Соьлжа-ГIалахь вайначу артистан Бакаев Зелимхин нанас дуьйцу шен вайначу кIантах бакъдерг, хаамийн гIирсашкахь дестош дуьйцург харц хилар а хоуьйтуш\nШолгIа бутт а бу Соьлжа-гIалахь вайначу нохчийн иллиалархочун Бакаев Зелимхан нанас цIаваре сатуьйсу шен тIепаза вайна кIант.\nОцу юкъанна хаамийн гIирсашкахь тайп-тайпана дуьйцура кхета хала долчу кIентан дIаварах.\nПервомайскан урамехь цабевзачу наха тIебеттабелла, машенчу а тоьхна дIавуьгуш гинарш карабора.\nКIанта хаьржинчу артистан некъана дуьхьал долчу деца-ненаца ира лаьтташ конфликт яра доьзалехь, эххар а дов самсадаьллачохь, дIавайна олий а яздора.\nМахкарчу Iедало кIант варах дIахьедар терго йоцуш дитина, политикан гIуллакх дац аьлла, бохуш дора дIахьедарш.\nИ къамелаш даржар а дара а цхьана буха тIера. Нохчийчохь Iедална цатовриг аьлларг, и мел исс чкъурах хьулваларх, кара а веш, царна таIзар а деш, меттигерчу телевизионан эфирашкахь юьхь тIехь мел дерг охьа а доккхуш, мало ца ечу урхалхошна хIунда ца караво нахана юккъера дIавайна стаг?\nНохчийчуьрчу зорбан министро Умаров Джамбулата Бакаев вайна бохуш мохь эхар «сонта хIума ду» элира, цуьнах лаьцна цхьа информаци шегахь йолуш санна, «кесста схьагучувер ву» аьлла, къамел а хадош.\nХууш ма-хиллара, тахана а гучувалаза ву ненан кIант.\nТкъа нанна-м, Бакаева Маликина, гIоли яц оцу «бахарех» я «дийцарех».\nБайначу беттан 8-чу дийнахь дуьйна таханалерачу дийне кхаччалц шен доьзалхочух цхьа а кост доцуш, хьере хилла, лелаш ю кIентан нана.\nВайначу кIентан кхоллам шен тергонехь латточу Маршо Радионо телефонехула хеттарш дира Зелимхан нене, Бакаева Малике.\nЦуьнца хиллачу къамело къастийра бакъо а, харцо а.\n«Юьхьанца массо а агIор дегабаамаш бара сан»\n— Малика, байначу беттан 8-чу дийнахь дуьйна тIепаза вайначу хьан кIантах Зелимах цхьана а кепара кост кхаьчний хьоьга тахханалц?\n— Дера ца кхаьчна, я къайлах а, къулах а, цхьанна а агIор. Кхаьчнехь-м со мел а сапаргIат хир ма яра.\n— ТIаьххьара Маршо Радиоца хьайн хиллачу къамелехь ахь элира, Зелим Iедалан карахь хилча, хьуо саготта а хир яцара, хьайн шеконаш кIентан цхьана продюсерх ю, иза даим а цунна кIел ког туьйсуш хиларна аьлла.\n— И ойла а кхоллаеллера сан. Iедалан карахь хилча-м сапаргIат хир яра со. Цхьммо тешнабехк бина, цхьанхьа Iуьллуш ца хилчхьана аьлла хеташ. Iедалан карахь хилча, тIаьхьабевлла, хьоьвсина, кхи хIуммаъ а дацахь а, могуш-маьрша хирх варий сан иза аьллла хеташ.\nМасане ойла хилира сан. Иштта юьхьанца, цо бина — те цунна и тешнабехк, сил чIогIа цо а цIа вола бахарна, веана а ма варий иза. Ненан дог мичахь ду хууш ду-кх. Массо а агIор дегаабаамаш бара сан. ТIаккха а, Iедалан карахь иза хиларна гIоле хеташ Iийнера со. ХIинца-м бакъдерг аьлча, суна иза мичахь ву а ца хаьа, хIоккхахь, эццахь аьлла.\n— Мел бух болуш ду, цуьнан карахь Москох юхаваха эцна билет дара бохург?\n«Цо дина цхьа вониг хилча, мелхо а суна атта хир дара, ша лехнарг карийн-кх цунна аьлла, IадIа»\n— Делан вазаллора дацара-кх! Со нана а ю, оцу ненал а сов шен кIантах дерг хаа йиш йолуш стаг а ца хета суна дуьненахь, суна вевзаш волу кIант и велахь. И чуьра йоI маре йоьдуш цу дийнахь цIа веана а вара иза. Байначу беттан 6 — чохь веанера иза, 8-чу дийнахь тхойшиъ цхьаьна арадаьллера, банкан карти тIера ахча схьаэца аьлла. Сайна и лело ца хуу дела, вигинера ас Зелим сайца.\nСо ахча схьаэцначул а тIаьхьа «Беркат» олучу базара дIаяха езаш яра. Сбербанкна хьалхха тхойшъ дIасакъаьстина. Зелим, хьо соьца цига дIавогIий аьлча, Малика, хьо цига дIагIо, со тIаьхьо вогIур ву элира цо. Ас ма дарра боху, сан и лачкъон йиш яц оцу кIантах дерг, Далла гуш ду-кх дерг.\nСуо цунах шекхилча, ас иза ара а воккхур ма вацара, я цо дина цхьа вон хIума хилча, со цунах шек а хир яра, мелхо а суна атта хир дара, ша лехнарг карийн-кх цунна аьлла, IадIа.\nХIокхо (Зелима) хIара дина-кх аьлла, цхьаммо сайга схьааьлча а, паргIат хир яра со… Иштта дIасакъаьстира тхойшиъ. И Сальмира (нохчийн йишлакхархо Зубаирова Зарема) йолчу а вахана, схьавогIу хьуна, хье а ца луш элира цо соьга.\nНекъал дехьа болх беш ю иза. Юха базарара схьайогIучу ас телефон дIатуьйхи Сальмире, Зелим вуй хьо йолчахь, хоттуш. Вац, цо телефон тоьхна хиллера, суна ца хезнера, со лакха чохь яра эли цо. Эсмэс еанера соьга цуьнгара, эли цо, со тIекхоччуш ву аьлла, кхи схьа а ца кхечи, юха ас телефон дIаеттарх, цо кхи схьа а ца ийци соьгара элира цу йоIа а.\n«Цхьанхьа иза ву аьлча а, суна доккха хIума-м хетар дара»\nТIаккха Зелиме телефон етта ас, буьйсанна 12 сахьт даллалц йитти а ас телефон, оха массара а хьийзи горгали. ДIайоьдура, жоп ца лора. 12 сахьт даьллачул тIаьхьа цуьнан телефон дIаяйина яра.\nТIаккха сан марвашас «дIаялахь а, Малика, са ма гатдехьа, эцца доттагIий болчахь хир ву», элира. Цкъа а хилла ма дацара ас телефон дIатоьхча, цо суна жоп ца делла. Цхьана сахьтанна соьга сагатдайтина кIант вац иза. Иштта дIасакъаьстина дар-кх тхо. Кхи цунах хилларг хIун ду суна ца хаьа. Цхьанхьа иза ву аьлча а, суна доккха хIума-м хетар дара. Къайлах сайга цо телефон тоьхна хилча-м, хIетте а ас хоуьйтур ма дара Iедале даьккхина а. Цара-м шаьш тIаьхьадевлла хьовсуш ду боху.\n— Малика, кеп-кепарчу хьасташа яздора шайн материалашкахь, Зелиман доьзалехь конфликт яра иккхина, ма-дарра аьлча, деца ийгIина вара иза бохуш дуьйцу…\n«Шайгга-шайгара дIа дийца-м дуьйцу наха, дийца дуккха а хила-м хили нехан цунах»\n— Бакъ дац, бакъ дац! Цхьанна а агIор и бакъ дац. Цу дийнахь Зелим цIа веана, сайн цхьацца гIуллакх а дайтина, и йоI дIайигале, уьйтIахь цхьацца дезарш дан деза хьан, сан хьоьга дайта дукха гIуллакхаш ду хьуна, хье ма лолахь аьлла, дийхира ас Зелиме.\nМалика, суна хаьа, со дIавогIу цо а аьлла, иштта дIасакхъаьстина ма дара тхойша. Айса араваьккхина вигина а ма варий сан иза, ша ваха лууш, шен лаамца араваьлла а вацара. Дечу гIуллакхна юкъах а ваьккхина, айса вигина вара иза.\nЦхьана агIор, цкъа а оцу деца а, я соьца а цхьана а агIор конфликт хилла ма яц тхан, я доьзалехь а. И бакъ дац! Шайгга-шайгара дIа дийца-м дуьйцу наха, дийца дуккха а хила-м хили нехан цунах.\n— Зелим вайначул тIаьхьа полицига орца маца даьккхира ахь?\n— Марзоша а цхьаьна, жимстаг ма ву иза, дIасаваьлла хир ву, ахь стенна гатдо са, схьавогIур ма ву иза сайга баьхча, со дIаIийнера. ТIаккха цо ша 10- чохь Москох хила везаш ву аьллера, «Фабрика звезд» проектехь дакъалаца кехаташ чу деллера цо.\nШолгIачу Iуьйранна сан цIийнда, Зелиман да Москох вахара. Хаа а ца хоуьйтуш дIавахна-кх иза аьлла хетта. Ас боху, хIан-хIа, вахана хир вац иза, ца олуш, я ваха ваьхьар а вацара соьга ца олуш муххале а. Хьанна хаьа, шайтIано корта хьовзийна а, 10-чохь ша цигахь хила веза бохуш а хилча, дIаваханий-те иза аьлла, ладогIа вахара кIентан да шолгIачу дийннехь Москох.\nМоскох кхаьчна ца хиллера Зелим. Юха цул тIаьхьа со балхара чуеача, сан я Ватс Апп яц, я Интернетца а сан бала а бац, сан дац-кх социалан машанашкахь хан яйар. Сан маьрйишин йоIа а, сан вешин йоIа а буьйсанна 12 сахьт долучу хенахь ду-кх и, ссылка гайти-кх интернетехь, Зелим вайна аьлла яздина.\nСо оцу сохьта полисхойн декъе яхара, тхуна уллохь ю иза, Ленинск кIоштан полици. Цу чуьрчу кIанта тховса буьйса ю, кхана Iуьйранна юхайолахь аьлла, цул тIаьхьа юха а яхана, дIахаийтир-кх ас кIант вайнийла.\n— Хьан дIахьедар полицехь чуийцирий?\n«ХIинца шаьш тIаьхьадевлла, хьовсуш ду-м боху Iедало а»\n— Ийцира. И буьйса дIа а яьлла, шолгIачу дийнахь сан де дацара лела а, чу-ара яла а, цундела кхолгIачу дийнахь яхара со юха а полици, тIаккха тергоне ийцира сан кехат.\nСо дукха йоьхна яра, цецъяьлла а яра со. Нахана — м дуккха а хIуманаш тIехIуьттура, делахь а, сайн кIантах сайна хIуммаъ а гучудаьлла цахиларна, цхьанхьа а юкъахь а иза хилла воцу дела, цецъяьллера со. ХIинца шаьш тIаьхьадевлла, хьовсуш ду-м боху Iедало а.\n— Шаьш лехамашкахь а ду, хIара дина, важа дина, иза левина аьлла а, Iедало хоуьйтий хьуна шаьш бечу талламах?\n— ХIаъ, хоуьйту. Селхана юха а соьгара телефонан лоьмар йоьхуш бара оцу Сальмирин, шаьш тIе а кхойкхур ю иза, цхьацца хеттарш а дийр ду, бохуш. Цхьа а бехкеван суна хаа-м ца хаьа, хIунда аьлча, цхьана а дена цо тешнабехк бина боцу дела, иза цавезарш дера хилла хир бу. Делахь а, сан кIантах лаьцна дуьйцурш а, яздийраш а, уьш бакъ-м дац.\nСуна сайн кIант наханачул а дика вевза. Тхо цхьана чохь, цхьана кертахь Iийна ду, иза цIера ваьлла яьккхина хан йоцург. Заочно деша а доьшуш, дIа-схьа лелаш вара Зелим.\nАдамах тIех тешаш а вара иза. Сил чIогIа адамах тешарна дакъаза вер ву хьо, Зелим, ма теша нахах, адамах оццул тешаш ма ца хуьлу, олура ас цуьнга.\n— Малика, социалан машанашкахь яздо, хьан лерах а кхетта хила тарло, Зелим шуьшиъ дIасакъаьстинчу Первомайскан урамехь цабевзачу наха машенчу тоьхна, дIавуьгуш гина бохуш…\n— Интернетчохь дийцар доцург, суна цунах хууш хIума дац, цхьана а агIор. Интернетчохь хIуъа а дица а дуьйцу, тхоьгара къамелаш дац уьш. Iедалехь болучаьрга ас ала а аьлла, тхан цIийнера дац и хабарш, я тхуна хууш хIума а а дац аьлла. И дуьйцурш совцо тхан йиш ма йоций.\n«Сан аз цуьнга дIакхаьчча, цо сайна орца кхачор ду аьлла догйовха-м ю со»\n— Малика, ахь боху Iедало лохуш а ву, болийна талламаш а бу. ХIетте а, кху деношкахь Ватс Аппехула кхайкхамбо ахь мехкан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, гIо доьхуш. Полисхоша лоьхуш а хилча, хIунда юьйлу хьо Кадыровга?\n— КIентий байначу наноша а и тайпа кхайкхамаш бо дела орца дийхира ас а. Цкъа, аьлча хIун дара-те, ца аьлча хIун дара-те, бохуш, Iийра со. Вуьшта, цхьаммо а хьехна дина-м дацара ас и.\nЭхь хеташ, ийзалуш а Iийра со цхьана юкъахь, сан боцург а бала боцуш хир вац-кх иза аьлла хеташ. Наха-м ма кхайкхадо шайниг, хьо я сагIа доьхуш а яцара сайга йишас, вашас аьлча, иштта бIобуьйлир-кх сан. Кхи цхьана агIор Зелим гучуволуш а ца хилча, я кхочуш цуьнгара кост а ца хилча. Кадыров нахана гIо кхачош а ву, ур-атталла кхечу пачхьалкхе а кхочу цуьнан куьг.\n— Хьан аз цуьнга дIакхаьчний?\n— Сан аз цуьнга дIакхаьчча, цо сайна орца кхачор ду, аьлла, догйовха-м ю со. ДIахазахь, орца ца доккхуш, сан кIантах хилларг хIун ду ца хууш иза Iийр воций а хаьа суна.\n— Тахана хьайн кIант Зелим маьрша-паргIат хилча, хьайца зIене ца волуш иза Iийр вацара аьлла хета хьуна?\n— Хета! Дера хета-кх!


"Оьзда боцчу нахана" нитташ биттина Тбилисехь\nГуьржийчохь дуьххьара дIаяьхьа леринчу гей-парадах ца кхийтира Тбилисера керста нах. Цу парадана новкъарло ян арабевллечу наха гейшна а, лесбиянкашна буй-тIара а деш, нитташ биттира. Ур-атталла, полици а лара ца елира, эргIадбаханчу нахаца. Чевнаш хилла 20 гергга нахана.\nЮьхьанцара, «Башха хилар» цIе йолу гейшна, лесбиянкашна гIортор еш йолу организаци, делкъал тIаьхьа сахьт даьлча и парад гуьржийн парламентана хьалха дIаяхьа дагахь яра. Амма иза йолаялале, «оьздангалла ларъярехьа» болу нах гулбеллера цигахь. Царна юкъахь динан дай а бара, шайца, вевзаш волу Мкалавишвили Басил а. Йегован тешашна дуьхьал тийсаваларна чувоьллина латтийна иза.\nЦуьнгахь а, цуьнца гулбеллачаргахь а нитташ бара, оьзда боцу нах дIасалахка беана. Баьхкинчу нахана баркалла элира цо, «гомосексуалисташна доьхьал ниттийн революци йоккхур ю вай», аьлла.\nТахханехь, юкъараллехь талламаш бечу «Левада-Центро» хааме даьхна, шаьш оцу хаттарехула динчу хеттарийн жамIаш. Царца а догIуш, Оьрсийчура юкъараллехь цу тайпа нахана тоха собар дац. Хьалха динчу хеттаршкахь санна хIинца а, дукхах болчара аьлла, уьш оьзда боцу а, коьрта телхина а нах бу. 12 процент нахана бен ца хета, гомосексуалистийн кхечу нехан санна бакъонаш хила еза аьлла.


Бож-Iелин "бIов" дека Берлинехь а, Венехь а, Парижехь а...\nГIадужу-бутт 23, 2012\n"Бож-Iела" спектаклан скриншот.\n„Бож-Iела“ спектаклан кийсакаш а, цу чура декъашхой а, церан башхаллаш а ца евзаш цхьа а стаг хир вац, ткъе итт шарел баккхийха болчу нохчашна юккъехь. Ткъа цу спектакл юкъара забаре аларш-м тоххарехь, ша-ша девлла, нахалахь лелаш ду, кицанийн, куц-аларийн кепе а девлла, классика а хилла.\n„Ламанна, аренна юккъехь бIов!“ масала, Бож-Iелас дукха шен шовкъ хьалаяьлча олуш хилла долу. Я Бабацис аьлла долу дешнаш: „Делахь, Бож-Iела, эцца буракаш тIе схьавеънехь, карор ма яра хьуна со“. Иштта кхин дIа дерш а.\nДукха хан йоцуш Берлинехь нохчийн культуран кхерчахь Бож-Iела спектакле хьовса баьхкинчу нохчийн мухIажарийн вуно чIоIга самукъадаьллера массех вайнехан чкъурана уггаре а дукхаезаш хиллачу спектакле хьовса шайн аьтто баьлла. Ткъа и аьтто баьккхинарг Белгера „Европера Нохчийн театр“ цIе йолу тоба яра.\n2008-чу шарахь Белгерачу Ойпен гIалахь цигахь вехаш волчу Шерипов Эмилхана вовшахтоьхнера и тоба. Иштта вайна массарна а девзачу гIайгIанечу бахьанашца нисделла, Европерачу пачхаьлкхашкахь, мохо гIа санна, дIасакхийсина могIарера нохчий хилла ца Iаш, вайн къоман исбаьхьаллин тоьлла хилла болу векалш а хилар.\nЦкъа мацах нохчийн театран цIеяххана актераш хилла болу нах а бу царна юкъехь дукхаъ. Нохчийн къоман артист, Станиславскийн цIарахчу пачхьалкхан премин лауреат волу Гайтукаев Ахьяд, масала. Я нохчийн хьакъболу артисткаш Минкаилова Зулай, Радуева Зураъ .\nИ цIеяхнарш берриш а Белгехь бехаш бу. Ткъа Германехула, Францехула, Австрехула, Нидерландашкахула баьржина беха иштта цхьа могIа кхин болу исбаьхьалллин белхахой- нохчийн опералакхархо Хасанов Зайнди, масала, я мукъамча Димаев Iамарбек, Нурадилво Ханпашан цIарахчу театран актер хилла волу Магомадов Майрбек я театран а, кино а актриса Давдиева Фатима. Кхин а , кхин а шорта.\nУьш берриш а „Европерачу Нохчийн Театран“ тхов кIелахь вовшахтоха каделира Шерипов Эмилханан. Шен чотах хIусам а, театран оьшуш йолу декорацеш а, кхин дIа мел болу гIирс а вовшах а тоьхна, дIаболийра цуо Европерачу нохчийн исбаьхьалхойшца болх, аренца, Даймахкана генахь бехаш болу эзарнаш нохчийн театран гIоьнца мукъане цхьажимма а цу Даймахкана герга бахкон Iалашонца , куьлтурин а, исбаьхаллин а гIирсашца церан ДегIастанца а, шайн орамашца а йолу зIе ца хадийта лууш.\nШа кхоьллинчул тIаьхьа даьллачу масех шарахь и театр гастролашца Европехь нохчийн бехачу массо а пачхьалкхехь хилла ала мегар ду. Берлин, Антверпен, Париж, Страсбург, Гамбург, Копенгаген- шуьйра ю цара динчу некъийн географи, карарчу хенахь нохчий бехачу меттигийн географи санна.\nАла а оьший те тIаккха, уьш дIакхаьчча-кхаьччехь театр а, цуо гойтуш йолу спектакалаш а муьлхачу марзонца, самукъадаларца, амма иштта цхьана сирлачу гIайгIанца-маццахехь дIаяьханчу машарерачу Нохчийчоьнах болчу дагалецамийн сирлачу гIайгIанца тIеоьцу наха бохург?\nТамаша а бац. Даймахкана геналлехь бехачу нехан садуткъало заманца, нохчийн эшаршна а, нохчийн театрана, къоман исбаьхьаллийн муьлхачу а кепана сагатдалар, цаьрга сатийсар а алсам долу. Ткъа иттанаш шерашкахь дуьйна классика а хилла дIахIоьттина йолу хьалхалера спектакалш гойтуш хилча-м тешна а зовкх болу цу нахана.\nЕвроперачу нохчийн театран репертуарах лаьцна аьлча, цара дукхахьолехь шайн суьйре шина декъах лаьтташ хIоттайо. Хьалхарчу декъехь гойту театран коллективо керла хIоттийначу белхийн кийсакаш.\nСуьйренехь дакъалоцуш хуьлу дукхахьолехь нохчийн пондарча а, мукъамча а волу Димаев Iамарбек а, шен ден Димин Iумарин хиллачу пондар тIехь нохчийн мукъамашца гулбеллачеран догдашон хууш волу.\nИштта опералакхархо Хасанов Зайнди а хуьлу, нохчийн шира иллеш олуш. Ткъа шозлагIчу декъехь театран белхахоша гойту массарна езаш а, евзаш а йолчу „Бож-Iела“ спектакал.\nАла догIу, „Европера Нохчийн Театр“ еккъа цхьа классикан кхетамехь йолу театр яц, иза дукхаъчу тайп-тайпанчу исбаьхьаллин жанрийн синтез ю, мукъамех а, хореографех а, драматургих а, иштта сарташдахкаран исбаьхьаллех а лаьтташ йолу. Цул совнаха, нохчийн мотт ларбаран а, кхиоран а тушпхьа ю иза. Цуьнан и амалш, и башхалла а ю дозанал арахь, къоман исбаьхьаллех хьоьгуш бехачу нахана и театр сел пайде а, оьшуш хуьлийташ ерг.\nЦул совнаха, цу театро аьтто ло меттигерачу, Европерачу бахархошна, ша-башха нохчийн культура йовзийта а, царна иза герга ялон а. Амма иштта шерашкахь шайн говзалла иръян а, иза нахана гайта я шайна шаьшна хьалха талла а йиш йоцуш, исбаьхьаллех хаьдда, мухIажарийн дахар дIахьош хиллачу нохчийн культурин векалшна а ду иза мехала.\nТкъа иза, шаьш шайн дахар дIаделлачу говзалла лелон йиш йоцуш шерашкахь баьхначу иттанашна нохчийн исбаьхьалхошна вуно мехала хIума ду.\n...Ткъа цу юкъана Бож-Iела, сонталлех воьттина волу Бож-Iела хIилланечу Маймица а, мекарчу Сутарбица а цхьаьна, гIел ца луш, кхин дIа а Европин гIаланашкахь шайн къоман исбаьхьалийна сахьога бехачу нохчийн самукъа а доккхуш, шен некъаш деш ву.


"Ца оьшу и ламаст дIадаккха – гIиллакх ду иза". Ловзаргахь герзаш кхийса ца магадо гIалгIашна\nГIалгIайчохь дихкина зуда ялийначохь герзаш кхийсар а, некъан бакъонаш йохор а. Оцу шина бахьанах дукха нах ле.\nДеношкахь Несаран кIоштан Къанойн кхеташоно Iеламнехан хьехамца сацам юкъабаьккхина ловзарга баьхкинчу нехан, хьешийн дахар кхерамна кIел дуьгучу хIусамдайшкара гIуда доккхур долуш.\nХIинцачул тIаьхьа нускал эцна йоьлхучу машенийн кочарахь хила йиш яц йиъ машен бен. Хьалхарчу машенахь хила беза молла а, тайпан къаной а, шолгIачунна чохь – нускал а, цуьнан марзхой а, кхоалгIачунна чохь – кегийрхой. ЙоьалгIачу машенахь бахка беза бараман дай, цара тергалдан деза кочар.\nНизам дохийначарна къаноша къастийна гIуда ду 50 эзар сом, иза дIакхачор ду мисканашна.\n"И сацам ша-шаха юкъабоккхуш бац. Лайначу баланаша юкъабоккхуьйтуш бу. Тхо долчохь некъан бакъонаш кIезиг ларйо, ловзаргахь муххале а. Цундела Iеламнаха сацам бина ишта лелар емалдеш. Хаьттина маьждигашка лелачу нахе, дагабевлла массаьрца," – дийцира Кавказ.Реалиига ГIалгIайн къоман тайпанийн кхеташонан куьйгалхочун декхар ханна кхочушдечу Беков Мурада.\nБековс бахарехь, цуьнан юкъаралло яртийн администрацешка а дехна ловзар долчу хенахь некъан низам лардан ницкъаш арабахар.\n"Сацамо беана пайда бу хIинцале а хаалуш: тIаьххьара кIиранде зен-зулам доцуш дирзира махкахь. Дика бира шайн болх Iедалан ницкъаша а. Со реза ву, шега аьлларг кхочушдеш къам ду тхайниг", - элира Бековс.\nЮкъараллин цхьа дакъа реза ду къанойн сацамна.\nГIиллакхехь дара, зуда ялор массарна а хаийта, шозза-кхузза топ кхуссуш, и зуда хIинцачул тIаьхьа шайн нус юйла хоуьйтуш.\n"Герзаш кхийсар – иза хиллачуьнца дуьстича, дестийна ламаст ду. ГIиллакхехь дара, зуда ялор массарна а хаийта, шозза-кхузза топ кхуссуш, и зуда хIинцачул тIаьхьа шайн нус юйла хоуьйтуш. И бехкам бохош меттигаш йогIур ю, шеко а яц, амма гIиллакхе доьрзур ду тIейиллина кеп лелор. Зуда ядош дара хьалха, иза Iедалх кхоьруш дитина моьтту цхьаболучарна, иза бакъ дац – Iеламнаха дечу хутбанаша, имамаша кхетийна халкъ зуда ядор АллахIна товш некъ боцийла. Со дуьхьал ву зуда ялош кегийнах машенашца къийсабаларна, цо бохаме кхачабо нехан самукъане барам" – аьлла хета юкъархочунна Балаев Баширна.\n"Дерриг а оьзда хила деза, со реза ву бехкамашна. Билгалваьккхинчу стага цкъа-шозза кхосса мегар ду топ – кхин ца оьшу", - элира кхечу вахархочо, Бекмурзиев Мусас.\nЛовзаргахь герз кхоссар дехка мегар дац\n, аьлла хета "Оьрсийчоьнан гIортор" цIе йолчу юкъараллин регионерчу лидерна Оздоев Мохьмадна.\n"Ца оьшу и ламаст дIадаккха – шира гIиллакх ду иза. Фейерверк гайтар санна. Кхин ду барамал совбийлар, герзаш тIех дукха кхийсар, маса тоьпаш лелор. Иштаниг сацо Iедал ду, полици ю, мухха а елахь а", - боху Оздоевс.\nКавказан истори толлучу Iилманчаша дийцарехь, ловзаргахь тоьпаш кхийсар дукха хенахь лаьттина ламаст ду.\nЦуьнан бухехь ду вон алмасаш дIалохкуш, нускал Iалашдар, цаьрга ловзарна зен цадайтар\n"И ламаст схьадалар вай дийцича, алмасех нах тешачу заманахь, нускал Iалашдеш хилла царех, уьш дIалохкуш хилла. Кавказера юкъараллаш оцу ламстаца къийсаелла, зуда ядорца а, цунах мах баларца а санна, дехха шерашкахь гIуданаш деттарца а, кхечу бехкамашца а ", - элира Кавказ.Реалиига Оьрсийчоьнан Iилманийн академин Цивилизацин, регионийн талламийн центран бехлхахочо Нефляшева Наимас.\nДеккъа цхьана Гезгамашин-беттан 21-чу дийнахь ловзаршкарчу кочарша некъан низам дохийна 85-зза.\nБеков Мурадна хетарехь, адамаша дита мегаш ламаст ду ловзаргахь герзаш кхийсар. Дукха бу цунах зулам девлла меттигаш.\nГIалгIайчохь ловзаршкахь бохамаш хилла масалш вуно дукха ду. Дукха хан йоццуш некъахьовзам иккхира ловзарца боьзна – кхочарахь йоьду машенаш вовшахкхетта, велира кхо стаг. Деккъа цхьана Гезгамашин-беттан 21-чу дийнахь ловзаршкарчу кочарша некъан низам дохийна 85-зза.


«Терек» – «Крылья Советов» – 2:0\n7 апреля в 15:29 (2010 г.)\nПремьер-лигин командашна юккъехь Россехь хьалхеяккхаран чемпионатан 4-чу туран матчехь Соьлжа-ГIалара «Терек» левзира Самарерчу «Крылья Советов» командина дуьхьал. Лазийна акхаро шозза кхераме ю олуш, цхьа кица ду. Оцу акхарочун метта Самарера «Крылья Советов» команда ю ала мегар дара. ХIунда аьлча С.Билимхановн цIарах йолчу стадионе уьш вайн республикан коьртачу командина дуьхьал ловзале церан чоьтехь цхьа а очко яцара. Шаьш дIаяьхьначу кхаа а матчехь ийшира уьш, цундела команда турниран таблицехь тIаьххаьрчу меттигехь лаьтташ ю. Оцу командина юккъехь хуьлуш долу ловзарш, даима а дукха тIелатарш долуш чекхдовлура. И бахьана долуш, цара вовшашца цкъа а очкош екъна яц. Россин хьалхеяккхаран чемпионатехь «Терек» «Крылья Советовца» ялхазза левзина, левзинчу матчашкахь кхузза тола а тоьлла, кхузза эша а эшна. КIиран дийнахь хилла цхьанакхетар церан ворхIозлагIа дара. Болельщикаш тешна бара и цхьаьнакхетар дукхачу тIелатаршца чекхдериг хиларх. Цундела стадион болельщикех йоьзна яра.\nМатч шайн тIелетаршца дIайолийра Соьлжа-ГIаларчу футболисташа, шаьш оцу ловзарехь толам боккхург хилар дIа а хоуьйтуш. «Терекехь» къаьсттина дика ловзарца билгалбевлира: Бракоманте Эктор, Георгиев Благой, Кобенко Андрей. 19-чу минотехь Кобенкос шега хьажийна буьрка тIех хаза Бракомонтес коьртаца чутуьйхира. Цул тIаьхьа, 34-чу минотехь Георгиевс дукха нийса елла пас Эктора шозлагIа а чутохарца хьешийн дог дохийра. Счет 2:0 йолуш чекхъелира хьалхара тайм. Командаша садаьIначул тIаьхьа хьешийн гол тоха масийттаза аьтто бара. Хьешашна юккъехь буьрка тоха карзахе вара дукха хан йоцуш халха Россин вовшахтоьхначу командина декъашхо хилла волу Савин Евгений. Цо тоьхна буьрка кевнна уллехула йолура я «Терекан» вратарь Дикань Андрей дика ловзура. ШолгIачу таймехь юккъе ваьккхинчу Спавлеца мIаргонехь дог дохаза делира нохчийн болельщикийн. Цо, защитникаш тергал а ца беш, тоьхна буьрка Андрейс нисса кевна сиза уллехь схьалецира. Хьалхарчу таймехь хилла счет кхин хийца ца луш, чекхделира цхьаьнакхетар. Мехкан чемпионатехь шолгIа толам баьккхира вайн махкахоша.\n10-чу апрелехь 5-чу туран матчехь Соьлжа-ГIалара «Терек» Москвахь меттигерчу «Спартак» командина дуьхьал ловзур ю.\nВайн футболъезархошна довзийта лаьа кхечу командин жамIаш: «Амкар» (Пермь) – «Сибирь» (Новосибирск) – 3:1; «Анжи» (Махачкала) – «Алания» (Владикавказ) – 2:0; «Спартак» (Нальчик) – «Ростов» (Дона-тIера-Ростов) – 5:2; «Томь» (Томск) – «Спартак» (Москва) – 2:2; «Сатурн» (Раменское) – «Рубин» (Казань) – 0:0; «Локомотив» (Москва) – «Динамо» (Москва) – 3:2.


Франци --Зуламхой лохуш бу полисхой, 8Деч2015\nФранцехь хIинца а дIадоьлхуш ду Charlie Hebdo журналан кхерчахь I2 стаг вен а вуьш, кхин II-тана чевнаш а еш кхаари дийнахь динчу зуламан талларш. Сахиллалца коьртачу шахьарахь Парижехь, цуьнан гуонашкахь а жураналан редакцина тIелеттарш лахаран операци яра меттигерчу Iедалхоша дIахьош.\nПолицерчу хьостанаша баржийначу хаамца, цу тIелетарехь дакъалоцуш хилла ши ваша, 32 шо долу Куаши Шарипий, 34 шо долу Куаши СаIидий. Иштта царна гIо деш хилла аьлла лехаме велла вара I8 шо долу Мурад Хьамид, амма иза полицина тIе вахана, шен бехк бацар дIахаийта – цуо дийцарехь, и зулам дечу хенахь иза ишколехь хилла.\nЗуламхоша тIелатар дина долу сатирикан журнал Парижерчу II-чу кIоштарчу цхьана хIусамехь редакцйи йолуш ду. И журнал дуьххьара 2006-чу шеран чилла баттахь дуьненна а гIарделира, цуо Мохьмад пайхамарна, Дела салам хуьйла цунна, кхардаме карикатураш зорбане яьхча.\nАла дашна, и караикатураш журналан белхахоша ехкина яцара хIетахь, мелхо а, ала мегар долуш Charlie Hebdo журналан белхахой дуьненчохь цу хенахь шуьйра яьржинчу карикатурийн скандалан цинцаш лахьон гIоьртира, хIетале Малхбузерчу Европера тайп-тайпанчу пачхьалкхашкарчу хаамийн гIирсаша цхьаммо вукхунна тIаьхьа зорбане даха кхиина долу и кхардаме сарташ шен агIонашна тIе а тоьхна.\nОццу Францехь а Charlie Hebdo журналал хьалха и карикатураш зорбане яха кхиинера France Soir газета. Ткъа йоллане и карикатурийн скандал хIетталца цхьанна а башха ца девзачу Данерчу Jyllands-Posten газетехь уьш дуьххьара зорбане яларца а, и бахьана долуш бусулба наха протестийн акцеш дIаяхьарца а йолаелира.\nХIинца, цул тIаьхьа 8 шо даьлча, цу IалагIожан йилбаз-мохь иштта къаьхьачу кепехь тIаьхьакхиъна ала мегар журналан белхахошна. Вийначарна юккъехь ву журналан коьрта редактор Шарбонье Стефан а, комиксийн автор Кабу Жан а, цхьа могIа а кхин а мехалчарех журналан белхахой а.\nДоллу дуьне а цецдаьккхина долу и зулам динарш билгал мича Iалашоне кхача лууш хилла бохург кхеташ дац. Хьалхарчех верси – и карикатураш зорбане яхарна бекхам бан лаар ду. Зулам дечу хенахь тешаша къайлаха яьхначу видеородикаш тIехь гуш а, зхезаш а ду юхь тIе тутмIаьжигаш йоьхкинчу, герзах воьттинчу шина стага „АллахIу Акбар!“ бохуш мохь бетташ. Иштта цхьаццаболчу тешаш чIагIдо, цу шиммо шаьшшиъ Йеменерчу аль Къаидан декъара ву аьлла бохуш.\nМухха делахь а, бусулба динан цIарах лелачу радикала хьежамаш болчу нехан кхетамашкахь а, церан дуьне а, шаьш а гарехь вуно тамашийна а, йоккха шаьш шайна идентификаци яран кризис хилар а, царна шайн дин вуно чIома гуш хилар а гойту цу бохамо, аьлла хеташ бу аналисташа. Европерчу стратегикаллин талламийн институтан Iилман белхочунна Асхабов Хьамзатна хетарехь, бусулбачийн керлачу чкъурана ца хаа я ца лаьа шайн бакъонашкахь низамаш хоршехь къийса, царна деррига а герзанца къастон аттоха хета.\nАсхабов Хьамзат: „Вайн массеран а масала Делан Элча ву, Делера салам-маршалла хуьйла цунна. И хIума цара цунах лаьцна карикатураш йинера аьлла дина делахь, цуо шен дахарехь цул дуккхаъ халоха хIумнаш лайна, цкъа а тIаьхьа бекхамаш а ца бина цуо. Ма-дарра аьлча, и журнал башха наха доьшуш а дац, я цуьнан йоккха тираж а яц. Цара иштта и Делан Элча сийсазвеш сурт диллина хилча а, уьш баъйа а ца боьлхуш, церан редакци хьалха цхьа пикет йина, я митинг йина, низамца шайн бакъонашкахь цу наха къийсина хиллехь, царна Iедалера а гIо хир дара, тхан дин ду сийсаздеш ерш, тхан ойланаш а, хьежамш а бу хьоьшуш берш олуш болх бинехь цара. Амма цунна метта и санна болчу зуламхоша я цхьанхьа цхьаъ оьккхуьйту, я иштта хIинца санна герзаш детта, бехке ца бехке ца къастош“.\nЦхьанна а кепара бакъдан йиш йолуш я кхетам болчу наха тIеэца йиш йолуш хIума дац Парижехь Charlie Hebdo журналан белхахошна тIехь йина йолу къизалла аьлла тешна ву политолог Асхабов Хьамзат. Мелхо а, маьршачу нахана а, царна юккъехь иштта бусулба нахана а вуно доккха зулам лору цуо иза.\nЦу юкъана Евробертан пачхьалкхашкахь кхаарин сарахь дуьйна байъинарш дагалецаран а, цеарн сидйлара а акцеш ю дIайоьлхуш. Берлинехь а, Стокгольмехь а, КопенхIагенехь а, Венехь а меттигера нах арабевллера спонтанечу демонстрацешка, карахь чIурамаш а долуш, „тхо а ду Charlie Hebdo журналера“ боху йозанаш долу транспоранташ а лаьцна. Царна юккъехь дуккхаъ бусулбанаш а бу, шаьш Парижехь хиларг санна долу зуламаш емал деш хилар а. Шаьш цу кепарчу талорийн декъа ца хилар а гайта арабевлла.\nФранцехь а, Германехь а, Австрехь а уггаре а лакхара терроран кхераман тIегIа дIакхайкхина Iедалша. Полицин ницкъашца лардан долийна цу мехкашкара зорбан цIенош а, редакцеш а. Иштта вуно дукха Iедалхой бу дукханах гуллучу а, туристаш лелачу а майданашкахь къепе ларйан арабевлла.\nАла догIу, Charlie Hebdo журналехь кхаари дийнахь дилина тIелатар кху тIаьхьарчу ткъо шарахь уггаре а къиза а, йоккха а теракт хилла дIахIоттар. ТIаьххьара цу кепара зулам Францехь I995 шарахь хиллера, хIетахь Парижерчу метро чохь экхийтар дина вийра 8 стаг, I79 стагана чевнаш а йира.\nОьрсийчоьнан ФСБ-но дайтина зулам 45 %


Кадыровс паччахье дехар дина, Урдунерчу инарлан Iуналла де аьлла\nДечкен-бутт 04, 2019\nУрдунерчу паччахьца Iабдулла ШолгIачуьнца зIене ваьллачу Кадыров Рамзана дехар дина цуьнга нохчийн диаспоран векална Башир Мухьаммадна оьшу гIо латтор. Инарлан чинехь лаьттинчу ИсмаьIал аш-Шишани Мухьаммад Баширна йиттина байначу беттан тIаьххьарчу деношкахь, буьйсанна Заркъехь цуьнан хIусам чу а иккхина вевзашвоцчу зуламхочо. Бехке ву аьлла, шеконаш кхоллаелла шолгIачу дийннехь лецира полицино зуламхо.\nМаршо Радионо яздира, нохчийн диаспоран декъахочунна, инарлана, Урдунехь мэр а лаьттина, юьртбахаман министраллан урхаллехь хиллачу ИсмаьIал аш-Шишани Мухьаммад Баширна кIелоярна шеконашца Заркъа гIалахь дIалаьцна цхьа стаг аьлла.\nБайначу беттан тIаьххьарчу деношкахь тIелатар динера ИсмаьIал аш-Шишанина. Буьйсан юккъехь 74 шо долчу инарлан хIусам чу а иккхина, цунна йиттинера вевзаш воцчу зуламхочо. Дарбан цIийне валийнера къано чолхечу чевнашца.\nБайначу беттан 29-чохь хаам хилла, полицино бехке ву аьлла, цхьа стаг дIалацарх. ЦIарца вуьйцуш вац тIелатархо, амма хааме даьккхина хьалха а оццу зуламашна кхеле хIоттийна иза хилар.


Ши калуо (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nШен воккхахволу накъост Дога волчу веънера цхьана суьйрана Хьамзат, луьйшолуш, самукъа а доккхуш, кIеззиг хан яйа дагахь. УьйтIахь цхьацца дезарш деш дIасауьдуш лелаш Догин кхиъна яьлла йиша ТIаус яра. РагIу кIелахь лаьтташ болу паднар тIехь когаш тIе хIума а тесна, суьлхьа хьовзош хиъна Iаш кхеран нана Балука а яра. Хьамзата цуьнан хьал-де хоттушехь, цIийна учи тIе кхунна дуьхьалваьлла, Догас хIара ша Iаш волчу цIа чу вигира. Дикка Iийра хIара шиъ, хилларшлелларш дуьйцуш. ТIаьххьара а, Дога меттахвелира, шаьшшинна ТIаусига чай даийта дагахь. Амма иза юха чу ван хье а велча, арахь цхьа гIовгIа а яьлча, хIун ду-теша аьлла, Хьамзат а аравелира.\nКхунна хьалха хIоьттина сурт иштта дара: рагIу кIелахь, Балукина резавоцуш, бартбетташ Дога вара. Лулара кхеран гергара цхьа йоI яра шен ненаца, бехкала а яхана, лаьтташ.\n– Хьуна ца хууш ма ца яхана иза, – бохура Догас шен нене. – Стенга яхана иза? Хьаьнга яхана? Схьадийца! – бохуш дов дора цуо.\n– ДIавалахьа, кIант! Ахь соьга хIун де боху?! Соьга хаьттина яхана иза кхин?! Цхьа хIума ца хаьа суна! Сан дог ма этIадехьа, – Догина дуьхьал яппарш йора Балукас.\nЮьхьанца цара дуьйцучух ца кхеташ хилла волчу Хьамзатана тIаьххьара а хиира, ТIаус лечкъина араяьллий, ткъа вуьшта аьлча – маре яхний. 70-80 – шерашкахь а, цул хьалха а, дукха хьолахь, йоI, лечкъина, шен децIера ара а йолий, маре йоьдуш ламаст дара нохчийн. ТIаус а яхнера иштта, шайн гергарчу йоIе ша ара а яккхийтина. Ша кхаьрга ян хIотта а ца хIоьттина, шен нана а ялош еанера и йоI, ТIаус лулара юьртарчу нахе маре яханий хаийта.\nДогина хаьара, шен йиша ша ара а яьлла яхана хилча, шен дан хIума доций а, хилларг хилла даьллий а. Балукига а кхин ала хIума а дацара. Дога дов деш волчуьра сецча, паднар тIе охьа а лахъелла, тийжа йолайелира Балука, ТIаусна сардамаш а доьхуш.\n– Ма елха Балука, ма елха… Дуьненан хIумнаш ду хIорш… Йоьдуш а хуьлу, йогIуш а хуьлу. Тахана хьан цхьа йоI дIаяхарх, кхана хьан кхо-виъ кIант а ма ву, кхо-йиъ нехан йоI схьаяло дезаш. Ма елха, – бохуш, хIара меттайало гIертара лулара зуда.\n– Эссай! И маре яхнера аьлла-м дера ца йоьлхара со…\n– Вай! Хьо хIунда йоьлха тIаккха? – цецъйелира лулара зуда.\n– Хьала ма саттарг хIара, хIара ма сатта хьала… ГIам ша ма дарра! Селхана ас ЧIишка-базарара кхоъ сом а делла, эцна сан цIена ши кало а такхийна ма йахана елира х1ара, йеха ма йахарг! - коьрта тиллинчу йовлакхан т1емашца шен б1аьрхиш д1адохар Балукас.\nСвидетельство о публикации №219021800968


Юсуп-пайхамар (телесериал) — Википеди\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2016, 20 декабрь.\nЮсуп-пайхамар (гӀажар. يوسف پيامبر) — гӀажарийн телесериал ю, режиссёр ФараджуллахӀ Салахьшур ву. Сериалехь рольш ловзийна сийлахь болчу гӀажарийн актёраш: МустӀафа Замани, Махьмуд Пак Ният, Катаюн Рияхьи, ДжаӀфар ДехӀкъан, ЭльхӀам Хьамиди, Рахьим Норузи, Лейла Болукат а... и. дӀ.кх.\nдрама / истори / дин\nМахьмуд Пак Ният\n45 сери (эпизодийн могӀам)\nГIажарийчоь 2008 шаран 27 декабрь\nКху сериалехь Юсупан роль ловзийнарг ву. МустӀафа, а Юсупан дена Якъубан ролехь ву Махьмуд.\nЯкъуб-пайхамаран а, Рахьилан а кӀант Юсуп, дуьненчу велира. Юсуп Якъубан жимах волу кӀант ву, амма цул жимах верг Биньямин ву. Юсупан хазалле хьаьжича, Якъубан Дела хазахилар гора. Якъубан массарел хьомениг вара иза, цунна шен синал дукха везара иза. Цхьана буьйсана Юсупан гӀан гинера, Къуръан тӀехь мааллара: «Юсупа элира шен дега, хӀай сан да суна цхьайт седа гира, малх бутт гира суна суждне даьхкина». Якъуба къайлаха кхаъ баьккхира цунна, цхьана дийнахь лакхарчу даржехь хир ву, хьо массарна тӀаьхь эла хир, хьайн гӀан цхьаьнге ма дийцалахь. Иштта массанхьа иза даьржира, массарна иза хиира.\nЮсупан вежаршна тӀе шайтӀа деанера, шена цхьа вон гӀан гинера аьлла харц дерг дийцинера цо. Юсупан вежарша шайца иза жа дажо ваийта элира. Амма Якъуб реза цахилира, цигахь йолчу берзлоша иза ваан кхоьруш. Цара мукӀарло дира шаьш: «Шаьш, Юсуп могуш а, дийна а волуш, цӀа валора ву» — аьлла. Цара Юсупан оцу гӀамаран аренашкахь цунна чӀогӀа етташ, Ӏиттарш а йинера. Яхуда иза вен гӀаьрташ вара, амма Лавис иза цавийтира. Цара иза кӀоргачу гӀун чу кхоьссира. Буьйсана уьш цӀа кхечира, белха а боьлхуш. Цара Юсупан коч еанера, уьстагӀан цӀийха уьзна йолуш. Амма Якъубна уьш харц луьйш буй хиира.\nГӀуна тӀех йолуш йолчу къепала Юсуп схьаийцира. Цун вежарша иза дӀавоьхкира Малик ибн ЗаӀарна, берхӀитта детех. Цара иза Мисран базарахь дӀавоьхкира эла Потифарна. Потифара шен зудчуьнга Зулайхе: «Юсупаца дика хилар дийхира, вайн пайдехь хила мега иза». Цара Мисаран цӀе тиллира цунна «Юзарсиф» — аьлла. Юзарсив гӀалийн гӀуллакхаш листа хӀоттийра. Амма иза дуьхьал вара дела «Амонна» а, мозгӀаршна а.\nМустӀафа Замани Юсуп/Юзарсиф Юсуп-пайхамар\nМахьмуд Пак Ният Якъуб/Исраил Якъуб-пайхамар\nКатаюн Рияхьи Зулейха Потифаран зуда\nДжаӀфар ДехӀкъан Потифар Мисаран ларамениг\nӀаббас Амири Анх МахӀу Амон-килсан лакхара мозгӀар\nДжахӀанбахш СолтӀани Аменхьотеп Мисран пирӀон\nРахьим Норузи Эхнатон Мисаран пирӀон\nМахӀваш Сабркан Каримама Зулейхин хӀусамча\nЭльхӀам Хьамиди Асинат Юсупан зуда\nПарванехӀ МаӀсуми Эла Тии АменхӀотепан зуда\nЛейла Болукат Нефертити Ахнатунан зуда\nАмир Хьусейн Модарес Инарус Аменхьотепан чагӀархо\nМухьаммад Ӏали Сулейманташ Апупис Аменхьотепан стол кечдийриг\nРеза Разави ХӀоремхӀоб Аменхьотепан цӀийн гӀаролийн куьйгалхо\nӀали ТӀалиб Лу ХӀунифер Потифаран гӀуллакххо\nИсмаьӀил СолтӀаниян Кимони Амон-килсан мозгӀар\nИсрафиль Ӏаламдари Рудамон Потифаран цӀийн гӀаролийн куьйгалхо\nРеза Акъараби Падьямон Амон-килсан гӀаролийн куьйгалхо\nЗехӀир Яри Биньямин Юсупан ваша\nМарьям Бахши Рахьиль Юсупан нана\nДжавад ТӀахӀери Малик Ковран куьйгалхо а, Юсупан хьехамча а\nАрдалан ШоджаӀ КавехӀ Джабраиль Хаам беш долу малик\nСирус КахӀвари Нежад Милисаву Юсупан доттагӀ\nӀали ЯӀкъуб ЗадехӀ ХӀуйя Потифаран стол кечдийриг\nКуруш ЗарӀи Лави Юсупан ваша\nХьусейн ДжаӀфари Юсуп/Юзарсиф Юсуп жимаволуш\nДавуд Шейх ЯхӀуда Юсупан ваша\nФерештехӀ Сарабанди Лия Къона йолуш Якъубан зуда\nЗахӀра СаӀиди ФаикъахӀ Якъубан йиша\nНасрин Накиса Дина Якъубан йоӀ\nӀала Мохьсени Нинифер Кибта Тутмакх, Юсупан мостагӀ\nМухьаммад Ахьмади Набахтин тутмакх, Юсупан накъост\nМоджтаба Би ТӀарафан Суфар Потифаран библиотекахо\nНасер ФоругӀ Хуфу Амон-килсан мозгӀар\nӀали Бекаиян Апуки Амон-килсан мозгӀар\nДжамшид Сафари Фалихь Маликан накъост\nСудабехӀ Ӏали Пур БильхӀа Якъубан зуда\nМитра ХаважехӀ Ийян Зильфа Якъубан зуда\nЗахӀра Мортазави Тьямини Зулейхин ялхо\nСаӀидехӀ Ӏараб Лия Йоккха йолуш Якъубан зуда\nБита Самари Тама Зулейхин ялхо\nМухьаммад Пурсаттар Хизр Хизр-пайхамар\nПарвиз Фаллахьи Пур Кидамин Завира-набахтин хьаькам\nСирус Аснакъи Набахтин гӀаролийн куьйгалхо\nМанучехӀр БехӀрудж Бинту Набахтин тутмакх\nСайд-Мухьаммад Такъи Рафакъи Ахнатунан хьехамча\nМахӀназ Афшар Маридат Падьемонан зуда\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Юсуп-пайхамар_(телесериал)&oldid=1650295»\nТӀаьххьара хийцам бина 2016, 20 декабрь 07:05


Чехино даре дина ГIирма Оьрсийчоьнан хилар?\nЧехин президент Земан Милош\nМаситта зорбан гIирсехь а, блогашкахь а, коьртачу декъана Украинерчу, де хьаха хаамаш гучубевлира, Чехин президенто Земан Милоша аннекси йина ГIирма Оьрсийчоьнан территори лерина аьлла, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nГIадужу-беттан 28-хь Чехехь даздира йозуш йоцу Чехословаки кхоьллина Де. Цу дийнахь президенто дуккха а хьеший а кхойкхий суьйре дIахьош Iедал ду. Нах цига кхайкхар вовшахтухуш хуьлу президентан аппарат.\nКхушара цу тайпачу хьеший тIеэцаре Прагийн Граде кхайкхинчарна юкъахь нисбеллера Симферополера Кремлехьа болчу "ГIирман цхьаалла" боламан декъашхой. Цара сурташ дехира, цигахь хиллачу хьешашца дIа а хIуьттуш, ша аьлча - Чехин премьер-министрца Бабиш Андрейца.\nЦул тIаьхьа цу вовшахтохаран сайта тIехь хаам арабелира, Прагехь хиллачу хьеший тIеэцарх лаьцна, "президенто Земана ГIирма Оьрсийчоьнан Федерацин дакъа хилар даре дина" аьлла комментари а йолуш.\nКремлехьарчу жигархоша яздинчун тIе тидам бахара DenikN чехин зорбан гIирсан. Журналисташа дехнера цу хаамна коммнетари яхьара аьлла президентан зорбан секретаре Овчачек Иржега. Иза реза ца хилира иза дан, дукха хенахь дуьйна шен гIоьртина юкъаметтигаш йолчу журналисташца бага леяре а волуш.\nДелахь а еарин дийнахь ČTK-на интервью луш, цо билгалдаьккхира, Земанна хетарехь, ГIирманна аннекси яр хилира дуьненаюкъарчу бакъонан барамашца догIуш доцу аьлла.\nЦу кепара, Земана ГIирманна аннекси яр даре дарх лаьцна бина хаам баржийна бIеннаш кхечу хьешашца цхьаьна Кремлехьара болу жигархой а тIеэцаре кхайхина хилар а, цу наха шаьш дина дIахьедар а бухе диллина. Цхьана а кепара официаан дIахьедарш ГIирма Оьрсийчоьнан дакъа хиларх лаьцна я Земана а, я цуьнан зорбан секретаро а ца дина.\nNovinky.cz сайто дагадоуьйту ГIирманна тIехь Оьрсийчоьнан юрисдикци ю бохург Чехино лоруш ца хилар. Хьалхо Земана аьллера ахгIайренна аннекси яр ю "хилла яьлла факт", амма иза дац Оьрсийчоьно динарг низамца догIуш ду бохург, аьлла.\nУкраинин Прагерчу векалалло шаьш духьалхилар дӀахаийтина, Кремлехьара болу жигархой даздаршка кхайкхарна. Украинина хетарехь, хилларг новкъарло ян гIортар ду украинахойн а, чехийн а юкъаметтигаш кхиарна.\nОьрсийчоьно шен дакъа дира ГIирмах 2014-чу шарахь, шайн эскархоша и ахгIайре дIа а лаьцна, Украинин низамаш а дохош, референдум дIаяьхьначул тIаьхьа. Киево а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а иза дуьненаюкъара бакъо йохор лору.\nКхушара Зазадоккху-беттан 12-хь Евроберто кхин дIа а яхйира ГIирма дIалацарна 2014-чу шарахь Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш. Москвано чIагIдо, ГIирма Оьрсийчоьнах дIатохар историн нийсо меттахIоттор ду, бохуш.


Кадыровс къайладаьхьна лецарш\nШаьш хIаллаквинчу 18 "тIемалочух" дIахьедина Нохчийчоьнан Iедалхоша. Ткъа уьш-м хила тарло кхи а алсам.\nКарарчу шо доладелчхьана Гезгамашин-батте кхаччалц Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу белхан жамIаш довзийтина Кадыров Рамзана. Урхаллан коллегин кхеташонехь мехкан куьйгалхочо дIакхайкхорца, "гIаттамхойн" могIарехь лаьтташ хилла аьлла, 18 стаг вийна полисхоша.\nТIейогIучу хенахь а иштта самонца болх бе аьлла, полисхойн коьрта Iалашо билгалъяьккхина Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nКадыровс далийначу терахьаша шеконаш кхуллу, хIунда аьлча, цу кепарчу мехкан куьйгалхочо, я министраллан урхалхочо дечу дIахьедаршкахь, берш хIаллакхбинарш а, лецнарш а лоруш хуьлийла цахиларна. Цул совнах, церан дхьахьедаршкахь "тIемалой" алар цхьа къаьсташ йоцуш термин санна хуьлу: полисхойн некъ хидийначу хьаннах а ала тарло цара "тIемало", я "гIаттамхо".\nАмма мухха делахь а, республикехь "тIемалой" хилар чIагIдарца, дуккха а шерашкахь уьш эша ца балуш, шайн ницкъаш ледара хилар гойту Iедалхоша.\nМасала, тамаш бу статистикехь цара гайтахь, махкарчу полисхойн дакъошкахь бакъо йоцуш лецна латтош берш.\nЦаьрца ву Сулейманов Iабдул-Малик а, Эльбиев Мухьаммад а, Ичаев Iарби а, Орцуев Шемал а.\nКарарчу беттан 5-чу дийнахь Висмурадов Абузайда ("Патриот") куьйгалла дечу "Терек" СОБР-о дIабигина бу уьш, йозуш йоцчу хьостийн информацица. Соьлжа-ГIаларчу Октябрск кIоштахь, шаьш кегийрхой бехачу хIусамашкара сатосучу хенахь 3 сахьт даьллачу заманчохь дIалехьийна бу уьш.\nЦу кепехь лечкъийна дIабигначийн гергарчарна Iаламат хала ду шайн доьзалшца уьйр таса.\nПолисхоша тIехь ницкъ а беш, тIелоьцуьйту цаьрга доцу бехкаш. Ткъа Iедалхоша кхерамехь латто церан гергара нах ца хIуьтту шайн доьзалх информаци яржо. Айкхдийлар бахьана долуш шайн доьзалшна кхи тIе а шаьш зулам дарна кхоьру уьш.\n"Кавказ.Реалии" порталан хаамашца, лаьцна 4 кIант Соьлжа-ГIаларчу Октябрскан кIоштан полисхойн декъехь латтош ву. Ткъа и информаци бакъян, я харцъян дуьхьал хилира полицин декъехь.\nДукха хан йоццуш ницкъаллийн структурийн белхахошна тIелатар динера аьлла, кегийрхой дIалехьочу юкъанна лецна хила а тарло хIара кегий нах. Марсхьокху-беттан 20-чохь Iуьйранна Нохчийчохь полисхошна тIелатар дина аьлла, даржийра зорбанаша. Официалан версица, пхиъ хиллера тIелеттарг, уггар воккхахволчун 18 шо, жимачун 11 шо а долуш. Полисхоша герзаш тIедиттина, байира уьш берриш а.\n"Кавказ.Реалиин" хьостийн информацица, вийначу МусаевгIеран шина кIентан да-нана декхаредира мохк дIатаса. Ткъа вийначу шолгIачу Ахматовн да Шела-кIоштарчу полисхойн декъехь латтийра масех кIиранах, цул тIаьхьа Шелара шайн хIусамара арабовла дийзира церан доьзалан а.\nТарло Сулейманов а, Эльбиев а, Ичаев а, Орцуев а кхин а хьалха кхиазхой дIалоьцуш йолийначу рейдашкахь лецна хила а. ХIетахь дуьйцуш дара, карарчу шеран Гезгамашин-беттан 23-чу дийнера 25-чу дийне кхаччалц Шела кIоштан урамашкара 150-200 жимстаг дIа а лаьцна, сахьташкахь цаьрга бартхаттам бинера бохуш.\nИшта лецарш дIадаьхьира полисхоша Куьршалахь а, Устрада-ГIалахь а. Кегийрхойх дукхахберш дIахийцира муфтиято а, полицин белхахоша а "кхетош-кхиоран болх" цаьрца дIабаьхьначул а тIаьхьа.\n"Кавказ.Реалии" портале Саратова Хедас дийцарехь, лаьцна ву бохучу веаннех цхьа а вац Октябрскан кIоштарчу полисхойн декъехь латтош. Оцу хаамо сингаттам латтабо, хIунда аьлча, стаг латто меттиг къайлаяхьаро, хIоьттина ситуаци кхи тIе а кхераме а, чолхе а йоккху оцу лаьцначунна.\nНохчийн полисхойн практико гойтуш ду, цу кепарчу къайладахьарца, адвокатца а, шайн гергарчаьрца а цхьанакхета бакъо ялале, шайн каравеанчуьнга нуьцкъаша тIелоцуьйтуш хилар цара муьлхха а бехкаш.


Пачхьалкхан къилбехь кхо эзар сов Iамораш дIадахьа Iалашо ю Оьрсийчоьнан тIемалойн\nКху шарахь кхо эзар сов Iамораш дIадахьа Iалашо ю къилбан тIеман гонийн (Къилбан а, Къилбаседа федералан а гонаш). ТIеман агIонашкахь тобанаш кхолларх а, царех пайдаэцарх а хеттарш шардан дагахь бу оцу Iаморашкахь аьлла, хаамбина "Кавказский узел" (Оьрсийчохь "арахьара агент" лерина ресурс, амма "Кавказский узел" реза ца хилла цуьнца), гонийн пресс-гIуллакххойн хаамна тIетевжина.\nМосквана а, Киевна а юкъахь хьал чIагIделлачу юкъанна Украинан дозана гергахь дIахьур долуш ду Iамораш.\nСоьлжа-ГIалахь рогIера тIеман Iамораш дIадаьхьна дахначу шеран ГIуран-беттан юьххьехь, эзар сов тайп-тайпачу ницкъаллин структурийн белхахой дакъалоцуш а болуш. Республика блокпосташца гоне лацар тIедожийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nНохчийчуьрчу коммерцица йоьзна йоцчу вовшахтохараллан белхахочунна Ахмадов Вахина хетарехь, республикана го баран идей, вуно кхераме тенденци ю, ткъа нохчийн милитаризман а, реваншизман а некъ юьхьарлаьцна кегийрхой кхиоро цхьа а диканиг дохьур дац. Ша ца кхета, бохура Ахмадовс, хIун "Оьрсийчоьнан мостагIий" бу Кадыровс буьйцурш, ницкъаллин структурийн кхеташонехь, хIун "дуьнененра чолхе хьал ду" дуьйцург, нохчийн дозанаш а хьехош.


Нана » Нийсо-Дагестан\n23.01.2019 746 0 niyso\nБ1аьстенан дийнахь, суьйренца лечкъаргех ловза дуьйладелира бераш. Дуьххьара дагар дора цара,го а бой, шена т1ехь чекхдаьлларг гуо юкъара д1аволура.Гуо чекхбаьлча цхьаъ вуьсура.Ткъа и б1аьргаш д1ахьаббо безаш хуьлура,биснарш д1аловчкъара. Б1аьргаш д1ахьаббош волчо д1алевчкъинарш лахара,шена гича сихха ведда схьавог1ий, стук йоккхура,вукхара б1аьргаш д1ахьаббориг дехьа ваьлча, бовдий цунна шаьш галле стук йоккхура .Иштта самукъане бераш ловзуш дохкуш, ц1еххьана 1елин нанас мохь туьйхира.\n- Воо, 1ела ,воо 1ела, сан диканиг!\n- Х1ун боху ахь,нана!\n- Сихонца схьаволахьа, нанина г1о оьшура, т1оьрмиган бертиг лаца.\n- Ца вог1у со,суна лечкъаргех ловза лаьа.\nЮха ведда лечкъаргех ловза вахара 1ела.Луларчу берех иэхь хетта ,ц1ен бос ийцира ненан юьхьо.Пекъар, миска нана, халла ша т1оьрмигаш дуза юьйлира.Яцара цуьнан дагчохь цхьа а оьг1азло.\nЛовзучу берашна гена воцуш г1анта т1е охьа хиъна 1ачу воккхачу стагана дерриге гуш дара.Цо шена т1е кхайкхира к1ант:\n- Схьавоьлла, жима къонах!\n- Ваша,соьга бохий ахь?\n- Дера боху.\n- Охьахаал вашина юххе.Ахь сан дог 1овжий,дохийна эзар дакъа ди,ненаца иштта къамел деш ма ца хуьлу,я кхечуьнца ца до.Ладог1ал ахь соьга дика: -»Нана юй,и вай до1у са, дахар, дуьне ду, цо санна т1алам беш,хьан дагна парг1ато еш, шен дагца йовхо луш, куьйгашца дарба деш цхьа а адам хир дац.Вайна луург я вайна езарг шен аьттоне ца хьоьжуш, тара йо нанас.Буьйсанна мерзачу набарах юьйлуш, аганан г1аж лоций сахиллалц и техкош,аганан кохканаш малделла, хьо аганара вожарна кхоьруш,жимма тийна хьан аз ца хезча, кхералой, ахь садо1ий хьоьжуш,меца висина наб кхетарна кхоьруш хуьлу нана. Хьуна дага дог1ий, стохка хьо ишколе вахийта хьуна ишколе бахьа оьшуш болу г1ирс эца сом ца хилла, стеш даха яхча,стов т1ера охьакхетта хьан ненан п1ендарш кегделла цо хьегна бала? Хьуна ма сиха дицделла? Хьо меца ца вита стохка б1аьста дуьйна, ло диллалц цо урд лелош хьегна къа. И урд ша ахка а аьхкина, юха г1орзанаш ата -аьтта ,к1аьгнаш даьхна, цу чу хьаьжк1ан буьртигаш туьйсуш уьш д1айийна. Юха шозза -кхузза асар дина,гурахь маьрсаца цхьацца схьалоцуш уьш хеда деш, даржош охьадехкина цу т1ера хьаьжк1аш схьаяьхна,царех ц1евнаш деш,ц1евнаш дина яьлча цу г1одмех такхор бина. Цул т1аьхьа цу т1ера схьаяьхна хьаьжк1аш гехь ц1а кхехьна, тхов т1ехь якъайина ,юха т1оьрмиг чу йоьхкина, г1аж тухуш буьртигаш тхамарех схьакъастийна, куьркахь кхарза ма кхаьрзина цо уьш. Х1инца шена накъост эшча, хьоьга т1оьрмиг лаца вола ма бахара цо. Хьуна кхача бан ахьар дан йоллуш ма ю иза, шена къайлах даа йоллуш ма яц.Т1ехь да воцуш, цо мел хала кхиийна хьо.\nСан нана соьца йоцу ткъе итта шо хан ю, ткъа цхьа минот, цхьа сиконд яц суна сайн мерза нана дагар яьлла.Цуьнан сурт сан б1аьргаш хьалха лаьтта даима. Мел малх кхетта декхна денош даьхкина, малхо шен хаза з1аьнарш лаьтте кхийдаярх,бодане хуьлу суна денош.Багахула арадолу х1аваъ нана йолуш санна, парг1ат далац.Ткъа нанас бина кхача мел мерза хилара, баарх ца вузара.Х1инца мел мерза, чомехь хилча а, чаьмза,къаьхьа хета.Хина шен цхьа бицлур боцуш чам хилара, х1етахь хи чийлакаш чохь кармисалца гехь дахьара,х1инца и к1улов (шовда) сецна,цунна т1ебоьду некъ къух даьлла байна.Мел хи мийларх, нанас кховдийна хи санна, ас чомехь хи маланза ткъе иттех шо-м ду. Цамгаро лаьцна лазар дазделча , шен ховха, даьрбане куьйгаш коьрта т1е хьокхий,хьан лазарна дарба дора нанас. Сихха йоьдий котам схьа а лоций ,тхан дега и ен йоьйтий,тила а йой,ц1анйой яй чу тосура.Иштта йора ахьар галнаш, саьрамсекхан берам. Т1аккха, жимма кхаллахь наниниг, сихха толур ма ву, жимма кхаллахь, к1айн жижиг ма ду даьрбане,кхаллал ахьар гала,малал чорпа бохуш, цо туьйсу гуонаш, х1инца бицца-м ца ло.\nБалано, сингаттамо хьо лацахь,хьан дог ойуш мерза дош олуш, хьоьгара бала гира д1абоккхий и шен ги буллург нана бен яц хьуна.Гой хьуна,сан коьрта, йис йиллина,х1инца сан кху дагца еха ,бахамаш совбаьлла дешийлахь вахарх,къаналле сан шераш лестарх сан дагца ехар ю .Ткъа х1инци со цуьнан декхарх ваьлла ца хета суна,х1инца и сан нана сайна к1инт1ера ялар доьхуш ву-кха со.Вай вешан ненан декхарх цкъа девр дац.Х1инца сихха ц1а г1ой, и хьайн нана, хьайна къинт1ера яккха.\nДекъал да дера ву хьо, и йолу.Массо х1ума д1а лур дара ас,реза вара хила б1аьрзе, сайн нана цкъа ган гина доггах маракъовлург.Б1аьргех хиш 1енара воккхачу стеган,амма сихха д1адохура цхьанна гарна кхоьруш.\n- Вашас динчу хьехарх кхеттий хьо?\n-Кхетта.Велха ийзош сихха ц1ехьа ведира к1ант.Цунна хаьара шех доккха г1алат даьллий.\n-Нана,нана бохуш, мара кхийтира к1ант.\n-Къинт1ера ялахь соьх даьллачу г1алатна,хьан дог ас кхин дохор дац.Горгачу беснеш т1ехула эгара кегийра т1адамаш.\n-Ненан дог даиманна ду-кха доьзална къинт1ера даьлла, даима диллина ду.\n- Дукхаваха хьо наниниг,г1алат массо а волу,амма шен хенахь г1алат нисдар ду коьртаниг.


Деревянные куклы (Проза) - Ахмадов Муса - Чеченский язык\nБуьйсанна бетассин серло корах чукхетта карийра Денина, генахь доццуш даьллачу цхьана ирачу татано ша самаваьккхича, дехьачохь беран гIийла делхар а хезира. И хIун тата ду хиира, тийналла юха а герзан гIергIаро мерцича, ша маршбаьллачу махкахь вехаш хилар дагадеара, и бахьанехь ша ирс доцуш хила йиш йоцийла а.\nБер юха дилхича, дехьа чу ваьлла «ошхIада» дийшира цо, агана тIера хIума дIа а тосуш: иза гIенах доьлхуш дара. Бер маликаша делхадо, хьан дай-наний делла хьуна бохуш, дагатесира цунна мацах цкъа нанас олуш хезнарг. Ма къиза бегаш бу-кх уьш, дай-наний бен кхин хIума доцуш цхьанхьара, Азаллера хIокху шийлачу, Iаьржачу, кхерамечу лаьтта деанчу, цхьана а хIумана охIла доцчу жимчу адамна. Я маликаша бийраш бегаш бац техьа? Цара и жима адам хIокху къизачу дахарна кечдеш ду техьа, хьалххехь цунна бохаман чам бовзуьйтуш?\nЦуьнан куьйга кIелахь цхьана эшшарехь дIасатехка доладеллачу агано, цацано ахьар санна, луьйсу беран делхар, дуьненчухула дIасакхуьйсуш даржадо, эххар а иза дов.\nСехьарчу а волий, стоьла хьалха охьахуу иза. Стоьла тIера кхуо дечигах даьхна сурташ беттасин серлонехь, цхьана тамашийначу, адам тIе ца кхочучу хьуьнан кIоргехь дехачу садолчу хІуманнйн гІаларташ хета.\nЖима волуш дас ша ламчу вигча жа дажо, цигахь карадирзира цунна и гІуллакх – дечигех нехан сурташ дахар. Дас ца тадира: пайда шех схьабер болуш хІума дац, тІе адамийн сурташ дахкар бусулба дино магийна а дац. Амма уьрсаца дечигаш цестар цІийх доьллачу цо аьттехьа а ца йитира и ойла, ткъа шен «ІаьнтІехь ламанан юьртахь» боху кегийчу скульптурийн сурт – оцу метр деха а, ахметр шуьйра а долчу уьн тІехь юьртахь хуьлу коьрта хиламаш а, гІишлош а, гайтинера цо: сонехь лаьттара лекха бІов, маьІ-маьІІехь – цІенош, цхьанхьахь гу тІера салазаш хохкуш бераш, вукхузхьа – пхьоьхана хІиттина нах; царна уллохула тІехваьлла, салазана ши сту а боьжна дечиге, я йол цІаян воьду воккха стаг; юьстахо долчу шовданан коьртехь лаьтта захало дуьйцуш кІант, йоІ, кегийрхой; хи мало а дигина, жа цІа далош вогІу жима кІант, цунна юххехь доккха месала жІаьла – хІаъ, и сурт Москвахь хиллачу гайтамехь тидаме эцча, цуьнан цхьа а шеко ца йисира ша юьхьарлаьцна некъ нийса бац аьлла.\nТІаккха церан ерриге а хІусам яьккхира дечиган сурташа, уьш алсам мел девли а, ден резавацар алсамдолура, «ткъе итт шо кхаьчча а тайнигех ловзуш ву сайниг, неханаш тоххарехь баха хевшина», – дов дора цо, ткъа цхьаьна ло диллинчу Іуьйранна, цІе лато гІерташ, и ца леташ йоккха стаг хьеелча, дас шен суртех уггаре а доккханиг доха а дина, чІийш а даьхна, царах нанас латийнчу цІаре а хьоьжуш Іийра иза шен йогучу кхоллараллина дагчохь гІийла воьлхуш, вист а ца хуьлуш. Дена а ша динарг кІантана иштта халахетта гича, хорам хиллачух тера дара: «Хьо ма чІогІа оллавелла вала ца везарг велла тезет хІоьттича санна, и тайнигаш-м шортта йохур яра ахь, эцца арахь ас деанчу ургІалех хьайн беззарг: безий-пхонан, безий-махан ургІал дІаэца, уьш чекхдевлча хьуьнхахь а ду-кх хьуна». ХІара дуьхьал вист ца хилира ша хІеттахь дена къинтІера ваьллашехь, вист ца хилира хІума кхоллуш Іаш цо цхьацца бегаш бича а (луъушехь, шайтІано ца витир-кха вистхила), юха и салазана говр а йоьжна, керла диллинчу лайлахула лар а юьтуш, хьуьна юккъерчу ирзу тІера йол цІаян ваха новкъа ваьлча а.\nОцу дийнахь и цІа ван хьиевелча, салазан лорах ша виэхьа а виэхьаш, са бага а кхаьчна, дена тІаьхьавоьдуш цуьнан кийрахь кхоллабелла дагахьбаллам, шо-шаре мел дели, дагчохь базлуш, деган деттадалар денна а гІелдеш, гІелдеш, гІелдеш, боккха хуьлура, бакъду хІетахь лайла дахана Іуьллучу ирзу юккъехь тІе йол а йоьттина лаьттачу салаза тІехь, гел хьовзо тасавеллачохь садалар хиллачу ден шелъеллачу юьхьа тІе махо уллорчу бІаьллинган коьллаш тІера схьахьаькхна лайн хІур гича, и къиза дагахьбаллам, дог ангалин бІаьрг санна дакъошка а доькъуш, цуьнан кийрара арабаьлла, Іаьржачу Іаьршашка, кхечу адамийн сингаттамаш а, баланаш а кхерстачу шийлачу есалле дІабаха гІоьртира. Цуьнан кхетам цкъа реза а хилира иштачу жамІана, амма шен нанна а, жимахдолчу йишина-вешина а хьалха долу декхар дагадаро сацийра, лалийна даш хилла цуьнан кийрара арагІерта и дагахьбаллам.\nШо шаре мел дели гІеллора цуьнан кийрахь жимчохь летта кхоллараллин цІе, амма оцу некъах вуха ца волуш, дІагІертара иза, дийнахь а, буса а къахьоьгуш, наха: «хІокху юьрта гонахара ерриге хьун хІаллакйина волуш лаьтта-кх хьо, кІант», – бохуш, бегаш а беш. Иштта дІаихира денош, денош, денош; цкъа Іа дулуш, юха бІаьсте йолуш, тІаккха – аьхке, юха-гуьйре, цул тІаьхьа дерриге юхадолалора, кегийнаш баккхий хуьлура, баккхийнаш къанлора, къенанаш Делан эхарта дІакхелхара, гІелделлачу бІаьргашца шайх дуьсучу маьлхан дуьнене а хьуьйсуш. Цхьа хІара вара хІоьттина лаьтташ, я воккха а ца хуьлуш, я хийца а ца луш, – мухха делахь а цунна хаа-м ца лора и хийцам.\nХийцам цІеххьана хилира, кхул иттех шо жима йиша хьажа-хІотта цІа еача, цуьнан йоІаций, кІантаций оцу йишел а ши шо жимах волчу вешин ши кІант ловза а волавелла, ловзу-уш, церан дов а даьлла, «хІусамдайх» цхьамма хьешех йоІ а елхийна, хІара царна маслаІат да вахча. «Ванах, ас лелориг хІун ду техьа, нехан-м доьзалш а бу, церан цхьацца Іалашонаш а ю, цІенош дар, машен эцар, бераш деша дахийтар, царна тІеюху, когаюху, кхин, кхин, кхин, кхуьнан цхьа а дезар а дац ишта, кхуьнан гІуллакх – дечигех тайнигаш яхар, амма уьш мел чІогІа лерина кечъярх цхьа а ела ца къежа, я йист а ца хуьлу, я елха а ца йоьлху, вешин я йишин бераш санна, – уьш шийла ю, и шело кхуьнан дагах чекхйолу, юха буьйсанна, болх ца балуш, куьйгаш охьа а хецна Іа иза, Іуьйкъе Іуьйранга ластталц, тІаккха екъачу паднара тІе, кхин гоь а ца яржош, дІатевжа, тІе юргІа а тосуш, амма наб ца кхета сатаса герга даххалц.\nЛохачу горгачу стоьла тІехь хьокхамца тІо-берам бууш, тІе шекарца марздина чай а молуш, цIеххьана ойла кхоллаелира: гІала дІаваха веза, цигахь мах хадор бу кхуьнан кхоллараллин, дерригенна а бехке юрт ю, гІалахь кхуьнан тидам бийр бу.\nЮьртах тІаьххьара чам белира цуьнан, цхьана гуьйренан дохк долчу дийнахь эвла йистерчу Бекисат йолчу а яхана, хІокхо ма гІо боххушехь, цуьнан кІентан йоІаца захало хьахон, вукхо цхьа гІиллакх доцуш, вуо тІе а эцна, кху дуьнен тІехь мел болу сардам цунна буллуш, цІа еанчу нанас шен коьртара кортали схьа а даьккхина, кхоьссина паднара тІе дахийтича: «Бехк-м сан бара, нах боцчу нахана тІеяхначу» олуш; нанна халахеттарг шена Бекисата дуьхьало яр а дацара, цо шен кІантана аьлла: «И тайнигийн мар ма вара хьуна тхуна кхачаза виснарг!» – боху дешнаш дара.\nЦхьана дийнахь нанас кхоьаш йоьхкина вовшахтоьхна иттех туьма а эцна, са ма тесна йоьдучу автобусца новкъаваьлла, гІала вахана масех бутт баьлча, цунна ша юьртахьчул а чІогІа декъаза хийтира. ГІали йистехь лаьцначу цІа чохь шийла а, цхьалха а дара. Юьртахь-м, цкъа мацца а гІала а вахана, цигахь ша вовза а вовзийтина, гІуллакхаш талур ду шен бохучу ойлано вохвора, хІинца иза а дІадаьллера.\nЦо хІора шен дечган «бер» дуьненчу ма делли, дададой, хьой художникийн туькана дІахІоттадора, амма мах кхин лакхара а боццушехь, кхин оьцуш стаг ца волура.\n– Мел хаза ду хьан сурташ! Делахь а цхьаммо а дІа-м ца оьцу...\nАмма цхьана дийнахь, цхьа йоІ лаьттара кхуьнан «Іаьнан де юьртахь» бохучу сурта хьалхахь. Ехха хьийжира иза, тІаккха касси тІе а яхана, мах дІа а белла схьаийцира цо сурт. Ши йохкархо вовшашка а хьаьжна, цхьа тамашийна елакъежира.\nМасех де далале, туька дІа цІанъелира кхуьнан суртех: цхьадерш цу йоІа схьаийцира, цхьадерш кхуо цунна дІаделира. ТІаккха цу шимма цхьана тергалдира гІалин урамашкарчу дитташ тІера гІаш, мажлуш, цІийлуш, лаьтта иэгар. ТІаккха и гІаш санна, лайн чимаш дуьйладелира хІаваэхь хьийза. И шиъ а хьийзара ши лайн чим санна, дахаран мохехь, безамо айина, чІагIлуш лаьтта шело а ца хаалуш. И денош, и суьйренаш, и буьйсанаш мерза а, тамашийна а яра, амма цхьа суьйре – ло а догІуш, мох а хьоькхуш хилларг къаьстира царах тера цахиларца. ХІара шиъ аьчган некъа йистехь динчу цхьана лекхачу чардакха бухахь лаьттара, мохо дІасалесточу цуьнан дечган коьчалийн цІийзар а хаалуш. Я Іаьнан шело сов а яьлла, и яшон кху шиннан кхолладеллачу гергарлонан йовхо ца тоьъна дарий а хаац, я кхуьнга кхолламо беш хаам барий хаац, стенна делахь а, кхунна шен дерриге а дахар – хІинццалц схьахилларг а, кхул тІаьхьа хиндерг а – и дорцехь лаьтта чардакх хийтира. ХІан-хІа, ницкъ кхочур бац Маримин оцу чардакхах цІа дан, кхуьнан акхадаьлла са чудерзо. Кхочур бац техьа? Цуьнан а ца кхаьчча, хьенан кхочур бу и? Кхунна лиира Іехавала: хІун хаьа оцу йоІа ларвой а иза кхуьнан дегІах, цацанах хи санна, чеххбуьйлучу цхьаллин мохах.\nГІовгІа йоцуш тийна, масех машенахь, кхунна-м нехан тидам кІезиг мел хилий а диках хетара (Маримина иштта хеташ ца хиллера, цо зевнечу эшарийн ловзаре сатийсинера – тІаьхьа, ахшо дІадаьлча бийцира цо шен дагахьбаллам). Іаьнан чилла чІагІъеллачу хенахь, кхуо Марима ша баттахь мах а луш лаьцначу хІусаме а ялийна, ваха хиъча, дийнера де мел дели декхарийн мохь базлуш, базлуш, базлуш, оцу йозаллина буха ца ваха гІерташ, Іуьйкъана самаваьлча а шен белхан стоьлана хьалха хууш, дечигаш цоьстуш, сахуьлунга волура; наггахь Маримас къада-м дора меллаша, цкъа хьалха мухха даьккхина а ахча а даьккхина, цхьа цІелиг а эцна, чохь-арахь оьшург а нисдина, тІаккха паргІат бийр бара кхоллараллин болх. И хьехамаш кхуо, говра корта лестош мозий санна, шех дІачехабора; цкъа цхьана буса накъосташца молуш, дууш Іийна, гІеххьа хьийзаш корта а болуш, чувеъча, кхо мохь а хьийкхира: «Я великий художник! Со вешаш вац хьуна, тІелхигаш юхкуш бахам гулбечех. Сан цІе гуттаренна ехар ю хьуна!..Мила ву со саннарг? ХІахІ?».\nМарима дуьхьал йист а ца хилира цу буса: иза уггаре а хала а дара. Кхунна моьттура ша мохь хьекха дІаволалуш, зудчо шена дуьхьал доккхур ду цІентІехь мел оьшург, дан дезарг, ткъа уьш пайдабоцуш хІуманаш хилар хоуьйтуш, кхуо шениг дуьйцур ду...Амма хІумма а дийца ца оьшуш, кхуо атта толам баьккхира, амма цо хазахетар ца деара, мелхо и атталла къаьхьа чам а хилла легашкахь лаьттара, масех стака хи мелча а дІаяла ца туьгуш, ткъа Іуьйранна бепигца деккъа чай моьлуш Іаш, цуьнан ойла хилира: «Великий художник-м вара со, велахь а миччара даьккхина а, ахча даккха-м деза».\nТІаккха и жима хьаша еара, шийла тІуьна бІаьсте йисте йолучу хенахь. Иза ши бутт кхочуш, шен дений, нанний бехкала а йоьдуш елакъажа Іемира. «Тхо кІанте хьоьжуш ма дара, цунна тилла цІераш а кечйина, йоІ хила йиш йоцуш санна, хІара шега хьоьжуш цхьа а воццушехь еъна схьакхечи, цундела ша тхан сатийсам бохийна дела, бехкала яхана-кх» – ойла хилира ден. ТІаккха цунна и шен ойла Іеса а, берана кхераме а хийтира: цхьа а ца вогІу кху дуьненчу кхечунна хьалхара, хІора а шен-шен маьІна, шен-шен некъ бахьаш вогІу Делан лаамца, цундела дагадаийта а мегар дац, бегашийна а...\nДекхарийн мохь кхин тІе а базбелира, иза хІинца дІо некъ буьллуш силамна тІе карчаен горга йозалла санна бара. Оцу йозалло хІара шен кхоллараллица цхьаьна дIачапвина, некъах дІаиэвира, амма силам а хадийна малхе кхийда бецан хелиг санна, цхьа дегайовхо-м гІертара дахаре. И дегайовхо кхуо тІаьххьара доккхачу текха тІехь дечигах кхолла лерина сурт дара. И сурт кхунна кест-кеста гІенах гора.\nДоккхачу текха гонаха хевшина, ахьаран хьолтІамашца дакъийна жижиг дууш Іа доьзал. Церан гІуллакхе хьожуш, тІехь лаьтта цу хІусаман нус. Йоккхачу стага кест-кеста олу цуьнга: «Охьахаахьа, Аянт, охьахаахьа. Жимма садаІа». «Хуур ю нана», – олу несо дуьхьал, амма шен гІиллакх ца хуьйцу. Доьзалхочух ю иза, цундела сагатдо марнанас. Дагна токх кхача, хьанала хьегначу къина жоп луш лаьтто схьаделла Делан деза беркат. ДІадоьрзу пхьор. Несо дІалуьсту пхьегІаш,тІаккха дечиган доккха текх, тІера галнаш кеда а йохкуш, цІандина а яьлла, дІахІотто каралоццушшехь, наьІарш а, кораш а кегдеш, кхеран хІусаме кхочу хийра мох. Оцу махо тІегоргбеш, бертал бетташ, синош шелдеш, шайн хІусамашкара арабаьхна нах, лаьмнийн кІотарш яссош, Нашха гулбеш бу, цигара дІогена пана махка (мича? мича? мича? – кхойху балано лаьцна яххьаш, амма цунна жоп луш цхьа а вац), къемата дийне, жоьжахате кхийса. Маржа нохчийн нана-Нашха яІ! Муха ловр бу техьа ахьа, кху беркатечу Хьайбаха богІучу наха бахьа и беза баланаш? Латта датІа а даьттІа дІа стенна ца доьду техьа? Оццул беза бу-кх иза – хІораннан сина тІе язъелла гІайгІанаш вовшах а кхетта хилла Боккха Бала.\nТекх а дахьаш йогІу Аянт, Хьайбаха юьрта йисте кхочучу хенахь хьовзий лазарша.Зударша го бо цунна. Го шорло, го тІегоргло, стамло. Цу гонна юккъехь, кІайчу лайла тесначу Іаьржачу вертана тІехь Іуьллу Аянт, цергашца балда а лоьцуш, узар ца бан гІерташ, шена хуьлу ницкъ хІокху балано лаьцначу, шайгахь хилла куралла, майралла, къонахалла хьаьшначу адамашна ца хаийта гІерта иза. «Аянт, хьайна ницкъ ма бе! Узарш а де, мохь а хьакха», – боху марнанас. Ткъа гонаха лаьттачу зударша цуьнан узарш Іора ца довлийта зикар доладо:\nСатаса герга даххалц ца хеда зударийн зикар. Сатосуш, хІара дерриге а дуьне шелонца, къизаллица, баланца шена дуьхьал даьллашехь, лаьтта тІедогІу адам, шийлачу маьхьарца, шийлачу, дакъазбаьллачу Махка.\n«ЙоІ ю! ЙоІ...Миска яІ! Ма зама яц-кха хьуна кхаьчнарг!...ЙоІ иштта а ма яра декъаза, хІара кхин тІе а дакъаза ца яьллехь а ...Дала декъал е хьо ...Амин!..» – шабарш даьржа гонаха.\nГуо кхин тІе а горгло, кху шийлачу лайла деана экама адам дарцах, мохах, лайх, баланах лардан болчу лаамца, амма и го бина лаьттачу зударех хІоранна а кийрахь йолчу гайгІано шело кхуллу, цу берана сел чогІа оьшу йовхо а ца кхуллуш. ХІетте а зударий тІегулло, шайн синошкахь мелла а йогучу цІарца, багара йолучу Іаьнарца и дахар лардан, цунна сел хьашт йолу йовхо яла гІерташ. Амма оцу гонна хІоз бина лаьтта кхин цхьа гуо – карахь герз долчу хийрачу адамийн гуо. Кхеран мохк дакъазбаккха, хІаллакбан даьхкинчу адамийн гуо. Царал а лакхахь го бина лаьмнаш лаьтта. Ткъа лаьмнел а лакхахь – дахкаро, мархаша бина го, цул лакхахь – стигланан, седарчийн, есаллийн, шелонан, боданан гонаш...\nИ дерриге гонаш ловш, церан йозалла хаалуш даха деза-кх хІокху жимчу адаман. Ткъа царах кІелхьара валар хир а дац валлалц, велча сино хадор ду гонаш, и баланийн, гІайгІанийн, декхарийн хІазарш.\n«Шайна дIатовжа йол а хьуо божли чу воьдучо». Дукха кIеда-мерза уьш хиларо шек яькккхинчу Аянта шен марнене олу, ма сацийтахьа вайшиъ тІаьхьа, йоІана хІуъу хилахь а, вайн нахаца дІаяхийтахьа. Амма марнана реза ца хуьлу. Хьо а, йоІ а жимма метта а яийтина дІагІур... ХІара шиъ кІел сецча, кхарех къаста ца луш, дегахьара а, ненехьара а кхин ткъаессана стаг а воьду божли чу, шолгІачу дийнахь оцу даккхийчу кхиерех динчу, пурх дечигаш а тосуш, царна тІе шера тIулгийн экъанаш а йохкуш, царна тIе можа латта а духкуш бина твох болчу божли чохь кIуьро садукъдеш, цІаро дууш, шайна жоьжахати хІуттур ю бохург дагахь а доцуш.\nИ хІоьттича, бІарзделла, сина дарделла адамаш, нуьцкъалчу тулгІенашца пенойх дІасадеттадаларх уьш херца а ца делла, цІенкъахула лаьттан буха даха гІертарх гІуллакх а ца хилла, тховх Іуьрг а доккхуш стигал довла а ницкъ а ца кхаьчна (тІаьхьа догІмийн чархаш яьгна евлча, синош гІур ду оцу тхоьвнах чекх а девлла, Іаьржачу Іаьршашка дІа), наьІаршна тІедетталур ду, цара уьш кег а йийр ю, пхи-ялх стаг аравада а кхиор ву, амма маьІарго ялале даьндаргаша вожор ву. ТІаккха арататтаделлачу адамех декъийн сал йийр ю наьІара бертехь, тІаккха кхин цу чуьра арадовла гечо ца карош, орцахвала стаг воцуш, даьгна дІадевр ду ворхІ бІе гергга адам; ткъа церан синош дехха хьийзар ду Гих-хин тогІехь, шайн догІмех йисина яьгна даьІахкаш халкъах къаьстина лаьмнашкахула бевлла лелачу наха лаьттах дІахьулъяллалц.\nМа доккха хІума ду-кх оцу жимчу адаме, ши дей ши буьйсий даккха дуьненчу деанчу адаме хIоьттинарг, кху маьлхан дуьненахь йоккхург оццул бен хан а ца хилча, оцу хеначохь а сенчу цІарах йогу жоьжахати лан дезна-кх цуьнан.\nДечигех гайталур дуй и къемате, дуьненчу даьллачу ши де бен доцучу беран мохь, цо Деле кховдийна куьйгаш, цо Деле ден дешнаш доцу доІа... Оцу дийнахь Хьайбахахь хилларг гайта мукъам а, дешнаш а, басарш а оьшу. Ткъа хІара охІла верг цхьа дечиг а, урс а ду, хІетте а хІара теша шен карахь дечиг мукъаме ериг хиларх, дешнаш ца алахь а, цо дуккха а нахана дуьйцург хиларх... Делахь а, ма дика хирдара кхуьнан тайнигаш йистхуьлуш а, мукъамбеш а хилча. Цул тІаьхьа ма дарра гайталур дара хІетахьлера ирча сурт.\nДени вехха лийлира оцу къизачу суртах хІун дакъа кхуллур ду ца хууш...Эххар а цуьнан ойла хилира, царна тІехІоьттина жоьжахати гайта стенна оьшу, иза йийцича а тоьаш ду: цулла а ша оцу зударша шийлачу, декъазчу суьйранна дуьненчу даьллачу адамана бина йовхонан, къинхетаман гуо гойтур бу. Цкъа хьалха кхуо тиэкх дийр ду, Аянтан цу дийнахь карахь хилла тиэкх. Ткъа оцу тиэкха юккъехь Іаьржачу вертано ах хьулйина Іуьллу Аянт, юххехь шен бер а долуш. Ткъа зударийн дечиган аматаш, цу шинна го беш, тиэкхан йистаца лаьтта. И гуо – адамийн гуо, лаьмнийн гуо, дохк-мархо а, царал а лакхахь – седарчаша а бина гуо...\nКхунна муьтІахь дац басарш, аьзнаш, беснаш, мукъам, кхунна муьтІахь цхьа дечига, урс а ду, Амма хІара теша: шен дечиган сурташка хьоьжуш нехан кхетамехь денлур ду цу хенахьлера сурташ, беснаш, аьзнаш, мукъамаш, хьожанаш...\nКхунна дагатесира бІаьстенан юьххьехь дитташна йовлу чІенигаш, уьш юсалой «тІохханехь» лелха, генаш тІехула охьаоьху диттийн бІаьрхиш, уьш доьлху кхоллалучу керлачу гІа-патарийн лазамах. Иштта беран доьлаш лелхийтуш, уьш хедош, гучудуьйлу кІайн буьртигаш-цергаш.\nДени хьала а гІаьттина, дехьачу йолучу наьІаран гура юккъехь лаьтта. Эсет, хьо ког а боккхуш, йоккха хилча, хьан дас хьо юьрта юьгур ю, хьайн денана йолчу. Цо хьуна дуьйцур, ду муха хилла хьан денана. Масийтта юьртахь шен оьздангаллица цІе йоккхуш хилла жима йолуш. – ТІаккха хьан денана хьан дас ялорх. Гуьйре чу ерзина а бевлла, кхаш а, керташ а наха нораш а хьокхуш, цІанйина хан хилла хьуна иза. Буьйса юккъе йоьдучу хенахь араяьлла хьан денана, хьан дедега ян. Новкъа йоккхучо: «Дала декъалйойла хьо а», – аьлла хьуна. Ловзар дІадирзича хьан дедейиша цІеста кІудал а, чилхьесан бухка а бахьаш еана хьуна хьан денана декъалъян. Хьан дедега еана кхо бутт балале кхе йиллинчохь кІайчу ахьарах йина мохь тоьхна сискал а юьсуш «Кхера схьаяккха стаг воцуш яьгначу оцу сискалан къа сайна хиларна кхоьру-кх со» – олура цо кест-кеста), цІера яьккхина хийрачу махка кхоьссина оцу къизачу Махо. Ткъа хьол исс бутт жима йолу Нашхара ПетІамат, ца йитна хьуна цергаш йовллалц а...\nХІаъ, хьуна денана юьйцур ю хьан дас, хьо кога а яхачхьана, хьуна мотт а Іемичхьана... Шуьшиъ цкъа, наха, шайн керташ охкуш, охуш ялта дІадуьйчу хенахь, хьаннашна, аьрцнашна юккъехь Іуьллучу юьрта доьдуш, хьан дас дуьйцур ду вейтта доьзалхо дуьненчу ваьккхинчу царах нийсса ах лаьтте верзинчу, Делан къинхетамца баха бисина вуьйш, хІумма а ца оьшуьйтуш, оьздангалла Іамош, хьан дедас а, денанас а хьалакхиорах лаьцна... ТIаккха цо хьуна дуьйцур ду кхойтта шо а даьккхина, юха цІа дирзича, хьан денанна хІетахь цІерадохучу Іуьйранна сискалца кхейиллина экъа карор. ТІаккха хьан дененайиша генара, СоІди-КІотарара гІаш хьаннашкахула, Іаннашкахула боккха цІен етт а балош хьошалгІа яр а. Цу аттах даьхнийн хІу а долийна, яраш а евлла акхадаьлла лаьттачу кха тІе хьаьжкІаш а йийна, юха а, хІинца кхоалгІа яха хиира хьуна хьан денана...ХІаъ, хьан дадас дуккха а хІуманаш дуьйцур ду хьуна, Эсет, хьо йоккха хилчахьана.\nНаьІара тІехь даьллачу татано кхерийна бер кхин а чІогІа делха доладелира. Дукха хан ялале, цхьамма чІоггІа неІ туьйхира.\n– Мила ву цигахь? – хаьттира Денис наьІаре хьодуш.\nНаьІара тІехь узар а, «хи, хи... лойша» – боху дешнаш а хезира. «Стаг лазийна, орцахвала веза» – неІ йиллира цо, йиллина валале дохко а волуш, амма тІаьхьа дара, оцу маьІаргонехь къизаллин бода хьаьдира цуьнан экамчу, вуонна дуьххьало ян ницкъ боцчу хІусаме.\nБодано чоьхьа а баьлла неІ дІачІегІира чухула – арара чу орца ца кхачийта. Чохь бода кхаа декъе бекъабелира:Уьш кхоъ вара – мукадехкийн санна догуш бІаьргаш а долуш, цхьаьнгахь – автомат, вукхаьргахь – тапчанаш, хаьнтІе оьхкина –даккхий арсаш а долуш, тІеюьйхина Советан эскарх йисина тІелхигаш.\n– Шу муьлш ду? –\n– Го...Цундела хоьтту ас.\n– Хан йоцучу хенахь нехан чу гІерта хьан бакъо елла шуна?\n– И хІун дара цо аьлларг? Бакъо? Хьуна хІун бакъо еза? –\n– Революцина дуьхьал волчух тера ду хІара. –\n– ХІа-а...ХІара гІурт баржорна бехке хьо а ву-кх ткъа. Тхо оппозицера ду.\n– ХІа-а, кхетта хьо? Iедална дуьхьал вала а дагахь ву хьо? –\nМасех кІира хьалха, нехан хІусамашна чубуьйлуш, нах бойъуш, хІуманаш кхоьхьуш талорхой бу аьлла шена хезча, кхуо бегаш бечуха элира: «Нагахь и тайпа берзалой кху чу йовлахь, сов цІа чуьра кор а деллий, лулахошка хьадалахь, – Ахьмсолта оьзда къонах ву, цуьнан герз а ду, иза орцах вер ву».\nМохь тоьхна ваьлча, хІоьттинчу йоццачу тийналлехь, кхунна хеза схьадоьллуш цIевзинчу коран тата.\n– Ахь стенна мохь хьоькху?! Хьо хІун ю хаьий хьуна тхуна? Хьо, хьо, хІумма а яц хьуна... – Иза чухула дІасахьоьжу хІара вуста пайдабоцу хІума лоьхуш, эххар стоьла тІе бІаьрг тухий:\n– Хьо-м ю суна хьалха тайниг, – мохь хьокху мажйолчо, стоьла тІера кхуьнан ерриге тайнигаш, шаьш тІехь лаьттачу текхаца цхьана лаьтта охьа а кхуьйсуш.\n– Тхайна лаахь оха, иштта, корта дІа а боккхур бу-кх хьан, – олуш, шен хаьнтІера урс схьа а доккхий, тайнигана хьокху – цуьнан корта кхоссалой чухула дІабоьду.\nСтенна? Стенна? Цкъа дуьненчу яьлча, де-буйса а далале ягий, хІинца, шолгІа а, уьрсаца корта баьккхи...Шозза а. Стенна? ХІун къа хьаьрчина хилла цунах, мотт ца хуучу маликах, шоззе а и сел йоккха къизалла лан?\nОцу хаттарша кийрахь жоьжахатин цІе латийна, иза маж йолчуьн легашна тIекхийтира, билггала ша хІун леладо а ца хууш. Дуьненан дерриге а вуо цуьнгахь гина – жимчу беран корта баьккхинчуьнгахь ца хилла, хьаьнгахь хир ду иза? – иза хІаллакдан болчу лаамца. ХІара, Дени, шен Іалашоне кхача а тарлора, хІетталц цу чуьра хІуманаш тІекІелъетташ, кхеран доцу ахчий, деший лоьхуш, коьртах зударийн пазаташ йоьхкина шиъ ца хиллехьара. «Кхана-лама уьш охьа а яьхна, дика ши стаг хила дагахь хир ву хІара шиъ, мажйолчо ца лачкъийна шен юьхь-сибат, цунна бен а дац нахана шех хІуъу хетча а, я цуьнан маж а тІелатийна ю техьа? – хІаъ, нохчийн шалхалла, нохчийн докъазалла, нохчийн садекъадалар: гуш – цхьаъ, къайлах кхин; багахь – цхьаъ, дагахь кхин». – ойла хилира Денин и шиъ шен шина пхьаьрсах тасавелча.\nМажъерг бухахь а волуш, хІара, шиъ цІенкъа вуьйжира – иштта дикахо а Іовдалора легаш.\nИ аьлла а валале. кхунна шен лера улло цхьа шело хаало.\n«Везиндела...» – амма и ойла кхин дІа ян ца кхуьу иза. Дерриге а – кхетам а, бІаьрса а, лерса а – хеда цхьана юкъана.\nТІаккха, цхьа хан яьлча, цунна хеза тайп-тайпанчу олхазарийн эшарш цхьаьнаийна мукъам. И ма хеззи, цуьнан синхьехам хуьлу: хІан-хІа, бац иза кхунна девзинчу дуьненчуьра мукъам; делахь вийна-кх со цуо... ХІун хили-техьа цу берах а, зудчух а?...\nОхьахьаьжча цунна го Марима йоьІаца Эсетаца АхьмсолтагІеран неІарх етталуш, тІаккха Ахьмсолта а, цуьнан виъ кІант а герзашца шайн керта хьовдуш а, цара талорхой бихкина охьабохкуш а; тІаккха кхунна шайн юрт а, цигахь шена хІоттийна тезет а го, нана а, вежарий а, йижарий а, шен дакъа дІадуллуш а – дуьххьара малх тІекхетачу хазачу меттехь нисло кхуьнан каш.\n– ХІинца вало...– хеза цунна аз, лаьтта тІера сурташ дІадовлу, хІара генаволу лаьттана. Цигара седарчашна юккъера охьахьаьжча цунна го буькъачу бодано дІалаьцна Латта. Оцу боданехь юкъа-юккъехь серлонаш а хаало, гІийлла етталуш.\n«Уьш хІун серлонаш ю. Оццул кІезга Стенна ю?»\n– Уьш Далла догцІена Іамал ечу нехан серлонаш ю... Хьайн серло ган лаьий хьуна. ДІогахь дечигах латийнчу цІарах тера ерг гой хьуна?..Иза ю ...ХІаъ, хІаъ... Хаьа суна хьан дагахьдерг а...Хьуо Іамал ян ца кхиъна боху ахь...Ахь дечигех деш хилла сурташ а дара Деле ден доІанаш...Хьан догдикалла, адамех – генарчех, гергарчех болу къинхетам а бара хьан тайнигашца...\nДени юха а хьожу, мацах кегий бераш долчу хенахь зудабераша чІешалг тІекІел а юьллий, еш хиллачу тайнигана гонаха хьерчийна кІадин цуьргаш санна, боданан асанаша масех гуо беш юкъахьарчийначуЛаьтте. Евза цунна и бода мелла а зарзбеш летта серлонаш. Цхьаъ – цхьанхьа а цІа-цІе а доцуш, ваьлла лела илланча; важа – Іаламах лаьцна догдика байташ язйийриг; кхоалгІаниг – хІара дерриге а дуьне Деле доьхуш, ламазашна тІехь доІанаш деш юьртахь еха цхьалха йоккха стаг; йоьалгІаниг...\nСирла-баьццарчу новкъа а ваьлла, уьрсо хедийча санна нийса сенаш долчу кІайчу лаьмнашна юккъехула, стигал басахьчу Іаьмнаш йистехь сеца а сецаш, церан хих къурдаш а деш, дІаэха волало хІара. Лаахь оцу кІайчу лаьмнех адамийн, дийнатийн сурташ а хедор ду...Уьш лаьттахь кхуо дечигех хедийна тайнигаш санна йоцуш, шайн аз а, бос а, болар а долуш а хир ду. ХІетте а кхунна ца лаьа иза – лаьтта тІехь айхьа лелийнарг, кхузахь иштта мехала а ца хета. Кхунна иштта дІаэха лаьа кІайчу лаьмнашна юккъехула серлонехь Іуьллучу анайисте, цигахь, лаьттахь, бисинчу гергарчу нахана са а гатдеш, уьш Деле а боьхуш...\nМичахь бу-техьа кхул хьалха кхуза схьабаьхкина кхуьнан сина гергара нах? И ойла кхоллаяларца цхьаьна кхунна хьалха хІутту цхьа къона йоІ. Ерриге а цІеналлех кхоьллина ю иза, цундела – Башламан ша санна, кІайн, месаш – бурула можа. И шена цхьанхьа гича санна хета кхунна. «ХІаъ,хІаъ, со ю иза, ахь дечигах сурт дина, Хьайбахахь ягийна ПетІамат». – «Хьан масех де бен ма дацара. Кхузахь хьо йоккха ю...!» – «ХІаъ, кхузахь гуттар а цхьа хан хуьлу синойн»...\n– «Ткъа вуьйш? Сан да, вежарий, йижарий?». «Оцу новкъа дІагІо хьо», – къайлайолу йоІ.


Димин Iумар вина Де билгалдаккхарна лерина «Декалахь, сан пондаран аз» хьажар-фестиваль\n12 октября в 09:43 (2010 г.)\nДимин Iумаран кхолларалла шуьйра евзаш ю Нохч-ГIалгIайчохь. Сийлахь пондарча хIинца вайна юккъехь вацахь а, адамийн дегнашчуьра дIаболуш бац цуьнга болу безам, лерам. Димин Iумар вина 1908-чу шеран 1-чу октябрехь Хьалха-МартантIехь. Бераллин шерашкахь дуьйна цуьнан цIийх дуьйлира мукъамийн башха аьзнаш. Ша а и пондар чIогIа лакха лууш вара жима кIант. Дахаран ницкъ, хиндолчух болу сирла тешам, стогалла хаалора оцу башхачу аьзнашкахь. Иштта воккха пондарча хилира Димин Iумарх. Юьхьанца дуьйна ладогIархоша боккхачу безамца тIеоьцура цо пондарца локху эшарш. Цкъа а ша дечух тоам хуьлуш вацара пондарча. ХIора денна Iемаш, керла лакхенаш йохуш схьавогIура иза шен пондарца.\nДимин Iумар бакъволу къонах вара. Ткъа къонахчун карахь пондар самукъадаккхаран гIирс хилла ца Iа. Иза герз ду! Халкъан самалхадаьллачу а, боданечу а деношкахь цуьнца цхьаьна вара пондарча, дика а, вуон а доькъуш. Димин Iумар – пондарча а, мукъамча а хилла Iаш вац. Иза вайн къоман уггаре а халчу заманчохь синош тадина лор ву.\nЗамано-м кхул тIаьхьа а дуккха а гучубохур бу тайп-тайпана пондарчаш, «халкъан» цIе лелон йолу артисташ а. Амма Димин Iумар санна волу халкъан артист вер ву ала атта дац. Цо пондарца локхуш йолу эшарш Iенна, башлам тIера охьадогIу сирла шовданаш санна, цуьнан комаьршачу, халкъе болчу безамах дуьзначу даг чуьра.\nВайн республикехь боккхачу айамца билгалдоккху хIора шарахь и вина де. И тидаме эцначу культуран Министерствон халкъан кхоллараллин ЦIийнан белхахоша, Даудов Рамзан коьртехь а волуш, дIаяьхьира НР-н кIоштийн исбаьхьаллин самодеятельностийн тобанийн «Декалахь, сан пондаран аз», хьажар-фестиваль цIе а йолуш.\nИ фестиваль вовшахтоьхнера 30-чу сентябрехь Хьалха-Мартан гIалахь, Димин Iумаран цIе лелош йолчу оьздангаллин Кхерчахь. Дакъалацархоша шайн пондаршца (кехатпондар, дечигпондар, Iадхьокху пондар) корматалла гайтира Димин Iумаран репертуарера цхьа йиш а, иштта шаьш къастийна халкъан мукъамаш а локхуш. Хьажамехь къастийна кхоъ меттиг яра: хьалхара, шолгIа, кхоалгIа. И меттигаш хаьржинчу жюрис фестивалехь тоьллачу пондарчашна, тобанашна а дIаелира. Жюрин председатель вара Нохч-ГIалгIайн халкъан артист, пондарча, мукъамча Паскаев Рамзан, НР-н халкъан артист Абдукеримов Илес, НР-н хьакъволу артист Ясаев Мохьмад а. Кхаа номинацехь къастийна меттигаш иштта яра:\nХалкъан инструментальни оркестран номинаци:\nХьалхара меттиг – ТIехьа-Марта;\nШолгIа меттиг – Хьалха-Марта;\nКхоалгIа меттиг – Гуьмса гIала.\nДечигпондар локхучу номинацехь къастийна меттигаш:\nХьалхара меттиг кхечира Дабаев Саламуна – Хьалха-Марта кIоштара;\nШолгIа меттиг – Шахбулатова Анжелина – Шелара;\nКхоалгIа меттиг – Бачиев Бисланна – Итум-Кхаьллара.\nКехатпондар локхучу номинацехь къастийна меттигаш:\nХьалхара меттиг – Саидова Мадина – Невре;\nШолгIа меттиг – Патахов Ваха – Аргун гIала;\nКхоалгIа меттиг – Ясаев Мохьмад – ТIехьа – Марта.


Наьна мотт ховрех цаI — Сердало\nНаьна мотт ховрех цаI\n17.08.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nИз дар 80-гIа шераш долалуш. «Сердало» газета редакце болхлошта юкъе каст-каста къовсамаш хулар, цхьаццадола дешаш мишта язде деза дувцаш, запятойш дукха е кIезига увттаяр хIанад яхача а кхыча а моттигашта тIагIолла. Цхьан Iуйрийна, беррига болхлой ше волча гулбеннача хана, керттерча редактора Тебоев Тухана аьлар: «Аз мотт ховш волча сагага аьннад, цхьан-шин кIира арадийнна газеташ дийша а дийше, цар тIа нийслуш дола гIалаташ, меттаца дувзаденна кхыдола кхоачамбоацараш тохкаш, обзор е аьнна».\nВешта аьлча, из саг, хьа а вена, Iуйрийна планёрка йолча хана, тхона хьадувца дезаш вар метта даькъе тха ког дIабетталуш йола духьаленаш малагIаш я. Тхона а сакъердам бар из малав ха.\n— Малав из саг? – хаьттар боккхагIчар.\n— Каста ховргда шоана. Дукха гаьнара а, шоана ца вовзаш а вац из, — аьлар керттерча редактора. Боккъал бакъдар аьлча, тхона меттадар из Оздоев Iадразкъий ИбрахIим ва е Оздоева Фирюза я аьнна. Бакъда тхо гIалатдувлаш хиннадар. Цо йийцар хиннаяр Цицкиева (Хаматханова) Аза. Цун воша Мухьмад а мар Мухьмад-Башир а тхоашца редакце корреспонденташ болаш балха боландаь, из вIалла дага а ехаяцар тхона. Сона Аза цу юкъа мара йовзанзар, хьалха из яйна а хеза а вацар со. Из редакце енача дийнахьа со командировке а нийсвенна, юха а вIашагIкхетар хиланзар са цунца.\nБакъда дукха ца говш, хIаьта а яйра сона къаман мотт хов яхаш тхоай хьакимо хестаяь кхалсаг. Из цу хана Москверча Iилма-тохкама института Шолжа-ГIалий тIарча филиале болх беш яр. ДIахо ха дIа мел йода дIа-юха дикагIа довза а даьнна, хIанз хоза бувзамаш хьахиннад наьна меттаца болх беш долча тхона юкъе. Цхьацца хIама дIа-хьа хоатташ а моттигаш нийслу.\nЖабраила Азас хьабенар бIаьха а хала а никъ ба. Из яь хиннай 1939 шера Буро тIа Хаматханов Кунтий Жабраилеи Цуров Эсе Iабеи дезале. Укх шера 80 шу дизад цун. Цо из аьлча, цох ца тешаш велавелар со. Из ха яьнна хIанзалца сона бIаргабайна истий, дегIацара низ дIабаьнна, гош дика ца лелаш, гIелбенна, тишбенна, шоай дегIа леткъаш хулар. Бакъда Аза царех цхьаккха хIама доалл ала йиш йолаш яц таханарча дийнахьа а. Атта лийнна хургья из аьнна хетадала тарлу шоана. Из а иштта дац. Ше яьккхача хана, цунна ца довзаш, ца гуш фу дисад аьле хеталу, цо ший вхарах лаьца хьадувцача хана.\nДиъ шу даьнна мара хиннаяц из, вай мехках доахача хана. Да дийша, балхаш тIа лийнна саг хиларах, Казахстане а дезал Iалашбе таро хулийташ дола цхьацца гIулакх кхоач цунга. Боккха дезал хиннаб царбар ши воI, пхи йоI. Аза мехкарашта юкъе кхоалагIа хиннай. Щучинске а Кызыл – Орде а бах цар дезал. Цига йода из школе деша а. Вай цIадоагIаш, пхи класс яьккха хиннай гIалгIай йиIиг. ДIахора вахар а дешар а Шолжа-ГIалий тIа хул цун, хIана аьлча цун да Кунтий Жабраьил вай мохк меттаоттабича «Сердало» яхача газета эггара хьалхара керттера редактор хиннав. Шолжа-ГIалий тIарча №46 йолча юкъерча школе йоаккх цо итт класс. ДIахо из деша йода Нохч-ГIалгIай хьехархой института историко-филологически факультете. Кхаь шера мара деша дезаш яцар из факультет, Аза цига деша эттача 1963 шера. Эксперимент санна нийсъелар цар цига яьккха из ха. 1965 шера дешарах дола каьхат хьаийцар вай мехкахочо. Иштта цунна делар тIема медсестра хиларах дола тешал а. Институте тIема гIулакх хьехаш къаьна полковник вар шоашта, яхаш, дагалувц цо. Из гIулакх дика кхетадаь а Iомадаь а хиннад хургйолча хьехархочо. Цунца цига деша баьгIача наха юкъе бар дуккха сакъердаме, хьаькъал дола нах. Масала, цунца деша ваьгIав гIалгIай гIорваьнна поэт Албаков Жабраил. Укхаза белгалдаккха деза, цун «Аза» яхаш стихотворени хилар. Из цIи хоза хеташ хиннав Жабраил. Иштта цунца цхьан курсе деша ваьгIав цIихеза журналист Майсигов Махьмад-Султана Саламхан. Из, вайна ма харра, газеташка, книжни издательстве болх баь саг ва, йIаьххача хана «СелаIад» яхача журнала керттера редактор волаш а къахьийгар цо. СГПТУ – 14, тIаккха Наьсар-Кертерча политехнически колледжа директор хинна Арапиев Ювсап а царца цхьана дийша ва. ГIалгIай мотт царна дика харах, вIалла тамаш елга а дац, хIана аьлча царна институте из хьийхар хиннав поэт, драматург, хьехархо, воккха Iилманхо вола Мальсагов Дошлакъа.\nЦига ше дийша яьлча, Жабраила Азайх хул гIалгIай меттеи литературани, эрсий меттеи литературани хьехархо. Шин шера школе болх бе дIахьожаю из цун ший дас хьаяь хиннача ЖIайрахьарча интернате. Укхаза гIалгIай мотт хьехаш йолча цунна вовз исторе хьехархо Цицкиев Мухьмад-Башир. 1964 шера Аза цунга маьре йода. Цига болх баьчул тIехьагIа, хIаьтта хьахинна къона дезал Шолжа района Алхасте кхоач. ВорхI шера цига болх бу цар. Фусам-даьх цигарча школан директор а хул. Ше дийшача институтах кхоачам баь Iе дага яцар Аза, из заочно деша отт Буро тIарча ХIирий паччахьалкхен университета биологически факультете. ЙиълагIча курсе дIачуяьннача хана, шоллагIа дезалхо хьа а хиле, берашка хьежа а, болх бе а, деша а вIаштIехьа ца доалаш, цигара хьайоал из. ХIанз цар никъ Шолжа-ГIалийгахьа бодаш бар. Цига дахар Азай даьцIа.\n1971-ча шера Москверча Iилма-тохкама института Шолжа-ГIалий тIарча филиало, нах балха дIаэцаш, конкурс дIакхайкаяьлга хов цунна. Дакъа лаца а, моге котъяла а лоархI цо.\nЦун дагалаттар кхоачаш хул, хIанз из балха яр вай мехка столице. Мухьмад-Башир а балха дIаэц «Сердало» газета корреспондента дарже. Цул совгIа, цо балхаш ду «Спортлото» (3 шу), Шолжа-ГIалий тIарча цирка администратор волаш, цул тIехьагIа юхавоагIа из газета редакце. Цхьан зIамигача цIалга чу хала боахкар цар дезал. Горисполкома председатела (Шамардина тIайода Аза, къамаьл ду шоай фусам кIеззига паргIатагIа хургйола хIама дар дехаш. Из ше а цецйоалаш, дукха ха ялале дIатIайийха, Шолжа-ГIалий тIа В. Маяковске цIерагIча урамагIа квартира лу царна. ХIанз болх бе а баха а аттагIа дар, царна шоашта хинна ца Iеш, берашта а.\nАзай гIулакх хIанз хьехархочун болх хайча кхоачам болаш дацар. Iилман болх бар бе безаш хиннар. Юххьанца цо оттаю гIалгIай мотт школашка хьехара йола 5-9 классашта лаьрхIа программа. Дика вIаштIехьа а доал цун из болх бе, хIана аьлча из цига балха яха хьалхара шу ма дарий из. Цо цу хана оттаяьча программах итташ шерашка болх бир вай школашкарча хьехархоша.\n1972 шера Мальсагов Дошлакъий йоIа Лидас шийца цхьана «ГIалгIай грамматика – 4 класс» яха книжка оттаде хьех из. ТIехьагIа 5-ча классан лаьрхIа книжка хул цох. Цу хана Цицкиева педучилище а болх беш яр, гIалгIай мотти литературеи хьехаш. Кхыча дешашца аьлча, юхьанцарча классашка болх бергбола хьехархой наьна мотт дика ховш хилар цунах тийша дар. Кхы а бар цунца из мотт хьехаш бола нах. Ший болх дика ховш вар яхаш дагалувц цо Льянов Хьаж-Iумар, эрсий литература хьехаш хинна Р. Угурчиева, кхыбараш. СалаIа ха хилацар кIирандийнахьа мара. ХIаьта цу дийнахьа гIалгIай мел гIулакхаш хул вайна массарна дика ховш да.\nПхелагIча класса дола книжка Л. Мальсаговаси А. Цицкиеваси язду. Цу хана денз, из Iомадеш хьабоагIа вай школашкара 5 классе Iеш бола дешархой. Ткъаь шера цох пайда эцаш, цу классашка болх баьб аз айса. ХIара диъ шу мел доалача хана, юха кепа тох цунна. ЦIаькха из ара мел доаккхача хана, автораша тоаду, кердадараш юкъекхухь цунна, кхоачамбоацараш да аьнна хета моттигаш эргайоах дикагIча оагIорахьа. Цудухьа тоалуш, Iомадечарна аттагIа хулаш хьаденад из таханарча денга кхаччалца. Цо Iомаю фонетика, ь, ъ хьаракаш нийсаяздар, лексика, тIадерзар, дешхьалхенаш, дештIехьенаш, дешай цхьанкхетар, предложени, чоалхне предложени. Даьржжа Iомаду цIердоши белгалдоши яха ши къамаьла дакъа. Керттердар фуд аьлча, зIамигача дешархошта хала хилац цу книжко дувцар кхетаде а хьаIомаде а.\nИз книжка дIа мишта хьеха деза дувцаш дола методически кулгал а, цунна эшаргйола дидактически (г!о-новкъостала йола) материал а араяьккхай цо къаьсттача книжкаца. Уж санна дола гIирсаш кулга кIалха хилча фу хала да наьна мотт дIахьеха?\n1980-1983 шерашка Цицкиева болх беш хул Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете гIалгIай меттах йола практически занятеш еш, вешта аьлча, кхычар студенташта лекцеш ешар (Ф. Оздоевас), цо дийцар дIачIоагIду урокаш йора Жабраила Азас. Цу хана цига дешаш хиннача студенташа талмаста деша гIертача нахаца цIимхара я яхаш ювцар из. Нийса а да. Деша венавале, деша деза. Деша безам беце, кхыдола гIулакх харжа деза. Цун цIимхара хилар дар, доаггIар студенташкара хьадехар.\nХоза боахкар Азайи Мухьмад-Баширеи дезал. ВоIи ши йоIи дар цар. Дезала да «Сердало» газета лаьрххIа вола корреспондент а профкома юххьанцарча организаце кулгалхо а вар. ДикагIвола цун новкъост вар говза журналист хинна Шадиев Хьусен, кхыбараш. Цар дезалга цIаккха дицлургдоаца хатар доагIа. 1983 шера Каспийски форда тIа бахача хана, хила ваха ла цар цаI мара воаца воI Аслан. Тахан мо дагавоагIа сона из кхелета хинна кIаьнк: лакха дегI долаш, хьайза Iаьржа корта болаш, гIулакхаца кхеваь вар из. Даьна-нанна хинна ца Iеш, цох йоккха чов хилар из мел вовзаш хиннача редакце болхлошта. Бакъда де хIама дацар, кхел иштта хиннаяр цун. Фатимаи Румитаи цул зIамагIа бар. Хетаргахьа, хIанз Азай догьийккхадар цу городах а цигарча вахарах а. ЧIоаггIа эргаваьннавар Мухьмад-Башир а. Цигара дIабаха лоархI цар. Кхы а цхьа шу даьлча, цар дезал баха дIаболх лоаман ЖIайрахьа. Азай а Мухьмад-Башира а дай хьабаьнна моттиг яр из. Бакъда цига уж дIабахале цар дезале нийслу цхьаькха кIаьнк Ислам. Цига цIенош ду цар. «Сай веннача виIий сийна дайтад аз шозза вIаштIардаь уж цIенош, — оал Азас. – Лоамашка хьалвенача хьаьшанна чува фусам я-кх цига». ХIара шера лоамашка салаIа хьалдувла шоашта аьле телефон тох камаьршача фусам-нанас. Ха дIаяхаяле а, хIаьта а воIах бола дагалоацам дIабаьннабац наьна дег чура.\nМухьмад-Башира вай республика хьаяьчул тIехьагIа болх бир «Аьрзи» яхача заповеднике. Хала хете а, Цицкиев карарча хана воацаш ва. ХIаьта цIен-наьна дуккхача моттигашка къахьега дийзад, пенсе яха ха тIакхаччалца. Цо ийс шера болх бир ЖIайрахьарча интерната директор йолаш, ЖIайрахьа районерча дешара управлене начальник йолаш, цул тIехьагIа керттера специалист йолаш. Цхьан юкъа ГIалгIай мехка хьехархой говзал лакхъяра института методист а Москверча Iилма-тохкама института Буро тIарча филиала Iилман болхло а хила кхийра цун цу юкъегIолла. Цу хана цун 50 шу дизар белгал а доаккхаш, цу института кулгалхоша: директора Р. Б. Сабаткоевс, партбюро секретара З. Ю. Цыреновас, профкома председатела А. А. Кудряс – Москвера укх тайпара каьхат дайтадар вай мехкахочунга. «РСФСР халкъа дешара министерствон къамий школашта йолча Iилма-тохкама института а цун юкъарча организацей а кулгалхоша дег тIара даькъалаювц хьо яьча денца.\nЮкъерча школан хьехархочун даржагара дIа а йолаенна, Iа хьай деррига вахар хетадаьд гIалгIай метта чулоацамца а из дIахьехарца а дувзаденна керда наькъаш кхоллара. Хьа Iилман-методически болх сий деш а лоархIаш а бар нохч-гIалгIай филиале. ХIаьта 4-ча класса дола гIалгIай метта книжка, 4-6-ча классашта долча книжкацара методически кулгал, белгалдаьхача книжкашта гIонна йола материал Нохч-ГIалгIайчен хьехархоша а методисташа а даим пайда эцаш яр. Дикка гIо ду Iа гIалгIай мотт д!абоаржабарца дувзаденнача йоазошта зарба етташ, коллектива вахаре хьинаре дакъа лоацаш. ДIахо дIайодача хана а, халкъа дешара лостамагIа Iа иштта хьинаре къахьегаргда аьнна хет тхона. Хьо могаш, ираз долаш, кхолламца аьттув боалаш хилар лов! Москва, июль, 1989».\nЛоалаха дахача шин къаманна юкъе тIом хиннача хана, Аза йолча бахаш, цо тIаийца нах а хилар. Вешта аьлча, ше дIа мел кхаьчача метте дикача хIаманца ювзаенна лар йита гIерташ хьайоагIа из кхалсаг. Ший керттера болх, наьна мотт наха юкъе дIабоаржабара, из безабалийтара гIулакх, цIаккха юкъахдуташ хиннаяц из. Цун тешал деш да школе деша дагIача берашта лаьрхIа арахийца дошлоргаш. ЦаI хийца ца Iеш, массехк да уж. Берий ханашка а классашка а хьежжа дийкъад уж Цицкиевас. Цар тIара дешаш гIалгIай а, эрсий а, Iарбий а меттала Iомаде таро хургья цар. Йовзаргья коа-карта лелаю хIамаш, оалхазарий цIераш, зизаш, баьцаш, кIиран денош, шийтта бетта гIалгIай цIераш, деррига дийца а варгвац.\nАла деза 1971-ча шера денз, «Сердало» газета штате йоаца корреспондент йолаш из хьайоагIа аьнна. Цо даьча йоазошта юкъе я «Къонахий» яхача рубриканна кIалха кепа теха Цуров Султанах, Дударов Урусханах, шийх даьх Хаматханов Жабраилах йола очеркаш. Вай республикерча телевидене болхлошта цо гIо деш а моттигаш хиннай, цхьацца передачаш кийчъеча даькъе.\nКарарча хана Жабраила Аза пенсе яхай. Из ший воIаца Исламаца ЖIайрахьа яхаш я. Ислама 35 шу дизад. Эггара чIоагIагIа Азайна дезар дар, цо шийца товргйола саг йоалаяр. ЙоI Фатима вайцигарча политехнически колледже мехкарий хIамаш тега Iомабеш я. Румита лор я. Шаккха маьре баха, шоай дезалашца бахаш ба уж.\nИштта никъ ба вай мехкахочо Цицкиева Азас 80 шера хьабенар. Маьрша а дог делаш а яхийла из дуккхача хана.\n№ 120 (12255), шоатта, 17 август, 2019 шу / суббота, 17 августа 2019 года\nНазначен новый директор национального телевидения →


"Къаппа-къуппа". Зударшна гIортор яран проект йолийна Къилбаседа ХIирийчохь\n"Къаппа-къуппа" проектан декъашхо ю тегархо Ирина\nХIокху материалан автор ю Любимова Маргарита\n"Къаппа-къуппа" цIе йолу керла социалан проект гучуяьлла Къилбаседа ХIирийчохь. Нохчийн матте яьккхича цуьнан цIе ю "бежаӀуьнан баппа" (одуванчик). Болх ца карош болчу зударшна гIо дан кеп карийна шина йоIана Кусова Фатимина а, Агкацева Тамарина а. Церах цхьанца, Фатимица, къамел дира Кавказ.Реалиин корреспонденто.\n- Фатима, маца а, муха а кхоллаелира шу шиннан цу проектах лаьцна ойла?\n- Ас а, Тамарас а тидам бира, меттигерчу туьканашкахь а, базаршкахь а цхьацца экологин сурсаташ тоьаш цахиларна. Ша аьлча, карарчу хенахь моде бевлла бу дIаяханчу хенан аксессуар хилла туькана воьдуш лелош хилла "авоська" олуш хиллачу тайпана тоьрмигаш а.\nУьш тега оха юкъаозийра болх ца карош болу зударий. ХIинца тхоьца тегархочун болх беш ю дуккха а бераш долу нана а, заьIапхо йолу йоI а, хан тӀехтилла зуда а. Царна аьхна хета иштта болх. Тхайн план кхочушъян дуьйладелла тхо 2 бутт хьалха. Тхан проект къона ю.\n- "Къаппа-къуппа" хIунда аьлла аш цунах?\n- Тхан лаам бара тхой дехачу меттигаца йоьзна цIе тилла. Дуьненан бренд схьа а эцна, цунна тIетуьйхира оха къоман чулацам. Ас тидам бира хIирийн маттахь "ф" а, "ае" а элпаш вовшахтесча хаза сурт хIуттуш хиларна. И элпаш юкъахь долу дешнаш тIехь а долуш тоьрмигаш тийгира оха. Цара дика дог-ойла кхоллара. "Къаппа-къуппа" хIунда хаьржина хоьттий ахь? "БежаӀуьнан баппа" бозуш бу тхуна массо а стаг ирсе волчу машарца.\n- Маса зудчун болх белла аш? Уьш мичахь карийра шуна?\n- Цкъачунна болх беш 4 зуда ю. Оха гIо дийхира уьш лохуш "Хьан идей, тхан кхочушдар" цIе йолчу заьIапхошна гIо дечу проекте.\n- ХIун мах бу шун тоьрмигийн? Муьлш бу уьш оьцурш?\n- Оха 100 сов тоьрмиг боьхкина. Эцархой бу коьртачу декъана гIеметтахIоьттина зударий. Наггахь божарша а оьцу уьш совгIат дар Iалашонца. Маситта тоьрмиг эцнарш бу, тхан проектана гIортор яран Iалашонца. ТIаьххьара оха дина тоьрмигаш ду, хIирийн маттахь тIехь йоза а долуш. Уьш хазахета къоман культура дукха езачу нахана.\nТоьрмиган мах бу 300 сом. Бухку оха уьш "Инстаграмехула". Цул сов, меттигерчу дизайнеран гайтман чоьнехь а ду уьш охьадехкина. Цхьацца туьканаш а ю тхан тоьрмигаш дохка лууш, оха хIоттийначу мехах. ЧIогIа хазахета тхуна меттигерчу блогерша тхан проектах лаьцна дийцарна.\n- Ткъа хIунда оьшуш ю шу шинна и проект?\n- Мукъа хан дIаяхьаран дика кеп ю иза. Оьшуш долу хIума деш ю-кх со олий, дагна там хуьлу. ХIума тега хууш нах бу, амма шаьш тегнарг йохка аьтто ца болу церан. Ткъа болуш бу лаккхара дикалла йолу меттигера сурсаташ эца лаам болу нах. Оха аьтто бо церан лаам кхочуш бан.


ТIом цкъа а ца хилла декъашца беш ...\nПутин а, Нохчийчохь байинчу Псковерчу десантникийн гергарнаш а, 2013-чу шеран, зазадоккху беттан 1-гIа де\nНохчийн тIемалойн декъий къайладоху, ткъа Нохчийчохь байинчу Оьрсийчоьнан эскархошна жIараш хIиттадо\n2000-чу шеран зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь нохчийн тIемалошна а, Оьрсийчохь тоьллачу Псковера десантникашна а юкъахь хиллачу тIематасадаларехь вийра 84 десантник. Байинчех 13 эпсар вара. Нохчийчохь хиллачу шина тIамах уггар дийцаре даьккхина тIематасадалар хилла дIахIоьттина Улус-Кертехь хилларг. Масех шо хьалха цигахь хиллачу тIематасадаларх дуьйцучу а яьржира Оьрсийчоь мел ю. Цу киночохь далошца терахьашца, 2 эсов нохчийн тIемлойх десантникаша бIеннаш байира. Оццул дукха байина нохчийн тIемалой а болуш, цигахь нохчочун цхьа а дакъ ца карийра тIематасадалар чекхдаьллча цига кхаьчча оьрсийн эскархошна. Кхечу кепара туду цигахь хилларг нохчийн тIемалоша. Цара дийцарехь, хиллачу тIамехь дакъалаьцначех 100 бен нохчо вацара, ткъа церан, шайлахь дарраш хиллехь а, каелира 84 тоьллачу десантникийн дивизера бIахо вен.\nТидарш тайп-тайпа делахь а, тахана десантникашна лерина шатайпа хIоллам хIоттийна Нохчийчохь: уьш байинчу гу тIехь масех метр лекха йоккха жIара. Иза дIахIотточу барамана цига веанера Кадыров Рамзан, кхайкхнера байинчу десантникийн гергарнаш а, Псковера губернатор а.\nЭгначу Псковерчу десантхошна жIар хIоттийна Нохчийчохь\nНохчашлахь и жIар хIоттор реза боцуш тIеоьцийла хуушшехь, хIунда хIоттабо и жIар, аьлла хаттар кхоллало хьеннан а. Нохчийн дог-ойла а евзаш, Нохчийчохь кхин цхьаъ жIар хIотторх хаьттира ас Оьрсийчоьнан гоьваьллачу журналисте Шевченко Максиме. Максим Оьрсийчоьнан бахархойн юкъаралла кхиорехула а, адамийн бакъонашкахула президентан гонера кхеташонан декъашхо а ву.\nЖIар хIоттор питан даржо санна хетий хьуна , ма-дарра аьлча бусалбачу регионехь хIоттош ма-буй иза, динан низамашца ехаш пачхьалкх а ма яций Оьрсийчоь.\n"Суна и питана ду аьлла ца хета, хIунда аьлча, беллачу салташна хIоттийна хIоллам питана хуьлийла дац. Масала, питане дац немцойн салтийн кешнашна хIиттийна жIарш Псковерчу а, Ленинградерчу а кIошташкахь. Цигахь немцошца бина барт а болуш, хIиттийна уьш. Беллачех вон хIума ца олу, цундела кхелхинчу салтийн, я цигахь тIом бинчеран шайн кхоллам бу.\nТкъа вайх, дийна долчух аьлча, Нохчийчохь бусалбачу дино буьзинчу барамехь дIагайтина ша цигахь коьрта дин дуйла. Цунах кхета цигахь хаза хиларал сов инзаре исбаьхьачу маьждигех бIаьрг тоьхча. Суна хазаллица цаьрга кхочуш цхьанна а со хиллачу дуккхачу бусалбачу пачхьалкхехь маьждиг ца гина. Цундела, суна хIуьттаре ю аьлла ца хета и. Со шек ву нохчаша и бахьанехь вас йийр ю аьлла, байинчу а, кхелхинчу нехан кешнаш бахьанехь. Ткъа дийначаьрца къамелаш дан деза юкъарчу дахаран гIуллакхех, и тайпа къамелаш динца доьзна символашна гонах ца деш. Массаьрга шаьш лело дин леладайта, беллачул тIехь царна Дала кхел йийр ю, къастор ду харц, бакъ мила ву. Цхьаболчарна, партин декъехь хиларна ян тарло; вуккхарна, цо дина диканна а, вонна а ян мега. Цундела суна ца хета вайн цу тIе тидам бахийта беза аьлла. Суна ца хета таханлерчу Нохчийчуьрчу бахархойн доккхачу декъано иза халахетарца тIеоьцур ду аьлла."\nНохчийчохь тIаьхаьрчу 25 шарахь хиллачу шина тIамехь Оьрсийчуьрчу эскарша байина инзаре дукха маьрша нах. Таханна а доьза байина эзаршкахь нохчий бу цIерчара лоьхуш а, уьш цIа бахкаре сатуьйсуш а. Оьрсийчоьнан эскарша лелийна къизаллаш, цара зачистакаш боху барамаш дIабахьар а ша санна дика дагадогIу масех шо даьлча а нохчийн къоманна. Амма бакъ ву Шевченко: таханлерачу Нохчийчоьно, массарна девзачу бахьанашца, халахетарца тIеоьцур дац Нохчийчохь байинчу десантникийн хьурматанна жIара хIоттор, амма бакъ ду кхана хин долчух ала хIуттур вац цхьа а.\nНохчийн ламасташкахь а дац байинчу нехан декъий а, церан кешнаш а, хIолламаш а сийсаздар: ца бо нохчаша беллачаьрца тIом. Амма иза олийла дац Оьрсийчоьнан куьйгаллех: таханна а нохчийн президент хиллачу Масхадов Асланан а, кхечу тIамехь байинчу нохчийн къоман тIемалойн а декъий гергачарна цара дIа ца ло хьакъдолчу кепехь дуьнене уьш дерзадайтархьама. Цу аккхачу ламастана муьтахь долчу Оьрсийчоьнан Iедало омра дина кхелхина Улус-Кертахь байина Псковера десантникаш а, ткъа царна а, кхечу Оьрсийчоьнан эскарийн дакъошна а дуьхьал летта эгначу, нохчийн тIемлойн декъешна дуьхьал тIом беш ю таханлера Оьрсийчоь.