ИЛЛИЦА ШЕН ДАХАР ДОЬЗНАРГ - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nИЛЛИЦА ШЕН ДАХАР ДОЬЗНАРГ\n01.08.2017 11:44 Вторник\nКочара и туьтеш сийна\nДийца, йо1, хьан делла хьуна?\nСийсара седарчий стиглахь\nЦа тоьуш хийтира суна…\nНохчийчохь г1араваьлла вевзачу поэтан Рашидов Шаидан дешнаш т1ехь даьккхина и башха илли ХХ-чу б1ешеран 70-чу шерийн юьххьехь дуьххьара д1аэлира. Зевнечу озаца, говза суртх1оттош, иллиалархочун экаме са хаалуш дека и илли массарна а дезаделира. Иза кест-кеста хезара радиоэфирехь, телевиденехь. Бакъду, к1орда-м ца дора иза, мел дукха цуьнга ладег1арх. Иллин лирически турпалхочух тарбала лууш вайн махкарчу дукха мехкарша сийна туьтеш ийцира шайна,уьш кочахь леладар цхьана ханна ламасте а дирзира. «Сийна туьтеш» иллина мукъам баьккхинарг а, сел тамехь и д1аолуш верг а тахана Нохчийн Республикин халкъан артист волу Абдукаримов Ильяс вара. Хьалха иза вевзарш дукха ца хиллехь, керлачу иллино дуккха а вайн махкахошна вовзийтира къона артист. Цуьнан ц1е ц1еххьана г1араелира Нохч-Г1алг1айн республикехь. К1езиг бацара иза уллера вовза луурш а…\nШен дукхахболу нийсархой санна,Сталинан хьадалчаша вайнах къинхетамза махках баьхначу муьрехь, оцу хийрачу махкахь дуьнент1е ваьлла ву Абдукаримов Ильяс. Иза дара Г1ирг1изойн махкарчу Ошски областана юкъайог1учу Узгенски к1оштарчу Ильичевка ц1е йолчу юьртахь 1952-чу шеран хьаьттан (август) беттан 26-чу дийнахь.Ильясан ден-Идрисан доьзалехь дуьххьарлера доьзалхо вара х1ара. Т1аьхьо-м цуьнан кхин а ворх1 ваша,ши йиша хир ду. Бераллехь дуьйна иштта ирс долуш стаг хилла вайн хьомсара иллиалархо. 1959-чу шарахь, шен боккха доьзал балош, ворх1е дай баьхначу Нажин-Юьртан к1оштарчу Мескита ц1авоьрзу Идрис. 1960-чу шарахь Мескитахь воьду Ильяс юккъерачу школан хьалхарчу классе деша. Бераллехь дуьйна вара к1ант нохчийн къоман зевне иллеш, эшарш дукхаезаш. Школехь доьшуш волуш хаало кхуьнгахь иллиалархочун пох1ма. Вайна массарна хууш ма-хиллара, советийн заманахь боккха тидам т1ебохуьйтура кхетош-кхиоран балхана, ткъа ламанхой культурин хьаьрма ийзор къаьсттина х1айттараллица д1ахьош дара. Бакъду, Нажин-Юьртан к1оштара бахархой, цхьаммо цхьанхьа ца ийзича а, шаьш бара, х1ора а бохург санна, илли ала, хелхавала а корматалла йолуш. Тамашийна хетара дара, и беркате «х1уо» хьакхаделла Абдукаримов Ильяс ца хиллехь. Мескитарчу юккъерачу школан лакхарчу классашкахь доьшуш волуш дуьйна а илли олуш вара кхиинавог1у жима стаг.Цунна ч1ог1а хазахетара Мамакаев Мохьмадан дешнаш т1ехь ша мукъам а баьккхина, Дагаев Валида д1аолуш хилла «Даймехкан косташ» ц1е йолу илли.\nШуьга ду маршалла, хьомсара\nДехийла, ирс хийла, 1ад1елаш\nШу оьзда г1иллакхаш\nДаймехкан безам бу!\nБарт болуш гулдалар\nсан дагна хаза ду…\nИштта Ильясана дукхадезачарах дара, Дикаев Мохьмадан дешнаш т1ехь Эдисултанов Шит1ас мукъам баьккхина, «Кавказан 1уьйре» ц1е йолу илли а.\nЛаманан баххьашкахь дешица\nбегаш беш,лепа хьо,\nШийлачу шовдан чу з1аьнаршца\nМалхаца г1аьттина Кавказан\nНажин-Юьртан к1оштахь а, Нохч-Г1алг1айн Республикехула х1ора шарахь д1ахьочу дешархойн хьажаршкахь, къовсамашкахь, фестивалашкахь Абдукаримов Ильяса кхиамца кхочушдеш дара и ши илли. Дукха дика х1окхо и иллеш д1ааларна, даима бохург санна, толаман меттиг кхочура х1ара доьшуш волчу школана. Доцца аьлча, Мескитарчу юккъерачу школан дозалла дара Абдукаримов Ильяс. К1ентан дахарехь уггаре а ирсе хан яра школехь доьшу хан. Дуьне цецдаккхал хаза 1алам: шен бен боцчу мукъамехь, яйн тулг1е етташ, охьадоьду Яьсси, са ц1ена нийсархой, могуш-маьрша да-нана, аьхна йиша-ваша. Кхин х1ун оьшу жимчу стагана ирсе хила? Дависарг, дукха сиха чекхъэккха и мерза зама! Ишта сиха чекхделира Абдукаримов Ильясан бералла. 1970-чу шеран б1аьстенан юьххьехь велира иза юккъера школа чекхъяьккхина, ткъа гурахь иза Даймехкан декхар д1адала эскаре вахара. Х1инца Самара олу,цкъа мацах Абдукаримов Ильяс эскарехь г1уллакхдеш хиллачу Куйбышев г1алех. Эскарехь вара аьлла, берахь дуьйна дезаделла иллиалар дита ца делира жимчу стаге. Делан къинхетамца кхеран гарнизонерачу эпсарийн ц1ийнехь исбаьхьаллин самодеятельность хиллера. Цу тобанна юкъавахара вайн махкахо. Амма, Куйбышевхь вара аьлла, Кавказах а, Нохчийчоьнах долчу иллешна хера-м ца велира иза.Эскарехь г1уллакхдеш Абдукаримов Ильяса Куйбышевехь даьккхиначу шина шарахь масех илли дара къоначу артистан репертуарехь. Оьрсийн маттахь делахь а, уьш дерриге Кавказах а,1аламат дукхаезачу Нохчийчоьнах дара.1972-чу шеран гурахь эскарехь г1уллакхдина а ваьлла, ц1авирзира вайн Ильяс.\nШийла деана и 1а,деца,ненаца марзо оьцуш, Мескитахь даьккхинехь а,1973-чу шеран б1аьстенан юьххьехь Гуьмсан к1оштан Культурин Ц1ийне балха х1оьттира иза. Концертмейстер-дара кхунах дуьххьара тешийна дарж. Шена т1едехкина декхарш кхиамца кхочушдеш, масех шарахь цигахь олх бира Ильяса. Цу муьрехь мукъам а баьккхина д1аэлира цо «Сийна туьтеш» ц1е йолу илли а. Ишта-м, Абдукаримов Ильяса поэташа дешнаш яздина иллеш д1ааьлла ца 1аш, ша дешнаш а, мукъам а боккхуш, д1ааьлла иллеш а к1езиг дац. Цо дуьххьара ладог1архойн кхиэле диллинарг шен «Нохчийн йо1» ц1е йолу эшар яра.Иза хазахетарца т1еийцира вайн махкахоша.\nЛаманийн баххьашка вуьйлуш,\nЯрташка со хьоьжур ву,\nМехкаршка иллешца кхойкхуш,\nШовданехь со соьцур ву...\nЦ1еначу озаца, къеггиначу пох1мица,говзаллин лаккхарчу т1ег1анехь йолчу корматаллица артиста д1аолу зевне эшарш а, иллеш а дезаделира халкъана. Самодеятельностехь болх беш велахь а, нохчийн къоман тоьллачу иллиалархойн мог1арехь яккха йолийра Абдукаримов Ильясан ц1е. Гуьмсехь концертмейстер волу къона артист 1978-чу шарахь Нажин-Юртан к1оштарчу Культурин Ц1ийне, дехарш а дой, балха д1авуьгу методистан дарже. Бакъду, цхьана-шина шарахь бен Нажин-Юьртахь болх бар ца хуьлу Ильясан. 1980-чу шарахь керла тоба вовшахтухучу Нохч-Г1алг1айн халкъан артиста Эдисултанов Шит1ас шеца болх бан Соьлжа-Г1ала охьавалаво пох1ме жима стаг. Ужахов Мохьмад хьалха а волуш, исбаьхьаллин куьйгалхо Нохч-Г1алг1айн Республикин халкъан артист Эдисултанов Шит1а а волуш вовшахтоьхнарг «Илли» ц1е йолу божарийн вокальни тоба яра. Нохч-Г1алг1айн Республикин ярташкара кхайкхина балийна, 1аламат пох1ме кегий нах бара тобанехь: Янаркаев Пинта, Абдул-Азимов Шахьрани, Пашаев Султан,Дадаев Хьамзат, Ясаев Мохьмад, Чакараев Рамзан,Зубайраева Тумиша, Абдукаримова Малика, Чакараева Маьлх-Аьзни. Т1аьхьо «Илли» ансамблана юкъабаьхкира Дидигов Билухьаьжа, Усманов 1имран,Магомадов Сайд-Ахьмад, йижарий Айдамировг1ар Аймани а, Малика а. Цхьа тайна аьзнаш церан дара.Цхьа башха иллеш цара олура, ладог1архойн ойла т1омайоккхуш, дегайовхо ч1аг1ъеш, даймахке безам кхуллуш, хьуо нохчо хиларх дозалла дойтуш.«Илли» тобанан иллиалархо-солист вара Абдукаримов Ильяс. Цуьнца цхьана къамелан жанрехь болх бан а ларавора иза – забаре дийцарш дуьйцуш хуьлура иза. И дийцарш дерриге а къоман дахарера схьаэцна, бокъдолчун бух т1ера хуьлура. Бакъду, цкъа а вайнехан г1иллакхийн гураш кегдина, къоман оьздангаллин доза хадийна ца хаавелла артист. Цо цкъа а ца лехна атта некъ. Вайнахехь товшйоцу забар а йина, хьовсархойн самукъадаккха ца г1иртина иза. Олуш долу дош говза, ира, ладог1архойн синк1оргене д1акхочуш хилла цуьнан даима. Балхана юкъара а ца волуш, 1илманан к1оргене а кхийдина Ильяс шен йолчу таронца. «Илли» тобанца болх бан ша д1аволалуш кхийтира иза корматаллин хаарш шен к1езиг хиларх. Амма иза воьхна ца хьаьвзира. 1981-чу шарахь Ильяс деша вахара Соьлжа-Г1аларчу музыкальни училище. Цигахь дешар очни кепехь дара, ткъа цу муьрехь шен доьзал кхоллабеллачу Ильясан болх д1атосийла дацара. И дерриге тидаме а эцна, Соьлжа-Г1аларчу культпросвет училище дехьавелира иза, дешар юкъах ца дуьтуш. 1985-чу шарахь кхиамца культпросвет училище чекхъяьккхина, диплом схьаийцира цо. Иза кхин а цхьа толаман терхи яра корматаллин лакхенашка боьдучу новкъахь. Цунах юьхьк1оме чекхвала собар,доьналла,хьуьнар хилира вайн турпалхочуьнгахь. Юьхьарлаьцначу 1алашоне хьаналчу къинхьегамца д1аг1ертар, халонашна хьалха къар ца луш, даима сих дуцаделла, ц1ийца дехаш хилла Абдукаримов Ильясан. Цундела дукхавезна артист даима махкахошна, хаддаза сий-ларам хилла цуьнга. Доггах къахьоьгург а, корматаллина муьт1ахь верг гуш хуьлу халкъана,махкана,денна зурманашкахь иза кхайкхацаварх. 1едало тидамехь латтош хиллера Ильясан хьанала къинхьегам а. Девзаш хиллера цуьнан доза доцу хьуьнар а,корматаллин таронаш а. 1987-чу шарахь «Иллин» тобанан куьйгалле х1оттаво Абдукаримов Ильяс. Корматаллин лакхенашка боьду некъ атта боцийла хууш,1аламат доккхачу жоьпаллица шена т1едехкина декхарш кхочушдеш, шина шарахь гергга «Иллин» тобанан куьйгаллехь болх бо цо.\nКегабелла беана мур бара Нохчийчохь ХХ-чу б1ешеран чаккхе а, ХХ1-чу б1ешеран юьхь а. Хийцамийн «хорша» «Илли» ансамблах хьаьрчира. Амма политикина мелла а гена волчу Абдукаримов Ильясана товш дацара къоман г1иллакхашна, искусствона 1аламат гена долу и шовкъе къамелаш. Шен бакъо т1еяккха йолчу 1алашонца эрна къамелаш ца деш, иза керла вокальни тоба а кхоьллина, юьстахвелира. «Дарта» яра Абдукаримов Ильяса кхоьллиначу керлачу тобанан ц1е. Халкъана,махкана дика бевзаш болу пох1ме артисташ бара тобанна юкъабог1уш; Аздамиров Сар-1ела, Абдулкеримов Хьусайн, Тепсуркаев 1елампаша, Щербина Светлана, Мазиева Раиса, Тарамова Марха. Бакъду юкъ-кара керла ц1ерш хаалора царна юкъахь Ахмадова Сейда (Дала гечдойла цунна), Идрисов Ризван, Мамаев Исмаь1ал иштта кхин берш а. Йоккха а, чулацаме а репертуар яра «Дартин».\nНохчийн г1арабевлла бевзачу поэтийн Арсанукаев Шайхин, Рашидов Шаидан, Юсупов 1азиман дешнаш т1ехь даьхна иллеш дара тобано д1аолуш. Даймохк беза 1амош, къоман кханенах дегайовхо ч1аг1ъеш, адамалле, къинхетаме кхойкхуш дара и иллеш. Вайн махкахь 1аламат ч1ог1а езаш т1елоцура «Дарта» ансамблан концерташ. Сий-ларам бара ансамблехь болх бечу артисташка, «Дарта» тобанан куьйгаллехь волчу Абдукаримов Ильясе. Бохамаша г1елдинчу шен къомаца хилла Абдукаримов Ильяс даима.\n2000-чу шеран асаран (беттан) 12-чу дийнахь Россин Президентан В.Путинан омрица Нохчийн Республикин куьйгалле вайн мехкан хьалхара Президент, Россин турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа х1оттийра (Дала г1азот къобалдойла цуьнан). Цо уггаре а хьалха тидам т1ебахийтиначарех яра вайн махкара спорт а, культура. Ахьмад-Хьаьжин дозадоцчу комаьршаллин беркат «Илли» тобанна кхечира. Ахьмад-Хьаьжа дарже х1оьттина дукха хан ялале духарца, мукъамийн г1ирсашца, кхидолчу хьашташца кхачо йира культурин белхалошна. Цхьайтта шарахь сов болх бира Нохчийн Республикин халкъан артиста Абдукариов Ильяса «Илли» ансамблан куьйгаллехь. Репертуар карлаяьккхира,пох1ме артисташ схьагулбира, вайн махкахь кест-кеста хуьлучу мероприятешкахь жигара дакъалоцуш, башхачу иллешца Нохчийн Республикин бахархойн самукъадаьккхира. Абдукаримов Ильяса куьйгалладечу шерашкахь говзаллин лаккхарчу т1ег1анехь корматалла йолуш, Нохчийн Республикин генна дозанал арахь евзаш, лоруш божарийн вокальни тоба хилла д1ах1оьттира «Илли» ансамбль. Халкъана 1аламат ч1ог1а дезаш а, вайн махкарчу ладог1архойн дегнаша т1елоцуш иллеш дара тобано кхочушдеш. Цундела вайн т1еч1аг1дан бакъо ю «Илли» ансамбло кхиамийн зовкх хьегна мур иза хилар. Абудукаримов Ильясан хьуьнар а, корматалла бахьнехь кхаьчнера «Илли» ансамбль цу зовкхе аьлла хета.\nАбдукаримов Ильяса яздинчу дешнаш т1ехь мукъамаш баьхнера Димаев 1елас, Усманов 1имрана, Мусхабов Исмаь1ала, Дадашева Тамарас, Дидигов Билу-Хьаьжас, Мазаев 1альвис, иштта кхечу композиторша.Вайн махкахь наггахь а артист вац Абдукаримов Ильясан дешнаш т1ехь даьккхина илли репертуарехь доцуш. Пох1ме стаг иза массо аг1ор а пох1ме хуьлу. Цунна улле а г1ерта пох1ме адамаш. Ильясан х1усамнана Малика яра эшарш локхуш, «Илли», «Дарта» ансамблашкахь белхаш бина. Ильясан а, Маликин а пхиа доьзалхо ву иллица, мукъамийн г1ирсашца уьйр-марзо йолуш. Бакъду, дена а, нанна а лаа-м ца лиира уьш цхьа а шайн лорах даийта. Цара кхин говзаллаш караерзина. Ткъа Абдукаримов Ильяс мацах цкъа безаш ша къастийначу говзаллийна тешаме волуш чекхволуш ву шен дерриге а дахарехула. Иза цкъа а къар ца вина кхолламан шогалло. «Илли» ансамблера д1аваларх напха даккха меттиг йоцуш ца висира пох1ме иллиалархо. Гуьмсан к1оштан культурин Ц1ийнехь «Нохчийн аз» ц1е йолуш керла ансамбль кхоьллира артисто. «Илли» ансамблал вон яцара вовшахтоьхна керла тоба. 1аламат хаза аьзнаш а, белхан зиэделларг долуш адамаш дара Абдукаримов Ильяса «Нохчийн аз» тобанехь вовшахтоьхнарш: Израпов Шемал, Мишидаев Амхьад, Шарипов Супьян, Мадашев Адам, Умаров 1ела. Г1араелира «Нохчийн Аз» ансамбль.Иза кест-кеста гойтура телевиденехь, цо жигара дакъалоцура вайн махкахь хуьлучу хьажаршкахь,конкурсашкахь,мукъамийн фестивалашкахь. Дукха хьолахь «Нохчийн аз» тобано хьалхара меттиг йоккхуш д1адоьрзура и тайпа кхоллараллин цхьанакхетарш. Ярославль-г1алахь 2012-чу шарахь д1аяьхьначу Ерригроссин мукъамийн фестивалехь хьалхара меттиг яьккхина ц1айирзира «Нохчийн аз» тоба, лауреатан диплом дохьуш. Щелковской к1оштан куьйгалхойн дехарца 2012-чу шарахь «Теркан аре» ц1е йолуш керла вокальни тоба вовшахтуху Абдукаримов Ильяса. И тоба иштта б1аьрлачу кхиамашца болх беш хуьлу. Владикавказехь,Нальчикехь хиллачу Кавказан къаьмнийн мукъамийн фестивалашкахь дакъалоцу «Теркан Арено». Нохчийн Республикин халкъан артистана хьанала болх барна сийлаллин грамоташ,барккаллин кехаташ ду. 2010-чу шарахь «За заслуги перед Чеченской Республикой» мидал елира цунна НР-н Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо Кадыров Рамзана. Нохчийн Республикин халкъан артиста Абдукаримов Ильяса хьаналчу къинхьегамца яьхна кхоллараллин ирхенаш ю уьш. 65 шо кхаьчнехь а, бакъволу артист даима хуьлу кхоллараллин ницкъах вуьззина. Ткъа Абдукаримов Ильяс шен сица,ц1ийца бакъволу артист ву. Цуьнан дерриге а дахар ду сценица, иллица доьзна. Иза тахана ву керла иллеш дохуш а,муьлххачу хенахь а сцени т1е вала кийча. Ма дика ду, иштта пох1ме а,хьуьнаре адамаш вайн махкахь долуш.Церан нуьцкъалчу амало а, синаондалло а денна серлайохуш, хазлуш схьайог1у Нана-Нохчийчоь.


"Омра дина дицдан" филм гойтуш даьккхина сурт.\nДепортаци лайначу зудчо дагалоьцу.\nЧилла-беттан 23-гIа герга мел гIурту карладуьйлу къам дIадохор шайна гина болчу нохчийн баккхийчу нахана 74 шо хьалха шаьш лайнарг. Хан мел йолу а Iаткъаме бу и дагалецамаш. Ткъа уьш бийца а, тIаьхьенашна бита а нах, мелхо а, кIезгалуш бу.\nАвстрехь ехаш йолу 76 шо долу Асет ю царах цхьаъ. Иза ши шо долуш бен ца хилла нохчий дIабохочу хенахь. Депортацин дийнахь хилларг шена дага ца дагIахь а, амма цул тIаьхьа, Юккъерчу Азе шаьш дIакхаьчначул тIаьхьа, ша бер долуш а, кхиина йогIуш а лайнарш а, гинарш а дика дагадогIу цунна.\nАсета дуьйцу: „Вонаш хьегна оха. Кхо шо кхаьчна йоI, цул жимах кхин ши бер а долуш дохийна тхан дай-наний. Дуьненчу даьлла 5-6 де бен доцуш хилла тхан жимах бер цу хенахь. Цхьана салтичо катоьхна схьаяьккхина неIарх уллург кховдийнера тхан нене, бер дIахьарчон оьшур ю хьуна аьлла. Цигахь мацалла а, шело а лайна. Тхан йишас юуург йоцийла а хууш, тхан нене хи доьхуш хилла, вайгахь хи дуй, олий. Сибрехахь ши йиша а, виъ ваша а делла тхан “.\nЦхьана адаман шен кхолламна а, цуьнан масех чкъор хийцадаллалц йолчу тIаьхьенна а синан чевнаш хиллал тоьар болуш бала бара къам дIадохоро беанарг, бохуш дийцира Асета кхин дIа а. Амма шена а, ша санна Сибрех лайначарна хIетахь гинарг берриге а бала ца хиллера.\nШайн кхин а шиъ тIом ган дийзира: „Тхан 9 берах дийна юхайирзинарг кхо йиша яра тхо. Ткъа тхох уггаре а йоккхахниг тIом болуш Соьлжа-гIалахь ракеташ тоьхначу хенахь йийна. Кху Австрехь тхо бухайисина йолу ши йиша ю. Кхузара сайн рицкъ кхачаделча цIайоьрзур хир ю-со Нохчийчу“.


Халкъашта юкъе барт бар — Сердало\nГIалгIайчен Мехкда волча чуйоагIача халкъашта юкъерча гIулакхах йолча Советаца укх шера хьалхара дола вIашагIкхетар дIадихьар Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека, язду ГIалгIайчен керттерча хоамий сайто.\nДIадахача 2018 шера тоабас баьча балхах а, дIахо йодача хана мехка паччахьалкхен къаман политика тоаяргахьа малагIча оагIорахьа къахьийгача бакъахьа да а дийцар вIашагIкхетаре. Цул совгIа даьшхар, халкъашта юкъера барт барахи, мехка бахархошцарча къамаьлехи дола дош а.\nКъамашта юкъе барт бари, дин тIагIолла долча гIулакхех дола хьал лерттIа, боагIача боараме хургдолаш къахьегарахи къаьстта йола проект 2025 шерага кхаччалца РФ паччахьалкхен къаман политика я, иштта «Укрепление межнациональных отношений и развитие национальной политики» яха ГIалгIайчен паччахьалкхен программа а я. ГIалгIайчен арахьарча бувзамии, къаман политикани, зарбани, хоамии министра декхараш кхоачашдеш волча Мизенаькъан Руслана яхачох 2021 шерага кхаччалца йолча хана хургдолча вIашагIкхетарех йола план хIанзале оттаяь чIоагIъяь я, ГIалгIайчен халкъий Ассамблеяс хьинаре дакъа лацар эшаш.\nЕвкурнаькъан Юнус-Бека Совета доакъашхой теркам тIабахийтар, цар юкъара болх лелабеча юкъарченашца, къаман культуран автономешца, Россе мехкашкарча массаза болча викалашца чIоагIбаь бувзам лелабе безаш хилар. «СНГ мехкашка, гаьнагIа доазол арахьа бахача вайчарцара болх чIоагIбе беза къаман гIулакх лорадаргахьа, иштта цигарча наха гIалгIай культура, Iадаташ дIадовзийтарца, из доацаш Россе мехкашка, доазол арахьа выставкаш презентацеш е еза», — аьлар цо.\n«Оказание содействия добровольному переселению соотечественников в Республику Ингушетия» яха подпрограмма кхоачашъяргахьа дола дош а дийцар гулбенначар. Цул совгIа дийцар, ГIалгIай Мехка Российски Федерацен миграционни закон кхоачашдарах дола дош, 2020 шера Сийлахь Даьхен Даймехка тIема 75 шу дизара цIайга кийчо яр, ГIалгIайче Россех дIакхийтта 250 шу дизарах дола дош. Иштта кхыдараш а.\n← Юртара хьаст\nКъаман проектех йола Россе хьалхара мехка форум дIайихьар ГIалгIай Республике →


Шемара цIаберзийначарна Казахстанан Iедалша интеграци яр тайна Iамеркана\nIамеркан пачхьалкхан секретар Помпео Майк а, Казахстанан арахьарчу гIуллакхийн министр Атамкулов Бейбут а.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретар Помпео Майк Вашингтонехь цхьанакхетта шинаридийнахь белхан Iалашонца Iамерке веанчу Казахстанан арахьарчу гIуллакхийн министрца Атамкулов Бейбутца.\n"Пачхьалкхан секретаро лаккхара мах хадийна Казахстанан урхалло Шемара цIабалийначу шайн бахархойн интеграци яран", - хаамбина пачхьалкхан департаментан пресс-гIуллакххоша, шина пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн урхалхойн цхьанакхетар дирзинчул тIаьхьа.\nIамеркан пачхьалкхан департаментан официалан векало Ортагус Моргана ишта хаамбина, Казахстано ОвхIанистанехь машар латторехь дакъалацар а Помпеос билгалдаьккхина хилар. Ортагуса бахарехь, Помпеос ишта реза хиларца тIеэцна Казахстанан президентан Токаев Касым-Жомартан бахархоша политикан процессехь дакъалацарх а, бахархойн бакъонаш Iалашъярх а дина дIахьедарш.\nХьалхо Казахстанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша хааме даьккхира, кху шеран Чиллан-баттахь министраллан урхалле Атамкулов хIоттийначул тIаьхьа Iамерке вахар дуьххьара дара аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан тIаьххьарчу деношкахь Казахстанан Iедалша дIакхайкхийра, Шемара шайн бIе вахархо даймахка верзийна шаьш, шайлахь бераш а долуш аьлла. Официалан зерашца, дерриг а Шемара цIадалийна 357 бер. Гергарчу Малхбалера цIабалийначу масех иттанашкахь бахархошна: божаршна а, зударшна а дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш даьхна Iедалхоша, уьш терроризмца боьзна хиларна.\n2018-чу шарахь далийначу официалан терахьашца, Шема а, Иракъе а Казахстанера дIавахана 800 гергга вахархо.


Афганистан -- Адамаш Кабулерчу аэропорте хьевдда талибаша президентан х1усам д1альацначул т1аьхьа, Марс.16, 2021\nТалибаша мохк дIалаьцначул тIаьхьа 50 гергга пачхьалкхо а, Евробарто а цхьаьна дIахьедар дина, Афганистанера арабовлийта аьлла берриг а лууш берш - кхечу пачхьалкхашкара нах а, меттигера бахархой а. Цунах лаьцна хаам бо Свобода Радионо.\n"Некъаш а, аэропорташ а, дозанаш а, схьадаьстина хила а деза, паргIато латто а еза. Афганан халкъ хьакъ долуш ду кхерамазаллехь а, ларам болуш а даха", ткъа дуьненаюкъараллан декъашхой кийча бу цунна гIо дан, аьлла ду оцу пачхьалкхаша тIеэцначу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто даржийначу дIахьедарехь.\nКIиранан дийнахь талибаша (дуьненаюкъара "Талибан" болам бихкина бу Оьрсийчохь иза терроран бу аьлла), еш дуьхьало а йоцуш, дIалецира Афганистанан коьрта гIала – Кабул, ткъа тIаьхьо дIалецира президентан хIусам а.\nПрезидент Гани Ашраф дIавахна пачхьалкхара, тIаьхьо гуманитаран катастрофа ца хилийта лууш ву ша аьлла цо. Гани мичахь ву хууш дац. Цхьаболчу хаамашца, иза ведда Таджикистане, амма оцу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, Таджикистанан стиглахь афганхойн политикан кема гучудаьлла дац аьлла. Кхечу хаамашца, Гани дIалеечкъина хила мегаш ву Узбекистанехь.\n"Талибанан" тIемалой Кабулехь дIатарбелла ерриг гIалахула. Цара дIалаьцна дассаделла полицин дакъош а.\nКабулерчу дуьненаюькъарчу аэропортехь гулбелла эзарнаш нах. Герзаш деттар бахьана долуш коммерцин рейсаш совцийнера кIиранан дийнахь. Малхбузера пачхьалкхийн тIеман контингетех дисинчу эскаран дакъоша, коьртачу декъана америкахоша, ларйеш йолчу Кабулерчу аэропортехь дIатарбелла малхбузера дипломаташ.\nОршотан дийнахь бIеннаш адамаш тIеховша гIоьртира лаьттачу кеманашна. Американ эскархоша герзаш кхийссира, уьш совцош.\n"Талибан" боламан векало "Аль-Джазира" телеканалана интервью луш дIахьедина, Афганистанехь тIом дIабирзина, ткъа махкахь хир долчу Iедалан кеп гергарчу хенахь билгалйоккхур йолуш ю аьлла. Хьалхо Reuters агенталло хаам бинера, "Талибанан" шина векална тIе а тевжаш, талибаш ладоьгIуш бу шайга дерриг а Iедал схьадаларе аьлла.\n"Талибанан" политикан бюрон векало Наим Мухьаммада дийцарехь, талибийн Iалашо яц цхьа а дипломатийн мисси. Цо чIагIдарехь, цара кхерамазалла ларйир ю кхечу пачхьалкхийн бахархойн а, ткъа иштта Афганистанера кхечу пачхьалкхийн миссийн а. Цул сов, Наима чIагIдарехь, талибаш кийча бу махкарчу кхечу политикашца дагадовларш дIадахьа. Цо иштта аьлла шаьш массера а бакъонаш ларйийр ю, шайна юкъахь зударий а болуш, амма шариIатан гурашкахь аьлла.\n"Талибана" шен Iуналлехь латтийра Афганистанан доккхаха долу дакъа 1996 шарахь дуьйна 2001 шаре кхаччалц, Америко а, цуьнан бертахоша шайна дуьхьал тIеман операци йолаяллалц. "Талибанан" карарчу хенахь тIелатар доладелира, оцу махкара Американ эскарш арадохуш а долуш. Иза дIадерза дезаш ду хIара, Марсхьокху-бутт чекхболуш.\nХьалхо хаам бина ма хиллара, Оршотан дийнахь, Марсхьокху-беттан 16-хь Афганистанера хьал дуьйцур ду Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхеташоно.


Лараме Нохчийн Республикин Мехк-Да! - Академия наук Чеченской Республики\nТаханлера де – 15 февраль, ша кепара нохчийн къоман исторехь шен меттиг дӀалоцуш ду. ХӀокху дийнахь, 15 шо хьалха, Россин Федерацин Президенто Путин Владимирович Владимира Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзан Нохчийн Республикин Президент даржехь тӀечӀагӀвечу Указана куьг йаздира. Ларамза дацара Ахьмад-Хьаьжин Рамзане иштта долу лакхара а, жоьпаллин а дарж кховдадар: Нохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан Кадыров Ӏабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьажин командехь тоьллачарах тоьлла тӀемало ша гайтина дела , мискачу нехан дог оьцуш билгаволуш хилла дела, Ахьмад-Хаьжас къастийнчу некъа тӀехь нохчийн къам ирсечу кхане дуьгучеран хьалхарчу магӀарехь лаьттина дела.\nКадыров Рамзан Нохчийн Къоман Паччахь хилла дӀахӀоьттинчу хенахь дуьйна цуьнгара вайн къомана а, иштта дозанал арахьарчу къаьмнашна а даьлла беркат довзийта шекъа тоийтина а вер вац, кехат муххале! Деман-дарц а хилла Ӏаьнна дӀайахна хилла йолу Соьлжа-ГӀала, Къилбаседа-\nКавказехь сирла лепа жовхӀар а дина, дӀахӀоттор тоьур ду, кхин хӀумма а ца дийцича, Нохчийн Мехк-Дех Кадыров Рамзанах даьллачу беркатан мах хадо!\nЛараме Нохчийн Республикин Мехк-Да! Веза хин волчу АллахӀа кхин дуккха а шерашкахь нохчийн къоман ирсана латтавойла хьо! Дала тӀаьхье беркате а йойла хьан! Дала шен дуьхьа дойла ахь нохчийн къоман дуьхьа мел хьоьгу къа!


Дечкен-бутт 09, 2018\n"Махках хьегар суна даиманенна кхаьчна "\nВайнехан автономи метта хIоттийначу шарахь …\nШайн махках бохийна 13 шо даьккхина вайнах Юккъерчу Азера цIаберзош арахецна омра.\n"Нохч-ГIалгIайчоьнан Социализман Советийн Автономин Республика Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан декъехь меттахIотторах" Социализман Советийн Республикийн Цхьаьнакхетараллан Президиуман Омра\nНохчийн а, гIалгIайн а халкъашна къомаллехь кхиа оьшу хьелаш кхолла йолчу Iалашонца Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан Лакхарчу Кхеташоно сацам бо:\n1.Нохчийн а, гIалгIайн а халкъийн къоман автономи меттахIотто эшар тIечIагIдан.\n2. Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан Лакхарчу Кхеташонан Президиумна магадо:\nа) Нохч-ГIалгIайчоьнан Социализман Советийн Автономин Республика Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан декъехь меттах1оттор листар;\nб) Нохч-ГIалгIайчоьнан Социализман Советийн Автономин Республикан дозанаш а, административан-территорин хIоттам къастор а;\nв) Социализман Советийн Автономин Республикан Лакхара Кхеташо харжжалц республикан территори т1ехь бахамаллин а, синбахамалла кхиоран а декхарш шена тIе а дохкуш, Нохч-ГIалгIайчоьнан Социализман Советийн Автономин Республикан Вовшахтохаран Кхеташо тIечIагIъяр.\n3. Ницкъ боцуш лара 1944 шеран 7 мартехь Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан Лакхарчу Кхеташонан Президиуман "Нохч-ГIалгIайчоьнан Социализман Советийн Автономин Республика йохорах а, цуьнан территорин административан хIоттамах а" долчу Омрин а, 1956 шеран 16 июнехь нохчашна а, гIалгIашна а шаьш хьалха баьхначу меттигашка юхабахка доьхкуш хиллачу Омрин 2-г1а дакъа а.\nОьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан Лакхарчу Кхеташонан Президиуман Куьйгалхо – (Ворошилов К.)\nОьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан Лакхарчу Кхеташонан Президиуман Г1уллакхлелорхо – (Горкин А.)\nМосква, Кремл, 1957 шо, 9 январь, № 149/14".\n10-15% вайнах севцира Азехь\nОьрсийн историко Бугай Николайс далочу тоьшаллаша гайтарехь, дукхахболу депортанташ хьийсийна хилла Казахстане, ГIиргIазойчу (239 768 нохчо а, 78 470 гIалгIа а). 1948 шеран Лахьан-беттан 26-чу дийнахь арахецначу Социализман Советийн Республикийн Цхьаьнакхетараллан Президиуман Омрано нохчийн а, гIалгIайн а, кхечу къаьмнийн а депортаци "даиманенна" статусца чIагIйина хилла.\n1953 шарахь, Сталин вллачул тIаьхьа, Iедало махкахбаьхначийн бакъонаш мелла а аттачу яьхна шен омранашца. Кхо шо даьлча Компартино къаьмнаш дохор Сталинна бехке а деш, сацамбина автономеш меттахIитто езаш хиларх лаьцна. Ша омра арахецна цул тIаьхьа кхо бутт баьлча.\n1957 шеран бIаьста меттахIоттийначу "Нохч-ГIалгIайчу" юхавеана 140 эзар стаг. Ткъа оцу дерриг шерачохь цIавирзинарг хилла 200 000 гергга. Дийна болчу вайнахах, даймахка берзанза Юккъерчу Азехь баха севцца, 1970 шеран статистика схьаэцча, 10 процент нохчий, 15 процент гIалгIай.\n1991 шеран Охан-беттан 26-чу дийнахь арадаьлла Оьрсийчоьнан Социализман Федерацин Советийн Республикан "Репрессеш йинчу къаьмнашна реабилитаци ярах" омра.\nАмма вайнаха ца лору реабилитаци юьззина чекхъяьккхина. Казахстанера, ГIиргIазойчуьра цIабирзинчу нехан ахча а луш дезна шайн хIусамаш царна чохь баха дIатарбеллачу кхечу къаьмнийн векалшкара схьаэца, дукха нах бисина иза дан ца луш. Я Советан а, я цуьнан бакъонаш шега дIаэцначу Оьрсийчоьнан Iедало а ца даьхна къаьмнаш-депортанташ шайна къинтIера.\nДепортацехь ваьхначун тоьшалла\nМохк метта а хIоттийна шаьш цIадахкийтар иштта дагалоьцу хIетахь хьовха, юха тахана а шен даймахкахь ваха яздина воцчу Францерчу гIойтIахочо, ша цIахь волуш нохчийн меттан хьехархо лаьттинчу Ибрагимов Iабдурахьмана.\n«Сан цу хенахь 6 шо хилли, и маршо яьлча. Даймохк беза бохург дан а дац, и дош хьахийча, Дала декъалбойла уьш, сан денана а, цуьнан нана а - Келипат яра сан денана, Гуьмса яра цуьнан ненан цIе – бIаьргех хиш охьадуьйлалора церан. Церан Iуналлехь, безамехь хьалакхиина дара тхо, тхайн ден-ненан пхи бер. Цаьргара кхоллабеллера тхоьгахь а даймахке безам.\nИ безам цкъа а дIабаьлла а бац. Хаза зама яра-кх иза. Суна дагадогIу цхьа хIума. БIогIамашна тIехь кедаш кхозура, цхьа жимчу ханна керланаш дуьйцуш. Цхьана дийнахь Дими Iумара пондар локхуш хезна ву со. Буьйцуш хазар боцург, и пондар цкъа а хезна а вац со. Цо тIетеIочу пиллагашкара схьадолу аз даймехкан аз ду бохуш, лаьттина со. Тхан дай а, наной а боьлхуш дагадогIу суна.\nКхано цIадирзича суна и пондар лекхна стаг а вевзира. Цо хийла ден бIаьргара ледош хиш дайна ву со. Къурдаш деш божарий, зударий боьлхуш байна суна. Делан дуьхьа яра и цIадохуьйту аьлла кхаъ кхаьчна хан вуно хаза хан».\nКазахстанера цIабирзинчу ИбрагимовгIеран ахча а делла юхаэца дезна чохь бехачу оьрсашкара шайх шаьш дитина хилла ков-керт.\n«9-гIа шо доладеллера сан 1958 шеран гурахь тхо цIадогIуш. Тхо даьхначу хIусамехь, кертахь гIазакхий бара. ДIабаха дагахь а бацара уьш. Тхо цIадахкале ши шо хьалха тхаьш Казахстанехь лелийна москалш дIайоьхкина, 800 сом дара тхан дас IаIийна. Хала балийца, и ахча а делла, и тхайн хIусамаш ийцира оха. Нах вуно хала, таро а йоцуш, шайн хIусамаш оьцуш, цаэцалкрг хьоьгуш зама яра-кх иза а».\nЯ Советан Iедало а, я Оьрсийчоьнан президенташа а шен къоман дог эцна дацаро дитина дегабаам а балхийра Ибрагимов Iабдурахьмана.\n«Цхьана дас аьлла хезна дац суна вайн къоме цунна тIехь лелийначунна къинтIера дала олуш. Ахча лур дуй, кхидерг дийр дуй-м газеташ тIехь алар доцург, гина хIума а дац. Тхан цIийнах бохийна дуккха а баккхийнах а, зударий хилла – цаьрга-м ца аьлла.\n… Поэт Сулаев Мохьмад сан дешича вара, ринжа а доцуш яра тхан керташ цуьнца. Цуьнан дешнаш хIетахь а дара вайн къоманна мехала. Иштта яздинера цо: Мел ирсе хетарх а, иза ирс ма дац шен даймахкахь доцург». I937-чу шарахь шен да а, оьзалш а, «кулакаш» а бина, Бакох дIахьажийначех вара Мохьмад. Тахана ас а боху-кх изза: даймахкахь доцург цхьа а дош дац-кх».\nНохчийчоь, аьлча а, хIетахь шех "Нохч-ГIалгIайчоь" олу республика меттахIоттор тахана Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а хьахийна шен Твиттерехь.\nОьрсийн маттахь цо яздо: "Ас декъалдо шу нохчийн къоман пачхьалкхалла меттахIоттийначу денца! 1957 шеран Дечкен-беттан 9-чохь арадаьлла хилла Сталина низам а дохош ечу депортацех долу омра. Дала хIоранна а кхачадойла шена доггIург!"


Магас | ХОЗАЧА ГIУЛАКХАЦА ХИЛАР - БезФормата.Ru - Новости\nДенгара ди массаза доал, денош дIа а ухаш, гаргайоагIаш латт, даланза дийна дусе, марха дастара цIай дездеш вай дIахьоргйола ха. Цу ханага кийчлуш, чувена хьаьша тух-сискалах кхетийта а, цунна гIулакх де ураовтта а кийчлуш ба вай мехкахой.\nХоза ха я ер мархий бутт, фарал долаш ха я. БIарччача шера шоайла бIарг цагуш бIаьгIа нах хийла вIашкаоз укх хано, шоайла марха даста дIа-хьа бехарца. ИйгIабагIараш тов, эгIазбаха хийрбаьннараш гаргабоагIа, вIаший эр-безам совбоал. Доккха беркат да из.\nУкх бетта воча хIамах дукха нах юха кхийттаб, бIехача гIулакхех, наха юкъе цатоам бахарах, цул совгIа дукха ийгIа баьгIа нах, Даьла духьа тайна, цхьаккха а хIама цахилча санна, дIачу-хьачу а болаш баха хайшаб. Дукхаш мискача нахага хьожаш къахетаме, камаьрша, дог-безаме бийрзаб. ДIахойодача хана а иштта дIабаха хьож цхьабараш, хIаьта вожаш, мархий бутт чакхбаьлча, хьалха шоаш хиннача ден тIа дIатIаболх. Бакъда, марха дастара цIай бусалба наха боккха пайда, къиношта гештдар хулаш, Даьла раьза хилар кхоачаш хулаш да. Дийшача наха хьаяхачох, воча гIулакхех лоралуш, Дала ше кхаьба марха къоабала а даь дIаэцарга догдоахаш, массаза а Даьле кхайкаш хила веза бусалба саг.\nДIахо хьоахаде безам ба са кхыдар. Цу марха дастара цIай дездеча деношка воай гаргарча а хийрача а наьхацига ух вай, цар марх къоабала дувца, царна Даьла раьза хилар кхайкаде, Даьлагара цар марха къоабала хилар деха. Цхьабараш дIачу а бахе, тух-сискалах а кхийтте, хоза баьгIе дIаболх, цхьабараш шорттига юха а бийрзе болх. ХIаране ше-ше ваха фусам гаргара-хийра хиларга хьежжа ду из. Бакъда, дIа чу а ваха наха оттадаьча шуне Iохайча вагIа а, цигара гIулакх меттахьа лоаттаде а ховш хила веза къонах-саг.\nХьаьша-да лархIар, цунна шу оттадар, цун гIулакхага хьажар сийдолаш долча, керттерча гIулакхех лоархIаш да гIалгIаша. Вай оал: «Хьаьша ца везар Далла ма везалва». Иззол боккха ба вай хьаьшийцара лерхIам. Бакъда, чувена хьаьша а хила веза ший гIулакх ховш, ше малагIча наькъаца хилавеза дагадоагIаш. Укхаза дукхагIа сона белгалдаккха ловр да шуне вагIар, цаI вале а е дуккха наха бале а, мишта хила деза.\nШуне вагIар цхьа моллагIча тайпара дац воай къаман. ХIара сага белгалдаь гIанд да, цун аргIага хьежжа. БоккхагIий а кагегIий а башхало яц, наьха шуне ховша воаша дIачудахача, дукха цу гIулакха кIат ца беш, шуна гонахьа ховш нийслу вай цхьадараш, бакъда, шуне багIача наьха тхьамада а хила веза, тхьамада гIонча а хила веза, айхьазача гIанде вагIар а хила веза. МагIаваккха везар магIа а воаккхаш, эгIаваккха везар эгIа авоаккхаш, къамо белгалбаьча боарамах хилийта деза из гIулакх.\nВай даьша яьхад: «Шиъ е кхы дукхагIа нах вIашагIкхийттача, тхьамада белгалваккха веза». Из хIана деш да аьлча, из тоаба, ваьл-ваьнначо шийна хетар леладеш, кегаенна хургйоацаш, цхьаннега ладувгIаш, хьоарчаенна хургйолаш деш да. Тхьамада белгалвоал, наьна воша-йиший воI, дIайига-хьайоалаяь болча захалех бехке вар, уст-воаша-нейц – цу хIаране ше-шийна бехкех вар лархIарца. Тхьамада белгалваьнна багIача меттера гIулакх, тайжа дода хIама мо хул, цар багIар а эздий хул.\nТхьамада яла еза эггара бехкех йола, магIабаьрччера моттиг, цун аьтта оагIорахьа кхы саг нийслургвоацаш, из оагIо мукъа хургболаш нийса а яь, ха веза шуне саг. ШоллагIа бехке ва тхьамада аьрдехьа вагIа цун гIонча, кхоалагIа тхьамада нийсса духьала вагIар, виълагIа ва шуна магIара IотIахайна айхьазча гIанде вагIар, тIаккха тхьамада вагIа оагIо ба Iочакхбаллалца, дIахо вокха оагIорахьа багIараш ба.\n«Шуно вовзийт эздий вар, эздий воацар» яьхад вай даьша. Цига гу саг сутара ва е вац. ХIама даа болабалалехьа, «кад текъабар» яхаш, хIама да вай къаман, бакъда, из леладераш кIезига ба. Из фуд аьлча, хIама даа волалуча хана Даьла цIи хьалха а яьккха, цун цIераца вола а венна, из кхача хьабеларах, Далла хоастам кхайкабеш, Цун цIи еза ювцаш дешаш алар. Эггара кIезигагIдар аьлча, из да хIама даа Iоховча хана вай оалаш дола бисмал.\nШуне вагIаш гийг юзаеш вола саг жIалех тара лоархI вай къамо. Цун дегIа кица а да вай даьша даьккха. Цо йоах: «Шуне вагIаш виззалца гиг хьоахаяр – жIале Iаьдал». Ер моттиг а я чIоагIа лорае езаш, из фуд аьлча, кхача хьаоттабаьча фусама дай лерхIам бар а, Даьла беркат кхоачама даар а да из. Цул совгIа сов кер биззалца хIама даар сага ший дегIа а дика дац. ХIама дуаш дукха ха цаяккхар, шуне хила дезача кертерча гIулакхех да, хьаэцар, Iоюллар сабарца хила деза, дуккха хIама бага а елла, мочхал чIоагIа ца хьекхадар, массарел тIехьа а виса, нах шийга хьежабеш цавагIар, е массарел хьалхагIа йиаь а ваьнна, нах шийна бIара ца хьежабар. Iохар, хьалгIаттар эздий хила деза. Лораде дезаш гIулакхаш да уж.\nНах вIашагIкхийттача маIача наха гIулакх деш маIнахи, кхалнаха гIулакх деш кхалнахи хила безаш да вай Iадатах, хийрача наха хIаьта а. Бакъда, марх дастара цIай дездеш долча юкъа, вайна шуне гIулакх деш, вайга хьожаш кхалнах-мехкари хул мел кхоачара е мел хийра вай хиларах. ХIана аьлча цу цIагIара маIанах а ераш хьабаьхкараш санна наьха марха къоабала дувцаш лел. Цудухьа ба вайна цу деношка шуне дагIаш гIулакх дераш кхалнах, дукхагIа мехкари.\nЦарца чIоагIа эзделаца долаш, тIехбаьнна бегаш ца беш, воай гIулакх ховш хила деза вай. Хийла кагийча наха дехар ду йоIага шоашца хIама даа Iоха яхаш. Бакъда, къаман оамал а гIулакх а довзаш болча дезала йоI, шийна малаш ба цаховча хийрача нахаца Iо а ца ховш, «баркал, шун гIулакхага а хьожаш, латтаргья со», аьле, Iо а ца ховш, Iа. Шоайла кхоачарле йоаца хийрабараш ба аз бувцараш. Вешта кхоачарле йолаш гаргарча нахаца-м Iохайнаяр аьнна хIама дац. Цу мо йолча йоIа баркал а аьнна, уж моргаш вай къамах болаш гIаддаха дезача вай хIаьта а низ бу, боккъала а Iоха ялар хьо тхоца, яхаш. Мегаргдац из. ЙоI эхь хеташ а, сий долаш а хила еза, зIамига саг эздий а гIулакхах цавохаш а хила веза. Мегаргбац кIантии йоIи шоайла хьакхашта бовла а айхьаза бовла а. Вай даьша яхад: «Фуъ мо лорае еза кхалсаг».\nЦхьаькха да белгалдинза даргдоацаш вай теркал де дезаш. Шуне даьгIа хIама а диа долхача хана кхача оттабаьрашта баркал алар, болхаш шоаша нийсбеннача фусама-наьнага Iадикаювцар, цIаькха а цар кхаьба марха къоабала дувцар.\nУж гIулакхаш-м, мел дийцача а варгвоацаш, дукха да. Вайна ханза дарг доацаш, вай лораде дезаш гIулакхаш да уж. Воай къам дизза эздий къам хилар хьахьокхаш хIамаш да уж. Ховчо леладе деза, цаховрашта дIахьалха а доахаш, цаховчар ховчарга дIа а хетташ, хьатIаIомаде деза. ХIана аьлча кхувш боагIараш вайна бIарахьеж, царна вайх хьокхам хул, цар воай леладер леладу. Уж нийсача наькъаца, къаман гIулакхаца хургболаш хила деза вай.\nЭзделаца мел дола хIама хоза да, машар, безам кхайкабу эздело, хозача гIулакхо. Цхьа моллагIа хIама хьадеш волча сага, из шийгара къоабал а даь дIаэцарга догдоахаш ду. Цудухьа, из иштта хилар воашта дезе, хьийга къа зехьа довргдоацаш, вIаший дезаш, новкъосталаш деш, мархий бетта воаша юхакхийттача вонах лоралуш, уйланца а нигатаца а цунна гарга цадолхаш, лорадала деза вай.\nАз дехар дергдар вай кагийча нахага, марха дастара цIайга дале а е кхыдолча гIулакхашгахьа дале а, воаша малаш да диц цадеш, воай моттиг дагайоагIаш хила деза вай.\nДала вай кхаьба марх къоабала долда. Вай мохк, къам маьрша долаш, юха хьатIайоагIйийла вайна ер Дала бусалба наха гештдеш яйта еза ха.\nЖи дукхадахаш хозача, эздийча гIулакхаца хилалаш. Цунга кхоачаргдолаш хIама дац.\nХIанз а дизза ши шу даьннадацар вай республика хьаяь. Доацараш, дезараш дукха дар.\nГIалгIай Мехка-даь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека мархий Iийдан кхайкарал\nХьамсара мехкахой, бусалба вежарий йижарий! Чакхбаьннаб сийдола параз мархий бутт, цунца цхьана вай параза мархий Iибадат а. Вайна хьатIакхаьчар бусалба наьха кертера цIей да, «Iийдул-фитIр» (мархий Iийда).\nГ1алг1ай Мехка-даь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека мархий 1ийдан кхайкарал\nХьамсара мехкахой, бусалба вежарий йижарий! Чакхбаьннаб сийдола параз мархий бутт, цунца цхьана вай параза мархий 1ибадат а. Вайна хьат1акхаьчар бусалба наьха кертера ц1ей да, «1ийдул-фит1р» (мархий 1ийда).\nГIалгIай Мехка-даь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека мархий Iийдан кхайкарал\nЖителя Чечни арестовали на территории Ингушетии в связи с вербовкой людей в террористическую организацию ИГ (запрещена в РФ).\nВ Ингушетии наименьшее количество алкоголиков среди субъектов России\nНаркологические медицинские организации России зарегистрировали в 2017 году 1,5 млн пациентов с диагнозом «алкоголизм».


Литвиненко веран хьокъехь ладогIарш хилла Лондонехь\nБритани -- Литвиненко (Аьт)вер хьокъехь ладогIарш долийна Лондонехь. Иза верна бехке лоруш ву ФСБ-н эпсар хилла волу Луговой Андрей (Аьр).\nБританерчу Лакхарчу Кхелехь дIадолийна ялх шо хьалха Лондонехь Литвиненко Александр вер хьокъехь долу ладогIарш. КесталгIа цу зуламна гонахара кхел дIайолалуш хиларца доьзна ду иза.\nЛадогIаршкахь вистхиллачу Британин инарла прокурор лаьттинчу Макдональд Кена билгалдаьккхира, Литвиненко Оьрсийн пачхьалкхено динчу омрица вийна ву аьлла.\nЯлх шо кхочуш лаьтта Кремлан дуьхьалонча хилла волу Литвиненко Александр Лондонехь, „полоний 210“ олуш долу радиожигара дIаьвш а малийна, вийна. ХIетахь и гIуллакх толлуш йолчу тобанна куьйгалла деш вара цу хенахь Британин инарла прокурор хилла волу лорд Кен Макдональд. Кху деношкахь Британин коьртачу шахьарехь карладаьхначу Литвиненко вер хьокъерачу ладогIаршкахь тоьшаллаш дан кхайкхина ву иза.\nШа хIетахь а тешна вара, хIинца а шеко яц шен, Литвиненко Александр Оьрсийн пачхьалкхено омра а дина, вейтина хиларх элира цо. Амма шуьйрачу юкъаралле и шен ойла цуо даханчу шеран гуйрана бен ца йовзийтира, хIунда аьлча, инарла прокуроран даржехь а волуш, цул совнаха, Кремлана дуьхьалонча вер толлуш йолчу тобан куьйгалхо а волуш волчу шен талламан къайле ларъян езаш хиларна.\nТкъа шо хьалха ша динчу дIахьедарехь Макдоналда Литвиненко вер „вуно маьттаза а, инзаре а зулам дара, Британин олаллина кIелахь волчу стагана тIехь дина къиза чалтачалла дара иза“, элира. Иштта цуо билгалдаьккхира, Литвиненко верна коьрта бехкенарг лоруш волу Луговой Андрей Оьрсийчоьно Британин Iедале дIавала везаш хилар а.\nЕарий дийнахь Лондонехь дIадуьйладеллачу ладогIаршкахь Макдоналд Кена кхел дIахьош волчу Оуэн Роберте кхайкхам бира, цу гIуллакхан массо а верси кIирвелла талларе, Путин Владимирна критика ярна Литвиненко вийна хила мега боху верси къаьстина чIогIа тидаме а оьцуш.\nОьрсийчоьнан Iедалийн дуьхьалонча верна бехке веш волу Луговой Андрейний, Ковтун Дмитрийний Лондонехь дIахьочу талламийн материалаш дIакхачийна, церан уьш довза аьтто бу, аьлла дIахьедар дина цу юкъана кхелан векалша. Бакъду, и шиъ кхелан хеттаршна жоьпаш дала Лондоне гIур ву бохург шеконе ду. Цхьаццадолчу хьостанаш бечу хаамашца, Луговойс ша кхелан белхахь видеозIенаца дакъалоцур ду, аьлла, дIахьедар дина.\nАла догIу, Лондонехь дIайолаелла йолу Литвненко верца йоьзна йолу процесс кIиранашкахь яхъяла там бу. ХIинца а билгалдаьккхина дац, и кхел журналисташний, юкъараллийний гойтуш дIахьур ю я дIакъевлинчу режимехь хир ю бохург. Бакъду, Британин исторехь уггаре а езачарех процесс и кхел хирг хилар хIинцале а хууш ду- 4 миллион фунт стерлинг дIадер ду ингалсхой Iедалийн и процесс бахьана долуш.\nКарладаккха догIу, 2000-чу шарахь Оьрсийчуьра ведда, Британехь тховкIело а ехна, Лондонехь вехаш хилла волу Литвинеко Александр 2006-чу лахьан батахь кхелхира. Шена вевзаш хиллачу Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисийн белхахошца Луговойций, Ковтунций меттигерачу цхьана хьешийн цIийнахь чайн стак меллачул тIаьхьа, лазар а кхетта, велира иза.\nБританерачу могашалла ларъяран агенталлин говзанчаша Литвиненко веллачул тIаьхьа дIахьедар дира, цуьнан дегIаца „полоний 2I0“ олуш долу радиожигара дIовш карийна шайна аьлла.


Путин Владимир кхетам чохь вац бохург бакъ ца до Кадыровс\nАрахьарчу зорбанан гIирсаша Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир кхетамчохь вац бохуш, бен хаамаш бакъ бац аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Цхьа лартIахь доцург дешна ас, вайн президент коме воьжна, цуьнан метта цхьахь лоьхуш ву бохуш. Шуна халахетийта лаьа суна -дукха хан йоццуш ас къамел дина цуьнца, чIогIа хIайтъаьлла аз дара цуьнан", - боху Кадыровс, шен телеграм-каналехь хIоттийначу аудиохаамехь.\nИштта цо кхайкхамбина арахьарчу пачхьалкхашка "багош дIакъовла", ца хуьлчу далахь "тIаьхьа товш хир дац бехказадийла гIертар, нагахь санна цунна хан хилахь" аьлла.\nТалламхойн хаамана тIетевжина, хьалхо украинхойн Obozrevatel ресурсо яздира, цIе ца йоккхучу лазарна тIехула еш хилла операци галъяьлла, Путин кхетамчуьра ваьлла бохуш. Журналистийн информацица, Оьрсийчоьнан президент реанимацехь ву, цуьнан дахар латтош ду садоIуьйтучу гIирсашца. Путинан гоно цхьана Iалашонца лечкъош ю цунах лаьцна информаци, цуьнан метта хIотто стаг караваллац, хаамбо гIирсо.\nОцу юкъанна Китайн CCTV телеканало Мангал-беттан 15-чохь хаамбира Путин Владимиран а, КНР-н куьйгалхочун Цзиньпин Синан а телефонехула къамел хиларх – цара дийцаредира "украинхойн кризис" ерзорах. Текстехь бинчу хаамах хоьттина яцара видео. Мангал-беттан 17-чохь Петербургерчу экономикан форумехь вистхила везаш ву Путин Владимир.\nХьалхо францхойн Paris Match ресурсо яздира, Путин арахьарчу мехкашка воьдуш, цунна улло ваьлла Федералан ха даран урхаллера "леррина" белхало вара, Оьрсийчоьнан президентан экстременташ а, хьатI а гулдарх жоп луш. Журналистийн хаамашца, Путинан цхьахволу хадархо 2017-чу шарера схьа дуьйна гулдинарг Оьрсийчу дIакхоьхьуш, пачхьалкхан куьйгалхочух лаьцна информаци хьулъярхьама.\nNewsweek америкахойн журнало, лаккхарчу даржашкарчу кхаа анониман хьасташна тIетевжина, яздира, Охан-баттахь Оьрсийчоьнан президенто тIаьххьарчу муьрехь долу, цIе ца йоккху лазар бахьана долуш дарба лелийна аьлла. Охан-бутт бовш а, Стигалкъекъа-бутт баллалц а Американ къайлахчу сервисийн консенсус хиллера, Путин чIогIа цомгаш ву, хетарехь, вала а тарло аьлла. Талламхой тешна бу, коронавирусах йолчу изоляцино цуьнгара хьал къайладаьхьна хилла хьесап ду аьлла.\nОхан-беттан юьххьехь "Проект" ресурсо хаамбира, 69 шо долчу президентца тIаьххьарчу шерашкахь сих-сиха дIсалела воьлла, гIеметтахIоттинчу а, къеначу а нехан хьорзамха екхоънах кхеттачу, цIе ца йоккхучу цамгарна тIехь говзалле вирзинчу лорца а, хирургца а цхьаьна аьлла. Кремло президентерчу хьолах лаьцна комментареш ца йо. Делахь а, "Проектна" публикацина жоп лучу Путинан пресс-секретаро Песков Дмитирийс "шаьш кхоьллина" материал ю элира, президент цомгаш вац аьлла, дIа а хьедеш.


Маршо йоцчохь лелац дош\nТовбеца-бутт 25, 2012\nОьрсийчоьнан журналистийн цхьаьнакхетараллин васт\nОьрсийчохь дIахьочу хаамийн гIирсийн конкурсашкахь юкъкара хеза нохчийн журналистийн цIерш. Ша Нохчийчохь а дIахьо и тайпа конкурсаш - Кадыров Ахьмадах тоьлла дийцар хIоттор а, оьрсийн а, нохчийн а къаьмнийн гергарло марзонехь гайтар а Iалашонехь а долуш. Бакъду, оцу говзаллехь тоьлла болу журналисташ ца хуьлу нехан бIаьргаш чохь я похIмаллица а, я адаман гIайгIанаш бовзарца а билгалбевлла. Хетарг дIаала церан куьйгаш а, батош а йихкина лору махкахоша.\n«Уьш маьрша банне а бац, - хеза хийлачуьнгара, - церан коьрта Iалашо урхаллехь берш хестор а, царна хастамаш бар а ю».\nЦу кепара нохчийн журналистикан мах хадочеран йокъалла яцахь а, шортта бу Iедало лераме цIерш кхайкхош, деза совгIаташ луш къастийнарш, хIусамаш ялар тIера механа еза машенаш яларан биста кхаччалц.\nНохчийн журналистика халкъана а бале долчу Iедалан Iазапна кIел ю аьлла хетачех ву байтанча-гочдархо, меттан говзанча Хатаев Хьусайн. Шен, шатайпа хьажам бу цуьнан "журналистика" бохучу корматалле а. Цу хьокъехь шена хетарг цо иштта довзийтира.\nХатаев Хьусайн: «Журналистика шен цхьа амал а, эхар а , башхалла а йолуш хIума ду. Кхузахь муха нисло аьлча, шена лиъ-лиънарг вогIий-те цу журналистике аьлла сурт ду. ХIинца, цхьа хIусам нисъелча муха хуьлу, хене вала чувоьдуш. Иштта оцу балханна ханна чулелхаш бехаш хета-кх суна нохчийн журналисташ, ладогIа волучуьнга дIа а ца кхочуш.\nЗеделла говзанчаш вайн схьаэцча, масала, Познер. Цо чолхе къамелаш деш хIума ца до. Цуьнгахь ойла ю, цо и ойла паргIатчу дешнашца дIа а кхачайо. Шена жоп а доьху цо. Юха и жоп луш верг шена оьшучу кепара жоп далийта новкъа а воккху цо…»\nМаршо Радио: Нохчийн журналисташа нехан лехамашна жоп ло аьлла хетий хьуна?\nХатаев Хьусайн: «Деллахь а ца хета-кх. Цхьа мода тайпа хIума ду-кх. Масала, вайнехан синкультура яц, важа яц, олий, къамелаш до. Ткъа цуьнан къамел дар муха нисло аьлча, "эс" а ду цуьнан къамелехь, "зама" а ду… И дешнаш цига догIуш ду бохуш вовшах а тухий. Таккха ладугIуш волчуьнан, «ма нохчийн мотт хаьа цунна", олий, цецвалар хуьлу. Амма и дуьйцуш волчуьнан дог лозуш хилар гучу дала а ца долу.\nЦIе яккха ца оьшуш, цхьа хьенех, хьуна а, суна а вевзаш стаг ву. Цо къамел деш моьттур ду хьуна, нахана хьалха а ваьлла, иза вист хуьлуш ву, куьг туьйсуш, Ленин санна. Иштта до-кх цо ша деш долу къамел-репортаж. Иштта де аьлла ма дац иза, Павел Корчагина санна, вага а вогуш. ПаргIат дан деза иза. Стенна аьлча, адам массо гIаттам, цагIаттам а, тIом а, революци а гина, схьадогIуш, дехаш ма ду.\nВайна мохь хьоькхург ца веза, кхета а деш вистхуьлург веза. Кхечара Iедална хьесталуш къамелаш до. ХIинццалц хIара дацара, и дацара, бохуш. ХIора дийнахь бохург санна и дешнаш ду лелош, кхин хийца а ца хуьйцуш. ТIаккха мичахь бу лазам? Халкъана ницкъ беш, Iаткъам беш хIума ду, аьлла, вист хуьлуш мила ву? Цхьана агIор, адам осал доккхуш ду, осал даьккхина адам-м, ткъа вукху агIор, схьакъегина гуш дIогахь - хIусам, маьждиг, хIоккхехь - урам, шахьар».\nХатаев Хьусайнна хетарехь, уггаре лазамениг, кханенан ойла йича, Iаткъам бийриг ду, шаьш бакълена а кIорге йосту а моьттуш, нохчийн журналисташ, шайн ненан мотт биц а бина, оьрсийн маттана тIера а, чукагбелла а хилар. Иза харц некъ бу, цу новкъахь церан кхиамаш а хир бац, оьрсийн маттахь язъеш волу нохчийн журналист кхечу къаьмнашлахь, дозанал арахьа-м муххале а, лераме а хир вац, я цуьнан бала кхочурш а бевр бац, аьлла, тешна ву байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн.\nМаршо йоцчохь дош а дац маьрша


Укх шера фу Iалашдаьд оаш? -\nУкх шера фу Iалашдаьд оаш?\nКъахьегаш вола саг сискал йоацаш вусаргвац. Вай даьша яьхад «ЯгIача берзал лела цогал тол». Из фу яхилга да аьлча, хIама хьадеш къахьегаш хила веза саг яхилга да. Дала дегIар хургда яхаш хайна ваьгIачун вахар тиша хул, цудухьа шийна хIама хьадеш хила веза къонах.\nКъахьегаш вола саг наха а Далла а дукха веза. Цунга хьажжа хул цун халкъа юкъера гIулакх а вахар а. Деха веначоа дала а, шийна дита а хул шийгахьа пайда болаш дола хIама Iалашдеш волчунга. Цу тайпара бола къахьегамхой бIаьсти хьаяьлча шоай бешамаш дIаювш царшка хьахинна хьувкъам чуийца баьлча шоашта гIиринг а, хьандарг а, хьамиск а, тоачо а, кока а, наркаш а иштта кхыдола сомаш гулде арабовл. Даьла къахетамца уж шедар ГIалгIайче хьахулаш да. Дукхача вай мехкарча сомех баьца даарех пайда а боал наха даарца а дарба деш леладирца а.\nМоллагIа хьунагIа хьахулаш бола сом геттара лоархIаме хеташ лелабу вайх цхьаболча наха. МоллагIа цу сомех, е баьцех дола хIама Iа царга хаьттача ховш хул царна, шоай цунца чам боландаь. Цхьаволчо, хьунагIара Iо а яй ший коа, беша дIайогIа сом латаш йола га. Цхьаволчо вIалла баа а баац из сом, е из бовзаш а хьунагIа малагIа гаьнаш я, цар тIа фу хьахул ховш а хилац хийлавар. Массехка шу хьалха тоачон зIамига саьрг Iо а бена тхоай беша дIабегIабар оаха бераш долча хана. ХIанз йоккха га хиннай цох Iанна даа тоачош хьа а латаш, хIаьта тоачо ховш ма хиллара кхыдола хьунагIара сомаш санна дарбене а пайдане а да.\nГIалгIайчен хьунашка хьахулаш я гIиринг. ХьажкIий фийгел кхы дукха йоккхагIа а йоацаш я из. Мел дукха яарах кера новкъа йоацаши, юаш чам болаши я уж. Царех мутт яьккха йиш я, шекар дIа а теха кхехка е йиш йолаш а я уж, цул совгIа, гIиринги генаргех цу боаккх. Из кертаи, дегаи геттара дика ба яхаш бувц ховчар. Бакъда, вай Iама тигац воашта юхерча хIамах пайда эца, вIалла гаьна даха а ца дезаш долчох кхоачам бе.\nШин тайпара я гIирингаш – цIеи IажагIеи. Хетарах хIара шера йоах тха дезало кхы бола сом санна, уж гIирингаш. Оаха бакъдар аьлча, йокъа а йий дIаовттаю уж Iай юаргйолаш, шекар техе кхехка а яй банка чу дIаовттаю, цул совгIа дика мутт а йоаккх. Бакъда, цу оаха царех баьккха бац. Вешта керта а дега а деча лазара духьал дика хул яхаш юъ оаха уж, шоаш йолча тайпара.\nНах ба царех дарба деш, из болх мишта бе беза ховш, цул совгIа, вай ий а еш юаш йола молхаш а хул царех яь, цхьаяраш. Чам болаш уж хиларал совгIа, царех хьайоагIа хьадж, фоамар ший тайпара я. «ХьунагIрача сомаштеи вай коашка, бешамашка е арий ара хьахулаш болча сомаштеи юкъера къоастам боккха ба. Буаш чам болаш хиларал совгIа, царех хьайоагIа хьадж я кхоачам болаш. Цу хьажах визача а дарба доал сага. Аз массаза а сай йишийца цхьана яхе дIаовтта ю уж. ЦаIаж шекар техе яша йохка е кхехкаю. Цхьачарех йокъа а йий цу боаккх. Из цу, шекарах дIатохаш а е жуврах дIатохаш а дIаэбеш буаш хилча дика ба дегIа. Вешта мезала хьокхабаь буаш хилча геттар дика ба из пехкашта. ХIанз тIехьагIа хьалха санна дика магац тхона из болх лелабе тхоаш хана доккхий хиларца», аьнна дийцар сона, баьцадаарашца а, баьцашца а, сомашца а наха дарбаш хиннача Берда-Юртарча Чемарзрнаькъан Маржана.\nДукхача лораша а дика ювц гIиринг. Из хьаяьннача хана цкъа мукъагIа яар дехаш кхайкарал ду цар нахага. «Боккха пайда ба гIиринго сага дегIа бер, из юаш хилча, башха яц мичча тайпара юэ а, Iочуяа еза уж. Керта лазар хургдац из юаш хилча, цул совгIа, гIиринго дика гIо ду, дихко беча балха тIехьа, сима IоцIенбу, цIийцара шекар, хьоанал меттаоттаду, сага хулаш дале аллергия дIадоаккх, щитовидни железа меттаоттаю, вицвалара духьала а къахьега гIарингах доаллача дарбо, анаш ухаш хилча из а дIадоаккх. ТIехьарча хана дукха ба вайна дега лазараш долаш нах, цар гIирингаш юаш хилча цох доккха гIо хургдар. ЧIоагIа болх бу цо дега дарба хулача оагIорахьа. Цунгара дала зе дац мел йIаьхача хана юэ а. Цудухьа, гIирингаш яа аргдар аз нахага», – аьлар, баьцашца дарбаш деш йолча БурокIалхарча Дрокина Василий Татьянас.\nВай мехкара гIирингий хений юкъера сомал шин бе хошшал а кхы сомагIа а хул. Юкъера лакхал 3-5 метр я. Наггахьа, кхы лакхагIа нийслу гIиринга хи малх тIа цакхоачаш кхотаенна гаьнаш ягIача юкъе. Бакъда, га лохагIа мел хул цу тIа хьалаташ бола сом чам болашагIа хул.\nБоккъонца гIиринг кхаьче йистейоал ноябрь бетта хьалхарча деношка, вешта нийсагIа хургда, лерттIа гучахьа юлаш йола йис йилача кхача из аьлча. Йис IотIа а йилла, цо гIора ялалца, пайдана яц уж яа. Кхы хьалхагIа церго хьа ца лоацаш чIоагIа хул.\nЛакхе дийцачул совгIа дуккха а пайда ба гIирингах хьабоалаш, гIирингаш тIера дIаяьлча цун хенаш тIа ноябри, декабри шин бетта хьатIайоал сандаргIаш. Уж хьайбашта дика я, къаьстта гамажашта. Вешта дахка дезача доаханга ца яийтача дикагIа я уж оал боккхийча наха. «СандаргIаш йиа доахан хьахача мо тоалу. Царех йоахкача бурилгех даьтта доал, цо тоаду доахан. Хьалха нахага меца ха йолча хана, дукха йиай уж наха. ХIаьта гIирингаш оаха массаза а юар хоза а хеташ», – яхаш дувц боккхийча наха.\nГIирингаш йоахаш со се хиннав ваха, уж йолаш я вай мехка дукхагIа мел йолча моттигашка, хIаьта сонна ховш уж ягIа, Яндаре, Сурхо тIа, Iаьлий-Юрта, Матхал тIа, Алхасте, ГIажарий-Юрта, Берда-Юрта, Эбарга-Юрта, Галашка иштта кхычахьа а. Миччахьа дIаегIача чехка дIалаташ га я гIиринг. МоллагIчо шийна коа е беша дIайогIе, йолаш хургья хьабала шийгахьа пайда а болаш.\n← Село на родниках\nИстория одной картины. “Хива. Ислам-Ходжа.” З.А. Лисенкова →


Гадаев Мохьмад-Салахь. Безаман ницкъ.\nЧIагIлуш дIабоьдуш бу безам. Эрна ца аьлла!\n«Хьан шийлачу кехатна дуьхьал шийлла кехат а яздина, ойланаш еш Iаш ву со, – яздира Мурида. – Масех де а ду волу.Цу сайн ойланийн хьийзаре хьаьжча, берахь сайна гина цхьа сурт схьахIоьттира суна хьалха». Циггахь йоза саца а дина, корах арахьаьжира и. Гуш хIума дацара: Iаьржа бода бара арахь.\nБешарчу диттийн дайн шаха хезара. Геннахь, клубехь хила а тарлуш, лоькхуш пондар а бара. Амма цу аьзнашка ладоьгIуш вацара Мурид. Шена хьалха хоьттинчу генарчу суьрте хьоьжуш вара, шерийн стоммаллех чекх.\n«Ши леча дара кху тхан юьртана юххерчу бердах дехаш. ХIор шарахь ши кIорни кхиайора цара, кхокхарчий а даош. Евддачул тIаьхьа кIеззиг Iама а йой, и ши кIорни цхьанахьа-м дIахьажайора. Уьш кхин юха гуча а ца йовлура. Цхьана шарахь, мохкбегийча, и берд чутекхнера лечарчийн бен а тIехь. Хьовса баханчаьрца со а вара. Массарна а девзаш дара лечарчийн Iер-дахар. Оцу бен чохь кIорнеш хилла хилар а дара хууш. Уьш-м хIаллакьхиллера, шеко а йоцуш. Вуьшта, лечарчех хIун хилла те? И хаттар дара массеран а дагахь.\nДаима а кхузахь дехашхилла долу и башха олхазарш безам хеташ дара юьртана а. «КIорнешна кхачанна арадевлла хир долуш ду уьш», – бохург а дара баккхийчаьргара хезаш. Иштта хила а хиллера. Цхьана хенахь, кIаддаларна партала тIемаш а доьттуш, деана схьакхечира ши леча. Цхьаьнгахь ижу яра. Когийн мIарашца а лоций, йохьура цара иза, цхьаъ кIадделча, вукхо шега а оьцуш. Ткъа ижу – кхокха хуьлура гуттар а. КIорнеш кегий йолчу хенахь, тила а бой, корта дIа а боккхий хуьлура (кIорнешна аттонна хилла ца Iаш, мохь байбархьама а хир долуш дара и: генара бохьуш хуьлура церан и кхокха).\nТкъа кIорнеш андаевллачу хенахь – тилонза хуьлура (кIорнеш Iамо). Дикка генахь долуш хиира цаьршинна бенан гIуллакх меттахь доций. Шайн тIеман-орцанан цIогIанаш а тоьхна, бен хиллачу хьаьдира ши леча. И кара а ца бина, юхаделира.ТIаккха а, тIаккха а хьаьдира бен хиллачу. Кхокханца дерг чIогIа гIелделлера: халла лестадора тIемаш. И гиначу вукхо, цунна кIел а нисделла, аркъал а дирзина, хьалакховдийначу когашца шега ийцира кхокха.\nОццул йоьхначу цу киртигехь а ца теснера цаьршиммо вовшийн доладар. «Дейиса, оьздалла, хьан, – элира цхьана воккхачу стага. – Мел хало хIоьттича а, ца южу йолчуьнгара!» Иштта, и кхокха вовшашкара схьа а оьцуш, орцанан цIогIанаш а доьттуш, дехха хьийзира ши леча бен хиллачу метте. Кхокха тIаьххьара а охьакхоьссира. Тила а бина, корта а боцуш бара. Андайовлаза хиллера, мисканаш, кIорнеш. Генна дIадоьдуш, хьаьвззий юха а схьадогIуш, тIаьхь-тIаьхьа гIеллуш боьдучу маьхьарца хьийзара ши леча бен текхначу берде…\nИштта хьийза, Мамура, хьуна гонах сан ойла а. Хьан тIаьххьарчу кехатан шийлалло къахкийна йолу иза, цкъа генна дIайоьду, аганан аннашка гIортталц. Дахаран беха некъ кегабо. Амма юха а, хьаьвззий йогIий, хьуна тIе хIутту. Хьуна ас бехк ца буьллу: хьан кехатан шийлалла бахьанаша кхоьллина ю. Борзанан керташ санна, лаьтта уьш вайшин-на юккъехь…\nАхь-м церан кIорггера ойла ца йина хила а тарло. Вуьшта, хьан дагна уьш ца хаалойла дац. Ткъа уьш хааделлачу даге шело а муха оьккхур яц? Амма сан… кийрахь дог цIийза, цамгаро хьаьшна бер аганахь санна.Ойланаш хьуна гонах хьуьйзу. Бердашка санна. ХIун де ткъа, гIуллакхаш иштта нисделча? Вайн карахь – дерриг а дац. Дахаран чалхалахь дIовшан кад мелча, Къонахийн чIичкъаш а тац...»\nЦиггахь а сацавелира Мурид. Замано а, кийрарчу Iийжаро а гIелдина бIаьргаш арарчу бодане догIаделира. Пондар дIатийнера. «Хан яьлла», – иккхира дага. Сахьте бIаьрг туьйхирацо: шолгIаниг доладеллера. Охьавижа дезар дага деана, маьнганехьа хьаьжира.\nБожарша дIалистина болу иза, да воцург санна лаьттара, хьуьлла сонехь. «ХIара хIусамаш а хIиттийна, зуда бохург а ялийна, ваха охьахиира со, вай вовшах къаьстинчул тIаьхьа. Дехачу шерашкахь шайн кIантах хьегначу тхешан дена-нанна там бан лиъна а бира ас и болх. ХIетахь дуьйна ткъе пхи шо даьлла. Да-нанаа доцуш ду. Зударшца дерг а галхили сан. Ца тарвели. Наха-м бехк сан лору. Хила а тарло. Ва амма, дорцан марха санна, дуса а делла, неIарш а етташ, пхьегIаш а екош, ча санна, цхьа адам чухула хьийза доьлча – са ца тохало-кх соьга.\nТелхинарг, татанаш а доцуш, дуьйцуш лиънера суна. Зудий, майрий – дахаран хала дукъ цхьаьна ийза вовшахкхеташ долу ши адам – вовшашна тешаме, вовшашца мерза хила лиънера суна. ХIора минотехь а вовшашна са а дIадала кийчча доттагIий хила лиънера. Вониг а, диканиг а вовшашка дуьйцуш, вовшийн гIалаташна геч а деш, вовшашна ямарт а доцуш, ма-шаре даха лиънера.\nЦаьршиннан дегнаш тIехь кхоларан марха доллучу хIуманал ирча хеттера. Доцца аьлча: «хIусамнана» ца езнера суна, деган доттагI везнера. И суна нис а ца вели. Цхьаллин Iаьржачу боданехь виси…Кху сайн хIусамера араваьлча-м, школехь а, юьртахь а, яй санна, кхехкачу дахаро дIавадавора со, дистинчу хиэ хен санна. Дерриг а дицлора. Амма кху чу вирзича… тайнарг дийца а, цатайнарг далхо а шена накъост оьший, цIевза-кх дог.\nСайн шовзткъе итт шо дуззалц оцу накъостах дог цадуьллуш вара со: «шовзткъа» шарехь соьцура ойла. «Нислур и» олий, хетара. Амма и шовзткъе итт шо сайн дуьзначудийнахь (оцу цхьана дийнахь!) ткъа шарна къанвелира со: «шовзткъангара» «кхузткъанга» иккхира ойла. ХIетахь дуьйна (диъ шо даьлла цул тIаьхьа а!) «накъостах» дерг дитина Iаш вара со. Хала а хиллера и дита. ОхI, хала хиллера цхьалла тIеэцар…\nДалхадан лиъначийн тийна деш къурдаш,\nСуьйренца, Iуьйренца шеца ша сецар.\nДерг дуьне тарделла хIоьттинчу хьерах,\nЯ хIусмах – саьрмак а туьйранахьлера,\nЦхьаллин кху бодане хьийзаш со Iара.\nУраман дийналле хорам байбайта,\nБелхан цу кхехкаре цхьалла йицъяйта\n–Сих-сиха вуьйлура ара…\nИштта со бIарзвелла хьийзачу хенахь,\nЛепарехь таръелла башхачу гIенах,\nМалх санна, гIаьттира хьо.\nБодане сан ото сирла къагийра.\nДагна сан озийна гIура лалийра.\nДенвелла хьаьвзира со».\nМурид шен кхоллараллин шовкъан эстетически мерзалла Iийша а витина, цунах лаьцна кIеззиг дешнаш эр ду вай. Мамура гIалахь ехаш а, болх беш а яра. Цуьнан вуьрхIитта–берхIитта шо долчу хенахь Мурид а вара гIалахь. Мамуре безам бахара Муридан. Винчу юьрта а вирзина, зуда а ялийна, ваха хаа дагахь и лелаш волу мур а бара и.\nДуьненан бахамаш берриг ца эца а, и шен верзар Мамурица хуьлуьйтур долуш а вара. Амма хIетахь Мамурина тIехьийзаш Муридан «хьо-со» долу стаг вара. Цундела, шен дог аддамна а ца хоуьйтуш, дIавелира Мурид гIалара. Доьзалан гIуллакх гал а даьлла, цхьалла тоькхучу дехачу шерашкахь а Мамура дагара ца йолура цунна. Доьзалан гIуллакх меттахь доцуш иза а лелаш хилар а хаьара. ХIеттий а, цунна гучувала а, я цуьнга кехат яздан а ца хIуттура: оццу муьрехь и марехь ю-яц хууш ца хуьлура.\nЦкъа, шо гергга хьалха, газет тIехь балхана хестош карийра цунна Мамура. Сурт а дара. ТIаккха, кхин садетта а ца делла, кехат яздира Мурида. Хьехош дерш тIехулара хIуманаш дара, амма кехатан чаккхенгахь «деган доттагI хьан ву-вац хаац суна» бохург дара. Дуьхьал деаначу кехатца и цунна хьалхахь лаьтташ долу сурт а дара, ткъа, цул совнаха, «деган доттагI ван а вац, нагахь хилахь, хьох бен хир волуш а вац», бохург а дара.\nИштта доладелира Муридан а, Мамурин а вовшашка кехаташ яздар. Школехь каникулаш хилча (хьехархо вара и) я Мамура ша волчу схьаялийна, я ша и йолчу дIавахна, оьшуш хилахь, дуьненан йистте вахна а, йисина зама цуьнца цхьаьна яккха ойла сецна а вара Мурид, Мамурин «шийла» кехат кхаччалц.\n«Даш-маьIда санна Iохку сан стоьла тIехь хьан жимачу куьйго яздина кехаташ а, хьан безаме суьрташ а. Кест-кеста хьоьжу со кхаьрга. Наб яйна, буьйса яхъелча а хьоьжу. Болх кхачийна, де дазделча а хьоьжу. Дерриг а дагна мерза хета, бIаьргана хаза хета, ларамаза хьекхна долу хьан йоза а тIехь. Амма хIара хьан тIаьххьара кехат шийла хили. Цуьрриг кIоршаме а, дера, дац хIара-м. Важадерш санна, суна мехала а ма ду. Цаьрца цхьаьна сан стоьла тIехь лаьттар долуш а маду, со дийна мел ву.\nВа амма, дог човхий-кха сан кхуо, Iаьнан хьалхарчу эсаро гуьйренан тIаьххьара зезаг санна… Со а сайнцхьаллин гIу чу дIавуьйжи, кхин хьала а ца вала. Бакъду, хIинца бода бац сан есачу хIусамехь: хьан кехаташа а ша къагийна хIара. Цу серлонна баркалла хьуна, Мамура!\nИ серло ехар ю соьца, лаьтта тIехь вехаш со мел ву. Иза а ехар ю, ткъа цунна уллохь –байттамал дехар чаьмза.\nШен хеннахь вовшашка хIунда ца кхевдира вайша?\nКхерам тIегIоьртинчохь, наний-бер санна, хIунда ца хьаьрчира вовшеха вайша? Хийла дош хьан дагна Iаьткъина хир ду,\nДIовш долу кIохцалий дегIана санна.\nЙоьхначу ойланийн дарцо\nХийлаза, бIарзйина, хьовзийна хир ю.\nЦхьаллин мохь базбелла,\nТам лехна, бIаьргаш ахь\nКхарстийна хир ду.\nИзза ду-кх, Мамура, дехачу шершкахь,чаьмзачу сайн цхьаллехь ас хьоьгуш дерг а…\nАрахьахь вайшиммо эрна мел лехнарг,\nЕхачу хенашкахь дегнашна дезнарг\n–Вовшашкахь вайшинна нислург хиллера,\nДахаран некъа тIехь яьхна ирхонаш,\nЦхьаллехь вай текхийна ирча язонаш\n–Яханза, текхонза юьсург хиллера.\nБайттамал хIоьтти-кха лиъначийн метта,\nДекъазчу кхожан дай вайша хили.\nIийжинчу вайшиннан дегнех дIалетта\nЦамгарех буьрсаниг – цхьалла–йиси.\nОйла еш Iаш ву со бехачу нехан:\nШайн ирсан доккхалла гой техьа царна?\nВовшийн дегнаш хьеста йолчу бакъонах\nДуьззина оьций те дезар оцара?\nИрчалла ю-кха и, нагахь ца эцахь,\nНагахь уьш вовшашна дарбелла хьийзахь,\nНагахь цар вовшашна кIон дешнаш кхийсахь!\nНекъ мерза хийла хьан…\nКийрахь дог цIийзар ду,\nаганахь цомгуш бер санна.\nОйланаш хьуна гох хьийзар ю,\nтекхначу бенна го холхазар санна.\nХIун де ткъа, иштта нисделча, Мурид?»\nОлхазар дийкира бешахь.\nша-шаха дIахьаьвсира бIаьргаш.\nГеннара стигланан йист сирлуш яра.\nДоккхачу ото чохь цхьана\nХиъна Iаш воккха стаг ву.\nЙозанца дийцарна Iана\nВоллучух тарвелла ву,\nКечвелла хеташ и ву.\nОтон тховх лампа-ма кхозу,\nАмма и серло еш яц!


"Низамехь дацахь а, бацо безар-кх и къаьркъан кедаш..."\nКерла шо даздечу буса, маларх кхетта, сецийначу кегийрхойх цхьаберш хIинца а мукъабахаза бу.\nЧекхдаьллачу шеран тIаьххьарчу ГIура-беттан юьххьехь дуьйна нажжаз деш, дийца даьккхина Нохчийчохь корта бахо малар.\nЦунна наьIалт кхайкхочу боламна керла тIулгIе елларг дара, къаркъанах а кхетта, машенахь араваьллачу стага 8 стаг а вуьйш, бохаме некъахьовзам баккхар.\nХIетахь дуьйна, бухе диллина некъаш тIехь кхерамазалла хилийтар а долуш, долахоша шайн лаамехь «дIакъевлина» малар духку туьканаш, сецош, дIабуьгуш бу мелла арабевлларш а, низамхоша юьхьарлаьцна цаьрга юкъараллина пайдехьа белхаш дайтар а, телехьожийлехь бехкаш дохуш, чехош уьш гайтар а, ишта кх. дIа а.\nКъаьсттина шовкъе хьийзина ницкъаллин структураш Керла шо герга кхаьчначу деношкахь. Маларш чу ца даийта дозанехь зераш диний бен чекх ца йийлийтина машенаш.\nФедералан даккхий некъаш доцуш, ярташ юккъехула а тIехь буьйла а луш, лецна дIабигна маларх беттабелла бахархой. Царех цхьаберш, наха шаьш дийцарехь, хIинца а цIийнах кхетаза а бу.\nЛецна дIабигначех а, карош воцчу 2-гIа совхоз олучу эвларчу вахархочух дуьйцуш ю 15 молсовхоз олучу юьртара яхархо ПетIимат.\nПетIимат: «2-чу оделенера цхьаъ хIинца а карош вац. Ломахь белхаш бойтуш, латтош бу бохучарлахь хиларе сатуьйсуш бара уьш. Цаьрца а вац боху. Муьйлуш лелаш хилла иза даима а. И воцург, тхан юьртара а вигина масийтта. Цхьаъ гергарчара схьаваьккхина. Токхам бина бохуш а дуьйцу. И воцург а, шиъ-кхоъ чохь валлош а ву».\nСоьлж - ГIалин Старопромысал кIоштехь сацийна дIа а вигна, белхаш бойтуш, итт де чохь а такхийтина, схьаваийтина цхьа жима стаг.\nГергарчара дийцарехь, машен схьаелла а яц хIинца а. Цунах дуьйцуш йолчу Мошас чIагIдарца, мукъабаьхначарна дихкина ду, уьш лецна латторах а, машенаш схьаяхарх а дийца.\nМоша: «Керла шо тIекхачале цIа вогIуш хилла иза. Жимма йий мелла хилла иза. Хьожа кхетта аьлла, дIавигна. Машен схьа а ца луш цкъа схьаваийтина, шолгIачу дийнахь тIаьхьа а баьхкина дIа а вигна, итт де даккхийтина. ХIун белхаш дайтина, дуьйцуш а дац. Машен схьаелла яц хIинца а».\nСхьагучу суьртехь массо кIошташкахь дIадехьначух тера ду ницкъаллин структураша, мелла самукъадаьлла нах лохуш талларш дар.\nХIара масал Теркйист кIоштехь хилла ду. Шайн гергарчу стагах дуьйцуш ю Хатимат.\nХатимат: «Керла шо тIедогIучу буьйсанна тхан шича кIант а вигна полисхоша дIа. Валлай вуьгур вацара, къаркъа а мелла, ара ца ваьллехь. Мичахь ву хуъчух тера ду, амма гIарадаьккхина дийцар дихкинчух тера ду низамхоша.\nИшта кегийрхой лецна дIабигна дуккха а меттигаш ю. ГIалитIера а бигна. Нах ладегIамеххьа - м кхобу кхара. Оьрсийчоьнан регион ю бохуш а ю Нохчийчоь, амма кхара лелориг цхьана меттехь делахь, тамаш бу-кх».\nНохчийчохь дIадехьначу лецаршна нацкъар ца йисна ломара ярташ а. Дубин эвларчу вахархочо дийцарехь, маларх кхетта дукха бахархой сецийна Керла шо даздечу муьрехь Чирин юьртахь а, Жимачу АтагIахь а, Дубин эвлахь а.\nЦунах дуьйцуш волчу Асланбека бахарехь, тIаьхьо дIабигначех цхьабоьлчаьрга, кху сохьта а, белхаш бойтуш бу.\nАсланбек: «Машенна урхалла деш хилларш лецнера дуккха тхуна гонахьарчу ярташкара а. Тхо долчуьра дIабигначаьрга Курчалой, Гелдагана эвлашкахь белхаш дайтина, суна хууш».\nЦхьаболчу хаамийн гIирсаша Iорадаккхарца, еккъа цхьана Нохчийчохь хилла ца Iа, ца лаахь а лууш санна, ницкъала белхаш дайтар.\nМасала, бехна машенаш хоьхку нах кхетош-кхио къинхьегам юьхьарлаьцна Вологда кIоштан Череповец гIалахь а.\nЦигахь урамаш, некъаш цIанда гIуда тоьхна балха воьллина цхьанаметта 70 маларца.\nБакъду, цигахь Нохчийчохь санна, машенаш дIа йохуш, токхамаш бойтучух тера дац.\nКхолладеллачу хьолах ма-дарра аьлча, цхьаболчу бахархошна товш ду, мелла а болуш, машен хахка арабевллачарна «къихьегаман» таIзар дар.\nИшта хьажам болчех ю Iалхан - юьртара Совдат.\nСовдат: «Мала а мелла, дIавигначуьнга болх байтарна дукха реза ю-кх со. Бацо-м муххале а безара уьш, хьала а ца тоIуьйтуш, бацо безара.\nИ мел чIогIа низамаца догIуш дацахь а, цаьрга къахьегийтарна тIетовчех ю-кх со. Кхин хIун дийр дара царна!? Цара бехк а, гуьнахь а доцуш хIаллакбечу мискачеран къа стенга даха деза?!»\nЦхьаболчу тергамхоша тидаме эцарца, махкахь къаркъа а, кхидолу маларш а къе а дина, дIахьуш шатайпа таIзаран кампани елахь а, лилха довлуш дац молуш болчеран могIанаш а, лахлуш бац некъахьовзамаш а.\nМила ву нохчаша къаьркъа ца мийларна "бехке"?\nКъаьркъа модера даьлла, ...маха-молха леладо хIинца\nМалар дуьтуьйтуш а лела шалхенаш\nСадаIа хаане а хаий те вайна?


Iедалан сий дайар лара мегаш ю "Путин - къу" фраза\nЖурналисташа лело мегар ду-дац къастийна прессехь "Путин – къу" а, "Цхьааллин Оьрсийчоь – курхалчаш а, къуй а" дешнаш.\nIедалан сий дайар лара мегаш ду "Путин - къу" фраза лелор\nРоскомнадзоро а, Оьрсийчоьнан президентан администрацино а, Инарлин прокуратуро а дIакъевлинчу рожехь цхьаьнакхетар дIадаьхьна зорбан гIирсийн коьртачу редакторшца. Цигахь Iедалхой кхето гIоьртира журналисташ, муха лелар ду Iедалан сий дайарх лаьцна низам. Цунах лаьцна хаам бо Би-би-си-но, цIераш ца яьхначу цу цхьаьнакхетаран декъашхошна тIе а тевжаш, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nЖурналисташка дIахьедар дина и низам лелор ду "кхетаме" а, "къастош" а аьлла. Роскомнадзоро варе бийр бу зорбанан гIирсаш а, сайташ а, блокаш хIиттоле, боху Iедалан белхахоша. Цара цу хьокъехь масаллина далийна 76.ru а, "Яркуб" а сайташца хилларг.\nЖурналисташа къастийра лело мегар ду-дац прессехь "Путин – къу" а, "Цхьааллин Оьрсийчоь – курхалчаш а, къуй а" дешнаш. И лозунгаш хезаш хуьлу оппозицин акцешкахь, ша аьлча, уьш цкъаццкъа лелайо оппозицин хьалханчех волчу Навальный Алексейс.\nРоскомнадзоран векало дIахьедар дина, шена хетарехь, иза сий дайар ду, амма мах хадо безарг прокуратура ю аьлла. Кхоччуш жоп цу хьокъехь Iедалхоша ца делира. "Пачхьалкхан Думан сий дайа мегар дац, амма мегар ду депутатийн", - дIахьедар дина цхьаьнакхетаран цхьана декъашхочо.\nБи-би-си информацица, президентан администрацин цIарх цу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш вара президентан урхаллан юкъараллин проектушкахула хьаькам Новиков Сергей а, цуьнан когаметта - Lenta.ru сайтан коьрта редактор хилла Гореславский Алексей а. Роскомнадзоран цIарх цигахь вара цу урхаллан куьйгалхочуьнан когаметта Субботин Вадим.\nРоскомнадзоро а, Инарлин прокуратуро а цкъачунна комментари йина яц Би-би-си-н хаамна.\nЗазадоккху-бутт чекхболуш дуьйна Оьрсийчохь болх беш ду харц хаамаш баржорна а, Iедалан а, пачхьалкхан а символийн интернетехь сий дайарна жоьпе озорах лаьцна низам.\nНизамо доьхкуш ду интернетехь бакъ болуш санна, бахархойн дахарна а, могушаллана кхераме болу юкъараллан мехала болу харц хаамаш баржор. Низамца а догIуш, могIарерчу бахархошна 100 эзар соьме, даржашкахь болчарна 200 эзар соьме, юридикан тIегIантехь 500 эзар соьме кхаьччалц барамехь гIуда тоха догIу иза дохийначарна.\nIедалан а, пачхьалкхан а символийн сий дайарна махкахошна гIуда тухур ду 100 эзар соьме кхаччалц барамехь я чубухкур бу уьш, 15 шо набахтехь даккха хан а тухуш. Нагахь изза шозлагIа а дахь бехкечун гIуда алсамдаккха бакъо ю 200 эзар соьме кхаччалц барамехь.\nЦу низамийн проектийн пакет Пачхьалкхан Думе хьажийнера Федерацин Кхеташонан низамашкахула йоьлчу комитетан куьйгалхочо Клишас Андрейс а, депутаташа Боковая Людмилас а, Вяткин Дмитрийс а.\nПарламенто тIеийцира уьш Зазадоккху-беттан 7-чохь. ТIаьхьо Федерацин Кхеташоно къобул йира, ткъа президенто Путин Владимира тIе куьг таIийра. Цензура юкъаяккхар ду бохуш, и низаман проекташ тIеэцарна дуьхьал яра адамийн бакъонашкахула йолу президентан Кхеташо а, кхин йолу бакъонашларъярхойн вовшахтохараллаш а.


Украинерчу Одессехь кхело левеш волчу нохчочо Осмаев Адама юхаэцна еарийн дийнахь суьдхошна хьалха ша а, шен накъостий а Путин вен арадевлла дара аьлла, шо гергга хьалха ша дина хилла тоьшалла. ХΙетахь шега низамхоша етташ дийцийтинера иштта, цул совнаха «суна пхенех наркотикаш а еттара, соьгара доцург доккхуш», дΙахьедина Осмаевс.\nЦхьана цΙа чохь эккхар а нисделла, лецира дахначу шеран юьххьехь иза а, цуьнца казахстанхо Пьянзин Илья а. Петар чохь хиллачу чевнех велира цхьа стаг - нохчо. И нах Путин Владимир вен кечамаш беш бара, даржийра Украинерчу урхаллаша.\nОсмаевца дуккха а харцонаш лелийна бехк толлуш а, кхеле бала бух кечбеш а, элира Маршо Радиога хьалхо Осмаев Адаман адвоката Черток Ольгас а. Кхел йоьрзучу кхаьчна бохуш бара Украинера кхочу хаамаш. Амма Чиллан-беттан 4-гΙачу дийнахь ша шен болх меттахΙоттор бу аьлла дΙакхайкхийна хΙинца кхело.


Соьлж-ГIала - Киев: иэсехь юьсур ю и кхел\nШен заманахь Оьрсийчоьнан кхелашкахь ерриг а пачхьалкхана а г1ара оьккхийтий луьстуш нислора кавказхойн девнаш, къаьсттина нохчийн. Тахана церан меттиг дIалаьцна Украинера лецна схьабалийна, я Оьрсийчоьхь карийна девне ийзийначу савченкогIеран, карпюкгIеран, клыхгIеран девнаша.\nШина украинца дов хатта долийна мехкан Лакхарчу кхелехь. 1994-I995 –чуй шерашкахь Дудаев Джохаран агIор оьрсийн эскархошна дуьхьал тIом бина бохуш бехк кховдийнарш бу Карпюк Николай а, Клых Станислав а.\nЦу шинна дуьхьала долийначу бехктакхаман гIуллакхехь кхузахь тIемаш бина хилла бохуш хьехош бу цхьа могIа политикаш а, ур-аттал тахана Украинехь премьер министар волу Яценюк Арсений а тIехь.\nЦеран дов хаттар дIадоло дезаш дара кху ГIадужучу-беттан 26-чу дийнахь,амма присяжни олу тоьшаллин векалш вовшах цакхетарна тIаьхьатеттина.\nУьш йиллинчу хенахь схьацабахкар шатайпа кхетадо шен юьззина цIе йоккхийла ца лиъначу Соьлжа гIаларчу адвоката Мовсара.\nМовсар: "Украинхошна лаккхара хенаш тохийта гIерташ бу Москвара дуьйна охьа Iедалхой. Царна луьра таIзар дайтархьама тIеIаткъам беш бу суьдехь хила безачу тоьшаллин векалшна а. Уьш берриш бохург санна нохчий бу.\nКху чуьра харцонаш шайна йовзаре терра нахана ца лаьа бехк белахь а бацахь а уьш набахте кхачо луъчеран аьллар тIе а тевжина, шайна къалато. Цундела и цхьаберш, цхьацца бахьнаш а хIиттош, цу кхеле ца бахка гIерташ бу».\nИшта къамел динарг ву Соьлжа гIалара адвокат Мовсар.\nЦкъачунна адвокатийн дехар-леткъамаш тергамза буьтуш бу суьдхоша. Куьг бехке лоруш берш суьде бахка а, баха а шайн лаамехь битахьара аьлла, дина дехар прокурор Блинников Сергейс а резавоцуш хамтал дар бахьнехь, тIе ца эцна суьдо.\nИшта тидаме оьцуш дац еххачу хенахь набахти чохь бахкочарна, шайна товриг алийта, талламхоша харц тоьшаллаш дохуш, ницкъ бина хилар а, Каплюк Николай, масала, оцу хьехочу шерашкахь Нохчийчохь хилла цахилар а.\nАдвокаташа дийцарехь, суьдхоша цкъачунна гIортор йийриг ду «УНА-УНСО» (Украинан къоман ассамблея) декъашхоша Карпюк Николайс,Клых Станислава 20 шо хьалха Нохчийчохь цхьа могIа деза зуламаш дина бохург.\nТалламхоша гулдинчу тоьшаллашца Карпюк «Викинг» цIе а йолуш кхоьллинчу зуламхойн гIерана коьртех лаьттинчех цхьаъ ву. Коьрта теш волчуха талламхоша хьехош ву хьалхо ШуьйтIа кIоштан суьдо 24.5 шо хан тоьхна набахте хьажийна украинхо Малофеев Александар.\nНизамхоша чIагIамаш барца, цо даре дина дина цу «Викинг» тобана юкъахь хIинца Украина премьер министар волу Яценюк Арсений хилла бохуш.\nМа-дарра аьлча, цу бехктакхаман гIуллакх юкъахь Яценюк хьехор доккха совгIат ду.\nЦу хенахь хIинца волчу премьер министаран 20 шо бен дуьзна а доцуш, Нохчийчу кхача таро йоцуш, юрфакехь доьшуш хилла.\n"Яценюк цигахь ца хилар тхайга гучудаккхалахь, тIаккха цу гIуллакхан ерриг сюжет а йохало», -аьлла дIахьедар дина адвоката Новиков Ильяс.\nЦуьнан Iалашо ю Карпюк, Клых Нохчийчоьнан тIеман тасадаларшкахь хилла цахилар а, ишта Карпюкна тIехь ницкъ бина хилар а суьдхошна дIахазийта. «Говзачу лоьрана хуур долуш, ягийна меттиг ю цуьнан дегIа тIехь»,- боху адвокато.\nКарпюк Николайна а, Клых Станиславна а кхоьллинчу бехктакхаман гIуллакхехь дукха нийсадацарш, морзахаллаш карийна «Мемориал» бакъонашларьечу центрана а.\nЦуьнан говзанчашна хетарехь, бехк базбеш долу хIумнаш коьртах а дохуш, чубоьхкина латтош болчийн бех байбеш долу масалш, тидам-тергоне а ца оьцуш дита гIерташ бу кхелахой.\n"Дилийтина гIалаташ, зераш деш йийлийтина ледарлонаш вовшашца а, арахьарчу дозуш доцчу хьостанашца дустаро тхуна гайтина дукха кхачамбацарш а, Соьлжа гIалахь 1994-1995- чуй шерашкара хиламаш кхеторехь далийна морзахе тоьшаллаш а»,-боху бакъонашларьярхоша шаьш «Кавказан узел» агенталле кхачийначу релизехь».\nИ гIалаташ –бIостаналлаш дукха хиларо, цкъацкъа абсурд лара а тарлуш, церан шеконах буьзначу чулацамо а, и бехктакхаман гIуллакх, ма-дарра сурт девзаш а, хьолах кхеташ а боцчу наха сихаллехь вовшахтоьхна тептар ду аьлла ойла кхоллало.\nИшта дIахьедар хааме даьккхина «Мемориала» бакъонашларьярхоша.\nСоьлжа гIалахь хоттуш долчу девнан хьокъехь вистхиллачу адвоката Мовсара аьлларг карладаьккхича, гIийла дегайовхо ю, яккхий хенаш а ца тухуш украинхой буьтур бу аьлла.\nИ дов политикан хьу-чулацам болуш лору цхьаболчу тергамхоша а. Царна хетарехь, Карпюк Николайна а, Клых Станиславна а яккхий хенаш кхайкхор тIедожийна суьдхошна а,тоьшаллин векалшна а.\nЦара ечу кхелана кIелдиллина политикаца дозаделла маьIна хир ду: «ишта хан а тоьхна, тутмакх дарже ваккха вогIура Украинехь премьер министар даржехь волу Яценюк Арсений а».\nВуьшта аьлча, цу шина украинхочунна яккхий хенаш а кхайкхийна, шеконан кирхьа кIел лоцуш ду Украинера Iедалда а, цуьнан го а.\nМовсар: "Украинхошна лаккхара хенаш тохийта гIерташ бу Москвара дуьйна охьа Iедалхой..."


«Ненан мотт - сан дозалла» » Нийсо-Дагестан\n11.09.2019 1 200 0 niyso\nСийлахь сан ненан мотт, хьо-м суна аганахь дуьйна сан мерзачу нанас зевнечу аганан иллица Даймахкахула кхарставеш бовзийтина бай.Со-м сан нанас ненан маттаца хьистина, вайн г1иллакхан аг1онаш ненан маттахь йовзийтина яй. Доттаг1чуьнца доттаг1алла ас сайн ненан маттаца тесна дай,сирлачу шовдан коьртехь езаре дагара дуьйцуш, безам сайн ненан маттахь цуьнан дагчу д1акховдийна бай,дов даьллачу хенахь хьо дастаме буьйцуш я кхечуьнга буьйцуьйтуш, хьоьца бегаш цхьаьнгге ас байтина баций.Ишколехь хьо безаш харжар, т1екхуьучу т1аьхьенна хьо хьехар сан дагчохь,сан ц1ийца хьох ийна хилар дай .Со-м 1алур вац генна д1авахана, хьо кхечу меттанех хийцина я боьхкина.1уьйрре хьалаг1оттий, сайн х1усамехь хьо буьйций,юха балха т1ехь буьйций, сарахь ц1а веача набаран тар тассалц хьо буьйцуш наб кхетий,г1ан-набарха буьйцуш, хьоьца Даймехкан аренашкахула кхерсташ лелий,юха 1уьйранна самаволий, ненан маттахь нене 1уьйре дика ярца, юха а д1аволало-кх со хьо бийца.\nВайн ненан мотт хазачу, ширчу меттанех цхъаъ бу. Вайна хаало и эзар шерашкахь дуьйна т1улгаш ,б1аьвнаш т1ехь хиллачу йозанан билгалонашца, халкъан барта кхоллараллица. Ткъа х1унда ца буьйцу хьо? Со-м цецволу! Массийта эзар шерашкахь ларбеш, хазбеш вайн дайша, наноша схьабалийна хилча, ткъа вайн декхар ма ду и бийца, 1алашбан! Хьо муха 1ало-те, со-м ца 1ало, хьо бицбина, юххехь хьо бийца цхьаъ ца хилча, аса-м хьо къоламца тептаре берзабо. Ткъа цу къоламо,тептаро ма мерза, ма ц1ена гойту вайшинна юкъахь болу безам, дог-ойла.Иштта кхойкху тилавелла, хераваьлларг ненан маттах схьакхета ша декхарийлахь хилар. Цунах къаьстина, хьан бахамаш совбаьлла, дешийлахь хьо 1енарх, хьан сий хир доций.Со-м вац хьоьха кхаьрдаш я хьуна т1аьхьаша луьйш, со-м кхойкху хьоьга хьайн хьоме ненан мотт бийцийта. Ас-м боху хьоьга, хила ненан меттан во1,г1оьнча. Шинна юкъахь дов даьлла и шиъ чуччахьаьдча, цу шинна юкъахь машар бийриг бу-кх вайн ненан мотт. Синкъерамехь йо1е безам бахна, и къовсаме баьлча, цу йо1ан дог-ойла шена т1еерзош исбаьхьа дешнаш цу йо1е кховдориг бу-кх вайн ненан мотт. Дайн г1иллакхех хаьдда, цунна гена ваьлларг, хьайн къинхетаме дашца юха верзориг хьо бу-кх, сан хьоме ненан мотт!\nДаймехкан 1аламан хазалла гойтург хьо бу-кх, сан ненан мотт! Нанна, доьзална юкъахь марзо латториг хьо бу-кха, х1ай сан ненан мотт! Бабас шен туьйранашкахь ма хаза,эсала буьйцу хьо, кийрара дог стиглара 1аьршашка доккхуш ,сийначу бай т1ехь бай-й хьоькхучу мохо бес-бесарчу зезагийн техкар дуьйцуш болу, сан хьоме ненан мотт! Хьо-м сан дахаран г1ирс бу, до1у са, буу кхача бу,дог ду, цундела теша со т1аьхьарчу т1аьхьено хьо бицбийриг цахиларх, кхин хазлуш бацалахь хьо лепарг хилар! Сайн къамел дерзош дало лаьа х1ара дешнаш:\nДенна хьо хьехо\nК1ордор дац, ненан мотт!\nХьох лаьцна мел яздо,\nДог ловзадуьйлу сан.\nХьо тесна ца бита\nДош ло ас ,ненан мотт!\nСан йоккха ч1аг1о хьо,\nСан хьоме Нохчийн мотт!!!


Бусалба нехан бехкаллаш ларъяр а, церан бакъонаш кхетор а, царех доглазар а, цаьрца къихетаме хилар а\n«…АллахIан бехкамаш лийринарг - шен Далла хьалха шена дикаха дерг деш ву» («ал-Хьаж», 30).\n«АллахIан Iадатан билгалонаш лийрина верг - дегнаш Делах кхерарна ду и» («ал-Хьаж», 32).\n«Муъма нахана хьалха охьадахийта хьайн тIемаш» («ал-Хьижр», 88).\n«… Нагахь муьлхха а цхьамма, стаг верна а я лаьтта тIехь хьарамлонаш яржорна а доцуш, стаг вийнехь - берриге нах байъича санна ду. Стеган дахар дендиначунна - берриге нехан дахар дендича санна ду» («ал-Маида», 32).\n222. Абу Мусас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, вовшашца йолучу (юкъаметтигехь) муъма нах (цхьана) гIишлох тера бу, къаьст-къаьстина долучу дакъоша вовшийн чIагIдеш йолучу». (Иза а аьлла, шен шина куьйган) пIелгаш (дуьхь-дуьхьала) чучча доьхкира цо» (Бухари: 2026, Муслим: 2585).\n223. Абу Мусас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шегахь пхерчий а долуш тхан маьждигашна я базаршна тIех (юккъехула) волуш волучо - церан ира боьхьигаш кара лоцийла я буйна духкийла - цаьрца бусалба нахах цхьанненна а чов ца ян» (Бухари: 452, Муслим: 2615).\n224. НуIман бин Башира (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Вовшашка болучу безамехь а, къинхетамехь а, вовшех доглазарехь а муъма нах (цхьана) дегIах тера бу: цуьнан (цхьа) меже цомгаш хилча, (и бахьанехь) наб ца кхеташ а, хорша оьхуш а, дерриге дегIо бала хьоьгуш а долучу» (Бухари: 2011, Муслим: 2586).\n225. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iелин кIантана Хьасанна (АллахI реза хуьлда цаьршинна) барт баьккхира, иза волучохь АкъраI бин Хьабис а волуш. Ал-АкъраIа элира: «Боккъалаъ, итт кIант ву сан, амма цкъа а царех цхьанненна а барт баьккхина-м бац аса». ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цуьнга а хьаьжна, элира: «Къинхетам бийр болуш бац - ша (кхечаьрца) къинхетаме воцучух!» (Бухари: 5997, Муслим: 2319).\n226. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу баьхкиначу акхачу Iаьрбойх цхьана наха хаьттира: «Шайн берашна барташ доху аша?». (Царна) жоп делира: «ХIаъ». Цара элира: «АллахIах чIагIо ма йо оха, оха-м ца доху (царна) барташ». (И цара аьлларг хезначу) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «АллахIа шун дегнаш къинхетамах даьхна хилча - ткъа соьга муха (берзалур бу и шуна юха)?!» (Бухари: 5998, Муслим: 2317).\n227. Жарир бин IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIа къинхетам бийр болуш бац - нахаца къинхетаме воцучух» (Бухари: 7376, Муслим: 2319).\n228. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух муьлхха а цхьамма нахаца ламаз дечу хенахь - дайдойла цо иза царна, хIунда аьлча, боккъалаъ, царна юккъехь (хила тарлуш) бу гIийланаш а, цомгашберш а, къенанаш а. Ткъа шух муьлхха а цхьамма ша (цхьаъ хIоьттина) ламаз дечу хенахь - шена мел луъу деха дойла цо (шен ламаз)» (Бухари: 703, Муслим: 467).\n(Оцу хьадисан) кхечу ривайатехь (дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) иштта элира аьлла): «…гIуллакхаш долуш берш а…».\n229. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), (цхьацца йолу) дика Iамал яр кест-кеста дуьтура, шена и (Iамал) яр деззашехь а - изза кхечу наха а ян а йолийна, цул тIаьхьа и царна парз а дина тIедилларах ларлуш» (Бухари: 1128, Муслим: 718).\n230. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), нахах къахетарна, царна хаддаза марханаш кхабар дихкиначу (хенахь), цара элира: «Ткъа, хьо ма ву (и деш)!». Оцу хьокъехь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Боккъалаъ, шу санна вац со, хIунда аьлча сан Дала хIума яош а, малош а ву со» * (Бухари: 1964, Муслим: 1105).\n* И бохург: «Йиъначуьнгахь а, меллачуьнгахь а хуьлуш болу ницкъ бу суна луш».\n231. Абу Къатадата ал-Хьарис бин РибIис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, ламазе ма хIутту со - дехха иза дан а лууш. Амма беран делхар хезча - дац до аса сайн ламаз, цуьнан нанна хало ян ца лууш» (Бухари: 707).\n232. Жундуб бин IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Iуьйра-ламаз динарг - АллахIан гIоьнна кIеллаьцна ву. Ткъа АллахIа Шен гIоьнна кIеллацарах хIумма а яц шуьга йоьхур йолуш, хIунда аьлча, боккъалаъ, Цо шен гIоьнна кIеллацарах муьлхха а цхьа хIума дехнарг - Цо лоцур а ву, тIаккха юьхьа тIе жоьжагIатина чу а вуллур ву иза» (Муслим: 657).\n233. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба - бусалбан ваша ву. Ткъа цунна гIело ян (ца мега) цо, я цунна ямартвала а ца мега иза. Шен вешина хьаштехь (гIодина волучунна) - цуьнан хьаштехь АллахIа цунна а дийр ду (гIо). Бусалба (цхьана) гIайгIанех хьалхаваьккхинарг - и бахьанехь АллахIа къематдийнан цхьана гIайгIанах хьалхавоккхур ву. Бусалба хьулвинарг - къематдийнахь АллахIа хьулвийр ву» (Бухари: 2442, Муслим: 2580).\n234. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба - бусалбан ваша ву. Я цунна ямартвала (йиш а яц) цуьнан, я цунна аьшпаш ботта а, я гIо ца деш (иза тесна) вита а. ХIора бусалбанна (бехке хила дезаш ду) кхечу бусалбан сий а, бахам а, дахар (цIий) а. Ткъа Делах кхерар кхузахь хьулдина ду. Стага зен-зулам дина хила тоьуш ду - иза шен бусалба вешех цавашар» (Тирмизи: 1928. Цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n235. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Вовшашца хьаьгIнаш ма леца. Мах барехь вовшийн ле ма де (мехаш хьала ма даха *). Вовшашна оьгIазъэхар дита. Вовшашна баккъаш ма дета **. Вовшийн мах ма бохабе (юкъа а эккхий, хIума ма эца). Вежарий хила шу, хIай, АллахIан лайш! Бусалба стаг - бусалба стеган ваша ву. (Бусалба нахах цхьаммо) вукху (бусалба стагана) гIело ян йиш яц, цуьнах ца ваша йиш яц, иза гIо доцуш вита йиш яц цо. Ткъа Делах кхерар кхузахь ду» – пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхузза (шен куьйга) шен накха гайтира. (Цул тIаьхьа элира цо): «Стаг вон хила (кхин хIумма а ца оьшуш) тоаме ду-кха – иза шен бусалба вешех цавашар. ХIора бусалба стагана бехке (хьарам хила дезаш ду) кхинволучу бусалба стеган дахар а, бахам а, сий а» (Муслим: 2564).\n* «Мехаш хьаладахар» («ан-нажш») бохург – юхкучу хIуманан мехаш хьаладахар ду базарахь а, иштта йолучу кхечу меттигашкахь а, мохь а бетташ, ма-дарра аьлча, и стаг ша а и хIума эца гIерташ а воцуш. Цуьнан Iалашо - кхиниг Iехон гIертар ю, ткъа иза - хьарам дина ду.\n** «Вовшашна баккъаш деттар» («ат-тадабур») бохург – стаг, букъ а тоьхна, дIатесна витар ду, букъа тIехьа йиссина йолу хIума санна.\n236. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух цхьа а Делах тешна (иман диллина) хир вац - шена дезарг шен (бусалба) вешийна а деззалц» (Бухари: 13, Муслим: 45).\n237. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хьайн вешина гIо де - гIело йийриг (зулам дийриг) иза ша велахь а, (цунна еш) гIело елахь а (зулам делахь а)». (И хезначу цхьана стага) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Нагахь цунна еш гIело елахь-м гIо дийр дара аса цунна. Нагахь гIело йийриг иза ша велахь - гIо муха дан деза аса цунна?!». (Оцу хьокъехь пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «ГIело ярах сацаве иза (я вухаваккха иза) - боккъалаъ, цунна гIолацар (хир) ду и» (Бухари: 2443).\n238. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(ХIора) бусалба стагана тIехь долу бусалба стеган хьаккъаш пхиъ ду: салам схьаэцар, лазархочунна тIехIотта вахар, барам новкъа баккхар, кхайкхиначу вахар, хьоршам тоьхначунна диканиг лаар» (Бухари: 1240, Муслим: 2162).\nОцу хьадисан Муслимехь долучу ривайатехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(ХIора) бусалба стагана тIехь долу бусалба стеган хьаккъаш ялх ду: хьо (бусалбанна) дуьхьал кхетча - салам ло цунга, цо хьо кхайкхинехь – цо (кхайкхиначу а) гIо, нагахь цо хьехар дар дехнехь - хьехар а де цунна, нагахь цо, хьоршам а тоьхна, АллахIана хастам бинехь - диканиг лаа цуна («АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» ала), нагахь и цомгаш хилахь – тIе-хIотта а гIо иза волучу, нагахь иза лахь - (тIаьххьарачу новкъа а) ваккха иза».\n239. Абу Iумарата ал-Бара ибн Iазиба (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ворхI хIума де (аьлла) омра дина тхоьга, (кхин) ворхI хIума дехка а дихкина. Цо омра дина тхоьга: цомгашниг волучу гучадовлар, (велларг тIехь волу) барам новкъа баккхар, хьоршам тоьхначунна диканиг лаар, чIагIо йина волучуьнан чIагIо кхочушъяр, гIелонехь (зуламехь) валлочунна гIодар, кхайкхиначо кхайкхиначу дахар, (нахе) маршалла хаттар (салам далар). Ткъа цо тхуна дихкира: дашон чIагарш лелор, детин пхьегIашна чуьра малар, цIен гIайбеш * а, ал-къасийй ** а лелор, иштта дари а, истабракъ а, дибаж а» (Бухари: 1239, Муслим: 2166).\n(Оцу хьадисан) кхечу ривайатехь дийцина, (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, элира аьлла)): «… яйнарг лехар а…» ***. (ХIара хьадис) далийначо дуьххьара (ягарйиначу) ворхI хIуманна тIе элира хIара дешнаш.\n* «ГIайбеш» («майасир») - бамбех я муьлхха а кхечу хIуманех дуьзина дарин гIайбеш ду уьш. Иштта болу гIайба говран я эмкалан нуьйрана тIебуьллуш бу, цул тIаьхьа оцунна тIе охьахуу бере.\n** «Ал-къасийй» - вета (лён) а, дари а вовшах эдина кIади ду иза.\n*** «Яйнарг лехар» бохург – «йовзийтар» ду.\n Кхузахь дуьйцуш дерш - АллахIа хIиттийна хьаьждаран хьукманаш а, иштта Цуьнан дерриге бехкамаш а ду.\n Кхузахь дуьйцуш дерш - - ширк даржориг а, талораш дийриг а, ницкъ бийриг а, иштта дIа кхиндолу а зуламаш ду.\n Вуьшта аьлча: «Стеган дахар кIелхьарадаьккхиначунна».\n Хьасан – пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) йоьIан ПетIаматан а, Iелин а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) шина кIантах цхьаъ ву.\n Бусалба наха шайн берашна барташ дохуш гича, делла цара (акхачу Iаьрбоша) и хаттар цаьрга.\n Вуьшта аьлча: «доца дойла цо иза царна», КъурIанера доц-доцийра сураташ а доьшуш.\n Кхузахь юьйцуш йолу дика Iамалш - масала, мархин баттахь буса тIедеш долу ламазаш а, кхиндолу навафил-ламазаш а ду.\n Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шега и дан а луш, нахана парз а дина тIедиллахь, дан гIора а доцуш уьш биссарах ларлуш.\n Кхузахь дуьйцург - жамаIатехь дина долу парз Iуьйра-ламаз ду. Оцу хьокъехь хилар хьахийна ду хIокху хьадисан Муслимехь долучу кхечу ривайатехь.\n Вуьшта аьлча: «дагна чохь».\n Вуьшта аьлча: бусалба стагах цавешаш волучо ша-шена деш ду зулам, доккха къа ду цо хьарчош дерг, хIунда аьлча КъурIано билгалдаьккхина ма ду - АллахIа а цхьана Адаман сий дина хилар.\n И бохург - эцархо а, йохкархо а шайна юккъехь мах буьйцуш а волуш, цаьршинна юккъе а гIортий, хIума ма эца бохург ду, цуьначул а борахчу мехах и санна йолу хIума ю сан, я оцу мехах цул а тоьлларг ю сан бохуш.\n Кхузахь дуьйцург - зуда ялийна той а, цуьнах тера долу тойнаш а ду.\n Вуьшта аьлча: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» («ЙархьамукаллахI»!) алар ду и -нагахь хьоршам тоьхначо алахь: «Хастам бу АллахIана!» («Алхьамду лиллахI!»).\n «Истабракъ а, дибаж а» – дарин кIадин тайпанаш ду уьш.\n Вуьшта аьлча: бусалба нахе, де аьлла, омра дина долучу ворхI хIуманна тIе.\n Масала: байна уьстагI.\nБусалба нехан хьашташ кхочушдар\n«… Дика а де - декъала хиларан дуьхьа» («ал-Хьажж», 77).\n244. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Бусалба - бусалбанан ваша ву. (Йиш йолуш вац иза) - я цунна гIело ян (я зулам дан), я (мостагIчунна иза) дIавала. Шен вешин хьаштехь (гIодина волучунна) - цуьнан хьаштехь АллахIа цунна а дийр ду гIо. Буслба стаг гIайгIанах хьалхаваьккхинарг - (и бахьанехь) АллахIа къематдийнан гIайгIанех цхьана гIайгIанах хьалхавоккхур ву. Бусалба стаг хьулвинарг - АллахIа къематдийнахь хьулвийр ву» (Бухари: 2442, Муслим: 2580).\n245. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIокху дуьненан цхьана гIайгIанах муъма стаг хьалхаваьккхинарг - АллахIа къематдийнан цхьана гIайгIанах хьалхавоккхур ву. Таро йоцуш волучу (декхархочунна) аьтто биначунна - АллахIа цуьнан аьтто бийр бу хIокху дуьненахь а, эхартахь а. Бусалба стаг хьулвинарг - АллахIа иза а хьулвийр ву хIокху дуьненахь а, эхартахь а. АллахI Шен лайна гIо деш хир ву - ша и лай шен вешина гIо деш мел ву. Iилма лоьхучу муьлххачу а цхьана новкъа ваьллачунна - АллахIа и бахьанехь ялсамане боьду некъ атта бийр бу. Ткъа Веза-Сийлахьчу АллахIан цхьана цIа чохь нах гулбелча, цигахь цхьаьний АллахIан Жайна а доьшуш, вовшашна и Iама а деш, - царна тIе, билггал, синтем буссур бу, (АллахIан) къинхетамо дIа а хьулбийр бу уьш. Малекаш гонаха довлу царна, АллахIа Шена хьалха болучарна юккъехь хьахабо уьш. Шен Iамалша шена хьем биначунна - цуьнан схьаваларо (тайпано) каде хьовза гIо дийр дац цунна» (Муслим: 2699).\n84-гlа сурат «ал-иншикъакъ»


Путинна буьллуш бу и некъ?\nБайначу баттахь "Къилбаседа Кавказерчу экологин вахтано" теллина адыгийн Пшеха хин коьртера Кавказан биосферин майданаш. Мог1арчу некъахочунна некъ боьхкуш, дIайиттина йозан билгалонаш, царел дехьа, тIе ха а хIоттийна, болх бан кечъелла лаьтта гIишлоярхойн ши база. Дийриг низамехь дац, орца доху биологаша.\nНизамо, ца хьаеш, еса кхаба язйинчу лаьмнийн хьаннашка некъ билла болийна стохка. "Iилман база" цIе а тиллина, магош доцчу меттехь, къайлах хIоттийначу "Беттан Ирзу" ("Лунная Поляна") курорте буьллуш бу некъ, чIагIдо экологин могашалла зуьйчу жигархоша.\nVIP-курорте цхьайтта шо хьалха болийра некъ билла. Амма хIетахь ЮНЕСКО-н комиссино дихкира Кавказан синпха лоруш йолу меттиг хьеян. Ткъа хIинца цхьа а пурба а ца доьхуш, юхаболийна болх. "Малхбузе Кавказ" кхерамна кIел ю бохуш, Iаламан бахам ларбечу дуьненан хьукматашка орца доху экологаша.\nСадаIа йиллина полигон\n"Беттан Ирзу" документашкахь кхечу царца хьехо йолийра 2000-лагIчу шерашкахь - "Iилман полигон "Биосфера". Фишт ломан малхбузерчу басенца Iуьллучу Чигурсан-хотехь хIоттийна туристийн жима цIа бен дацара хIетахь.\nКавказан Iалам шен могашаллах а дозуш лаьттачу меттигна цIеххьана тIе бIаьрг хIоьттира Оьрсийчоьнан президентан гIуллакхийн урхаллин. Цунна аьтто беш, пачхьалкхан Iаламан министралло, "Iилман центр" юьллу ша цигахь аьлла, буьйр арахийцира. ТIаьхьо гучуделира Iилман бала болуш иза цадинийла.\n"Центр кхолларх долу и хьалхара буьйр дешча а го, юьхьарлаьцна Iалашо президент ларвечу хьукмате (ФСО) къобалъяйта езаш юйла. Кхеташ ду, пачхьалкхехь "Iилман центраш" оцу урхалле а хоьттуш еш яц", - дуьйцу Экологин вахтин координаторо Рудомаха Андрейс.\nПрезидентан гIуллакхийн урхалло терго а еш, дIаболийра белхаш 2003-чу шарахь. Инвестор яра мехкдаьттан компани "Роснефть". Ши шо даьлча гучуделира, "Iилман центр" тIехь йолу 105 гектар латта, дуьненаюкъарчу низамашца Iалашъечу Кавказан биосферин майданах дIа а къастийна, Адыгейн Республикан Iедало дезарш дечу лаьттанийн статусе даьккхина хилар.\nМа-хуьллу дуьхьало ян гIоьртира хIетахь Кавказан биосферин майдан куьйгалла, амма – ийшира. Президентан гIуллакхаш лелочу урхаллин коьртехь Iийначу Кожин Владимира, ша буха куьг а яздеш, дохкуьйтучу кехаташкахь, "ша-тайпа беза мах болуш ю объект", олура хIоразза а.\nШо даьлча "Беттан Ирзунехь" гIохьокху салазийн трасса а, фуникулераш а йолийра ян. Спутникан суьрташа гойту хIинца цигахь лаьтта комплекс: луьйчийла, теннисан корт, лай тIехь хоьхкучу машенийн трасса, беракема дуссу ши майда, зIенан станци, садоIу хIусам. Персонал а, хехой а беха цигахь, шайнна динчу юкъарчу цIа чохь.\n2012-чу шарахь "Маркер" журнало динчу хаттарна жоп луш, президентан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс бакъдира Путин "Беттан Ирзуне" кхочуш хилар, амма, цо бахарехь, иза цига "могIара турист санна воьду".\n"Яц цигахь Владимир Владимировичан цхьа а курорт. Меттиг ша къевлина лелош а яц: туристийн некъаш бу массо а агIор, гонах, туристаш дукха хуьлу, къаьсттина туризм шорлучу шеран муьрехь, Iилманчаш лела шайн балха", - тоьшалла дира Песковс.\n"ЦIеяйъархошна биллина некъ"\n"Беттан Ирзуне" ца кхачало тахана беракеманца бен, я оццу 2007-чу шарахь билла болийначу некъа тIехула ваха веза, хьун а хадош. ХIетахь цига машенийн некъ билла гIиртира Iедал, амма экологаша ца магийра. Ткъа некъ ца биллийтинехь а, мегна йихкинчу меттехь объекташ хIитто.\nШо даьлча Олимпиадин гIишлош ян йолийра, баьхкира Кавказан биосферин майдана ЮНЕСКО-н а, IаламIалашдечу дуьненаюкъарчу цхьаьнакхетараллин а векалш. Меттигерчу жигархойн-экологийн аьтто белира цоьсту хьаннаш, талхадеш лаьтта экологин хьал инспекторшна дIагайта. ЖамI – сацийра гIишлош яр.\n"Ирча хьал ду тахана. ХIинца ур-атталла официалан документашца йина а, ша лелаен харцо хьулъян а ца гIерта Iедал. Яц гIишлошна хIиттийна проекташ, хIумма а ца хаьттина экологашка. Хьалха-м бан болийна белхаш легале баха а гIертара…", - боху Рудомаха Андрейс.\n12 шо хьалха бан болийна некъ чутекхира цхьацца меттигашкахь. МеттахIоттийна иза юха а, дIабахбеш бу. Йохон бакъо йоцчу хьаннашкахула, Iаннашкахула буьллуш бу. "Беттан Ирзуна" тIекхача ца йисина ши чаккхарма бен. Тергоечу урхаллашна хаьий-те оцу харцонах дерг? Иза къасто гIоьртира Экологин вахта.\nIедало ен йохк-эцар гойтучу сайта тIехь яц хьахийна некъан проект. Адыгей Республикан жил-Iалам Iалашдечу урхалло бинчу хаамца, "низамо ларъечу "Пшеха а, Пшехашха а хин коьрте" олучу меттехь некъ билла магийтар доьхуш экспертиза ца яйтина".\nМайкопан кIоштан администрацино а аьлла, ша елла яц некъ билла бакъо. Ткъа Адыгей Республикан хьаннийн урхалло хаамбина Эковахтина, юьйцучу меттехь "цхьа чаккхарма хьуьнан некъ биллина, эшна хьал хIоьттича, цIеяйъархой тIекхачийта", амма бакъо ца елла юкъара некъ билла, аьлла. Изза жоп деана кхечу тIехьожучу хьукматера а.\n"Белхан хIайттаралла, герга озийна техника, бечу некъан башхалла зийча хаало, буьллу некъ аьттехьа а бац цIеяйъархошна буьллуш. Цу тIе, экологин хьукматех цхьа а яц деш лаьттарг гуш. Дерриг а до, шайна иза ца гайта", - догдоьхна дуьйцу Рудомахас.\nСтенна ца доккху теллина "экологийн дов"?\nЦунна гарехь, "Беттан Ирзун" дайшна некъ оьшу Кавказан Iаламан ага кхидIа а хIаллакдаръьама, комплекс шоръярхьама. Салазийн спорт лома ялош, кхоалгIа некъ бу цигахь бан болийна.\nОрца доьху экологаша-дуьхьалончаша. Олигархаша салазхехкархошна курорт юьллу бохуш, "Iилман комплексах" деш лаьттарг, цара шайн куьйга Кбаадэ (Красная Поляна) хIаллакъеш хилар ЮНЕСКО-но сихонца тидаме эца а деза, Кавказерчу жил-Iаламан гIарол "Малхбузе Кавказ" леш лаьттачу дуьненан хазанийн декъа яккха а еза, боху цара.