Кху баттахь а бу лецнарш а, байъинарш а\nТовбеца-бутт 03, 2012\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIаларчу гайтамехь шен таронаш йовзийтира нохчийн полицино, 09Сти2012\nНохчийчоьнан гΙаланашкахь а, ярташкахь а Ιедалан ницкъаша ца хеддаш дΙахьош ду тΙемалой а, цаьрца уьйр йолу а нах лехар, лецар, хΙалакбар. И болх шаьш дΙахьош цара алссам тΙеΙаткъам бо бахархошна низамехь доцу тΙедахкарш дарца а. Шаьш ломан хьаннашка гΙаттамхой леха а, байъа а доьлхуш, Кадыров Ιедалан тΙеман дакъоша юкъ-кара лаамза буьгу шайца хьаннашкарчу кегийрхойн гергарнаш а.\nТIемалойн агIончаш лецарца а, шайн лаамехь уьш Iедална тIеэхарца а билгалбаьлла бара Нохчийчохь чекхбаьлла Мангал-бутт. Схьагучу суьртехь, цу декъехь эшна хир болчух тера дац карабеъна Товбецан-бутт а. Чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iорабохучу хаамашца хедаш яц, шаьш лелийнарг нийса цахилар кхета а дина, дохко а бевлла, Iедална тIеоьхуш болчу гIаттамхойн агIончийн тIийриг.\nВорхI-бархI шо хьалха тIемалошна гIо дина, аьлла, бехк а кховдийна, 54 шо долу зуда лаьцна Веданан кIоштан Эластанжара. Талламхоша чIагIдарехь, цо мукIарло дина шега кховдийна бехк бух болуш бу, аьлла.\nПолицин урхаллин хьостано гIардаккхарца, шегара даьллачунна къаро а йина, низамхойн каравахана Соьлжа-гIалин кIоштан Iалхан-Калара 24 шо долу жима стаг. Цо дередина, хьашт-дезарш листарехь гIаттамхошна гIодар доцург, ша тIеман декъашхо хилла вац, аьлла. Цо дуьйцург мел бух болуш ду хаа зераш ду долийна.\nМасех шарахь баха-бахка а, кхачанца а тIемалойн аьтто бина вахархо лаьцна Хьалха-Мартанан кIоштан Шалажехь. Официало дечу дIахьедаршна тIе а тевжина аьлча, иштта гIаттамхойн агIончаш Iедална тIеэхарца а, лецарца а къаьсташ ю байначу беттан чаккхе а, карабеъначу Товбецан-беттан юьхь а.\nТIемалойн агIончаш лецар хьокъехь мехкан куьйгалхочо Кадыровс чоьхьарчу гIуллакхийн министрца Алханов Русланца шен хиллачу цхьаьнакхетарехь баркалла кхайкхийна ДегIастанехь талор дан араяьлла ГIебарта-Балкхаройн махкара йоI лаьцначу полицин белхошна.\nАла догIу, и тайпа бехк цу йоIе кховдор харцдо цуьнан гергарчара. Цара бахарехь, иза яха кIорда а дина, яла араяьлла а ца хилла, мелхо а, деша хIотта Iалашо йолуш, йоьдуш хилла ДегIастана. Муьлха агIо бакъ ю, хууш дац.\nАмма и бахьнехь, само йинчу низамхойн лаккхара мах хадош дIахьедар динчу мехкан куьйгалхочо юха а билгалдаьккхина, гIаттамхой дукха бисина цахилар а, царна халкъо наьIалт кхайкхийна хилар а, бисинарш кхела хьалха хIиттийна я байина дIабаьхна, цхьа йист йоккхур хилар а.\nТIамца боьзна и тайпа хиламаш боцуш, маьждиг чохь, хьуламехь латтош къайле гучуяьлла Соьлж-гIалин кIоштан Керла- юрт цIе йолчу жимачу, нохчашлахь 2-гIа отделении олучу эвлахь. Цигахь лаьтта тоьхначу аннаш бухахь, хьуламехь латтош, карийна тайп-тайпана молханаш а, урс а.\nНизамхошна хетарехь, цуьнан долахой бу, шайн цхьа тоба а кхоьллина, Умаров Доккин накъостий-агIончаш болу кеп а хIиттош, зуламаш деш лелаш болу меттигера бахархой. Цу юкъара шиъ ши кIира хьалха вийна, ткъа цхьаъ Iедало лохуш ву, боху официалан хьостано.\nМаьждига чохь и тайпа тIаьхьалонна дIаIалашдина молханийн аптека латторна, юьртахоша тоьшалла а деш, цкъачунна Iедало цхьана а агIор бехке лоруш вац маьждиган имам. Амма кхана-лама и хьажам хийцалур бац ала хала ду.


«Чеченнефтехимпром» цхьаьнатохаралла Нохчийчоьнан дола яла Оьрсийн президент Путин Владимир реза хилла аьлла, кху кIирнахь гIарадаьккхира хаамийн гIирсашкахь. Цуьнга и дехар динера жимма хьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. И хаам бакъ хилар даре дира Оьрсийчоьнан экономика кхиоран министралло а.\nАмма пIераскандийнахь, Iуьйрана оцу хьокъехь кхин цхьа а хаам баьржира. Оьрсийчоьнан президентан зорбан-секретара Песков Дмитрийс дIахьедар дира, «Чеченнефтехимпром» дIаялар сацам цкъачуьнна бина бац, и гIуллакх дийцаре бен деш дац аьлла. Пескован багара долу бакъдерг ду боху дешнаш, цкъа а цхьана агIора тида йиша йоцун дела, цуьнан маьIанах кхета хала ду.\nАмма, мухха а далахь а, деххачу шерашкахь Нохчийчоьнан Iедалш, шай аьтто болучу хенахь, тIехтохам санна тидам бо, республикехь схьа мел доккхучу мехкадаьттах боккха пайда шайна хуьлуш бац, иза шайга дола даькхитича, дика хира дара олий. Ткъа, «Чеченнефтехимпром» караерзо гIортар а болчух тера ду оцу декъера лаам.\nШа «Чеченнефтехимпром» хIун ю? Цуьнан мехкдаьтта доккхучу комплексехь хIун Iалашо а, хIун пайда а бу, дийцира Маршо радиога нохчийн политика, историйн Iилманан доктора Ахмадов Явуса. Тидам бан беза, ша историк валахь а, мехкадаьттан комплексах долу хIума кхоччуш хууш волу говзанча ву иза.\n"Чеченнефтехимпром" х1ун ю?\n«Чеченнефтехимпром» шайн дола схьало бохучу нохчашна, иза тIехь лаьтташ долу латта ду оьшуш. Цигахь, аккумуляторш еш йолу завод ян корейхошца бина барт бу. Ткъа, оцу цхьанатохаралло ша шена беш болу пайда а, вонуо кIезга бу аьлла кхин дIа а дийцира Ахмадов Явуса.\nКхин башха боккха пайда беш яц тахана "Чеченнефтехимпром"\nНохчийчоьнан мехкадаьттан долаллийн коьрта пакет «Роснефть» компанигахь ю. Нохчийчоьнехь 49 процент бен яц. Цундела, хIинцалца оцу маьIднах хуьлуш болу пайда республикан уллехула болуш бара. Цул совнах, оцу компанино кхин дIа а, толлуш а, лохуш а яц, мехкадаьтта долу меттигаш. ХIинцалца мехкадаьтта схьадаьккхина меттигаш дIакъовлуш ю. Оцу хIумано кхана-лама экологина зе дийра ду, бохуш дуьйцу эксперта Ахмадов Явуса.\nМехкадаьтта даккхаро махкхарчу экологина зе деш ду\nНохчийчуьра луьрчу тIемийн цхьадолчу бахьнехь, юккъараллехь хета-мехкдаьтта. Тахана а цуьнах тешаш дуккха а нах бу. Иза мел бакъ ду, олийла дац, амма, и Iаьржа деши махкара дIаоьзна а, дIаузуш а ду иттанаш миллионийн тоннашкахь. ТIемаш жигар боьлхучу хенахь а цхьана денна а сацийна бацара и болх. Кхиъ, лаьттан бухахь а дисина ду шортта аьлла, билгалдаьккхира Ахмадов Явуса.\nДеххачу шерашкахь даккхала мехкадаьтта дисина Нохчийчохь\n«Чеченнефтехимпром» цуьнах кхин боккха пайда схьаболуш ца хилча а, мехкадаьттан мах вахьбоьжна а хилча, схьагарехь Нохчийчоьнна дIаяла мега Кремло. Амма, кIезга бац эксперташна юккъахь, Кремл, аьрха лоруш долу къам, я дуза а ца дузуьйтуш, я чIогIа мац а ца долуьйтуш латтийча, муьтIахь хилар шега эцалург хиларх тешна ю бохурш а.\nХ1унда йоьхуш ю Нохчийчоьно «Чеченнефтехимпром» шена дола?


Шайн кхерамазаллина саготта бу нохчийн депутаташ\nМарсхьокху-бутт 23, 2012\nНохчийчоьнан парламентан гIишлонна а, цу чохь болчу депутаташна а хила мегаш долу зе меттахIоторан компаница барт бан дагахь дIахаийтар дина интернетехь пачхьалкхан эцаран сайт тIехь.\nНохчийчоьнан парламентан гIишлонна а, цу чохь болчу депутаташна а хила мегаш долу зе меттахIоторан компаница барт бан дагахь дIахаийтар дина интернетехь пачхьалкхан эцаран сайт тIехь. Боккха тидам тIебахийтина бу цу тIехь депутатийн могашаллана хила мегачу зенна.\nДукха нахана моьттур ду депутат хила атта ду. Амма царах хьоьгуш болчерна вочу гIенах а гина хир дацара, «къоман лай» шаьш шайх олуш хазахеташ болчу цу даржошна оцу балхахь хила мегаш болу кхерамаш.\nХIокху деношкахь оцу гIуллакхана сагатдеш долчу Нохчийчоьнан Iедало хила мегаш долу и зе меттахIотторна хьажийна 7 миллион ца кхоччуш сом. Царах 4 миллион 700 эзар сом парламентан гIишлонна хьажийна ду, ткъа дисина 2 миллион 114 эзар сом -депутатийн могашаллана хила мегаш долу зе меттахIотторна.\nКхечу дешнашца аьлча, зе меттахIотторан компанино, нагахь санна зе хилахь, иза а, оцу юкъайогIуш йолу тIаьхьалонаш а меттахIитто езар ю, оцу ахчанна, я кхин а алсам барамашкахь а.\nТкъа хIун кхерамаш бу таханлерчу Нохчийчохь депутраташна а, парламентан гIишлонна а? ЦIе ялар а, хи тIедалар а, леррина зуламхоша зе дар а, машен а, кема а чукхетар а, ишшта дIа кхин а кхерамаш бу парламентан гIишлонна. Ткъа, депутаташна, ма-дарра аьлча, церан могашаллина кхин а боккха кхерам болчух тера ду.\nИштта, масала, болх бахьанехь депутатийн могашаллана зе хилахь, иза меттахIоттор тIедожош ду оцу хьокъехь, леррина барт а бина, болх беш йолчу компанина. Йозанан 17 агIонна тIехь дуьйцуш ду могашаллана хила мегаш долу и зенаш. Массо а аг1ора хила мегаш долчу зенах Iедалша ларбеш хир бу уьш.\nСагатдаран барам доза доцуш хилар гойту хIокхара: мотт дIабаккхар, ян цуьнан дакъа даккхар, я, масала, депутат хьийзор.\nИшшта депутаташна тIехь кхерам лаьтташ хилча, цаьрца и дарж къовса цхьаъ вахьахь а тамаш бу аьлла, ойла кхоллалур ю. Амма и болх таханлерачу Оьрсийчохь уггаре а дикачех лоруш бу: ницкъаллин структурийн тIе куьг кховдо йиш яц царна, я кхеле озо бакъо яц уьш, нагахь цу хьокъехь бина леррина сацам бацахь.\nНохчийн Iедалш мехкан парламентах ишшта саготта хилар шен бух болуш ду. Стохка ГIадужу-баттахь кхаа тIемалочо парламентан гIишлонна, тIелатар а дина, цу чохь массийта эккхийтар динера. Цигахь хилчу тIематасадаларехь и кхоъ вийра.\nХилла долу зе меттахIоттон компаниш хIинццалц, шаьш йовла а йовлуш, Нохчийчоьнца а, цуьнан бахархошца а цхьа а барт ца бора. Ур-атталла машенна хилла долу зе меттахIотторан контракт а ца йора цара Нохчийчура бахархошца. Машен ядоран а, иза эккхийтаран а кхерам алсам бу цигахь кхечу регионашкахь болчулла а алара оцу бизнесехь болх бечара.\nТIебогIучу баттахь къаьстар ду нохчийн парламенто шена хила мегаш долу зе меттахIоттор хьокъехь кхайхкина йолу контракт хьанна кхочур ю.


Дахаран некъ хьоьху книгаш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nДахаран некъ хьоьху книгаш\n10.03.2016 17:20 Четверг\nДукха хан йоццуш Гуьмсерачу йоккхачу библиотеке яхнера со, сайн балха т1ехь цхьацца книгаш хьашт а хилла. Книгийн терхешна т1ехула б1аьрг кхарстийча, Киндаров 1абдуллас язйина «Исповедь чеченца» ц1е йолу кхо книга гира суна. И фамили безам хийтира суна. Масех шо хьалха, тхан нана дуьнен чохь йолуш, цо ч1ог1а хеставора Киндаров Барон. Говза дарбанча волчу Бароне молханаш тодайта, цунна т1елелаш яра тхан нана х1етахь. Баронан амал тайнера тхан нанна. Цуьнан адамалла йийцина ца йолура иза, юха-юха а юьйцуш. «Ванах, тхан нанас вийцинчу Киндаровг1арах вуй-те х1ара книгаш язйинарг?», — аьлла, и кхо книга еша яьхьира ас. Хила а хиллера 1абдулла Киндаров Х1аронан а, Баронан а жимахволу ваша.\nШа кхеттал хилчахьана дуьйна тахханналц шена гинарг, хезнарг, лайнарг, лелийнарг дуьйцу 1абдуллас оцу кхаа книгехь. Шех цо дуьйцург дерриге а нохчийн къомах доьзна ду: ша жима волуш Сибрех вигар, цигахь лайнарг, цигара ц1авар, ц1ахь лайнарг, дешар, тайп-тайпанчу меттигашкахь белхаш бар. Уьш дерриш а нохчийн къомо лайнарш а, цунна гинарш а ду. Цо к1орггера таллам бо, маь1на до шена гинчун. Шена гинарг а, ша лайнарг а дицдина, аттачо 1еха ца во иза.\n1абдуллас цкъа а диц ца до, г1орасиз волу шайн да меттахь а волуш, шийлачу (бежнаш д1асакхоьхьучу!) вагонахь шайца Казахстане д1авигар. И ца вигийта дуьхьалбевлла хиллера эпсарш, амма 1абдуллин нанас «ша берх1итта шарахь меттахь лелийна, х1инца оцу ж1аьлешка д1алур вац хьо»,-аьлла, шайца д1авигна хиллера доьзало шайн да.\nСуна дагадог1уш а, «советан 1едал дика 1едал хиллера, и д1адаьлча, дерриг а дуьйхи», — олурш бара. И 1едал доьхча, хазахетарш а бара. Эзар исс б1е кхузткъе шийтталг1ачу шарахь дуьнен чу яьллачу суна билггала ца хаара и 1едал муха хилла. Тхан ненан нанас дуьйцура: «Тхо Сибрехара ц1а даьхкича, четахь кха т1ера пхи ж1онк деъна, аьлла, пхи шо хан тоьхна, чу йоьллира пхеа беран нана», — бохуш. И чуйоьллина зуда юьйцура цо цуьнан ден ц1арца, и чуйоллийтина стаг вуьйцура цо цуьнан ден ц1арца. Уьш хала заманаш хилла. Ткъа тахана 1абдуллас ма-ярра юьйцу и зама, аьлча а оцу заманан адамаш. Диканиг дика вара олу цо, амма вониг ца кхоаво. Бакъду, диканиг вуьйцуш, мелла а самукъадолу 1абдуллин.\nНажин-юьртан к1ошта ша балха хьажор а, цигара, дагахь шалхо йоцу, дика адамаш дуьйцу цо. Суна ч1ог1а хазахийтира цо нажи-юьртахойх дика, хастаме мел аьлла дош а. Оцу к1оштарчу 1исин-юьртахь со кхиъна йолу дела, суна дика евза оцу адамийн ц1ена, комаьрша амал. 1абдуллас хьахийна Т1урт1и-к1отарара школан директор Хатамаев 1ела тхан гергара ву. Цигахь школа чекхъяьккхира ас.\nГуш ду, цунна нохчийн къам тоьлла хила лаар, цунна шен къам дезар. Адамехь хила еза дика аг1онаш йийцина, ягарйина ваьлча, уггар коьртаниг 1илма 1амор лору цо. И деза хета цунна, х1унда аьлча 1илма к1орггера девзаш верг цхьаммо а 1ехор вац, зуламечу новкъа воккхур вац, шен къомана зиэн дийр дац, пайда бен. Иза коьртаниг лору Киндаровс.\nСайн дахаран зиэделларг доккха дацахь а, х1ара мог1анаш ца яздича 1ен ца елира со. Х1унда аьлча, и кхо книга йоьшуш, цецйийларан доза доцуш, оццул ларам хилира сан 1абдуллига. Цо шен дахаран некъаца пайде хьехам бо кегийрхошна. Цуьнан дахарехь масийтта 1едал хийцаделла. Оцу х1ора 1едалан дики-вон аг1онаш а, оцу 1едалийн коьртехь хиллачу нехан амалш а йовзуьйту цо.\nМацалла, г1ело ловш, цу т1е нохчо хиларна массо х1уманна «бехке» хилла, шен къоман ц1е ларъян г1ерташ, ша дешна а ваьлла, 1едалан белхашка нисвелча, кара х1ума ян аьтто болуш д1ах1оьттича, кура ца велира иза. Харц-бакъ ца хьехош, бахам гулбан ца г1иртира. Мискачу нехан хьакъ ца диира. Т1ек1елйина г1аланаш ца йира. Цундела тахана вайга эвххьаза ала дош ду-кх Киндаров 1абдуллин! Аллах1-Дала цунна дика доьзал, берийн бераш делла. Цул доккха совг1ат, цул боккха бахам а хуьлийла а дац.\nМел хьоме лелийна Киндаровг1ара шайн нана. Шаьш мел сихачу белхашкахь хиларх, «юха к1ирнах г1ур дара цига-м», — аьлла, ца 1аш, х1ора к1ирнах шайн нана йолчу Белг1ат-эвла буьйса яккха г1уш. Массеран а ца кхочу ишттаниг дан ницкъ. Т1ера да цомгуш а волуш (т1амехь лазийна хилла иза) доьзал кхиийначу нанна деза совг1ат ду бераш ийманехь хилар. Нахаца дика хилар царна т1едуьллуш хиллера нанас.\nИштта доггаха, вайн къомана т1ех1иттинчийн хилла бахьнаш достуш, книга язъян атта дац. И хала декхар шена т1елаьцна, кхоччуш дика къахьегна 1.Киндаровс. Даггара Дела реза хуьлда ала лаьа суна Киндаров 1абдуллина.\n1абдулла-Хьаьжа, хьан чкъуро шен белш т1ехь д1акхийхьи вайн халкъан лазам. Х1етахь а, х1инца а. Тхуна шу деза ду, оха даггара лору шу. Тхаьш йоккхучу ханна шух масал эцар тхуна т1ехь ду.\nДала айхьа мел лайнарг, мел хьегнарг меле, йоле дуьллийла хьуна! Дуьненахь а, Эхартахь а юьхьк1ам ма эшабойла хьуна Веза-Кхоьллинчу Аллах1а! Амин!


Ханна боккхаг1болча гражданий регионашкара льготаш шоаш йолчча юсаргъя кхы т1ехьа а\nГлавнаяХоамашХанна боккхаг1болча гражданий регионашкара льготаш шоаш йолчча юсаргъя кхы т1ехьа а\nПенсионерашта йола регионашкара льготаш шоаш йолчча юсаш хилар могаду Г1алг1айчен Парламента\n(Пенсе баха ха йолча гражданий льготаш шоаш йолчча йисар дувца закона проект кхаьчай Парламенте).\nЙовлой Заьлмаха председателал а деш ялхлаг1ча созыва Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама Совета езткъеи барх1лаг1а заседани хилар тахан.\nЦул хьалха республика Мехка Дас ханна боккхаг1болча гражданий духьа региональни законодательства корректировка е аьнна закона проект яйтаяр Парламенте. Россе Президента Путина Владимира инициатива кхоачаш а еш пенсе баха д1агарга кхаьчача гражданий льготаш шоаш йолчча йитар дувц цу законопроекта т1а.\nАла деза, президента Путина Владимира гражданашка яьча телеобращенеца пенсионни законодательстве де яха хувцамаш к1аьддеш долча ялх х1амах ца1 долга е региональни льготаш шоаш йолчча йита яхар.\nКъаьстта оале, дувцар, нагахь санна пенсионни законодательство хувцалой а пенсе бахара ха аййой а, 55 шерага кхаьчача кхалнаьха а 60 шерага кхаьчача ма1анаьха а льготаш а бетт-бетта ийду ахча а хувца ма лолда яхалга да.\nЙовлой Заьлмаха цу х1аман духьа е еза законодательни база ший ханна хьайойла аьнна профильни комитета д1ат1адиллар, региона лаг1а т1а вер социальни 1алашвира льготаш шоаш йолчча юсаргйолаш.\n«Републикански бюджетера финасировани йола льготаш, аййег1ерта пенсе бахара ха аййой а, шоаш йолчча йиса еза,- белгалдир цо. – Региональни льготаш а кхыдоа кхалнах хьаллоацаш дар а кхалнаха 55 шу даьлча доаг1аш хилар оттаде деза, ма1анаха - 60 шу даьлча. Е ювцараш водаш-воаг1аш наькъа лур-дутар долча, ЖКХ доаг1ар луча лур-дутар долча, лаьттан налог луча, воахала налог луча йола льготаш я».\nСпикера яхачох, хила дезаш дола массане а юкъара пенсе бахара ха айлуча юкъе ханна боккхаг1а болча гражданий социальни хьал эша ца далийтар да Президента ший кхайкарарал т1а РФ субъекта хьалха латтарашкара д1адехар.\nЦу хьаькъе ювцаш йолча законопроектага Г1алг1айчен Парламента цхьан заседане хьажа лаьрх1ад.\nЦул т1ехьа Парламента арг1анарча заседане повестка юкъе яхача кхыча законопроекташка хьажарах дола хоамаш дир Совета доакъашхош.


Зазадоккху-бутт 09, 2013\nНохчийн Венерчу кхачанан хIусамехь до чIепалгаш а, хингалш а.\nМаршо радионо кест-кеста дуьйцу, европехь бехачу вайнахалахь шаьш бехачу пачхьалкхашкахь тайп-тайпанчу тIегIанашна тIехь кхиаме белхаш а беш, вайн махкхошна а, меттигерачу бахарзошна а масала а гойтуш, кхиаме къахоьгучу наха лаьцна.\nЗазадокккхучу беттан 8-чохь Венехь вовшахкхеташ бу юкъараллин белхаш беш а, мухIажаршца белхаш беш болу нохчийн зударий, аьлла, хезча, суна дагахь а дацара, уьш иштта дукха хир бу а, я уьш иштта, хьол со тоьлу аьлла, хаза а, хьекъале а, ша-ша дIаболийначу некъа тIехь иштта кхиаме а хир бу, аьлла.\nДуьненаюкъарчу зударийн дийнахь уьш вовшахкхетта хиларна делахь а, я и де Венехь маьлхан зIаьнарша къагийна, цхьа хаза деана хиларна делахь а, я уьш вовшахкхета йолу кхерч Венера цхьаъ бен йоцу нохчийн ресторан хиларна делахь а, шена чуьрчу чIепалгийн хьожаца а ур-аталла цхьа гергара, цхьа хьоме синхьаамаш кхуллуш йолу, амма цхьанакхетараллехь гулбелла болу и зударий боккъал а бан бара цхьа хаза нурлепаш.\nЦарна юккъехь тайп-тайпана хенаш йолуш, тайп-тайпанчу чкъурийн векалш бара, гIеметта хIоьттина, берийн бераш а долчу доьзалийн наношна тIера къона, хIинца-хIинца белхашца а, юкъараллин жигараллийца дуьххьарлера гIулчаш йогIучу зудаберашка кхаччалца. Бара иштта Iедалийн хьукматашкахь белхаш беш берш а, амма иштта шаьш шайна цхьа керла гIуллакх схьа диллина, йозуш йоцу институцеш дIакхоьхьуш берш а.\nМасала, Камета боху къона зуда Каритас дикадаран юкъараллин тховкIелахь схьайиллинчу берийн бешан куьйгалхо ю. Сацита керла тIебаьхкинчу мухIажаршна Iуналла дечу хьукматехь болх беш ю. Ткъа Мадина Австрерачу нохчийн зударийн гулам цIе йолу юкъаралла кхоьллинарг ю.\nХьава Венера „Хилфсверк“ цIе йолчу хьукматехь болх беш ю, нохчийн мате гочдича „ГIо даран болх“ шех ала мегар долчу. Цуо иштта бовзуьйту Венехь гулбелла болу вайн махкахой.\nХьава: „ХIорш берриш а социалан белхахой бу, орамашкара дуьйна схьа и говзалла евзаш болу. ХIоргш берриш а вовшах кхетча, дикка ницкъа хир болуш. Ткъа ша-ша Iаччохь дан дезарг а, лелон дезарг а схьа а лаьцна, и белхаш вай дIакхехьча, и вайн мухIажарийн гIуллакх цхьана хорша дерзалур дара, аьлла хета суна, гIо оьшучарна а дикох гIо дан а йиш хир яра“.\nШаьш вовшахккхетаран Iалашонех кхин дIа иштта дийцира Маршо радионе Хьавас:\nХьава: „Уггаре а хьалха кхузара арабохуш болчу нохчийн нахана гIо дан хьажар, царна гIо дан агIо лахар ю Iалашо. ХIинцалца кхузахь Iийна, цIабахийтинчеран гIуллакхш цIахь дика хир доцийла хаьа вайна, церан цигахь хIуммаъ доцийла а хаьа. Вай ваьш кхузахь дика дIанисделла Iаш ду, ткъа дIанисбелла боцучарна гIо дан дезаш ду.\nШайн доьзалшкахь а, чохь а и хIума дийца а дуьйцуш, цуьнан ойланаш а еш, амма деш хIуммаъ доцуш Iер суна нийса ца хета. Изза митинг йина я кхиндерг дина, массо а неI тоха еза, цу нахана гIодархьама.\nХIораммо шега далург дан деза. Иттуза неI тоьхча, цхьайтталгIа тоьхначехь схьайоьллу ма олу муьлха а неI. Цхьана стагана гIо вайга даделча а доккха хIума дар-кх иза“.\nВенерчу нохчийн цхьаъ бен йоцучу хIума юучу кхерчахь шаьш вовшахкхетар ларамаза дац, элира Хьавас. И кхерч юйла ца хуучарна иза йовзийта, могIарерачу австрихойн кафе я ресторан чохь гуллучул шен къоман нехан балхана я боламна белшашгIортор нийсох хир ду, аьлла, сацам бира шаьш цу чохь гулдала, боху цуо.\nХьава: „ХIора къомо шайн-шайн хIуманна белшаш ма гIортайой. Боснихой шайн ресторане боьлху, туркойн шайн ресторане. Вайн нохчийн кхача кечбеш меттиг кхузахь хилча, иза нахана йовзийта, вайнах кхуза эха болабалийта а лаар ду тхо кхуза дахкар.\nХIара кафе юйьцуш хаза а хезна, кхузахь хIун ду а хьовсур ду, кхечарна хIара меттиг йовзуьйтур а ю, аьлла, схьадаьхкинера тхо. Схьадаьхкича, кху чохь хазанесанна мерза, кIеда дина чIепалгаш а карий, мантеш а ю вуно чомехь“.\nИ йоллучу Австрера зазадоккхучу беттан бархIалгIачохь Вене дIагулъелла хилла йолу ткъех зуда, хIора а ша-ша схьаэцча а, тоьшалла лара догIу, дог ца дуьллуш къахьегча, хийрачу махкахь хIора а адам ша-шех жоьпаллехь хилла ца Iаш, ша схьаваьллачу къоман векал ша вуйла кхеташ хилча, юкъара хIума шен доларниг санна мехала а, деза а дуйла кхеташ хилча, аьттоне и болх хенан йохалла ца берза йиш йоцийла бохчун.\nШаьш ца тешачара, хоттийла Саците а, Маликига, Мадинига, Сийлахига, Таисига, Индирига, иштта дIа кхин а цу цхьанакхетараллехь шайна зеделларг дийца а, кхечарех дагабовла а гулбелла хиллачу зударшка.


Шема - ГIаттамхойн декъера тIемалой, 15Лах2012\nЮьхьанца иштта дΙа тΙехула, хила тарло, ткъа нагахь иза бакъ ца нислахь а, тхоьга жоп деха да вац, аьлча санна, дийца долийра сенсаци лоьхучу журналисташа Шемахь нохчийн муджахΙидаш бу тΙемаш беш, аьлла.\nИнгалсера Гардиан газетан корреспондент Чулов Мартин вара и тема шуьйрра юхьаръэцнарг. Ши бутт хьалха Шемахь нохчийн дуьхьалонехь тΙеман баьчча хиллачу Гелаев Русланан воΙ Рустам кхелхича, даржийра Чуловс 24 шо долу и кΙант тΙом беш хилла, аьлла. Амма иза тера дац бакъдолчух. Гелаев Рустам, шеца бусулба дин Ιамочу кегийрхошца цхьаьна, бомбанех Ιалашлуш, цхьана маьждиг чулечкъина, оцу чохь а вийна, чΙагΙдо иза дΙавоьллинчу Гуьржийчуьрчу Паьнказахь бехачу цуьнан гергарчара.\nДелахь а Чуловс кхидΙа а даржадо ша болх бечу Гардиан газетехь, Шема баьхкинчу муджахΙидийн керлачу тобанашкахь дуккха а бу гΙезалой а, узбекаш а, нохчий а бохуш.\nКху деношкахь Европерчу а, Пакистанан а, Японерчу а зорбанехь яздо «Махмудов Мурад» а, «Джей Олкер Ли» а цΙерш шайна техкинчу журналисташа, Шемарчу ДжабхΙат ал-Нусра олучу гΙаттамхойн фронтехь жигара асадхой хΙаллакбеш лета нохчий, бохуш.\nОцу авторша дийцарехь, Гуьржийчоь а, Туркойчоь а ю Кавказерчу муджахΙидашна Шема кхача некъ нисбийраш. Бахьана дуьйцуш, юьхьара оьцу шина журналиста оцу шина а пачхьалкхан оьрсашца йолу юкъаметтигаш тΙаьххьарчу заманахь шелъелла хилар а, цара цундела шайн дозанаш хедо нохчийн тΙемалошна магош хилар а.\nЦхьана заманахь Ичкерин ницкъаша Буденновскера а, ГΙизларара а дарбан цΙенош тΙеман Ιалашонашца закъалте лаьцна хилар дуьненна дага а доуьйтуш, «Махмудовссий», «Джей Олкерий» дуьйцу, деношкахь нохчех болчу тΙемалоша Алеппо-гΙалахь закъалтана дарбан цΙа лаьцнера, бохуш.\nЦул совнаха, авторша дуьйцу, стенна оьшу нохчашна, Шема а кхаьчна, цигахь тΙом бан. И бахьана ду, цара бахарехь, Малхбалерчу а, Пакистанерчу а, Боснерчу а, Албанерчу а салафийаша Кавказ-Имаратна шарахь 130 миллион доллар дΙакхачош хилар а, и ахча нохчий джихΙадехь дайа декхаре хилар а.\nМаршо Радио гΙоьртира «Махмудов Мурад» а, «Джей Олкер Ли» а схьа а лехна, цаьрга доггΙу хеттарш дан. Шемахь нохчий хилар даржаде кхиболу журналисташ а санна, псевдонимашна тΙехьа лечкъина журналисташ схьа ца карийра тхуна. Ца карабо ишттанаш дуьненаюкъарчу Би-Би-Си телерадиоагенталлин корреспондентна Шишани Мурадна а. Цо иштта дуьйцу шен, журналистан, лехамех а, нохчо хиларна шена Ιеткъачух а лаьцна.\nШишани: «Дикка хан ю со оцу хΙуманна тΙаьхьаваьлла, цхьацца оцу хьокъехь яздан лууш волу. Иттех шо хьалха ОвхΙанистанехь нохчий бу бохура зорбанехь. Цул тΙаьхьа Иракъехь бу Нохчийчуьра тΙом бан бахана нах, аьлла а кхайкхийра. ХΙинца дуккха а нохчий бу Шемахь, аьлла, долийна. Цуьнан маситта агΙо ю. Цхьадерг вайна гуш а, хууш а ду. Кхидерг гуш а дац, я вайна кхеташ а дац. Маситтаммо кхайкхийра, нохчий бу цигахь, аьлла. Амма цхьаммо а гойтуш дац, уьш муьлш бу. И Гелаев Рустам воцург, кхин мила ву а, церан цΙерш хΙун ю а хиина дац.\nМалхбузерчу журналистех а яздира маситтаммо нохчий буьйцуш, ас хатта а хаьттира цаьрга, со тΙекхоч-кхочучуьнга, шуна муха хиира уьш нохчий буй, нохчийн мотт хаьий шуна, стенгара хиина шуна уьш суьйлий я гΙезалой боцийла, аьлла. Цхьаммо а суна жоп луш дац».\nСтенна оьшу-те маьΙ-маьΙнерчу, цΙаралахь долчу газетийн, агенталлийн корреспонденташна а тΙехь, Шемахь нохчий хилар, бацахь уьш цигахь болуш санна дийцар. Шишани Мурадна иштта хета оцу хьокъехь.\nШишани: « Амма цхьа хΙума ду. Шемахь цхьа нохчо хилча а хууш хир дара вайна. Лулахоша я гергарчара дуьйцур дара ваханчух лаьцна. Ишттаниг цхьаммо а ца кхайкхийна. Цундела шеко ю. Со кхеташ вац. Иштта ду сурт. Стереотип, сурт ду-кх вайн нохчашна хΙоттийна. И цхьа агΙо ю. Я оцу нахах «нохчий» ала атта долу дела дуй а хаац.\nШолгΙаниг – нохчийн мотт кΙезиг мот хилар а ду, дукха ма баций дуьнентΙехь и мотт буьйцу нах. Мухха а делахь а, вон цΙе ю-кх нохчашна туьллуш. Ас ца боху нохчийн тΙемалой хуьлийла дац Шемахь, шайн лаамехь цига баханарш. Ткъа ша Нохчийчуьра хьал дΙанисделла а доцуш, тΙом лаьтташ цигахь а хилча, маьΙна дац аьлла хета-кх вайнахана, Шема а бахана, тΙом бан.\nСуна дагадогΙу, Иракъехь тΙом боьдуш, цхьана хΙиндочо яздинера, цигахь нохчий бу Урдунера а, СаΙудера а бахана, аьлла. ХΙетахь ас яздира цуьнга, Урдунехь маситта эзар бен вац нохчо, цхьамма зуда ялийча а тΙехь хууш хуьлу тхуна, иза хΙунда яздина ахь, аьлла».\nХууш ма-хиллара, эзарза ду баьхнарг, атта дац дацарехь чΙагΙдан. Журналисташа, тахана а санна, кхидΙа а кхуллур ду нохчашна тΙе доцург. Делахь а, дуьйцург долччохь дитар бен некъ боцчух тера ду. Нохчий, гарехь, шатайпа къам гучух тера ду цунах лаьцна юьстахара яздеш болчу хийрачу журналистна – уьш юкъаозийча, хьал сенсацин кепехь деста, редакцешкахь мах сов болу цуьнан дийцаран. Ткъа политикашна а ю цигахь, шайн Ιалашонашка хьаьжжина, кхочуш са.\nСтенна лоьху журналисташа Шемахь нохчий


Оьрсийчоь дIатаса кийча болчу нехан кхолламаш\n"Адамаш хIаллакдинчех, тIемаш баьхначех, репрессеш латтийначех хила ца лаьа".\nГуьржийчохь дIатарвала гIерта Оьрсийчуьра волу Изотов Юрий. Политикан мигрантан статусехь волчу цо шозлагIа хийцина меттиг: дуккхаза а кхерамаш шена тийсича, Москвара ведда Украинехь вахара иза юьхьанца. Президентна Путинна дуьхьал хIуьттучу митингашка лелара Изотов Оьрсийчохь – Киевехь а волура иштачу гуламашка ара. "Протестан барамехь ас Россотрудничествон гIишлонна тIе масех котаман хIоа кхоьссинера – дипломатин векалтна тIелетта аьлла, бехктакхам гIаттийра суна дуьхьал", – дуьйцу Изотов Юрийс.\nИзотов Юрий, 2019 шо\nОьрсийчоьно Изотов лаца кхайкхийннашехь, цуьннна мухIажиран статус къастош документаш тIеэца лууш яцара Украинера миграцин урхалла. Гуьржийчу ваха дийзира: "Украинехь хиллачул дукха бакъонаш ю сан кхузахь. Банкехь бух лело йиш ю, цунах пайдаоьцийла ду, Украинехь тховкIело ахь йоьхучу муьрехь бакъо яц хьан балха хIотта, бевзаш нах хьан бацахь, хIусам лаца, банкехь ахча латто. Гуьржийчохь атта ду оцу хьелашца".\nЮрийс хаза а хеташ дIатосур яра Оьрсийчоьнан гражданалла, амма цул хьалха иза шена къастийна бекхам такха безаш ву – цIахь 10 шо даккхийта мега цуьнга набахтехь. Амма иза къовсаме даккха а йиш яц цуьнан – тIаккха бакъо хир яц тIаккха Гуьржийчоьне тховкIело еха.\n"Оцу пачхьалкхо лелочуьнга хьажча, суна адамаш хIаллакдинчех, тIемаш баьхначех, репрессеш латтийначех хила ца лаьа – иза цхаьан агIор. ШолгIаниг, Оьрсийчоьнан Iедале дехар дан дезар ду сан. Ткъа юьстах тховкIело йоьхуш вехачун бакъо яц шен пачхьалкхерчу Iедалца контакт латтон", – дуьйцу Изотов Юрийс.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло бахарехь, хIора шрахь Оьрсийчоьнан гражданалла дIатосу диъ эзар гергга наха.Бахьанаш кеп-кепара ду: дукхахболчара иза до, гарехь, кхечу пачхьалкхан паспорт схьаэцархьама – цхьаболчу мехкашкахь бакъо яц шина пачхьалкхан паспорташ лелон. Ткъа цхьаволчунна ца лаьа Оьрсийчоьнан паспортца ваха. Амма атта некъ бац Оьрсийчоьнан гражданаллера валар.\nЛеонова Анастасия дIаяьккхира Моcквахь ресторанехь болхбечуьра – бахьана дара цо Фесбукехь Украинах къинхетамбеш посташ хIиттор. ЙоьIан дог дедира Оьрсийчоьнах тIаьххьара а 2015 шеран бIаьста: Украинан малхбале дIаяхара иза. "Эха шарахь со волонтер лийлира, санитаран инструктор а хилира, Украинан эскарна гIодора ас, тIаме дIаоьху лаамхой Iамабора", – дуьйцу Анастасияс.\nДонбассехь Украинан эскарна Оьрсийчоьнан бахархоша гIодар нислуш хIума ду. Амма тIеман конфликтехь уьш хиллера аьлла, луш яц царна Украино я гражданалла а, я пачхьалкхехь ваха бакъо а. Ткъа Оьрсийчохь бехктакхаман гIуллакхаш гIиттадо царна дуьхьал, лору низамехь йоцчу тIеман гIеране хIоттар. Донбассера араяьлла, Украинан кхечу регионе иза яхча, бехке ян йолийра иза терроран тохаршкахь дакъалацарна. "Дареш дехира соьгара шозза, ас сайна мел хууш дерг дIадийцира. Цара дIаийцира соьгара сан телефон, компьютер, фотоаппарат. Суьрташ ас Оьрсийчоьнехьа шпионалла лелош даьхна хила тарло, бохура", – билгалдоккху Леоновас.\n2016 шарахь изоляторехь латтийра иза 150 дийнахь, тIаккха дIахийцира, лаьцна кхаба бух бац, аьлла. Диверсантийн тобанца йозаелла, Украинехь терроран тохар дан кечлуш лелла Леонова, боху талламо. Амма кхелехь иза бакъ ца дина, ткъа ца яьккхина йоI бехктакхамах хьалха а. ХIинца иза Украинера араяла йиш йоцуш еха, я оцу махкахь легале яла бакъо аца ло цунна.\nТIаьххьарчу шерашкахь вуно дукха Навальныйн агIончаш дIабахна Оьрсийчуьра. Миллионашкахь гIуданаш тIехьерчийна царех цхьаболчарна. Оьрсийчоьнна ишта бахархой оьшуш бац, ткъа пачхьалкхах дIахада а ца магадо царна, боху Оьрсийчоьнан бахархошна юридикан гIо кхачочу хьукматан куьйгалхочо Жбанков Владимира.\n"Нах къовсамехь лаьттина путинан режимца, дуьхьалонашкахь хилла, иштта дIа кхин а, тIех даккхий гIуданаш диттина царна, шайн дегIан ерриг межеш йоьхкича а такхалур доцуш. Гражданаллера бовлийла а дац церан. Юридикан парадокс хIутту кхузахь. Хьолан доладан таро яцарна негативехь политикан жоьплла дужу стагна тIе", - цецвуьйлу Жбанков.\nГражданалла дIатасарца проблемаш политикан жигархойн бен яц. Кутырева Ксения, кхиболу Оьрсийчоьнан бахархой а санна, Нидерландашка балха яхна, йисина цигахь яха.\n"Со магистратуре яхара, иза чекхъяьккхича, кхузахь йиса сацам бира. Голландино дукха дика хьелаш латтадо арахьарчу студенташна, нагахь санна хьо Европан Бертан пачхьалкхашкара вацахь, кхзахь шарна сац2а мега, болх лаха бакъо ло оцу хена чохь", – дуьйцу Ксенияс.\nГолландин паспорт схьаэцна йоIа. ХIинца шо ду цунна, Нидерландийн низамо ма-баххара, Оьрсийчоьнан гражданаллах дIакъаста. Дакъастаран некъ болош, Саратов гIалина тIеязйинчуьра дIаяла езаш ю иза.\n"Саратовхь паспортистан балха хIотта еза, гIалин яхархочун статусера яла, - бегаш бо Ксенияс. – Белхахоша ца хаьа шаьш хIун дан деза. Оьрсийчохь хала процесс ю иза. Церан со дIайоккхийла дац паспортан Iуналлера, кхечу гIала со йоьду адрес доьху соьга. Ас Москва дехьайол алахь, проблема яц. Ткъа хьо дознал арахьа ваха валлахь, цунах боккха цакхетам оьккху".\nМобилан банкан декъах куьйгалла до Ксенияс Амстердамехь. Нидерландийн я Оьрсийчоьнан паспортех цхьаъ къастор тIехIоьттича, ойла еха ца йира цо – иштта къастабо шайна некъ Европера тоьлла дахар дезачу кхечу наха а.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин статистикаца, виъ эзар гергга вахархо дIакъаьста Оьрсийчоьнан гражданаллах. Амма и статус схьоьцучу нехан терахьаш ду алссам: 2021 шарахь Оьрсийчоьнан керла вахархо хилла 656 эзар стагах.


Кадыровга шен воI схьалахар доьху Нохчийчуьрчу яхархочо. ТIеман духарахь хиллачу наха вигна иза\nНохчийчуьрчу яхархочо Хаджиева Зинас мехкан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дехна шен воI Хаджиев Эдуард лохуш гIодар – камуфляж лелочу наха дIавигна иза.\nМосквара Охан-беттан 3-чу дийнахь цIавеъча, карантинехь Iийна иза шина кIиранах. Охан-беттан 17-чу дийнахь, куьпан полисхочо мага а дина, туькана вахана Хаджиев. Оцу хенахь иза бевзаш боцчу, камуфляж йоьхначу наха лоцуш гина лулахошна, хаам бо OC-media портало.\nШолгIачу дийнахь полице яхана Хаджиева Зина шен воI хоьттуш, шаьш иза ца лаьцна, аьлла цигахь, схьаэцна цуьнгара воI варах долу арз.\nОхан-беттан 22-чу дийнахь шен кIант вайнийла хаийтина зудчо Талламан комитетан а, ФСБ-н а урхаллашна.\nБутт баьлла, амма шен кIантах шена хууш хIума дац Iедалера, боху Хаджиевас. Цундела дина цо Стигалкъекъа-беттан 17-чу дийнахь социалан машанашкахула Кадыровга дехар а.\nНохчийчохь шайн нах барах хаамаш баржор дуьххьара дац кху муьрехь. Охан-баттахь Аьхкинчу-Борзера (Ассиновская) яхархочо а дийхира Кадыров Рамзане вайна волу Хайхароев Мохьмад мукъавоккхуш гIодар. ТIехьош цхьа а бехк а боцуш, пхоьалгIа бутт бу Хайхароев лаьцна латто, бохура зудчо.\nЧиллан-беттан 10-чу дийнахь Соьлж-ГIала садаIа ваххарх вайна ву Дагестанера кхо вахархо – 30 шо долу Алиев Ниллан а, 35 шо долу Мустафаев Сеидайдин а, 62 шо долу Аскеров Хьаьким а. Царах цхьаммо интернетехула Кадыровна тIехь бегаш беш видео яржийначу сахьташкахь байна и нах, боху гергарчара.


Ша-шена тоьхна велча хIун хьалхадолу?\nИнтернетехь даьржина «Синий кит» олу, бераш тилкъаза а догIуш, шайна тIехь суицид йойту ловзар, схьагарехь, КъилбаСеда Кавказе а кхаьчна.\n"Синий кит" . Ша-шена тоьхна велча хIун хьалхадолу?\nОьрсийчохь 130 сов бера делла «Синий кит» олучу Интернетера ловзарехь. Цу юккъе кхиазхо а воьдий, хIора тIегIанехь цунна хьалха Iалашонаш а хIиттош, цо уьш кхочуш йича, аравала кхин гIора а доцуш, дуьсучу берана хьоьху, валар бен кхин некъ бац хьуна буьсуш олий.\nХийла бер, иштта делла. ХIинца иза КъилбаСеда Кавказе а кхаьчна. Нохчийчохь делла бераш дац и «Синий кит» бахьанехь, амма синтем байина дайн-нанойн, бохуш Маршо Радиога дийцира шина дешархочун нанас Хатуева Айманис.\nОцу керлачу хаамо массо а хьеревина\nХатуева: «ЧIогIа схьакхоьхьуьйтуш хьехамаш бу цу хьокъехь беш. Телефонаш берашка школе ма лелаейта бохуш дуьйцу. Ша верриг кхеравелла ву-кх цуьнах...».\nЦхьа кIира сов хан ю, нохчийн юкъаралхоша а «Синий кит» олучу ловзарх иккхина бохам тидаме а эцна, цунна дуьхьалоеш болх болийна.\nШколашкахь а, юккъерау доьшийлашкахь а, хьехамаш беш, царна и кхерам билгалбоккхуш лела уьш.\n«Диалог» цIе йолчу цхьанатохараллан куьйгалхочо Аюбова Лайлаа, хаам бира, Нохчийчохь оцу ловзарх велла стаг вац, амма, хьалххе цуьнах болчу кхерамах дийцича, оцу чолхаллах кIелхьара довла а мега вай, элира цо.\nОцу зуламна дуьхьало ян еза вай\nАюбова: «Цкъачунна иштта хIума вайн Нохчийчохь хилла аьлла ца хезна суна. Амма цу тIехь болх бан беза вай. Бохам хиллачул тIаьхьа хала хир ду. Цундела берийн доьшийлашкахь хьоьхуш болх беш бу-кх оха».\nХIирийн махкахь Дигоран кIоштехь а оцу «Синий кит» ловзарх зен хилла. Буру-гIалахь йоI елла ша шена хорам бина, ГIалгIайн махкахь а иштта ши кхиазхо елла.\nОцу ловзарна юккъахь а болуш и бохамаш хиллийла хууш ду синхаамийн говзанчашна. ХIинца ХIирийн махкахь шуьйра болийна болх бу берашца а, церан дай-наношца, къаьсттина оцу хьокъехь.\nИ санна, кхераме ловзаршна юккъе бераш дало атта хуьлу зуламхошна. Ша цхьалха долу бер, шен ойланашца къовладелларг юьхьарлоцу цара, аьлла Маршо Радиога дийцира ХIирийн махкарчу психолога Дзгоева Маринас.\nКIезиг хан яйийта еза берашка компьютерна хьалха\nДзгоева: «Мел долу бера дац иштта цу юккъе доьдуш. Уьш къовладелла, арахь доттагIий боцурш, доьзалехь цхьа бала берш. ТIаккха Интернетехь цо лоху шена оьшург.\nДуьххьара цигахь тIеоьцу уьш, хьаста а хьосту. ТIаккха бохаме доьрзу. Интернет во хIума яц. Цо бераш кхуьуьйту, амма кIезиг хан яйийта еза цунна».\nПсихолога Дзгоева Маринас билгладоккху, шай бераш оцу кхераме ловзаршна юккъе ца дахийта, дайш-наноша хIун дан деза.\nБерашца сема хила веза\nДзгоева: «Дуьххьара дIа шен берашца къамел дан деза. Къамел ду олийла дац, "тахана школехь хIун дара?", "ахь дIа муха йийциира урок?".\nИза Iуналла дар ду. Къамел бохург ду, бераца охьа а хиъна, эшаршка ладогIар, фильме хьажар, юха иза йийцаре яр. Юкъаметтигаш хила еза бераца. Баккхийчеран хан ца хуьлу иза дан. Беранна гIо дан деза. Иза ду коьртаниг».\n«Синий кит» ловзарна тIаьххье кхин цхьа ловзар а юккъедаьлла Оьрсийчохь. «Вада, я ле» олург ду иза.\nЦуьнан коьртаниг ду, новкъахь йоьдучу машенна ма хуьллу хьалхахула дIавадар. Кхиахь - чекхволу, ца кхиахь - ле машенна буха а воьдий.\nНохчийчохь цу тайпа ловзарш атта ца даьржина. Эмо, готы олу кегирхойн субкультуран агIонаш цкъа юккъеевлера, амма дукха сихонца дIаделириа иза, юккъаралехь емалдарца.\n«Синий кит» олу кхераме ловзар даьржар ду аьлла ца хетало, амма муьлххачу адамийн санна меттигерачу кхиазхойн кийрахь а бу баланаш, бийцарх а тешар боцуш.\nУьш бу и ловзарш юккъедаьхначара дуьххьара юьхьарлоцурш.


Италехь даьржина Медведева Светланех Кхардар\nЗазадоккху-бутт 12, 2012\nИтали -- Монтекатини гIалин урамехь, (Маршо Радио/Азимова Сийлаха), 10Заз12\nОьрсийчоьнан президентан хIусамнана Медведева Светлана Италера цIехьайирзина, шена тIехь дийца меттигерчу бахархошна шортта кхардаме хIума а дитина.\nТамаша бу Медведева Светлана гергарчу хенахь кхин Европе гIортахь. Дукха чIогIа нахала долуш хуьлу цуьнан хIораза а ширачу континентан тийначу гIаланашкахула саьхьара лелар. Цкъа массех шо хьалха Белгерчу уггаре а тийна а, хаза а гIала ларалучу Брюгге ша яхана йолчехь меттигера бахархой цец-акъ баьхнера цо, шен цу меттигашкахь юьйцу а ца хезначу сонталлийца.\nШайн президенташ а, парламентан депутаташ а вилспеташца балха дIасалела Iеминчу белгахошна теша а, кхета а хала дара, Оьрсийчоьнан президентан хIусамнана бахьана долуш гIалин урамаш могIарерчу бахархойн машенашна дIакъевлина бохучух. Шен дуьненна а цIеяханчу куьйгадечу туьйдаргашца евзаш йолчу Брюггехь цхьана туькан корехь кхозуш долу верхIитталгIачу бIешерера туьйдаргаш хазаделла, оьрсийн хьалхара „леди“ и туьйдаргаш эца гIоьртинера.\nЙохкархочо уьш духкуш дац, уьш шайн туькан корматхойн ширачу говзаллин тоьшалла ду, аьлча, оьгIазъяханчу Медведева Светланас, гIеххьачул йохкархочунна тIе а чехаш, ша боьххуш болу мах охьабуьллу, баьхнера, шена и туьйдаргаш иллаъ-биллаъ схьадохка, бохуш. Амма Брюгге Москох ца хиларх терра, я Бельги Оьрсийчоь а, шена хьалхалаьтташ ерг президентан зуда хиларх хIумма а цец ца яьлла йохкархо къар ца еллера.\nЦунна оьгIазъяхначуьра делахь а, я кхечу бахьанца делахь а, цу сарахь меттигерчу уггаре а езачу ресторанехь ткъа стагана пхьор даа ша сацадайтина хилла долу стол а, шаьш бе аьлла, кечбайтина хилла исбаьхьа кхачанаш а шаьш болччехь а буьтуш, ур-атталла шаьш ца догIу алар а доцуш, ресторанан долахой Iе битинера Медведева Светланас, кхин гучу а ца йолуш. Ткъа меттигерчу гIалин деца цхьанакхетаралле ши сахьт тIаьхьайисина кхаьчнера иза.\nИ дерриге а карладаьлла хIинца Медведева Светлана Италерчу Монтекатини Терме гIала садоIа еъча. Цигара уггаре а тоьллачух долу дийнна цхьа хьешацIа дIа а лаьцна, кIиранах садоIуш яра иза шен хьадалчашца а, шен ялхийтта шо кхаьчначу кIантаца а. БIе шовзткъа чоьнах лаьтташ йолу пхеа седаца кхелинчу Гранд Отел Ла Пачен лакхарчу гIатта тIехь Iаш яра Медведева шен накъосташца.\nТкъа вукху кхаа гIатташкара бIе чоь а и бахьана долуш дIакъевлинера, президентан хIусамнанас ша цигахь мел ю кхин цхьа а стаг чу ма вита аьлла дехар дарна. Иштта хийрачу хьешашна дIакъевлина латтийра отелан долара ресторан а, ала дашна, цу гIалахь тоьллачех ларалуш йолу.\nГранд Отел Ла Паче хьешацIийнан сайта чу а ваьлла, цу чуьрчу чоьнийн мехашка а хьаьжна, ткъа иштта Медведева Светланица Итале вахнарг ткъе итт стаг хилар а, уьш хьешацIийнан лакхарчу, уггаре а дезчу гIатта тIехь дIатарбелла хилар а тидаме эцча, дагардан атта ду, цара массара а кIиранах Италехь охьадиллинарг, мел кIезга а, бIе ткъе итт эзар евро хилар. Цу хьокъехь хьахон догIу, нийса бутт хьалха Москохарчу студенташца шен хиллачу цхьанакхетараллехь президента Медведев Дмитрийс Оьрсийчоьнан бахархоша цIахь садоIа деза бохуш дийцинарг.\nАмма, „ моллас дешдерг ма де, моллас бохург де“ бохучу нохчийн кицанахь санна, шен доьзало европахой кхабар Медведевна мегаш долчух тера ду.\nМедведева Светлана Монтекатини гIала садоIа яхар, уггаре а хьалха, цигахь хаза нехан санна дарбане мела хиш хиларца доьзна ду. ХIунда аьлча, Кремлан гергарчу хьостанаш бину хаамца, президентан хIусамнана коьртачу декъехь шен могашалла тоян а яхана ю Итале.\nБакъду, цул хьалха цу отелехь баьхначу дуккхаъчу цIеяхханчу Голливудерчу артисташна я ницкъалчу политикашна дага ца деънера, шаьш цу чохь йоккхучу ханна кхечу хьешашна отел дIакъовлийта я иза деккъа шайн хьашташна дIалаца. ХIинцалц схьа цу отелан хьешашна юккъехь Британин премьер-министр хилла волу Тони Блэр а, Украинин президент Кучма Леонид а, Италин куьйгалхо хилла Муссолини а, ткъа иштта Грейс Кэлли а, Монакон эла Ренье а хилла.\nИтали -- Римини гIаларчу хьешацIийнан учара йоза, (Маршо Радио/Азимова Сийлаха), 10Заз12\nУьш берриш а, могIарера хьеший санна, отелехь де-буьйса а даьккхина, дIабахана. Цундела хир дара меттигера бахархой а, хаамийн гIирсаш а Медведева Светланин амалх сел цецбовлар. Масала, Монтекатинин яхархочо Сабринас иштта дийцира Маршо Радиога шена оьрсийн президентан хIусамнанас лелочух хетарг.\nСабрина: "Со Монтекатинера Сабрина ю. Медведева Светлана кху гIала яр тхуна дика хета, муьлхха а кхин хьаша веъча санна. Амма кхузахь дуьйцуш ма-хиллара, цо дийнна цхьа хьешацIа дIалацаро цецвоккху. Вай дуьйцушдерг ялх бIена тIера эзар кхо бIе еврога кхаччалц цхьана чоьнах доккхуш долу хьешацIа ма дуй. Цу отел чохь буьйсанаш яьхна долчу Грейс Келлис я Мастрояни Марчеллос ма ца къовлийтинера и хьешацIа шаьш цу чохь ду аьлла дIа. Цундела меттигера бахархой оьрсийн президентан хIусамнана иштта леларх чIогIа цецбевлла бу. Бакъду, вуьштта тхох цхьанне а цунах бIаьрг кхетта бац, я иза чу-ара йолуш гина стаг а вац кхузахь".\nИталхойн уггаре а даккхийчех газета ду Карьере Дела Серра. Цу тIехь яраяьллачу артиклехь иштта дуьйцу Медведевас Италехь яккхинчу хенах лаьцна. „Сеньора Медведевас шена тIаьхьа гIеххьачул гIайгIа йитина ца Iаш, иштта шортта нахана дийца анекдоташ а дуьту, масала, КГБан тIелатарх лаьцна. Ткъа иштта миллионаш соьмаш а дуьту.\nТкъа Монтекатинерчу мелчу хишна Оьрсийчоьнан хьалхарчу „ледис“ цигахь садаIар – иза лотереяхь кхоже билет кхачар санна хIума ду“. Карьере Дела Серрас билгалдоккху, хIинцачул тIаьхьа цу меттигашкахь къаьстина боккхачу сатийсамца Оьрсийчуьра а, йоллучу Советийн пачхьалкхан хиллачу кхечу меттигашкара а хьешашка сатосур ду бохуш. И бахьана долуш Монтекатинехь, гIалин ден омрица, урамийн цIерш а, отелашкара информаци а, кхидолу йозанаш а оьрсийн матте гочдийр ду.\nАла догIу, хIинцалц схьа а Италерчу курортийн меттигашкарчу отелашкахь оьрсийн маттахь йозанаш карош хилар. Цу йозанашкахь Оьрсийчуьрчу хьешашка деш дехарш хуьлу, отелийн низам ма дохадахьара бохуш. Монтекатинехь Медведева Светланас садаьIинчул тIахьа хуьйцур дуй теша и йозанаш\nИтали Кхаьрда Медведева Светланех


Шишханова Зулпаъ. | ВАЙНАХ\n28.08.2014\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nМа ч1ог1а баланаш лайра,\nЧехадеш луьрачу т1амо.\nАмма шу лаьттара майра,\nАш йира махкана само.\nШу маца гур ду-те бохуш,\nХийла сатийсира шуьга.\nСан б1аьргаш ирсаха догу,\nЙиш йолуш тахана шу ган.\nШун баххьаш, шун юькъа хьаьннаш,\nМацах цкъа дай баьхна б1аьвнаш.\nШу кура латталаш лаьмнаш,\nЦецдохуш массо а къаьмнаш.\nПарг1ато, маршо а вайна\nХуьлийла, кхуьийла беш.\nЛаьттийла шу, лаьмнаш тайна,\nТ1амо кхин чеха ца деш.\nЦ1еххьана яьгна д1аели\nБералла, сан хаза денош.\nТахана со юха кхечи,\nСайн юьрта, б1аьрхиш а 1енош.\nКхузахь со 1емира яздан\nХьанашкахь, лаьмнашкахь лелаш,\nВасташца йозанаш хаздан,\nБайт1ера зезагаш лехьош.\nЙохийна, 1овжийна, т1амо\nХийцина сан хьоме юрт.\nАтта дац дайн кхерч схьакаро,\nКоьллаша хьулди ден чурт.\nТкъа х1ун бехк бара те хьаннийн,\nКегдинчу, аьттачу довзийн.\nГерзаша дохийнчу ханнийн?\nИ хаттарш жоп доцуш дов-кха.\nБ1аьрг бетташ лела со юьртахь,\nХьаам беш догучу сина.\nКхиъна уьш кху б1аьста шорта,\n1енийнчу ц1ийх кхиъча санна.\nАхь х1унда лечкъадо\nБ1аьргаш хьайн тийна?\nСуна го царна чохь\nДенош мел д1аэхарх,\nХьо тешна хилалахь,\nВицлур хьо ца хиларх.\nСо хьоьжу стиглане,\nБоккхачу безамца –\nХьан б1аьргийн бос лепаш.\nСийна и хиларна…\nЦа хаьа-те хьуна?\nЯ тергал ца дина –\nХьан б1аьргаш чохь суна,\nСайн амат гуш хилар.\nСуна хала дара,\nХьох къаьстина яха,\nСан дай баьхна латта,\nХьомсара сан Даймохк.\nСуна ца хаьара\nСо муха ехар ю.\nХьох яьлла хан-зама\nАс муха ларйийр ю.\nХала дара суна\nКхечу махка яхна,\nДоттаг1ех, яьлла сайн,\nНехан махкахь яха.\nДерриг: мохк хазбелла.\nСенъелла хьун, ирзош…\nСо хьоьстуш ю ирсо!\nД1о стиглахь седарчий сийна,\nЦхьа ч1ог1а хьоьжура соьга.\nЙовзарца сан деган г1айг1а,\nХаарца со хьоьжий хьоьга.\nСо хьоьжу сийначу стигла,\nСеданехь хьан амат лоьхуш.\nХьо сайна мел гена хиларх.\nЕхар ю со, хьоьга хьоьжуш.\nНазад: Тимбулатов Мовсар.\nВперед: Халикова Асет.\nВыберите рубрику Дебют (22) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (47) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (248) Поэзия (213) Проза (199) Публицистика (188) Статьи (598)


Даьла цIенна гонахьа гаьнаш егIар -\nДаьла цIенна гонахьа гаьнаш егIар\nУкх деношка ДаьттагIа гаьнаш дIайогIаш хилар юрта бахархой. АНО «Созидание» яхача фондо вIаштIехьаяхарца ДаьттагIарча юкъарча маьждига коа гаьнаш дIаегIай. Даьла цIен гонахье хозъеш дIаегIараш 20 инжира га я. Цох бола хоам бу цу юрта администраце юрта гIулакхаш дIахьош управделами (юрта гIулакхаш дIахьош) болх беш волча ДаьттагIа вахархочо Кокархой (Пидиев) Мухьмада.\n– Созидание» яхача фондо Iалашъярца маьждига коа гаьнаш дIаегIараш юрта бахархой ба. Дала къоабала а даь дIаэцалда вайгара ший духьа вай къахьегар. ДаьттагIа хьалдувла шоашта, укхаза цIена фо да, эздий бахархой ба, хоза 1алам да, – йоах Мухьмада вай мехка бахархошка кхайкаш.\nКъаьстта инжира гаьнаш шоаш маьждига гонахьа дIайогIар фу бахьан долаш да а, царех боалача пайдах а дийцар дIахо юрта гIулакхаш дIахьош волча Мухьмада.\n– Инжир хьоахаяь я Къурӏана чухьа а. «Ат-Тин» яхача суврата 1-ча аятагахьа дув буаш йоах Дала (маIан): «Инжирах а оливка гаьнах а дув буъ аз». Шоаш хьалуш болча сомагахьа уж тамашийна хиларах дув буъ царех Дала. Адама пайдане а, дарбане а я инжир, цудухьа уж гаьнаш дIайогIар лерхIаме хет тхона.\nБелгалдаккха деза дIадахача шера шоай юртарча маьждига тхов кердабоаккхаш а, цун ковна гонахьа карт оттаеш а юрта бахархоша къахьийгалга. Шоай юрта хьадеш дола хIама сихонца вIашагI а кхийте, кхоачаш ду цар.\n– МоллагIа юрта хьадеш дола хIама цу сахьате дIаоарцагIа а баьле, дог раьза долаш боккхача кхааца кхоачашду тха юрта бахархоша. Маьждиг тоадой а, хий тIадоаккхе а, никъ булле а, га дIайогIе а – юкъара хIама геттара тIадийрзе хьаду оаха. Дика кхетаду юртахоша из шоашта деш долга а, цох шоай дезалашта, тIехьа тIакхургдолча ноахала пайда баргболга а, – белгалдир Мухьмада дӏахо.\nМухьмада лакхе ма аллара, бокъонца я а я ДаьттагIа чIоагIа хоза юрт. Хьаьша дукха везаш, из дика тIаэцаш эздий нах ба ДаьттагIа бахархой. Из сона дика хой. Цхьан хана массехк бIаьш дезалаш баьхабале а, таханарча дийнахьа итт дезал бахац цига. Массанахьа Iи яьржа паргIато я аьнна хете а, укх юртара хьал ма хетта дац: ишкол, дарбанче, кхыбола юкъара кхоачам эшам болаш ба укхаза. Хий а массахана вIаштIехьдоалаш дац. Цудухьа ма хетта алсамъялац юрт. Нах паргIато йолчахьа дIагIерт, бакъда, ДаьттагIой шоай хьамсарча мехка чугIерт, цигара вахар атта деце а, шоай юрт дукхаезаш. Укх шера асфальт а билла тоабергба аьнна никъ а ба юрта дIачубодаш. Никъ хилча, дIаходар-м вIаштIехьдоаккхаргдар наха. Шера а, шаьра а никъ булларе аттача даргдар наьха вахара хьал.\n← О бедном музее замолвите слово


Даьхен моаршо лораяьраш — Сердало\nДаьхен моаршо лораяьраш\n14.05.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nСийлахьа котало яьккха 74 шу дизарга\nУкх деношка дерригача дунен мехкашка белгалдоаккхаш да, Сийлахьа–Даьймехка тIем тIа котало яьккха 74 шу дизар. Ховш ма хиллара Дунен ШоллагIа тIом болабеннаб 1939 шера 1 сентябре. ХIаьта вай мехка кхаьчаьб из тIом 1941 шера 22 июне. Эггара хьалха Брестски гIапа фашисташта духьале яьча бIухошца хиннаб, цу хана Нохч-ГIалгIай АССР тIема комиссариата тIахьийха дукха, массайтта къамах бола бIухой. КIезига хиннабац царна юкъе гIалгIайи нохчийи кIантий а. Аланза далац, цар массане а цIераш хIанз а белгалъйинза, тахканза йолга. Бакъда цу бIухоех дукханех дола бакъдараш а довзаш да.\nХьамсарча Даьхенна боккха кхерам тIабенача хана, шоай мохк, дезалаш, къоаной, кхалнах, бераш лирача моастагIех лорадеча, шоай синош ца кходеш лийтаб вай дукха кIантий. Царна юкъе хиннаб эзараш гIалгIай къонахий а. Сийлахьа Даьймехка тIема керттерча латарашка: Москва лораеча, блокадни Ленинграде, Сталинград йоаккхаш, Курско-Орловски тIема операце, Беларусси, Украина мукъайоаккхача, Европа мехкашкара фашисташ бохабеш, Берлин\nйоаккхаш майрал, денал, къонахчал гойташ чаккхбаьннаб вай мехкахой. Царех дуккха а болчар цIераш шерра йовзаш я. Массайттанена Российски Федераце Турпал яха еза сийлен цIи еннай. Вешта цу тайпара турпалашца лархIа безаш дукха ба гIалгIай бIухой. Ма дарра аьлча–м цу тIем тIа мел хиннар а ва–кх турпал.\nДунен ШоллагIа тIом адамлен вахаре, цу тайпара дукха нах бовш, човнаш еш, рузкъа хьалакдеш, юрташ, шахьараш, йохаеш цхьаькха хиннабац яхаш белгалду Iилманхоша. Из тIом болабелча СССРе бахача эзараш–эзараш болча кIанташа, мехкараша заявленеш язъеш, шоай лоIамах моастагIчоа духьале е фронте дIабахаб. Царна юкъе хиннаб дукхача, кхыча къамий викалашца, гIалгIай къонахий а. Ший цаI мара воаца воI, цу хана эскаре ваха накъа воаккхаш нанас аьнна дешаш шерра довзаш да вай къаманна: «-КIаьнк хьо вера-м кхерацар со, хьо валара кхер-кх…». Цар маIан да, эсалал, зовзал ца гойташ хьа валар хилча а деналах йохаргъяц со, Iайха арабоаккха никъ хала болга ховш хилалахь,- яхалга.\nТаьрахьага диллача доккха доацача Мерешкнаькъан (ТIумхой) цхьан тайпан пхи къонах тIем тIа вийнав. Ераш я цар цIераш: Мерешкнаькъан: Саьлангире Хьусен, Атабе Висан-Гири, Саьлангире Iумар, Атабе Мухьмад, Атабе Мехьти. ХIаьта Алсбика Махьмад-Гири (Казахстане кхелхав), Йоте Сулейма дийна висавар (кхелхав 1989 шера, ЗаIамий Iалаудин (кхелхав 1995 шера).\nЦарех дола бакъдар довзийта документий кхоачам ца хиларагI, хиннар ховш дац. Дале а Саьлангире Хьусен Брестски гIап моастагIчох лораеча хинналга а Кировски областа Макаровка цIи йолча юрта гаьна доацача вежарий каша дIавеллалга а ховш да. Йотий Сулейма блокадни Ленинграде хинна хилара тешалаш да. Алсбика Махьмад-Гири кхелхав Казахстане. Вай къам мехках даккхале хьалхарча хана тIем тIа човнаш а яь заIап висарах цIавайта хиннав из. Цун воI Яхья вай хана, дзюдо латарах цIихеза тренер волаш къахьегаш ва. Саьлангире Iумар хетаргахьа 1943 шера тIем тIа вийнав. Цун воI Iумари йоI Ханифаи дийна ба. Атабе къонгех Висан-Гирех, Мехьтех, Мухьмадах дола бакъдар довзаш дац ма дарра. Царех цаI Коми АССРе волчара эскаре тIахьийхалгеи Мухьмад летчик хинналгеи тешалаш ца лаьрхIача.\nЗаIамий Iалаудин юххьанца интендантски службе а 1943 шу доладелча денз Къулбаседкъа Кавказ моастагIех мукъа яьккхачул тIехьагIа аьшка машинникъ меттаоттабеча I944 шера 23 феврале кхаччалца Баталпашинке хиннав. Мерешкнаькъан эскаре бахача кагирхойх дукхагIбараш тIахьийхаб Ачалкхен района тIема комиссариато (цу хана уж баьха ТIой-Юрт цу районе чуйоагIаш хиннай). ГIалгIай къамах бола бIаьш эскархой, царех хиннараш довзийта йоазон тешалаш: тIема совгIаташ даларах дола удостоверенеш, баркал кхайкадар, тIема доакъой командирий приказаш, фронтера цар е цар цIерах хьаяздаь а царга дIаяздаь а каьхаташ, эскаре тIахьехарах йола повесткаш, тIема билеташ, справкаш, и. кх. дIа ца хиларах бицбала гаргабахаб. Вешта аьлча, цар цIен кхоачарча наха, дувцарах мара ховш дац царех хиннар. Цхьабакъда «Цхьаккха а вицвеннавац, цхьаккха а дицденнадац» яхача белгалонца нийса, Российски Федераце доазон тIа тIемаш лаьттача моттигашка бIаьш лахара отрядаш я, лаьттах дIабохканза бола бIухой хьа лохаш, вежарий кашамашка уж сийленца дIабохкаш. Дуккхача городашка Коталон дийнахьа – 9 мае «Лергйоаца полк» «Бессмертный полк» цIи йола акцеш дIакхохь хIара шера, цу даькъе ГIалгIай Мехка а. Карарча 2019 шера 9 мае Коталон цIай дездеча дукха вай мехкахой бар тIем тIа байнарий, цига яьча човнех кхелхарий сурташ кара а долаш, дагалоацама вIашагIкхетаре дакъа лоацаш. Укхаза гуш яр, цу хана лелаяь автомобилаш: «Полуторка», «Виллис», иштта «Победа» оалаш хинна машен, кхыяраш.\nIалаьмате дика гIулакх да тIема комиссариаташа «Интернета сайташ чу эзараш, эзараш болча бIухой цIераш, цу даькъе ди доацаш байнарий цIераш а йолаш, наха шерра йовзийтара духьа чуоттаяр. Из бахьан долаш дуккха а бола, де доацаш байна, мичахьа дIабехкаб ца ховш хинна бIухой корабаьб.\nАланза далац цхьаькха а: МагIалбикаи Буро-ГIалийнеи фашистски гIаьрхой гаргагIертача хана (1942 шера август), эзараш гIалгIай къонахаша, кхыметтел кхалнаха, кхелетача бераша новкъостал деш хиннад, тIема духьала доккхий ораш доахаш, ДОТаш ДЗОТаш, блиндажаш еш. Иштта дуачунца, дувхачунца бIухошта Iалашо еча а тарлучох новкъостал даьд ГIалгIай Мехка бахархоша, ахархоша, колхозий, совхозий, предприятий, учреждений болхлоша.\nУкхаза хьоахадинза далац, ДаьгIастен чу шерра вовзаш хиннача, Илисха-Юрта ваьхача Кише Хьажий (дала къайле тоайойла цун) дешаш: — «…Мехка бала тIабенача хана, цига духьале еча дакъа воацача къонахчун, ийманаца садалар хургдац шоана…». Цудухьа шоай мохк, халкъ, моаршо лораеча дукхача нахаца хиннаб вай мехкахой а. Белгалде дезаш да цхьаькха а. Ший хана фашисташ вай мехка гаргабаьхкача хана, вешта 1942 шера август бетта, Буро тIа маьждигера рузба а даь арабаьлча, моастагIчоа духьала гIоазот кхайкадаьд гIалгIаша. Дукха зама хьалха денз, дикача наха аьнна хиннад: « — Малбузехьара Iаьржа къахьаргаш санна дукха, тIом бахьаш моастагIа тIавоагIаргва шоана. Тийркал сехьа ваьлча, Даькъастен чу кхоачалургвац из, циггара юхаэккхавергва из. Шоай тарлучох духьале елаш цунна, доакъало кхоачаргъя шуга…». Цу масалаша гIо даьд, вай беррига мехкахой фашисташта духьале еча оарцагIбахара.\nВоаккхийвеш да, вай заман къонача ноахалаша дакъа а лоацаш, тIем тIа байнараш дIабехка моттигаш хьалехаш хилар. Нагахьа кIира, бутт ха дIайодац, Лохама отрядаша Российски Федераце тIом лаьттача моттигашкара, цу хана шоай синош Даьхе бахьан Iодехкача эскархой дIабехка кашамаш ца корадеш. Документий тешалаш хилча цар цIераш гучайовл. Цу лирача тIем тIа байнарий цIераш цкъарчоа йовзаш еце а уж керза кхелхабац, де доацаш бале а бицбаланза ба уж. Цар шоай синош дIаденнад таханара моаршо бахьан долаш, машар хургболаш. Цудухьа цIаькха кердадаккха лов «Цхьаккха а вицвеннавац, цхьаккха а дицденнадац», яха дешаш.\nСоветски Мехка даьхача дерригача халкъаша, хIара сага, ше-ший хур–могар даьд моастагIа эшавара. «Деррига а фронта, деррига а коталонна» цIи йолча лозунгах, са-наб доацаш къахьийгад тыле болчар, шоай синош ца кходеш майралца, денале моастагIчох лийтаб тIем тIа хиннараш. Ше хьаарадаьннача Берлине хьалакдаьд, фашистски эскар. Цу лоархIамеча гIулакха тIа хиннаб, кхыча къамашца цхьана, эскаре амал деш хинна гIалгIай кIантий а. Царех дуккханеша а шоай цIераш хувцаш, кхыча къамах ба шоаш яхаш дIаязлуш тIом баьб. Документашца тешал даь да, вай мехкахо, Барханой Артме Умат-Гири Брестски гIап моастагIех лораяьча эскархошта юкъе, эггара тIехьа цига, бIарса дайна хиларах, духьале ца юлуш виссалга. Есаралла ца вигийта цо ше шийна техай яха къамаьл да хьахеза.\nСурташ тIа: Мерешкнаькъан: Саьлгире Хьусен, Йотий Сулейма, ЗаIамий Iалаудин, Саьлгире Iумар.\n№ 69-70 (12204-205), шинара, 14 май, 2019 шу / вторник, 14 мая 2019 года\n← Сурт – дега цIенала гойтам\nШий кулгашца къа а хьегаш хьаьнала ваьха саг вар из →\nГайтукиев Николай Дмитриевич (Зяудин Джамалдинович)\nСигаленца хетта вошал


12 январехь — кхоьллина спортан йукъаралла «Локомотив».\n25 ноябрь — 5 декабрь — Москвохахь дӀабаьхьна тӀаьххьара ССРС Советийн гулам, цуо тӀеэцна керла ССРС Конституци. Конституцица Советийн Союзан пачхьалкхан Ӏедалан лакхара меже Советийн гуламан метта ССРС Лакхара Совет хилира.\n27 июлехь — Кабисов Заур, хӀирийн яздархо, хӀирийн маттара дуьххьарлерчу фантастикан романан («ТӀаьххьара маймал», 1977) автор.\n1936 шо Викикерланаш чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1936_шо&oldid=7925985»


Дал гечдойла цунна!\nТахана Тимергераев Асланбек д1акхелхина, аьлла шийла кхаъ кхечи вайна. Махкахь дукха нахана вевзаш а, везаш а стаг вара Асланбек. Дуккха а шерашкахь тайп-тайпана сферашкахь белхаш бинера цо мог1арера хьехархочун т1ера министран заместителан дарже кхаччалц. Амма цуьнан дахаран доккхах долу дакъа дешарца доьзна дара. Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо, Нохчийн Республикин культурин хьакъволу белхахо аьлла техкинчу сийлаллин ц1ерашца а, дуккха а ведомственни, пачхьалкхан а совг1аташца а билгалбаьхна цуьнан къинхьегаман некъан кхиамаш. Амма цхьа а ц1ераш яха ца оьшуш, иза вовза ирс хиллачарна дика гина а, хууш а ду - Асланбек Дала шен комаьршаллица доккха пох1ма а, хьекъал а, адамалла а елла хьехархо вара. Шен леларца, амалца, къамелца нохчийн г1иллакх-г1уллакх лардеш, воккхачуьнца воккхалла лело а, жимачуьнца жималла лело а хууш, вай массара шех масал эца мегар долуш, вуно оьзда стаг вара Асланбек. Дуьненахь кхин метта х1уттур боцуш боккха эшам бу тахна вайна хилларг – тешаме накъост а, дика ваша а, говза хьехамча а вара Асланбек. Тахана и бакъ дуьнене д1авирзинчу дийнахь Далла хьалха тоьшалла дан йиш ю тхан, Тимергераев Асланбек ц1ена бусулба а волуш, нохчаллин уггаре тоьлла амалш шеца а йолуш, бакъ волу КЪОНАХ вара аьлла. Дала базбина баийтинчу х1окху мархин баттахь цуьнан д1акхалхар а Дала цунах бинчу къинхетаман билгало хиларх тешна ду-кха вай. Дала гечдойла цунна. Дала ялсманин хьаша войла иза. Дала ийманца собар а, собарца ял а лойла оцу сингаттаман дакъа мел кхаьчначарна.


Окуев Шима. Сан некъ | ВАЙНАХ\n26.12.2017\tЛитературное наследие Оставить комментарий\nСхьа а хьодий, елало.\nСеда, суйнаш сийсош санна,\nСетташ, кхерста болало.\nБогIу бутт а,\nБердех гIерташ, соьцуш го,\nБецан патарш лестадо.\nШал а шийла\nШаг-тIулга тIехь декало,\nШовкъехь и ду моттало.\nМела мох а,\nМарха йижош, хехкало.\nМела сох а хьерчадо.\nСуьйре сайна йоьлуш го.\nСил а чIогIа\nСайна дезарх теша со.\nСан цIарна халкъашлахь\nШайн воI ца ларахь –\nСан чорхан даьIахкаш\nIexa а велла,\nХеташ, со дIаводахь –\nБакъ болу безам\nРазтаьIна водахь –\nХьан дагах цIе летош,\nЛахенга лар яхьаш,\nСайн цIена дог дахьаш,\nЛадогIа веъна со\nБезамца ийци ахь.\nШела – шера аре,\nХьосту ас хьо лоре,\nЮ хьо лаьмнийн лулахь,\nДаим дагна уллохь.\nУьш лехьо волалой,\nБезамо вагош го.\nХьайн мехкаршка алий,\nИ ца хьийзош хьаста,\nДеллий ирсан хьоста.\nЙиц ма е боху соь,\nЯхь йолчу кIенташа\nХьо даг чохь йижий сан\nДахарехь йиц ца ян.\nХьосту ас лоре,\nМохаца гIаш охьаоьгу.\nМажбелла бешара куз.\nКехатех денош а ловзош,\nШелоно тIетуьйсу тIуз.\nЛаманан агIонца хебна,\nБоберах терра Iа лам,\nМахо гIаш дIаидош денна\nДерзина доккхуш го дитт.\nШовдано садоьIу халла.\nЖимделла Органан хи.\nДIо, Iинахь, цхьа бецан хал а\nЧехош Iа Iуьйренан тхи.\nМаьлхан кхерч шелбелла богIу\nГуьйре а тIейогIуш го.\nЦо лаьмнийн баххьашка оьхьу\nШен коьртехь къежбелла чо.\nЛаьмнаша иштта ду боху,\nДахаран чаккхенца дерг.\nКъаналло къоьжа тир йохуш,\nКеч ма во шен карахь верг.\nСан хьоме нохчий\nСтиглара чу кхийдаш, лаьмнаш\nМархашна тIехь хехкало.\nБацана, тхин тIадамаш муьйлуш,\nБеттаса, дIо генахь техкаш,\nШовданаш, Iаннашкахь кхехкаш,\nЭшаршца гуш Iенало.\nКхолламмий, Iаламмий ду.\nГурахь Iуьйре, гома хьожий,\nМархашлахь дIалечкъий йов.\nДерзан мохехь корта уллий,\nГIеллой хеба шотойн бIов.\nДиттийн дерзана и догIмаш\nСетта коьртахь детташ «ов».\nЦеран байлахь техка генаш\nДоьрзу, дерзе хьедеш дов.\nНаггахь некъах къаьхкий экха\nДоду, ломахь хезий мохь,\nЦунах кхаьрдаш Iовраш ека,\nЛовзош гехь ша идон мохь.\nАьрха Орга бердах лета,\nИрча угIош тулгIе шен.\nШовда шеллуш санна хета,\nЛахдеш шур-шур къайлах ден.\nИштта гуьйренан де доьду,\nИйзош мархийн верта тIе.\nСан дагна мел хьоме хета,\nДаьлча Iалам къамеле!\nДегI къаналле теIало,\nАмма дог сан,\nХан хеназа гIурий-те?\nМерзий, къаьхьий буьйцу ас.\nДог сан Iабац,\nГенарчунна доьлху аз!\nKxу дуьнено соьга боху:\n«ДоттагI атта нис ца ло».\nАмма дог сан –\nКъар ма лолахь –\nЖимчохь санна деттало!\nБIаьстено мела мох\nАьхкено хьоькхуш мохь,\nДохк, мархаш лоьхкуш,\nГуьйрено го бохуш\nХан уьду, хецна урх\nОзо да воцуш.\nБос дIахьой, бай хуьйций,\nШуьлIанан мотт буьйций,\nМархаша дой хохкуш,\nГуьйре тIе йогIуш,\nХан уьду, хецна уpx\nОзо да воцуш!\nВехар ву бохуш,\nГуьйрено ша лаьцнарг\nХан уьду, мохь аларх\nСацо да воцуш!\nГIелвелча, хIун де ас?\nДог гIepтарх кхин дегIо болх ца бо.\nДогIу сан иллийн аз,\nИ сецча хIун аьр-те Даймахко?\nЛаманех Iабац со,\nЛадегIа кIордадац шовдане.\nТкъа даго ма-бохху\nСан дегIе балац болх,\nЦа Iебаш хьоьжу со дуьнене.\nДIавуьжур ма вара\nДахарна ницкъ гулбан,\nСацац сан дог-ойла цуьнца бен…\nТкъа наб ян вижинчохь\nСадоIуш со вахлахь –\nХIун аьлла хьожур вуДаймахке?\nСан некъ бу дахарехь\nСтаг хьоьгур воцуш,\nГIаш, говрахь, кеманца\nОйланийн кхерчахь бен\nГан таро йоцуш.\nБайташца барт боцчун\nДан амал доцуш.\nГалцаш ю, гара бу.\nГонаш ду, гунаш,\nГеннахь бу, генаш ду\nТилла ву тийначу\nДог делош, дог делхош\nAлa дош доцург.\nБала а, безам а,\nБеркат а гина,\nШен сий а дина,\nСан некъ бу сан цIарца,\nСан цIийца ийна.\nЦу новкъа верг ас.\nЛовр долчух бакъ-харц,\nБатта тIе ваьлла,\nЧухьаьжна лун долчух\nХалкъана шен аз.\nСан некъ бу Нохчийчоь\nНекха чохь лелош,\nИ хастор дебош.\nСо – нохчо, со вахчо\nЦо лаьмнаш делла,\nХастам бо и хасто\nСуо гIел ца велла!\nИштта ду, доттагIа.\nСан некъан тача,\nАтта-м дац и толлуш\nХьан даг тIе кхача.\nНекъ аса бийцарна\nБехке ма велахь,\nГIалато сан хиллехь –\nДин хоьхкуш де уьду,\nШад етташ и чехош,\nМаса мох бу.\nЛайн чимаш хехкало\nШок етташ, айелла\nТембайна, церг хьекхош\nХьаннийн дукъ ду.\nШу кIела девлла,\nОргано хазош берг\nШийла мохь бу.\nДерриг а жилIалам\nКъорза куз бу.\nИштта а доца де,\nДорцехь дух хаьдда,\nШок етташ, мохь бетташ,\nЛайн чимаш ду.\nТуьнкалгах урх туьйсуш.\nДой сецо гIерташ,\nТхан тхов тIехь тата деш\nДорцан бIо бу.\nИштта ю, ирча ю\nХьо Iаьнан суьйре,\nIаламна хилла чов\nДагна а базбелла\nпоэзия юбилей\t2017-12-26\nНазад: Алауди Мусаев, Шарани Джамбеков. Писатель из народной гущи\nВперед: Обращение Главы Чеченской Республики, Героя России Р.А. Кадырова в связи с годовщиной восстановления государственности чеченского народа


Пайхамар ша вакхийначу ненаца Хьалиматца цхьаьнакхетарх\n1 марта в 17:10 (2010 г.)\nМединате дIавахале хьалха вайн Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), шеца Заид а волуш, дин тIеэцахьара аьлла ТIайфе вахча, берашка тIулгаш кхийсийтина хиллачу шахьарна го лецира асхьабаша. ХIинца Маккара Къурайшин нах а бара цаьрца. ТIайфера дуккха а даьхний а лаьхкина, йийсархой а балош юхавелира Пайхамар(Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен асхьабашца, дуьхьало еш йолу шахьар Iадда а йитина. ТIаккха ТIайфера векалш баьхкина Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу, шайн нах а , даьхний а юхадерзадахьара , аьлла.\nТIамца дуьхьал ваьлларг цхьа Малик ибн АIуф бен вацара хIинца. КхидIа болчу наха, шаьш дин тIелаца реза ду бохура. Дехарца Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIебаьхкинчу векалшна юкъахь яра Хьалимат, Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вакхийна а , кхаьбна а йолу зуда. ХIинца иза къанъелла а, гIийла а яра. Цу сохьта царна жоп луш, пайхамара а, цуьнан девашас Iаббаса шайна кхаьчначу хIонсан дакъа дIаделира. Цара диннарг дира кхечу асхьабаша а. Боккхачу лерамца а, сийдарца а дуьхьал хIоттийра Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ша кхаьбначу Хьалиматна. Бераллин сирла дагалецамаш бара Мухьаммадан цуьнца боьзна. Шен сийдарна баркалла аьлла дIаяхара Хьалимат.\nДукха хан йоццуш иймане баьхкина болу Къурайшин нехан цIенчу динах тешар кIорга хила лууш вара пайхамар. ТIамехь бIаьрг баьккхинчу Абу Супъянна бIе эмкал а, кхин совгIаташ а делира цо. Абу ДжахIилан кIанта Акмара тIамехь гайтина майралла а билгалъяьккхира совгIаташца.\nШена деллачу хIонцах дакъа кIезиг хетта, Iаббас ибн Мардас шен говзачу маттаца цу хьокъехь резавоцуш байт яьккхира. Иза хиъначу Мухьаммада (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьллера: «Шена хьалхара дIа а ваккхий, дIахадабайша цу стеган мотт», аьлла. Цу сохьта туьраца иза кхочушдан дог хилла Iумар сацийра, Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дешнех нийса кхеттачу асхьабаша, Iумаран буйнара а ваьккхина, хIонц лаьттачу валийра кхеравелла Iаббас.\n«Схьаэца хьайна дезза дакъа», – элира цуьнга.\nБаккъалла а мотт ца хадош ша витарна воккхавеш хиллачу Iаббаса: «Иштта доккха совгIат дай а, сан мотт сацабе, бохург хилла-кх Мухьаммада аьлларг. Оьцур дац хIумма а. Со иштта а сецна ву», - аьлла хIумма схьаэца ца тигнера иза.\nАмма, вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), цунна кхузткъа эмкал йигийтира, цуьнан резавацар дIадаккха.\nМухьаммада, Делера салам-маршалла хуьлда цунна, Къурайшин нахана лун совгIаташ, цаьрца озабезам бина луш ду моттаделла Мединатерчу нахана. Уьш боккъалла а реза боцуш хила боьллера. Иза шена хиъча, вайн Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Мединатерчу тайпанийн тхьамданаш шена тIебехна, къамел дира: «Цкъа ладогIал соьга, хIай Мединатера нах. Шун тайпанаш дацара вовшашца мостагIалла лелош? Со бахьанехь ца хилира шуна юккъехь барт-машар? Шу дацара Iехаделла, дин доцуш лелларш, ас ца дехира шу цIенчу динан новкъа? Шу дацара ткъа къен а, миска а дахар токхуш, ас ца ди шун дахар токхе?». «Бакъду иза!», - чIагIдира вукхара. «Ткъа хьовсал шу, шуна тIевеара со, сайн махкахь аьшнаш веш кхайкхошхиларна, шу сох тийшира, ницкъ боцуш хилла со, аш ларвира, ведда веана со аш тIелецира, гIо оьшуш веара со, аш гIолецира сан. Дицделла аьлла хета шуна суна иза? Оцу доллучун хам беш вац, аьлла, хетадели шуна со? Маккарчу нахана совгIаташ деш, шайна луш хIума дац, аьлла, реза дац шу? Бакъду иза, ас царна ло дуьненан совгIаташ, церан дегнаш вайгахьа даха.Ткъа, шуна, сайн тешаме хиллачу, ас со дIавели уьш шайн цIа боьрзур бу, шайн уьстагIий а, эмкалш а эцна , ткъа шу цIехьа доьрзур ду шайца цхьаьна Делан Элча а волуш. Ас чIагIо йо-кх шуна, Мухьаммадан са шен карахь долчу АллахIан цIарах, дерриге а дуьне цхьаьна новкъа а, шу, Мединатера нах, вукху новкъа а долуш дIадуьйладелча, со шуьца вуьсур ма вара! ТIаккха, алал соьга аша, шух хьанна дина ас доккхаха совгIат?».\nДелан Элчано, Делера салам-маршала хуьлда цунна, динчу къамело дегнаш дашийначу асхьабаша, шайн бIаьргаш чохь хиш а долуш: «Я, Делан Элча! Оха хастам бо Далла и сийлахь кхаж тхешан баларна!», - элира.\nТIайфера юха Макка чу вогIуш а хьаьжочун духар дара пайхамаран тIехь. КаIбатехь хьаьж кхочушдира цо дан ма-деззара. ТIаккха Маккин имам МаIад ибн Джабал а, гIалин урхаллин куьйгалле берхIийтта шо долу Атаб а улле хIоттийна, Мединате юхавирзира Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).Уьш кхечира аль-Iабва юьрта, пайхамаран нана Аминат дIайоьллина йолчу. Шен ненах болчу бовхачу дагалецамна, ненан коше зерате хIоттарца кIентан декхар кхочушдан лаарна веара Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) кхуза. Коша тIе кхачале сецна, доIанца Деле вилхира вайн Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Цо дийхира дагалаьцнарг кхочушдан пурба. Цуьнан гIийлачу доIанна Дала жоп делира.\nБераллин синхаамаш карлабевлла, аьхначу дагалецамаша хорам бина, ненан коша тIехь вилхира Делан Элча , Делера салам-маршалла хуьлда цунна.ТIаккха вистхилира асхьабашка: «Ас дийхира вайн Деле ненан коша тIе хIотта бакъо ло, аьлла. И бакъо елира суна Дала. Ас юха а дийхира вайн Деле велха пурба ло аьлла. Иза а дели суна. Сайн нанна къинхетам боьхуш доIа дан бакъо ло аьлла ас дехча, и бакъо суна ца ели вайн Дала».\nМединате Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) юхавирзина дукха хан ялале, цуьнан йоI Зайнап кхелхира. И гIайгIа яйеш кхаъ хилира вайн Пайхамарна зудчо Марема кIант варца. Берана ИбрахIим цIе тиллира.\nЙоллучу Iаравехь сий дара Делан Элчанан а (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), цуьнан тешамечу асхьабийн а. Церан цIераш евзара массо а маьIIехь. ЦIена дин-ислам тIе ца оьцуш дисина тайпанаш кIезиг дара Iаьрбашна юккъехь. Ткъа бусалба дин тIе ца эцнарш, къера хила а, шайн дин ца хийцархьама ясакх ялан а реза хилира.\nИшттачех дара, ташимиташ, олу Iаьрбойн цхьа тайпа. Цаьргара ял схьаэца бахнарш оцу курачу наха лаьхкира. ТIаккха таIзар дан баханчу асхьабаша йийсар бина дукха нах балийра. Ташимиташа шайна юккъера къастийна виъ стаг ваийтира Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIе. Уьш шайн тайпанна юккъахь цIеяххана хьекъалчаш а, назманчаш а бара. Оцу веа стага элира вайн Пайхамаре, тхьоьца дешан говзалла къовсий аш, бусалбанаш? «Дала со назманча вина ваийтина вац, я хаза къамел дечун сий а со оьшуш вац», - жоп делира Элчано Делера салам-маршалла хуьлда цунна).Амма асхьабех масех юкъавелира дешан говзалла а, байтийн мукъамаш а къовса. Оцу «тIамехь» шаьш эшна лерира ташимитийн векалша. Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) чIогIа тайра и къовсам а, шайн эшамна уьш цIенчу дагца къера хилар а. ДIабевлира церан йийсархой а.\nМакка яьккхича, махках баьхначех вара, пайхамар сийсазвеш байташ яьхна хилла ЗухIайрин кIант Каба а. Веанчу цо, вайн Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маьждиг чохь а волуш, шена гечдар доьхуш бусалбанаш а, Пайхамар (Делера салм-маршалла хуьлда цунна) а хестош, назма элира. Назма ерзош иштта дешнаш дара: «Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) нахана дика дар кхачалуш ма дац-кха, доллучул а хьо шех теша мега дерг цуьнгара хьайна геч хилар ду хьуна, шена вас йиначунна и гечдеш ву хьуна».\nКъаьсттина чIогIа дуьхьало еш хиллачу ТIайфе шахьаран векалш а тIебаьхкира Пайхамаре (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) машар беха. Мацах ша а, Заид а дIа а эккхийна, цул тIаьхьа тIамца дуьхьало йина хиллачу цаьрга, машар хир бац, дин-ислам тIе ца эцахь, элира вайн Пайхамара Делера салам-маршалла хуьлда цунна). ТIаккха тIайфахоша дийхира, кхин а кхаа шарахь шайн аль-Лат олучу тIулган дажална Iамал яйтахьара шайга, аьлла.\n–ХIан-хIа! – жоп делира Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\nЦхьа бутт мукъна а лохьа , шайн къам иймане дерза кечдан, - дийхира цара.\n–ХIан-хIа! - дара юха а жоп.\nТIаккха, иймане-м догIур дара шаьш ламаз дарх хьалха дитахьа, аьлла, дийхира цара.\n- Ламаз деш воцург бусалба вац, - жоп делира Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Ца бевлла къарбелира ТIайфера нах.\nБедуини, олучу, Iаьрбойн тайпанан баьчча, ТIуфман кIант Амру веара Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу. Цо эвххьаза хаьттира Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), шен накъост хир вуй хьо , аьлла. АллахIор хир вац-кх цкъа-а-м, ахь цIена дин тIе ца эцахь, - жоп делира Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\nТкъа ас дин тIеэцахь, яккхийчу шахьарийн олалла айхьа а деш, аренцара тайпанаш сан лаамехь дуьтий ахь?\n–ХIан-хIа, - элира Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна).\n–ТIаккха суна хIун пайда бу дин-ислам тIеэцарх?\n–Хьуна хин болу пайда, массо а бусалба хьан накъост хилар бу-кха, - аьлла, жоп делира Делан Элчано , Делера салам-маршалла хуьлда цунна.\nЦкъа иштта пайхамарна тIевеанчу кхечу баьччас элира: «Ахь боху соьга ислам тIеэца, ткъа сан дин долуш ма ду». Цунна жоп луш Элчано элира: «Хьан дин, хьуначул а дика девза суна. Хьо эла ву, бохуш, хьайн нахера ахь схьадоккху бахамах доьалгIа дакъа. Ткъа хьан керста дино иштта дан магийна? Хьуна ца лаьа ислам тIеэца, тхо къен хетарна. Амма генахь яц бусалбанаш, шайн хьал мича хьур ду ца хууш, хинболу хан. Хьуна хета тарло, тхо мостагIел дукха кIезиг ду. Ас Делаца чIагIо йо хьуна, генахь ма яц бусалба зударий генарчу Къадизера цхьа а кхерам боцуш Макка ХьаьжцIа оьху болу зама. Хьуна мотта тарло тхан ницкъ кIезиг бу. ДIахаалахь, Вавилан бIаьвнна тIе исламан байракх дIатоха йисина хан генахь цахилар!».\nИ . Атсаламов .\n23 декабря в 20:23\nУчиться, учиться и учиться, как завещал нам Пророк Мухаммад(да благословит его Аллах и приветствует).


Американ Цхьанатоьхнчу Штаташа оршотан дийнахь шена дуьхьал санкцеш яхарна дуьхьал жоп делла Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан йоIа Кадырова Iайшата инстаграмерчу аккаунтехь, яздо Фонтанка.ру ресурсо.\n"Даим а, массо а хIумана тIехь сан дена тешаме гIоьнча хир ю со. Суна хетара, айса кIезиг лоцу гIо кхин башха хаалуш а дац, цундела ца моьттура хIордал а дехьарчу пачхьалкхехь а суо оццул гоьяьлла хир ю, сан цIе цхьана тептаршка а язъеш. Бакъду оцу цхьана факто кхин цкъа а тешам бели суна, ас мел дийриг нийса хиларан!", - яздина Кадыровас.\nКарладоккху, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан йоккхаха йолчу йоIа Кадырова Iайшата куьйгалла дечу Firdaws брендан 10 шо кхачарна лерина духарийн гайтам дIабаьхьира Францехь. Чиллан-беттан 23-хь Парижерчу Le Marois хьешан цIийнехь гайтира "Безаман истори" цIе йолу духаран керла коллекци\nТкъа Францера Iайшат юхайирзинчул тIаьхьа цунна мидал елира "Нохчийн Республикана хьалха хьуьнарш гайтарна" аьлла. И совгIат цунна Зазадоккху-беттан 8-хь дIаделира Кадыровн администрацин куьйгалхочо Закриев ИбраьхIима. Болчу хаамца, Закриев ИбраьхIим Кадыровн йишин кIант ву.\nМаршо Радиос яздира оршотан сарахь, Iазапаш лелорна а, кхел йоцуш нах байъарна а, кхиндолчу бакъонаш йохорца а доьзна, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал керла санкцеш яхарх Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто.


Наной декъалбира - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n10.03.2016 17:16 Четверг\nГуьмсера № 5-чу юккъерчу школан 11-чу классан дешархо\nДика ламаст хилла д1ах1оьттина х1ора шарахь Дуьненаюкъара зударийн Де даздаран хьолехь билгалдаккхар. Оцу Денца доьзна дуккха а цхьаьнакхетарш, гуламаш, литературин-мукъамийн, поэзин суьйренаш вовшахтуху, совг1аташ до наношна, зударшна, мехкаршна лерина. Доьзал дика кхиийначу, балхахь кхиамаш болчу зударшна 1едалан т1ег1анехь мехала совг1аташ до, концерташ х1иттайо, уьш декъалбеш. Гуьмсера Берийн исбаьхьаллин школехь д1ахьо цхьаьнакхетар а дара оцу Денна лерина. Школан йоккха чоь юьззина гулбеллера наной, зударий, хьехархой, дешархой 8-чу мартана вовшахтоьхначу даздаршка. Цхьаьнакхетар д1ахьочу дешархоша Висангериева Танзилас, Сумбулатова Радимас а наной декъалбеш къамел динчул т1аьхьа дош школан директоран заместителна Берсанова Фаридина делира. Цо шен къамелехь элира: «Б1аьстенан муьрехь зударийн, нанойн Де хьалхарниг ду. Оцу дийнахь вай уггаре а хьалха вешан наной декъалбо, церан дахарехь гуттар а дика мел дерг хила лаарца. Дала ирс-аьтто болуш дахар хуьлийтийла шун, тхан хьоме наной, йижарий! Шайн берех даккхийдоьйла шу! Дала декъалдойла шу!»\nШколан дешархоша а, хьехархош а йоккха концертни программа кечйинера наношна лерина. Хьехархочун Мудаева Заремин дешархоша «Кегий седарчий» — хелхар гайтира. Хьехархочун Юнусова Маликин дешархоша «Моя мама» — эшар лекхира, ткъа иштта «Ирсе ду т1едог1у де» эшар лекхира Мудаева Айдимас. Хьехархочо Абубакарова 1айнаа кечйинчу хоро д1алекхира «Настоящий друг» — эшар, ткъа иштта Маилова Айдимас д1алекхира «Б1аьсте яьлла». «Хазна» тобано д1алекхира «Нана» эшар (хьехархо – М.Юнусова).\nДешархочо Сумбулатова Радимас поэтан Борхаджиев Хожбаудин «Нана» — стихотворени йийшира. Дешархоша Темиргаева Айдимас а, Куриева Эльзас а нанна лерина эшар лекхира. Хьехархочо Х.Тужеевс кечбинчу дешархоша (оркестро) кхочушбира нохчийн иллийн, эшарийн а мукъамаш, уггаре а жимачу дакъалацархочо Тужиков Тимура ешначу стихотворенига (хьехархо – Мудаева Зарема), ткъа иштта хьехархочо М. Асхабовс ешначу поэтан 1-1.Асхабовн «Бархолг1а март» стихотворенига а хазахеташ ладуьйг1ира цхьаьнакхетаре баьхкинчара. Наношна лерина цхьаьнакхетар д1адерзийра масачу хелхаршца.


Марсхьокху-бутт 12, 2013\nНохчийчуьрчу парламентан сайт (скриншот)\nТΙебогΙучу баттахь карлаер ю Нохчийчуьра парламент. Харжамашна кечамаш бен мур дΙаболийна махкахь Ιедалша. ХΙун нах кхочур бу рогΙерчу низамхойн тобане? Мел теша бахархой парламенто къоман дахар дикачу тΙегΙантΙе кхачор ду бохучух?\nКоьртачу харжамийн коммисин хьостано хааме даккхарца кху беттан10-чу дийнахь дуьйна харжамхойх шайна тIеберзо,шайгахьа а,шайн политикан партешкахьа а кхаьжнаш тийсийта болх дIаболийна парламентан декъашхой хила дог-ойла йолучара.\nНизамо ма-хьоьхху, цуьнан цхьа а хьаьрк а, дош а гал ца долуьйтуш, кеп чIогIа ларьеш, дIадолийна Нохчийчохь рогIерчу политикан кампанина кечамбар. Кхожа кIел йоьдучу партийн дукхалла а йолуш ю - уьш вуьрхIитта ю. Парламентехь халкъан векалш хила Iалашо йолучийн могIарш а бу Iаламат луьста: 41 меттиг къовсуш верг ву 788 стаг. Вуьшта аьлча, Нохчийчохь цхьа мандат къовсуш ву 18-19 стаг.\nТелевизионехь а, радиохь а шайгахьа маьхаза агитаци дIаяхьа, харжамхошна шайн программаш дIайовзийта, шаьш церан бен болчу аьттонах, тодийр долчу дахарх дийцийта билгальяхна ю эфиран хенаш.\nГуьйренан хьалхарчу баттахь хинболчу парламентан харжамашка могIарерчу бахархойн болчу хьажамех, церан хьокъехь царна хетачух аьлча, иза цуьрриг керла дац. Царна гергахь, иза эрна ахча а, хан а яйар ду. БIеннашкхахь бу махкахь хIинцца соьца къамел динчу соьлжагIалахочуьнан санна хьажам берш. Хинболчу харжамех цо элира.\n«Ас цхьа чIагIо йийр яра, цигара депутатийн гIанташ цхьа а десса дуьсур дац аьлла. Бакъду, со ишта чIагIо ян-м ваьхьар вацара, уьш халкъо хаьржина, халкъан векалш бу аьлла. Кегийчу берашна а хаьа кхузахь депутаташ харжаран метта цига хIиттош буйла. Со-м цу кхаж тосийле цкъа а воьдуш вац. Со саннарш жа санна дукха бу, амма цара гIарабоккху гайтам-м хуьлу, цхьа стаг махках а ца волуш, и кхаж тосу де лардеш цIахь Iийча санна».\nЦу кепара къамел дира харжамийн хьокъехь шен цIе йоккхийла ца лиинчу ГIаларчу вахархочо.\nРогIера политикан кампани Iедалехь болчеран аьллар-луурца дIайоьрзур хиларан лач тоьшалла лара догIу, схьахетарехь, хьалхалера парламент а. Цуьнан 41 декъашхочух 37 урхаллехь йолчу «Оьрсийчоьнан цхьаалла» партин декъашхой бара. Вайнехан Iедалехь аьлча, цуьнан йиша лара йогIучу «Справедливая Россия» партина кхачийнера дисина диъ мандат.\nПарламент харжа кечлуш ю Нохчийчоь\nГуьржийчоьнан дозанехула дехьа ца довлуьйту шаьш бохуш, латкъамаш бо кавказхоша\nУкраинерчу эскархошлахь хилла саботаж къайлаяхьа хьийза Нохчийчуьра полкан куьйгалла\nВийначу дагестанхочун йиша лаьцна ФСБ-на хьалха Москвахь\nУкраинерчу эскархойн доллу терахь дуьххьара довзийтина Кадыровс\nУкраинерчу тIеман агIончаш уггар кIезиг бу - Къилбаседа Кавказехь\nКадыровхой тIаме ийзоро гойту Оьрсийчоьнан эскарехь проблемаш хилар- Британин тIеман министралла\nКадыровца "чIогIа дика юкъаметтигаш" ю шен аьлла Путинан пресс-секретаро\nДинан дайшца гулам дIабахьарна ГIалгIайчоьнан муфтийна гIуда тоха юха а дуьхьал ю кхел\nБертаза Украинерчу тIаме баха декхаребо Нохчийчуьра бахархой\nМаса кадыровхо вахана Украинерчу тIаме?\nНохчий шинна а агIора дакъалоцуш бу Украинерчу тIамехь


Наб ший боарамах е еза — Сердало\nМоллагIа хаоттама ханаш шоайла хотталуча хана сага дегIа оамало кIезига ший тайпара тIаэца из гIулакх. Къаьста Iа дIа а даьнна бIаьстий хьаэттача, цу хозача хаоттама хана хьалхарча беттаца дикка зувш хул из гIулакх. Дукхаш салаIара, дегI мукъадитара тIера хул. ХIана аьлча Iанна шелал бахьан хьулденна дIайха хила гIерташ даьллача дегIа бIаьсти хьаяларца йIовхал сов чIоагIа эшаш хилац. Из деррига а наб ярца хьалдузаш хул цхьабола нах.\nТехка да, деннеи бусеи е йоагIача боараме наб еш ца хилча сага дегIа могашала тайп-тайпара халонаш хулилга. Вешта аьлча, хьам боал сага дегIа. ХIаьта массаза наб эшаш хиларо саг мекъ а ву, эгIазъухаш а ший ханнахьа де доагIар хьаде вIаштIехьа ца долаш а хул набара ийша вола саг. Цул совгIа, шийна гонахьарча нахаца ма хетта ийна а хилац из. Набара кхоачам боаца саг лазарашта лаца аттагIа ва, цун даглоацам а ма хетта хилац, цул совгIа, вицвалар долаш а хул.\nИз деррига теркал а даь дерригача дунен тIара унахцIено лораяра йолча юкъарчено 2008 шера юкъедаьккхад дерригача дунен тIара набара ди. Юххьанцарча шера из ди белгалдеш нийсденнад март бетта 14 дийнахьа. ХIаьта, дIахо долхача шерашка из ди белгалдоахаш да март бетта дизза доагIача 2 кIира пIаьраска дийнахьа. ХIаьта, укх шера из ди нийсденнад Март бетта 16 дийнахьа. Из ди дезду цу ден хам беш дунен тIарча дукхача паччахьалкхенашка.\nЦхьабола нах хул наб яра вIалла тIера боацаш, кхыбараш хул геттара дукха из наб еш, хIаьта цхьаькхаш хул из наб е мукъа боацаш. Бакъда, лораша хьаяхачох ший ханнахьа еш йолча набарал дикагIа дарба дац сага.\nТехка ховш да, маIача наьха а кхал наьха а юкъера наб яра гIулакх дукха къоастам боацаш цхьатара хилар. Бакъда, берах болча кхал наха дукхагIа ю наб вокхачарел. ХIаьта, сага деннеи бусеи е езаш йолча набара юкъера ха 8 сахьат я.\nЦхьавола саг хул, ханнахьа дIагарахьа а ваьнна наб ца йича цамогаш, кхыбараш хул массехка дийнахьа наб а ца еш лелаш, цох хулаш вIалла хало а йоацаш. ХIаьта Гиннеса, рекордай книшка тIа наб цаеш эггара дукхагIа ха яьккха ва, аьнна белгалваьча сага 11 дии бийсеи даьккхад вIалла наб цаеш.\nЦхьабола нах хул, гIулакхаш дукха хиларца кIезига наб еш, тIадоагIача мукъача салоIача деношка наб ерг ма йий шоаш, аьнна хеташ. Уж уйлаш гIалат хиларал совгIа, дегIа зене а я сага. Е йоагIача хана наб ца ерах цкъаи, тIаккха дукха е ца йоагIача хана дукха наб ерах шоззи зе ду сага ший могашала. Цудухьа, гIойле я, хIара бийсанна диззача 8 сахьата наб яр, нагахьа санна ше лерттIа ваха лела чам болаш вале.\nВай дай кица да: «Бийса лоаца я аьнна наб кIезига ма е, бийса йIаьха я аьнна наб дукха ма е», яхаш. Цул совгIа вай даьша яхад: «Ханнахьа Iовижар кхаь вонах ваьннав, ханнахьа хьагIеттар кхаь диках кхийнав».\nНаб яра гIулакх нийсагIа а дикагIа а миштад наха дагадохийта а, наб кIезига еш хилча цох мел зе доалла а наха кердадаккха, набарах къехгаш нах хургбоацаш, сага вахар атта хилийта юкъе даьккха да из ди.\nЖи, йоагIача боараме ергья вай наб,е дукхагIа а цаеш е кIезигагIа а цаеш.\n← ЙоIи, Оазархои, Ба́зархои\nГородское хозяйство требует комплексного подхода →


Чиллан-бутт 24, 2012\nГермани - Германин канцлер, Керста-Демократин Юькъаралла-партин куьйгалхо Меркель Ангела шен партин гуламехь къамел деш, Стралсунд, 24Чил2012\nЭзар ши бIе стаг, шайна юкъехь цIеяххана болу исбаьхьаллин белхалой а, юкъараллин жигархой, политикаш а, адамийн бакъонашларъяхой а болуш, гулбеллера Берлинехь неонацийн хьежамаш болчу тобан декъашхоша байъинарш дагалаца а, царна хьалхахь шаьш бехкала дахана хилар гайта а.\nМассийтта стаг вийна Германехь неонацисташа. Ткъа уьш тIаьхьарчу иттех шарахь итт стаг ву - исс маьрша вахархой, цхьа полицхой. Дукхахберш туркой бу царех, цхьаъ грек ву. Неонацийн карах беллчарна леринчу форумехь йистхиллачу немцойн канцлера Меркель Ангелас байъинчеран гергарчаьрга официалан декъехь къинтIера довлар дийхира, неонацийн тоба сихонца лаца ка ца даьллачу пачхьалкхан а, Iедалхойн а бехкана къера а хуьлуш.\nМеркель: "Шух дукхахдерш цхьаьлха диснера шайга беъначу балийца. ХIунда аьлча, цу зуламийн бахьана гучу ца долуш дукха хан эрна яйна хиларна. Иза къаьхьа бакъдерг ду. Вайн махкахь дукха кIезиг бара аьтто-экстремизман террорхой цу зуламашна куьгбехке хила йиш ю бохучух тешаш берш. Цундела мафин декъашхойн лараш лийхира Iедалхоша я наркотикаш лелочеран, ур-атталла доьзалийн гонашкахь а лийхира. Байъинчеран цхьаццаболу гергарнаш а бара Iедалхоша шеконе лоруш. Иза къаьсттина халахетаме хIума ду. Цундела ас шуьга къинтерадовлар доьху".\nБерлинехь неонацийн тобанхоша байъинчарна лерина суьйре сел шуьйра дIаяхьаро гойту, меттигерчу юкъараллехь Германехь, цхьанна а ца хууш, сел дукхачу шерашкахь шайн зуламаш дан цу тобанан декъашхойн кадаларх инзаравалар мел доккха ду. Дахана шо доьрзуш гучуяьллачу цу шех „Цвикаура тоба“ олучу зуламхойн цхьанакхетараллехь кхоъ жигара декъашхо хиллера, амма царна гIо динарш, схьахетарехь, дуккха а дукха хиллачух тера ду. Зуламхойх шиъ полицин кара ца вахархьама шаьш шайна тоьхна велла, ткъа кхозлагIниг - Беате цIе йолу къона зуда - набахтехь ю.\nПачхьалкхан лакхарчу Iедало неонацисташа байъинчеран гергарчаьрга къинтIерадовлар дехаро Оьрсийчуьрчу хьолах ойла кхоллайолуьйту. ТIаьххьарчу шерашкахь хаддаза алсам дуьйлуш ду Оьрсийчохь нацистийн хьежамаш болчу кегирхоша ден зуламаш. ХIора шарахь иттанашкахь кхечу къаьмнийн векалш бойъу оьрсийн гIаланийн урамашкахь, кхин а сов чевнаш йо. Амма и зуламаш ден кегирхой оьрсийн кхелашкахь, дукхахьолахь, цхьа кIезга-мезга гIулингалла дича санна, пайдабоцу гIуда а тухий, дIахоьцу.\nШовинистийн хьежамаш оьрсийн юкъараллехь дела денна алсамбовлуш хиларх, ткъа и хьежамаш болчу наха дечу талорийн терахь мел лакха долуш хиларх а, хIинцалца схьа цхьана а Оьрсийчоьнан куьйгалхочо даре ца дина, и тайпа зуламаш дан неонацин агIончийн кадалар – иза Iедалан бехк бу, аьлла. Цу зуламхоша байъинчеран доьзалшка къинтIера довлар-м, тешна а, ца дехнера цара.\nШух дукхахберш цхье биснера шайга беанчу балийца. ХIунда аьлча, цу зуламашна тIехьа лаьттинарг гучу ца долуш дукхаъ лаьттина хиларна. Иза къаьхьа бакъдерг ду. Вайн махкахь дукха кIезга бара, аьтто.экстремистийн террорхой цу зуламшна куьг-бехке хила йиш ю бохучух тешаш берш. Цундела мафин декъашхойн лараш лийхира Iедалхоша, я наркотикаш лелочеран, ур-атталла доьзалийн гуонашкахь а лийхира. Цхьаццаболу байинчеран гергарниш а бара Iедалхоша шеконе лоруш. Иза къаьстина халахетаме хIума ду. Цундела ас шуьга къинтера довлар доьху.\nНацистийн Зуламаш Емалдо Меркель Ангелас


Хан хIун ю, цхьанна а хууш дац, аьлла, грекийн философа Аристотела. Амма нахана иза лара хууш хилла. Уггаре а гIийлачу къомо а йоькъуш хилла иза, де-буьйсанна, шерийн а, беттийн а, кIирнийн а билгалонашца. Этнографийн талламашца хенан мах хадо а, хамбан а, къам долало цуьнан синкхетам лакхабаьлча а, цхьацца чолхаллаш шена тIехоьттича а.\nДукхачу нохчашна тахана а дикка евзаш яц масала, беттанийн а, кIиранийн а цIераш. Цуьнах дуьйцу нохчийн этнографа-историка Хасиев Сайд-Мохьмада.\nСахьташ лара хууш хилла нохчашна. ХIинца и говзалла йисина а яц. Шена жима волчу хенахь гина иза деш, аьлла дуьйцу этнографа Хасиев Сайд-Мохьмада.\nХан къастийна а ца Iаш, цуьнца кхачанан зама а хIоттош хилла нохчаша. Хууш ду, масала, хьонка-IаьнтIехь, нитташ-бIаьста бууш буйла. Хингалан а, чIепалган а шен хан хилла. Иштта, лахьанан беттан цIе а ю нохчаша кечбечу кхачанан цIарах лелош, аьлла, дагадоуьйту этнографа Хасиев Сайд-Мохьмада.\nНохчийчохь тIаьхьарчу шерашкахь, сих-сиха хеза цхьацца кхайкхамаш, Керла шо бусулба наха даздан оьшуш дац бохуш. Иза хан екъаран билгало ю. Дац иза дIахоттиначу базан суждане эхар, хьекъалчаш бу шаьш бохуш цхьаболчу наха ма дийцара. Адамаш хьайбанех къастар, ша деш дерг хаар ду. Нохчаша даиманна Керла шо тIедар билгалдаьккхина, аьлла, шен къамел кхин дIа а до этнографа Хасиев Сайд-Мохьмада.\nХасиев Сайд-Мохьмадан рогIера таьптар ду арадала кечдеш. Иза ду-нохчийн дIадаьллачу а, дIадолучу а, дисинчу а дайн ширачу гIиллакхех а, ламастех а, уьш лелоран кепех а лаьцна. Дахаран массо а агIо ю цу юккъахь юьйцуш. И кинчка зорбане яьккха Iилманчан шен аьтто бац, цундела социала машенехь «Нохчийн историйн цхьанатохаралла» цIе йолчу гуламан декъашхоша, кхайкхам а бина ахча гулдеш ду цу гIуллакхан. Историк Ибрагимов Ризвана лаккхара мах хадийра Хасиев Сайд-Мохьмада бинчу белхан.\nХасиев Сайд-Мохьмадца къамел деш, иза нохчийн хьекъалчех цхьаъ волун дела, хаттар кхоллало, нохчаша жоп лоьхуш долу: ХIун хилла вайна? Къоман юккъахь хилла болу хийцамаш юхаберзалура буй? Нислура дуй адамаш? Цунна иштта жоп делира цо.\nМуха къаьста Туркойчура нохчий?\nХIунда яц язйина бакъйолу нохчийн истори?\nНохчийчура жигархоша толлур ю мехкан истори\nНохчийн истори талла дагахь бу Нохчийчура Iилманчаш


Къалуш доаца илли -\nКъалуш доаца илли\nГIалгIай къаман ашараштеи иллештеи юкъе дуккхача шерашка, лоархIаме моттиг дIа а лаьца, хьадоагIаш да Хамхоев Элмарзий Ахьмада кхелла «Йола сога» («Лорса Лида») яха илли. Ханаш дIаахарах къа ца луш, замангара заманга дувлаш, хьакхаьчад из вай деношка. Укх шера цу илле 85 шу дуз. Поэтах айса даьча «Вай деций, вай кIантий деций…» яхача, массайтта шу хьалха «Сердало» газета оагIонаш тIа кепа техача йоазон тIа аз аьннадар: «1936 шу… Из шу цIаккха дицлургдоацаш, белгала хилар Хомхоева вахаре, хIана аьлча цу хана яздир цо ший эггара дикагIчарех дола, наха дезаденна тIаийца «Йола сога» яха илли. Халкъо ший цIи тиллай цох, «Лорса Лида» аьнна. Из илли кхолладалара овла бовза ловш, цун авторга хаттар дир аз цу хьакъехьа:\n-Бокъонца хинна саг я из цу тIа ювцар, е Iайха дагайийха саг я?\nТхоай къамаьл, из дийна волаш, аз дIаяздаьдар Нохч-ГIалгIай радион музыкальни передачан редактора дехар даь хиларах. Из передача хила а хилар, дукха ца говш. Са хаттара жоп луш, цо аьлар:\n-Цкъа мархаш доасташ, ЖIайрахьа нийсделар тхо. Новкъосташца хьоашалгIа даха дагIача тхона гIулакх деш хьайзар Дала теха хоза, эздел долаш йола йоI. Юххера, гIайтта тхоаш цигара дIадолхаш, цу йоIага айса илли яздергхиларах хоам бир аз. Яз а дир. Хаматханов Лорса йоI Лида яр из.\nДукха шераш дIадахад из илли яздаьчул тIехьагIа, бакъда тахан а хозаш, адамашта кIорда ца деш, царна тоам беш дек из…»\nИз илли массадолча ноахалах болча артисташа даьхад. Эггара хьалха из дIааьннар Ахьмад ше хиннав, хетаргахьа, цул хозагIа из кхыча сага оалалургдац. Дукха ха я из радио чу е телевидене гIолла цун ший оазах ца дека, бакъда са ираз хиннад зIамига волаш а кхувш воагIаш а цу иллега а поэта кхыча иллешка а, цо ше дIаоалаш, ладувгIа. Цунца шийца шин-кхаь шера болх бе а байташ дIаязъеш гIо де а дийзад са. Иштта «Лорса Лида» дIааьннад Барахоев Мустафас, Наурбиев Руслана, Зангиев Руслана, Барахоев Жамалдас, Тимурзиев Бембулата, Ужахов Мухьмада, кхычар. Цунна юкъера дешаш цаховш бола нах дагарбе эттача, сона хетачох, вай къаман юкъе уж кIезига хургбар.\nЦу иллеца цхьана вай метта юкъеденад керда дош а. Илле цхьан мугIаро йоах: «Хена чура кукала кхайка ма ала сога…» Тха вар, Шолжа-ГIалий тIа университете со деша вагIаш, Мальсагов Оарцхой Ахьмад яхаш хьехархо. Цо оалар: «Кукал фу яхилга да хьаала из яздаьча сага шийна а ховргдац». Цо-м бегашта оалар из, бакъда цу бегашца цIенхий юхьигаш а яр, хIана аьлча вай метта юкъе, Хамхоевс хьоахадилцца, цу тайпара оалхазар хиннадац. Кукал яха дош эрсий кукушка яхача деша таралесташ да, цудухьа ала бокъо я поэта укхаза хьехаду оалхазар бекарг я аьнна. Цу оалхазара илли а да «ку-кук, ку-кук» яхаш, кукал яхача дешах тара. ХIаьта а цаI дац кхеталуш, хена чура хIана Iех из, бекарг ший фусам – бIы болаш оалхазар мичад? Кхыча дешашца аьлча, поэта дагадийха керда дош, харцахьа дале а, бакъахьа дале а, чIоагIденна дIадахад вай метта юкъе. Из ший «ГIалгIай орфографе дошлорга» юкъедихьад Л. Тариевас. Цхьа хIама да укхаза белгалдаккха дезаш, Хамхоевс кхелла дош бувзам болаш дац «кукалий зама» яхача дешашца. Илли ше-м кхы а дуккхача шерашка наха дезаш а артисташа доахаш а хургда аьнна хет.\n← Цена на мясо кур в Ингушетии сохраняет прежние показатели\nПутин объявил о новых выплатах семьям с детьми →


Ларлуш хила, хьо ши паспорт долуш велахь\nМангал-бутт 11, 2014\nУкраинин а, Оьрсийчоьнан а паспорташ.\nШина пачхьалкхан махкахо хилар хьулдарна гIуда тохарх лаьцначу низамо синтем байина махкал арахьа бехачу вайнехан.\nШина пачхьалкхан махкахо хилар хьулдарна гIуда тохарх лаьцначу низаманна тIе куьг таIина Путин Владимира. Шайн шолгIа паспорт, я кхечу пачхьалкхехь ваха бакъо хилар хьулдинчу нахана таIзар дийра долуш ду, даккхийн гIуданаш а тухуш. Амма бакъонашларярхоша а, цхьаболчу Оьрсийчура юристаша а луьра критика еш ду и низам а, иза Оьрсийчоьнан Конституцица догIуш дац бохуш. Шамаев Руслан къасто хьажира мел кхераме ду Оьрсийчохь тIеэцна низам махках бевлла лелачу вайнахана.\nПутина тIе куьг таIийначу низаман коьрта дух иштта ду. Нагахь Оьрсийчоьнан махкахо кхечу пачхьалкхан махкахо а велахь, я кхечу пачхьалкхехь даиман а ваха бакъо йолуш велахь, цо ша кхечу пачхьалкхан паспорт схьаэцна ши бутт балале цунах лаьцна кехат тIехь хаам бан беза Оьрсийчоьнан федералан миграцин сервисе. Нагахь и низам кхочуш ца дахь гIуда тухур ду 200 эзар сом барамехь. Нагахь дала ахча дацахь, я цунна иза дала ца лааахь цу стага мехаза 400 сохьтехь болх бан безар бу шега аьллачу меттехь.\nИ бехк-такхаман жоьпалла тIедужу ши паспорт долчу стаганна, нагахь цо кехат тIехь яздина хаам бина ца хилахь. Нагахь цу тайпа хаийтар хенал тIаьхьа дина хилахь, я харц хаамаш болуш дина хилахь, цу стагана административан гIуда тухур ду. Цуьнан барам бу 500 соьман тIера эзар соьман тIе кхаччалц.\nКIира хьалха Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира тIе куьг таIийна чIагIдина долу шина пачхьалкхан махкахо хиларх лаьцна низам ГIирмерчу бахархошна болх бан долалур ду 2016-чу шарахь Дечкен-беттан 1-чу дийнахь дуьйна. Иза доьзна ду и низам гIирмахойн бакъонех хьакхалуш хиларца.\nГIирма Оьрсийчоьнах дIатоьхна 2014-чу шеран Зазадоккху-баттахь, ткъа Украинин Iедалш дагахь дац цу ахгIайрин бахархошна шайн махкалла дехка.\nНизамца а догIуш, 18 шо кхачанза болу кегийрахой шина пачхьалкхан махкахой хиларх лаьцна Федералан миграцин урхалле хаам бан декхарелахь бу церан низамца болу векалш. Дуьйцург да-нана долчух тера ду.\nПутина къобул дина низам болх бан долалур ду иза официалан кепара зорбане даьккхинчул тIаьхьа 60 де даьлча. Цу гIуллакхо гIайгIане бахийтина бу иттаннаш эзарнаш махкал арахьа беха нохчийн.\nТкъа хIинца нисло уьш мацца а шайн цIа берза лууш белахь цара харжам бан безаш хилар. Махкал арахьа беха нохчий лууш бац Даймехкаца йоьлу шайн уьйраш хедо. Мацца бирзина а цIаберзаре сатуьйса царах дукхах болчара. Муха Iаткъам бийра бу цу низамо? Цу хьокхехь комментари яр дийхира Маршо Радионо вевзаш волчу нохчийн юристе, Москох адвокатин коллегийн декъашхочуьнга Хадисов Мусага.\nХадисов Муса 1\nШина пачхьалкхан махкахо хилар хьулдарна гIуда тохарх лаьцна низам Оьрсийчоьнан конституцица догIуш дац бохуш, чIагIдо бакъонашларъярхоша. Нагахь цу низамца цхьа стаг жоьпе озийна хIума нислахь, аьтто хир бу аьлла хетий хьуна, цуьнан суьдехь толам баккха аьлла шега хаьттича Хадисов Мусас иштта жоп делира.\nХадисов Муса 2\nОьрсийчохь тIеоьцуш долчу низамийн чот яц. Царах цхьадерш болх беш ца хуьлу. Цу кеппара вай миска олучу нахана бале ца долуш дуьсур ду аьлла сатуьйсила юй и керла низам бохучу хаттарна иштта жоп делира адвокато Хадисов Мусас.\nХадисов Муса 3\nШина пачхьалкхан махкахо хилар хьулдарна гIуда тохарх лаьцна низам тIеийцира Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думо баханчу беттан 23-чу дийнахь. 28 дийнахь иза къобул дира федерацин кхеташоно.\nЦуьнан автор волчу, Лондонехь Литвиненко Александр верна бехке хила мега аьлла Британин Iедалш схьавоьхуш волчу депутато Луговой Андрейс чIагIдарехь, Оьрсийчоьнан бахархошна юкъахь шолгIа паспорт долу нах лохур бу Оьрсийчоьнан талламан комитето.\nНохчийчоь Оьрсийчоьнан дакъа ца хета оьрсашна\nТеррорхойн гергарнаш хьийзабе боху Путина\nХIинца кхелаш а шен долаерзош ву Путин\nКхин дага ца доггIучу кепара кхерон\nТIемалоша дина зе меттахIоттор ду церан гергарчара\nДас кIантах жоп лур ду