"Iедалхоша бохург ца дахь, берийн бешахь юьсура сан йоI"\nБаинова Лидия шен йоIаца\nАбаканера Баинова Лидия экстремизме гIуллакх дуьхьал а даьккхина, бехкееш ю. Талламчаша чIагIдарехь, "ВКонтактерчу "социалан машанехула экстремизме кхайкхамаш беш хилла цо. Ша Лидияс билгалдоккху, шен йозанашкахь цхьана а кепара кхайкхамаш бацара, оьгIазяхначохь язйина яра шен текст аьлла.\n- Тоххара ас ойла ца йора оцу хIуман, ткъа хIинца мах хадош аьлча, Оьрсийчохь дешан маршо янне а яц. Шайна цатайначарна тоьпаш тухуш, Сталинан репрессеш лелочу заманахь санна ду. "ВКонтактехь" посташ хIитторна дуьхьал йохучу артиклша аьтто ло къасто, мила ву новкъа. Миллионашкахь наха дукха хIуманаш яздо, амма оцу бехкаца лоцурш цхьаберш бу.\n30 шо долчу Баинова Лидияна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх диллина кху шеран Стигалкъекъа-беттан 7-чу дийнахь. ЦIийнах хьовса баьхкича дIаяьхьнера цуьнан компьютер а, дискаш а. Бахьана дара: "ВКонтактерчу" шен пена тIехь Лидияс дина йозанаш. Абаканерчу цхьана ресторанчохь берашна леринчу чоьна чу хIара шен йоIаца йоьдучу заманчохь, цадевзачу бераша "кху чу оьрсий бен буьтуш бац" аларо оьгIазъяхийтинера иза. Оцу берийн наноша, шайн доьзалхошкара барт баккхаран метта, Лидияс бахарехь, кхунна кхерамаш тийса хIиттинера.\n- Со Iадийнера. ХIунда аьлча, 90-чу шерашкахь ксенофоби хаалора массанхьа а, оцу тIехула летарш хуьлура…ХIетахь хакасхошлахь дукха бацара оьрсийн мотт хуурш, ткъа хIинца ассимиляци хилла.\nДIоггара цецвала дисина хIуммаъ дац, делахь а со Iадийна, цу кепара хIуманаш вайна юкъахь дисарна. 21-ра бIешераш ма ду дIадоьлхурш. Дайша, наноша а кхетам ца ло шайн берашна. Берий-м бехк ма боций, доьзал чуьра ду дерриг а.\nШайн дайн лаьтта тIехь шех а, шен дех-ненах а хакасашка ларам боцуш Iитталучу мIаьргонех, йиллина лелочу дискриминацех шогаллица Лидияс язйина пост масех кIиранах лаьттира цуьнан пена тIехь. ТIаьхьо цхьаммо и пост бахьана долуш, новкъарло хила тарло хьуна, дIаяккха аьлча, дIа а яйина, репосташ йинчу шен доттагIашка а изза дехар дина хиллера цо. Делахь а, репосташ социалан машанехь йисинера дIаяханза. Кху шеран Охан-баттахь, цул тIаьхьа ахшо зама яьллачул тIаьхьа, шен неIаре нах хIиттича, Iаламат инзаръяьллера иза.\n- Дагахь а доцург дара иза! Со Iадийнера, соьца цхьана а кепара дина къамел а доцуш, суна дуьхьал зуламан гIуллакх айдарна. Бехк сайна тIе а лаьцна, экстремизме кхайкхамаш бара сан уьш, хIаъ, аьлла, тIечIагIдан дезара сан, цаьрга ладоьгIча а.\nКехатан шаблон меркIел Iуьттура суна, куьгязде бохуш. Бехк тIелацахь – мел а лахара хан тухур ю хьуна, ца лацахь – мел а лакхара хан кхайкхор ю, суьдхочунна гергахь хьо шога экстремист ю а аьлла бахара соьга.\nЦара бахарехь, муьлххачу агIор диллича а - со бехкейолуш гIуллакх дар-кх.\nХакасерчу къайлахчу сервисийн талламчаша зуламан гIуллакх диллира цунна дуьхьал. Лингвистикан экспертизано бинчу талламехь йозанашкахь авторо экстремизман кхайкхамаш бина аьлла жамIаш гайтар дара бехкана бухе диллинарг.\nКъаьмнашна юкъахь цабезам гIаттош, хаа а хууш, экстремизме кхайкхамаш бина цо: "Иштта хIума тIехIоьттича революци яккха, карчам бан лаьа пачхьалкхехь. Iедал а, латтанаш а тхан къомана юха а дерзош. Схьадохуш!", аьлла\nБехк тIелаца реза ца хиллера Лидия. ХIунда аьлча, шен йозанашкахь царна карийна маьIна дацарна. Иза уллора евзачарна а, цуьнан доттагIашна а ца хета иза бехке. ФСБ-н белхахошна арздина зудчо прокуратуре.\n- Ца еттар а бу боккха къинхетам. Цара бохучунна юьхьанца со тIетайна дела пIелг ца хьакхийра сох. Со кхеташ яра, хеттарш дечуьра ара со кеста йолуьйтур йоцийла. Ткъа сан жима йоI берийн бешара схьаэца стаг вацара. Адвокат цхьана а воцуш хеттарш дира соьга юьхьанца, дехха хеттарш…ТIаьхьа, со шайна дуьхьал яьлча, юха а кхерамаш тийса буьйлира суна.\nДуьххьара дIайигинчу хенахь хеттарш деш кест-кеста суна кхерамаш туьйсура цара. Сан бакъонех ца кхетийра со, компьютер дIахьош цхьана кехатан копи ца ешийтира соьга. Ас хаьттира, бехкзуламан гIуллакх оцу сохьта дуьхьал стенна даьккхина аьлла. Соьга боху:"Хьоьца ловзуш лела хан яц тхан. Шемахь нах бу бойуш, ткъа хьо ловзо еза оха" аьлла.\nЛаа дац аьлла хета Лидияна, шена дуьхьал гIуллакх даккхар. 4-гIа шо а ду иза хакасхойн мотт ларбеш, баржош схьайогIу.\n– Бехкзуламан гIуллакх, царна хетарехь, тIехсов жигара лелачарна дуьхьал доьллу. Поэт Баинов Моисей сан деда хилла ву. Цундела цуьнан некъа тIехь ю со а. 2015-чу шарахь сайн беро хакасхойн мотт Iамо лиира суна.\nСайн деден байташ а, туьйранаш а юха зорбане даха йоьллера со. Оьрсийн маттара хакасхойн матте даьхна туьйранаш дара сан. И дерриге а стенна леладора, сайн берана а, суна а интересе хилийта и мотт Iамош, лаахь кхечунна а марзбеш.\nВуьшта мотт Iаморехь тхан гIирс банне а ма бац. Айхьа цхьа бахьанаш леладо ахь. Мичча хьо водахь а, дуккха а хIума тIетоьаш ца хуьлу. Со дIалакъо лууш хир ву-кх цхьаъ, хIунда аьлча, ас дукханхьа кехаташ ма яздина, Iедалхойн сайташкахь а тIехь. Мотт ца байта, мотт Iамо интересе хилийта лелош ма ду ас и дерриг а.\nБаинована хетарехь, ма -дарра аьлча, лакхара охьадеана омра кхочушдан арабевлла къайлахчу сервисийн белхахой. Кегий къаьмнаш шайн куьйгакIел латто гIерта Iедал, цундела уьш кхеро беза.\n- Оцу ас язйинчу постехь ерриг эмоцеш яра, кхин совнах хIума а доцуш. Со цхьа а сийсазван я аьшнашван гIерташ а яцара. Дуккхаъчу наха гIортор а йира суна, шайн а Iиттало проблемаш а ялхийра цара. Суо бехкеяр суна ца оьшу, церан коьрта Iалашо еккъа план кхочушъяр, билгалояр хиларна.\nШколашкахь профилактика ярхьама, масала, кхара суна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх гIаттийна. МаьIна хIун ду цигахь? Тхо ишта а тасаделла дохку, халла хене дуьйлуш. Оцу юккъехула Iедало хьо юьхьарлоцу.\nКарарчу хенахь талламаш дIахьош бу Баинова Лидиян гIуллакхан хьокъехь. Материалаш кхеле маца кхачор ю, хууш дац.\nЦкъачунна дехьа-сехьаяларца дозанаш тоьхна дац цунна. Оьрсийчоьнан Зуламан кодексан 280-чу артиклца пхеа шаре кхаччалц набахтехь яккха хан йогIу оцу зудчунна. Кхелан практикано гайтарца, дукхачу хьолахь цу кепарчу гIуллакхашна арахь яккха хенаш етта, наггахь нисло цхьана шарера кхаа шаре гергга хенаш тухуш а.


Украинхойн хIордхойн гIуллакх толлур ду Дуьненаюкъарчу трибунало Оьрсийчоь юкъахь а йоцуш\nЗеркаль Елена - Украинан арахьарчу гIуллакхийн министран гIовс\nСтохка гурахь Iаьржачу хIорда тIехь Оьрсийчоьно дIалецначу Украинан тIеман кеманех а, церан экипажах а хIордан бакъонашкахула йолчу Дуьненаюкъарчу трибуналан ладегIаршкахь дакъалоцур дац Оьрсийчоьно. Украинан арахьарчу гIуллакхийн министран гIовса Зеркаль Еленас дина и дIахьедар Фейсбукехь. Кху беттан 10-чохь Гамбургехь дийца буьйлалур бу хIордхойн гIуллакх. Шаьш бина сацам трибунало бовзуьйтур бу карара бутт бале аьлла арахьарчу гIуллакхийн министраллан векало.\nОьрсийчоьнан агIор цхьа а декъашхо цахиларо, новкъарло йийр яц вердикт хIоттош аьлла, тIетоьхна Зеркаль Еленас. Шина а агIонан аргументаш - документаш, къамелийн шифраш а йиллина хир ю цу ладегIаршкахь.\n"Тхо дехарш деш дац, оха катоххий тхайн хIордхой маьршабаха боху, хIордан бакъонан ООН-ан Конвенцино ма хьоьхху", - аьлла, билгалдаьккхина Зеркаль Еленас.\nЛадегIаршкахь хила Оьрсийчоьнна ца лааро, гIуллакх легитиме хилар лах ца до, аьлла министран гIовса. Цунна хетарехь, нагахь трибунало Украина бакъ яхь, Оьрсийчоьно керлачу президенте ларам беш санна, хIордахой схьалахь а, дуьненан юкъараллана дерриг а ма-дарра хууш хир ду.\nХьалхо керла хаьржинчу Украинан президенто дIахьедира, шен коьрта Iалашо - Украинерчу тIамехь лецна йийсархой а, хIордхой а цIаберзор хир ю аьлла.


Британерчу рок-тобано шен клип лачкъийна, боху Макаревича\nОьрсийчоь -- Оьрийчуьрчу рок-музыкан ветеран Макаревич Андрей, Москох, Стигалкъекъа-бутт 19, 2017\nОьрсийчуьрчу Iедалийн дагтIера воьжна ву карарчу хенахь Макаревич Андрей.\nБританерчу рок-тобано шен клип лачкъийна боху Макаревича\nОьрийчуьрчу рок-музыкин ветерано Макаревич Андрейс бехке йина Британера Radiohead рок-тоба, 16 шо хаьлха шен «Машина времени" тобанца ша яьккхина клип лачкъорна.\nFacebook-рчу шен агIонехь Макаревича иштта яздина цунах лаьцна: «...Radiohead тобано Lift цIе йолу шен клип йина «Серло йолу меттиг» цIе йочу оха «Машиница (Машина времени)» 2001-чу шарахь ГIадужу-беттан 11-чу дийнахь яьккхинчу клипах тарйина».\nМакаревич Андрейн Фейсбукера агIо.\nМаршо Радионна еллачу интервьюхь цо элира, шайн клипах Radiohead-о яьккхина клип тера хилар дукха дика гуш делахь а, ша кхеле вала дагахь вац и бахьана долуш аьлла. И ши клип цхьаьтера ялахь а, ша хеташ вац дIоггара шен интеллектулан долахьдерг цу тобано лачкъийна аьлла, боху Макаревича.\nМакаревича юьстина шайн а, Radiohead тобанан а клипаш.\nLift цIе йолчу композицина Radiohead-о яьккхина клип зорбане яьлла дIадаханчу шинарин дийнахь.\nМакаревич Андрей воьжна ву карарчу хенахь Оьрсийчуьрчу Iедалийн дагтIера. Цуьнан концерташ ца хуьлуьйту Оьрсийчоьнан гIаланашкахь.\n2014-чу шарахь Украине оьрсийн эскарш хьовсор ирча гIалат ду аьлла Оьрсийчоьнан Iедалшка петици хьажийнера «Машина времени» хьалханчо а, цуьнан накъосташа а. Махкахь хуьлучух лаьцна шена хетарг дийцира Макаревича оццу хенахь шен кхоллараллица.\nЦу сов, Макаревича концерт елира Украинехь мухIажирашна хьалха. Цо лекхначарна юкъахь яра "Путин а, чIерийлецархо а" йиш а.\n"Ямартло йина" аьлла Макаревичана тIаIзар даре кхуьйкхуш цунна дуьхьалбевллера Оьрсийчура депутаташ. Цул тIаьхьа иза сийсазвеш кампани йолийра Iедалша. Царна жоп луш санна керла йиш яьккхира "Машина времени" лидеро.\nОьрсийчохь карарчу хенахь хIоьттина хьал дуьйцуш язйина ю аьлла хета Макаревичан кхолларалла езаш а, евзаш а болчу цуьнан ладогIархоша иттех шо хьалха цо язйина хIара йиш а.\nОьрсийчоьнан депутаташа ямартхо вина Макаревичах\nКерла йиш яьккхина Макаревич Андрейс\nМакаревичан концерташ ца хуьлуьйту Оьрсийчоьнан гIаланашкахь\n"Путин а, чIерийлецархо а" йиш язйина Макаревич Андрейс\nУкраинан "Iаьржачу" тептаршкара нах\nАдыгейхь полисхочо герзаца чевнаш йина 14 шо долчу дешархочунна\nШколан бахам хIаллакбинчу дешархойн яххьаш яьхна полицехь


Коронавирусна дуьхьал прививкаш йина шаьш аьлла, мах белла харц сертификаташ эцначу итт сов стагана нуьцкъаша вакцинаци йина Нохчийчохь, хаам бина Baza телеграм-канало.\nКIира хьалха Соьлжа-ГIалахь каравеара 63 шо долу Тучаев Джамалайла. Бакъоларъяран органийн версица, бух боцуш харц кехаташ деш хилла цо, вакцинаци йарх тоьшалла деш.\nКамерана хьалха дIахIоьттинчу цо дIахьедира "ша нийса цахиларх". Цуьнца цхьаьна полицин декъе валийнера цунна гIо дина ву аьллачу шеконшаца Дудаев Алихан а. Тучаевна стенна оьшу а ца хууш, латтийра ша цунна бланкаш аьлла, дийцинера цо.\nМасех де даьллачул тIаьхьа полисхошна къаьстира, вакцинаци ца йойтуш, Тучаевгара сертификаташ эцначу Нохчийчуьрчу бахархойн цIераш. ХIораннан цIа а оьхуш, кхерамаш тийсира царна тIаьхьа хиндолчун, "шайн лаамехь" прививкаш цара яйта езаш хилар тIе а дожош. Реза хила декхаре бира уьш.\nМангал-бутт юккъе баьллачу хенахь, нагахь санна бахархоша прививкаш ца яйтахь, шога дозанаш деттар ду" аьлла, кхерамаш тесира Кадыровс. Соьлжа-ГIалин мэро Кадыров Хас-Мохьмада полицина а, динан урхаллина а тIедиллира, вакцинаци ян езаш хиларх бахархой кхетош, болх болабе аьлла.\nВакцинаци ярх карах тоьшалла доцуш, ярташка а ца дуьту шаьш, бохуш денна хаамаш бо Нохчийчуьрчу бахархоша. Шайн латкъамаш баржабо цара суьрташца а, видеошца а. Машенлелорхошка сертификаташ хоьтту бохург бакъ ца до республикеру некъан полицин урхалло.


1алвади Шайхиев. | ВАЙНАХ\n21.05.2014\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nАлахьа, нана, сан аганан илли\nГой хьуна, со-м хIинцаъ бер ма ду, нана.\nЧот ма е хиларх а шераш тIехтилла,\nХьо ю со Iамийнарг комаьршаллина,\nАдамех теша а, уьш доггах деза.\nГой хьуна, беза мохь белшаш тIе билли,\nТешалахь: валлац со набарна Iилла,\nАлахьа,нана, сан аганан илли,\n…Буьйса ю тховсенан ша цхьаъ да хилла,\nСедарчийн цинцаша зарзйина текхаш.\nСо теша, нана, хьан аганан илли\nДиен дIаьндарг карор яц. И хир ду дехаш.\nБоца некъ ас сайна хоржу.\nБеханиг – кIантана ло:\nДарц хьоькхуш, юьхьмарш цо йожу,\nАмма хьо хьалхахьа гIуо!\nКхачор бу сайниг суьйранна,\nКIанта некъ кхане бийр бу.\n…Дас иштта соъ цкъа Iуьйранна\nНовкъа ваьккхина ву.\nСайн мехкан сийлахьа илланча\nСо хIунда воьлу Iуьйренна,\nИ екхна еъча,\nКхана суо дIакъастар уьйрашха\nСайн даго хьехча?\nАс синтем ца лехна дахарехь, –\nКъар ца луш – иза ду амалехь –\nНислур ду сайнчара там ца беш, –\nДелахь а яздо ас диллина –\nНекъ баккха сайн деган иллина\nЦо нигат динера ирсана,\nМассарна хьоьхура зовкх.\nВехара нахана виллина,\nЦаьрца деш шен дахар токх.\nIалашо сирланиг хьоьхура,\nКомаьршша безам дIалуш.\nБIаьрсица бIешераш тоьдура,\nЦхьа вахар – шениг – ца гуш!\nТахна а хьалхе со гIаьтти,\nЮкъах а даьккхина гIан.\nПал туьйсу сайн цхьаллин баьрчехь:\nХIун дисна дан?\nУзу ас селханалера\nСайн хIора дош.\nГIалатло яьллехь ву къера,\nЦхьаъ аьллехь цхьаьнга ца товш,\nХIуттур ву и волчу кетIа\nКъинтIера и ваккха со.\nЦхьа де-м вайн – цхьа оьмар еца,\nМасане хила тарло?\nБехкаш а Iажаркхах хьекъа,\nШен хеннахь ца тоьхча цел.\nОьший, ткъа, лелаян мекха,\nЙиш хилча баккха вайн мел?\n…Чекхдаьлла де аса луьтту,\nДололе сайн керла де.\nДан дезарш хьалхахьа хIуьтту,\nДебаян адмаллин цIе.\nБIешераш – бердаш ду,\nИсторин тулгIеша цистина.\nАдамаш – тIеш ду,\nБIешарера бIешаре тийсина.\nЦара шайн белшаш тIехь\nАдамаш – тIеш ду\nАганан иллешца дуьнен чу довлу.\nТийжаро техкайо вайн кошан гIовла.\nВай доьлху –\nКхоллам бу иштта.\nЙиш яц-техь литта?\nЗевне аз, весет деш,\nБIаьргаш чохь малх хирриг\nМассо а денна?\nШен меттехь дош аьлларг\nИ ала ца хиънарг\nIовдал ца лерина.\nШен дашах тамаш беш,\nШа хесто ваьлларг-м,\nIовдал ву, аьлла.\nIуьйре, даим санна, йоьлу,\nКъегош маьлхан дашо цергаш.\nБой дIатоттий, кор сайн доьллу:\nАре йогу зазан цIергахь.\nКхуззахь кхиъна керла гIишло,\nДIогахь ялтин тулгIе техка.\nЮьртахой сан, цхьацца-шишша,\nШайн-шайн балха боьлху чехка.\nУьш бу кхуллурш мехкан токхо,\nДахар денна хаздо цара.\nХьоьстур варий, ткъа, со зовкхо,\nИштта адмаш дацахьара?\nСо стенах воккхаве маьлхан дуьненахь?\nХIун лаам Iаьвшина, сайн Iамал еш?\nАс ирс а ца лоьху аналлин генахь,\nСайн кхоллам айсса беш,\nЦунна ву теш.\nЮкъ ехкар – маржа! –\nКъийсаман дорцан бой\nСан башлакх ю.\nТоламе гIулч тесна,\nСайн лаьттахь варжа\nСан деган Iалашо ю!\nЦкъацкъа шовда хилла,\nЦкъацкъа – ломан хи,\nШовда оьшу хьаьъна,\nАьрха – ломан хи.\nИлли оьшу аьхна,\nШога оьшу и!\nИлли – дахар санна.\nДахар – шовда-хи…\nИлли дезац хьанна?\nНазад: Исмаилов Абу.\nВперед: Сацита Исраилова. Штрихи к портрету художника.


Мултимедиа, Мангал-бутт 28, 2019\nПIераскан-де 28 Мангал-бутт 2019\nШойгун когаметта хIотто мега Евкуров, туристашна кхераме ю Нохчийчоь а, гонахара мехкаш а, совгIат делла шайна тIелеттарг вийначарна.\nГуьржийчоь. Полицино бIаьрг баьккхина зудчун, эзарнашкахь арабевлла протестхой\nВорхIалгIа де ду Гуьржийчохь протестаг гуламаш лаьтта. Чоьхьарчу гIуллакхийн министре Гохария Георгийга дарж дитийта гIерта уьш.\nСардам болла, таккха бIаьрга гучура а вала\nНохчийчоьнан а, ХIирийчоьнан а доза къастина, Тумгоевна 18 шо хан тоьхна\nМинистр Цуциев: Нохчийчоьнца доза билгалдаьккхина ХIирийчоьно, Ростох тIеман кхело 18 шо хан тоьхна Украино дIавеллачу Тумгоевна, тутмакхашна ницкъ барца къийса ца оьшу, хета 39% Оьрсийчуьрчу бахархошна.\nГуламе – балха воьдуш санна\nОьрсийчоьне шегара бовха безам дIакъадабо Нохчийчуьрчу Iедало муьлхха а дезде тIедеача, я кхин цхьа бахьана хIоьттича. Байракхашца, пачхьалкхан а, мехкан а дайн суьрташца арадоккху халкъ, хастамаш бойту Оьрсийчоьнна а, цуьнан президентна а, цо махканна тIехIиттийначарна а.\n"Евкуровн заманахь" лелларг\nОьрсийчоьнан Турпалхочо, инарла-майора Евкуров Юнус-Бека олалла лелийна ГIалгIайчохь 2008-чу шарера схьа. 2013-чу шарахь юхахаьржира иза мехкан куьйгалхочун дарже. ХIун хиламаш лаьттина ГIалгIайчохь иза даржехь волчу заманахь, муха мах хадабо цуьнан бахархоша?\nМангал-бутт 25, 2019\nЕвкуровс шен дарж дитина, шантаж лелийна стаг лаьцна, лотарейхь 3,4 миллион даьккхина\nЕвкуровс шен дарж дитина, шантаж лелийна стаг лаьцна, лотарейхь 3,4 миллион даьккхина.\nТовхахь санна йовха ю Европехь\nНаггахь бен ца хIутту бурко ю Европехь. Масала, Целсин барамца 40 градусе кхоччуш йовха хир ю Францехь. Хила тарлучу хьовзамашна духьалхIитта кечамбаре кхайкхина президента Макрона лоьраш а, социалан белхахой а.\nМангал-бутт 24, 2019\nНохчийн бераш дIакхачийна кеманца Соьлж-ГIала, дас неIалт аьлла Барзаевна, Нохчийчохь цIоз даьржаш ду.\nОьрсийчоьнан Iедалхошна дуьхьал акци дIаяьхьна Берлинехь нохчаша\nШен динца йолу дог-ойла бахьанехь дарж дита реза ву ша аьлла Кадыровс\nНохчийчохь ОМОН-н а, СОБР-н а хиллачу конфликтехь ши стаг вийна\nОьрсийчуьрчу ММА-латархочо къобалдина Францехь хьехархо вер\n"Сацае Путинан террор" акци хилла Берлинехь\nДай НКВД-хь хиллачара ларам бо НКВД-н тахана а\nПати дIаверзийна, гихтахо "телекхеле" озийна, Солтаевс Iедалехула стаг вер меттахIоттаде боху\nГIадужу-бутт 27, 2020\nYoexa jaerzho yu-qh i. Niyssa aella hillera ocu Prancera nohchos - cu bershan hala dahar ca gina, koertan chox humma´ dac cera. Shaesh tjeaecna dolu halqan ishtta huma dar doqqha aex du. Vai mahkax vain i cxammo din hillex, irahqhissalur bara vai nah (i kjant baq var bohucharna baha as iza). Vain zhima halq dacara cxanne doevzush a, vesh parghat daha ghertash dara vai, amma ishtta shin-qha´ stago denn duenenna ghochu aghora dovziytin vai. I zhima tentak sha cxan qonah hetash vellaqh xuna Mollo aellarg dicha i huelqh xuna, cxan huma dolush ca bezash hilla uesh xalha vain yartashkax\nГIадужу-бутт 26, 2020\nОццул аьрхачу къизаллех чекхйаьлла йо1 ,шен чоь а йоцуш ,наханна т1оьхула лела дезар ма ондда харцуонан 1аламат ду! Х1ара дуьне эккха ца эккхаш дисар цецвала х1ума а ду!!!\nГIадужу-бутт 25, 2020\nЛовзарш бен гуш дац таханлера нохчашна. Леш болу - нохчийн мотт - нохчийн lадаташ гуш дац. Вайнеха, къаьсттина вай зудаберийн европахойн/lаьрбойн духарш/кечдалар гуш дац. Вайнеха амалш хийцайелла. Хьалха гина доцу хlуманаш юкъадохуш ду. Нохчийн доьзалин структура хийцина боьвла. Боьрша стегарий зудрий дийнаташ санна лелайан хуьттин. Гергара Малхбалера а, Европера а нохчий бен хийцалуш бу аьлла хеташ дац. Ткъа вайн даймахкахь хуьлуш дерг хьахош дац. Нохчийн Нохчийчоь кхин гур юй те вайн?\n"Горько" аьлчхьана дерриг а дIанисло\nКадыров Рамзана Къоман агенталла кхоьллина, махкал а арахьа бехачу нохчашна гIоьнна. Оьший-те Европехь бехачарна Нохчийчуьра гIо?\nЦа оьшу, нохчашна гIо дан Iалашонца коьллина яц иза 88 %\nОьшу, и хаза кхаъ бу 13 %\nСуна бен-башха а дац 0 %


Адыгейн вахархочо ДАIИШ-ан могIаршка нах кхуьйлуш хилла бохург бакъдоцийла хаало Ростоврчу тIеман кхелехь\nТаджикистанера схьаваьллачу Убайдов Сайода "Исламан пачхьалкх" олучу гIеране баха нах гулбора аьлла айдина дов. Амма дац иза бакъдан тоъал тоьшаллаш: цхьаболучара харцдо шаьш хьалха талламчашка дина дареш. Боху, етташ даьхна уьш шайгара. Кхечара дагалоьцу цхьацца хиламаш, амма ца нисло уьш Убайдовх хьакхалуш а.\nСтохка бIаьста лаьцна Убайдов Сайод. Кхелехь цуьнан гергарчу стага Тоиров Хайретдина дIахьедина, шега бакъдоцург дийцийтина, иза ца дахь, шегара бизнес дIайоккхур ю, бохуш, етташ хьийзийна ша Адыгейрчу ФСБ-н белхахоша, аьлла.\nДеношкахь рогIера ладегIарш дIадаьхьина кхело – тешаш лебина. Кхел йисте кхочуш ю. Нагахь санна бехктакхаман-прецессуалан низам а лардеш иза ерзахь, Убайдов бехкезаваккха веза, адокатна Фараджева Натальина хетарехь.\n"Кавказ.Реалиица" ша динчу къамелехь Фараджевас дийцира, ша кхеле дехнера тешаш Убайдовна хьалха лебар, шега цаьрга хеттарш дайтар, амма ша и дехар дешшехь, тешаш ницкъхоша Адыгейра арабаьхна, Таджикистане дIахьовсийна, аьлла.\n"И тешаш байначу беттан 31-чохь лебан безаш бара, интеррактивехь, Душанбеца зIе а тесна. Амма иза ца дина. Ткъа левинарг вац талламо къайлаваьхьина, мила ву а ца хоуьйтуш, тоьшалле валийна стаг бен. Цо девнах хьакхалуш а доцурш дуьйцу, масала, боху, Убайдов, маж а яхйина, ламаз а деш лелара. Цундела шена иза кхиберш санна вахархо ца хетара, боху тешо. Маьждиган имам а левира хьалхо. Цо элира, маж муьлххачу а борша стагна лелон мегаш ю, ткъа ламаз дар – иза бусалба стеган шен гIуллакх ду", - дуьйцу Фараджева Натальяс.\nЙоьдучу кхеле талламчаша кхуьйлу алссам нах, амма дац цара дийриг Убайдов вевзачу нехан къамел.\nДушанбера схьа видеозIенехула левина Ростоврчу кхело Сайодан гергара стаг Тоиров. Цо дийцарехь, Адыгейрчу ФСБ-но Iазап латтийна цунна тIехь, харц тоьшаллаш дойтуш.\n"Изза таIзар латтадо цунна тIехь Душанбехь а, цо дийхира кхеле ша а, шен доьзал а кхерамах хьалхабаккхар", - боху Убайдовн адвокато.\nТаиров воцург, Таджикистанера кхин а цхьа теш ву Сайодна дуьхьал дареш дайта къастийна – Джамшед цIе йолу таджик. Талламо чIагIдарехь, иза ДАIИШ-ан могIаршка хIоттийта гIиртина Убайдов. Боху, Джамшед а, Сайод а террористех лаьцна йолчу видеошка хьоьжуш хаавелла царна уллехула тIехволуш Таировна. Ткъа яц материалашкахь я цхьа а видео а, я ю бохучех йина экспертиза а.\n"Убайдовн гергарчаьргара а яьхна телефонаш. Амма ца карийна царна чохь зуламе хIумма а. Убайдовс 2016-чу, 2017-чу шерашкахь ийзийна, боху, нах ДАIИШ-е. Ткъа бехктакхаман дов айдина юьйцучу хенал а хьалха! Цу тIе, коьрта теш ву боху стаг ца левина стохка бIаьста бен", - билгалдоккху Фараджевас.\nУбайдовна дуьхьал гIаттийначу гIуллакхца доьзна хьийзош ву Адыгейрчу ФСБ-но Краснодар махкарчу рома къоман бусалбанийн хьалханча Маеров Владимир а.\n"Убайдов лаьцча, иза дIахецар доьхуш, кехат яздира маьждиге лелачу наха. Куьйгаш яздинчу 152 стагах массех вара адыгейшлахь цIелела юкъархо, гоьбевлла спортхой. Талламча зен воьлла, муьлш бу Убайдовгахьа дехар дийраш. Кехат яздеш хьалхаваьлла лелла аьлла, билгалваьккхина Майеров. Иза хьийзо волийна. Къайлах кхеле валаво хIоразза а цхьа теш, цуьнга дуьйцуьйту, Майеровс Убайдовна адвокат лаьцна, бохуш. Талламчас бахарехь, ФСБ-н балханна новкъарло йо Маеровс а, цо лаьцна бохуш вуьйцучу адвокато а", - элира Фараджевас.\nКхин цхьа бехк а бу Убайдовна тIебаьхьина – низамехь а доцуш, Оьрсийчу мигранташ кхийлар. Оцу бехканна Убайдов ша а ву къера. Цунна низамо кхачош долу таIзар текхна ваьлла таджик ша изоляторехь кхобучу юкъанна.\nКхел рогIерчу ладегIаршка гуллур ю кху беттан 23-чу дийнахь.


Суна иза гIенах ца го, ткъа кхо-виъ марзхошна гина и гIенах... - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! ХIара хаттар дара соьга хьоьга хатта аьлла даийтана сан йишас.\n«Сан цIийнада дIаваьлла шолгIа бутт бу (Дала гечдойла цунна). Суна иза гIенах ца го, ткъа кхо-виъ марзхошна гина и гIенах, цо со лоьхуш, со хоьттуш, мичахь ю иза бохуш (АллахIо диканна дойла). Цуьнах лаьцна ала хIуммаъ дуй-те хьа?». АллахI реза хийла хьуна!\nКъинхетаме волчу АллахI Дала гечдойла хьан хIусамдена. АллахI Дала къинхетам бойла цунах а, массо бусалба нахах а. Цхьа де хьалха, цхьа де тIаьхьа, массо дала дезаш ду-кх вай. Дала шуна собар а лойла, ял а лойла.\nТIаккха, церан гIан а Дала диканна дойла. ГIенаш тидарх лаьцна суна хууш хIума дац, йа иза суна девзаш хIума а дац, хIинццалц схьа ас олуш ма-хиллара. Ткъа хьуна иза гIенах ца гар, хьан марзахошна иза гар вон хIума дац, йа хьо бехкала йоьдуш хIума а дац. ТIаккха, хьайн хIусамда Деле воьхуш ахь доIа дича, цунна гечдар доьхуш, цунах къинхетам бар доьхуш, цунна ялсамани йоьхуш, иза Iазапах хьалхавитар доьхуш; хьайн аьтту хил-хиллачух ахь цунна тIера сагIийна хIума елча («хурманан ах да́къа лой а сагIа ло»), цуьнан бер делахь цуьнга а цунна доIа дайтича, нагахь санна цуьнан дIадалаза диссина декхар хиллехь шу массо иза дIадала гIоьртича… Иштта оцу кепара шу цуьнца дика хила хьевсича цунна а пайда хир бу цунах, Делан пурбанца, шуна а ме́л хир бу цунах, Дала мукъа лахь.\n18.11.2012 = 04.01.1434


Нохчийчоь: тешнабехк, дозанаш, наркотикаш, къизаллаш...\nМатериал язйинарг Саламова Елена\nЧолхе дара Нохчийчоьнна дIадахна шо, ткъа Кадыров Рамзанна-м муххале а синтеме дацара.\nДаим дийца а, яздан а карочух ю Къилбаседа Кавказерчу мехкашлахь Нохчийчоь. Меттигерчу телеканало Iедалхоша дIабаьккхинчу когах жигара дуьйцу, наггахь дукхахйолу ситуацеш абсурде а йохуш. Даим а тIаьхьабевлла лела Iедалхой бакъонашларъярхошна; шен меркIел а цхьана мостагIий керабо Кадыров Рамзанна, ткъа цуьнан гонера нах санкцийн тептаре боху.\nКху аьхка Москварчу "Китеж" кризисан центрера нохчийн йоI Сугаипова Заира яйра. Гергарчу наха маре яхийта Iалашонца Соьлжа-гIала дIайигинера иза. ЙоIана сагатдора Москварчу бакъонашларъярхоша, цуьнан дахарна кхерам бу бохуш. Йоккха скандал елира оцу ситуацех. Дас-нанас тIехь ницкъбо шена аьлла, кризисан центре лачкъа еана, Москвахь еха Сугаипова Соьлжа-гIаларчу "Грозный" телехьожийлан эфирехь гучуелира.\nКоьрта йовлакх а тиллина, охьахаийна йоI цхьа наггахь бен йист ца хуьлура, дукха хьолахь къамел дора Нохчийчоьнан куьйгалхочун пресс-секретаро Каримов Iалвис. ТIаьхьо "Грозный" телеканалан директоро Дудаев Ахьмада хаамбира, Сугаипова шайн телевизионе балха оьцур ю ша аьлла\nЗазадоккху-беттан 18-чохь кхел кхайкхийра Соьлжа-гIаларчу "Мемориал" организацин декъан куьйгалхочунна Титиев Аюбна. Набахтехь дайн хьелашкахь яккха 4 шо хан туьйхира цунна.\nПрокуратурано ехначу хене хьаьжча, кIеда бу ала мегар дара кхелахойн сацам. Юкъарчу режимехь хан а йоккхуьйтуш, 100 эзар сом гIуда тохар тIедожийнера кхалахошна прокуроро. 2018-чу шеран Дечкен-беттан 9-чу дийнера дуьйна схьа дахделлачу цуьнан гIуллакхан жамIаш ишта дара.\nКуьршалана а, Майртупна а юккъехь сацийнера полисхоша Титиев, цуьнан машен чу марихуана чохь тIоьрмиг а кхусуш.\nШен хьокъехь бинчу сацамна ша реза вац аьлла, дIахьедира Титиевс. Боллу бакъонашларъярхошна, къаьсттина "Мемориална" тIеIаткъамбан Iалашонца дуьхьал айдина гIуллакх ду бохуш, чIагIдора цо. Кхелан хьесап девзинчул тIаьхьа кхин дIа латкъамаш ца бира сацаман хьокъехь, ткъа Титиев хенал а хьалха (УДО) маьршаваьккхира кху аьхкенан Мангал-беттан 21-чу дийнахь. Карарчу заманчохь Москварчу "Мемориалехь" болх беш ву Титиев Аюб.\n"Кавказан узел" агенталлан журналист Гериев Жалавди а маьршаваьккхира набахтера дахначу шеран Охан-беттан 30-чу дийнахь. Наркотикаш лелийна аьлла, кхеле хIоттийначу цуьнан, суьдхоша шена тоьхна 3 шо хан яккха дийзира набахтехь.\nЛаьцначохь ницкъбинера шена аьлла, дIахьединчу нохчийн актеран Дебишев Тимуран гIуллакхехь а жимма хийцамаш хилира. 2018-чу шарахь лаьцначу цунна Iазапаш лелийнера Соьлжа-гIаларчу полицехь етташ, ток а йоьттуьйтуш. Гезгамашин-баттахь шен адвокат уллохь а волуш, Ленинск кIоштан полицин декъерчу кабинетах хьажийтира иза, талламчашца цхьана. Полисхой а, ницкъаллийн структурийн хьаькамаш Арсанукаев Сайд-Ахьмад а, Сатуев Бислан а, Талламан комитетан векал Тапаев Мурад а вара тобанца.\nНохчийчоьнан дозанашкахь а дацара кхин хIуммаъ паргIат. Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъара керла доза Реестре даьккхинехь а, латтана тIехула болу къийсамаш лахлуш бацара цхьайолчу меттигашкахь.\n"Нохчийн республика" аьлла, билгало еш, Дагестанерчу Кизляран дозанехь тоьхна некъ гойтург кагйинера Мангал-беттан 10-чохь цхьана резайоцчу тобано.\nНохчийн парламентан спикер Даудов Мохьмад юкъа а эккхаш, ерзо дийзира иккхина скандал. И гIуллакх дIадижо ницкъ кхаьчна цуьнан я ца тоьъна цкъачунна ала хало ду, хIунда аьлча, 10 гектар латта бахьанехь яьлла конфликт кхеле листа кховдийначохь лаьтта.\n"100 процент тоьшалла ду, и тхан латта ду аьлла. Царна шайна а дика хаьа иза. Кхеле бевлла уьш, къийсамаш дIабоьлхуш бу, шаьш нийса доцийла хуушшехь. 7 миллиард процент хаьа царна, и территори тхан юйла", - бохуш, дIахьедора Кадыров Рамзана.\nТемирбаев а, цуьнан накъостий а\nГезгамашин-баттахь дийца даьккхира, хетарехь, Кадыровна дуьхьал хилла аьлла, Нохчийчуьра лаккхара хьаькамаш даржашкара бохийна бохуш. "Новая газетано" Iораяьккхира и информаци шаьш бинчу талламашкахь.\nМехкан куьйгалхочун дагтIера воьжнера Алханов Алугахьа хилла, ширачу командера баккхийчу хьаькамех волу Темирбаев ИбрахIим. Мобилан телефонашкахула дина къамелаш даьстича гучудаьллера, иза а, кхин а масех а Кадыров Рамзанна дуьхьал хилар.\n"Новая газетано" цIераш яьхначарлахь вара орцан министр Яхъяев Руслан а, парламентан хилла депутат Магомаев Шемал а, хьуьнан бахаман хилла министр Мулаев Дикмохьмад а, социалан блокан хилла вице-премьер Вайханов Халид а, ГИБДД-н урхалхо Денилханов Шамхан а.\nЖурналисташа бинчу талламна тIехула, (Iедалхоша бакъ дац баьхнехь а) гIаьттинчу скандала юккъехула гучуделира, Соьлжа-ГIалин мэр лаьттинчу Кадыров Исламан куьйгашна хилларг а.\n2016-чу шарахь нохчийн телеканалан эфирехь гайтира Кадыров Ислам кIайчу кисешца ший куьйг а дихкина. ДIа ладоьгIча къаьстира, ша даржехь волчу заманчохь психотропан препараташ а муьйлуш, кабинеташчухула нахана электрошокер а етташ, иза волавелла лелаш хилар. Делахь а олийла дац, цуьнан карьера юкъахъяларан коьрта бахьана и дара. Цхьахволчу Кадыров Исламан гергарчу стага 2017-чу шарахь Кадыровна кIело кечъеш хиллера, оцу тIехула вохийна Ислам бохуш, яздора зорбанаша.\nУггар а скандале а, кхета хала а дара нохчийн мухIажир, Нохчийчохь тIемашкахь оьрсашна дуьхьал хиллачу гIаттамхойн лидер лаьттина Хангошвили Зеламха Берлинехь вер. Марсхьокху-беттан 23-чохь гIалин цхьана урамехь тапча тоьхнера цунна киллеро.\nХаамийн гIирсаша яздора, оьрсийн къайлахчу сервисийн омраца вийна нохчо Хангошвили бохуш.\nОьрсийчоьнан президенте Путин Владимире а цхьана даьллера иза вер, шога критика а еш, дIахьедира цо, Хангошвили цIий Iенийна стаг вара, Москварчу метро чохь динчу лелхийтаршна а гунахь вара иза аьлла.\nДегочу озаца нохчийн журналисташа а хаьттира Кадыровга йоьдучу пресс-конференцехь Хангошвили верах. "Цхьа террорхо дIаваккхар а вайгахьа ду" аьлла дара цуьнан жоп.\nИшта-м баккхий, сийлахь хийцамаш а хилира Нохчийчохь – эххар а керла эвла гучуелира цигахь "Ахмат-юрт" аьлла. Нохчийчоьнан президент лаьттинчу Кадыров Ахьмадна гонах йолийначу пиаре ладоьгIча, баккъал а тамашен ду, цуьнан цIарах юрт хIинцца, 2019-чу шарахь бен билгал ца яккхар.\nКадыров Ахьмад дуьненчу ваьллачу ЦIонтаран (Хоси-Юрт) цIе яра хийцинарг.\nЮьртан цIе хийцале Даудов Мохьмада Инстаграме даьккхира графикан редакторца "Ахмат-юрт" аьлла, эвлана чувуллучуьра кевнийн кечдина сурт.\nЦхьаболчарна-м цо йинарг забар ю аьлла хийтира, делахь а, хууш ма-хиллара, Даудов Мохьмад забарш ечех вац.\nВуьшта аьлча, сингаттаме а, ладегIаме а дара нохчашна дахна шо. Делахь а, самукъане хIуманаш а нислора, масала, блогеро Абдурахманов Тумсос хьовсархошна шен цициг довзийтира


Керлачу чIуран нийсархой бу Навальныйн агIончаш\nОьрсийчоь -- Навальныйн агIончаш, керлачу чIуран нийсархой бу Москох митингехь дакъалоцуш, 9Гезг2013.\nНавальный Алексейс Москох мэран харжамашкахь дакъалацаро а, дагахь доцучу кепара алсам цо кхаьжнаш гулдаро а меттах яьккхина Оьрсийчура политика. Ткъа муьлуш бу цунна харжамийн кампани дIаяхьа гIо дина болу кегийра нах? ХIу дара уьш политикехь дакъалаца арабаьхнарг?\nШагал Алексей 27 долу къона возуш воцу журналист ву. Цхьана дийнахь Навальный Алексейс шен блогехь яздинарг дешча аравелира иза политикехь дакъалаца. Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думан харжамашкахь харцонаш лелорна дуьхьал хиллачу митингехь дакъалецира цо 2011-чу шарахь.\nЦу хенахь дуьйна оппозицин жигара агIонча ву иза. Кху аьхка Москох мэран харжамашкахь дакъалоцуш волчу Навальный Алексейн, кхи болу а эзарнаш кегийрахой санна, шен лаамехь волу гIоьнча хилира иза.\nГезгмашин-беттан 8-чу дийнахь харжамийн каппаш дIакъевлинчул тIаьхьа Навальный Алексейс хила мегачул а дукха кхаьжнаш глудина хилар гучудаьлча, дог реза хилла вара Шагал.\nШагал Алексей: «Тхо цхьаьнакхета деза. ХIара историн маьIарг ю. Оха цхьаъ дан деза. Ца дахь юха а застой хир ю. Тоьар ю тхуна хилла йолу застой».\nШагал а, кхин болу а Навальныйна тIаьхьахIиттина болу кегийра нах кхиина Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа. Уьш хIинца мелла а алсам политикана тIегIерташ бу. Навальныйс йолийна йолу харжамийн кампани аьтто болуш хийтира царна шайна политикехь хетарг чекхдаккха.\nЛипман Маша Москох Карнеги центран политикан аналист ю. Цунна хетарехь Навальныйн аьтто баьлла дуккха а шерашкахь тийна лаьттина йолу могIарарчу бахархойн жигараллан онда тулгIе лаца.\nЛипман Маша: «Дукха къорге а ца кхийдаш аьлча, и нах сурсат ду постиндустриализацин экномикан. Цара беш болу болх кхоллараллан чулацам болуш бу. Цара шайн Iалашонаш кхочуш еш а, шайн лааме кхийдаш а беш бу иза.\nЦара кхоччуш дитина даиман а хилла долу «тхоьх хIумма а дозуш дац, «оха хIун хуьйцур ду» хьо Iедалшна дуьхьал тийсавелча а бохуш, пачхьалкхана тIе болх а биллина, юьстах сецар. Уьш шайна тIе болх а биллина бехаш бу».\nПутин Кремлехь хье валаро а, Оьрсийчохь жигара интернет кхиаро а, 2008-чу а, 2012-чу а шерашкахь Медведев Дмитрий президент волуш мелла а либералан къамел дийцаро а кхиийра цу тайпа юкъараллан жигархой. Амма уьш бац Iедалан даржахошна юкъахь.\n2011-чу шарахь ГIуран-баттахь дуьйна дуьхьалонан акцеш юьйлаелча, Навальный хилира цу ресурсах пайда эца аьтто болу политикан фигура.\nНавальныйн харжаман кампани дIахьош Шагала дакъалецира цхьацца агитацин материалаш кечъеш. Навальныйна реза ву иза.\nШагал Алексей: «Харжамийн кампани дIайоьдуш вай хьехо турпалхо, Навальный Алексей кхиира. Цкъа хьалха гуш дара иза шен хатI лохуш хилар. Цундела цхьацца долу хIуманаш дIоггара бIобулуш дацара цуьнан. Амма харжамийн кампани дIайоьрзуш муьлхха а хаттарна жоп далалуш вара иза.\nГуш дара цо ша дахчийна хилар а, цуьнах керлачу тIегIантIера политик хилла хилар а. Ткъа хIинца, суна хетарехь, иза федералан маьIна долу политик ву ала мегар ду».\nОфициалан болчу хаамашца, мэран даржехь волчу Собянин Сергйн, 51, 3 процент кхаьжнаш а гулдина, аьтто баьлла харжамийн шолгIачу муьрах хьалхавала. ШолагIчу меттехь ву 27,24 процент кхаьжаш гулдина волу оппозцин лидер Навальный Алексей.\nАмма Навальный реза вац харжамийн жамIашна. Цуьнца доьзна цо д1ахьочу акцекахь дакъалоцуш бу Шагал Алексей а, и санна болу а кегийрахой, Навальныйн агIончаш.\nРогIера Москохан мэр Собянин Сергей хир ву


«Вайна́х» — Соьлжа-ГӀалахь хӀора баттах арадолу нохчийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал. Арахоьцуш ду 1991 шо дуьйна. Цуьна хьалхара цӀе яра «Литературая Чечено-Ингушетия». Журналан хьалхара редактор вара поэт Алвади Шайхиев. Цул тӀаьхьа журналан редактораш бара Бердукаев, Хамзат Саракаев, Рамзан Байсултанов. 2002 шарахь журналан шен хӀинцлера цӀе тиллира. 2004 шо дуьна коьрта редактор ву яздархо а, поэт а Муса Ахмадов.\nЖурналас юца таханлера нохчийн литературехь йоду процессаш, гӀо до нохчийн гӀиллакхаш а, истори а, культура а, мотт Ӏалаш беш. Зорба туху нохчийн яздархойн произведениш, нохчийн я оьрсийн маттахь ераш а, оьрсийн матта яхнарш а. Арахоьцуш ю гӀарбевла нохчийн яздархойн произведениш: Шайхи Арсанукаевн, Хамзат Саракаевн, Муса Бексултановн, иштта кхибераш а. Иштта нохчийн литературин классикийн а: Саид Бадуевн, Магомет Мамакаевн, Абузар Айдамировн. Зорба туху республикехь бевзаш болу литературоведашийн а, критикийн а статьяш а, рецензиш а.\nДоттагӀий аьзнаш цӀе йолу рубрикас йовзита Российн кхоьчу регионашара, кхочу пачхьалкхашара яздархойн а, поэтийн а кхолларалца. Яш ю цхьанакхетараш яздархойн а, культурин белхалойн ешархошца а, литеран проблемашехь лаьцна «горга столаш» а. Редколлегин декъашхой дакъа лоцу форумашкахь а, конференцишкахь а, цхьанакхетарашкахь а.\n2003 шарахь «Вайнах» журналан редакцис кхоьллира Нохчичоьхь тӀом хиллачул тӀехь хьалхара совгӀат. И совгӀат тӀаьхо делира Абузар Айдамировн, Шайхи Арсанукаевн, Хамзат Саракаевн, Муса Бексултановн, Саид Гацаевн. Оцу совгӀата Ӏалашо яра нохчийн маттахь язъяш болу похӀме яздархойн а, нохчийн маттан а, фольклоран а, талламхойн а гӀо дар а.\n2007 шарахь Москвахь хилла йолу «Пресса-2007» цӀе йолу гайта хӀотторехь «Вайнах» журналас яккхира Гран-при «Хьалхара халкъан проекташ Прессин куьзганехь» конкурсехь масса агӀор говзаллин хьалхара халкъан проекташ кхочуш яр довзийтар.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вайнах_(журнал)&oldid=6107390»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 5 июль 07:17\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 5 июль, 07:17.


Кусаев Iадизан 80 шо кхачарна\nОбновлено 13.07.2018 05:21 Автор: Administrator 13.07.2018 05:20\n«Со винчу халкъана хьанала ваьцна...»\nКхузткъа шо ду Кусаев Iадиз нохчийн литературехь, журналистикехь йоккхачу эвсараллица болх беш волу. Цо язйина нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь ткъех сов поэзин, прозин, публицистикин, литературоведенин книгаш.Газетийн, журналийн агIонаш тIехь, радиохь, телевиденехь арайийлина цуьнанмасех бIе кегийчу жанрашкахь йолу произведенеш: очеркаш, эссеш, дийцарш,статьяш. Нохчийн литературехь, журналистикехь хIинца а кхиамца къахьоьгушву яздархо.\nКусаев Iадиз вина 1938 шеран 3 январехь Сесанан районерчу (хIинца Нажин-Юьртан кIоштана чуйогIучу) ширчу нохчийн юьртахь Шоьнахь. Iадизанда КIусин Жабраил Шоьнарчу юьхьанцарчу школехь директор хилла. 1944шарахь нохчийн къам махках даьккхича, КусаевгIеран доьзал Ошски областанЛяйлякски районерчу Исфана юьртахь Iийна. Хийрачу махкахь къаьсттинаюьхьанца халонаш лайна адамо.\n«Цамгарш хилла, мацалла лайна. Iожалла ца кхачарна дийна висира со,сан жимах волу ши ваша кхелхича, – дуьйцу Кусаев Iадиза. – Исфанахь доккхаберийн цIа дара. Цигарчу сайн хенарчу берашца доттагIалла тасаделира сан.Цаьрца цхьаьна хIора дийнахь делкъехь юург кечъечу кухнин кора кIел гуллоратхо. Кухни чуьра аракхийсина картолийн чкъоьргаш схьа лехьош, уьш, яттайоттий, юура оха, ткъа дIаьхкаш кегъеш, царна чуьра тIум цудйора. БIаьстенцамай баттахь ношдала дуьйладелла Iежаш дуура, цул тIаьхьа, чуонаш лозуш,бала хьоьггушехь. Гурахь ялтийн арахь дисина кенаш лехьо дигча, лехьошшехь,къайлаха кераюккъехь хьакхадой, буьртигаш дуура. Иштта хене довлура тхобераллин хенахь хийрачу махкахь…»\nОцу хьелашкахь I947 шарахь гIиргIизойн сийлахьчу акына СатылгановТоктогула цIарах йолчу школе деша вахна Iадиз. Иза чекхъяьккхича, I957шарахь цIа а веъна, Соьлжа-ГIаларчу Статистически техникуме деша вахна.ЦIечу дипломца чекхъяьккхина техникум. I959 шарахь эскаре гIуллакхданкхайкхина Iадизе. Цигара деша хьажийна Томбовски областан КирсановгIаларчу ТIеман авиационно-технически училище. Иза кхиамца чекхъяьккхинаI962 шарахь. Эскарера цIавеъча, масех шарахь Соьлжа-гIаларчу авиапортехькеманийн, вертолетийн техник волуш болх бина. Шен балхаца доьзна кест-кестакхечу гIаланашка, республикашка лела дезна Кусаев Iадиза. Жимчохь дуьйна аяздаран корматаллина тIегIерташ хилла волу Кусаев Iадиз 1963 шарахь деша воьдуРостовски университетан журналистикин отделени. Заочно доьшуш, I969 шарахьчекхъяьккхина университет. Университетехь дешна а валале, I966 шарахь КусаевIадиз республикерчу радион редакторан балха дIаоьцу. Дукха хан ялале лакхарчуредакторан дарже а воккху. Кхаа-деа шарахь радиохь болх бинчул тIаьхьа «Ленинаннекъ» газетан культурин декъан доладархо хIоттаво. I972 шарахь Кусаев IадиздIавуьгу телевиденехулий, радиовещанихулий йолчу Нохч-ГIалгIайн АССР-нпачхьалкхан комитетан Соьлжа-ГIаларчу телевиденин исбаьхьаллин программиндекъан доладархочун балха. Цул тIаьхьа циггахь коьртачу редакторан даржехьболх бина. 1995-1997 шерашкахь Кусаев Iадиз «Вайнах» телерадиокомпанехьрадион директор лаьттина. КхидIа а республикин телерадиокомпанехь коьртаредактор, тIаккха председателан заместитель волуш, тайп-тайпанан кхечударжашкахь а белхаш бина. Телерадиокомпанехь къахьегарца цхьаьна Нохчийнпачхьалкхан университетан журналистикин факультетехь доцентан болх а бина.Кусаев Iадизан дерриг дахар журналистикица доьзна хилла.\nКусаев Iадиза шен дуьххьарлера стих язйина I954 шарахь, 8-чу классехь доьшуш волуш. Пушкинан, Лермонтовн, Некрасовн стихаш дукхаезарна, церантIеIаткъамца яздан волавелла ша, олу цо. Дуьххьара зорбанехь стихотворени араяьлла I958 шеран I8 июнехь «Комсомольское племя» газет тIехь. «В большуюжизнь» цIе йолу и стихотворени юккъера школа чекхъяьккхинчу кегийрхошналерина яра. Нохчийн маттахь язйина дуьххьарлера стихотворени зорбатоьхна«ДоттагIалла» цIе йолчу альманахан 2-чу номерехь I958 шарахь, хIетахь цуьнан редактор хиллачу сийлахь-воккхачу нохчийн пэта Мамакаев Мохьмада къобал ярца. Иза граждански тIеман хенахь Соьлжа-ГIалахь бIедийнахь лаьттинчутIамах, «Урам» цIе йолу стихотворени яра. Оцу муьрехь шена вевзира ОшаевХалид, Мамакаев Мохьмад, цара гIо дира шена поэтически новкъа вала, церангIоьнца евлира шен произведенеш дуьххьара зорбане, гуттар а поэзехь шен тергойина цара, олу Кусаев Iадиза. Оьрсийн поэташца Е. Долматовскийца, Е. Евтушенкоца, Р. Казаковаца уьйраш хилла къоначу поэтан, цаьргара а дикка гIо хиллацунна. Юьхьанца поэтан произведенеш арайийлина нох«Литературная газета», «Литературная Россия» газетийн а агIонаш тIехь. Нохчийа, оьрсийн а меттанашкахь язйо цо шен поэзин а, прозин а произведенеш.\nПоэтан шен дуьххьарлера книга араяьлла Соьлжа-ГIалахь I968 шарахь.«Амал» цIе йолчу оцу поэтически гуларна юкъаяхнера хIетахь автора язйинчехтоьлашха йолу произведенеш. Поэтан хIетахьлера ойланаш, синхаамаш, цуьнаншен даймахкаца йолу йовха юкъаметтигаш хаало стихашкахь. И книга араяьлча гIалгIайн поэта Гагиев Гирихана шен «Счастье поэта» («Поэтан ирс») цIейолчу статья тIехь яздина: «Цхьана хенахь, гена ца яьллачу селханехь, шеконедуьллуш дара, нохчийн а, гIалгIайн а меттанашкахь дика стихаш язлур ю, хазарифма карор ю, бохург. Амма шен стихашца иза харц ца до, дика стихаш язлургхиларрий, юьззина рифма луучунна, лоьхучунна карор хиларрий чIагIдо КусаевIадиза. Оцу декъехь цо нохчийн маттахь язйина стихаш говзаллин барам хилладIахIитта хьакъ ю. Боккъалла а, къениг мотт бац, къениг шен мотт цахуург ву.«Амал» гуларера стихаш ешча, массо а кхетар ву со бакъ хиларх».\nКусаев Iадизан поэзин а, прозин а алссам книгаш арайийлина Соьлжа-ГIалахь, Москвахь, Нальчикехь, Элистахь, кхечахьа а. Царах ю: «Некъаш» (I972),«Цхьаалла» (I982), «Ламанан леча» (I985), «БIаьстенан мохк» (I987), «Амал»(2008), «Кхоллам» (20II), «Къинхетам» (20I2), «Хазахетар. Берийн байташ.»(20I7). Оьрсийн маттахь «Ца хилча ца торуш дерг» (I975), «Нохчийчоьнаняздархой. Хьалхара книга». (2005), «Нохчийчоь: адамаш а, шерш а» (I007),«Къамел а до, ган а гойту Соьлжа-ГIалас. Нохчийн радион а, телевиденин аистори» (2008), «Нохчийчоьнан яздархой. ШолгIа книга» (2009), «Нохчийчоьнаняздархой. КхоалгIа книга» (20I0), «Сан некъ. Стихаш, поэмаш, гочдарш» (20I0),«Хаьржинарш. Стихаш, поэмаш, гочдарш» (20I2), «Соьлжа-ГIала: историнагIонаш» (20I2), «Нохчийн радио а, телевидении а: кхиаран а, гIеметта хIоттараншераш» (20I3), «Исторехь лар. Шоьна-юрт» (20I6), «Хаьржинарш. Стихаш,поэмаш, повесташ, дийцарш,» (20I7). Алма-атахь I990 шарахь арахецначу«Оралу» («Возрождение») цIе йолчу нохчийн яздархойн произведенийн книгитIехь а яра цуьнан стихаш.\nКусаев Iадизан поэтически кхоллараллехь коьртаниг шен заманхочун лехамаш, цуьнан деган ойланаш гайтар ду. Оьздангалла ларъяр, халкъана, махкана пайдехьа хилар, хьаналчу къинхьегамца вахар чIагIдо поэта. Къинхьегаманстаг ву поэтан коьртачу тидамехь: «Аьчкапхьар», «Монтер», «Белхан хьацар»,«Къинхьегаман стаг», «Балха вогIуш». «Кеманхо», «Кеманхойн илли», «Соьцанах бу», дуккха а кхийолчарна тIехь а автора вазво белхан стаг.\nДаймохк, ненан мотт, даймехкан Iалам, адамалла, доттагIалла, безам – и адаман дахаран уггаре еза мехаллаш ю Кусаев Iадизан поэзехь а, прозехь а кхайкхораш. Беркате лаамаш бу поэтан лирически турпалхочун:\nЛууш ву со кхача гIо оьшуш долчу,\nНийсархой боьхначу, хIиттинчу холча,\nКуьг цаьрга кховдийна, лацийта тешаш.\nСо Iама лууш ву\nАдамашна, Даймахкана эшначохь доьналла, къонахалла, майралла гойтуш,Iожалла тIеэца а кийча бу цуьнан лирикин турпалхой. Иштта бу «Ламанан леча»цIе йолчу драматически поэмин турпалхой а. I972-I977 шерашкахь язйинчуоцу поэмин чулацам автора 2007 шарахь мелла а хийца а хуьйцуш, дуккха ашорбинера, I930 шерашкахь Нохчийчохь Iедалан харцонашна дуьхьал хиллачугIаттамах дерг юкъа а дохуьйтуш. Поэмин юкъа керла турпалхой – имам Моца а,кхиберш а балош, автора шуьйра гайтина оцу хенахьлера исторически хиламаш.\nКусаев Iадиза язйина кхи масех поэма а: «Къоначийн илли», «Революцинсуй», «ТIеман некъашца», «Туьйранан махкахь», «Бештаун некъашца», кхиерша. Поэто тIаьххьара язйинчарах ю «Деле дехар» цIе йолу поэма. ХХ бIешо чекхдолуш Нохчийчу беанчу тIамо цхьа а бехк боцу адам холчухIоттор гойту поэмитIехь. Пхеа коьртах лаьтташ ю поэма. Царах дукхахдерш бархIмогIанан строфашца яздина а долуш, доIанан кепехь бу поэмин чулацам. Поэта Деле доьху:\nЙо, Дела, ларбехьа\nСан кхерч, сан доьзал,\nСан нохчийн къам,\nЦа йойтуш доьза,\nХIор а адам!\nОцу дехарца ду поэмин коьрта маьIна.\nНохчийчохь лаьттинчу тIамах алссам яздина Кусаев Iадиза. Литературникритика Бурчаев Хьалима яздо: «ТIеман суьрташ» цIе йолуш стихотворенийндийнна цикл ю Кусаев Iадизан. И суьрташ цхьаъ вукхул ирча, бохаме ду:Iожалла санна, Iаьржа тIемаш долчу кеманан летчик, ша бакъхиларх тешна волу;гIаланех, яртех, гIишлойх, адамех хьерча Iаьржа цIе; йолчу тIе а юкъаелла Iаьржабуьйсанаш – Iожалло шена пхьор, дукхахьолахь, буса ма гулдо; хIинццалц сирладаьхкина денош Iарждеш, тIегIерта герзаш. Серло яйна, Iаржъелла адамийняххьаш, бохамаш, халонаш, Iожалла шайна гуш. Дерриг дуьне Iаьржачубасаршкахь го Нохчийчоьнан бахархошна, чалтачаш-м, шайгара Iожаллин герзтIе а дассадой, паргIатбовлу шайн сирлачу, йовхачу хIусамашкахь, цхьанхьашаьш тезеташ хIитторан ойла а ца еш. ХIокху тIаьххьарчу шерашкахь тIемантема коьртаниг ю Кусаев Iадизан кхоллараллехь. И иштта ца хуьлийла а дац,хIунда аьлча, тIехкъизаллица, тIехъхарцонца тIамо халкъана бина ницкъIеткъар бу цуьнан теш хиллачу вайх хIоранна а, ваьш дуьненахь мел деха. ТкъаКусаевн исбаьхьаллин дашо юха а, юха а тешам ло цкъа мацца а Бакъ тулурхиларх, декъаза нохчийн халкъана юха а маьрша, сирла малх лепар хиларх а. Цудерригенан а битамаш го поэтана нохчийн къинхьегам безаш, халонашна бIо цакъажош, машар безаш хиларехь».\nКусаев Iадиза поэзи жанрашца шуьйра ю: лирически стихаш, сюжет йолу стихотворенеш, стихийн циклаш, поэмаш, сонеташ, сонетийн кочарш. Къаьсттанаала деза чолхе, йоккха, шен лехамаш, бехкамаш болуш, язъян Iаламат хала произведени ю сонет. Нохчийн яздархоша хIинццалц схьа зорбатоьхнарш I3 сонетийнкочар бен дац. Царах ялх Кусаев Iадиза яздина: «Иэс» (20I0), «Нохчийн лаьмнаш» (20I0), «Нохчийн къам» (20II), «Безам» (20II), «Къа» (20II), «Дайн латта» (20II).\nКусаев Iадиз прозехь яздеш а ву. Цхьатерра кхиамаш хуьлу цуьнан поэзехьа, прозехь а. Яздархочун проза коьрта долчунна публицистика ю. Ялх книгаязйина автора прозехь. Уьш оьрсийн маттахь ю. Нохчийн яздархойх кхо книгаарахецна цо: «Писатели Чечни». Биографические очерки. Книга первая (2005);«Писатели Чечни». Биографические очерки. Книга вторая (2009); «ПисателиЧечни». Биографические очерки. Книга третья (20I0). Дукха хенахь къахьоьгушязбина мехала болх бу и. Цу тIехь автора I46 яздархочун дахар а, кхолларалла айийцина. ШолгIачуй, кхоалгIачуй книгаш тIехь хIор поэтан 2-3 стихотворени аялийна, прозаикийн произведенеш тIера дакъош а далийна. Яздархочо и мехалакхо книга цхьаьна а тоьхна, цхьана томехь юхаарахецна 20II шарахь.\nКусаев Iадизан «Чечня: годы и люди» цIе йолу книга араяьлла 2007 шарахь.Цунах лаьцна Бурчаев Хьалима яздо: «Ша иттаннаш шерашкахь гулйинчу шенархиван буха тIехь кхоьллина автора и книга. Iадиза цунна язйинчу дешхьалхено гойту иза шен халкъан а, Даймехкан а воккха патриот хилар. Цунна хаддазакъахьега лаьа церан дуьхьа, и лаам цо кхочуш а бо гуттар а болчу шен лехамашца, талламашца.\nНохчийн халкъан турпалхошна лерина ду вай юьйцучу книжкин цхьа дакъа.Арсанова ПетIамат, Шерипов Асланбек, Нурадилов Ханпаша, Висаитов Мовлид, Магомед-Мирзоев Хаважи, Идрисов Абухьаьжа, Бейбулатов Ирбайхан,Ахматханов Зиявдди – уьш вайн халкъан бIаьхаллин турпалхой бу, шайх халкъан дозалла ала а догIуш, нохчийн яхь а, юьхь а ларйина болу. Ткъа Насуханова Ляля, Баталова Кужу, Ампукаев Нажа, Мурдаев Махьмуд, Езиев Якъуб,кхиберш а къинхьегаман турпалхой бу, нохчийн халкъан къинхьегам безаранагIонаш дерриге а дуьненна йовзийтина, дIагайтина болу.\nНохчийчоь цкъа а ца хилла шен похIманчийн къоьлла йолуш. Ерриг Россехьхилла ца Iаш, дуьненна а евзаш цIераш ю нохчийн суртдиллархойн, хелхарчийн, илланчийн: Захаров Петр, Эсамбаев Махьмуд, Сулейманов Баудди, Дагаев Валид, Магомедов Султан, ДимаевгIар: Iумар, Iела, СаьIид, композитор Шахбулатов Iаднан,художникаш: Идрисов Дадан, Исаев ХIарон, кхиберш а бовзуьйту Кусаев Iадиза.\n«Нохчийчоь: шераш а, адамаш а» цIе йолу книжка шен мехкан адамех долчудозаллех, кураллех юьззина ю. Цуьнан автора шена хьалхахIоттийна Iалашо аяра изза: нохчийн тоьлла долу адамаш дерриге а дуьненна дIакхайкхо, кхузахь(вайн лаьттахь) дехаш дерш а, хIокху доккхачу дуьнен тIехь дехаш долу дерригеа халкъаш санна, шайн сийлаллаш а, лакхенаш а, кураллаш а, дозаллаш а долушадамаш хилар юха а дIаалар. ХIуъа а тIехIоттарх, ца доьхна вайн къам. Ерриге Нохчийчоьнах, Соьлжа-ГIалин сурт гайтарца боху Кусаев Iадиза: «Соьлжа-ГIала ахйохийра хьалхара тIом болуш, ерриге бохург санна херцаршка ерзийнашолгIачу компанин къизачу тIемашкахь. Амма ца къарйира шен сица, халкъэшалур цахиларан билгало санна, юхаденлуш ю и, бохамашкара, тохаршкара,овкъаршлара гIотту Феникс-олхазар санна. Кхечу кепара хуьлийла а дац, хIундааьлча Соьлжа-ГIала – иза нохчийн къоман, Нохчийчоьнан истори йолу дела».\nНохч-ГIалгIайн телерадиокомпанехь ша болх бечу хенахь гулйинчу материалаш тIехь язйина Кусаев Iадиза 2008 шарахь зорбатоьхна «Говорит и показываетГрозный» цIе йолу книга. Иза, ма-дарра аьлча, талламан болх бу. Дуккха а материал луьттуш, лерина язйина нохчийн радион, телевиденин истории ю.\nКусаев Iадизан кхоллараллин мехала агIо ю цо дина гочдарш. Поэтан нохчийн матте яьхна А.С. Пушкинан ткъа стихотворени, Лермонтовн берхIиттастихотворени, Есенинан ткъе цхьайтта стихотворени, Грибоедовн йиъ произведени. Цо оьрсийн матте гочйина нохчийн ткъе кхойтта поэтан стихаш.\nБилгалдаккха деза, поэтан стихаш тIехь композиторша цхьа бIе сов эшарш, кантаташ, ораторийш яьхна хилар.\nКусаев Iадизан кхоллараллин лаккхара маххадийна. Цунна елла сийлаллинцIерш: «Нохчийн Республикин культурин хьакъволу белхахо», «НохчийнРеспубликин хьакъволу журналист», «Соьлжа-ГIалин сийлахь гражданин»,«Нохчийн Республикин халкъан яздархо» (А.З.)\nДина пачхьалкхан совгIаташ: «Нохчийн Республикина гIуллакхаш дарна» мидал а, «Къинхьегамехь билгалваларна» сийлахь знак а.\nПоэзехь, прозехь, публицистикехь кхидIа а кхиамца болх беш ву яздархо.


яьккхира - Synonyms of яьккхира | Antonyms of яьккхира | Definition of яьккхира | Example of яьккхира | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for яьккхира\nTop 30 analogous words or synonyms for яьккхира\nНохчийчоьнан истори 1708 ш. нохчаша, ногӀаша, гӀумкхаша, оьрсийн бевддалела гӀазакхаша башкир Мурат коьртехь а волуш айабелла, тӀелетта яьккхира Теркан гӀап. Российн эскарш айадалар охьатаӀийра, човйина Мурат йийсар вина вийра.\nСайтиев, Бувайсар Хамидович 2000 шарахь лазавар бахьнех Сиднейхь хиллачу Олимпиадехь ийшира Бувайсар. 2004 шарахь Афинашках хилчу Олимпиадехь чемпион хилира иза. 2008 шарахь Пекинехь хилчу Олимпиадехь кхозлагӀа олимпийски медаль яьккхира цо.\nХӀаджар Цхьажимма хан яьлча, ХӀаджарера яа хӀума дӀаяьллера. Иза хила дӀасауьдуьра «Сафа а, Марват а» — олучу шинна ломана тӀе. Оцу меттехь ИсмаьӀилан когашкахь хьаладолуш цхьа хи дара, оцу хин цӀе «Замзам» — ю. Цигахь цхьа хан яьккхира цушимма.\nМасхадов, Аслан Алиевич В 1957 шарахь (кхечу хаамашца — 1959 шарахь) вайнахан Сибреха цӀа бахка бакъо елчул тӀехьа Аслан шен хӀусамца Зебир-Юрта цӀа веъра. 1966 шарахь ВЛКСМ юкъа хӀоьттира. 1968 шарахь Лаха-Неврехь 10 класс чекх яьккхира.\nЦийн Халкъан Республика Ций хьалхара меттигехь ю электроэнергии йоккхуш а, йойуш а. 2012 шарахь ЦХР яьккхира 4985 млрд кВт⋅с электроэнерги, иза дуьненахь йоккхучуш 22 % ю. Дуьненахь яккхийчарех ГЭС-аш ю, иштта йоккха программа а ю АЭС-аш ян. 2000—2010 шерашкахь гидро а, атоман а, механ а энергетика лелор айаделла 2,2 % тӀиера 3,7 % кхаччалц.\nМухьаммад Иштта ирсе вахар а дукха деха ца хилира Мухьаммадан. Шина шарал тӀех ца делира иза. Цомгаш хилира деда. Ша вала гергавахча, Мухьаммад схьакхайкхийтина, шен ницкъ ма-бу ловза гӀоьртира иза цуьнца. Амма, лазар чӀагӀделлера, куьг дегадора, ловза ницъ ца тоьара. ТӀаккха бӀаьргех хиш хьаьвдира дедена. Мухьаммад мара а воьллина, велха а воьлхуш, оба яьккхира цо цунна.\nМедицина Медицина кхиорехь йоккха гӀулч яьккхира Юхакхиаран муьрехь (XV—XVIII бӀешераш). Швейцарийн лор Парацельс вистхилира зеделлачун а, хаарш а тӀехь кхоьллина йолу медицинан пропаганда еш, лоьрийн практикин юкъдаялийра тайп-тайпана химин гӀирсаш а, минералан хиш а. А. Везалийс яздира адаман дегӀан а хӀоттамах а, функцех а лаьцна. Ингалсан лоьро У. Гарвейс кхоьллина цӀийлеларан Ӏилма.\nЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам ЦӀен жӀар 1906 шарахь дуьйна ю иштта чӀагӀйина «Johnson & Johnson» фирман йохк-эцаран марка, ша эмблема лело йолийра фирмано 1887 шарахь. 1905 шарахь АЦШ Конгрессо цӀен жӀаран символ лело бакъо дӀаяьккхира муьлххачу кхолламна, ЦӀен ЖӀара йоцучунна. J&J шен эмблема хьалха чӀагӀъяр бахьна долуш, иза декъара яьккхира.


"ВорхIе а дас бийцина мотт леш бу бохийца..."\nКъаноша а лору ненан маттах пайдаэцар вуно лахарчу тIегIанахь.\nЯздархоша, хьехархоша, жимма а ненан маттах бозабеллачу Iилманчаша даре дан эшна а доцуш, шо-шаре мел долу а нохчийн маттера хьал толуш дац. Мелхо а, царна моттарехь, цунах пайдаэцар хан мел йолу а лахлуш, юкъаралла цунах херьялар, сихлуш, йоргIачу боларе дирзина.\nДаггара бала а кхочуш, къоман меттан кхане бIаьрла хиларе хьаьгна болчара дикачу дегайовхонца, беркате хийцам хиларе сатийсарца тIеоьцу цуьнан хьокъехь Iедалдайша деш долу муьлхха а къамел.\nЯздархой, хьехархой, кхиболу кхоллараллин нах стенна буьйцу, цкъа а Iилманца г1уллакх хилла а боцу, кхузткъе иттара бевллачу баккхийчарна а го нохчийн маттехь яллош йолу гIело, иза бийцар тIаьхь-тIаьхьа лахлахь бен марсадолуш цахилар.\nНенан маттера лазаме хьал дика кхеточех цхьаъ ву 71 шо долу вахархо Абзотов Хизар. Маршо Радиоца хиллачу къамелехь, иштта далхийра цо: "Къам дехийла лаахь, цхьангге а хетта а ца хоьттуш, Iедало гIо дан деза нохчийн маттана. 50 шо даьлча а,100 шо даьлча а къам хуьлийла лаахь, Iедалдайша муьлхха низам тIеэцна а халкъ ненан маттана тIедоьрзу некъ лаха беза. Тахана, ур-аттал ярташкахь а дукха бу шайн берашка а, берийн берашка а оьрсийн мотт буьйцурш. Нохчашлахь маца хилла и саннарг?\nЦхьа метар охьахецна маж а йолуш, тхан урамехь а ву ишта цхьаъ, берашна гIазкхийн мотт цахаарна кхоьруш… Нохчаллехь дохо гIерташ вуй, хьенех, хьо и бераш ас аьллера аьлла, хIинца и суна резавоцуш ву. ТIе а ца вогIу, чу а ца вогIу. Къам къам а хилла дуьсийла лаахь орцане мохь беттачохь ду гIуллакх, да-м".\nЦхьаболчара Iаьрбийн мотт-йоза Iамийна Iилма Iаморхьама, ткъа кхечара Iамийна хьалхе езаш, лакхе езаш аьлла хета кхечу вахархочунна Гизуев Хьусайна.\n"Оцу наха оьрсийн дешнаш юкъакхуьссуш а, лартIахь шайн мотт ца буьйцуш а, вайнехан мотт а, гIиллакх-Iадаташ а, бусалба дин а талхийна. Кхин дIа талхош а схьабогIуш а бу", - бохуш, резавацарца дийцира цо.\nКъомах къам дечу маттах,иза нажжаз бан, лахбан Iалашо хIоттийча санна, цунна пебеттар, совьяьлла, кхоьссина йитинчу хIуманах тера, ненан маттах шуьйра пайдацаэцар бакълена а дазделлачех, лазаме дуьйлучех ю Теркйист кIоштан Ломаз юьртара 82 шо долу яхархо Магомадова Iайшат а.\n"Миччахьа а ахь дIа ладоьгIча, вовшшака, зударий белахь а, бераш делахь а, буьйцург гIазкхий мотт бу-кх, - халахетарца дуьйцура Iайшата. - Оццул сийдоцчу боккхуш бу-кх шайн мотт. Хьажахь, дIо-о кхечу махка хьо вахча, шайн мотт хууш ца хилча, балха дIа а ца оьцу бохийца! И дац доккха хIума! Леш бу боху мотт, бовш бу боху мотт, ворхIе а дас а бийцина болу".\nНохчийн къам дохийна махках даккхале хьалха оьрсийн маттах кхеташ наггахь бен вацара, гIазкхи маттахь дош аьлча а тамаше хеташ, дуьйцу кхи дIа а Магомадова Iайшата: "ХIинца «чIарранехь» шайн мотт ца бийца а гIазкхийнаг буьйцу, царна хьалха диканаш хила гIерташ санна. Хьалха шайн доьзална ненан мотт Iамабехьа, тIаккха бийцахьа кхин мотт. Делдахь ца хаьа суна-м. Шаьш сийдоцчу доккхуш ду-кх шайн хIума а", - ишта чекхдаьккхира ненан маттах шена хетарг Магомадова Iайшата.\nНохчийн мотт хьокъехь къамел мел диначу бахархошна санна, цунна беш болу харц тIеIаткъам халонга буьйлуш болчеран могIарш дуькъа ду. Цара даггара сатуьйсу ненан матте гIоьналлин куьг кховдош, цуьнгара хьал хийца Iедалхоша пачхьалкхан тIегIанахь ладаме гIулч яккхаре.\nБакъдерг аьлча, ненан меттан таханенан а, кханенан а, кхолламан а цуьрриг бала цакхочурш а бац хIумма а кIезиг.\nКорта ларбича тоьаш делахь...\nЗамане хьаьжжина бу нохчийн мотт\nНохчийчохь коьрта ши мотт хилар дагадаийтина Кадыровс


Инфоурок › Другое › Презентации › Презентация к открытому уроку "Т1етуху предложени" по чеченскому языку\nНОХЧИЙН ДЕШАРАН БЕЛХАХОЙН КОРМАТАЛЛИН ГОВЗАЛЛА ЛАКХАЯККХАРАН ИНСТИТУТ УРОКАН ПРЕЗЕНТАЦИ НОХЧИЙН МЕТТАН А, ЛИТЕРАТУРАН А КАФЕДРА ХЬЕХАРХО : Заруева Залина Хусейновна\nНЕНАН МОТТ ЯЗЛО САН Ц1ИЙЦА, НЕНАН МОТТ БЕКА САН СИЦА, САН БАКЪО Ю ИЗА БИЙЦА, АММА ЯЦ, БАКЪО И ХИЙЦА. С -М. КАСУМОВ\nЧОЛХЕ—КАРАРА ПРЕДЛОЖЕНЕШ. Т1ЕТУХУЧУ ПРЕДЛОЖЕНИЙН ТАЙПАНАШ. УРОКАН ЧУЛАЦАМ:\nУРОКАН 1АЛАШО: 2.Т1ЕТУХУЧУ ПРЕДЛОЖЕНЕШЦА ХУЬЛУЧУ СИНТАКСИЧЕСКИ Г1ИРСЕХ (ХУТТУРГЕХ, ХУТТУРГИЙН ДЕШНЕХ ) ЛАЬЦНА КХЕТАМ БАЛАР. 1. Т1ЕТУХУ ПРЕДЛОЖЕНИН КОЬРТА ШИНА БИЛГАЛОНАХ ДЕШАРХОЙ КХЕТОР. 3.Т1ЕТУХУЧУ ПРЕДЛОЖЕНИЙН ТАЙПАНИЙН СХЕМА ЙОВЗИЙТАР.\n1. ДЕШАРХОШКА ЛО ХАТТАРШ: -МУЬХАЧУ ГРАММАТИКАН ДЕКЪЕХЬ 1АМАЙО ЦХЬАЛХЕ А, ЧОЛХЕ А ПРЕДЛОЖЕНЕШ? -Х1УН БАШХАЛЛАШ Ю ЧОЛХЕ-ЦХЬАНАКХЕТТАЧУ ПРЕДЛОЖЕНИН? - СТЕНАХ ОЛУ ПРЕДИКАТ? -Х1УН ТАЙПА ДОЗАРАН Г1ИРС ХУЬЛУ ЧОЛХЕ - ЦХЬАНАКХЕТТАЧУ ПРЕДЛОЖЕНЕШКАХЬ ПРЕДИКАТИВНИ ДАКЪОШ ВОВШАХТУХУШ?\n2.Керлачу урокан чулацамах кхетам балар. Т1етухучу предложенин билгалонаш. 2.Хьехархочо йоьшуьйту и таблица. 1.Хьехархочо д1ауллу х1ара тайпа гайтаран г1ирс. 3. Ц1ахь кхочушйинчу упражненин 1-ра предложени толлу: -Муьлха синтаксически г1ирс бу т1етухучу предложенин коьртачух д1ахуттуш? -Муьлхачу саттамехь ю т1етухучу предложенин сказуеми? 1.КОЬРТАЧУХ ША Д1АХУТТУШ БОЛУ СИТАНТАКСИЧЕСКИ Г1ИРС ХИЛАР (КАРАРА ХУТТУРГ Я ХУТТУРГАН ДОШ). 2.ШЕН СКАЗУЕМИ МУЬХХАЧУ А ЦХЬАНА САТТАМЕХЬ ХИЛАР (БИЛГАЛЧУ, Т1ЕДОЖАРАН, ЛААРАН).\nТаблици т1ехь болх бар: -Дийца, х1ун тайпа синтаксически г1ирсаш хуьлу т1етуху предложени коьртачух д1ахуттуш? -Еша карара хуттургаш. Дагахь 1амае уьш. -Еша карара хуттурган дешнаш. Дагахь 1амае уьш. -Деша хуттурган дешнаш. Дагахь латтаде уьш. -Царах муьлханаш хуьлу предложенин меженаш?\nПредложенешна т1ехь таллам бо: И церан муха нисло, хаа г1ертара иза. -Еша х1ара предложени. Х1ун тайпа ю иза?(чолхе-карара). -Билгалъяккха коьрта предложени ( хаа г1ертара иза ) -Муьлхачу коьрта предложенин межена т1ера ло хаттар т1етухучу предложенина -(хандош-сказуеми- хаа г1ертара) -Х1ун хаттар ло т1етухучу предложенина –х1ун?(И церан муха нисло),х1ара т1етуху предложени ю я коьртачух дозуш долу предикативни дакъа. -Муьлхачу синтаксически г1ирсаца д1ахоттало иза коьртачух? -Муха? Бохучу хуттурган дашца.\nСИНТАКСИЧЕСКИ ТАЛЛАМ БЕ Х1ОКХУ ПРЕДЛОЖЕНИН. Иза ялоза 1ийр ма вац ша аьлла, ч1аг1о йина к1анта. Д1аеша предложени. -Х1ун тайпа ю иза? -Билгалъяккха коьрта предложени. (Ч1аг1о йина к1анта). -Х1оттаде хаттар т1етухучу т1етухучу предложенига(х1ун? –ч1аг1о бохучу даша т1ера). -Нагахь санна цуьнга луш долу хаттар «Муха?» хандош т1ера делахьара т1етухуш ерг муьлханиг хир яра?(Даран-суьртан предложени). -Муьлха къамелан декъа т1ера делла ду и хаттар?(Ц1ердашна т1ера). -Х1ун маь1на ду кху т1етухучу предложенин? Лур вай хаттар: «Муха? ч1аг1о? Жоп: Иза ялоза 1ийр ма вац ша аьлла.\n4. Дагаяийта т1етухучу предложенин коьрта ши билгало: 1.шена чохь муьлхачу цхьана саттамехь сказуеми хилар 2.шена чохь хуттург я хуттурган дош хилар Меттан 1илманехь и санна билгалонаш йолу предложенех - маркированни гипотаксис олу (хуттург я хуттурганн дош делахь). Немаркированни гипотаксис вайн маттахь ца хуьлу\n5.1амийначун жам1 дар: --Чолхе –карара предложени мас предложенех лаьтта? -Коьрта предложени кхетош, цунах йозуш йолчу предложенех х1ун олу? -Муха кхета шу предложенин предикативни юкъ бохучух? -Муха къаьста хуттурган дош а, хуттург а? --Т1тухучу предложенин тайпанаш схьайийца? --Муха кхета шуна маркировнни гипотаксис бохучу дешнийн цхьанакхетарх? --Муьлха коьрта ши билгало ю чолхе-карарчу предложенин? -Даладе масех хуттурган дош,муьлханаш предложенин меже хуьлу?\nТ1етухучу предложенин тайпанаш Кхачаман т1етуху предложени Латтамийн т1етуху предложенеш Хенан Даран суьртан Бахьанин 1алашонан Хуттургаш бохуш, аьлла. Хуттургаш бохуш, аьлла. Хуттурган дешнаш мел мосазза. Хуттургаш бохуш, аьлла. Хуттургаш х1унда аьлча, бохуш, аьлла. Хуттургаш нагахь, нагахь санна. Хуттургаш бохуш, аьлла. Бехкаман Къастаман т1етуху предложени\nНомер материала: ДВ-209941


ХIора шарна а дукълахь бен лилха довлуш дац Нохчийчохь ХьаьжицIа баха луъчеран могIарш.Царалахь дукха бу хьаннал къа а хьоьгуш ша вовшахтоьхначу рицкъанах боьдуш берш. Амма тахана нохчийн юкъараллехь шо-шаре мел долу а тIекхетахь бен лах ца луш лаьттачех ду, хьарам-хьанал а ца къестош, Хьаьжи цIа оьхурш бийцаре бар.\nЦаралахь кIезиг бац. Цунна масалш даладо шаьш бахархоша а,цхьа хан яллалц шайна ма тов лелла зударий а, эра бугIанаш санна шайна хIуъу а магийтина божарий а,боьхачух хьожа ца еънарш а, къоланаш динарш а, бехк-гуьнахь доцу стаг вер биста кхаччалц даккхий зуламаш динарш а. Ишта шайна ма тов лелларш имане а баьхкина, делера шайна къинхетам беха ХьаьжицIа оьхуш санна туьду цхьана агIор Шелан кIоштерчу Чири-юьртарчу яхархочо Ровзана.\nМелла а хьалха заманахь ша даьккхинчух бен ХьаьжицIа баха наха шайна могуьйтуш дацара боху Теркйист кIоштерчу 83 шо долчу Марусас. Цунна масаллина валийра цо райком партин 1-чу секретарана «хIан-хIа» аьлла шен шича.\nКарарчу хенахь хьаьжой могIарш тIедуза сихбеллачех цхьаберш, массо воьдий-те хьаннал? Муха оьху тахана цхьаццаберш ХьаьжицIа хаьттича цо элира.\nСоьца къамел деш йолчу Теркйист кIоштерчу 83 шо долчу яхархочунна Марусина хетарехь ХьаьжицIа бахнера аьлла,шайн оьзда боцу некъ битна юхабевлла а бац цхьаберш.Адам хIора шарна а ,дералла,оьгIазалла деба а дебаш,ийманах доьхна догIу аьлла хета йоккхачу стагна.\nДуккха а вайнаха даре а деш,гIайгIа а,сингаттам а дебориг ду Марусас мел дийцинарг ондда бух болуш дахаран цхьа бакъ-тоьшалла а хилла дIахIоттар.Масаллина аьлча суна цхьа могIа зударех а,божарех а хьаьжой багарбира Ваха цIе йолчу соьлжагалахочо.\nЦарна юкъахь яра къона йолуш оьрсийчуьнгахь марехь а хилла,цунна шиъ бер а дина,тахана хьаькаман даржехь болх беш йолу цхьа хьаьжо а. Цо йоккхачу шеконе диллира хьалхалера шен герз цо дитна бохург. Цо дийцарехь цо ахча а луш цхьана ханна шен дола воккху боьрша стаг.Цо ишта къаро йора хьаьжой-задаршлахь шена хууш бIиж-бераш а, къотIарчий динарш а бу бохуш. Изза хьал гойтуш масалш даладора цо божаршлахь а.


Яккхийчу машенийн протест Дагестанехь\nЕрриге Оьрсийчохь санна Къилбаседа Кавказера «дальнобойщикаш» олу яккхийчу машенийн долахой юьстах ца бисна,»Платон» цIе йолчу,токхамаш бойтучу раж-дIахIоттамна дуьхьало еш дIахьучу гулам-акцешна. “Тхо дуьхьал ду ца богIу токхамаш байтарна, совнаха ял яккхарна» бохуш акцеш дIаехьна ДегIастанахь а,ГIебартойн-Балкхаройхь а, Кхарачийн-Черкасахь а,ХIирийн махкахь а,кхечу кIошт-гIаланашкахь а. Махкарчу Iедалхоша бечу тIеIаткъамца доьзна цу боламехь жигаралла гайта йиш йоцуш, мелла а юьстаха бисна нохчийн яккхийчу машенийн долахой. Бакъдерг аьлча царалахь цхьаболчара каде дакъалаьцна лула-куларчу мехкашкахь дIахьучу дуьхьалонан акцешкахь,амма махкахь ду бохучу Iедало машенаш дIаяхар биста кхаччалц кхерам тесча,церан цIабахка дезна, кхечу къаьмнийн векалш,шайн белхан накъостий къинтIера а баьхна. Цу кепара Прохладни гIалара цIаван дезначех цхьаъ ву Новр кIоштера «Ман» олучу машенан урхалча Ахьмад. Цуо дийцарехь вайнехан шоферашна шатайпа некъ карийна шайн резадацар дIадовзийта –цара шайн цIахь дIахIиттийна латтош ю машенаш. Ахьмад дийцарехь гена некъ бадийна баханчу нохчашлахь дукха бу кхечаьрца яхь лоцуш,тайп-тайпанчу кIошташкахь, машенаш дIахIиттийна лаьтташ. Ахьмад ву дуьйцуш. Яккхий машенаш тIехь берш резабоцург хIун ду аьлча цуо дийцира.\nАхьмад: “Резабоцург ду Советан Iедало дехкинчу некъаш тIехь токхамаш байтар, «Глонас», монас бохуш цхьацца бахьанаш а хIиттош. Цара тергамна хIиттийначу аппараташа а пуьташ бутту. Хьо цара бохучу некъа тIе ца ваьлча а ял такхар тIедожош меттигаш а ю.Схьадоккхуш ду ахча.Цундела резабоцчара дIа а хIиттийна латто машенаш дукха ю. Оццу тхуна юххехь ю ХIирийн мехкан Мазалк кIошт. Цигахь а дукха машенаш лаьтташ. Цигахь дакъалоцуш нохчий а бара. Цхьаберш кхерамаш а тиссина цIабаьхкина. Шайн кху цIахь Iа а,даха а безам белахь сихха схьадуьйла аьлла, цIабалийна яккхий машенаш тIехь болу долахой.”\nМаршо радио: ХIинца кхечу кIошташкахь санна шуьга дуьхьалонан гуламаш ца бойту. Аш хIун до,аш муха гойту шаьш резацахилар?\nАхьмад: “Кху Нохчийчохь шайн-шайн цIахь Iаш бу нах. Соьга ,масала,Шелара а,Гуьмсера а зIе йиттина соьга Ставропол мехкан вогIий,Пятигорске вогIий бохуш. Ца воьду. Со а ца воьду,кхин а ца воьду. Шелахь машен йоцуш ма дац. Нах ца боьду. Дуьхьала а бевлла бехк баьккхича ала хIума ма дац. Вахча хьо кIезиг хета царна. Хьо мацалла вала воллу бохуш пIелгаш Iуьтту. Тахана яхь а лаьцна цхьа а цхьанхьа а воьдуш вац. Баханчеран машенаш йохийна масалш а ду.”\nМаршо радио: ХIинца кхечу мехкашкарчу шоферашна хьалха шу юьхьIаьржахIуьттий ца хаьа те Iедалхошна?\nАхьмад: « Дукха дика хаьа. ЧIогIа дика хаьа. Шайн меттиг ларьяр коьрта а лоруш Iаш бу. Цундела тхо а ца довлу-кх ара. Хьаькамийн йоцург цу некъа тIехь тахана машен яц-кх. Оцу некъа тIе ваьлча а иза гуш ду. Тхан аьллар хилахь дуккха а хIуманийн мах охьабер бу. Цара и «Платон» раж-дIахIоттам юкъабаккхар бахьнехь лаккхадевлла а ма ду мехаш».\nСоветан Iедало динчу некъаш тIехь тIех сов ял яккхарна дуьхьала дIахьучу акцех дийцина Новр кIоштера Ахьмад тешна ву, яккхийчу машенийн долахой, Iедало беш болу тIеIаткъам юьхьар а ца лоьцуш, цхьа барт а хилла чекхбовлахь, уьш кхиаме кховчур бу аьлла. Иза тешна ву тIаккха кхачанан сурсаташ а,кхийолу Iар-дахарехь мел оьшург а механа яйлур ю аьлла.


Дукха хан йоцуш Нохчийчу веанера Тюмень-ГIалара вахархо. Иза ша Соьлж-ГIалахь вина а, кхиъна а вара. Хьалхара тIом болабалале дIаваханера. ХIинца кхуза веънера шен деца, деден каш лаха. Каш а карийра, цуьнан барз а тобира. Ша ваьхначу меттигашкахула леллера иза, амма веза-вевза стаг ца карийра.\nШен жималла дIаяханчу петар чу а ваханера иза, цу чохь бехачаьрга дехар а дина. Цара веза хьаша санна, тIе а эцнера. ДIавоьдучу хенахь бIаьргах хи а даьлла, вахара иза. Иштта адамалла шена ганза дукха хан яра бохуш. Юха, шен кIантаца вогIур ву аьлла дош а делла, вахара иза.\nШен боцучу махка хьажа-хIотта вогIучух турист аьлла цIе ю официале лелош. Амма Нохчийчохь ца бевлла бен ца олу иштта. Хьаша ву иза олу. Цундела тIеэцар а иштта хуьлу. Тахана туризмехь болх бечарна, уьш Iедалехь белахь а, бацахь а жоьпалла тIедужу къам юьхькIам болчу агIор гайтар. Иза хала дац, хьо нохчийн амалца а, леларца хилчахьана.\nТуристийн шен компани йолчу Болотбиев Iадлана дуьйцу кхуза богIучарах: "ТIаьххьарчу 3-4 шарахь стамлуш ю Нохчийчу йогIучу туристийн тобанаш. Дукхачу хьолахь Москохара а, Петербухера а хуьлу кхуза чубогIурш. Масех агIор гойту тIебогIучу хьешашна вайн мохк. Царах коьртаниг - Соьлжа-ГIала ю, цул тIаьхьа -Къоьзан-Iам бу, тIаккха - Органан чIож, хIинца дукха хан йоцуш юкъаяьккхина ю Ножай-Юьртара Бена".\nШа тIеэцначу хьешашна йоккха культурин программа ю Болотбиев Iадлана хIоттош. ХIора тоба сарахь шен да-нана долчу а юьгий, цигахь нохчаша дан ма-деззара хьошалла до. Хийла автобус йоьттина нах баьхкина церан кхерча. Iадланан да ХIарон махкахь вевзаш волу пондарча, илланча ву. Дашна аьлча, "Теркаца суьйре" иллин мукъаман авторех цхьаъ ву иза. Цо шен похIмаллица самукъадоккху баьхкинчеран.\nНанас Зараъа хьешашна хьалха хIоттабо кхача. Зараъа дийцарехь, муьлхха а хьаша тIеоьцучу стагана а, доьзална а тIехь йоккха мисси ю, вайн къомана тIехьекхна йолу нехаш дIаяхарехь: "Тхоьга хеттарш до оццул дукха адам тIелацар хIун Iалашо ю шун олий. ХIун Iалашо хир ю? Вайх вон ойла кхоллаеллачу къаьмнашна вайгара хаза гIиллакхаш гайтар. Оха тхайн хIусамехь кечбо нохчийн кхача.\nНохчийн чорпа йо, чIепалгаш а, хингалш а до. Баьхкинчарна уьш деш гайта а гойту. Баьхкинчарна чIогIа хаза а хета. Цаьрга а дойту оха чIепалг а, хингал а. Тхан чIогIа самукъадолу-кх кху вайн республикех цу хьешийн хаза ойла кхоллаяларх а, вайн хаза гIиллакхаш царна довзарх а".\nКъаьсттина баьхкинчу хьешашна хаа лууш хуьлу нохчийн доьзалера юкъаметтигаш, бохуш кхин дIа а дуьйцу Болотбиева Зараа: "Баьхкинчу хьешашна дуккха а хеттарш до дений-нанний, доьзалний юкъахь йолчу меттигах а. Тхан вовше лераме хиларх чIогIа цец а буьйлу. КIанта дена-нанна хьалха шен доьзал ца хьастарх чIогIа цеце а хуьлу уьш. Иза вайн гIиллакхца догIуш ду. ХIусамнана шен цIийндел а хьалха ца лелхар а, цуьнан меттиг тIехьа хилар а. Цуьнах а чIогIа цецбуьйлу уьш".\nКху деношкахь Ростуризмо хаам гIарабаьккхина, Нохчийчохь туризм кху тIаьхьарчу 4 шарахь 250 ца кхоччуш процент лакхаяьлла аьлла. И терахь Оьрсийчохь уггаре а лакхара ду боху цигахь. Ма дарра дийцича, и хьал иштта ца хила а мега, хIунда аьлча, кхузахь цхьатерра хьаша лору цхьана денна веънарг а, эха шарана болх бан веънарг а. Амма хьаша-да тIеэцар тахана а коьртехь ду нохчийн амалца. Диц ца до хьаша-беркат хилар.\nТуристаш баьхкина Соьлж-ГIала


Лорадой вай Iалам? -\nЛорадой вай Iалам?\nСай статья йолаеш цхьа хаттар де ловра сона ер ешаргйолчарга. Даьлах тешаш бусалба нах дий вай? Е гIалгIай къамах нах дий вай? Цу хаттарашта хIаране ше лургда жоп. Бакъдар аьлча хийла да эгIазал кхехкаеш-м хургва аз ер хаттар ишта оттадар бахьан долаш. Дале а деце а доагIаш хаттар да аьнна хет сона ер.\nДеча къамаьлага ладийгIача моллагIволча сага ше вахача юртара, мехкара моттигаш кхычахьарчарел хозагIа хеташ, дукхагIа еза аьнна хеталу. «Оалхазара а беза ший мохк» йоах гIалгIай кицо. ХIаьта къаьста адам декхар да ший мохк дукхабеза а из лорабе а. Вешта вай дувцари, леладери вIашка ца доагIаш-м хул цкъаза.\nДукха дувц наха цIеналах лаьца. Дувцар дац керттердар, дувцар гIулакхашкахьа хьакхоачаш дар е цадар да. Вай хIаране ше-шийга хоаттаре бакъахьа хургдар: фу ду-хьогI аз, ер дуне, сай мохк, шахьар, пхьа, куратIе, вай са доаха фо цIенагIа хургдолаш, Iокхувса нувхаш кIезигагIа хургйолаш? Цхьаккха сов хIама де дезац, бIех а ца деш дуне дита мара.\nДукхагIбола нах укх дунен вахарца ийна, болх беш хиларах цу гIулакха йоае ха яц шоашка яхаш хул. Бакъда, из аьлча доалаш дац вай гIулакх, денна балха а ваьлла чувеча хIама а диа Iовижарца мара кхы бала боацаш хила мегаргвац саг. Мел ше кIаьдвенна вале а, ер дуне къаьгагIа, наьха вахар цIенагIа, садоаха фо кер бузашагIа хургдолаш цу хьаькъе кIеззига мукъагIа къахьега йиш йолаш ва вайх хIаравар. Из да, вай хIаране ше-ше волчара моттиг бIех цаяр, нувхехи, кхыйолча бIехача хIамаехи из хьал цаякъар.\nГIажара-Юрта гIолла чакх а даьле Iодода Эса. ГIалгIай Мехка гIола долхача хих доккхагIчарех да из. Хийла саг шийна цига салаIа а, хи йисте вагIа а, Iаламца сакъердадала а воагIа. Хийлавар из моттиг бIехъе а, Iалам ийрча даккха а, цу тIа гIолла шийна къинош Iоаде а воагIа. Iалам хIалакдари, къинош Iоадари хилаци цох ше хи йисте ваьгIа дIаводача хана шийх йиса нувхаш дIа-хьа а кхайсе саг дIаводаш хилча?\nЙоккха я ГIажара-Юрт, шера я цу юрта Эса атагIе, гаьнаш ягIаш а, бай болаш а из моттиг хилар бахьан долаш дукха нах гуллу цига, лакхе ма аллара цхьацца гIулакха баьхке. Укх деношка цу метте бIаргтоха, салаIа вахар цецваргволаш, хийлавар лоацвеннача вусаргволаш сурт да цу атагIа хIанз доаллар. Аз волалуш хийттача бусалба наха а е гIалгIаша а де йиш йолаш хIама дац из. Бакъда, кхычахьара хьа а ена догIо уж нувхаш IотIаелхаяьй аьлча а дац бакъ. Вай мехка бахаш болча наха ца кхайсача кхы саг вац уж цига хьая а Iокховса а. Цхьаволчоа хеталургда, мехкал арахьара тIаухача хьаьшаша Iокхувса хургья уж аьнна. Цхьа хIама кхетаде деза вай, уж хьаьший боагIаш хилча а шоашца накъа боахаш, уллув вайх саг воацаш ца лелалг. Из доацаш а, арара тIавена саг-м дукха лоархIавеш хилац харцахьа лела а, дуне бIехIде а, шийна цох бехк бар кхераш.\nВай Iалам цIена хургдолаш цхьа хIама де йиш я – кхувш хьаотташ латтача кердача ноахала нийса хьехам дIабалар. БоккхагIаша кхувш боагIача ханна кагирхошка цIенал лелае аьнна дIадувцарал совгIа, фу бахьан долаш езаш я из цIенал, фуд цо адамий вахаре кхоачашдеш дар, из хьалхадаккха дезар. ДIакхетабе безар нах, цох хьабоалача пайдах. Уйла яйта езар Iалам лорадар сенна дика да. Цул совгIа, моллагIа воккхагIволча сага ший гIулакхашкахьа дIахьокхаш дар а наха дикагIа дIаэц. Иштта да укх цIеналцара дар а. Нагахьа санна вай юкъара моттиг бIеха лоаттайой из эцаргда кхувш боагIачар дIа, хIаьта вай воашта гонахьара моттиг цIена лоаттайой из а дIаэцаргда кхувшбоагIачар.\nВайна юкъе дуккха а ба, шоай коа юкъе кIоаг хьа а ца боаккхаш, бIеха хиш хьа ара а дехкаш, юкъара моттигаш бIех а еш, фо бIех а деш наькъа тIа из хий Iоухийташ бола нах. СалаIа, шоай самукъадаккха, цIагIарча балех гаьна бовлар духьа хьуна йисте Iийне, е додача хи йисте, е лоам дай баьхача гIалашка дукха нах ух. Бакъда цхьаболчар шоай гIулакх чакх а даьнна шоаш цигара дIаболхача хана дIа а ца йоахаш нувхаш цига яда ют. Из вай деш хилча цох доккха зе доал, адама меттел хьайбашта а. Фуй ца а ховш цу нувхашта юкъе бат чу а яьккхе, уж Iувшаш юаш шоашта бала бу хьайбаш. Воай декхар вай кхоачаш цадар бахьан долаш из беркат да салаIа бахача нахагара мотт ца ховча, кхетам боацача дийнаташта хьадоалаш дар.\nВай Iомадоре вайна накъа а даргдолаш цхьаькха цхьа хIама дар вай кхетаде дезаш – миччахьа мара цааларах, воаш дIатIанийсаденна Iокхесса улла нувх хьалъэцар. Воаш дахар вай цIа, юрт, мохк, дуне долг кхетаде деза вай. ХIаране шийна декхар оттадой ше ваха дуне цIена лоаттаде, тIаккха гIулакх нийсача апарах дерзаргда. Оалаш да «Ший вахаре кхо хIама кхоачаш де деза саго», аьле. Уж да вайна дукхагIчарна хеза дола: цIа хьалдари, бер кхедари, га дIайогIари. Хьалхара шиъ-м кхоачаш ду вай, Iалам цIеналоаттадара тIера деце а.\nВай мехкара Iалам лорадара йолча Комитетои, юртий администрацеши болх боре бакъахьа бар, нувхаш Iокхувсарах вайна мел доккха зе доал наха белгалдеш, царна хьехамаш доре. Дукха болх бе беза цу оагIорахьа харцахьа-бакъахьа наха Iокхувсача нувхашта духьала. ВIалла кIорда а ца деш цу нахаца къовсам лоаттабе беза вай. Адам дицдалара а, талмаста хIама хьадара а, шийна тIехьа лостам ца бара а тIера да. Дала а йоах Къуръана чухь, «Аз-Зиярат» яхача суврт чухьа 55 аятагахьа: «Дагадохийт, дагадохийтаро пайда бахь». МоллагIдола дика хIама керда дахарца пайда ба.\nГIалгIайчен хоза Iалам толха ца деш вай тIехьенна дитар, царга дIакховдадар вай массане декхар да. Дуккха тайпара Iалама хозленаш я вай мехка. Хьунаш, даьгIенаш, къаьга хьасташ, дукха тайпара доккхий а кегий а аьлеш, хиш. ХьунагIара гаьнаш харцахьа-бакъахьа хеда ца еш шийна эшар мара ца йоаккхаш лора е еза га. Дукха цIена хий хьадоагIаш хьасташ да вай мехка. Из Дала вайх баь къахетам ба, из Даьла совгIат вай мехка санна дукха дац кхычахьа. ТIаккха хьасташ бIех цадар, цар чура хий даим цIена хургдолаш царна доал дар а вай декхар да. Вайна эшаш да уж, вай даха юрташка нувхаш Iо ца кхувсаш моттигаш цIена лелаяр вай декхар да. Лоацца аьлча, хIаране кхетаде деза вай, ер вай мохк болга а, вай кхуврча болга а, вай вахар долга а.\nГIажара-Юртарча администрацега дехар да, цу юрта субботник дай а е болхлой овттабай а цу юртара Эса атагIе цIенае ялара оаша аьнна.\nЖи, дукхадаха шо, ма кхувса нувхаш Iо!\n← Земледельцы Ингушетии получили неплохой урожай\nИ снова ярмарка “Дзурдзуков” →


Токаевс дIакхайкхийна ОДКБ-н мисси Казахстанехь дIайирзина аьлла\nДечкен-бутт 11, 2022\nОьрсийчоьнан эскархой дIакхаьчна Казахстане\nКазахстанан президена Токаев Касым-Жомарта дIакхайкхийна, ОДКБ-н (Организация Договора о коллективной безопасности – Коллетиван кхерамазаллах лаьцначу Бертан вовшахтохаралла) мисси дIайирзина аьлла. Оцу миссица а догIуш, махка хьажийнера оцу вовшахтохараллана юкъахь йолчу 5 пачхьалкхан эскархой, республикерчу цхьайолчу гIаланашкахь къепедацаршка йирзина дуккха адамаш дакъалоцу дуьхьалонан акцеш хилча.\nНицкъаш арабахар долалур ду Дечкен-беттан 13-хь, цунна оьшур ду 10 де, дIахьедина Токаевс, шинарин дийнахь парламентехь къамел деш.\nОьрсийчоьно Казахстане хьажийна ХIаваан-десантан эскаран дакъош. Де хьалха ОДКБ-н контингентана буьйранчалла дечу инарла-полковника Сердюков Андрейс дIахьедира, эскарш дуьсур ду Казахстанехь "буьззинчу барамехь махкахь паргIат хьал хIотталц" аьлла.\n"Дакъа цакхаьчначийн гIаттам". Муха юьйлаелла, стенца йоьрзур ю Казахстанера протесташ\nСелхана ОДКБ-н онлайн-саммит йоьдуш Казахстанан президента Токаевс элира, тIаьххьара махкара хиламаш "пачхьалкхехь Iедал хийца гIортар" дара дакъалоцуш "террорхой, шайна юкъахь махкал арахьараниш а болуш" аьлла. Билггал юьйцурш хIун пачхьалкхаш ю ца элира цо.\nДечкен-беттан 11-хь Iуьйранна лаьрча Казахстанехь дуьхьалонан акцеш юьйлаелчхьана а, къепедацарш хилчхьана а лаьцна ву 10 эзар гергга стаг.\nАлматых, гIалан комендатуро баржийначу хаамца, тIаьххьарчу дийнахь-бусий лаьцна 1237 стаг. Уьш бехке беш бу теракташ ярна а, талораш лелорна а, кхидолу зуламаш дарна а. Iедалша хаамаш бо 30 сов герз а, хIоъмолха а даьккхина хиларх лаьцна.\nХьалхо хаам бинера Дечкен-баттахь дуьхьалонан акцешкахь 164 стаг кхелхина хиларх лаьцна. Iедалша элира и терахь Iорадаккхар "техникин гIалат" дара аьлла.\nАлматын гIалан суьдан зорбан-сервисо хаам бина, гIалахь къепедацаршкахь суьдхо Абраев Мурат кхелхина аьлла. Цхьа де хьалха хаам бира Жамбылан областан полицин хьаькам, инарла Сулейманов Жанат ша шена тоьхна велла, ткъа иштта кхелхина Къоман кхерамазаллин Комитетан полковник Ибраев Азамат аьлла.\nОДКБ юкъахь ю Оьрсийчоь, Казахсатан, ГIиргIизойчоь, Эрмалойчоь, Беларусь, Таджикистан. Контингент шайн махкахь дIанисъяр дийхира Токаевс Дечкен-беттан 5-хь, Iедалан ницкъаш гIорасиз хилча къепе хIотто Казахстанан уггар йоккхачу гIалахь Алматыхь. Оцу гIалахь талораш дуьйла делира, герзашца болчу наха дакъалоцуш.\nЦул хьалха, Дечкен-беттан 2-хь Казахстанан Мангистау областерчу Жанаозен гIалахь дуьхьалонан акцеш юьйлаелира, цIеххьана газан мехаш тIетохарна дуьхьал. Дечкен-беттан 4-хь дуьхьалонан акцеша лецира ерриг а аьлча санна мехкан яккхийн гIаланаш. Церан декъашхоша экономикан дехаршца цхьаьна дIакхайкхийра политикан дехарш. Iедалша дIахьедира газан мехаш охьадаьхна хиларх лаьцна. Дечкен-беттан 5-чу Iуьйранна Токаев Касым-Жомарта дIасахийцира министрийн кабинет, амма цо ца совцийра демонстранташ.\nЮкъарчу кхерамзаллин бертан организацино (ОДКБ) эскарш кхайкхира Казахстане президента Токаев Касым-Жомарта. Уьш кхечира Казахстане Дечкен-беттан 7-чу дийнахь.


„Йовлакхо хьоьшуш яц сан бакъонаш..."\nБерлинерчу цхьаьна бусалба хьехархочо кхелехула шен бакъонаш а къевсина, йовлакх бахьана долуш ша балха дIа ца эцначу дешаран хьукматера масех эзар евро компенсаци яьккхина.\n8600 евро – оццул ахча лур ду Берлинерчу цхьана къоначу зудчунна цу гIалин дешаран а, ишколийн хьукмато, и зуда коьртахь хиджаб лелорна хьехархочуьнан балха дIа ца эцар бахьана долуш.\nИ сацам Берлинан, Бранденбурган а белхан кхело еари дийнахь тIеэцна, латкъам бинчу зудчунна толам а луш.\nЛаткъаман чулацам иштта бара – ши шо хьалха немцойн коьртачу шахьарахь ишколан хьархарчу классийн хьехархо санна болх бан лууш хилла и зуда дIа ца эцнера ишколан куьйгалло, цо коьртахь хIума лелош хилар бахьана долуш.\nБерлинерчу нейтралитет ларйаран низамца хьехархойн бакъо яц пачхьалкхан дешаран тушпхьанашкахь, шайн дин муьлхарниг ду гойту символан лелон.\nАмма и туркойн къомах йолу, амма Германехь йина а, кхиина а йолу къона хьехархо кхеле яьллера, цу низамо шен шена лууш йолу професси харжа а, шен дин лелон а йолу бакъонаш хьоьшуш ю, аьлла.\n„Йовлакхо хьоьшуш яц сан бакъонаш, мелхо а, суна айса Iамийна болу болх бан бакъо Iедало ца яларо сан корматалла хьоьшу“, - аьлла яздинера цо шен латкъамехь.\nДаханчу шеран охан баттахь дуьххьара кхеле яьллера и зуда, шена хиллачу морала зенна компенсаци яла еза аьлла, амма хьалхарчу инстанцин кхело цуьнан латкъамна дацаре жоп делира, къона хьехархо балха дIа ца эцар ишколан куьйгаллин бехк бац, Берлинехь лелачу низамца догIуш ду, аьлла.\nЦул совнаха, хIетахь шен сацамна бух балош кхелахочо элира, юккъера хьалхарчу классашна хьеха балха ца яхча а, нейтралитетах долчу низамо бусалба хьехархошна бакъо ло, кхечу ишколашкахь хьеха – масала, кегирхошна а, кхиазхошна а профессеш Iамочу ишколийн тайпанашкахь.\nЦу сацамах тоам ца беш бусалба зуда – ала дашна, шен цIе а, сибат а цо хаамийн гIирсашкахь йовзуьйтуш яц, - лакхарохчу белхан кхеле елира. Ткъа цо еари дийнахь къоначу хьехархочуьн бакъхилар тIечIагIдеш сацам тIеэцна, цу цхьаннах хьакхабелла ца Iаш, педагогийн дешар дешначу бIеннаш кхечу къоначу бусалба зударех хьакхабала там болу.\nБерлинерчу лакхарчу белхан кхелехь кхелахо йолчу Шауде Ренатес шен сацам кхетош аьллера, цу зудчунна дискриминаци йина, цуьнан бакъонашна эшам а беш, цундела цунна ахчанца компенсаци ялар тIедужу немцойн дешаран хьукматна, аьлла.\nЦуьнгара болуш я ишколана а, я дешархошна а цхьа а кхерам бац, цундела цуьнан бакъонаш хьашар магийта йиш йолуш дац, аьлла тIе а тухуш.\nБакъду, цуьнца цхьаьна, Берлинера нейтралитетах долу низам немцойн конституцица цхьаьнадогIуш хилар а тIечIагIдира кхелахочо, цу низамна тIе а товжуш дешаран хьукматхоша бусалба хьехархочуьн бакъо йохийнехь а.\nАла догIу, хIинца Берлинерчу кхело бусалба зудчунна коьртахь йовлакх долуш болх бан бакъо хилар тIечIагIдарх, хетарехь, прецедент хир ю, ткъа Германехь бусалба дин лелочийн духарех йолу дискуссеш керлачу ницкъаца юкъаралле евр ю.\nХьастагIа луларчу Австрехь низамца дихкина зударшна юхь къовлу никъабаш лелор, ткъа иштта юстицин системехь хиджабаш лелор а. Даханчу шарахь дуьйна юкъ-кара Германехь а дара никъабаш ехкар а, цхьаццаболчу белхашкахь хиджабаш ехкар а дийцаре деш.


Кхин цкъа а заррат герз зийна Къилбаседа Корейно\nТIаьххьара карладаккхар Чиллан-бутт 12, 2013\nШинарин Iуьйранна Соьлж-гIалара хенаца 7 сахьт даьлча кхоалгIа заррат герз зийна Къилбаседа Корейно. «И аьлла хаам бина Къилба Корейно», бохуш Цхьаьанакхетачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеашонера хьостана тIе а тевжаш дийцина Ройтерс агенталло. Цул тIаьхьа масех сахьт даьлча ша Пхеньяно а тIечIагIдина иза.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Геологийн сервисан хьесапца, цхьа чаккхарма лаьттан бухахь мохк бегоран ницкъ Рихтеран бустамца 5,1 бара. Къилбаседа Корейн коьртачу Пхеньянна 378 чаккхарма генарчу, Килджу провинцехь туп тоьхначу Пунге-ни заррат полигонехь дIадаьхьнера зераш.\nТIехьовсархоша дийцарехь, цу полигонехь шозза дIадаьхьна цу тайпа зераш – 2006-чу а, 2009-чу а шерашкахь.\nКъилба Корейн тIеман министраллин хьесапца иттех килотонн ницкъ болуш дара заррат эккхийтар. Къилбаседа Корейно дина заррат зераш дийца, Сеулехь сихонца вовшахтухуш ю Къоман Кхерамазаллин Кхеашо. Иштта Сеуло Цхьаьанакхетачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеашоне дехар дина и хаттар дийцар де, аьлла.


ПАШАЕВ Нурди. Дай баьхначу йуьртахь - ГАУ «Издательский дом»\nДуьнен чохь мел долчу хIуманан рагI ю. БIе шарахь ваьхнарг, шен сахьт тIехIоьттича, Iожалло лоцу. Ден метта цуьнан воI кхуьуш, диэба тIаьхье.\nШераша луьстура паччахьан зама. Паччахьо шен метта воI хIоттош, ткъа цо – шен воI. Иштта, ворхIалгIа чкъор ду олура, шен йалх ден хиллачу даржехь халкъана тIехь олалла деш.\nБаш-башха ду хIора а къоман гIиллакхаш, ламасташ. ХIоранна мехала а ду уьш. Шайн дайн гIиллакхаш оьзда хетар а, уьш ларар а вайнехан Iадатехь чIогIа дика лоруш ду.\nБIе шо сов хан йара нохчийн къомо паччахьан олалла, тIе ца лоцуш, дIатоьтту. Царна ца безара паччахьо халкъана тIехь латтон Iазап-бала. Массо мисканиг а, хьолахо а цхьатерра паргIат, ког хецца ваха лаьара. Цундела цара бохура: «Тхо Делан лай ду! Кхин тхан да вац, цхьа АллахI воцург!»\nНийсо йоцу куьйгалла шайна тIехь ца леладайта, харцонна дуьхьал къийсам латтош, хала некъ беш, схьайогIура Нохчийчоь.\nХеназа Iожалла тIехIуьттуш, йартел а даккхий ду вайн махкахь кешнаш. ХIора барзана бохург санна, боьгIна бу гIазотан хIоллам. Цхьа хьал ца хуучунна-м и кешнаш долчохь гаьннаш доцу диттийн хьун кхуьу мотта а тарло. Цхьабосса лекхачу хIолламаша дагалоьцуьйту чолхе зама. Хетало, хIора хIоллам а цIийх Iийдалуш…\nЦоцин-Эвланий, Гелдганний йуккъехь, шина йуьртан доза къасточу Иэмана ораца, гуобаьккхина йуьйцина керт йолчу кешнашкахь, малхбалехьа дирзина, тIе эрз тоьхна лаьттачу рагIу кIелахь тIекIалйехкинчу кибарчигашна тIе букъ а товжийна, тIулга тIе а лахвелла, гIийла ойла йеш Iара цхьа къано. Шен кIайчу можах дай-йн куьг а хьоькхуш, ши мекх хьийзон куц а хIиттош, гIайгIане бIаьргаш кешнийн баьрзнашна тIехула кхерстабора цо.\nХьал ца хуучунна моьттур дара, цуьнан герзаца къовлавелла хиларх, иза цхьа мостагI ларвеш Iа.\nШа къена велахь а, жимачу стагехь санна, цуьнгахь товш дара детица кхелина шаьлтий, кIайн мукъ болу нохчийн шира мажар-тапчий. Шен цхьа 1алашо йолуш бара къаночо арабаьккхина некъ. Оцу кегаеллачу паччахьан заманахь, йочанах пхора гуьйре санна, тешам боцуш дара хьоладайша ловзадаьккхина махкара хьал. ХIинца а дицдалаза дара цунна, Цоцин-Эвла йиллина исс шо а дузале, шен итт шо долчу хенахь, 1849-чу шеран I2-чу декабрехь, диллина ло а долуш, полковник Слепцов коьртехь волчу таллархойн гIерано талор а дина, керла йиллина йурт кхоамза ягор.\nЦул тIаьхьа кхо шо а далале, йуха а Цоцин-Эвла балано лецира. I852-чу шеран I7-I8-чуй февралехь, мискачу наха баха йина хIусамаш йагош, йуртана тIе шен бIо хийцира инарла-адъюданта эла Барятинскийс.\nЕккъа цхьа Цоци-Эвла йагийна ца Iаш, Хуллоций, Джалкхаций, Гумсаций хьала-охьа йолу йарташ а йохийра цо, йалтийн аренаш а йагош.\nКхозлагIа, I857-чу шеран 8-чу декабрехь, инарла-майора Ольшевскийс йаьккхира Цоцин-Эвла.\nХIоразза а, адам Iаьнна чудирзинчу хенахь, къизалла т1елетара мостагI. Балано лоьцура маьрша бахархой. Цундела даим шен башлакх коьрта т1е озон кийчча хила везара хIора а дегI лацалуш верг. Жима а, воккха а герзах воьттина, кийчча хуьлура цу карзахечу заманахь.\nХIора пIераскан Iуьйранна кешнашка воьдура воккха стаг Махьма. Тахана-м чIогIа кхоьлина де а дара. Ло дешна а йацара дукха хан. Дерз дара тIесерсаш. Волавелча, хатто дIалоьцура когара мачаш. Новкъа йа урамехула воьдуш хилча-м, Iасанах хьокхий а, хаттах йаййора уьш. ХIинца, кху баьрзнашна йуккъехула лелар бегIийла ца хеташ, цхьацца ойланаш йеш Iара иза.\nНехан санна, ден-ненан, йиша-вешин кешнашна уллехь сецна Iер а дацара цуьнан. Стоммачу комаран хиэнах, биъ са нисбеш, хаза кечдина лекха чурт долчу шен дена ГIезийна тIех а волий, дуккха а кешнийн баьрзнашна уллехь соьцура иза.\nИ хIолламаш доьгIнарш, цуьнан накъостий хилла ца Iаш, тешаме воIарий санна, цуьнан тIемаш а хилла, улле бевлла лелла динан вежарий бара.\nКъена къанваллалц бIонна хьалхаваьлла лелла вара иза. Цуьнан бIаьхой бу, цунна хьалхха Iожалла тIеэцна, лаьттан кийра бийшинарш. Церан массеран а йуьхь-сибат санна, имам Шемалан зама а дика дагайогIура цунна. ХIетахь дуьйна, Хорачара обарг Зеламха лаццалц йолчу ханна, лийлира иза бIонна хьалха а ваьлла. Петарбухехь Iедал хийцалучу хенахь, шен 80 шо долуш, Iовдин Iелас мага а дина, шен йуьртахочуьнга МаIасан кIанте Iобуга делла цо шегара дарж.\nЙуьртахоша лоруш, майра а, оьзда а кIант вара Iобу. Тхьамдаллина хьакъ а вара иза.\nМахьмина даим дагахь лаьттара хала киртиг т1ех1оьттича, Iобус ша шозза к1елхьараваккхар. ХIетахь дуьйна Iобун цIийнан нах, берриге а ширдий, лоруш схьавогIура Махьма. Шен шина кIанте Хьасайней, Хьусейней весет динера цо, шаьш делла дIадовллалц церан сий делаш, аьлла.\nХууш дацара, мила, мича хене вер ву. Ца хаьара, кестта йурт дIалоцуш хIутту долчу къемат-дийнахь шен ши кIанттий, шо кхаьчна бер дуьсуш, ваший, нуссий лаьттан кийра дуьжур дуйла. Шай, шен хIусамнаний, вешин воI кхобуш дуьсуш, ша дина весет йуха а шена тIехь дуьсур дуйла.\nУггаре цунна дагахь лаьттарг, диц ца луш дерг, цоцанхойн гIотанаш лаьттинчу арахь маситта йуьртара вовшахкхетта йоккха дошлойн тоба гулъелла хан йара.\nТешнабехкаца тIелеттачу паччахьан гIаттамо гайтинера Махьмина паччахьан ницкъ, церан дукхалла а.\nТIом бахбелла, хIоъ-молхий кхачийча, тур баттара даккха дийзира Махьмин. Баттара даьккхинчу туьраца мостаг1чуьнца чуьчча а вахана, тIом беш, уггаре шен гIад дайначу хенахь, мичара вели ца хууш, кхуьнан тешаме аг1о а хилла, улле иккхинчу Iобус, топ йетташ, мостагIчун гуо лахбина, Махьмин латар толаме дерзош, халачу киртигах кIелхьараваьккхира иза.\nДукха цIий Iенира цу дийнахь шина а агIонехь болчийн. ХIетахь дуьйна цоцанхоша «ЦIен аре», арахьарчу наха «ЦIий Iаьнна аре» олу цу меттигах.\nШа шолгIа Iобус к1елхьараваккхар-м дуьйцуш а дацара цуьнан. Iобус-м, наггахь шаьш сакъера гулделлачохь, хьаха а дора и.\nБода беанчу, I9I2-чу шарахь хилла иза. Iаьнан чиллахь, Гумс, Хуллой вовшахкхетачохь, говр-салазахь хьуьнха ваханчу Махьмина тIеIоттаелла хиллера берзалойн арданг.\nБерзалой гучу а йовлале, лергаш доьг1на, мерIуьргаш а йекош, юхагIертара говр.\nШен дагахь: «Эссай, цхьа борз-хIума хааелла хир йу-кха кхунна», – аьлла, салаз т1ера охьавоьссина, йуьхь лаьцна, говр хьалхахьа дIаозийначу Махьмин бIаьрг кхетта, юкъ-кара совца а совцуш, шена тIе гIертачу берзалойх.\n«Ванах, дала орца доцчу кху варшахь, нахана мила-хIун ду а ца хууш, гуш лаьтташехь оцу са мецачу, дерачу акхарошка вовшахвоккхуьйтийла а ма дац», – аьлла, шен салаз цIехьа йерзийна хиллера Махьмас, шена тIаьхьа гIертачу берзалошна йукъа наггахь топ а тухуш.\nМухха делахь а, Илсхана-Йуьртахь ловзаргахь сакъийрина богIучу Iобиний, цуьнца волчу шина накъостанний гина-кх, лайн дарцах чан тарйина, сих-сиха йуьйлуш топ а йолуш, хаьхкина йоьду говр-салаз. Ткъа берзалойн тидам а ца хилла.\nСих-сиха йуьйлучу тоьпах шекбевллачу береша, герз дуьйлучухьа дIахаьхкина шайн говраш. Шаьш тIекхача доьлча хиира кхаа беречунна топ йийларан бахьана. Царна гира, лайх дIаийна, шайн андий вортанаш охьатаIIийна, салазна тIаьхьа йахйелла, йоьду берзалойн арданг.\nГерзаша къевлина, йааро бузийна, синкъераман кеп дегIера дIаялаза болчу кхарна моьттира, шаьш цIогIанаш тоьхча, берзалой дIасайовдур йу. Амма адамийн цIогIанаша са меца акхарой къахкор йу бохург аьттехьа а ца хиллера. Цундела герз караэца дийзира.\nЦхьабосса тоьхначу тоьпаша йухатуьйхира берзалойн арданг.\nБерзалой дIа а къахкийна, шаьш севцча, Iобас аьлла хиллера: «Ванах, Махьма, ма цIехьа дахдинера хьан зазз оцу моттцахуучу акхароша».\nВела а луш, жоп делла Махьмас: «Iийт йаI, цIе йожа кIегаш тIе, ахь ма дакъазадаьккхи сан гIуллакх! Вацара, хьанора, со-м вахвина валош. Сайн къаьхкинчу говран архаш йухаийзош, наггахь бен топ кхосса а ца ларавора. Берзалой яр-кха суна тIаьхьайахйелларш».\nЦхьацца ойланаш йеш, шен суьлханаш хьовзийна а ваьлла, Iамалан болх берзош хIара воллучу хенахь, горгалин зевне аз хезира йуьртара схьа.\nПарт-аьлла, жима къонах санна, хьалаиккхира воккха стаг. Ша хьалхахьа боккхучу аьтту когаца цхьаьна йуха а куьйгаш до1анна лецира цо:\n«Дела цхьаъ веш, Делан Элча Мухьаммад пайхамар (Делера салам маршалла хуьлда цунна) бакъвеш, тхуна бахкийтинчу эвлийаийн, устазийн карахь диталахь тхо…» – аьлла, доцца доIа а дина, йуьртахьа волавелира Махьма.\nХIинца цунна чIогIа оьшура, хIоъ белла, ша цIахь битна сира дин. Делахь а, воккхачу стеган шолгIа говр – хаза куц докххуш, кечйина Iаса – кхуьнца яра.\nЙуьртахь горгали массо а дийнахь ца бекара. Иза бекаран бахьана дара, йуьртахошна билгалдина. Йуьртахой маьждиган майдана кхойкхура горгалино.\nХалла цхьа бутт баьллера, Цоци-Эвлахь горгали ца бекаш. Лаа дацара и тахана бекар. ХIокху цIемзачу дийнахь жимий, воккхий меттахваккхар а атта дийр долуш хIума дацара. Йуьрта кхочучу заманна дага ца тосуш хIума ца дисира Махьмина.


Къа а, мела а » Нийсо-Дагестан\n17.06.2020 235 0 niyso\nКъа - иза АллахIа ца магийна, хьарам долу хIума дар ду. Къинош шина декъе декъало: даккхий а, кегий а. Шеко йоцуш хIораммо къематдийнахь жоп дала дезаш ду дуьненахь ша лелийначух. АллахIа Шен Сийлахь Къуръана чохь боху: «Оцу дийнахь (къематде) адамаш тобанашкахь дIаоьхур ма ду шайн Iамалаш шайга дIагойтуш (шай Iамалашна бекхам беш, ялсамани чу хьажор ю цхьа тоба, важа тоба жоьжахати чу хьажор ю), Мискъала-зарратал (цхьа жима буьртигал) диканиг диначунна - иза гур ма ду (бекхам бийр бу), Мискъала-зарратал вуониг диначунна - иза а гур ма ду (бекхам бийр бу)». (Ал-залзала: 6-8) Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Массо а къа долчу хIуманан (зуламан) корта бу дуьне дезар». Дела вицвина лоьху дуьне дезар ду дуьйцург, хьарам-хьанал ца къестош.\nКъуръанан аяташкахь Дала а, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисашкахь а билгалдоху даккхий а, кегий а къинош. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Шу гена довлийла доккха хилла долчу ворхI къина: АллахIаца накъост лацар, бозбуанчалла лелор, дегI диэр (стаг вер), буоберийн даьхни даар, риба (духалург деллачу дохнна тIера процент яккхар) лелор, тIам тIехь керстанна букъ берзор (кхеравелла тIамах вадар), бехк боцчу зударшна харц цIе кхоллар». (Бухари, Муслим).\nКхечу хьадисехь Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) боху: «Даккхийчу къинойх къа ду: АллахIаца накъост лацар, дений-нанний муьтIахь цахилар, харц тоьшалла дар». (Бухари, Муслим).\nИштта шен хьадисашкахь Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) билгалдоху бусулба нах ларбала безаш долу къинош. ХIунда аьлча и къинош, АллахIа гечдина, къинхетам ца бахь, уггар чIогIа, уггар деза хиндолчу жоьжахатин Iазапе вуьгуш ду. Делахь а, ша латийначу къина даггара дохковаьлла шен лай, Шега гечдар доьхуш, Шега верзахь гечдийр ду аьлла АллахIа: «Баккъалла а, АллахIа геч ца до Шеца накъост лацар, Цо геч ма до и доцург (накъост лацар доцург) Шена луучунна. Милла велахь а, АллахIаца накъост лаьцнарг, деза-доккха къа кхоьллина цо. (Ан-нисаа: 48).\nХIокху аятехь АллахIа Ша гечдеш ву ма боху ширк (АллахIаца накъост вар) доцчунна, кхин долчу къина Шена луучунна. Цундела вай чIогIа лардала дезаш ду ширках. Шаьш дой а ца хууш, хийла жима ширк до цхьаболчу бусулба наха. АллахIан цIарца доцуш, кхечу хIуманца дуй баар санна (куфр дар). Куфр ду - Делах цатешаре верзар. Масала «Д1о малхора», «Оцу баттора», «ХIокху беркатора», «Оцу чиркхора», «Охьадоьдучу хинора», Делан цIарца доцуш, ненан а, ден а, доьзалан а, кхин мел долчун а цIарах дуй баар.\nПайхамара аьлла (Делера салам-маршалла хуьлда цунна): «АллахI воцуш кхечунна дуй биъначо ширк (Делаца накъост лаьцна) дина». (Ат-тармазий). Иза ду АллахI воцуш кхечуьнга цхьа хIума доьхуш доIа дар, гIо дехар, рийаъ лелор (нахана гайта, цIарна, Делан дуьхьа доцуш сагIа далар, гIуллакх дар...). Даккхийчу къинойх ду нахаца лелар, шарIо хьулъяр лийрина меженаш гайтар, гIийбат, оьгIазло, хьагI, гамо, питана, эладита, ямартло, тешнабехк. Ткъа кегийра къинош летадо адамаша бIаьргаца а, лергаца а, маттаца а, куьйгаца а, когаца а (хьарамчу хьажарца, хьарамчу ладогIарца, хьарамниг дийцарца, хьарамчунна тIекховдарца, хьарам динче вахарца). Церан хьокъехь Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Пхеа ламазой, шина рузбаной (каффарат ду) дIадойу царна юккъехь летийна кегийра къинош». (Муслим) АллахIа Шен Къуръана чохь боху: «Баккъалла диканаша вуониш дIадойу». Иштга, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Вуонна (къа) тIехьа диканиг диэ, оцу дикачо дIадойур ду вуониг». Делахь а, бусулба стаг Iехавала мегар дац, кегий къинош дIадойу бохуш, дихкина долчу хIуманашка ваьлла. Жима делахь а, доккха делахь а, хьарам дерг хьарам ду. Дукха къинош летош волчу стеган ийман дакъалур ду, ийман дакъаделларг дакъазваларна кхерам бу. АллахIан хьокъах хоттаделла делахь а, я адамийн хьокъах хоттаделла делахь а.\nМела (ял) - иза бусулба стага АллахIан дуьхьа мел деш долу дика хIума ду, АллахIан декхарех (хьокъах) хоттаделла делахь а, адамийн декхарех хоттаделла делахь а. АллахIа бусулба нахана тIедехкина Шен декхарш (фарзаш) ду: ламаз а, марха а, кхин мел дерг а. Вайна лаахь а, ца лаахь а ницкъ кхочучу барамехь вай лело дезаш, АллахIа вайна цунах мела а луш. Иштта АллахIа вайна мела (ял) ло кхидолчу шен дуьхьа вай деш долчу дикачу хIуманашна а. АллахIа боху Шен Къуръана чохь, бусулба стага деш долчу дикачу хIуманна иттанна тIера, ворхI бIенга кхаччалц мел ло Ша. Кхечу аятехь боху: «Шаьш ийман диллинарш а, цIена хилла йолу Iамалш йинарш а, уьш бу ялсаманин дай (ялсамане гIура берш), шаьш цу чохь даима хир болуш». (Ал-бакъарат: 82) Кхечу аятехь: «ХIоранна а ша йинчу Iамална дарж ду. Цо (АллахIа) бекхам бийр бу царна, цара йинчу Iамалшна (цаьрга хьаьжна), царна зулам дийр дац». (Аль-Ахькъаф: 19).\nХIокху аяташа вайна гойту АллахIа Шен дуьхьа йина Iамал (дика хIума) зиэ йойур йолуш цахилар, мелхо вай динчул а, Ша вайна до дика совдоккхуш ву Иза. Бусулба нахана тIехь ду, дика хIума деш ницкъ мел кхочу шайна мел баккхар. ХIунда аьлча, шеко йоцуш, хIора стаг вала везаш ву, къематденна дуьненахь кечам беш, велча оьшур бу вайна мела, дукха хиларх совбалар доцуш.\nПайхамара аьлла (с.I.с.) АллахIа боху (къудсин хьадисашкахь): «ХIай, Шен лайш! Шух дуьххьара дуьнен тIе ваьллачунна тIера, тIаьххьара дуьнен чу ваьллачунна тIекхаччалц адам а, жин а Шена Iибадат дарца а, АллахIах кхерарца а тIех чIогIа, тIех дика хилча, аша совдаккха хIума дац шуна Шен паччахьаллехь. ХIай, шен лайш! Шух дуьххьара дуьнен тIе ваьллачунна тIера тIаьххьара дуьнен чу ваьллачунна тIекхаччалц адам а, жин а шух мел дукха къинош летош хилча, аша эшам бан а дац шен паччахьаллехь хIумма а. ХIай шен лайш! Шух дуьххьара дуьнен тIе ваьллачунна тIера тIаьххьара дуьнен чу ваьллачунна тIекхаччалц адам а, жин а шу цхьана шерачу аренга гулделла, аша соьга хIораммо шена оьшург дехна, иза шуна делча, шена гергахь кхин эшам хир бацар-кха шен паччахьаллина. ХIорда чу Iоьттина, хьалабаьккхинчу мехо хIордана бинначул эшам бийр бацар-кха Шен паччахьаллина оцу вай дагардинчу хIуманаша».\nАллахIа хьекъал а, кхетам а, Iилма а лойла вайна, пайдехь долу, меле долу дика хIума дан!\nМархин бутт кхабаран дозаллаМархин бутт бусалба стагна чIогIа дика хан ю Далла Iибадат дан. Марха кхобу хан тIехIоттар Комаьрша волчу Делера чIогIа доккха ниIмат ду,\nЦа хууш кхаьллина хьач\nСарралц кха т1ехь болх бина, суьйренца ц1а вог1уш вара Аюб. Хьоча т1ехь цхьа хаза хьечаш гина, цергех хи тесна, дукха хазбелла, хьоча т1ера хьач баьккхира Аюба. Хьач\nХьаьжцΙа Веза Воккхачу АллахΙан сийлахь а, маьрша а цΙа ду. Бусалба стагана кхочушдан тΙедиллинчу пхеа парзах цхьаъ ду ХьаьжцΙа вахар, цигахь Сийлахьчу АллахΙана Ιибадат


Красноярскера колони. Гайтаман сурт.\nСоьлж-ГIалан Старопромыслан кIоштарчу кхело низамехь доцуш лерина Красноярскерчу номер 17 йолчу колонехь (ИК-17) тутмакхе Битаев Сулиме гIуданан изоляторехь цкъа 5, юха 7 де даккхийтар а, ткъа иштта цхьаннан камери чохь 6 бутт баккхийтар а.\nБитаевн дехарца суьдан сацам байтинарг ю "Общественный вердикт" фонд. Тутмакхо латкъам бинера ИК-17 колонехь шеца харцо лелийна аьлла.\nСоьлж-ГIаларчу кхело бинчу сацамца, хьалхара таIзар Битаевна дина хилла Iуьйранна дегI меттахдаккху хан цо ламаз деш яьккхина хиларна. Колонин раж йохийна хилар ца карийна кхелана, Оьрсийчоьнан Конституцино Далла гIуллакх дан цунна юхаяккха йиш йоцу бакъо луш хиларна. ТIехула тIе 5 де гIуданан изоляторехь даккхийтар дукха льура таIзар а лаьрра суьдхоша.\nШолгIа таIзар дина хилла нохчийн тумакхна камери чохь цIано ца ярна. "Общественный вердикт" фондо бинчу хаамца, колонин хьаькамо таIзар кхайкхийна хилла Битаевна, ша цу дийнахь балхахь воццушехь. ИК-17 колонин аьтто ца баьлла шайн хьаькам цу дийнахь балхахь хилла хилар тIечIагIдан.\nКхоалгIа таIзар дина хилла Битаевна, дIавуьжу хан тIекхача 12 минот а йолуш, маьнгана тIе охьахаарна. Кхело кхетийна тутмакхо динарг "дIавижа кечвалар хилар", раж йохор а доцуш.\nЦу кепара Битаевга гIуданан изоляторехь а, цхьаннан камери чохь а хан яккхийтар низамехь доцуш лерина Нохчийчуьрчу кхело.


ЗаьIапхой зияртехь хилира\nевро 67.99 €\n15 апреля в 09:55 (2010 г.)\nБІаьрзечийн а, бІаьрса гІийла долчийн а тоба хІора шарахь йоьду Нохчийн Республикин езачу меттигашка. Уггар лоруш йолчу метте, Веданан кІоштан Эртанахь долчу Кунта-Хьаьжин ненан зиярте Дела хьехорца боьлху бІаьрзенаш. Зиярте схьакхаьчча, цара АллахІе дийхира шайх къинхетам бар а, шайна гечдар а.\nЦадовззал хийцаделла зиярт юхатодинчул тІаьхьа. Шаьш дегІан могашаллин ант долуш белахь а, кхуза баьхкинчара дехха зуькарш дира. Ша настарш йоцуш воллушехь, массаьрца цхьаьна зуькар дира Алмазханов Хьамзата. Шен дегІехь йолчу халонийн гІайгІанна эшна вац иза – Далла Іибадат даро синпаргІато латтайо цуьнгахь.\nЗиярте боьлхучарна гІо-накъосталла дира НР арахьарчу зІенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн Министерство. Президентан гІийлачарна гІодаран политика къобал а еш, иштта меттигаш кхин а нисйийр йолуш ю Министерство.