Нохчийчоь -- Терк, 2016\nКарара шо Оьрсийчохь дIакхайкхийна ду "Экологин шо" аьлла цIе а тоьхна. Iедалан массо а тIегIанехь терго ян езаш хилар тIедожийна цу гIуллакхна. Горга стоьлаш а, конференцеш а, кхеташонаш а лерина ю шо чекхадалале экологи йийцаре а еш дIаяхьа.\nКъилбаседа Кавказан Iаламца хьал, шо шаре мел долу телхаш схьадогIуш ду, бохуш говзанчаша дуьйцу дукха хан ю. Къаьстина Нохчийчохь хишца дерг чолхе хилар ду бохуш дIахьедарш до эколога Головко Александра. Цо Маршо радиога дийцира, цуьнан бахьнех а, хила тарлучу тIаьхьалонех а.\nГоловко: «Къилбаседа Кавказехь а, Нохчийчохь а и хьал бохаман герга дахана ду. Доьзна ду иза цхьа хан хьалха мехкадаьтта даккха долорца. Мехкдаьтта схьадаьккхича кхоллаелла есалла хьалаюьзна лаьтта бухара хиш. Цундела Къилбаседа Кавказера хиш дукълуш ду. Цунна бахьан ду, лаьтта бухара хиш уьш дузуш ца хилар. Цул сов, шалаьмнаш а дешаш ду. Иштта, хин йистошкара дитташ хокхуш хилар а ду цхьа бахьана. Ша дерриг адамо беш болу Iаткъам бу иза».\nТахана Къилбаседа Кавказера мехкаш, къаьстина Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а, Дагестан а цхьацца цамгарш дебарца хьалхарчу метигашкахь ю. ЦIе ца йоккхучу цамгарца Нохчийчоь къаьстина ю. Дукхачу декъан цунна бехке дерг махкахь долу Iалам а, тIамо бехдина хиш а ду, аьлла хета шена элира эколога Головко Александра.\nГоловко: «Дицдан ца деза Нохчийчоьно ши тIом лайна хилар. Лаьттах дIовш дIадоьлла. Иштта мехкадаьттан чкъор а ду бехке. Цундела махкахь мел долу хи даьржина а, мокха басахь а ду. Цу чуьра микроэлементаш а, туьха а дIадолу. Ткъа, иза молу нах цомгуш лаьтта. Могашалла йоьзна ма ю ахь молучу хих. Цундела катоьхна метта дало деза мел долу хиш. Иштта хинайистошкахь дитташ а ден деза. Цара IиндагI латтадо хинна, тIаккха иза хIаваъехь дIаса ца даьржа. Дитташ а, хи а ши доттагI ду. Цара вовшна гIортор йийр ю. Вай Iаламан низамаш оцу Iаламца дIа ца нисдахь, цхьа а хийцамаш хир бац. Мелхо а вон хир ду. Халахеташ далахь а, вайн бIаьргашна хьалхахь кхоллалуш ду хIара сурт».\nХи ша охьадогIучу хенахь, нийса аренгахь а хьийза а хьийзаш хуьлу. Иза Iаламан низам ду. Оцу хьовзаро хи дийна а, пайдехь а латтадо, аьлла хета Головко Александран. Соьлж-ГIалахь, масала керла резиденци еш Соьлж-хинан харш тай тоьхча санна нисдина дIахIоттийна. Иза аьттехь дан мегар дацара, боху эколога Головко Александра. Иштта цо дарба а дуьйцу, телхина а, дукълуш долу хиш дендан.\nГоловко: «Хинан меандраш шаьш ма хиллара йита еза. Меандр-иза хин харш ду. Дукхачу хинан харш ша текхарган дегI санна хьевзина хуьлу. Хи сиха ца доьду, цундела иза тIех а ца долу. Дан дезарг- хиш тIехь тIулгех хилакъоргаш ю. Хиш дукхачу хьолехь кIорга дац. Цундела аьхкан заманахь уьш буха кхаччалц дохло. Ткъа 15 градусал дохделча саззаца даьржа иза. Кхечу дашца аьлча-цомгуш хуьлу. Хинан йохаллехь хилакъоргийн цхьа каскад йича бухара иза шийла лаьттар ду. Иштта, хьаьар а ду, кислородах дузур а ду. Кхечу дашца аьлча-хиш денлур ду. ХIинца чIогIа гIийла ду уьш. И болх бу царна тIехь наха бан безаш. Цигахь харж ян езаш хIума дац, нехан лаам хилчхьана. ТIаккхий бен хиш ларлур дац, тIаьхьа тIедогIучу чкъуран».\nШа буьйцу болх Iедалера дукха ахча оьшуш а бац. Нехан ницкъаца а далур ду иза, боху Головко Александро. Нагахь санна кху шина шарахь иза ца бахь, кхераме зил хадийна лара мегар ду боху хинан говзанчас.\nГоловко: «Коьртаниг: массарна а лууш ду хи лардан а, шайн берашна хIара оазис йисийта а. Амма цкъачунна-м республика хинйолчу гIум-аренах тарлуш ю. Дагестанехь гиний шуна? Таркхойн хIордан уллехь ю иза, хиш а кIезгаделла-ахгIум-аре санна ю. Цундела вайн кхин хан яц. И болх кху аьхка боло безаш бу. Кху шарахьий, тIедогIучу шарахьий вай и болх бола ца бахь, кхана тIаьхьа хира ду. ТIаккха вай миллиардаш чудеттахь а, Iаламан ницкъаца къовсадаларх аьтто бер бац. Iаламца барт бан беза, цо бохучунна тIехь. Вай ду цуьнах доьзна. Вайн ма-хуьллу дуьххьара и зен. Кхин цхьа хIума а ду билгалдаккха дезаш: Соьлж-ГIалахь дитташ дара. ТIом балале иза уггаре а «баьццара» гIала яра. ХIинца йолчу бетоно а, еса майданаша а экологи хIаллакйо. Кхузара цамгарш а ю. Вайна хууш ма ду, адамийн могашалла йоьзна ю, иза вехачу хьолах».\nКарарчу шарахь экологин гIуллакхан аьлла ерриге а пачхалкхехь дайа лерина ду 238 миллиард ахча. МеттахIотталур дуй цунах хIаллакдина Iалам, ала хIуттуш дукха нах бац.


Imran Usmanov, Chechen Singer\nУсманов Iимранан дахаран философи\nМуьлха хьайн йиш ю хьуна уггаре а хьомениг аьлла хаьттича, наха къобал йийриг ю, аьлла жоп делира Усманов Iимрана.\nЦуьнан хIусамехь хилира тхойшинан хIара къамел. Шен кхоллараллан некъ болабаларх лаьцна долийра цо шен къамел.\nУсманов: «Жима волчу хенахь дуьйна хIара некъ билгал баьккхинера ас сайна. Тхан дас эцнера пластинка, «Ах сахьт Парижехь» аьлла цIе а йолуш. Цу тIехь композитор, илланча, байтанча аьлла вуьйцуш вара цхьа стаг. Со а хир ву иштта аьлла дагалецира ас. Амма и Iалашо ахьа лацарх ца тоьу, хьуна Дала и похIма делла дацахь».\n«Малика» олу йиш Усманов Iимрана ша школехь доьшуш волуш яьккхина. ХIинца иза кхечу мехкашкахь а, кхучу меттанашкахь а декаш ду. «Дагмара» йиш кхоллар а ша тайпа хилира шен бохуш дийцира цо.\nУсманов: «Школехь доьшуш волуш язйира ас «Малика» цIе йолу йиш. Суна хазахетара и цIе. ЙоIана язйинера ас иза. Со училищехь доьшуш волуш язйира ас «Дагмара». ХIетахь яцара вайн цIахь дIаолуш кхаа декъах лаьтта эшарш. Со радио иза дIаязъян вахча, хIара хIун ю, кхо эшар ма ю ахь еанарг аьлла, дIа а ца язйира сан иза. Амма хан яьлча наха тIеийцира иза».\nТIаьхьарчу масийтта шарахь, эвсараллийца кхоллараллехь къахьоьгуш ву Усманов Iимран. Тахана, кар-кара а оьцуш, дIаолу цуьнан «Зама», «Кхоьру со» кхин долу а иллеш. Дагахкхеташ дешнаш а, мукъамаш а бу церан.\nУсманов Iимран а, кхиболу нохчийн халкъан иллиалархой а доккхачу декъана Ножай-юртара схьабевла бу. ХIун бахьанаш го хьуна иштта коллараллан похIма долуш шу хилар, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира цо.\nУсманов: «Ножай-юртахь бан дIоггара дукха белхаш бац, къола дан меттиг а яц. Ножай-юрт ша цхьа хаза, беркате меттиг ю. Нах вовшашца мерза, бертахь бу. Цхьайолчу меттигашкахь дош ца хета иллиалархо. ДIавала, прокурор гIо олу. Ножай-юртахь илли олуш велахь, хьо говзанча хиларх кхета».\nАвторан эшарш нахана юкъахь яьржина хилар боккха кхиам лору. Амма кхечу йишлакхархоша, хатта а ца хоттуш, уьш дIааьлча, мел ца дийцахь а, халонга долу иза. Авторан бакъонаш ларйеш ца хиларх лаьцна ша дийца а ца дуьйцу, элира Усманов Iимрана.\nУсманов: «Суна гIеххьа новкъа хета, хатта а ца хоттуш, сайн илли дIааьлча. Хьоьгара пурба а доцуш, хьан доьзалхо вацо вигар санна хета суна иза. Авторан бакъонашца долу гIуллакх ледар ду вайн».\nТIедогIучу керлачу шарца Усманов Iимрана декъал бира радиоладогIархой. Шен амалехь кIеда, довха дешнаш элира цо.\nУсманов: «ТIедогIучу керлачу шарца вайн халкъ а, радиоладогIархой а декъал бан лаьа суна. ДIадаханчу шарахь дуккха а вонаш гира вайна. Адам дика хьега кхоьллина ду. Во хьега кхоьллина дац. И вонаш а ца гуш, бертахь, вовшийн сий а деш, беркатехь дахар хуьлда вайн!».


Соьлж-ГIалахь йоI йийна да кхеле озийна\nОхан-бутт 03, 2015\nСоьлж-ГIалахь кхел йолийна шен йоIа доьзал оьзда цалеларца юьхьIаьржа хIоттийна аьлла ерна бехкевечу Даурбеков Султанна тIехь. Лурчаха Iай яйра Даурбекова Зарина. Иза лохуш бу гергарнаш аьлла бара хIетахь зорбанехь баьржина хаамаш. ТIахьо таллам болийначу Iедало иза ерна бехкевира цуьнан да. Ши эзар кхойттолг1ачу шарахь Старопромыслан кIоштахь, есачу метте а йигина, садукъдеш ен а йийна, тIе нехаш хьакхна, къайлаяьккхина иза, боху талламчаша.\nТкъа ах шо даьлча Даурбеков Султан ша веъна полице, зуламдарна къерахуьлуш. 8 стаг левина цкъачунна кхело, цара тоьшалла дина, Даурбеков Султан оьзда а, гIиллакхе а стаг ву, ткъа цуьнан йоI йоьхна лелара нохчийн гIиллакхех, ца лардора доьзалан сий, аьлла. Амма хууш ду, низамехь оцу хьоло зуламан йозалла яйъеш йоцийла – лаккхара хан тухур ю дена, цо зулам дина хилар тIечIагIлахь.\nДийнахь-буса 4 стаг велла коронавирусах Къилбаседа Кавказехь, цомгуш хилла кхин а 402\nУьнна дуьхьалоечу Оперативан штабан хаамца, велларш бу: Дагестанера 2 стаг, Краснодар-махкара, Ставропол-махкара – цхьацца. Пандеми йолаелчхьана схьа Къилбаседа Кавказехь уьнах велла 814 вахархо.\n42102 стаг ву, официалан хамашца, Къилбаседа Кавказехь пандемин берриг муьрехь цомгуш хилларг. Опреативан штабо бахарехь, Оьрсийчохь цамгар шайца билгалъевлларш бу 681 251 стаг.\nОьрсийчохь дийнахь-буса коронавирусах цомгуш хилла 6736 стаг. Цул хьалхарчу дийнахь Оьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу Оперативан штабо гайтинчу терахьал лакхара ду и терахь. Велла тIаьххьарчу дийнахь-буса уьнах 134 стаг, товелла 3 эзар сов.\nПандеми яьржичхьана схьа Оьрсийчохь цомгуш хилларг ву 680 сов вахархо, товелла царех 450 сов стаг, кхелхина 10 эзар сов.\nХопкинсан университетан информацица, Оьрсийчоь, хьалха а санна, кхоалгIачу меттехь ю коронавирус яржарца. Амма оцу метте кхаьчна хила тарлуш ю кIиранденна ХIиндойчоь.\nНах байъа бина барт Iорабаьллачул тIаьхьа. ХIун ду хууш Венехь вийначу блогерах, Кадыровн критиках лаьцна?


Чкъуьйригна хилла зие цкъа мацца а тlамаре кхочу. Делахь а, адам адам хилла дисна. Адамийн догlмаш тlехь керла меженаш ца евлла. Адам адам хилла диса дезаш ду, сийна цlе яьлла дуьне догуш лаьтташ делахь а. Адамалла дlаяьлча, адамна ша адам хилар дицделча, гучуйолу акхаралла. Акхаралла гучуяьлча, оьздангалла а дlайолу.\nАдам галдолуш хуьлу, адам тиллуш хуьлу, гlалатдолуш хуьлу. Амма дикачух, нийсачух масал эца а, цуьнца нисдала а декхар ду хlора адам, Дала и экханах къастош, цунна делла хьекъал долу дела.\nШа мила ву-те, ша хьенан тlаьхье ю-те, ша хlун дохьуш, хlун дан веана ву-те дуьненчу, хlун дитина, хlун эцна воьду-те ша дIа а аьлла, ша-шега хаттар делла, оцу хаттарна жоп лахар ду стаг хилла ваха а, стаг волуш вала а lалашо йолчу хlора стеган декхар.\n«Нанас дена ма войла тешаме воцу кlант», – баьхначу нехан тlаьхье ю вай! «Нанас дена ма войла яхь йоцу кlант», – баьхначу нехан тlаьхье ю вай!\nХьо дlаваьллачу дийнахь хьох бухадуьсучу тоьшаллин даш тlера гlуьттуш lаь а хир яцахь, оцу lаьнаро дохдеш хьан верасийн дегнаш хир дацахь – хьо шозза велла хьуна. Хьуна бевзаш, хьо вевзаш мел хиллачу нехан, хьо хьахийча, хьо дагавеача, цIоцкъамаш тlунлуш хир дацахь, хьо кхузза а велла хьуна. Хьох эца дисина нахана цхьа а дика масал ца хиллехь – хьо бlозза а велла-кх хьуна.\nДикане сатуьйсург диканах теша веза. Вай тешна ду-кх диканах. Дикачу тlаьхьенах тешна а ду-кх вай. Дикачу наха деш ду къомах къам.\nКъомах дика цlе йоккхуьйтурш а бу къоман дика нах, хьекъал долу нах. Дика нах бахьана долуш лаьттина бу хlара мохк, дика нах бахьана долуш латта безаш а бу хlара мохк!


Бухара доьзал: Valerianoideae\nДегаорам (лат. Valeriána), (оьрс. Валерьяна) — Берзан цӀазамаш (Caprifoliaceae) доьзалера, Дегаорамаш (Valerianoideae) бухара доьзалан бецан ораматийн дукха шерийн тайпа, царна йукъайогӀу ши бӀе сов кеп. Латинан тайпан цӀе схьаяьлла лат. valere — могуш хила дашах. Иза дуьххьала хьахийна италин ботаникан Сильватико Маттеон жайнахь (1285—1342).\nБотаникан сурт дийцар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКхуьу Европехь, Азин йуккъерачу а, къилбаседа дакъошкахь, Къилбаседа а, Къилба а Америкехь. Россехь акхачу кепара кхуьу массанхьа а, Йисттера Къилбаседа а, Йуккъера Азин гӀум-аренийн кӀошташкахь доцург. Дегаорам кхуьу ломан басешкахь, хин бердашца, хи тӀедолу а, уьшалаш долу а меттигашкахь, хьуьнан йистехь. Дукха хьолахь даккхий къухаш довлу, уьш леладо орамаш кечдеш.\nКультиваци йо Российн йуккъерачу асанехь а, къилба кӀошташкахь а.\nКхуьу майра август кхаччалц. ХӀуш кхуьу июнехь — сентябрехь. Дарбанен дегаорам лаьтта шайна йукъахь морфолиган билгалонашца а, кхиаран меттигашца а къаьстачу масех бухарчу кепех а. Иза дика муьлххачу гуонахьарчу хьолехь, муьлххачу латтан тӀехь а, температуран хьолашкахь а кхуьу. ТӀуналлаеза культура хиларе терра, дика кхуьу сов тӀуьначу латташ тӀехь. ГӀоле хета дайн механикин хӀоттам болу Ӏаьржа латта, ткъа иштта структуран дайн сацкъар-гӀум а, гӀум-латта а. Дика кхуьу лакъийначу а, культивации йиначу торфан уьшалца.\nДаарехь а, маларехь а лелабар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧам бийриг санна, дегаорам лелабо дукхаха дерг европин маьхкашкахь. Ингалсехь керла гӀаш туху хастоьмийн берамах. Наггахь цунах кечбо чӀерах дааршна берам-гарнир.\nДарбанан хьолаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Дарбанан дегаорам\nДегаораман препараташ лелайо дукхах йолчу пачхьалкхашкахь сапаргӀатдоккху гӀирс санна наб ярехь, нервийн карзахваларехь, дегапхенийн системан неврозан пхенаш тӀехабарехь, тахикардехь, ткъа иштта эпилепсехь, са лецар, мигренехь, Хьеран-йоьхьийн некъ тӀехабарехь, нейродермитан дарба дарехь. Наггахь дегаорам лелабо бром препараташца, деган, кхечу а гӀирсашца цхьаьна. Дегаорам йукъабогӀу зеленинан тӀадамашна, валокординан, кардиоваленан, кхечу комплексан препараташна, ткъа иштта дарбанан бецашна; эфиран даьтта ду коьртачех цхьа дакъа корвалолан (терачу препаратийн).\nКоьрта йаззам: Дегаораман тайпана кепаш\nThe Plant List терахьийн базан хаамашца, тайпанан йукъайогӀу 289 кеп. Царех цхьайерш кхуьу Нохчийчохь, Российн мехкашкахь гергарчу мехкашкахь а:\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дегаорам&oldid=7993236»\nКъилба Америкин флора


Къилба а, Къилбаседа а Кавказан федералан гонаш бу жимчу а, юккъерчу а бизнесна юкъа уггаре кIезиг бахархой ийзабелла регионаш. Масанхьачул а ледара ду хьал ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а. Ткъа ГIалмакхойчоь лидер ю 2020-чу шарахь бизнесехь балхара дукха нах дIабахарца.\nРИА Рейтинг-о бинчу талламо гайтарехь, 15% нах бу бизнесехь къахьоьгуш. Рейтинган лидерашлахь ю Петербург, Новосибирскан а, Калиниградан а мехкаш.\nКъилбаседа Кавказан кхаа махкахь массанхьачул а чехка ду белхазаллин болар\nКъилбаседа Кавказан республикашкахь гIолехьа ду бизнесехь нах хиларца Къилбаседа ХIирийчохь – 85 регионашлахь 78-чу меттехь ю иза. ТIьаххьачу шина меттехь йолчу Нохчийчуьра а, ГIалгIайчуьра хьал иштта ду: бизнесехь бу Нохчийчоьнан 2,6% бахархой, ГIалгIайчохь – 1,7%.\nХеттаршна жоьпаш деллачу къилбаседа-кавказхойх 25% наха шайн болх лохуш Iан йиш ю киранах, шайгахь цкъачунна ахча ду хенера бовла, аьлла. 22% наха шайн шина кIиранах йиш ю, мацалла ца хIуттуш, болх леха аьлла. 16% нах бу болх баттахь лохуш лела йолуш.


Иорданера хьеший — Даймахкахь! — Зори Ислама\nХIокху деношкахь Иорданера хьеший – Бено Iабдул-ГIапур а, Билто Юсуп-Хьаьжа а вара вевзаш волу Iеламстаг, СКФО-н Iеламнехан куьйгалхо Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа волчохь хьошалгIахь.\nХьеший муха лара беза а, цаьрца гергарло муха лелон деза а дика хууш волчу Хож-Ахьмада-Хьаьжас шайн цIахь, хIусамехь тIеэцна, лерам бина ца Iаш, вайн мехкан хаза а, беркате а меттигаш, Iаламан хазалла гойтуш, тIаьхьарчу шерашкахь вайн республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзан-Хьаьжас меттахIиттаяйтинчу дуккха а меттигашка бигира уьш.\nОцу дийнахь оха юхьарлаьцнера Веданан кIоштара Къоьзан Iам болчохь садаIа кечйинчу меттигашка хьовса дахар.\nХорачахь, вайн къоман турпалхочунна Зеламханна хIоттийна хIоллам болчохь цхьанакхийтира тхо. Кадыров Хож-Ахьмада хьешашна довзийтира обарган дахарера бакъдерш. Хьешашна тайнера Iеламстеган дийцар.\nЗеламха ваьхна ХIХ-гIа бIешо чекхдолуш – ХХ-гIа бIешо долалуш, нохчийн къомана уггаре а хала беанчу цхьана муьрехь. Иттаннаш шерашкахь кхерам латтийна цо Россин паччахьан сардалашна (наместникашна), паччахьан эскаршна дуьхьал тIом беш, Кавказехь Россин Iедал дIахIуттийла ца лууш, Кавказ йозуш йоцу пачхьалкх хила лаам болуш.\nОбарг Зеламхах, цуьнан дахарах лаьцна язйина ю дукха книгаш, даьхна а, дIаолуш а дукха иллеш ду. Зеламхин цIарца доьзна ду вайн дуккха а эвлаяаш махках баьхна, Калугехь шайн лаамехь боцуш дуккха а шерашкахь Iийна хилар. Уьш бу: Шайх Митаев Бамат-Гири-Хьаьжа, Шайх Белхороев БатIал-Хьаьжа, Гайсумов Соип-Молла, Шайх Мани, Шайх Чиммирза, Шайх Докка, Кана-Шайх, Iаьндара Мохьмад-Молла, Дагестанера Iумар-Хьаьжа. Царех Бамат-Гири-Хьаьжина а, БатIал-Хьаьжина а даймахка юхаберза кхоьллина ца хилла, I9I4-чу шерахь цигахь дIа а кхелхина, цIа валийна и ши эвлаяъ.\nЗеламхан дуьненчохь йоккху зама кхачало I9I3-чу шарахь. Дагестанера таIзар дечу отрядо Шелахь вийра иза, цомгаш хилла шен гергарчу нахе ваханчохь, кIело а йина.\nХIоллам болчохь безамна суьрташ дехира оха хьешашца цхьаьна.\nЦул тIаьхьа Къоьзан Iома тIе дахара тхо хьеший эцна.\nI975-I980-чуй шерашкахь СССР-н пийсакашца гIикх (лодка) хахкаран спортан командаш Олимпийски ловзаршна кечам беш спортан база яра кхузахь. Амма, вайн махкахь чолхе хьал хIоьттинчу шерашкахь и база хIаллакйинера. ХIинца, тIаьххьарчу кхаа шарахь дукха хийцаелла дIахIоьттина. Спортан-туристийн «Къоьзан-Iам» комплекс ю шена юкъахь дуккха объекташ йолуш: 58 къаьсттина чоьнаш йолуш ХьешацIа, 40 стагана коттеджаш, иштта ВИП- коттеджаш, ресторан, спорткомплекс – I200 кв.м., гIикхин станции, иштта кхийолу объекташ. 20I7-чу шарахь дуьненаюкъара ловзарш хилира кхузахь, дакъалоцуш 8 пачхьалкхера спортсменаш болуш.\nОцу хазачу Iаламах беркате бIаьрг тоьхна охьахевшича, Хож-Ахьмад-Хьаьжа вистхилира хьешашка, цунна лиира церан хьежам бовза, шайна хеташ дерг цара дийцар, цул тIаьхьа газетадешархошна а церан къамел довзийта.\nИштта долийра цо шен къамел:\n— Iабдул-ГIапур-Хьаьжа, Юсуп-Хьаьжа, тхуна боккха кхаъ хилла шу вайн Даймахка даьхкина, и доккха совгIат ду тхуна, «Ийманан шовда» аьлла йолчу сайн телепередачехь шу дукха хьохош ву со, хIунда хьахадо аьлча, аш а, шун дайша а хьахадойту дела. ШолгIа къарнехь (век, столетие) 20 шо сов даьлла, цхьа бIе ткъа шо сов хан ю шун кху махкара арадевлла, Дала рицкъанаш цигахь дина, хIижрат дина дахана. Оцу заманчохь вайн махкаца йолу зIе ца хаьдда шу цкъа а, тхо махках даьхна лелачу заманахь, тхоьгахь болу бала а, сингаттам а шайн дагах хьерчош. Цу заман чохь шун Iилманчаш цхьацца кхеташонашка нисбелча а, шу дай, девежарий, шу шаьш, даиманна тхуна тIехь леллайолу харцо, махках дахарца, сий дайа гIертарца, дин дIадаккха хьийзорца, иштта оцу Iедало тхуна тIехь бина ницкъ кхайкхо гIерташ, шайн ницкъ кхачаран барамехь тхан гIо дан гIиртина шун дай. Тхуна шу деза хилар цхьаъ и ду. ШолгIа, оцу шаьш кхаьчначу мехкашкахь, кхечу къаьмнашлахь тардала, цаьрца дIанисдала гIерташ, дукха хала, девнаш дохуш, тийсадала дезна шун дайн, цул тIаьхьа шайн дахаран-Iеран меттиг шоръян гIерта а дезна шун.\nШун баккхийнаш: шайх Мунир, 1абдулет1ип, 1абдул-Бакъи, 1ела бовзар хилла сан. Цаьргара хиъна суна аш лелийна и некъаш, лайна халонаш. Амма х1етте а шайн динах, бусалбаналлех цадухуш, вайн махкаца йолу з1е ларйина, нохчийн хаза г1иллакхаш лардина аш, уьш шайн чохь доьзалашна довзуьйтуш, буьйцуш берг ц1енна нохчийн мотт болуш, схьадаьхкина шу. Цул совнаха маьждигаш дина аш дуккха а, Заркъа шун дайша йиллина, Суэла шун дайша йиллина, Сухно а, Азаркъа а шун дайша ехкина ярташ ю. Х1инца тахана кхузара хьал ган а, довза а даймахка даьхкина шу, тхуна т1ехь бина ницкъ, хилларг-лелларг хууш ду шуна. Делан къинхетамца, Ахьмад-Хьаьжа а, Рамзан а бахьана долуш, церан беркатца, халкъ царна т1аьхьа а х1оьттина, царех теша а тешна, оцу балех тхо хьалха девлла.\n1абдул-Г1апур, хьо мосуьттозза хилла кхузахь, х1ара мохк боьхна болчу хенахь а вайша цхьаьна дукхазза лелла цхьацца меттигашкахула, ярташкахула, г1ала гина вайшинна, Теркаца йолу ярташ а гина вайшинна, ламанца йолчу ярташкахь дукхазза нисвелла вайшиъ. Х1инца арахьара схьадаьхкина долчу шуна муха го-те тахана кхузара хьал? Цунах лаций алахьа ахь, 1абдул-Г1апур, — дийхира 1еламстага Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжас.\n— Бисмиллах1иррохьманиррохьими. Лераме Хож-Ахьмад-Хьаьжа, тхан дай кху махкара цига д1абахар а, цигахь цара лелийнарг а, цу заманчохь цигахь хилла хьал а ахь дика дийци, хьо цигахь дукхазза ахилла ву, хьуна тхан дай а бевзина.Дела реза хуьлда хьуна.\nХ1ара мохк а, кхузахь лаьттинарш а дуьйцуш Делан кхоьле бирзина тхан дай. Тхан дешича вара Сайдар ц1е йолуш, валлах1и, хьалха кхузара шаьш д1адахале Беной-Веданахь шаьш 1ер цо дукха дуьйцуш схьалецна, юха даха-дахка маршо яьлла со ц1а веача, тхешан дайн ков-кертара х1ора сантиметр ма евзара суна… Дукха сатийсира цара даймахка, берриге а иштта сатуьйсуш болуш д1акхелхина уьш. Ткъа тхо, цара йовзийтина, шайн дийцаршкахь тхуна юьйцуш, езаялийтина Дег1аста езаш кхиъна. Х1ара т1аьххьара т1емаш кхузахь болуш, оцу телевизорш чохь и къематде схьагуш, кхин нохчий а, нохчийн мохк а бохург хир доцуш, чекх бевли-кх нохчий, кхин денлойла дан а дац-кха, бохуш дукха дилхина тхо. Делан къинхетамца, Ахьмад-Хьаьжа бахьана долуш нохчийн къам к1елхьара дели, Дала г1азот къобал дойла цуьнан. Цул т1аьхьа, шен мохк а безаш, къам а дезаш Рамзан вели вайна, Дала 1алашвойла иза! Масех шарахь, цхьа а х1ума хилла а доцуш санна, тобина д1ах1оттий вайн мохк. Валлах1и, г1енах а гур ду ца моьттинарг ма ду х1ара х1инца вайна схьагуш дерг, Делан къинхетам бу!\nКхуза ван ца лууш Иорданехь цхьа а нохчи вац, делахь а массо а х1уманан шен хан ю, Делан лаам бу! Даймохк аьлла бен Дег1аста хьахош а яц цхьана а нохчичо. Х1инца шу парг1ат мел хили а тхо парг1ат ду. Цхьа шо дара х1окху Юсупа соьга ша даймахка вигахьара боху. Делан къинхетамца, кхуьнан а аьтто хили кхуза ван, — дерзийра шен къамел 1абдул-Г1апура.\nШена хетарг алар дийхира Хож-Ахьмад-Хьаьжас Юсупе.\n— Бисмиллах1иррохьманиррохьими, — олуш долийра Юсупа.- Со кхуза схьакхаьчча, буьйса д1аяьлла, шолг1ачу дийнахь соьга хаьттира, муха хета хьуна, аьлла. Ас элира:\n— Со кемана т1ера охьа воьссина, дуьххьара ког боккхуш, ялсаманехь баьккхира ас, т1аккха буьйса а йоьлла, д1авуьжуш, х1инца-м сайн ц1а а кхаьчна, д1авуьжуш ву со, элира ас.\n75 шо ду сан, тхан ненананас кхузара ярташ ишта яра, вуьшта яра, бохуш дуьйцуш, кхуза ван лаам ч1ог1а бара сан, х1инца и кхочуш хилла, Алхьамдулиллах1, Шукрулиллах1! Х1окху сан махкахь суна дезарг Дала дели. Вевза-везарг, ган лууш верг вериге а ги, кхача лууче кхечи.\nНохчий берриге а вовшийн гергара бу, цхьа ц1ий ду, цундела самукъа даьлла ву со. Къаьсттина, Хож-Ахьмад-Хьаьжа, тхо т1еэцнарг хьо хиларна, хьо санна волчу 1еламстагаца иштта уллера гергарло хилар Делан къинхетам бу, доккха ни1мат ду. Цигахь болу гергарнаш тешийта цхьаьна даьхна суьрташ хьур ду ас. Нагахь хьалха Нохчийчоь гена хеташ хиллехь, х1инца гена яц. Цхьана-шина дийнахь ваха-ван йиш а хилча, некъ маьрша а хилча, гена яц.\nКъамел дерзош Хож-Ахмад-Хьаьжас билгалдаьккхира Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Рамзан-Хьаьжас нохчийн халкъ дендарехьа берзийна беш боккха мехала болх хилар, нохчийн меттан де билгал а дина, пачхьалкхан т1ег1ант1ехь нохчийн мотт денбеш, ц1инбеш д1ах1отторехь йоккха мехалла йолуш болх хилар. Шен мохк а, шен халкъ а дезаш, лоруш, дерриге а диканиг цуьнан дуьхьа деш а волуш вайн мехкан Куьйгалхо хилар, вайх бина къинхетам хилар, даиманна а Далла хастамаш беш вай хила дезаш хилар билгалдаьккхира цо.\nЦул т1аьхьа «Къоьзан-1ам» ц1е йолчу спортан-туристийн комплексан белхахоша оьздачу, яхь йолчу, г1иллакхех буьззина болчу кегийрхоша дика хьошалла дира, уггар тоьлла нохчийн кхача х1оттийра. Гуш дара, хьаша-да т1еэцар, церан лааме хьовсуш, лерам бар, олуш ма-хиллара, вайн варх1е а дайшкахь дуьйна ма хиллара, т1амарх доьлла, шайн сица долуш хилар, хьешашна томе мел дерг дан лаам болуш хилар, ког лаьттах ца кхеташ хьийзара кегийнах. Нохчаша даима а хьаша дика т1еоьцуш, лоруш хилла, ткъа генара веана хьаша кхин а чIогIа лоруш хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана и лар ца веш, ледарло ялийтина, цхьа бохам т1екхачийтича, ерриге юьртана а эхь хилла. Ткъа х1инца, кхузахь, т1еэцнарш ч1ог1а лара безаш хьеший бара, цкъа делахь цхьана заман чохь вайн махкара боьхна д1абаханчу вайн дайн т1аьхьенах бара уьш, шолг1а – дуьненан массо а маь11ехь болчу нохчашна дика вевзаш волчу Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжин хьеший а бара. Иза хаьара кегийрхошна, цара ларйийриг Хож-Ахьмад-Хьаьжин ц1е хилла ца 1ара, шайн сица йолу оьздангалла яра, вайн къоман сий дара.\nЦул т1аьхьа жама1атехь ламазаш а дина, юхабирзира хьеший а, Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа а, цуьнан накъостий Ахмадов 1убайд, Ахматов 1адлан.\nЦхьа ши де юкъадолийтина, хьешашца Шуьйта к1оштан Нихаларчу туристийн сада1аран базе бигира Хож-Ахьмад-Хьаьжас Иорданера хьеший. 1аламан хазалла ма-ярра йийца дешнаш карор доцуш исбаьхьа хазалла ю Нихалара чухчараш (водопады).Россин пачхьалкхан регионашкара дукха туристаш хуьлу кхузахь, кхузарчу 1аламан хазаллех цецбуьйлуш хуьлу уьш.\n— Дуьненан ялсамани ю-кх х1ара, иштта берриге а х1ара нохчийн мохк, — бохуш инзарбуьйлура Иорданера хьеший, — Дийцарх дуьхе кхуьур воцуш, мел говза мотт болчунна а ма-дарра сурт х1отто хуур доцуш, д1адийца дешнаш карор доцуш, хазалла ю х1ара, – бохуш баккхийберца юх-юха дуьйцура цара.\n← Три достоинства совершения дуа\nКъинойх цIанвеш, ялсамане ваха хьакъвеш йолу Iамалш →


Айдамирова Машар. Сирла шовда.\nКийра буззалцхIаваъ чууьйзира кIанта.\nДукха хан яра цо кху лаьмнийн ирзеш–тогIеш таллаза. Юьртара гIала вахана пхи–ялх шо а ду, цигахь цхьа жимма сом-ком даккхалур дацара-те аьлла. Дукха хьалхе дех а ваьлла, ненах а, жимчу шина йишех а жоьпалла тIедоьжна кхунна.\nБIаьстенан мерзачу хIоно корта хьовзийра Валидан.\nМа хаза бу-кх хьо, ма мерза бу-кх, дагна ма аьхна бу-кх хьо вина,кхиийна дайн мохк!\nБераллехь ша идийна некъаш карладохуш, хьуьнха чувирзира иза.Когаша болар сихдина, шаьшша вадийна Iома тIе вигира. Iаьнан шанахпаргIатбаьлла Iам гIийло тулгIенаш херцош Iара. ГIовгIане пхьидаш хIинца а дикка тешаш яц шаьш дукха сатийсинчу бIаьстенах. Баьццара догIмаш а малдина, ангалин бIаьргаш шайтIанан бIаьра а доьгIна, хинан шийлачу меттахь техкара уьш: дехачу Iаьно тIетесна набаран тар дикка дIаялаза ю.\n– Хьох хIинца а ца хилла хIорд?! – куьйгаш ойбуш, маршала хаьттира цо шен бераллин сатийсамах буьзначу Iоме.\n– Ца хила боьгIначу хьан сатийсамаша дIа ца хийцира со! – тулгIийн эсалчу Iаьнаро шабаршца дуьхьала жоп лере дохьуш санна хетаделира цунна.\nУьш хIун сатийсамаш бара?\nДоьза вайна да цIаверзар – цхьаъ, хIокхунна чIогIа Iамо лууш долу кеманийн Iилма а Iамийна, маьршачу стигала хьалавала – шиъ, дуьненахь дерриге а адам могуш-маьрша, ирсе хилийта – кхоъ.\nТуьйранашкахь хила ма-беззара, кхоъ лаам–дехар.\nЦарах цхьа а кхочуш ца хили.\nДахар туьйра ма дацара!\nДа а цIа ца вирзира, Iилма Iамо хан а ца хили – вала воллалц, де-буьйса ца къестош, гIишлошъярехь болх бан дийзи.\nМассо а стагана ирс дIакховдо цкъа и ирс каро дезаш хиллера. Цхьаммо аьлла боху-кх: «Ирсан цIа дан дезаш хилча, цуьнан уггаре а йоккха чоь – ладегIаран чоь хир яра».\nВочу хIуманах, цамгарх санна, ун долуш мукъана а делахьара и ирс.\nБералла дагалоьцуш, Iоманна гуо а тесна, лакхуо гу тIе а ваьлла, ша даима а охьахааIеминчу метте вахара кIант. Кхузара дIа Iаламан суртдерриге а бIаьргаш чу дуьжура. БIаьстенца ховхачу маттах хьалаайбаеллачу баьццарчу бацалахь, цхьа боккха там хилла, дIакерчира иза. Аьтто агIор лерсино схьалецира хинан тIадамийн самукъане ловзарш. ДIахьаьжча, хIинццалц кхузахь хилла доцу шовда дара ловзадаьлларг. Тархан йийсарера даьлла, тIулгаш юккъехула шена цхьа гечо а лехна, маьршша охьахецаделлера иза.\nХьажахьа, кхин цхьа йоI а дуьненчу яьлла-кх!\nОлуш ду-кх:«ЙоI дуьненчу яьлча – лаьттахь керла шовда гучудолу, кIант дуьненчу ваьлча – стиглахь седа лета». Седанна шен шовда карийча, цаьршиннан кхоллам цхьаьна хуьлу боху.\nДависа, мехкарех лаьтташ хила дезаш ма дара и седарчий!\nТIекховда генахь хилча, ларба атта хир ма бара уьш. Сийдоцчарех, боьхачу дог-ойланех… ЦIена, сирла шовда экаме ду, иза бехда дукха къахьега а ца оьшу – чу шеташ тоьхча а тоьур ду.\nВалидан дог карзахе тохаделира.\nИ де цунна цкъа а дицлур дац…\nХIокхеран бригада делкъеян охьахиънера. Луьйш-олуш, вайн махкара кхечу пачхьалкхашкадIаоьхучарех хабарш юкъадевлира.\n– Селхана тхан юьртахо вара тилпо етташ, Польшехь ду шаьш, мухIажарийн лагершкахь, цигахь дов даьлла, кхечу къомах болчарна арсаш Iиттина шаьш бохура.\n– Стенна тIехула? – хаьттира Валида.\n– Бухахь болчара цхьа эвхьаза биэгаш бина хилла вайн мехкаршка, оцу тIехула вайн кегийрхой тасабелла царах…Набахти чубоьхкина вайнаш…\nВалидан собар кхачийра:\n– Вайнаш вайн цIахь бу, шен Даймахкахь. Шайн йижарийн сий лардеш, шайн цIахь Iен безаш хиллера. Шаьш стенга доьлху ца хаара царна? Цигахь вайн дайн Iадаташ лелалур ду моьттуш бара, Европехь нохчийн Iер-дахар хира ду моьттуш бара?\n– Ахь-м и дуьйцу, цигахь-м нохчийн зударий кхечу къомах болчаьрга а маре эха буьйлабелла боху!\n– Нохчий-м хир бацара уьш, – куьг ластийра кIанта. – Эцца, шаьш нохчий ду бохуш лелаш цхьа хIумнаш хир ю-кх – нохчийн мотт бийца хиъчхьана, нохчий ма ца хуьулу! Вайна, оьрсийн мотт хаарх, оьрсий ма дац вай. И мотт хууш боцчу махка дахча, вайга а Iехалур бу нах, тхо оьрсий ду бохуш…\nБалхара цIа вогIу Валид, цхьацца эца езаш а хилла, базара вирзира. Шена оьшург схьа а эцна, кассире ахча дIадала тIевахча, хIокхунна гIопастана дехьа агIорхьара цхьа гIовгIа хезира. И хIун ду хьажа вахча, гинчо коьрте цIий хьадийтира – ши турко нохчийн йоI дехьа-сехьа яла ца юьтуш, маьттаза луьйш вара. Нохчичоь юхаметтахIотош, Турцера кхайкхина балийна гIишлошъярхой бара уьш. Хонкарара хьеший хьонка санна баьржинера хIокхуьнан махкахь.ХIинца хьошалара бевлла, эвхьаза бевллачух тера дара уьш.\n– Карсавица, пойдем с нами… деньги дам… купишь золото… карсивое палатье… хьа-хьа-хьа!\nДаI санна цIийелла йоI, ша хIун дийр ду ца хууш, йоьхна хьийзара. ХIара гучуваьлча, цуьнан даккхийра стигалан басахь бIаьргаш хих дуьзира.\nВоьлучуьра ца соцуш, йоьIан куьг лаца тохавелла турко, оцу мIаьргонна лаьттахь вахвелира. Валида тоьхначу буйно мерах цIий хьадийтира. Моха еанчу кIанта, такхийна араваьккхира махкара воцу хьаша, тIаккха шен гIора ма-дду цунна еетта вуьйлира.\n– Поезжай к себе домой… там покупай своих турчанок… падло… Ты забыл, где ты находишься? Мразь… да как ты смеешь?…попробуй впредь даже взглянуть на наших девушек… я тебе глаза выколю…\n– ХIей, тоийта, дIавала ца боху хьоьга, – тIехьаьддачу шина милцочо хала юхаваьккхира иза.\nХIокхо йиттина мадвинчу туркочун накъоста далийна орца хиллера иза.\nЛаьттахь ваьржина Iуьллу турко меттахволуш а вацара. Наггахь цо дечу узаро и дийна хилар хоуьйтура.\nТIаккха, хIорш берриге а милице дIабигира…\nТIаккха, хIокхунна йиттира. Ши куьг, ши ког дIа а дихкина, йиттира… нохчо ву бохучу оцу милцичо…\nИза хиллера оцу туркойн «тхов», цунна хIора баттахь ял а луш, шайн луъург деш лелачу оцу боьхачу хIуманийн накъост.\n– Хьан хIун яра и йоI? – къорделлачу лере халла схьакхечира милцочун хаттар.\nВалидана бIаьргаш схьабелла Iаламат хала дара – коьртара охьаIийдалучу цIийша новкъарло йора. Эккхийтина балда дистинера. Хьалхара ши церг а малъелча санна хийтира.\n– Хьоьга луьйш вай со-м? Йиша яра? Шича яра?\n– Иза нохчийн йоI яра!\n– Киношка дукха хьежначух тера ду хьо!\nВалид лацаран коьрта бахьана къайла а даьккхина, хIокхуьнан хьуьнах баханчарца уьйраш хилар хааделла шайна бохуш, шина кIирнах сов хьийзира кIант. Йиттина цхьа жим а хIаллакбира, масех пIенда а кагбира. ХIокхо шарахь хьанала къахьоьгуш гулдина ахча нанас оцу милцочунна дIаделча, маьрша витира.\nШа араволуш, шек дIа а воцуш хиъна Iачу милцочуьнга цабезамца элира Валида:\n– И хьан погонаш, герз охьадиллинчу заманчохь кхечу кепара дуьйцур ду вайша!\n– Дала аьтто бойла хьан! – важа-м ваша а ца вешира.\nЦул тIаьхьа цхьа шо хан яьлла, амма и ирча де массо а хенахь карладуьйлу цунна. Йиттина, заьIапдина шен дегI дацара цунна гуш дерг.\nОццул шена чIогIа еттар, ша лазавар, Iовжавар дацара цунна Iеткъарг, ша харцонна дуьхьал гIорасиз хилардара синна Iеткъарг.\nМилцо хIокхунна етташ хьаьсарта ваханчохь, хIара велавелча, цецваьлла, ша деш долу дабагIа цкъа сацийра вукхо. ТIаккха, догъиэтIаш, кхин а чхьагвелира чалтач.\nТкъа Валид-м воьлура, шен накъосташца Iуьйрана балха тIехь шайн хилла къамелаш дага а даьхкина. Дозанал дехьа нохчийн мехкарийн сий лардар хьахаделча, хIокхо, бехк боккхуш, аьлла дешнаш: «Шайн йижарийн сий лардеш, цIахь Iен безаш хиллера!».\nЦIахь волушшехь, сий лардан воьлча, хIокхунна хилларг хазахьара царна! Ма доггаха буьйлур бара-кх уьш! ХIетахь хIара санна…\nДикка Iийра Валид Iаламан марахь садоIуш.\nГу тIера охьахьаьжча гуш болу Iам, хIокхуьнга гIийла бIаьрг бетташ Iара. Йоккхачу арахь цхьа бара иза. И цхьалла яра хIара шиъ вовшашна тIеийзориг.\nОхьавоьссина, Iома йисте вахара Валид.\n– Суна хIорд бу-кх хьо, сан дуьне! Схьавеъча, мичча хенахь а тIехIотта йиш йолуш, хьан аьхначу тулгIешца ирсан дарц айба йиш йолуш! Сан гIайгIа-бала хьайн дарбанечу хишца ахь айбеш хилча, сан дагалецамаш безамца ахь ларбеш хилча – сан хIорд бу-кх хьо! ДаккхийчухIордех ма хьега хьо – церан тулгIеш къиза ю, лазаво цара, керчаво. Текхавеш, шен мецачу, дуьрачу кийра ийзаво. Хьогалла ца йойу цуьнан хиша, шен дукхаллийца бIаьрса Iехадеш, шех хьегавеш, хьогалла вуьй. Дала ларвойла-кх цуьнца долчу гергарлонах!\nЛаьмнийн сирлачу шовданех хьоста оьцуш гулбеллачу Iома чуьра куьйга канашкахь шийла хи мелира кIанта.\n– Сан Iам – сан хIорд! Ма чIогIа сатесна-кх ас, хьан беркатечу марахь цкъа денвала! Амма цхьа бала бу-кх сан кийрахь, алу хилла богуш боккха бала! И хьоьга кховдийча, цуьнан цIаро хьо кхехкорна кхоьру-кх со! И бала базбелла, сан дагах цхьа коржам йисина–кх! Оцу сингаттаман мохь хьуна хиъча, хьо бакъабаларна кхоьру-кх со!.. Со юхавогIур ву кестта. Марша Iойла хьо!\nМаьркIажехь гIала охьакхечира Валид. Сихха чукхача лууш, таксешна тIевахара иза.\n– Хьо йогIуш елахь, чухаий ялахьа, зуда! – аьлла, цхьаьннан аз хезча, ша волччохь вогIавелира Валид.\nИ аз дара цуьнан наб яйинарг, хIара дуьне къахьдинарг.\nХIара цунна тIекхачале, шен пассажир а эцна, иза дIавахара. Таксин лоьмар дагахьлаттийра кIанта.\n– ХIинцца оцу такси тIехь дIавахнарг мила вара? – хаттар дира цо, дIанехьо а бевлла, шайн рагI ларъеш лаьттачу таксисташка.\n– Цхьа боьха хIума ю-кх. Милицехь болх беш волуш,… цуьнан цхьацца боьха хIумнаш гучу а девлла, дIаваьккхина боху иза, – жоп делира царах воккхачо.\n– Дукха хан юй иза кхузахь болх беш волу?\n– Цхьа бутт бу.\nШа цIа муха кхечи а ца хиира Валидана. Ерриге а ойла дIалаьцнера шена тахана гинчу мостагIчо. Цуьнгахь герз а дацара, белш тIехь погонаш а яцара.\nХIинца тIекхечи-кх хIокхо оццул ларйина хан!\nШолгIачу дийнахь таксопарке тилпо а тоьхна, таксин лоьмар а аьлла, машен кхайкхира цо. Дукха хан ца елира, арахь «пIапI» аьлла, машен сецча.\nВалид машенна тIехьа чухиира.\n– Мича воьду вайшиъ? – тIехьа хьожуш вацара шопар.\n– Йохийна медзавод йолчухьа. Сацо езачохь ас эр ду хьоьга.\nДукха ца Iаш дIакхечира и шиъ.\nВалид машенара охьавоьссира. ТIаккха, неI схьа а йиллина, аратакхийра милцо хилларг.\n– Хьо хIун дан воллу, накъост, хьера-м ца ваьлла хьо? – ца кхеташ тохавелира иза.\n– Дала аьтто бина сан тахана! ХIинца хьайн туркойн вежаршка орца доьхур–кх ахь!\nДерригенах кхетта, амма ведда вала аьтто боцуш, гIаддайна, дIасахьийзара кIилло.\n– Белш тIера а, хаьнтIера а майраллаш схьаэцна хьоьгара? Мича дахана хьан кура хабарш, дозаллаш? Хьо санначара дайина нохчочун сий а, тешам а… Цхьа жим, кегдина пIендарш, шарахь бекхамо огуш сакхатхилла дог. Сан ненан, йижарийн бIаьрхишна декхар ву хьо суна… Тахана ас декхар схьа а оьцур ду–кх хьоьгара…\nЭхI, ма дог Iабийра-кх цо!\nМелачу цIийша вуьзна, синкхетамах ваьлла Iуьллу шен мостагIчун кисана кехатан цуьрг йиллира цо: хIокхунна тIехь хIара пхьоладинарг ша ву аьлла, шен цIе а, адрес а тIехь долуш.\nТIаккха «скори» а кхайкхина, цигара дIавелира.\nШолгIачу дийнахь, хIокхеран бригада хIума кхоллуш йолуш, цхьамма кхайкхира иза:\n– Валид, цхьа нах бу-кх хьо хоьттуш!\nУьш иттех стаг вара.\nХIара гучу ма ваьллинехь, кортош охьадахара церан.\n– Валид, оцу тхан кIанта дерриге а дийцира тхуна… ша ма-дарра! Дела реза хуьлда хьуна и кхетамчу валийна!... Кхетамчу вало цкъа синкхетамах ваккха везаш хиллера галваьлларг… Тхо хьан цIахь а хилла, хьан нана, йижарий къинтIера а баьхна… Хьо тхайна къинтIераваккха даьхкина-кх тхо! Хьо дуьхьал вацахь,таханчул тIаьхьа хьан ден, вежарийн метта а хир ду-кх тхо!\nОцу буса дуьххьара набкхийтира Валидна.\nЦунна гIенах шен Iам гира.\nКIант эвххьаза хи чу велира, Iам кхехкарна а, бакъабаларна а ца кхоьруш.


Оьрсийчоьно жоп лур ду Хучиевна санкцеш кхайкхорна\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло бехке йина Вашингтон, Нохчийчоьнан Iедалан куьйгалхочун Хучиев Муслимана санкцеш а кхайкхийна, Оьрсийчоьнан а, Iамеркан а юкъаметтигаш талхо гIертарна.\nНохчийн Республикан Iедалан куьйгалхо бехке веш ву Iамерко адамийн бакъонаш талхорна. И бахьана долуш цунна шайн махка вар дихкина Iамерко. Оьрсийчоьно дипломатин министралло къаьсттина билгалдоккхуш ду, Цхьаьнатоьхначу Штаташа кхайкхийна санкцеш Хучиевн хIусамненах а хьакхалуш хилар.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина, Iамерко Хучиевна санкцеш кхайкхор жоп доцуш дуьтур дац ша аьлла.


Карабахаца барт хуьлуш машаран кехатна куьйгаш яздинчул тIаьхьа Эрмалойчохь хиллачух\nЛомарчу Карабахан хьокъехь Азербайджанца хиллачу бертана дуьхьал йолийна протестийн акци\nКIира хьалха, ГIуран-беттан 11-чохь Эрмалойчоьнан премьер-министро дIахьедира, Азербайджанца а, Оьрсийчоьнца а Ломарчу Карабахан хьокъехь шайн барт хиларх. Настоящее Время телеканало дуьйцу, оцу заманчохь цигахь хиллачух.\nМаслаIат деш куьйгашяздар эрмалойн оппозицино капитуляци санна тIеийцира, Ереванан урамашкахь юха а эзарнашкахь нах бу.\n"Даваджан" бохург – ямартхо бохург ду. Плакаташ тIехь яздина а и дош дара, майданашкахь оцу дашца маьхьарий деттара.\n"Премьер-министро Пашинян Николас лелош мер дерг зуламхочун, тIеман ямартхочун лелар ду. Эрмалойн къоман интересаш чоконца йоьхкинарг ву иза", - элира акцин цхьахволчу декъашхочо.\nКхаа агIоно: Оьрсийчоьно а, Эрмалойчоьно а, Азербайджано а бертан кехатна куьйгаш теIийначул тIаьхьа, хIинццалц шаьш дIалаьцна хиллачу позицешкахь севцира тIемалой. Ломарчу Карабахехь хьалхара тIом боьдучу хенахь шайгара дIадаьхна дозанаш юхадерзон ницкъ кхечира Азербайджанан. Хьалха дIаяла тIейожийначул а алсам территореш Азербайджанна дIаяла декхаре йина Эрмалойчоь. Ю царлахь царна мехала хилла Шуши (Шуша) а. Шина агIонан эскархой вовшахкхеттачохь дIахIиттина бу Оьрсийчуьра бахана машарбархой.\nХилла барт Бакухь толам санна тIеийцира. Еревано тIедожийна Пашинян Николана премьер-министран дарж охьадиллар. Цхьайолу акцеш нах лоьцуш, йоьрзу.\n"Уггар а боккха бехк сан бу. Со тIетайра Агдам а, Лачин а, Карвачара (Кельбаджара) а Азербайджане дIаяларна", - аьлла Пашиняна.\nШи шо хьалха Iедале веана Пашинян Никола, урамашкахь яккхий акцеш хIиттийначул тIаьхьа, дIаваха дагахь вац, оппозиционераша бахарехь, шаьш эшна дисаран бехк шена тIелаьцнашшехь.\nОфициалехь а доцуш, оппозицино тезетан де ду аьлла, дIакхайкхийна карарчу беттан I4-гIа де. Оцу тIамехь эгначеран сий деш, чIурамаш а хIиттон оьху нах.\n"Тахана тхайн кортош охьа а охкош, даимна а дIадахна тхайн бераш дагалоьцуш, чIурамаш хIитто даьхкина тхо. Къона бара уьш. Дуьне гина а боцуш",- боху акцин декъашхочо.\n"Суна а, сан воIна а эхь ду хIара. Сан кIанта соьга элира: "Папа, эшначу армин салти санна цIа ван веза со хIинца?", - боху кхечу стага.\nОццу шарахь, ГIуран-беттан 14-чохь, Iедалша лецира оппозицин лидер. "Отечество" партин лидер, къоман кхерамзаллан хилла куьйгалхо Ванецян Артур бехкевина Пашинян Николана тIелатар кечдина аьлла. Кхелан гIишлона хьалха керла митинг ю хIоттош. Ванецянан адвокато Варосян Ерванда бахарехь, талламхойн карахь ду телефонашкахула динчу къамелийн тоьшаллаш.\n"Суьйранна Ванецян цIа воуьйтуш ву. ШолгIачу дийнахь Пашиняна кхайкхамбо ветеранашка, Ереване юхадерза, "цIийзачу жIалешца" дерг къастон, олий. ТIаьхьо, бакъдерг дийцича, тилкъазваьллера ша, ишта олуш вацара баьхнера цо. Делахь а, оппозицино, шаьш сийсаздеш санна, тIелоцур ду и дешнаш", - боху адвокато.\n"Шен оппоненташна дуьхьал ницкъ баккха аьлла-кх, ма-дарра аьлча, премьер-министро. Муьлш бу "цIийзарш"? Байъинчу доьзалийн наной бу? ЦIийндайх бисина хIусамнаной бу, йа вежарий байъина йижарий?", - хеттаршка вуьйлу Къоман гуламан депутат, "Процветающая Армения" парламентан фракцин секретарь Абовян Арман.\nКерлачу митингехь дакъалоцуш ву Къоман кхерамзаллан кхеташоно маьршаваьккхина Ванецян а.\n"Шайна дуьхьал жигара къийсам латточу тхох кхоьру Эрмалойчоьнан политикан Iедалхой", - аьлла, тешна ву Ванецян. Настоящее Время телеканале аьлла цо, премьер-министран дарже кхача Iалашо йолуш хиларх. Буьйсанна Пашинян Николе премьеран дарж охьадиллар тIедожийна Эрмалойчоьнан президенто Саркисян Армена а.\n"Пашиняна къепе дIахIотто цIа дуйла аьлла, кхайкхамбина ветеранаш билггал юха а оьхуш, майданашка буйлуш бу. Оппозицица цхьа дог-ойла йолуш ца хуьлу уьш гуттар а", - аьлла Саркисяна.\n"Цо дерриг а нийса дина. Кхин тIом ца кхайкхабайтархьама, тIом бах ца балийтархьама, куьйг яздина цо. Оха Азербайджанца бина бац тIом, Туркойчоьнца бина. Ткъа Туркойчохь – 90 миллион гергга адам ду", - аьлла акцин цхьана декъашхочо.\nОппозици гуллучу Маршонан майданахь иштта вовшахкхета тIемашкара цIабирзина ветеранаш а.\n"Бинчу гонехь дисина 25-30 эзар эрмалойн эскарш кIелхьарадахар ду иза. Пашиняна кхетамца дина хIума ду", - боху ветерано Барсегян Арута.\nОфициалан зерашца, тIаьххьарчу конфликтехь вийна Эрмалойчоьнан 2400 гергга вахархо.


Обновлено 01.02.2019 07:27 Автор: Administrator 01.02.2019 07:13\nЦхьа стаг шен говзалла кIантана а дIаяла гIерташ хилла, сискал яккха, ваха а атта хир ду хьуна, бохуш. Цуьнан говзалла – къоладар хилла. Оцу балхана чIогIа резавоцу кIант, дена дан хIума доцуш Iаш хилла. Делах кхоьруш, ламаз, марха а долуш кхиъна иза.\nЦкъа луларчу юьртахь сту хаабелла, и лачкъо кечвелла къу. Шеца кIант а вига сацам бина цо. Шениг ца деш шен да Iийрвоций хууш, стеран да муьлхачу юьртахь, муьлхачу урамехь Iаш ву къастийна кIанта. ТIаккха, шен дена ца хоуьйтуш, цу стагана тIе а вахана, цуьнца мах бина цо, дIабига ша тIаьхьо вогIур ву, аьлла.\nЦу буса, дена тIаьхьа а хIоьттина вахана, и сту лачкъийна цо. Садаржале старана урс хьаькхна, цхьадерг дакъо оьллина, диснарг, ца талхийта, шийлачу даьккхина, жижиг декъна цаьршимма. Ког-корта, неI а лаьттах доьллина.\nИ Iа, чохь шортта жижиг долуш, хьена чорпа а молуш, даьккхина цаьршимма. Амма да дийно-дийно гIеллуш хилла, кIант мелхо а толуш. Оцу балхах цецваьллачу дас шаьшшиъ терзана тIехь оьзна. Хьалхачул ша дуккха а гIелвелла карийна цунна\n– И хIун ду-те? – хаьттина цо кIанте. – Вайшимма цхьатерра диъна и жижиг. Со гIелвелла, ткъа хьо товелла.\nТIаккха кIанта дийцина дега.\n– И сту лачкъо билггал хьан ойла хиллий хиъча, ас, вахана, мах а бина, ахча дIаделлера цунах. Хьо цунна тIаьхьа ца кхиийта, хьоьца и лачкъо а веара со, ког-корта, неI а лаьттах доьллира вайшимма. Жижиг даа охьа моссаза хуу, хьуна дагахь: «Гучу ца волуш вуьсий-те тхойшиъ? Цхьа а вогIий-те лорах?» – бохург дара. Сингаттамо хьуна дегIехьа ца йолуьйту юург. Со, айса ахча дIаделлий хууш, сапаргIат вара, цундела юург суна дегIехьа яьлла.\nДа цецваьлла кIентан иманах, хьекъалх а. Цул тIаьхьа, нигат а дина, къоладар дитина дас.\nГIУ ЧУ ВОЖАР\nМацах цхьаъ гIу чу воьжна хилла. Сихха тIе орца а кхаьчна, дийна висина иза. Делан къинхетам бахьанехь ша дийна висарна, уьстагI а бийна, мовлад дешийтина цу стага.\nЦул тIаьхьа массара, бала болуш-боцуш, «хьо гIу чу вожар дийцахьа», – олуш хилла цуьнга. Баккъал а Iожаллин багара схьаваьккхинчу, шен дахарх воккхавуьйш, цхьана-шина кIирнах а чу веъ-веанчунна дуьйцуш хилла цо.\nЦхьана сарахь тидам бина цо: и хаттар шега юха-юха деш хиларан, гуттар а и хоьттург цхьаъ-шиъ стаг хиларан, гуттар а хIума яа хевшинчу хенахь и хеттаран а. ХIара дуьйцуш Iашшехь, вукхара, шайниг йиинчул тIаьхьа, кхунна хьалхарниг а юуш хилла.\n«Со хабаре а воккхий, шайна хIума юу-кх цара!», – кхетта иза эххар а. Сарахь хьеший баьхкина. ХIусамнанас юург кечйина.\n– Хьо гIу чу вожар дийцахьа вайна, – аьлла хьешех цхьамма.\n– Чувуьйжира, хьала а велира, – аьлла, сихха юучух тасавелла иза.\nЛула кертара жима стаг эскарера цIа веана аьлла, гучувала вахана ши доттагI. Ишттачохь юург, мерг а хьалха хIоттош Iедал ду вайнехан. Юьстахо чохь хилла хIорш, къамелаш деш Iаш. Цхьаммо а юучун цIе йоккхуш а ца хилла. Чуеанчу кертарчу зудчо: «ХIума йиъний ахь?» – хаьттина дембеле. Яаза вуй хиъча, цунна шенна кад беана. Кхин йохьу йолчух тера а дац аьлла, важа хабаре а ваьккхина, кху шимма дIайиъна кедахь ерг. Кхечу зудчо а, хIара хIума яаза вуй хиъча, кхунна юург еана.\n– ТIаккха, муха дара эскарехь? Дийца, – аьлла, юха а иза лиэн а ваьккхина, вуззалц хIума йиъна кху шимма.\nШен накъост эскарера цIа веанчу вахана хилла цхьаъ.\nЦо цигахь хилларш-лелларш дуьйцуш, мелла чайнан стака а, йина наб а йоцуш, арахь садаьржина.\n– ...иштта дIаделира сан цхьа шо, – аьлла дембельс.\nАрахь кхойкхучу нIаьнешка а, «къар-р» деш йолчу шен чоьне ла а доьгIна:\n– Пурба дац хьуна шолгIа шо дийца! – аьлла, дIавахана хьаша.\nФригийн паччахьан Мидасан даккхий лергаш хилла.\nИ хуучу шен маж йошучу ялхочунна тIедожийна цо, цхьаьнгге а ма алалахь аьлла. И дийца кIамвелла волчу вукхо, паччахье и дIакхачахь шен кхин хан йоций хууш, арахь ор даьккхина, цу чу шабар дина. Даг тIера тIулг охьабоьжча санна, паргIатваьлла, къайле чохь йолу ор дIа а дуькъна, цIа вахана иза.\nОцу ор тIехь баьллачу эрзах жаIуьно, шен сагатделча, лакха зурма йина. Зурмано гучуяьккхина паччахьан къайле.\nЦу чуьра арадуьйлу аьзнаш: «Паччахьан Мидасан даккхий лергаш ду. Паччахьан Мидасан даккхий лергаш ду!» – бохуш хилла.\nИ дийцар нохчийн мифологе иштта кхаьчна:\nЦхьана юьртден кIунзал хилла. И чIогIа къайлехь латтош хилла цо, эхь хеташ. Ялхочо, цхьаьнга ца дийцича Iен ца луш, хьуьнха а вахана, ор даьккхина, цу чу дийцина. Кийра басса а бина цIа веана иза, ор дIа а дуькъна. Цу меттехь хьонка баьлла.\nБIаьстенан юьххьехь хьонка лахьо баханчу зударшна, махо лесточу хьонкано лоькху эшар хезна: «Вайн юьртден кIунзал ма бу, вайн юьртден кIунзал ма бу!» – бохуш.\nТаханлерчу забаречу дийцаршкахь кхин а хаза ду и.\nТалла ваханчу паччахьан, говр хаьхкина вогIуш коьртара куй охьа а боьжна, виран ши лерг гучудаьлла.\nИ гиначу зудчунна кхо сом делла цо:\n– Цхьаьнгге а ма алалахь! – аьлла, дехар а дина.\nСа диттина, диттина, са кхача а дина, паччахьна тIеяхана иза:\n– Схьаэца хьайн кхо сом, кхин Iен ца ло со! – аьлла.\nНанас шен ялх кIантана цхьацца чIепалг дина хилла.\n– Нана, хьайна ма ца дина ахь чIепалг?\n– Суна ца дезара. Аш массара а ах-ах даьккхича а тоьар ду, – аьлла нанас.\nЙоккха стаг чIепалгаш а дина, доьзал цIа баллац аьлла, шен гIуллакх дан тIехьа яьлла. Школера чукхаьчначу кIентан кIанта, вуззалц чIепалгаш а диъна, диснарш, газета юкъахьарчийна, берашна даьхьна. Шена дов ца дайта, стоьла тIехь кехат дитина: «Маржан! ЧIепалгаш диънарг ю хьан нус Бикату», – аьлла.\nБалхара цIа еана нус а хааелла, бешара марнана а чуеана. ДIахьаьжча, стоьла тIера чIепалгийн бога даьсса карийна цунна. Юххехь охьадиллина кехат а хилла.\n– ХIара хIун ду? ЧIепалгаш стенга дахана? – аьлла, цецъяьлла марнана.\n– Суна-м ца хаьа, мама. Со хIинцца чукхочуш ю.\n– ХIара хIун кехат ду? Кхуо хIун боху хьажал.\nНесо дешна: «ЧIепалгаш диънарг ю хьан нус Бикату».\n– Эхь ца хетий хьуна, – тIейирзина марнана, – дерриг чIепалгаш а диъна, ца хаьа, мама, баха. Со-м йитахьа. Школера цIа ван везачу хьан кIанта, балхара вогIучу хьан майрачо а хIун юур ю?\n– Мама, Делан дуьхьа, ас-м ца диъна уьш, – гуттар а бехкала яхана нус.\n– ОйхI, тIаккха кехато бутту-кх пуьташ?! – аьлла марнанас.\nЛуларчу юьртара кегий нах хIора буса богIу клубе. Кино хьоьвсинчул тIаьхьа, гIовгIанаш еш, шакарш етташ, дIабоьлху уьш. Юьртах воллучохь, уьш баха безачу некъаца, кешнаш ду. Цу кешнашкахь зиярт а ду. Нисса кешнаш дуьххьал заправка ю. Цигарчу хехочо дина бохуш, дуьйцуш хезна суна хIара дийцар.\nМасийттаза аьлла хилла цо кегийрхошка:\n– Бисмилла, къулха а доьшуш тIехвала везаш меттиг яра хIара. Яккхий гIовгIанаш еш, шакарш етташ а ма лелахьара шу, – аьлла. Амма и терго йоцуш дисина. Цунах кхин гIуллакх хир доций а хиъна, цхьана буса, баккхийчу нехан чухула юхучу кIайн хIуманашца а ваьлла, кара диг эцна, чуртана тIехьа лечкъина Iаш хилла иза. Хьалха санна г1овг1анца цIа боьлху кегий нах тIекхочуш хилла. ЦIеххьана чуртана тIехьара гучу а ваьлла (заправкехь чиркхаш догуш хиларна, буса а гIеххьа сирла ю оцу маьIIехь), диг айина, мохь тоьхна:\n– Ва-а, велча мукъане витийша со! – аьлла.\nЦхьаъ ша волччохь, са а малделла, охьавоьжна. Вуьш бевдда. Ша диначунна ша а кхеравелла, и кIант лахь, ша хIун дийр ду ца хууш, воьхна хьийзина хехо:\n– ХIей, меттавола, хIара-м со вай! ХIей, меттавола! – бохуш.\nЦул тIаьхьа ца йиттира, боху, цара кешнашна тIехбовлуш шакарш.\nНуц, стунда а хилла хехь.\n– Шиммо а наб ца еш Iийна дан хIума а дац. РогI-рогIана садоIур ду вайшимма, – аьлла невцо. – Ларъян воьлча, еха ю хIара буьйса. Хьо агIор волий?\n– Жимма тIаьхьо вер ву со. Сама маца воккху хьо?\n– Сахьт дуй хьоьгахь?\n– Декачуьра чIоб сецча, ваккхахьа, – аьлла, тIе кетар хьарчийна, нуц дIавижна.\nДуккха а Iийна стунда хIинца-хIинца чIоб соцу бохуш, нуц самаваккха эхь хеташ. Эххар а, садаьржина. ТIаккха стундас, тIе а вахана, мийра тоьхна, самаваьккхина нуц:\n– ХьалагIатта, хьайн дена неIалт хиларг, декачуьра чIоб сеци, вайна са а хили! – аьлла.\nТаллархоша даьккхина ор чу йоьжна чай, борззий, наллий, цхьогаллий, пхьагаллий.\nТаллархой хьовса ца богIуш де-буьйса а даьлла, кхоччуш мацделла экханаш.\n– Царна вай дицделла, моьтту суна, – аьлла барзо.\n– Уьш схьакхачаре сатуьйсуш-м яц хьо? – хаьттина чено.\n– Яц со-м, сайн цIоканах хIун хуьлу ца хууш, саготту ю.\n– Сан цIоган меха а йоцу хьан цIока хьанна оьшу? – аьлла цхьогало.\n– Дукха лехь, ас цIога а хадийна, моьлкъа санна, юьтур ю хьо! – аьлла, кхоссаелла борз.\n– Тоийтал шиммо а! – аьлла чено. – Ас цIока йохйийр ю шуьшинне а. Вай кху балех муха девр дара-те боху ойла ян а йой аш?!\n– Суна хаьа. Уггар а гIийланиг яа еза вай, – аьлла цхьогало.\nИштта а шен балхах йогуш Iаш йолчу пхьагало:\n– Ас йоуьйтур яц шуьга нал! – аьлла.\nЧа, борз, цхьогал, уьнт1епхьид а хилла цхьаьна Iаш.\nЦхьана дийнахь уьнт1епхьид юург ян яхийтина цара. Дикка хан яьлла уьнт1епхьид схьа ца кхочуш. Меца экханаш дарделла:\n– Ма хьеелла и! – аьлла цхьогало.\n– Цхьанхьа текхаш лелаш хир ю, – аьлла барзо.\n– Схьакхачахь-м ас аракхуссу хьуна иза! – аьлла чено.\nЦу хенахь, неIаре кхаьчна йоьдуш йолчу уьнт1епхьидо, юха а йирзина:\n– Аш и дийцахь, со гIур яц, – аьлла.\nБаккъал а хилла бохуш дуьйцу.\nШа йиллинчу хенахь ара ца яьлла йоI.\nЦхьа сахьт а сов хан яьлла. Iаржъяла а йоьлла.\nЙиш йоьхна, хIун дийр ду ца хууш Iачу кхарна, цIа вогIуш йоьIан да вевзина. КIентан доттагI дуьхьалваьлла цунна.\n– Деллахь, воккха стаг, бехк ма биллалахь. Хьоьга хатта цхьа хIума дара сан, – аьлла цо.\nЙоьIан да сецна. Шех бIобулуш стаг хиллачух тера ду и.\n– Тхуна хан йиллина йоI ара ца яьлла. Караелла хIума а ю тхоьгахь. Тхаьш хIун дича бакъахьа ду ца хууш, гIайгIане ду тхо. Вайнехан гIиллакхехь, хIун дича нийса ду-те? Шу кегий долуш муха леладора и гIиллакхаш?\n– Ас айса дендерг дийца шуна? – аьлла воккхачу стага.\n– И дара-кх тхуна хаа луург.\n– Ас, меллаша чу а вахана, куьг а лаьцна, йоI дIаюьгур яра-кх.\n– Дела реза хуьлийла хьуна! И дийр ду-кх оха а.\nВоккха стаг чукхаьчна дукха хан ялале, салам-маршаллица чоьхьа а бевлла, доьзална юккъехь лаьтташ йолчу йоьIан куьг лаьцна:\n– Таханлерчу дийнахь, кхана догIу долчу Къемат-дийнахь а тхан нус ю-кх хьо, – аьлла, кгийчу наха.\nХьалалилхина йоьIан вежарий.\n– Собардел! Шу совцал! Сан пурбанца юьгуш ю, – аьлла дас шен кIенташка.\nИза кхетта хиллачух.\nЦхьана стагана тIехь дукха къинош хилла.\nВезткъе ткъаясна стаг вийна хилла цо.\nЦхьана сарахь, чубузучу малхе а хьоьжуш, къинойн мохь сов базбелла, гIайгIане ойланаш ечу цунна, ма-йоьдду говр хаьхкина вогIу бере гина.\n«Хьала-охьа а со жоьжахате гIур волуш ву, хIара цхьаъ тIе а тохий, бIе вузийта ас?» – аьлла, топ тоьхна, и вожийна цо.\nТIаьххьара цо вийнарг захало дохо араваьлла, юкъа мотт-эладита эцна воьдуш стаг хилла.\nЙоI, кIант а вовшахкхетта.\nИ бахьанехь Дала гечдина, боху, цунна хьалхалера къинош.\nОццул деза лоруш ду халкъалахь захало.\nЗахало дохор чIогIа къилахь а ду.\nЦхьа йоккха стаг хилла, йоьIан кIант ги а воьллина, кIентан кIентан куьг а лаьцна, йогIуш. ЦIа богIу бажа дуьхьалкхетта царна.\n– Хьажахьа, баба, шун етт а бу цIа богIуш! – аьлла гихь волчу йоьIан кIанта.\n– Баба, вайн етт бу цIа богIуш! – аьлла кIентан кIанта.\n– Воссал сан гира охьа! – аьлла, йоьIан кIант охьа а ваьккхина, кIентан кIант ги а воьллина, вукхуьнан куьг лаьцна.\n– Дуьло хIинца, иштта нийса хир ду.\nГIала деша дIавоьдучу к1анта-студента дега ахча дехна. Дас, кисанара сом схьа а даьккхина, аьлла:\n– ХIан, тIедуха, кога а духа, меца а ма лела, диснарг юа а далахь!\nНохчийн гIеметтахIиттинчу зударша цхьадолу оьрсийн дешнаш чIогIа хаза олу: ясновидящий (хIума хууш волу стаг, зуда) – восневидящий; фальщивый (харцдокумент, ахча, хIума) – паршивый; раз-разный (нохчийн – тайп-тайпана); от-отдельно (ша-ша, къаьстина); смутно – мутно.\nГ1алара еана ши йоI, шаьшшинна ма-хуьллу, оьрсийн мотт бийца гIерташ хилла. Туькана чуеана и шиъ. Чохь печенийн, цIазамийн а дика хьожа хааелла.\n– Хьажахьа, – аьлла цхьамма, – ма хаза запах ю кху чохь.\n– Iовдал, – аьлла вукхо, – запах яций и-м, понюхал яй.\nСарралц туьканашкахула а лелла, социйле йогIуш, хIара шиъ биънекъал сехьа йоьрззушехь, кхеран юьрта йоьду автобус дIайолаелла.\n– Машина пашла, – аьлла цхьамма.\n– Паша ма-пашла, – аьлла вукхо.\nОьрсийн маттахь «яха ма-яха» олуш хилла иза.\nЦхьа накъост хилла дика аппетит йолуш. Ша юьртара гIала моссаза вогIу, автостанцера кафе чу а воьдий (цара еш йолу юург дукхаезаш), хIума кхоллуш хилла цо. Поваршна а, шайн цIахь кицана а валош, вевзаш хилла иза. И веача, цунах самукъа а долуш.\nЦхьана дийнахь, малх дикка лакха а балале, чувеанчу цо пхиъ лагман, шишша котлет йолуш картолийн ялх пюре, ши булка бепиг, диъ стака тIо, кхо стака компот а эцна. И даар шен дегIах а долийтина, аравала дагахь неIаре волавелла иза. Кхуьнга а хьоьжуш, вовшийн муьшкаш а еш Iаш болчу поварех цхьамма, хIара хьовзош:\n– Хьенех, тахана ма кIеззиг хIума кхаьлли ахь? – аьлла.\n– Iуьйранна хIума кхаьллина вара со, – аьлла, жоп делла цо.\nВорда йоьттина дечиг дохьуш цIа вогIу воккха стаг къевлинчу шайн кевна хьалха сецна. Хьацар тоьхна говр а тIера Iаь гIуьттуш хилла. КетIахь марда а хаавелла, араяьллачу несо:\n– Дада, ков схьаделлий ас? – аьлла, хаьттина.\n– ХIан-хIа, жимма говре са а даIийтина, тIехула оьккхуьйтур ю ас, – аьлла мардас.\nТалла ваханчохь Iехавелла, бода а къовлабелла, шен гIаролца арахь висна цхьа паччахь.\n– Буьйсана дIагIертачул а, дIатардала меттиг лахий вай? – хаьттина визира.\n– Мегар ду. Сол лакхара стаг волу чоь ма къастаелаш, – аьлла паччахьо.\n«Паччахьал лакхара мила хир ву?» – цо аьллачух цецваьлла визир.\nПаччахьна гIоли долу цIа къастийна. Цу хIусаман дайн ши бутт кхаьчна бер хилла. Нанас мел хьестарх, тедан гIертарх а, бер цIийзаш, наб ца кхеташ, буьйса хала яьккхина паччахьо.\nIуьйранна шаьш новкъа девлча, визире барт-хаттам бина цо:\n– Ас сайл лакхара стаг волу чоь ма къастаелахь ца аьллера хьоьга?\n– Сийлахьниг, хьол лакхара мила ву кху лаьтта тIехь? – хаьттина визиро.\n– Луург дIаала йиш ца хилча, аьлча а, кхетар доцуш я бохург дийр ца хилча, сол а лакхара ца хуьлу и бер? – аьлла паччахьо.\nЦунах тера ду хIара дийцар а.\nЦхьана паччахьан самукъадаккха, цуьнан дукха хан йоццуш когавахана кIант чувалийна. Жимма Iийна, цо лелочу хIуманаша самукъадаьккхина ца Iаш, кIадвина:\n– ДIавига, хIара сол а воккха паччахь! Паччахьо аьлларг ша ца дахь а, ша аьлларг паччахье-м дойту цо, – аьлла дас.\nНУЙ ЦIЕНА ХЬАКХА ЛААХЬ\nКIанта аьлла ша тIехьийзачу йоIе:\n– И куьзганаш дитахьара ахь. Тхан нанна ца езара уьш лело зуда.\n– Деллахь ала, ас уьш ца лелийча, со йига а дагахь бохий ахь? – хаьттина йоIа.\n– Боху, – аьлла кIанта.\n– ХIета, ас нуй цIена хьакха лаахь, ма хьехаде алахьа шайн нене х1ара куьзганаш! – аьлла йоIа.\nОьрсичо хаьттина нохчичуьнга:\n– Шу мел ву?\n– Хаац, цхьа миллион хила а мега.\n– Ахь хIун дуьйцу?! Еккъа цхьана Магаданехь а ма ду шу миллион сов, – аьлла оьрсичо.\nЦхьа стаг, оьгIазвахана, цхьа а нохчи ца кхаьчначу гIур ву ша, аьлла, цхьана пана махка вахана.\nБухахь хилла иштта дуьненна а оьгIазвахана веана цхьаъ.\n– Хьо нохчи вуй? – хаьттина тIевеанчо.\n– Вац, папуас ву! – аьлла, нохчийн маттахь жоп а делла, ведда бухарниг.\nЭрмало, нохчи, жуьгти а хилла чувоьллина.\nХIоранна а цхьацца жIаьла делла, аш цхьана баттахь царна адамийн мотт Iамабахь, дIахоьцур ду шу, ца Iамабахь, гуттар а кху чохь Iийр ду шу, аьлла.\nЭрмалочо, жуьгтичо а цаваллал бен шаьшшинна ца юуш, жIаьлешна яош хилла, мотт Iамо гIерташ, хьоьстуш. Нохчи, жIаьлина елларг цхьаьна шена юуш, цунна тIе а чехаш, Iаш хилла.\nИштта дIабаьлла бутт. Эрмало волчу чубахана.\nГIелал валла воллуш эрмало, дерстана даттIа доллуш, гIалх ала а карах ца долуш, жIаьла а карийна. Мел дехарх а, мел хьестарх а, жIаьла дист ца хилла.\nИзза сурт жуьгтийчуьнца а.\nНохчи волчу баьхкина. Цецбевлла.\nАгIорваьлла Iаш, беснеш тIехь хьаналла а лепаш, нохчи а, кIажа а хебна, массо пIенда а къаьсташ жIаьла а гина комиссин декъашхошна.\nХIорш чубевлча, кисанара схьадаьккхина чкъург кхаьллина нохчичо. ЖIаьло гIийла:\n– Хьенех, хьайн нана лойла хьан, доккхур дацахь! – аьлла, дехар дина.\nКХЕЧУ ДУЬНЕН ТIЕХЬ\nМел гена хиларх, сом луш меттиг хилчахьана, халонех ца къехкаш, балха воьду нохчи.\nЦигара схьадаьлла хир ду хIара анекдот.\nИнтернациональни спутник яхана тIурнене.\nДIа а кхаьчна, охьабиссича, тIетаьIIина гIишлош еш нах карийна царна. Цаьрца хIун мотт буьйцур бу ца хууш:\n– Хелоу! – аьлла цхьамма.\n– Хала-м дацара, – жоп делла гIишлошъярхоша, – раствор шайн хеннахь схьаяхьара.\nЦхьа накъост хилла жимачу машенахь гIала веана. Некъан инспекторо саца а вина:\n– Бакъонаш юй хьоьгахь? Схьагайтал, – аьлла.\n– Деллахь, ян-м яц, амма, цхьанхьа-шинхьа а хир ю аьлла, дийцина хIума-м дара сан, – аьлла вукхо.\nИнспекторо, цо аьлларг дукха хазделла, иза кхин хIилла доцуш хиларна, дIавахийтина.\nЧай, борззий, эмкаллий, цхьогаллий хилла цхьаьна Iаш.\nЦкъа махкахь а мацалла хIоьттина, яахIума йоцуш бисна уьш. Массо а мацалла хIаллакьхуьлучул, эмкал яа барт бина экханаша.\n– Цуьнан дагна вас ца еш, муха нисдийр дара-те и гIуллакх? – аьлла чено.\n– И-м ас дIанисдийр ду хьуна. И суна тIедилла ахь! – аьлла цхьогало.\nЭмкална къа-бала а балхийна:\n– Вайна массарна а тIера сагIийна ахь хьуо ца ейтахь, вай дерриш а мацалла лийр ду. Ахь накъосташна тIера сагIийна хьайн са дIалахь, хьо леш яц, ялсамане йоьдуш ю. Жайни тIехь дерг харц хила йиш яц. Хьуна хаахь, боккха аьтто бу хьуна хьан хилларг. Вуьшта, ялсамане даххал вай йина кхин Iамалш а яц. Ялсамане дахар дуьхьа, ас суо а доьйтур дара, амма шуна хIун хир ю сох, сан цIоканах а?\nИштта эмкалан корта а хьовзийна, ялсамане гIур ю аьлла, и йийна цара. борз, цхьогал а эмкал тилош дитина:\n– Со хIинцца схьайогIу шуна, со юхаерззалц бат ма тохалаш цунах! – аьлла чено.\nИ дикка генаяла а кхиале:\n– Жимма кхалла вайшимма? – аьлла цхьогало.\n– Чено могуьйтур ма дац вайшинна, – аьлла барзо.\n– Ахь чоко яа, ас дог дуур ду. Чано хаттахь, хьо соьга хьажа, ас дIадерзор ду хьуна.\nКхано цIа еанчу ченна эмкалан дог, чоко а ца карийна.\n– Стенга дахана эмкалан дог? – чугIоьртина ча.\nБорз сихха цхьогале хьаьжна.\n– ДIаяккха дIа! Ша дог долуш хIума хиллехь-м, цо ша йоьйтур яцара, – аьлла цхьогало.\n– Бакъду-кх и а, – резахилла ча. – ТIаккха чоко стенга яхана?\nБорз юха а цхьогале хьаьжна.\n– ХIун до ахь, айхьа яа а йиъна, соьга хьоьжуш? – аьлла цхьогало.\nОьгIазъяханчу чено борз вовшахъяьккхина.\nЧа, борз, цхьогал а цхьаьна талла дахана.\nЦIа кхаьчча, караеана ижу муха екъа еза, бохуш, ойла еш хилла уьш.\n– Декъал ахь! – барзе корта таIийна чено.\nБарзо нисса кхаа декъе декъна жижиг:\n– ХIара хьуна, хIара суна, хIара цхьогална, – аьлла.\nТоьхна, и дIа а харцийна:\n– Цхьогал, ахь декъал, барзо нийсо ца йира вайлахь, – аьлла чено.\nЦхьогало, кхуьий дакъа ченна хьалха а теттина, аьлла:\n– ХIара хьуна Iуьйранна даа, хIара – делкъана, хIара – суьйрана.\n– Цхьогал, оццул нийса декъа муха хиира хьуна? – елакъежна ча. – Ма дика хьекъал кхечи хьан?\n– Ахь барзанна тоьхначу тIарано Iамийра со, – аьлла цхьогало.\nЛулахошка, бепиг чуIотта, муьста берам беха вахийтина хилла жима кIант. Кад буьззина боьттина берам охьаIенаш хилла. И беха ша вохуьйтуш а резавоцуш волчу жима къонахчо:\n– ЦIоьлкъа, хьо леста а ма леста, – аьлла. – Со-м, хьо дIа а кхоьссина, бацара аьлча а волу хьуна.\nЦхьа ламаро хилла Теркал дехьа гергарчу нахе хьошалгIа вахана. ХIусамнанас хьалха сискал, муьста берам а биллина хьешана.\n– ЦIоьлкъа, – аьлла хьешо, – чехкачу Органах, доккхачу Терках сехьа а баьлла, цIера дуьйна суна тIаьхьа беа-кх хьо.\nКОТАМ, цхьогал а\nЦхьогал деана цкъа котам йолчу:\n– ХIай, котам, охьайоссахьа...\n– Лаа юссий со охьа? – аьлла, ша йолччохь д1анисъелла важа.\n– ОйхI, хьуна хIумма а ца хаьа?\n– ХIун ду суна хаа дезарг?\n– ХIокху махкара йоцуш санна ма лела хьо. ХIинца хьо кхера оьшуш хIумма дац хьуна...\n– И хIун ду?\n– ЦIарна а цIе яхана болчу вайн махкара яхь йолчу кIенташа шайн тIаьххьарчу гуламехь барт ма бина, вай бертахь даха деза аьлла. Таханчул тIаьхьа соьгахьа йолчу агIор паргIат ю хьо... Вайн хьуьн чохь вовшийн бакъонаш кхин хьошур йолуш яц. Вайн махкахь маьрша лела бакъо ю кхул тIаьхьа муьлххачу экханан, олхазаран а.\n– Делан дуьхьа, ма дика ду и. Тоххара бан безаш бара и сацам. ХIун ду вайн къийса? Цхьа йижарий-вежарий ма ду вай, – аьлла, га тIера чуйоьссина котам.\nЦу минотехь тIекхетта, цхьогало дIаядийна инзаръяьлла котам. ТIаьхьа делахь а, ша леярх кхетта иза.\n– ХIай, цхьогал, – дехна цо. – Цхьа дехар дара сан хьоьга... ХIусамнанас, мовладна бохуш, дукха лерина кхобуш яра со, хьаьжкIан, кIен буьртигаш бен ца даош. Хьайн Делан дуьхьа, тарлуш делахь, со яале бисмилла даккхахьара ахь. Синтем хир бара суна...\n– Мегар ду хIета, – аьлла, цхьогало, бисмилла даккха дагахь бага гIаттошшехь, котам «парт-парт» аьлла тIемаш а тоьхна, юххерчу диттан гаьнна тIе хиъна.\nЦхьогало, бетах мотт хьаькхна, аьлла:\n– ХьажцIера еана юург хилча а, кхул тIаьхьа ас бисмилла даккха ма хала дара-кх.\n– Хьаьжо хилча а, кхул тIаьхьа со цхьогалх теша ма хала дара, – аьлла котамо.\nУниверситетехь дешна а ваьлла, керла веанчу хьехархочуьнга:\n– «Топ» бохучу дашехь маса «п» яздо? – хаьттина дешархочо.\n– Цхьалго елахь – цхьаъ, шалго елахь – шиъ, – аьлла, жоп делла хьехархочо.\n– Iалелай, «пулемет» тIехьа ма дукха «т»-наш яздийр ду! – аьлла дешархочо.\nЖимачу дегIахь, амма доккха дог долуш цхьа къонах хилла.\nЦкъа сарахь цхьана хIусаме веъча, шена а вевза цхьаъ хьехош Iачу накъосташна тIекхаьчна хIара. Iаламат доккха дегI долуш стаг хилла вуьйцург.\n– ЧIогIа тур текхаш стаг вара иза, – олуш хезна кхунна.\n– Цуьнан а текхна долу, сан ма текхар дара и?! – аьлла хьешо.\nЦхьа жима къонах, Эскаре ваха ца лууш, чIогIа дуьхьалваьлла хилла. Военкомате тIекхайкхича, бакъахьара куьйган хьажо пIелг нислуш бац шен, аьлла, цIахь виса гIоьртина иза.\nШи-кхо стаг нисбан г1оьртича а, пIелг нислуш ца хилла.\n– Жима волуш муха бара хьан и? – хаьттина лоьро.\n– Иштта бара-кх, – аьлла, пIелг нисбина кIанта.\nДика белхало ву аьлла, Iедало курорте садаIа вахийтина хилла цхьа стаг. ХIора дийнахь бохург санна, шен трактор тIехь хи чуьра тIулгаш лехьош, уьш лафет тIе дуттуш, уьш дIадухкуш, сом доккхуш волу иза, шена хилларг хIун ду ца хууш висна. Ткъех шарахь, мукъа денош а доцуш, болх бан марзделла дегI, цIеххьана лазадаьлла.\nВахана кIира а кхачале, шен тракторна са а гатделла, цIа веана иза, шен меттиг яц и, аьлла.\nШолгIачу дийнахь, балха гучу а ваьлла, юха а тIулг лахьо вахана.\nШи хьаша вахана талла.\nЦкъа вахча, масийтта де-буьйса а доккхуш хилла цара.\nЦхьаъ таллархойн цIа чохь, цIе а латош, сецна, важа ижу лаха араваьлла. Цигахь шен цхьана хIуманна даръелла ча тIаьхьа а яьлла, ведда вогIу таллархо неIарехула цIа чу а иккхина, корехула араиккхина:\n– Ахь хIара тилошшехь, со хIинцца кхи а цхьаъ ялош вогIу хьуна, – аьлла.\nЦхьа-ши стаг хилла талла вахана, цхьа экха ца дуьйш цIа вогIур ма вац вайшиъ, аьлла, чIагIо а йина. Сарралц эрна волавелла а лелла, ур-атталла пхьагал а ца юьйш, цIа воьду хан хилла. СадаIа охьахиъна ши таллархо.\n– Онда хIума ду хIара тахана дерг, – аьлла цхьамма.– Цхьа инса ца гуш, дIадели-кх хIара де. Моза бийна а, цхьа са ца дехь, дуй къарлуш бу вайшинна. Далла, нахана а гергахь цIа ваха юьхь яц.\n– КIадвалар-м хьеха а ца дора ас, ч1ог1а мацвелла со, – аьлла шолгIачо. – Чохь ерг яра хингалш дийр ду ша, хьиэ ма лолахь, бохуш.\nИштта и шиъ къамелаш деш Iаш, цхьана таллархочунна мера тIе чуьрк хиъна.\n– Собар делахь, меттах ма хьалахь! – аьлла, хьалхарчо тоьпах катоьхна. – ХIара чуьрк йийна а, цIа ваха бакъо ца яккхахь, тховса вайшиъ арахь вуьсуш гуш ву со.\nНисса шена бIаьра хьажийначу тоьпе а хьоьжуш:\n– Лаг меллаша озалахь, – аьлла шолгIачу таллархочо.\nТаллархой хилла хьуьнах бахана. Лела-аш, цхьана хьехахь лар карийна царна.\n– Чен лар ю и, – аьлла цхьана таллархочо.\n– Яц, адамийн лар ю и! – аьлла шолгIачо.\n– Шуьшиннах бакъ мила ву хуур ду-кх вайна, цу лорах дахчахьана, – аьлла кхоалгIачо.\nЦу тIехь барт а хилла дIабоьлхуш, адамийн куьйгаша яьккхича санна, тIе бIаьрг ца хIоттийта, кондаршца дика хьулйина, цхьана тоьлина тIекхаьчна уьш.\n– Елахь а, яцахь а кху чохь ча ю-кх, – аьлла цхьамма.\n– Ча-м дера яцара цу чохь. Iедалх лечкъаш лелаш цхьа обарг я чIирхо хир ву-кх, – аьлла шолгIачо.\n– Шуьшинна ма дика хаьа массо хIума а! Схьахетарехь, къуйн къайлаха бен бу хIара, шаьш мел лачкъийнарг чуйохьуш.\n– ХIинцца хуур ду и-м, – аьлла, веалара а хIоьттина, чоьхьа корта баьккхина цхьамма. Важа шиъ хьоьжуш Iаш хилла, тоьпаш юьйлина. Кхеран накъост цIеххьана тоха а велла, ша волччохь Iилла висина. Кхайкхарх, цо кхин жоп а ца делла, ши ког лаьцна, схьаозийна цаьршимма. Кхеран доттагIчун корта ца хилла.\n– ОстопирлахI, хьо инзаре хIума! Кхуьнан корта стенга бахана? – аьлла цхьамма.\n– Бан а барий цуьнан и? – аьлла шолгIачо.\n– Дера, сийсара цхьаьна чай молуш ма Iийнера тхойшиъ.\n– Юй хуъушехь, чен бага оьккхур вуй корта берг?\nШайн доттагIчун корта барий-бацарий аьлла, къовсавелла и шиъ.\n– Делахь, цуьнан зудчуьнга хаьттича, хуур ду вайшинна, – аьлла, дакъа а эцна, цIехьа вахана ши таллархо.\n– Хьан цIийнаден корта барий? – хаьттина цара.\n– Цуьнан корта бара-бацара-м ца хаьа, хIора шарахь цхьацца куй-м тоьгура ас цунна, – аьлла кхеран доттагIчух йисинчо.\nНохчийн гIараваьллачу актерана юххехь лаьтташ волчу цхьамма:\n– И артист бохург цхьа пайдабоцу хIума хеташ ву-кх со. Мел ледара хIума ду и нохчичуьнгахь! Къонах хуьлу артист? – аьлла.\n– Деллахь, ма артист ву хьо, – аьлла вукхо.\nМассо а шоферан амал ю, ша волу агIо ларъеш. Дуккахболчара, ша волу агIо ларъян вулий, аьтту агIо чутуху.\nЦхьа стаг хилла керла машен а эцна араваьлла. Цхьа бIаьрг боцуш волу иза, шен накъостаца хийисте ваха ваьлла. Хаьхкина воггIушехь, некъан аьтту агIор чутоьхна цо машен.\n– Деллахь, хьенех, хIинцца бен хьан цхьа бIаьрг боций ца хии-кх суна, – аьлла цуьнан накъосто.\nШи накъост хилла белхех ваха ваьлла. Хьалхарчун цхьа бIаьрг хилла, тIехьарниг – бIаьрзе. ДуьхьалйогIучу машино къахкийна, кондаршна юкъакхоьссина хIара шиъ. Хьалха волчун цхьаъ бен боцу бIаьрг баьлла. Дог а даьттIа:\n– ДIакхечи вайшиъ, – аьлла цо. ТIехьарчо, шаьшшиъ белхе дIакхаьчна моьттуш:\n– Ассалам Iалайкум, кегий нах! Суьйре дика хуьйла шун, мехкарий! – аьлла.\nЦхьа стаг хIора дийнахь гIала балха лелаш, шена машен ца сацийначунна вон мел дерг а баха марзвелла.\n– Иштий-иштий хуьлийла хьуна. ХIун эшам хир бара хьуна, со тIехаийнехь?\nЮха а куьг лоцуш, тIехваьллачунна:\n– Иштий-вуьштий хуьлийла хьуна, – олуш.\nЭххар а, балхахь шай-кай караеана, цIена машен эцна цо. Оцу сарахь цIа вогIуш, некъахь лаьтташ волчу гIашлочо куьг лаьцна. ДогIуш догIа хилла. ДогIанехь муствелла лаьтташ волчу стага шен машен бехъярна кхеравелла, саца а ца еш, тIехваьлла иза. Жимма дехьаваьлча, ша некъахь хийлазза латтар дагадеана цунна. ДIа мел воьдург шен ваша санна хеташ, царна муьлхха а дика дан кийчча… Ткъа цара атталгIа машен а ца сацайора. ТIаккха, нейтральни скорость тоьхна, машен некъа йистехь сацийна цо. Охьа а воьссина, геннахь лаьтташ волчу некъахочуьнга а хьаьжна:\n– Хьуна хуьлийла и, – аьлла, машена а хиъна, дIавахана.\nЦхьана стага керла машен эцна хилла. Асфальт тIевалале иттех километр жагIан новкъа вогIуш, чкъурга кIел мел нислуш болу тIулг машенан буха бетталуш санна, йоккха гIовгIа яьлла. Юххехь волчо аьлла:\n– И тIулгаш сайн когех детталуш санна хета-кх суна.\n– ХIара машен хьайн елахьара-м, коьртах детталуш санна хетар дара хьуна уьш, – аьлла машен йолчо.\nЦхьана стага, цIена машен эца таро а ца хилла, тишониг эцна хилла.\nБуьйсанна гIалара цIа вогIуш, некъахь лаьтташ ша санна волчу пекъарна сацийна цо. Чу а хиъна, неI тIетоьхна вукхо. ДIа ца къовлаелла. Юха, юха а тIетоьхна.\n– Накъост, и неI тIе а ца етташ, зайла дIаболлахь! – аьлла машенан дас.


Оьрсийчоь - некъан бохамехь йоьхна машен\nIаламат дукха некъан бохамаш хуьлу Нохчийн республикехь. Шуьйра бечу тIама тIехь лечеран тIегIане а кхаьчна и терахь. ГIуданаш деттарца боьзна боцург, хьал тодан Iалашонца Iедалийн агIора гуш болх бац. Некъашкахь, чехкаллина доза тухуш, оьш-оьшучехь хIиттийна хьаьркаш яц. Къаьсттина галдаьлла хьал лаьтта эвланашкахь. Цул сов, Оьрсийчура цIакхоьхьу, некъан бохамашкахь беллачу нохчийн декъий.\nНекъан низам лардечу полисхоша а,некъаш тIехь бохамийн теш хиллачу бахархоша а чIагIдарехь машенаш херцаран а,вовшахъеттаяларан а коьрта бахьна ду чехкалла.\n"13 шо ду со Некъан Полицин инспектор волу. Ас чIагIо йийр яра 90-95% некъаш тIехь хуьлуш йолу авареш, сихалла бахьнехь хуьлу аьлла. Нагахь тхан махкахь новкъа тIехь велларг 100 стаг велахь царех лаххаре а 90 машен чехка хахкар бахьнехь леш ву-кх. Иза сецца бакъ ду-кх хьуна».\nИшта чIагIам бо Соьлжа-гIалин Заводан кIоштехь болх беш волчу шен цIе Салман аьлла яьккхинчу низамхочо.Цо аьлларг тIечIагIдеш санна ю федералан статистика а.Цо чIагIдарца авареш бахьнехь ницкъала чевнаш а еш,вон тIаьхьло а йолуш лазийначеран гайтам къаьсттина лакхар бу Нохчийчохь.\nБилггала аьлчи Оьрсийчоьнан Некъан Инспекцин урхалло Iорабаьккхинчу хаамца, махкахь некъахьовзаме нисбеллачарех 20% сов бахархой вуно чIогIа лазош бу. Цу декъехь Нохчийчоь хьалхарчу меттехь ю. Ткъа шолгIачу меттехь лулара ДегIаста.\nГовзанчашна хетарехь и гайтам кху Къилбаседа Кавказехь сел лакхара хилар доьзна ду, кхузахь дIакхетча атта юхуш йолу, эчиг дуткъа хиларна ледара лоруш йолу лада «Приора» олу машенаш Iаламат дукха хиларца. Вуьшта аьлчи механа йорах Оьрсийчохь йина машенаш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло далочу терахьашца кхушеран бархI баттахь махкахь 261 некъахьовзам хилла.Уьш бахьнехь Iожалло вехьна 107 вахархо, лазийна заьIапа висна 413 стаг. Царлахь ду 10 дийна а, 38 лазийна а бераш. Цу кепара дагахь а доцу дараш хуьлуш ду хIора а бохург санна дийнахь.Официалан хьостано билгалдоккху и гайтам стохкалерчуьнца буьстича мелла а лахар хилар.\nНекъан низам лардечу полисхоша а,бахархоша шаьшша а къаро йо и терахь мА-дарра аьлчи дахарехь хаъал лакхар хилар.Цара дийцарехь дукха масалш ду нохчаша Iедале а ца доккхуш шайлахь дов дIадерзош,ларамаза нисделларгга-м хьала а,охьа а.\nИштачех бу хIинцца Соьлжа-гIалин кIоштан ГIуларе эвлахь нисбелла бохам а. Еттина кибарчигаш йохьуш йогIу Камаз машен сацийна цхьана урамехь шоферо некъ хатта.Баккхийчаьрга иза вист хуьлучу юкъана чкъурга тIехьа дIалечкъина хилла 6 шо долу ЭскерхановгIеран йоI. ХIуъчара дийцарехь, юьртахоша дIакъахкийна а хилла бераш машен юххера, амма и цхьа йоI баккхийчара дов дича кхераеллехь а, гучу ца йолуш йисина хилла дIалечкъинчохь. ЙоьIан дас Iедална гергахь бехк шена тIе а лаьцна маьрша витна бах шофер.\nНохчийчохь хIора а дийнахь нисло транспортаца боьзна бохамаш.Виъ-пхиъ некъахо а лазош ши авари хилла Устрад гIалахь. Соьлжа гIалахь «Минутка» олучу майданахь Камаз а, лоьрийн орцаллин машен а вовшах а кхетта, лазийна дарбанан цIийне кхачийна виъ стаг. Шерипов урамехь нисбеллачу некъахьовзамехь лазийна ши стаг.\nНохчийчоьнан некъашца нисло вер-ваккхарш доцуш кест-кеста цIа балабо Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь бохамаш бевлла вайнах а.Кху гезган машин беттан 9-чу дийнан буса Нижний Новгород олучу кIоштехь аварехь вийна цIа валош ву теркйист кIоштан Ломаз юьртара ши вахархо Эдельмурзаев а, Абаев а.\nЦаьрца машен чохь хилла кхозлагIниг вочу хьолехь дарбанан цIийне кхачийна.Дийцарехь велла царна «Шевроле»машенахь тIекхетта оьрсий а.Бехк хьенан хилла цкъачунна хууш дац,амма и бохам эккхаран коьрта бахьна изза чехкалла лору гергарчара.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Европехь болчара шайна тIера гIурба де аьлла Египте ахча даийта мегий, цхьаъ векил веш и де?\nАссаламу Iалайкум! Европехь болчара шайна тIера гIурба де аьлла Египте ахча даийта мегий, цхьаъ векил веш и де?\nЦхьаболчу Iеламнаха ца магадо цхьана махкахь волчо кхечу махкахь гIурба дейтар, иза мегаш дац аларна цхьацца бахьанаш а да́ло́ш. Масала, цара олу: цхьана махкарчу наха шайн гIурбанаш кхечу махкахь де́йтича, уьш бехачу махкахь гIурба дуьйш хир дац, цигахь гIурба де́р юкъара дIаде́р ду. Иштта кхин бахьанаш а дуьцу цара, шайна иза мегар дац аьлла хетарна, йа иза ца дар гIолий ду аьлла хетарна.\nЦхьаболчу Iеламнаха, кхечу махкахь болчу бусалба нехан оцу гIурбанан жижиге алсам хьашт делахь мегар ду олу гIурба кхечу махкахь дейтар, масала кхечу махкара бусалба нахехь къелла алсам елахь, йа царна тIехIоьттина цхьа хало елахь (тIом, хи тIе далар, мохк бегор, и.кх.дI). Ткъа кхечу Iеламнаха и хьашт хиларан биллам а ца хIоттош, мегаш ду олу иза. Европера Фатван а, Iилманан талламан а Мажлисо бинчу сацам юкъахь деана ду: «Бусалба стага шен гIурба дейта кхиверг векал ван мегаш ду шариIатехь, и кхечу махкахь дуьйр хилчи а. Къаьсттина (чIагIло и мегаш хилар, нагахь санна) цу мехкашкара бусалба нах хьийзош белахь, йа хIоьттина мацалла елахь, йа чIогIа хьашт делахь».\nТIаккха, мегар ду олучу Iеламнаха, ца магош болчара далийначу бахьанашна жоьпаш ло, и бахьанаш даим кхочуш хуьлуш ца хуьлу олий, кхин а билггал тоьшалла (далил) дац олий, иза мегар дац аьлла деана, йа иза мегаш ца хилар гойтуш.\nЖимма хьалха хIара санна долчу хаттарна жоп лучу хенахь, иштта гIурба дейтар мегаш ду аьлла болчу Iеламнахана тIе а тевжина, кхечу махкахь волчо шена тIера гIурба дейта вайн цIахь цхьаъ векал ван мегар ду элира вай. ХIинца а уьзза жоп карладоккху вай: аренца волчо цIерачаьрга де́ ала а мегаш ду гIурба, йа вуьшта аьлча, цхьана махкахь волчо кхечу махкахь дейта а мегаш ду иза, Дала мукъа лахь. Ша́ иштта цхьаъ векал вечу хенахь, гIурба де́н ниййат дан деза, масала шен дагахь ала мегар ду: «ГIурба дейта ниййат ду сан, иза дейта векал во ас иза» аьлла.\nКъаьсттина чIогIа чIагIло иза мегаш хилар, кхечу махкарчу бусалба нахехь чIогIа хьашт делахь, жимма хьалха вай ма-аллара, царна хилла цхьа бохам белахь, йа церан къелла чIогIа йоккха елахь, йа иштта цхьа кхин бахьана делахь. ГIийлаллехь бохкучу бусалба нахана вуно чIогIа хазахетар ду, шайна гина а боцучу шайн бусалба вежарша а, йижарша а шайна гIо дича. Бусалба вежаралла чIагIдалар хир ду цуьнца, гIийлачунна гIо дар хир ду, кхечуьнан бала кхачар хир ду, хьалха даккха деза хIума хьалха даккхар а хир ду, ткъа цхьайолчу меттигашкахь совдолуш долу жижиг эрна да́н ца дар (исраф ца дар) а хир ду цуьнца. Иштта дуккха пайданаш ду цуьнца.\nЦигара схьа девза вайна оцу хаттарна жоп: европехь бехачу бусалба нехан лаам хилахь шайн гIурбанаш дайъа Египтехь болу мутаIеламаш векалш бан – иза мегар ду, Дала мукъа лахь, церан гIурба дер нийса а хир ду.\n09.11.2010 = 1431.12.03\n И хIума ца дар гIолий ду, йа мегаш ца хиларна герга ду аьллачерах ву Шейх Ибн Iусаймийн. Бакъду, ша́ цкъа цхьанна жоп лучу хенахь, «хьайн доьзал кхечу махкахь белахь, мегар ду ахь цаьрга гIурба дейта царна ахча дахьийта» - аьлла делла жоп а ду цуьнан.\n Иштта аьллачерах ву Шейх IабдуллахI ибн Джибрин а, Шейх Сулайман ал-Iалван а, кхиберш а.\n Иштта аьллачу Iеламнахах ву шафиIийн мазхIабера Шейх Мухьаммад ибн Сулайман ал-Курдий а, кхиберш а. «Хьашийату иIанатит-тIолибин», Абу Бакр ад-Думйа́тIий, 2/335.\n Шейх IабдуллахI ибн БаййахI, «СинаIатул-фатва ва фикъхIул-акъаллиййат», 135 агIо.


Полицино толлуш ду Кадыров Ислама адамашна ницкъ бар\nЗудчунна кхерамаш туьйсуш ву Кадыров Ислам\nНохчийчохь полицино таллам болийна Соьлж-ГIалин мэр хиллачу Кадыров Ислама лелийнарг бахьана долуш, цо нахана кхерамаш туьйсуш а, ницкъ беш а яьккхина видео гучуялар бахьана долуш. Цунах лаьцна хаам бина ЧГТРК "Грозный" телеканалан хаамашкахь.\nНохчийчоьнан коьртачу гIалин криминалан декъан хьаькаман когаметто Мутиев Саламбека бинчу хаамца, Кадыров Исламах лаьцна видео яьккхина мэран зорбан сервисо. Иза низамаш лардон органашка дIаелла "Грозный" телеканало.\nВидео тIехь Кадыровс ницкъ бо цхьацца низамаш дохийна аьлла бехке бина лецначу нахана, электрошокер а етташ. Цо кхерамаш туьйсу цу нахана терроризмана ахча луш хилла аьлла, харц гIуллакхаш а кхуллуш, ша уьш чубухкур бу бохуш.\nКадыровс куьйгалла дира Соьлж-ГIалин администрацина 2012-2015 шерашкахь. Цул тIаьхьа иза вара Нохчийчоьнан куьйгалхочун а, Iедалан а администрацин коьртехь, дагадоуьйту РИА "Новости" агенталло.