Адамийн синхьашташ кхочушдаран новкъахь – 28 шо!\nЕрриге СССР пачхьалкхехь а бусалба динан дуьххьарлера газет\n1990-чу шеран 6-чу ноябрехь, х1етахьлерачу НГ1-н республикехь, араделира бусалба нахана лерина «Исламан з1аьнарш» («Зори Ислама») газет, нохчийн а, г1алг1айн а доьзалашка боккха кхаъ кхечира. Къилбаседа Кавказехь хьовха, ерриге а СССР пачхьалкхехь а бусалба динан дуьххьарлера газет дара иза.\nХ1етахь дуьйна тахханалц Везачу Делан Дош, цуьнан Сийлахьчу Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) суннаташ, безачу шайхийн – эвлаяийн хьехамаш х1ора лоьмарехь бусалба нахана д1акхачорехь хаддаза къахьоьгуш ю редакцин тоба. Иштта, 1еламнаха, масла1атхоша говза буьйцучу нохчийн маттахь цара диначу масла1атийн дукха масалш халкъана довзийтарехь йоккха меттиг д1алоцуш хаамаш бу редакцин тобанан исторехь.\nРедакцин тобанан 1алашо цкъа а ца хилла деккъа цхьа газет арахецарх, и бусалба нахана д1акхачорах тоам бина 1ар. Вайн махкахь чолхе зама йолчу хенахь а, цул хьалха а тхешан ницкъаца вайн безачу эвлаяийн дахар толлуш, церан зератийн истори д1аязъеш, зорбане йоккхуш, цул т1аьхьа меттигерчу телевиденехь вайн махкахошна йовзуьйтуш болх бира редколлегис. Оцу талламах «Шайх Митаев 1ела» ц1е йолуш жайна арахийцира, дукха бусалба наха пайдаийцира цунах.\n2006-чу шарахь, юха чу сакхоьллина, арадолуш ду «Исламан З1аьнарш». Делан къинхетамца, НР-н хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин лаам кхочуш беш, НР-н Куьйгалхочо Кадыров Ахмад-Хьаьжин к1ентан Рамзан-ХьаьжинамзанРам омранца пачхьалкхан чоьтах арадолуш ду «Исламан з1аьнарш». Х1етахь дуьйна, редакцин штатехь а волуш, къахьоьгуш ву вевзаш волу 1еламстаг Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа. Цунах дагадовларца арахецна оха дуккха а жайнаш. Уьш ду:\n«Исламан сирлачу новкъахь» ц1е йолуш 2 том, Кадыровг1еран дайн истори махкахошна йовзуьйтуш жайна, «Сийлахьчу т1аьхьенийн орамаш» ц1е йолу телевизионни фильм.\n«Наха хоьтту – Хож-Ахьмад-Хьаьжас жоьпаш ло» ц1е йолуш 5 (пхиъ) дакъа брошюраш.\n«Святой шейх Кунта-Хаджи Кишиев» киносценари.\n«Мехкан хьехамча» ц1е йолу жайна. Иштта ц1е йолу телефильм.\nАрахецна «Исламан з1аьнарш» ц1е йолу босболу, 76 –аг1о йолу журнал – 50 лоьмар.\nЗорбане даккха кечдеш ду (нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь) кхин цхьаъ жайна, вайн эвлаяийн дахарх, Аллах1-Дела везаре, вовзаре кхачарехьа цара бинчу некъах, церан даржаш дуьйцуш, иштта ц1е йолуш: «Эвлаяи, сгорающие в любви к Аллаху» (Дела везаран шовкъах (марзонехь) богуш болу эвлаяаш).\nИштта кхийолу литература, киносюжеташ…\nТ1аьхьарчу хенахь редакцин тоба къонъелла. Цуьнга терра керла хьежамаш хаалуш бу газетан дийзайн хийцарехь, зорбане йовлуш йолчу материалашца, керлачу рубрикашца. Ницкъ кхачаран барамехь газетадешархойн лаам кхочуш беш, церан ойланаш цу чу ерзийна, цаьрца з1е латтош, церан лааме хьовсуш, сема болх беш ю редколлеги.\nЗамано лоьхуш ма-хиллара, электронни кепехь, хила беззачу т1ег1ант1е баьккхина д1ахьош бу газет бусалба нахана довзийтаран, дезадалийтаран болх.\nЭлектронни кечдина газет, зорбане даьккхина ца 1аш, редакцин сайта чу доккху, цул сов, дуккха а муридаш бу вайн махкал арахьа а Ватс Апп чохь шайн группаш йолуш, цунах пайдаоьцуш. Цара шаьш дешна ца 1аш, уьйр-марзо йолчу кхечарна а довзуьйту.\nДе дийне даларца бусалба газетах алсам пайдаоьцуш а, иштта газет вайн махкахь хиларх бакхийбеш, деша лаам болуш, вовшашка кхаьънаш дохуш, хаало тхуна.\nТхо даккхийде дагадовла 1еламстаг Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа волуш, мало ца еш къахьоьгуш 1еламстаг Муртазаев Сайдмохьмад-Хьаьжа волуш, церан пурба доцуш, цу шимма ешначул т1аьхьа бен, зорбане ца йоккху оха цхьа а материал.\nБусалба динан «Исламан з1аьнарш» дуьххьарлерчу газетан хьалхара лоьмар араяьлла 28 шо кхочуш, декъал бан лаьа суна кхунах пайдаоьцуш болу вайн махкахой, бусалба нах, Дала шайна кхоьллинчу рицкъанашна т1аьхьа дуьне ма-дду д1асабахана болу вайн вежарий, йижарий.\nВай Кхоьллинчу Аллах1-Дала бусалба нахана лерина долчу х1окху изданех алссам пайдаэцар лойла вайна массарна!\nДала аьтто бойла вайн массеран а бусалба динехь нисдала, ийманехь, исламехь ч1аг1дала! Х1ара бусалба дин вайна довзийтина болу вайн беза-сийлахь эвлаяаш, Делан леш безар, бовзар лойла вайна Кхоьллинчу Аллах1-Дала! Вовшийн дезар, дашар лойла вайна!\nАллах1-Дела цхьаъ вийраш берриге а цхьа бусалба вежарий бу. Дала ницкъ а, хьекъал а, кхетам а лойла вайна цхьа вежарий хилла, къестамаш ца беш чекхдовла, вешан доьзалш, т1аьхьара т1аьхье а ийманехь, ислам-динехь кхион!\nВай Хастам бо Веза-Сийлахь волчу Аллах1ана ваьш бусалба кхолларна! Шен пайхамар, Сийлахь волу Мохьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) къобалвеш, эвлаяаш безаш, нийсачу некъа т1ехь ваьш нисдарна!\nАлхьамду лиллах1! Алхьамду лиллах1! Алхьамду лиллах1!\nЗаурбеков Мас1уд, «Исламан з1аьнарш» изданин бухбиллархо, Нохчийн Республикан хьакъволу журналист\nLeave a reply to holiday homes


Херх — Википеди\nХӀокху версин 2 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2018, 7 июль).\nКуьйга хьокху херхаца у хадор\nДӀасалела херхан чархан гоьрга херх\nГалморзахбаккхар (херх галморзахбаккхаран гӀирс)\nХерхан цергаш йоккха планаца\nЯккхий цергаш йолчу херхан цергаш йоккха планаца\nМеталл хадочу херхан дегӀ\nХерх — тайп-тайпана хӀуманаш (дечиг, металл, пластик, тӀулг, кхин дӀа а) хадоран дуккха а цергаш, кӀомсарш йолу гӀирс.\nДукха хьолахь херх хуьлу металлан экъан кепара, йисттехь цергаш а йолуш. Амма хуьлу херхаш, хадоран йист аьлхан кӀурбиллина (масала, алмазан — тӀулг хадоран) я дакъошца гулйина, зӀен херх санна. Иштта херхаш олу херх лелочу чархех, — масала, «бензинахерх». Хадоран болх боцуш иза лелабо музыкин гӀирс санна.\n2 Херхийн кепаш\n3 Технологин башхаллаш\n4 Херхийн тайпанаш\nХерх бу белхан гӀирсех уггаре ширачех цхьаъ. Кегийра мокхазан гӀирсаш лелабора неолитан муьрехь (вайн эрал 7—3 эз. шо хьалха).\nДуьххьара эчиган херхаш дина скандинаваш. Херхаш деш хилла тӀулгех яьхна кепашна чу лалийна эчиг а дуттуш. Амма дика ца хиларна дигаршца херхаш лара ца лора.\nШортта бӀенаш шераш дӀадевлича Ширачу Грецехь дан долийра херхаш тусаран кепаца, цуо таро елира металл чӀагӀдан, цигара схьа гӀирсан дикалла совъяккха а.\nШирагрекийн мифашкахь херх юкъабаккхар тӀеяздо Дедалан вешин кӀант а, дешархо а волчу Талосан.\nХерхийн кепаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛеларан амалшца херхаш декъало:\nкуьйга хьокхург — еха юткъа экъа херхан дегӀ дӀасахьакхарца болхбо\nгоьрганиг (экъанаш) — вал тӀехь хьийза, арахьа хадо йист йолу экъа.\nасан — шина хьийзачу чкъург юкъа озийна тӀетесна аса.\nзӀенан — белхан дакъа зӀе йолу херх.\nКуьйга хьокху херхаш цхьаъ а, шиъ а тӀам болуш хуьлу.\nШен гӀирсан конструкцица декъало:\nШи тӀам болу херх\nӀодан — Ӏодан тӀетесна дуткъа херхан дегӀ\nкуьйга хьокхург — ша херхан дегӀ дикка чӀогӀа а ду, шен кеп латто сетташ а ду.\nХадочунца херхаш декъало:\nдечиг хадориг — уггаре даьржина херхаш, тайп-тайпана ду шайн цергашца, тӀомашца, куьцаца.\nЦергийн барам: йохалла 1—18 мм, шоралла йолалучехь 1,5—12 мм. Яккхий цергаш дечиг дика хададо, амма хадийна меттиг шера ца хуьлу; юккъерчара — хадайо меллаша, амма хадийна меттиг гӀоле шера хуьлу; кегийрачара — дечиг цӀена хадайо, амма дукха меллаша. Цергаш иръяр: импульсан иръяр — сиха артло, амма юха а иръян йиш ю; дахчийна церг — ира дукха лаьтта, амма юха иръян пайден яц, 3D-иръяр — чӀогӀа ира хуьлу, таро ю херх схьаозош а, дӀатоттуш а хадо.\nметалл хадориг — оцунах а куьйга хадо херх олу. П-кепара металлан атланан тӀетесна хуьйцу дуткъа херхан дегӀ хуьлу. Кегийра цергаш хуьлу цуьнан (йохалла 1—1,5 мм, шоралла 1,2—2 мм)\nбетон хадориг — оцу херхан тефлонан чкъор хуьлу, чӀога лаламан тӀелатораш хуьлу хӀора шолгӀачу церга тӀехь.\nгипсокартон хадориг — оцу херхан ирдина болатан дегӀ ду.\nтӀулг хадориг – дукха хьолахь уьш тайп-тайпана токан херхаш лу. ТӀулг хадош алсама леладо масех тайпана алмазан херхаш, уьш хуьлу чархан тӀехь, цуьнан конструкци йозу хедочу тӀулгийн барамех а, тӀулг стена беза хьаьжжина а. Алмазан херх — иза дуткъа гоьрга экъа ду йисттехула кегийра алмазаш долуш. Хадориг экъа яц, ткъа экъан йисттера кегийра гушдоцу алмазан дакъолгаш ду.\nТехнологин башхаллаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХерх лерина болу гӀирсе хьаьжжина, хоржу оптималан кеп, бохалла, цергийн шоралла, экъан тӀиера херонаш, цергашна тӀехӀиттораш, херх леларан сихалла.\nХерх юкъа ца Ӏидийта цергаш галморзахйоху цхьацца юкъахь юьтуш (наггахь кхоъ юьтуш а), тӀаккха хадор шорло. Оцу Ӏалашонна йо херхан цергашна трапецин кеп а, кӀуж а латабо.\nХерхийн тайпанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКуьйга хьокху херх\nхерх Викидошам чохь\nХерх Викиларма чохь\n↑ Овидий. Метаморфозы. VIII, 236—259\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Херх&oldid=6420275»\nДечиг пхьолан гӀирсаш\nДечиг пхьеран гӀирсаш


Напишите дегайовхо. зарание ❤, Сочинение\nНапишите дегайовхо. зарание ❤\nметки: Чеченский, Хазалл, Къинхета, Лозуш, Фразеологизм, Лакхахь, Цуьнан, Цхьан\nАбдурзаков Ш. шен дешнашкахь гойту нохчийн мотт хьалдолуш хилар.Иза иштта хилар шеко йоцуш ду,х1унда аьлча нохчийн маттахь дуккха а бу пайдаэца йиш йолуш суртх1отторан г1ирсаш.Оцу г1ирсашца муьлхха а ойла йийца йиш йолуш, хазна ю вайн мотт.Х1ара тезис т1еч1аг1ъеш, хьовсур вай Гайсултанов 1.тексте.\nСуртх1отторан г1ирсех шуьйра пайдаэцна яздархочо. Масала 15 предложенехь «йиш йоьхна» боху фразеологизм ялайо автора. Оцу меттан г1ирсо вайна хоуьйту, Вадуд цхьана х1уманна сагатдеш хилар.\n36 предложенехь ялийначу «дог-ойла юьйхира» фразеологизмаца говза гойту Гайсултановс мел халонга даьлла к1антана ша кехат аннаш юккъехула чудожадар.\nЦу тайпа текстера масалшка хьаьжча, вайн т1еч1аг1дан йиш ю нохчийн мотт «башхачу жовх1арех юьзна йоккха хазна» хилар.\nП.К. Услара шен дешнашкахь боху: «Нохчийн мотт къен хетар даржош берш цунах цхьана а кепара кхеташ боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре к1орггера аг1онаш а йийцалур йолуш, ч1ог1а хьалдолуш бу». Цуьнан дешнашца реза ца хила хала ду. Муьлхха ойла, синхаам, хьайна хетарг нийса а,говза а гайта йиш ю вайн маттахь тайп-тайпанчу г1ирсех пайда а оьцуш: метафорех, эпитетех, дустарех и д1.кх. а.\nОцу г1ирсех шуьйра пайдаэцна Ахмадов Мусас шен текстехь.Масала 26 предложенехь ялийна «т1ера б1аьрг д1а ца боккхуш» фразеологизм. Цуьнца автаро исбаьхьчу кепехь гойту вайна текстан турпалхо леррина шена гучу суьрте хьоьжуш хилар.\nТекстан 27 предложени ешча кхин цхьа суртх1отторан г1ирс карабо вайна « кхохкийна юьхь» боху эпитет. Оцу эпитетах пайдаэцарца гойту вайна яздархочо Леча шена гучух ч1ог1а цатам хилла, реза воцуш хилар.Цул совнаха кхузахь хаало вайна иза нахах дог лозуш, къинхетаме стаг хилар.\nВайна ма-гарра Ахмадов Мусас шен текстаца тоьшалла до нохчийн мотт хаьлдолуш а, хаза а хиларан.\nКъинхетам – иза адаман синхаамех коьртачарехь цхьаъ бу.Кхечу адамна, гонахарчу 1аламна хуьлуш йолу г1ело бен ца хеташ, дог лазар ду аьлла, хета суна иза.\nСан кхетамехь къинхетаме стаг иза , ас лакхахь ма-аллара кхечуьнга деанчу вуонна юьстах а ца лаьтташ, цуьнан дог оьцуш, дашца а, г1уллакхца накъосталла деш верг ву.\nПо чеченскому языку ненан мотт кратко\n... стагана а Іемаш болу нохчийн мотт, нанас дена вина волчу нохчий стагана, нохчий берана Іемар бац бохург и бакъдац. Вайн къоман кхетам тІаьхьабисина хиларе терра, Москварчу Іедална гергахь ... бу царна юкъахь. Оцу цІера бевллачаьрга санна ду поэтан хІара дешнаш: Ненан мотт язло сан цІийца, Ненан мотт бека сан сица, Сан бакъо ю иза бийца, Сан бакъо ...\nМасала Абубакарова П. текстехь го вайна лазийначу кхокханна орцахъялла жима йо1. Хеда къинхетаме хилар ду иза. Яздархочо вайна иза гойту 9 предложенехь.\nДахарера масал далош, лакхахь ялийна ойла т1еч1аг1ъеш, ала лаьа вайн паччахьах дош. Цомгушчарна, мискачарна г1о деш, царех дог лозуш, царна г1о-накъосталла деш схьавог1уш ву Рамзан Ахматович.\nЦу т1ера схьа жам1 дан йиш ю вайн къинхетам адаман амалехь сийлахьчарехь цхьаъ хилар.\nдипломная Дактилоскопическая экспертиза пальцев рук\nСочинение Творчество в искуссте на примере известной личности\nСочинение Сочинение в жанре репортажа 8 класс разумовская\nСочинение По данному тексту "Садово-парковое искусство"


Кадыровн зударий гойту видео дIакъевлина Ютьюбо\nЮтьюбо дIакъевлина Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан шолгIа зуда хила тарлучу Хазуева Фатимин доларчу гIошлонех лаьцна "Проект" ресурсо бинчу талламах йолу видео. Сюжете хьожийла дац хIинца – дIакъевлина иза шен авторан бакъонаш талхийна аьлла, "Грозный" телекомпанино арз дарца доьзна. Оцу хьокъехь хаам баржийна "Кавказский узел" газето.\nНехан тидам тIебахана таллам зорбане белира Охан-беттан 7-чу дийнахь. Цо бахарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун шина зудчун долахь ю лаххара а 800 миллион сом мах болу гIишлош. Хазуеван долара хIусамаш йоцуш, йовзуьйту талламо Кадыров Рамзанан официалерчу зудчуьн Кадырова Меднин хIусамаш а.\n"Проекто" шен таллам баржийначул тIаьхьа Хьалхарчу канало шен сайтера "Нохчийчоьнан хазалла-2006" ("Краса Чечни-2006") конкурсах йолу сюжет дIаяьккхарх лаьцна хьалхо хаам бира Кавказ.Реалиино. Оцу материалехь гойтуш яра Хазуева. Шена "Проектан" сайтанна тIелетта зуламхой, иза болх беш яцара цхьана ханна. Масийтазза хилла иштаниг.\n"ТIаьххьарчу 10 денна чохь дуккхаза а DDOS-тIелетарш дина "Проектан" сайтанна. Буса цхьа сахьт даьллачу хенахь йолаелла таханлерчу дийне яьлла проблема, агIо хIинца а яц еллалуш. Доллучо а гойту тIелатарна тIехьа лаьтташ оха Кадыров Рамзанан зударех, церан къайленех, даккхий ахчанех лаьцна яьккхинчу видеон турпалхой хилар. Ала дашна, зуламхойн оцу тIелетарша лагI ца бо Нохчийчоьнан куьйгалхчун бахамах йолчу информацига нехан болу тидам – тхан тексте, видеога цхьацца платформашкахула хьаьжна 4 миллион стаг", – хаам бина "Проекто" шен фейсбукехь Охан-беттан 17-чохь.\nОхан-беттан 7-чохь журналисташа шега "Проектан" талламах хетарг алар дехча, президентан пресс-векала Песков Дмирийс, ша ца хьажна оцу видеога, элира. Цо дош делира, видеога а хьаьжна, шолгIачу дийнахь комментари ян, амма данне а ца дира иза.\nОппозицехь волчу нохчийн блогера Абдурахманов Тумсос дийцарехь, Хазуева Кадыров Рамзанан зуда хилар къайле яц республикехь цхьанна а. ХIетахь хиллачу конкурсехь толам баккхинарш массо а бигира Кадыровс, амма даиманенна йисира Хазуева, билгалдаьккхина Абдурахмановс.


Парижехь гулам хилла вийна хьехархо дагалоцуш. Стаг веро эргIадбахаран тулгIе гIаттийна Францехь\nИсламист хила мега аьлла шеко йолчу стага францхойн хьехархо вер толлуш керла операцеш дIахьуш ю шаьш аьлла хаам бина Францин Iедалша.\nИсторин хьехархочун Пати Самуэлан кортабаьккхина ГIадужу-беттан I6-хь Парижана гергахь йолчу Конфлан-Сент-Онорин гIалахь цо болх бечу школана уллехь, 18 шо долчу жимачу стага. Иза цул тIаьхьа герз тоьхна вийна полицино.\nТIелетар дина, Оьрсийчохь вина волу нохчо, вехаш хилла Парижана къилбаседа-малхбузехь йолчу Эврё гIалахь. Хьалха иза вевзаш ца хилла лерринчу сервисийн белхахошна. Стаг веро эргIадбахаран тулгIе гIаттийна Францехь, иза емалдина президента Макрон Эммануэла а, политикан партеша а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министро Дарманин Джералда дIахьедина тахана, ГIадужу-беттан 19-хь, Францехь 80 таллам дIахьуш бу, интернетехь цабезаман чулацам болуш къамелаш зорбане дахарца доьзна аьлла. Дарманина иштта хаийтина Iедалш Францера цхьайолу бусулба юкъараллаш дIасахецарца доьзна хаттар дийцаре деш хиларх лаьцна, уьш ницкъ барехьа а, цабезамехьа а пропаганда еш ю аьлла бехке ярна.\n"ХIинцале а дIаяьхьна полицин операцеш, кхин а керла операцеш а хир ю, иттаннаш нахах хьакхалур йолу", аьлла цо Europа 1 радион эфирехь.\nХьалхо хьехархочо Патис, урокехь дешан маьршонах лаьцна дуьйцуш, шен дешархошна гайтина хиллера Мухьаммад Пайхамарна ехкина хилла карикатураш, цу кепара масийтта бусалба динехь болчу дешархойн дай-наной оьгIаз а бохуьйтуш. Хууш ма-хиллара, Пайхамарах лаьцна муьлхха а сурташ дахкар сий дайъар лору бусалба наха.\nХьехархочо Патис болх бечу школехь доьшучу цхьана йоIан дас, вевзаш волчу исламисто кхайкхам бина хилла Пати вен веза аьлла, хаам бина Дарманина.\n"Схьагарехь, хьехархочунна дуьхьал фетва арахецна хилла цара", - аьлла Дарманина.\nReuters агенталло, цIе ца яьккхинчу хьастана тIе а тевжина, хаам барца, Франци дагахь ю экстремистийн динан кхетам болчу нехан тептарна юкъахь волу кхечу пачхьалкхера 231 стаг махкахваккха.\nСтаг веро Iадийна Франци, ткъа хиллачо дагадахкийтина Пайхамарна Мухьаммадана ехкина карикатураш зорбане яьхначу Charle Hedbo сатиран журналан офисашна 5 шо хьалха дина тIелатарш.


Муха ларбийр бу гIалгIайн мотт?\nКху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Лидия Михальченко\nГIалгIайн адамийн бакъонаш ларъярхочо дуьйцу ненан мотт бийца йолчу бакъонах а, стен-боьршалла буха тIехь реза хиларех а\n"Правовая инициатива" проектан белхахо Саутиева Зарина дуьххьарлера гIалгIа ю (2019 Minorities Fellowship Programme) Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшатохараллан адамийн бакъонашкахула лаккхарчу комиссаран Урхалло леррина этникан а, къоман а, лингвстикан а, динан а юкъараллашна хьажийна дIахьочу говзаллих юлучу программехь дакъалаьцна.\n"Кавказ.Реалиина" интервью луш цо дийцира, бовш болчура кIелхьарбоккхуш муха ларбийр бу гIалгIайн мотт бохучух.\n– Зарина, (Швейцарерчу Женевехь) Къаьмнийн гIала-хIусамехь хиллачу программа дIаерзоран форумехь гIалгIайн къоман духар доьхна яра хьо. ХIунда?\n– Хьайн къамелана алсам тидам тIебахийта, гIоле ду къоман духар доьхна хилар. Ас леррина тегийтинера гIабли. Массера а тидам тIебоьдура цунна, соьга хеттара мичара ю иза, хIун символ ю цуьнан, бохуш. Цо аьтто бира сан дуккха а нахана ГIалгIайчоьнах лаьцна дийца. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшатохараллехь волчу Оьрсийчоьнан векало а элира, цу кучо битам бина шена аьлла.\n– Стенах лаьцна дара ахь дина къамел, муха тIеийцира иза?\n– Соьга хьалххе хаам бинера гочдар дIоггара кхачам болуш ца хила мега аьлла, цундела ингалсан маттахь дира ас къамел. Цул сов, сан йистхилар маситтоза тIаьхьатеттинера, ткъа со дог этӀаш яра.\nАмма эххаре а сан дийца аьтто белира къаьмнийн меттанаш школехь Iамор декхарелахь цахиларх лаьцна Оьрсийчохь дешаран низаман тIехь бина хийцамаш юхабаха безаш хиларх лаьцна.\nСуна хаьа къаьмнийн республикашкахь дуккха а нах ненан мотт Iаморах юхабевлла хиларх лаьцна, ГIебартойн-Балкхаройчохь и терахь ду 2000 гергга. Башкирехь динна школаш ю ненан мотт Iамор дитина.\nГIалгIайчохь хьал гIоле ду, амма Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн дешаран а, Iилманан а, културан а вовшахтохааралло (UNESCO) итт шо хьалха юкъатоьхна гIалгIайн мотт довш лаьттчу меттанийн тептарна. И кхерам лаьтташ бу хIинца а. Вовше гIалгIайн мотт буьйцуш хIора кхо дош аьлча цхьа оьрсийн дош юкъатуху оха.\nБераша а, кегийрхоша а гIалгIайн маттахь книгаш ешар доццучу новкъахь ду я ешча а уьш цакхета яздинчух. Цхьаъ бен доцу гIалгIайн маттахь арадолу газет хIинц-хIинца дIакъовла бохучу хьолехь ду. Ненан меттанаш ларбан концепци оьшу.\nАс хьахийра гIалгIайн меттан дешаран книжкаш ца тоьу Пригородни кIошт. Къамел деш ас иштта хьахийра репрессеш лайначу халкъашна реабилитаци яран низам буьззинчу барамехь кхочуш дан дезаш хилар.\n– Ахь дуьйцург хезар долуш хьал дуй?\n– Тхан рекомендацеш дIайохьуйту Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшатохараллан адамийн бакъонашкахула лаккхарчу комиссаран Урхаллехула, ткъа жимачу къаьмнашца доьзна хаттаршкахула волчу лерринчу докладхочо шеран жамI деш кехат кечдо.\nОха кховдийнарш дIасадохуьйту Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшатохараллан декъашхой йолчу пачхьалкхашка. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан хаам бан дезар ду ша цу хьокъехь бинчу балхах лаьцна дуьйцуш.\n– Жимачу къаьмнийн меттанашца йоьзна проблема карарчу хенахь мехала хIунда лору ахь?\n– Жима къаьмнаш цхьайолчу пачхьалкхаша шайн кхераме долуш санна тIеоьцу. Ас билгалдаьккхира тхо Оьрсийчоьнна кхераме доцуш, накъостий хилар. Оха къуьйсурш тхайн бакъонаш ю, Конституцино тхуна луш йолу. Кху дуьнентIехь хIора баттахь дIабовш бу ши мотт. Нагахь тхан мотт бахь тхо а гучура дIадевр ду, гIалгIай санна доцуш, тхо дIасадаьржар ду. Дуккха а къаьмнаш дайна дӀадовлуш ду Оьрсийчохь.\n– Муха тIеийцира хьан къамел даймахкахь?\n– ГIалгIаша тайп-тайпана къамелаш дора. ГIортор еш дуккха а комментареш яра. Амма таӀзар хилира суна со зуда хиларна, "гIалгIайн цIарах цигахь зуда хIунда яра, божарий ца бисина вай? Йовлакх тиллина хIунда яц иза", бохуш яздора. Критика тоам болуш яра.\n– ГIалгIайчохь лору ненан мотт. ХIун дон иза ларбан беза аьлла цунна гIо дан ойла айелла даггара гӀертачара?\n– Евзаш йолу мультфильмаш гIалгIайн матте йоху, масала. Цул сов "Эздел" центран бух тIехь клуб яра гIалгIайн меттан. Цигахь гIалгIайн мотт бен кхин мотт ца бийцара. Оьрсийн маттахь цхьа дош аьлча гIуда тохара, иштта со кхийтира мел хала ду цIенна ненан мотт бийца.\nНах латкъамаш беш хуьлу, мотт аттачу баккха беза, дешнаш ала дайдан деза бохуш. Вевзачу яздархочо Кодзоев Iийсас а бохура маттана реформа оьшу. Цунна тIетевжаш бу дуккха а. Цу кепара мукъане а аьтто хир бац-те мотт ларбан.


Дала вайна совг1атанна баийтина болу мархийн бутт чекхбели.\nДала вай йина 1амалш, вай хьегна къа, вай дина 1ибадат шен дуьхьа дойла. Вайн массо а къиношна гечдина, вайца долу вон х1ума д1адаьккхина, ирс а, беркат а, иман а, ислам а вайн махкахь ч1аг1деш боьдуш хуьлийла х1ара беза мархийн бутт.\nДала массо а аьтто боцучунна аьтто беш, массо а могуш воцучунна г1оле еш, балано а, г1айг1ано а хьийзош верг баланах а, г1айг1анах а хьалхавоккхуш, боьдуш хуьлийтийла х1ара беза мархийн бутт. Мархийн баттахь вайн махкахь дуккха а дика х1уманаш хилла: дуккха а маьждигаш схьадиллина, хьуьжараш д1айиллина, дуккха а нехан аьттонаш бина, дуккха а адмийн барт бина.\nД1адахна шеран мархийн баттахь дуьйна схьа вайн махкахь йиъ б1е сов ч1ир юьтуш, эзарнашкахь кегий доьвнаш дуьтуш, адмийн иман ч1аг1луш, схьайог1уш беркате зама ю вайна. Дала х1окху заманах хьега ма дойла вай. Дала вовшех дашар а, дезар а лойла вайна.\nХ1ора доьзалахь шен ден- ненан дог оьцуш, шен дай, наний ирсе деш,\nдас, нанас шен доьзалхо иманехь кхиош, мохк хазбар а, мохк табар а, халкъан дуьхьа дика х1уманаш даг чохь долуш, ирсе хуьлийтийла Дала х1ара мархийн бутт.\nВайн дог-ойла хууш верг Дела ву. Вайн дог-ойла Дела шеен дуьхьа, вайн халкъан дуьхьа къахьегар ю. Вай Деле доьхуш дерг - вайн мохк табар, хазбар, кхин цкъа а т1аме 1овжа ца байтар, кхин цкъа а дегнаш делха ца дайтар ду.\nВайн махкахь вайн дуьххьарлера Президента битина некъ – иза Делан некъ бу. И х1ун некъ бу аьлча – адам барте кхайкхар, вай декъа цадалийтар, оппозици, позици, лам чохь верг, хьуьнах вахнарг бохуш.\nВайн махкахь бакъ дин довза луучунна бакъ дин довза меттиг ю. Динан бух мичахь бу, динан дозанаш муха ду – иза вай махкахь долуш ду. Цундела вай бакъ дине – шари1ате, тъарикъате – г1ерта деза. Кхидерг – керла юкъадаьлла вайца дог1уш доцу х1умнаш ду, уьш вай лелор дац.\nХ1ора къоман шен г1иллакх ду, къаьмнийн шен дин ду, ткъа бусалба дин, Къуръанан доьссина долу х1ора аят, х1ора сурат шен бух болуш доьссина ду.\nВай, Дала мукъалахь, ц1енна Делан некъ безаш, Делан дин дезаш, Дала ваийтина волу Пайхамар (Делера салам-маршалла хийла\nцунна) везаш, цул т1аьхьа эвлияаш безаш ду. И бахьана долуш тахана вайн махкахь иман, беркат долуш къам ду.\nДала вайгара дика болх схьа ма баккхийтийла. Дала массо а Делан некъа т1ехь нислойла. Дала барт цхьаъ бойла. Дала марханаш къобал дойла, хьегна къа меле яздойла.


ТIаме бирзина машар\nСтигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь 20 шо кхаьчна Нохчийчура хьалхара тIом дIабирзича Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь машаран барт бина.\nЦу мехала кехатана тIе куьг таIийра Оьрсийчоьнан президенто Ельцин Бориса а, Нохчийчоьнан президенто Масхадов Аслана а.\nБарт бу 5 декъах лаьтташ. Цуьнан цIе ю «Машарх а, Оьрсийчоьнан Федерацин а, Нохчийн Республикан Ичкерин а юкъаметтигийн принципех а барт» аьлла.\nАмма оцу пхеа декъах коьрта лара мегар ду хьалхара кхоъ, хIунда аьлча дисина ши дакъа техникан чулацам болуш ду. Церахь цхьаммо боху барт цхьатеррра ницкъ болчу шина маттахь кечбина бу. Ткъа пхоьалгIачу декъехь аьлла ду иза болх бан болалуш бу тIе куьйгаш яздарца аьлла.\nПреамбулехь билгалдаьккхина ду Лаккхара барт беш йолчу агIонаша, бIешерашкахь хилла дуьхь-дуьхьал латтар дIадерзо а, цхьатерра бакъонаш йолу а, шина агIонна пайденна йолу а юкъаметтигаш дIанисъян а лууш, барт бина аьлла.\nХьалхарчу декъехь аьлла ду муьлхха а хаттар къастош кхин цкъа а ницкъах пайда а оьцур бац, я оьцур бу бохуш кхерамаш а туьйсур бац аьлла.\nШолгIа дакъа ду вуно боккха чулацам болуш. Оьрсийчоьно а, Нохчийчоьно а барт бо юкъаметтигаш дIанисъян дуьненаюкъарчу низамшца иза догIуш ма хиллара. Цуьнца цхьана аьлла ду хIора сферехь ша-ша болу барт а бийр бу аьлла.\nКхолагIчу декъехь биглгалдаьккхина ду бина барт бух хилар тIейогIучу хенахь юкъаметтигаш дIанисйеш бийр болчу бертийн.\nСтигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь тIеэцна барт кечбеш жигара дакъа лаьцна ву историн Iилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан. И документ Оьрсийчоьно реза а йолуш тIеэцна хилар билгал а доккхуш, цо дуьйцу нохчийн цу хьокъехь хиллачу ойланах лаьцна.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: Стигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь бинчу берта тIехь билгалдаьккхина ду Нохчийчоь дуьненаюкъара субъект ю аьлла. И бохург хIун ду? Вай Оьрсийчоьнна юкъахь ца хилар а, вайн шалха статус ца хилар а ду иза.\nОфициала кепара иза дIакхайкхийна дацахь а, оцу тIехь долучуьнан маьIна дича, юха тIейогIу гIулч яккха аьтто а хуьлуйтуш, кечам беш санна хIума дара-кх иза. Амма юха а ала лаьа суна, оцу тIехь вайн йозуш йоцучу пачхьалкхан статус хилар шеконе дуьллуш дац. И дерриг а дIадаьккхина дара».\nКремлехь бина машаран барт тидаме а эцна, оццу дийнахь Оьрсийчоьнан премьер-министро Черномырдин Виктора а, Ичкерин премьер-министран декъарш кхочуш деш волу Масхадов Аслана а барт беш документ тIеийцира экномикан юкъаметтигех а, буьззинчу барамехь барт барх а лаьцна долу.\nТкъа кхин а ши шо ах шо далале Нохчийчохь болабелира шолгIа тIом.\nЦхьаболчу политикан говзанчашна а, эксперташна а хетарехь, 20 шо хьалха Оьрсийчоьно а, Нохчийчоьно а бина барт цкъа мацца а пайденна хила мегаш бу нохчашна.\nОршотан дийнахь, Стигалкъекъа-беттан 15-чу дийнахь Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь машаран барт бина 20 шо кхачарна хьажийна дуьненаюкъара конференци хир ю Белгин коьртачу гIалахь Брюсселехь.\nЦигахь дакъалоцуш хир бу дуккха а бевзаш болу политикаш а, Iилманчаш а, политикан эксперташ а, журналисташ а. Соьлж-ГIалахь 11 даьлча дуьйна и конференци шуьйра гайта а, цунах лаьцна дийца а Iалашо ю Маршо Радион шен сайт тIехь а, Facebook-ехь а.\nШуна муха дагадогIу, муха мах хадабо аша Лахьан-беттан 26-чу дийнахь хиллачун?\nКехата тIехь бисира Барятинскиc нохчийн къоме бина кхайкхам


69. Сурат АЛЬ-ХЬАККЪА\nБакъхилла доьжнарг 1 . الْحَاقَّةُ\nХIун ду и бакъхилла доьжнарг? مَا الْحَاقَّةُ\nСтен хаийтина хьоьга /хIай Мухьаммад/‚ хIун ду и бакъхилла доьжнарг? وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ\nСамудаша а‚ Iадаша а харцдира тухуш дерг 2 . كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ\nАмма самудаш а - уьш хIаллакбира /чIогIаллица/ дозанах беллачу мохьаца. فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ\nВа амма Iадаш а – ткъа уьш хIаллакбира инзаре нуьцкъалчу т1ех шийлачу мехаца. وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ\nЦо /нуьцкъалла/ балийтира и царна ворхI буса а‚ бархI дийнахь а тIеттIа. Хьуна гур бара нах оцу дийнахь /хIаллакбина/ дIасакхиссина‚ даьсса дисна (чохь хара йолу) хурманан диттан гIаддаш санна. سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ\nЦхьа а бухадисар гой хьуна царна? فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ\nВеара ФирIавн‚ цул хьалха мел верг а‚ муътафикаташ 3 а /баьхкира/, къа деш. وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَن قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ\nЦара Iесалла йира шаьш Кхиош-Кхобуш волчу Делан элчанна – тIаккха уьш схьалецира т1ех чIогIа долчу схьалацаро. فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِيَةً\nОха хи дозанах даьлча, дихьира шу лелаш долчуьнца 4 (кеманца). إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ\nИза хилийтархьама шуна хьехам‚ тидаме долчу лерге тидаме эцийтархьама а. لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ\nСур 5 лекхча цхьана лакхарца‚ فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ\nЛатта а дIадаьхьча‚ лаьмнаш а /айдича/‚ царах, аьтта, х1ур бича цхьана атарца - وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً\nОцу дийнахь дог1ур ду данза ца даьлларг (къематде). فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ\nСтигал йедар ю‚ оцу дийнахь хир ю иза ледаръяьлла (ч1аг1о йоцуш), وَانشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ\nМаликаш хир ду цуьнан йисташкахула. Хьо Кхиош-Кхобуш волчун Iарш хьур ю оцу дийнахь бархIаммо 6 шайна т1ехула. وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ\nОцу дийнахь шу хIоттор ду /кхиэлна/ хьалха‚ цхьа а хьуллеш хуьлу хIума хьулделла хир дац шух. يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنكُمْ خَافِيَةٌ\nАмма шен жайна шега аьтту (бакъахьара) куьйга делларг‚ цо эр ма ду /ч1ог1а хазахетта/: "ХIей‚ схьадуьйла! Деша сан жайна! فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُوا كِتَابِيهْ\nБаккъалла а, со моьттуш 7 ма вара /цхьана дийнахь/ сан хьесап суна дуьхьалкхетар дуйла". إِنِّي ظَنَنتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيهْ\nИза хир ву ша реза волчу дахарехь. فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ\nЛекхачу бешахь. فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ\nШен стоьмаш гергахь болуш. قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ\n/Эр ду цаьрга/: "ГIоза даа‚ гIоза мала шайна /дуьненан/ дIадаханчу деношкахь шаьш хьалхадаьккхинарг /бахьанехь/ ". كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ\nВа амма шен жайна шега аьрру (харцхьара) куьйга делларг‚ цо эр ма ду: "ЭхI! И сан жайна соьга ма деллехьара! وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيهْ\nИ сан /ч1ог1а суна дуьхьал долу/ хьесап хууш ца хиллехьара со. وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيهْ\nЭх1! И сан /дуьненахь/ валар хиллехьара тIаьххьара‚ /со юха ден ца веш/. يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ\nСо кIелхьар ца ваьккхи сан бахамо. مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيهْ\nХIаллакьхили соьгара сан долахь мел хилларг (сан уьйраш а, сан хьал а)". هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيهْ\n/Делан омра догIур ду/: "Схьалаца иза! ДIавехка иза! خُذُوهُ فَغُلُّوهُ\nТ1аккха жоьжахати чу д1авига иза. ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ\nТIаккха шен яхалла кхузткъе итт дол йолчу зIенах вихкина, д1алалла иза". ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ\nБаккъалла а, иза вацара сийлахь-воккхачу Делах тешаш. إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ\nМискачунна даа хIума дала /кхечарна/ дагадоуьйтуш вацара иза. وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ\nВац цунна тахана кхузахь цхьа а доттагI. فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ\nДаа хIума дац, диларш бен. وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ\nУьш дуур дац, гIалатбевллачара бен. لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِؤُونَ\nХIан-хIа! Ас дуй боу шуна гуш долчух, فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ\nшуна гуш доцучух а: وَمَا لَا تُبْصِرُونَ\nбаккъалла а, иза сийлахьчу элчанан дош ма ду (Делера цо дуьйцуш). إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ\nШаIиран 8 дош ма дац иза‚ кIеззиг ду-кх шу тешаш дерг. وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ\nБозбуунчин дош а ма дац иза‚ кIеззиг ду-кх аш ойла еш дерг. وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ\nIаламийн Дегара доьссина ду иза (Къуръан). تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ\nЦо 9 Тхох аьллехьара цхьацца (Оха аьлла доцу) дешнаш, وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ\nОха схьалаьцна хир вара иза аьтту (бакъахьара) куьйга 10 ‚ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ\nТIаккха хадийна хир бара цуьнан деган пха 11 . ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ\nШух цхьа а хир ма вацара, цунах иза духатухуш. فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ\nБаккъалла а, иза (Къуръан) хьехам бу-кх /Делах/ кхоьруш болчарна. وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ\nБаккъалла а, Тхо хууш ду-кх шух /дин/ харцдеш берш буйла. وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنكُم مُّكَذِّبِينَ\nБаккъалла а, иза (Къуръан) г1айг1а ю-кх цатешачарна. (Цуьнга ийман диллинчарна хир долу ниIматаш гина пошме хир бу керстанаш къематдийнахь). وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ\nБаккъалла а, иза хьакъ-бакъдерг ду-кх! وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ\nСийлахь-воккхачу хьуо кхиош-кхобуш волчу хьан Делан цIе хастае! (Массо а вочу сибатех ц1анве Иза). فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ\n1 Бакъхилла доьжнарг – къематде‚ иштта аьлла цунах, хьалха цунах лаьцна харцдина мел хилларг бакъхилла гучудаларна.\n2 Къематде – цуьнан халонаш гича, нехан дегнаш детталур долу.\n3 ЛутIин яртийн бахархой.\n4 Хи чухула кеманна тIехь – Нухь а‚ цунна тIаьхьахIиттинарш а.\n5 Исрафил-малико шозлагIа локхур йолу зурма массо а Iаламна юккъехь къастамбархьама.\n6 БархI малико‚ я маликийн шен дукхалла Далла бен ца хуучу бархI могIано.\n7 Со моьттуш ма вара – со тешаш ма вара.\n8 Илланча. Илланчийн дешнаш ду Мухьаммада дуьйцуш дерг, олуш хилла цатешачара.\n9 Элчано – Оха аьлла доцу дешнаш аьллехьара.\n10 Аьтту куьйга – ницкъица. Дала боху: Мухьаммад ﷺ Ша ца аьлларг дуьйцуш валхьара, Ша та1зар дийр дара цунна. Цо дуьйцург (Къуръан) Делан къамел ду.\n11 Деган пха – дегах хоттабелла пха. И хадийча, адам а, дийнат а ле.


Оьсрийчоь -- Путин Владимир а, Медведев Дмитрий а Сочехь. Бочаров Ручей, Гезг30, 2015\nМасех де хьалха меллаъ эвхьаза лоруш долу спортан духарш а доьхна, тренажерашна тIехь шайн догIмийн таронаш гойтуш йолу фотосесси йинера Оьрсийчоьнан лакхарчу шина куьйгалхочуо, президенто Путин Владимирсий, премьер-министро Медведев Дмитрийсий. Лерина даьхначу сарташна тIехь гуш ву ши хьаькам кхийзалуш а, пхьаьрсашна ницкъ беш а, гайн мускулаш меттах йохуш а. Цул тIаьхьа цу шиммо грил олучу йиллинчу пеша тIехь доттуш ду жижиг, президентан пресс-службано лерина билгалдаьккхина ма-хиллара, меттигерачу, оьрсийн бежнех даьккхина долу.\nАмма Путинс а, Медведевс а йоттуш йолу стейкаш Оьрсийчуьра хилар хьахийначу церан гIоьнчаша хьул динера, и жижиган тIокалш дIаяьхчхьана кхин цхьа а хIума цу сарташкахь Оьрсийчохь йина ца хилар. Ткъа президентан пресс-службано хьулдан гIоьртинарг хье ца луш интернет лелорхоша малхадаьккхира. Цара теллира, Путин Владимирна тIера спортан духар уггаре а езчех италхойн Loro Piana цIе йолчу фирмано дина хилар а, цунна тIерачу хечех, мел кIезга а, 90 эзар сом я I200 евро доьхуш, ткъа цуьнца цхьаьна йолчу куртках, мел кIезга а, II5 эзар сом доьхуш хилар а. Шен рогIехь, Медведевн когара кроссовкаш цIарна цIе яханчу Iамеркахойн Найк фирмо йина хилар а, и кроссовкаш, цул совнаха, гIеххьачул сов лекха кIажа болуш хилар а, - оьрсийн премьер масех сантиметр лекхох хетийтархьама, - дийцаре даьккхира блоггерша. Ишшта церан тидамах ца делира, шина куьйгалхочуо дегI меттах дохуш йолу тренажераш Iамеркахойн Hoist фирмано йина хилар а.\nФотосессина кIирбелла анализ йина болу блоггерш кхаьрдаш бу, Бурятехь сийна цIе яьлла йогуш хьаннаш а йолуш, Путиний, Медведевий цIе а латийна, жижиг доттуш хиларх а, спорт йинчул тIаьхьа, догIуш ма-хиллара, мел кIезга а сохьтехь собар а ца деш, цара хIума яарх а. Амма уггаре интернетлелорхошна ца тайнарг, мискачу бахархошка ца кхочуьйтуш, санкцешна кIел дахана долу Малхбузера сурсаташ дагон омра делла волу ши стаг шаьшшина Малхбузера духарш а, кхин долу диканаш а комаьрша магош хилар ду. Нахе хи мала а олуш, шайна чагIар муьйлуш болу кицанера молланаш санна Оьрсийчоьнан куьйгалхой лелар амма цхьаццаболчу тергамхошна хетарехь, царех могIарерчу нехан чамбаларна метта, мелхо а, цу шиннан рейтинг лакхаяккха лерина ю. Ткъа муха хила йиш ю сел гуш лаьтташехь шалхалла лелочу шина куьйгалхочуьн рейтингаш цу кепара лакхайовлар бохучух лаьцна дуьйцуш политолога Асхабов Хьамзата элира Маршо радионе, и хIума оьрсийн къоман амалца а, цу махкахь эланийн заманахь дуьйна кхолладеллачу Iадаташца а доьзна ду аьлла.\nАсхабов Хьамзат: „Цу фотосессин коьрта маьIна, месседж а массарна а дIагайта лаар ду, Малхбузено вайна дуьхьал санкцеш яьхнехь а, вай къарлур дац, вай меца а дац, вай хьога а дац, вай могуш а ду, кечделла а ду бохург. Кхузахь, Малхбузехь, шайн куьйгалло и саннарг лелийча, бахархоша кхин реакци йийр яра. Иза кхузарчу политикан системица доьзна ду, бакъйолчу конкуренцин бух тIехь кхоьллинчу партеша халкъ а кхечу Iамор Iамийна. Ткъа Оьрсийчохь кхин политикан гIиллакхаш лела. И хIума оьрсаша иштта кхетадеш а ду. Цара шайн президент а, муьлха а куьйгалхо а эла санна тIеоьцу. Куьйгалхо ша эла волуш санна лелар а царна нийса хета, цунах паччахь а олуш, иза паччахь санна тIеоьцу цара, цунна хIуъу хIума а магадеш. Иштта Нохчийчохь а и паччахь боху дош юккъе а даьккхина, нохчийн къомалахь а и амал яржон гIерташ а бу уьш“.\nИ шалхоне лелал Оьрсийчоьнан шина лакхарчу куьйгалхочуо гайтина ца Iа. Иштта дара масех кIира хьалха зуда ялийначу Путин Владимиран пресс-секретар волчу патриоталлин къамелашца гIарваьллачу Песковн Дмитрийс шена хIусамненаца сакъера цхьанхьа Сибреха а ца воьдуш, Италерчу Сардине вахар а, цигара шайн сарташ инстаграммехула даржор а.\nТкъа кху деношкахь цу кепарчу шалхаллийн масала гайтира вевзаш волчу оьрсийн иллиалархочуо Кобзон Иосифа, муьлха а Iедал куьйгалле дагIахь а, цу Iедална гергахь сецаш волчу. Евробертан санкцийн могIаршна юккъехь волчу цуо, Оьрсийчоьнан лакхарчу Iедалера орца а дехна, шена Европе дарба дан ваха шенгенан виза яьккхина. Виза кара кхаьчначул тIаьхьа Донбассе концертаца ваханчу цуо шен ладогIархошка доккха къамел дира, вайна бен а дац Малхбузено вайна дуьхьал мел санкцеш яхарх а, вайн мохк уггаре нуьцкъала а, уггаре а гIолехь а бу, бохуш.\nТкъа гулбеллачарех цхьаммо а ца хаьттира Кобзоне, вайн мохк сел дика болшехь, хьо Европе хIунда воьду дарба лаха аьлла.\nПорошенкон дика юкъаметтигаш ю Коломойскийца\nХиллачух цецъяьлла "Цхьааллин Оьрсийчоь"\nЯценюк: Оьрсийчоьно дIабига беза шен бандиташ\nПутин шаьш долчу варна резабац венграш\nДонбассерчу сепаратисташца гергарло цалелор дехна Путине юха а\nСанкцеш яхъян сацам тIеэцна Евроберта\nМеркелан накъост шайн махка ца витина оьрсаша\nОьрсийчоь реза яц Iамеркан стратегина


Керланаш | Нохчийн Республикин Iилманийн Академин пайде семиотикин отдел\nзорбане тоьхнарг admin 2018.27.07\nНохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде семиотикин отдело 2014-2018 шш. биначу балхах Нохчийн Республикин Куьйгалхочуьн а, Правительствон а Администрацин юкъараллин кхиаран урхаллин куьйгалхочуьн И.И. Ахмадовн Администрацин Куьйгалхочун А.М. Израйиловн нохчийн мотт кхидIа а кхиоран, нохчийн маттахь йолчу исбаьхьаллин литературин а, хаамийн гIирсийн а мах хадоран Экспертни кхеташонан цхьаьнакхетарна кечам баран хьокъехь тӀедиллар кхочушдеш диначу дехарца кечйина информации.\nХӀокху деношкахь отделан белхахоша йина йолу «DoshStat» программин тоьшалла схьакхаьчна. И программа нохчийн маттахь йолу тексташкахь дешнийн кест-кесталлица боьзна талламашна лерина ю. И санна йолу программашна юккъехь, нохчийн мотт «хаарал» сов, кхин а цхьацца техникин агӀо башхаллаш ю DoshStat-ан. Масала, цо яккхий файлаш (1-2 млн. дош чулоцуш йолу) чӀогӀа сиха толлу. Цул сов, цкъа дӀайолийча, цо масийтта тайпана файлашца цхьаьна болх бо: pdf, txt, doc, docx, odt, xlsx, htm, html, rtf.\nКхин а цхьацца гӀуллакхаш кхочушдо оцу программо, талламхошна пайдехь хир долуш: шена билгалйиначу хӀора а файлехь ша-ша къастош я йоллу базин юкъара а дешнийн а, хьаьркийн а дукхалла гойту; къастийначу билгалонашца догӀу дешнаш схьалоху; тексташкахь хӀора а дешан лелоран луьсталла гойту (проценташкахь).\nПрограмма кестта, шуьйрачу гонна тӀекхочехь хир йолуш, интернет чу йоккхур ю.\nзорбане тоьхнарг admin 2018.27.04\nзорбане тоьхнарг admin 2018.26.03\nМарт беттан 24-чохь пайде семиотикин отделе хьошалгӀа еънера вайн махкахь а, махкал арахьа а евзаш йолу нохчийн меттаӀилманча Хамидова Зулай.\nЗулайс, Ӏилманехь болх бина ца Ӏаш, нохчийн мотт баржорехь, марзбарехь къахьоьгу. Иштта цуьнан араевлла нохчийн мотт цахуучарна пайдехь хир йолуш дуккха а книгаш: берашна лерина «Нохчийн мотт Ӏамабе вай» сери, нохчийн-оьрсийн къамелдарг, «Къамел де вай» книга, транскрипци а ялош, вовшахтоьхна нохчийн-оьрсийн дошам, кхиерш а.\nЗулайс шен араевллачу книгех, царна тӀехь ша бечу балхах дийцира отделан белхахошка. Цо дийцарехь, Москвара тайп-тайпана учрежденешкахь а лаккхара мах хадийна цуьнан белхийн. Иштта З. Хамидовас нохчийн орфографин, графикин хьокъехь шена хетарг элира, цо цу декъехь йолу проблемаш а, уьш дӀаяхаран некъаш а билгалдехира. Отделехь бечу балхах лаьцна лерина ладуьйгӀира Зулайс, цо йоккхаерца билгалдаьккхира и болх чӀогӀа мехала хилар. Деза совгӀат хилла тӀеийцира С. Умархаджиевн, А. Ахматукаевн математикин терминийн нохчийн-оьрсийн дошам, отделан белхахоша вовшахтоьхна йолу компьютерийн лексикин дошам.\nзорбане тоьхнарг admin 2017.21.12


Буьйсанна бетассин серло корах чукхетта карийра Денина, генахь доццуш даьллачу цхьана ирачу татано ша самаваьккхича, дехьачохь беран гIийла делхар а хезира. И хIун тата ду хиира, тийналла юха а герзан гIергIаро мерцича, ша маршабаьллачу махкахь вехаш хилар дагадеара, и бахьнехь ша ирс доцуш хила йиш йоцийла а. Бер юха дилхича, дехьа чу ваьлла «ошхIада» дийшира цо, аган тIера хIума дIа а тосуш: иза гIенах доьлхуш дара. Бер маликаша делхадо, хьан дай-наний делла хьуна бохуш, дагатесира цунна мацах цкъа нанас олуш хезнарг. Ма къиза бегаш бу-кх уьш, дай-наний бен, кхин хIума доцуш цхьанхьара, Азаллера хIокху шийлачу, Iаьржачу, кхерамечу лаьтта деанчу, цхьана а хIуманна охIла доцчу жимчу адамна. Я маликаша бийраш бегаш бац техьа? Цара и жима адам хIокху къизачу дахарна кечдеш ду техьа, хьалххехь цунна бохаман чам бовзуьйтуш?\nШа тайпа жоьжахати ю-кх Латта а, адамийн синош зен кхоьллина. Бер дуьненчу ма делли, дIадолало зер. Дахар – сингаттам, дахар – лазам, наггахь итт шарахь цкъа – самаьршадалар а. Самаяьлла нана бехкалайоьду:\n– Набаран тар тесна хилла-кх суна.\nЦуьнан куьйга кIелахь цхьаьнаэшшарехь дIасатехка доладеллачу агано, цацано ахьар санна, луьйсу беран делхар, дуьненчухула дIасакхуьйсуш даржадо, эххар а иза дов.\nСехьа чу а волий, стоьла хьалха охьахуу иза. Стоьла тIера кхуо дечигах даьхна суьрташ беттасин серлонехь, цхьана тамашийначу, адам тIе ца кхочучу хьуьнан кIоргехь дехачу садолчу хІумнийн гІаларташ хета.\nЖима волуш дас ша ламчу жа дажо вигча, цигахь карадирзира цунна и гІуллакх – дечигех нехан суьрташ дахар. Дас ца тадира: пайда шех схьабер болуш хІума дац, тІе адамийн суьрташ дахкар бусулба дино магийна а дац. Амма уьрсаца дечигаш цестар цІийх доьллачу цо аьттехьа а ца йитира и ойла, ткъа шен «ІаьнтІехь ламанан юьртахь» боху кегийчу скульптурийн сурт – метр деха а, ах метр шуьйра а долчу уьн тІехь юьртахь хуьлу коьрта хиламаш а, гІишлош а гайтинера цо: сонехь лаьттара лекха бІов, маьІ-маьІІехь – цІенош, цхьанхьа гу тІера салазаш хохкуш бераш, вукхузхьа – пхьог1ана хІиттина нах; царна уллохула тІехваьлла, салазна ши сту а боьжна дечиге, я йол цІаян воьду воккха стаг; юьстахо долчу шовданан коьртехь лаьтта захало дуьйцуш кІант, йоІ, кегийрхой; хи мало а дигна, жа цІа далош вогІу жима кІант, цунна юххехь доккха месала жІаьла – хІаъ, и сурт Москвахь хиллачу гайтамехь тидаме эцча, цуьнан цхьа а шеко ца йисира, ша юьхьарлаьцна некъ нийса бац аьлла.\nТІаккха церан ерриге а хІусам яьккхира дечиган суьрташа, уьш алсам мел девли а, ден резавацар алсамдолура, «ткъе итт шо кхаьчча а тайнигех ловзуш ву сайниг, неханаш тоххарехь баха хевшина», – дов дора цо, ткъа цхьана ло диллинчу Іуьйранна, цІе лато гІерташ, и ца леташ йоккха стаг хьеелча, дас шен суьртех уггаре а доккханиг доха а дина, чІийш а даьхна, царах нанас латийнчу цІаре а хьоьжуш Іийра иза шен йогучу кхоллараллина дагчохь гІийла воьлхуш, вист а ца хуьлуш. Дена а ша динарг кІантана иштта халахетта гича, хорам хиллачух тера дара: «Хьо ма чІогІа оллавелла, вала ца везарг велла тезет хІоьттича санна, и тайнигаш-м шортта йохур яра ахь, эцца арахь ас деанчу ургІалех хьайна беззарг: безий – пхонан, безий – махан ургІал дІаэца, уьш чекхдевлча, хьуьнхахь а ду-кх хьуна». ХІара дуьхьал вист ца хилира, ша хІеттахь дена къинтІера ваьллашехь, вист ца хилира хІума кхоллуш Іаш цо цхьацца бегаш бича а (луъушехь, шайтІано ца витир-кха вистхила), юха и салазна говр а йоьжна, керла диллинчу лайлахула лар а юьтуш, хьуьна юккъерчу ирзу тІера йол цІаян ваха новкъа ваьлча а.\nЦу дийнахь и цІа ван хьевелча, салазан лорах ша виэхьа а виэхьаш, са бага а кхаьчна, дена тІаьхьавоьдуш цуьнан кийрахь кхоллабелла дагахьбаллам, шо-шаре мел дели, дагчохь базлуш, деган деттадалар денна а гІелдеш, гІелдеш, гІелдеш, боккха хуьлура, бакъду, хІетахь лайла дахна Іуьллучу ирзу юккъехь тІе йол а йоьттина лаьттачу салаза тІехь, гел хьовзо тасавеллачохь садалар хиллачу ден шелъеллачу юьхьа тІе мохо уллорчу бІаьллинган коьллаш тІера схьахьаькхна лайн хІур гича, и къиза дагахьбаллам, дог ангалин бІаьрг санна дакъошка а доькъуш, цуьнан кийрара арабаьлла, Іаьржачу Іаьршашка, кхечу адамийн сингаттамаш а, баланаш а кхерстачу шийлачу есалле дІабаха гІоьртира. Цуьнан кхетам цкъа реза а хилира иштачу жамІана, амма шен нанна а, жимах долчу йиша-вешина а хьалха долу декхар дагадаро сацийра, лалийна даш хилла цуьнан кийрара арагІерта и дагахьбаллам.\nШо шаре мел дели гІеллора цуьнан кийрахь жимчохь летта кхоллараллин цІе, амма цу некъах вуха ца волуш, дІагІертара иза, дийнахь а, буса а къахьоьгуш, наха: «ХІокху юьрта гонахара ерриге хьун хІаллакйина волуш лаьтта-кх хьо, кІант», – бохуш, бегаш а беш. Иштта дІаихира денош, денош, денош; цкъа Іа дулуш, юха бІаьсте йолуш, тІаккха – аьхке, юха – гуьйре, цул тІаьхьа дерриге юхадолалора, кегийнаш баккхий хуьлура, баккхийнаш къанлора, къенанаш Делан эхарта кхелхара, гІелделлачу бІаьргашца шайх дуьсучу маьлхан дуьнене а хьуьйсуш. Цхьа хІара вара хІоьттина лаьтташ, я воккха а ца хуьлуш, я хийца а ца луш, – мухха делахь а, цунна хаа-м ца лора и хийцам.\nХийцам цІаьххьана хилира, кхул иттех шо жима йиша хьажа-хІотта цІа еача, цуьнан йоІаций, кІантаций, йишел а ши шо жимах волчу вешин ши кІант ловза а волавелла, ловзу-уш, церан дов а даьлла, «хІусамдайх» цхьамма хьешех йоІ а елхийна, хІара царна маслаІат дан вахча. «Ванах, ас лелориг хІун ду техьа, нехан-м доьзалш а бу, церан цхьацца Іалашонаш а ю, цІенош дар, машен эцар, бераш деша дахийтар, царна тІеюху, когаюху, кхин, кхин, кхин, кхуьнан цхьа а дезар а дац иштта, кхуьнан гІуллакх – дечигех тайнигаш яхар, амма уьш мел чІогІа лерина кечъярх, цхьа а ела ца къежа, я йист а ца хуьлу, я елха а ца йоьлху, вешин я йишин бераш санна, – уьш шийла ю, и шело кхуьнан дагах чекхйолу, юха буьйсанна, болх ца балуш, куьйгаш охьа а хецна Іа иза, Іуьйкъе Іуьйренга ластталц, тІаккха екъачу паднара тІе, кхин гоь а ца яржош, дІатевжа, тІе юргІа а тосуш, амма наб ца кхета сатаса гергадаххалц.\nСама а ваьлла, бІаьргаш схьадиллича, аьхкенан маьлхан комаьрша серло яра корах чу Іенаш, уьйтІахь ловзуш лелара бераш, екара котамаш. ХІара хьалагІаьттина хаавелча, рагІу кІеларчу пеша хьалхахь цхьацца дезарш деш хьийзачу нанас кхайкхира цуьнга, хьайна хІума яа аьлла.\nЛохачу горгачу стоьла тІехь хьокхамца тІо-берам бууш, тІе шекарца марздина чай а молуш, цIаьххьана ойла кхоллаелира: гІала дІаваха веза, цигахь мах хадор бу кхуьнан кхоллараллин, дерригенна а бехке юрт ю, гІалахь кхуьнан тидам бийр бу.\nЮьртах тІаьххьара чам белира цуьнан, цхьана гуьйренан дохк долчу дийнахь эвла йистерчу Бекисат йолчу а яхна, хІокхо ма гІо боххушехь, цуьнан кІентан йоІаца захало хьахо, вукхо цхьа гІиллакх доцуш, вуо тІе а эцна, кху дуьнен тІехь мел болу сардам цунна буллуш, цІа еанчу нанас шен коьртара кортали схьа а даьккхина, кхоьссина паднара тІе дахийтича: «Бехк-м сан бара, нах боцчу нахана тІеяхначу», – олуш; нанна халахеттарг шена Бекисата дуьхьало яр а дацара, цо шен кІантана аьлла: «И тайнигийн мар ма вара хьуна тхуна кхачаза виснарг!», – боху дешнаш дара.\nУьш чІогІа Денина а Іаьткъира, ша сел лерина, бусалба стага ламаз санна, лелочу гІуллакхах стаг цавашар йоккха къизалла хийтира цунна, амма шена и цІе тиллинарг цхьа Бекисат йоцийла а хиира цунна, хІетахь дуьйна ирделлачу лерасица юьртахошка ладегІа ваьлча.\nЦхьана дийнахь нанас кхоьаш йоьхкина вовшахтоьхна иттех туьма а эцна, са ма тесна йоьдучу автобусца новкъаваьлла, гІала вахна масех бутт баьлча, цунна ша юьртахьчул а чІогІа декъаза хийтира. ГІали йистехь лаьцначу цІа чохь шийла а, цхьалха а дара. Юьртахь-м, цкъа мацца а гІала а вахна, цигахь ша вовза а вовзийтина, гІуллакхаш талур ду шен бохучу ойлано вохвора, хІинца иза а дІадаьллера.\nХІетте а, хораме шело легашка мел гІерта, аз доцуш воьлхуш, дечигаш цоьстура цо. Тайнигаш хьалхачул дика хуьлуш санна а хетара: кхуьнан синІаткъам дечиге болура, цундела шийлачу дечигах даьхначу суьртийн бІаьргашкахь гуттаренна а сецнера кхуьнан гІайгІа а, кхуьнан сатийсам а.\nЦо хІора шен дечган «бер» дуьненчу ма делли, дададой, хьой, художникийн туькана дІахІоттадора, амма мах кхин лакхара а боццушехь, кхин оьцуш стаг ца волура.\nХІара хІора дийнахь воьдура туькана, йохкархой къинхетаме белакъежара цунна хІоразза а:\n– Мел хаза ду хьан суьрташ! Делахь а цхьамма а дІа-м ца оьцу...\nАмма цхьана дийнахь, цхьа йоІ лаьттара кхуьнан «Іаьнан де юьртахь» бохучу суьрта хьалхахь. Ехха хьийжира иза, тІаккха касси тІе а яхна, мах дІа а белла, схьаийцира цо сурт. Ши йохкархо, вовшашка а хьаьжна, цхьа тамашийна елакъежира.\n– Кхин цхьаъ стенна ца оьцу ахь? – хаьттира царах цхьамма, кора хьалха лаьттачу кхуьнга бІаьрг а таІош.\n– ТIаккхахула оьцур ас... – элира йоІа.\nИза араяьлча, хІара цунна тІаьххье аравелира, букъа тІехьа шина йохкархочун елар а хезаш.\nМасех де далале, туька дІацІанъелира кхуьнан суьртех: цхьадерш цу йоІа схьаийцира, цхьадерш кхуо цунна дІаделира. ТІаккха цу шимма цхьаьна тергалдира гІалин урамашкарчу дитташ тІера гІаш, мажлуш, цІийлуш, лаьтта иэгар. ТІаккха и гІаш санна, лайн чимаш дуьйладелира хІаваэхь хьийза. И шиъ а хьийзара, ши лайн чим санна, дахаран мохехь, безамо айина, чІагIлуш лаьтта шело а ца хаалуш. И денош, и суьйренаш, и буьйсанаш мерза а, тамашийна а яра, амма цхьа суьйре – ло а догІуш, мох а хьоькхуш хилларг къаьстира царах тера цахиларца. ХІара шиъ аьчган некъа йистехь динчу цхьана лекхачу чардакха бухахь лаьттара, мохо дІасалесточу цуьнан дечган коьчалийн цІийзар а хаалуш. Я Іаьнан шело сов а яьлла, и яшон кху шиннан кхолладеллачу гергарлонан йовхо ца тоьъна дарий а хаац, я кхуьнга кхолламо беш хаам барий хаац, стенна делахь а, кхунна шен дерриге а дахар – хІинццалц схьа хилларг а, кхул тІаьхьа хиндерг а – и дорцехь лаьтта чардакх хийтира. ХІан-хІа, ницкъ кхочур бац Маримин цу чардакхах цІа дан, кхуьнан акхадаьлла са чудерзо. Кхочур бац техьа? Цуьнан а ца кхаьчча, хьенан кхочур бу и? Кхунна лиира Іехавала: хІун хаьа йоІа ларвой а иза кхуьнан дегІах, цацанах хи санна, чекхбуьйлучу цхьаллин мохах.\nГІовгІа йоцуш тийна, масех машенахь (кхунна-м нехан тидам кІезиг мел хили а дика хетара, Маримина иштта хеташ ца хиллера, цо зевнечу эшарийн ловзаре сатийсинера – тІаьхьа, ах шо дІадаьлча бийцира цо шен дагахьбаллам), Іаьнан чилла чІагІъеллачу хенахь, кхуо Марима ша баттахь мах а луш лаьцначу хІусаме а ялийна, ваха хиъча, дийнера де мел дели декхарийн мохь базлуш, базлуш, базлуш, оцу йозаллина буха ца ваха гІерташ, Іуьйкъана самаваьлча а шен белхан стоьлана хьалха хууш, дечигаш цоьстуш, сахуьлунга волура; наггахь Маримас къада-м дора меллаша, цкъа хьалха мухха даьккхина а ахча а даьккхина, цхьа цІелиг а эцна, чохь-арахь оьшург а нисдина, тІаккха паргІат бийр бара кхоллараллин болх. И хьехамаш кхуо, говро корта лестош мозий санна, шех дІачехабора; цкъа цхьана буса накъосташца молуш, дууш Іийна, гІаьххьа хьийзаш корта а болуш, чувеъча, кхо мохь а хьийкхира: «Я великий художник!1 Со вешаш вац хьуна тІелхигаш юхкуш бахам гулбечех. Сан цІе гуттаренна ехар ю хьуна!.. Мила ву со саннарг? ХІахІ?»\nМарима дуьхьал йист а ца хилира цу буса: иза уггаре а хала а дара. Кхунна моьттура ша мохь хьекха дІаволалуш, зудчо шена дуьхьал доккхур ду цІентІехь мел оьшург, дан дезарг, ткъа уьш пайдабоцуш хІумнаш хилар хоуьйтуш, кхуо шениг дуьйцур ду... Амма хІумма а дийца ца оьшуш, кхуо атта толам баьккхира, амма цо хазахетар ца деара, мелхо и атталла къаьхьа чам а хилла легашкахь лаьттара, масех стака хи мелча а дІаяла ца туьгуш, ткъа Іуьйранна бепигца деккъа чай молуш Іаш, цуьнан ойла хилира: «Великий художник-м вара со, велахь а миччара даьккхина а, ахча даккха-м деза».\nТІаккха и жима хьаша еара, шийла тІуьна бІаьсте йисте йолучу хенахь. Иза ши бутт кхочуш, шен дений, нанний бехкала а йоьдуш елакъажа Іемира. «Тхо кІанте хьоьжуш ма дара, цунна тилла цІе а кечйина, йоІ хила йиш йоцуш санна, хІара шега хьоьжуш цхьа а воццушехь еъна схьакхечи, цундела ша тхан сатийсам бохийна дела, бехкала яхна-кх», – ойла хилира ден. ТІаккха цунна и шен ойла Іеса а, берана кхераме а хийтира: цхьа а ца вогІу кху дуьненчу кхечунна хьалхара, хІора а шен-шен маьІна, шен-шен некъ бохьуш вогІу Делан лаамца, цундела дагадаийта а мегар дац, бегашийна а...\nДекхарийн мохь кхин тІе а базбелира, иза хІинца дІо некъ буьллуш силамна тІе карчо горга йозалла санна бара. Оцу йозалло хІара шен кхоллараллица цхьаьна дIачIапвина, некъах дІаиэвира, амма силам а хадийна, малхе кхийда бецан хелиг санна, цхьа дегайовхо-м гІертара дахаре. И дегайовхо кхуо тІаьххьара доккхачу текха тІехь дечигах кхолла лерина сурт дара. И сурт кхунна кест-кеста гІенах гора.\nДоккхачу текха гонаха хевшина, ахьаран хьолтІамашца дакъийна жижиг дууш Іа доьзал. Церан гІуллакхе хьожуш, тІехь лаьтта цу хІусаман нус. Йоккхачу стага кест-кеста олу цуьнга: «Охьахаахьа, Аянт, охьахаахьа. Жимма садаІа». «Хуур ю, нана», – олу несо дуьхьал, амма шен гІиллакх ца хуьйцу. Доьзалхочух ю иза, цундела сагатдо марнанас. Дагна токх кхача, хьанала хьегначу къина жоп луш лаьтто схьаделла Делан деза беркат. ДІадоьрзу пхьор. Несо дІалуьсту пхьегІаш, тІаккха дечиган доккха текх, тІера галнаш кеда а йохкуш, цІандина а яьлла, дІахІотто каралоццушехь, наьІарш а, кораш а кегдеш, кхеран хІусаме кхочу хийра мох. Оцу мохо тІегоргбеш, бертал бетташ, синош шелдеш, шайн хІусамашкара арабаьхна нах, лаьмнийн кІотарш яссош, Нашха гулбеш бу, цигара дІо гена, пана махка (мича? мича? мича? – кхойкху балано лаьцна яххьаш, амма цунна жоп луш цхьа а вац), къемата дийне, жоьжахате кхийса. Маржа нохчийн нана-Нашха яІ! Муха ловр бу техьа ахь, кху беркатечу Хьайбаха богІучу наха бохьу и беза баланаш? Латта датІа а даьттІа, дІа стенна ца доьду техьа? Оццул беза бу-кх иза – хІораннан сина тІе язъелла гІайгІанаш вовшах а кхетта хилла Боккха Бала.\nТекх а дохьуш йогІу Аянт, Хьайбаха юьрта йисте кхочучу хенахь хьовзий лазарша. Зударша го бо цунна. Го шорло, го тІегоргло, стамло. Цу гонна юккъехь, кІайчу лайла тесначу Іаьржачу вертана тІехь Іуьллу Аянт, цергашца балда а лоьцуш, узар ца бан гІерташ, шена хуьлу ницкъ хІокху балано лаьцначу, шайгахь хилла куралла, майралла, къонахалла хьаьшначу адамана ца хаийта гІерта иза. «Аянт, хьайна ницкъ ма бе! Узарш а де, мохь а хьакха», – боху марнанас. Ткъа гонаха лаьттачу зударша цуьнан узарш Іора ца довлийта зикар доладо:\nСатаса гергадаххалц ца хеда зударийн зикар. Сатосуш, хІара дерриге а дуьне шелонца, къизаллица, баланца шена дуьхьал даьллашехь, лаьтта тІе догІу адам, шийлачу маьхьарца, шийлачу, дакъазбаьллачу Махка.\n«ЙоІ ю! ЙоІ... Миска яІ! Ма зама яц-кха хьуна кхаьчнарг!.. ЙоІ иштта а ма яра декъаза, хІара кхин тІе а дакъаза ца яьллехь а... Дала декъал е хьо... Амин!..» – шабарш даьржа гонаха.\n– Цуьнан цІе ПетIамат ю, Элчанан йоьІан цІе, – боху марнанас.\nГуо кхин тІе а горгло, кху шийлачу лайла деана экама адам дарцах, мохах, лайх, баланах лардан болчу лаамца, амма и го бина лаьттачу зударех хІоранна а кийрахь йолчу гIайгІано шело кхуллу, цу берана сел чогІа оьшу йовхо а ца кхуллуш. ХІетте а зударий тІегулло, шайн синошкахь мелла а йогучу цІарца, багара йолучу Іаьнарца и дахар лардан, цунна сел хьашт йолу йовхо яла гІерташ. Амма оцу гонна хІоз бина лаьтта кхин цхьа гуо – карахь герз долчу хийрачу адамийн гуо. Кхеран мохк дакъазбаккха, хІаллакбан даьхкинчу адамийн гуо. Царал а лакхахь го бина лаьмнаш лаьтта. Ткъа лаьмнел а лакхахь – дахкаро, мархаша бина го, цул лакхахь – стигланан, седарчийн, есаллин, шелонан, боданан гонаш...\nИ дерриге гонаш ловш, церан йозалла хаалуш даха деза-кх хІокху жимчу адаман. Ткъа царах кІелхьарвалар хир а дац валлалц, велча сино хадор ду гонаш, и баланийн, гІайгІанийн, декхарийн хІазарш.\nСадаьржаш, хабар а даьржа, ша гІаш валур воцург, говрийн божли чу гІуо, кеманца тІаьхьавалор ву... Мича? Мича? Мича? Цунна жоп луш цхьа а вац.\n«Шайна дIатовжа йол а хьуо божли чу воьдучо». Дукха кIеда-мерза уьш хиларо шек яькккхинчу Аянта шен марнене олу, ма сацийтахьа вайшиъ тІаьхьа, йоІана хІуъу хилахь а, вайн нахаца дІаяхийтахьа. Амма марнана реза ца хуьлу. Хьо а, йоІ а жимма метта а яийтина дІагІур... ХІара шиъ кІел сецча, кхарах къаста ца луш, дегахьара а, ненехьара а кхин ткъаессана стаг а воьду божли чу, шолгІачу дийнахь даккхийчу кхерех динчу, пурх дечигаш а тосуш, царна тІе шера тIулгийн экъанаш а йохкуш, царна тIе можа латта а духкуш бина тхов болчу божли чохь кIуьро садукъдеш, цІаро дууш, шайна жоьжахати хІуттур ю бохург дагахь а доцуш.\nИ хІоьттича, бІарзделла, сина дарделла адам, нуьцкъалчу тулгІенашца пенах дІасадеттадаларх уьш херца а ца делла, цІенкъахула лаьттан буха даха гІертарх гІуллакх а ца хилла, тхевнах Іуьрг а доккхуш стигал довла а ницкъ а ца кхаьчна (тІаьхьа догІмийн чархаш яьгна евлча, синош гІур ду тхевнах чекх а девлла, Іаьржачу Іаьршашка дІа), наьІаршна тІедетталур ду, цара уьш кег а йийр ю, пхи-ялх стаг аравада а кхуьур ву, амма маьІарго ялале даьндаргаша вожор ву. ТІаккха арататтаделлачу адамех декъийн сал йийр ю наьІара бертехь, тІаккха кхин цу чуьра арадовла гечо ца карош, орцах вала стаг воцуш, даьгна девр ду ворхІ бІе гергга адам; ткъа церан синош дехха хьийзар ду Гих-хин тогІехь, шайн догІмех йисина яьгна даьІахкаш халкъах къаьстина лаьмнашкахула бевлла лелачу наха лаьттах дІахьулъяллалц.\nМа доккха хІума ду-кх кху жимчу адаме, ши дей ши буьйсий даккха дуьненчу деанчу адаме хIоьттинарг, кху маьлхан дуьненахь йоккхург оццул бен хан а ца хилча, цу хеначохь а сенчу цІарах йогу жоьжахати лан дезна-кх цуьнан. Дечигех гайталур дуй и къемате, дуьненчу даьлла ши де бен доцчу беран мохь, цо Деле кховдийна куьйгаш, цо Деле ден дешнаш доцу доІа... Цу дийнахь Хьайбахахь хилларг гайта мукъам а, дешнаш а, басарш а оьшу. Ткъа хІара охІла верг цхьа дечиг а, урс а ду, хІетте а хІара теша шен карахь дечиг мукъаме ериг хиларх, дешнаш ца алахь а, цо дуккха а нахана дуьйцург хиларх... Делахь а, ма дика хир дара кхуьнан тайнигаш йистхуьлуш а, мукъамбеш а хилча. Цул тІаьхьа ма дарра гайталур дара хІетахьлера ирча сурт.\nДени вехха лийлира цу къизачу суьртах хІун дакъа кхуллур ду ца хууш... Эххар а цуьнан ойла хилира, царна тІехІоьттина жоьжахати гайта стенна оьшу, иза йийцича а тоьаш ду: цулла а ша оцу зударша шийлачу, декъазчу суьйранна дуьненчу даьллачу адамана бина йовхонан, къинхетаман гуо гойтур бу. Цкъа хьалха кхуо тиэкх дийр ду, Аянтан цу дийнахь карахь хилла тиэкх. Ткъа цу тиэкха юккъехь Іаьржачу вертано ах хьулйина Іуьллу Аянт, юххехь шен бер а долуш. Ткъа зударийн дечиган аматаш, цу шинна го беш, тиэкхан йистаца лаьтта. И гуо – адамийн гуо, лаьмнийн гуо, дохк-мархо а, царал а лакхахь – седарчаша а бина гуо...\nКхунна муьтІахь дац басарш, аьзнаш, беснаш, мукъам, кхунна муьтІахь цхьа дечиг а, урс а ду. Амма хІара теша: шен дечиган суьрташка хьоьжуш, нехан кхетамехь денлур ду цу хенахьлера суьрташ, беснаш, аьзнаш, мукъамаш, хьожанаш...\nДехьачохь юха а беран делхар хезча, кхунна дагадеара, цуьнан цергаш йовлуш хан хилар, цхьана лоьро оцу хенахь берана хуьлу хало гІеметта хІоьттинчу стаге лан а лур яцара алар. Иштта лазаме ю-кх дахаран юьхь, тІаккха...\nКхунна дагатесира бІаьстенан юьххьехь дитташна йовлу чІенигаш, уьш юсалой «тІохханехь» лелха, генаш тІехула охьаоьху диттийн бІаьрхиш, уьш доьлху кхоллалучу керлачу гІа-патарийн лазамах. Иштта беран доьлаш лоьлхуьйтуш, уьш хедош, гучудуьйлу кІайн буьртигаш-цергаш.\nДени хьала а гІаьттина, дехьачу йолучу наьІаран гура юккъехь лаьтта.Эсет, хьо ког а боккхуш, йоккха хилча, хьан дас хьо юьрта юьгур ю, хьайн денана йолчу. Цо хьуна дуьйцур ду, муха хилла хьан денана. Масийтта юьртахь шен оьздангаллица цІе йоккхуш хилла жима йолуш. Тіаккха, хьан денана хьан дас ялорах. Гуьйре чуерзийна а бевлла, кхаш а, керташ а наха нораш а хьокхуш, цІанйина хан хилла хьуна иза. Буьйса юккъе йоьдучу хенахь араяьлла хьан денана, хьан дедега ян. Новкъа йоккхучо: «Дала декъалйойла хьо а», – аьлла хьуна. Ловзар дІадирзича хьан дедейиша цІеста кІудал а, чилхьесан бухка а бохьуш еана хьуна хьан денана декъалъян. Хьан дедега еана кхо бутт балале кхе йиллинчохь кІайчу ахьарх йина мохь тоьхна сискал а юьсуш («Кхера схьаяккха стаг воцуш яьгначу цу сискалан къа сайна хиларна кхоьру-кх со», – олура цо кест-кеста), цІера яьккхина, хийрачу махка кхоьссина къизачу Мохо. Ткъа хьол исс бутт жима йолу Нашхара ПетІамат ца йитина хьуна цергаш йовллалц а...\nХІаъ, хьуна денана юьйцур ю хьан дас, хьо кога а яхчахьана, хьуна мотт а Іемичхьана... Шуьшиъ цкъа, наха, шайн керт охкуш, охуш ялта дІадуьйчу хенахь, хьаннашна, аьрцнашна юккъехь Іуьллучу юьрта доьдуш, хьан дас дуьйцур ду вейтта доьзалхо дуьненчу ваьккхинчу, царах нийсса ах лаьтте верзийнчу, Делан къинхетамца баха бисина вуьйш, хІумма а ца оьшуьйтуш, оьздангалла Іамош, хьан дедас а, денанас а хьалакхиорах лаьцна... ТIаккха цо хьуна дуьйцур ду кхойтта шо а даьккхина, юха цІа дирзича, хьан денанна хІетахь цІера дохучу Іуьйранна сискалца кхе йиллина экъа карор. ТІаккха хьан дененайиша генара, СоІди-КІотарара гІаш хьаннашкахула, Іаннашкахула боккха цІен етт а балош хьошалгІа яр а. Цу аттах даьхнийн хІу а долийна, яраш а евлла акхадаьлла лаьттачу кха тІе хьаьжкІаш а йийна, юха а, хІинца кхоалгІа яха хиира хьуна хьан денана... ХІаъ, хьан дадас дуккха а хІумнаш дуьйцур ду хьуна, Эсет, хьо йоккха хилчахьана.\nНаьІара тІехь даьллачу татано кхерийна бер кхин а чІогІа делха доладелира. Дукха хан ялале цхьамма чІоггІа неІ туьйхира.\n– Мила ву цигахь? – хаьттира Денис, наьІаре хьодуш.\nНаьІара тІехь узар а, «хи, хи... лойша», – боху дешнаш а хезира. «Стаг лазийна, орцахвала веза», – неІ йиллира цо, йиллина валале дохко а волуш, амма тІаьхьа дара, оцу мІаьргонехь къизаллин бода хьаьдира цуьнан экамчу, вуонна дуьхьало ян ницкъ боцчу хІусаме.\nБодано, чоьхьа а баьлла, неІ дІачІегІира чухула – арара чу орца ца кхачийта. Чохь бода кхаа декъе бекъабелира: уьш кхоъ вара – мукадехкийн санна догуш бІаьргаш а долуш, цхьаьнгахь – автомат, вукхаьргахь – тапчанаш, хаьнтІе оьхкина даккхий арсаш а долуш, тІеюьйхина – Советан эскарх йисина тІелхигаш.\n– Хьо мила ву? – мохь хьокху цхьамма.\n– Шу муьлш ду?\n– Тхо ца го хьуна?\n– Го... Цундела хоьтту ас.\n– Национальни гвардин бІаьхой!\n– Хан йоцчу хенахь нехан чу гІерта хьан бакъо елла шуна?\n– И хІун дара цо аьлларг? Бакъо? Хьуна хІун бакъо еза?\n– Революцина дуьхьал волчух тера ду хІара.\n– И цхьа хІума ду моьттуш, шу санначарна кхайкхамаш язбеш-м лийлира со хІетахь...\n– ХІа-а... ХІара гІурт баржорна бехке хьо а ву-кх ткъа. Тхо оппозицера ду.\n– Со-м сихха кхийтира.\n– ХІа-а, кхетта хьо? Iедална дуьхьалвала а дагахь ву хьо?\n– НаьІалт хуьлда шун Іедална!\n– Хьажал! ХІинца гучувели. Тхо оппозицера дац!\n– Шу миччара делахь а, яхийта кху чуьра! – мохь хьокху Денис, дукхах долчунна, дехьа чуьрчу зудчунна хазийта.\nМасех кІира хьалха, нехан хІусамашна чубуьйлуш, нах бойуш, хІумнаш кхоьхьуш талорхой бу аьлла шена хезча, кхуо бегаш бечуха элира: «Нагахь и тайпа берзалой кху чу йовлахь, сов цІа чуьра кор а деллий, лулахошка хьадалахь, – Ахьмсолта оьзда къонах ву, цуьнан герз а ду, иза орцах вер ву».\nМохь тоьхна ваьлча, хІоьттинчу йоццачу тийналлехь кхунна хеза схьадоьллуш цIевзинчу коран тата.\nИза вукхарна ца хазийта, кхуо юха а мохь хьокху:\n– Арайовла кху чуьра, боьха хІумнаш!\nАмма кхуьнан тІаьххьара дош, легашкахь сацош, бІаьрга чу мІара а тосуш, кхуьнан бага дІаюкъу доккхачу куьйго, тІаккха оццу куьйго кхин мукъа ца волуьйтуш, ластавой, соне чутуху.\n– Ахь стенна мохь хьоькху?! Хьо хІун ю хаьий хьуна тхуна? Хьо, хьо, хІумма а яц хьуна... – иза чухула дІасахьоьжу, хІара вуста пайдабоцу хІума лоьхуш, эххар стоьла тІе бІаьрг тухий:\n– Хьо тхуна хьалха дечиган тайниг ю хьуна.\n– Вай массо а ю Далла хьалха тайнигаш, ткъа шу – Дала наьІалт аьлларш ю.\n– Хьо-м ю суна хьалха тайниг, – мохь хьокху мажйолчо, стоьла тІера кхуьнан ерриге тайнигаш, шаьш тІехь лаьттачу текхаца цхьаьна лаьтта охьа а кхуьйсуш.\nТІаккха царах цхьаъ – хІинцца Хьайбахахь, лай тІехь, зударша бинчу гонна юккъехь дуьненчу яьллачу ПетІаматан сурт – схьа а оьций:\n– Тхайна лаахь оха, иштта, корта дІа а боккхур бу-кх хьан, – олуш, шен хаьнтІера урс схьа а доккхий, тайнигна хьокху – цуьнан корта кхоссалой чухула дІабоьду.\nСтенна? Стенна? Цкъа дуьненчу яьлча, де-буйса а далале ягий, хІинца, шолгІа а, уьрсаца корта баьккхи... Шозза а. Стенна? ХІун къа хьаьрчина хилла цунах, мотт ца хуучу маликах, шоззе а и сел йоккха къизалла лан?\nОцу хаттарша кийрахь жоьжахатин цІе латийна, иза маж йолчун легашна тIекхийтира, билггала ша хІун леладо а ца хууш. Дуьненан дерриге а вуо цуьнгахь гина – жимчу беран корта баьккхинчуьнгахь ца хилла, хьаьнгахь хир ду иза? – иза хІаллакдан болчу лаамца. ХІара, Дени, шен Іалашоне кхача а тарлора, хІетталц цу чуьра хІумнаш тІекІелъетташ, кхеран доцу ахчий, деший лоьхуш, коьртах зударийн пазаташ йоьхкина шиъ ца хиллехьара. «Кхана-лама уьш охьа а яьхна, дика ши стаг хила дагахь хир ву хІара шиъ, мажйолчо ца лачкъийна шен юьхь-сибат, цунна бен а дац нахана шех хІуъу хетча а, я цуьнан маж а тІелатийна ю техьа? – хІаъ, нохчийн шалхалла, нохчийн дакъазалла, нохчийн садекъадалар: гуш – цхьаъ, къайлах – кхин; багахь – цхьаъ, дагахь – кхин», – ойла хилира Денин и шиъ шен шина пхьаьрсах тасавелча.\nАмма цаьрга дІаса ца баккхабелира кхуьнан ши пхьарс.\nМажъерг бухахь а волуш, хІара шиъ цІенкъа вуьйжира – иштта дикахо а Іовдалора легаш.\n– Кхунна хІун дийр дара? Вуьйш ма лаьтта кхуо иза?\n– Суна хаьа хьуна кхунна хІун дан деза-м...\nИ аьлла а валале, кхунна шен лера уллохь цхьа шело хаало.\n«Везандела...» – амма и ойла кхин дІа ян ца кхуьу иза. Дерриге а – кхетам а, бІаьрса а, лерса а – хеда цхьана юкъана.\nТІаккха, цхьа хан яьлча, цунна хеза тайп-тайпанчу олхазарийн эшарш цхьаьнаийна мукъам. И ма хеззи, цуьнан синхьехам хуьлу: хІан-хІа, бац иза кхунна девзинчу дуьненчуьра мукъам; делахь, вийна-кх со цо... ХІун хили техьа цу берах а, зудчух а?..\nЭххар а цуьнан бІаьрса юха догІу. КІайчу, кегийчу, уьрсо хедийча санна нийса сенаш долчу лаьмнашна юккъехь стигал басахь Іаьмнаш Іохку. Царна юккъехула а баьлла, цхьанхьа кІайчу серлонехь Іуьллучу анайисте боьду сирла-баьццара некъ.\n– И хьан некъ бу. ХІинца дуьйна дІа цу новкъа гІур ву хьо. Лаьттара некъ хьан чекхбаьлла, – аз хеза цунна.\n«ХІун хили техьа цу шиннах?» – ойла хуьлу цуьнан.\n– Охьахьажа, гур ду хьуна...\nОхьахьаьжча, цунна го Марима йоІаца Эсетца АхьмсолтагІеран неІарх етталуш, тІаккха Ахьмсолта а, цуьнан виъ кІант а герзашца шайн керта хьовдуш а, цара талорхой бихкина охьабохкуш а; тІаккха кхунна шайн юрт а, цигахь шена хІоттийна тезет а го, нана а, вежарий а, йижарий а, шен дакъа дІадуллуш а – дуьххьара малх кхетачу хазчу меттехь нисло кхуьнан каш.\n– ХІинца вало... – хеза цунна аз, лаьтта тІера суьрташ дІадовлу, хІара генаволу лаьттана. Цигара седарчашна юккъера охьахьаьжча, цунна го буькъачу бодано дІалаьцна Латта. Цу боданехь юкъ-юккъехь серлонаш а хаало, гІийлла етталуш.\n– Нагахь и серлонаш бодано къайлаяхахь, Латта хан-зама, буьйса-де доцчу, «лекха-лоха», «еха-йоца», «жима-йоккха», «къона-къена» боху бустам боцчу, бух боцчу Іаьржачу Іинчу дужур ду; цунах хІумма а дуьсур дац, цхьа дагалецам а.\n«Уьш хІун серлонаш ю? Оццул кІезга стенна ю?»\n– Уьш Далла дог цІена Іамал ечу нехан серлонаш ю... Хьайн серло ган лаьий хьуна. ДІогахь дечигах латийнчу цІарах тера ерг гой хьуна?.. Иза ю... ХІаъ, хІаъ... Хаьа суна хьан дагахь дерг а... Хьуо Іамал ян ца кхиъна боху ахь... Ахь дечигех деш хилла суьрташ а дара Деле ден доІанаш... Хьан дог дикалла, адамех – генарчех, гергарчех болу къинхетам а бара хьан тайнигашца...\nДени юха а хьожу, мацах кегий бераш долчу хенахь зудабераша чІешалг тІекІел а юьллий еш хиллачу тайнигна гонаха хьерчийна кІадин цуьргаш санна, боданан асанаша масех гуо беш юкъахьарчийнчу Лаьтте. Евза цунна и бода мелла а зарзбеш летта серлонаш. Цхьаъ – цхьанхьа а цІа-цІе а доцуш, ваьлла лела илланча; важа – Іаламах лаьцна дог дика байташ язйийриг; кхоалгІаниг – хІара дерриге а дуьне Деле доьхуш, ламазашна тІехь доІанаш деш, юьртахь еха цхьалха йоккха стаг; йоьалгІаниг...\nСирла-баьццарчу новкъа а ваьлла, уьрсо хедийча санна нийса сенаш долчу кІайчу лаьмнашна юккъехула, стигал басахьчу Іаьмнаш йистехь сеца а соьцуш, церан хих къурдаш а деш, дІаэха волало хІара. Лаахь, оцу кІайчу лаьмнех адамийн, дийнатийн суьрташ а хедор ду... Уьш лаьттахь кхуо дечигех хедийна тайнигаш санна йоцуш, шайн аз а, бос а, болар а долуш а хир ду. ХІетте а, кхунна ца лаьа иза – лаьтта тІехь айхьа лелийнарг, кхузахь иштта мехала а ца хета. Кхунна иштта дІаэха лаьа кІайчу лаьмнашна юккъехула серлонехь Іуьллучу анайисте, цигахь, лаьттахь, бисинчу гергарчу нахана са а гатдеш, уьш Деле а боьхуш...\nМичахь бу-техьа кхул хьалха кхуза схьабаьхкина кхуьнан сина гергара нах? И ойла кхоллаяларца цхьаьна кхунна хьалха хІутту цхьа къона йоІ. Ерриге а цІеналлех кхоьллина ю иза, цундела – Башламан ша санна, кІайн, месаш – бурула можа. И шена цхьанхьа гича санна хета кхунна. «ХІаъ, хІаъ, со ю иза, ахь дечигах сурт дина, Хьайбахахь ягийна ПетІамат». – «Хьан масех де бен ма дацара. Кхузахь хьо йоккха ю!..» – «ХІаъ, кхузахь гуттар а цхьа хан хуьлу синойн...» – «Ткъа вуьйш? Сан да, вежарий, йижарий?» – «Цу новкъа дІагІо хьо», – къайлайолу йоІ.\nИза сирла-баьццарчу новкъа волу...


Регионашкахь болу Нохчийчоьнан векалш декхаребо Нохчийчоьнан куьйгалхочух вониг олуш верг зен а, схьакаро а, боху хьалха и болх ша а бина волчу Мамаковс. Лоьхург сихха схьакарорхьама лехамийн декъаузу низамхойн хьукматаш, церан гIоьнца сихха схьакарабо ишта нах.\n"ШайтIа-флешмоб" йолийна социалан машанехь Кадыровна дуьхьал\nЮкъархочо бахарехь, "цахеддаш бо и болх" Нохчийчохь а.\nДеношкахь Пермерчу кхиазхочо къинтIеравалар дийхира Кадыров Рамзане ша цунах "шайтIа" аларна. КIанта ишта цIе туьллуш яьккхина видео дIасаяржийра нохчийн инстаграм-каналаша.\nХьалхо 15 шо долчу Дагестанан къаьмнех волчу Москвана гергарчу Чехов гIалин вахархочо "шайтIа" аьллера Кадыровх, оцу бахьаница Нохчийчоьнан куьйгалхо къинтIераваьккхира кIентан гергарчара. Жимчу стеган агIо лоцуш арахецнера шен видео Пермерчу цуьнан нийсархочо.


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Урок по чеченскому языку на тему "Ц1ердешнаш кхолладаларан некъаш".\nНохчийн меттан урок\nТема: Ц1ердешнаш кхолладаларан некъаш.\n1алашо: дешархойн ц1ердешнех долу хаарш т1еч1аг1дар;\nЦ1ердешний нийсааяздар ан а кхолладаларан а бакъонаш йовзийтар; дешархой кхетош-кхиор;нохчийн матте, Даймахке безам кхиор.\nТ1ехьажаман г1ирс: ц1ердешний кхолладаларан таблица, кехаташ, журналаш, орфографин дошам.\nЦ1ахь бина болх таллар\n§56-57, 258-г1а шардар\n– Ц1ердош стенах олу?\n- Мила? муьлш? боху хаттарш муьлхачу ц1ердешнашна х1иттадо?\n- Долахь , юкъара ц1ердешнаш муьлхачарехь олу?\n- Ц1ердешнийн масса легар ду ? Дожар маса ду?\n- Ц1ердешнаш предложенехь муьлха меженаш хила тарло?\n- Оьрсийн маттера т1еэцна ц1ердешнаш муха яздо?\nГ1ала, х1ордахо, дийцар,1алашо, мохк, къолаш, 1алам, аса, таллархо, говзалла, зудабер, пондарча, цхьогал, къоналла, т1ийриг, шура,ц1озам, Нохчийчоь, Даймохк, хьехархо, комбайнер, салти, халкъ, гергарло, башхалла, яздархо, т1емало, хелхарча.\n- Муха кхолладелла билгалдаьхна дешнаш?\n- Маса орам бу церан? Билгалбаха уьш?\n4.Кхетор-кхиор болх д1абахар.\n-Г1иллакхца бен къонах хила вац.\n- Нехан даг т1ера вожарал доккха вон дац.\n- Болх бечу кхаьчча –болх бе, юучу кхаьчча яа.\nХьехархочо: Ткъа хинца г1иллакх-оьздангаллах лаьцна кхин хьан х1ун дуьйцур дара?\n(Шина дешархочуьнга дуьйцуьйту шайна баккхийчаьргара хезнарш)\nХь. Бераш, тахана вайн урокехь муьлха къамелан дакъа ду дуьйцуш?\nХь. Вайна тахана муьлха тема ю аьлла хетта шуна?\nД. Ц1ердешнаш кхолладаларан некъаш.\nТайп-тайпанчу ц1ердешнаш кхолладаларан некъаш нийсаяздаран бакъонаш, таблицах пайда а оьцуш дешархошна йовзуьйту.\nЙоьшуьйту 14-г1а §бакъо. Пхеа дешархочуьнга картошкашца болх бойту.\n- Дош фонетически таллар\nКъано,хох, б1аьсте, аьхке.\nДалийначу дешнехь керла дешнаш кхолла: суффиксийн, дешхьалхенийн суффиксийн г1оьнца, лардаш вовшах тохарца.\nЛовза, ала, жа, 1у, б1о, пайда эца, къора кхокха, г1о, таса, тоха, туьйра, лам, куьг, гу, кхосса, кхийса.\nМасалла: Ловза-ловзар, ала-д1аалалахь, жа 1у-жа1у.\n-Муха ду ц1ердешнийн кхолладаларан коьрта некъаш? Даладе масалш?\nШардар 264. кхочушдо\n8 . Рефлекси яр.\n- Тахана урокехь х1ун керланиг девзи шуна?\n- Таханлерчу урокан мах хадош муьлха аг1онаш дика яра я муьлхарш кхетта хала яра аьлла хетта билгалйохур яра аша?\n- Шуна ца кхеташ диснарг х1ун ду вайн таханлерчу темах?\n9. Урокехь дешархоша бинчу белхийн маххадош оценкаш х1иттор.\nДешархойн жоьпашна хьаьжжина, царна х1иттош йолу оценкаш хилар дийцаре до хьехархочо.\n10. Ц1ахь бан болх балар\n§ 57-58, шардар 263\nУрокан 1алашо ю : барашна ц1ердош карла даккхар , цуьнан грамматически билгалонех кхетам балар , коьртаниг, мехалниг ц1ердешнийн цхьаллин, дукхаллин терахь довзийтар. Оцу урокехь дешархоша пайда оьцур бу керлачу дешнашца, уьш оьрсийн матте гочда цул сов цхьаллин терахьера дукхаллин терахье даха . Урок шин тобанехь д1ахьур ю. Ц1ердешнийн кхолладаларан некъаш бовзийтар. Бераша алсам пайда оьцу мотт кхиорехь а, матте болу безам совбаккхарехь а.\nНомер материала: ДA-005592


СаIуда Iаьрбийчу зиярте баха луучара кху беттан 15-чохь дуьйна кехаташ чудала долийна. ХьаьжцIа боьлхучийн тобанийн хьалханчаш кху шара кхин а совбохур бу, хIоранна динан литература а кхачор ю, шеца цигара пхи литар маьхза хи дан бакъо хир ю аьлла, сацамбина кху шара Динан урхалло.\nСтохка Нохчийчоьнна 2600 меттиг белира ХьаьжцIа баха. 3500-4000 долларшкахь ахча делира цига воьдург, лурчаха хиллачул а 20 процент беза а нислуш некъ. Кху шарахь а 2600 квота кхаьчна Нохчийчоьнна. Зиятртхошна атта хилийта цхьа могIа керла низамаш юкъадаьхна аьлла, дIакхайкхийна мехкан муфтиятехь.\n"ХIинца дуьйна автобус тIехь СаIуда Iаьрбийчохь езачу метигашкахула нах дIасалелочу хенахь улло ваьккхина Iеламча хир ву. ХIинццалц самолет тIе тобанца цхьа стаг вара хьалхавоккхуш. Ишта хIоранна а дIасайоькъур ю динах литература, пхиппа литар Замзан хи маьхза цIа дан йиш хир ю", - аьлла "Кавказский узел" агенталле муфтиятан белхахочо.\nИштта Меккахь а, Мединехь а езачу меттигашна гергарчу хьешийн хIусамашкахь дIатарбийр бу нохчийн зияртхой.\nСтохка муфтиято къобалйина ООО «САФА-ТУР» туроператор хир ю ХьаьжцIа боьлхучийн кехаташ луьстуш. Юккъерчу барамехь аьлча, 250-300 эзар сом дер ду кхушара ХьаьжцIа воьдург цхьана стеган.


Конгрессо арахецна Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш чIагIъярх лаьцначу низаман проект\nIамерка, Вашингтон, Конгресс.\nIамеркан Конгрессан сайта тIехь шинарин дийнахь документ арахецна, Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна сакцеш чIагIъярх лаьцна долу. Иза хьалхо кечдинера Республикан а, Демократин а шина партерчу сенаторша, шайн коьртехь сенатор Грэм Линдси а волуш.\nЦу документан цIе ю "Кремлан агрессех Iамеркан кхерамазалла ларъяр" аьлла. Иза кечдинера Iамеркан президент Трамп Доналд Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца ХIелсинкехь Товбеца-беттан 16-чохь цхьаьнакхеттачул тIаьхьа.\nЦу документана тIехь ду политикан дIахьедарш а, ткъа и штта Оьрсийчоьно лелочунна дуьхьал яха езаш йолу гIулчаш йийцар а.\nЦу низаман проектана тIехь дуьйцуш ду Оьрсийчоьно ГIирмана аннекси яр Цхьаьнатоьхначу Штаташа къобул деш ца хилар а (1940-чу шарахь Советан Пачхьалкхо Балтера пачхьалкхаш дIалацар къобул деш ца хиларца доьзна кечдина хиллачу документан кепехь).\nЦу документо доьхкуш ду Iамеркан администрацина НАТО-на юкъаръялар Iалашонца гIулчаш яхар.\nНизаман проектца а догIуш, иза тIеэцна 180 де далале, Iамеркан президенто санкцеш кхайкхо езаш ю "Оьрсийчоьнан президентан лаам чекхбоккхуш коррупцин гIулчаш йохучу политикашна а, олигархашна а, кхин болчу нахана а дуьхьал".\nСанкцеш кхайкхо езаш ю иштта цу нехан доьзалхошна а, Путинца йоьзначу вовшахтохараллашна а.\nНизам тIеэцна 90 де далале пачхьалкхан секретаро хаам бан безар бу Конгрессе "терроризман спонсор йолу пачхьалкх" олучу критерешца йогIуш ю Оьрсийчоь я яц бохучух лаьцна.\nИ низаман проект йийцаре маца йийр ю хууш дац. Оьрсийчоьнна санкцеш кхайкхорах лаьцна цул хьалха хилла проект, берш аьлча санна конгрессменаша гIортор а еш, тIеийцира стохка Конгрессан шина а чоьно.


Карор доцу жоьпаш лаха ваханера Соьлж-ГIала дипломат\nМангал-бутт 29, 2017\nШвейцарин Оьрсийчуьра векал Россье Ив.\nШвейцарехь ю Нохчийчохь 1995 - 2006 шерашкахь яьккхинчу видеохроникан архив.\nКхо хаттар талла лаара Швейцарин векална Соьлж-ГIалахь\nШвейцарин Оьрсийчуьрчу векалаллан делегаци хилла Нохчийчохь белхан визитца, шен коьртехь векал Россье Ив а волуш. Кхаарин дийнахь дипломаташ цхьаьнакхийтира Нохчийн Республикан куьйгалхочо Iуналла дечу махкахойн юкъаралла кхиорехула а, адамийн бакъонашкахула а йолу Кхеташонан декъашхошца. Цу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш вара Нохчийчохь вевзаш волу юкъараллан жигархо Истамулов Iабдул.\nЦо дийцарехь, Нохчийчохь Швейцарин дипломаташна хаа луург дара лаххара а кхо хIума.\nИстамулов: «Кху Нохчийчохь дерг а, кху чохь дуьйцург а, Оьрсийчоьнан низамаш муха лелаш ду а хаьа лаара царна. Юха и цхьа стаг-зуда бохуш нах бу-кх, царца (Iедалан) йолу юкъаметтиг муха ю кхузахь, иза бакъ дара я дацара (уьш хьийзор) аьлла, иза а хиттира цо.\nЮха, ваххабизм олу-кх вац цуьнах, цу тайпа болчу нахаца юкъаметтиг а, и юкъаметтиа дIамухаерзийна а, царьрца къийсам муха лелабо аш аьлла, оцу кхаа хаттарехула къамел дира цо".\nНохчийчохь хиллачу тIамех а, кхечу бохамех а бевдда бахана вайн нехан иттаннаш доьзалш бу таханалерчу денна Швейцарехь бехаш. Истамуловс дийцарехь, цу нахах лаьцна дийца ца лиира цу мехкан Оьрсийчохь волчу векална Россьена. Амма шаьш дехар дира цуьнга вайн махкахошка ладугIуш хилахьара аьлла, бохуш вара Истамулов.\nНохчийчу сих-сиха кхочу Малхбузерчу Европера пачхьалкхашкара делегацеш. Нохчийчуьра хьал шайн бIаьргашца ган царна лаар ларамаза дац. Цу шайна гинчун тIетевжаш бо цу пачхьалкхийн Iедалша нохчашна шаьш гIо дан деза я ца деза, нагахь деш хилча муха хила деза иза бохучух сацам.\nДIоггара къайле яц тIаьхьарчу хенахь Нохчийчуьра мухIажираш тIеэцар Малхбузенехь лахдина хилар. Цхьана декъана иза доьзна ду нохчийн даймахкахь хьал, тIом болчу хенахь хиллачуьнца дуьстича, мелла а дикачу агIор хийцаделла хилар.\nШвейцарин Iедалех лаьцна аьлча, царна дика хаьа Нохчийчохь хилларг-лелларг. Цунна тоьшалла ду оцу пачхьалкхехь хилар цхьанха а йоцу Нохчийчохь тIемаш боьлхучу хенахь 1995-2006 шерашкахь яьккхинчу видеохроникан архив.\nИза гулйинарг ю Iедалшца йоьзна йоцу «Репрессеш лайначу къаьмнийн юкъаралла» (Gesellschaft für bedrohte Völker — GfbV) олу вовшахтохаралла.\nЕрриг а оцу архиван фондехь ю 1 270 видео. Царна юкъахь ю тIеман зуламаш деш тешаш хиллачу эскархошца а, журналисташца а, Оьрсийчоьнан эскарша йохийначу ярташкара бахархошца а, церан доьзалхошца а йина интервьюш. Иза гулйеш жигара дакъалоцуш ю Швейцарехь ехаш йолу нохчийн бакъонашларъярхо Гашаева Зайнап а.\nГашаева Зайнап: Бакъдерг оьшур ду цкъа мацца а\nШвейцарин векалх Россьех лаьцна аьлча, иза цу мехкан Оьрсийчуьрчу векалан дарже хIоттийна хIара шо далалуш. Лакхохьа къамел динчу, Истамулов Iабдуллас ма дийццара, Швейцарин делегацин декъашхоша хаийтира шаьш гIо дан лууш хилар, Нохчийчуьрчу бахархошна юкъахь радикалан ойланаш кхоллалуш болу нах мелла а кIезиг хилийтарехь.


ХIинца Бельги а йоллу шен дозанийн гIарол чIагIдан. Къаьсттина Францица доза доькъучохь 60 километр дIалоцу меттиг ю цо хIинца ларъян юьхьаралаьцнарг.\nИ меттиг цара билгалъяккхарна а шен бахьна ду:\nХIунда аьлча Бельгина гена йоццуш Iуьллучу Францин Кале цIе йолчу гIалахь тIебаьхкина нах дIагулбелла меттиг ю, шех " Джунгли" олуш. ТIедогIучу деношкахь цу меттера мухIажираш дIасабаха дагахь ду Францхойн Iедал.\nЦундела, и мухIажираш шайна чубахкарна дуьхьало ян арадаьлла ду Бельгин Iедал.\nХIинцца дIадахначу кхаарин дийнахь иттанашкахь цигара шайн махка чубогIу мухIажираш Франце юхахьовсийна цара. Шайн махкара эрчонаш бахьнехь неха махкахь паргIата Iер-дахар лоьхуш арабевллачарна атта дац карарчу хенахь Европехь дIанисбала.\nХIунда аьлча, мухIажирашца доьзначу кхузарчу низамо Iедалшна бакъо ло дуьххьара мухIажиро тIе ког баьккхинчу Европа юккъейогIучу пачхьалкхе иза юхаваккха.\nДIадахначу деношкахь цхьаболчу мухIажирша шаьш тIелацар дехна Бельгин пачхьалкхе. ТIаьхьа хIуъу хилахь а, церан гIуллакх толлучу юкъанна мукъне а, Бельгехь биса таро хир ю церан.\nТаханлерчу дийнахь, мухIажираш чу ца бахкийтаран Iалашонца Шенген юккъейогIучу 9 пачхьалкхо чIагIдина гIарол шайн дозанашкахь тайп-тайпанчу барамашкахь.\nЦхьана пачхьалкхо доза дIакъовллушехь, тIебаьхкина нах шайн агIор чу ца бахкийта лулара пачхьалкхаша а къовлу шайн дозанаш дIа. Иштта ду тахана Европе эзарнашкахь схьабаьхкинчу, шаьш тIелацаре сатуьсуш Iаш болчу мухIажирийн хьал.


Германерчу набахтера ведда гуьржи а, турко а. Цхьаъ каравахна\nБаварин малхбузерчу Мемминген гIаларчу набахтера шен накъостца цхьана ведда гуьржийн тутмакх Бурджанадзе Важа дIалаьцна Германехь. Оршотдийнахь бина цунах хаам немцойн хаамийн гIирсаша, яздо инормацин IPN агенталло.\nБолчу хаамашца, гIалина 30 километр генахь лаьцна гIаш воьдуш хилла 37 шо долу тутмакх. Цуьнца цхьана веддарг лоьхуш ву полисхоша. Германин полицино даржийна цу шиннан суьрташ, цаьргахь герз хила тарло, ларлуш хила аьлла, бахархошка кхайкхамбеш.\nДахначу кIирандийнахь вада аьтто баьлла хилла Бурджанадзе Важан а, 36 шо долчу Туркойчуьра схьаваьллачу Гюнбей Гекханан а. Петар чохь къола дарна а, талораш дарна а кхело лаьцна вара и шиъ.\nМеттигерчу полицино шуьйра операци йолийнера и шиъ лаца Iалашонца, авиаци а тIе а озийна. Зорбанашкахь яздарца, набахтен уьйтIа тутмакхаш буьйлабала баьхначу хенахь, керт тIехула а ваьлла ведда хиллера и шиъ.\nХьалхо "Рустави 2" телекомпанино дийцира, Бурджанадзе Важан доьзал Гардабанскан кIоштахь бехаш бу аьлла. Иза лацарх царна а, лулахошна а хиъна хилла телехьожийлехь бинчу хаамашкахь. Цара тIечIагIдина, Важа Германи ваханера, ша юхавогIур ву аьллачу хенахь цIа ца веара иза аьлла. Цул тIаьхьа цуьнгара кост хилла дац аьлла, дIахьедина доьзалхоша.


Оьрсийчохь адамийн бакъонашна тIехьажа векал йинчу Москалькова Татьянига дуккха а аьрзнаш кхочу COVID-19 уьнна дуьхьал мехий цадеттийтинчу нахера, шайна ен дискриминаци елхош. Оцу хьокъехь омбудсмено дIахьедина "Вести FM" радиостанцин эфирехь.\nНах лаамза вакцинаци ян тIетеIоро оьшIазалла гIаттайо, нах карзахбоху, аьлла хета Москалькована. Масал далош, цо дийцира "Норильский никель" компанехь белхахошка, цара мехий ца деттийтахь "аьхка мукъаденош хуьлийла а, бутт бирзича совгIатна ахча луш хуьлийла а дицде" аьлла хиларх лаьцна. "И тайпа хаамаш дукха бу: дIавоккхур ву, премеш лур яц, бохушден аьрзнаш", - дийцина Москальковас.\nОмбудсменна гарехь, вакцинаци яр оьцуш делахь а, оцу кепехь, ницкъаша яйтар - "иза харц ловзарш ду, харц акци ю". "Ткъа уггаре коьртаниг – стенна оьшу, цкъа цомгуш а хилла, дегI вирусна дуьхьало ян дахчаделла а хилча, я шеца йолчу цамгаро вакцина тоха ца магош хилча, стаг ницкъаша тIетеIо?" — аьлла Оьрсийчоьхь адамийн бакъонашна тIехьажа векал йинчу Москалькова Татьянас.\nЦо бахарехь, адамашка, кхерамаш а туьйсуш, вакцинаци яйта гIертар церан бакъонаш талхор ду.\nCOVID-19 цамгар марсаяла йолаярца доьзна Оьрсийчоьнан цхьайолчу регионашкахь дехкарш чIагIдеш ду. Вакцинаци яйта декхаребина бахархой Москвахь, цунна гонаха, Санкт-Петербургехь, Ненцойн автономин гонехь, Ленинградан, Сахалинан, Тулан, Тверан мехкашкахь, Краснодаран мехкашкахь, Якутехь, Кузбассехь.\nОцу юкъанна Кремло дIахьедина, Оьрсийчохь вакцинация н нах тIетеIош бац, аьлла.


КопенхIагенерчу Нохчийн Конференцино кхоьллина сатийсамаш\nЗазадоккху-бутт 23, 2012\nДани -- Нохчийн дуьненаюкъарчу конференцехь, КопенхIаген, (Маршо Радио/Аюбов Аслан), 17Заз12\nНохчийн дуьненаюкъарчу гуламех тΙаьххьарниг хилира лурчаша гурахь Польшехь. Цига барам дΙабахьа вахана волу Ичкерин лидер Закаев Ахьмад шайн махка кхоччушехь, лацарца билгалвелира бухара пачхьалкхан коьрта прокурор а, Варшаверчу полицин хьаькам а. Амма оцу сохьта орцах бевллачу Европерчу политикаша а, бакъоларъярхоша мукъаваккхийтира Закаев. И коьртехь а волуш, шен болх дΙабаьхьира конференцино.\nБарамна шаьш муьлхачу хьелашкахь гулделира, хьошалгΙахь, конгрессехь дакъалоцуш муьлш бара, иштта дийцира ша вехачу Лондонера зΙенехула Ичкерин Ιедалан дас Закаев Ахьмада.\nЗакаев: « Цигахь дакъалоцуш оццу Данера политикаш а бара. Церан архьарчу политикан министра, кхана и конференци дΙайолало аьлча, шайн нохчийн гΙуллакхашна тΙехь цхьа а новкъарло ян йиш яц, марша догΙийла аьлла, оцу тΙера дΙадоладелира.\nДагΙалоцучаьрца хьалха Литуван президент хилла а, тахана Европарламентан декъашхо а волу Ландсбергис а, оьрсийн-нохчий юкъаметтигаш луьстуш юкъарло лелийна волу Лорд Джадд а, Польшера веъна сенатор Ромашевски а вара. Баьхкинчара, докладаш йинарш боцуш а, дукха чΙогΙа резаболуш, дΙаяьхьна конференци яра иза. Цигахь тΙечΙагΙйина меморандум дуьненаюкъарчу прессо дΙаса а яржийра.\nБинчу сацамех лаьцна а, кхидΙа дан дезачух лаьцна а дерш а билгалдехира цигахь. И санна барамаш хΙора кхо бутт-ах шо даьлча хΙиттош хила еза, цигахь, тахана юхьара эцнарг муха кхочуш хуьлу а хьовсуш, болх бан беза. ДецΙера хьал тидамехь а латтош къахьоьгур ду , аьлла, барт а хилла конференцехь».\nДани --Лорд Джадд Нохчийн дуьненаюкъарчу конференцехь, КопенхIаген (Маршо Радио/Аюбов Аслан), 17Заз12\nКоперхΙагенерчу конференцино Нохчийчуьрчу хьолана тΙеΙаткъам беш, и хьал хΙинца а холчохь латториг Оьрсийчоь хилар, махкахь маршо яцар, нах, хьалха а санна, меттигерчу администрацин карах бовш хилар чоьте а оьцуш, дΙакхайкхира ша сацаме йиллина меморандум.\nАмма хΙокху конгрессан шатайпалла, тоьлла башхалла гойтуш дара цо боккха тидам нохчийн мотт, къоман гΙиллакхаш Ιалашдарна тΙехьажор, керла Ιалашонаш Ичкерех жоп лучу хьукматашна хьалха хΙиттор. Оцу агΙонах лацна алссам дийцар дийхира Маршо Радионо Закаев Ахьмаде.\nЗакаев: « Хιокху доккхачу дуьнентΙехь цхьа Маршо Радио йоцург, цΙенна нохчий мотт а буьйцуш, къомо пайда эца кхин цхьа а хьоста яц. Оцу якъоно гΙаттаяйтина тема а ю иза – меттан хьолана орцахдовлар.\nШолгΙа делахь, нохчийн мотт бан герга бахначу меттанийн категори тΙе баьккхина бу ЮНЕСКОно, кхо бΙе эзар гергга адам дозанал арахьа ду вайн, царна а оьшу мотт Ιамо аьтто бан. Массо а къаьмнийн меттанаш ду вайн бераша Ιамош, амма бац Ιамош ненан мотт.\nЦунна тΙедоьзна дара стохка Парижехь Министрийн Кабинето а, Парламентан декъашхоша а мотт Ιамор юьхьараэцар. Хιетахь ма-дийццара, латинийн жайнеш арадахар, нохчийн мотт хьехар дΙадолийна вай хΙинца. Арахецна латиницан буха тΙехь абат. Иза яржош а ю. Францехь шина школехь хьоьху вайн мотт.\nДани --Нохчийн дуьненаюкъарчу конференцин декъашхой: "Бесланан Аз" юкъараллин куьйгалхо Кесаева Элла а, Европарламентан декъашхо Ландсбергис Витаутас а, КопенхIаген, (Маршо Радио/Аюбов Аслан), 17Заз12\nЦунах маьΙна а деш, и болх шорбийр бу массо а меттигашкахь. Кечбийр бу хьехархой. Интернетах пайда а оьцур бу мотт берашна Ιаморехь. Уьш Ιамо институт схьаелла дагахь ду тхо Литувахь. Нохчийчохь мотт баржор дΙатесна хилар, цигара Ιилманчаш шайн лаамехь бацар чоьте а оьцуш, царна а аьтто бийр бу оха кхузахь, Европехь, маттана тΙехь оьшшу болх бан. И едрриг а полтикал а хьалха даккха деза. Мотт ца хилча, къам хуьлуш дацар а кхетош».\nКонференцин мах айбеш дара цига баьхкинчу декъашхошлахь, хьешашлахь дуьненна а бевза Закаев Ахьмада цIерш яьхна нах хилар.\nКонференцехь хиллачу тхан лерринчу корреспондента Аюбов Аслана массех хаттар дира Оьрсийчуьрчу а, Нохчийчуьрчу а хьелех, церан хиндолчех шена хетарг довзийтар а доьхуш, дуккхаза а Нохчийчохь хилла а, дуьненна цигара хьал довзуьйтуш а еххачу заманахь леллачу Ингалсарчу политике Джадд Лорд Френке.\nМаршо Радио: Путинна дуьхьал лаьттачу протесташкахь дакъалоцуш демократин ницкъаш хилла ца Ιаш, националисташ а бу, оцу хьоло тΙейогΙучу ханна хьовзам бохьуррий-те?\nЛорд Джадд: «Иза ю-кх демократи. Оцу нахана авторитаран раж йохон лаьа, иза ма дуй вай дуьйцург. Ιалашоне кхача лаахь, дакъалоцуш кеп-кепара ницкъаш хила ма безий. Демократи -тайп-тайпанчу ойланийн лела бакъо хилар ма дуй. Ткъа вайна оьшу демократи.\nАвторитаран раж демократин роже яккха ма гΙерта вай. Кхин ду, оцу ницкъашна цхьаьна болх бан могий бохург. Ахь бохург нийса ду, вай оцу тΙехь Ιехаделла ма дац. Оппозицехь дуккха а бу нах, амма лехамаш церан массеран а бац демократица богΙуш. Оцу юкъахь, ахь-м кΙеда эли, националисташ, аьлла, уьш, соьга хаьттича, фашисташ бу. Интеллигенцех дерг аьлча, со тешна ву, харжамаш харцонашца дΙабаьхьна аьлла хетарш бу бохучул а дукха бу».\nДани -- Конференцин делегат Масхадов Анзор, КопенхIаген, (Маршо Радио/Аюбов Аслан), 17Заз12\nКхеташ ма-хиллара, Джадд Лорде Нохчийчуьра таханлера сурт муха го а хаьттира Аюбов Аслана.\nМаршо Радио: Протесташа демократи совйоккхур ю, автократи эшор ю, ткъа оцо Къилбаседа Кавказехь маршо алсам йоккхур ю, аьлла хетий хьуна?\nЛорд Джадд: «Цунах теша лаьа суна. Ткъа Къилбаседа Кавказера хьал, со цигахь хиллачу 2009-гΙачу шарца дуьстича, хийцаделла. Цигахь тхоьга наха шайн дахар паргΙат ду, бохура. Дуккхаъчара олура, хьовса кху цΙеношка, хьовса маьждигашка, хьовсу кху хазачу суьрте.\nСуна хетарехь, иза моттаргΙане паргΙато ю. Тешнабехке паргΙато. Маьршачу наха хΙоттийначу хьолах тера дац цигара хьал, нахана тΙеΙаткъамаш хуьлу, идош бу хΙинца а нах, талор лаьтташ ду. Университетехь цхьа гулам хΙоттийра тхуна.\nЦхьа ваз а велла шен кΙедачу гΙента чухиина Ιаш вара ректор. Кхечунхьа иштта хуьлуш дацарна, тхо цецдевллера. Гулбелларш Iадийча санна бара, цхьа а ларамза деш хаттар дацара. Тхуна тешамечу хьостанашкара хиира, нах а , хеттарш а оцу гуламехь хьалххехь кечдина дара. Иза шатайпа , кхечу кепара олалла ду нахана тΙехь деш. И дерриг а го хьуна, амма ян дуьхьало а яц. Суна Ιаткъаме ду иза. Соьга сагатдойту цо».\nШи бΙе эзарнал кΙезиг бац кеп-кепарчу хьоштанаша багарбен нохчий Европехь а, кхечу континенташкахь а. Уьш лааамца ца берзахь, кхечу некъашца берзийна а, цΙехьа берзон дагахь ю Оьрсийчоь, КопенхΙагенерчу конференцехь гуламхошна хьалха къамел динчу, Ослохь вехаш а, цигахь Норвегин ХIельсинкин Комитетехь болх беш волчу а бакъоларъярхочо Гисаев Ахьмада дийцарехь.\nШен къамелан маьΙна цо леррина довзийтира Маршо Радионна. И тешна ву Оьрсийчоьно шена чохь лела ксенофоби, фашизман битамашца йолу ойланаш Европехь а яржорехь къахьега цхьа ницкъаш арабаьхна аьлла.\nГисаев: « Москох а, кхечу гΙаланашкахь а оьрсех вовшахъеттаелла, Ιедало дуьхьало еш а йоцуш, фашистийн идеологи буха тΙехь еха юкъараллаш ю. Ιедало, пачхьалкхан куьйгалхоша царна аьтто латтош хилар шеко а йоцуш ду.\nСан тидам хилла, оцу ницкъаша Европехь тΙетаьΙΙина болх бо. Вай кΙайн къаьмнаш ду, и Ιаьржа нах, бусулбанаш, вайн безийла а дац, бохуш, европахойн корта хьовзо а, царах, Норвегера шен къам терроре эцна хьийзинарг санна болу, меттигашкара брейвикаш кхолла гΙерта уьш.\nУггаре хьалха гезбоху нохчий, уьш кхераме а бу Европана, цо уьш лоьхкуш а бу маьΙ-маьΙнера ,бохуш. Оцу хьокъехь яьхна цара дуккха а кинош а. Иза фашизм ю. И Европехула яржа ца яйта дуьхьало ян еза ас а, вай массара а».\nДанерчу конференцехь дийцарш а дина, ша Iадда дΙа, рогΙера вовшахкхетар а кечдеш Ιийр йоцийла гойту даймахкана юьстаха ехачу Ичкерин цΙарах болх бечу нохчийн политикийн тобано. Цуьнан билгало ю кху деношкахь Нохчийн Республикан-Ичкерин Ιедалан цΙарх Закаев Ахьмада арахецна омранаш.\nЦхьацца пачхьалкхашкахь Ичкерин векалш билгалбохуш ду цхьадерш.Нохчийн маттах дозуш ду кхидолу омранаш. Иштта Ичкерин лакхара совгΙат – «Къоман Сий» орден елла цΙахь дуьйна а нохчаша лоруш хиллачу иллиалархочунна хΙинца Канадехь ехачу Арсамирзаева Бирлантана а, Германерчу Майнинген гΙалин операн театрехь солист волчу Хасанов Зайндина а, Бельгерчу суртдиллархочунна Юшаев Зайндина а, Францехь вехачу бакъоларъярхочунна, Ичкерин вице-премьерна Ибрагимов Сайд-Эмина а, цхьамогΙа кхечарна а.\nИчкерехь юкъадаккха кечдина, амма тΙемаша юкъадаккха аьтто боцуш дитина хиллачу ахчан хьомара, цуьнан эс кхаба аьтто беш арахеца долийна Закаевн Ιедалан кабинето нохчийн ахча НАХАР. Уггаре хьалха арадаьлла дашо ахча дΙадала кхачийна Гуьржийчуьрчу Дудаев ДжовхΙаран доьзална, шолгΙаниг – Норвегерчу Масхадов Асланан доьзале.\nГарехь, нохчийн къоман гΙайгΙабар, цуьнан хьашташ кхочушдарехь дуккхаъчу керла хьелех пайда эца йолалуш ю Закаев Ахьмад коьртехь волу даймахкана юьстаха болх беш йолу Ичкерин Ιедалан кабинет.\nКопенхIагенерчу Нохчийн Конгрессо кхоьллина сатийсамаш


Толаман Де Соьлж-ГIалахь\nШи хилам Соьлж-ГIалахь\nХIоразза, леррина кечам а бой, ерриге а Оьрсийчуьрчу кхечу регионашна масале а дилла мегар долуш дIахьо и даздарш.\nСтохка, йоккха театралан гайтам хIоттийра, Рейхстаг дIалоцуш санна эскархой а болуш, детташ герзаш а долуш.\nКху шарахь иштта ца хиллехь а, тIеман техника а, беракеманаш а долуш дIаяхьира тIеман парад. Мехкан куьйгаллера ша верриг вара трибуни тIехь.\nМел лаххара а 3 эзар эскархо а, 60 ца кхоччуш тIеман техника а яра оцу гайтамехь.\nШо шаре мел долу оьшуш болу ветеранаш а бара. Республика коьртехь волчу Кадыров Рамзана, ша вистхуьлуш тидам бира, 71 шо хьалха советан салташа гайтинчу майралло, тахана дуьненаюккъерачу терроризмаца къийсам латторехь гIо до, аьлла.\nОцу хIуманна терго яр, цхьа бахьана долуш а дара. Парад йолаяла дукха хан ялале, Соьлж-ГIалин дозанехь блок-постехь чолхалла хиллера.\nМеттигерачу шина вахархочо тIелатар динера цигахь лаьттачу полисхошна. Цхьаъ иккхинера царна юккъахь, важа-герз тоьхна вийнера. Низамхошна юккъера 6 лазийна аьлла официала хаам бу баржийна.\nТIелатар динчу шинна цIераш а хиъна. Иналов Ахьмад а, Джанаралиев Шамил а ву, 25-23 шераш долу. Соьлжа-ГIалара Кировн цIарахчу эвлара ву ший а.\nВетеранаш тахана Нохчийчохь дукха бисина бац. Нийса шо хьалха 37 стаг вара, тахана-29 ву. Уьш а ца бисира терго йоцуш. ХIоранна 300 эзар сом деллера свогIатан. Иштта, беллачу ветеранийн биъ доьзална цхьацца миллион сом делла, дахаран хьелаш тодайтархьама.\nТоламан де а, оцу тIеман ветеранаш а Нохчийчохь даиманна сий а долуш хилла бу. Юккъараллехь халахеташ дерг ду, къаьстина, церан тIаьхьенна-уьш боккъала а турпалхой санна чекхбовлар дицдина хилар.\nУьш ямарт хилла бац, аьлла Маршо Радиога дийцира Шела кIоштера вахархочо Абдурзаков Хьасана.\nАбдурзаков: «Вайна хууш дерг кIезга хIума ду. Дуккха а нохчаша дакъалаьцна тIамехь. Иза дуьйцуш а дац. Уьш къайлабахархьама, царна кхечу къаьмнийн цIераш тихкина».\nНохчийчохь тахана цхьа а доьзал хир бац, шайн уллера а, геннара а гергар нах оцу тIамехь хилла боцуш, аьлла лакхахь дийцинчу къамелна тIетов Хьалха-Мартан кIоштера вахархо Шаипов Муса.\nШаипов: «Наггахь доьзал хир бац Нохчийчоь оцу тIамехь дакъалаьцна гергар стаг воцуш. Сан ненан агIор цхьаъ Варшавехь дIакхелхина. Важа-ненан де шича, Брестан гIопехь кхелхина. Ден шича, оцу Брест-гIопехь говраш мокъа а яхьна цигара дIавахана хилла.\nЦул тIаьхьа цигара го къовлабелла, кхин стаг ара ца ваьлла. Кобрино олучу меттехь а хилла иза. Стохка суна хиъна, Масюковщина цIе йолчу Белорусера концлагерехь йийсаре а кхаьчна, цигахь веллийла».\nНохчийчохь ветеранашна терго еш хилар а билгалдоккху юккъараллехь. Иштта, вайгара масал а оьцуш, царна терго ерриге а Оьрсийчохь еш елхьара дика хира дара, аьлла дуьйцу Абдурзаков Хьасана.\nАбдурзаков: «Оьрсийчуьра ветеранаш дукха а бац. Церан ларам бу аьлла ца хета суна. Горбачевн заманахь а царна гIо дийра ду бохуш дуьйцура. Уьш бал ца леш, холчахь ду моьтту суна Iедал. Нохчийчохь-м царна терго еш ю, гIо а до. Кхечу регионашкахь, Советан пачхьалкх хиллачу меттигашкахь, церан хьал дика дац-кх».\nТоламан денна тIаьххье, схьадогIуш кхин цхьа дезде а ду Нохчийчохь. Стигалкъекъа беттан 10 де, масех шо хьалха дуьйна билгалдоккхуш ду тезетан де санна.


Ша т1ехь байташ (дийцар)\nШа т1ехь байташ\nГуьйренан т1аьххьара, 1аьнан дуьххьарлера денош дара т1ег1ерташ. Х1ора а вара 1аьнна кечлуш. Шайн деда чохь 1ачу ц1енойн пурха а х1оьттина, генна д1а баьрг а бетташ, лаьттара Ислам. И гиначуьнан ойла кхоллалур яра: оццул жима волу х1ара к1ант, х1ун ойлаеш ву-те, ма хьалхе дар-кха цо и ойланаш ян?! аьлла. Амма к1ентан б1аьрго лаьцнарг, гена, стиглахь йоьду к1айн марха яра. Цу мархе а хьоьжуш, баккъала а ойлане ваьллера Ислам. Цо-м сатесна хила а тарлора цуьнца д1аваха, я цуьнца массанхьа а кхаьчна юха ц1а ван, я латта дакъаделча дог1а хилла цунна т1е1ана, и дерриг вайна хуийла дацара цуьнга шега ца хаьттича, ткъа цу ойланех и ваккха ца лууш, цуьнга хьоьжуш 1ара да-нана а.\nШен чуьра ара а ваьлла, к1ентан нанна т1е а веана, дедас, Хансолтас элира: «Амнат, жима волуш дуйна а вара Ислам, шен хене хьаьжча йоккха ойла йолуш!» аьлла. Амма цу ойланех и ваккха-м ваьккхира цуьнан доттаг1чо. Шен ц1е а йоккхуш, Аслана шех куьг 1оьттича, и варе хьоьжуш 1ийча санна, меллаша схьа а воьрзуш, Ислама элира:\n– Х1ун боху ахь, Аслан, – аьлла.\n– Ислам, хьо ма ойлане ваьлла, хьуна х1ун гина цу стиглахь?\n– Дера, Аслан, и д1о йоьду к1айн марха гой хьуна? – аьлла, генна д1а, стигла п1елг хьажийра к1анта.\n– Дера го – т1аккха?\n– И марха елар-кха со, – элира Ислама\n– Вуй, х1ун дан воллура хьо, к1айн марха хилча? – аьлла, цуьнан ойланех цецвелира доттаг1.\n– Дера воллура, Аслан… Кху лаьттат1ехула хьийзар вара со, хьанна г1о оьшу хьожуш, дог1а мичахь оьшу а хьожуш, – элира к1анта. Т1аккха вела а велла, элира: «Хьо х1ун деш ву а хьожур вара!» И хазделла дехьа лаьтта Исламан да-нана, деда, берриг бийлабелира.\n– Х1инца цу хьайн ойланех хьо мукъа ваьллехь, вайн эвлайистерачу 1ома т1ехь ша лацабелла, цу т1е когаш хехка г1ой вайшиъ? – элира, Аслана.\n– Дера г1о, ас дадийн кирзан эткаш йохьу, уьш дика йовду ша т1ехь, – аьлла, Ислама шен деден эткаш а юьйхина, мачаш хехка вахара ши к1ант.\nЮьртара дукха бераш дара мачаш хоьхкуш, цхьаберш когсалазаш хоьхкуш, вуьйш канкеш хоьхкуш, ло деана ца хиларна юьртара бераш дерриг цу ша т1е гулделлера. И ша а дукха лаьттар бацара. Хьалхе иккхинчу шелоно бина ша бара иза. Баккхийчара кхийн цкъа йохлур ю, т1аккха ло а дог1уш шеллур ю, бохуш, дуьйцура. Амма берийн самукъане хьаьжча царна и ша д1аболийла-м ца лаьара.\nИшта шен накъосташца мачаш хьоьхкучу Исламана гира, дехьо эрза юккъехь, жимо шанан г1айре. Куьзга санна, ч1ог1а хаза бина ша бара иза.\n– Ма хаза йоза язлур дар-кха хьуна т1ехь, – аьлла, ойла кхоллаелира к1ентан. Ц1аьххьана, цкъа а язйина а воцу, гуьйренах лаьцна мог1анаш даьхкира к1ентан коьрте. Киснашка ка-куьг хьаькхира цо. Киснахь жимо хьостам а карийна, ша бохарна кхоьруш байн т1е ког буьллуш дехьа а ваьлла, коьртера охьа, д1аяздира цо:\nГуьйре, х1ай тхан хаза гуьйре,\nМа сихъелла йоьду-кх хьо,\nМа йисалахь хиле туьйра,\nХьо ларъешша-м 1ийр ду тхо! – аьлла, ша ден йоза дерза а дина, к1ант схьавирзича, дерриг бераш кхуьнан йоза доьшуш дара, т1аккха массара куьйгаш а туьйхира. Эхь хетта, т1е когаш а хьоькхуш, йоза д1адайа г1ертара к1ант, амма хьостамца дина йоза д1а ца дайалора. Ткъа бераша, Ислам, айина ша т1ера вадийна дехьаваьккхира, йоза доха ца дайта.\nЦул т1аьхьа, «Поэт», аьлла ц1е а йоьдуш, байташ язйан волавелира Ислам, цуьнан баккхийн кхиамаш хилира и вехачу к1оштахь а, махкахь а.


Оьрсийчоьнна тоьхна лаьтта санкцеш кхин а ялх баттана яхъян сацамбина Евробертан арахьарчу гIуллакхийн министрша. Бахьана даима а санна цхьаъ ду – Украинера ГIирма дIаяккхар а, Донбассерчу сепаратисташна тIекарло латтор а.\nШинарийдийнахь Люксембурге гулбеллачу дипломаташа доьху тIедогIучу кIиранах Брюсселехь хинйолчу Европан Бертан саммите шайн сацам тIечIагIбар.\nЕвропан цхьаболчу мехкаша-декъашхоша Оьрсийчоьнца кIеда хилар дехахь а, Германин канцлерна Меркел Ангелина тIебогIучу баттахь хан кхачош йолу санкцеш кхин а дIаяхъяр тоьлу аьлла хета. Словакино, Венгрино, Италино, Кремлан агIо а ца лоьцуш, карара шо дерззалц санкцеш латтор къобалдан деза, аьлла Меркела.\nШи шо кхочу Европано а, кхечу цхьацца мехкаша а Оьрсийчоьнан финансийн гонаш, цхьаболу хьаькамаш, бизнесхой, политикаш, энергетикан хьукматаш хIора эха шарахь ша дIаяхъеш схьаяхьачу санкцешна кIел кхобу.