КӀайн пхьагал — Википеди\nШотландин кӀайн пхьагал Lepus timidus scoticus\nКуц: КӀайн пхьагал\nIUCN 3.1 Least Concern : / 11791\nнох. КӀайн пхьагал (оьрс. Заяц-беляк) олу. Оьрсаша кӀайчу пхьагалах "Заяц-беляк" олу. Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш яц кӀайчу пхьагалан Ӏай бос хийцалуш кӀайялар бен.\nЛо диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кӀайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тӀехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Ӏай хьаннашкахь хуьлу кӀайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогӀеш, ирзош, диттийн кондарш.\nВайн Союзехь Европин дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю кӀайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тӀе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тӀаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.\nДиттийн гӀа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кӀайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гӀан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гӀан патаршлахь олхазарша садолу хӀуманаш лоьхуш деш долу "шах-шах" а тоьа царна кхераяла.\nКӀайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хӀора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхӀ кӀорни йо цо. Уьш Ӏалаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду.\nЦхьа башхо ю кӀайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь 1 метр кӀорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. 1-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=КӀайн_пхьагал&oldid=6084855»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 18:17.


Туркойчохь ялх стаг лаьцна, шайлахь виъ Оьрсийчоьнан вахархо а волуш – Нохчийчуьра схьабевлла нах. Туркойн хаамийн гIирсаша дийцарехь, лецнарш зуьйш бу "шпионажца" (официалера термин) доьзна. Дозанал арахьа беха оппозиционераш-нохчий, Кадыров Рамзанан критикаш байъа баьхкина хила тарло уьш, боху прессо. И нах лецначу деношкахь вахна Кадыров Стамбуле (де билгалдаьлла дац).\nСтенна эшна цига ваха Кадыровна, дуй иза дозанал арахьарчу шен оппоненташна бекхам бан иза гIертарца дозалуш – оцу хьокъехь Настоящее Время портална дийцира "Кавказский узел" интернет-газетин коьртачу редактора Шведов Георгийс.\n– Хьуна хетарехь, муьлш хила тарло и лецнарш? Кху деношкахь Туркойчуьра кхаьчна керла хаам бу ас хьехориг\n– Ши верси ю цуьнан: "Кавказский узелца" къамелаш динчарна хета иза Кремлан болх бу аьлла. Суна кхин го, ас Кадыров Рамзан Туркойчу вахар туьду цуьнан шен лаам санна. Суна хетарехь, Кремло дан тIедожийна хIума дац иза, я Кремло хьовсийна къайлахчу сервисан нах а бац лецнарш, иза регионо гIаьттийна, цуьнан истори ю. Кхеташ ду, лецначара хIун дуьйцур ду хаа а оьшу.\n– Ткъа хиллий ша визит [Кадыровн] Туркойчу? Дуьхь-дуьхьал ю яьржина лела информаци, аьлча а, оцу хьокъехь лела комментареш. Хьуна муха хета?\n– Тхоьга официалехь кхаьчначу информацица, визит хилла лара догIу. Кхеташ яц Iалашо, соьга сайггара алалур дац, хIун эцна вахна Кадыров а, цуьнца хилла го а. Юьстахара гуш ю шина тайпа, шайн таронашца вовшашца юсталур а йоцу фигураш: аьлча а, Туркойчохь Кадыровна критика йийрашший, ша Кадыроввий – сов йоккха башхалла ю церан тIегIанийн. Кадыров – иза къоман тIегIанехь ньюсмейкер хилла ца Iа, дуьненна хьалха а керланашкахь лела цунах лаьцна хаамаш, иза евзаш фигура ю. Шена ен критика бахьанехь иза цига вахча беламе хир дара.\nАмма тидам шена тIеберзош кхин цхьа хIума нисделира кху гурахь Туркойчохь. Кадыровн гонашкара нах сийсазбира массарна а хьалха: цьанна йиттира, вукханна кхерамаш тийсира – оцу хиламца йоза еза Кадыровн визит аьлла хета суна.\nШегахьа болчу наханна информацин гIо кхачош, ша церан дуьхьа аравала кийча вуйла гойтуш, ша шен критикех хьулвелла воцийла, шена тIелуьйчу нахах ша кхоруш воцийла гайта – иза хила мега бахьана.\n– Хуьна гарехь, Нохчийчуьра Iедал, ша Кадыров, оццул чIиркъе стенна хьаьвза шайна критика йича, кхечу пачхьалкхе а тIехь критикашца къестамаш бан дIаэххал? Блогера Халитов Хьасана хIинцца элира-кх тхан эфирехь, Кремло омара дина хила мега: "Къастаде цигахь дерг!", аьлла.\n– ХIаъ. Тхан спикерша, оха а дина Халитовца къамел, регионерчу тхан спикерша а боху, Кремлера схьа луьсту и саннарг. Амма суна хетарехь, иза сан сайн гар ду, ца хета иштта. Вац со кремленолог, говзанча а вац цхьаъ тIечIагIдеш ала, суна хетарг иштта ду: Кадыров доккхачу декъанна информацин стом бу. Ша Кадыров хала ду, Кадыровн интернет-пиарах, имиджан кепах дIа а къастийна, тида. Цуьнан гонна хаьа бакъволу Кадыров муха ву. Кадыров миллионаш наханна цуьнан инстаграмехула вевза, Нохчийчоьнна – цигарчу телегойтийлашкахула. Суьрто гойтург мехала хIума ду.\nМасала, Абдурахманов Тумсонна, дукхахболчу Москварчу журналисташна, Оьрсийчуьрчу цхьацца спикершна ца кхеташ дуьсу, стенна ву Кадыров оццул веза – ткъа Нохчийчохь бехачу нохчашна, цуьнан шен гонна ву иза веза. Дукха бу махкахь цуьнан социалан машанашкарчу агIонашка язбелла. Дукха нах хьуьйсу цуьнга, дукха наха кхаьжнаш а тосу Кадыровгахьа. Дицдойла дац, иза Къилбаседа Кавказехь виллина наха хоржуш волу губернатор хилар. Цунна еза ю шен репутаци. Мила ву Закаев Ахьмад? Оьрсийчьурчу дукхахболчу журналисташна иза дIаяхначу заманера стаг ву. Ткъа Кадыровна Закаев таханлерачу дахарера фигура ю, цунна хаьа, муха лору иза нохчаша. Брянскехь ца вевза иза, Хабаровскехь а ца вевза, Москвахь наггахь волчу журналистна дагавогIу, амма тахана нохчашна хаьа, мила ву Закаев Ахьмад, иштта хаьа, мила ву Абдурахманов Тумсо.\nЦундела кхеташ ду, стенна даздо Кадыровс – информацин стоьмо – нохчийн информацин аренгахь болчу кхечу наханна хетарг. Нохчийн телегойтийле ца кхойкху и нах – уьш цига цкъа а кхойкхур бац, шаьш а гIур бац уьш цига цкъа а. Амма оцу нахе ладугIу, дукха нах язбелла церан аккаунташка, цкъачунна цензурина кIел йоцчу интернетехь ларам бу цара олучуьнга.\n– Аьлча а, ечу критико, Кадыровна бехкаш дахкаро зулам дац-кх цхьанна а деш? Амма пиарца доьзча, мехала дуй гойтуш дерг, масала, стаге, иза нахала а воккхуш, халкъ шена къинтIерадаккхийтар?\n– Ду дера. Вай леррина тергалдо и кинтIерабахийтарш, стенна оьшу уьш? Оьшу цара адамна тIе информацин аренгахь боккха тIадам буьллуш хиларна. Хьовсал, хIара критик ваьллера, вевзаш а воцу критик, ткъа хIара, цо емалвийриг, массарна а везаш ву, бен а дац – хуьлда критик Красноярскехь, Краснодарехь я Къилбаседа Кавказехь – хIара ву иза, кхуззахь, цо хIинца "къурд" боху, бехк цабиллар доьху.\nИнформацин стратегин маьIнехь иза кхиина даьлла жамI ду – цхьамма болам схьабоьллу, цуьнга шегга иза дIа а къовлуьйту. Дов доладо – вайна кест-кеста го спикерша маьттаза къамел деш, мегаш доцург дуьйцуш, Кадыровн да-нана сийсаздеш. Амма вайна го и истореш муха йоьрзу. Оцу маьIнехь и бехказдийларш вуно чIогIа оьшу, царех боккха пайда оьцу.\nАмма хеттарш а ду лаьтташ. Вайна ма ца хаьа муьлш бу Кадыровгахьа кхаьжнаш туьйсурш. Делахь а вайна хаьа, Нохчийчохь хуьлучу харжамаша ло Кадыровна оьшшу проценташ, цо олу: "Суна 97% сов оьшу". Елла цунна 97 сов процент. Юха болехь цо шена 100% кхоччуш кхаьжнаш оьшу алахь, уьш а язбийр ю, хетарехь. Ткъа вайна гуш дерг хIун ду – бIеннаш эзарнашкахь бу Кадыровн критикийн аккаунташка язлурш а, видео хьовсу миллионаш. Муьлш бу и нах? Оьрсийчоьнан геннарчу уьшалшкара бахархой бац уьш, эмиграцехь бехарш хилла а ца Iа царалахь, дукхаберш нахалахь дош леларш бу. Ю царалахь тIаьххьарчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун гонерчу наханна, дозанал арахьа уьш нисбелча, ара а яьла, етта кийча Iен тоба а. Ткъа оцу хьоло, со тешна ву, сагатдойту кадыровхошка.\nИштаниг долалахь, кадыровхойн дац духьалдаккха хIума. Диаспорашкахь дукха бац Кадыровн агIончаш. Бу уьш, амма диаспорашкара дукхахберш хиламаш бен-башха ца хета нах бу, я шайн резадацар шайгахь кхобуш беха. Цундела мехала доза ду кадыровхойн лардан дезарг. Иза тахана ца лардахь, аьллачунна, динчунна бекхам беш ца хилахь – ткъа гуш дерг дац цIахь, Нохчийчохь, чIираш кхайкхоррий бен – хаьрцар ю Кадыровн имидж, дозанал арахьа южур ю цуьнан цIе.\n· Гезгмашин-баттахь нохчийн оппозицин блогера Халитов Хьасана – иза Туркойчохь веха хIинца – Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан бехкевира ницкъаллин урхаллин белхахочун Арсанукаев Ахьмадан цIерачу нахе ша бахьанехь шен гергарчарна чIир кхайкхаяйтарна.\n· Хьалхо хаам баьржира, Туркойчохь масех Нохчийчуьйра схьаваьлла стаг вовшахкхетта шаьш а, шайн нах а Оьрсийчьурчу къайлахчу сервисашкара а, Нохчийчуьрчу ницкъаллин структурашкара а схьабуьйлучу кхерамах Iалашбан, аьлла. Туркойчохь Кадыровн агIончашна, цуьнан бIонехь белхаш бинчу наханна йиттина аьлла даьржира деношкахь юьйцучу тобано кхоьллинчу телеграм-каналехула.\n· ТIаьххьарчу шерашкахь Туркойчохь а, Европерчу пачхьалкхашкахь а итт сов стаг вийна Кадыров Рамзанна дуьхьаллаьттинчех а, цунна дуьхьал критика йинчу блогерех а.


Нохчийчоьнан куьйгалхочо кхеташонехь дIакхайкхийна Соьлж-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхо Титиев Аюб лацарх а, ишта вайначу Бакаев Зеламхах а. Кхаарийн суьйранна меттигерчу ЧГТРК "Грозный" каналан эфирехь дина цо и къамел.\n"Шайн кIантана тIехь Iуналла ца динчу цуьнан (Зелиман) гергарчу нахана эхь хеташ хир ду ма дарра даредан, Кадыровс дIавигина иза а бохуш. Мичахь ду тоьшаллаш? Ас телехьожийлехь олуш хезний шуна, иза лаца веза бохуш? Гиний шуна полицино иза лоцуш а? Волчу нахе саца ца велла иза, тIаккха цIа кхайкхинчух тера ду вежарша, жоп деха цуьнгара "хIара а ду", "важа а ду" аьлла…Церан юьртахь, церан тайпанах боьрша нах бац-те, "оха дина" аьлла, тIелаца? Шайн гергара стаг мила ву дика ма хаьа царна", - аьлла Кадыровс Бакаевн варах дуьйцуш.\nДуьненаюкъара организацеш бехке а еш, царна критика а еш дийцина мехкан куьйгалхочо Титиевн исторех: "Анаша шеца а йолуш цхьа наркоман лаьцна боху полисхоша. ООН, Iамеркара Госдеп а цхьана орцах яьлла боху Куьрчалара цхьа стаг лаьцна аьлла".\nЭзарнашкахь лецна наркоманаш, царна тIе цхьа а ца хIоьттиний, аьлла Кадыровс. "Церан наркоман лаьцча, доллу дуьне гIаьттина. Вукхеран бакъонаш хIунда ца ларйора цара? Изза наркоманаш… Титиевс пайдаоьцуш хила ца тарло наркотикех? Оха лоьцучу цхьаболчу наркоманийн 60, 70 шераш ду. Ткъа хIара лаца мегаш вацара? Дера мега-кх", - аьлла, вистхилла Кадыров.\nБакъонашларъярхойх олуш, церан тайпа а дац, дин дац, къам дац аьлла мехкан урхалхочо.\n"Ша нохчо хеташ волчу стага цаьрца болх бича цецволу со. Церан нахах а вуьйлу цец, шайн стаг сацош боцчу. Царна хаа деза, вайн махкахь цара болх бийр боцийла", - аьлла, дерзийна Кадыровс шен къамел.


ГIадужу-бутт 05, 2015\nОьрсийчоь -- Кадыров Рамзан а, Мнниханов Рустам а Москох коьрта мабждиг схьадоьллучу хенахь, Гезг. 23, 2015\nНохчийчоь санна, Оьрсийчоьнан федерацина юкъара яла гIоьртира Советан пачхьалкх йоьхча ГIезалойчоь а. Цу хенахь цуьнан коьртехь вара Шаймиев Минтимер. Кху деношкахь республикан президентан инаугурацехь вистхуьлуш Шаймиевс дIахьедар дира Оьрсийчоьнан Федерацин юкъаметтигаш кхачаме ялош шайн пачхьалкхалла а, суверенитет а юзур ю шаьш аьлла.\nШаймиев Минтимер дуккха а шерашкахь лаьттира ГIезалойчоьнан президентан даржехь. ХIинца а иза Оьрсийчохь уггаре а лараме болчу политикех цхьаъ ву. Кху деношкахь Казанехь республикан президентан Минниханов Рустаман инаугураци йолуш цо юха а дагаяийтира ГIезалойчоьнан суверенитет.\n1990 шеран Марсхьокху-беттан 8-чу дийнахь, Уфахь вистхуьлуш, Оьрсийчоьнан президенто Ельцин Бориса дIахьедар дира, «Шайга кхаллалур йолччула суверенитет схьаэца" аьлла. Оьрсийчоь юхуш йолун дела и гIуллакх сацор Iалашонца аьллера цо иза бохуш, дуьйцу тахана. Иза мухха а хиллехь а, цул тIаьхьа 1990-чу шарахь кхо бутт балале, массо а аьлча санна автономин республикаш дIакхайкхийра шайн суверенитеташ.\nТIаьхьо, кхечу союзан республикаш санна, керла барт бан безаш бара цара керла Советан пачхьалкх кхуллуш. Амма иза цахилира. Советан пачхьалкх юьйхира. Цу юкъайогIуш хиллачу республикех йозуш йоцу пачхьалкхаш хилира.\nТкъа 1992-чу шарахь Охан-беттан 31-чу дийнахь Оьрсичийчоьнан Федерацина юкъайогIуш йолчу автономийн республикаша керла федеративан барт бира. Царна юкъахь яцара ГIезалойчоь а, Нохчийчоь а. Амма 1993-чу шарахь тIеэцначу Оьрсийчоьнан Конституцица а догIуш, и ши республика юкъатоьхнера Оьрсийчоьнна, цуьнан субъекташ санна. Нохчийчоь баккъалла а йозуш йоцуш хила гIоьртира, амма шина тIамах чекхяьлча эххаре а йисина иза Кремлан урхаллан къеллахь.\nДуьххьара дуьйна автономийн суверенитеташ хилар бакъонца догIуш дац аьлла дIакхайкхийра Оьрсийчоьнан Iедалша. Цу республикаш шаьш йозуш йоцуш ю бохуш дIахьедарш динехь а, уьш цу кепара хуьлийла дац олий, сацамаш тIеэцара Оьрсийчоьнан Конституцин кхело.\nЭххаре а 2002-чу шарахь Охан-беттан 19-чу дийнахь ГIезалойчоьнан Пачхьалкхан кхеташоно тIеийцира керла Конституци. Иза кхоччуш йогIуш яра Оьрсийчоьнан Конституцино хьохучуьнца. Вуьшта аьлча, ГIезалойчоь дIакхийтира кхечу Кремлана муьтахь йолчу республикехь. Сепаратизм цу хенахь дуьйна эшиийна лоруш ю Оьрсийчохь.\nАмма иза дац гIезалой шайн йозуш йоцу пачхьалкх кхолла лууш бац бохург. Тамашийна дерг ду гIезалоша, мухха хьехаяхь а, суверенитет хьехош хилар. Гезгмашин-беттан 18-чу дийнахь юха а президент хаьржина Минниханов Рустам цу дарже дIахIуттуш хиллачу гуламехь вистхилира Шаймиев Минтимер.\nГIезалойчоьнан суверенитетах лаьцна иштта элира цо: «ГIезалойн Hеспубликаy а, Оьрсийчоьнан а Конституцешца а догIуш, ГIезалойчоь, республика ю, пачхьалкх ю, пачхьалкхан суверенитет а йолуш, бакъонаш еъкна".\nОьрсийчоьнан Федерацин юкъаметтигаш кхачаме ялош шайн пачхьалкхалла дузур ду шаьш бохуш вара Шаймиев.\nКхеташ ду, ГIезалойчоь йозуш йоцу пачхьалкх йоций. Кремло аьлларг кхочуш цадан йиш йолуш цахилча ца хуьлу йозуш йоцу пачхьалкх. Амма кхана, цIеххьана цхьаъ хилла, Оьрсийчоьнна юкъахь йолчу республикашна юха а шайн статус хийца дагадагIахь, ГIезалойчоь цу гIуллакхана мелла а гIоле кечйелла ю ала мегар ду. Билгалонаш дуккха а ю. Изза кхиъна йолу экономика, школашкахь Iамош а, кхиош а, ларбеш а болу ненан мотт, дуьненаюкъарчу уьйрашна мелла а юкъаозийна хилар.\nКху деношкахь «Бизнес онлайн» олучу интернет портало зорбане яьккхина «ГIезалойчоьнах дозалла дан долу 100 бахаьана» цIе йолу материал.\nЦу юкъахь ю кеманаш а, хIордан кеманаш а, машенаш а, кхун заманахьлера техника а арахоьцу заводаш, дуьненна а евзаш йолу гIишлош, дуьненна а бевзаш болу къоман културан векалш, спортан тобанаш а, спортан инфраструктура а иштта дIа кхин а. ГIезалойн ю шайн интернет домен. Iедалан структураш а ю цу республикехь оьшуш ма-хиллара кепе ялийна.\nГIезалойчоь хьахош, йиц ца ло Нохчийчоь... Цуьнан кхоллам муха хир бу те? Муха хир дара те жоьпаш, нагахь таллам бича, хIун ду тахана Нохчийчоьнах дозалла дан аьлла? Iедалан кеп, болх беш йолу заводаш, фабрикаш, кхузамахьлера технологин кхоьчаллаш арахоьцу индустри? Ткъа уггаре коьртаниг къоман мотт, цуьнан культура, нохчийн халкъехь долу хьал?\nНохчийчура Iедалан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хьехна, къаьмнийн республикийн президентийн цIе хуьйцуш низам тIеийцира Оьрсийчохь. Цу низамца а догIуш, тIедогIучу шарахь шен цIе хийца езаш ву ГIезалойчоьнан президент а. Амма Шаймиевс ша дуьхьал ву боху цунна. "Президент" дош гочдалуш дац оьрсийн матте а, гIезалойн матте а, цундела бу цу дашехь ницкъ а, ларам а элира цо.\nДукха хан йоцуш Казанера бизнесхо Латыпов Нияз хилира Соьлж-ГIалахь, "Дийна журналан" блоггерийн цхьаьнакхетарехь. Кадыров а веанера цига. Латыповс ГIезалойчоь а, Нохчийчоь а цхьаьтера хета шена аьлча, Кадыровс жоп делира цунна и ши республика вовшашца юста оьшаш дац аьлла. Цо дийцарехь, ГIезалойчохь кхиина индустрин республика ю, ткъа Нохчийчоь мелла а юртбахаман регион ю, цигахь хилларг а дохийна йолу аьлла.\nОьрсийчоьнан Iедалша тIом дIабаьлла аьлла дIакхайкхийна даьлла 15 шо. Республика хийцаелла. Нохчийчурча Iедалша хьехош яц суверенитет. Мелхо а цара юх-юха а хьехадо шаьш Кремлна муьтIахь хилар. Иза а хила мега ГIезалойчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь йолу башхалла.\nОьрсийн тайп-тайпана референдумаш\nГIирмера гIезалошна тIехIоьттина Вашингтон\nЮха а Кремлера гIело ловш бу ГIирмера гIезалой\nКъоман бакъонна дIаделла дахар\nГIезалой Оьрсийчоь чIагIйиначийн декъахь хилар къайладаьхьна Кремло\nГIирмерчу бахархошкара хьал вуно доьхна ду\n"Понаехавшие" кхетам, гарехь, бух боцуш бисна Москох\nIилманча хила ца оьшу ненан мотт беза


2012 шеран Нобелан машаран совгIат схьаоьцуш бу Европан бертан куьйгалхой\nГIуран-бутт 10, 2012\nОршот дийнахь Норвегин коьртачу Осло-гIалахь дIахьучу церемонехь Нобелан комитетан гIантдас Ягланд Торбьорна Европан куьйгалхошка кховдор ду $1.2 миллион доллар барамехь совгIат. Европан ткъеха лидер хир волуш ву боху цу церемонехь дакъа лоцуш. Царна юкъахь немцойн канцлер Меркел Ангела а, Францин президент Олланд Франсуа а волуш.\nБаханчу ГIадужу баттахь кхушарлера машаран совгIат Европан Бартана догIу аьлла кхайихкийра Норвегерчу Нобелан комитето «кхузткъа шарахь Европехь машар а, барт а, демократи а, адамийн бакъонаш а латторна».\nНобелан комитетан и сацам башха тIеэцна дуккха а пачхьалкхашкарчу юкъаралло.\nСовгIат кховдадале Ослохь вовшахтоьхначу акце гулбеллачу наха бахарехь, «Европано герз духку, цуьнга 1990-чу шерашкахь Балканашкахь цIий Iенор саца ца делла, карарчу хенахь Европан дозанехь хаза нехан санна чолхе экономикан кризис а ю».


Тропикан климат — Википеди\nТро́пикан кли́мат — тропикашкара климат. Тропикан климатан амалехь ду температураш шеран заманашкахь кӀезиг техкар.\nАлисовн климатийн классификациНисйе\nТропикан климатан дозанаш Алисовца\nКъилба Флорида тропикан климатехь ю\nАлисовн климатийн классификацица тропикан аса лаьтта субтропикан а, субэкваторан а асанашна юкъахь.\nТропикашкахь лахарчу аткъаман асана шинне агӀора экваторца йохалла лаьтта лакхарчу атмосферан Ӏаткъаман зонаш. Океанашна тӀехула кхузахь хуьлу пассатан климат гуттаренна а малхбален мехаш долуш, царех пассаташ олу. Хенан-хӀоттам кхузахь дикка бекъа хуьлу (500 мм гергга шеран йочанаш), барамера мархашца, аьхкенан юккъера температура 20—27 °С, Ӏаьнан — 10—15 °С. Йочанаш цӀеххьана тӀекхета гӀайренийн мох хьоькху ломан басешкахь. Тропикан циклонаш дикка кӀезиг ю.\nОцу океанийн областашца латта тӀехь йогӀу тропикийн гӀум-аренийн зонаш екъа тропикан климатца. Уггаре бовхачу беттан юккъера температура Къилбаседа эхигехь 40 °С гергга ю, Австралехь 34 °С гергга. Африкин къилбаседехь, Калифорнин чоьхьарчу кӀошташкахь, терго йина Дуьненан уггаре лакхарчу температурийн — 57—58 °С, Австралехь — 55 °С гергга. Ӏай температураш охьайовлу 10 — 15 °С кхаччалц. Дийнахь-бусий температура чӀогӀа хийцало, амплитуда хила тарло 40 °С сов. Йочанаш кӀезиг хуьлу — 250 мм кӀезиг, дукха хьолахь шарахь 100 мм сов ца йовлу .\nДукхаха йолчу тропикан регионашкахь — Экваторан Африка, Къилба Ази а, Къилба-Малхбален Ази а, къилбаседа Австрали а — пассаташ хийцало муссонийн тропикан климатца. Кхузахь аьхка конвергенцин чоьхьара тропикан зона дӀахуьлу генна экваторан къилбаседехьа. Иза бахьнехь малхбален пассатан хӀаваан массаш хийцало малхбузан муссонашца, цунах доьзна ду кхузахь хуьлу йочанийн коьрта дакъа.\nКёппенан климатийн классификацехьНисйе\n↑ 1 2 3 4 5 Климат — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 3 апрелехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тропикан_климат&oldid=6074583»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 26 июнь 11:07\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 26 июнь, 11:07.


Йинчу денца декъалъеш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЙинчу денца декъалъеш\n10.03.2017 14:15 Пятница\nАвтор: АРЗУЕВА Нуржан\nИттех шо хьалха евзина суна Айдамирова Машар. Цхьа тийна-тапъаьлла, к1еда-мерза 1аь, шен 1аьнаре терра, аьхна ю Машаран ерриг а произведенеш. Шен ден некъа д1аяха ницкъ кхечи цуьнан .Иза нохчийн литературе ян хьакъ долуш ю.Ша ма-ярра, иштта тийна-таь1на, къинхетаме, вайна юкъахь мел оьшучунна кхоалур йоцуш, тешаме накъост ю иза. Муха мегар ду, боху, Машарс:\n« Бакъдуьнене дIадерза дезачу вайн йиш яц вовшашца бен доцуш даха, ваьшна т1аьхьа дита деза вайх ала Дош . Шайна тIе тидам бохуьйтуш, шайх лаьцна ойланаш йойтуш, хаттарш хIиттош, жоп лоьхуш хир ду цхьа хан яьлча вайн дахарш а. Иштта хирг хиларх шеко яц».\nСо теша, Машара а 1аламат дукха аьлла шен заманах, шен дуьненах, шен махках, вайх а, цундела цуьнан синлехамех, сатийсамех кхетар, царна тIаьхьакхиар ду-кх хIинца дисинарг.\nНохчийн яздархоша х1ораммо а шен-шена цхьа хьехархо хоржуш хилла,ткъа аса сайна хаьржина хьехархо-иза Айдамирова Машар ю.\nТхан лераме Машар, оха, дешархоша, тхан белхан накъосташа а даггара декъалйо хьо йинчу денца. Хьан кхоллараллехь кхин а баккхийра кхиамаш, дахарехь могашалла, ирс, аьтто хуьлийла. Массо хенахь а хьайн дахарх, доьзалх, вайн машаречу Нохчийоьнах йоккхаеш хуьлда хьан дахар. Тхуна даггара лаьа хьан массо а дикачу гIуллакхаш т1ехь баккхийра кхиамаш хуьлийла!


Шира бIаьвнашна зе дар толлур ду ГIалгIайчохь\nГIалгIайчохь йохийна бIов\nИсторин-архитектурин музейхь-йихкинчу меттигехь башха культуран эсаллаш йохорна бехктакхаман гIуллкх долийна ГIалгIайчохь.\nТалламхойн версица а догIуш, стохка ГIуран-баттахь ЖIайрахан кIоштахь зе динера "Бейни" олучу бIаьвнийн комплексана а, ширачу "Утен-ГIалан" кертахь а, «Бэрер-ГIала» эсаллана а. Ширачу гIишлойн пенашна юкъара схьадаьхнера тIулгаш, историн эсаллийн куц а дохош. И зулам дина ши стаг гучуваьлла полицина. Уьш гIалгIай бу, хаам бо «Российская газето».\nГIалгIайчоьнан Iедало юьйцуш йолу архитектуран комплек лоруш ю республикан куьлтуран тӀаьхьало, яздо "МК" зорбан гIирсо.\nМаршо Радионо хаам бина ма хиллара, лаьмнашкахь тесна лаьттачу Бейни юьртара бIаьвнийн нартолаш (неIаршна тIехулара горга оганаш) схьа а йохуш, заманийн мехаллаш хIаллакъярна ши стаг лаьцнера ГIалгIайчоьнан полицино. И нартолаш Нохчийчу дIаяхьа дагахь хилла лецнарш,бохуш вара гIалгIайн тайпанийн кхеташонан куьйгалхочун гIовса Даскиев Мурад.\n"ГIалгIайчоьнан ЖIайрахан-Iаьссин историн-архитектуран а, Iаламан а музейра петроглифаш а, гIалгIайн къоман васташ а тIехь долу нартолаш дIа а хьош, Нохчийчоьнна юхкуш лелла уьш. Цкъачунна суна ца лаьа церан цIерш яха, шиъ ву льацнарг», - боху Даскиевс.\nЦо дийцарехь, гIалгIайн тайпанийн бахам бу хIаллакбинарг.


Яндарбиев Зеламха, Удугов Мовлади, Басаев Шемал, 1996ш\n2000-чу шарахь Шуьйта кIоштарчу Улус-Кертахь Псковерчу десантхошна тIелатар динчех ву аьлла, кхеле хIиттийначу 46 шо долчу Ушаев Артурна а, 48 шаре ваьллачу Наматов Русланна а 19, 18 шераш кхайкхийна кхело.\nТалораллаш лелийна зуламхо жоьпе озо магийна хан тIехтилла бохушшехь, Къилбаседа Кавказан тIеман кхело бехк тIехь битина Ушаевна а, Наматовна а, яздо "Коммерсанто".\nШина сахьтехь гергга бовзийтира кхелахоша шайн сацам. Льцначух цхьанна тIехь майка яра Кадыров Ахьмадан сурт тIехь а долуш, "Веза, дагахь ву, хала а хета" аьлла, тIе а яздина.\nСтохка бIаьста лаьцна ву и ший а. Юхьанца бехкаш тIе ца лоцура цу шиммо, талламаш бечу хенахь Наматовс даредира, тIаьххьара юха а дуьхьалвелира къароян. Десантхошна тIелатардинчу Украинан вахархочо Малофеев Александра дIахьедира, Ушаев а, Наматов а тIамехь дакъалаьцна ву аьлла.\nХьуьнхахь 300 метар генахь хиллачу Малофеевна вовзийла дац Наматов а, Ушаев а бохуш, дIахьедора адвокаташа. Гергарчу хенахь лакхарчу инстанце апелляци чуяла дагахь бу цушиннан адвокташа.\nТалламчаша чIагIдарехь, Нохчийчохь тIеман баьччийн Басаевн а, Хаттабан а куьйга кIел тIемаш бина цара 2000-чу шеран Iай федералашна дуьхьал. 84 эскархо а вуьйш, Шуьйтан кIоштарчу Улус-Кертна гергахь Псковра десантан рота йохош дакъалаьцна цара.


"Сан белхан алапех 95% дайна: 160 эзар оьцура ас тоххара, хIинца - 9 эзар". Коронавирусо динчу зенех дуьйцу оьрсийн бахархоша\nОхан-бутт 10, 2020\nМатериал кечйина "Настоящее Время" телеканалан авторо Александров Алексейс\nДоларчу компанийн куьйгалхошна а, фрилансершна а даккхий зенаш дина, коронавирусан эпидеми бахьана долуш Оьрсийчохь карантинехь баьккхинчу баттахь. Царех дукхахберш белхан алапа доцуш бисина: цхьаберш дийнна беттан алапех, вуьйжуш цхьана декъах. Къаьсттина дала тохар хилла ресторанийн а, кафейн а белхахошна а, хазаллин салонашкахь болх бечарана а, гидашна а. Карарчу заманчохь, шаьш хIинццалц гулдинчу ахчанца хене буьйлу уьш, сатуьйсуш бу карантин юхаяккхаре. Коронавирусо зен динчу Оьрсийчуьрчу масех стеган истори йовзуьйту "Настоящее Время" телеканало.\nКIиранчуьрчу ялх дийнахь шен хьомечу Новосибирскехь паргIат дIасалела йиш ю гидан Теремшонок Екатеринин. Хьалха оцу хена чохь болх бора цо. Новосибирскехь яцара иза болх беш, Москвахь яра, кхечу пачхьалкхашкара баьхкина туристаш дIасалелош. Заздоккху-баттахь дуьйна туристийн сфера сецна ю: Оьрсийчоьно шен дозанаш дIакъевлира, арахьарчу пачхьалкхийн бахархой чу а ца буьтуш. Оьрсийчуьра массо а гид бохург санна, висира болх боцуш.\n"Заздоккху-беттан хьалхарчу кIиранашкахь аннуляцеш ян буьйлабелира сан клиенташ. Хьалха тобанаша дохийра контракташ, бизнесан гIуллакхашца Оьрсийчу богIу нах бара уьш. Цул тIаьхьа туристаша бохийра бина барт, бехк ма билла, цхьана ханна дIатотту оха, я гуттаренна а юкхаъйоху тхешан тураш бохуш, - дуьйцу Екатеринас. - ХIинца сан куьйгалхоша я телефон тухий, я кехатца хаамбо соьга, Стигалкъекъа-баттахь а болх хир бац бохуш".\nЭпидеми бахьана долуш балхах боьхначу нахана Москван мэрино ахча лур ду элира: 19500, и ду 260 гергга долларшкахь. Ткъа Екатеринина кхочур дац и ахча, хIунда аьлча, балхара дIаяьккхина яц иза.\nФормалехь хьалха а санна, туристийн компанехь болх беш лору иза. ЦIера хьана дийнахь бен ца бина цо болх.\n"Сан белхан алапех 95 процент ахча дайна сан. 160 эзар сом оьцуш ма яра со, ткъа хIинца 9 эзар ду сан алапа, - боху гидо. - Ишта гIуллакх дерзарна кийча яцара со. Ипотека а, кредит а токхуш ю со, ткъа хIинца цхьа а болх боцуш йисина со".\nКарантин дIаяьллачул тIаьхьа туристикан индустрехь хьалха санна дерриг а дIанислур ду аьлла, цхьа дегайовхо ю шен боху Екатеринас.\nHeadHunter компанин рекрутерша бахарехь, балхах боьхна цхьаберш, я болх карара бала мегара аьлла хетарш а Зазадоккху-бутт бовш дуьйна рекрутингийн сайташ тIехь шайна кхин болх лоьхуш бара. Цара бахарехь, цкъачунна Оьрсийчохь белхазалла кхин дIоггара хаалуш яц: коронавирусна тIехула балхах бевлларш а ладоьгIуш Iаш бу карантин дIаяьлча хьалхалера шайн позицеш дIалоьцур ю шаьш аьлла хеташ.\nДIакъовланза йисинчу цхьайолчу компанеша кхечу боллу болх сацийнау сферашкара нах шаьш долчу балха дIаоьцуш бу.\n"Ресторанан бизнесехь, туризмехь болх беш хиллачу нехан цхьа дакъа супермаркеташка а, кхачан сурстаташ нахана цIа кхоьхьучу интернет-туьканашка а балха дехьабовла гIерташ бу, - боху HeadHunter компанин талламаш бечу декъан куьйгалхочо Игнатова Марияс. - Шозза сов кхиъна тIаьххьарчу масех кIиранчохь, масала, курьеран а, шоферин а вакансеш. Цу тайпа хIума цкъа а гина дацара тхуна".\nЮург цIа кхоьхуьш болу курьераш бен гойла дац тахана адамех дасаделлачу Москварчу урамашкахь. Нагахь санна, дукха хан юй ахь болх бен аьлла, цаьрга хаттахь, дукхахболчара жоп ло: кIира хан ю.\nШи кIира гергга хан ю Москвара ресторанаш а, кафеш а болх бечуьра совцийна. "Деловая Россия" бизнес-организацин зерашца, юкъараллан кхача латточу цхьана сферехь къахьоьгуш ву Москвахь 400 эзар стаг. Уьш берриш а болх боцуш бисина тахана. Ишта кхо кIира ду фитнес-клубаш дIакъевлина а. Цигахь болх беш ву кхин а 200 эзар Москван вахархо. Организацино бинчу талламца, нагахь санна карантин дIаяхлахь, белхан меттиг йоцуш вуьсу Оьрсийчоьнан коьртачу шахьарехь миллион ца кхоччуш вахархо.\nОьрсийчоьнан йохкаран-индустрин палатано, карантинна тIехула хIоьттинчу белхазаллин далийна терахьаш кхин а кхераме ду. Коронавирусан эпидеми бахьана долуш, Охан-баттахь болх бийр бац аьлла, президенто Путин Владимира пачхьалкхан бахархошка дIахаийтале хьалха далийна дара и лакхахь билгалдаьхна терахьаш.\n"Хила тарло уьш 3 миллион гергга бизнесхо а, цара лаьцна болх беш хилла 8 миллион 600 эзар вахархо а, аьлла хьесап дина Йохкаран-индустрин палатан вице-президенто Дыбова Еленас.- Бизнесна гIо дан, Iедалхоша юьхьарлоьцу барамаш тоаме бац. Заздоккху-баттахь дукхахболчу совдегарашкахь ахча дацара шайн белхахошна дIадала. Дац ахча, дац. Даккха меттиг а бац, я схьаэца меттиг а бац".\nЛепихов Даниэля болх бинчу компанин долахо а ву, шайн долчух бевллачу бизнесхойх. Банкан гарантеш дIаюхкуш яра компани, штатехь болх беш 15 белхахо а волуш.\n"Официалехь балха хIоьттина вара со, амма цхьа де хьалха дIаваьккхира со,- дуьйцу Лепиховс. - ЦIера болх бинчу цхьана кIиранчохь кхиамаш ца хилира тхан. Ткъа карантино-м дерриг а дохий тхан: гIуллакхаш ишта а дара тхан ледара. Компанин ницкъ ца тоьира, тIаккха нах балхара дIабаха дийзира".\nЙохкаран-индустрин палатас а, кхин а кхаа Оьрсийчоьнан бизнес-юкъаралло а карарчу беттан 7-чохь кехат дахьийтира пачхьалкхан урхалхошка, болх беш йоцчу компанешна эпидеми дIаяллалц субсидеш лахьара аьлла. Оцу ахчано, бизнесхоша бахарехь, гIо дийр дара царна арендин мах дIабала а, хIора белхахочунна цунна баттахь догIучу алапан цхьа дакъа дIакхачо.\nПачхьалкхо хIинцале а гIоьнна кховдийна некъаш эвсара ца хета оьрсийн бизнесна.\n"ХIаъ, пачхьалкхо кредитан "каникулаш" луш ю. И бохург ма дац, оцу заманчохь цхьана а кепара харж ер яц, варианташ хьоьху цара,- билгалдоккху Дыбова Еленас. - Чот дIатоьхча а, схьатоьхча а нислург муха истори юй: ахча даккха меттиг бац, амма мах охьабилла беза".\n"Хаттар кхоллало: стенгара оьцур ду и ахча? Бизнесо боху: хIара ситуаци цхьана екъий вай: пачхьалкхо шегахьара, бизнесо шегахьара. Оха боху, и билггал дан деза, ца дича а ца долу. Ца хуьлчу далахь, яьржар ю бахархошлахь белхазалла",- дIахьедо эксперто.\nЦкъачунна Iедалхошкара жоп кхаьчна дац бизнес-юкъараллаша гIо доьхуш, дахьийтинчу кехатна.


Филмаша юха а дуьйцу нохчий тIамца къарбарх лаьцна\nЗуламе хIумма а ца карийна журналисташа Кондрашов Андрейс а, Соловьев Владимира а Путин хестош яьхна филмаш интернетехула яржорца. "Интернетах вайга жоп ца далало, цундела ала дац низам талхийна" – аьлла ТАСС-ехула Харжамийн Юкъарчу Комиссин куьйгалхочо Памфилова Эллас.\nПамфиловас бахарехь, бехк билла дац, кхин кандидаташ охьа а таIош, Путин хесточу хьостанашна – наггахь газета, журнал, телерадиокомпани, агенталла яц шайн болх интернетехула ца баржош.\n"Оьрсийчоьнан президентан дарже гIертачу оцу кандидатан тола аьтто банне бац – делахь а, адамийн амал ю-кх сатуьйсуш " – яздо зорбано кху муьрехь Грудинанах лаьцна.\n"Петарбух СобчакгIеран долаерза тарло" – боху кандидатах Собчак Ксениях.\n"Президентан дарже кандидаташ болчу нехан антирейтинго Путинна а, Грудининна а пайдабохьу" – аьлла ю Оьрсийчоьнан бахархойн ойланаш толлучу центрна тIе а тевжаш (ВЦИОМ), кхечу цхьана хаамийн гIирсо арахецначу материалан цIе.\nКандидаташ аьшнашбечу агитацина, пропагандина дан а дац дан хIума – Панфиловас ,бохург юьхьаръэцча, доккхачу декъанна интернетехула даьржа кандидатех эриг, дика а, вон а.\nАлссам ресурс юкъа а озош, кечйина Соловьевс а, Кондрашовс а шайн филмаш.\nНохчийчоьа хьахьош хIоттийна шолгIачо шен "Путин". КхидIа а президентан гIентахь виса араваьллачу лидерна и мохк цо къарбар сийлалле дуьллу авторо.\nПутина дуьххьара йовзуьйту филмехь 2000-чу шерера схьаеъна къайле. ТIом боьдучу Нохчийчу Кремло охьахаийна Iедал ган а, махкарчу шен эскарна хьалхахIотто а Гуьмсе вогIучу президентан беракеманна тIе герз диттина хилла нохчийн тIемалоша.\n"Тхан беракеманна тIе трассираш еттара, суна иза салют ю моьттура" – боху Путина филмехь.\nКино йоккхуш декъаоьзна журналисто Кондрашовс президентан доттагIий, цунна тешаме го.\nПутинах тоьшалла дечех цхьаъ ву Петарбухахь дуьйна цуьнца хьошаллехь волу "Роснефтан" куьйгалхо Сечин Игорь. Цо дуьйцу 2000-чу шарахь Шуьйтан кIоштарчу Улус-Кертахь Псковрчу 100 десантхо 2000 нохчийн тIемалочух латарх а, шайх дукхаберш а леш, цара 500 нохчо хIаллакварх, бисинарш лаьмнашкахула бохийна дIасабаржорах лаьцна. Оцу деношкахь дара, дуьйцу Сечина, Путин Гуьмсе кхачар.\nНохчийчохь байаза бисина мостагIий тIаьхьо Малхбале, ДАIИШ-ан могIаршка кхаьчна. Уьш Путина Шемахь, Иракъехь хIаллакбарх дозалладеш дуьйцуьйту авторо Кадыров Рамзане а.\n"Оьрсийчоь цига ца кхаьчнехьара (Шема – Маршо Радион билгалдаккхар), уьш шаьш кхузахь хир бара", - боху Кадыровс.\n"Террористашший?", - хотту цуьнан къамел нах кхетарболчу хорша дерзош Кондрашовс.\nНохчийчохь ши тIом хилла а боцуш санна, халкъан дакъа хIаллакдина а доцуш санна, дIало авторо дош кхидIа а Путине.\n"Коьрта хIун ду? Коьрта ду нахана дахарх чамкхетар. Иза массо а хIуманца хаало, шозза сов хIалакхиина махкахь бахархойн терахь тIаьххьарчу 8-10 шарахь. Белхазалла14 сов процент - массанхьачул лакхара елахь а - яц хIетахьлера 45 процент. Кхуьуш ю индустри, юьртабахам, гIишлошъен сектор", - боху президенто Нохчийчоьнах лаьцна.\nПутин вазвеш яьккхина шен фильм Кондрашовс ерзайо юха а, тIаьххьарчу миноташкахь, Кадыров Рамзанна дош а луш.\n"Шен хеннахь, оьшшучу муьрехь, Путин президент ца хIоьттинехь, вай Оьрсийчоь яйина хир яра. Иза йохош хьийзара хьалхо Советан пачхьалкх йоххийнарш, " – боху шех Путинан гIашсалти кест-кеста олуш волчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nШа х1етахь, 2000-чу шарахь Нохчийчу вахана волуш, эпсарех кхийтира, цигахь Оьрсийчоьнан эскархой дагалоцуш кад айбира, амма элира, "хIара кад ас мала ма-безза, буьззина мер бу мостагIий эшийна девлча", - боху Путина филман финалехь.\nЖурналисто хоьтту: Мелирий?\n– Мелира, - боху Путина, - тIаьхьо бIаьхошца цхьаьна мелира оха толаман кад.


«Трезвая Россия» яхача федеральни проектаца барт язбаьб ГIалгIайчено — Сердало\n«Трезвая Россия» яхача федеральни проектаца барт язбаьб ГIалгIайчено\nГIалгIайчен Мехкдас Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека барт язбаьб «Трезвая Россия» яхача федеральни проекта кулгалхочунца Хамзаев Султанаца. ОагIонаша дийцар да мехка бIорахой могашал, унахцIенал лораера тIехьа тайп-тайпара ногIалаш дIакхохьаш, кхыдола вIашагIкхетараш деш иштта къахьегама болх дIабахьар. Из барт чIоагIбеш болча каьхата кулг яздара Iадат кхоачашдир Москверча Постпредстве.\n«РФ паччахьа майски амарашка къоагадаь яздаь да паччахьалкхен керттерча декхарех цаI да, вахар 80 шерага кхаччалца лакхде дезаш хилар. Вай кхетаду, массаза къаракъ мелаш, наркотикаш юаш мелаш бола нах 40 шерага дIа ца кхоачилга, хIаьта 60-70 шу укхаза дувца а эшац. Цу барта тIа гIолла унахцIено лораера гIулакх Iалаш деш да вай, йIаьха ха йолаш мишта ваха йиш я бIорахошта масал гойташ», — аьлар Баматгиер Юнус-Бека.\nХамзатов Султана белгалдечох, гуманитарни никъ ба цар хьалаьцар. «Из тохкама говзанчий гIодар да, наркотикех, маларах, тхьамках нах лорабеш цар могашал, унахцIено лораеш мел йолча юкъарченашта гIо дара тIехьа. «Трезвая Россия» яхача проекто шин шера йолча хана чухьа барт язбаь хиннача мехкашка 30 гаргга низъоамала моттигаш Iалашъяьй, мах а боацаш. Кастлуш ГIалгIай мехка а цу тайпара 4 объект хьалъергья оаха», — аьнна белгалдир проекта кулгалхочо Хамзаев Султана.\nЦо яхачох оагIонаша хьоашал леладергда дешаргахьа, культурагахьа, Iилмангахьа, унахцIенонгахьа, могашал лораергахьа долча даькъе. Иштта гIулакх леладаргахьа мехкарча Iаьдалца нийсхо а лостам а хургболаш кортбохабеш долча зулама дохьал къовсам лоаттабеш болх дIахьоргба. Иштта цар дийцар майски амарашца паччахьа Владимир Путина хьакхайкадаьча корт бохабеча хIаманна дохьал къовсам лоттабарах йолча тоабанна ГIалгIайчен кагирхой юкъеозабеза аьнна.\nЦу тайпара балхаш деш хилча вай мохк а еррига паччахьалкхе а дегIайоагIаргья, бакъда дерригаш барта долаш, цхьа дегI а хинна овтта деза вай цу зулама дохьал. Даьла къахетамца, хьалха дIаихача ханашкахьа санна а доацаш ГIалгIай мехка из гIулакх дикка тIехьашка даьннад. Молаш бола нах гуц, бихалелаш, е гIовтта ца могаш лаьтта бадаш. Бакъда, цхьацца молхингаш йохкаш ийъеш уж мелаш цох зуламаш деш нах ба. Цу нахаца болх беш, царна таIазар деш долча Iаьдала гIо де деза вай цу тайпара бола нах мичахьа ба гучабаьлча дIабувцарца.\nЦIена къам – даькъала къам!\n← Кредитный потребительский кооператив — забытое старое в новом свете\nКатару интересен опыт России и ее регионов →\n18.05.2019 serdalo@yandex.ru 0


Мехаза хьиджабаш йоькъуш ю Нохчийчохь\nНохчийчоь -- хьиджабаш юхкучу туьканахь, Соьлж-гIала,21Заз2011\nНохчийчохь, зударийн юккъараллийн цхьантуохаралло мехаза хьиджаб духар декъна. Дукхачу зудабераша а , зударша а , иза схьаэцна. Иштта, бусулба дино ма бохху къовлаяла луучарна юккъехь, 62 шо долу йоккха стаг а билгалъяьлла и акци дIахьочарна. Цуьнах лаьцна дуьйцу Султанов Ахьмада.\nПхеа дийнахь бен ца лаьттина Соьлж-гIалахь «Ийман» цIе йолчу юккъараллин цхьантуохаралло дIаяхьна йолу и акци. Зударийн бусулба кучамаш а, йовлакхаш а, чухтанаш а декъна ишколашкахь доьшучу зудаберашна а, университетерчу студенташна а. И совгIаташ далар яцара шайн коьрта Iалашо, оцу духаран маьIна а, иза муха лело деза хьехар а дара, аьлла Маршо радиога дийцира оцу цхьанатуохараллийн жигархочо. Шен цIе яьккха ца лиира цунна.\n«Иман» цхьанатуохараллийн жигархо: «И акции оха ишколашкахь а, университетехь а яьхьира. Оха хьалха, зудаберашца къамел деш, тхуна тусаделлера, царна и духар лело лууш хилар. Цхьаболчу доьзалийн таро ца хуьлу, кхечеран наной реза ца хуьлу иза леладайта. Цундела, оха хIокху Рабби-Уль-Авваль баттахь тIелаьцнера и акции дIаяхь. Шорта зудабераш а ду и духар лело лууш, царна юккъахь 62 шо долу йоккха стаг а ю».\nМаршо радио: Цхьаболчу хаамийн гIирсашкахь Нохчийчохь бусулба динах лаьцна цхьа хаам бича, иза дукха дестадой дуьйцун дела, и акци гIаряьккха лууш яц и цхьанатуохаралла. Меттигерачу телехьожийлехь бен кхин гойтура йолуш яц цуьнах лаьцна репортаж. Иза оьшуш а дац боху, жигархочо. Коьрта Iалашо, цо бахарехь, бусулба зударийн духарах лаьцна дерг довзийтар ду.\n«Иман» цхьанатуохараллийн жигархо: «Кхана и зудабераш шай наношца министралле а даьхкина, цигахь цхьанакхетар дийр ду оха. Цигахь мовлид а дешна, хьиджабах лаьцна хIума а дуьйцур ду. Юха тоба а дина и тIедухура ду оцу зудбераш, Дала мукълахь».\nМаршо радио: хьиджаб лело лаам болчеран терахьаш хIора дийнахь аьлча санна лакхадолуш ду Нохчийчохь. Цхьаболчу баккхийчу зударша а тIеоьцу и хIума, амма, нохчийн духар а дицдан ца деза аьлла хета царна. Дуьйцу Зараъ цIе йолчу къаночо.\nЗараъ: «Нохчийн духар чуьранна дуьйна, Ислам а, Иман а долуш дуоха дезаш ду. Куьцаний, кепаний а дугIуш а дац иза. Хьалхалерачу заманахь пхьарс а, хьаж а, лаг а ца гойтуш духар леладора вай нохчаша. ХIинца бакъдерг дийцича, дукха цIармат а даьлла гIуллакх. ХIуа а гича а бен дIа а ца хета. Соьга хаьттича, массаьрга а леладойтура дара ас и духар».\nМаршо радио: Шай зудабераш, хIуа хилахь а, духарца къовла балийта ца лууш зударий а кIезга бац махкахь. Лакхахь, оцу цхьанатуохараллийн жигархочо ма аллара, дукхачу хьолехь наной реза ца хуьлу, шай йоIаршка хьиджаб лелаейта. Луиза цIе йолчу зудчуьнна, ишколехь доьшучу йоIан а кхаьчна мехаз йоькъуш йолу хьиджаб. Нана реза ца хилла. Ша доьхьал яц боху Луизас, амма, иза коьрта тиллале, ша дерг цьунах хаа лаьа, элира цо Маршо радиога йистхуьлуш.\nЛуиза: «Деллахь со кхоьруш дерг ду, и духар ваххабистийн хIума долчара бен лелош дац бохучуьнах. Вай нохчийн Iедалехь, йоIа лело ма деззара йовлакх лелорна со доьхьал яц. Сан йоI дукха чIогIа лууш ю из алело. Жима а ма ю иза. Соьга цо элира, и хьиджаб тIе а йоьхна, каш чу яла вахьйижа реза ю ша аьлла. Дега а хаьттинера. Цо, иза нагахь санна харц новкъа ялахь, сан корта тIера дIаоьцура бу аьлла, суна тIедиллина ду иза хIинца. Суна ша дерг хаа лаьара, оцу цхьанатуохараллах а , оцу хьиджабах а».\nМаршо радио: Нохчийчохь, бусулба динца долу хIума чIогIа экаме а, хийла стаган а, доьзалан а бала баьлла хIума долун дела, дукха нах ларло. Бусулба дино ма бохху, дегI хьулдина йолчу йоIан тIехь, бIарг хутту. Иза ца деза, церан цIерачарна.\nДинан паргIато ю бохучу Нохчийчохь тахана а, шеко хуьлу, хIора ламаз маьждигехь дечу стагах а, дукха чIогIа хьиджаб лелочу йоIах а. Махкахь жигара тIемаш боьлхучу хенахь, маларх кхетта волу муьлха а стаг блок-постехула кехаташ ца хилча а чекхволуьйтура оьрсийн эскархоша, ткъа, коьртахь пес ерг, саца а вой дIа ца вохуьйтуш хийзавора. Гарехь цу тIера догIуш ду, нахана динца долу хIума юккъерачу барамехь лело лаар.\nМехаза хиджабаш йоькъуш ю Нохчийчохь


Ажигова Iайшина тIехь Iазап латтийначарна бархI-бархI шераш дехна прокуроро\nГIадужу-бутт 31, 2020\nДейишас йиттина Ажигова Iайша\nГIалгIайчура 8 шо долу Ажигова Iайшина тIехь къизаллаш лелорна бехкебечарна колонехь даккха бархI-бархI шераш дехна прокуроро. ЙоIана тIехь Iазап латторна бехкейо цуьнан дейиша Ганиева Макка а, цуьнан хIусамда, полисхо лаьттина Марзиев Iийса а.\nЮкъарчу хьелашкахь даккха бархI шо тохар дехна прокуроо Ганиевана, ткъа Марзиевна шога раж латточу набахтехь даккха бархI шо тоха аьлла, яздо "Интерфаксо". Бехкаш шиммо а а тIе ца лоцу.\nТIедогIучу кIиранах кхелахоша бовзуьйтур бу цу шиннан хьокъехь шаьш бина сацам.\n"ТIедогIуш Iа ду, ткъа чудаха хIусам яц тхан". Муха беха ГIалгIайчохь къизалла лайначу Ажигова Iайшин доьзал\nТорнадо Чехехь: масийтта юрт йохийна, белларш, лазийнарш бу


ДаIишхойн бIарлагIаш хьийза Раккехь\nРакка, Марсхьокху-бутт, 2019ш\n"Халифатан" хиллачу шахьарахь буьсуш бу къайлах лела радикалаш, алсамдевлла цигахь тIелатарш а.\nРаккан йистехь Евфратан бердашкахула охьадогIучу хино гойту цхьа тамашен дIаийна сийналла, тропикан хIорд гIалин хинан хоршех чекхбуьйлуш санна. "Исламан пачхалкх" олучу тобанна дуьхьал цигахь тIемаш боьлхуш дохийна, цул тIаьхьа ши шо даьлча юхадендинчу тIайна гергахь хи чу керчаш бу божарий а, кегийн кIентий а.\n"Халифат" кхайкхийна шахьар яра иза. Кхаа шарахь Шеман а, Иракъан а кIошташна тIехь урхалла дира цара, шайн исламан шога кепаш бахархошна тIе а эгош, доллу дуьненчуьра нах шайн гонашка а ийзош. Экстремисташа дуккха а шерашкахь шайн куьйгакIел латтийна, къизачу тIамо ницкъбина Ракка меттаян гIерта, амма бахархойн кхерам лахлуш бац, мелхо а де дийне кхуьуш бу иза.\nХIун дер-те, нагахь санна къайлабевлла даIишхой юхабагIахь? Там бара, церан тийна лаьтта тобанаш юхаденъяла? "Исламан пачхьалкхан" тобанхойн мостагIийн Iедална муьтIахь маьрша бехачарна бекхам бан гIертар буй-те экстремистийн агIончаш?\n"Тхо Iадийна ду, - боху пхеа беран 33 шо долчу дас IабдуллахIа. ХIинца лийча а лийчина, хи чуьра хьалаваьлла ву иза. – Нагахь санна даIишхой юхабагIахь, тхо дерриш а хIаллакдийр ду цара".\nКхузара дIа масех квартал дехьа, ондачу цементан пенаш тIехьарчу гIишло чохь болчу хьаькамаша билгалдоккху, гIалахь тIелетарш жигардовлар: хIокху цхьана баттахь диъ, пхиъ тIелатар дина.\nИшта-м дуккха а инциденташ юкъахдаха аьтто баьлла, дуьйцу Раккан парламентан спикеро Баркал Халида. Масех шарахь "Исламан пачхьалкхан" байракх бухахь баьхна цхьаболу нах экстремистийн тобанхойх дог лозуш бу. Бинчу психологин Iаткъамо лараш йитина, кхерам а битина.\n"Ирс долуш хир ву-кх со, даIишхойн агIончашна Iаьржа байракх йицъеллачул тIаьхьа", - боху Раккерчу шен офис чохь хиъна Iачу Баркалас.\nТеррорр тIаьхьара ца долурш\nРаккерчу бахархошна хала ду Iаьржа байракх йицъян.\n"Ялсаманен майдана" аьлла, гоьяьлла Наим майда даIишхойн карахь йолчу заманчохь "Жоьжахатен майда" аьлла, цIеяхна яра. Шпионалла лелийна аьлла а, кхечу зуламашна а, бехкебинчу нехан даьхна коьртеш масех дийнахь, бусий гIали юккъерчу керташ тIе ухкий латтадора. Керташ хийцина цигахь, амма меттигерчу бахархоша дийцарехь, оцу зуламех дагалецамаш тIаьхьара ца бовлу царна.\nГIалех чекхдовлу тхо. ТIемалоша а, цхьацца хьукматашкахь балха болчара а, аз лахдой дуьйцу тхоьга, Раккехь даIишхойн дуккха а къайлах агIончаш бисина хиларх.\nЧIерий доттучу ресторанера 24 шо долу белхало воьхна хьоьвзира, хьалха гIоле дара, йа хIинца ситуаци бакъахьа хета хьуна аьлла, шега хаьттича.\n"Сайн хIусаман а, сайн шина йоьIан а бен кхи бала бац сан", - аьлла, дIахьедира цо. Цул тIаьхьа ючух кхета аьлла, гIиллакх хIоттош.\nТхо дIадоьлхучу заманчохь, тхуна некъ гайта улло бевллачу салтийх цхьаммо боху, меттигерчу Iедалхоша лардалар хьехна, нах кхоьру даIишхойх лаьцна вониг ала.\n"Адам кхоьру, - дуьйцу салтичо Фермо Хьусайна. "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба юхаярна кхоьруш, бахархой ларло олучу дашах".\nКерлачу тIайна уллохь луьйчуш волчу IабдуллахIа ша ца кхоьру боху. Нагахь даIишхой юхабагIахь а, шена тIаьхьабевр бу уьш боху цо, хIунда аьлча, 2017-чу шарахь шаьш Раккера арадовлале шен ваша ТIахIир вийра цара боху цо.\n"Дуьххьара уьш чубаьхкинчу заманчохь, шаьш бусулбанаш ду бохуш, дIахьедора цара, тхо тийшира царех, - дуьйцу IабдуллахIа. – Цул тIаьхьа къола дина цо аьлла, цхьа стаг лаца а лаьцна, Наим олучу майдана а ваьккхина, цуьнан куьг даьккхира цара".\nКхечу пачхьалкхашкара тутмакхаш\nДоллу дуьненчуьра иттаннашкахь эзарнаш нах тIеозабелира Шема "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхета Iалашонца. Тахана оцу тобанахь лаьттина эзар стаг ву Шеман къилба-малхбалерчу набахтешкахь лаьцна латтош. Меттигерчу Iедалша масийттазза кхайкхамбира кеп-кепарчу пачхьалкхашка, шайн тутмакхаш дIабига, йа уьш латто ахчанца гIо де шайна аьлла.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Трамп Дональда кхерамаш тийсира, ша лецнарш Европан пачхьалкхашка дIасахоьцур бу, нагахь санна, шайн бахархой цара тIе ца лацахь аьлла.\nШеман демократин ницкъаша дехар дира дуьненаюкъара кхел вовшахтоьхна, цаьрга кхелан сацам байтахьара Шеман къилба-малбалерчу набахтешкахь лецна латточарна аьлла.\n"Суна ца хаьа кхунах хIун хир ду, амма бакъ ду, сайн бакъо хилча, ас уьш берриш а бойур бара", - элира IабдуллахIа.\nХIаллакбина меттигера бахархой\nХина пхи киламетар дехьа ю Раккан футболан стадион. ДаIишхоша урхалла дечу заманчохь и меттиг гIалин коьрта набахте санна евзаш яра. Дукха къизаллаш лелийна цигахь. Стадионан неIарехь иккхина мемориал ю, йезидхойн зударша лайначу гIелонна лерина хIоттийна.\nРаккерчу Наим майданахь\nШайн хIусамашкара лечкъош дIабуьгура эзарнашкахь зударий а, бераш а. ДаIишхойн карарчу территореш тIехь хьийзош хиллера уьш. Йезидийн божарий бойура.\nТхоьца волчу некъ гойтучо стадион йовзийтира тхуна. Цо дийцарехь, Iедал тоян гIерта и стадион, кхузахь футболан матчаш дIаяхьа, кегийрхойн самукъанна. Цкъачунна коьллаша юкъийна ю цуьнан майдана, гIенташ герзаш чекхдийлина Iуьргаш даьхна ду.\nРаккехь даIишхоша набахте йина стадион\n"Наьахте хилла ца Iара хIара меттиг, - дагалоьцу цо. – БIеннашкахь кху стадионан майданахь нах гулбора цара. Дуьненаюкъарчу коалицига бомбанаш ца еттийтархьама, дийначу адамех шайна дуьхьалонаш йора цара".\nБазарахь мах бечарна катоьхна йицъян лаьара даIишхошца яьккхина хан. И зама йиц а йина, шайн экономика денъян лаьа царна. Къоьллера довлархьама болх бан ницкъ бу шайн боху цара, амма лелочу тIелетаршна дуьхьало ян гIора ца тоьа.\n"Тоькан серло схьало тхуна, тIаккха юхаметтахIуттур ду тхо, - бохуш, чIагIдо къорза коч йоьхначу стага. Дуьненаюкъарчу коалицин декъашхошна лууш делхьара, тоххарехь дерриг а кхузахь меттахIоттийна хир дара цара".\nМатериалан язйинарг "Голос Америки" Радион автор Хезер Мёрдок


Рамадан бутт... ялсамана ваха аьтто балар ду - Статьи - ЧИЭКО\nБисмиллáхIир рахьмáнир рахьúм\nХIан, къинхетаман бутт тIебеа вайна. ХIан, жоьжахатаха хьалхавуьту бутт тIекхечи вайна. ХIан, вайга кхойкхуш кхайкхамча ву: «Диканиг лоьхуш верг, схьавола… вониг лоьхуш верг, саца» - бохуш. ХIан, жоьжахатенан неIарш дIачIаьгIна ю, ялсаманенан неIарш дIайиллина ю, хIан, шайтIанаш дIадихкина ду.\nХIан, хIара къинхетамаш охьабиссош бу, хIан, хIара къиношна гечдарш массо маьIIехь дIасадаьржаш ду.\nТIаккха мичахь бу-те, муьтIахь хиларш дан кечбелларш? Мичахь бу-те, АллахIах кхоьруш, Цуьнга тобанца бирзинарш, АллахIан къинхетам боьхуш берш? Мичахь бу-те, жоьжахатенах шаьш хьалхабитар лоьхуш берш? Мичахь бу-те, лакхара дика ойланаш ерш? Мичахь бу-те, ялсамане езаш берш? ХIан, хIара ю-кх шуна и ялсамане, юххе ялйна дIахIоттийна!\nМичахь бу-те, къинош динарш? Мичахь бу-те, галбевлла лелларш? Шайна Iасаллашца бохамаш бинарш? ХIан, хIара жоьжахате ю шуна, шен неIарш дIачIаьгIна лаьтташ!\nСхьавола, сан хьомен ваша… сихло вайшиъ цхьаний, тахана муьтIахь хиларш дукха дан? Халкъаш кхоьллинчу делаца барт бе вайшима, вонаш а, Iасаллаш а кхин цадан?\nВарийлахь, тIаккха а, варийлахь, сан хьомен ваша, сан хьомен йиша, йолаха а, мелаха а хIокху баттахь бевллачех хиларха ларлолахь! Ма докъазалла ю хьуна, хIара аьтто хьан цахилахь! Ма хьуна ца луург хилла хьуна, АллахIа хьуна геч ца динехь!\nКъахьега, вуха ма вала, къарлой кIел ма виса, хьайн гIодаюкъ къовле тIеозае, АллахIана муьтIахь хиларийн бошмашкахь хьайн ма хуьллу кхарста хьажа! Буьйсанна гIаттий а, хьо волчехь марха даститий а, мискачуьнан а, йисина Iечуьнан а гIодай а, бона коьртах куьг хьакхий а, Сийлахь Къуръан деший а! Даггара а, цIенна Шен дуьхьа а Iамал-Iибадат дина къахьегчеран ял а, къинхьегам а АллахI дойур долуш вац хьуна.\nЦундела, хIай къадинарг… цул тIаьхьа цхьá бехказло яц хьуна хьан.\nМассо а некъаш АллахIа кеч ма дина хьуна хьо Шена тIеваийта, къиношха вухавáлийта, юха а хьо Шена тIеверзийта цIенчу дагца, тоба дина, доIанаш деш, дохко ваьлла.\nАйхьа хьо эца. Мах хьоьгахь болуш бу, базар а дIайохаза ю!\nХьекъалениг ша-шен хьесап дийриг ву, веллачул тIаьхьа долчунна (эхартана) Iамал йийриг ву.\nДекъазниг, гIорасизниг, ша хIумма а ца деш, АллахIан дикане сатуьйсуш верг ву.\nТIаккха цуьнга цIеххьашха саоьцу малик догIу, тIаккха чIогIа мохьбетта волало иза: «Амма царех цхьаьнга валар деъча, цо олу: Сан дела, вуха дуьненчу ваккхахь со». Дохко волу меттиг ма яц и!\nАллахIе доьху вай жоьжахатех дерриге а хьалхадитар, дикачаьрца а, АллахIана муьтIахь хиллачаьрца а вай ялсамана дахийтар!\nШайх / Набил Аль-Iивадий


Хаттар, ГIадужу-бутт 01, 2018\nОршот-де 1 ГIадужу-бутт 2018\nГезгмашин-бутт 25, 2018\nЛата кечлучу МакГрегоран а, Нурмагомедовн а юкъаметтигаш кхи тIе а телхина пресс-конференци хиллачул тIаьхьа. Бехкаш хьанна дохку аш?\nГIебартойн-Балкхаройчуьрчу девнна юкъагIерта оьший нохчий?\nГIебартошна а, балкхарошна а юкъахь Кенделенехь иккхина дов марса долуш ду. Къуьйсург ду гIебартоша 310 шо хилла бохург. Цхьа а бух бацахь а, Обрсийчоьнан зорбанан гIирсаша яздо, цига баха кечбелла нохчий а, гIалгIай а бу бохуш. Цуьнца доьзна ду оха хIоттийна хаттар.\nГезгмашин-бутт 12, 2018\nНохчийчохь кест-кеста Ватсапехула бахархоша аьрзнаш до Iедалхошна. Бух болуш хуьлий уьш?\nМарсхьокху-бутт 27, 2018\n"Левада-центран" статистикаца, Оьрсийчохь ксенофоби кхуьуш ю. ХIун бахьанаш ду цуьнан?\nМарсхьокху-бутт 24, 2018\nКадыров Москох витар дехка деза аьлла хетий шуна, нагахь цо Нохчийчоь бакъонашларъярхошна дIакъовлахь?\n"Новая газето" дIахьедина, мэро Собянин Сергейс дехка деза Кадыров Рамзан Москох витар аьлла. Бахьана ду Нохчийчоьнан куьйгалхочо бакъонашларъярхой "ямарта нах а, питанчаш а" бу, Нохчийчуь бахкар доьхкур ду ша царна алар. Кадыров Москох витар дехка деза аьлла хетий шуна, нагахь цо Нохчийчоь бакъонаш\nТахана харжамаш хилча, мила хоржур вара ГIалгIайчоьнан куьйгалхо?\nНаха Темерханов Юсуп турпалхо лору къоман цIарх мостагIчуьнгара чIир эцарна. Ткъа Кадыров Рамзана иза бехк боцуш кхачийнера аьлла набахте. Ш\nНаха Темерханов Юсуп турпалхо лору къоман цIарх мостагIчуьнгара чIир эцарна. Ткъа Кадыров Рамзана иза бехк боцуш кхачийнера аьлла набахте. Шуна муха хета, Кадыровна стенна ийшира 7 шо хьалха йина кхел харцъян?\nОьрсийчоьнан тIаьххьарчу императоран тIаьхье Нохчийчохь яха хиъна бохучух теший шу?\nДуккха а шераш ду Нохчийчуьрчу вахархочо Мусаев Нажмуддис ша Оьрсийчоьнан Империн тIаьххьарчу паччахьан Николай ШолгIачуьнан кIентан Алексейн кIант ву, бохуш чIагIдо. Ткъа шун ойла муха ю? Паччахьан Николайн II тIаьхье Нохчийчохь яха хиъна бохучух теший шу?\nТовбеца-бутт 24, 2018\nIедало Нохчийчохь зуламийн барам лахбелла аьлла. Ткъа маьршачу хьостанаша махкахь репрессеш хIинца а лела боху. Муьлха агIо бакълоь?\nIедало бахарехь, Нохчийчохь хаъал лахбелла зуламийн барам. Ткъа маьршачу хьостанаша чIагIдо, махкахь репрессеш лела хIинца а, бохуш. Муьлха агIо бакълоь, хьуна хетарехь?\nКху деношкахь мотт ца тохарна таIзар дина Веданан кIоштарчу вахархочунна. Цунна бехке диллинарг ду шен накъост Шема ваха дагахь хиларх лаьцна Iедалшка хаам ца бар. Цуьнца доьзна ду Маршо Радионо кху кIиранах кхоже диллина хаттар. Мотт ца тохарна таIзар дан оьшу аьлла хетий шуна?\nТовбеца-бутт 10, 2018\nНохчийчоьнан парламентан депутаташ Гаибов, Магомаев "дIавигина" "бевзашбоцчара". Уьш хьенан карахь хила тарло, шуна хетарехь?\nНохчийчоьнан парламентан депутаташ Гаибов Идрис, Магомаев Шемал, ницкъахойн декъан коьртехь Iийна Ахмадов Артур "дIавигина" "бевзашбоцчара". Уьш хьенан карахь хила тарло, шуна хетарехь?


Дикачу тIемал шийла машар а тоьлу\n«Дуьненан хIуманаш лоьху Европерчу вайнаха, Делан калам ца лору, бусалбалла малделла, иза ас а, сан накъосташа а чIагIдийр ду», боху интернетехь цхьаммо.\n«Маршонан некъ боьхкина, «хIара» я «важа» лидер Кремлехьа ваьлла, иза «даржера» восса веза, ца воссахь, воссор ву!» - боху кхечо.\n… Юьхьанца мухIажирашлахь кхо гара дара – рицкъан бен бала боцу дукхахбершший, гIеххь-гIеххьа дакъош - Ичкерин а, Кавказ Имаратан а тIаьхьалончашший.\nИчкерин охIланаш а бекъабелира хенан йохалла шина декъе – закаевхой (Лондонера Закаев Ахьмад Ичкерин коьрта лидер лорурш), идиговхой (Ичкерин парламентан куьйгаллехь лаьттинчу Страсбургерчу Идигов Ахьъядах шайн баьчча вийраш).\nИчкерин шина а декъо имаратхой бехкебо, даймахкахь шаьш айина хилла маршонан байракх дIа а тесна, къоман къовсам дуьнено къобалбечу хоршара баккхарна.\nИмаратхоша-салафийаша тIе ца оьцу я церан а, я вукхеран а демократи, лараме яц царна ур-атталла Ичкерехь лелла конституци а.\nТIаьххьарчу шерашкахь гучудаьлла пхьоьалгIа гара а – Кадыров Рамзанан агIончаш.\nВовшашна ваьснаш йо хIора а гарано. ЦIерш а йохуш, кхерамаш туьйсу.\nОцу хьесапехь бекъабелла бехачу нохчех кхаьрда дуьненан юкъаралла. Иза кхоьру царех.\nУьш-х кхераме бу!\nЕвроперчу нохчаша шаьшлахь шаьш бо дукха хьолехь ахкамаш. Дуккхаъчара дийцарехь, Австрерчу, Францерчу, Белгерчу, Германерчу нохчашлахь ю, шайн махкахошка гамо а кхобуш, уьш «цIанбан» негатдина хьийза тобанаш.\nУьш хIун Iалашонца ю, оцу наха хIун кхерам бохьу талла гIоьртира Маршо Радио.\nГерманин, Кавказан доттагIаллин ЦIийнан куьйгалхо ву Эккехард Маас. Дуккха а шераш ду цо шайн мехкан Iедаланний, вайнехан мухIажирийнний юкъаметтигаш чIагIъеш къахьоьгу. Виллина нохчийн хьашташка хьожуш схьавогIу иза. Цунна а го Европерчу нохчашлахь лела гамонаш. Ша кхоьру боху цо уьш кхин а генайовларх.\nЭккехард: «Со инзарваьлла Iа. Кхузахь, Европехь, Белгехь, Германехь, жигара хьийза нахана кхерамаш туьйсу «Кавказ» халифатан векалш. Со кхеташ вац, сайташкахула, шаьш муьлш ду а дуьйцуш лела уьш стенна ца совцабо. Уьш-х кхераме бу!\nСуна новкъа ду нохчий нохчашца гIоьртина болуш. Оьрсийчоьно пропагандан тIамехь а баккхина толам. Цо Европехь нохчо нахана зуламаш дан араваьлла исламист, террорист санна гойту.\nИ халифат юьйцу нах совцо ма беза. Цара дуьйцурш ца хеза шуна, хIара шайтIа ду, хIаллакдан деза, бохуш, цхьацца нахана дуьхьал питанаш даржош?\nИза-х инзаре хьал ду. Европерчу нохчаша шаьш листа еза шайн юкъаметтигаш. Талла деза, муьлш бу уьш, мичахь бу, тIаккха Iедал арадаккха деза-кх уьш совцон.\nАс Берлинерчу криминалан полицехь а дуьйцу иза кху деношкахь. Iедал дукха хIуманах ца кхета, я ислам а ца девза, я оцу тобанаша лелочух а ца кхета.\nАс ма-дарра боху, со а ву кхеравелла, оцу наха аьлларг схьа ма дой, шуна хаьа-кх нохчийн менталитет, шайна хьалха хIоттийна Iалашо цара кхочуш ма йо. Кегийчу наха вен аьлча, вен а воь, шайна тIедожийча, шаьш Делан дуьхьа диканиг до, олий.\nБоккха кхерам бу баккъал а лаьтташ, вай бала кхача беза цуьнан».\nОццул даръелла го Эккехард Маасна Европерчу нохчийн юкъаметтигаш.\nНохчийн диаспорах доккха дакъа деха Австрехь. Цигахь а бу вайнах дакъошка бекъабелла, гаранашкахь кхобуш юкъарлонаш а, цабезамаш а.\nЕвропе шаьш хевшина а Iаш, цхьана наха тIаьххьара бисина доьнал долу кегийнах дIахьийсийра Шема\nСтенца бозабелла беха къестамаш, уьш хьан марсабоху, дуьйцу Европехь нохчашка къоман хатI лардайтархьама къахьоьгучу политэмигранто, Ичкерин жигархочо Исханов Хьусайна. Цунна Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъийн куьг го нохчийн дакъошка баьхна лелош.\nМаршо Радиоца дечу къамелехь Маликов Шемалан цIе а яьккхира Исхановс. Ткъа иза вай тIаьхьо хьахор ву.\nИсханов: «Дуьненаюкъара терроран организаци кхайкхийра-кх «Кавказ» Имарат. Юьхьанца дуьйна а хууш дара цу тIе кхочур дуйла.\nЗакаев Ахьмад коьрте а хIоттийна, махкал арахьара Ичкерин структура чIагIъян йолийчхьана дIадоладелира дуьхьаллаттар.\nИмарат дIаяьллачул тIаьхьа – иза йоцуш ю-кх хIинца, Европе шаьш хевшина а Iаш, цхьана наха тIаьххьара бисина доьнал долу кегйинах дIахьийсийра Шема, уьш цигахь дукхахберш хIаллак а хилла.\nТкъа агитаци сецна яц хIинца а. Суна цигахь гург оьрсийн куьг ду. Белгехь волу и Маликов хуьлийла иза, кхин хуьлийла, цаьргахула беш болх бу иза. Хьекъална гена ца хиларе терра, шайна тIедехкина декхарш кхузарчу нохчашна дискредитаци ярца кхочуш до цара. Иза вайна доккха зулам а ду. Оцу нехан гIоьнца Европерчу прессо нохчийн гезбоху. Вон хIума моссаза хуьлу, герга а доцу вай хьахадо, мел хIуманна а декъахь ца хилча а.\nВайн леларо а, лела ца хааро а талхош ю вайн имидж. Оцу юккъешхула вай бехдеш и маликовгIар а лела. Вайх цундела террористаш ду, бандиташ ду олу".\nМила ву Маликов Шемал?\nШо сов хан ю массо а кепарчу социалан машанашка а хуьйшуш, Европерчу кавказхошка, ша шун керла амир ву, шуьга ша имдуьллуьйтур ду, бохуш, цхьа дагестанхо хьийза – Белгерчу Антверпенехь веха Маликов Шемал.\nИза вара Исханов Хьусайна хьахийнарг. Цунах лаьцна дуьйцура деношкахь кхечу цхьана Германехь ехачу политикан жигархочо, Ичкерин векало Мицаева Рубатис Фейсбукехь.\n«Ас журналисташка а, бакъоларъярхошка а доьху Маликов Шемала дуьйцург европахошна зуламе дуйла дIахаийтар. Оцу стага Европерчу мехкашкахь беха бусалбанаш меттигерчу низамашна дуьхьаллатта кхойкху, шен гоно казказхой имаратан низаме берзор бу боху», яздина Мицаевас.\nМаршо Радио гIоьртира Маликов Шемала шен ю аьлла социалан машанашкахь яржийначу телефонашкахула иза схьалаха, амма аьтто ца белира – кест-кеста сим-картанаш хуьйцучух тера ду цо. Бакъду, Ютубехула, Фейсбукехула, Ватсапехула цо дуьйцучу къамелашка ладоьгIча, кхин маьIна а ца карадо иза леван – Ютубехь цо ша боху, хабарча бен а вац ша, доллу къамелаш а шоу дIакхехьархьама бен а дац шен.\nМаликов а, и саннарш а шайн куьйга совцон аралелхарш кест-кеста буьйлу Европехь а, Оьрсийчохь а. Хийлазза нисделла, барт бохораш схьа а лохий, я батош отий, я кхерабой, совцош. Амма иза сонта некъ бу, нахана юкъа цим туьйсурш Iедалан куьйгашца къарбан беза, бекхамхойн некъ кхераме бу, аьлла хета политикна Исханов Хьусайнна. Мотт тохар дац иштанаш полицига дIабалар, бохамах нах хьалхабахар ду, боху цо.\nКхане ледара хир ю, кхузахь берашка ца дешийтахь\nИсханов: «Тамаше нах ду вай, вайна дуьхьал мел зулам деш хилча а, Iедале ца довлу вай – мотт тохар ду, олу. Мотт тохар дац, лар тIера ваьлларг Iедалан гIоьнца сацор ду. Iедале кехатца дIааьлча бен я гIо а ца дало. Цунна оьрсийн мотт а ца хаьа, я нохчийн мотт а ца хаьа. Вай ваьш лар ца дича, вайнчул дика вайгара хьал цхьанне а хуур дац.\nВайлахь, масала, цхьа зуламхо ваьлча, цунна тоха ца еза, Iедалан гIоьнца иза сацо веза.\nХьал иштта аттачех а дац. Генна йина ойла ю оцу нехан – царна вай кхетамна эшна хилар деза. Спорт-клубаш ю массанхьа а нохчийн кегийрхой юкъаийзош. Уьш ерраш а яц дикачу Iалашонна ехкина. Цигахь кечбо къонанаш, эшначу муьрехь лата а, тоха-Iотта а Iамош. Спортхой бу шортта, амма доьшуш кегийнах вуно кIезиг бу.\nВайна дешар оьшу тахана массо а хIуманал дукха. Кхане ледара хир ю, кхузахь берашка ца дешийтахь».\n15 шо а сов хан ю Европехь, Iамеркахь, Малхбалехь нохчийн мухIажирш беха. Цкъачунна ца го царна даймахка боьду некъ – дац, олу, цIахь адамна маьршша дехийла. Хьал иштта гуш хилча, ца бовлу уьш нехан мехкашкахь низамаш ца лардича, шайн къоман гIиллакхаш ца Iалашдича. Ткъа лорах воьхнарг сацочу даьлча, Исханов Хьусайна ма-баххара, бехк, кескашка а болий, бекъало, буьсу массарна а т1ехь.


Шейх Мансуран батальонан хилла тIемало СИЗО-ра араваьккхина Украинан кхело\nКиев гIаларчу Шевченковскан кIоштан кхело чохь латточу шейх Мансуран цIарахчу батальонан тIемалочун Вутсаев Iаьлвин хьокъехь сацам хийцина. Электронан хIоз когах а тоьхна, дийнахь-буса цIахь ларвийр волуш ву иза. Цуьнах лаьцна талламан суьдхочо Антонюк Еленас куьйгъяздинчу кхелан сацаман копи Кавказ.Реалии редакцехь ю.\nКхело дихкина Вутсаевна ша вехачу меттигера дIасала, оцу гIуллакхна тIехула юкъаозийначу нахаца а, тешашца а къамелаш дар, тIедожийна Украинан территори тIера аравала бакъо лун кехаташ прокуратуре дIакховдор а, электронан хIоз лелор а.\nКавказ.Реалиина еллачу комментарехь Вутсаевс билгалдаьккхина, низамо ша чохь латто магочу заманчохь шена бехкбуьллу кехаташ довза талламхой цакхиарна араваьккхина ша СИЗО-ра аьлла.\n"Оцу гIуллакхан 46 том ю, ас гочдархочуьнца юкъахь цхьана дийнахь йоьшу 200 агIо, цундела со аравоккхуш сацамбина. Бехкехетачун статусехь вуьсуш ву со", - аьлла Вутсаевс.\nЦуьнан адвокато Левадный Александра хьалхо дIахьедира, шен клиент ша цхьаъ камера чохь "гIело латточу хьелашкахь ву" аьлла.\nВутсаевна дуьхьалдаьхначу гIуллакхашлахь – стаг лачкъош дакъалацар, талораш лелор, машен ядор ду. Цуьнца декъах хилла ву Украинан вахархо а, Нрохчийчоьнан ши вахархо а.\nДонецкан а, Луганскан а дозанаш тIехь Оьрсийчоьнан сеператисташна дуьхьал украинхошца тIемаш бина ву Вутсаев. Шейх Мансуран цIарахчу батальонера дIавелира иза, Украинан Къоман кхерамзаллин Кхеташоно Кавказера схьабевллачаьрца цхьана санкцийн тептаре ша ваккхале хьалха.\nСтохка стигалкъекъа-беттан 14-хь Украинан президента Зеленский Владимира шен омрица тIечIагIдина къоман кхерамзаллан Кхеташоно хIоттийна санкцийн тептар. Цуьнан могIаршкахь ву Ушармин батальонан буьйранча ЧIебарлойн Муслим а, оцу тобанера масех стаг а.


Авторханов кхелхира Германерчу Мюнхенехь 1997-чу шарахь Охан-беттан 24-чу дийнахь. Цуьнан дара 89 шо.\nТкъа шо даьлла Авторханов Ӏабдурахьман кхелхина\nЛаха-Неврахь вина Авторханов Ӏабдурахьман Советан пачхьалкхан режиман уггаре а коьртачу мостагIех цхьаъ ву. Шен карьера цо йолийра XX-чу бIешаран 20-чу шерашкахь.\n1926-чу шарахь Авторханов хIоьттира «Серло» олучу нохчийн газетан редакторан гIоьнча. 1927-чу шарахь ЦIен професурин курсашка хьажийра иза. 1928-чу шарахь къона журналист деша вахара Соьлж-ГIаларчу рабфаке.\n"На смерть Сталина" (1953)\n"От Андропова к Горбачеву" (1986 г.)\n1929-чу шарахь Нохчийн Автономин Республикан обкоман партин «огротдел» олучу декъан куьйгалхо хIоттийра Авторханов. Кхин а ши шо даьлча, цо куьйгалла а деш, вовшахтуьйхира «Нохчийн меттан грамматика» хIотторан тоба.\n1933-чу шарахь Авторхановх хилира халкъан дешаран республикан декъан куьйгалхо а, Нохчийн автономин областан облисполком олучу урхаллан президиуман декъашхо а.\nПартин куьйгалхоша тидам тIебахийтира похIма долчу къона говзанчана. 1933-чу шарахь иза Москох хьажийра партин ЦК-но дIахьочу марксизман-ленинизман курсашка.\nУьш чекхъяьхначул тIаьхьа Авторханов деша вахара цIен профессуран Институте. Иза цо чекхяьккхира 1937-чу шарахь.\nАмма Авторхановн каръера сацийра 1937-чу шарахь ГIадужу-беттан 10-чу дийнахь. НКВД-н белхалоша лаьцна чувоьллира иза. Цара таллам дIабаьхьира 1940-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 19-гIа де тIекхаччалц. Оцу дийнахь кхело бехказа витира иза.\nАмма кхане тешаме яцара. НКВД-но шайн агент хила бохуш хьийзош вара Авторханов, Советан Iедална дуьхьал болчу нахана мотт бетта бохуш (Шерипов Майрбек а, Исраилов Хьасан а куьйгалхой бара Нохчийчохь Советан Iедалшца къийсам латточу тобанан). Реза ца хилахь юха а лаца мегаш вара Авторханов.\nТIаккха 1942-чу шарахь Лахьан-баттахь, Мазлакана (Къилбаседа ХIирийчоь) герга даьхкина Германин эскарш а долуш, хадийра цо фронт.\nАвторханов каравахара немцошна.\nШайгахьа ваьлларг могIарера партин белхахо воций кхеттачу немцойн тIеман буьйранчалло 1943-чу шарахь Дечкен-беттан 17-чу дийнахь дIакхачийра иза Берлине.\nАвторханов балха вахийтира Къилбаседа Кавказехь дехачу къаьмнийн йийсарехь болчу векалшна хьажийначу газете.\n1945-чу шарахь, Берлин йоьжначул тIаьхьа, мацалла а хьоьгуш, Авторханов гIалин херцаршлахь лечкъина Iийра Советан эскархойх. Амма Берлинерчу Iамеркан зоне дехьа вала шен аьтто баларца иза каравахара Iедалшна.\nIамеркахоша бакъо елира Авторхановна маьршша ваха Махбузен Германехь. 1949 – 1979 шерашкахь цо болх бира Гармширехь (Германи) йолчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн армин Оьрсийн институтехь. Цу шерашкахь, докторан диссертаци а язйина, Оьрсийчоьнан историн профессор хилира Авторхановх. 1950-чу шарахь Мюнхенехь Советан пачхьалкехь хуьлург толлу Институт кхоьллинчех цхьаъ вара иза.\nАмма Авторханов шуьйра вевзаш ву Радио Свобода (Маршо Радио) кхуллуш цуьнан дуьхехь хилла стаг санна (юьхьанцара цIе «Освобождение»).\nАвторхановс кхоьллира Маршо Радион Къилбаседа Кавказан редакци. Амма цигахь болх беш болу Кавказера схьабевлла нах реза бацара цунна цхьацца бахьанашца. Царах цхьаберш реза бацара «хIинцца бен вевзина воцучу стагана», шаьш Оьрсийчоьнан Импери йоьхначхьана ду эмиграцехь бохуш.\nЦул сов, цу нахана цатара Авторхановн Къилбаседа Кавказехь дехачу къаьмнийн кхоллам бийцар бух боцуш ду, Оьрсийчоьнан кхоллам хьехош а боцуш бохуш дуьйцург.\nЭххаре а цу наха лелориг бахьана долуш Маршо Радион Къилбаседа Кавказан редакци дIакъевлира (Къилбаседа Кавказан сервис юхасхьайиллира Iамеркахоша 2002-чу шарахь).\nМаршо Радион Оьрсийн редакцехь болх беш Авторхановс эфирехь йийшира историн хьажийна курсаш ("История культа личности", "История партии как она была»). Цо кечйора «Парти тахана» рубрикехь материалаш.\nАвторхановс комментареш йора Советан пачхьалкхехь хуьлучунна.\nАвторханов вуно лааме а, веза а хьаша вара «Маршо Радиохь». 15-20 минотехь программехь дакъалаца иза веача дуккха адам гуллой цуьнга ладоьгIуш масиййтта сахьт доккхуш Iара шаьш бохуш, дагалецара иза цуьнан хиллачу белхан накъосташа.\nШа пенсе ваханчул тIаьхьа Авторхановс критика йора Iамеркан политикана, Советан пачхьалкхан куьйгалхошца дукха кIеда ю Цхьаьнатоьхна Штаташ бохуш. Прессехь болх беш Авторхановс лелийна масийтта псевдоним.\n1943-1945 шерашкахь - Маниус Мансур, 1950- 1960 шерашкахь - Александр Уралов, 70-чу шерашкахь - профессор Темиров а, Суровцев а, Кунта а, кхиерш а.\n1990-чу шерашкахь Авторханов доглазарца шен тидамехь латтош вара Нохчийчохь хуьлург. Нохчийн лаам къобул а беш, цо билгалдаккхара, ша Оьрсийчоь маьрша а йоцуш, нохчийн аьтто хир бац шайн маршо ларъян бохуш. 1994-1996 шерашкахь хиллачу тIамо ницкъ бинера цунна.\nАвторханов кхелхира 1997-чу шарахь Охан-беттан 24-чу дийнахь (89 шо). Цу минотехь цунна уллехь яра цуьнан йоъ Зараъ а, тIеэцна кIант Кунта а.\nАвторханов дIавоьллина Мюнхенерчу кешнашкахь бусулба нах дIабухкучу декъехь.\nАвторханов Iабдурахьманан каш.\nБакъо, нийсо, паргIато - коьрта ниIматаш\nНабилна вевзара Авторханов Iабдурахьман


Цхьа бутт гаргга ха я вай дахача Россерча школашка дешача берашта юкъе дикагIа сочинени язъяра яхь дIакхайкаяь. Шин тайпара лостам болаш ба культуранна хетабаь из йоазон болх. Хьалхара лостам — хьай къаман культурах эрсий меттала; шоллагIбар — эрсий культурах гIалгIай меттала. Укх деношка чакхдаьннад цун районни дáкъа. Дешара Наьсарерча урхаллено техкад цунна юкъе дакъа лоацаш хиннараша яздаь балхаш. Берригаш 28 болх хиннаб тайп-тайпарча юрташкарча школашкарча, Лоаман кадетий корпусерча дешархоша кхеллараш. ТIехьарча хана хьинарегIа дакъа лаца болабеннаб цу тайпарча яхьашка Буро кIалхарча, ТIой-Юртарча, Яндарерча, Эккажкъонгий-Юртарча, Iаьлий-Юртарча, Пхьилекъонгий-Юртарча, Сурхо тIарча школашка деша багIараш.\nЭрсий культура а Россе дахача къамий культураш а Iалаьмате йIаьхий а хоза а я. Царна чудоагIа литература, театраш, кино, цирк, ширача заман чухьа лелабаь а тахан лелабу а тIабувхабу гIирс, халхараш, иллеш, ашараш. Духхьал цхьа кино хьаийцача, из чулоацаш арадаьнна «Кинон бIаь шу» яхаш книжка да. Балета хетадаь бIарчча энциклопеди да. Ала деза, цу тIа вувцаш вай мехкахо, Пермерча театре болх баь, хIанз селий мехка къахьегаш вола Оздой Муса хилар. Культуранна чуйоагIа эздела дешашца ювзаенна моттигаш а. Мел тамашийна а кIоарга маIан долаш а хиннад вай къаман кагийча наха, мехкараша воккхагIвар лархIар, даь-наьна сий дар, саг ехар, нускал цIадоаладар, захалаш лархIар, кхы а массагIа да уж.\nНаьсархошта юкъерча яхье котбаьннараш белгалбаьннаб. Хьалхара моттиг яьккхараш бархI саг ва. ГIалгIай культура эрсий меттала хьагойтарашта юкъе толаш хиннаб Кхоартой Лейла (Буро кIалхара № 1 йола СОШ), Албохчанаькъан Омар (Лоаман кадетий корпус), Коазой Мухьмад (ТIой-Юртара № 4 йола СОШ), Циздой Мухьмад (Эккажкъонгий-Юртара № 5 йола СОШ). Эрсий культура гIалгIай меттала йийцарашта юкъе хьалхле яьккхай Муцолганаькъан Хаде (Сурхо тIара ООШ), Хутенаькъан Адама (Лоаман кадетий корпус), ГIоандалой Раянас (Яндарера № 2 йола СОШ), ЧIасанаькъан Фаризас (Яндарера № 3 йола СОШ). Кхы а итт сага шоллагIа, кхоалагIа моттигаш яьхай, юхебисараш дакъа лоацаш хиннараш санна белгалбаьхаб. Уж а итт саг ва.\nСатувса безам ба, наьсархоша республике хургйолча а мехка хургйолча а цу яхьашка цхьадола толамаш доахаргхиларах.


Кадыровхошна лерна гIуда а, эскаран сий дайар а: Оьрсийчоьнан Къилбехь керла таIзарш\nУкраинехь тIом барна реза боцчу меттигерчу бахархойн хьокъехь административан гIуллакхаш луьстуш ду Оьрсийчоьнан Къилберчу мехкашкара кхелаша. Зазадокху-баттахь тIеэцначу КоАп Iедалан къепехь – пачхьалкхал арахьа пайдаоьцучу тIеман эскарийн сий дайарна, административан жоьпалле ийзабо уьш. Дукха хьолахь, тIаьхьало сингаттаме хила кхерамна а, полицино а, кхело а Iаткъам бой, бехкехетачара бехкаш тIелоьцу, шаьш дохкодийларх дIа а хьедеш.\nСочехь ехачу Популовская Светланина 30 эзар сом гIуда тоьхна. Кхелан хаамашца, дийнна Зазадокху-баттахь ватсапан мессенджерехь а, телеграман тобанехь а цо зорбане йохуш хиллера, Оьрсийчоьнан эскаро йитина тIаьхьало ю бохуш, йохийна гIишлойн а, лазийначу берийн а суьрташ а, видеош а. Цул совнах, Украинехь йолчу Нохчийчуьра тобанех а Популовскаяс "негативца дуьйцура". Субдхоша бахарехь, кхеле хIоттийначо социалан машанашкахь дIахьединера, Нохчийчу хьежош долу ахча саца ма диннехь, субъекто кхерамаш туьйсур бу йисинчу Оьрсийчоьнна бохуш. Кхеташоне ца еанера Популовская, амма мукIарло динера бехкехиларх, дохкояларх.\nРостовра Советский кIоштан кхело Мангал-беттан 9-чохь гIуда тоьхначу Ростоврчу Миклюков Борисан административан гIуллакхах лаьцна а къаьстина. Кхелан версица, телеграман мессенджерерчу "Обсудим" тобанехь эскаран сий дойуш, пост хIоттийнера цо. Кхелехь Миклюковс бехкана даредира, шегара даьллачунна дохковелира.\nКраснодар-махкарчу Новороссийскера Приморскан кхело "сий дайарна" гIуда туьйхира меттигерчу яхархочунна Бучинская Ольгина. Зазадокху-бутт юккъе баьллачу хенахь кхачийра цуьнан гIуллакх кхеле, амма полици юхахьажийра, процессуалан бакъонаш талхийна хиларна. Нисйинчул тIаьхьа материал кхеле юха кхачийра, цо тIечIагIдира Бучинская бехкехилар.\nКраснодар-махкарчу Темрюкскан кIоштахь дискредитаци лелорна протокол хIоттийра меттигерчу вахархочунна Остапенко Евгенийна. КIоштан кхеле кхаьчна иза, цкъачунна листина дац.\nСтаврополерчу Октябрьскан кхело бехкевина 20 шо долу эскаре кхайкхина Морозов Савелий, Украинехь Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш хиларна "дискредитаци" ярна, цунна гIуда туьйхира 40 эзар сом. Мангал-баттан 10-чохь масех сахьтехь лаьттира кхелан кхеташо. Оцу юкъанна кхело дуьхьало йира лингвистикан экспертиза яйта. Морозов лерина ву кхелан сацам къовса.\nДуккха а петарш йолчу цIийнан лифт чуьра "Zа наших" тIеяздина плакат, видео а йоккхуш, схьадаккхарна, цул тIаьхьа "Сайн ма-хуьллу зетца къийсам латтош ву со" аьлла, телеграмехь зорбане яьккхинчу Отраднов Николайн хьокъехь бина сацам Кранодарерчу Прикубанскан кхелан сайтехь зорбане баьккхина. Кхелехь Отрадновс кхетийра, "плакат тIерачу билгалоно – вежараллин шина къоман – Оьрсийчоьнан а, Украинан а, балахьегар дагадоуьйту, Оьрсийчоьнан эскархоша дIахьочу спецоперацицга йолу дог-ойла гайта лууш вара" ша аьлла.\nКранодаран вахархочух Васюков Дмитрийх 30 эзар сом гIуда хьарчийна. ГIуллакхан материалшаца а догIуш, цхьааллин пикете ваьллера жигархо "Машарна-Машар! Спецоперацеш ца оьшу" аьллачу плакатца. Кхелан версица, шен леларца цо "массарна а гуш-хезаш кхайкхамбина Оьрсийчоьнан интересаш Iалашъярхьама, дуьненаюкъара машар хилийтархьама тIеман эскарех пайдаэцарна дуьхьало йина". Кхелехь Васюковс бехк тIелаьцна.


Адвокат: "Низамаш лардеш делахь, толам ца хила йиш яц вайн!"\nЧири-эвларчу Гехаев Хьасанан адвоката дуьйцу кIант лацарх, цуьнан бехкцахиларх, низамаш махкахь лардеш делахь, иза маьршавоккхур хиларх а.\nШелан кIоштарчу Чири-эвлара а, Жимачу-АтагIара а стохка гурахь полисхоша рогIера рейдаш дIахьош, лецна бигира 28 герггга кегийрхой. ХIеттахьехь, хеттарш дина, йиттина-Iоьттина цIа бахкийтира берриш а, царех шиъ висалц.\nЧири -эвлара Балатбиев Изновр а, Гехаев Хьасан а вара Iедалхойн бIаьрг тIехь сецнарг. Цушиннах хьарчийна бехк тероризмца а, экстремизмца а хьакхалуш бу.\nБалатбиевс кегийрхойн коьртеш хьийзош хилла боху, Шемарчу тIаме баха марздеш, ткъа Гехаевс, бизнесхо хиларе терра, финансашца гIо латтош хилла новкъабовлучарна.\nИштта ю Iедалхойн верси.\nКарарчу беттан хьалхарчу дийнахь Балатбиевн дов луьстуш, кхеташо яра дIаяхьа лерина. Маршо Радион аьтто ца белира я кIентан гергарчаьрца а, я цара лаьцначу адвокатца Магомадовца а уьйр таса.\nХьалхарнаш Iедалх ца хIуьттуш, шолгIаниг, ца дуьйцучу бахьанашца, зIене ца волуш.\nДелахь а, лаам хилира Гехаев Хьасанан адвокатан Бадаев Вахин Маршо Радиоца вистхила. Цуьнгара хиира тхуна, муха йирзира Балатбиевн кхел а.\n- "Мемориалан" бакъонашларъяран сайто Iорадаьккхина Шелан кIоштарчу Чири-эвларчу шина вахархочунна, Балатбиев Изноврна а, Гехаев Хьасанна а дуьхьал бехктакхаме гIуллакх айдарх. Юьхь муха ю цу гIуллакхан? ТIаьхьакхиаехьа со…\n- ТIаьхьа кхиа а, ца кхиа а хIума а дац цигахь. Документашка хьаьжча хуур ду, фабрикаци ю-кх иза, даим а санна, кабинет чохь хиина Iашшехь, дуьхьал айдина гIуллакх. 205-гIа артиклца бехк тIелацийтина Гехаевга.\n- ШолгIа шо а ду Гехаев лаьцна латтон…\n- Цхьа шо дуьзна..\n- Лоцуш, хIун аьлла лаьцна ву иза?\n- Лоцучу хенахь шен чуьра дIавигина ву иза, даим а санна. Кхаа баттахь сов, стохка гурахь лаьцчахьана, стенгахь ву а ца хууш латтийна Iедало иза. ХIинца зуламан бехктакахаман гIуллакх а айдина, гучуваьккхина.\n- Мел хан йолуш стаг ву иза?\n- 29-30 шарера жимстаг ву иза.\n- Бизнесхо ву иза, зорбано ма яздарра?\n- ХIаъ, шайн доьзалан бизнес ю церан лелош. I986-чу шарера кIант ву-кх иза.\n- Шуьшиъ вовшашна гина вуй? Хьо цунна тIе а кхочуьйтий?\n- Ву дера. Карарчу шеран хьалхарчу баттахь дуьйнна муьлххачу а хенахь тIе а воьдуш, ган а гуш, Iаш ву со-м.\n- Муьлхачу хьолехь карийра хьуна иза? Йиттина, тIехь ницкъбина-м вац?\n- Йиттина аьлла, йина экспертиза а ю цуьнан. Цхьана экспертизо хIуммаъ ца дина боху, шолгIачо кегдина пIендарш а гойту, ток еттийтинехь а, пIелга тIехь таммагIа а ду, ма-дарра ала тарлац и хIун лар ю аьлла, йина ю цхьа экспертиза.\nВовшашна бIостане ю-кх и ший экспертиза. Оха йозуш йоцуш кхи а цхьа экспертиза яйта аьлла, лаьтташ ду-кх церан и дов.\n- "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошна ахчанца гIо-накъосталла латтийна аьлла, бехке веш ву Гехаев?\n- Ца боху дера. Юьхьанца и дара цара цунна дуьхьал деттарг, цхьаъ-м оцу тобанхошна тIевахийтина бохуш. И вахийтинарг а мичахь ву а ца хаьа кхарна, я вахийтина ца вахийтина а ца хаьа. Шега духалург дехча 21 эзар сом ахча делла Гехаевс. Ахь вахийтина ву иза бохуш, латтош ду-кх цара и дов.\n- Бутт хьалха Устрада-гIаларчу цхьана жимчу стагна эзар сом делла аьлла 3 шо хан кхайкхийна, ткъа кхо делларг 21 эзар ду…\n- ТIаккха 63 шо тоха дезаш ду-кх (воьлу). Ишта-м дийр хир дацара кхара. Иштта гуттар телхана дац хIара гIуллакх.\n- Хьоьга хаьттича, цхьа а алиби юй оцу Гехаевн?\n- Соьга хаьттича а, хьоьга хаьттича а, алиби шаерриг а ю цуьнан, цхьаъ а цунна ала хIума долуш бац. Шайна лаахь, схьа а дуьйлий, кхеле охьаховша, цигахь гур ду-кх шуна а цуьнан бехкбоцийла.\n- Кхел йиллина дIахьур йолуш юй?\n- Дала мукьалахь! Йиллина ца хилча йиш йоцуш кхел ю и. Оьрсийчоьнан низамашца, кхиазхочун кхел я пачхьалкхан къайленашца йоьзна ца хилча, къоьвлина хуьлуш яц.\n- Маца хир ю Гехавен кхелан хьалхара ладугIийла? Де билгалдаьккхиний?\n- Цкъачунна билгалдаьккхина дац. ХIинца а кхеле гIуллакх дIахьажийна доцуш, лаьтташ ду церан дов. Цхьацца кхачамбацарш нисдан дезаш. Кху кIиранах я тIедогIучу кIиранах цхьа йист яла там бу.\n- ХIара Гехаев а, Балатбиев а тIаьхьий, хьалхий лаьцна ву?\n- Стохка Гезгамашин-баттахь дуьйнна лаьцна ву Балатбиев а, хIара а. Суна хетарехь, 24-чохь лаьцна ву Гехаев, ткъа Балатбиев 26-чу дийнахь лаьцна. Верриг а 27-28 стаг хилла уьш лаххьийна дIабигина цу деношкахь. Уьш берриш а дIахецна, маьршабаьхна, хIара шиъ бехке ву аьлла, чохь сацийна.\n- Кху беттан 1- чу дийнахь дов хоттуш дара Балатбиевн. Муха йирзира-те цуьнан кхел?\n- ХIаъ, и Балатбиевн дов дара. Цхьацца бахьанашца дIатеттира цара цу дийнахь кхелан кхеташо. Кхечу суьдхочуьнга дIадала там болуш ду цуьнан гIуллакх.\n- Ваха, хIинца ахь хьайна тIелаьцна Гехаев Хьасанан гIуллакх. Оцу къовсамехь хьо ларор ву аьлла хетий хьуна?\n- Нагахь санна низам болх беш делахь, со тоьлар ву аьлла хета суна. Низамаш лардеш делахь, толам ца хилча йиш яц вайн. Нагахь санна, низамаш хьоьшуш делахь, и ша ду…


ТIемаша ца къахьдина нохчашна герз\nНохчийчоь -- ТIемаша ца къахьдина нохчашна герз\nIамеркехь школехь, 20 бер а дуьш, рогIера бохам хиллачул тIаьхьа юха а айина ду Оьрсийчохь бахархошна герз лело бакъо луш долчу низамца доьзна хаттар. Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс юха а дIахьедар дина, махкахь маьршша герз лело бакъо яларна ша дуьхьал ву аьлла. Ткъа нохчашна хIу хета цу хьокъехь?Махкахь хиллачу къиза тIемаша дIацабаьккхина нохчийн герзе болу безам.\nКавказера тIом чакхенга баханчу хенахь, къера хиллачу кавказерачу къаьмнашна, Оьрсийчоьнан паччахьо, бакъо елла хилла, хаьнтIехь шаьлта лело, иза, ламасташца догIуш, церан духаран гIирс бу аьлла.\nНохчийн цIийца ду, герз дезар. Амма, цуьнан хам бар, иза лардар а, хьеха а ца оьшуш лелийна нохчаша. Герз а, говр а, къонахчуьнна йоьхъ а, сибат а барамехь хилла даиманна.\n1990 шераш дуьйладелчу хенахь, герз дезарх, дог Iабо ка елира нохчийн. Дукха хан а ца оьшуш, махкахь, мел долу,герз: танкаш, кеманаш а, маса тоьпаш а, тапчанаш а, яьккхий базанашкахь уьш дита а дитина арабоьвлера, хIета, цхьаннах ша йозуш цахилар дуьненна дIакхайхкинчу Нохчийчуьра оьрсийн эскархой.\nТамашийна далахь а, оццула дукха герз нехан каракхаьчча, дукха лакха ца даьллера цуьнца деш долу зуламаш. Герз долчуьнна хьанна а хаара, шена а, иза доьхьал доккхура дуйла.\nШозлогIа тIом балле, Ичкерийн Iедал махкахь дIахоьттича, оцу герзах доллург хаарехь йоккха гIулч яьккхира нохчаша. ТIаккха а, хIета заманахь махкахь Iийначара аьшпаш буттийтара бац, доьвнаш даьлчу меттигашкахь вовшах герз деттар наггахь бен ца хуьлура.\nСоьлжа-гIалахь юккъахъ суна сайна гина сурт ду оцу хенахь. Герзах воьттина, волу жима ши стаг, цхьана хIуманна тIехь доьвне ваьлла, лата вуолавелира. Амма, чучча вахле, цу шиммо шаьшингар герз цхьан гулдина вахь а диллина, хаз неха санна къиза буй-тIарий дира.\nЛеташ, лаьттах керчачу хенахь, моссуьйтуза, и шиъ, вахьдиллинчу герзана улле вахара, амма, цхьаммо а цунна тIе куьг ца даьхьар. ГIора дIадаллалц летта волу и шиъ, куьйга вахийтира гулбеллачара. Оцу хIумано, гойту, герзах болу кхерам, цуьнах боьзна бац, къоман синкхетамах боьзна бу, аьлла хета, ШаIрани, цIе йолчу ТIехь-мартан тIерачу вахархочуьнна.\nШаIрани: «Совета Iедал долчу хенахь а, вайна тIехь латтийна Iазап долшехь, вай нохчаша герз лелийна.ХIора доьзалехь шиъ-кхоъ герз хилла дIадиллина. Иза вай даиманна лелийна ду, мел чIогIа Iазап хилча а. Оцу герзан мах вайна хууш ду. Цо деш долу дика а, во а хаа. Вайна догIуш а ду герз. Тахана а лелош ду вай герз. Вай Iедал а ду».\nТахана Оьрсийчохь, магийна ду, лазош долу герз шеца лело. Кехатан цхьана тоьшалца, миччанхьа йолчу туьканкашкара 5 герз эца бакъо ю. Оьрсийчохь и низам лела дика хан ю, амма, Нохчийчу иза кхаьчна дукха хан яц.\nНохчийчу баьхкинчу муьлхачу хьешаш терго йо, урамашкахь а, кхачанан чоьнаш чохь а, миччанхьа а, герз лелош дукха кегий нах бу аьлла. Дукхачаьргахь хуьлу, Стечкин тапчан бух тIехь дина и лазош долу герз. Оцу могIарерачу нахах цхьа а кхерам бац, боккъулийна герз лелочу ницкъаллийн структурийн цхьаболчу белхахойх санна, аьлла, шена хетарг Маршо радиога дийцира Заурбек цIе йолчу Веданарчу вахархочо.\nЗаурбек: «Сайга хаьттича, хIинца йолу ницкъаллийн структураш, нийса 50 процентан лахйийра яра ас.Уьш кхузахь оьшуш а бац. Таханлерачу дийнахь, мел йолу чолхалла цара еш ю кхузахь. Ша дерг воуниг а, криминал а цаьргара хуьлуш ю.\nТапча йоккха мел хуьлу ша цхьа лаккхара хета цунна, ткъа иза дIаяькхкича, мича вахана а ца хууш карош ца хуьлу. Зуламаш до цара, цхьацца гIортораш ю шай бохуш.И гIортораш даиманна хуьлуш ма яций. Ас 2-3 шарахь лелийна сайца герз, цкъацкъа а , хьала ца даьккхина, нахана бале а ца ваьлла., ян герз ду сайгахьI аьлла, цкъа а дагадеана а дац. Сайгахь доцуш хенахь деш дерг дина-кх ас иза долуш а».\nОьрсийчохь, боккъулийна герз нахана лело бакъо яла езачу бохучарах ву, Федерацийн кхеташонан куьйгалхочуьнна хьалхара гIовс волу Торшин Александр. Нохчийчоьнан а, гIалгIайнчоьнана куьйгалхоша Кадыров Рамзана а, Евкуров Юнус-Бека а, герз лело бакъо луш долу низам тIеэца оьшуш дац аьлла дIахьедар дича, цо тидам бинера, «доьххьара аш шай берш совца бе, тIаккха тхо а, синтеме догIура ду», аьлла.\nПачхьалкхехь диолгIа, пхиолгIа лаккхар дарж карахь долчо Торшинс дина дIахьедар дуьстича, билгалдолу, цунна герзашца кавказхошна оьрсий доьхьал бакха лууш санна.


Оьрсийчоь – Кадыров цIарахчу тIайн тIехь баннер. Петарбух, Манг. 19.2016.\nЦара бохург тергал цадеш дитира Iедалша. ХIинца иза билгало ю Нохчийчоь тIамех тоьлла хилар бохуш дIахьедарi деш бу оьрсийн политикаш а, журналисташ-пропагандисташ а зорбанан гIирсашкахь.\nПолтавченкос Петарбухерчу тIайна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIе тиллина аьлла шаьш реза бацар гойтуш бара цхьа къеззиг нах, коьртачу декъана цу гIалин интеллигенци, шайна юкъахь кинорежиссер Сокуров Алксандр а, Яблоко партин цIарах гIалин низамаш дохучу гуламан декъашхо Вишневский Борис а, ткъа иштта депутат Резник Максим а волуш.\nТкъа хIинца хилларг Оьрсийчоь нохчашна тIамехь эшна хиларан билгало ю бохуш эргIад бахана дIахьедарш деш бу политикаш а, пропаганда еш болу журналисташ а, могIарера бахархой а.\nТкъа хIун ду цуьнан бахьана? И нах баккъалла а теша Нохчийчоь тIамехь тоьлла бохучух, я иза мекарло ю цу наха лелориг? И хаттар делира Маршо Радионо махках даьллачу Ичкерин Iедалан куьйгалхочуьнга Закаев Ахьмаде.\nЗакаев: - Царна дика хаьа вай ца тоьллий. Царна хаьа шаьш цу чохь лелийна харцо муха ю. Шаьш цу чохь цIий Iенийна хилар а хаьа царна. Шаьш дина зуламаш а, массо а хIума царна дика хууш ду. Амма царна юкъахь даиман а хилла а бу, болуш а бу, хир болуш а бу и дакъа эрчадаккха гIерташ болу нах. Дудаев ЖовхIарс элира-кх, оьрсашна цамегарг Дудаев ЖовхIар вац, оьрсашна цамегарг нохчийн къам ду аьлла. Иза дан а ду иштта.\nНохчийчоь баккъала а йолу Оьрсийчоьнан дакъа дац бохуш а хуьлу Оьрсийчура политикаш а, журналситаш а, къаьсттина шаьш демократаш а, либералаш ду боху нах. Цу наха хIун Iалашо йолуш дуьйцу и тайпа хIуманаш?\nЗакаев: - Тахана вайгахь дерг иштта ду. ТIом дIабирзина бац. Оцу оьрсаша (Iедалан куьйгалхоша) дIаберзийтина а бац. ХIунда аьлча, царна тоам цахилла цунах. Путина тIом болош аьллера миччахь белахь а ша террорхой бу боху нах хIаллак бийр бу аьлла. Цу махкахь массара а къобул бина тIелаьцнера и тIом.\nНохчий Путина "замочить" бина аьлла цахета. Иза ду коьрта бахьана. Оцу тIайца балаболуш бац уьш. Цкъа а цара дицдийр дац цуьнан дас (Кадыров Ахьмад-Хьаьжас) аьлла долу 150 оьрси вийча хIора нохчийчо, тIаккха тIом дIабоьрзур бу аьлла.\nИза а ду, цуьнан кIанта аьлла долу ша дуьххьарлера гIазакхи 16 долуш вийна аьлла хилар а ду. И хIуманаш дицлуш дац, политикехь ларйоцуш дуьсуш дац уьш.\nЦу юкъана сих-сиха хеза Нохчийчохь кхолагIа тIом цабаьлча йиш яц бохуш. Хьанна оьшуш бу те и кхолагIа тIом?\nЗакаев: - Нагахь Нохчийчохь Iедалехь бу боху нах юьстах бевлла, я юьстах баьхна хIума цахилахь, оперативан агIор гIуллакх дерза цалахь, цара иштта тIом бийр бу. Нагахь уьш буьззинчу барамехь тIамца чугIортахь Европа юьстах яьлла Iийр яц. Кхун Европехь 200-300 эзар стаг ву нохчийн къомах волу. Нагахь цара цу чохь цхьаъ доладахь, кхузахь вай хIара дуьне гIаттор ду.\nЛаххара а 25 шо даьлла керлачу исторехь Оьрсийчоьнан Iедалша нохчашца дов латтон. (вай цадуьйцу тIаьхаьрчу 200 шарахь хилларг). ЦхьахIума билггала долуш ду нохчий хилар ду хIора денна Оьрсийчурча дахарна Iаткъам беш. Цхьа кхоччуш йист яьккхича паргIат бевр бара нохчий а, шаьш гIазакхий а олий хетало. ХIун гIулч хила еза аьлла хета хьуна иза?\nЗакаев: - Тахана оцу Оьрсийчоьнца йолу вайн юкъаметтиг билгал а яьккхина, гIуллакх цхьана хорша а дерзийна... билгаляьккхина бохург хIун ду аьлча, цара вайн махкахь, вайн пачхьалкхехь даха вайн йолу бакъо къобул а йина, цул тIаьхьа вай царца юха метта хIоттош йолxу юкъаметтиго бен вайн юкъара дов а, тIом а берзор болуш бац. ХIокху кхаа деа бIешеран чохь и нохчий байъа къордо хан а ю гIазакхашна, уьш бийца кIордо хан а ю гIазакхашна. Царна иза кIордор ду аьлла а хета суна. Иза кIордор цара вайна тахана схьагойтуш а ду.\nМаршо Радион хаттаршна жоьпаш дерлларг вара махках даьллачу Ичкерийн Iедалан куьйгалхо Закаев Ахьмад.\nЗакаев Ахьмад: Нохчий бийца а, байъа а къордо хан ю гIазакхашна\nЗакаев Ахмадан воьрзийла дац даймахка


«Со чурка яц» ала кхин некъ бара…\nАдвокато Бетризов Iайндис жоп доьху Воронежерчу инцидентах\nДеношкахь Воронежехь, «Левый Берег» олучу декъехь, шайн чуьра берашца мохе яьлла нохчийн ши къона зуда лаьцна, полице йига хьавзинчу низамхоша а, гонаха гулбеллачу меттигерчу бахархоша а гайтина шогалла, шовинизм йийцина бовлаза бу нах социалан машанашкахь.\nМасала, вевзаш волчу адвоката Мусаев Мурада, Оьрсийчоьнан низамашца а дустуш, йовзийтина шен дуккха а болчу Фейсбукан «френдашна» стенна шена бехке хета Воронежера полисхой а, тIегулбелла, нохчашка багаетта нах а, муьлха низамаш ду цара талхийнарш а.\nПолисхоша шаьш ма-аллара, духар бахьанехь шаьш сацийначу зударех каеттар а, церан цIера бевдда орцанна баьхкина божарий хьийзош, етташ дIабигар дийцарал сов, гIараяьккхина емалйо Кавказерчу фейсбукхоша шина нохчийн зудчуьнга, «Чурканаш, яхийта шайн Чуркистане!», бохуш, мохь биттина меттигера бахархой а.\nУмаров Джамбулата доьху...\nЦхьана зудчуьн сурт, тIе фашистийн свастика а латийна, наха даржор, цо а, цуьнца хиллачу воронежхоша а баьхнарг бахьанехь нохчий юха а Оьрсийчуьрчу ксенофобина леткъар тергоне эцна Кадыров Рамзанан гонехь коьртачу идеологан меттиг шегахь кхобучу министра Умаров Джамбулата.\nШовинизм яржочу зудчуьнга къинхетаме хиларе, иза а, и саннарш а бахьанехь, дерриг а оьрсийн къоманна дегабаам цабар доьху махкахошка Умаровс.\n«Со чурка яц!»\nАмма дуккха а Нохчийчуьра а, арахьара а нах ца кхеташ хIума ду кху деношкахь Воронежехь иккхинчу ксенофобин хьуна дуьхьал Соьлж-ГIаларчу евзаш йоцчу хьостано яржийна видео-флешмоб.\nАктера Исраилов Хож-Бавдис а, кхечу массех а стаго а боху оцу акцехь доцца: «Со чурка яц!».\nЦу барамна вуно резабоцуш хаало нах социалан машанашкахь.\n«Стенна оьшу шуна шаьш эмкалш яц баха?»\n«Эхь дац иза, шаьш чурканаш яц, аьлла, шу делха хIиттар, ма дийла кхетамчохь боцчу нахана хьалха бехказа!»\nИштта бу интернетехь флешмоб яржийначарна бохку бехкаш.\nНохчийчуьрчу адвоката Бетризовс жоп доьху\nВоронежерчу хиламна гонах лела ойланаш, бен болх тергонехь кхобучу Маршо Радиона карийра инцидент йижорехьа массарел а мехала гIулч яьккхина стаг – Соьлж-ГIалара адвокат, бакъоларъярхо Бетризов Iайнди.\nШайца полисхоша эккхийтина инцидент шегарчу телефонехула 17 шо бен а доцчу Абдулаева Мархас интернете йилларцана, Воронежерчу талламан комитетан урхалле, нахаца телефонехула зIе кхаба декхаре йолчу инспекторе Дробышевага телефон туьйхира Бетризов Iайдис.\nЦо шен цIарх Воронежехь нохчийн зударшца а, церан гергарчу божаршца а низамехь йоцчу кепехь полисхой хьовзар а, цхьаболчу бахархоша ксенофоби яржош лелийначух а лаьцна шегара дIахьедар чуэцийтира.\nСтенна дина цо арз Талламан комитете, муьлхачу тIаьхьалоне сатуьйсу? Оцу хьокъехь къамел хилира тхан Бетризов Iайндица.\nМаршо Радио: «Хьан арз тIе а эцна, таллам а болор бу", аьлла, хаам биний хьоьга Воронежера?\nБетризов: «Арз чуэцна хир ду, ца эцна баха меттиг яц церан. Ас тахана-кхана телефон а тоьхна, кхидIа хIун дина сайн арзах, хоттур ду.\nВоронежехь вайн мехкан векалшца а хилла сан къамел. Цара суна баркалла элира, хьо дика ларавелла, шайгара-м арз дIа а ца ийцира Iедало, бохура.\nТкъа цхьаццаболучара, вон тоьхна ахь телефон, хьан гIуллакх дацара, олу. … Хаац, айса нийса дина аьлла-м хета суна».\nЦхьа Воронеж хилла ца Iа нохчашца гома\nВоронежехь инцидент иккхинчул тIаьхьа, цул а оьшушдерг нисделла нохчашца Сибрех а, Кавказан ков ларалучу Ростов-гIалахь а.\nНижневартовскехь кафехь хевшина Iачу нохчийн кегийнахана, герзаш а детташ, йиттина, царех массех лазийна. Хиллачун бахьанех а, етта баьхкинчех а дицарш кеп-кепара лела, амма официалехь цкъачунна дац даржош бакъдерг.\nКирандийнан сарахь иштта тIелатардина Ростовхь, Горькийн паркехь. Меттигерчу прессо яздарехь, бехна нах бу цигахь шина нохчочунна тIелеттарш.\nБакъду, нохчаша маса духьалойина, йиттина шайна тIелеттачарна. Амма ала деза, цигахь хьовса гулбелла лаьттина меттигера оьрсий кхетта ситуацех, цара нохчаша шайх бехк гунахь а доцуш леттачарна еттар къобалдина.\nКсенофоби Кремло сацош яцахь а\nКсенофобино Оьрсийчоьнан массех гIалахь корта айбар дуьйцу массо а тIегIанашкахь. Амма ца дуьйцу я Кремлехь а, я Пачхьалкхан Думехь а, я Оьрсийчоьнан Iедалан телевизионашкахь а.\nСоциалан машанашкарчу могIархойн долахь и тайпа хиламаш битар, Iедалдайша иштаниг ца даржийта деш хIумма дацар нийса дац, аьлла хета Воронежера инцидент низамашца а юстуш, бехкенаш жоьпе озор дехначу Нохчийчуьрчу адвокатна Бетризов Iайндина.\nБетризов: «Низамехь хилча-м, федералан тIегIанехь, «хIара мегар дац шуна» аьлла хила дезара.\nСан Iалашо ю, хила ма-деззара кехташ а кечдина, харцболучарна таIзар дайта, цунах прецедент хилийта, тIаккха кхечунхьа а лела ксенофобин боламаш кхеле бала.\nНижневартовскехь хиллачух, «вай лата деза, вай тапча етта еза» бахар нийса дац, зуламе ду. Шайца харцо лелочохь, Iедале язде, харц болучарна таIзар ден агIо е! Вай когаш кIел хи кхаччалц, хIумма а ца до. Ткъа цул тIаьхьа зулам хуьлу.\nСан дуккха а иштачу меттигашна юкъагIертар нисделла, сайгахь дарж дацахь а. Соьца кху пачхьалкхан вахархочун позици ю, цундела ца Iало гIо оьшучохь ца олуш, яз ца деш, гIара ца доккхуш».\nОцу юкъанна. Хаам баьржина Ростовра, нохчийн ши кIант реза ца хилла шайна тIелеттарш кхеле бала, аьлла...


"ТIаьххьара джамаIат". Шемара аратоьтту нохчийн тIемалой\nШемарчу Идлибехь евзаш йолчу тIемалойн "ХIайат ТахIрир аш-Шам"* тобано декхаревина нохчо, баьчча Шишани Муслим шен тобанца шайна юкъаваха. Реза ца хилахь, цунна тIедожийна махкара аравалар.\n"ХIайат ТахIрир аш-Шам" тIеман тобанийн альянс ю шен коьртехь террорхойн "Ал-Къаида"* тобанехь лаьттина дакъа "ДжабхIат Фатхь аш-Шам"* а долуш.\nБританехь ехачу Шемарчу тIамехь дакъалоцу кавказхой тергалбечу аналитика Паращук Джоаннас дийцарехь, эшначул тIаьхьа бухабисина ницкъаш цхьаьнатоха гIерта и тоба.\n"ХIайат ТахIрир аш-Шам" дагахь ю берриг а ницкъаш шена гонах дIагулбан. Хууш дац цкъачунна хIун некъ хоржур бу Шишанис – хьал массо а агIор хийцаделла ду тахана", — билгалдоккху Паращук Джоаннас.\nУльтиматум кхайкхийна масех де даьлча, Шишани Муслима дIахьедина, шена "аьттехьа а ца лаьара ша бахьанехь бусалбанаш бекъалойла", аьлла. Цо бахарехь, Идлибехь масех джамаIат ю - "уьш бен яц шайн некъ дIалело гуьнахь долуш".\nШишани даима а гIиртина джихIадхойн тобанашна юьстах хила, аьлла хета Прагерчу Дуьненаюкъарчу зIенийн институтан директорна Аслан Эмильна а.\n"Муслим еххачу хенахь юьстахлаьттина джихIадхойн тобанашна – церан гIуллакхаш шеконехь, ирча хилла даима а. ДжихIадхошца цхьаьна Шемахь исламан пачхьалкх кхуллучу тIемашкахь ша дакъалаьцнехь а, шен къийсам политикан исламехьа хиларал совнах, Оьрсийчоьнна а, цуьнан Малхбалерчу агIонашна а дуьхьал латтийна цо", — боху Аслана.\nШен заманахь Шишанис дIахьедира нохчашка, Шема тIаме ма эха, аьлла, "цIахь а совций, шайн аьтто боллучу кепара латтабе цигахь къийсам", элира цо, дуьйцу Аслана.\n"Цуьнан и ойла бахьанехь Шемахь цхьаболучара "нохчийн националист ву иза, вац джихIадхо" а олура цунах", — боху Прагерчу Дуьненаюкъарчу зIенийн институтан директора Аслан Эмила.\nМила ву Шишани Муслим?\nШишани Муслим (Маргошвили Мурад) Паьнказара нохчо ву, дакъалаьцна цо Нохчийчуьрчу шолгIачу тIамехь. Шемахь нохчийн тIемалойн "Джунуд аш-Шам" тобан (катибан – ред.) коьрте хIоьттира иза 2013-чу шарахь. ХIинццалц реза ца хилла цхьана а китабийн дакъаваха.\n2014-чу шарахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа террористийн тептара язвина иза, дуьхьал санкцеш а йохуш.\n2018-чу шарахь Туркойчуьрчу прессо хаам баржийра, Шишани Муслим шен тобанца цхьаьна Шемарчу курдойшна дуьхьал тIем беш ву Афринехь туркойн эскаршца цхьаьна, аьлла. Амма Шишанис иза бакъ ца дира, бохура, шен Шемахь "кхин еза проблемаш ю, туркойн, курдойн къовсамна юкъа ца гIиртича а".\nНохчийн кегий тобанаш йоцурш, Шемахь тахханалц ю Советан пачхьалкхера схьабевллачу тIемалойх лаьтта китабаш:\n"Лива МухIаджирин вал-Ансар", Кавказера схьабевлла тIемалой бу цигахь дукхахберш, тоба ю "ХIайат ТахIрир аш-Шам" джамаIатан дакъахь;\n"Таухьид вал-ДжихIад", доккхачу декъанна лаьтта Юккъерчу Азера схьабевллачу нахах, узбекех, таджикех, амир ву цигахь Узбеки Iабдул-Iазиз ("ХIайат ТахIрир аш-Шам" джамаIатан дакъа);\n"Кавказ Имарат " Шамехь, шакъаьстина йолу тоба. Иза кхоьллина экстремистийн " Кавказ Имаратан" Дагестанан вилайатан коьртехь Iийначу Гимринский Салахьуддина;\n"Катиба Имам Ал-Бухори", "Талибанна" дайват дина узбекийн тоба, тIемаш бо ОвхIанистанехь а.\nИ тобанаш кегий ю, уьш шаьш а къестийна, шайн декъаийзо маьIна ца хета Асадна дуьхьаллаьттачу оппозицерчу яккхий тобанашна. Иракъехь "Исламан пачхьалкх"* йоха а еш, Асад Башаран Iедало Шемин доккхах дакъа шен долаэцчхьана схьа, гатъелла, Алеппо гIалина гонах йисина оппозицин долара территореш.\nМоскварчу Iедало Асадана тIекарло латтош, Шема гIоьнна хьийсадо Къилбаседа Кавказера тIеман дакъош, шайлахь Нохчийчуьра, ГIалгIайчуьра, Дагестанера эскархой а болуш. Уьш официалехь лору тIеман полицин дакъош.\n*ЦIерш яьхна джамаIаташ террорхойн а лоруш, йихкина ю Оьрсийчохь.


Школан вахара никъ — Сердало\nСурхо тIара ийс шера дешаш йола школа ювцаш хилча, сона дагадох гаьнара 80-гIа шераш. «Сердало» газета воккхагIвола корреспондент вола со, Hаьсарен районе командировках вайтар. Массанена ма харра, газет цу хана Шолжа-ГIалий тIа дар. Тайп-тайпарча отделаша декхараш тIадаьхкар сона, шоашта лаьрхIа цхьацца йоазонаш дахьаргдолаш. Царех цхьа декхар дар ( из сона тIадиллар керттера редактор вар), Сурхо тIа йолаяь, дIахо хьа ца еш латта берий беш малагIча хьал тIа я тахкар а, цох яздар а. Тахан мо дагадоагIа, дикка лоа дилла Iан ха яр из. Кхайке хаза саг воацаш, кирпишках хьалдетта шера пенаш а долаш, тIа тхов боацаш латтар хургйола берий беш. ЦIа а ваха, шедар долчча беса дIаяздир аз, аргIанарча номер тIа арадаьлар из йоазув. Цул тIехьагIа, берий беш хьалъяьй, болх бе йолаеннай аьнна хезар сона. Бакъда дукха ха ялале, из цIа дIаденнадар юртарча 9 шера дешача школанна. Укх шера 35 шу дуз цун. Цу хана денз (1983), къонача тIехьенна кхетам луш, из вхара новкъа йоаккхаш хьабоагIа цун хьехархой. Школа ше 110 сага лаьрхIа я, амма таханарча дийнахьа цун классашка Iилма Iомадеш да 400 совгIа бер.\nШе хьаяьча хана денз, цунна кулгал деш хиннав виъ директор: математик Аушев Ахьмад, филолог Агиев Аслан, историк Нальгиева Хадишат. Карарча хана цунна керте лат Ростоверча университете историка дешар дийша йола Хидриева Люба.\nЦун хьехархошта юкъе ба республикан заслуженни хьехархой Х. Нальгиева, С. Арчаков. Россе халкъа дешара тIехдика болхло яха цIи лелаю нах: Аушева Аьсет, Аушева Марем, Хидриева Люба, Алиева Лейла, Аушева Лида, Мейриева Амина, иштта кхыбараш. Дешарах дика лоархIабеш хьабоагIа укхазара кIаьнкаши йиIигаши. Къаьстта а дукха беза берашта гIалгIай мотт. Из гуш да цар деча йоазон балхех. Масала, ерригача республике хиннача къаман меттах долча диктанта юкъе дакъа лаьцар школерча кхаь дешархочо. Царех шинне йиаш яьхар, цхьанне кхоъ яьккхар. Укх шера эказмена лаьрхIа дола диктант яздир 9-ча классе дешача 28 сага. Царех виъне пхиаш яьхар, вурийттане – йиаш, ворхIне – кхоъаш.\nДика дешара мел эша хьалаш дац укх школе, цудухьа хьехархоша сатувс спортзал, актови зал, Iилмаш Iомадеш эшаш йола лаборатореш, кабинеташ йола школа шоашта хьаярга. Дуккхаза гIеттадаьд из дош. Ергья яхаш, тохкамаш а даьд укхазарча моттигá. ХIанзарчоа гIулакх кхы дIахододаш дац. Цкъа хьатIакхача мег, укхаза тракторий мотораш декаргдола ди а.\n← Цун ци лелаю Iаьлий-Юрто\nКОГДА МИР СТАНОВИТСЯ СВЕТЛЕЕ →


Соьлж-ГIалахь вийначух чIир кхайкхае аьлла Кадыровс\nГIуран-бутт 31, 2020\nДахначу оршотан дийнахь Соьлж-ГIалахь полисхоша вийначу ГIалгIайчуьра схьаваьллачу ТимурзиевгIеран шина вешин гергарчарна чIир кхайкхаяр тIедиллина мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана парламентан спикерна Даудов Мохьмадна.\n"ТIекхайкха уьш, уьш бехкехиларх тоьшаллаш дIагайта, цул тIаьхьа чIир кхайкхае царна вайн вийначу накъостах", - аьлла, дIахьедина пачхьалкхан "Грозный" телеканалан эфирехь Кадыровс.\nХиллачу инцидентехь вийра 22 шо долу лахара сержант Джабраилов Мохьмад. Лазийра цуьнан белхан накъост.\nГIалгIайчуьрчу ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а тайпанийн векалш тIекхайкхира Даудовс цаьрца къамел дан дагахь. Тахана 11 сахьт даьлча яра йийцина хан, хаамбира шен инстаграмерчу пена тIехь спикеро.\nХьалхо шина а тайпано видеокхайкхамбира Нохчийчоьнан Iедалхошка, шайн ши кIант террорхой хиларх тоьшаллаш даладе шайна аьлла. Цара Кадыровна тIедожийра, шаьш лецна бигина ТимурзиевгIеран гергара нах маьрша бита, ткъа байъинчийн декъий схьало аьлла.\n"Шайн кхайкхамехь аш дуьйцу вайнехан Iадаташ, цундела, кхеташ хир ду-кх шу, тоьшаллаш дIакхаьчначул тIаьхьа, кху гIуллакхан тIаьхье муха хир ю. И бохург ду – карахь герз а доцуш, бехк-гунах доцуш вийначу тхайн накъостах чIир кхайкхор хилар", - аьлла Даудовс.\nБеттан 28-чохь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаамбира, Соьлж-ГIаларчу ППС-н полисхошна тIелатар дина уьрсаца шиммо, цхьа полисхо вийна, шолгIачунна чевнаш йина аьлла. ТIелеттачарех цхьаъ а вийнера полисхоша, лазийна шолгIаниг чевнашца дарбан цIийне кхачийра. ТIаьхьо дарбан хIусамехь велира иза а.\nКадыровн версица, полисхошкара герз даккха гIоьртинера уьш. 2012-чу шарахь дуьйна Соьлж-ГIалахь шайн деца-ненаца вехаш хилла ши ваша: Тимурзиев Хьасан а, Хьусейн а хиллера и шиъ.