ТIеман ДуьхьалхIоттамехь Нохчийчоь а, Оьрсийчоь а КIажабухе Кхаьчна - 2гIа дакъа\nОьрсийчоь -- Журналист Политковская Анна, Нохчийчура тIамна дуьхьала Москох вовшахтоьхначу митингехь, 03ГIа2004\nЧехийн коьрта шахIарахь ПрахIехь хьокху тIаьхьарчу пхеа дийнахь белхаш бира Къилбседа Атлантикан Альянсан парламентан ассамблейн бIаьстенан сессино. Дийцаре дан дехкинчу дуьненаюкъара маьIна долчу хаттаршна юкъахь "Нохчийчура тIом дIа хIунда ца боьрзу?" боху хаттар къасто, оршот де билгалдаьккхинера НАТО парламентан ассамблейс. Нохчийчура хьал дийца цига кхайкхинера, евзаш йолу Оьрсичура журналист Политковская Анна. Дуьненаюкъара организацийн гIоьнца бен, Нохчийчура конфликт ерзалург ца хиларх, ша тешна ю бохура Политковская Аннас.\nСессехь Нохчийчура хьал дийцаре дилла деза аьлла ойла кховдийнарг НАТОн парламентан ассамблейн "Махкахошна кхерамазалла латторан" цIе йолу комитет яра.\n"Нохчийчура тIом дIа хIунда ца боьрзу?" боху, комитетан декъашхошна къасто луучу хаттарна жоп луш, Европан Кхерамазаллин а Цхьанабелхан а организацино а, Европан Кхеташоно а, Евробарто а политикан ловзарш ца деш, Нохчийчура конфликт ерзорехь ладаме гIулчаш яьхнехьара, цигара хьал оццул гена даьлла хир дацара аьлла НАТОн декъашхошка, Оьрсийчура "Новая газета" журналиста Политковская Аннас. Ур-атталла, Европан Кхерамазаллин а Цхьанабелхан а организацин тIаман тIехьажар а формалан кепехь дара аьлла, билгалдаьккхина цо. Цундела, юкъара лелаш цхьа а воцуш, юхь-дуьххьал цаьрга ма-дарра Нохчийчура хьолах лацна дийца аьтто нисбалар чIогIа маьIне дара, Европано нохчашна гуманитаран гIо дан ца деза, тIом дIаберзорехьа гIулчаш яха еза, боху Политковскаяс.\nПолитковская: Нагахь санна баьпган юьхьк а елла, цу тIе хьакха налха а белла, ша дика хир ю моьттуш Европа елахь, аса элира, тоьар ду шуна цунах лаьцна дийца. Нохчийн республикехь кхерамазалла хилахь цхьа а мухIажарш хир бац. ТIом дIаберзабе, цул тIаьхьа цхьанне а агIора болчу нахе кара герз ца эцийта, кхерамазаллина тIехьовса дуьненаюкъара юкъарлелаш болу нах балабе. ТIаккха цхьанне бепиг дао дезар дац.\nМаршо радио: Оьрсичоьно Нохчийчохь дIакхоьхьучу тIеман кепаша, шаьш цхьалха бисинчу нахана кхин цхьа а некъ ца битина. Цундела хилла цигахь тIаьхьарчу хенахь, наха шаьш а леш, дина цхьа моггIа лелхийтарш, боху Оьрсичура "Новая газета" журналиста.\nВала а вола меттиг ца юьту кепаш ю меттигерчу бахархошна тIехь лелош\nПолитковская: Вала а вола меттиг ца юьту кепаш ю меттигерчу бахархошна тIехь лелош. Аса къобал ца бо, ша вен араваьлчу стеган сацам. Ойла-м йо аса, иштта сацам атта беш ца хиларна тIехь. Вуно онда сацам бу иза. Вайн Iалашо, бахьанашна тIехьакхиа а, кхин лелхийтарш ца хилийтарна тIехь болх бар а ю.\nМаршо радио: Цул совнаха, хIокху шеран март баттахь дIаяьхьначу референдумо а кегари бина Нохчийчохь. Цундела, Европера лидерийн хIинца Путине ала йиш ю боху Политковскаяс, политикан дийцарш ца дича девр дац аьлла.\nПолитковская: Ма-дарра дийцича, политикан процесс санна теийцира аша, Европано, референдум. Путинан дешнех тийшира. Ткъа хIинца гой шуна, ситуаци цхьана а кепара ца хийцаеллий. Иза мелхо а яхлуш, чолхе йолуш а, гена йолуш а ю. Шина Iедалан а, шина Конституцин а, шина дуьненан а система кхоллалуш ю. ХIума ша ма-дарра гуш волчу цхьана а политика шен махкахь магийта ца еза ситуаци ю кхоллалуш. Ткъа хIинца, аша къобалйинчу референдумо оцу кепара жамIаш луш хилча, шун хIинца Путине ала йиш ю, хIан-хIа, гIуллакх ца хили. ГIуллакх ца хилла аьлла мукъарло дан деза. Дийцарш бохучу, муьлхха а тIом дIаберзочу кепе юхадахка деза. Дийцарш, демилитаризаци, герз охьадиллар а. Цул тIехьа, политикан процесс хила еза.\nМаршо радио: Цкъа цул хьалха, нагахь, Нохчийчура ситуаци боккъал а лортIе яло лаам болчу политикаша, нохчаша шайн хьалхо хаьржинчу президентан Масхадовн Асланан, шен къомана хьалха вистхила аьтто баккха беза.\nПолитковская: Массо агIор а, низамашца догIуш ма-хиллара хаьржина президент ву иза. Нагахь санна, ша-йолу ситуаци бертаяло вай лууш хилча, хьунхара я, иза даиманна волчу къайленгара гучувала аьтто бала беза цунна. Нохчийн къомана хьалха, бехк ма-биллалаш иштта дош лелорна, ша хIун лелийна дийцийта, цунна гаранти лур йолу, иза тешар волу дуьненера юкъара лела нах хила беза. ТIаккха наха дIахоьцур ву иза. ХIинца санна а ца беш, цул тIаьхьа бан беза харжамашна кечам. Харжамашкахь Кадыровца къовсавала цхьа ца хилийта массо хIума ду тахана республикехь деш.\nЕвропан лидершна юкъахь хIинца цхьа турпалхо вала веза, стоьлан тIе буй а тоьхна, "тоьар ду аьшпаш ботта" ала\nМаршо радио: ДIадаханчу шарахь Москох театран цIийнахь нохчи тIемалоша закъалтана нах дIалаьцначул тIаьхьа, Оьрсичоьнан президента дIахьедар дира, цхьана тайпа дийцарш я Масхадовца а, я цуьнан гонерчу нахаца а дийр дац аьлла. ТIаккха хьанца дан деза политикан дийцарш бохучу хаттарна, Политковскаяс иштта жоп делира.\nПолитковская: Путинан дешнаш, тIаьххьарчу тIегIанна тIекхаьчна бакъдерг санна тIе ца лоцу аса. Иза Дела вац хIинца а. Хаьржина президент и велахь а, нийса ца хила тарло иза. ХIокху меттигехь, аьттехьа а нийса вац иза. Ца хаарна делахь я, оьгIазе хиларна делахь а, ца хаьа суна. Амма, дийцаршкахула бен дIадоьрзур дац-кха иза.\nМаршо радио: Дуьненаюкъара организацийн гIоьнца бен, Нохчийчура конфликт ерзалург ца хиларх, тешна ю ша боху Политковская Аннас. Арахьа болчу наха дуьйцург чIогIа схьалоцу Оьрсичоьнан президента, хIунда аьлча, дуьненаюкъара чIогIа лелачу нехан клубан декъашхо хила болу лаам онда бу, хьалха КГБ подполковник хиллачу Путин Владимиран.\nПолитковская: Цхьа а шеко яц сан, дуьйцийла а йоцуш тешна ю со, дуьненаюкъара организацийн гIоьнца бен и конфликт ерзалург ца хиларх. Пачхьалкхехь дуьйцург бен дIа а ца\nПачхьалкхехь дуьйцург бен дIа а ца хета Путинна. Адамийн бакъонашларъярхоша дуьйцург цо тергал а ца до я, масала, тIамна дуьхьала йинчу митингашкахь хьалаайинчу кхайкхамаш тIехь долчуьнца бала а бац цуьнан. Амма, европерчу лидершна хIун хета, чIогIа тидамехь латтадо цо\nхета Путинна. Адамийн бакъонашларъярхоша дуьйцург цо тергал а ца до я, масала, тIамна дуьхьала йинчу митингашкахь хьалаайинчу кхайкхамаш тIехь долчуьнца бала а бац цуьнан. Амма, европерчу лидершна хIун хета, чIогIа тидамехь латтадо цо. ХIунда аьлча, чIогIа царца цхьана тIегIанна тIехь хила лууш ву иза. Суна хетарехь, соьга хоттуш хилча, Путинна бен ца хеташ боцу, цо лазаме тIеоьцу Iиттарш ечу европан пачхьалкхийн куьйгалхоша тIеIаткъам бан беза. Iедалан мукъ безаш хиларе терра, Оьрсичоьнан президент хиларх тоам бина ца Iа иза. Дуьненаюкъара чIогIа лелачу нехан клубан декъашхо хила лууш ву иза. Буш хила лууш ву иза. Бушан гергга ву со я, Ширакан гергга ву со, ала лаьа цунна. Ларамаза президентан гIанта тIе иккхина, КГБен подполковник хилла Iад Iа ца лаьа цунна, хIара санна йоккхачу пачхьалкхехь ша президент велахь велахь а.\nМаршо радио: Политковскаяс бахарехь, оцу Нохчийчохь долчух цхьа йист яллалц "тхан пачхьалкхе ван оха хьуна доьхку" боху дешнаш Путине ала, Европехь цхьа турпалхо вала веза.\nПолитковская: Европан лидершна юкъахь хIинца цхьа турпалхо вала веза-кх, стоьлан тIе буй а тоьхна, "тоьар ду аьшпаш ботта", ала. Толуш ду я, толуш дац. Нагахь санна ахьа тхуна хIинццалц аьшпаш боьттиний, массо хIума толуш ду бохуш, ткъа массо хIума мелхано а телхаш дара, дIадели хIинца хьомениг, ахьа оцу хьайн латта тIера гIуллакх тодаллалц, таккха боккъал и тоделла аьлла оха тIечIагIдаллалц, хьомениг, хьуна хьалха цIен куза кхин тосур бац, я хьо кхи тхо долче вогIур а вац. Белоруссин президентаца Лукашенкаца къийсам латто ницкъ тоьирий Европан? Карийра. ткъа Путинца хIунда лелайо шалха стандарт? Цуьнан дуккха а газ йолун дерий? Эзарнашкахь долчу адамийн дахарийн мах бац цуьнан. Сан мохк кхобуш йолу мел дукха газ и елахь.\nНохчийчохь хуьлуш дерг, ма-дарра дIагайтарх вайн гIуллакх ца хуьлий, пенах корта беттар бу вай\nМаршо радио: Политикан дийцарш Масхадов Асланца а я, лаьмнашкахь бевдда лелачу нохчи тIемалошца дан хьашт дац, референдум чекхяьлчхьана дуьйна, республикера хьал дикачу агIора доьрзуш ду бохуш дуьйцу цхьатерра, Оьрсичоьнан президента Путин Владимира а, Кадыров Ахьмада а. Ша дерриг сел дика хилча, Нохчийчу журналисташ хIунда ца бохуьйту боху "Новая газетера" журналиста?\nПолитковская: ТIаккха хIунда ца доьлху вай цига? УьстагIий санна, тхо цхьана тобане хIунда туху? Автобуса чуьра арадовла йиш яц, тIеман базехь бен буьйса яккха йиш яц. ХIунда? Хьал толуш хилча, хIунда ца мега? ПарргIат хьайна ког баккха йиш ца хилча и хIун референдум ю? И референдум яц. Я политикан процесс яц иза.\nМаршо радио: Оьрсийн президента а, нохчийн администрацин куьйгалхочо а нохчи тIемалошна кхайкхийна амнисти а ю, дика схьайогIуш йолу, Нохчийчура политикан процессан цхьа агIо ю аьлла. Амма, нохчи тIемалойх хьакхалур йолуш яц иза, нах Iехо яьккхина чан ю, боху Политковская Аннас.\nПолитковская: Амнисти-м дика ю. Президент а, Кадыров а амнисти ян гIерташ ву, бертахь машар бан лууш ву и шиъ. Боккъал дийцича, цIена хабар ду-кх иза. ХIунда аьлча, кIорггера аьхкича... Стага дIахьедар дан деза, аса иштта а иштта а тобанехь тIом бина, хIинца шун кара вогIуш ву со аьлла. И бохург хIун ду? Хаамийн банк ю. Кхин дIа хIун хир ду цхьанне а ца хаьа. 1999 шарахь кхайкхийначу амнисти юкъа вахана пхи бIе хиллал стагах хилларг дагахь латтош - царах цхьана цхьаъ бохург санна дийна ца висна - уьш муха лелор ю цхьанне ца хаьа. И хуучу нахана церан кара баха луург ца хиларх тешна ю со. Дикка ойла йича, набахтехть болчу нахах а, шайн цхьана агIора ирс хилла, террорана бехке бина а боцуш, масала, герз латторан, кегий хенаш тоьхначу нахах а бен хьакхалур яц амнисти. Набахтера арабовла аьтто бийр бу церан. Цундела и амнисти бIаьргашна дуьхьала эккхийтина чан ю. ХIара амнисти, цIенчу новкъа эккхийтина чан ю-кх. Нагахь, стаг лаьмнашка тIаме вахнехь, вай кхета ма-кхета... и тIом бан ма бина цо. Хьалха тIом бина, хIинца ишттаниг ца лелочу тIемалоша соьга дуьйцу: "суна ца хаьа аса вийна - ца вийна, эскархо вен гIоьртина я ца гIоьртина, суна ца хаьа. ХIунда аьлча, тIом бара боьдуш." ТIамехь иштта нисло-кх, герз эккхаш. Цундела, амнисти эскархойх хьакхалур ю, дукхачу хьолехь. Къамел доцуш, эскархошкахьа масала, хIуманаш лечкъийна хенаш тоьхнарш арабаха, президента яьккхина гIулч ю иза. Дукха бац уьш.\nМаршо радио: Карарчу хенахь шен ма-хуьллу, Нохчичоьнан президентан харжамашна кечлуш ву, Москоха Соьлжа-гIалийчохь охьахаийна нохчийн администрацин куьйгалхо Кадыров Ахьмад. Цунна лерина ду боху Политковская Аннас, деношкахь, нохчи ОМОНан коьрте, Кадыровн кхерамазаллин структурин куьйгалхо Алханов Руслан хIоттор.\nПолитковская: Путин ша-дерриг до цуьнгхьа. Къамел доцуш, и амнисти а ю оцу декъехь. ХIинцца тIаьххьара, ОМОНан коьрте керла стаг хIоттош, хилларг. Цул хьалха хилла куьйгалхо Газимагомадов Муса, ма-дарра дийцича, велла. Вуно жигарчу къийсамашка даьллера гуллакх, керла буьйранча мила хир ву бохуш. Кхаа бIеннал сов тIемало ву иза. Цул сов, тIех дика Iамийна тIемалой бу уьш. Газимагомадов хиллан дера, Кадыровн оппозицехь бара уьш а. Кадыровн чIогIа хала дара иза лан. ХIан, ОМОНан куьйгалле дIахоттош верг, Кадыровн гIаролан куьйгалхо ву. Ма-дарра дийцича, и хаттар Москох, Кремлехь къастош дара. Кадыровс президентехула чекхдаьккхина иза. Дешна а воцу, цIийша вуьзна и гIаролан хьакам, куьйгалхо хIотто реза хилла-кх президент. Массо хIума а ду, Кадыров президент вахийта деш. Цунах керла бала хир бу, цхьа баланийн моггIа хир бу.\nМаршо радио: ХIун бахьана ду те, Кадыров, оьрсиийн президентана оццул тIеIаткъам болуш хиларан?\nПутинна оьшуш ву, шена ма луъу лело атта а, боьхачарех а волу стаг. Политикан дахарехь муьлххачу а хенахь хьалхататта атта йолуш а, сийсаш йолу цхьа меттиг санна, оьшуш ю Путинна Нохчийчоь\nПолитковская: Я, Путинна Кадыровин. Суна хетарехь, и ший а вовший оьшуш ву, къамел доцуш. ЧIогIа беза Кадыровн Iедалан мукъ. Дуьйцийла а йоцуш президент хила лаьа цунна. "ХIан, хьажал соьга, Аслан! Хьажал аса хIун дина! Хьо хIинца хIумма а вац!" -и дешнаш алархьамма бу-кх цуьнан президентан дарже кхача лаам. Иштта ю-кх цуьнан амал. Аса шегара интервью оьцуш, Масхадовна ша гойтур ду, иза хIумма а йоцург юй, иштта схьа алара цо соьга. Цу тIе воьдуш ву иза. Ткъа Путинна оьшуш ву, шена ма луъу лело атта а, боьхачарех а волу стаг. ХIунда аьлча, политикан дахарехь муьлххачу а хенахь хьалхататта атта йолуш а, сийсаш йолу цхьа меттиг санна, оьшуш ю Путинна Нохчийчоь. Цул совнаха, цхьа бух боцу, ахча дIахудуш долу меттиг а ю иза. Таханлера дийне кхаччалц, кхо шо сов зама ю Нохчийчохь цхьа а лартIехь болх беш йолу банк йоцу. Къайлаха йолу, Iаьржа экономика бен яц цигахь. ТIеман банкаш, иза цхьа кхин хIума ду. Арара чу а веана, цхьана а стега йиш яц, шен ахча оцу чохь латто. Суна хетарехь, ши эзар диалгIачу шеран март баттахь Оьрсичоьнан президент харжаллалц, финансаш кего йитина меттиг ю Нохчийчоь. ХIунда аьлча, тхан Iедалца, акха харжамаш дIабахьа, ахча карахь оьшу. Карахь Iаьржа ахча оьшу. Цхьанхьа кего деза иза. Суна хIун хета аьлча, тIебогIучу харжамашкахь Нохчийчоь декхаре ю иза шех чекхдалийта. Тхо долчехь ма-аллара, Путин кхин цкъа а харжаллц, схьагарехь, кIайн экономика кхолла йолор а яц. Цундела боху аса, ший а вовшенна оьшуш ву.\nМаршо радио: Нохчийчохь боьдург боккъал а къиза тIом бу. Оьрсиийн эскаран а, оьрси инарлийн а, нахана бIаьрга схьава ца везачу нохчийн адиминистрацин куьйгалхочуьн Кадыров Ахьмадан а карахь ю тахана Нохчийчоь. ДуьнентIерчу юкъараллина Нохчийчура нах муьлхачу Iазапехь бу, дIадийцар декхар бу журналисташ боху, Оьрсичура "Новая газетера" журналиста Политковская Аннас.\nНохчийчохь хуьлуш дерг ма-дарра дIагайтарх вайн гIуллакх ца хуьлий, пенах корта беттар бу вай.


Бусалба дин Iамо лууш кегийрахой белахь а, маьждигашкахь ламаз дан лууш кIезиг нах бу Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 28, 2012\nНохчийчоь -- Соьлж-гIалара коьрта маьждиг.\nГезгамашин-бутт болалуш, кхечу дешаран меттигаша санна, шайн болх дIаболор бу Нохчийчура бусулбан лаккхарчу дешаран меттигаша а, хьуьжарша а, хьафизийн школаша а.\nЦхьана Соьлж-гIаларчу Кунта-Хьаьжин цIарахчу Оьрсийчоьнан исламан университете кху шарахь дуьххьара деша охьахуур ву 145 студент, шайна юкъахь мехкарий а болуш. Бусулба дешар деша лууш болу кегийрахой алсам бовлуш бу Нохчийчохь аьлла, хеташ ву цу университетан ректор Мутушев Абдурахьим.\nБусулба дешар деша лууш болу нах даиман а хилла нохчашна юкъах. Амма тIаьхьарчу хенахь уьш алсам бовлуш бу аьлла, долийра шен къамел, Маршо Радион хаттаршна жоьпаш луш, Соьлжа-гIаларчу исламан университетан куьйгалхочо Мутушев Абдурахьима.\nМутушев Абдурахьиман: «Бисми-ллахIи-р-рахмани-р-рахьим! Бусулба дешар дезаш а, иза деша лууш а, Iамо лууш а болу нах де дийне мел дели алсам буьйлуш а бу, дебаш а бу - кегийнаш а бу, баккхийнаш а бу. Делахь а, массо а деша аьттонаш болуш ца хуьлу.\nШа волчу меттехь дешна а, маьждигехь Iамийна а, хьужарехь Iамийна а, цIахь Iамийна а, и дин Iамо а гIерташ, иза деза а дезаш, довза а лууш къахьоьгуш, кегийра нах хилла ца Iаш, дуккха а зудабераш ду».\nСоветан заманахь Оьрсийчоьнна бусулба диндай кечбора Бухарахь йолчу «Мир-Араб» олучу медресехь а, ткъа иштта Ташкентерчу имаман Аль-БухIарин цIарахчу институтехь а. Ткъа Советан Iедал доха герга дахча 1988-чу шарахь Москох бусулбан коьртачу маьждигехь схьайиллира «ИсмаIилия» олуш йолу медресе.\n1989-чу шарахь Уфахь болх бан йолаелира имаман Фахретдинан цIарах йолу медресе. Кхин а цхьаъ шо даьлча Казанехь а кхоьллира медресе. Оццу хенахь медресе кхоьллира Нохчийчохь а. Иза Куршлойн-Эвлахь схьайиллинарг вара тIаьхьо Ичкерин муфти хилла волу Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\nЦултIаьхьа 20 сов шо даьлла. Тахана Нохчийчохь ткъех медресе а ю, шиъ лаккхара исламан дешаран меттиг а ю бохуш, дуьйцу Нохчийчура исламан университетан ректоро Мутушев Абдурахьима.\nМутушев Абдурахьиман: «Хьуьжарш дуккха а ю. Амма, шен лицензи а йолуш, хила ма-еззара болх беш кхоъ хьафизийн школа а ю, дагахь Къуран Iамош болчеран, ткъехх медресе а ю, цхьаъ исламан инсттитут а ю, Куршлойн-Эвлахь, хIара, Кунта-Хьажин цIарах йолчу исламан университет а ю».\nТкъа муха дIахIоттийна бу исламан лаккхарчу дешаран меттиган болх? Цу хаттарна иштта жоп делира Мутушев Абдурахьима.\nМутушев Абдурахьиман: «Бусулба динца доьзна долу массо а Iилма долуш ду. Кхин а вай Iамош кху чохь нохчийн мотт а, литература а, оьрсийн мотт а, литература а ю. Исторех лаьцна аьлча, Iамош ю Нохчийн Республикан истори - нохчийн къоман истори. Оьрсийчоьнан истори а хьоьхуш ю. Кху дуьнентIерчу динийн истори а хьоьхуш ю. ТIаккха ингалс мотт а вай кхузахь хьоьхуш бу. Информатика а вай кху чохь луш ю».\nТкъех шо хьалха Нохчийчура иттаннаш кегийра нах бахара Iаьрбийн пачхьалкхашка а, Пакистане а, Туркойчу а бусулба дешар деша. Царах цхьаберш кхелхира цултIаьхьа баьллачу шина тIамехь. Вуьйсуш юьстах бевлира, шайн дахарехь кхин некъ а хаьржина.\nЦарах цхьаболчара Нохчийчу деана долу хаарш догIуш дацара, Оьрсийчохь ламаст а хилла дIахIоьттинчу, бусалба динан кепашца. И бахьана долуш, радикалан ойланаш йолу бусулба нах кхиина Оьрсийчохь бохуш, чIагIдо Оьрсийчоьнан официалан пропагандо.\nАмма дIоггара мархаш йоцу хьал а дац Нохчийчохь бусалба динца доьзна дерг.\nКху деношкахь цхьаболчара дага луьйцу баккхийчара сих-сиха дуьйцуш хилларг. Цхьа зама йогIур ю Нохчийчохь дуккха а маьждигаш а долуш, молланаш а болуш, ХьажцIа бахана нах а болуш, амма маьждигаш даьсса а лаьтташ бохуш, гIайгIане дуьйцуш хилла цара.\nЦунна тоьшалла долуш санна, кху деношкахь шена гинчу суртах льцна, эргIад а оьхуш, дуьйцуш вара меттигерчу телевизионан керланашкахь гойтуш волу Кадыров Рамзан. Шайн юьртахь - Хоси-юьртахь - шена гина сурт дийцира цо. Уггара Кадыровна хала хеттарг дара цу маьждиге ца боьлхуш болу нах, уггара хьалха шен да бахьана долуш, буьзна нах хилар.\nКадыров Рамзан: «Хьоьжуш Iаш ву со... Хоси-Юьрта дIа бIаьрг тоьхча «тишина» ю, берш а бийшина Iаш бу. Аса иза хIунда боху. Иза тхайн юрт йолун дела боху... Уьш дийнахь а, буса а Далла Iибадат а, Iамал а ян дезаш бу. Тхан юрт уггара къен хилла юрт ю-кх!\nАхьмад-Хьаьжа бахьана долуш, цунна улле бевлла къентий, лаа леш, цара къахьегар бахьана долуш массо а меттехь асфальт болуш, массо а меттехь чохь догIуш хи долуш, массо а тIехаа шишша, кхоккха машен йолуш, тIекIелдина, вовшашца къийса а къуьйсуш, цхьана зудчунна вукхуьнчул хазаниг гича, хIа-хIа суна иза ца деза, суна и деза бохуш, шайн майранаш охьа а теIош, тIекъела сетта а деш цIенош а деш Iаш ма-бу Хоси-Юьртахой.\nМаьждиге ваха а ца лаьа, аравала а ца лаьа, чувала а ца лаьа. Хьарам дуй-те и санна болчу нахана аьлла, тахана Iуьйранна наб ца кхеташ, ялх даьлча а, ворхIалгIа сахьт долуш а Iийна-кх со. Иштта шун ярташкахь а буй хаа суна уьш, кхин а сов балахь а бен, кIезиг боцуш».\nБусалба дин Iамо лууш кегийрахой белахь а, маьждигашкахь ламаз дан лууш къезиг нах бу Нохчийчохь


Хашоггин дакъа меженашка дIасадаьккхина хIаллакдарх лаьцна дийцина туркоша\nТуркойчоь -- СаIудийн прокурор СаIуд ал Мохеб дIавоьдуш ву Истанбулерчу шайн консулствон кертара. ГIад. 30, 2018\nЖурналистан Хашогги Джамалан дакъа меженашка дIасадаьккхина хIаллак дина хилла, СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхан Истанбулерчу консулствехь иза садукъина вийначул тIаьхьа. Цунах лаьцна дуьйцуш ду туркойн инарлин прокуратуро динчу дIахаийтарехь, хаам бо CNN телекомпанино.\nТуркойчоьнан прокуратурина хетарехь, зуламхоша хьалххе план яьккхина хилла журналист вен. Цхьа кIира хьалха туркойн полицино шайна бакъо ялар дехна хилла СаIудийн консултвон кертахь йолчу гIу чохь таллам бан, цу чохь журналистан дегIан меженаш къайлаяьхна хила мега аьлла шеко йолуш.\nХьалхо дуьененерчу прессо хаам баржийнера Хашоггин докъан цхьацца дакъош консулствон бешахь карийна аьлла.\nХашогги вийна Гадужу-беттан 2-чу дийнахь, дипломатин миссин керта ваьллачул тIаьхьа. Журналист цига вахана хилла шен хIусамнана ша йитина хиларх лаьцна кехат даккха. ТIаьхьо СаIудийн Iедалш къера хилира журналист консултвон кертахь вийна хиларна.


Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация к мероприятию "Поэзин суьйре"\n«…Бекалахь, цхьа мерза - г1айг1ане мукъам! Декалахь лийрдоцу дош!»\nЭпиграф: «…Нохчийчоь- ас дозалла до хьох , дуьненна турпалхой кхиорна».\nЦитата: «Искусство –дуьне довзар ду, иэсехь доцчу некъашца. Искусство – иза дагардийцар ду. Искусство–оьмаре йиллина не1арш ю.»\nПоэзин коьрта амалш: «Цо дуьйцу шен башхачу маттаца, и ч1ог1а хьалдолуш а бу. И тарло мукъамах,исбаьхьа диллинчу суртах, цхьа шатайпа синпарг1ато кхуллу дегнашкахь».\nДудаев 1абди (1901-1943) Нажаев Ахьмад (1895-1943)\nМамакаев Мохьмад (1910-1973) Мамакаев Арби (1918-1958)\nСаидов Билал (1914-1994) Хамидов Абдул-Хьамид (1920-1969)\nГадаев Мохьмад-Салахь (1909-1972) Сулаев Мохьмад (1920-1992)\nДжамалханов Зайнди (1922г.) Сулеманов Ахьмад (1922-1995)\nЭдилов Хас-Мохьмад (1922-1991) Муталибов Зайнди (1922-1978)\nАхматова Раиса (1928-1992) Айдамиров Абузар (1933-2005)\nОкуев Шима (1937-1987) Арсанукаев Шайхи (1930-2012)\nХ1оттийнарг: нохчийн меттан а, литературан а хьехархо Мучураева Раиса Татаевна Наурски к1оштан, МБОУ «Николаевски СОШ»\nНомер материала: ДБ-088260


Бусулба динехь магош дуй шен хIусумнена шича ялор? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nБусулба динехь магош дуй шен хIусумнена шича ялор? ХIусумненан ненан агIор йолу шича ю юьйцуш ерг. Шена тIехь да-нана доцуш йоI ю иза.\nКхин цхьа хаттар дара сан: нохчаша магош дуй и санна дерг, нохчийн Iадато?\nХIокху хаттаран вайна ма-гарра ши да́къа ду, цундела жоп шина декъехь хир ду вайн:\nДоьххьара, вайна хаа деза стун-шича ялоран ШарIехь долу хьукма.\nШарIо билгалбаьхна бу бусалба стагана бало хьарам болу зударий. Царех яц стун-шича. Цундела вайн бакъо яц стун-шича ялор Бусалба динехь хьарам ду ала. ШарIо, шайна лаахь дан а, йа шайна ца лаахь ца дан а адам шен лаамехь дитинчу хIуманех ду стун-шича ялор. Иштта ШарIо адамийн лаамех доьзна дитина долу хIума, дича къа хуьлуш дац, йа дича дика ду аьлла а дац, ца дича къа хуьлуш дац, йа ца дича дика ду аьлла а дац. Ткъа шарIо иза иштта нехан лаамах доьзна дитаран бахьана хIун ду аьлча, нахана шайн хьелашка, шайн Iадаташка, шаьш Iачу махке, шаьш долчу замане хьаьжжина, шайна маслаIате дерриг лело аьтто хилийтар ду.\nШолгIа, вайнехан Iадатехь дуй-те и санна долу захало лелаш.\nВайнехан Iадатехь лелаш дац шен хIусамнанна тIе цуьнан шича ялор, йа шен хиллачу хIусамненан шича ялор.\nЦундела, вай лакхахь дийцинчунна тIедоьгIчи, иштта долу захало ца дар гIолехь хета тхуна. ХIунда аьлча стун-шича ШарIо яло тIедиллина ца хилча, йа иза ялор дика ду аьлла хьехийна ца хилча, иза адамийн лаамца доьзна хIума хилча, оцу хьолехь Iадатехь лелаш дерг схьаэцар ШарIо магош, къобул деш долчу хIуманех долу дела.\nВай кхечу агIор хьевсича, гергарлонах хьакхалуш агIо а ю хIоккхехь: зудчунна тIе цуьнан шича ялийча, цаьршинна юкъахь долу эмгаралла бахьанехь церан гергарло хердала тарло, ткъа ШарIо коьрта лерина терго ечу хIуманех ду наха шайн гергонаш чIагIдеш, лардар, уьш хеда ца дар.\nЦундела, лераме ваша, ахь иза ца ялийча цунна хир долуш зен дацахь, ахь оцу йоIана дика меттиг а лехна, иза дикчу нехан хIусаме дIатарйар ШарIана гергахь ме́лехь долуш, вайнехан Iадатехь гIилкхе долуш, маслаIате хила тарло аьлла хета тхуна.\nЖоп делларг: Я́удан Денисолтан Зубайр\nЖоп чIагIдинарг: Олхазар\n Бусалба динехь Iадатан меттигах лаьцна довза луург хьажа: Адаман Султанан Олхазар, «ШарI а, Iадат а».\n Хьажа, масала, иштта ларалуш долчу шича-махчалахь захало дарна деллачу жоьпе: «Шича-махчалахь захало дар».


Ца лаахь а, лууш санна даймохк безийтар\nБизнесхо Байсаров Руслан а, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а\nМуха кхуьу Кадыров Ахьмадан фондера ахча\nДукха бу Къилбаседа Кавказехь, шайн мохк а безаш, цунна сагIадан кийча совдегарш. Цхьаболучара ло ахча даггара, амма, шаьш оьзда нах хиларе терра, къайлахьо дийриг. Кхечара шайгара даьлла дика хьулдо, иза гIарадаьлча шайна зен хиларх а кхоьруш.\nКъаьсттина кIезиг гойту шаьш даймахканна рицкъ кховдош бусалба къаьмнех болчу совдегарша. Цундела, масала, хила а тарло Оьрсийчохь уггаре дукха хьал доладерзийначийн могIарахь волчу гIалгIайн миллиардеро Гуцериев Микаила ГIалгIайчу хьийсочу ахчанийн барамаш бевзаш бацар цуьнца доьзна.\nОлигархан-магнатан Дерипаска Олеган долучул а дукха ахча ду Гуцериевн. Бакъду, кавказхошлахь нислуш ма-хиллара, гергарчаьргахула дIасадаьржина ахча ду иза: вежаршкахула, шичошкахула лела долларшкахь 10 миллион сов ахча. Ала дашна, Гуцериев Микаилна доккха хIума дацара шен воьIан СаIидан ловзарга Iамеркара гоьбевлла артисташ Бейонсе, Дженнифер Лопес, Стинг я оьрсийн "примадонна" Пугачева Алла кхайкхар.\nДагестанхошна алсам бевза шайн совдегарш. Миллиардеро Керимов Сулеймана йиц ца йо шен хьоме Дербент – кест-кеста совгIаташ до цо ша винчу гIалина. Ша дешна гимнази тояйтира цо 2017-чу шарахь, меттигера проблемаш луьстучохь хуьлу иза юкъ-кара, дукха хан йоццуш ялх лоьрийн машен елла цо Дербентна. Ша шен бизнес винчу гIала дехьайоккхур ю, элира Керимовс стохка, оцу гIулакхна "Сбербанкан" куьйгалхо Греф Герман а вигира Дагестане.\nКхин а цхьана цIеяхначу дагестанхочо а кхачадо шайн махка ахча – Нурмагомедов Хьабиба. Цуьнгара дацахь а, цуьнан цIарх школа йилла хьажор ду Дагестане 600 миллион сом, ян тарло ХIинжа-ГIалахь хоккей Iамош йолу хIусам а – иза йиллар вевзаш волчу хокейхочуьнга Фетисов Вячеславе дехна Нурмагомедовс. Цкъачунна дина гIуллакхаш девзаш дацахь а, ю ХIинжа-ГIалахь "Нурмагомедов Хьабибан сагIин фонд" а.\nСовдегаро шен ахча ша вехачу махкахь, кIоштахь, юьртахь леладо. Цец ца волу цунах цхьа а – дерриг а дуьнено дийриг ду иза. Амма Къилбаседа Кавказ шатайпа регион ю, цигахь цхьаболучаьрга, ца лаахь а, лууш санна, боьзуьйту даймохк.\nЦуьнан масал ду бизнесхо-нохчо Байсаров Руслан. Кадыров Рамзанна дагайоьхначу ломарчу "Ведучи" курортан инвестор вира цунах.\nЛелла хьал дика девзачу хьасташа чIагIдарехь, проект ца лаахь а, лууш санна тIеэцийтира Байсаровга. 2014-чу шарахь, "Ведучехь" болх болош, "Внешэкономбанко" кредит луш доций хиича, Байсаров дIатаса гIоьртира проект, амма махкарчу Iедало ца магийра.\nБайсаров Руслана мел ахча дуьллу Нохчийчуьрчу белхашна юкъа, хала ду ала. Билггал хууш ду цо Кадыров Ахьмадан фондана ахча диллина а луш хилар. И санна, оцу фонде даима а ахча дуьллучех ву Москох веха хьолахо Джамбраилов Iумар а.\nФондан болх бевзачу хьасто "Кавказ.Реалиина" довзийтира, стенца дозу совдегарийн сагIанаш. Цо бахарехь, "фонде ахча диллар даймахканна хьалха лаьтта декхар хилла ца Iа хьолахошна, иза цара охьадилла дезаш ду, шайна проблемаш ца езахь: Кадыровх гIортор хуьлу царна фонде ахча хьежорна".\nНохчийчуьрчу хаамийн гIирсашкахула кест-кеста баьржа хаамаш, цхьацца хьолахочо ахча тесна фонде, олий. Амма наггахь а ца йовзуьйту сагIадиначийн цIерш.\nНохчех волчу цхьана бизнесхочо, тхоьга шен цIе хьулъяр а доьхуш, дуьйцу махкарчу Iедало шен проекташна инвесторш муха тIеузу.\n"Ас дикка шорйина сайн бизнес Нохчийчоьнал арахьа – Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь а, Украинехь а. Нохчийчохь цхьа объект хIотто воллура со, амма дукха ю цигахь проблемаш коррупцица, совдегаршкара кест-кеста дIайоху бизнесаш. Суна "пайде" хьехарш дийраш а бевлира: Соьлж-ГIалахь объект схьаелла, иза ма-хуьллу когахIоттае, амма дIа ма къовла, мел дукха цо хьайна харжаш еш хилахь а, бохура соьга. Сан бизнесна Нохчийчохь, шеко а йоцуш, новкъарло йийр ю, цунна цхьаьннан "бIаьрг тIехIуттур бу", бохург дара иза сан кхетамехь. Цундела со юхавелира айса дагалаьцначух", - боху даймахкал арахьа бизнес лелочу нохчочо.


Переведенные слова и фразы - страница 8 - Govzalla\nПереведенные слова и фразы. Страница 8\nнеразрешённый\t -ая, -ое 1) (запрещённый) магийна доцу, дихкина долу; ~ая игра - магийна доцу ловзар 2) (нерешённый) духе кхиаза; ~ый вопрос - духе кхиаза дер г\_r\_n\nдругой\t -ая, -ое 1) (иной) кхин, важа; кто-то ~ой - кхечу цхьамма; и тот и ~ой- иза а важа а; ни тот ни ~ой - я иза а, я важа а или я цо а, я вукхо а; никто ~ой,как... -кхечо цхьаммо а; ничего ~ого- кхин х1умма а; ~ой [человек] и не подумает об этом- кхечу стагана и дага а дог1ур дац; один за ~им – т1аьхьа-хьалха; ~ими словами - кхечу дешнашца; это ~ое дело - и кхин тайпа г1уллакх ду; в другом месте - кхечу меттехь 2) (второй, следующий) шолг1а; на ~ой день- шолг1ачу дийнахь 3) в знач. сущ. ~ое с кхиндерг; ему говоришь одно, а он делает совсем ~ое - ахь цуьнга цхьаъ дуьйцу, ткъа цо деш дерг кхин ду 4) в знач. сущ. ~ие мн. кхинберш; заботиться о ~их - кхинболчийн г1айг1а бан ; в ~ой раз- т1аккхахула; с ~ой стороны - кхечу аг1ор\_r\_n\nоткровенный\t -ая, -ое 1) (искренний) ц1енна, дагахь х1ума доцу, дог ц1ена; ~ое признание- дог ц1ена даре дар 2) (очевидный, явный) гуш долу; ~ое бесстыдство- ц1енна эхь цахетар; ~о (нареч.) говоря - бакъдерг а аьлча\_r\_n\nотработанный\t -ая, -ое 1) (использованный) лелийна даьлла, болх бина даьлла; ~ое масло - лелийна даьлла даьтта 2) перен. (отделанный, отшлифованный) шардина\_r\_n\nнежный\t -ая, -ое 1) (ласковый) к1еда 1еда-мерза; ~ый взгляд – к1еда-мерза схьахьажар 2) (тонкий, приятный) хаза ховха, к1еда; ~ый запах - хаза хьожа; ~ая кожа - ховха чкъор 3) (мягкий по звучанию) боча, к1еда-мерза; ~ый голосок - боча аз 4) (хрупкий) экам; ~ый возраст- эхам хан\_r\_n\nнесерьёзный\t -ая, -ое 1) (легкомысленный) ладамза 2) (незначительный) ладам боцу; ~ая рана - ладам боцу чов\_r\_n\nнебольшой\t -ая, -ое 1) (малый) г1ехьа, доккха доцу; ~ая комната - г1ехьа ц1а; ~ой тираж - йоккха йоцу тираж 2) (незначительный) г1ехьа, к1еззиг; с ~им опозданием - к1еззиг т1аьхьависуш ; метр с ~им - метрал алсамо; сто рублей с ~им - итт туьманал алсамо\_r\_n\nнедостаточный\t -ая, -ое 1) (малый) тоьуш доцу; ~ая сумма - тоьуш доцу ахча 2) (лишённый оснований) кхачам боцу; ~ая причина для огорчения - вас хиллал доцу бахьана\_r\_n\nнеживой\t -ая, -ое 1) (мёртвый) дийна доцу 2) (неорганический) са доцу; ~ая природа - са доцу 1алам 3) (вялый) буьйда, к1еда, партал; ~ой взгляд - велча санна хьажар\_r\_n\nнетвёрдый\t -ая, -ое 1) (мягкий) ч1ог1а доцу; ~ грунт- ч1ог1а доцу латта 2) (неуверенный) сецца (или ч1ог1а) доцу; ~ ответ- сецца доцу жоп\_r\_n\nненадёжный\t -ая, -ое 1) (не внушающий доверия) тешам боцу 2) (непрочный) тешам боцу; ~ мост -тешам боцу т1ай\_r\_n\nнеугасимый\t -ая, -ое 1) (не гаснущий) довш доцу; ~ый огонь - йовш йоцу ц1е 2) перен. довр доцу, д1адер доцу; ~ая ненависть – д1абер боцу цабезам\_r\_n\nнеподвижный\t -ая, -ое 1) (не двигающийся) лелаш (или меттахъхьуьйш) доцу; ~ый предмет - меттахъхьуьйш йоцу х1ума; стоять ~о (нареч.)- меттах ца хьуьйш латта 2) перен. лелла ца волу, хьеме; ~ый человек- лелла ца волу стаг ; ~ое лицо- хийцалуш йоцу юьхь\_r\_n\nнедостойный\t -ая, -ое 1) (не заслуживающий чего-л.) хьакъ доцу; ~ внимания - тергалван а хьакъ воцу 2) (бесчестный) ца товн; совершить ~ поступок - ца товн х1ума далийта\_r\_n\nнеквалифицированный\t -ая, -ое 1) (не имеющий квалификации) говзалла йоцу; ~ рабочий -говзалла йоцу белхало 2) (не требующий квалификации) говзалла ца оьшу; ~ труд- говзалла ца оьшу къинхьегам\_r\_n\nнепогрешимый\t -ая, -ое 1) (не ошибающийся) г1алат ца волу 2)(достоверный) шеко йоцу; ~ вывод - шеко йоцу жам1\_r\_n\nнеприкосновенный\t -ая, -ое 1) (не подлежащий расходованию) дайа мегар доцу; ~ запас- яйа мегар йоцу т1аьхьало 2) (находящийся под защитой закона) бехке, корта-мукъа\_r\_n\nнепродуктивный\t -ая, -ое 1) (не приносящий пользы) хайр доцу, пайденза; ~ труд - пайденза къинхьегам 2) лингв. хайраза (керла дош ца кхуллу); ~ аффикс - хайраза аффикс\_r\_n\nневыгодный\t -ая, -ое 1) (не приносящий прибыли) са йоцу, пайда боцу 2) (неблагоприятный) аьтто боцу, б1ег1ийла йоцу; ~ое местоположение - аьтто боцу меттиг\_r\_n\nнеровный\t -ая, -ое 1) (не прямой) нийса доцу; (не гладкий) шера доцу; ~ая дорога- шера боцу некъ 2) (неодинаковый) цхьатерра доцу, цхьабосса доцу; ~ый пульс - цхьатерра ца бетталун синпха; ~ый почерк - цхьабосса доцу хат1; ~ый характер - цхьатерра йоцу амал\_r\_n\nСтраница 8 из 3197\n← Назад456789101112Вперед →


Наьна мотт… | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 07 / 12 / 2021 Время Московское: 4733 Человек (а) в сети\n:54 + Мужчина устроил стрельбу в многофункциональном центре на юго-востоке Москвы. Как сообщили ТАСС в правоохранительных органах, по предварительным данным, один человек погиб и один пострадал.\n:44 + Министр здравоохранения РФ Михаил Мурашко сообщил, что в России на сегодня в стационарах находятся около 168 тысяч пациентов с коронавирусом, более пяти тысяч больных – на аппаратах искусственной вентиляции легких.\n13.02.2014 04:30 Комментариев 0\nКороргда хьона дошув – дотув, зизаш,\nЦкьаккха х1ама дац, халахь, цун маьхе!\n(Плиев М.- С.)\nВай даьшеи ноаношеи дукхача б1аьшерашка бийца а бувцаш а, хьабоаг1а г1алг1ай мотт. Вай даьша-м цхьаккха эрсий дош юкъе ца доаладеш бийцаб из мотт, царна ховш а мича хиннаб цхьа наггахьчоа мара эрсий мотт. Г1алг1ай мотт вайна даьша йита, цхьанна х1аманца оза йиш йоаца ганз я. Г1алг1ай б1аьш т1ехьенаш хьалкхеяьй наьна метто 1омадеш царна эздел, хьаькъал , тийнад царна къонахчал, денал, доазув доацаш Даьй мохк-беза, ларх1а 1омабаьб. Г1алг1ай меттаца дувзаденна да сага вахар: культура, кхетам, вай къаман 1аьдал. Вай х1аране декхар да из лебе, шаьрбе. Тахан вайна юкъе г1алг1ай мотт ц1ена бувца ховш, язде ховш а дукха бац. Из деррига а хьадоаг1аш да ц1аг1ара а ишколашкара а. Да а нана а эггара хьалха деша дахача беро наьна мотт мишта 1омабу хьажа декхарийла ба.\nОалаш хезад сона эрсий метта хьехархош, ц1аг1а бувца беза эрсий мотт из шаьрбе, аьле. Х1анз хьа мел хозача эрсий мотт бувцаш хилча, мишта хургда из ц1аг1а бийцача, маца 1омабергба т1акха вай г1алг1ай мотт? Наьна меттал дешар а йоазув а 1омалац оал дукхаг1чар. Из деррига а бахьан да. Кхыча къаман метташ 1омадеш, вай берашта кхы а ч1оаг1аг1а уж шаьрде репетитораш а увттабеш, царна ахча телаш ма лелий вай. Уж метташ а вайна накъадаргда. Вай мотт 1омабе духхьал безам мара мича эш. Ма ч1оаг1а хоза хеташ ладувг1а аз къоаночунга, вай наьна мотт ц1ена, хоза лебеш волча! Вай наьна мотт бувцаш газеташ т1а статьяш араювл, къаьстта «Сердало» яхача газета т1а, из бувцаш телевиденеи, радиои передачаш ю. Мах баь варгвац вай метта. Из ларх1а, цун сий де а, ма могга из дег1абоалабе а вай декхар да.


Дахначу кIирандийнахь протестхойн акци дIаяьхьира Францехь шо шаре кхуьучу исламофобин ницкъашна дуьхьал. Официалан хьукматашкахь коьртахь йовлакхаш лелорах дийцадаккхар къовсаме дирзира цхьа могIа бусулбанашна а, националистийн хьежамаш болчу нахана а юкъахь. Оцу юкъанна францхойн хаамийн гIирсаша зорбане даьккхира, Шемарчу тIеман конфликтехь дакъалаьцна ву аьлла, нохчочунна Турчаев Хасанбекна 10 шо хан тохарх.\nСоьлжа-ГIалахь вехаш хиллера Турчаев Франци кхачале. Республикерчу энергетикан министр лаьттина ву цуьнан да. 1990-чу шерашкахь нохчийн пачхьалкхан университетан юридикан факультет чекхъяьккхира Хасанбека. Бехкзуламан гIуллакхош толлучу декъехь болх а бира цо. Нохчийчохь хиллачу тIемашкахь дакъалацарна, махкара араваьлла, Малхбузехь ваха вийзира цуьнан. Шен долахь 4 зуда а йолуш, цара дина дуккха а бераш а долуш ву иза.\nМеттигерчу зорбанаша яздарехь, 2002-чу шарахь Франци веанчу Хасанбекна политикан тховкIело елира. ТIаьхьо, 2008-чу шарахь Францин паспорт делла, пачхьалкхан вахархо вира цунах. Страсбурган кIоштарчу Эльзас провинцехь вехаш вара иза тIаьххьарчу хенахь.\n2005-чу шарахь радикалан исламан экстремисташца уьйрашкахь ву аьлла, къайлахчу сервисаша шайн тергоне эцнера Турчаев. Делахь а, и шеконаш йоллушехь деллера цунна францхойн паспорт а. Цул тIаьхьа 7 шо даьлча лецира иза, Шемарчу конфликтехь дакъалаьцна ву аьлла.\nШега хеттарш дича, бакъ ца дира Турчаевс, ша Шемахь хилла ву бохург. Амма тIаьхьо мукIарло дира цо, 2013-2014-чу шерашкахь Шема ваханера ша, амма шен вежарий кара а бина, уьш цигара цIаберзон лаам болуш араваьллера аьлла. Аьтто ца белира шен хIетахь цигахь, ший а ваша Шемахь кхелхина лоруш ву шен аьлла цо.\nКхелан кхеташонехь психолога дIахьедира, Нохчийчохь коьртана чов йина хиларца далийтина хила тарло цо шегара гIалат аьлла. Ткъа кхайлаха сервисаш тешна ю,Турчаев тIемашкахь а хилла, эккхийтархой кечбеш, болх бина а ву аьлла. Турчаевн психикаца дуккха а лазарш ду аьлла, дIакхайкхийра адвокаташа, амма хIетте а кхело чоьте ца ийцира церан дIахьедарш.\nЦхьана заманчохь "эмир" лаьттина ву иза цхьахйолчу тобан аьлла, тоьшаллаш далийна кхелахоша. Дуьйцург ду, ООН-о террорхойн яц аьлла, дIакхайкхийначу "Ахрар аш-Шам" тобан гара. Ткъа Турчаевс даредира, шина кIиранчохь бен "эмир" лаьттина вац ша аьлла.\n"Со тIамтIехь волчу хенахь цхьана группан куьйгалхо вийнера, царна цу тобанхойн урхалле хIотто стаг хьашт хиллера. Кегийрхойн ларам бара соьца, цара дехар дира соьга шайн лидер хилахьара аьлла", - бехира бехкевечо. Шина кIиранчохь бен ца дира ша боху цо тобан куьйгалла, цул тIаьхьа оцу дозанера аравелира ша.\n"Шеман тема дIакъевлина ю суна. Набахтено дуккха а хийцина со. Суна оьшург, сан доьзал бу", - аьлла, дIахьедина Турчаевс шена тIаьххьара дош делча.\nШа тIелаьцначу пачхьалкхна баркаллаш баьхнехь а, къайлахчу сервисаша, цо шен вешица дина хилла, Iорадаьхначу къамелаша, шеконашка дохку цуьнан дешнаш, цуьнан Францига болу ларам а.\nТурчаев Францин вахархо ву, иза пачхьалкхера аравоккхийла дац. Амма билгалдаккха догIу, тIаьххьарчу шерашкахь Франци каде хьийза, Интерполан лехамашкахь болчу Оьрсийчоьнан бахархошна экстрадицеш еш.\nМасала, кху шеран Гезгмашин-баттахь Нохчийчохь хиллачу Германин социал-демократин партин бундестаган депутато Швабе Франка дIахьедира, Нохчийчоь - ша тайпа регион ю аьлла.\n"Нохчийчохь адамашна болчу кхерамийн тидам бан беза, цигара ситуаци тIе ца лоцу мухIажирш дIахьийсочу кхечу Европан пачхьалкхашкахьчул а къаьсташ ю. Цундела царна тховкIело кест-кеста яла еза", - аьлла Швабес.


Вуьззина нохчо вара Дудаев Муса\nМарсхьокху-бутт 09, 2014\nНохчийн театран а, кинон а актер, яздархо Дудаев Муса\nНохчийчоьно лаьтте верзий ша лоруш, шена везаш хилла театран, кинон актер, яздархо, дахаран муьлххачу хьовзамашкахь а, диканехь а халкъана хезаш, шен къомах дог лозуш хилла шен воI Дудаев Муса...\nДаиманна а дагалецамехь дисна масех бутт хьалха Дудаев Мусас Соьлжа-гIалахь «Кунаки» ресторанехь, доттагIаллин цхьаьнакхетарехь, дина хьасартне къамел. Цо цхьа мокхазах боккху суй санна, хIора дош къагош, кхалош, маьIница даздеш, шовкъе дийцира Къилбаседа къаьмнийн доттагIаллех, бIеннаш шерашкахь ларьеш, цара кху замане схьаеъначу уьйр-марзонех, церан къонахаллин юкъаметтигех.\nЛадогIархоша, нохчий боцуш, гIебартойн-балкхарийн, суьйлийн, хирийн, гIалгIайн, гIалгIазкхийн, ногIийн мехкашкара баьхкинчу векалша кхетамца, даггара тIараш детташ, тIеийцира Мусас дина чулацаме къамел. Ишта дар-кх и хьуьнаре, похIма долу адам – байтанча-Iилманчо Яралиев Юсупа ма –аллара, вайнехан синмехаллаш, гIиллакх-Iадаташ, нохчалла бохучу кхетаман тIегIа лах ца далийта гIерташ чекхваьлла дешан говзанча, актер, гочдархо Дудаев Муса.\nДудаев Мусах могIарера стаг - адам санна, бендацарийн йийсарехь ца Iаш, гуттар лехамехь ваьллинчу говзанчех санна, цунах синхазалла йолуш хиллачу къонахчух санна дуьйцуш ву Яралиев Юсуп. Ткъа къамел цо долийра Муса адамашца хьасане, ийна, кIеда-мерза хилар билгалдаккха санна, Дагаев Валидан кест-кеста дало масал а далош.\nЯралиев: «Со ирс долуш стаг ву бах цо, со везарг, соьца гергарло дезарг, со лоруш верг, саца а соций, вистхуьлий ша вуй хоийта бах, ткъа ша цавезарг шена ган а ца го,вист ца хуьлуш дIа воьду.»\nМаршо радио: Мен эшам бу нохчийн културана а, маттана а Муса дIакаххалхар?\nЮсуп: «Ша дуьнентIехь йоккхучу хенахь къоман сий, яхь лардан гIерташ чекхваьлла стаг ву иза. Цо дечу къамелашкахь а хаа а делла суна, студенташ долуш дуьйна а. Телевизионехь цо динчу къамелашкахь а тергаллора иза, цхьаццанхьа интервью луш а. Къоман юхь ларьян гIиртина а, и юьхь ларьяр дезна а стаг ву иза. Иза артист хилла а ца Iара. Муса гIиллакхна хехь лаьттина стаг вара.»\nМаршо радио: - Дукхахболчарна, кегийрхошна къаьсттина, ахь яздархочуьнан цIе яьккхича, ахь вуьйцург мила ву ца хаьара, ткъа дудаев мусса аьлчи массарна а бохург санна вовзара. Деккъа иза артист хилар бахьана хилла Iай те иза?\nЮсуп: «Вайна массарна а ма хаъара, артист вара аьлла, цунна Дала елла кхин дегIа хазалла а, юьхьан хазалла йолуш а вацара иза, амма цуьнца яра синан хазалла, дешан хазалла, дешан буьрсалла яра, нохчийн хазалла яра цуьнан дешнашца а.\nЦуьнан ойланашца а, маьIна а долуш, бух а болуш, ша хьенан мила а ву а хууш стаг вара. Цуьнан да вайна ма хаъара, Дудаев Iабди, нохчийн литературан бух биллинчех цхьаъ хилла. Шен йоккхуш цIе а йолуш дешна стаг, Iеламстаг хилла мА ву Iабди. Советан Iедал даьккхинчара, лаахь а, ца лаахь а аьлла, йоза хууш хиларна, коча доьллина ма ду цунна, хьох яздархо хила веза аьлла.»\nЯралиев Юсупан а, сан а Дудаев Мусса хьокъехь тасаделлачу къамела юкъавуьйлира, и дIаваьллий шена хиъча 200 чакхарма гена некъ гезбеш, Хирийн махкара цунах кадам бан Элистанжа веъна байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн. И ву дуьйцуш дIакхелхина Муса шена вовзарх.\nЯралиев Юсупан а, Хатаев Хьусайна а кар-кара а оьцуш, дийцира Дудаев Мусах а, цуьнан кхоллараллех а.\nХатаев: «Ас Муса муха кхетийна аьлчи, цхьана хIуманна а нацкъар хила лууш стаг вацара Муса. ТIаккха шега хаттар дича, кочар ваккха а доцуш, дуьззина жоп лора цо ,даггара хьуна гIо дан а гIерташ. Цул совнаха дика кхиамаш баьхна цо пушкин нохчийн матте ваккхарехь а. Нохчалла боху хIума шеца чIогIа долуш стаг вара Муса.»\nЯралиев: « Ша къамел дечу хена цхьа башхалла яра цуьнан. Ши-кхо дош аларций ша ала гIертарг ладугIуш болчеран кийра дуьллура цо. Оццул говзалла хилар доккха хIума мА ду.»\nХатаев: «Дудаев М. саннарш кIезиг бу. Уьш кIезиг хилар боккха эшам бу. Шен дош долуш а валар. Шена хетарг дIаолуш а вара, кхиберш санна, ийза а ца луш, хьеста а ца луш, хастамаш а ца беш. И бахьнехь цуьнан ларам а гIехьчул лахбина хIума а дара махкахь…»\nЯралиев: «Хила ма везза нохчий вар-кх иза. Нохчий хила ма ца хилла леш а ца хилла, элий а ца хилла. ХIума дуьххьала дIаала дезий а хууш, ишта стаг вар-кх Муса. Къам сакхтех лардеш вайн юьхь дуьхьал дIаолуш мА хилла хIума. Иза оьзда а ду, бусалба дино а магош хIума а ду, цIена ду, лераме ду.къонахаша бен лелийна хIума а дац…Даима а ойла йина стаг ву иза ша шен къам муха лардийр дара те бохуш сагатдина стаг хилла аьлла хетта суна Дудаев Муса. Дала гечдойла цунна»\nСоьга Дудаев Мусан къонахаллех а, оьздангаллех а дийцина Яралиев Юсуп а, Хатаев Хьусайн а воцуш, Элистанжа тезетан баьхкинчу дукхахболчара даре дора шен къомана пайдехьа хила гIерташ, цуьнан сий-лараман доза шордан гIерташ къахьегна а, ваьгна кхачавелла а стаг –юьхьша вара Дудаев Муса бохуш.\nЦIе йовр йоцу нохчо


Оьрсийчоьнна кхерам тесна Украино, Нохчийчохь хилла тIемаш дага а бохкуьйтуш\nНагахь санна, Украинана дуьхьал Оьрсийчоьно "шуьйра агресси" йолаяхь, Оьрсийчу декъий чохь дуккха а яьшканаш кхочур ю аьлла, дIахьедина Украинан къоман кхерамзаллан Кхеташонан (СНБО) куьйгалхочун гIовса Кривонос Сергейс. Цо бахарехь, пачхьалкхера хьал талхон тарло баккхийчу эшамаша.\n"Тхан пачхьалкхана маса тIелатар проблема яц Оьрсийчоьнна. Амма царна дика хаьа, шайн Iаламат дукха зенаш хир дуйла, ас дуьйцург, Оьрсийчу дIакхоьхьу долу декъий ду", - аьлла Кривоноса "Обозреватель" интернет-ресурсана еллачу интервьюхь, яздо "Коммерсанто".\nЦо карлабаьхна 1994-1996-чу а шерашкахь Нохчийчохь хилла тIемаш а, цара Оьрсийчоьнна бина тIеIаткъам а.\n"ХIетахь бIеннашкахь, эзара оьрсийн салтийн декъий цIа кхехьаро пачхьалкхера ситуаци Iаламат карзахъяьккхинера. Уьш дика кхета оцу кхерамах", - аьлла Кривонос Сергейс.\nЦо бахарехь, Оьрсийчоьнан Iалашо ю - украинхошка шаьш "шайн чуьра хьал эгIадайтар".\nСНБО-н куьйгалхочун гIовса билгалдаьккхина, Оьрсийчоьнан тIеман-техникан гIирс шайчул а ницкъе бу, амма украинхойн эскаран "тIаьххьарчу 6,5 шерачохь гулделла тIеман зеделларг" ду.\n"Украинан эскарехь гIуллакх деш бу мотиваци йолу тIемалой, бIаьрла зеделларг ду церан тIемаш барехь карадирзина", - аьлла Кривоноса.\nХьалхо Украинан президенто Зеленский Владимира дIахьединера, нагахь санна, Донбассера тIом берзон шен ницкъ ца кхачахь, кхин стаг ву пачхьалкхан куьйгаллехь хила везарг аьлла. Оцу юкъанна цо билгалдаьккхира, тIом сацош барт хир бу аьлла, ша тешна хилар.


Iабдулла а, цуьнан лугIат а\n25 апреля в 12:54 (2013 г.)\nШина Мамакаевх цхьанна лерина адам а гулдина, вуьйцуш верг Мохьмад а волуш, суьйре яра театран хьаьрмахь. Дуьйцурш комаьрша бара, ладугIурш – сема а, къаьсттина, шаьш стенга кхайкхина хуу ладогIархой. Кхайкхинчига ваха йиш йоцчу куьйгалхочо шен меттана кхин хьажош ма-хиллара, баьхкинарш а бара кхузахь. Царех цхьаннан къамел тоделла аьлла хеттачохь галделира. Мохьмадах дика тоьшалла дина ца Iаш, кхин а тIетуьйхира цо, Теркйисте нисвелча, Мамакаевн музейхь а хуьлу шайн хьаькам, аьлла…\nНохчийн дакъазалла-яI! Ца хуург ма дийца, аьлча, галдолу вайн. Бийца ца хуу нохчийн мотт – кийчча дов ду, лаа аьлла дац. Шена хуъург бен, цхьаммо а дийца а ца дийцахьара, хуучуьнга бен, мукъ а ца кхийдабахьара, моттаргIанех, девнех цIандала там бара дахар…\nТеатрехь къамел динчунна тIаьхьуо-м хиина я хаийтина хир ду шегара даьлла гIалат. Ца хуучунна карладаккхарх а новкъа дац: шина Мамакаевх Теркйистерниг Iаьрби ву (цигара, Лаха-Неврера, музей а цуьнан ю), ткъа Мамакаев Мохьмад ТIехьа-МартантIера ву.\nЦул тIаьхьа пхи-ялх бутт баьлча, юха а оццу театрехь, кхин гулам бара. «Эпиграф» ала догIучохь «эпилог», бохуш, къамел дора цхьана яздархочо. Цкъа аьлла, дитинехь-м, ларамза даьллачух тида а мегар дара гIалат. Амма и дош цо юх-юха бахарехь гуш дара, школехь Iамийнчу цхьайолчу литературин терминийн маьIнаш цунна дицделла хилар. Оцу гуламехь соьца цхьана могIарехь Iаш Арсанукаев Iабдулла а вара – Дешар кхиоран институтан директор. Нохчийн литература дика ца евзачаьрга, МамакаевгIар санна, вовшех ца къасталуш ву ши Арсанукаев а: поэт Шайхий, литературовед Iабдуллий. Дикка хьалха дуьйна хууш вара со, Iабдулла цхьа мехала словарь хIоттош вуйла – яздархошна а, журналисташна а, литература Iамошший, хьоьхушший болчарна а, доцца аьлча, литературица бала мел болчунна гIоьнна лерина литературин Iилманийн лугIат. ХIетахь, тхо театрехь Iачу хенахь, и лугIат араялаза яра. Бакъду, «Орга» журнало 2006-чу шарахь цуьнан яцйина кеп-м йовзийтинера.\nЯздархочуьнгара даьллачу гIалато – иза шех доьжча санна – Iабдуллин а сагатдеш хилла хир дуйла хаьа суна, оцу сарахь оха вовшашка цунах лаьцна хьахийна хIумма а доццушехь. Сагатдар – иза бала кхачар ду.\nТкъа Арсанукаев Iабдулла литературица бала болуш хилар иза сайна вовзале дуккха а хьалха гина суна, кхетар – суо хьалакхиинчул тIаьхьа бен ца хиллехь а. Хетарехь, иттех шо хилла хир ду сан, дуьххьара Iабдуллеран хIусаме нисвелча. Цуо хIусамнана ялийна денош хилла хила а мега уьш. ХIетахь церан чохь хиллачух цхьа а хIума дага ца догIу суна, амма, Iабдуллин ю, бохуш, пенаца гина книгаш дагахь йисна. Нохчийн хIусамехь оццул дукха дуьххьара гуш яра суна уьш. Книгашца а, муьлххачу а йоза-дешарца а бала берг хьекъал долуш ву бохучу ойланца кхиош ма варийца со а. Цу хьокъехь тхайн девашас СаьIида массо а берашна деш хилла хьехар дагадогIу: «Новкъахь Iуьллуш газетан цуьрг гахь, схьа а эций, цу тIера йоза деша. ХIуъа Iаьмма а, цхьаъ Iемар ду шуна».\nДоьзалехь жимахверг а волуш, деца-ненаца ас яьккхинарг уьш баккхий хилла хан ю. Уьш санна бакхий нах бара царна тIеоьхурш а. ТIаьхь-тIаьхьа дикоха го, мел оьзда нах хилла уьш. Церан муьлхха а къамел кIорггера кхетам болуш, маьIне а, пайдехь а хуьлура. Iеламнах хьахабелча, Iабдуллин ден Мохьмад-Баширан, цуьнан ден Тасун цIерш йохуш хезара тхан чохь. Ша дуьйцучунна тоьшаллина «Тасус дешначу къорIанор» олуш Iедал дара тхан ден а. Дешначу стаге болчу лерамна кест-кеста молла Шиблу волчу воьдура иза (Мохьмад-Башир-Хьаьжин шолгIа цIе яра и, юьртахь цхьаболчара иштта йоккхуш).\nОццу шерашкахь вовза волавелира суна Iабдулла а. Вовза аьлча а, вийцарехь вовза. Дуьххьара вовзар – цуо яздинчу цхьана кехатца доьзна дара. Вайнах Казахстане «шабашка» олучу балха оьху хан яра – 1970-чу шерийн юьхь. Доьзалера баккхийнарш цигахь а болуш, царна тIаьхьавигна вара со цхьана аьхка, школера каникулаш юьйлаелча. Iабдуллас цига шен ненахошка даийтина кехат дешна ас баккхийчарна. ЦIегIочу басахь дара моьтту суна йоза тIехь долу кехат а. ХIетахь дIасаязден кехаташ оьрсийн маттахь хиларх воьлла вара массо а. Ткъа Iабдуллигара деанарг нохчийн маттахь дара. Хетарехь, и хила тарлора кехат соьга дешийтаран бахьана а. Оцу кехато цхьаберш цецбаьхнера. Iабдулла ца вевзачарна цунна оьрсийн мотт ца хаьа моттаделлера, нохчийн маттахь а кехат язлуш хилар тамашийна а хеташ. Суна а нохчийн маттахь дуьххьара гина кехат дара и, цундела дисна дагахь а. Iабдуллига шен цIарах и кехат яздайтинчу цуьнан ненахочо хаьттина хиллера, бохуш дуьйцура, наха яздеччу маттахь хIунда ца яздора ахь, аьлла. Вайн маттахь а язлуш хилча, кхечу маттахь хIунда яздо иза, аьлла, шеха жоп делла бохура ткъе цхьайтта-шийтта шо долчу кIанта. ХIетахь оцу шерел а дукха яра нохчийн махкахь нохчийн меттан сий, Iабдуллас санна, пачхьалкхан тIегIанехь а хьалаайа йисна хан.\nЦуьнан нийсархо Докаев Шалавди бахьана долуш кхечу кепара а вевзина суна Iабдулла. Лакхарчу классашкахь тхуна нохчийн литература хьоьхуш вара Шалавди. ДегI кхиаре терра, сица кхуьуш йолчу тхан амалшна дика Iаткъам беш хьоьхура цо. Цхьана урокехь – Iамош ерг Гайсултанов Iумаран «Малика» повесть яра моьтту суна, я Александр Казбегин «Элисо» – тхан ойланашна гергара хIуманаш дара дийцаре деш: кегийчу нехан, мехкарийн юкъаметтигашца доьзна Iадаташший, гIиллакх-оьздангаллий. Уггаре дикачу масалшкахь шен цхьа доттагIа вийцира тхуна Шалавдис, цуьнан оьздангаллах, догцIеналлах, хьуьнаречу собарх тхо цецдохуш. Тема дукха экама хиларна, доттагIчун цIе ца яьккхира тхан хьехархочо. Вийцинарг Iабдулла вуйла хаа тхан классехь со бен вацара, хIунда аьлча, цо далийнчу масалшна дуьхе кхиънера со, уьш, тхайн чохь баккхийчара дуьйцуш хезна, сайна девзаш хиларна. Амма и къайле хIинццалц цхьаьнгга а хьахийна яц ас, ур-атталла, Шалавдига а.\nТIаьхьуо, республикерчу зорбанехь сан стихаш арайовла юьйлаелча, вуьйцуш ма-хаззара, – шен оьздангаллица – суна-сайна а вовза волавелла Iабдулла. Юьрта цхьана тезета вогIу изий, цигара юхавирзина сой, вовшашка могаш-паргIат хатта сецча, ша «Орга» журнала тIера сан стихаш ешна хилар хаийтира Iабдуллас. ХIетахь суна иза чIогIа маьIне дара: нохчийн литература а евзаш, иза кхиар а толлуш, гIалахь балхахь волчу Iилманчас тидамбаро айса лелориг эрна ца хоьтуьйтура суна. Ткъа со мила вара хIетахь? – ХIинц-хIинца институтера цIавирзина, сайн юьртахь бен вевзаш воцу хьехархо, литературан боларна юкъаваха лууш, цхьа эгIаза гIулчаш яха волавелла жима стаг. Сан йозанаш гIийла хилар шена гушшехь, ша а юьхьарлаьцна дIакхоьхьучу къоман гIуллакхан хама беш волу жимха гучуваларх кхаъ хилла а, нохчийн литературана соьгара а цхьа юьхькIам хуьлийла лаарна а, со иркарахIотторхьама хьахийна хир яра Iабдуллас сан стихаш. Цул тIаьхьа мел деъна тхан вовшийн гар а, цо сан стихех ца хоттуш дирзина дац, суна дагадогIуш, цкъа а.\nВовшашца йолчу юкъаметтигашкахь санна, цуьнан йозанан белхашца а гуш ю догцIеналла. Озабезамаш тIаьхьа а теттина, цуо хьалхадоккхуш дерг къоман дешаран гIуллакхашкахь шена гIолехь гург ду. Цунна гург – иза Iилманца теллинарггий, балхаца зеделларггий ду. Оцунна рогIера тоьшалла до стохка араяьллачу «Нохчийн литературин Iилманан терминийн лугIато» а. Дуккха а шерашкахь ша кечбинчу оцу йозанан балха тIехь Iабдуллас, терминаш гочйина ца Iаш, церан маьIнаш а досту, цаьрца доьзна нохчийн литература кхиар а гойту. Ткъа масалшна ялийна произведенеш (я церан кийсакаш) гIарабевллачу яздархойн хилла ца Iаш, бицбалийта санна, кIезга хьехош болчеран кхоллараллера а, хIинц-хIинца когабахначеран йозанашкара а ю. Цара а гойту Iабдуллин догцIеналла, иза шен балхана чусадиллина хилар.\nИ дерриге а карладоккхуш, Iабдуллин лугIато сайна беъна кхаъ бекъа лаарца долийна дара хIара могIанаш.\nСписибо вам за ваше слово ,слово которое наполнип мне о моих лет школы, юности и в общем, что я чеченец


ГIажарийчоьнан зарратан программах лаьцна долчу дийцарийн рогIера раунд дIайирзина Венехь. Iамерка а, Китай а, Оьрсийчоь а, Британи а, Франци а, Германи а зарратан программа сацаяйта гIерташ ю ГIажарийчоьне, шаьш экономикан санкцеш юхаяхарна дуьхьал.\nШен цIе яккха ца лиинчу Iамеркерчу лаккхарчу даржехь волчу Iедалхочо шаьш саготта хилар хаийтина и дийцарш оьшуш долу жамI дохьуш ца хилар бахьана долуш. Цо дийцарехь, ГIажарийчоьнан дезар ду хала сацамаш тIеэца. Шен агIор ГIажарийчоьнан делегацин куьйгалхочо Аракчи Iаббаса тIечIагIдина дийцарш хала доьлхуш хилар.\nМангал-беттан 20-чу дийнахь хан чекхйолуш ю стохка Женевехь, цкъачунна аьлла, ГIажарийчоьца бинчу бертан. Цу документаца а догIуш, ТехIран реза хилира шен зарратан программан цхьадолу дакъош кхочуш ца деш дита.


Евлоева Лидия а, цуьнан йоI Ажигова Iайша а\nГIалгIайчохь Сунжа-кIоштан кхелехь къевлинчу рожехь дIахьуш ду 8 шо долчу меттигерчу яхархочун Ажигова Iайшина тIехь Iазап латторца доьзна дов листар. ЙоIан ненан лаам чекхбоккхуш суьдехь дакъалоцуш ю "Правовая инициатива" проект. Кхtл дIайоьдучу юкъана йоI ехаш ю шен ненаца а, вежаршца а Магасехь, заьIап берашна лерина дистанцин кепехь хьехаран центрехь а доьшуш. Амма гергарчу хенахь ши заьIапхо волу доьзал чубаха хIусам йоцуш биса мегаш бу – мехах ханна хIусам лацаран хан чекхйолуш ю.\nДегIан меженаш кегйина а, ягийна а, гангрена а йоуш Несарарчу цхьана дарбан цIийне кхаийнера Ажигова Iайша 2019-чу шарахь Товбецан-баттахь.\nДукха хан ялале бер дIадигира Москва Рошаль Леонидан берийн хирургин Iилманан талламан институте. Цигахь аьтто агIор куьг дIадаьккха дийзира лоьрийн. ГIура-беттан 25-чу дийнахь Iайша араялийтира клиникера, ткъа шолгIачу дийнахь иза цIаялийра нанас. Карарчу хенахь йоIан доьзал бехаш бу мехах лаьцначу петарехь, шайн хIусам церан яц.\nЙоIан дейиша Ганиева Макка лецира Товбецан-баттахь. Дукха хан ялале йоIан зулам дарна шеко кхоллаелира цуьнан майрачух, чоьхьарчу гIуллакхийн белхахочух Марзиев Iийсах. Иза балхара дIаваьккхира полицера, цуьнан лелар "чоьхьарчу гIуллакхийн органийн белхахочун цIе бехйеш ду" аьлла.\nГаниева а, Марзиев а бехке деш ду жимачу гергарчу йоIан могашаллина вуно доккха зен дарна. Адвокаташ тIера ца бовла и шиъ бехке дац бохучунна.\nКавказ.Реалии редакцин корреспондента къамел дира йоIан ненаца, ерриг Оьрсийчоь дог лозуш хиллачу берана реабилитаци яр муха дIадоьдуш ду а, хIусамца доьзна хаттар муха кхочуш деш ду а дуьйцуьйташ.\n– Iайша дика юкъаметтигаш дIахьуш ю хьехархошца, школе лела иза боккхачу лаамца, - боху Евлоева Лидияс. – Дешаран центр гена яц, цIера 200 метр ю. ХIора денна хьехархошца къамелдо ас. Цхьана шарахь йоIаца хиллачух дозалла дон цара. Iайша хьекъал а, хьуьнар а долуш ю. Оьшуш болу тидам тIекхаьчча аьтто баьлла цуьнан схьаеллаелла. Иза леррина школа ю, хIора дешархочунна шен тидам тIебохуьйтуш.\nКлассехь 5-6 дешархо ву. Дуьххьара могIарера урокаш хуьлу: математика, оьрсийн мотт, суртдиллар, книжка ешар. Цул тIаьхьа психолог, дефектолог, логопед, кружокаш, театран студи, шахматаш. Дешархоша доьшу Iуьйранна 9 даьлча дуьйна дийнахь 4 даллалц, делкъана хIумакхалла юкъа бовлуш.\nХьалха Iайша кхерара керлачу адамех а, меттигех а, духхьана цуьнца цхьаьна шолехь Iан дезаш хилара со, амма хIинца ган а гуш гIоле ю иза. Берийн беша иза ца лелла, ткъа 6 шо долуш къиза ницкъ бар лайна цо. Амма хIинца иза хийцаелла, дола дар бахьана долуш. Цуьнан ши психолог ву. Школехь воцург кхин цхьаъ вогIу цуьнца болх бан.\n– Куьг дIадаьккхинчул тIаьхаь муха ларайо Iайша, хIун хаза хета цунна?\n– Ша хIуманаш тIеюху цо: пазаташ, колготкаш, тIехула юху бедарш; тетрадаш леладо, къоламаш, ручканаш. Сурташ дохкуш хазахета цунна, къегина беснаш хазахета, бесара сурташ дохку цо: цIенош, машенаш, дегнаш, Iалам. Тайнагаш йитина цо сурташ дахкархьамма. Наггахь ас гIо до цунна, амма дукхачу хьолехь соьга хьожуш ца Iан иза, керла хIума Iамадо, со юкъа а ца гIоьртуьйтуш.\nШколан театрехь безам бу цуьнан, цигахь йоIаршца доттагIалла тасаделла цуьнан. Эшарш лоькху хорехь. ЦIахь а, урамехула йоьдуш а тIаьхьара локху цо, шена йиш хезча. Хьалха машенаш ловзош хазахетара цунна, амма хIинца ловзо хIуманех пайда ца оьцу цо, берийн косметикица эксперименташ йо. Дуьне дезаш ю иза, цкъа а сахьийзаш хиъна Iаш ца хьулу, цунах йоккхайейо со.\n– Мел яхлур ю Iайшин реабилитаци?\n– Билггал хууш дац. Еххачу хенахь бала хьегна ю иза шеца къоршаме хиларна, цуьнан психологин травма ю. Шерашкахь дарба лело дезаш ю йоI, цуьнца болх бан беза говзанчаша. Жигаралла гойтуш елахь а, Iайшера хьал а сагатдойтуш ду. Жаннашца лазар ду цуьнца, масийттазза цIа лоьраш а кхайкхина ас. Латкъамаш бо цо чуо лозу, дог лозу, бохуш. Нальчике йигна цунна лоьрашка таллам байта лууш ю со. Оцу гIуллакхна харж ян еза, ткъа тхан каракхочуш сан а, йоIан а пенси бен кхин ахча дац – иза ца тоьъу.\n– Цхьа шо гаргга хан ю шуна ханна хIусам елла. Даиманна а чохь Iан меттиг яларца доьзна хаттар муьлхачу хьолехь ду?\n– Кхочушдина даланза ду. ТIедогIуш Iа ду, ткъа чудаха хIусам яц тхан. Мехах лаьцна тхо дехаш йолчу петарх ахча дIаделла ГIуран-батте кхаччалц. Мах дIабалар тхайна тIеэца аьтто бац тхан. Петарах дала 15 эзар сом а, цунна тIе коммуналан хьаштех дIадала деза ахча а дац соьгахь. Цунна тIе Iайшин куьйгана протез эца а еза. Иза кечъяр цкъачунна сецна ду.\nХIусам хьокъехь Сунжа-кIоштан администраце дехар динера ас, лаьттан дакъа доьхуш, хена йохалла тIехь хIусам ян дагахь. Цигахь гIо дийр ду элира, амма и процесс дукха яхъелла. ХIокху хIусамера арадовла деза хан тIекхочуш ю, цо сагатдо сан.\n– Верасаллин а, кхин йолчу а социалан сервисаша гIортор йой шуна?\n– Уьш сих-сиха богIу. Чохь цIано ю-яц а, шелиг чохь тоъала сурсаташ ду-дац а хьовсу уьш. Мисийттазза гIо а дина тхуна.\n– Социалан машанашкахь юкъа-кара бийцаре бан боккху Iайшин кхоллам, ткъа хьуна бехкаш дохку наха. Хьо бехке йон шен хеннахь дIа ца йигарна а, йоI кIелхаьрцаяккхарна а. Хьуна Iаьткъий иза?\n– Суна хаьа массо а хIуманна со бехке йой. Иза тидам ца беш дита гIерта со, амма бен а ца хеташ иза дуьтийла дац. Атта ду адам емал дан иза девзаш ца хилча. Дуьненчу яьлчахьанна хала дахар дара сан. Да-нана хиллехь а, иштта нисделла сан дахарехь, безам а, хьастар а доцуш кхиъна со кхечу доьзалехь. Со ца кхета хIун оьшуш бу и машанера комментаторш, царна хетачо муха гIо дийр ду йоIанна? Суна чIогIа деза сайн бераш, сайн ницкъ кхочург дерриг а деш ю со.\nСтохка ГIуран-баттахь ГIалгIайчоьнан парламентан кхеташонехь Федерацин Кхеташонан декъашхочо Хамчиев Белана дIахьедира Евлоева Лидияна а, цуьнан берашна а Магасехь баха ши чоь йолу петар елла хилар. Дагалаьцна дара цу доьзална даиман а баха хIусам нисйийр ю бохург. Амма иза хIинца а дина дац.


Путинан хьолах цецбуьйлуш бу Малхбузера бахархой\nПутин -- ББС филм гойтуш экранан даьккхина сурт (скриншот). (BBC film screenshot)\nПутин Владимир коррупцина декъа ву бохург Европерчу хаамийн гIирсийн коьрта тема хилла шинари дийнахь.\nНемцойн маттахь „Путин а, коррупци а“ аьлла гуглан лехамийн системехь яздича, оцу сохьта 134 эзар хаам схьахIутту. Ткъа ингалс маттахь изза ши дош яздича, 20 миллион герга хаам схьахIоттабо лехамийн системано. Цу хаамех массо а Оьрсийчоьнан президент коррупталле хиларна тоьшаллаш дахкош бацахь а, цу хIумано гойту, Кремлан коьрта гIентан ден таронашца а, цуьнан урхалла даран ша-башхачу кепаца а, ткъа иштта харцахьчу некъашца цуо шен бахамаш вовшахтоьхна хила мега бохучуьнца а дуьненчохь мел дукхачу нехан бала бу.\nИнтернетехь Путинан коррупталле хиларх болчу хаамийн доккхахдолу дакъа оршот дийнахь Британерчу БиБиСи корпорацино гайтинчу „Путинан къайлаха бахамаш“ цIе йолчу филмаца а, цу чохь Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министраллин векало шайна хетарехь, Оьрсийчоьнан президент коррупцин декъа ву аларца а доьзна ду.\nЦу филмехь Вашингтонерчу финансийн министран гIоьнчано Шубин Адама элира, Путин коррупцин декъа а ву, Iамеркерчу Iедалшна иза хууш долу дуккхаъ шераш а ду, аьлла. „Тхуна гуш дара, цуо шен доттагIий а, агIончаш а баха ховшош. Цуьнан доккха зеделларг ду, шен бахамийн бакъболу барам къайлабахьарехь“, - элира Iамеркерчу хьукматхочуо БиБиСин филмехь.\nЦуьнца, цу скандалечу филмаца йоьзна ю шинари дийнахь Малхбузерчу хаамийн гIирсийн коьрта артиклаш а.\nИштта, масала, тIеIаткъамечу Австрерчу Ди Прессе газетано шен „Iамеркан финансийн министралло Путин коррупте ву боху“ аьлла цIе тиллинчу артиклехь дуьйцу, ша Iедале веъча дуьйна схьа Оьрсийчоьнан президенто шен доттагIашна а, накъосташца а пачхьалкхан таронийн гIоьнца бехаш хила гIо дина, ткъа шен дуьхьалончаш цуо беса битина, бохуш.\nГерманехь уггаре а даккхийчех Ди велт газетано яздо, „нагахь санна Оьрсийчоьнан президенто „оьрсийн интересаш“ бохуш къамел дахь, цуо юьйцурш шен а, шен криминалечу гуонан а интересаш ю. Цунах кхета беза Малхбузехь Путинца къамел хадон мегар дац бохуш болу нах“, аьлла.\n„Муьлхарниш ю уьш бакъдолчехь, и Путинс ша ларйеш ю бохуш йолу оьрсийн интересаш? ГIирмина аннекси яра, Малхбалерчу Украинехь милитаристалле агресси, иза бахьана долуш юккъеяхна Малхбузенан санкцеш-м яц, шеко а йоцуш, оьрсийн къоман интересехь. Я юкъараллин милитаризаци, я дешаран тушпхьанашна кхоа а деш, эскарш кхиорна ахчанаш дайъар а яц. Я коррупцих а, я шайн бакъонаш хьешарх а бац оьрсашна цхьа а пайда“, - бохуш яздо Ди Велт газетин Москохарчу корреспондента, и дерриге а хIума Путинс а, цуьнан корруптечу гуоно а хIуъу дина а Iедалехь бисархьама лелош ду аьлла тIе а тухуш.\nШен рогIехь немцойн Шпигел журнало яздо, хIинцачул масех шо хьалха дуьйна а Путин Владимир коррупцина декъа хилар дийцаре дар. 20II-чу шарахь Петарбухерчу цхьана бизнесхочуо Колесников Сергейс, ведда Оьрсийчура дIаваханчу, хIетахьлерчу президенте Медведев Дмитрийга хIетахьлерчу премьер-министрана Путинна латкъам язбинера, цуо шена Iаьржачу хIурдана уллохь цхьа миллиард доллар мах болу вилла йойтуш ю, аьлла. Цу чохь, совдегаро дийцарехь, казино а, бассейнаш а, бир-кема охьадосса майда а, театр а, кхин долу Iаламаташ а ду. И Iаламаташ хIинца БиБиСино а дагардира шен филмехь.\nМа-дарра аьлча, и филм сел йоккхачу IалагIоже стенна йирзина ца кхета шена, бохуш дийцира Маршо радион дехарца цуьнга хьаьжначу политолого Чапханов Руслана. Изза Белковский а ву цу чохь, масех шо хьалха дуьйна схьа Путинан 40 миллиард долларна таронаш ю бохуш дуьйцуш волу, изза Путинан вилла а цу чохь юьйцуш, изза цуьнан ю бохуш йолу яхта а. Ткъа коррупци ур-атталла кхиинчу пачхьалкхашкахь а лакхарчу Iедалхойн могIаршлахь нислуш ю, цаьргахь иза къайлаяхьа таронаш хиларх терра иза доккхачу декъехь гучу ца йолуш йисахь а.\nЧапханов Руслан: „Масала, Австрерчу Кернтен олучу лаьттан губернатор вара Хайдер Йорг. Цуо 6,5 агIонна тIехь цхьа болх а язбина, цунах цхьаьна бизнесхочуьнгара 6,5 миллион евро ахча эцнера. Коррупцина ша бехке вича цуо элира, ас йинарг мехала анализ яра, цу анализах суна гонорар елла, иза коррупци яцара, аьлла.\nХаамийн гIирсашкахь и хIума мел дийцаре дарх иза шен даржера дIа а ца ваккхавелира, я цхьа а тIеIаткъам ца хилира цунна цу IалагIожах. Иштта ду Оьрсийчохь а. Цигарчу президентехь цхьангера а хуьлуш тIеIаткъам а боцуш, я цхьа а доза а доцуш Iедал хиларна, цуьнан леламашна контрол ян хала ду. Амма иза Оьрсийчоьнан бахархойн шайн хIума хета суна, цара талла а, тергоне эца а дезаш“.\nЦу юкъана, БиБиСино гайтинчу филмехь Iамеркерчу хьукматхочуо Путин Владимир коррупцина бехке вар Кремлана вуно цатоме деанчух тера ду. Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс шинари дийнахь Интерфакс агенталле динчу дIахьедарца, цхьа а вилланаш я яхтанаш цуьнан куьйгалхочуьн долахь яц. „БиБиСин материалех лаьцна аьлча, иза цхьа а бух боцу, цIена бакъонца цIекхоллар ду“, - элира цуо.\nЛитвиненко Александр вийна Ковтуна а, Луговойс а\nКадыров хастийна Путина\nПутинан коррупцица уьйраш ю бохург харц до Песковс


Эха шаре а йолу рагI. Цомгуш болчу кавказхойн бакъонаш\nКоррупци, молханийн дефицит, маьхза дан дезарг лоьраша цадар, иштта дIа кхидолу медицинера сакхташ…\nКавказехь «Пациентан монитор» цIе йолу юкъаралла схьайиллина кхо шо ду. Бахархошна пачхьалкхо лучу медицинан аьттонийн терго йо цо. Цуьнан юристаша гIо до бахархошна ГIебарта-Балкхаройчохь, Дагестанехь, ГIалгIайчохь, довзуьйту Iедало дан догIу гIо, накъосталла до нахана медицинах боггIу пайда схьаэца, эшахь кхеле а бовлуш.\nНизамаша луш йолу таронаш меттигерчу Iедало муха эшайо, стенна ца хуьлу дарбан хIусамашкахь оьшшу молханаш, наха лоьрашка маьхза муха байта беза шайн аьттонаш дуьйцу ша «Кавказ.Реалиина» лучу интервьюхь «Пациентан монитор» юкъараллин куьйгалхочо Омаров Халида.\n– Нах боьлла могашаллин хIусамашкарчу харцонех, магадо цара шайн бакъонаш талхийча а. Масала, листа дезачу аьрзнийн рагI хIоьттинера тхуна цкъа: полис дIа а гайтина, томографи йоккхуьйтийла дац, ахча доьху, леткъара наха. Я олура лоьраша цомчушчаьрга, болхбеш бац шайн гIирс. Маьхза томографех чекхбовла ялх-ворхI баттахь хьоьжуш Iа нах, ткъа низамо ца магадо лоьрашна и хан баттал совъяккха.\nБалхах вохийна Дагестанехь дукха хан йоццуш бакъдерг довзийтина цхьа лор. Республикан диагностикан центрехь томографи йоккху гIирс бу мукъа лаьтташ, ткъа цунах чекх ца бовлуьйту нах, ахча лучаьрца бен бала бац томограф карахь йолучийн, аьллера цо хьалхо.\n– Беза мах болу молханаш, доггIушехь, лоьраша ца луш буьтучу нахана хIун гIо до аш?\n– Дукха хан йоццуш Т. Маринас арздира тхоьга. Шен бер-кхиазхо дилхан дистонин синдром, массех тайпа челакхалла йолуш, цомгуш ду, цунна «Куван» молха деза (80 эзар сом бу цуьнан мах, ткъа иза шина кIиранна бен ца тоьа), бохура цо. Маринас дийцарехь, лоьраша луш дацара беранна и молха – нанас шерашкахь боккха бала хьоьгура хIоразза а «Куванах» боккху мах охьабилла ахча лоьхуш. Ткъа инстанцешна карайора цо дечу дехаршна дуьхьал бехказалла. Оха тергоне ийцира Маринин берера хьал. Цул тIаьхьа молха маьхза дала долийра могашаллин министралло – цхьа шо ах шо ду иза шен хеннахь луш долу.\n– Лоьро мах бехча, муха хаа деза иза харц хилар, дарба цо маьхза дан дезийла?\n– Уггар аттаниг цхьаъ ду: мах беллачул тIаьхьа лоьраша чек ло я ца ло. Чек луш яцахь, хаа ду низамо маьхза хублуьйтуш дуйла и молха я дарба. Нюансаш а ю, бакъдерг аьлча: мах боккхуш а, ца боккхуш а хила тарло цхьадолу дарба. Маьхза хилар лоьраша къайлахьо дукха хьолехь.\nОха нахана йовзуьйту церан бакъонаш, хоуьйту муьлха дарба ду лоьраша маьхза дан дезаш. Оьрсийчохь дукхахйолу процедураш мах а боцуш кхачойо бахархошна - диагностикехь, дарбадарехь, оьшуш долчу молханашца. Наха схьаеха еза шайн бакъонаш, маьхза дерг схьадаккха деза лоьрашкара.\nЦул сов, евзаш хила еза вайна полисо къастош йолу Территорин программа. Хьуо вехачу меттехь муьлха дарба маьхза до, муьлха молха дорах ду хаа деза. Нагахь санна дерриг а хьан дахар шех дозуш, ца хилча ца долуш, оьшуш молха делахь, хIета а вета а хила деза иза хьуна маьхза луш.\n– Аш муха бо болх шайга гIо дехначу нахаца?\n– Стеган бакъо талхор гучудоллушехь, лоьрашца зIене довлу тхо. Дарбан хIусамашца цхьаьна къастадо, кхеле а ца довлуш, литсалуш дерг. Нисло кхелехула нехан бакъо толо езаш а, кхел тхоьгахьа хуьлу дукха хьолехь.\n– Медикаша муха лов шу «новкъагIертар»?\n– Лоьраша кест-кеста хьийсабо пациенташ тхуна тIе, царна дан гIо шайна ца карийча, оха ерриг а системехь лоху цомгушчунна оьшу накъосталла. Лоьраш шаьш а буьйлу тхоьца зIене, юкъахь лоху оху хьал тоден некъаш. Масала, лоьрашна хеннахь алапа цадалар.\n– Хьан латтадо шун балханна ахча?\n– Оха тхьаш дечу гIуллакхна дуьхьал ахча ца доккху нахера, цундела тхуна дуьсу ахча бизнесхошкара, сагIадан луучаьргара, таро йолучаьргара деха. Оха бен болх мехала а хеташ, бовлу тхуна накъостий, церан гIоьно латтайо тхан юкъаралла.


Оьрсийчоь -- Бакъонашларъярхой Локшина Татьяна а, Черкасов Александр а пресс-конференци луш, 11Гез2008\nНохчийчохь доьза байначу нахах лаьцна ша арахецна тептар дийцаре дан Москохарчу шен хIусаме кхайкхина журналисташ, бакъонашларъярхой, политикаш адамийн бакъонаш тергонехь латточу «Мемориал» юкъаралло. Тептаро бовзуьйту шолгIа том болабелчхьана дуьйна Нохчийчохь, доккхачу декъана, къепе латто декхаре йолчу урхаллийн карах доьза байначийн кхолламаш.\nТептар кепа тоххале, Нохчийчохь баккхий тΙемаш лаьтташ а, хΙинццалц а бинчу белхан жамΙ ду зорбане «Мемориало» даьккхинарг. Шех, тептарх, цуьнан чулацамехь долчух а лаьцна Маршо Радионе дийцира презентаци йоьдучу сохьташкахь юкъараллин куьйгалхочун гΙовса Черкасов Александра.\nЧеркасов: «Хьалхарчу декъа юкъа, ма-торру бацбина, хаамаш бехкина оха 384 стагах лаьцна. И нах байна бу ницкъаллин урхаллаша дIалецначул тΙаьхьа. Оцу тептарца тΙетохар а ду, цу тΙехь а бу 187 хууш доцчу хьелашкахь тΙепаза байначу нахах лаьцна хаам. Тхо тешна ду, уьш хилла ца Ιа байнарш оцу муьрехь. Кхеташ хила деза, оцу хΙора зуламна тΙаьхьа догΙуш ду кхин а дуккха а зуламийн кочар. Аьлча а, стаг лаьцна, вадийна, низам а талхош набахтехь кхаьбна, хьийзийна, кхел а йоцуш вийна, тΙаккха цуьнан дакъа къайладаьккхина. Тхан дуккха а белхахой бара хаамаш толлуш оцу шерашкахь, 2000 -2006-чу шерашкахь. Оцу наха талламаш бира, мел бакъ бу хьалха бина хилла хаамаш къастийра».\nТептаро бовзуьйту нохчийн нехан хΙаллакбина кхолламаш нахала бохуш къахьегначех уггаре йоккха жигархо ю, элира Черкасовс, «Мемориалан» Нохчийчуьра декъашхо Хаджиева Рукъият. Рукъиятца къамел дан аьтто а белира.\nЦо иштта бовзуьйту тептаран чуламцам, аьлча а, ша а, шен накъосташа а, кхераме хилар а ца лоьруш, бинчу белхан жамI.\nХаджиева: «Орца доьхуш баьхкинчу нахера схьаэцна хаамаш бара, оха, хΙора хааман лорах нехан цΙа доьлхуш, республикехула чекх а девлла, адамашка ла а доьгΙна, цара схьадийцинчу тоьшаллех хΙоттийна и тептар. Айса динарг эр ду ас. Дуккха а белхахой бара тхан, ас цхьамма 1486 хаам теллира, нах беххаче дΙа а лелаш, ткъа ас 6 шо ду хΙара болх бен. Оцу нахах 971 стаг тΙепаза вайна ву. Уьш, гергарчара дийцарехь, Ιедало чуьра дΙабигина нах бу. Кхин а 112 стаг вийна схьакарийна ву».\nТептар, шеко яц, деша луурш а, и дезарш а дуккха а бевр бу. Ткъа кхераме дацара, тептар арадаларна уггаре хьалха куьг-бехке болу низамхой хΙинца а халкъана тΙехь а лаьтташ, даржашкахь а болуш, уьш Ιорабоху болх дΙабахьа, хаьттича, Хаджиева Рукъията иштта жоп делира.\nХаджиева: «Суна айса бийриг Далла гергахь а нийса болх хета, халкъана дан гΙо дацахь а, сан нахана хилла ма дуй хилларг. ХΙара болх ас барх, цхьанне а вас хила, я кхераме хета деза, аьлла а ца хета суна...Далла дика хуур ду-кх».\nЦхьана хенахь дIахазийнарг, цхьана заманахь интернетехула даржийнарг дан а мега. Амма доьза байна нах, церан къаьхьа кхолламаш бовза луучунна боккха аьтто бина арахецначу тептаро. Иза шаьш дагалаьцначу белхан юьхьиг бен а яц, кестта рогΙера кхин дакъош а арадевр ду тептаран, элира Маршо Радионе бакъонашларъярхойн «Мемориал» юкъараллин куьйгалхочо Орлов Олега.


Берлинехь зуда йина нохчо велла дIаваллалц набахте воьллина\nСтохка гурахь Тиргартен паркехь 60 шо долу Сюзанна Ф. ерна Берлинан кхело велла дIаваллалц чохь яккха хан тоьхна Нохчийчуьра схьаваьллачу 18 шо долчу Илесана.\nСтохка Гезгамашин-баттахь шен доттагIашца самукъа а даьккхина, цIа йогIучу зудчунна дуьхьал ваьллачу жимчу стага садукъийна йийнера иза, цуьнгара телефон а, 2 евро ахча чохь долу тIормиг а боккхуш. Иштта Сюзаннин пIелгара мухIар а даьккхинера цо.\nШен хIусамнана цIа ян хьеелча, полици орца даьккхинера цIийндас. Жимма хан яьлча Полшехь хааеллера зудчуьнгара яьккхина телефон. Цигарчу полисхошца цхьана болх а беш, каро аьтто белира зуламхо.\n"ТIемашкахь ваьхна, психикана тIеIаткъам хилла ву Илес" бохуш, кIелхьара ваккха гIоьртира кIентан адвокаташ. Оцу бахьанашца, жимчу стагна мел дукха а 15 шо бен хан тухур яцара набахтехь яккха, нагахь ша дикачу агIор гайтахь, хан 9 шаре охьа а йоккхуш.\nЙийначу зудчун хIусамда реза вацара. "Шена тоьхна хан яьккхина маьршавер ву иза шен 27 шо кхаьчча, кхи дIа дуьне даа. Ас хIун дан деза? Вийнарг юха ца вогIу. Кхелан процесс йоьдучу хIокху 11 кIиранчохь динчунна цкъа ша дохковалар ца гайти цо. Чуьра са дIадаллац легаш Iийдина цо сан зудчун. Ша дийриг хIун ду а хууш, кхетамчохь дина зулам ду и. Велла дIаваллалц чохь хан яккха еза цо", - аьлла, кхелахошка дIахьединера майрчо.\nЦунна тIе а тайна, кхело велла дIаваллалц набахте хьажийна Илес.


Синтем боцу Саррацин\nГермани -- "Антисемитизман дошам", 2009\nГерманино евро мацах ша Холокост йина хиларна бехкала а яхана ловш ду, шена оьшуш доцушехь, аьлла, тептар арахецна немцойн скандалечу яздархочо Тило Саррацина. ХIинца оцу хиламо а гIаттийна рогIера скандал.\nГерманино евро мацах ша Холокост йина хиларна бехкала яхана ловш ду, шена оьшуш доцушехь, аьлла киншка арахецна немцойн скандалечу яздархочуо.\nСарацин Тило цхьана хенахь немцойн Бундесбанкан куьйгаллехь вара. Х1инца иза скандале яздархо ву, талламхоша расистийн хьежамаш хиларна бехке веш волу. Цуо язъеш йолу киншкаш, х1ора а масех б1е аг1о йолуш елахь а, амма чулацамца цхьа а пайда болуш яц, питана даржор бен. Х1етте а миллонашкахь наха д1аоьцу и тептарш, Сарацинах тароне стаг а веш. Азимова Сийлахас дуьйцу шен мигранташца болчу цабезамца вевзаш волчу Сарацинан керлачу тептарх лаьцна.\nМигранташ,къаьстина царна юккъехь бусулба дин лелош берш, цабезарца г1араваьлла ву Германехь вевзаш волу политик а, банкхо а Сарацин Тило. Даханчу шарахь расистийн хьежамех юьззина ойлу киншка арахийцира цуо, Германи ша шена карах кхетта, елла д1айолуш ю, аьлла. Бахьана , Сарацинна яздарехь, немцоша шайн махкахь дукхе дукха мух1ажарш т1еэцар а, болх цабечарна социалан г1о а деш, уьш кхобуш хилар а, цу махкахь бусулбачийн терахь дела денна алсам долуш хилар. Шен ч1аг1дарех нах тешийтархьама Сарацина дуккхаъ терахьаш дахкийнера киншки т1ехь. Иштта, масала, цуо ч1аг1дора, жуьгтийн къомах болчеран ц1ийца цхьа башха дакъалгаш ю, уьш кхечу къаьмнех къастош йолу, бохуш. Я 1аьржа чкъор дерш шайн генетикаца кхин хуьлуш бу, уьш к1айчу нахал дешарца а, 1илманашкахь белхаш барца а ларалуш бац, бохуш. Амма уггаре а дукхох Сарацина шен киншки т1ехь емал бинарш бусулбанаш бара. Иштта, цуо ч1аг1дора, бусулбачара лерина цхьана 1алашонца Европе а бог1ий, кхузахь дуккхаъ бераш дуьненчу доху, хенан яхалла Европа бусулба дине ерзорхьама, бохуш. Шен дешний тоьшаллийна цуо меттигерачу «можа пресса» олучу бульваран газетийн хаамаш бахкабора. Ткъа т1аьхьарчу ткъех шерашкахь Европехь д1ахьош болчу статистикийн талламаша гойтуш дерг нийса б1останехь сурт ду. Доккхачу декъехь, къоначу бусулбачу доьзалшкахь меттигерачу европахойн доьзалшкахь чул совнах бераш хуьлуш дац, бохург масала. Цул совнаха, и тенденци Европерачу бусулбачарна юкъехь хилла ца 1аш, иштта Туркойн махкахь а, цхьа мог1а 1арбойн мехкашкахь иштта кхуьуш йог1уш хилар а. Амма и санна долу, шена цатовш долу, х1умнаш Сарацина ца хьахош дитнера.\nХ1инца скандалечу авторо керла тептар архецна, «Европина евро оьшуш дац» аьлла ц1е а тиллина. Цу т1ехь цуо ч1аг1до, киншки ц1аро гойтуш ма-хиллара, евро ахча ша кхоллича дуьйна а схьа европахошна бала а, деза кира а хилла схьадог1уш ду, бохуш. Германи-м, Сарацина дийцарехь, ишттаъ-вуьшттаъ шена данне а и евро оьшуш доцушехь, ширачу континента т1ерачу кхечу пачхьалкхашна хьалха мацах цкъа фашистийн заманахь ша Холокост йина, дукха дакхий зенаш а, бохамаш а, вуонаш дарна болчу бехкана лелаш ю, и еврон кира шена т1е а лаьцна.\n«Холокост ярна а, Шозлаг1а Дуьнена Т1ом болорна а вай вешан бехк текхна девр дац, вешан массо а болх а, къинхьегам а вай европахойн хьашташна ца хьажадахь а, вешан карахь мел долу шай вай царна д1а ца лахь»,- иштта бу немцойн махкахь баьржина болу кхетам, бохуш, ч1аг1до Сарацина. Цуо Германи т1ейог1у хенахь г1о эша там мел болчу Европерачу пачхьалкхийн закъалтехь ю бохуш ч1аг1до.\nКхеташ ма-хиллара, кху т1аьхьарчу шарахь Европехь коьрта тема хилла лаьттачу кризисечу Грецина а, вист ца хуьлуш, уллехула т1ех ца ваьлла Саррацин. Цуо цу пачхьалкхана г1о дар – иза дакхийчех г1алат ду бохуш яздо. И г1о саца а дина, Греци еврозони юккъера д1а ара яккха еза боху цуо.\nИ тептар зорбане даьлла масех де а далале йоккхачу г1овг1анан бахьана хилла. Шен киншкин презентаци ян Берлинерачу Адлер отеле Сарацин веъча, цу хьешийн ц1ийнна хьалха гулвеллера ши б1е герга стаг. «Д1акъовла хьайн аьшпе батт!», «Сарацин расист ву!», «Питанча!» - иштта д1а кхин а цу кепара чулацамаш болу транспаранташ а лаьцна, питанечу яздархочун йозанашна шаьш резадацар гойтуш бара меттигера бахархой.\nЦхьа мог1а политикаша а емал дина Сарацинан ч1аг1дарш. Иштта, масала, немцойн финансийн министр волчу Шойбле Вольфганга элира, Сарацина язбина болу пал я цуьнан галбевллачу кхетамийн жам1а ду, я цуьнан пайдабоцучу талламийн жам1а ду, аьлла. Ткъа Шойблел а хьалха немцойн финансийн министр хилла волчу Штайнбрюк Петера Саррацин язбинарг цхьа а бух боцу пал а бу, шех цхьа а стаг ваша мегар доцу г1урт а бу, элира.\nХьахон дог1у, кхул хьалха Сарацина арахецна йолу мигранташна дуьхьала хьажийна хилла йолу киншка бахьана долуш немцойн юкъараллехь расист боху ц1е шена т1е летта ваьлла стаг иза хилар. Цуо х1етахь яздинарш г1ара ма девллехь, немцойн Бундесбанкан директорийн кхеташонна юкъерачу шен балхах вохийра Сарацин. Бакъду, кишнка дукха скандале хилла, иза дуккхаъчу наха д1аэцарна,Саррацинах миллионер хилира. Х1инца цуо яздина тептар а ду аьлла тешна бу тергамхой, Грецина а, еврона а гоунахьара кризисе хьал д1адерзале, цу теми т1ехь са яккха еза ша аьлла, аьлла , сихвелла вовшатоьхна.


Нохчийчоь -- Мархийн бутт.\nМарха кхабар санна деза лору мархийн баттахь марха кхобу стаг вузор. Иза дагалаьцна Нохчийчоьнан шахьарехь мархийн бутт болийра нахана мехаза яахIума яларца. Автор Медова Иман.\nХIоккху безачу мархийн беттан хьалхарчу дийнахь цхьайтта ресторан чохь а, кафе чохь а марханаш дастийтира нахе: ‘Вайн Парк”, ”Бургер Авеню”, ”Эль Грано”, ”Чайхана”, ‘Марзо”, ”Сату”, ”Сквер”, ”МФК”, ‘Гудермес Сити”, ”Аргун - Сити”. Шайн оцу сагIадаларан акцех ойла йийцаира “Марзо” а, ‘Вайн Парк” цIе йолчу ресторанийн белхалоша Далданова Залинас а, Алимханова ПетIаматас а.\n– Залина, шун ресторанан белхалошна хIунда лиира ца сагIадаларан акцехь?\n- Вайна ма-хаьарра, марха достуш волчу стагана яахIума ялар- цхьана дийнахь марха кхабар санна мела бу. Цундела оха хазахетарца дакъалецира оцу акцехь. Оха царна жижиг-галнаш а, чIепалгаш а, нохчийн чорп а елира. Вайн нохчийн кицанехь ма-аллара – юучуьнца бен маро ца кхета. Оцу суьйранна баьхкина дукха нах бара. Къаьсттина кегийрхой.\nТхан белхалойн тобано чIогIа къахьийгира и яахIума нахана мерза хетийта. Жиманиш а, баккхийниш а дIабаха дукха чIогIа реза хилла. Тхайн белхан де буьйсанна цхьайтта сахьт даьлча чекхдолушшехь, тхо 2 даллалц Iийра нахе марха лацийта. Марха лаца баьхкиначу нахана юккъехь полицин белхахой а бара.\nХIора кIоштахь адамийн терахье хьаьжжина маьждигаш ду. Мархийн баттахь цу чохь болх беш – юург кечъеш тобанаш ю. Цара хIора сарахь шайн неIарш дIайоьллу нахана. Марханаш достучарна цара кечйо: пулу, жижигах, дакъийнчу жижигах а даарш, стоьмаш, хастоьмаш, тайп-тайпана мутта. Биста кхаччалц, къаьстамаш ца беш, нах буза а бой, дIабохуьйту цара.\nВайн Нохчийчоь бен кхечу луларчу республикашкахь и дац. ЯахIума луш йолчу тобана юккъера Султана дийцира соьга: - Дуккха а нах богIу маьждиге маьркIажа ламаз дан. Уьш марха даьстина бен оха маьждигера дIа ца бохуьйту. ХIокху беттан хIора суьйранна маьждигехь марха достучу нахана мерза даар латтор оха тхайна тIелаьцна.\nТахана Нохчийчохь жима а, воккха а марха кхобуш ву. Халахетахь а, царах цхьаболчеран аьтто бац шайн беза кхачах кхеташ, марха даста а, марха лаца а. Цундела, яахIума царна мехаза лучара марха кхаба аттах до. Наха кху безачу баттахь лело коьмаршалла а ю мархийн беттан билгало а, цуьнан хазалла а.\nЦунна хир ду-кх наха мацалла бал хьоьгуш белахь а, Нохчийчохь массанхьа а белбелла, самукъдаьлла хаалуш хилар. Теша лаьа, тахана вайн махкахь массанхьа а хаалучу комаьршаллах а, вовшанца догцIена хиларх а, хIара мархийн бутт чекхбаьллачул тIаьхьа а, вай къаьстар ца хиларх.


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Другое / Конспекты / Нохчийн литературан 8 чу классехь йиллина урок "Безаман декхар"\nУрокан ц1е: Шайхиев 1.Х. «Безаман декхар» (вайнехан дийцар) 1алашо: 1.Предметни. Б1ешарашкахь вай дайша схьадеана низаман ламаст лардан дезаш хилар ч1аг1дар. Къонахчун ц1е еза а,сийлахь а ларар. 2.Метапредметни. Тема схьаеллар, шайна хьалха декхарш х1иттор; дошамех пайда а оьцуш, ца кхетачу дешнийн маь1на дастар; вовше бертахь болх д1абахьар. 3.Личностни. Вайн дайн 1адаташка а,цара лелош хиллачу низаме безам кхиор. Тайпа: дуьххьара довзийтаран урок Г1ирс: ноутбук,экран,проектор,суьрташ. Урок д1аяхьар 1.Орг-мотивационни момент Шуьга ду маршалла, хьомсара дешархой. Дехийла ирс долуш,ховшалаш шу охьа. Могаш-маьрша шу гар-дийнан беркат ду, 1илмане шу кхийдар – мах боцу совг1ат ду. 2.Ц1ахь елларг таллар -Х1инца аша дийцийша ц1ахь елларг х1ун яра а,муьлхачу кхиамашца аша иза кхочушбина? 3.Актуализаци яр -Муха гойту произведенехь къоман г1иллакхаш лардаран мехалла? -Мича ойланца кхиош хилла къона чкъор наноша? -Муьлха ламасташ девза шуна? Вай 1амийначу произведенех. («Генарчу денойн туьйра», «Ч1аг1о», «Куйнах дош») -Дагайог1ий шуна Шайхиев 1. цхьа а произведени? -Цу т1ехь дуьйцург муьлха ламаст ду? ( «Ч1аг1о»-деца-ненаца хилаеза юкъаметтиг,царна муьт1ахь хилар; «Куйнах дош»-коьртара куй баккхар осалалла лоруш хилла). Тахана а кхойкху вайга Шайхиев 1.ширачу замане хьошалг1а. Стенах лаьцна дуьйцур ду те вайна оцу замано? (ламастех) 4.Целеполагани -Декхарш муьлха х1иттадо вай вайна хьалха? -Х1ун хаа деза вайна: «Муьлха ламаст ду оцу произведени т1ехь дуьйцург.Къонах ц1е еза а, сийлахь ларар». 5.Керла тема йовзар. Мотиваци яр. Тахана вай йоьшучу произведенин ц1е «Безаман декхар» ю. «Безаман декхар»х1унда тиллина техьа авторо шен произведенин ц1е. Безаман х1ун хуьлу хаьий шуна? -Ц1еналла, лазам,тешам -Ткъа декхар мичара даьлла? -Цхьамма юхалург бехна хилла -те? -Х1ун хета шуна? Иза вайна хоуьйтур ду вайнехан дийцаро 6.З1еца ешар -Х1инца вай и з1еца д1айоьшур ю, ладог1а йоьшучуьнга,ца кхеташ дешнаш нислахь,д1аязъе шайн тетрадаш т1е,дошамах пайда а оьцуш, маь1на даста церан. Дешнаш т1ехь болх Низам-порядок,дисциплина Зил-грань (оьздангаллин гур) Хьукхма -кхиэл Кхеташо-совещание Чабол-болар 7.1амийнарг т1еч1аг1дар. Тобанашца болх -Муьлха 1адаташ ду произведенехь дуьйцурш? -Къона т1екхуьуш йолу т1аьхье муха кхиош хилла халкъо? 1-ра: шаьш кхиэлахой метта хилча аша муха йийр яра кхиэл? 2-г1а: шен лаамца т1аьхьависинчу жимчу стеган васт х1оттаде? 3-г1а: х1окху произведенин мехала муха хийтира шуна? 4-г1а: и санна долу вайн дайн 1адат таханлерчу дийнахь оьшурий те? (тобанаша шайн болх бовзийтар) 8.Рефлекси Аша алийша -Ширачу заманна хьошалг1ахь х1ун керланиг девзи вайна? -Х1ун схьаийци вай таханлерчу дахаре? -Шайхиев 1. произведенеш мел мехала хета шуна, шайна а, т1екхуьучу т1аьхьенна а? Ша1хиев 1. поэзехь дуккха а ю вайнехан ламастех а,г1иллакхех лаьцна дуьйцуш язйина произведенеш.Царех цхьаерш вайн школьни программехь 1амош а,толлуш а ю,ткъа кхиерш журналаш т1ехь а, дополнительни литература ешча карор ю. -Вайна хьалха х1оьттина хилла проблема кхочуш йиний вай. -Хиъний вайна безаман декхар хуьлуш хиллий? -Вай х1иттийна хилла вайна хьалха декхарш кхочуш хилла аьлла хетий шуна? 9.Мах хадор Тобанаша вовше а,шаьш-шайна мах хадабо. 10.Харжаман ц1ера болх -Шайн даго къобалйина кийсак дагахь 1амае. -Суьрташ дахка. -Сочинени-ойлаяр «Муха хила беза ц1ена безам» Йиллина урок Шайхиев 1алвади Х. «Безаман декхар» (вайнехан дийцар) 8 -г1а класса Хьехархо: Батиева Тоита Вахаевна Автор Айсханов Саид Асланович\nДВ-503733 Получить свидетельство о публикации\n04.03.2016 Просмотров: 138 Комментариев: 0 Методические материалы к семинару "социальное проектирование"\n04.03.2016 Просмотров: 122 Комментариев: 0 Использование ИКТ на занятиях общественных дисциплин в рамках реализации ФГОС\n04.03.2016 Просмотров: 102 Комментариев: 0 Индивидуальный маршрут обучения ученицы 9 класса Бурнашевой Аэлиты\n04.03.2016 Просмотров: 121 Комментариев: 0 Рабочая учебная программа по дисциплине «Основы стандартизации, метрологии и качества продукции для специальности 0709000 «Обогащение полезных ископаемых»\n04.03.2016 Просмотров: 267 Комментариев: 0 Поурочное планирование по истории и культуры Башкортостана на тему "Жизнь и творчество Файзи Гаскарова" "\n04.03.2016 Просмотров: 293 Комментариев: 0 Презентация Основы проектирования средств связи\n04.03.2016 Просмотров: 208 Комментариев: 0 930156930153930147930145930117930114930107


Украинин дозане эскарш а, тIеман техника а тIеузуш ю Оьрсийчоь\nReuters агенталлан корресспонденто бинчу хаамца, Оьрсийчоьнан эскарш а, тIеман техника а тIеузуш ю Украиница долчу дозанна. Цо дийцарехь, тIеман техникана юкъахь ю мобилан ракетийн системаш а, танканаш а, яккхийн тоьпаш а. И герз оьрсаша дIакхачийна Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа Iуналла дечу территорина тIе.\nИ хаамаш бух болуш буй аьлла шега журналисташа хаьттича, Оьрсийчоьнан президентан зорбан секретаро Песков Дмитрийс хьехар дина репортерашна, и хаттар тIеман министралле дала деза аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнан тIеман министралло эскарш дехьа дахар комментареш а ца еш дуьтуш ду. Киево а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а бехке еш ю Оьрсийчоь Украинин малхбалехь болчу сепаратисташна гIортор ярна. Москох иза бакъ дац бохуш чIагIдеш ю.


Москохана муьтlахьалла гойтуш, Республикан де даздан кегий нах вовшахтоьхна меттигера lедалша. Гезгмашин беттан 6-гlа Ичкери Йозуш Ца Хиларан де дара 1991-2002 шерашкахь, Соьлж-гlала, 06Гез2013\n„Нагахь санна шайн дийца хIума дацахь, хьенех вийца“ баьхначунна а дена, кху тIаьхьарчу ткъех шарахь массо а нохчийн пхьоьханахь а, массо а майданахь а, доцца аьлча, масех стаг вовшахкхеттачу меттехь уггаре а чIогIа дийцаре деш дерг духарца доьзна хаттар ду.\nКхеташ ма-хиллара, доккхачу декъехь и хIума дийцаре деш берш къонахий хуьлу, ткха цара дуьйцург зударийн барзакъаш. Хийла хеза, Нохчийчоьнна тIемашца тIебоссабелла бала зударийн духарш бахьана боьссина я цу кепара зударийн духарш лелачу махкахь я кхомалахь имий-беркат хила йиш яц, бохуш, цара дуьйцуш. ХIинца изза дискуссеш доза доцучу интернетан агIонашкахь а ю дIахьош.\nЦаьрга ладоьгIча, ойла кхоллало, ванах, боккъал а зударийн, цу иммансизийн, коьртарчу хIумано я кучан юхано хIаллакдеш лаьтта те нохчийн къам, олий. Иза иштта хилча-м халаъ хир ма дацара и къам сихонца кIелхьарадакха, цу иммансизашка сихонца шайн месаш дIахьулйайтичахьана, олий а хетало.\nАмма и духаран хаттар, иштта цхьа тIехула хьаьжча хеталучул, дикка чолхеха ду. Гергарчу хьесапехь аьлча, шина декъе декъаделла ала мегар ду нохчийн къам духаран хаттарехь. Цхьа дакъа – бусулба динан арканашна тIе а тевжаш, духар цхьа а компромисс йоцуш, шуьйра а, таьIначу бесашкахь а, дегI дIахьулдеш а хила деза бохучарех лаьтта. Царна юккъехь а ю тайп-тайпана тобанаш, дегI хьулдина ца Iаш, юхь-кедиг хьулъян а еза бохурш а болуш.\nВажа дакъа – хIан-хIа, вай Iарбой а дац, вай дай-наноша а ца лелийна и хиджабаш, вай а лелор яц, бохуш, олуш ма-хиллара, тур даьккхинчарех лаьтта.\nЦу шина тобанна юккъехь атта дац, цхьа мелла а юкъара ойла ерг, къоман Iадаташца а, бусулба динца а, вайн заманца а ма -доггIу долчу духаран кеп юхьаралаьцначийн векал карон. Германехь ехаш йолу Садаева Фатима ю ишттачарех цхьаъ. Жима йолуш дуьйна ша духарш тоьгуш йолчу цунна дика девза нохчийн барзакъашца дерг а, и барзакъаш заман йохалла муха хийцаделла а. Нохчийн духар муха хила деза хета хьуна аьлла шега динчу хаттарна иштта дийцира цуо:\nСадаева Фатима: „ Суна нохчийн духар уггаре а хьалха оьзда хила деза, аьлла, хета. Вай дIадохадале вайн наноша а, ненан наноша а хаза деха пхьош болуш кучамаш а лелийна, еха, голел тIех йолуш, хьакхолге кхаччалца духар лелийна, коьртахь хье дIа а къевлина, йовлакхаш лелийна, коьртахь хаза шипонаш лелийна.\nЦхьаболчара-м хIинца вай иштта духарш ца лелийний, вайн наной иштта ца леллий, олу. И хиджаб схьаеъца, хIинца дукха кегирхой цунна тIебирзина. Суна изаъ, важаъ тоба нийса ца хета. Нохчийн зудчуьн духар оьзда хила дезийла-м хаьа суна“.\nФатимас иштта кхин дIа а дуьйцу, духаран оьзделла а, цуьнан бустамаш а хьехочех дукхахьолехь массара юхьаралаьцнарг зудчун духар хуьлу, бохуш. Амма дицдо боьршачу нехан духар а заман йохалла вуно хийцаделла хилар, я хIуммаъ оьздачу агIор а ца хийцалуш. Дукхахьолехь зударийн барзакъийн дастамалла юьйцуш болу боьрша нах шаьш а хуьлу вуно маьттаза духарш духий лелаш, боху цуо.\nСадаева Фатима: „Зударий хилла а ца Iаш, кегийчу нехан духар а хила деза оьзда. ХIинца кегий нах а чIогIа цIармата лела бевлла. Оццул цхьа йоца „футболкаш“ а юхий, - царех-м „футболкаш“ ала а йиш яц, цхьа „топикш“ санна хIумнаш а ю, цхьа гамажаш я лосинаш санна и цхьа хIумнаш а йоьхна лелаш хуьлу кегий нах а.\nХьалха вайн баккхийчара, вайн дайша „гIарчI“ аьлла юкъах дихкина доьхка лелош хилла, хаза йоьхна вета болу коч а йолуш, лелош хилла духар. Тахана вета болу коч ца юхарх, хаза деха пхьош а долуш, оьзда божарийн коч йоха йиш ма ю шена тIе, шен юкъах доьхка дехка а.\nШена тIехь товчу агIор оьзда барзакъ хила деза жимчу стагана тIехь. Къонахчунна тIехь гуттар а товш ма дац цIармата кечвалар. ЙогIуш -йоьдуш суна йистехь наггахь волу жимастаг нисвеллча, суо йоккха елахь а, цуьнга дIахьажа эхь хеташ, коре дIайоьрзий Iа-кх со. ЧIогIа халахета суна нохчийн къонахий, вайнехан кегийнах шайна тIехь иштта осала лелаш. Зударий буьйцучохь дац вай-м“.\nТкъа цхьана агIор „иза Iарбойн духар дуй“, вукху агIор“ нохчийн духар бусулба динца ца догIий“, бохуш, вовшашна чуччаоьхучу тобанех лаьцна духарш тоьгуш а, церан истори а, башхаллаш а евзаш йолчу Садаева Фатимас и ший тоба харц хета шена, боху. Бакъдерг, даима хуьлуш ма-хиллара, цхьанхьа юккъехь хила там.\nСадаева Фатима: „Вайн баккхийчара, вайн наноша я ненан наноша иштта духарш ца лелийна, уьш Iарбойн духарш ду, бохуш кхамелаш хеза суна дукха кху тIаьхьарчу хенахь. Вайн наноша, - тхайчара а, и дуьйцучу нехачара а, - даккхий техкина йовлакхаш лелийна, хаза еха йоьхна кучамаш а лелийна, иза ду-кх нохчийн духар. Хьалхалерачу сарташка хьаьжча а гуш ду иза.\nБусалба динна тIетевжина, дино ма-баххара хилла-кх нохчийн духар даима а. Цул тIаьхьа, вай дIадохийначуьра цIадаьхкинчул тIаьхьа, оцу Советан Iедало цхьацца шен хийцамаш юкъебаьхна вайн къомана а. Цу хенахь Iедало я ницкъара леладайтинехь а, я цхьа пропагандано тIеIаткъам бина лелийнехь, хIетахь хилларш вай тахана лелон деза аьлла ца хета суна. Исторехь вайн наноша а, церан наноша а ма-леллора хила дезаш санна хета-кх суна вайн духар“.\nМухха делахь а, нохчийн духарх, къаьстина, зударийн духарх долу къийсадаларш кеста заманчохь дIатуьйр ду аьлла ойла ца кхоллало. Бакъду, дика хила мегар, цу зударийн духарех долу дийцарш къонахаша а ца дуьйцуш, вайнехан зударша шаьш дийцаре деш хилча, айдина хилча а. ТIаккха цунах хила там бара хила ма-деззара даIават а, хьехам а. ХIинца санна – неха боьршачу наха хийрачу зударийн барзакъех долу эладиттанаш а, бехкашдахарш а доцуш.\nНохчийн духар: дай-наноша лелийнарг я Iаьрбийниг?


Урдунехеа бола Вайнех\nУрдунехеа бола Вайнех хьал\n1. Урдон ю Медел Ийст чохь (доьне юкъникъар малхбала аг1о), цуна маlхбалехь Ирак a Суоди ю, малхбозехь ю Исраил(жук'тий), Суоди ю къилбехь, Сийря ю къилбседехь. 2.Вайнах бахканч хенахь(1903), Урдона яра Шам ола районха дакъа, Осман(Турсий) lедал кулга къелахь. Осман lедал кагдина 1918 шарахь, Ингалса а Паранса lедалша кулга тlе доьлара Шам мохкана, цара и 4 lедале йикъара:Сийря, Лубнан, Палистийн, Урдон. Палистийн а Урдон Ингалса кулга къела яхар. 1920 шарахь, кийчвол Урдона пачахьи де деда (амийр Абдола) дlа оьтира Урдонa lедал хьакам, Ингалса Пачахь реза волош. 1946 шарахьа Ингалса ара велара, Урдона ша lедола дlа оьтара Абдула-1 паччахь холуш. Палистийн Йисара Ингалса карахь 1948 шо халаца, дакха Жуктуш Исраил lедал отира. цхьаъ милйон Палистийнхой халкъ Урдоне бахкара Жуктийх бавдана. 1952 ш Абдула паччахь вийра Акса междугехь Къудсехь. Цуна кlант Талал пачахь дlа оттара . И дlа векхана цуна кlант Хьусайн хилар пацахь 1953ш. 1999ш Хьусайн велчахьа, Абдола-2 хилара пацахь. Урдон мохка 89200 км2 бу, чохь дехаш 5641157 халкъ ду. оьцонах ах сава Паластийнхой тlехьеха бу. Эцарха 2% Вайнах, Ч еркси, Аьрмлой бу.\n3. 1903ш Урдоне кхечара Вайнех доьхьара йола тоб, тцара дlа оттира Аззарка юрт. 1905ш кхечара шолгlа тоб дукхаберш Беной болш, тцара дlа йилара юрт Сувайлахь цlе тилуш. 1907-1909 шаришкахь кхечара кхолгlа тоб дукха берш Акхи болш, 1911ш цlара йиллара Сухна оьтар. Азрак Алшишан оьтар йилара 1930ш Урдонехь бола вайнаха. Тахана Вайнах бехуш бола юртиш и йиъ юрт ю, Амман Урдона гlалехь бу ирк шай болха бо метаге хьажана. Урдонехьа бола вайнах мела бу ала хатар дича, и билгула хауош дац, далахьа а ала лур ду уоьш 10000 халкъ хала тамехь ду ала.\n4. БОЛХИШ. Доьхьара схьа бахкача до гlолкхуш дара дехни кхабра а хlумниш йивара. Тцара йира массо хlума, дехних угара дукха кхобара хьайбаниш а устхи. Тахана дол деношкахь и болхаш беш тцаlа вац, валахь а ши санмукъа дакха бе лелош дац латтаца а дехница дол гlулкхиш. Тахана лелош бол бехиш бу lедал белхиш, эскарехь бу, пулисехьа бу, сомпанешкахь(заввад) бу. Вайа масех министирш а дероктирш кхечара, зскарехьа гинаралш хелара. Вай шайна болхш беш ирка бу: ( дечкаца далахь а, эчакца далахь а, гlишлош дkа оьтто болхиш а ). Амма цхьа lаламат чlогlа хlума ду- йохка эцара болхш лелош бац, балахь а дукха бац. Доца дицача, Урдонехь бола Вайнах доьнена чухахкана бац, цундела тарониш йолша дукха бац.\n5. Парламинехь ду Черкина а Вайнехна ду алла кхоъа гlант(кота), эцана тlе доьгlача Байнех кхоъ хила а цхьаа ца хила амал ду. Тахана йолча а, дlа яхана рагlехь а вара вай шиъа, рагlа 4 шаран ю.\n6. Урдонехьа бола Вайнаха, мотта а lедалша а чlогlа lалиш до. цlахь цадуьца вайнеха бе. lарби мот lема беришна школе дахача. Зудрий балор-бахитир вавши йукъахь ду дукха хьалехь, далахь а долш ду навцаш бисанчарца lарбий балахь а Черксий балахь а. Йоьl ядо lедал дац, нагахь холшдерга ду тlехьоттара йоьlа реза йолша.


Леррина Исламан сайт кечъеш бу Нохчийчура диндай\nЛеррина Исламан сайт кечъеш бу Нохчийчура диндай.\nГергарчу хенахь, ма хуьллу сихха и сайташ схаьеллара тIедуожийна ду Нохчийчоьнан динан урхаллина. Республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана диндайшца шен тIаьххьара хиллачу цхьанакхетарехь дов дира, и болх хIинцалца бина ца хиларна.\nОцу бахьанца интернет машах пайда оьцучу кхиазхойн ойланаш Iедалшна оьшучу агIор ца хиларна кхерам хета шен аьллера цо. Оцу цхьаьнакхетарехь, шайн бехк баре беш санна кортош охьа таIийна бара Нохчийчоьнан диндай. Муьлхачу кепехь хир ю хIинца йолуш йолу проект, гурду кесталгIа, амма иза оьшуш хIума ду аьлла, хета дукхачу бахархошна.\nХIокху шина а тIамехь, цхьацца дIадоьвлачу гIиллакхаш бахьанехь, синкхачанан башха ойла ца йора наха, коьртачу декъана дахаран хьелаш а довлий. ХIинца хьал хийца дезаш сурт хоьттина хилар билгалдаьккхира оцу кхеташонехь.\nДинехула дукхачу хIуманна жоп дезаш, хIора дийнахь аьлча санна, хIуманашна тIеIиттало нах. Цундела оцу керлачу хIуманна реза ву Ильяс цIе йолу жима стаг. Шена тамашийна хеташ дерг кхин ду. Кадыровс тIе тидам баххийтталц, шайна дага хIунда ца деана иза оцу молланашна а, имамашна а, элира цо.\nИльяс: "Молланаш а, имамаш а, Iедало ахча а луш, болх беш ма бу. Оцу Рамзана, гул а бина, дов а дина, хIара хIума хIунда ца до аш, аьлла тIе а таIийна ца деш, шайна дага а деана дича дика хир дара. Цундела, цара дуьйцург наха башха тергал а ца до, хIунда аьлча, цара лелош дерг даггара а, шайгара а лелош доцийла хууш".\nСалман цIе йолу кIант, дукха жима волуш дуьйна ламаз-марха долуш ву. Хьуьжарехь доьшуш ву иза. Амма тIаккха а, шена цхьацца хаттаршна жоп, кхоччуш Iилма долчу а, юккъараллехь лоручу нахера деза боху. Цундела ша реза ву элира цо, цу тайпа нохчийн сайташ интернетехь схьаелларна.\nСалман: "Таханлерачу дйинахь уггаре а атта цхьа хаттар хилча, маьжджиге а вахана цигахь жоп карийча дика ду. Со санна гIалахь вехачунна хала хуьлу иза. Доккхачу маьждигехь имаман тIекхача хала ду. Нах дукха хуьлу цунна тIебаьхкина. Интернет-сайт хилча, хьуна оьшучу хIуманна жоп луш йолу, атта хир дара".\nДинехь долчу хаттаршна жоьпаш луш йолу и сайташ интернетах пайда оьцучу нахана дика хетар ю, нагахь санна, цара Iедалан пропаганда а ца еш, Къурана а, шарIо а бохург дийцахь. Ткъа цу тIехь Iелам наха, шайна хетарг чекхадаккха гIортахь - иза эрна болх хир бу элира Салмана.\nСалман: "Цхьаъ олуш хилча, шен цхьа Далил а далош, Къоранчура аят а, сура а дало деза иза дуьйцучо. Ишшта хилча, суна а атта хир ду, соьга хаьттинчунна а атта хир ду. Дешна стаг вара олий, цо хIуа а аьлча а бакъ хета. Иза нийса дац. Цо ша олучу хIуманна бух гайта беза. Масала, Ахь-Бухарийн хьадис юкъахь цо цхьаъ ду бахахь, иза мьулхачу агIон тIехь, муьлхачу артикалехь ду гайта деза".\nИ цхьаьнакхетар хиллачул тIаьхьа сихонца болх бан долаелла «Путь Ислама» цIе йолчу сайтан тIехь долу «хаттарш-жоьпаш» олуш долу дакъа. Цу тIехь 57 дала мегачу хаттарх бен дац делла. Царах шиъ ламазах лаьцна ду, важа шиъ- эвлияэх а, мовладах а ду. Гарехь, цкъачунна шайна хаа лууш долу хаттаршна жоьпаш кхечанхьа карош ду нахана.


"Левада-центран" таллам: Оьрсийчоь нийса боцучу новкъа йоьдуш ю\nОьрсийчоь нийсачу новкъа йоьдуш яц аьлла хета ах гергга цу пачхьалкхара бахархошна. Иза гойтуш бу еарин дийнахь "Левада-центро" арахецна таллам. Социологаша билгалдаккхарехь, иза уггар лакхара гайтам бу цу тайпа талламаш бан болийчхьана.\nМахко юьхьарлаьцна Iалашо къобулйо 42 процент Оьрсийчоьнан бахархоша. Цу хеннахь, цунна реза боцучу нехан дакъа ду 45 процент. Цу кепара, "Левада-центро" цу хьокъехь талламаш дIакхоьхьучу 12 шарахь дуьххьара алсамбевлла Оьрсийчохь шайн пачхьалкх нийсачу агIор кхуьуш яц аьлла хетарш.\nЖимма хьалхо "Левада-центро" арахецначу талламан жамIаша гайтира махкара ах сов бахархой хийца лууш хилар Оьрсийчуьра Iедал. Иштта, карарчу хенахь Медведев Дмитрийс куьйгалло дон министрийн кабинет дIасахецарехьа бу Оьрсийчуьра ах сов бахархой - 53 процент. Дуьхьал бу – 40 процент.\nПутин 2024-чу шарахь юха а президент висийта лууш бу ах сов бахархой\n"Левада-центро" оцу хьокъехь талам бира дIадаханчу шеран ГIура-баттахь. Кхин а цхьа бутт хьалха Iедал хийца деза аьлла хетачу нехан терахь дацара 33 процент а бен.\n"Левада-центро" бинчу талламо гайтина тIаьхьарчу маситта шарахь ца хилла жамIаш. Иштта, цхьа шеко а йоцуш, премьер Медведев а, цуьнан Iедалера нах а хийца беза аьлла хетарш бу талламехь дакъалаьцначерах 23 процент. Ткъа хийцича дика хир дара аьлла хетачеран терахь ду 30 процент.\nКарарчу хенахь Оьрсийчохь йолчу министрийн кабинетана бехке дуьллург ду махкахь мехаш сиха хьаладовлар а, тIедогIучу рицкъан барам охьабалар а (57%), болх хилийта Iедал гIорасиз хилар а (46%), социалан агIор адамашна оьшучу барамехь гIо дан лаам ца хилар а (43%), кхин дерг а.\nЭксперташ: Оьрсийчуьра 31 процент кегийрхой кхечу пачхьалкхашкахь баха лууш бу\nТкъа министрийн кабинето бечу балхана реза ца хила цхьа а бахьана дац аьлла жоп делла 7 процент "Левада-центро" бинчу талламехь дакъалаьцначу наха.\nОьрсийчуьрчу бахархоша махкара Iедал ларар лахлуш хилар гойтуш бу кхин цхьа таллам а. Буьйцург бу Оьрсийчуьрчу юкъараллина хетарг толлучу центро (ВЦИОМ) дIабаьхьна тIеххьара таллам.\nЦуьнца а догIуш, Iедалехь йолчу "Цхьааллин Оьрсийчоь" (Единая Россия) партин рейтиг охьаяьлла 32,7 проценте кхаччалц. Оццул лахара хилла яцара иза 2006-чу шарахь иза юста йолийначу хенахь дуьйна. 2006-чу шарахь Дечкен-баттахь "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин рейтинг яра 42,9 процент.\nОццу талламо гайтарехь, цкъа а ца хиллачу кепара охьаяьлла президенте Путин Владимире тешам хиларан рейтинг а. ХIинца иза ю 32,8 процент.\nЛевада-центр: Путинна реза болчу нехан терахь хийца ца делла Оьрсийчохь