VIII дакъа. Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а\n(Советан Iедал тIедеъначул тIаьхьа)\nСоветан Iедал тIедеъча дIаболабелира нохчийн синкхетамна уггаре а хала мур. Оьздангаллин, дерриге дахаран а бух - Дела цхьаъ хиларх тешар дихкина, хIинццалц сийлахь хилларг сийсаздеш, харцонах бакъо еш, сица лай болчу нахах мехкан дай беш, «хIумма а йоцчух хIума еш», кхо стаг тIаьхьа хIоттал хьекъал дерг а хIаллаквеш, тIедеъначу Iедалан лоллехь долчу къоман оьздангалла меттахь йиса йиш а яцара.\nНохчийн къоман синъоьздангалла («культура» бохучу кхетаман шуьйрачу маьIнехь) оцу Iедало хIаллакъяран масех мур билгалбаккха тарло. Хьалхара мур - советан Iедал тоьллачул тIаьхьа, иза дикка чIагIдаллалц йолу хан; шолгIа мур - ткъе итталгIа шераш а, цIерадахар а; кхоалгIа мур - хийрачу махкахь яьккхина а, цул тIаьхьара а хан.\nРоссехь Октябрьски карчам а хилла, граждански тIеман алу марсайолучу хенахь, Нохчийчохь бу аьлла хьекъал долу нах, цхьана ойланца, цхьана сацамца боцуш, бекъабелира. Иштта и ца хила йиш а яцара. Нохчийн гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьттина пачхьалкхалла а, цуьнан урхаллин коьрта билгало - Мехкан кхиэл а Шемалан заманахь дуьйна йоьхна яра. Ткъа дукхахдолчу халкъо къобалдеш я Iедал, я хаьржина нах боцу халкъ даьржина хуьлу. И даьржина хилар, дукха хьолахь, шен вуон тIаьхье йолуш а хуьлу халкъан кхолламна. Бакъду, наггахь и бахьанехь халчу киртигехь мелла а кIезиг зенаш хуьлуш кIелхьарадала аьтто беш а нисло.\nИштта нисделира Кавказан тIом чекхбаьллачул тIаьхьа ламанан къаьмнаш Турце кхелхаш а. Шайн олалла дечу элаша олучуьнга ладоьгIна долу чергазийн цхьадолу къаьмнаш (шапсугаш, убыхаш, кхидерш), массо а аьлча санна, дIакхелхира, уьш дуккха а хIаллак а хилира, цхьадерш доьза а дайра. Шех, шен доьзалх жоп луш, кхин шел лакхахь омра дан стаг воцу нохчо бIаьрзе тIаьхьа ца хIоьттира хийрачу махка кхойкхучарна. Цундела вайн къомах жима дакъа бен цIера а ца делира.\nИза исторически бакъдерг ду. Амма, дукха хьолахь, замано «ха хорцуш» къоман цхьа лаам, цхьа хетарг цахиларо, хала киртигаш дуккха а лан дезийтина вайнехан. Иштта, советан Iедал тIедогIуш а хилла Нохчийчохь хетарийн, лаамийн тайп-тайпаналла.\nЦхьаалла ца хилла нохчийн Iеламнахана а, устазашна а юккъехь а. Нагахь Шеларчу СухIайп-Моллас а, ГIойтIарчу ИбрахIим-Хьаьжас а советан Iедал тIеэца баьхнехь, Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас, кхечу эвлаяаша дуьхьало йина цунна. Цхьаболчарна теша лиъна большевикаша бечу кхайкхамех, шайгара дIаяьккхина маршо а, латта а духалур ду цара аьлча. Вукхарна гуш хилла церан шалхалла а, эхьдацар а.\nМухха делахь а, историн рогIерчу карчаран чкъургаш, вайн халкъана юккъехула, цIийн лар а юьтуш, чекхъевлла. Муьлххачу а заманашкахь хуьлучу даккхийчу тасадаларшкахь, юьстах латта ца хууш я ца лууш, вай хIоразза а царна юккъехь нисло, ткъа цунах вай санна долчу жимчу къомана даккхий зенаш бен, кхин пайда а ца хилла хIинццалц схьа. Иштта хилира нохчаша, Деникинна дуьхьал бевлла, тIемаш беш а, дийнна ярташ хIаллак а хуьлуш, леташ. Оцу тIемашкахь нохчаша гайтира лаккхара оьздангаллин билгалонаш: доьналла, майралла, вовшашна орцахдовла кийча хилар. И тIемаш дIабирзинчул тIаьхьа советан Iедало цхьана юкъана кхочушдира шаьш кхайкхийнарш: нохчашна духадерзийра цхьадолу латтанаш, керла юкъаялийначу суьдашца цхьаьна болх бан йитира шарIан а, Iадатан а кхиэлаш, ишколашца нийсса - хьуьжарш а... Амма хан хене яларца оцу Iедало, ша чIагIделла даьлча, къизаллица, тешнабехкаца а хIаллакбира устазаш, Iеламнах, оьзда нах. ХIетахь гуттаренна а сацийра Алдарчу Ушурмас дIаболийна, цул тIаьхьа кхечу вайн устазаша нохчийн гIиллакхаш бусалба динан чулацамца дузуш дIахьош хилла беркате белхаш.\nКерлачу Iедалан коьрта тIетовжам бара, лаьтта тIехь къахьегна а, шена, шен доьзална дан дола а доцу, хIуманна охIла а боцу, халкъо лоруш а боцу нах. Цара, цIеххьана Iедале а нисбелла, шайн мел хилла вас, дегабаам, цатам экхира, нахана тIе харц цIераш кхуллуш, уьш лоьцуьйтуш, хIаллакбойтуш. Шен устазех, Iеламнахах даьккхина нохчийн халкъ оьздангаллин хехой боцуш дисира.\nИ халкъ бохамах лардаран декхар шайна тIелаца тарлора керла кхоллалучу интеллигенцис - яздархоша, Iилманчаша, тайп-тайпанчу дакъошкарчу говзанчаша, кхечара. Амма церан а и дан аьтто ца хилла. ХIунда аьлча, изза ун царах а кхетта хилла - вовшашна тIе харц цIераш кхоллар. И бахьанехь дукхахболу синъоьздангаллин декъан белхахой я тоьпаш тоьхна хIаллакбира, я чубоьхкина Сибреха хьовсийра.\nДукхахдолчу халкъана гора, мел доккха зулам дохьу, Iедалан даржашкахь бу бохуш, нахана тIе харц цIераш кхуллуш, уьш хIаллакбечу наха. Амма царна бертахь дуьхьало ца еш, «сан коча ца богIуш, кхечеран коча гIахьара уьш» бохуш, ша-ша юьстах лаьтташ, зулам даржийтира вайнаха. И Iадоран хьал наг-наггахь нислуш ду вайн къоман исторехь. Уггаре а халчу киртигехь, кхечу махкарчу мостагIца болчу тIамехь шайгара доьналла а, турпалалла а гайтина адамаш, машаречу дахарехь, меллаша, шершшина керта йогIу текхарг санна, шайн хIораннан а чудогIучу зуламна дуьхьал ца бовлуш, Iадабой Iа. Кхузахь билгалъяккха еза вайн къоман амалан цхьа ша-тайпа башхалла.\nЮккъера хIума тIе ца оьцуш, шиннах цхьана йисттехь бен Iен ца хууш болчух тера бу вайнах. Я Iедал эццане тIе ца эцар, я массо хIуманна тIехь а муьтIахьалла; я турпалалла, я бенцахетар; я кIайн, я Iаьржа... И иштта ца хилча, муха кхетар ву, хьерадевлла жIаьлеш санна, шайна луъург вуьйш, шайна луъург чуволлуьйтуш, шайна луъург, тIе харц цIе а кхуллий, бехвеш, вайн махкахула хьийзина Делан а, нехан а наьIалт хилларш совцо стаг воцуш, шаьш цамгаро лаццалц я оццу Iедало хIаллакбаллац лелла хиларх?\nАйдамиров Абузара иштта дуьйцу шен «Вайн амалш...» цIе йолчу публицистикин произведенехь.\nНажин-Юьртан районехь хилла боху НКВД-н цхьа хьаькам. Муьлхха а стаг кхойкхий, схьа а валавой, теса тIе батт а лоцуьйтий, бетах хIума етташ хилла, елахь а, яцахь а, топ схьая бохуш. Иштта «кхетош-кхиоран» болх бинчул тIаьхьа, топ а яхьаш вухаван дIавохуьйтуш хилла. Цунна тIаьхьаваьллачу НКВД-хь болх бечу хехочо, «къинхетам» а бой, хьехар деш хилла, шен ю хьуна хьоьга схьаян боху топ, ахь оццул мах белча ша юхкур ю хьуна олий. Вукхо шен цIера тIаьххьара етт дIабухкий а, ахча а гулдой, и топ схьаоьцуш хилла, шен «батт дурйинчарна» дIа а елла, кIелхьаравала. Иштта шен мах беш, вехха Iийра боху и хьаькам, шен сий дахарал а деза хетачу цхьана мискачу стага эххар а ша веллалц...\nЦунах терраниг хилла Органан чIожехь йолчу цхьана юьртахь а.\nХазахета миска нах бойуш лелачу НКВД-н цхьана хьаькамо новкъахь цхьа пекъар вийна, тапча а тоьхна. ТIаккха шена дуьхьал кхеттачу оцу вийначун кIанте (НКВД-н могIарерчу белхалочуьнга) аьлла: «Ас хьан да боху жIаьла дийна хьуна, иза оцу новкъара дIадаккхалахь». Кхин цуьнца девне ца волуш, шен хьаькамо бохург кхочушдан вахна боху кIант...\nГуш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллин гурара бевлла нах, доза доцуш эвхьаза бовлуш, доза доцуш осал бовлуш, доза доцуш зуламе бовлуш хилла. Иштта гурара ваьлларг сацорехь мелла а гIорасиз хилла гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьтта юкъараллин дIахIоттам. Дуккхаъчу нахана зулам долург, дуккхаъчу нахана бале ваьлларг сацоран чарх Iаламат гIийла болх беш хилла вайн къоман.\nХIорамма а и декхар кхечо кхочушдаре сатуьйсуш, вовшашна тIетоьттуш, зулам кIаргдалийтар бахьанехь хIуттуш хилла къомана юкъахь и Iадоран хьал.\nБилгалдаккха деза, гIиллакх-оьздангаллин гурара а бевлла, харцонан, зуламан лай хила кийчча нах нохчашна юккъехь дикка бовлуш хилла истори керчаш хIоьттинчу халчу киртиган хьолехь. Цундела къоман оьздангаллин хехой хIаллакбеш, советан Iедал чIагIлучу заманахь къелла ца хилла динна, нохчийн Iадаташна дуьхьал къийсам латточу нахана. Нохчех болчара а кхоьллира «Делазхойн юкъараллаш» («Общества безбожников»). Делан цIе йоккхучу метта парти хьехош нах а хилла. Масала, цхьана эвлахь нахана тIе харц цIераш кхуллуш арабевллачу харцонан хьадалчаша, шаьш хьоршам тоьхча я шайн ког галбаьлча, «ВКП(б)», - олуш хилла. Шаьш, оьздангаллин бехкамийн массо а керташ йохийна, «маьрша ду» бохург хилла иза.\nИштта хьал хилла цхьана агIор. Вукху агIор керла йохкуш ишколаш, ликбезаш, ликпункташ хилла, нахана йоза-дешар Iамош. Нохчийн дахаре керла гIиллакхаш а, матта юккъе керла дешнаш а догIуш хилла. Цунна масална «Денисолта» цIе йолчу дийцар тIера цхьа кийсиг ялор вай.\n«Варш юьртахь хуьлуш цхьа тамашийна хIумнаш дара. Юьртахойн маттана юкъадогIура дуккха а дешнаш. Масех шо хьалха кху юьртара дIа а вахна, хьуьнхахь Iийнарг кхетар а вацара шайн юьртахоша дуьйцучух.\nИза цхьана юкъана Iадор вара, тIаккха цуьнан «Со ваьлла теша хьера я хIорш бевлла теша? Оццул нах хьер а муха бовлу? Сой?» - боху ойла хир яра. ТIаккха «Iа-а-а» - аьлла, мохь а болуш, ма-кхуьъу сиха ша схьавеъначу хьуьнха юхахьодур вара...\n- Со эцца куржоке репетици яханчуьра йогIура...\n- Со а ю-кха избачтальни йоьдуш. Избач чохь варий теша?\n- И хьан чуьрниг ТОЗ-е дIаязвеллий?\n- ХIаъ. Селхана сельисполкомера депутат а веъна, цо аьлча, дIаязвелир-кха.\n- Тхо долчохь а вара сийсара буьйса йоккхуш пинагент.\n- И галпеш йолу хеча ерг варий иза. Стомара налоговой агент веънера тхоьга, апраци чекхъяккха еза бохура цо. Калош яра цуьнан кога юьйхина...\n- Хьажахьа, хьуна хезний БаIдуллин кIантах БахIех селькор хилла бохуш? Сийсара цо Ирзерчу Шамшакъех лаьцна газет тIехь язйина «Iораваккха ямартхо!» боху пилитон йийшира кху чуьрчо. Цуьнан ваша а ву боху комсомол...\n- Хилча хIун дара иза, нехан берш НКВД-хь а бу.\nОцу тайпана къамелаш дара юьртан массо а маьIIехь хезаш. Юьртара нах кхаа декъе бекъабеллера: кулакаш, середнякаш, беднякаш...» (Десачу цIа чохь буьйса. Грозный, 1983).\nХIокху кийсигехь а го вайна оцу заманан адамийн хьежамийн коьрта билгалонаш, церан синкхетам хIеттахьехь хийцабалар. Цкъа делахь, Iедало юкъадало керла гIуллакхаш (ишколаш, ликбезаш, и. дI. кх. а) а, цуьнца доьзна керла дешнаш а тIеэцар; Iедалан органашка балха баха тIера хилар а, цунах уьш баккхийбер а. ШолгIа делахь, оцу Iедалан балха бахнарш шайна юккъера «мостагIий» билгалбохуш къахьоьгуш хилар а, иза иштта хила дезаш санна гонахарчу наха тIеэцар а («Iораваккха ямартхо!»). КхоалгIа делахь, нохчийн къам кхаа декъе декъар а, цо и декъадалар тIеэцар а («кулакаш, середнякаш, беднякаш»).\nОцу дерригено а гойту, мел доккха зен дина хилла нохчийн къоман синкхетамна советан Iедало, ша чIагIделла иттех шо а далале.\nВайн оьздангаллин хехой - устазаш, Iеламнах - Iедало хIаллакбина, чубоьхкина къайлабаьхча, халкъан доладар цхьана юкъана тIедужу дуьненан Iилма дешначу нахана - интеллигенцина. Амма и «доладар» а дукха дах ца делира: йоккхачу къизаллица Iедало хIаллакбира Iилманчаш, яздархой, культуран белхахой.\nИштта, гонаха хуьлучух кхеташ, дуьненан бохамех ша лардан хьекъал долу нах хIаллакбина, тIехь Iу воцу бажа санна, дисира нохчийн халкъ. Оцу хьолехь долу иза, Iаьнан ткъоршечу дийнахь, вагонаш тIе хаийна, цIера а даьккхира.\nВайн халкъ махках даккхаран бахьанаш дуьйцуш, вевзаш воцчу хьекъалчас кхоьллина цхьа башха назма ю. 174 байт йолу и назма вайнаха, куьйга схьа а язъеш, вовшашка кар-кара а луш, яржош а, йоьшуш а лелош яра хийрачу махкахь. Цунна бухахь яздина дара, иза кхечуьнга дIа а ца луш, шегахь къайлаяккхар къа ду аьлла. Хетарехь, и йоьшуш, дуккхаъчу хаттаршна жоьпаш карош хиллачух тера ду вайнахана. ХIинца вайн а таро ю цуьнан чулацам мелла а бовза:\nХьо паччахьийн паччахь ма ву,\nЕзткъе ткъаессана хьан цIе ма ю,\nХьалхара цIе АллахI ма ю,\nХьо Дела ву, тхо хьан леш ду.\nТхан дедайша ДегIастанехь\nМелчу цIийца гIазот доккхуш,\nДийнал-ислам чIогIа лардеш,\nХьо хеставеш мохк бекийра.\nЦарна беркат ахь делира,\nХьайн ниIматан неIарш йоьллуш...\nДуьзна бераш тIекхиира,\nКураллица хьо вицвира.\nИ дашо малх нажжаз боккхуш,\nЗина, зулам алсамдоккхуш,\nМоттбеттарца вовшийн дууш,\nМостагIашца шайн цIий бехдеш.\nХарц тешо тоьшалла дира,\nБакъдерг оха диц ма дира...\nОьгIазалла ахь тIеелхийра,\nТхешан махках тхо дехира...\nНазманчас вайн къомана тIекхаьчначу бохаман бехк «арахь» ца лоьху, цунна иза «чохь», вайн къомехь го, вайнахана юккъехь. Делан тIедахкарш, бехкамаш бицбина, гIиллакх-оьздангаллин гурара девлла адамаш алсамдовларехь го.\nКхузахь билгалдаккха деза: назманчас дуьйцург политически бахьана дац. Иза-м кIорггера ойланаш ца йича а гуш ду: нохчашна а, ткъа иштта Кавказан кхечу халкъашна а Сталинан Iедало гайтина къизалла хIара латта царах дIацIандаран Iалашонца яра.\nАмма халкъан назманча оцу бахьанех тоам бой ца Iа, иза кхин а гена кхевда – оьздангаллин, динан философин кIоргенашка. Цигахь карадо цунна оцу боккхачу бохаман бакъдолу бахьанаш. Иза нийса догIуш а ду Къуръанца: «Нагахь хьуна тIе диканиг кхаьчнехь, иза АллахIера ду; нагахь вуониг тIекхаьчнехь – иза хьоьгара хьайггара ду» («Зударий», 79); «Бакъ а долуш, АллахIа цхьана а хIуманна тIехь харцо ца йо адамашна, амма адамаша шаьш йо шайна харцо» («Юнус», 44).\nКхе ехккинчохь сискалш юьсуш, Iалашдаза даьхний а, цицигаш а, жIаьлеш а тIаьхьа угIуш, йиллинчохь неIарш юьтуш, нохчийн оьзда доьзалш баьхна хIусамаш мохо а, дарцо а лекха юьсуш, цIерадаьккхина нохчийн халкъ, оцу къематдийнахь а доьхна, даьржина дIа ца дахара. Оцу дийнахь а, ишттачу халчу киртигехь хуьлуш ма-хиллара, къам гулделира шен оьздачу Iеламнахана гонаха. Цара назманашца, иллешца, забаршца, эшаршца, хелхаршца байбора шайна тIебоьжна дуьненнал боккха бала.\nЦIера баьхна нах дIабуьгучу хенахь цхьана зудчо: «Ма доккха хIума ду-кх хIара, ма доккха де ду-кх хIара!» - аьлча, цунна юххе яьлла йогIучу кхечу зудчо аьлла хиллера: «ХIара-м доккха де хьаха дацара, доккха де хьаха дара суна тIе зуда ялийна де»...\n«Массарна дерг ловзар ду», - олуш ду нохчийн кица. Мел боккха бохам а нахаца цхьаьна лан атта бу бохург ду иза. Мухха делахь а, оцу дийнахь массо а нохчо: хьаькам - могIарерниг, Делах тешарг - цатешарг, хьекъал дерг - доцург, айкх - цо мотт бинарг, - цхьана тIегIане хIоттийра, оцу доьхначу дийно «барт» бира нохчийн.\nХийрачу махкахь хIаллак ца хила, белш белшах а тоьхна, мацаллех, шелонах чекхдовла гIерташ, назманца, пондарца, иллица вовшийн дог-ойла оьцуш, бехира нах. Юкъарчу бохамо дуккхаъчу нехан дог-ойла цIанйира, вайнахах хилчхьана, вовшашна йижарий, вежарий хилла дIахIиттира уьш. ХIетахьлера нохчийн хьал дуьйцу назманчас:\nНохчийн, гIалгIайн и гIийла къам,\nХIаллакьхилла долуш лаьтта,\nДохкодевлла, тхо хьоь кхойкху,\nАхь гечдехьа, везан Дела.\nИ ДегIаста ахь юха лахь,\nТхан даймохк ахь бIаьрга гайтахь,\nОха дош ло, везан Дела,\nХьогIах, гамох дегнаш цIандеш,\nХьоьга деха йиш йоцуш ду,\nКъинхетам бе, везан Дела.\nКъобал делахь, везан Дела.\nТхан ДегIаста ахь схьаяллалц,\nIаьржа лелош, таьIна лелаш,\nСинкъерамах, цу ловзарах\nТхо ларлур ду, везан Дела.\nБакъ а долуш, Дела воцург, орцахвала стаг воцуш дисча, къоман хьекъале нах, шайн бохаман бахьанаш карийна ца Iаш, цунах кIелхьарадовла некъаш леха хIуьтту. Ткъа некъ цхьаъ бен бац - Далла Iамал яр, хастам бар, цо хьехначу новкъа довлар. Иза вайнаха дийриг хилар дуьйцу кхидIа а назманчас:\nДеши цIандеш, цIе чIагIъеш ю,\nХьайн леш зен, Ахь Iедал чIагIдо.\nХьан лаам тхан дегнаш чохь бу,\nДан ца дезарг тхуна дуьйцуш.\nХьанал болх беш, рицкъа лохуш,\nЦIена закат тIера доккхуш,\nДухарх, даарх совдолуш дерг\nХьан дуьхьа дайа тхо гIертар ду.\nЛазорх, дайарх тхо кхоьрур дац,\nХьан кхиэл йоцуш хIума хир дац,\nИдарх, велхарх, хIилла лелорх,\nАхь яздинчух вала йиш яц,\nЦкъа валар ду тIехтир доцуш,\nХьуна дуьхьал тхо хIуьттур ду.\nМалх даима лаьтта хьежча,\nМассо хIума йогур яра,\nДарц долуьйтуш, догIа доуьйтуш,\nХийцамашца дахар ло ахь.\nШен сил дукха веззашехьа,\nЕтташ, шен кIант дас Iамаво,\nШен воцчунна пIелг ца тухуш...\nТхо Iамадеш, хьайн леш делахь.\nХIокху назманехь, Деле дехарал сов, Дала и баланаш нохчий зиэн тIебиссийтина хиларх а, Дала шен къинхетам бийриг хиларх а болу тешам а бу. И тешам нохчашлахь Iаламат чIогIа хилла, кхин гонаха гуш бахьанаш а доцуш.\nБаккхийчара дуьйцу, вай ярташкара арадаьхча, гIалара духадуьгур ду бохуш; вагонаш тIе а ховшийна, дIадуьгуш, цIерпошта кхечу новкъа йоккхуш юхатеттича, хIинца духадерзийна бохуш; дIакхаьчча, дIаде аьлла схьаделла ялта дIа ца дуьйш, вай цIа дуьгур долуш ду, ялта кхиъалц дуьтур дац бохуш (и бахьанехь мацалла кхин а чIогIа хIоьттина цигахь); вокзалехь цIерпошто цIогIа мосазза туху, вай цIа дига еъна иза бохуш, цига уьдуш; дуьхьал кхеттачуьнга хотту салам-маршалла: «Вай цIа дохуьйту ца боху?» - дешнашца долош, - оццул чIогIа хилла нохчийн шаьш Даймахка духадоьрзург хиларх тешам.\nИза ша тайпа тешам, ша тайпа амал ю вайн къоман: бIаьргашна гуш долу хьелаш тидаме а ца оьцуш, шайна хила луучух тешар. Ткъа иза кхочушхилийта, дуьненан хьелаш хийца, бахьанаш лелор Iаламат кIезиг а хилла вайнехан, я уьш лелон, бакъдерг дийцича, аьтто а ца хилла. Партис тхан халкъана тIехь лелийнарг нийса дац, тхо Iедална муьтIахь а ду, иза доккхуш оха тIемаш а бина боху кехат яздан ваьхьнарг тIепаза войучу заманахь, шен чохь Деле доIанаш дар, Далла Iибадат дар а хилла стаге далун дерг. Цундела шаьш Даймахка духадоьрзур хиларх болу нохчийн тешам, дуьххьара бIаьрг тоьхча ма-гарра, «бIаьрзе» а ца хилла. Оцу хийрачу мехкан шелонан боданехь царна гуш, уьш дог диллина лаьтта ца оьгуьйтуш, уьш дахаран новкъахь латтош, царна некъ хьоьхуш гуттар а йогура цхьа серло - Делах тешар.\nМахках даьккхинчу, шен орамаш хедийна, хийрачу лаьттахь, мехаша, дарцаша лоькхучу паначу арахь охьакхоьссинчу къоман, чим хилла даржа ца даржа, лелон диснарг дин а, дайн оьзда гIиллакхаш а хилла. Дин лелор хIораннан а шен-шен хIусаме дирзина хилла, бакъду, мовладна я зияртана вовшийн чохь сих-сиха гуллуш а хилла нах. Дин лелор нохчашлахь иштта дисаран бахьанех цхьаъ – уьш массо а тIерекъатан новкъахь, шайн лаьцна цхьацца устаз а волуш, дагабовлуш, хьехам оьцуш оцу устазийн тIаьхьенех нах, я церан векалш а, Iеламнах а вайнахана юккъехь хилар дара.\nЦуьнца цхьаьна нохчийн махке болу безам шел ца болуьйтуш, церан дог-ойла йоьхна дIа ца йохуьйтуш, халкъан синкхетамна гIортор хилла лаьттира нохчийн къоман иллеш, эшарш, вайн яздархоша кхоьллина тайп-тайпана произведенеш а. Иштта, Iилманчас Джамалханов Зайндис дуьйцура, суьйранна чугулбеллачу нахана ша Бадуев СаIида язйина «Бешто» повесть дагахь ешарх а, цунах нехан ойла екъаяларх а лаьцна. Оцу заманахь доккха маьIна лелийра вайнехан илланчаша, пондарчаша, яздархоша: Сулейманов Бауддис, Димаев Iумара, Сулейманов Ахьмада...\nХIетахь вайнахе шен «Даймехкан косташ» цIе йолчу стихотвореница вистхилира поэт Мамакаев Мохьмад:\nХьаша-да, оьздангал лаьттинчу хIусмашкахь\nЯхь йолуш кхиъначу шен дикчу кIенташка, –\nБехачохь, дуьйцучохь, боккхучу когаца\nСийлахьчу Даймехкан сий айде боху цо.\nДе доьхна, Iаьржачу халоно хьовзийнчохь,\nМацалло бIарздина, гIелонна кIелдуьсчохь,\nБохамна, харцонна юьхьдуьхьал хIиттинчохь\nСобарах, стогаллех ма доха боху цо.\nОцу халчу заманахь керл-керла илланчаш, пондарчаш гучубевлира нохчашлахь. Амма илли алар а, цуьнга ладогIар а маьрша дацара.\nТхов тIера котаман бен бохий ахь,\nЦу тIе боьду берийн некъ бохий ахь,\nВа Дала вилла хьо яьшки чу.\nИ байт лекхна аьлла, цхьа нохчийн йоI, пхийтта шо хан тоьхна, Сибреха хьажийнера. Иштта хан тоьхнера Сулейманов Бауддис илли олучу хенахь вилхинчу стагана а.\nГуш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллина доккха зер хилла цIерадахар. Дукхахдолу къам церан бехкамаш ларбеш, шайн сий я дахар къасто дезча а, хьалхарниг дезахуо хеташ, шена ца юуш а, уллорчунна дIалуш, цхьамма дIатесна къена стаг а чувалавой, цуьнан доладеш даьхна. Ткъа и тайпа хIумнаш а кIезиг ца хилла - дас шен зудий-бераш дIатуьйсуш, я даккхий хиллачу бераша шайн да-нана арадоккхуш.\nЦIерадахар а, мацалла а хIораннан бакъдолу «со-ас» гучудоккхуш, хIораннан оьздангаллин сурт-сибат къагош киртиг яра. Оцу киртигах, охьа а ца таьIаш, корта айббина чекхбовла гIерташ, дуккха а оьзда нах хIаллак а хилира. Цаьрца цхьаьна гуттаренна а дIадайра нохчийн цхьадолу гIиллакхаш а. Церан таро ца хилира шайн берашка, берийн берашка уьш дIадала, хIунда аьлча, церан коьрта ницкъ уьш мацаллина хIаллак ца хилийта гIерташ дIабахара. Ткъа вукхеран а аьтто бацара дайшкара оьздангалла схьаэца, шаьш а оццу мацаллех ца дала гIерташ, арахь ялтийн буьртигаш лехьош, я кхечу кепара рицкъа лоьхуш лелла дела. Иштта гIелъелира нохчийн къоман чкъурашна юккъера оьздангаллин зIе.\nМецачу заманахь, шайн дахар дегIакхачица кIелхьарадаккха бен, кхин синкхачин ойла ян йиш йоцуш кхиъна бераш, и мацалла дIаяьлча а, ойла меца лаьтташ, дахаран коьрта Iалашо дуьненан рицкъа Iалашдар йолуш, гIиллакх-оьздангалла бохург шолгIачу я кхоалгIачу могIаре теттина деха адамаш а хилла хьалакхиира.\nЛаьмнаш юккъехь дIакъовладелла, меттан а, гIиллакхийн а ширалла, дуьххьарлера сурт Iалашдеш баьхна нохчий, хийрачу махкахь хийрачу гIиллакхийн, амалийн мехашна ян дуьхьало йоцуш бисира. Бакъдерг дийцича, мацалла а ца хIуттуш диснехь, оцу мехаша бен тIеIаткъам иштта чIогIа а хир бацара. Ткъа стаг валарний-висарний зила тIе хIоьттича, цунна синкхетам коьрта ца хуьлу, коьрта дуьненан рицкъа хуьлу.\nИштта хIоьттинчу хьоло, Iедало, кхечу къаьмнийн Iер-дахаро, культуро бечу тIеIаткъамо дуккхаъчу вайнехан дог-ойла а, дахарх болу хьежамаш а хийцира. Нохчийн цхьадолчу гIиллакхашка, церан кIорггерчу маьIнех ца кхеташ, дукха атта хьийса а бевлира. Нагахь къоман философехь хIинццалц коьрта синкхетам хиллехь, хIинца и хетарг, гIарадаьккхина дуьйцуш доцуш, жим-жимма хийцадала доладелира. Иза дара къомана хилла уггаре а доккха зен. Цуьнца доьзна хийрачу махкахь нохчийн оьздангаллехь хиллачу хийцамех цхьаберш:\n- Цхьаболчу наха Далла Iибадат дар гIелделира, иза иштта хила дезаш санна тIеийцира къоман дукхахдолчу декъо; алсамбевлира ламаз ца деш берш, марха ца кхобурш («со дагчохь бусалба ву»); хIетахь юкъадаьллачух тера ду «кхо марха кхаьбча а тоьар ду» боху харц хетарг.\n- Нохчийн къоман дуккха а гIиллакхаш лелор гIелделира, я уьш моттаргIане дирзира.\n- Эвхьаза евлира нохчийн кхечу къаьмнийн зударшца йолу юкъаметтигаш; алсамбевлира уьш балийнарш а, царна тIебахнарш а.\n- Эвхьаза елира вайнехан маларца йолу юкъаметтиг; нагахь цIерадохучу хенахь юьртахь, мел дукха хилча а, шиъ-кхоъ стаг бен маларх кхеташ я томка узуш хуьлуш ца хиллехь (и сакхташ шеца дерг а дукха къайлах лелаш а хилла), ткъа хийрачу махкахь кхиъначу кегийчу нахана юккъехь дукха бацара малар ца молуш; цул сов, иза хIора диканехь хила дезаш санна ойла а чIагIъелира дуккхаъчу нехан кхетамехь.\n- Хийцамаш хилира нохчийн духаршкахь а, Iер-дахаран кепехь а, гIишлош ярехь а.\n- Мелла а шелбелира къоман цхьадолчу декъан (къаьсттина хийрачу махкахь бералла а, жималла а дIаяхначу кегийчу нехан) дай баьхначу лаьтте болу безам; царах цхьаберш, бакъо елча а, цIа ца боьрзуш, цигахь бисира; вуьйш йоккхачу Россехула деша, белхаш бан, «дуьне даа» дIасабаьржира.\n- Вайнахах цхьа дакъа, дуьненан доккхалла а, къаьмнийн дукхалла а, дахаран марзонийн бес-бесаралла а гича, шайн хьежамца цхьана йистера кхечу йисте лестира: нохчийн дахаран-Iеран кеп а, мотт а, гIиллакх-оьздангалла а кхин доккха хIума а ца хилла, хIокху лаьтта тIехь долчаьрга хьаьжча. И ойла хIетахьлерчу Iедало кхидIа йолчу заманахь а нохчийн нахехь кхиош яра, берийн бошмашкахь дуьйна, валарчу верззалц стагана тайп-тайпана тIеIаткъамаш а беш.\n- ГIелъелира нохчийн чкъурашна юкъара оьздангаллин зIе.\nКхойтта шарахь Даймахке сатийсинчул тIаьхьа цIехьа бирзира вайнах.\nIуьйренаш, шу оха йити,\nКхин ца лела чIагIо йина.\nЭзар волчу бIе ца вогIучу,\nЦу сенчу Сибрех,\nВешеха яьлла йиша йоьлхуш,\nТхан рицкъа яздина хилла-кха\nЦу сенчу Сибрех.\nЙо-рабби, ша байлахь\nБисина доьзалаш богIу,\nЙо-рабби, вешеха яьлла де доьхна\nХийла йиша йогIу,\nЕлалой, хьасталой дуьхьал ялахьа\nХьайн уммат догIуш.\nАмма ДегIаста иштта екхаелла дуьхьал ца елира шен берашна. Уьш тишъеллачу, яраша хьулйинчу ярташа, кегдинчу чарташа, акхадевллачу шовданаша тIеийцира. Эвлаяийн, Iеламнехан марзо евзинчу баккхийчу наха лоьхура хьалхалера дахар, иза юхаметтахIотто а гIертара уьш шайн оьздачу юкъаметтигашца. Амма цунах гIуллакх хила йиш яцара. Хилла дахар гуттаренна а даьгна дIадаьллера, цунах йиснарг цхьа овкъарш бен хIумма а яцара.\nДахар а, нехан кхетам а хийцалуш, шалхалле боьрзуш бара. Цхьана агIор, Iедало тIетоьттуш, цхьаболчу нохчаша тIе а эцна, ша тайпанчу «оьздангаллин», Iер-дахаран кеп яра. Вукху агIор, даима лелийна, дукхахдолчу къомана охьатаса ца лууш шарIан а, Iадатийн а Iер-дахаран кеп яра.\nМасала, цхьана нахана юккъехь дов хиллехь, вер-ваккхар а хуьлуш, куьг-бехкениг советан Iедало чувоьллича а дов дIа ца доьрзура, чIирхочо шен чIир ца эцча, я царна юккъехь шарIо я Iадато ма-бохху маслаIат ца дича. Цу тIе нохчочо ша вала а волуш шех хьакхалуш долу дов Iедале ца кховдадора, ша къасто гIуртура. Iедале далар мелла а иэхье лоьруш хIума дара. Иштта шина оьздангаллин - бакъйолчу къоман а, Iедало тIетеIочу а - системехь даха дезаш долчу къомана Iаламат хала дара (карахь алу латто санна) бусалба дин а, дайн оьзда гIиллакхаш а охьа ца тосуш даха. ХIетте а и хало ловш, Нохчийчохь бакъдинан, оьздангаллин серло ца ходуьйтуш, вайн эвлаяашца деша а, цаьргара марзо эца а аьтто хилла Iеламнах, кIезиг белахь а, бехара вайн махкахь. Цара вайн устазашкара схьайогIу бакъ Iилманан серлонан зIе ца ходуьйтуш, беркате къа а хьийгира.\nИштта, махках даьхначуьра цIадирзинчул тIаьхьа деъначу пхийтта шарахь Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас дарс хьехна волчу Варандарчу Iеламстагаца Изновраца бусалба динан лакхара Iилма доьшуш чекхвелира шовзткъех стаг.\nШайн рогIехь цара а беркате къахьийгира шайна Iеминарг тIекхуьучу чкъурах болчу нахана хьоьхуш, къона Iеламнах кхиош...\nБилгалдаккха деза, Iедало тIетеIо кеп тIеэцна, иза нийса хеташ, иза хIуъа дина а яржо гIерташ, куц - къоман а, чулацам - советски а болу керла ламасташ кхуллу шаьш бохуш, эрна къахьоьгуш цхьа тоба а яра нохчашна юккъехь. Уьш, коьрта долчунна, Iедалан балхахь болу нах бара. Церан коьрта Iалашо, шайл лакхахь болчу хьаькамашна тан а тайна (Далла дуьхьал статьяш язйина а, кхаьънаш делла а...), кхин а лакха хьалабовлар яра, хIунда аьлча, даржехь лекха мел хили а, дегIакхача алсам а, чомехь а хуьлура. Стаг валарца дIабоьрзу цуьнан некъ, дегIан чарх яхка а лой, лаьттах дIа а оьй, са дан а дац бохучу «Iилмано» кхиийначу царна, синкхача эша а ца оьшура.\nЦеран дахаран сурт иштта хIотто тарло, мелла а дестийна, васт кхуллуш аьлча.\n«Шозза тIекIелдинчу цIа чохь ши райком яра: хьалхарчу гIатехь - комсомолан, шолгIачу гIатехь - партин. Бухахь берш, гуттар а шайн хирг деш: кехаташ язъеш, уьш шина белхахочуьнга зорба йоьттуьйтуш, царна тIе ирх-пурх резолюцеш язъеш, лоьмарш хIиттош, почтехула ярташкахь бехачу, кхеран кехатийн бала хила хан йоцчу, дечиг дан, и даккха, докъарш Iалашдан, бежнаш дажо, уьстагIий ларга, синкъерамашкахь хелха бийла, готанаш аха, кхин, кхин дан дезарш долчу нахе кхоьхьуьйтуш (цара уьш Iай пешахь цIе, хьала ца леташ, дуьхьал яьлча, дечигана буха а йохкий, ягайора, тIаккха - баркалла, шу язъян а, схьаяийта а дагадеъначунна! - «тIах-тIахханехь», дечигаш лелхара, чоь йохъяла йолалора), тIаккха, райкоме а кхойкхий, кабинеташ чохь царна тIера «цIокарчий» йохуш, шаьш Iадда дитахь, ерриге а колхозана хьалхара взносаш дIа а лур яра, ерриге а аппарат шашлык яа а юьгур яра аллалц хьийзош - и дерриге а деш, юьхьа тIера къажар дIа ца ходуьйтуш, тIерачу гIатехь Iачаьрга хьалахьуьйсуш, уьш дуьхьал кхетча баттана там хуьлуш, царах цхьанна хи дезча уггаре а сирланиг, шийланиг Теболат-ломара дохьуш, царна лиъча хелха буьйлуш, лиъча - лергаш тIехь лелаш, лиъча - бала буьйшуш, белча а, юха ден а бина, цара шаьш ирсе бийриг хиларх тешаш, - шолгIачу гIате хьалабовла гIертара.\nТкъа лакхарнаш, кхеран леррина тидам а беш, изза кехаташ язъеш Iара, наггахь шайна чIогIа тайнарг, чу муш а хоьций, хьала а воккхуш. Ткъа хьалаваьлла валлалц, ша мила ву хаийта-м мегар дацара. Иштта цхьаъ - ТаргIа яра цуьнан цIе - ша дIакхаьчна моьттуш, хенал хьалха Iеха а хIоьттина, шен бала боцурш дуьйцуш, вукхара муш дIа а хецна, лаьттах а кхетта, букъадаьIахкан йист а йойна, гуттаренна а бухарчу тIегIанан боданехула лела висира, шолгIачу тIегIанан серлоне сатуьйсийла а йоцуш. Ткъа тIегIанаш дуккха а ду, шолгIачунна тIе хьалаваларх чекхдолуш ма дац – кхин а, кхин а, кхин а...» («МаьркIажехь дитташ», Грозный, 1988).\nХийрачу махкара цIадирзинчул тIаьхьа, кхин баккхийчу бохамаша ца хьовзош, юучу сискалан ойла ян аьтто болуш, машаре еъначу заманахь нохчийн гIиллакх-оьздангалла йицъяран, хIаллакьхиларан гIуллакх кхидIа а дахара. Иза кхин а сихдира боьрша нах, шайн доьзалш цIахь а буьтий, кхечу мехкашка балха эхаро. Цигара цара дохьура хийра гIиллакхаш, эвхьазабийларш, синах а, дегIах а кхетта цамгарш. И бахьанехь дуккхаъчу доьзалшкахь барт ийгIира, вуьйш - буьйхира.\nКхузткъе итталгIа шераш юкъадовлучу хенахь нохчийн къоман дукхахдолчу декъо хийцира Iер-дахаран, гIиллакх-оьздангаллин кеп. Иза къеггина гуш дара духарехь (коьрта дацахь а, стеган дог-ойланийн дуьненан куьзга ду духар). Оцу заманахь, хIетталц кортали тIера юткъачу асина тIекхаччалц, жимлуш схьадеъна, нохчийн мехкарийн коьртара йовлакхаш кхоччуш дIадевлира. Иза, мел жима елахь а, вайн эвлаяашкара марзо, хьекъал эцначу баккхийчу нехан чкъор дIадала герга дахаран а, ткъа тIаьхьа хьалакхиъна, бералла мецачу ханна нисъеллачу баккхийчу наха шайн доьзалшца беш болу кхетош-кхиоран болх кхачам боллуш цахиларан а билгало яра.\nАмма Iедалан харцонна тIехь хIоттийна кхетош-кхиоран белхан жамIаш дойура нохчийн цхьаболчу яздархойн, Iилманчийн белхаша. Къаьсттина нохчийн къоман синкхетамна боккха тIеIаткъам бира Айдамиров Абузара язйинчу «Еха буьйсанаш» цIе йолчу романо. Цо къоначу тIаьхьенна гайтира нохчийн къоман турпалаллин истори хилар а, оьрсийн Iедал кхуза дале нохчий, оьзда адамаш санна, акхаралле ца оьгуш, баьхна хилар а. Амма и тайпа произведенеш наггахь бен ара ца йовлура. Араяьлча а, и язйинарг а, арахецнарг а, самалхадала ца вуьтуш, хьийза а вора.\nГуш ма-хиллара, иштта гIелъеллачу оьздангаллица а, шалха бирзинчу синкхетамца а тIедаьхкира вайн адамаш советан Iедал духучу заманна. Оцу Iедалан бехкамаш дIа а бевлла, нах шайн леларшна, гIуллакхашна, гIиллакхашна маьршабевлча, гучуделира вайн къоман оьздангаллех кхетта цамгар дикка генаяьлла хилар. Нохчийн хIума дерриге а дихкинчу хенахь вайн къомехь ду аьлла хеттарг а, долуш дерг а тайп-тайпана хиллера. Хьалха нохчийн амалехь, оьздангаллехь ца хилла, тIаьххьарчу заманахь гучудевлла вуон гIиллакхаш:\n- Адамаш тобанашка гуллуш, хIораннан а шен-шен хетарг доцуш, цхьамма аьллачунна шайн цхьана аьттонна (дуьненан хIума бахьанехь) тIаьхьахIитта кийча хилар. Хууш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллехь дац тобанан стаг кхиор, ша кIант, стаг, къонах кхиор ду. Адам йоккхачу юкъараллин чорхан цхьа винт ю баьхначу советски идеологис бина тIеIаткъам бу иза.\n- Политикин хьежамаш бахьанехь шина тобано вовшашна герзаш тохар (цкъа а нохчийн исторехь хилла доцург). Уьш цара вовшашна тоьхна ца Iаш, нохчийн оьздангаллина, гIиллакхашна тоьхна а дара.\n- Дош эвхьазадалар, цуьнца цхьаьна зулам эвхьазадалар.\n– Шайн политикин Iалашонашка кхачархьама, халкъ тIеман цIерга кхосса а, адамийн цIий Iано а кийча тобанаш юкъайовлар;\n- Дуккха а нахана маршо шайна луъург лело аьтто хилар хетар. Ткъа оьздангаллин бехкамийн гурахь йоцу маршо зулам ду.\n- ЦIарахазмана, сайкаллина, моттаргIина гIуллакхаш а, гIиллакхаш а лелор.\n- Хьаналчу къинхьегамах херлуш, хьарамчу я атта кара кхочучу рицкъане марзбалар.\nИ дерриге кхеташ а ду. Имам Мансуран заманахь дуьйна ша-шен кхоллам билгалбаккха аьтто боцуш схьадеъна къам, марша ма делли, нис а делла, шен бакъйолчу оьздангаллин хорша а хIоьттина, дIадаха йиш яц. Бехкамийн гураш дIадевлча, уггар хьалха гучуюьйлу къайлах хилла цамгарш. Амма вайн къам царна дарбанаш дан а ца кхиира, къиза тIом коча а беъна.\nОцу халчу киртигийн хьолехь нохчийн къомо юха а гайтира шен гIиллакх-оьздангаллин уггаре а лекха билгалонаш: маьрша даха шен йолу бакъо ларъеш, хIуъу зенаш лан кийча хилар, турпалалла, къонахалла, собар. Хийла дика кIентий, мехкарий Делан эхарте дIабахара шайл бIозза сов болчу ницкъашна дуьхьал хIиттина, лазийнарш а, миска нах а кIелхьара бохуш, шаьш минаш тIехь лелха а лелхаш, накъосташна некъ боккхуш, кхин а, кхин а даккхий хьуьнарш гойтуш (Дала декъалбойла уьш!). Оцу тIамехь халкъо кхин цкъа а гайтира, муьлхха а буьрса зер тIехIоьттича, и лан а, сийлаллица цунах чекхдала а ша син ницкъ болуш хилар.\nХьалхара тIом чекхбаьллачул тIаьхьа, машаре дахар дIахIотторехь, мехкан маьIданийн дола дарехь яккхий халонаш хIуьтту къомана хьалха. Махкахь яьржина тайп-тайпана гIеранаш, шайн рицкъа нехан я халкъан юкъара долчух (мехкадаьтта) лачкъийнарг долуш, талораш, зуламаш деш. Уггаре а иэхье дерг - нохчашна юккъехь даьржина адамаш идор а, уьш мехах дохкар а. Iесачу къаьмнашна юккъехь бен хила йиш йоцу и зулам, вайн махкахь шуьйра даржаран коьрта бахьана вайна юккъехь боккъал а бусалба боцу нах алсам хилар (маттаца бу цара бахахь а, шайн синкхетамца Iеса бу уьш) ду. Цул сов, вайнаха дицдина оцу новкъа хIиттинчеран оьздангаллин мах хадор, вайн дайша ма кхайккхора царна наьIалт кхайкхор, кIарлагIаш хIиттор, ворхIе да вуьйцуш, уьш нахала бахар.\nХIара шолгIа тIом болабеллачул тIаьхьа кхин а йоккха, кхин а хала киртиг тIехIоьттина вайн къомана. Дуккха а вайнах, тIеман кхерамах къаьхкина, цIера бевлла, луларчу мехкашкахь четаршкахь а, даьхнийн керташкахь а, божлашкахь а, нехан хIусамашкахь а хан токхуш бу. Дуккха а нах Европан, Азин пачхьалкхашка дIа а бахна.\nНохчийчоь, хьан берийн аьзнаш\nХезаш ду массо а маьIIехь.\nХалкъ хилча, цу санна, даьржаш,\nХIун ду те дахарехь маьIне?\nМохк «марша» боккхуш нохчех,\nГIиллакхех, оьздачу кертех.\nСтиглара даш доьлхуш доцче\nБалаза биснарш дIагIерта.\nУьш боьлху герга я гена:\nГIалгIайчу, Европе, Шема,\nЦа гинарг ворхIе а дена,\nГо царна, бевлча шаьш цIера.\nДоккха ду хIара дуьне маьлхан:\nХIорда тIе, дехьа а хIордал.\nМохк буьтуш, хьо цIера ваьллехь,\nКъахьло и, са холча хIоттош.\nТахана вайн къомана, къаьсттина цIера арабевлла лелачарна, тIехIоьттина ненан мотт, гIиллакх-оьздангалла гуттаренна а йицъяларан кхерам. И ца хилийта орцахвала декхар ву ша нохчийн къомах мел лору стаг.\nДоккха зен до нохчийн гIиллакх-оьздангаллина телевиденехула, я вуьшта видеокассеташца гойтучу иэхь-бехкан цхьа а доза доцчу суьрташа, тайп-тайпанчу газеташа, журналаша. Оцу осалчу «культуро» бен тIеIаткъам денна а алсамболуш хилар го, вайн кегийрхойн духаршка, юкъаметтигашка хьаьжча. Кхузара хьал цхьана бехкамашца, ницкъаца хийцалур дац. Ницкъаца кхечу духаре (куьце) верзийтина стаг шен дагца хьалхалерраниг хир ву. Сурт цхьаъ а долуш, ойла кхин а йолуш, синкхетаман шалхоне воьрзур ву иза юха а (шалхо йолчу стагах «мунафикъ» олу Iаьрбийн маттахь).\nДала шен сийлахьчу Къуръан чохь боху: «Ницкъ бар дац динехь» («Аль-Бакъара», 256).\nЦундела, ницкъ хьалха ца боккхуш, мунафикъаш алсамбахарх ларлуш, нахана юккъехь бусалба дин а, нохчийн оьзда гIиллакхаш а довзуьйтуш, хаддаза кхетаман болх бан беза, тайп-тайпанчу гIирсех - книгех, газетех, телевиденех, радиох - пайда а оьцуш. Бер жима долуш дуьйна хIотто деза ийманан, гIиллакх-оьздангаллин хорша. Цунна хьажа оьзда, нийса дуьне довзаран чулацам болуш мультфильмаш, видеофильмаш, передачаш, Iамон а, ладогIа а стихаш, эшарш, еша книгаш а хила еза, шайн исбаьхьаллин агIо лакхара а йолуш.\nНагахь нохчийн Iеламнаха, хьехархоша, яздархоша – синкхетаман декъехь болх бечу массо а наха, Iедалехьара ахчанца лоцуш ондда гIо а долуш, къа ца хьегахь, тахана боккха кхерам бу нохчийн къомо шен гIиллакх-оьздангаллин коьрта хьежамаш хийцаран а, цуьнан керла оьздангаллин къилбанаш - мухха а, хIуъа дина а, дегIакхачанан токхоне кхачар, синкхача дIа а тоттуш, стеган беш болу лерам цуьнан хьал-бахаме, герзе, ницкъе хьаьжжина а беш - кхолладаларан а. Нагахь и хилахь, шен синкхетамца хIинццалц схьа хилларг доцуш, кхин къам хир ду нохчий. И ца хилийта юкъ йихкина къахьега деза массо а нохчочо.\nИшттачу къинхьегаман беркате тIаьхье хирг хилар гойтуш масал а ду вайн дахарехь. Иза тIом балале ахдеса лаьттина маьждигаш хьаладузар, бусалба дин дезаш а, Iамош а, лелош а болу кегий нах алсамбовлар ду.\nГуш ма-хиллара, нохчийн къоман оьздангалла шен бехачу исторически новкъахь тайп-тайпанчу хиламашка хьаьжжина хийцаелла, цхьадолу гIиллакхаш дIадевлла, кхидерш кхолладелла.\nХалчу киртигийн хьолехь (тIемаш болуш, махках даьхча) халкъан уггаре а лакхарчу оьздангаллин билгалонаш гучуйовлуш хилла, и бахьанехь хIаллак ца хуьлуш а, даржа ца даьржаш а дисина къам.\nОцу халчу киртигех довлуш, цхьадолу дика гIиллакхаш гуттаренна а дIадевлла вайна юкъара, хийцамаш хилла нохчийн Iер-дахарехь а, адамийн юкъаметтигашкахь а, духарехь а.\nХIетте а шен оьздангаллин коьрта чулацам, цуьнан коьрта къилбанаш лардан аьтто баьлла нохчийн къоман хIинццалц схьа.\nЧурт санна, лаьтта со ГIум-Азин арахь,\nТянь-Шанан ламанех бIаьрг кхетча, кийрахь\nГенарчу Даймехкан сурт хIоттало,\nМалбузе мел хьийжи, дог Iийжало.\nМалх буза бегийна, регIа лахбелча,\nСуьйре а, даш санна, суна язъелча,\nОйланийн дарц даьлла, со айавелча,\nДаймахка вуссу со, я АллахI-Дела!\nБераллехь хьийзинчу даккъашка вуссий,\nЛаманан арешка гIийла бIаьрг кхуссий,\nХIиттинчу бIаьргаш чу сирла хиш дуьссий,\nДаймахке хьоьжу со, я АллахI-Дела!\nТезетахь техкаш го вайн бошмаш, хьаннаш,\nГIайгIанах юьзна ю тогIенаш, Iаннаш,\nДайн кешнаш хиллачохь уппагIан аннаш\nХьулдан да воцуш го, я АллахI-Дела!\nВай дина ярташ го тишъелла, гIийла,\nГо шийла шовданаш, дай боцуш мийла,\nВайн хьомсар ков-керташ, каш санна шийла,\nСов ирча карадо, я АллахI-Дела!\nТIаккха со, дог духий, аьрцнашка волу,\nIийжачу кийрара мохь-цIогIа долу,\nЕсачу тогIеша соьца мохь олу,\nIадавой воьрзу со, я АллахI-Дела!\nТянь-Шанан ламанах бIаьрг кхетча, кийрахь\nМалхбузе мел хьийжи, дог Iийжало.\nБIАЬСТЕ ЯРА ЯЬЛЛА\nБIаьсте яра шен баьццарчу цIарца марсаюьйлуш. БIаьстенан басахь йолчу машенара воьссина жима стаг, Iин хадош дехьа а ваьлла, ширчу бешо хьулдина лаьттачу тишчу цIийнан кетIа ваьлча, цу кетIахь лаьттачу дукха хьалха, ша жима бер долуш гинчу (я гIенах дуьхьал тесначу) дахаран хIавао ша волччохь сацавалийтира.\nКерт йоцу учи йолу цIа а, кетIахь кхалу бухахь хьаьжкIаш кхорзу куьрк а, букъ а берзийна гам тусуш лохчу гIантахь хиъна Iен эгIаза воккха стаг а, цIенкъах а хьекхалуш йолу неI а йоьллуш араяьлла йоккха стаг а... - дерриге а дукха хьалха дIадаьллачу, амма дагадеъча мерза, лазаме ойланаш кхоллайолуьйтучу ширчу дахарера дара. Кхуьнан дедайн а, ненананойн а дахарера.\nАхьарх йинчу сискалан а, кхорзучу йоьхьийн а, хьакхийначу ниттийн а хьожа еттало оцу дахарера схьа. Воккханиг хьалхахь а волуш, охьа ца хууш лаьттачу жимхин а, шовданан йистехь мет-меттара дош олуш, къамел дечу кхечу жимхин а, цунна дуьхьал жоп дала сих ца луш, шен оьздангаллица дуьненан а меха йолчу йоьIан а, суьйранца маьI-маьIIера схьахезачу мехкарийн эшарийн зов лаьттачу екхначу стигланан а суьрташ а дохьу оцу шираллера схьайогIучу хьожано.\nХIинца и дерриге а дIадаьлла. ХIинца сискалан метта кIайчу деман бепиг ду, тIехуучу говран метта - машен, синкъераман метта - хьайн карахдерриг.\nГуттаренна а дIадаьлла аьлла хетачу оцу дахаран жима гIайре ю хIара керт. Дерриге а хуьйцучу керлачу дахаран хIордо хIинца а хи буха яхьаза. ДIо, къилбаседехь, шаш юккъехь карийна мамонтан чарх санна.\nХIокху кертахь хIинца а куьркахь хьаьжкIаш кхорзура, цух бина даьттагIа а буура, уллохула тIехволу некъахо, «чу вагIахьара хьо» олий, хьаша вой, тIе а оьцура, учахь йолчу нохчийн пешахь цIе а йогура, цу чохь кечдинчу пхьуьйре берриг доьзал - доккха ши стаг а, цхьа кIант а, йоI а - охьа а хуура, туьйсинчу гаьмнашца хьаьжкIашна асарш а дора, тIаккха дIо дехьарчу уьрда тIехь мангалш а хьокхура.\nВовшашка оьгIазе дош олуш цхьа а вист а ца хуьлура, воккханиг - воккха, жиманиг - жима а вара, сагIийна хIума ца луш цхьа а пIерасканан буьйса тIех а ца йолуьйтура, белларш а ца бицбора, массо а малх кхетале хьала а гIоттура.\nКхин цхьа хIума а дара хIокху тIе стевн коьллаш евллачу басахь лаьттачу цIийнан кертахь - иза синтем бара. Синтеме а, тийна а, аьхна-шийла а хуьлура аьхкенан довхачу деношкахь цIийнан чоьнашкахь, иштта хуьлура Iай, пеша тIехь кIеж туьйсуш яй хилча, дIа а тевжина, вижина Iилла дог доуьйтуш.\nХIора Iуьйранна, Органна тиллинчу тIайх а яьлла, йоккхачу, буьйцучу маттаца а, тIедухучу духарца а, юучу хIуманца а гIалахойх цуьрриг а къаьсташ а боцу нах бехачу юьрта балха йоьдучу хIокху доккхачу шина стеган йоьIан амал а оцу синтемах яра. Цхьаьннан а - воккхачуьн стенна дуьйцу, я ура-атталла жимачуьн а некъ ца хадош, гIиллакхе хилар а, балхах оза ца луш, дерриге ша дан гIертар а, шен нийсархой санна, хьаьдда доьдучу дахарна тIаьхьа цаидар а дара оцу синтемах, оцу ширделлачу цуьнан ден-ненан дахарх.\nЙоIана хаалора оцу синтемо, шен амалца ша дахарна мелла а юьстах тоьттуш, цунна гора оьздангаллех болу кхетам шен а, шен нийсархойн а Iаламат тайп-тайпана хилар. Кхунна ша нийса хетара, хIетте а тола уьш тулура. Царах дукхахберш маре а бахна, шайн доьзалш а болуш Iара. Ткъа кхуьнан ткъе итт шо а кхаьчнера. ХIара тоххарехь тешнера, мацах шайн нана йолчу санна, ша йолчу хин коьрте ву аьлла къонах хIуттур цахиларх. Иза цуьнан мерза сатийсам бара, цкъа а кхочушхила ца боьгIна. ХIинца, охьатаьIна лелча, хIумма ца хуьлура. ХIинца массо хIума а гайта дезара: бIаьргаш а, пхьаьрсаш а, ела а къежна кIайн цергаш а, йоца коч а юьйхина...\nКхуо емал а ца бора ишттанаш. Мелхо а хIара хьоьгура царах. Амма иштта, мел лаарх а, хила-м лур яцара. ХIара кхечу заманера яра. Цундела сарралц - болх, тIаккха суьйранна бежнаш Iалашдой, етт а узий, кхалла хIума а йой, шен чу а йоьдий, дIатоьра. Нанас олура: «Маха баккха хаьа, ала хIума долуш яц, балхана тIера ю, са а ма гатде ахь...». ХIара цунна дуьхьал хIумма а ца олуш, гIийла елакъежара.\nИштта деций-ненаций Iаш вара цуьнан шовзткъа шаре лестина ваша а. Да реза вацара цунна. Цуьнан хенахь кхуо дикачу агIор цIе яккхийтина, тIееъна юьхьIаьржо дIанисъеш хьалхаваьлла а лелла, изаъ, изаъ дина. (Дерриг а дагардина вер вац).\n«Дада, дада, хIинца кхин зама ю». - «Хилча хIун ду?» - «Иза ду-кх».\nКIант, юха а чувоьдий, шен книгаш тIе а вогIалой Iара, юха балха воьдура, юха цIа вогIура. Да а вицлора. Иза а, нана а тIетайнера, шаьшшимма и дойла а ца хууш, шайн бераш даккхий а ца хуьлуш, гуттаренна а кегий дисарна. Иштта атта а, таме а дара цу шинна. Амма иштта латта йиш ма яцара. ХIора дIадаьллачу дийно герга уьйзура церан хIораннан а догдохар, иштта хIора дийно а генадохура церан хила тарло ирс. ХIора дийно а. ХIетте а уьш массо, хIумма а ца даран синтемо йийсаре бина, цо набаран тар тасийтина, хиндолчун ойла ца ян а гIерташ, бехара.\nЦу дерригенах а кхийтира, баьццарчу машенара воьссина, кху керта ваьлла жима стаг.\nЦуьнан мохь тоха дог хилира: «ХIей, дада, нана, ма Iе иштта, дахар дIадолуш лаьтта шуна. Шуьшиннан ши бер а тоххарехь шайнна пеш латон хан тIехъяьлла ма ду. ХIокху кертахь шуьшиннан берийн бераша эккхийтина гIовгIа хила еза хан а тIех ма яьлла. Мел цIена хи а, хIоьттина лаьттича, телха шуна. Иштта – дахар а. Хьаланисъе хIара разъяьлла лаьтта керт, гонах еттина кибарчиг а юттуш, таде шира цIа а, лалла кху кертара синтем. Иза гезгамаша бу шуна, массо а паргIатонех воккхуш, шух хьаьрчина. Арахь, муттанех юьзна, дахарх кхехка бIаьсте. Ма гIелъялийта шайн дахаран бIаьсте. Кхана-лама, цIеххьана, «тхуна ца хаьара» аш бахахь а, цIе хилла, кIур боцуш дIадер ду шуна хIара таханлераниг. ТIаккха кхин бIозза хала хир ду шуна шуьшиннан берашна цхьа а гIортор а, цхьа а тхов а боцчу дуьненан арахь диса, шаьш шуьца даьккхина дахар даьгначохь мохо дIасакхуьйсу овкъарш а гуш, доладелла лела...».\nАмма оцу жимчу стага хIумма а ца элира. Я цуьнан хIумма а ала бакъо а яцара. Цунна хааделларг дешнашца алалур доцуш, чолхе а, лазаме а, церан шайн а дара. Иза шена тIедиллина пайдабоццу хабар хIокху хIусамдега дIа а тоьхна, цара мел чIогIа дехарх, чувахана, церан ялтех а ца кхеташ (и бахьанехь воккха стаг кхунна чIогIа реза воцчух тера а дара), шен баьццарчу машена а хиъна, керлачу дахарца ястаяла юьзна кхехкачу бIаьстенехула а ваьлла, шен гIала дIавахара, дагчохь, цкъа а ца бицбан, шена тахана гинчо кхоьллина синхаамаш а хьош.\nВы здесь: Главная / Г1иллакх-оьздангалла


Ганнушкина Светлана: кхерам беха таханлерчу Оьрсийчоьнан бахархошца\nТIаьххьарчу ткъа шера чохь Оьрсийчохь йохийна дIаяьхна пачхьалкхан институташ, Iедалх йозаелла кхел, кхерам беха бахархошца, билгалдаьккхина адамийн бакъонаш тергалъечу «Гражданское содействие» комитетан куьйгалхочо Ганнушкина Светланас ша Путин Владимир президентан дарже хиина 20 шо кхачарца доьзна DPA агенталлина еллачу интервьюхь.\nЮкъараллин цхьаьнакхетараллаш кхидIа а йохош лаьтта Оьрсийчохь, аьлла Ганнушкинас.\nЛахьан-баттахь Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелан сацамца дIакъевлира Пономарев Леван «Адамийн бакъонашкахьа» юкъаралла. ГIадужу-баттахь хийцира президентан гонера адамийн бакъонийн ерриг а кхеташо, керлачу тобан коьрте Хьалхарчу телеканалан (Первый канал) комментатор, 2012-чу шарахь Путин президентан дарже юхахоржуш цуьнан теш-гIоьнча хилла волу Фадеев Валерий.\n«Шаьш тIехиина Iен га хадош бохку» Путинан системина гIортор латтораш, аьлла хета Ганнушкинина. «Iедал шайн карара даларх кхоьру уьш, цундела ю церан политика хан-хене мел йолу эрчайолуш», - боху бакъоларъярхочо ша DPA агенталлица динчу къамелехь.\nАмма тахана кхиа буьйлабелла шайн бакъонаш къовса гIертачийн могIарш, алсамбовлуш бу протесташка буьйлу нах, аьлла а хета Ганнушкинина. Цо хьалхо бохура пресссехь: Москвахь харжамаш хуьлучу муьрехь, яхначу аьхка, дукха адам дара кхаьжнаш нийса тасаре догдохучу оппозицигахьа – оцо гойту Оьрсийчоьнан юкъаралла стагнацин хьолера а яьлла, «хинболчу хийцамашка» сатуьйсуш юйла.


ПАСЕ-но таIзар дина Оьрсийчоьнан делегацина\nДечкен-бутт 29, 2015\nФранци -- ПАСЕ.\nЕвропин Кхеташонан парламентан ассамблеяхь кхин дIа а йистхила бакъо йоцуш йитина Оьрсийчоь.\nКхаарий дийнахь Страсбургехь дIаяьхьначу рогIерчу Европин Кхеташонан парламентан ассамблеян сессехь тIечIагIбина даханчу шеран охан баттахь Кремло ГIирма ахгIайренна аннекси яр бахьана долуш Оьрсийчоьнан делегацера йист хила бакъо дIаяккхарх болу сацам. Иштта евродепутаташа нуьцкъалехь битина Оьрсийчоьнан векалш Украинера ше политика Кремло хийцалца парламентан ассамблеин куьйгалле харжа йиш йолуш ца хиларх болу сацам а.\nШа резацахилар гойтуш оьрсийн агIоно хаам бина, 20I5-гIа шо чекхдаллалца шаьш лаццане а Европин Кхеташонан парламентан ассамблеин балхахь дакъа лоцур дац, цуьнан сессешка а гIур дац, аьлла.\n„Нагахь санна оьрсийн делегацин кхоччучу барамехь ассамлеин балхахь дакъалаца йиш а ца хилча, ткъа уггаре а коьртаниг шена хетарг олуш йистхила бакъо а ца хилча, тIаккха цхьа а маьIна долуш дац цу хьелашкахь цигахь болх бар“, - элира оьрсийн Пачхьалкхан Думин спикер волчу Нарышкин Сергейс цу хьокъехь Интерфакс агенталле. Цуо иштта кхерам тессира, карара шо чекхдаьлчул тIаьхьа Оьрсийчоь яллане а Европин Кхеташонера араяла там бу, аьлла.\nИзза ойла жимма хьалха яржийнера Пушков Алексейс а, ала дашна, Парламентан ассамблеяхь оьрсийн делегацин куьйгалхо волчу. „Вайгахь цу гуламехь дакъалаца аьттонаш ца бисна, ма-дарра аьлча, цигахь тIеIаткъам бан цхьа а инструмент яц вайгахь йисина“, - элира цуо.\nТкъа Оьрсийчоьнан Федарацин Кхеташонан векал волу Клишас Андрей кхин а генавелира. Цуо вуно чехка цу „цхьа а тайпа сий ца дисинчу цхьаьнакхетараллина юккъера Оьрсийчоь араяла еза“, элира, хIунда аьлча, цуьнан дешнашца, „Парламентан ассамблеяхь болчеран дукхахчеран леламаш – иза Оьрсийчоьнан делегацино ларйеш йолчу дешан маршонан принципех кхерар ду. „Уьш кхоьру, оха тхайн къамелаца Киеверчу неонацин режимо Европерчу куьйгалхойн гIоьнца юттуш йолу аьшпийн тарханаш херцорах“, - элира, Оьрсийчоь дешан маршонан гIайре йолчуха, Федерацин кхеташонан векало.\nАла догIу, Европин Кхеташоне хьежамаш даима а бацара Оьрсийчоьнан куьйгаллехь хIинца санна. 1990-гIа шераш дуьйладелчахьана Кремло дукха къахьира, шен пачхьалкхе цу Кхеташоне дIаэцийта гIерташ. Эххар а 1996-чу шеран чилла баттахь, нийса 21 шо хьалха, Нохчийчохь марсбаьлла боьдуш хьалхара тIом а болуш, Европин Кхеташонан декъашхо хилира иза.\nМа-дарра аьлча, хIетахь Оьрсийчоь цу тIеIаткъамечу цхьаьнакхетаралле дIаэцар Европано ша шен мехаллаш, уггаре а хьалх адамийн бакъонаш ларйар, хьошуш хIума дара, хIунда аьлча дуьненна а гуш йохош яра цу муьрехь нохчийн гIаланаш, иттанаш эзарнаш маьрша адамаш дара дойъуш. ХIетте а, Оьрсийчоьнна шен неIарш схьайиллира Европин Кхеташоно.\nИчкерин республикан парламентан депутат санна хийлаза Европин Кхеташонехь хилла а, парламентан ассамблеяхь вистхилла а волчу Исханов Хьусейна дагалуьйцу, Оьрсийчоьно цу Кхеташонехь лелош хилларг.\nИсханов Хьусейн: „Европано цу Кхетаноше Оьрсийчоь ша оьцуш сатуьйсура, иза декъашхо хилча, цунна тIеIаткъам бан а, цуьнга адамийн бакъонаш ларйайта а аьттонаш алсамох хир ю шен бохучуьнга. Амма иза иштта ца хилар Оьрсийчоьно кеста гайтира. Со хийла цу парламентан ассамблеин балхахь дакъалаьцна ву, суна дукхаза гина оьрсийн делегацино цигахь лелош дерг.\nЦигарчу депутатеш баша а ца бешаш, вуно эвхьаза а, осала а лелар уьш. Нохчийчохь Оьрсийчоьно лелош дерг бахьана долуш цкъа хIетахь а бистхила бакъо дIаяьккъира цаьргара. ХIинца Украина бахьана долуш а ирачу критике беш бу уьш. Цундела хIинца цара хIоттош долу сурт, тхо а, тхан ахча а ца хилча, шу данне а дац, шун ассамблея я юхур ю ала гIерташ долу сурт ду“.\nШа цу юккъе эцна дукха хан ялале Европерчу адамийн бакъонаш ларйаран конвенцина буха куьг язйира Оьрсийчоьно, цу кепара ша а гуманизман а, демократин а принципашна муьтIахь хилар тIечIагIдеш. Амма цу конвенсцин ратификаци яр кехаташ тIера дешнаш а хилла йисира, цул тIаьхьа Оьсрийчоьно юха а Нохчийчохь тIом болоро а, Гуьржеха а, Украине а иза тIамца чугIортаро а гойтуш ма-хиллара.


Апанасов Астамир: Нохчийн иллеш чIогIа дукха деза суна\nАдыгийн къомах волчу Апанасов Астемиран цIе яьккхича, нохчашна вевзfш артист ву иза. Цо нохчийн массийта эшар шен амалехь лекхна, нахана юха а езаялийтина уьш. Схьагарехь, цу тIехь саца а дагахь вац иза Апанасов Астамир.\nАдыгейн иллиалархочо дозалла до шен гаргарло\nДуьххьара иза гIаравелира, нохчашна уггаре а хьоме а, муьлхачу стеган дог тохадалуьйтучу иллийца. «Нохчийчоь» цо даггара дIа а элира. Дуьххьара иза оьрсийн тоба ю аьлла язйинера социалан машанехь. ТIаьхьо къаьстинера иза ша а кавказхо, адыгей вуйла. Цул тIаьхь, нохчиийн дуккха а эшарш лекхна цо, амма «Нохчийчоь» къаьстина дагахь лаьтта шен, иза дуьххьара йолун дела, аьлла дийцира артиста Маршо Радиога.\nАпанасов: «Нальчикерчу санаторешка дуккха а нохчий а, гIалгIай а богIура. Со деца цига уллехь вехаш вара. Цига а доьлхий, концерташ лора оха. Тхайн аппаратура а яра тхан. Царна чIогIа тайнера тхо. Тхоьга дийхира цара «Нохчийчоь» олу илли ала аьлла.\nАс Iамийра иза. Делкъале дIа а элира. ХIинца тхо миччахь хилча а, оха дIаолуш ду и илли. Китайхь концертехь а элира. 3 эзар хьажархо китайхоша а чIогIа тIараш детташ тIеицира иза. Иза сийлахь илли ду. Муьлха мотт ахь буьйцуш балахь а, чIогIа тIеоьцу иза наха».\nШен нохчийн эшаршка безам бахийтинарш а, цIерашца схьабуьйцу Апанасов Астемира. Уьш махкахь а, дозаналла арахь а бевзаш болу артисташ бу. Царах цхьаболчарца доттагIалла а лелош ву иза хIинца.\nАпанасов: «Нохчийн къона артистийн кхолларан тIехь кхиъна ву со. Сагаипова Макка а, Далдаев Шамхан а, Ташаева Марьям а, Хьава а, Дадашева Тамара а, Гадаев Валид, Расаев Хьуьсейн а. Церан эшарш тIехь хьалакхиъна со, цундела лар йитина. Со тIевоьгIу шена нохчийн мукъамаша.Шортта доттагIий а бу сан нохчий. Цкъа кхайкхира со Нохчийчу. Ас дIаэлира илли. Царна хазахийтира. Ас кхин цкъа а элира. ТIаккха а хазахийтира. ТIаккха, хьо дIа кхойкхуш хилча, кхиъ дика дан лаьа хьуна. Иштта юккъеелира сан репертуаре нохчийн массийта эшар».\n27 шо долчу адыгхочо Апанасов Астемира хIинца дIаолуш 4-5 илли ду нохчийн маттахь. Къаста а ца къаьста иза, нохчо ву, я вац. Хаало иза лаккхара тIегIанера говзанча хилар. «Шовдан йистехь» локхучу йишан-м цо, шолгIа дахар делла ала а мегар ду. Шен амалехь лекхна цо иза.\nАпанасов: «Мел йолу эшар дика а, хаза а ю. ХIоранна шен-шен башхалла ялахь а. Амма «Нохчийчоь» цIе ерг энергетикца а, маьIнийца а къаьсташ ю. Шен историца а къаьсташ ю иза. Безамах йолчу кхечаьрца иза юьстар а тамехь дац. Иза къоман лазамех ю. «Хьо сан безам бу» йиша ас айса язйина ю.\nДешнаш а, мукъам а ас язйина бу. Суна чIогIа еза хеташ ю иза а. Кантаев Мусас язйина «Шовдан йистехь» олург а чIогIа ю. Иза суна езаелла Расаев Хьуьсейнас дIаолуш. И йиша а ю чIогIа хаза, шен кIорге йолуш. И санна йолу эшарийн маттах ца кхетахь, цуьнан мукъамо дIаолу ша дерриг. Цу юккъахь ю, кIентан йоIе йолу йовхо. Со иллиалархо волун дела, сан бакъо яц, нахана хьалхахь а хоьттина, цхьа а Iалашо йоцуш дешнаш баха. Суна хаа, хьанах, стенах ду уьш».\nХалахетарца билгладоккху адыгей Апанасов Астемира, шен къоман культурехь дерг. Оьрсийн культурера Iаткъам ловш ю аьлла хета цунна. Ткъа, нохчаша, мелхо а шайниг лардина, бохуш кхин дIа а дийцира цо.\nАпанасов: Оьрсийн культуро, тхан культуран Iаткъам бина. Иза пондарехь а, дIаолучу мукъамехь а къаьста. Оцу тIегIанехь нохчаша ларйина шайн къоман башхалла. Баккхийчарна хьалхахь эха хета оьшуш хIума дац. Адыгийн а, нохчийн а ламасташ 99 процентехь цхьанайогIуш ю. Со нохчийн къоман музей вахча, суна цигахь гинчу духаро а, гIирсо а шеко ца йитира, иза вайн цхьаъ хилар. Оццула дукха шераш хьалха иза хиллехь а, вай вовшех схьаоьцура дика мел дерг. Вай цхьатерра хилар дика ду».\nАпанасов Астемира ша хадора яц боху, нохчийн къомаца, цуьнан эшаршкахула, культурехула шен тасаелла зIе. ХIора ша дIа мел олург, шен амалехь хилийта лаьа цунна. Кхечу агIора шен йиш а яц иза дан, хIунда аьлча, ша даггара лоручу къоман исбаьхьаллийн сийлалла ю иза, боху адыгей къомах волчу Апанасов Астемира.


Де Ваал: Москох, Вашингтон ю Карабахехь маслаIат дан охIла\nКарнеги Фондан векалера, Кавказ зерехь тоьлла говзанча волчу британхочуьнгара Де Ваал Томасера Маршо Радион Азербайджанан сервисо эцна интервью.\nАзербайджан - Эрмалойчоь: тIом\nМаршо Радио: «Карабахехь летарш совцо бина барт боллушехь, азербайджанхоййнний, эрмалойнний эскарш юха тIаме хIиттарх лаьцна хьуна хIун хета?\nДе Ваал: «Вуно кхераме инцидент дера ю. Доьхнарг ду, ши агIо дуьхь-дуьхьал лаьттачу дозанехь вуно дукха герз IаьIна хилар. Кеманаш, чохь лелош стаг воцурш а тIехь, беракеманаш, кхидолу деза герзаш. ТIом сацо бина барт бохориг, даима а санна, политиках дозу бахьана ма хуьлий. Шашах а дац Iедалан вертикал политике ерзар.\nМаршо Радио: «Малхбалерчу цхьаболчу тергамчаша Оьрсийчоь ю олу шина пачхьалкхана юкъа питана теснарг. Оьрсийчоь шен бартбаран ницкъашца юкъагIорта тарло. Хьуна хетий оцу ирчачу ловзарийн дай Москох бу аьлла?\nДе Ваал: «Суна иза дац аьлла хета ишта. Конфликтан коьрта декъашхой шаьш Эрмалойчоь а, Азербайджан а го суна. Ткъа Кремл могIара актер ю цу хьолехь. Оьрсийчоьнан цIарах маслаIат дан гIертарг Лавров Сергей ву (Оьрсийчоьнана арахьарчу гIуллакхийн министр). Иза кхета барт оьшийла. Бакъду, Эрмалойчохь, дукха дацахь а, оьрсийн эскар ду, ду азербайджанхойн дозанца а – Дагестанехь – амма ша Азербайджанехь дац. Делахь а, Оьрсийчоь юкъагIертар ю шен ницкъашца аьлла ца хета суна. Лавровс долчу хьолах Путине дIахоуьйтуш а хир ду, гарехь.\nМаршо Радио: «Кху деношкахь Европехь кхерамзалла латторан а, юкъахьболхбаран а организацино цхьаьнакхетарш ду Карабахера хьал луьстуш дIахьош. Оцу барамо маслаIат дийр ду аьлла хетий хьуна?\nДе Ваал: «Украинера тIом сацорхьама Минскехь бартбечу заманахь санна таронаш яц тахана оцу организацин. Иза цкъачунна тIемашка йоьрзуш лаьттачу шина пачхьалкхан президенташца болхбеш ю. Тийсадаларш совцо а гIерта. Дикка хьолана тIеIаткъам бан таро ю Москохан, иштта Ваашингтонан а. Хала хир ду дов сацон. Ткъа Европехь кхерамзалла латторан а, юкъахьболхбаран а организацин 6 тергамча бен вац оцу регионехь. Бартбан хьажийна дуьненаюкъара машарбархой а бац. Амма Карабах къоман интерес ю шина а мехкан, Эрмалойчоьнан а , Азербайджанан а. И ший агIо а ю Оьрсийчоьне дика ладугIуш.\nМаршо Радио: ТIом сацийча муьлхачу агIонна хуьлу -те эшам, ша оьшу и сацийча аьлла хетачо хIун дан деза?\nДе Ваал: «Цхьа а политикан сацам а боцуш, тIом сацор Азербайджанна хетар ду эшаме. Цара шайгара шайн латта дIадаьккхина ма лорий. Оцо гойту политикан процесс вуно оьшуш юйла. Ткъа и процесс дIагIур яц Москох а, Вашингтон а юкъаролоне ца ялахь. Амма оцу шина шахьарна атта а дац вовшашца шайлахь барт каро а. Цундела Азербайджано а, Эрмалойчоьно а къасто деза муьлш царна тов юкъарло лелош.


АргIанара тIема тоаба накъаяьккхар ГIалгIайчено — Сердало\n14.01.2019 15.01.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nСирийский Iарбий мехка дIайодаш йола ГIалгIай мехкара тIема тоаба накъаяьккхар укх деношка. Цига бахараш ба тIема гIулакхерча батальона полицен 19 къаьсттача мотострелкови бригада 281 саг. Вай мехкахоша цига кхоачашдергдола керттера декхар да, Сийре мехка маслахьат дара тIехьа болх дIабахьар.\nШолж района Эбарга-Юрта тIема гIулакх кхоачашдераш накъабоахача ваха хилар Мехкда Евкуранаькъан Баматгире ЮнусБек. Иштта цига дакъалоацаш хилар мехка тIема полици урхлен кулгалхо, полици майор Харитонов Александр, тIема-политически балха 58 арме командира гIонча Зайцев Василий, лаьрххIа хьожаяьча батальона имам Гудантнаькъан Аюп. Иштта 291 артиллерийски бригада тIема оркестр а, тIема гIулакхдечар дезалий доакъашхой а бар тIемхой накъабоахача баьхка.\n«Тахан Сирийский Iарбий мехка шо долхаш да шоашта хьалхашка овттадаь лаьрххIа дола декхааш кхоачашдар духьа. Шоай гIулакхашца, масалца дIагойташ хила деза шо массаза а российски лаьтта чIоагIдеш хинна хоза гIулакх, эздел хувца йиш йоаца лерхIамаш долга. Вай тIемхой къонахчал, денал, мехкацара безам, Даьхе моастагIчох лораяр долга ховш хила деза шо», — аьлар Мехкдас тIемхошка.\nЦо хьалхадаьккхар ГIалгIай мехкара бахача тIемхоех йиълагIа командировка из йолга. Хьалха хиннача кхаь командировкай кулгалхошкара дика тешал даккха аьттув баьннаб цига дIабахарий. Мехкдас белгалдир укх командировка бахийта дикагIчарна юкъера дикагIбараш хержа хилар.\nТIеххьара ший къамаьл чакхдоаллаш, Баматгире Юнус-Бека аьттув кхайкабир болхачарна, шоашта хьалхашка латта декхар дизза кхоачаш а даь, могаш маьрша уж юха цIенах кхетар ловш.\n← Дукхача хоамий средствай болхлой даькъала бувцаш\nБезамца лотабенна сийг →


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 08, 2020\nПIераскан-де 8 Стигалкъекъа-бутт 2020\nСтигалкъекъа-бутт 08, 2020\nCOVID-19: Кавказ; ЖIов-киллеран дареш; Алсус сагIа даьккхина\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса уьнах велла 3 стаг, лаьцна вирус кхин а 519 стага. Блогерна Абдурахманов Тумсона тIелеттарг дарешдан волавелла ша лаьцначу Швецерчу полицина. Артиста Алсус Дагестанерчу дарбан хIусамашка сагIийна ахча хьажийна.\nМаьждигаш схьадиллина Бангладешехь\nСтигалкъекъа-беттан 7-чу дийнахь, еарахь, схьаделла магийна ерриг а Бангладешехь ун даржарца доьзна цхьана баттахь эха баттахь къевлина латтийна маьждигаш. Дакка шахьарахь коьрта ларалуш долчу Байтул Мукъаррам маьждигна чубоьлхучара леррина дила деза куьйгаш, ларъян еза дистанци.\nКоронавирусан ун даржарх лаьцна Iедалан статистиках бахархой хIунда ца теша, дуьйцу Дагестанерчу лоьро\nХIинжа-ГIаларчу таравматологин а, ортопедин а республикан центран декъан куьйгалхо хилла ву Халитов Салим. "Карара Хан" телеканалана дийцира цо ша а, Дагестанера кхиболу дуккха нах а хIунда ца теша и ун кхетта беллачу бахархойх лаьцна Iедалша официалан кепара далочу терахьех.\nCOVID-19: Кавказ; Уьнан чаккхенах; Зударий аьрха бу!\nКавказехь виъ стаг велла дийнахь-буса, керла дархой бу 487. Ун шен ирхене кхача тарло Нохчийчохь хIара кIира доьрзуш. Нохчийн зударий ца сецало махкарчу полицига – царех жоп церан цIерачу божаршка доьхур ду\nКарантин йохорна ун долуьйту?\nИзоляцин раж ца ларъен нах лоьцуш, яьхна видеороликаш ю нохчийн инстаграм-аккаунташкахь яржийна. Iаьржа, я камуфляжан барзакъ а, Iаьржа масканаш а йоьхкинчу полисхоша сецабо дIасалела нах, хьовсу кехатан бакъоне, хеттарш до, мича бахьанашца арабевлла уьш.\nМуха дIайоьду бIаьсте Европехь туристаш боцуш\nТуристашна юкъахь гIараевлла йолчу гIаланашкара бахархой кхо бутт а бу, хьешашкара хуьлуш пайда а боцуш, беха.


Кегийрахошна.. Баркалла олучерах хила шу - Динул-Ислам\nШун некъ серлабоккху йозанаш\n12. «Баркалла олучерах хила шу»\nВайх хIоранна а гуобина лаьтташ долчу диканийн, ниIматийн дукхалла а, доккхалла а гайта ма-дезза гойтуш кхин дешнаш ца девза суна, лекха хинволчу АллахIан хIара дешнаш доцурш: «Ткъа, АллахIан диканаш аш дагардахь – дерриге чулацалур дац шуьга уьш; бакъдолуш, АллахI – гечдийриг а, къинхетам бийриг а ву».\nХIара зама, сан йоьIарий, сан кIентий, телхина хьелаш делхон зама ю, галдаьллачу хьолана латкъам бен зама ю, цуьнан бахьана адамийн лаамаш даккхийхилар ду, церан аьттонашна а, цара лоьхучунна а юкъара херо алсам ялар ду. Ткъа шу.. Цу боламна тIаьхьа ма гIуо шу, шайн баххашка духадерза шу. Даим дагахьлаттаде аш, хьелаш мел галдовларх, баланаш мел совдовларх, лекха хинволчу АллахIана вай баркалла ала дезаш долу хIума даим хир ду шуна: ийманан ниIмат, бIаьрсин ниIмат, хезаш хиларан ниIмат, доьзал, гергарнаш, доттагIий хиларан ниIмат.. Тахана вай долуш хиларан ниIмат а: вайгара даьллачунна тоба дан аьтту бу вайн, вайгара дикаллехь алсамдовла а аьтту бу вайн.\nБаркалла аларе АллахIана гергавоьдуш деш долчу хIумане санна хьовса шу. Ткъа, лекха хинволчу АллахIа Шен лега Шена баркалла алийтар, Цо цуьнан и аьтту бар - кхин цхьа баркалла ала деза ниIмат ма ду.\nБаркалла алар, баркалле хилар муха ган деза шуна? Самукъанан хьост иза хиларца, резахиларан, синпаргIатон, ирсан бахьана иза хиларца хьовса деза шу цуьнга. Массо кхачамбацарех цIена волчу АллахIан хIокху дешнаша гайта тарлуш долчу маьIнех ду иза: «...ткъа, [АллахIа шена динчу диканашна Цунна] баркалла аьлларг – шен доьхьа олуш ду цо баркалла; ткъа, [АллахIа шена динчу диканашна Цунна баркалла ца олуш, уьш] керстадинарг – бакъдолуш, сан Дела [цуьнан баркалле] хьашт долуш вац,\n[баркалла олучуьнца а, ца олучуьнца а кху дуьненан дахарехь] комаьрша ву».\nВайна хаьа дуккха нах леткъамах кIад ца лой, кхечарна мел дукха лерах кIад ца лой. Цаьрца жимма ахь жимма хан яккхахь, цкъа а цхьана а хIуманах уьш буьзна бац аьлла хетало хьуна, цхьанне хIуманна уьш реза бац аьлла хетало хьуна. Кхачор боцу синалазамаш кхуллу бахьана ду иштта хилар. ХIара ду аьлла лаца бахьана а доцуш сингаттамехь хуьлу уьш, гIайгIанехь хуьлу уьш.\nСан кIентий, сан йоIарий! АллахIана хастам барца, Цунна баркалла олуш хиларца, Иза хазчу дешнашца хьехорца ларде шайн синош а, шайн догIмаш а церах шайха схьакхоллалучу мекханах. АллахIана хастам барца, Цунна баркалла олуш хиларца марзлуо шайна дика динчунна шайн дикалла гайтаре, цо динчу диканан пусар даре.\nШайх цхьаьнга хьал-де а, могшалла а муха ю аьлла хаттахь, «АллахIан диканаша вуькъна ву-кх со» ала аш, «Уггар дикчу хьолехь ву со» ала аш, «Шен комаьршалла даим латтор, Шен диканах цо вайна совда́хар доьху ас АллахIе» ала аш.\nБаркалла, сан бераш, дагца хуьлу шуна, вайна дика динчуьнан, вайна гIо динчуьнан, вайна гIортор хиллачуьнан агIор вайгахь кIорггера деган хаам хиларца. Баркалла маттаца а хуьлу, хаза дешнаш аларца, хасторца, кIеда-мерза вистхиларца, хаза къамел дарца. Кхузахь сайн цхьаболчу йоIаршка а, кIенташка а ала лаьа суна: шайна дика дина волчунна хаза, мерза, хастаме дешнаш ала марзлуо шу, коIрггера, цIенчу даггара болчу синхаамца доьзна хилийта а хьовса шу шаьш олуш дерг.\nБаркалла куьйгаца а, дечу гIуллакхца а хуьлу. Ткъа хIора диканна доьхьал цуьнца догIуш долу баркалла хуьлу, и доцург кхин цуьнца нислойла доцуш. Иштта нийса баркалла ала Iамор вайн декхарех цхьаъ ду.\nМа-дарра аьлча, баркалла алар – хазчу говзаллех цхьа говзалла ю, исбаьхьалла ю. И говзалла Iамон лаккхарчу даржера цIеналла а, синкхетам а оьшу, вайх муьлххарчуьнан таро ю шегахь и хилийта, лиъчахьана. Бакъдолуш, Делан кхолларш – адамаш а, кхидерг а – Цо доладеш, Цо лелош, Цо Iалашдеш ду. Цундела, Далла вай олучу баркаллех цхьа да́къа хилийта до́гIу вай Цуьнан кхолларна вай пайде хилар, Цо доладечарна вайгара пайда хилийтар, массо кхачамбацарех цIена волчу АллахI Делера вайна кхочур болчу хазчу бекхаман доьхьа.  Сурат 16 «Ан-Нахьл», 18 айат.\n Сурат 27 «Ан-Намл», 40 айат.


Магас | БЕРИЙ УЙЛАШ ЙОВЗАШ - БезФормата.Ru - Новости\nБЕРИЙ УЙЛАШ ЙОВЗАШ\nДукхача хана денз, «СелаIад» оалача берий журналаца айхха бувзам болаш хьайоагIа къона йоазонхо Наурузова Макка. Къона я аз цох алара бахьан цаI да – дукха ха яьннаяц цун. Укх деношка сога кхаьчар Маккас яздаь «Чайтоанг Моажи» яха стихай книжка. Эггара хьалха белгалдаккха лов, из хоза бесаш а сурташ а долаш, хьожаш волча сага безаме хетаргдолча тайпара кийчдаьлга. Сурташ даьхкараша мо редактораша а корректора а къахьийгадаларе, из кхы а дикагIа хургдар аьнна хеталу.\nНагахьа санна Макках дувце, из деша говзал йолаш, берашта дезалургдола хIама зе а харжа а ховш саг я. Из белгалдоаккхаш хулар массехк шу хьалха вайцара къаьста берий воккха поэт Гагиев Гирихан. Бакъда из говзал корадаь жовхьар санна хIама я. Цох хоза хIама хьае Iомавала веза, из шаьрдеш, хьокхаш, тоадеш. Жовхьар хьалаха хой а, цу тIа болх бе геттара дика Iомаеннаяц Наурузова. Ха дIа мел йода, цунна могаргда аьнна хет сона из болх бе а. Цкъаза цунна новкъостал деш хила беза редактораш. Нагахьа санна цхьа-ши дош, мугI е ши мугI тоабича стихотворени дикача оагIорахьа эргайоалаш яле, из гIо цунна де, эшар хьалхадаккха декхарийла ба уж. «Книжка тIа цаI хинна а дика байт яле, из книжка во дац» оалаш да. КIеззига хIама тоаде мара ца дезаш, дика стихотворенеш массехк я укх тIа. «Вай» яха стихотворени иштта хилча бакъахьа хетар сона:\nМаьчеш я вай,\nТIормиг – вай,\nХувцаш ювх цар\nДу аз царга\n«Шун долий уж\nМа хоза да\n«Да уж бераш,\nЦхьаккха хIама эргадаккха ца дезаш, говзача поэта санна язъяьй «Копилка» яха байт. Укхаза шедар да: берий мотт, хоза уйла, бакъахьара хьехам, нийсъяь рифма. Вешта аьлча, хила ма йоаггIара стихотворени я из:\n«-Фуй хьа бе, Камилка?\n— Укхох оал копилка —\nАхча Iоадерг! Банкомат!\nДега боча бола кад!\nЕр ба цице дахчан корта,\nАхча да са укх чу шортта.\nIоадеш, Iоадеш, Iоадеш,\nКходеш, кходеш, кходеш…\nАхчах фу де йоалл со ховре!..\nДади вига санаторе!»\nКIеззига шаьрйича, хоза ек «ДогIа» яха стихотворени а. Маккийга ала лов, поэтессай бIарг ба хьа, уйла я, дог да. Уж хиннадецаре-м хьайна отпусках хьа мел денна ахча, книжка арахецаш, Iодулларгдацар Iа. Бакъда хьайна кораяь хоза уйла хозача гома чу Iочуйолла ховш хила еза хьо. Iа из Iомадойя, со тешаш ва, хьох йоккха, говза поэтесса хургья. Цу гIулакха шераш деза. Сих ца луш къахьега Iама еза. Аьттув балба хьа цу новкъа! Цхьаькха цхьа хIама да белгалдаккханза даргдоацаш. Корректор фийла хиннавац.\nЧайтоанг язде дезача чайтонг яздаьд. Геттара новкъа да, из книжка цIерца дувзаденна хилар. Мухьмад язде дезача Мохьмад яздаьд. Из цIи «о» долаш нохчаша мара язйиц, цу тайпара моттигаш кхы а я книжка тIа. ЦIаькха арадоаккхача хана, дикагIа деша деза из.\nРоссе йоазонхой Союза доакъашхо


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Доьхьара беран дIаяьхна йолу месаш Къуран юккъе ехкича, иман долш хуьлу олу... Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Сан цхьа хатар дара, суна хезна доьхьара беран дIаяьхна йолу месаш Къуран юккъе ехкича, иман долш хуьлу олу, или книги юккъе дIаехкича хьекъале хуьлу олу и.т.д, и хIуманаш бакъ дуй, лело мегаш дуй? Ларамца Милана.\nБер иман долуш а хир ду, хьекъал долуш а хир ду, дас-нанас иза кхиош хьега ма-дезза къахьегахь. Дукха хьолехь вайн нехан шайн берашца бала ца хуьлу. Цара ишколехь шиъ даьккхича царна дов-м до дас-нанас, делахь а оцу бераца хIора дийнахь цунна хьоьхуш яккха езаш йолу хан ца йоккху, уггар хьалха ас а тIехь. Цхьаболчу (хьекъале болчу) наноша а, дайша а, шайн бераца хIора дийнахь 1-4 сахьт хан йоккху, царна оьшург царна Iамош. Иштта кхуьуш долу бераш ийман долуш а хуьлу (даккхий хилча), хьекъал долуш а хуьлу, массо цхьатера ца хилахь а.\nДала хIокху дуьненахь а, хIокху дахарехь а хIоттийна низам ду, массо хIума цхьацца бахьанца хуьлуьйтуш а ду. Бахьанца хуьлуш доцург пайхамаршна а, эвлаяшна а луш ду, иза а даим дерг дац, церан дахар а «бахьанийн дахар» ду. Бусалба нахана и дахаран Делан низам дицделча, цара бахьанаш лелор Iаддитина, бусалба боцучарна и низам девзича, цара массо агIор бахьанаш лелийна, цундела цара тахана хьалхе яьккхина. Ткъа, месаш книги юкъа яхкар а, йа Къуръан юкъа яхкар а ишттачу бахьанех дуй?\n«Iилма – Iаморца бен хир дац», аьлла деана ду хьадисехь. Ийман долуш а, хьекъал долуш а бер хилийта лаахь, оцу бераца кхетош-кхиоран болх бан беза, 3 шо кхаьчначу хенахь дуьйна. И бер хецна дитахь, цо «урамера дахар» Iамор ду; оцу берана хезарш-гурш эшарш-ловзарш-синкъерамаш хилахь, цунна Элвис Джексон а, София Королёва а девзар ду, (пайхамарийн а, асхьабийн а, дикчу нехан а, шен къоман турпалхойн а кхачам боллуш ур-атталла цIерш а ца хууш, «эстрадный седарчий» шортта девзаш берш сайна гина дела боху ас иштта); ткъа нагахь санна берана пайденна дерг цунна Iамош дас-нанас къахьегахь (жималлехь къаьсттина ненан декхар алсам ду цигахь), цунна дешаран меттиг уггар диканиг харжахь, цуьнан деша догдоуьйтуш долу массо кепара бахьанаш леладахь, жималлехь дуьйна цунна Къуръан Iамош хилахь, и бер маьждиге дуьгуш, хьуьжаре дуьгуш хилахь, иштта кхидIадолу массо дика цунна хир долу бахьанаш леладахь, и бер ийман долуш а кхуьур ду, хьекъал долуш а кхуьур ду, Дала мукъа лахь.\nЦундела, берийн месаш ма йахка Къуръан юккъе а, книги юккъе а. Оцу беран ойла а, хьекъал а оцу Къуръанаца а, книгийца а хилийтар тIехь къахьега, бера кхио ма-дезза кхиорца.


Исламан Нур - Свет Ислама - Зуда йитар\n929. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина. Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийна а волуш, цIано йоьхначу муьрехь шен зуда йитинера цо. Ткъа цуьнах лаьцна Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттича, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делла: «Омра де цуьнга: юха а ялаяй, йоьхначу цIанонах цIанъелла а ялийтий, юханехьа цуьнан рогIера цIано йохаран мур болабаллалц шена гергахь сацае (иза) алий. Ткъа цул тIаьхьа, иза цIанъелча: зуда а йина шен долахь йита йиш ю цуьнан иза; шена лаахь, ша цуьнах кхетале (хьакхавалале) хьалха, йитина шен долара яккха йиш йолуш а ву иза и. Иштта ю, зударий буьтучу хенахь ларъе аьлла, АллахIа омра дина къастийна йолу хан» (хIара хьадис ал-Бухарис: 5251, Муслима: 1471 далийна).\nМуслиман ривайатехь дийцина: «Юха а ялаяй, цIанончохь йолуш я бераха йолуш йита алий омра де цуьнга» (Муслим: 1471).\nБухарин ривайатехь дийцина: «Цкъа йитар лерира и».\nЦул тIаьхьа ибн Iумаре (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) цхьана стага, цIано йоьхна а йолуш, шен зуда йитина аьлла дийциначу хенахь, цо аьлла: «Нагахь ахьа иза дуьххьара я шозлагIа йитина елахь - АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цуна) соьга дина омра ду: «Иза юха а ялаяй, юха а рогIера цIано юху мур тIекхаччалц лар а яй, оцу цIано йохарах дIацIанъяллалц хьоьжуш а Iай - тIакха хьайн цуьнца меттахь догIу гIуллакх дале йита йиш ю хьан иза. Нагахь ахьа иза кхоазлагIа йитина елахь - хьайн Дала хьайга хьайн зуда йитаран хьокъехь диначу омрина Iеса хилла хьо» (хIара хьадис Муслима далийна: 1471).\nОцу хьадисан, IабдуллахI ибн Iумара дийцира аьлла, аз-Зубайра дийциначу кхечу ривайатехь аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шега зуда юхаялае аьлла омра а дина, юхаялаяйтира. Иза (йитар) - цхьана а хьесапе ца лерира цо. Цул тIаьхьа элира цо: «Иза цIанъелча - йита а йитина, шен долара яккха а, я шен зуда а йина долахь йита а йиш ю цуьнан» (Муслим: 1471).\n930. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу заманчохь а, урхаллехь Абу Бакар (АллахI реза хуьлда цунна) хиллачу шерашкахь а, иштта урхаллин мукъ Iумарехь (АллахI реза хуьлда цунна) болучу хьалхарачу шина шарчохь а (зуда) тIеттIа кхузза йитар - цкъа йитаре терра лоруш хилла. Цул тIаьхьа Iумара аьлла: «Сихаллехь сацамаш бан боьлла-кха нах - сих а ца луш, къастон дезаш долучу гIуллакхашкахь. Ткъа дахарехь лелон стенна ца доккху вай цара сихо еш дерг?». Оцу кеппара (стага шен зуда цхьана метта кхузза йитича, и) зудий, майрий хадам боллуш вовшах къастон (дезаш ду аьлла) сацам тIеийцира цо» (Муслим: 1472).\n931. Махьмуд ибн Лабида (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьана стага, шен зуда тIеттIа кхузза йитина аьлла, хаам биначу хенахь, оьгIазвахначу цо, хьала а гIаьттина, аьлла: «Боккъалаъ, АллахIан Жайница бегаш беш дохку-те шу - хIинца а со шайна юккъехь а волуш?!». ТIаккха асхьабех цхьамма, хьала а гIаьттина, аьлла: «ХIай, АллахIан элча! Ве аса иза?» (ХIара хьадис ан-Насаис далийна: 3401. Хьадис дийцинарш теша хьакъ бу).\n932. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цьунан дена а) дийцина: «Абу Руканас шен зуда Умм Рукана йитича, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла цуьнга: «Хьайн зуда юхаялае!». Цо жоп делла: «Кхузза йитина ма яй ас иза». Цо аьлла: «Хаьа суна. Юхаялае иза!».\nАхьмадан ривайатехь дийцина: «Абу Руканана, шен зуда цхьана метта (тIеттIа) кхузза йита а йитина, цул тIаьхьа цуьнах дагахьбаллам хиллера цунна. ТIаккха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а уьлда цунна) аьлла цуьнга: «И (кхоъ дерриге) – цкъа йитар лоруш ду» (хьадис дийциначарех цхьаъ ибн Исхьакъ ву, шех лаьцна динан Iилманчийн цхьаьна ца догIуш, дуьхь-дуьхьал аларш хилла волу).\nАбу Дауда далийначу кхечу ривайатехь дийцина: «Абу Руканас хадам боллуш шен зуда СухIайма йитинера. Цул тIаьхьа цуьнах дерг пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дIа а довзийтина, цо элира: «Аса дуй буу АллахIан цIарах: сан дагахь хилларг - цкъа йитар бен ма дацара». ТIаккха пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зуда юхаялон бакъо елира цунна». ХIара хьадис дийциначеран зIе гIолехь ю кхул хьалхарачу хьадисачул а (Абу Дауд: 2196, 2260. Ахьмад: 1/265).\n933. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинъетам а, маршо а хуьлда цуна) элира аьлла: «Кхо хIума ду бегашна аьлча а - боккъал аьлча санна кхетош, забарна аьлча а - боккъал аьлча санна кхетош. Уьш - стаггий, зудий, мах а бина, цхьаьнатохар, зуда йитар, (йитина зуда) юхаялор ду» (ХIара хьадис Абу Дауда: 2194, ат-Тирмизис: 1184, ибн Мажас: 2039 далийна. Ткъа ал-Хьакима: 2800 бакъ хьадис ду аьлла хIара).\nЦуьнах тера хьадис ибн Iадис далийна. Оцу хьадисехь иштта аьлла: «Уьш – зуда йитар, лаьш маьршабахар, стаггий, зудий, мах а бина, цхьаьнатохар ду» (ибн Iади: 5/6).\nИштта цуьнах тера хьадис ал-Хьарис ибн Абу Усама а далийна. Iубадат ибн ас-Самита (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхаа хIуманца ловза мегаш дац. Уьш – зуда йитар, стаггий, зудий, мах а бина, цхьаьнатохар, лаьш маьршабахар ду. Нагахь цхьамма шен маттехула муьлхха а царех цхьаъ аьллехь - ткъа и цо аьлларг цо ма-аллара кхочуш хилла лору». ХIара хьадис дийциначеран зIе а ю гIийла (Муснад ал-Хьарис «Заваид ал-ХIайтами»: 1/555).\n935. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинъетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, Сийлахь-Везачу АллахIа сан умматна гечдеш ду - церан синоша царна хьоьхуш йолучу ойланашна, цара (оцу шайн синоша шайна хьоьхуш дерг) дан ца дичахьана я (маттехула) схьацааьлчахьана» (хIара хьадис ал-Бухарис: 5269, Муслима: 127 далийна).\n936. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, пайхамара (АллахIера къинъетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, Сийлахь-Везачу АллахIа сан умматна гечдина - гIалаташ а, дицдалар а, шайн лаамна дуьхьал ца бевлла цаьрга дайтинарг» (ХIара хьадис ибн Мажас: 2045, ал-Хьакима: 2/198 далийна. Ва амма ал-Хьатима хIара бакъ хьадис дац аьлла).\n937. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, пайхамара (АллахIера къинъетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь стага шен зуда шена хьарам йинехь - цо и шен дешнаш тергаме эца дезаш дац». Цул тIаьхьа аьлла цо: «АллахIан элчанехь тIеххаза масал хилла шуна» (ал-Бухари: 5266).\nМуслиман ривайатехь аьла: «Нагахь стага шен зуда шена хьарам йинехь - и дешнаш дуй лоруш бу, бохийча тIера каппарат даккха дезаш» (Муслим: 1473).\n938. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «ал-Жовнан йоI АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маре яханера. Иза цуьнца ша а йиссина, иза шена гергагIоьртиначу хенахь цо аьлла: «АллахIца ларло со хьоьх!». Цо аьлла: «Сийлахь-Воккхачуьнга дийхи ахьа хьо ларъяр - хьайн денцIа юхаерза хьайна» (ал-Бухари: 5254).\n939. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийицна, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Мах а бина, долаяьллачул тIаьхьа бен зуда йитар а дац боккъале лоруш. Я долаваьллачул тIаьхьа бен лай маьрша витар дIакхойкхор а дац боккъале лоруш».\nХIара хьадис Абу ЯIлас далийна, ткъа ал-Хьакима бакъ хьадис ду а аьлла хIара. Амма кхин болучу динан Iилманчаша хаам бина: оцу хьадисан хьулдина сакхт ду аьлла. Кхуьнах тера хьадис, дика зIе а йолуш, ибн Мажас а далийна, ал-Мисвар ибн Махрама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла. Делахь, иза а ду иштта хьулдина сакхт долуш (ал-Хьаким: 2/204, ибн Мажа: 2048).\n940. Iамр ибн ШуIайба дийцина, шен дас а, дендас а (АллахI реза хуьлда царна) дийцира, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Адаман тIаьхьено шен долахь доцучу хIуманехь нузар дан ца деза, шен долахь воцу (лай) лоллера маьршаваккха а ца веза, шен долахь йоцу зуда йита а ца еза» (ХIара хьадис Абу Дауда: 2190, ат-Тирмизис: 1181 далийна, ткъа тIаьхьарачо бакъ хьадис ду а аьлла хIара. Ал-Бухарис аьлла: хIара оцу хьокъехь дийциначарех уггаре а бакъ хьадис ду).\n941. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АлахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къоламо дIаяздеш дац кхаа тайпана адамо дийриг: вижиначо – самаваллалц; жимачо – иза кхиъалц, кхетамчуьра ваьллачо – хьекъалчу валлалц я метта валлалц» (ХIара хьадис Ахьмада: 6/100, Абу Дауда: 4398, ан-Насаис: 6/156, ибн Мажас: 2041, ибн Хьиббана: 142 далийна. Ткъа ал-Хьакима: 2/59 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).


Стенна уьду кегийрхой махкара? Напха лаха я маршо лоьхуш?\nЗил-дозанаш деттачу махкахь цхьа нохчий, Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь кхин нохчий? Ишта ду те бакъдерг?\nЛоьцуш а, чубухкуш а лаьтташ бу Нохчийчохь корта бахочу, дIонгIаз боккхучу маларех, молханех, бен-бечу наркотикех а бетталуш болу бахархой. Царлахь бу кегийрхой а, гIеметта хIиттина нах а.\nЦхьаболчара къобалдеш, кхечара буххера дуьйна а совнаха, харц тIеIаткъам а лоруш, оцу кепара дегIан лааман лай а хилла «лахбелларш» Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкара а, махка а балош, кхетош-кхиоран болх бу хаддаза дIахьош, «галбевлларш» телевизионехь гайта а гойтуш.\nТIаккха а могушаллина зуламечу, хьарамчу хIуманех марзо оьцуш болчеран терахь дебахь бен лахлучух тера дац. Цунна даре до мехкан прокуратуран хьостано а.\nЦо чIагIдарца, тайп-тайпана наркотикаш, кхетам а, корта а галбоккху молханаш бахьнехь деккъа кху шарахь бехктокхаман гIуллакх а долийна, жоьпе озийнарг ву махкахь 800 гергга вахархо.\nБакъду и гIулчаш кхачаме хуьлчух тера дац. Стенна аьлча, Iедалхоша а, динадайша а, низамхоша а республикехь хIитточу бехкамечу зил-дозанал гена а буьйлуш, вайнехан векалша шайна ма тов «дуьне дуучух» тера ду кхечу кIошташкахь.\nМасала, карарчу хенахь уггаре дукха нохчашна болх-некъ карийначех цхьаъ ю Оьрсийчоьнан коьрта шахьар Москох. Цигахь балха баьхкинчу дукхахболчу вайнаха лелочух, цара шайна могуьйтучух дуьйцуш ву цигахь сварщик болх беш волу 44 шарера Мамакаев Сидекъ.\n"Дукха буй, баций дийца а ма дийцалахь, чот йоцуш дукха бу наркоманаш а, и молханаш дууш берш а, балхахь ду шаьш бохуш цIерачарна пуьташ а буьттуш. Суна дайна дац кхузахь дерг. Юьхьанца оцу цхьана хIусаме вахнера со а, сан накъост а. Бухахь ши нохчо вара. Дукха вах ца луш ведира тхойшиъа-м. И ший а цу таблеткаш тIехь вара, царна тIеоьхуш берш царал а оьшуш бара", - карзах а вуьйлуш, кхехка а кхехкаш дуьйцура кхин дIа а Сидекъа.\n"И хIусам йита а йитина дIаваха-кх тхойшиъ. ЦIена эхь ду цара лелориг! Сан ненавешин кIант а ву-кх царна юкъахь! Суна кхуза веъчахьана а сап –сов а волуш лартIахь ши-кхо нохчо бен кхузахь гина а вац. Хила-м хир бу уьш, кхин дехьа сехьа тхо а ца девлла, кху балха тIехь гинарш-м бац лартIахь. Эхье беха гIертарх а гIуллакх ца хилира. Уьш бар-кх лаххьийна а дIа а бигна цIахь кхаба безаш", бохуш, дийцира Сидекъа..\nЦунна вуно новкъа дара, махкана генахь вайнехан кегийрхой сел лахбевлла, дастаме лелар.\nМоскох шайна ма тов «урх хецца» лелачу вайнехан кегийрхойх дийцина Мамакаев Сидекъ тешна ву дукхах болу бахархой махкахь деттачу зил-дозанех, кхийдочу бехках бовдархьаммий бен цIерабевлла бац аьлла.\nЦо дийцарехь, уьш банне бац цIерачеран бала болуш а, шайн самукъаненна сом-ком даккхал доцург, цабевллий бен балхана чукагбелла а.


"Черкизовский" базаран хиллачу долахочо политикан тховкIело ехна Черногорехь\nМоскван малхбалехь хиллачу "Черкизовский" базаран долахо хиллачу бизнесхочо Исмаилов Тельмана политикан тховкIело ехна Черногорехь (Монтенегро). Цунах лаьцна хаам бо Настоящее Время телеканала, меттигерчу Vijesti газетана тIе а тевжаш.\nИсмаилов дIалацарх лаьцна хиира ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь. Свобода Радионо яздарехь, иза лаьцна Оьрсийчоьнан дехарца.\nИсмаилов махкахо ву Оьрсийчоьнан а, Черногорин а. Хьалхо иза дуьненаюкъарчу лахаме веллера. Москварчу Басманан кхело, дуьхьал а воцуш, лаца сацам бинера бизнесхо 2017-чу шарахь.\nОьрсийчоьнан Талламан комитета бехке веш ву Исмалов, 2016-чу шарахь Подмосквьехь ши совдегар Савкин Владимир а, Брылев Юрий а вейтарна а, ткъа иштта 2004-чу шарахь йишлакхархо Руссо Авраам лачкъорна а.\n2019-чу шарахь Швейцарехь бизнехочунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийнера. Цигахь Исмаилов Тельмана экономикан 3 зулам дина аьлла шеко йолуш ду Iедалш, шайна юкъахь кредитана эцначу ахчанца бозбуунчаллаш лелор а долуш.\nИсмаиловна тоха мегаш ду 3-5 шо набахтехь даккха. Цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийра Цюрихан прокуратуро Оьрсийчутрчу "БМ-банкан" векалша латкъам бинчул тIаьхьа.\nИсмаилов уггар хьал долчу нахах цхьаъ вара Оьрсийчохь. 2012-чу шарахь Forbes журнала цуьнан бахаман мах хадийра 800 миллион доллар. Иза вара АСТ олу бизнес-тоба кхоллархо. Оцу тобанан долахь яра Оьрсийчохь уггар яккхийчерах йолу "Черкизовский" базар а, Москван юккъехь Арбат урамехь йолу "Прага" ресторан а, отелаш а, зорбан гIирсаш а. Туркойчуьрчу Анталехь Исмаиловн долахь яра цхьа миллирд ах миллирд мах болу "Мардан Палас" отель, яздо Свобода Радионо.


Iамеркица доттагIалла лелон лууш ву РоухIани\nГIажарийчоьнан президенто РоухIани Хьасана дIахьедар дина, шайн Iамеркин Цхьатнатоьхначу Штаташца йолу юкъаметтигаш дIанисяларе сатесна ву ша аьлла. ГIажарийчоьнан а, Iамеркан а юкъаметтигаш доттагIаллин юкъаметтигаш хила аьтто болуш ю, амма иза хилийта оьшуш долу догIа Вашингтонан карахь ду ТехIранан карахь дац, бохуш вара иза Кхаарин дийнехь Римехь шен хиллачу зорбанан конференцехь.\nКху тIаьхьарчу 20 шарахь дуьххьара Европехь визит дIахьош ву ГIажарийчоьнан президент. Иза дан аьтто хилла цуьнан кху беттан 16-чу дийнахь дуьненаюкъаралло ГIажарийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш мал яр бахьана долуш. РогIера шен визит йир ю РоухIанис Франце.\nЦигахь иза цхьаьнакхетар ву президентаца Олланд Франсуаца. Парижехь ГIажарийчоьно барт бан мегаш бу Airbus олу 114 кема эца. И кеманаш оьшуш ду гIажарошна шайн тишделла Iran Air компанин кеманаш хийца.


Мел бух болуш ду Европехь бехачу вайнаха тахана шаьш Нохчийчохь бехачу гергарчел дуккха а ирсе ларар? Стенца дузу цара шайн дахар кхузахьчул хаъал синтеме а,маьрша а хетар?\nЦигахь хан а яьккхина хьажа-хIитта цIа баьхкина нохчий,берашша-м дийца а ца догIу, мелла а хенарниш а тIехь, Даймахкахь масех де даьккхинчул тIаьхьа, юхабаха салаьтташ стенна хуьлу техьа?\nЦу а, кхечу а «ирачу,чолхечу» махкахь коьртах а,нахала а девлла лаьттачу хеттаршна,цуьрриг корта кеггош къа а ца хьоьгуш, атта жоьпаш карадо Европера децIа баьхкинчу хьешашна.\nДустарца хIума довза а,дуьхе кхиа а атта хиларе терра царна дика го Оьрсийчуьрчу дахаран шатайпаналлаш а,низамана пебетташ, шайн белха меттиг-таронех щуьйра пайдаоьцуш, маьхькIамхойн карзахе, хьасартне леларш а…\nКхуза, бинчу, кхиинчу Даймахка цхьана ханна баьхкина вайнехан хьеший , хьуламе йилбазалла доцуш,даггара цецбуьйлу кхузарчу дахарх а,урхаллехь болчара могIарерчу нехан хьашт-дезарш луьстуш ечу тергонех а, бала кхачарх а, церан халонаш листарехь, «бала хIиттина» цара хьоьгучу къих а.\nХьошалла баьхкинчарна кхузахь гучух суьртах,нийсо-бакъо толийтарехь,дахаре ерзорехь кхузахь Iедалхоша йохучу гIулчех сан къамел хилла I4 шарахь сов,воккха а веш,дозалла а хеташ, Бельги пачхьалкхехь вехачу Зайнди цIе йолчу вахархочуьнца. Тардина доцуш, моттаргIанийн хьу йоцуш,товш доцург,цIарматниг махкахь хаадалар, даггара а новкъа а догIуш,цIена ду аьлла хета Зайндис деш долу къамел.\nЗайнди: «Кхузахь дерг а,Европехь дерг а дустийла а яц! Ма лахьара кхара ахча! Ма дахьара кхара кхечу кепара гIо! Цхьа кIеззиг гIуллакх а хилла хьо цхьана хьукхмате кхаьчча, Iедалхошна тIевахча, ванах со кху дуьненахь ван а ма велар-кх аьллачу хьолтIе воккху-кх цара.\nКъолам а, дарж а делла оцу хьаькаман гIанта,дарже охьахаийначу стагна,цуьнан коьртехь кхин цхьа хIума дан а дац, хьоьгара кепек муха йоккхур яра аьлла а бен. Хьо Iехийна а,тилийна а,хIуъу дина а хьоьгара ахча даккхар ду-кх церан коьртехь. Ас цхьа масал даладо.\nМасийтта шо хьалха ас эцна дакъа ду,49 шарна а аьлла,тIетоьхна мухIар а долуш, тоьшаллин кехат а ду. Со цу тIехь цIено дугIуш а ву пхеа шаре а ваьлла. ДIа ваха а вахна хьаьжча,маьхькIамхоша сан цIартIехь дакъа дан а дац боху. Ши шо хьалха ас перерегистраца ца йина боху,цундела дIадаьккхина боху соьгара дакъа.\nХьовсийша боху ас,аш шун урхаллехь делла кехат ма ду соьгахь,со кхеччу пачхьалкхехь Iаш хиларна суна хиъна ма дац хIара хийцамаш бу я бац. Доцца аьлча ас 50 эзар ахча делча дIанислуш хила-кх гIуллакх. ХIан, сан-м ду и ахча,ткъа и доцчо хIун дан деза? Хьарам-хьанал къастош-м дац кхузахь!\nИ Дела цIерш а ю йохуш,бусалбан дин а ду хьалхадаьккхина дуьйцуш. Дин да а дера вац со ва-м,амма цхьана а дино ца боху нах хьийзабе. Хаза нехан санна дог дохадо цу хIуманаша. Тамаше,халчу даьккхина ду кхузахь дерриге а. Цундела,угар тIех, цхьа кIира даьлча,кхузара вада,дIаваха дог лаьтта…»\nНохчийчуьрчу дахарх дустарца къамел динчу Зайндина вуно дика го кхузарчу,ног етташ кхехкачу,мух-мухха а доцчу дахаран галцаш а,анташ а. Цунна инзаре,акхаллица дозаделла ларрал, тамаше ду низамаца эмгаралла а лелош,цо чIагIдийриг хьесапе а ца оьцуш могIарерчу нахана Iар-дахарца а,баха-бахкарца а, хетарг аларца.садаккхарцасадоларца зил -дозанаш детташ,массо кепара маршонах хербар.\n«Ой! Нохчочо нохчийчуьнгахь гIело муха яллайо? Iедалехь берш берриге нохчий а болуш, и муха мега,и муха тарло!?»- цу кепара доза а доцуш,цец-аккъечу хеттаршка вуьйлура Бельгера хьаша Зайнди.\nШен бIаьргашна ца гинехь,лерехь ца хезнехь ша тешар а вацара,-боху Зайндис,-чохь,хIинца-тIаккха бохуш , валарчу вирзина вочу хьолехь Iуьллуш лазархо а волуш ,газ дIахадийна аьлча а, бехк-гуьнахь а доцуш совцийна,набахтехь латтош кегийрхой бу аьлча а, ишта кхин а, кхин а,хьашт мадду багарбало эшаме хиламаш.\nМахкарчу хьолах дийцинчу Зайндис кхеторехь кху муьрехь долзанах буьлуш Даймахкана пе беттарш хаъал алсамбовлар лаа дац.


Газет доцуш диса кхерам бу вай... » Нийсо-Дагестан\n31.07.2019 314 0 niyso\n2 –чу августехь, 1990 –чу шарахь («Халкъан Аз») ц1е йолуш арадала доладелира вайн газет. Массо Дагестанехь бехаш болчу нохчашна боккха кхаъ бара и. Цу хенахь дуьйна газет яздеш и доьшуш схьавог1уш а ву со, сан гергарнаш.\nУггар халахеташ дерг, х1ора шарахь газетан тираж к1езиг хилар ду. Вайн республикехь кхин цхьа а информационни г1ирсашкахь (газеташ, телевидени, радио) яц вайх дог лозуш, къоман проблемаш юьйцуш. И дерриг иштта дуй хуъушшехь, ир дина диг санна, дуьхьал а девлла и газет ца яздо вайнаха.\nХ1ора доьзалехь массеран ц1арах телефонаш ю вайгахь. Цаьрна т1едилла ахча карадо вай. Амма газет хьахийча, б1аьгор бог1у – кха вайна. Муха кхета веза ишттачух(?!)\nКхин цхьаъ ала а деза кхузахь. Газет яьрташкахь шен хеннахь ц1а кхачош дац. Масуьйттаза коьртачу редакторе 1абдулнесаран 1умаре а д1ахьедина ас и г1уллакх. Редацен бехк бац кхузахь, олий а хета, х1унда аьлча газет шен хеннахь ара долуш ду.\nЦхьаъ бен доцу газет тесса дита вайн бакъо яц боху сан даго. Сема довла,х1ай, нах. Иштта х1ара хьал д1аг1ахь, газет доцуш диса кхерам бу вай!\nАвтор: Магомедов 1иса, къинхьегаман ветеран, Къедаротарара вахархо


Титиевн адвокаташна жоп дала хан ехна прокуроро\nДечкен-бутт 29, 2019\nТалламан версица, бакъонашларъярхочун Титиев Аюбан машенчуьра баьккхина боху наркотикаш чохь хилла тIоьрмиг тоьшаллаш тIеяздинчу тептарера дIабаккха аьлла, тIедожийначу Титиев Аюбан адвокаташна жоьпаш кечдан хан ехна шинаридийнахь прокуроро.\nМаршо Радионо яздира, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхочун гIуллакх стохка Товбеца-баттахь дуьйнна Шеларчу кхелехь луьстуш хиларх.\nВидеокамерийн техникан экспертиза а еш, Титиевгара марихуана йоккхуш хиллачух талламан эксперимент дIаяхьар доьхуш, адвокаташа дина дIахьедар юхатуьйхира кхело оршотдийнахь. Ишта бакъо ца ло адвокаташна Титиев бакъ хиларан тоьшаллаш далон а.\nШинаридийнахь дукха адам дацара Титиев Аюбан дов хоттучохь. "Мемориалан" центран кхеташонан куьйгалхо Черкасов Александр а, "Мемориалан" юрист Глушкова Татьяна а, Human Rights Watch организацин Москохарчу офисан куьйгалхо Локшина Татьяна а, Титиевн масех гергара стаг а, аьлла, дийцина "Кавказский узел" агенталлан корреспонденто.\nОршотдийнахь адвокато Дубровина Маринас дехар дира, Титиевн машен чохь карийна бохучу пакетан таллам бина республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан ши эксперт левар хьоьхуш. Кхело тIе ца дитира и дехар а.\nРогIера кхелан кхеташо хир ю карабогIучу беттан 6-чу дийнахь, хаамбина Телеграм-каналехь "Мемориало".


Къилбаседакавказхойн диаспораш: исторера вайн замане\nКху дуьнентIехь тайп-тайпанчу меттигашкахь къилбаседакавказхошца доьзна цхьаъ хилча, хIоразза а дийца доладо ламанхойн керлачу мехкашкахь адаптаци ярца, мел кийча бу уьш тIелаца шаьш дахахевшинчу меттигешкарчу бахархойн культура бохучуьнца доьзна хаттар. Цу юкъана къилбаседакавказхойн миграци – таханалерчу денца доьзна хIума хилла ца Iан. Цуьнан истори бIешерашкахь ю\nЛаманхой Малхбале кхалхар\nУггар яккхийчерах йолу чергазийн диаспора Туркойчоь ехаш ю коьртачу декъана. Кегийра диаспораш еха Гергара Малхбалерчу а, Европерчу а пачхьалкхашкахь, ткъа иштта Американ Цхьанакхеттачу Штаташкахь а.\nКъилбаседа Кавказера диаспораш кхоллаелира Туркойчохь XIX-чу бIешеран шолгIачу декъехь "мухIажралла" олучу хиламца доьзна, Кавказан тIом дIабирзинчул тIаьхьа бIеннаш адамаш Османан импере дIагIортар бахьана долуш. Уггар дукха махкахбевлларш бара чергазий, амма уьш боцурш кхечу пачхьалкхашкахь баха ховша бахара абхазаш а, нохчий а, гIалгIай а, дагестанхой а, хIирий а, ногIий а, кхарачой а, балкхарой а.\nКерлачу меттигашкахь шен дахар юхадолийна йолу чергазийн юкъаралла, дийна йисна ца Iаш, кога ирхIоьттира. Цуьнан векалех дIакъасто йиш йоцу дакъа хилира Османан империн, ткъа тIаьхьо Туркойчоьнан, политикан а, культуран а элитин.\nАмма, Къилбаседа Кавказера бахархой эмиграци политикан бахьанашца бахна хилла ца Iан. Масала, ХХ-гIа бIешо долалуш хIирийн йоккхачу тобана махкахяларан бахьана дара экономикица доьзна, Американ Цхьаьтоьхначу Штаташка а, Канаде а кхелхинарш болх лохуш кхечира цига.\nРогIера Къилбаседа Кавказера мухIажарийн шуьйра тулгIе айъира 1917–1920 шерашкахь Оьрсийчоьнан импери йохарца а, советан Iедалш дIахIоттарца а доьзна хиллачо. Большевикашна дуьхьала лаьттинчу нехан дийзира махкахбовла. Царах цхьаберш Туркойчу бахара, кхиберш – Европерчу пачхьалкхашка. Буьйцурш бу иттаннаш къилбаседакавказхой, дан амал доцуш шайн махкара дIабахна болу.\nГоьбевлла ламанхойн эмиграцин векалш бу чергазой – маршал Тхуго Фуад-паша, яздархо а, драматург а Мидхат Хагур Ахьмад а, Iилманча Намиток Айтек а, политик Коцев Пшемахо; дагестанхойх – Мухаммад-паша Гази, имам Шамилан кIант, османийн армин инарла-лейтенант; хIиришна юкъара – Кундухов Муса (туркойн армин инарла), Сами-бей Бекир (арахьарчу гIуллакхийн министр); нохчий – Шевкет-паша, Шахин-Бей, абхазаш – Рауф-Бей (премьер-министр), ткъа итштта Шараф Абаза а, кхиберш а.\nВайн заманахь Туркойчохь чергазийн цIе йоккхуьйтуш вара физик Рефика Кортан Ахмет, яздархо Мидхата Ахмед (Хагуров), мехкан исторехь бIаьрла лар йитина болу бIеннаш политикаш а, культуран гIуллаккхой а. ЦIеяккха йогIу нохчийн историкан, яздархочуьнан Тарик Кутлун а, этнографан Йылдыр Эролан а, хIирийн юкъараллин жигархочуьнан Кусов Садреттинан а, абхазхочуьнан инженеран Беигуа Омаран а, Анкарарчу Кавказан Iиламан-талламан фондан директоран Гечбу Мухеттинан а.\n2000-гIа шераш дуьйлалуш Шемахь вехаш вара Iилманан докторан тIегIа долу 30 сов чергазо. Царна юкъахь ву историк Закария Ахмед Уасфи, инженер Стас Ратиб, медицинан Iилманийн доктор Бакир Ахмед а. Иштта бевзаш нах бу Шеман парламентан депутаташ Дугуж Изеддин а, политик а, дипломат а волу Фахри (Тлеуж) Омар а, дуккха а кхиберш а.\nУрдунехь нохчий а, чергазий а юкъараллаш, и пачхьалкх йозуш йоцуш хилчхьанна, даиман а политикан ларам болуш яра, уьш бара паччахьан гонашкара нах лоруш. Монархан шен гIарол кхоьллина дара чергазойх. Нохчийн а, чергазийн а аьлла билгалъяккхина дукха хенахь дуьйна Хашимитийн Пачхьалкхан Парламентехь латтош ю ши меттиг.\nЧергазийн цIе йоккхуьйтуш бара оцу пачхьалкхан премьер-министр хилла аль-Муфти СаьIид а, инарла Ануар-Мухаммед Исмаил а, министр Дияб Юсеф Усман а, дипломат а, эскархо а Мудар Ауни а, кхиберш а.\nУрдунехь бевзаш болу нохчий бу – дивизин инарла, оцу пачхьалкхан исторехь цхьаъ бен воцу шозза турпалхо хилла Арслан Алаудин Ахьмад, Урданан хьалхара зуда-векал Керлачу Зеландера дипломатин миссин куьйгалхо Арслан Рима (2010 шо), инженер Бено СаьIид, поэт а, композитор а Джунейд Мухаммед Раис Iабдулла а, скульптор Гордло Хашим Асендар а.\nКъилбаседа Кавказера "мухIажарш" Европехь\nХХ-чу бIешера 70–80-чу шерашкахь болх лохуш а, деша а Европе кхалха буьйлабелира Туркойчуьра а, Гергарчу Малхбалера а къилбаседакавказхой. Американ Цхьаьтоьхначу Штаташкахь ехаш а, дахаран жигаралла гойтуш ю чергазийн вовшахтохараллаш, коьртачу декъана дIатарйелла йолу Нью-Джерси штатерчу а, Нью-Йоркан а кIошташкахь.\nКоьртачу декъана уьш бу туркойн а, шеман а чергазий, Америкехь баха хевшина болу ШолгIа Дуьненера тIом дIабирзинчул тIаьхьа. Иттаннаш чергазий гIуллакх деш бу полицехь, лоьраш бу, болх беш бу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан структурийн дакъошкахь, къахьоьгуш бу Нью-Йоркерчу Уолл-Стрит урамерчу финансин институташкахь, иштта дIа кхин а.\nТайп-тайпанчу Европерчу пачхьалкхашкахь ехаш ю гIалгIайн а, чергазийн а диаспораш. Чергазойх уггар бевзачу Европера политикех цхьаъ ву Германин юьртабахаман министр Оздемир Джем. Оцу пачхьалкхехь болх беш ю чергазийн Iилман-талламан центр. Мигранташ бу лоьраш, инженераш, жигара дакъалоцуш бу уьш политикан дахарехь, тайп-тайпанчу партешкахь.\nXX-гIа бIешо чекхдолуш, XXI-ра бIешо долалуш Нохчийчохь хиллачу тIемаша махкахбовла дезийтира вуно дукха нохчийн. Карарчу хенахь уггар яккхийн нохчийн диаспораш ю Малхбузера Европерчу пачхьалкхашкахь: Францехь – 67 эзар стаг, Германехь – 50 эзар гергга, Австрехь – 30 эзар хиллал, Бельгехь – 20 эзар сов, Норвегехь 15 эзар сов. Польшех вехаш ву 10 эзар гегга нохчо. Мелла а жима нохчийн диаспораш еха Европерчу кхечу пачхьалкхашкахь а.\nБританехь а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а доккхачу декъана нохчийн юкъараллаш кхоллаелла бизнес-элитех а, оцу шина пачхьалкхехь доьшучу студентех а. Бу цигахь, махIажарийн статус йоьхуш тховкIело карийнарш а. Дуккха а нохчий беха Канадехь а.\nНохчийн къона чкъор интергаци еш ду, уьш хьакъ доллуш шайна меттиг лохуш бу шайн керлачу юкъараллехь - немцойн бундестаган депутат Бах Белла а, Бельгехь гIалин кхеташонан депутат Исаев Адам а, Канадерчу Торонто гIалин гонан куьйгалхо Тарамов Iадлан а, лоьраш, адвокаташ, дуккха а кхин говзаллаш йолу нах - махкал арахьа дешна а, цигахь шайн карьера йолийна а болу.\nНохчийн диаспораш кхоллаеллачу меттигашкахь болх беш ю дуккха а ассоциацеш а, фондаш а, центраш а, ненан мотт а, къоман гIиллакхаш а диц ца далийта а, тIекхуьучу чкъурана юкъахь уьш даржо а Iалашо йолуш болх беш.\nЕрригевропехула структура – Европерчу нохчийн Ассамблей, Муртазалиев Аслан коьртехь а волуш – мелла а бIаьрга юкъараллин вовшахтохаралла ю, диаспорашца доьзна тайп-тайпан хаттарш кхочуш дан аьтто беш йолу.\nАдаптаци яр, ассимиляци хилар а\nНохчийн а, чергазийн а, кхечу а диаспорийн баккхийчеран чкъор баккъалла а саготта ду бераш а, берийн бераш а къоман орамех хадарна. ТIаьхьенаш, кхечу къаьмнийн культурех дIаийна, ярна кхоьру уьш. И бахьана долуш, Парижехь а, Ниццехь а, Страсбургехь а, Берлинехь а, Венехь а, кхечу гIаланашкахь а кхуллуш ю кIиранан дийнан школаш. Оцу школашкахь Iамадо гIиллакхаш, уьйраш таса гIерта мелла а алсам даймахкаца, кегийхошна шаьш цуьнан дакъа хилар хаийта.\nФранцехь хиллачу теракташа а, Австрехь нохчий лецаро а, Германехь хиллачу байъарша а, Швецехь тIелетарш даро а хаттар кхоьллина: мухIажарийн халонаш-м яц те интеграцица йоьзан аьлла. Аслан Эмиль чехийн политолог а, Прагерчу дуьненан юкъаметтигашкахула Институтан директор а ву, дуккха а шерашкахь нохчашца йоьзна проблематика толлуш волу. Кавказ.Реалиица хиллачу шена къамелехь цо билгалдаьккхира, оьшуш дац аьлла нохчий а, Къилбаседа Кавказера схьабевлла кхечу къаьмнийн векалш а халонаш хьогуш бу Европерчу пачхьалкхашкхаь дIатарбаларца.\n"Нохчийн кегийрхошца къамелаш деш сан кхоллаеллачу ойлано тоьшалла дон уьш европахошна баркалла бохуш хилар, шаьш а, шайн дай-наной а, мухIажарш а цара тIеэцарна оьрсийн-нохчийн тIамех кIелхьарабовла гIерташ болу. Амма нохчех цхьана декъана проблемаш хилла, цхьайолу куьлтуран башхаллаш а (сий лардаран кодекс, халатийтича бекхам бар, Iедалшца юкъаметтигаш лело цалаар, шаьш шайна гIо дан гIертар), исламна экстремизман кепехь маьIна дар а бахьана долуш", - боху политолога.\nБрюсселерчу Схаьйиллинчу университетан профессора, Нохчийчоьнах лаьцначу дуккха а Iилманан белхийн автор йолчу Мерлин Одда Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь тидам тIебахийтира, дукхахаболчу нохчаша вуно дика интеграци йина хиларна, шаьш тIелаьцначу пачхьалкхашна баркалле шаьш хиларна. Амма, цунна хетарехь, тидаме эца деза цхьаберш хIинца а дог Iовжийна бехаш хилар Нохчийчохь хиллачу шина тIамо. Лайначу ницкъбаро, цкъа цул тIаьхьа цхьа дарба ца лелорна а, медицинан а, психологин а реабилитаци ца ярна а, могуш волчу стага лелор доцург леладойта эшам хиллачерах цхьаболчаьрга.\n"Билгалдаккха деза, цхьана декъан гIортар хиларо а, цакхетамаша а кхолайо интерграцин процесс. Масала, 2020-чу шарахь Мангал-баттахь францойн Дижонехь нохчаша лелийнарг. Шайн куьйгашца кхел ян бахара уьш, шайна хетарехь, Францин полицино болх беш дийриг кхачам боцуш ду аьлла. Цу тайпа леларо зен до нохчийн имиджана. И хилам бахьана долуш могIарерчу бахархойн бIаргашкахь тIеман васт хIоьттира нохчийн, - аьлла хета Мерлин Оддна.\nЕвроперчу пачхьалкхашкахь бехачу нохчаша диц ца до Оьрсийчуьра политикан хьал. Иштта, масала, кхушара ГIадужу-беттан 9-хь Страсбургехь Европан Кхеташонан гIишлонна хьалха митинг дIаяьхьира Евробертан масех пачхьалкхера баьхкинчу нохчийн диаспоран векалша. Цара дIасаяржийра леррина кечйина 50 метар йолу сепаратистийн Ичкерин байракх, Нохчийчохь адамийн бакъонаш йохош хиларна тIе тидам бахийтар доьхуш.\nГезгмашин-бутт болалуш Венехь Шварценбергплац майданехь, советан пачхьалкхан салташна хIоттийначу мемориална уллехь дагалецаман мероприяти хилира, йозуш йоцу нохчийн пачхьалкх – Нохчийн республика Ичкери - кхоьллина 30 шо кхачарца доьзна.\nГезгмашин-беттан 19-хь Вена гIалин юккъехь, дуккха а наха дакъалоцуш митинг хилира, Австрерчу нохчийн диаспоро вовшатоьхна йолу. Цуьнан декъашхоша дIахьедира Нохчийчохь хаьржина куьйгалхо а, парламент легитиман цахилар.\nГIадужу-беттан 4-хь Оьрсийчоьнан векалаллашна а, консульствошна а хьалха Нохчийчохь политикан оппонентийн а, Нохчийчоьнан куьйгалхоч критикийн а гергарнаш лечкъор сацор доьхуш дуьхьалонан пикеташ хилира Венехь а, Варшавехь а, Брюсселехь а, Берлинехь а, Ослохь а, ткъа иштта Бернехь а.