъа, ва бараа ва зараа, ва мин шарри мá йанзилу минассамáи, ва мин шарри мá йаIруджу фúхIá, ва мин шарри ма зараа фил-арди, ва мин шарри мá йахруджу минхIá, ва мин шарри фитанил-лайли ваннахIáри, ва мин шарри кулли тIóрикъин, иллá тIóрикъан йатIрукъу бихайрин, йá рохьмáн». (МаьIна: «Со ларло АллахIан кхачаме долчу дешнашца, дика стаг а, вон стаг а шайл тIех валалур воцуш долчу, Цо кхоьллинчу а, динчу а массо хIуманийн вонах, стиглара охьадуссучу массо хIуманан вонах, стигала хьаладолучу массо хIуманан вонах, лаьтта тIехь дIасадаьржина долчу массо хIуманан вонах, лаьтта тIера хьаладолуш долчу массо хIуманан вонах, буьйсанан а, дийнан а питанийн вонах, буьйсанна адамашна тIеоьхуш долчеран а вонах, диканца тIедогIуш дерг доцург. ХIай Къинхетаме верг, ас доьху Хьоьга!»).\n«АллóхIумма роббассамáвáтиссабIи, ва роббал-Iаршил-Iазúм, роббанá ва робба кулли шайъин, фáликъол хьабби ваннавá, ва мунзилат-таврóти вал-инджúли вал-къуръáн, аIýзу бика мин шарри кулли шайъин анта áхизун бинáсийатихI. Антал-аввалу фалайса къоблака шайъ, ва антал-áхиру, фалайса баIдака шайъ, ва антаз-зóхIиру, фалайса фавкъака шайъ, ва антал-бáтIину, фалайса дýнака шайъ». (МаьIна: «Йа АллахI! ХIай ворхIе стигланийн Дела, лаьттан а Дела, доккхачу Iаршан а Дела, хIай тхан а, массо хIуманан а Дела, буьртиг а, хурманан лаг а кхиош волу Дела, хIай Таврат а, Инжил а, Къуръан а доссийна верг, со Хьоьца ларло массо хIуманан вонах, Хьо ву иза керахь долуш верг. Хьо ву Хьалхарниг, Хьол хьалха хIумма а хилла дац, Хьо ву ТIаьххьарниг а (массо белча а вуьсур верг, Хьайн сифаташца), Хьол тIаьхьа хIумма а дац, Хьо ву толаме верг, Хьол лекха хIумма а дац, Хьо ву Къайлах верг (а, къайлах дерг хууш верг а), Хьол герга хIумма а дац»).\nТIаккха, и сураташ а, доIанаш а ахь айхьа доьшуш хилча а дика ду, кхечо хьуна доьшуш хилча кхин а дика хила а тарло.\nКхечо хьуна доьшуш хилахь, кхин а хIара доIанаш дешча дика ду:\n- Хьан цIе а йоккхуш, (масала, хьан цIе Ахьмад хилча), иштта хIара дешнаш эра ду:\n«Алло́хIумма ишфи Ахьмад. Алло́хIумма ишфи Ахьмад. Алло́хIумма ишфи Ахьмад». («Йа АллахI! Дарба дехьа Ахьмадана. Йа АллахI! Дарба дехьа Ахьмадана. Йа АллахI! Дарба дехьа Ахьмадана»).\n- «АсъалуллóхIал-Iазúм, роббал-Iаршил-Iазúм, ан йашфийак». ВорхIозза ала иза. («Воккхачу АллахIе доьху ас, доккхачу Iаршан Деле доьху ас хьо туо вар»).\n- «БисмиллáхIи аркъúк, мин кулли шайъин йуъзúк, ва мин шарри кулли нафсин ав Iайнин хьáсидин, аллóхIу йашфúк, бисмиллáхIи аркъúк». («АллахIан цIарца доьшу ас хьуна, хьуна зен мел-дечу хIуманна доьхьал, массо вочу синна доьхьал, хьагI йолчу бIаьргана доьхьал, АллахIа дарба дийр ду хьуна, АллахIан цIарца доьшу ас хьуна»).\n- «Бисмилла́хIиррохьма́ниррохьи́м. УIи́зуки билла́хIил-ахьадис-сомад, аллази́ лам йалид ва лам йу́лад, ва лам йакул-лахIу́ куфуван ахьад, мин шарри ма́ тажиди́н». («Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Ас хьо ларйо АллахIаца, Ша́ цхьаъ волчу, массо хIуманан Шега хьашт долуш волчу, цхьаннах схьаваьлла а воцучу, Шех схьадаьлла цхьаъа хIума а доцучу, Шех тера цхьаъа хIума хилла а воцучу, хьуна (хьайца) хаалуш долчуьнан вонах»).\nЦкъа-шозза дешна ца Iаш, хьайн чура хьайн гергарчерах цхьаьнга юх-юха а дешийта ахь уьш, масала кIирнах шозза, йа кхозза.., лазар дIадаллалц, болх Далла тIе а буьллуш.\n2) Кхин а, и сураташ а, айаташ а, доIанаш а хи тIехь деша а деше, йа цхьаьнга деша а дешийтий, и хи мала ахь. Аьтту белахь хи Замзам хилча дика ду, иза дацахь муьлхха а цIена хи мегар ду.\n3) Иштта дика хир ду шена тIехь и айаташ а, доIанаш а дешна долу зайтдаьтта (оливковое масло) молуш хилча а, коьрта тIе а, дегIа тIе а хьокхуш хилча.\n4) Кхин а, Iаьржа буьртиган даьтта (масло черного тмина) молуш хилча а дика хир ду, Дала мукъа лахь. Корта лозуш хилла болчу нахана дарба хилла меттигаш бу и даьтта маладолийча. ДегIа тIехьакха а мегар ду иза.\n5) Салма́с (Дела реза хуьлда цунна, асхьабех хилла ю иза) аьлла: «АллахIан Элчане (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьамма шен корта лозу арздича, цо даим олура: «Хьижама йе».\n«Хьижама» - дегIах цIий даккхийтар ду. Тахана мелла а даьржина ду цIий даккхар, говза нах а бу и болх беш. Цундела, нагахь санна хьайна тIекхочехь цу белхан говзанча велахь, цуьнга цIий даккхийта хьайна. Билггал и болх бан хууш воцучунах лар а ло. Муьлха лазарна мичахь цIий даккха деза говзанчашна хууш хуьлу хьуна.\n6) ЦIенчу даггара Деле дехарга кхочуш хIумма а дац хьуна. ДоIийна жоп луш йолчу хенашкахь а, хьелашкахь а, меттигашкахь а Деле деха хьайна дарба дар.\n7) Лоьраша лелош долчу дарбанах а дIа ма хада, тайп-тайпана лоьраша хIун олу а хьажа. Юха а, юха а дикчу лоьрашна тIеваха хьажа, хIунда аьлча корта лазаран бахьанаш лоьраша схьадийцарехь вуно дукха ду.\nТIаьххьара, хьуна хиъча дика ду, хьан корта лазарх хьуна ял хуьлуш хилар. Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «АллахIах тешаш волчуьнан корта лазар а, цунна къохцалг Iоттадалар а, цунна хуьлуш йолу (муьлхха) новкъарло – къемат дийнахь и бахьана долуш АллахIа даржехь лакха а воккхур ву иза, цуьнан къиношна геч а дийр ду цо».\n Абу Давуд, Ибн МаджахI, Тирмизий.\n Ал-Мунзирий – Ал-Албаний, «Сохьихьут-таргIиби ват-тархIиб», 3/187.


СИЗО-хь латточу Янгулбаевна тIе лоьраш ца буьту\nЭкстремизм яржош ву аьлла, бехкевинчу Янгулбаев ИбрехIима арздина, чолхе операци йинчул тIаьхьа лоьрийн гIо ца кхачийна шена аьлла. Цуьнан адвокате кхаьчначу информацица, ледарчу хьолехь ву Янгулбаев, хаамбина "Новая газетано".\n"Оьрсийн эскархой" цIе йолчу социалан тобанехьа цабезам, мостагIалла марсадаккхарна (зуламан кодексан 282-чу артиклца) бехкевина 24 шо долу Янгулбаев ИбрехIим. Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь оьрсийн эскарша байинчу маьршачу бахархойн суьрташ "ВКонтактерчу" шен пена тIе охкарна бехкевира студент.\nКхо бутт хьалха довхатта долийра цуьнан. ХIора кхелан кхеташонехь суьдхочо дIахьедо лаьцна латточо мехкан Iедална критика ярх, яздо газетано.\nКху беттан юьххьехь СИЗО-хь лоьре далхийнера цо, шен гай чохь лазарш ду аьлла, амма медицинан гIо ца кхачийра цунна. Эххар а цунна тIе балийначу лоьраша, маса дарбан цIийне кхачаве иза аьлча а, СИЗО-н хьаькамаша тергамза дитира, яздо "Новая газетано".\nКху беттан 11-чохь кхелан кхеташоне валийра Янгулбаев. Кхеле кхайкхинчу лоьраша аппендицит ю аьлла, лазар билгалдаьккхинера цуьнан, амма цул тIахьа а масех сахьт даллалц латтийнера иза дарбан хIусаме ца вуьгуш.\nОпераци йинчул тIахьа лоьраша аьлла а хиллера, хьовзам бала тарло цуьнан лазарх аьлла. Исс де лазартнехь даккхийтина, юхавалийра Янгулбаев СИЗО. ХIетахь дуьйнна цхьана а кепара лоьрашкара дарба кхачийтина дац цуьнна.\nЕаридийнахь Нохчийчуьрчу прокуроре шен адвокатехула арз дахьийтира Янгулбаевс, шена медицинан дарба цадарх, ткъа шолгIачу дийнахь адвокатна Дубровина Маринина хиъна цIеххьана кIентан могушалла талхарх.


Новосибирскехь бизнес йоьллуш ву Депардье Жерар\nФранцин актер Депардье Жерар\nБизнес-проекташ йоло Iалашонца кIирандийнахь Новосибирске кхаьчна францхойн артист Депардье Жерар. Шинаридийнахь кIоштан губернаторо дIаяхьа леринчу синбахамаллин Кхеташоне кхайкхина а ву актер. ГIалин вахархо санна тIеязвина ву Депардье Новосибирскехь, цуьнан бизнес-партнеро а, векало а Мосман Юлияс дийцарехь.\n"Депардьен тобано Новосибирскехь бизнес йолош ю кхачан сурсаташ арахоьцуш, яржош. Ишта Депардьен Iалашо ю, Хьалхарчу каналца а, шен продюсерца Фрилле Арноца а цхьана Новосибирсках лаьцна документалан кино яккха", - дийцина Мосмана.\nХьалхо Оьрсийчуьрчу юкъаралхочо Антонов Ростислава Инарла прокуратуре дехнера, Нохчийчохь Депардье Жерарна петар ялар бух болуш дуй таллар. Оьрсийн низамаш а дохош, Нохчийчохь хIусам елла Депардьена аьлла, тешна вара юкъаралхо.\n2013-чу шарахь Нохчийчохь веза хьаша вина тIеийцира Оьрсийчоьнан махкалла тIеэцна волу францхо-актер Депардье Жерар. Кадыров Рамзана совгIатйира цунна 5 чоьнан петар а.


Салават масех элпаца яздина дитар дика ца хилар - Хеттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Цхьацца жайнашкахь яздина го суна, интернет чохь яздина го суна хIара элпаш яздеш (с.а.в.), Пайхамара цIе яьккхича, Делера къинхетам, салам хуьлда цунна. И иштта яздар муха ду?\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIе яьккхича, йа иза хьахийча, цунна салават диллар а, цунна маршалла дехар а АллахIан омрунна а, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) омрунна а муьтIахь хилар ду.\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла: [Бакъдолуш, АллахIа а, Цуьнан малийкаша а салават дуьллу пайхамарна; хIай ийман диллинарш, аш салават дуьллийла цунна, маршалла а доьхийла цунна].\nПайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Суна цхьа салават диллинчунна АллахIа итт салават дуьллур ду».\nКхечу хьадисехь аьлла ду: «БIаьрмециг ву, шена гергахь со хьахош хезча суна салават ца диллинарг».\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIе язйеш хилча, йа иза пайхамар аьлла, элча аьлла хьахош хилча, цунна салават диллар ша́ ма-дарра дIаязде олу Iеламнаха, дешнийн доьххьара элпашца доцца а ца яздеш.\nИштта доцца и элпаш яздар гIалат ду, Пайхамарна къинхетам а, хастор а, маршалла а доьхуш ден доIа дерриге ша ма-дарра яздар нийса ду, иза мел хала делахь а.\nХьадис Iилманах лаьцна Имам Нававийс яздинчу «Ат-Такъри́б» жайнин маьIна деш, Имам Суйу́тIийс (Дала къинхетам бойла цаьршиннах шиннех) аьлла: «Дика лоруш дац салават а, салам а яздеш хилча цхьана элпаца, йа шина элпаца яздар, масала цхьаболчара «слIм» (дмхц) яздаре терра. Кхоччуш дерриге дIаяздан деза и дешнаш. Доьххьара цу дешнашна «слIм» яздинчуьнан куьг дIаха́дийна хилла олуш ду».\nИмам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «АллахIан Элчанан цIе яьккхинчул тIаьхьа хIара дешнаш яздан деза: «АллахIера салават (къинхетам, хастор, даккхий диканаш) а, маршалла а хуьлда цунна». Иза иштта яздар хьалха хилла болчу а, тIаьхьа хилла болчу а дикчу нехан, Iеламнехан Iадат ду. Иза дацдан мегар дац элпашца, «слIм» яздина дитарца, хIунда аьлча иза де́къазачеран Iадат ду».\n Сурат «Ал-Ахьза́б», 56 айат.\n Ахьмад, Тирмизий, Насаий, Ибн Хьиббан, Хьаким.\n Имам Суйу́тIий, «Тадри́бур-Ро́ви́ Шархь Такъри́бин-Нава́ви́», 2/77.\n «СлIм» - «соллалло́хIу IалайхIи ва саллам» бохучу дешнийн хьалхара элпаш ду.\n Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Ал-Фатава́ Ал-Хьади́сиййахI», 164.


Нохчийн поэт Сатуев Хьусейн вина 1939 – чу шеран апрель беттан 11 – чу дийнахь 1алхан – Юртахь. Шеен заманхойн массеран а санна, бераллин а, кхиазхочун а шераш Кхазахстанехь чекхдевлира. Ма дара аьлча – м, бералла хила а ца хилира. Даймахка ц1адирзинчул т1аьхьа, шайн юьртахь чекхъяьккхира юккъера школа. 1958 – 63 –чуй шерашкахь дийшира Нохч – Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтехь. Эскарехь г1уллакхдарна, цьа к1езиг ханна Нохч – г1алг1айн яздархойн Союзехь литконсультанатан балхана юкъаравалар доцург, хьехархочун болх беш чекхвелира Хьусейн Сатуев. Цунна деза а, доккха а хетара шена дика хууш болу нохчийн мотт къоначаьрна марзбар а, бовзийтар а.\nПоэтан дуьххьарлера стихаш зорбане евлла 1959 – чу шарахь Хьалха – Мартан районан - «Ленинан Байракх» а, республикан – «Ленинан некъ» а газетийн, «Орга» альманах аг1онаш т1ехь. 1967 - чу шарахь поэзиезархошка кхечира Сатуев Хьусайнан стихийн хьалхара гулар «Лаьмнийн бер». Х1етахь дуьйна нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь стихийн, поэмин 10 сов книгаш арахецна поэта: «Сахуьлу седа»(1969), «Ненан мукъамаш»(1971), «Дайн байракх»(1975), «Йист йоцу аре»(1978), «Хазалла йовзар»(1984), «Дахаран аббат»(1988), «Чов йина илли»(1991).\n1995 – чу ш., хала цамгар текхначул т1аьхьа, кхалхар хилира Сатуев Хьусейнан., амма яха йисна цуьнан поэзии, нохчийн литературан исторехь шен меттиг д1алоцуш ю цуьнан ц1е.


Мархийн сахь Iийд дале дIадала вицвелла со... - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nОлхазар марханаш Дала къобул дойла, лайна хало меле язйойла хьан. Сан цхьа хаттар дара. Мархийн сахь Iийд дале дIадала вицвелла со, шолугIчу дийнахь бен айса и дIаделла ца хилар дага цадеан суна, ас хIун дан деза? Мархийн сахь даккха дезий ас?\nАллахIа диканца бекхам бойла хьуна. Ларамца, Муслим\nМархин сахь дала мегаш йолу хан мархин беттан доьххьара дийнахь дуьйна, марха достучу дийнахь малх чубуззалц йолу хан ю. Цу шен хена чохь дIа ца луш дитахь йа диссахь, доькхуш даккха дезаш ду иза. \nЦхьаболчу Iеламнаха, Iийд ламаз дале дIадала деза аьлла а ду иза, Iийд ламазал тIаьхьа делларг сахь дац, сагIа ду аьлла а ду. Ткъа вай тIетевжаш дерг шафиIий мазхIабехь дерг ду, иза лакхахь вай аьлларг ду. Цундела, Iийдан дерриге дийнахь даккха мегаш ду сахь, цу дийнахь малх чубузале дIа ца луш дита мегаш дац иза.\nЦуьнан гIолий йолу хан Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа Iийд ламаз дале ерг ю аьлла Iеламнаха, хIунда аьлча Суннатехь деана дерг и долу дела. Нагахь санна кхечу махка дохьуьйтуш делахь, йа цу Iуьйранна и дIадала аьтту хир бац аьлла хетахь, цу Iуьйренга ца хьежош хьалххе дIадалар гIолий хила а тарло иза. ТIаккха, доьххьара вай ма-аллара, нагахь санна цу шен хена чохь и дIа ца луш дитахь йа диссахь, доькхуш даккха дезаш ду иза.\nЦундела, хьайн даккхаза диссина мархийн сахь даккха дезаш хуьлу ахь, доькхуш нислуш а хуьлу хьан иза.\n29.07.2014 = 02.10.1435\n Имам ал-Ма́вардий, «Ал-хьа́вил-каби́р», 3/389; Имам аш-Ши́ро́зий, «Ал-мухIаззаб», 1/303.


Оьрсийчоьно Украина банкрот хиларх кIелхьара яьккхина бохуш чIагIдо Азаровс\nОьрсийчоьно 15 миллиард доллар барамехь кредит лур ду аьлла, барт хиллачул тIаьхьа Украинина оьшуш дац Дуьненаюкъарчу валютан фондан кредит. Цуьнах лаьцна ПIераскана дийнахь Украинин телевизионехула вист хуьлуш дIахьедар дина премьер-министро Азаров Николайс.\nУкраинин премьеро дийцарехь, Шинарийн дийнахь Оьрсийчоьнца барт ца бинехь Украина банкрот хиларан кхерам бара. Азаровс чIагIдарехь, Оьрсийчоьнца бинчу берто аьтто бийр бу церан Оьрсийчоьнца а, Таможнин Бертаца а дикачу хьелашкахь йохк-эцар лело а, газан мах охьабаккха а, Оьрсийчурча компанешца коопераци ян а.\nЦо дийцарехь, Украинина кредит луш ду Оьрсийчоьно цхьа а билламаш а ца бохкуш, масала бахархошна юхкучу газан мах тIетоха а ца бохуш. Азаровс чIагIдарехь, Дуьненаюкъара валютан фонд яра Украинин Iедалшка иза де бохуш, нагахь шайна кредит дезахь.


Алзам (чамбийриг) — Википеди\nАлзам — чамбийриг, хуьлу тропикан миртан (Myrtaceae) доьзалера сизигиум тайпана алзаман диттан (Syzygium aromaticum) дакъийна делладаланза силамаш (зезаган патарш), наггахь эвджени тайпана а лору иза.\nКхиор[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАлзам кхиор хала дац, масала, чамхутал санна. Чамбийриг шарахь шозза кхуьу, цу тӀе шортта а кхуьу. Гулйина силамийн ферментаци а хала яц. Дакъадо иза малхехь, каггийча алзаман ша-кепара гӀовгӀа яллалц.\nКхиош харж кӀезиг хиларе терра, чамбечунан мах лахара бу.\nХьолаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАлзаман бага ягош чам а, ша-кепара чӀогӀа хаза хьожа а хуьлу. Цу тӀе, силаман вагош долу дакъа а, хаза хьожа а концентраци йина тайп-тайпанчу меттигехь. Ша-кепара хаза хьожа хуьлу коьртехь, ткъа вагош долу дакъа гӀаца хуьлу. Алзаман гӀа дакъийначул тӀаьхьа сетташ а, тӀетаӀийча кехат тӀехь эфиран даьттан лар юьтуш хила еза.\nАьхьана алзамо сиха дойу шен лело мега хьолаш, лелор дика а дац.\nИза телхина хилар таллархьама алзам ницкъала ластийна хи чутоха еза. Чамбийриг буха йижа еза я ира хӀоьттина йиса еза корта тӀоьхула болуш. Нагахь иза йижина тӀехула йисахь, иза гӀуочу хьолехь хилар гойту (хӀунда аьлчи деза эфиран даьтта дерриг аьлча санна хӀаваэ дӀадахана).\nИ чамбийриг шуьйра лелайо дерриг дуьненахь, Европехь, Азехь. Цул сов, иза лелайо ХӀиндонезера кретек цигаьркаш еш, наггахь — Малхбузера къаьхьуон барашкахь, кӀуомалан иэдаршкахь, узуш.\nКулинари[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьртаниг кулинарехь алзам лелайо маринадаш (жӀаьлин-нускалан, стоьмийн-цӀазамийн, жижиган, хасстоьмийн, наггахь чӀерийн) еш. Юкъахь алзам йолу чамбечеран иэдарш, леладо кондитерийн, чӀеран консервийн, йоьхьийн сурсаташ деш.\nалзам Викидошам чохь\nАлзам (чамбийриг) Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Алзам_(чамбийриг)&oldid=2855436»\nХаза хьожа ерш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 23 февраль, 15:40.


Мани Шейхи вирд\nСоздано 03.09.2012 11:54\tДата публикации\tМанина вирд доккху хIор ламазан таьхьа. Аьтту куьг пIелгаш тIехь дагардо цIаза пIелга тIера дуьйна хIор пIелга тIехь кхузза олуш: боьххьехь, шинхьа пIелг сеттачахь. Куьг айан (цIонгела лакхахь) хила деза, «АIузу-биллахIи минаш-шайтIонирражийм, БисмиллахIиррахьманиррахьим», - аьлла долор ду. 15-за АстагIфируллахI 15-за ЛаилахIа иллаллахьу Мухьаммадан расулуллахI эр ду. 5-за АллохIумма соли Iала саййидина Мухьаммадина ва селим эр ду. Т1аккха мел дIа лур бу : « Аса динчу 15-за зикра мела, диллина 5 - за салават мела Дала вазвинчу Элчанна Мухьаммадин бели аса-Делер салам маршал хийла цунна. ШозлагIа сай устазана Манийна а бели аса-Дала къайле тойойла цуьнан. АлохIумма соли Iала, саййидина Мухьаммадина ва Iала, али саййидина Мухьаммадин ва селим. Фатихьат»,- аьлла Бисмилла доьшур ду куьйгаш доIанна хьала а лаьцна. ТIаккха эр ду 10-а : «Везан Дела воккха Дела. Хьо везар, Хьо вовзар лолахь». Юха Салават а диллина куьйгаш юьхь т1е хьокхуш дерзор ду. Великий сын чеченского народа Ахмат-Хаджи Кадыров


1653 шо — Википеди\n(1653 тӀера хьажжина кхуза)\nXV бӀешо — XVI бӀешо — XVII бӀешо — XVIII бӀешо — XIX бӀешо\n1653 шо кхечу рузманашкахь\nГригорианан рузма 1653\nЮлианан рузма 1652—1653 (11 январехь дуьйна)\nвизантийн эрица 7161—7162 (11 сентябрехь дуьйна)\nРум йиллинчара дӀа 2405—2406 (1 майхь дуьйна)\nИсламан рузма 1063—1064\nШираэрмалойн рузма 4145—4146 (11 августехь)\nЭрмалойн килсан рузма 1102\nЦийн рузма 4349—4350\nӀаьржа саьрмик — Ӏаьржа лаьхьа\nЭфиопийн рузма 1645 — 1646\n- Викрам-самват 1709—1710\n- Шака самват 1575—1576\n- Кали-юга 4754—4755\nИранан рузма 1031—1032\nБуддийн рузма 2196\nХьажа иштта: 1653 шо Россехь\nЦхьа могӀа баккхий ингалсан-голландин хӀордан тӀемаш (хӀора агӀора 200 сов кема, 20-30 эз. ст., 6-8 эз. йоккха топ). Июнь-июль — коьртехь Мартин Тромп волу голландин флотан цхьа могӀа иэшамаш. Ингалсан флото гуо бина къевлина голландин бердйист.\n20 апрель — Кромвела Еха парламентан «цӀога» лаллар. Июль — Жима (Бербонан) парламент кхайкхар, цуьнан декъашхой факт хилла дӀахӀиттийна бара Пачхьалкхан кхеташоно. ХӀоттийна гражданийн зуда ялоран махбар, бакъонийн кодаш хӀитто комитет кхоьллина. 26 сентябрехь — «Ирландин хӀоттамах акт» дина. Ирландхой охьаховшо мохк белла Коннотехь. Декабрь — парламент дӀасахецна. 16 декабрехь — Пачхьалкхан кхеташоно тӀеэцна Ингалсан республикин конституци («Урхаллин герз»). Ӏедал декъна лорд-протекторан, Пачхьалкхан кхеташонна, парламентана юкъахь.\n1653—1658 — Ингалсан лорд-протектор Кромвель Оливер (1599—1658) ву.\nГолландехь гӀалин лахенаш гӀевттина.\nФилипп паччахьо чӀагӀдина каталонхошна елла ерриг маршонаш а, гӀоленаш а.\nЯнсени жайнахь Ӏосаллин пхи хӀума далийна Папин булло.\nГолштинан герцога Российн схьавелла Анкудинов.\nПатриарх волчу Никонан Оьрсийн Килсан хийцамийн юьхьиг.\n1 август — Аввакуман мурид Неронов Сибрех хьажийна.\nМарт — С.Чарнецкийн польшан-литван эскаро тӀемаш болийна Украинехь. 15 эзар долу эскар чудахна Брацлав махка. Богунан гӀазакхийн дакъоша мостагӀ гӀел а вина Монастырищен гергара тӀамехь вадийтира. Гуьйре — Украина агӀора таттаделира доккха Польшан эскар. Хмельницкийс лелайо партизанийн тӀеман тактика, ткъа тӀаьхьа Жванецан гуо бина, цунна чохь къовлабелла полякаш. Ислам-Гирей кӀелдахула барт бан волавелла Казимир Янаца. Жванец уллохь бинчу барто меттахӀоттадора Зборовн бертан хьал. Москохара Украине яхара В. В. Бутурлинан йоккха вакийлат.\nЧунминдао гӀайре Чжэн Чэнгуна дӀалацар. Цуьнан флот олалла деш ю Янцзы а, Доккха татолна а чохь.\nХьажа кхин а: Категори:Бинарш 1653 шарахь\n8 май — де Виллар Клод Луи Эктор, Франци баьчча, маршал-инарла (велла 1734)\nПахельбель Иоганн, немцойн композитор (велла 1706).\nХьажа кхин а: Категори:Белларш 1653 шарахь\n26 апрель — Фабер Матей (вина 1586), динан яздархо, иезуит, католикийн мозгӀар.\n1653 шо Викиларма чохь\nЯззаман викифици ян еза\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1653_шо&oldid=3144713»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 15 сентябрь 22:35


шаман ву Москох, "Путинна чуьра жин эккхон" воьдуш\nЯкутера Москох, "Путинна чуьра жин эккхо" воьду шаман Габышев Александр массех денна шен цIа чу витина Бурятерчу жигархочо, поэто, таксилелорхочо Сындуев Есугейс. Хан ялале проблемаш лилхина Сындуевн: цунна йиттина, йохийна цуьнан ПАЗ, хIинца иза виса мега болх боцуш.\nЯлх бутт бу шаман Габышев Александр Москох ваха араваьлла, гIаш дIаоьху. Тидаме воьжна иза, комментареш йо цунах лаьцна. Иштта есташ лаьтта цунна ен дуьхьалонаш а.\nИза Читахула чекхволуш, гулам хIоттийра цуьнан агIончаша. Амма барамна духьалъелира меттигера епархи, полицино административан бехкбаккхам айбира гулам кхайкхийначунна дуьхьал.\nГабышев сацо гIоьртира шаманийн "Тэнгэри" тоба, иза Забайкальенний, Бурятинний дозане кхаьчча. КхидIа цо Москох агIор ког баккхахь, цуьнгара "шаман" цIе дIайоккхур ю, бохура. Амма Александр хIета а, вета а ву шен некъ чекхбаллалц дIабан дагахь.\nСындуев Есугей волучохь, Улан-Удэхь, дIадахначу кIиранах хилла Москох некъ эцна воьду шаман. Иза дIавахча, Сындуевна массех зен-зулам дина меттигерчу бахархоша. Иза волучохь хилла "Сибирь.Реалиин" корреспондент.\n– Муха хиира хьуна Александ Москва воьдуш вуйла, иза Улан-Удэхула чекхвер вуйла?\n– Со тIех дукха хуьлуш вац интернетехь, амма тергалдо ас керланаш. Хьаннашкара араваьлла, гIудалкх а текхош, иза Москох, Путинна чуьра жин эккхон ваха новкъаваларо шена тIеберзийна сан тидам.\nЙист йоцу Оьрсийн мотт! Ала тарло " Путинна чуьра жин эккхон", амма ала тарло " Путин жин эккхо"! Ший а цхьана маьIанехь ду – Путинан долара жин эккхор. Аьлча а, дешнех ловзало-кх. Шена чуьра жин эккхийча, цец-акъ вер ву Путин: "Ва Дела, ас динарг, сох дика бер Вова дара, ас пачхьалкхах динарг? Хьоме Оьрсийчоьнан халкъ, кIинтIера дала суна! Со дIавоьду, олигархашца зIенехь воцчу стаге, цIеначу стаге Iедал дIа а делла". Иштта нисдаларе сатуьйсу ас.\nЮхьанца Путин кхин ма варий, цунах теша ма тешарий массо а, со а тIехь. ЦIерпошта чохь Улан-Удэра Москох воьдуш вара со, Омске кхаьчнера радио чохь, "со дIавоьду" Ельцина аьлча. Дагахь а доцург дара цо динарг. Мел боккха бара Путинца бозабелла сатийсам. Юьхьанца иза мегаш вара. Амма телхина.\n– Цундела лиира хьуна Александр ган?\n– ХIаъ. Ютубехь дукха видеош ю цуьнан, ас иза бакъво, къобал а во, цо соьгара, сан накъосташкара, вайгара сатийсамаш баржабо, тхан "Сийлахь Байкал" боламан кхетам изза бу, со а ву оцу боламан декъахь.Тхан жигархой бахара цунна дуьхьал, дозане, оха Красноярскерчу накъостийн тергаме лур ву иза тхайл тIаьхьа.\nЕсугей а, шаман Александр а\n– Шун дог-ойла цуьнца юй а, шу цунна аьтто беш лелий а сиха хиирий буряташна?\n– Вуно сиха хиира, технологеш ма ю тахана. Иза буьйса яккха, садаIа соцур волу меттиг оха ша и мур тIекхаччалц къайленехь латтайора. Тхуна хаьа цунна тIаьхьахIоьттина дIаоьхуш къайлах ницкъаш буйла – ас ФСБ, ФСО, полици юьйцу, шаьш дан доьгIург дац цара дийриг. Иза леррина тидаме эцна лела и структураш. Масала, Саша тховса буьйса яккха сецна Улан-Удэна 3 чаккхарма уллехь, цунна гергахула лелаш ю, боху, полицин машенаш, цхьа тамаше кхин машенаш, массеран а цхьа ноьмарш а йолуш. Тхо постах чекхдовлуш, некъан инспекторша совцийра, стенга кхаьчна шаман, хоьттура тхоьга. Ца хаьара царна, муьлхачу машена чохь ву Александр – тхо иттех машенахь дара цунна гIодеш. Тхан цхьайолчу машенашка, чуьра массо а хIума тIекъалдоккхуш, хьуьйсура. Далла бу хастам, цара тхох цхьанна а цхьа хIума кIел ца кхоьссина – уьш говза ма буй и тайпа зулам дан.\n– Хьан цIенна тIелетта, зен дина хьуна. Мила вара шаман хьо волчу вуссур вуйла хууш?\n– Иза со волучохь соцур вуйла 3-4 стагна бен ца хаьара, аьлча а, шена цунна а, цунна уллерчу Ворон цIе йолчу цуьнан накъостна а, суна а, "Сийлахь Байкал" боламан куьйгалхочунна Абагоев Владимирна а. Дукха наха хоьттура тхоьга, иза гойла дуй, амма оха и нах Iехабора – бехк ма боккхийла цара. Кхано, тхо сан цIенна герга кхаьчча, шаманан уллерчу накъосташка а элира оха, иза со волучохь соцуш ву.\n– Иза ша вац некъ беш, нах а бу цуьнца?\n– Бу. Цо цхьаьнге а ца кхойкху шеца Москох некъ бан. Иза шен гIийлла, гIудалкх текхаш дIаоьху – цу чохь цуьнан чум-четар ду, некъахочун пеш ю, тIеюху цхьацца бедар ю, кхалла хIума а ю. Некъ цо гIаш бо, иза ду цо юьхьарэцнарг – Москох гIаш вахар. Цхьацца метте кхаьчча, наха ца вуьтий, дехьа-сехьа, бевза-безарш болчу хIутту иза, амма некъ гIаш бар – иза цуьнан принцип ю.\n– Ас кхеторехь, Александр возарца болийна-кх хьуна тIеIаткъам бан.\n– Сан ишта ала тоьшалллаш дац. Делахь а, шаманийн "Тэнгэри" боламо Саша Улан-Удэна гергакхаьчча даьккхинчу девнан, тийсинчу кхераман тIаьхье-м ю иза. Боьха яра цара леен багош, Сашига, шех "шаман" ма ала, иза вац шаман, мохь хьоькхура цара. Сашас-м сатуьйхира. "Сох шайна луъург ала, амма со шаман ву, со Саха-тIемало ву, сайна некъ мел къийларх, со дIаоьхур ву", элира цо цаьрга. Иза а аьлла, шен некъ болийра кхидIа.\n– Хьуна муха хета, "Тэнгэри" шен лаамца хьийзирий ишта?\n– Уьш Iедало духьалбаьхна хила а тарло, наха ишта туьду. Стенна бу тхан шаманаш Iедалца цхьаьна? Дера бу цуьнгара финансаш оьцуш хиларна. Тхан Iедало бюджетах йина шаманийн "Тэнгэри" центр. "Тэнгэри" – иза, ма-дарра аьлча, Iедалан структура ю, цо ша шех йозуш йоцу юкъаралла алахь а.\n– Хьан цIенна тIелетта, автобус йохийна хьан. Полице велирий хьо?\n– Полици яийта ах дийнахь етта еза телефон – дIа ца кхета цига зIе. ТIелатар дина буьйса дIаяьлча, Iуьйранна туьйхира оха телефон полице, делкъана еара иза. Луьстург хир ду-кх цо хилларг.\n– Болх боцуш висина хьо цул тIаьхьа?\n– Селхана сайн бригадин куьйгалхочуьнца барт каро хьажинера со - "Форвард Авто" ю тхан машенийн компани. Болх боцуш висар къематде ду суна. Ас болхбечу компанино нах дIасалелабо массех маршрутца. Компанин куьйгалхочо массийттаза аьллера соьга, политика йита, Iедалан гIуллакхаш ма хьехаде, критика ма е. Ас шаман Саня сайн хIусаме валийча, хьаькамо телефон тьуйхира соьга, элира: "Сан собар кхачийна. Хьо, коммунисташкахьа хилла а ца Iаш, Путинан Iедална дуьхьалваьллачу шаманца гергарло лелош ву. Я шаман эккхаве хьайн цIера, я ас дIавоккху хьо балхара". Ас боху цуьнга: "ХIун дер тIаккха, ваккхахь, воккхур-кх ахь со балхара дIа, амма соьга сайн кхетам хийцалур-м бац". Цул тIаьхьа, хьаьжи со Вайбер чуьрачу тхайн белхан тобанца къамел дан, дIаваьккхина-кх со оцу тобанера. Хьаькамца зIене велира со юха а, цо боху, ша ас юьхьIаьржа хIиттаво, шена "лакхарчара" дов до, дихкина ша, боху, суна балха ван. Боху, ца оьшу шена машенлелорхой-поэташ, яздархой, хабарчаш.\nМолчанов Александр, "Сибирь.Реалии"