Дудаев Мусан – 80 шо\nОбновлено 01.04.2018 16:56 Автор: Administrator 09.03.2018 17:06\nНана а, халкъ а шена резадинарг…\nНохчийн къоман гIиллакх-оьздангаллах, нохчийн доьзалах, маттах дехха къамелаш деш Iен аьтто хилира сан Мусаца 2008-чу шеран бIаьста. Нохчийн мотт Iамо безий, ца безий бохучу шеконаша «бӀарзвинчуьнга» бохура Мусас: «Шен дахар ишттачу хаттарна тIекхаьчначо, ша а, шен ворхIе да а нохчий хилар я цахилар къасто дезара. Ваха а хьакъ дац иштта весаниг».\nТкъа гIиллакх-оьздангаллах доьзначух элира: «Шуьнехь шиъ велахь, царах цхьаъ воккха хила веза, ткъа кхоъ велахь, царах цхьаъ тхьамда хила веза»…\nТIееънарг гуьйре хиллехь а, амма товбецан (сентябрь) бутт бовха беанера 1957-чу шарахь. Ломахь йолчу нохчийн ярташца дуьстича, къаьсттина йовха хетара Соьлжа-ГIалахь. Мацаллий, къизаллий генарчу Казахстанехь йисира. ХIинца-м Соьлжа-ГIалин бахархойн аьттонна дIасалела ехкина трамвайш а яра. Делахь а, Элистанжара жима стаг, цу хенахь абитуриент, гIаш лела Iемина вара. Баккъал а дийцича, трамвай тӀехь дӀасаваха ахча ца хуьлуш а догIура денош...\nНохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультете деша веанчу Мусага хабар кхаьчнера кхуьнан нана, Макка, цIеххьана гIелъелла‚ аьлла. Макка кога-ира ца хIутту 20 шо дара. 1937-чу шарахь, Мусан да, Iабди, лоцучу дийнахь, чекисташа тоьпан бух биттина, букъ сецна, кога ца хӀотталуш, меттахь хан йоккхуш яра иза…\nСоьлжа-ГIалахь «Родина» кинотеатрана гуонаха жуьгтийн куп яра, шех «Еврейская слобода» олуш. Шена вевзачу жуьгтичуьнгара вилспет а яьккхина, цIехьа гIоьртира Муса. Сиржа-Эвла кхаьчча, шегара вилспет цхьана нахехь а йитина, нехан бошмашкахула, ког ма-боллу, уьдуш, Элистанжа кхечира иза.\nГIийла Iуьллуш карийра цунна шен нана. Кхаа дийнахь кхетамчохь йоцуш, халачу цамгаро лаьцначу Маккас ши бIаьрг схьабиллира, шен коьрте Муса охьалахвелча. «Хьо вац иза, Муса?!», – набарха санна, халла къаьсташ, элира цо. «Хьо деша ваха воллу, ма боху соьга? Цхьа поэт а тоьар ма вара вайна. Хуур хьуна. Хьайна луъучохь дешалахь, амма ца доьшуш ма Iелахь, хIаллак хир ву хьо».\nШолгIа дехар иштта дара ненан: «Хьайн ден лар лахалахь. Дала гIо дийр ду хьуна».\nНанас дIасалистинчу ойланийн хIордах кхин цхьа «дехар-тулгIе» а хьаьдира кIентан лере: «Дуьненан хIуманах а Iехалой, улле яьккхина кхечу къомах стаг а йолуш ма гайталахь хьо, я сан кошан барзе а ма хIотталахь, хьайн халкъан Iадатех хаьдда вахахь...».\n...Декъаза вац-кха да-нана резадинарг. Церан догъэцнарг, царна муьтIахь хилларг ирсан да ву дуьненахь а, эхартахь а.\nНенан весеташа вира Мусах дика кIант, дика да, дика накъост, дика артист.\nДудаев Муса 1938-чу шеран чиллин (февраль) беттан 16-чу дийнахь Веданан кIоштарчу Элистанжа юьртахь вина. Цуьнан да Дудаев Iабди Нохчийн дуьххьарлерчу поэтех цхьаъ вара. 1937-чу шеран лахьанан (ноябрь) беттан 24-чу дийнахь НКВД-н хьадалчаша «Советийн Iедална дуьхьал болх беш ву» аьлла, лаьцна дIавигнера. Цунах дерг хааза дисира 1991-гIа шо кхаччалц.\nТкъа Дудаев Iабдина оццу 1937-чу шеран гIуран (декабрь) беттан 2-чу дийнахь тоьпаш тоьхна хиллера.\nБераллехь дуьйна могашалла ледара йолуш, эгIаза кхуьуш вара Муса. Дуьнен чу а валале, ненан кийрахь волуш, Iабди лаца баьхкинчу салташа лазийна вара иза. Нохчийн агана вилла йиш йоцуш, гаьнгали чохь кхиийра иза. Шен кхо шо кхаьчча бен такха а ца волавелира. Нохчийн халкъ махках доккхучу шарахь ялх шо кхаьчна вара Муса.\nЛуларчу хьехархочо дечигах йина говр яра цуьнан, чIогIа дукхаезаш, ловзош. Цхьаъ бен йоцу и тайниг 1944-чу шарахь керта лилхинчу салташа, когаш а кегдина, йитира.\nХалла, дехарш а дина, Элистанжара Шела охьайогIучу салтийн салаз тIе йиллира Мусан вежарша шайн нана.\nНанас ша меттахь Iилла йисинехь а, доьзал кхабар цхьанна а тIе ца дожош, ша кхобуш бара. Кхекхех кетарш а, пхьуьйшаш доцу хIуманаш а тоьгура цо. Мусана а тегнера цо цхьа жима, кIайн кетар. Нана тIехь йолчу салазна тIаьхьаведча, кетаран тIомах ког а тасабелла охьавуьйжира Муса. ЦIерабохучу «халкъан мостагIийн» ворданашна ха деш вогIучу эпсаро ласттийна шад туьйхира:\n«Встать, звереныш!›‚ – аьлла, тIе а чевхаш. Ларамаза цуьнан коьртара куй агӀорбаьллачу минотехь и эпсар зуда юй хиира Мусана. Гуьмсерчу шалонашна тIеховшийра хIорш.\nХIетахь ца кхийтира кIант оцу дешнийн маьIнах, амма дахаран дорцана дуьхьал цунна некъ гайтинарг, ницкь белларг «Встать, звереныш!» омра а хилла, чекхделира…\nКазахстанерчу Ново-Алексеевка поселкехь охьабиссийра ДудаевгIар.\nМусан вежарий Iибади, Зайналбек, Майрбек колхозе балха бахара. Деша аьтто ца хилира церан, амма воккхахволчу вашас, Iибадис, деха ца дуьйцуш, сацам бира: «Мусас деша деза!» – аьлла.\nМассо а хIуманна тIехь похIма долуш хьалакхуьу Муса. Сих-сиха карладоккхура цунна ша «Iедалан мостагIчун» кIант хилар, амма дикачу наха дог а оьцура, гIо-накъосталла а дора.\nДоьзалан Iуналла деш, шайн цIийнан а, доьзалан а дукь шена тIелаьцна‚ дIахIоьттира ткъе диъ шо долу Мусан воккхахволу ваша Iибади.\nМусагIеран доьзал беха Ново-Алексеевка Iер-вахарна аьтто болуш яцара, цундела меттиг хийца лууш хьаьвзира воккхахволу ваша. Уллехь догIуш хи а долуш, Новая-Москва юьртахь хIусам лехира цо шайна. Оцу хенахь Iибади Хобдински кIоштахь трактористийн тоьллачу бригадин бригадир вара.\n1948-чу шеран гуьйранна «Новая-Москва» колхозан председатело гIо а дина, цхьа лаппагIа ийцира цара шайна. Аьхка, белхи а бина, битаме далийра цара и цIа.\nЖима, керла кIотар яра Новая-Москва. Мусана дукхабезало, шаьш санна, цхьа а бехк а боцуш махках баьккхина шайн лулара немцойн доьзал. Упперт фамили яра ненан Мариян а, йоьIан Матильдин а.\nБезамца дагалоьцура Мусас цара шена кечбеш хилла немцойн къоман «Штрули» цӀе йолу кхача. ТIаьхьо, дуккха а хан-зама яьлча, Моздок гIалахь ехачу Матильдина телевизор чохь «Белое солнце пустыни» исбаьхьаллин фильмехь бIаьргкхетча, вевза шайца Казахстанехь Iийна жима «квартирант». Яхана зама дагалоьцуш, йоьлхуш Iийна хиллера иза.\n1956-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан ӀӀ-чу дийнахь, Хобдахь 10-чу классехь доьшуш Муса а витина, Нохчийчу цIабирзира ДудаевгIеран доьзал. Цуьнан 10-чу классехь дешар юккъе бен ца кхаьчнера, Муса цIавалаве аьлла, нанас Майрбек Казахстане дӀахьажийначу хенахь.\nДаймахке дукха сатийсина Муса 1956-чу шеран гIуран (декабрь) беттан 28-чу дийнахь Оренбурган вокзале вогIу. ЦIерпоштахь Соьлжа-ГIала богӀу беха некъ бан волало кIант. Мацах, ша жима волуш, 1944-чу шеран чиллин (февраль) баттахь, арабаьккхина декъаза некъ карлабуьйлуш, дагалецамаша дог чахчош вогIу иза.\nЦкъа а, цхьана а дийнахь шен дагара ца яьллачу Элистанжа, шен дайн махка, кхочуш вара иза.\n1957-чу шеран кхолламан (январь) беттан 4-чу дийнахь, Соьлжа-ГIаларчу вокзалехь сецначу цIерпошта тIера охьавуссу шен Даймохк, шен къам, стиглара малх-бутт санна къегаш, дуьхьалхIиттина волу нохчи.\nШела кхочу, юха гIаш Элистанжа чувулуш, геннара шен вешех, Iибадех, бIаьргкхета. Цуьнца накъостий а хуьлу. Овкъаршлахь жижиг а доттуш, садоӀуш Iаш хиллера уьш. ТIаьхьо хаьа Мусана Iибадин накъостий бевзаш болу яздархой Ошаев Халиддий, Мамакаев Мохьмаддий, ткъа иштта Нохч-ГIалгIайн Республикин Iедалан белхахой хиллийла.\nОццу 1957-чу шеран товбецан (сентябрь) баттахь кхелхира Мусан нана.\nЛенинграде деша вахар\nСоьлжа-ГIалахь деша ваха Муса кечам беш волчу муьрехь, Ленинградерчу А.Н.Островскийн цIарахчу институтан векал вара Нохчийчохь актерийн факультете деша дIабига нохчийн а, гIалгIайн а кегийрхой вовшахтухуш.\nЦхьана дийнахь хьехархойн институтан юкъараIойлин уьйтIахь шен накъосташца хиъна Iаш вара Муса. Кегийнах, шайна юург эца дагахь, кепекаш вовшахъетташ бохкуш, ДаьргIара Мусан накъосто Зортас элира:\n– Муса, «Ленинан некъ» газет тIехь хаам бу, ма боху, нохчийн кегийрхой Ленинградерчу театральни институтан актерийн факультете деша бахийта вовшахтухуш бу аьлла.\n– «Актерийн» бохург хIун ду?\n– Суна-м ца хаьа, амма иза хьан хIума ду аьлла-м хета‚ ахь оцу хьайн хелхаршца тхан коьртан хьеш дIа ма эцна!\nСоьлжа-ГIалахь хилла йолчу Кировн цIарахчу парках «Трек» олура хIетахь кегийрхоша. Цигахь цхьаьна а кхетий, шайн самукъадоккхуш, хелхаран бал а боккхуш, иллеш а олуш, шайн «хьуьнарш» къуьйсуш Iара нохчийн кегийнах.\nМусаний, Зортиний тIе церан кхоалгIа накъост веара, Дишни-Веданара Дунаев Денилбек. Цо элира:\n– Валолахь, хьох историк хир вац. Хьо айхьа дуьйцург дийцина валале, бераш урокехь набарш а еш Iийр ду. Хьуна оьшушрг Культурин министерствехь ду!\nЦигахь шаьш дахкаран бахьана а хаийтина, шолгIачу дийнахь музыкальни училище кхечира накъостий. Конкурсах чекхбовла баьхкина республикин маьI-маьIIерчу кIошташкара хаза, товш кегийрхой бара. Шен дагахь: «Мича ваха воллу хьо, Муса? Гой хьуна, кегийнах, мел куьцехь, хаза, лекха, товш бу, ткъа хьо, хьайн фуражкица лерича а, цхьа метр бен вац...». Училищен актови зала чохь дIахIоттийна когаш тIехь цхьа кIайн «яьшка» гира Мусана. Иза рояль хиллера.\n– Внимание! – аьлла, нуьцкъала аз долу цхьа онддачу дегIехь стаг хьалагIаьттира. Иза чIогIа хьекъал долуш, оьрсийн а, нохчийн а меттанаш дика хууш, ша тIехьаьжна буьрса хеташ хиллехь а, амма оьздангаллах, яхьах, дикаллах дог дуьззина стаг хиллера. ТIаьхьо ерриге а Нохч-ГIалгIайн Республикехь вевзаш дIахIутту иза. Яздархо-драматург Хамидов Iабдулхьамид вара иза. Абитуриенташка олу цо:\n– Нохчийн къоман театрехь болх бан кегийрхой хоржуш ду тхо. Ленинградера веанчу вайн хьешехь, Александр Николаевичехь, ю шун фамилеш.\n«ДIаязвала ца кхиъначо хIун дан деза?» – аьзнаш девлира. Иштта Дудаевн фамили юкъакхийтира оцу дӀаязбинчарна.\n– Нохчи вуй хьо? – хаьттира Хамидовс.\n– Ву дера, хIинццалц-м, – элира ас.\n– Аз-м дика ма ду хьан. Мичара ву хьо?\n– Веданан кIоштарчу Элистанжара ву-кх.\n– ХIай-хIай, вуьззина нохчи ву хьо-м, гарехь, – элира Хамидовс, ткъа зала чохь белар иккхира, хIунда аьлча, «вуьззина» нохчи, мох баьлча вадор волуш, гIийла вара.\nМусас М.Ю.Лермонтовн «Смерть поэта» байт йийшира, юха А.А. Фадеевн «Молодая гвардия» повестера Кошевой Олеган монолог а.\n– Дика ду, тоьар ду. Ткъа иллеш олий ахь? – дара хаттар.\n‹Муьлхачу къоман илли хаза лаьара шуна, цигонийн, украинийн, я «вайниг»? – хотту Мусас.\nКомиссина юккъехь волчу кхоалгIачу стага (Нохч-ГIалгIайн АССР-н культурин министр Татаев Ваха хиллера иза) хотту:\n– Нохчийн илли ала хаьий хьуна?\n– Хьожур ву.\nЗал юха денъелча санна хетара, Мусана тIекхаччалц цхьаьнгга а ца аьллера я нохчийн я гIалгIайн илли ала. Нохчийн мукъамехь илли элира цо:\n«Малхо ма дуьйцу шен дагара,\nБатто ма дуьйцу шен дагара,\nАса-м ца дуьйцу сайн дагара,\nСайн деган декъахо воцу дела»\nИштта, дагахь а доцуш, театран институте деша хIоьттира Муса. Бераллехь хийлазза, ца Iебаш, хьежнера иза исбаьхьачу Ленинградан суьрташка. ХIетахь хIорш бехачу Казахстанерчу юьрта почтехула цхьаццанга кхочура и суьрташ, ткъа цаьрга дийнна юрт, хьожуш, чекхйолура. ХIинца, воккхавеш, лаьттара иза гIарадаьлла девзачу доккхачу Нева хин берда йистехь.\nШен дахарехь мел хилла къинхетаме адамаш, накъостий, хьехархой, гергара нах дагалоьцура цо... Массо а даг чохь кхуьнца Ленинградехь вара. Нохч-ГIалгIайн актерийн тобанехь воккханиг Дакиев Мохьмад вара. Деша а доьшуш, «Предпортовый» олучу юьртабахамехь картолаш чуерзош къахьоьгура цара. Мохьмада, дикачу дас санна, дола дора шен накъостийн. ХIора суьйранна картолаш гулйора цара. Уьш дIа а юхкий, шайна оьшу сурсаташ оьцура. Дешаран хьалхара курс токхе яьккхира. Цул тIаьхьа Мохьмад, зуда а ялийна, студентийн юкъараIойлера дIавахара.\nТIаккха, бакъдолу «студентийн дахар» дIадоладелира. ГIараяьлла евзаш йолчу «Белое солнце пустыни» цӀе йолчу исбаьхьаллин фильмехь Мусас дуьххьара дакъалецира. Дакиев Мохьмад оцу фильман шолгIа режиссер вара. Мохьмад бахьана долуш йоккхачу кинемотографин хьаьрме кхечира Муса. Цунна даима а дагахь лаьттира цо шеца лелийна гIиллакх, шена мел дина вошалла.\nЮуш а юуш а ца юуш йоккхучу студентийн хенах бала хилира. 1960-чу шарахь могашалла эша а, гIора кIезиг диса дуьйлира дегIехь. Институтехь оьрсийн мотт а, литература а хьоьхуш волчу Успенский Всеволода хьехар дира Мусана, Салтыков-Щедринан цIарахчу библиотеках пайдаэца аьлла.\nИштта, цхьана дийнахь Ленинградерчу библиотеке вахара Муса. Зал яьсса яра. Книгийн ишкапана уллехь лаьттачу цхьана воккхачу стагах бIаьргкхийтира кхуьнан. Шен де дика дича:\n«Гамаржоба, генацвали!» – елира цо.\nГуьржий хиллера иза. Мусас, ша кху библиотеке гуттар а вогIучух сурт а хӀоттийна, хаьттира:\n– Скажите, у Вас есть сборник стихов Абди Дудаева?\n– Кажется, есть, посмотрите в картотеке, – дара жоп.\nМуса, когашкара са а даьхьна, бIаьргаш хих а дуьзна, висира.\nАмма «картотека» хIун ю ца хаьара цунна. Эхь хийтира, шена и хӀун ю цахаарна. ТIаккха, хӀара воьхна шена вайча, воккха стаг ша хьаьжира ша бохучу метте. Iабдис язйина жима книжка схьакховдийра цо Мусага.\nДаг чохь иккхинчу лазарх хих бIаьрхиш а хуьлуш, стоьла тIе охьаэгара тIадамаш.\nИштта, дагахь а доцуш, шен деца «цхьаьнакхийтира» Муса.\nНенан весетах цхьаъ ша кхочушдина хийтира...\nМусан да, Iабди, шен итт шо долчу хенахь дас, Дудас, Хонкара деша вахийтинера. Цигахь ӀӀ шарахь Стамбул а, Анкара а гIалийн хьуьжаршках Ӏамийнера цо Iаьрбийн а, туркойн а, гIажарийн а меттанаш. 1922-чу шарахь Нохчийчу цIавирзича, цунах поэт хилира. ХIетахь схьайиллинчу школашкахь нохчийн мотт хьоьхуш болх а бира.\nШен дуьххьарлерчу байтийн гулар 1927-чу шарахь зорбане йоккху цо. Тахана дозаллица карладаккха лаьа:\nДудаев Iабди «Серло» (хIинцалера «Даймохк») газетехь болх бина хилла хилар.\nКхолламаш мерза ца хилла нохчийн интеллигенцин хьалхарчу могIарехь хиллачеран.\nДен цIаро а, ненан весеташа а дIалелавора Муса. Ленинградехь дара иза. ДIаяла езаш экзамен а йолуш, мацалло гIелвина институтан паркехь долчу гIантахь, наб а озийна, висира Муса. Юха, ша цхьана дийнахь сарралц набйича санна, кхеравелла, хьалаиккхина, институтан неIаре хьаьдира.\nДоккхачу дегIахь, тIамехь а хилла украинец вара хьехархо.\nАудитори чоьхьаваьлча, ша тIаьхьависаран бахьана дийцира Мусас. Iамийна хIума дацара. Мусана Ӏ сахьт хан а елла, аравелира хьехархо.\nТкъа цо шен коьртехь хилла йолу ойла охьаязйира. Шайн дена ша оьрсийн маттахь язйина «Отцу» байт яра иза. Иштта ду цу тIера дакъа:\n«Откликнись на голос сыновний, отец,\nКоль сердце в тебе еще бьется!\nБыть может мой зов – сердечный гонец\nК уставшему слуху пробьется».\nМай 1960г. Ленинград.\nМуса – актер\nЗама цкъа а сецна яц. Тен уьйриг санна, шераш тIехьерчош, схьагулло хан-зама, Дала хьуна цхьанна лерина зама.\n1962-чу шарахь, кхиамца дешна а волий, Ленинградера цIавоьрзу Муса.\nЦо театрехь а, кинохь а къахьегар лораза ца дов. Нохчийн махкахь жима а, воккха а Муса вевзаш, дукхавезаш хуьлу. СССР-н яккхийчу киностудешкахь, Мусас дакъалоцуш яьхна: «Белое солнце пустыни», «По следам Карабаира», «Кольцо старого шейха», «Волчья яма», «О странностях любви» и. дӀ.кх исбаьхьаллин фильмаш, езаш тӀеоьцу хьовсархоша, лаккхара маххадабо кинокритикаша.\nЕрриг ткъе ялх фильм ю, Дудаев Мусас ролаш ловзош, яьхна. Кинохь\nсанна, театран сцени тIехь хуьлу цуьнан баккхий кхиамаш.\nХакишев Русланан «Песня Вайнахов» спектаклехь тхьамда ву иза, О.Иоселианин а, Р.Хакишевн а «Когда рушится мир» спектаклехь Доккин роль ю цо ловзош, Хамидов Iабдулхьамидан «Бож-Iела» спектаклехь Бож-Iела хуьлу цунах.\nОьрсийн сийлахь-воккхачу А.С.Пушкинан «Пир во время чумы» пьесехь Пушкинан а, Г.Лоркин «Кровавая свадьба» спектаклехь Iожаллин роль а ловзайо Мусас.\nТоьллачарех ду Н.Гоголан «Женитьба» спектаклехь. Дудаев Мусан Анучкинан ролехь дакъалацар а.\nЙиш йоьхна еара зама\nСССР пачхьалкх, вайн баккхийчу наха олуш ма-хиллара, «стоьла тIехь» йохийра. Нохчийн махкахь кегари болабо тIеман къайлахчу режиссераша. Нохчийн халкъ шина декъе декъало ХХ-гӀа бӀешо чекхдолуш.\nНохчийчохь «Конституцин къепе» дӀахIотто араволу Ельцин Борис.\nТеш хиллачара дийцарехь, Сибрехахь лайнарг дицдеш, бала беара нохчийн махка а, халкъе а.\n1995-чу шеран хьалхара буьйса тIеман дуьххьарлера буьйса яра. Соьлжа-ГIала сийначу цIарах йогуш яра.\n1999-чу шарахь болийра шолгIа тIом. Нохчийн мохк шозза белхийра. Эзарнашкахь маьрша нах хIаллакьхилира. Дуьне ма-дду дIасадаржийра нохчийн халкъ. Дудаев Муса шен доьзалца Москва воьду. Москвахь а маьрша баха ца буьту нохчий, массанхьа а лоьху «чеченский след», дагахь а доцучохь кара а деш. Мусан кIентий Саяддий, Анзоррий балха хIотта йиш йоцуш вара, дукхахболу нохчий санна. Деэшначу хенахь, кху харц дуьненахь ишттаниг муха нисло техьа аьлла хеталур долу тамашийна де догIу Мусан кхолламе... Россин Федерацехь а, Москвахь а болчу бизнесменашна юккьехь дика вевзаш волчу дуьненаюкъарчу индустриальни банкан генеральни директоро Арсамаков Юнуса, телефон а тухий, ша волчу дIакхойкху иза.\nМусан дахар-Ӏерана хьал девзинчул тӀаьхьа Юнуса а, цуьнан вашас Абубакара олу:\n– Хьо цхьана а метте вахийтина, вайъа йиш яц тхан. Москвахь хIусам оха оьцур ю хьуна.\nЮха, цхьа бутт баьлча, шайга кхойкху цара Муса.\nМосквана юккъехь йолчу керлачу хIусаман догIанаш ло АрсамаковгIара Дудаев Мусан доьзална.\nШена оцу кепара дика, оьзда дегнаш долу нах бовзарна, Далла хастам беш, вехира Муса.\nЦIахь дина сий мерза ду\nХийцамаш Мусан кхоллараллин декъехь а хилира. 2000-чу шарахь Нохчийн Республикин пачхьалкхан Х.Нурадиловн цIарахчу къоман драматически театран гастролаш хилира Германехь. Германера Бремен гIаларчу театрехь «Женитьба» спектакль яра бекарг (март) беттан 8-чу дийнахь. Сцени тIехь роль ловзочу Мусан кийра морцуш, дог долчу агIор ов детта дуьйлира. Шен накъосташка Докаев Султане, Омаев Дагуне ала кхиънарг: «Со дIаволуш ву шуна. Со лахь, кхузахь ма виталаш...».\nДуьххьара орцахбевлларш тIекхиънарш театран лоьраш бара. Мусана сцени тӀехь инфаркт хилла хиллера. Цул тIаьхьа Бремен гIалин больницехь Мусан дагна чолхе операци йира, Iожалла цахиларна дийна а висира.\nОццу 2000-чу шарахь Кавказан къаьмнийн Культурин фестиваль яра луларчу ХIирийн махкахь йоьдуш. Машен чохь шен накъосташца вогIучу Мусана кхин цкъа а инфаркт хуьлу. Къилба-ХIирийн республикал дозанехь шайна кьоман кхачанаш а бохьуш дуьхьалбаьхкинчу нахана тIехвоккхий‚ Ольхетово кIоштарчу больнице кхачаво белхан накъосташа Муса. Къилба-ХIирийн Республикин Президенте хаам кхочу, цунна везаш волу артист шайн кIоштарчу больницехь ву, олий. Юккъе цхьа де бен ца дулуш, Буру-ГIалин тоьллачу клинике дехьавоккхуьйту цо Муса. Товбецан (сентябрь) беттан 30-чу дийнахь дара цунна шолгIа инфаркт хилча. Ткъа эсаран (октябрь) беттан 6-чу дийнахь хIирийн театран сцени тIехь Н.Гоголан «Женитьба» спектакль ю. Сценарица, шен хан тIекхаьчча‚ Муса гучуволу сцени тIехь.\nЗал юьззина болу хьовсархой хьалагӀоьвттира гIаьттира Нохчийн Республикин гIараваьллачу артистана Дудаев Мусана! Хьовсархошна шайн хаамийн гӀирсашкахула хиъна хиллера Муса 6–7 де хьалха инфаркт а хилла, Ӏожаллах хьалхаваьлла хиларх. Ша бахьанехь спектакль юкъах ца ялийта цо гойтучу хьуьнарна ларам бира оцу наха.\nИштта вара Муса\nНохчийн мотт кIорггера хууш, адамашкахь адамалла хила лууш стаг вара Муса.\nТкъа гIиллакх-оьздангаллах доьзначух элира: «Шуьнехь шиъ велахь, царах цхьаъ воккха хила веза, ткъа кхоъ велахь, царах цхьаъ тхьамда хила веза».\n– Къоначаьрга, доьзал кхуллучаьрга, хIун эр дара ахь? – аьлла, шега хаьттича, Мусас, дукха еха ойла а ца еш, элира: «Безам я декхар аьлла, къастам бан дезахь, декхар ду коьртаниг. Далла хьалха, нанна хьалха, доьзална хьалха, юьртана хьалха. Бусалба дог долу стаг дахаран маьIна ца карош вуьсур вац. БIаьргашна къегинарг деза, куьйгашна атта дерг, ткъа хаттахь, даге хатта деза». Соьлжа-ГIалахь хиллачу студентийн театран директор вара Муса. Нохчийн пачхьалкхан университетан актерийн факультетехь хьоьхуш а вара. Цунна хьалха шо стенна хьехадо, бутт бен ца баьккхинехь а, къоначарна и хан дика школа ца хуьлийла дацара. Литература а, сценин искусство а езархошна Муса, дика гочдархо санна, вовзара. Цо оьрсийн маттера нохчийн матте гочйира оьрсийн а, Европин а яздархойн-классикийн говзарш. Коьртачу декъана А.С.Пушкинан кхолларалла яра цо нохчийн маттахь йовзийтинарг. Цуьнан балхах боккха пайда а ийцира «Пушкиниана» спектакль хIоттош.\nИштта вара шеца даима а йолчу хазачу забаршца вайна дукхавезавелла актер. Даима велавелла, самукьане хеташ, амма шен кийрахь къайлабаьхьна дуккха а гIайгIа-баланаш худуш, Далла дуьхьал вахана Муса. Цуьнан бакъдерг синан кIоргера мохь-лазам, дехар-орца, кхайкхам-сатийсам ца хоьира вуьшта а кIезиг ца лазийначу даг чу. Вайна уллехь, дехьа-сехьа ков-кертахь вехарг а, веллачу дийнахь бен ца вевзаш а нисло вайна хийлазза. Ткъа билггал дерг – Муса интеллигенцин тоьлла векал вара. Цунна бевзара ша коьрта туьллучу куйнан мах. Иза кхоччуш вевзина вац нохчийн халкъана. «Керла Муса» гур ву цо деш хиллачу хелхаран, шел тӀаьхьа цо йитинчу кхоллараллин тидам бича, маьӀна дича, цуьнан доьзал, бевзича. И санначух аьллера Алиев ГIапура: «Маржа яI, къонахий – боданехь седарчий!».\nНохч-ГӀалгӀайн АССР-н, РСФСР-н а халкъан артист Дудаев Муса дӀакхелхира 2016-чу шеран хьаьттан (август) беттан 6-чу дийнахь, ша дакъалаьцна спектаклаш, кинош вайн дагалецамашна а юьтуш.


Нахбагарбар — Википеди\nТІаьххьара 2014 шеран нахбагарбар\nНахбагарбар — цхьаьна билгалчу хенан пачхьалкхехь я нийсса билгалдаьккхинчу цуьнан декъан тІехь, бахархойн демографин, экономикин, социалан терахьаш гулдаран а, жамІаш даран а, нахала даккхаран а процесс. Кхин дагардаршкахь санна, нахбагарбар чекхдаьлчи жамІаш а дой, зорба туху гулдинчу терахьийн.\n1.1 Нахбагарбаран коьрта кхетам\n1.2 Нахбагарбарехь лору бахархойн категореш\n1.3 Нахбагарбаран коьрта принципаш\n1.4 Нахбагарбаран кепаш\n1.5 Нахбагарбаран программа\n2 Историн очерк\nНахбагарбаран коьрта кхетам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНахбагарбаран программа — нахбагарбарехь гулбеш болу хаамийн могІам. Багарбаран кехат тІе яздо цхьа могІа, оьшу хаамаш хаа таро луш долу, хеттарш. Масала, веха меттиг, демографин хьолаш — сте-боьршалла, хан, зуда ю, яц/майра ву, вац, гражданалла, этносан амалаш, динлелор, дешар, кхин а.\nСихаллийца багарбар — йоцачу хенахь (2 - 11 де) кечбина нахбагарбар. Цуьнан амалехь ду гулъяран а, жамІашдаран а центр йина куьйгалла, луьра дозатоьхна Іалашо, йоца тергаман программа (1—5 хаттар), ткъа иштта сихаллийца хаамаш дІабаларан кеп а.\nНахбагарбарехь лору бахархойн категореш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНахбагарбар дІахьуш къастайо бахархойн кхоъ коьрта категори: гуттаренъерг, карахьъерг, юрисдикцинарг.\nКарахьболу бахархой — берриг бахархой, багарбечу хенахь нахбагарбар дІахьучу махкахь, хенан баьхкинарш а цхьаьна\nГуттаренболу бахархой — таллам бечу махкахь гуттаренна беха бахархой (6 баттал я 1 шарал сов)\nЮрисдикцин бахархой — оцу махка юрисдикцица бихкина бахархой.\nНахбагарбаран коьрта принципаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМассера а юкъара хилар;\nЦхьаьна хенахь хилар;\nБагарбаран цхьа программа хилар;\nХӀоранна а цӀарах хилар;\nШайн лаамалла хилар;\nНахбагарбаран урхаллин луьра централизаци хилар;\nНахбагарбаран раж хилар.\nНахбагарбаран кепаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nхеттарш — ишттачу кепара нахбагарбарехь багарбаран кехат яздо багарбархочо (чоьтхочо, регистраторо) дӀаязвеш волчу стегаца дуьхь-дуьхьал къамел а деш. Оцу кепара дӀахьора нахбагарбар Россехь а, ССРСхь а;\nшавагарвар — дӀаязвечо ша яздо багарбаран кехат, ткъа багарбархочо (чоьтхочо, регистраторо) нийса яздина хилар толлу, дисина я цакхета хаамаш нисбеш. Лелайо цхьайолчу европин пачхьалкхашкахь;\nийна (анкетан) кеп (лелайо дозанал арахьа, царна юкъахь АЦШ) — оцу кепара нахбагарбарехь анкеташ дӀасадохьуьйту багарбешболчаьрга, цара шеш яздо уьш, цул тӀаьхьа дӀадохьуьйту багарбаран я статистикин гӀуллакхан бюро. Яздина анкеташ схьагулдинчул тӀаьхьа статистикин гӀуллакххой (багарбаран бюро) хьовсу анкета схьа хьан ца яийтина, бохийта багарбархой оцу адресашка бахархошка хеттарш дан. Нахбагарбаран хьажийна харж кӀезиг хуьлу оцу кепара хеттарш дичи, амма юхайирзина анкетийн барам чӀогӀа кӀезиг хуьлу (15—20 % гергга), нахбагарбаран пропагандин мел чӀогӀа харжаш йичи а.\nНахбагарбаран программа[нисйе бӀаьра | нисйе]\nадресан дакъа (вагарвечун цӀе а, адрес а, цуьнан доьзалан коьртаца долу гергарло);\nша нахбагарбаран программа (долара демографин (сте-боьршалла, хан, зудаялийна я марехь хиларан хьал), социалан-экономикин (дешарам барам, белхан говзалла, лелориг, тӀедогӀучун хьост, социалан хьал), этносан (къам, ненан мотт, меттанаш хаар, динлелор/муьлхачу конфессера ву) амалаш; бахархой дебар Ӏаморах хеттарш; миграцин хеттарш);\nкхечу талламех доьзна долу хеттарш (хӀора багарбаран шен билгала Ӏалашо ю).\nИсторин очерк[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБахархойн чот лелор юкъадаьлла кӀоргачу шираллера пачхьалкхан налогийн а, тӀеман а гӀуллакх а, церан административан хӀоттаман Ӏалашо а бахьнехь. ширахӀиндера Ману законаша урхалчашна тӀедуьллура бахархой багарбар, шайн ницкъ бовзийтархьама а, налогаш билгалъяха а. Мисрахь бахархой чот лелайора, ширачу паччахьаллин муьрера дуьйна (вайн эрал 2800—2250 шо хьалха). Оццу хенера хуьлу Шира Месопотамин бахархойн йинчу чоьтех болу хаамаш. Хаамаш бу Ширачу Цийхь а, Ширачу Японехь а бахархойн чот лелаярх.\nБахархойн чоьтан жамӀаш леладора тӀеман а, фискалан а Ӏалашонна. Шен амалашца бахархойн ишттачу чоьтех тера хилла, европахоша колонизаци яле кӀеззиг хьалха Америкин хьалхарчу феодалийн пачхьалкхашкахь йина чот.\nБиблехь яздо Давуд паччахьа дӀадаьхьначу нахбагарбарах лаьцна (2Цар. 24:1).\nДевзаш ду Ширачу Грецехь, Аттикехь йинчу бахархойн чоьтех. Цигахь вайн эрал хьалхара IV бӀешо чекхдолуш чот йира берриг баккхийра божарийн, кхин а Шира Румехь, цигахь вайн эрал 435 шо хьалха дуьйна рожехь дӀакхийхьира цензаш.\nНаггахь фискалан я башха хьолех доьзна бахархойн чот йора хьалхарчу ЮккъерабӀешерашкахь. Масала, 1086, Ингалсехь Вильгельм Даккхархочун омрийца бахархойн чот йира 34 графаллехь, жамӀашна цӀе тиллира «Кхераме суьдан жайна» аьлла. Европин цхьа могӀа гӀаланашкахь йина хӀусамийн чоьташ: Нюрнбергехь (1449 шо), Страсбургехь (1473 шо), Цюрихехь (ерриг кантонехь) (1567 шо), Флоренцехь (1427 шо—1430 шо).\nНовгородан республикехь а, цхьацца оьрсийн олаллашкахь нахбагарбар налогаш тохархьама йора XIII бӀешеран шолгӀачу декъера дуьйна.\nРусехь хьалхара нахбагарбар дира фискалан Ӏалашонца 1245 шарахь.\nXVIII бӀ. юккъера дуьйна гӀерта бахархойн чот лело Европин пачхьалкхаш (Австри, Бавари, Голланди, Дани, Испани), Азехь (Япони), Америкехь.\n1718 шарахь хӀора синан тӀиера ясакх яккха йолийча Пётр Iчо омар даьккхира берриг нахбагарбарх, омро бахара: «массара аьлларг схьаиэца (цхьа шо ло), бакъдерг да, ярташкахь масс, хьаьнгахь са ду боьршачу нехан…». «Аьлларш» (испискаш) гулйира кхо шо даьлчи, кхин а кхаа шарахь теллира (ревизи йира). ТӀехьа, багарбаран терахьех ала долийра «ясакх йоккху бахархойн ревизи».\nДуьххьара буьззина махболу нахбагарбар чекхделира 1790 АЦШхь.\nДуьненан пачхьалкхийн нахбагарбаран исписка\nХаамийн шайн лаамалла\n↑ 1 2 Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Сахалинской области - Переписи Архивйина 2012-01-07 — Wayback Machine (ТӀе цакхочу хьажорг — истори)\n↑ 1 2 ИСТОРИЯ ПЕРЕПИСИ В РОССИИ : Всероссийская перепись населения 2010 в Муромском районе Архивйина 2013-08-01 — Wayback Machine\n↑ 1 2 СКАЗКИ О ДУШАХ Архивйина 2013-08-01 — Wayback Machine\nВсероссийская перепись населения 2002 года Архивйина 2004-11-06 — Wayback Machine\nНациональная перепись населения 2009 года в Республике Казахстан Архивйина 2011-07-22 — Wayback Machine\nПерепись населения 2009 года в Республике Беларусь Архивйина 2010-01-13 — Wayback Machine\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нахбагарбар&oldid=7221094»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 29 декабрь, 01:11.


Iедалхоша дIасайоькъучу хIусамех шеконаш лаьтта бахархойн\nСоьлжа-гIалахь тховкIело йоцчу 48 доьзална петарш елла шаьш аьлла, дIакхайкхийна махкарчу Iедалхоша. Оцу юкъанна бахархоша дийцарехь, рогIехь хьоьжуш ву хIинца а 14 эзар стаг. Царна хетарехь, социалан хIусам ялар – кхаж балар санна хIума ду.\nIедалхоша шаьш къаьсттина къоьллехь болучарлахь дIасаекъна боху хIусамаш. ХIетте а бахархоша доьху хьаькамашка, мискачарна хIусамаш шаьш йоькъучу хенахь дийриг довза а довзуьйтуш дар.\nХIусамаш Кадыровн цIарахчу фондо екъна сагIина аьлла, дIахьедина. "Пачхьалкхан декхар и хилча, стенна юьйцу фонд? Сан йоI заьIапхо ю, кхо бер ду цуьнан. Нехан хIусамашчухула йолаелла лелаш ю иза берашца, гIо деш стаг а воцуш. Кадыровн фонде, администраци, юкъаралхошка, цо гIо ца доьхуш меттиг бисина а бац, хIетте а цхьацца бахьанаш а хIиттош, жоп ца ло", - аьлла дийцина "Кавказан узел" агенталле Соьлжа-ГIаларчу Дешис.\nОцу юкъанна, керла гIишлош кхачо йоллуш йина аьлла ца хета махкахошна. Масала, Куьршалахь ков-керташ дIахьаькхначул тIаьхьа керлачу хIусамашка дехьабаьхна юьртахой реза бац шайн Iер-дахарна. Цара даредарца, даим тIуналла лаьтташ, пенаш тIехь туьха а маттар а гулло церан хIусамашкахь.


Июль бетта 14 дийнахьа дезду ГIалгIайчен ди — Сердало\nИюль бетта 14 дийнахьа дезду ГIалгIайчен ди\nУкх Даьла лаьттан тIа дукха къамаш да, иштта мехкаш а да. Ший аргIа дIалаьца улл ГIалгIайче а. ГIалгIай мохк зIамига ше бале а, ший мотт а болаш, ший Iадаташ а долаш чIоагIбенна латт. ГIалгIай къам эхь-эздел долаш къам да.\nВайна ховш ма хиллара ГIалгIай Паччахьалкен 26 дизад укх шера. ХIара шера ГIалгIайчен ди лоархIаш дола цIай вай дезду июнь бета 4 дийнахьа. ХIаьта укх шера из тIехьатеттад июль бетта 14 дийнахьа дездергдолаш. Из доаккха цIай да вай берригача мехкахошта! Денгара ди массаза доал хозлуш, тоалуш йоагIа вай паччахьалкхе.\nРосси Федераце эггара къонагIйола субъект я ГIалгIайче. Нанас хьеста боча бер санна дегIабоагIаш латт вай мохк, ди тIехьа хозача оагIорахьа эргабувлаш. Наха паргIато хургйолаш хьалъеш латт дукха гIишлош: больницаш, школаш, ишта кхы дIахо а.\nМа доккха совгIат, паргIато, ираз да вай мехка кхувш йоагIача тIехьенна ГIалгIай мохк дегIабоагIаш хилар. Iимерза баха уйла йолаш болча наха дегагIоз я из. Вай культура ший оагIо лаьца, хозача оагIорахьа йода: вай низъоамалхоша цу гIулакха низ тIабохийт. Иштта наха салоIам хургболаш, берий теркам тIаозаш гIишлош а я вай мехка.\nХозача оагIорахьа дегIаухаш да, вай мохк, вай къаман тархьар дIадовзийташ дола дукха аламбекъаш. Геттара чIоагIа хувцаенна йода шахьар Магас. Тоадаь наькъаш, массанахьа наха паргIато хургйолаш хьалъетта гIишлош — хозача оагIорахьа кхувш я ГIалгIайче.\nКхувш йоагIача тIехьено, малагIа хувцамаш дича бакъахьа да аьнна хаьттача, шоай уйла йовзийтаре дика хургдар. Берий говзал гучайоаккхаш, царна вай къаман хIама довзийташ дола сакъердаме хIама телевидене хьахьокхаш хилча геттара дика хургдар, воай къаман оамалца вай мехка керда ноахал хьаоттаргдолаш. Дешараи Iилмани министерствос дика къахьег воай берий сакхетам лакхбеш, школаш шоай аргIа лаьца дIайолх тайп-тайпара олимпиадашка дакъа лоацаш, моттигаш йоахаш.\nКагийча наха пайдане хургйолаш Минспорто увттаю тайп-тайпара спортивни конкурсаш. Вай къам масса хана хиннад эхь-эзделах, хьаьша тIаэцарах, воккхавар лархIарах дола гIулакхаш довзаш. Из хоза гIулакх хIанз а тIехьа леладеш да.\nМассадараш цхьана оарцагIа а дайна овтта деза вай, воай мохк тоабара тIехьа къахьега.\n← Ингуши. Сборник статей и очерков\nШин книжко чулаьца дуне →


Паччахьалкхен университета студенташта юкъе д1айихьа дешара-конференци - Сердало\nПаччахьалкхен университета студенташта юкъе д1айихьа дешара-конференци\nГойгов Сипсой 1аддал-Хьамида кхоллам бувцаш дешара- конференци д1айихьар г1алг1ай паччахьалкхен университета филологически факультета студенташеи цар хьехархошеи. Г1алг1ай къаман дукхаг1болча йоазонхоша санна хьалхарча заман г1алг1ай къаман вахар да йоазонхочо ший белхашкахь дувцар.\nХовш ма хиллар массаболча йоазонхоша санна, цу заманчухь ший къаман дукхаг1 1аткъаш дола хаттараш белгалдаха а, дешархочо д1ат1аэцаргдолча тайпа уж 1ояьзде а говзал хиннай цун. Масала, «Джан-Гири» ц1и йола цун повесть яр студенташ укх наькъ йийцар. Цу т1а йоазонхочо хьагойта даь-наьна хьакъ лорадеш волча къонача з1амигача сага куц-сибат, цун оамал, цун хьал. Ма дарра аьлча 1аьдало то1адаьча г1алг1ай къаман вахар да авторо хьокхар.\nГойгов Сипсой 1адал — Хьамид ваьв 1896 шера. Цун хьалхара йоазонаш заметкаш, статьяш 1917 шерагара кепаетта йолаенний. Г1алг1ай йоазув кхы а халкъа юкъедена ца хилар бахьан долаш, эрсий меттал яьзде волавенна хиннав йоазонхо. 1925 шера яьздаьд цо «Джан-Гири» ц1и йола повесть. Цун чулоацам бувцаш, керттера турпалхой аматаш кердадоахаш, г1алг1ай къонахчоа дахка декхарийла дола г1улакхаш белгал а доахаш, цу повесте г1олла автор фу ала ваьлав а, нийса никъ бий-те повесть керттерча турпалхочо д1абихьар,− уж хаттараш дар студенташеи хьехархошеи д1айихьача конференци теркамга даьхараш. Ховш ма хиллар, цу ханарча деша говзанчий бокъо хиннаяц ди а къам а къестадеш йоазонаш де. Советий 1аьдал долча заманчухь арадаьнна романаш, повесташ, дувцараш интернационализм яхача деша т1адерзадаь хиннад. Х1аьта г1алг1ай къам массаза 1адат кертелоаттадеш хиларга хьежжа вай йоазонхошта атта хиннадац вай оамалга а г1улакхашка а товш доаца йоазонаш де. Иштта чоалхане лаьттача заманчухь, ший йоазон болх къаман хьал гучадоаккхаш д1абихьаб Гойгов Сипсой 1адал-Хьамид. Студентий в1аший хиннача къамалах ховш дар, автор ала ваьлар вай къонача т1ехьено дика кхетадолга.


Дагестанца долчу дозанех лаьцна "мичча хенахь а" дийцарш дан кийча ду шаьш аьлла Нохчийчохь\nНохчийн парламентан спикер Даудов Мохьмад\n"Вести республики" газетан корреспондентан хеттаршна жоп лучу нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада хьахийна Дагестанан бахаман министраллан векалша шина регионан дозанех лаьцна динчув дIахьедарх. Дагестанерчу шен коллегашца конструктиве дийцарш дIадахьа даим а кийча ву ша аьлла, билгалдаьккхина спикеро, ишта административан дозанаш къасточу пачхьалкхан комиссин куьйгаллехь а волчу Даудовс.\n"Мичча хенахь а охьаховша кийча ду тхо. Вежараллин шина махко муьлхха хаттар а вовшашца дага а бовлуш, вовшашка ла а дугIуш, лулахойн юкъаметтигаш чIагI а еш листа дезаш ду", - аьллачу Даудовн дешнаш далийна "Грозный" телеканало.\nНохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанашкарчу къовсаме девллачу дакъойх хьахийра ишта кху деношкахь шен пресс-конференцехь меттигерчу латтанийн а, бахаман а министро Эминов Заура.\nЦо бахарехь, дага а довлуш, вовшашца компромиссе а боьлхуш ситуаци ерзалур ю.\n"Пачхьалкхан чу-ара ца баккхалучу бахаман реестре баьхна Нохчийчоьно цунах хаамаш. 2008-чу шарахь бина оха и болх. Цуьнца доьзна гучудуьйлу кхачамбацарш. Оха хIинцале а дIахаийтина, тхаьш дийцаршна кийча хиларх. Иштта позици ю луларчу республикан а. Тхайх хабар схьа ма туьйххи, тхо кийча ду дийца а, пачхьалкхан реестрехь оьшу хийцамаш бан а", - аьлла министро.\nСтохка Чиллан-баттахь Даудовс дIахьедира, Нохчийчоьнан муниципалан кIошташкахь пачхьалкхан чу-ара ца баккхалучу бахаман реестре дозанаш дохуш белхаш берзийна шаьш аьлла. Дагестанан Iедалхоша жоп делира, шаьш довлаза ду Нохчийчоьнца дозанаш балгалдаьхна, цундела процесс йирзина олийла дац аьлла.\n2019-чу шарахь вовшахтуьйхира субъектийн дозанаш къастон комисси: Нохчийчоьнан агIор цуьнан урхалле хIоттийра Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад, Дагестанехьара -цуьнан коллега Шихсаидов Хизри. ГIалгIайчоьнца дозанша къасточу комиссин куьйгаллехь а вара Даудов. "Нохчийн Республика" аьлла, социалан машанашкахь масийттаза у туьйхира Дагестанца дозанехь йолчу кIошташкахь.


"Мила ву коррупционер? Хьаькам ву-кх!"\nГIалгIайн махкахь коррупционераш телехьожийлехь гойтур болуш бу. И керла таIзар юкъадаккха дагадеънарг ву мехкан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек.\nЛаккхарчу Iедалхошца шен хиллачу цхьанакхетарехь, цо дIахьедар дина, куьйгана цIена боцу даржхой а, Iедалан кхиболу белхахой а, дуьненна а гIарабаьхча совцур бу аьлла хета шена.\n"ФСБно кхаъ оьцуш ГАИ-н белхахо дIалаьцнийла а, я миграцин урхаллера кхаъ эцна зуда лаьцийна а вайна хаьа, ткъа юкъараллехь хезна цуьнах, амма билгал муьлш бу хууш дац. Телехьожийлехь леррина цхьа программа а йина, коррупционераш гIарабаха беза",-аьллера цо оцу кхеташонехь.\nЦкъачунна и программа эфире яьлла яц, цо и дIахьедар дина масех де далахь а. Цуьнах я гIуллакх хиларх шек а бу дуккха а нах. "Мемориал" цIе йолчу бакъонашларъръярхойн цхьанатохараллан Несар-гIалара декъан куьйгалхочо Акиев Тимура иштта элира цуьнах лаьцна.\nАкиев: "Оцу масалша гIо до олийла дац. Схьаоьцур вай некъан бохамаш. Даимма дуьйцуш ду телехьожийлехула цуьнца къийсам латто беза, машенаш сиха ма хехка, некъан низамаш доха ма де бохуш. Амма оцу бохамийн терахьаш кIезгалуш дац. Чолхе дерг ду, дукхачу хьолехь и бохамаш нах бала а леш хуьлуш ду. ТIаккха хаало-кх, и санна хIуманаш ца хилийта тIеэцна программех пайда ца хуьлийла.\nИзза хила мега коррупционерашца а. Евкуров Iедале веъча цо дуьххьарлерачу шен Iедалхошка дош далийтира, шаьш Iедалан ахчан тIе хьарам куьг Iуттур дац аьлла. Цо а гIо ца дира".\nГIалгIайн махкахь тIаьххьара листинчу девнаша билгалдоккху аьлла хета бакъонашларъярхочунна Акиев Тимурна, коррупционераш кхоьруш, я эхь хеташ бац шаьш гIарабаьхча. Цутнан масалш а далийра цо.\nАкиев: "Iедалан ахча дайина, я доладаьккхина зуламаш а лах ца делла. Цунна масал ду гIишлошъяран министран Буружеван гIуллакх. Цул хьалха республикан юьртбахаман министран гIуллакх дара. ТIаккха хаало, шаьш гIарадахарах и нах кхоьруш ца хилар. Цкъачунна тахана хIара сурт ду схьахIуттуш дерг".\nКоррупци боху ун хилла Оьрсийчохь дIахIоьттина зулам, куьйгана цIена боцу Iедалхой гIарабахарх дIаяьккхалур яц аьлла хета ГIалгIайн Мехк-кхелан кхеташонан декъашхочунна Абадиев Тимурна.\nАбадиев: "Коррупци тIехь лаьтташ ши лард ю. Цхьаъ-Iедал ду, важа-бюджет ю. И коррупци лелош берш а уьш бу. Нахера ахча доккхурш а уьш бу. Цхьана дийнахь цара кхаьанаш ца эцахь, коррупци дIаер ю. Царна эхь хетар дац. Нахера и ахча даа Делах эхь хеташ ца хилча, шаьш гайтарх а эхь царна хетар дац".\nДукха хан йоцуш Оьрсийчоьнан президенте коррупци махкахь дIа муха яьккхалур яра аьлла кIорге бина таллам бахьийтина Мехк-кхелан кхеташо олучу цхьанатохаралло. И программа тIеэцча, и зулам дIадаккхалур дара. Иза Москохара меттигерачу Iедалшка кхачийна.\nТкъа, цара-м шаьш шайна дуьхьал хIума дийр дац, аьлла кхин дIа а дийцира юкъаралхочо Абадиев Тимура.\nАбадиев: "Оха оцу хьокъехь хIоттийна экономикан анализ ю. Конференцешкахь а дIайийцина и анализ. Путине а, Инарла прокуратуре а, Лараран хIусаме а хьажийна иза. Меттигерачу Iедалшка хьажадо цара оха шайга кховдийнарг.\nТкъа, цара-м шаьш шайна урс хьокхур ма даций. Шаьш шайна таIзар дан лууш вац цхьа а. Коррупци лелош берш шаьш Iедалан белхахой бу. Куьйгана цIена а болуш Iедалхой цхьаъ-шиъ велахь кхин вац кху махкахь".\nАла догIу, ГIалгIайн махкахь кIоршме баланаш бац а ца бохуш, уьш хилар даре до меттигерачу Iедалша. Амма цаьрца бечу къйисамех гIуллакх хуьлуш дац. Масех шо хьалха мехкан дозанал арахь лаккхарчу доьшийлашкара гIалгIайн студентех дика доьшуш боцурш а гойтур бу аьллера меттигерачу телехьожийлашкахь.\nАмма и гIуллакх кхочуш а ца дира, цуьнах жамI хир доцийла хууш. Иштта хила там бу ГIалгIIайн махкахь дIаболийначу коррупцина дуьхьала балхах а.


Фу дисад Налгнаькъан Мандречох вайна цаховш?\nТурпала вахарцара кIезига йовза моттигаш\nАьтинга бетта 5 ди 2021 шу\nСибрера цIадаьхкача БорагIан а цун дезал а баьха цIа\nГIалгIай литература дика довзаш волча сагага:\n-МалагIа я вай къаман йоазонхоша язъяьча повестех дикагIъяр? — аьнна хоатте, сона хеташ, жоп цаI хургда.\n-Зязиков Бахьаудина язъяь «Турпала вахарцара ийс ди», — аргда аьнна хет сона жоп луш волчо. Бокъонца бакъдар хар дезе, из иштта да, хIана аьлча цунна нийса еце, цул дикагIа повесть вай литератураца язъяьяц таханарча денга кхаччалца. Литература тохкаш хиннача цхьаболча наха роман а лоархI цох, из оалийт цун боарамо, чулоацамо, турпалий дукхало. ХIаьта а автора ше повесть аларах, из цIи дIачIоагIъеннай цунна тIехьа.\nТкъаь кхоъ шу да из повесть аз школе берашта хьеха. ИйслагIча классанна лаьрхIа долча книжканна-хрестоматена юкъедихьад цунцара цхьадола доакъош. Со болх беш волча юрта кхийна, ваьха, из юрт моастагIчох лораеш, лаьттав цун керттера турпал Нальгиев Дотмарзий Мандре. Юрта эгIа йисте тха школа, юрта магIа йисте Мандречун ков хиларах, дешархой ийца гIаш цига ваха атта хилац. Цкъа иштта баха хилар цига дешархой. Гаьно хийтта, дикка кIаьдбенна цIабаьхкар. Цудухьа, шозлагIа долхаш, машен оттаяь дахадар тхо. Повесть ешача хана е йийша чакхъяьккхача, граждански тIема хана цIера алано йоагаяь моттигаш, турпал лийнна наькъаш, цунна хьа а цо моастагIчоа дIа а дов даь ковнаш шоай бIаргашца бIаргадайча, бокъонца дола гаьнарча тIема сурт духьалъотт дешархошта.\nФуд повеста тIа дувцар, хIана хьоахадаьд автора ший повестах цIи туллача хана ийс ди? 1919 шера аьхки СурхотIе бахьан тIом лаьттаб инарала Деникин Антона эскарца. Шоашта хьалха нийсъенна юрташ йохаеш, йоагаеш, Долакха-Юртара дIаболабенна, Сурхо тIа кхаьча хиннаб уж. Укхаза а дитадац цар урадагIаш цхьа цIа мара. Питере вахача кинорежиссёраца Дакиев Мухьмадаца къамаьл деш, сона хайра цар доага ца деш, доха ца деш дита цIа Белхароев БатIал-Хьажийдар хиннилга. Цига денз дIа мел ийккхараш, къахетам боацаш, «цIе боргIилг» тIахеца оалаш, доагадеш урагIъахийтад. Зязикова повеста тIа дика дувц цу хана юрта хинна Iанз, кIурз тIабилла лаьтта гаьнаш, йокъ хинна ахкийса карташ, цIенош. Еш вай царех цхьа моттиг: «Лакхе айеннача дагIар Мандречун цIенош. Цигара дIахьежача дика гора юрт. Шаьра бIаргагора коара-коа йоалаш йодача цIеро доагаду цIенош, отараш, гаьнаш. Хел вонаш, хатараш кхаьчад СурхотIенга, Мандречоа дагадоагIаш, хIаьта а хIанз санна балане цIаккха а эттаяц. Хала да цунна йоагаш латта юрт го — гаьна мича бар машар, гарга ма ярий адамаша сатийса гIозале....»\nПовеста тIа ма аллара, СурхотIе екъаш долча аьлен дIадехьавоаллаше, аьрдехьа дIахьовзача новкъа гIолла дикка гаьна, юрта магIарча оагIорахьа хьалвахача да Мандречун цIенош даьгIа лаьтта. Тахан цу коа саг вахац. Даьсса латт ков а къаьнара Iажий беш а. Укхаза дагIа цIенош а доха доладеннад. Уж хиннай вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа яь а, повеста тIа вувцача Мандречун виIий БорагIана дезал баьха а гIишло.\nМандре ше ваьхараш, вайна ховш ма хиллара, Iазап лоаттадеча (карательни) отряда капитана Забалуевс йоккха топ чутохийта дохадаь хиннад. Цу хана йийнай Мандречун нана Гагиева Мии а. Цун боарз хIанз а цу коа болаш ба, Iажий гаьнашта кIалха дIаелла хиннай из Мандречо, кашамашка из дIахьош ше зер, кIийле яр кхераш. Из цига дIайоллар а Миэ ше, бегаш беш санна, хьалхадаьккха хиннад. Цу хьакъехьа яздаьд Мандречун йиIий-воI хулача, Сурхо тIа вахача Аушев Сулумбика. «Мандре» яха цо язъяь статья кепа теха я Хамчиев Султана оттадаь хиннача «Ший овлаш довзар» яхача книжка тIа. Сулумбика яхачох, коартол чуэцалехь, из чутасса ларма доаккхаш ваьллав Мандре. Цига тIаенача Миэ, бегашта оалаш санна, «со дIайолла ма дика каш хургдар укхох» аьннад. Из кIоаг кхы хьа ца боаккхаш, нанас аьннар новкъа хийтта бита хиннаб йоах воIа. Бакъда Мии йийча, Мандречо, ший нанас аьннача беса, цу кIоагах, нийсдийя, тоадийя цун каш хьаду. Цхьа хIама-м да, из хIанад хац сона, чурт дагIац цу тIа хIанз а.\nДагалоацаргда вай, мишта хиннад Миэ ялар: «...Сатем дукха латтанзар. Каста юрта тIагIолла хьа а бена, йоккхача топа пхо ийккхар Мандречун окопа гаьна боацаш, тIаккха шоллагIа, кхоалагIбар. Ший цIеношта еттилга хайра Мандречоа. Сагота хьайзар партизан: цIагIара нана аряккха езар. Окопа чура ара а ваьнна, цIенгахьа IотIаволавеннавар из коанаIарга цхьаькха пхо ийккхача хана. ЦIеной ниI, алтамаш тIехьа, дIаяхар, юхедиса хинна кизга бIалгаш дехар.\nВаха цIагIа чуийккхар из.\n-Нани, маьрша йий хьо?\nКъаенна Мии пешка юхе ягIар. Юхь тIара бос дIабахабар. Мандре бIаргавайча, цунгахьа хьа а йийрза, елакъежар.\n-Дика могаш ма яц со тахан, — аьлар цо, гIовталах хьерча тIехкар дIачIоагI а даь.\n-Бос ма бахабий хьа, — аьлар Мандречо, — чов хиннайий хьона?\nЦIаьхха дIехьежача, гIовталах доалла цIий бIаргадайра цунна.\n-Чов хиннай хьона, нани?\n-Сона-м хIама даьдацар. Йоккхий топаш ювландаь, чIоагIа хьо дагаваьллав-кх...\nМандречо гIовтал хьаяьстача, тIехкаро соцадаь хинна цIий наьна гош тIагIолла лаьтта Iодахар.\nМотти гIайбеи дIаарадихьа, Iажа кIал Iойиллар цо къаьна Мии...\nСарахьо кхелхар Мии. Ший коа багIача боккхача Iажа кIал нана дIайолла лаьрхIар Мандречо...»\nТIом сенца чакхбаьннаб вайна ховш да. Деникина бIу ийшаб, вувр вийнав, эккхавер эккхаваьв. Ийс дийнахьа юртара дIа ца водаш, моастагIа бокъонца вохавилцца, цунна духьаллаьттав турпал.\nЛакхе аз хьоахаяь цхьайола моттигаш вайна йовзаш я Зязиков Бахьаудина повеста тIара. ДIахо Мандречох а цун дезалах а фу хиннад дувцаш дола йоазош кIезига корадергда. Аушев Сулумбика даьча йоазонца а дукха хIама дац дIахорча цар вахарах лаьца. ХIаьта а керда ши моттиг йовзийт вайна цо Мандречун вахарцара. Масала, цо йоах, Граждански тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, из Москве хьалвийха а цига пхи бутт боаккхаш а хиннав. Цул совгIа, цу юкъа цунна енна хиннай ЦIеча Байракха орден. Из цу заман чухь лакхара совгIат хиннад.\nСибрегIа дигале а, цигара цIадаьхкачул тIехьагIа таханарча денга кхаччалца а цар вахар хьатахка хьежав со. Деррига дайзадеце а, бакъда дуккха хIама хайра сона из болх беш.\nИз меттаоттаде сона гIо-новкъостал дир карарча хана Илдарха-ГIалий тIа вахаш волча, 80 шерал тIехваьннача Мандречун виIий-воIа Къамбулата. Цо яхачох, Мандре ваь хиннав 1865 шера. ТIаккха Граждански тIом болалуча хана, шовзткъа дийтта шерга дIакхаьча саг хиннав из. МаIа саг къоаналгахьа ласта ха ма йий из-м, хIаьта а мел кадай, маькара волаш гу вайна из Зязиковс даьча йоазон тIа. Мандречун воI цаI мара хиннавац, из а вайна вовзаш ва. Кхувш воагIаш вола кIаьнк санна вувц из повеста тIа. Амма цун мехкарех цу тIа дош аьннадац. Мандречун йиъ йоI хиннай. Эггара йоккхагIа Хьава я, из Аушев Угузага маьре хиннай. Вай вийцача Аушев Сулумбика нана хила мегаш я из. ШоллагIа Аминат хиннай. Из Мальсагов Идрисага хиннай маьре. КхоалагIйола Хадчат Сагов тайпан сагага хиннай, цун цIи дагайоханзар Къамбулата. Ха дIаяхай, зIамига волаш мо хIама атта дагадагIац. Бакъда цу Хадчата къонгий цIераш ховра цун. Султани Берсеи яхаш къонгаш бар цун, дувц Къамбулата, Целинограде ресторанаш лелаеш. ЙиълагIйола Мандречун йоI ПаьтIи яхаш хиннай, из йигар хиннав Экажев Махьмад.\n-Цу берий нана, вешта аьлча, Мандречун сесаг хьанах, мала хиннай? — хаьттар аз Къамбулатага. Укхаза сона гучаяьлар лоархIаме хеташ йола цхьа моттиг. Мандречун сесаг Зязикова Ашаьпи яхаш хиннай. Из хьахезача, эггара хьалха са кер чу есса уйла яр, Ашаьпи повесть язъяьча Хьусена Бахьаудина тайпан саг хилар. Мандре цу йоазон автора найц хиннав. Цун дезалий наьна-воша хулаш хиннав йоазонхо. ДукхагIйола материал цу повеста Зязиковс гулъяь хиннай найц а йиша а дийна долча хана, вешта аьлча, вай Сибре дахьале. Цу хана Зязиков Бахьаудин Сурхо тIарча школе болх беш хиннав, хьехархо волаш, цул совгIа, Мандречун цIагIа каст-каста хинна а хила тарлу. Цу заман чухь шийна мел хезар да цо повеста кIийленга диллар. Цудухьа майрра ала йиш я, документальни повестага дIакхоачаш да цо даь йоазув. Цу тIа бувцача наьха цIераш а дукхагIъяраш бокъонца хиннача наьха цIераш я ала таро я.\nВай мохк бохабаьчул тIехьагIа, Мандречун кхел дуккхача цун новкъостий-революционерий, граждански тIема турпалийяр санна хул. Из а цун дезал а кхоач Кокчетавски областа Кирилловка яхача юрта. Ший вахара юхейиса ха цига йоаккх Мандречо. Цига ла из, цу юрта дIаволл.\nВай цIадаьхкачул тIехьагIа цун цаI мара воаца воI БорагIан даь коа ваьхав. Цун фусам-нана Горчханова Лиза яхаш хиннай. Вешта аьлча, ер йоазув деш сона гIо даьча Къамбулата нана я из. Цо яхачох, из Лиза хиннай ГIалгIай облисполкома председатель хиннача Горчханов Iаьлий даь-веший йоI. БорагIана боккха дезал хиннаб: виъ воIи кхо йоIи. Къонгий цIераш хиннай Бексолта, Башир, Къамбулат, Iийса. Хьалхара шиъ карарча хана воацаш ва. Къамбулата 83 шу даьннад, Iийсай — 72 шу. Эггара зIамагIвар даь коа Сурхо тIа а ваьха, хIанз Наьсаре Центркамаз оалача моттиге вахаш ва ший дезалца. Царел совгIа, кхо йоI хиннай БорагIана. Цар цIераш Маржан, Лепхан, Пердовс яхаш я. ЗIамагIъяр тахан а йолаш я, Газгиреев тайпан сагага маьре а йолаш, Наьсар-Керте ях из.\nСо зIамига кIаьнк волча хана, Октябрьски революце е Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа котало яьккха цIайш дездеш хилча, цига къамаьл деш, нахаца вIашагIкхета вена БорагIан вар оалаш хозар сона хийла. Бакъда са-сай из бIаргаго вIаштIехьадаланзар. БорагIана яйзар аьнна хет сона ше даьккхача Советий Iаьдала къиза а камаьрша а оагIонаш. Мохк меттаоттабаьчул тIехьагIа хинна шераш, наха а Iаьдало а сий деш даьхар аьнна хет сона цо. Къаьстта а цун цIи боча яр школашка дешаш долча, «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть йовзаш долча берашта.\nБорагIан кхелхав 1978-ча шера, дIавеллав Сурхо тIарча шоай тайпан кашамашка.\nТхоаш Мандре а БорагIан а ваьхача моттиге дахача, цига цхьацца сурташ даьхад оаха. Масала, царех да БорагIан ваьхача цIен сурт, Мии дIаеллача моттиге бисача боарза, БорагIана дIадегIача бIара сурташ. Иштта сона интернета чура корадир, кIалха Нальгиев Мандре аьнна яздаь цхьаькха скрт. Бакъда цу тIа виъ саг ва. Тахан сайгара уж малашб ала лоархIавац со. Къамбулата а кхыча Мандречун гаргарча наха а из сурт шоашта довзаш дац аьлар. Цу тIа латтараш малашб а хана йIоахала гучадаргда аьнна хет сона. Цу сурташка хьажа хьех аз, ер йоазув дешаш бола нах.\nИштта да-кх таханарча дийнахьа Граждански тIема турпалхочох Нальгиев Дотмарзий Мандречох вайна ховр а дувца йиш яр а.\nБакъда укхаза кхы а цхьа хIама тIатоха безам бар са. Юртарча ийс шера дешача школе аз хьаяьча музее да профессиональни суртанча хиннача Аушев Iийсас дилла доккха сурт. Бакъда из цо диллад повесть тIайолча книжка тIарча Мандречох тардаь. Ший бокъонца хинначох дукха тара дац аьнна хет сона книжка тIара Мандречун куц-сибат. Интернета чурча сурто геттара дика хьахайт вайна мишта дегI-кеп долаш саг хиннав вай мехкахо. Цудухьа цунга хьежжа сурташ вай художникаша кхеллача бакъахьа хетаргдар сона дIахо дIайодача хана.\nЦхьаькха цхьа хIама белгалдаккха а ловра. Юртсовето а, юртарча бахархоша а, районерча Iаьдало а Дотмарзий Мандре ваьха, турпала тIом баь моттиг хозагIа лелайича, цунга бIарглекхача дика хетаргдар. Хьехархоша (юрта йиъ школа я) дешархой цига экскурсешка кхувла, цу кIийлен тIа денал долаш кхебе а беза, аьнна, хет сона.\nМандречо ший нана дIаелла моттиг, цун боарз\nБорагIана дIадег1а бIар


Къилбаседа Кавказехь болх лохуш 1-3 бутт болу, аьлла белхазаллехь бехачу нехан кхоалгIачу декъо, 9% наха шаьш эха шарахь лоьху къахьега меттиг, боху, ткъа 26% респонденташ болх лоьхуш лела шарахь лаххара а. Дустар – Краснодар-махкахь, масала, болх боцчех 19% бен яц шарал сов къахьега меттиг лохуш. Иштта ду HeadHunter цIе йолчу онлайн-рекрутинган платформо далийна терахьаш.\nКавказ.Реалиина HeadHunter-о бовзийтинчу талламо гойту Къилбаседа Кавказехь хеттаршна жоьпаш деллачу нахах, шаьш болх бечу меттигашкара дIа а ца бовлуш, керла болх лохуш 36% хилар.\nБолх еххачу хенахь цакарочех бу юристаш, кхерамзаллин декъан говзанчаш, административан персонал, бухгалтераш. Респондентех кхоалгIа дакъа леткъа болх карон вуно хала хиларна.\nХеттаршна жоьпаш деллачу къилбаседа-кавказхойх 25% хоуьйту, шайна шаьш болх лоьхучу юкъанна баха оьшу ахча шайгахь кIиранна бен цахилар, 22% - шина кIиранна, 16% нахана ахча тоьу баттахь шаьш къинхьегам лоьхучу юкъанна.\n"Экономикера хьал талха доладелча, къахьега меттиг алссам леха безаш, якъо хIутту. Говзанчаш дефицитехь хилар а, болх лучара хIун корматаллаш лоьху, конкуренци муха ю хьажжина хьал хIутту. Ткъа Къилбаседа Кавказерчу конкуренцех дерг аьлча, 5 стаг ву цхьа меттиг къовсуш", - боху HeadHunter-Юг цхььнакхетараллин пресс-векала Манохина Алёнас.\nЦо дийцарехь, Кълбаседа Кавказехь дефицитехь бу медицинан, фармацевтикан, машенийн бизнесан, информцин технологийн говзанчаш а, белхахойн персонал а. Оцу хьукматашкахь ши стаг ву цхьа меттиг къовсуш, иштачу говзанчашна атта ду болх карон.\n"Амма говзанчаш оьшучул совболчу хьукматашкара цхьа белхан меттиг къовсуш ву 7 стаг – юриспруденцера, кхерамзаллин хьукматашкара, лаккхарчу менеджментера корматалла ерш а, къона говзанчаш а бу уьш", – дийцира Манохинас.\nЯхначу гурахь Оьрсийчуьрчу регионашлахь уггаре лакхара белхазалла йолу мохк бара ГIалгIайчоь. Белхаш бацарца къастабеллачу мехкийн кхаа лидершлахь яра Нохчийчоь а, РИА Новости агенталло бахарехь.


9 стаг вийна Димашкъехь\n9 стаг вийна, 20-х лазийна ПIераскан дийнахь Шеман коьртачу гIалахь Димашкъехь. Меттигерачу юкъараллин жигархоша бинчу хаамца, пачхьалкхан телевизионан хIусамна хьалха эккхийтар дина, ша а леш, бекхам бан араваьллачу стага.\nЦара дийцарехь, и теракт хилла Шеман пачхьалкхан президентан Асад Башаран дуьхьалончаш рузбан ламаз дан гулбала безаш болчу маьждигана хьалха. ПIераскан Iуьйранна, масийтта стаг а лазош, эккхийтар дира пачхьалкхан транспортан кампанин офисан уллехь.\nИ эккхийтар динарш террористаш бу, аьлла, дIахьедар дина Iедалша. Кху беттан 12-чу дийнахь дуьйна, Аннан Кофин планаца а догIуш, маслаIатан раж юкъаяьккхина Шемахь. Амма адамашна тIехь ницкъ бар соцуш дац цу пачхьалкхахь.


Тазиев Iелина тIехь кхел йолийна Ростовехь\nГIалгIайчохь а, цунна гонаха а яккхий теракташ ярна лаьцначу, тIемало хиллачу Тазиев Iелина тIехь кхел йолийна тахана Дон тIерачу Ростовехь.\nГIалгIайчура Лакхарчу Кхелехь дIаяьхьа езаш яра и кхел. Амма Къилбаседа Кавказан гонан кхелан зорбан-секретаро Катькало Аленас ма-аллара, тешашна а, кхелахошна а боккъалла кхерам бу аьлла, Оьрсийчоьнан Инарла прокуратурин дехарца Ростовехь дIахьур ю.\nТазиев тIех кхераме а лерина, цкъа а ца хиллачу кепара кхерамазалла ларъяр чIагIдина Къилбаседа-Кавказан кхелехь. Лаьцчхьана дуьйна иза латтийначу Лефортово набахтера ши кIира хьалха вигина иза Востов-гIала.\nТазиеван гIуллакх 4 бIе томах лаьтташ ду. Эзар стаг ву зе хилла лоруш. Официала хьесапехь ондда тоьшаллийн бух а, 200 теш а воллушехь, Оьрсийчоьнан Бехк-Такхаман кодексера 15 еза артикл кховдийначу Тазиевс шинагехула бен ша бехке ца лерина. Низамехь йоцу герзан тоба вовшахтохарехь а, низам дохош герз эцарехь а, шегахь латторехь а. Кхелан хIусамехь шега кховдийна важа бехкаш а керстадира Тазиевс.\nИштта, ша вахьабхо ву алар а нийса ца лерира цо.


Анализ а, Комментареш а, Мангал-бутт 01, 2013\nКремлана балеяьлла "Вконтакте"\nОьрсийчуьра уггаре а дукха интернетхой шена гергаоьзначу социалан машанех ю «Вконтакте». Карарчу муьрехь цхьана бевзаш боцчу ницкъаша хьовзамашка даьккхина цуьнан дахар. Маситтаза нисделла цунна вирусаш тΙелеташ, ткъа деношкахь Ιедало ша зуламе лоручу сайтийн Ιаьржачу тептар тΙе яьккхира иза. ТΙаккха хаам бира, иза гΙалатлонна нисделла, аьлла.\nСтигалкъекъа-бутт 25, 2013\nДеша лаьий? Ахча охьадилла!\nШаьш школа чекхйоккхуш, мел самукъадаьлла кегирхой белахь а, кестта баккхийчийн къизалло Iовжор бу уьш. Уггаре хьалха, ши-кхо бутт баьлча, духьалдер ду институте боьлхуш ахча даладезар. Бакъду, иза-м царех дукхахболучарна хаьа. Къа ду-кх цунах цкъачунна ца тешачийн...\nБерашна дихкина школа яккхар даздан\nОьрсийчохь доьрзуш ду рогΙера дешаран шо. Кестта школа ерзош, кхиаран тоьшаллаш-аттестаташ схьа а оьцуш, иза шайн, кегийрхой кепашкахь, самукъне даздийр бу мехкарша а, къонахоша. Амма мустбина оцу синкъераме сатийсам нохчий дешархошна. ЦΙе яккха да вац, хьан омра дина, амма дихкина берашна Нохчийчохь ког хеццна дешар билгалдаккха а.\nХIинца хIун ун даржийна Нохчийчохь?\nНохчийчохь цхьана а Ιедало я хьукматаша а дуьззина бахьана толлуш а доцуш лаккхара лаьтта баларш, кест-кеста яьржа кхечунхьа хуьлуш а йоцу цамгарш. Оцу хьоло яьхна дарба лоьхучу нохчех оьрсийн мегаполисаш.\nСтигалкъекъа-бутт 22, 2013\nИракъан векал Урдунера эккхавар доьху гуламхоша\nУрденерчу бахархоша а, цигахь тховкΙело карийна бехачу иракъхоша а гуламашкахь емал во кху деношкахь Иракъан Ιамманера векал. Цуьнна Урдун-махкара дΙаваха тΙедожадо наха.\nАдаман чарх карийна Теркйистехь\nТеркйистерчу Iели-Юьртахь адаман даьIахкаш карийна меттигерчу берашна. Уьш толлуш ю хΙинца Новр-ГΙалара лабаратори. Ишттаниг иккхича, къиза тΙом бирзина баланза хиларе терра, геннахула дΙасадаьржа махкахь. Хууш дац, карийна дакъа муха толлур ду-м. Кремлан лаамца дихкина нохчашна беллачийн даΙахкаш кегон а.


Некъан низам лардийраш\nМел жима бахьана даьлча а, гечдар доцуш, некъахь машенашца леларш сецош, гIуданаш детташ, цаьргара машенаш дIайохуш, некъан низмам чIагIдеш, каде хьийза кху деношкахь Нохчийчуьра некъан испекци. Къаьсттина цатовриг ду нахана полисхоша, юьхь а йохуш, шайга ден къамелаш.\nКарабеъна бутт болабелча ницкъаллин структурашца дIаехьначу кхеташонехь махкахь некъахьовзамийн терахь лакхадаларца доьзна мехкан куьйгалхочо, телевизионехь гайта а гойтуш, белхан эвсаралла лакхаяккхаре вехна, некъан низам лардечу урхаллин хьаькам.\nЦо хадам боллуш дIахьедар дина: «Лампанаш латийна а, доьхканаш дIатийсина а доцуш вогIу некъахочуьнга машен гIуданан лоттийле дIахIоттаяйта».\nПачхьалкхан низамца нахера машенаш схьаяха мел бакъо яцахь а, цо аьлларг шайна ма-тов кхета а дина, хIетахь дуьйна, тIех каде, йоккхачу жигараллица воьду-вогIург сецош, гIуданаш детташ, машенаш чоьхьарчу гIуллакхийн урхалле дIакхуьйлуш, къардайна хьийзабо некъан низам лардан декхарийла болу полисхой.\nГIуллакх мел гена даьлла аьлча, цара лампа летта яций, доьхка тесса даций бохуш машенаш сецо йолийна ур-аттал ярташкахь долчу, наггахь бен машен ца йоьдучу кегийчу урамашкахь а.\nЦу хьокъехь дуьйцуш ву Теркйист кIоштера Эльмурзаев Зайнди. «Сан белха меттера федералан боккха некъ 80 метр белахь кхин гена бац. Машен юха а яьккхина 20 метр ваьллехь кхин гена ца ваьлла со сацийча. Бахьна лампанаш а, доьхка а».\nСо чехка воьдуш а вац, боккхачу некъа тIе ваьлла а вац бахар эрна хили. Со шайн ден хеннара волушшехь, схьадеш юьхь йоцуш къамел ду, машен дIаяийта олий кехаташ а дIахьо.\nСо тIаьхьаваха, машен дIахIоттаяйти низамхойн керта. Бакъо хилар-цахилар чоьте оьцуш а дац. Iедалдас аьлларг кхочуш деш ду шаьш бах.\n«Iедалдас, ярташкахула дуьйла а луш, нахана тешнабехк, ямартлонаш е боху шуьга? Кегийра некъаш а тидам-тергонехь а латтош нахана гIуданаш детта боху шуьга Кадыровс ? Шу хIун бакъо ю машенаш дIаяха?\nИшта хетттарш хIиттича луш долу жоп а ду шалхо йоцуш: «Реза дацахь, пуркаратуре арз дан деза-кх». Массарна а хууш ма ду прокуратурехь леткъам бан вахнарг, тергал дIа ца вой.\nХIара тIаьхь-тIаьхьа гена долуш долллу, лартIа догIучу меттана. ДIасадиттина-а, машенан чехкалла жимма сов яра аьлла, 500 сом гIуда а тоьхна, мукъавалийти со. ХIара кхузахь дерг мел акхачу махкахь а хуьлийла а дац». Цу кепара дуьйцура полисхоша лелочух теркхочо Эльмурзаев Зайндис.\nНизамхоша бух болуш а, боцуш а бечу харц тIеIаткъамна гIайгIанечу ладегIамехь кхобуш бу кхечу кIошташкара бахархой а. Кху деношкахь шен доттагIчуьнца нисделлачух дуьйцуш ву Новр кIоштера Гилани.\nГилани: «Ишколера, ламаз карла а доккхуш, цIа ван ваьлла сан накъост боккхачу некъа тIе а кхачале саца а,вина, дIа вигина хьийзийна, токхамаш байтина. Дош ду иза? Мел цатору гIуллакх эцна водахь а, лато езаш ю лампанаш, дIавехка веза ша?\nКадыровс доьхка тесна дацахь, машен схьаяккха аьлла боху. Ой, федералан некъа тIехула вогIуш а велахь, цо некъабакъо а талхийнехь схьаяккхахь, мел и яккха йиш яцахь а. ХIун ду лелориг, мича кхача гIерта? Кадыровс нах дехьа-сехьа а ма бовлийта, дIаса а ма бахийта ма ца баьхна цаьрга.\nЦо и аьлча, кхара-м тоьпаш а еттар ю, суна хетарехь. Цхьанхьа а ма дац кхузахь дерг. Кху чохь лелаш дерг хIун низам ду-те? Цхьа низам дан а дуй те кху чохь болх беш аьлла хета-кх суна а, нахана а».\nХIинцца кху деношкахь.Къилбера,Тюмен кIоштера 5 эзар чакхарма некъ а бадийна цIа веъна тхан юьртахо, ДегIастана ГIизлар гIалахула а ваьлла. Оццул некъ тоьхча цкъа доцург сацийна вац ша боху цо, ткъа кху Нохчийчохь 5-6 саца а вина латтийна. ХIара хIун ду суна-м ца хаьа».\nНекъан низам лардечу полисхойн хьокъехь къамел динчу Гиланичух тера дог-ойла ерш, чот йоцуш дукха бу Нохчийчохь. Дестийна ала а доцуш цаьргахь, бахархошкахь хаза нехан санна гIело яллайо некъаца а, юкъараллехь а церан синтем а, къепе лардан декхарийла болчу низамхоша.\nКхераме ду машен лелочунна яртийн урамашкахь а


Кремлна цатайна Кадыровна Iамерко санкцеш тохар\nГIуран-бутт 21, 2017\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло "Магнитскийн тептаре" ваккхар ца тайна Кремлна. "ДогIуш дац санкцеш тохар, тхуна уьш доттагIалле ца хета, тхо реза дац", - аьлла Оьрсийчоьнан пресс-секретара Песков Дмитрийс.\nДуьхьал а цу кеппара гIулчаш яха там бу шаьш аьлла Кремлан векало. Iамеркан бахархойх тептаре язван кхачош Кадыровх тера мила ву аьлла хаьттича, кIезиг бу царлахь цуьнга кхочу нах аьлла, жоп делла Песковс.\nКхааридийнахь дийца даьккхира, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло санкцийн "Магнитскийн тептаре" ваккхарх Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\n"Кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, къоманна тIехь къизаллаш лелорна" аьлла, билгалдаьккхина министраллехь.\nГейшна тIаьхьаваьлла лелла, царна тIехь гIело латтийна аьлла иштта оцу тептаре язвина Устрада - гIалин полисхойн декъан куьйгалхо Катаев Аюб а.\nКадыров Рамзан Iамерко "Магнитскийн тептаре" язвар "русофоби" а, "Iовдалалла" а ю аьлла тIеман а, кхерамзаллан а комитетан куьйгалхочун гIовса Клинцевич Франца.\nIамерко хIоттийначу "Магнитскийн тепатрехь" верриг а 49 стаг ву. Бу царлахь Талламан Комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр а, Думан депутат Луговой Андрей а, Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад а.\n"Нохчийчоь бусулбачу мехкашлахь тахана маьрша мохк хилла дIахIоьттина Нохчийчоь. Дуьненаюкъара терроризм яржарна дуьхьало а латтош. Цхьа бIаьрзениг хир ву тахана и ца гуш", - аьлла, яздина шен Фейсбукерчу агIон тIехь сенатора.\nТутмакхаша даим аьрзнаш дора, шайн бакъонаш оцу набахтин хьаькамаша а, хадархоша а хьоьшу, бохуш. ХIермитаж фондан аудитор Магнитский Сергей, хьаькамаша ловзо даккхий ахчанаш Iорадохуш, толлучу хенахь, Iедална ял дIа ца елла аьлла, бехктакхаме гIуллакх хьалха а теттина, лаьцнера.\nИзоляторчохь лаьцна шо дузуш кхелхина иза. "Магнитскийн тептар" Iамеркан Iедалша тIеэцна иза кхелхинчул тIаьхьа.\nОцу кехато доьхку цIераш кхайкхийначу, иза валарна бехкелоручу нахана шайн мехкашка бахка.


Американ талламан сервисашна ца карийна COVID-19 вирус схьаяьлла хьаст каро\nУханера вирусологин институт\nАмерикан талламан сервисийн аьтто ца болу коронавирусан хьаст каро, COVID-19 пандемин бахьана хиилла долу. Оцунах лаьцна аьлла ду, къайлах долчура схьадаьстинчу амеркахойн талламхоша кечдинчу рапортехь.\nАналитийн цхьа дакъа хеташ ду адаман шеца и вирус йолчу дийнатца контакт хилар бахьана долуш даьлла ун боху верси нийса ю аьлла. Кхечарна хета хила мега вариант ю аьлла, оцу вирусах ларамаза ун далар Уханерчу вирусологин инститерчу белхахошна, масийтта оцу институтан белхахочуунна 2019-чу шарахь гуьйранна пневмания (пехийн цамгар) кхеттера.\nШи а верси бух болуш ю лач хаамийн, нисса хIара ду хьаст аьлла гойтуш долу тоьшаллаш, ца карийна, цхьана декъана оьшуш йолу информаци яла Китай реза ца хилларна.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена омра делла кечдинчу рапортан юкъара жамI довзийтира америкахойн талламо ТЬовбеца-бутт чекхболуш. Къайлах долчура схьадаьстинчу документа тIехь ю масех хьалха хууш хилла йоцу юхе. Американ аналисташа лору, вирус биологин герз санна кхоьллина цахилар, дукхахболчара жамI дина иза генетикан модификаци йина яц аьлла.\nРапортехь аьлла ду, Уханерчу институтехь зераш деш хилла коронавирусийн хIу эдарца доьзна, амм COVID-19 юкъаяккхинчу, коронавурисан лард каро аьттонаш бац.\nГучуяларан лард долуш хила мега аьлла "лахара тешна хилар а долуш жамI дина америкахойн 4 талламан сервисо.\nЛабораторера схьаялар долуш ду "тешна хилар юккъера дакъа а долуш" аьлла жамI дина цхьана талламан сервисо.\nГовзанчаша билгалдоккху, керла вирус гучуяьлча цуьнан бух лаха оьшу дуккха а хан. Масала, 2017-чу шарахь хиира, 2002-чу шарахь Къилба-Малхбалерчу тайпаналлин пневманин ун даржаран хьаст, Юньнань провинцехь хьеха чохь деха, тIемадовлу дехкий хилар.


Шемахь машар лехаран барам болийна Женевехь\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино Женевехь рогIера бертан дийцарш айдина Шемин президентан Асаданний, цигарчу гIаттамхойнний агIонашна юкъахь. Махкарчу режимой, оппозициной вовшаца халла ларбеш схьабахьа машар чIагIбархьама долийна и дийцарш.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн юкъарлонан леринчу векало де Мистура Стеффана журналисташца къамелдеш элира, «коьртаниг ду тIеман хьал политикан юкъаметтигаш къасточе даккхар». Шемахь тIом лаьтта пхи шо кхочуш хIоттийна хIара рогIера машар лехаран барам. 270 эзар стаг вийна Шемахь, махкахваьлла миллион сов вахархо.\nХIинца Женевехь дуьйладеллачу дийцарех хьалхара мур аьлла бертахоша, иза 10 дийнахь лаьттар бу. ШолгIа мур болалур бу кIиранах бертахоша садаьIначул тIаьхьа. КхоалгIа мур, лаам бу бертахойн, Шемара Iедал хийцаран хьокъехь дIабахьа.


Мархий беттага кийчалуш я ГIалгIайче — Сердало\nГIалгIайчен Мехкдас Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека тIадиллар камаьрша мархий бутт Рамадан болалуш сурсата моллагIдолча дуача хIаман маьхаш лакха хургдоацаш ярмаркаш а е, федераральни наькъаца ламазаш де моттигаш а кийчъе, меценаташ юкъеозарца наха гIодарах дола ногIалаш а дIакхахьа мархий бутт чакхбаллалца йолча хана аьнна.\nУкх 2018 шера мархий бутт дIахьоргба май бетта 17 денгара июнь бетта 16 денга кхаччалца долча деношка. Шерадаь дIадихьача Правительства вIашагIкхетаре вице-премьер йолча Гойганаькъан Мадинас яхачох, ГIалгIайчен Правительствос чIоагIа а яь тIаийцай мархий бетта дIахьоргдолча вIашагIкхетарех йола план. Мехкарча маьждигашка а, мехка аравоалача-чувоалача латтача посташка а нахага марха дастийта хурмаш, хий Iалашдергдолаш да. Цул совгIа, мехка массайолча шахьарашка а районашка а «Рамадана чатар» яха ногIалаш дIакхохьаргдолаш да мархий бутт чакхбаллалца. Цу тайпара цхьа доккха ногIал, хьалха оаха ма яздара дIахьоргдолаш да Москве а. «Къасьтта теркам бергболаш ба бусалба динца из мишта хила деза белгалдеш телепередачаш кийчъерца а, юрташкара мотигаш цIенаерца а», — аьлар Гойганаькъан Мадинас.\nИштта вице-премьера хоам бир, мархий бетта хина, газа, тока даькъе дола шоай хаттараш мехка бахархой тIадахьа аьттув хургболаш Правительстве оперативни штаб вIашагIъеллай аьнна. «Хоам цхьалхабоаккхаш хургба деннеи-бусеи сеца юкъ йоацаш. Оперативни штаба болх дIахьош хургба май бетта 15 денгара июнь бетта 17 денга кхаччалца», — аьнна тIатехар вице-премьера.\nМархий бетта кийча хиларах дола къамаьл дIахохьош ГIалгIайчен Мехкдас белгалдир меценаташ дакъакхувларца наха гIо-новкъостал хургдола ногIалаш дIакхахьа деза мархий бутт чакхбаллалца йолча хана аьнна. Цо яхачох, хIара бусалба сага декхар да, вахаре халонаш нийсъенна воаллача сага могача тайпара гIо дар.\nТайп-тайпарча муниципальни кхоллара викалашта хьалхашка декхараш овттадир Мехкдас къе, миска боахкача, гIо эшача наьха спискаш а овттае, цул совгIа, ГIалгIай Мехка Минсельхоза тайп-тайпара ярмашкаш йирца, дуача хIаман маьхаш лакха хургдоацаш болх дIа а хьо сийдолча мархий бетта аьнна.\nГойганаькъан Мадинас аьлар, цу даькъе эшашбола нах юкъебоалабирца, бокъо йоацаш маьхаш айдеш болча нахаца къахьега а из гIулакх метталоаттаде а лаьрххIа балха тоаба вIашагIйоллаш я аьнна. «Керттера тоабан декхар да базарашка а тикашка а дуача хIаман маьхаш тахкар, из г1улакх дIанийсдар», — аьлар вице-премьера.\nБаматгире Юнус-Бека белгалдир мархий бутт дин тIехьа чIоагIвалара а дика хIамаш хьадара а лоархIаме ха я аьнна. Цул совгIа Мехкдас аьлар, мархий бетта цхьаккха тайпара корта бохабу малараш хилийта йиш яц аьнна. Иштта цо тIадиллар «Кавказ» яхача федеральни наькъаца ламазаш де моттигаш Iалашъе аьнна. Из доацаш Евкуранаькъан Юнус-Бека Юртбоахама министерствона тIадиллар федеральни наькъаца мел долча маьждигашка наькъа болхаш боагIаш болча наха марха даста кхоачам Iалаш бе аьнна.\nМархий бутт хьатIакхача массехк ди мара дисадац. Вай могаш маьрша долаш хьатIа а бена, иштта къиноех цIенденна долаш дIагIолба камаьрша мархий бутт.\nДогIах веддар кхуркхолга кIала ийккхав →


www.islamannur.org - Бусалба динан новкъахь дуьззина цхьа де\nБусалба динан новкъахь дуьззина цхьа де\nБусалба стеган синкъерам а, синтем а, ирс а - цо шен денош а, буьйсанаш а бусалба дино ма-бохху нийсса нисйина дIахIитторе хьаьжжина ду, ша самаваьлчахьана юха дIавижжалц йолучу юккъехь.\n«Бусалба де» бохучух вай ала леринарг - кхин долу денош бусалба динехь нисданза дита деза бохург дац иза, вай ала леринарг - вешан доьзалехь ваьш дохучу денойх цхьа де дуьззина АллахIан дуьхьа дехаш даккхий вай, АллахI реза веш даккхий вай, хенех цхьа а хан пайдаза а ца яйъеш, оцу дийнахь гуттар а санна деххачу сахьташкахь тилвизарна хьалха хевшина а ца Iаш, ваьш я вешан доьзал ялсаманехь бу я жоьжагIатехь бу а ца хууш, АллахI вайна резахилла ву я оьгIазвахана ву а ца хууш!\nХIокху программица баттахь дай-нанойн балхара а, берийн ишколера а мукъа догIучу денойх, мел лаххара а, цхьа де мукъа даккха деза, пIерасканан де делахь а я шоьтан де делахь а.\nОцу дийнахь вайн таро хир ю - ваьшкахь а, вайн берашкахь а иман самадаккха а, чIагIдан а, иштта АллахIана муьтIахь хиларан кхача гулбан а - оцу бехачу баттахь дуьхьал хIуьтту дахаран халонаш лар атта ден болу, дайн ден болу.\nЛараме дай-наной! Хьоме бераш! Кхин дIа вай хьовсур ду оцу дийнан программин белхан кеп рогIехь шуна дIакховдо.\n- Сатасале ах сахьт хьалха хьалагIовтта.\n- Массара а цхьаьна ши ракаIат суннат-ламаз а дина, цул тIаьхьа витар-ламаз дийр ду.\n- Маьждигехь Iуьйра-ламаз дан гIур ду.\n- Iуьйранна доьшуш долу азкараш доьшур ду новкъа воьдуш, я хьайн хIусамна хьалха, я хьайн уьйтIахь.\n- Спортан кулубехь я новкъахь, чехка а ца водуш, водур ву, иштта дегI меттах доккху хIуманаш а лелор ду.\n- ЦIахь Iуьйранан кхача (марта) буур ду.\n- Чоь дIалуьстуш а, хIусам дIацIанъеш а, пхьегIаш юьлуш а, тIедуху духар дуьттуш а нанна гIо дийр ду бераша.\n- Ламазна я КъурIан дешарна къастийначу цIа чохь, массара а цхьаьна охьа а хевшина, цхьа жуз я жузах цхьа дакъа КъурIан доьшур ду, гIалаташ а нисдеш.\n- Зуьхьа-ламаз дийр ду.\n- Берашна юккъехь оьздангаллин а, Iилманан а барам айбеш зер (экзамен) хIоттор ду.\n- Имам Нававин «Шовзткъа хьадис» цIе йолчу я «Дикачу нехан бошмаш» цIе йолчу жайнера цхьа хьадис дагахь Iамор ду.\n- «ЛаилахIа иллаллахIу» бIозза (100) эра ду.\n- «СубхьаналлохIи ва бихьамдихI» бIозза (100) эра ду.\n- «АллохIу акбар» бIозза (100) эра ду.\n- «АстагIфируллахI» бIозза (100) эра ду.\n- «АллохIумма солли Iала саййидина Мухьммад» бIозза (100) эра ду.\n- Делкъа-ламаз дийр ду.\n- ТIаккха делкъанна садаIа дIадуьйшур ду.\n- Малхбуза-ламазан хан хилале ах сахьт хьалха хьалагIовттур ду.\n- Делкъенан кхача буур бу.\n- Малхбуза-ламаз дийр ду.\n- Цхьа шайх я Iеламстаг волчу гIур ду я иза чукхойкхур ву - берашна цхьацца динах долу хаза дийцарш а, пайде дерш а дийцийта.\n- МаьркIаж-ламазан хан хилале ах сахьт хьалха суьйранна доьшуш долу азкараш доьшур ду - бешахь, я цIийнан тхевна тIехь, я хIордан йистехь.\n- МаьркIаж-ламаз дийр ду.\n- ХIорамма а ша-ша цхьацца жуз я дешалуччул КъурIан доьшур ду.\n- Пхьуьйра-ламаз дийр ду.\n- Пхьор дуур ду.\n- ДIадуьйшур ду.\nЛакхахь дагардинарш дерриге дича, лахахь дерг а лардеш, бусалба динан новкъахь цхьа де чекхдолуш лору.\nОцу программехь дакъалоцур ду берриге доьзало: дас, нанас, дедас, денанас, кIентарша, йоьIарша.\nОцу дийнахь дихкина ду тилвизаре а, видеога а хьажар.\nЛакхахь дагардиначу дакъошна юккъе кхин долу дакъош дахийта а йиш йолуш ду, церан метта кхиниш хийца йиш йолуш а ду, масала: цомгашчунна тIехIитта дахар, я кхелхиначу гергарачуьнан кошана тIехIитта дахар, я сагIа далар, я доьзалан харжах совгIат дар, иштта дIа кхин а.\nУггаре а коьрта лоруш дерг ду – бусалба динан новкъахь доккхуш долу цхьа де, мел лаххара а, баттахь цкъа кхочушдар.


Коьрта яззам: Кирилл а, Мефодий а\n866 шо кхаччалц Моравехь Ӏийна, Кирилла а, Мефодийс а кхоьллира германийн епископатах йозуш йоцу славянийн килс, гочдира дин гӀуллакхийн текстийн цхьа дакъа Моравехь болчу славянийн матте, оцу Ӏалашонца кхоьллира лерина абат, глаголица цӀе а тиллина. Дукха хьолахь, иштта болх Килсано къобал ца бора[прим. 1], хӀунда аьлча Европан «варварийн» къаьмнийн меттанашкахь далла гӀуллакх дар лорура Ӏосалла. Амма Папас къобал бира Кириллан а, Мефодийн а болх.\nХьалха дин кхайкхочарех цхьаберш гӀиртира динан болх гочбан славянийн матте, оцу белхана грекийн я латинан абат а лелош, амма цунах гӀуллакх ца хилира, хӀунда аьлча славянийн маттахь дукха аьзнаш дара, ткъа грекийн а, латынан а абаташкахь оьшу элпаш дацара. И халонаш бахьнехь Кирилл волавелира славянийн абат ян, болуш болу кечам а лелош. Динан гӀуллакхан тексташ гочъеш вежарша лелийра грекийн дешнаш, славянийн меттанашкахь аналог ца карийча. И болх бечу хенахь цара кхоьллира массо а славянаш кхеташ болу литературан мотт. Нисса и мотт бу шираславянийн мотт санна бевзаш берг.\nИже (І) 10 оцу элпех кириллицин И я I муьлханиг муьлха ду, чоьтах талламхойн цхьа ойла яц.\nІ (Иже) 20\nЁж — Гипотетикан элп (йот тоьхна Е я О маьӀнийца), лигатуран юкъадеина — доккха йот тоьхна юс кепара.\nюс жиманиг —\nюс жиманиг йот тоьхна —\nюс доккха —\nюс доккха йот тоьхна —\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Глаголица&oldid=4979224»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 5 май 17:44


Мархий бутт хьахинна боллашехь марха ца а кхоабаш лелаш хиннав Цаген: «Сона бутт бIаргабайнабац», — яхаш хиннад цо, — «наха шийга «Марха хIана кхабац Iа, ва Цаген», — аьлча. Цхьан бус ер говр ийца, хи тIа вахав говра хий моладе аьнна, цIаьхха хи чу бутт бIаргабайнаб укхунна. «Ма чIоагIа кIал а баьнна, кIалхара хьалхьеж хьо, — яьхад Цагена беттага, — кхоана лоацагрба-кх аз хьо».\nЦкъа, лоалахой воккха саги зIамига саги базара говраш йоалае бахаб. Гостинице юхасайцаб уж. Воккхача сагаца эхь-эздел леладеш хиннав зIамига саг, цунга дика хьожаш, дикагIа бола кхача бахьаш, ше бIарчча дийнахьа арахьа фермашка гIолла эца говраш лехаш лелаш хиннав. Воккхача саго хьехар деш хиннад иштта дIагIо, иштта ала, хьалла магIа, хьажа яхаш. Из цу воккхача саго xlapa денна деш дола хьехараш кIорда а даь аьннад зIамигача саго, цхьан сарахьа Iохайша багIаш «Уж Iа деш дола хьехараш укх хьаь юккъе гIолла хьалъара-м даьннад сона», — кертах пIелг дIатIа а хьокхаш. «Из кертах хьалъарадалар да хьона из водар, из цу чу дисадаларе дар дика», — яьхад воккхача саго.\nАвтобуса чу вIашагIкхийттача нохчий воккхача сагаца чIоагIа эхь-эздел леладаьд гIалгIай зIмигача саго, цун бе боалла тIорми хьа а ийца хьал магIа а баьккха Iооттабаьб, ший моттиг дIа а енна Iахоаваьв фуд-малад аьнна хаттар даьд. Хозача гIулакхаца ше везавалийтав зIамигача саго. Из хьанав а мичара ва а ха безам болча воккхача саго хаьттад: «Мичара ва хьо? Хьанав хьо?», — аьнна. «Со даьра ва — аьннад зIамигача саго, -Наьсарера Нажа Алсбика». «Даьллахьи ма гIоагIача дачига вакх хьо ва-м», яьхад наж яха дахча дика йовзача нохчий воккхача саго.\nХьаькъал дола хьаким\nЦхьа районни хьаким волча ихав юртдоал вахийта со яхаш цхьа саг, дукха ухаш из кIорда а ваь дагадехад укхунна из волча юрта а ваха из мишта вах хьажа а, цун ков карта довза а. «ЦIагIа вий хьанаькх» — аьннад укхо хьаараяьннача сесагага «Вац» — сесаго а аьнна юха районе дIавахав хьаким. «ЦIавеча хьалвайтаргва Iа», — аьнна.\nЦIавеча марага сесаго аьннад. «Вай районни хьаким венавар, хьо цIавеча хьалвайта а йоахар. Ше юртдоал вахийта воал мотташ гIадвахав ер чIоагIа. Ваха дIачуваьннав юрт-да хила безам болаш хиннар, хьаким волча, салам- Iалам дерздаьчул тIехьагIа, могаш-маьрша хилар а хаьтта аьннад хьакимо: «Новкъост! хьона юрта доал дулургдац, хьай ковна а карта а доал ца дулуча, хьалхагIа хьай ков-карт чудерзаде, цIен доалде Iама, тIаккха хьожаргда вай». Уйла яь хургья-кх укхо, хьакимо яхачунга, корта чубаха чувенав къонах уйлаш а еш. Ший цIенна а ковна а доал ца дечо, юрта доал дергдац.\n← Маьрша дезал – вай кхоане\nКизгах хьаяь тамаш →


www.islamannur.org - Гергарачеран хьаккъаш\nХьалхараниг - «ар-Рохьм» («Гергарло») боху дош «ар-Рохьман» («Къинхетаменаг») бохучу АллахIан цIарах кхоьллина ду. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен хьадисехь тIечIагIдина иза.\nIабд ар-Рохьмана бин Iавфа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира, Сийлахь-Везчу АллахIа элира аьлла:\n«Со - Къинхетаме ву, гергарлонаш кхоьллина Аса, Сайн цIарах цIе а кхуллуш. Аса ял лур ю – уьш лелийначарна, ткъа уьш хедийнарг - Аса генавоккхур ву*» (Бухари, Ахьмад, Абу Дауд, Тирмизи).\n* Вуьшта аьлча: «Сайн къинхетамах генавоккхур ву Аса иза».\nЦхьа а къайле яц «къинхетам» боху дош АллахIан «ар-Рохьман» («Къинхетаменаг») бохучу цIарах даккхаран маьIнин. Цо гойту хIора гергарчаьрца а, тайпанхошца а къинхетаме а, дог лозуш а, диканаг лууш а хила везаш хилар.\nШолгIаниг - гергарало - адамийн схьадаларан бух тIера охьайогIу уьйранаш ю. Иштта вайн пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен сийлахьчу хьехаршкахь тергаме дина, гергаралонаш лелор важиб хилар а, гергаралонаш хедор дихкана хилар а.\nТкъа цо, цхьа а шеко йоцуш, шайн кIорггенашкара гергарлонийн марзонаш а, безамаш а, доглазарш а меттах доху, деган къайленийн кIоргенашкара вежараллин уггаре хаза синхаамаш ийдо. Цундела, шайна хIара бакъ йолу мехалаллин хазнаш евзиначул тIаьхьа, кхетош-кхиорхой декхарийлахь бу берийн кхетам ойлане бала болалучу шерашкара дуьйна а, гIеметтахIоьттиначу хенера дуьйна а, къар а ца луш, шайн берашна гергарлонийн а, тайпанхойн а, герагарчийн а хьаккъаш дIакхеторехь а, довзийтарехь а, хьехарехь а къахьега.\nОцу дийциначух доьзна ду, беран дагчохь нахаца цхьанакхетаре ойла кхиар, адамашца вовшех кхетар дезар а. Цунах доьзна ду, берашкахь шайний царний юккъехь гергарлонийн уьйранаш ерш а, тайпанах берш а безар. Ткъа и доьзалхо гIеметтахIоьттича, цуьнан хьекъал кхиъча, дог лазаран декхаро тIехьогIург кхочушдан хIуттур ву иза, баланехь волчу гергарчух дог лазаш хир ву иза, царна дика дийр ду цо, царна юккъерачу баккхийчаьрца лараме хир ву иза, царна юккъерачу кегийрачаьрца а, берашца а къинхетаме хир ву иза, царех баланехь волчуьнан гIайгIанан бIаьрхиш дIахьокхур ду цо, царех сингаттамехь а, халонехь а волчунна гIоьнна куьг а кховдор ду цо…\nКхиъна адам иштта йолчу хазачу амалехь хила йиш яц - гергарлонаш лелоран хаза гIиллакхаш тIехь кхиийчи бен, хазачу дикаллашна тIехь кхиийчи бен, гергарлолнан исбаьхьачу комаьршаллашкахь а, марзонашкахь а кхиийчи бен.\nХIинца, лараме кхетош-кхиорхой, хьомсара дай-наной, вай шуна схьадаладо гергарлонаш лелон дезаш хиларан хьокъехь дуьйцу аяташ:\n- «АллахIах кхера, Цуьнан цIарца аша вовшашка доьхуш волчу. Гергарлонаш хедорах а кхера. Боккъалаъ, АллахI шуьга хьоьжуш ву» («ан-Нисаъ»: 1).\n- «Хьакъ дерг дIало гергарчунна а, къехочунна а, некъахочунна а, амма барамал тIех исрап ма де» («ал-Исраъ»: 26).\n- «АллахIана Iибадат де, Цуьнца цхьа а хIума накъост а ма нисъе. Дений, нанний дика а де, (иштта) гергарчарна а, боберашна а, къехошна а, шайн гергара болчу лулахошна а…» («ан-Нисаъ»: 36).\nЦунна дуьхьал Сийлахьчу КъурIано гегарлонаш хедорах лардаларе кхойкху, гергарлонаш хедор – йоккха харцо а, боккха бохам а, вон зулам а лору, шегара иштта дерг долуш верг АллахIан неIалт хила а, жоьжагIате ваха а хьакъ хуьлуш.\n- «АллахIаца бина барт бохош болчарна а, и бинчул тIаьхьа АллахIа «ДIахIотта» аьлла омра дина (гергарлонаш) хедош болчарна а, лаьтта тIехь бохамаш баржош болчарна а кечдина неIалт ду, вон Iойла а ю» («ар-РаIду»: 35).\nШайн гергарчаьрца хIокху кепара зуламе, мостагIалле вон юкъаметтиг лелош болчеран чаккхе а, церан боьрзийла а иштта хилча, кхетош-кхиорхошна тIехь ду гергарлонаш хедоран хастаме йоцу тIаьхьенаш йовзийтар, гергарлонаш хедорах схьайолу сийсазлонаш а, вонаш а, бохаме тIаьхьенаш а кхетор.\nИштта кхетош-кхиорхошна тIехь ду шайн доьзалашна гергарлонаш лелорах схьадовлу стоьмаш а, гергарчийн хьаккъаш лардарах хуьлу пайданаш гайтар а, дIадовзийтар а.\nХIай, лараме кхетош-кхиорхой! Шуна довзаре дохкур ду вай хIинца гергарлонаш хIиттаран а, лелоран а стоьмаш а, пайданаш а. Уьш дийцина вайн массеран а хьомечу дуьххьарчу кхетош-кхиорхочо (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Уьш дийцина цо, аша шайн доьзална, берашна Iамор дацар-те аьлла, уьш кхетош-кхиор шайна тIехь долуш берш оцу бакъахьарачу новкъа хIиттор бацар-те аьлла.\n1 - Гергарлонаш хIиттар а, лелор а АллахIах а, эхартан дийнах а тешаран билгало ю.\nАбу-ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волчо - шен хьаша хазачу ларамца тIеоьцийла. АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волучо - шен гергарлонаш леладойла. АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волчо - муьлхха а цхьа диканаг олийла, я вист ма хуьлийла иза» (Бухари: 6137, Муслим: 47).\n2 - Гергарлонаш лелоро оьмар а яхйо, рицкъанехь шорто а йо.\nАнаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шен рицкъа алсам доккхийла а, шен оьмар яхйойла а луучо - шен гергарчаьрца гергарлонаш леладойла» (Бухари: 5986, Муслим: 2557).\n3 - Гергарлонаш лелоро дакъаза валар а, вон Iожалла а духатуху.\nАнаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Боккъалаъ, сагIа далар а, гергарлонаш лелор а бахьана долуш, АллахIа оьмарехь сов воккху, дакъаза валарах а, вон Iожаллех а хьалхавоккху» (Абу ЯIла).\n4 - Гергарло хIотторо хIусамаш юзу, даьхний кхиадо.\nИбн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, АллахIа нахах хIусамаш юзу, церан хьал-бахам сов а боккху. Ша уьш кхоьлличхьана цаьрга оьгIазе хьаьжна а вац И». (Нахах) цхьамма хаьттина: «ХIай, АллахIан элча, бахьана хIун ду цуьнан?». Цо жоп делла: «Цара гергарлонаш лелор бахьана долуш»» (ТIабарани, Хьаким).\n5 - Гергарлонаш лелоран бахьаница къиношна а гечдо, хатIех а цIанво.\nИбн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волчу а веана, цхьана стага хаьттира: «Боккъалаъ, доккха къа латийна-кх аса, ткъа тоба дан некъ буй сан?». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина: «Нана юй хьан?». Цо жоп делла: «Яц». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина: «Нена йиша юй хьан?». Цо жоп делла: «Ю». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Ткъа цунна дика хила хьо» (ибн Хьиббан, Хьаким).\n6 - Гергарлонаш лелоро барт-хаттар атта до, ялсамане а вохуьйту.\nАбу-ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шегахь кхо хIума долчунна АллахIа хьесап атта дийр ду, Шен къинхетам бина ялсамане а вохуьйтур ву». (Наха) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча, суна сайн дел-ненал а веза ву хьо, муьлхарш ду уьш, довзийтахь?». Цо жоп делира: «Хьайна ца луш сацийначунна – ло ахьа, хьайца гергарло хадийначуьнца - гергарло хотта ахьа, хьайна зулам дина волчунна - къинтIера вала хьо. Нагахь ахьа и (дийцинарг) дахь, АллахIа ялсамане вохуьйтур ву хьо» (Баззар, ТIабарани, Хьаким).\nАбу Мухьаммад Жубайр бин МутIIимас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Гергарло дохош верг (юкъаметтиг йохош верг) ялсамане гIур вац» (Бухари, Муслим).\n7 - Гергарлонаш лелош верг, и бахьана долуш къематдийнахь лаккхарчу даржашка хьалавоккхур ву.\nIубадат ибн Ас-Самита (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIа даржашкахь хьалавоккхуш дерг дийца аса шуна?». (Наха) аьлла: «Дийцахь, хIай, АллахIан элча». Цо дийцина: «Хьайца сонта хиллачуьнца - кIеда-мерза хила, хьайна зулам динчунна - гечде, хьайна ца луш сецначунна - ло, хьайца гергарло хадийначуьнца - гергарло дIахотта» (Баззар, ТIабарани).\nНагахь кхетош-кхиорхоша шайн доьзалашна хьалха хIокху куьцара хаза йолу сийлаллаш охьаяхкахь, церан гергарнаш царех гIадгIон йолу, церан самукъаден йолу, шеко а йоцуш, доьзалхо саьхьара кхуьур ву шен гергарнаш безарна тIехь, гергарлонаш дIахIиттарна тIехь, гергарчаьрца йолу уьйранаш чIагIъярна тIехь. Церан хьаккъаш а лардийр ду цо, церан сий деш а хира ву иза, церан самукъанашкахь а, лазамашкахь а декъашхо хир ву цунах, гергарчех балано лаьцначунна бала а байбийр бу цо, халонехь волчунна хало тIера дIа а аййийр ю цо, къечунна аьтто а бийр бу цо, оьшучунна гIоналлин куьг а кховдор ду цо.\nКхин хуьлийла йоцуш, дикаллин бохь бу иза, гергарлонаш лелоран уггаре лакхара барам бу иза.\nМа чIогIа оьшур-кх вайна, ма хьаште бар-кх вайна оцу кепара хаза бакъонаш шайн берашна Iамон йолу а, шайн доьзалаш оцу сийлахьаллашка нисден болу а кхетош-кхиорхой!!!


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Тема дарах дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Тема дарах дерг дуьйцу дакъа\n36. Хьусайнан кIанта Iимрана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьа стаг гира, нахаца ламаз а ца деш, юьстахваьлла Iаш волу. ТIаккха цо цуьнга хаьттира: «ХIай, хьенех! Нахаца цхьаьна хьоьга ламаз цадайтинарг хIун дара?». Цо жоп делира: «ХIай, АллахIан элча! Лийчар тIедоьжнера суна, хи а дацара суна». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира: «Латта леладе ахьа, иза тоьур ду хьуна» (ал-Бухари: 348).\n37. Iаммар ибн Йасира (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Цкъа Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цхьа гIуллакх тIе а диллина, вахийтинера со. ГIенах (лийчар тIедужу гIуллакх а нисделла) васвеллера со. Ткъа (лийча) хи а ца карийна, дийнат санна, ченала кирчинера со. Цул тIаьхьа, Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу со вухавирзиначу хенахь, цуьнга дийцира аса и айса динарг. Цо элира: «Хьайн куьйгашца иштта хIара хIума динехь а тоьуш ма дара хьуна». ТIаккха шен кераяккъаш цкъа лаьттана тIе туьйхира цо. Цул тIаьхьа, аьрруниг аьттучунна тIе а хьаькхна, шен шина куьйган духахьарачу агIонашна а, иштта юьхьана а тIе хьаькхира цо» (ал-Бухари: 347, Муслим: 368).\n38. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Пхи хIума делла суна, кхул хьалха цхьанненна а делла доцу. Аса толам боккху - беттан некъан генарчу сан мостагIчун дагчу кхерам божоран бахьаница. Дерриге латта Iибадат дан йиш йолуш дина суна, цIано ян мегаш дерриге цIена а дина суна - цундела сан умматера муьлхха а стаг, ламазан хан тIехIоттахь, массанхьа а ламаз дан йиш йолуш ву. ТIеман хIонсаш хьанал йина суна, сол хьалха цхьана а пайхамарна хьанал йина йоцу. ШапаIат дан пурба а делла суна. И доцург а, кхул хьалха хIора пайхамар шен-шен къоме воуьйтуш вара, ткъа со дерриге а адамалле ваийтина ву» (ал-Бухари: 335, Муслим: 521).


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Урок Ненан маттах лаьцна дош.\n1алашо: Дешархошна хаа деза, нохчийн мотт гут- тар ширчех цхьаъ хилар а, и муьлхачу бил- галонаша ч1аг1до а. Иштта дешархошна хаа деза, вайн мотт бийца атта а, хьалдолуш а хилар. Х1инцалера нохчийн литературни мотт кхиарх лаьцна кхетам бала беза, ха- ийта деза нохчийн мотт буьйцуш болу нах мичхьа бехаш а, дукхалле диллича мел бу а. Бераш кхето деза, шен ненан мотт доггах безаш воцчунна Даймохк а безарг цахиларх. Х1ун маь1на ду меттан стеган дахарехь?\nI.Хьехархочун дош. (Урок д1айолаялале уьн т1ехь язйина йолчу байтех пайда оьцу)\nСов чехка яхалаш.\nНенан мотт бийцалаш,\nБеран сурт хийцалаш,\nХьанал болх лахалаш,\n-Цхьана дешархочуьнга интонацица йоынуьйту и байташ.\n- Ца кхеташ дош дуй кхузахь?\n- Х1оттор вай оцу дашна дошаман статья.\nЖуккар [жуккаран, жуккарна, жуккаро, жуккаре,\nй; дукх. тер. жуккарш, й]. 1) Моз доккхуш боцу на- кхармоза. Жуккар бен чохь бара. 2) Наха бинчу бал- хах пайда оьцу стаг. И жуккар ю нехан къинхьегамах шен г1уллакх деш.\n-Кхета хала дуй байтийн чулацамах? Х1ун боху автора маттах лаьцна?\n-Муха кхуьуш бу нохчийн литературни мотт? Кер- ла дешнаш кхолладалар стенца доьзна ду?\n-Адаман дахарехь муьлха меттиг д1алоцу матто?\n- «Матто 1уьргара лаьхьабаьккхина» бохург х1ун ду?\nХ1унда аьлла иштта?\n- Мотт стенна оыпу? — бохучу хаттарна жоп ло, 4-5 предложени д1а а язъеш.\nII.Маттах лаьцна долу хаарш к1аргдар\n1.Дешархоша д1адоыну 1-чу аг1он т1ера нохчийн маттах лаьцна яздинарг. Хаттаршна жоьпаш ло. Д1аязйо шайна дагайог1учех цхьа-ши байт, нохчийн маттахь йолчу масех книгийн а, журналийн а, газетийн а ц1ераш. Юьйцу церан нийсаязъяран бакъонаш.\n2. Кхочушдо 3-г1а шардар.\nIII.Дозуш долу къамел кхиор\nСочинени язъярна кечам бар.\n2 «Хазчу дашо лам башийна» боху кица корта а болуш, жима дийцар язде. Муха бу оцу кицан чула- цам? Башийна боху дош муьлхачу маь1нехь ду? Даладе\n3.Дешархоша яздина жима дийцар х1окху кепара хилп тарло:\nХАЗЧУ ДАШО ЛАМ БАШИЙНА\nЦхьана дийнахь школера ц1а вог1уш вара со. Хазчу б1аьстенан дийно самукъане ойланаш кхуллура. Ц1еххьана цхьа жима йо1 гира суна, шайн кет1ахь болчу т1улга т1е а хиъна йоьлхуш 1аш. Т1е а вахана, иза хIунда йоьлху, хаьттира ас. Амма белхар кхин а ч1ог1а делира. Иза йистхилий- тархьама, бахьана лехира ас:\n- Хьажахь, суна г1о далур дарий хьоьга?\n-Далур дацара,- г1ийла элира йо1а.- Ас тахана вон оценка яьккхина, ткъа дадас со кхин школе йохуьйтур яц аьлла.\nДаккхий синош дохуш, юха а йилхира йо1.\nСо вист хуьлуьйтий ахьа цуьнга? - хаьттира ас.\nЙо1 цкъа цецъяьлла соьга схьаьжира,т1аккха корта охьата1ийра.\nТхуна юххерчу кех аравелира цхьа стаг. Иза йоь1ан да вара. Йо1 уьйт1а яхара.\n- Суна бехк ма билла, со хьоьга ала г1ертарг хьуна новкъа хетахь,- д1аволавелира со.- Йо1ана вас йинарг атта толур дерг ду. Вон отметка яьккхина долу бер ц1ахь дитахь, дешарна доккха зен хир ду. Суна хета- рехь, кхин ца 1амош 1ийр хир яц и йо1. Хьайн таро елахь, сан дехар дара хьоьга, оьг1азло д1а а яккхий, къинт1ера вала цунна. Ч1ог1а дагах кхетта йо1ана школе йохуьйтур яц алар. Дехьа цунна хазахетар, оьг1азло йиц а яй,- ч1ог1а хьаставаларца доьхура ас.\nДикка ладуьйг1ира йоь1ан дас, нийсса соьга схьа а хьоьжуш.\nТ1аккха, соьга куьг а кховдийна, чувахара.\nСо ц1ехьа волавелира. Амма гена вала ца ларийра. Йоь1ан аз хезира суна. Едда т1ееара иза.\n-Ваша, Дела реза хуьлда хьуна, со кхана школе йохуьйту. Дадас хьо дика стаг ву бахара. Кхин х1ун бахара хаьий хьуна цо? Со-м ца кхийтира цунах. «Хаз- чу дашо лам башийна»,- элира сан дас.\nСан 1одика йина, ц1ехьа хьаьдира жима дешархо.\nЦхьа боккха бала д1абаьлча санна, самукъадаьлла, бол ар сихделира сан.\nIV.Ц1ахь бан болх\n1. Кхочушде 1-ра шардар.\n2. Классехь яздан ца ларийнехь, жима дийцар ц1ахь чекхдаккха.\nНомер материала: ДВ-273520


АЛИЕВА Зарина. Сайн Хьехархочух дош... - ГАУ «Издательский дом»\nАЛИЕВА Зарина. Сайн Хьехархочух дош…\nЦхьаболчу нехан дахар киншкех тера хуьлу. Терхи тIехь дуккха а лаьтта уьш, цхьаъ вукхунах тера а йолуш. Киншка схьа а эцна, цуьнан агIонаш листа воьлча бен ца бевза цуьнан чулацам. Цул тIаьхьа киншкано тIеIаткъам бой, хьоьга ойланаш йойту, дуьнене хьежам кхуллу. Адамаш а деха дуьненахь: цхьадерш оьшучохь а, ца оьшучохь хьалхе яккха гIерта. Цхьана цIарна дуьхьа лела, дуьнен чохь мухха яьккхина а, шайн цIе йита лууш, «Со ву шуна!», – бохуш. Ишттачу нахана гондхьа еса «гIовгIанаш» хуьлу.\nЦхьадолу адамаш, тийналла йохо ца лууш, оцу тийналлах ийна, цхьанне а новкъарло а ца еш, аз айдина а, шайн дахарца дуьне цхьана семанна тIехь латтош, хуьлу. Иштта долу адам, цкъа довза аьтто балахь, хьан дахарехь йоккха лар йитаза ца Iа. Бексултанов Мусас ма-яздарра: «Нагахь Минкаилов Эльбруса нохчийн литературе керла хIума деанехь – иза цунна и нах гар а, уьш гайта хаар а ду, хIинццалц цхьаьннан а тидам ца хилла, ткъолгIачу бIешеран шоллагIчу эханехь кхоллаеллачу нохчийн интеллигенцин шатайпа чкъор. Уьш вайна гуш бу, амма вай тидамза тIехдовлу царна, уьш а, вай санна, карзахе а, боьхна а бац, цхьанхьа хьаьвдда-бевдда лелаш а бац: царна шаьш хийца я шайга хийцалур долуш хIумма а доцийла хаьа кху дуьнен чохь. Уьш хьоьжуш бу, ган лууш». Эльбрус царах, шен дийцарийн турпалхойх, цхьаъ ву. 20-чу бIешерийн шоллагIчу эханехь кхолладеллачу интеллигенцин чкъурах цхьаъ.\nЯздархо, критик, гочдархо, Iилманча ву Минкаилов Эльбрус. Суна хьехархочух Эльбрусах дош ала лаьа. Хьехархо уггар сийлахьниг ву. Шегахь долу Iилма, дахаран зиэделларг, гулдина хаарш дIадалар, Iилманехь керла чкъор кечдар хьаьнга-хьаьнга а далуш я лууш а дац. Иза коьрта проблема а ю вайн юкъараллин. Оцу сийлахьчу говзаллина, корматаллина Эльбруса 30 шо дIаделла аьлла, вай Iийча нийса хир дац. ХIунда аьлча университетехь цо хьехна шераш бен дац уьш. «Хьехархо» – говзалла а, цIе а шерашца юсталур яц. Хьехархо, ша дуьненахь волуш а, дуьнен чуьра дIавахча а вуьсу, хьехархо а хуьлий. Цуьнан ойланаша, хаарша маситта чкъор кхиадо, цхьана чкъурера вукху чкъуре а долуш, иштта кхидIа а. Масала, Сулейманов Ахьмадна, Айдамиров Абузарна а гондхьа гуттар а кегий нах хуьлура бохуш, дуьйцу. Церан беркате, Iаткъаме ойланаш тIехь кхиъна дуккха а яздархой, Iилманчаш бу. Ишттачара лард кхуллу, цунна тIехь кхоллало къоман идея. Уьш дIабевллачул тIаьхьа а церан йозанаш, ойланаш, кара-кара оьцу къамелаш: «хьенеха иштта олура, хьенеха иштта яздина», – бохуш, церан беркат кхидIа а даьржа.\nУниверситетехь хьехархо волуш а, литературин-исбаьхьаллин «Орга» журналан коьрта редактор волуш а, тахана цамгаро чохь сацийнехь а, Эльбрус Хьехархо ву. Ша журналан коьрта редактор волчу заманахь, шен хаарш, ца кхоош, мелла а литературица, кхоллараллица хьаса болчарна дIалора. Церан говзарш нисйой, журналан агIонаш тIехь зорбане йохура. Журналан редакце веанарг дIа ца вохуьйтура, гIо-накъосталла, хьехар ца деш: «Литературехь къоначеран чкъор ца кхиадахь, литературин кхиар соцур ду. МеттахIотталур боцу эшам бу иза культурина», – олура Эльбруса.\nЦхьана «генарчу геналлера» цхьа сурт диц ца ло: йоккхачу майданахь лаьтта Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университет, Iилманан дозаллин лам хилла. Цуьнан яккхий, еза дечиган неIарш схьайиллича, хьуо кхечу дуьнене кхаьчча санна, хеталора: Iилманан, хаарийн, синъоьздангаллин дуьнене. Пенаш тIера хьоьга схьахьоьжуш дешан а, ойланийн а говзанчийн суьрташ, суртдиллархочо Эльмурзаев Сайд-Эмина дехкина. Университетан гIишло шен куц-кепаца массо а заманаш: селхане, тахане, кхане чулоцуш яра. Университетан чоьнийн «академически» йовхоно, цу чуьрчу хаарийн, Iилманан хIуоно са токхе дора, хьан ойла лакхайоккхура, кхечу дуьнен тIе кхаьчча санна, хеталора.\nТIамо йохийра университетан гIишло. Цул тIаьхьа маситта гIишло хийцира. Делахь а оццу хьалхалерачу университетан куц-кепаца дузу ас Эльбрусан васт. Iилманех вуьзна, олучу дашца а, леларца а, хьажарца оьзда, са лакхалле кхевдина, шеца къамеле волург, милла велахь а, шен тIегIане нисвеш ву Эльбрус. Университетехь суна хьехархойх дуьххьара вевзинарг Эльбрус вара.\nУМХАЕВ Хьамзат. Дагадеъанчуьра…


Суртанча а вар из. -\nСуртанча а вар из.\nВайна массанена дика вовзаш вола гIорваьнна поэт, драматург, прозаик Хашагульгов Татречун Iаьла басарашца сурт хоза дилла ховш а хиннав. Укх шера 60 шу доал, цо эггара хьалхара цIенхашта сурт диллача денз. «Хьу хьакхар» яхаш цIи йолаш хиннад из. Хетаргахьа, ца ховш нийсденна хIама дац цо ший хьалхара болх хьуна хетабар. Мел бакъда хац сона, цун да Татре хьун хаьхо хиннав аьнна хезад сона. Цудухьа Iаьла а вар, цхьаннена ца йовзаш йола гаьнаш а цар цIераш а йовзаш. Уж дукха езаш а вар. Укхаза дагадох сона айса зийна цхьа хIама. Со волча хьоашалгIа хинна дIаболхача йоазонхошта юкъе вар Iаьла а. Квартирера дIаараваьлча, из хьан йиллаяр а хац сона, корсама хоза ткъовролг уллар. Берригаш дIатIехбаьлар, из хьал ца эцаш, хIаьта Iаьлас хьалъийцар из, дIайихьар шийца.\nДувцача суртал тIехьа, кхы а дукха сурташ дийхкад поэта. Масала, царех да «Топпар боаккхаш доахка бераш», «МаьтцIеле яха ерд», «Итар тIера гIалаш», «Бийса», «Малхара кашамаш», «ГIала юкъе йола пейзаж», «Iаьржача лоам тIара гIала», «ГIалаши лоамаши», «Шолжа-ГIалий тIара форд. Сайре», «Корах арахьежача гур», «ЙIовхал», «Iуйре», кхыдараш. Уж деррига цхьа шоай тайпара белгало йолаш да. Дерригаш хьалхашка дохк латтача хана даьхкача санна да уж, гойташ дола хIама къаьгга доацаш. Iаьлий ший вахар а дар иштта, кхоана фу хургда ца ховш, массадола хIама белгала доацаш: лаьца валлар, Ростове лелар, Наьсаре яьккха ха, Шолжа-ГIалий тIа ваха вахар, цигарча тIемах ведда Москве кхачар, столице кхалхар. Цу сурташка хьожаш хилча, уж дувзаде деза лакхе хьоахаяьча моттигашца. Цхьа ший тайпара сагото тIаяхьаш да уж.\nХашагульгова сурташ дайзадар Москве бахача наха. 1996-ча шера Къаьнарча Арбате доаллача актёрий Керттерча цIагIа хилар цун суртий гойтам (выставка). Кхы а ши шу даьлча, 1998-ча шера, цу тайпара моттиг вай мехка хилар. «Лоамий садахар» аьнна цIи а йолаш, Илдарха-ГIалий тIарча суртий республикански музее гойташ хилар цун кулго кхелла 52 болх. Цунга арахийца лаьрххIа буклет а яр, Iаьлий ший а, цун суртий а аматаш довзийташ. Цу тIа дар Iаьла суртанча санна вувцаш дола Хазбиева Хьавас, Клименко Галинас, Акиева Хьавас даь йоазош.\nТатречун Iаьла тахан воацаш ва, из кхелхав 1999 шера ноябрь бетта 11-ча дийнахьа. Ший лергдоацача йоазошта – байташта, дувцарашта, ховли-довзалешта, пьесашта – нийса, цо вайна дитад дуненцара ший бувзам мишта хиннаб гойташ дола сурташ а. Из никъ цо каралаьца 60 шу дизар а вайна деза да, хIана аьлча къаман суртанчаш болча наха юкъе ший белггалара моттиг цо дIалацарах.\n← Стали известны имена победителей муниципального этапа конкурса «Белая ладья» в Сунженском районе\nВ Назрани пройдет Агропромышленный форум →


Статья. "Ойла е Вай"\nГлавная / Другое / Статья. "Ойла е Вай"\nОЙЛА Е ВАЙ……\nДеллахь, ма нисса дешнаш аьлла-кх цо. Со тахана ч1ог1а цецвуьйлу т1екхуьучу чкъурах. Х1ан-х1а, церан дайн-нанойх. Шеконе дуьллу- кх цара вайн ворх1е а а дайшкара схьадеана г1иллакхаш, г1иллакхаш лардаран оьздангалла а.\nТхо цкъа а ца хастадо-кх аша аьлча, тхан нанас даима олура: дас хестийна горв хьалхаяьлла яц.\nСо ала г1ертарг-м бер чехойш кхиаде бохург дац, ма хьаста бохург а дац, дог ма эца бохургг а дац. Таханлерачу чолхечу, кегаеллачу заманахь, цхьаболу дай-наной тур-тапча а доккхий, шеен беро боьттинчу аьшпех а теший, хьолхий боьду школе. Амма дукхахьолахь юьхь1аьржа а х1уттий, д1абоду. Шуна гиний цкъа а д1а ма дийна дитто стом луш? Гур а бац цкъа а! И уггаре а 1овдалчунна а хуур ду. Амма х1ора а денна шайн бераш телевизоршна а, компьютершна а хьалха а хевшина, и ч1ог1а зуламечу передачашка хьуьйсучу хенахь церан тидам х1унда ца бо, терго хьунда ца йо? Оьрсийн маттахь маьттаза мел дерг, акхаройн бежнийн амалш ю кхиош ерш. Вайн маттахь цхьа сийсаз а дош дац телевизорчухула олуш, амма таханлерчу кегийчу берашка ладоьг1ча, со ч1ог1а холчахутту , хезаш дерг: « Ас хьо кагвийр ву», « Вуьйр ву», « Д1алакъалахь», Соьца лата воа, боьрша велахь» и д1. кх. Моьттур ду и дешнаш дерриге цара д1адуьзна.\nМичара схьадог1у и? Телевизорехула. Суна ч1ог1а хазахетара мультфильмаш хьалха, х1инца цу чохь гойтуш ду маьттаза мал дерг ницкъ бар, летар,ц1ий… Тоьар ма бара вай бина т1емаш! 21-б1ешо доладелча мукъане а вай йоза -дешарна т1едерза мегар дацарате? Яхь, г1иллакх , оьздангалла 1амо мегар дацара-те?\nВайн дайша лайна 1азап, баланаш, мацалла. Тахана урокехь д1ачутоьттуш ю ( урок хилча а, ца хилча а бен а яц) гамбургераш. Моьттур ду , 40 минотехь ца юуш 1ийча мацалла лийр бу.\nОьрсийн цхьа кица ду.: « Сытое брюхо к учению глухо» («Юьзна гай хааршна къора ду») и хилла-те вайн берашна?\nИ форма ца эцало бохуш боьлхуш болчара тайп-тайпана ц1армат мел йолу , къегаш мел йолу бедарш . оьцуш берашна. Моьттур ду уьш х1инцца циркехь шаьш гайта безаш бу. Церан метта эцийша шайн берашна ца тоьуш йолу 1аматаш, шайн берашна деша лаахь. Хьалха учебник ца хилча,уьш кхето хала ду, хьехархочо кхетийначул т1аьхьа шаьш болх бан ма беза цара, цхъа а стаг коч, бедар тега 1емар вуй, ша маха кара а ца оьцуш, даима а йоруш йолчуьнга хьоьжуш 1ийча?\nБераш мукъа а ца дуьтуш , царна г1уллакх дан 1амийча а х1умма хир дац царна. « Г1уллакх динарг велла вац». Олуш 1амийна тхо. Аса ца боху дан ца луш долу г1уллакх дайта. Ницкъ кхочург. Цо зен дийр дац : дика амалш кхиор ю дена-нанна г1о хир ду, шайна 1амор хир ду.\nСо кхин а цецвоккхург ду цхьаболчу дай-наноша шайна мотт оьшуш бац бохург. И бохучарна юкъахь дукха хьолахь цхьаболу хьехархой а хуьлу. Шеко йоцуш кхеташ ду, и тайпа хьехархоша доьшучохь муха дешна.\nНана а , ненан мотт а и кхетамаш вовшах муха бохур бу? Амма ненан мотт ца 1амийна аьлла дохкобевлларш-м гина суна.\nСан урокашкахь нохчийн мотт дика 1амош суьйлий а, г1умкхий а хилла, кхечахьара ц1а баьхкина шайн берашна мотт 1амабахьара ахьа, олий дуккха а дай-наной а хилла.\nМотт-м муьлххачу а къоман хиларх а, хаар зене дац, тахана муххале а.\nШен мотт ца ларар-кхерчан да цахилар , кхерчан да цахилар-маьттаза вахар ду».\nМаьттаза а ца дехаш,г1иллакх-оьздангаллица бераш а 1амош даха хьовсий вай? Шуна муха хета? Шу а дезаш, шун бераш а дезаш волу Альви.\nМБОУ « Гудермесская СШ №1»\nМинкаилова Малика Вахидовна.\nСтатья. "Г1ИЛЛАКХАШ ЛАРДЕ ВАЙ!"\nЦиклограмма "Домашние животные и их детеныши" (средняя группа)