Iилманча хила атта некъ карийна хилла „Владимир Гуглбергана“\nОхан-бутт 17, 2013\nЦхьаммо шен Iилман балха тIехь нехан белхаш тIера, хьостанийн цIераш а ца йохуш, пайда эцахь, иза къола ларалуш ду.\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимирс хIинцачул ткъех шо хьалха язбина хилла Iилман кандидатийн болх цуо доккхачу декъехь лачкъина бу боху хабарш оьрсийн интернет-машанехь лелаш долу дикка хан яра. ХIинца цхьа могIа Малхбузерачу хаамийн гIирсаша карладаьккхина Путинан плагиатах дерг.\nНагахь санна Малхбузехь политикех я бевзаш болчу юкъараллин декъашхойх цхьамма шен Iилман балха тIехь нехан белхаш тIера, хьостанийн цIераш а ца йохуш, пайда эцнехь, иза шеко йоцуш долу къола ларалуш ду, авторийн бакъонаш хьешар а, ткъа нагахь санна и стаг дохковаларца шегара даьллачунна къера ца хилахь, иза, цул совнаха, зуламан гIуллакх ларалуш а ду.\nИ хIума- шена Iилманийн докторан сийлахьа цIе яккхархьама нехан Iилман белхаштIера схьаяздар- кху тIаьхьарчу масех шарахь хийла вевзаш волчу Европерачу поликах дахна.\nТIеман министран даржех вуьйхира, масала, иза бахьана долуш немцойн канцлеран Меркель Ангелин уггаре а уллорчех волу политик Кард Теодор Цу Гуттенберг. Цунах кхаьрдаш меттигерачу хаамийн гIирсаша хIинца а Карл-Теодор цу Гуглберг олу.\nХIинца и цIе Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна тиллина Малхбузерачу журналисташа. „Владимир Гуглберг“ аьлла корта болчу артиклехь немцойн „Шпигель“ журнало а, италхойн „Ля Реппублика“ газетано а дийцаре деш ду, Оьрсийчоьнан уггаре а лакхарчу гIентан дас мацах ша Петарбухехь Iаш, болх беш а волчу хенахь язбина кандидатийн Iилман болх доккхачу декъехь лачкъийна бу бохург.\n1970-чу шерашкахь Цхьанатоьхначу Штаташкарчу экономикан Iилманчаша язбинчу белхан тIера схьаяздина хилла Путина шен йозанаш.\nАла догIу, карарчу хенахь немцойн а, италхойн а журналисташа карладаьккхина долу и хIума маццахехь дуьйна а девзаш дара.\nМасех шо хьалха Iамеркерачу Вашингтонерачу Брукингеран университетан Iилманчаша дIахьедар динера, Путинан кандидатийн белхан доккхах долу дакъа – иза меттигерачу профессорийн Кинг Уильяман, Клиланд Девидан „Стратегикаллин план хIоттор а, политика а“ цIе йолчу артиклана тIера лачкъийна ду, аьлла.\nХIеттехь Iилманчаша билгалдаьккхира, Путинс ша язбина бу аьлла дIахьебина болчу белхан дакъош - уьш я гаррехь тIера цхьа а хийцам боцуш схьаэцна ду, я, цхьа мискъазаратталла хийцамаш а беш, шен дола даьхна ду, аьлла.\nХууш ма-хиллара, Путин Владимирс ша язбина яьлла, дIакхайкхина болу кандидатийн Iилман болх цуо 1996-чу шарахь Петарбухерачу Ламан институтехь гIарабаьккхинера.\nЦу белхан цIе ю „ Йохк-эцаран юкъаметтигаш кхуьучу хьелашкахь регионерачу минералийн-сурсатийн база Iораякхаран стратегикаллин план хIоттор“ аьлла. Цу 218 агIонах лаьттачу белхан, мел кIезга а, 60 процент – лачкъийна ю, бохуш, чIагIдо Iамеркерачу Iилманчаша. Бакъду, къолан шуьйралла мелла а кIезгох юстуш берш а бу тергамхошна юккъехь – цхьаццаболчарна хетарехь Путин Владимирс лачкъийнарг 16 агIо бен яц.\nЦу хьолехь уггаре а беламе дерг ду, Оьрсийчоьнан президенто къола дина ларалуш йолу Iамеркахойн артикал Оьрсийчохь 1978-чу шарахь хIетахьлерачу Советийн къайлахчу сервисан КГБ-ен зорбантехь гочйина а, зорбане яьккхина а хилар. Ткъа ша Путин хIетахь, хууш ма-хиллара, КГБ-ен эпсар вара. Цу кепара, кхин башха генахь хьостанаш лоьхуш къа а ца хьоьгуш, хаза ша болх бечу хьукматан сайранех пайда эцна хилла лакхара морала амалш йолуш хила везаш хиллачу КГБ-ен эпсаро Путина.\nИ дерриге а карла даьккхина хIинца Малхбузерачу хаамийн гIирсаша, тIаьхьарчу хенахь Европехь а, Оьрсийчохь а плагиаташца йоьзна гIовгIанаш алсам юьйлуш хиларца доьзна. Дукха хан яц Германин дешаран министр хилла Шаван Аннете шен ткъе итт шо хьалха язбина хиллачу Iилман белха тIехь хьостанаш ца хьахош яхкийна хилла кийсакаш гучуялар бахьана долуш министран даржах йоьхна.\nГIовгIане а хилира иштта масех бутт хьалха Венгрин президенто Шмитт Палас шен Iилман болх нехачунна тIера схьабаздина аьлла даьржина коста а. Бакъду, цуьнан каделира официала ша бехке ца хиларан тоьшаллаш дахко а, шен болх ша шен куьйга цIена язбина бина хиларх юкъаралла тешо а.\nКхин хьал ду Оьрсийчохь. Шерашкахь Путин Владимиран Iилман болх цуо лачкъийна хилар юкъараллехь дийцаре деш делахь а, хIинцалца схьа цхьана дашца а тергал ца дина я цуо а, я Кремлерачу цуьнан хьадалчаша а и хIума.\nХууш ма-хиллара, оьрсийн маттарчу интернет-машан декъехь эзарнашкахь бу луучунна кандидатийн а, докторийн а белхаш яздийр ду бохучеран хаамаш. Цу белхийн шайн мехаш а ду. Кандидатан балхах ши миллион герга доьху, докторийнчух- 4-5 миллион. Амма цу дийна цхьа зуламан индустри а хилла лаьттачу хиламца бала болуш да вац Оьрсийчохь.\nДукха хан йоцуш, бакъду, Оьрсийчоьнан дешаран министро Ливанов Дмитрийс 11 стаг церан Iилман цIарех бохийра, церан белхашкахь плагиаташ гучуялар бахьана долуш. Амма уьш бериш а цхьа могIарера пекъарш бара.\nТкъа оьрсийн Пачхьалкхан думехь 450 депутатах 200 сов Iилман цIерийн дай бу. Царех цхьанна а, - президент Путин-м вуьйцийла а дацара- Iилман белхаш талла ца хIутту я Ливанов а, я кхин болу Iедалхой а.\nХала бу Iилманан мохь\nХIун доьху университетан дипломах?\nКхета хала ду, стенна хIоттийна Кремло Мединский Владимир культуран министр


Керланаш – Страница 4 – НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nИюнан 16 дийнахь Нохчийн Республикин Iилманийн академехь меттаIилманчаша а, халкъан дешаран учрежденийн векалша а, нохчийн меттан хьехархоша а, яздархоша а дакъа а лоцуш цхьаьнакхетар дIадаьхьира. Цигахь йийцаре йира «Нохчийн меттан орфографин бакъонаш къепе ялоран проект». И проблема НР IА дIахьучу Windows системин нохчийн локализацин чIогIа новкъарло еш ю. Проект йийцаре ярехь дакъалецира НР къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, информацин министран гIоьнча а, нохчийн мотт кхидIа кхиоран, исбаьхьаллин литературин а, нохчийн маттахь йолу кхечу зорбанан изданийн а мах хадоран Экспертийн Советан секретарь а волу Хамзатов Юнуса. Къамел дIадолош Академин Президент Гаруров Ш. вистхилира, гулбеллачаьрга маршала хоттуш, и цхьаьнакхетар декъалдеш. Цо билгалдаьккхира и проект нохчийн литературин мотт кхиарехь а, и цхьа кепе…\n2014 шеран мартан 25 дийнахь пайде семиотикин отделан белхалоша А.Г. Мациевн нохчийн-оьрсийн дошам (Мациев А.Г. Нохчийн-оьрсийн словарь. ГИИНС. М., 1961) терахьийн кепехь кечъеш бен болх чекхбаьккхина. Цул хьалха кхоьллинера Карасаевн, Мациевн оьрсийн-нохчийн дошаман электронан вариант (Карасаев А. Т., Мациев А.Г. Русский язык. М., 1977). Оцу шинна а дошаман электронан варианташ кхоччуш оригиналашца йогIуш ю. Царна юкъахь хIиттийна ю мукъа аьзнийн дохаллин хьаьркаш, тохарш, идиомийн хьаьркаш, кхин лерина йолу хьаьркаш. Дошамаш кечъеш, лакхахь билгалъяьхначу хьаьркашца болу болх сихбархьама, белхалоша пайдаоьцура тайп-тайпана макросех, Visual Basic for Applications программаш хIитто меттан гIирсех. Нохчийн-оьрсийн дошаман скриншот Нохчийн-оьрсийн электронан дошам секторан белхалоша информацин технологийн ингалс-оьрсийн-нохчийн дошам а, нохчийн меттан омографийн дошам а кечъеш, пайдаоьцуш ю.…


Соьлж-гIала -- Кадыров Рамзан ву Ахмадова Аминица хелхаволуш, ша вина де даздечу церемонехь, 05ГIа2011\nКерла дац, амма тахана гуттар а чIогIа даьржина хIума ду Кавказехь куьйгалхой а, церан доьзалш а базбеш жайнаш арахоьцуш, иллеш-эшарш лоькхуш а. Кхолларалле даьккхича, цхьа а, тIаьхьало хир йоцу и исбаьхьалла билгалъйоккху, шаьш, Iедалан мукъ карахь болчара. Цара деза а, даккхий а совгIаташ ло цу тайпа яздархошна а, эстрадин векалшна а. Иштта, артисташ гIуллакх деш бу криминалан авторитеташна а, олигархашна а. ХIун бахьана ду и тайпа кхолларалла тахана ехаш хиларан, иза яржаран? Хьанна оьшу иштта кхолларалла?\nМа хазахета суна вай цхьанакхетар\nМуха ду дахар, тхан ламанхо?\nТахана хьо волче веана со.\nМайра а ву хьо, са онда а ду хьан\nХьох теша хьан нана а.\nШен кIантах воккхавеван веза Ахьмат-хьаьжа а.\nСуна хаьа, хьо Нохчийчоьнан кIант ву!\nМаршо радио: Дуьххьара Нохчийчоьнан куьйгалхочунна йиш лекхначех вара Далдаев Шамхан. ТIамо йохийначу республикехь ахча дала меттиг яцара. Амма, шен дагахь хьекъале гIулч яьккхинера цо, ахчанаш карахь долчу Iедалхочунна и йиш а лекхна.\nЦул тIаьхьа, бертиг яьстинчу галин чура санна, Iана яхара, республикин куьйгалхочуьнна яьхна эшарш.\nДе-буьйса а, садаIар а доцуш, ша-ша тIаьхьависарна а кхоьруш, иллеш даха буьйлабелира нохчийн артисташ. И тайпа жанр кхолла хала ца хиларал совнаха, кIоргера говзаллаш хьашт яц. Оцу иллешкара дешнаш ша дерш вовшахтоьхча, нохчийн маттера халла, цхьа бIаь дош гулдала там бу.\nБакъдерг ала деза, Кадыров Рамзанна шена а товш яцара нохчийн эстрада. Нохчийн эстрадин проблемаш а, уьш къасторан некъаш а дийцаре динера даханчу шеран Гуран баттахь. Цигахь вистхиллачу республикин куьйгалхочо элира, "сихха гIарабовла луучу иллиалархойн кхолларалла нохчийн къоман гIиллакхашца йогIуш яц. ХIора а могIа, шеца кIорггера маьIна хила дезаш бу» аьллера цо. "Бевза-безачарга а, Даймахке а, акхарошка мукъа а болчу безамах ца локхуш, баккхийчу нехан вовше болчу безамах лаьцна ю ша йолу эшарш".\nГуламан жамI деш цо Културан министраллина тIедиллира дешнийн авторийн а, иллиалархойн а репертуарана анализ ян говзанчийн кхеташо кхоллар.\nКхузахь гал мила ваьлла хаац. Министралла нийса ца кхетта я шаьш, артисташ бу бехке. Уьш, массо а, цIаьххьаша, шайн Кадыровга а, цуьнан доьзале а болчу безамах лаьцна эшарш лекха буьйлабелира. Цкъацца цуьнга шега дешнаш а олуьйтуш. Кадыров Рамзанна дена лерина а локху. Цуьнан нанна Айманина а локху. Кхин а дуккха а ю уьш. Аса программехь лелийнарш, интернетехь карийнарш ю.\nШена, Рамзанна муха хета оцу тайпа кхолларалла аьлла, Маршо радионо телефон туьйхира цуьнан зорбан-секретаре Керимов Iаьлвига. «Шена оцу тайпа эшарш хезна а яц» элира Керимовс.\nМогIарерчу нохчийн хIун ойла ю цу хьокъехь? Генахь Iачу нохчийн хIора а хIусамехь ду цIера деана аудио я видео диск. Делахь а, дукхах болчара шаьш хIинцалерчу нохчийн эстраде ла ца дугIу элира.\nФатима: Дукха хьолахь аса ладугIуш йолу нохчийн эшарш вайн Даймахках лаьцнарш ю, хьалхалера иллеш ду. Бакъдерг дийцича керла эшарш суна ца евза. Аса я ла а ца дугIу цаьрга.\nМаршо радио: Дукха хенахь дуьйна Европехь ехаш ю Мадина. Хьалхалерчу иллиалархошка ладугIу шаьш, бохуш дийцира цо Маршо радиога.\nМадина: Дагаев Валидан иллешкий, Димаев Iелин хьалха хиллачу иллешкий ладугIу аса. Димаев вешин Iамарбекан иллеш а хазахета суна. Дукха дацахь а, атта кара-м ца до уьш. Таханлерчу эстрадех цхьана агIора самукъа а ца долу, ладогIа дог ца догIу. Бакъдерг аьлча, хIара ву аьлла, эстрада ала а, схьаэца цхьа а вац. Цигахь хIинца бисна а бац (лакха хууш берш).\nМаршо радио: Интернетах жигара пайда оьцучу Мадинана хезна а, ютюб чохь гина а ю, хIокху программехь вай юьйцуш йолу кхолларалла.\nМадина: Массо а, ша-ша хьалхаэккха а гIерташ, паччахь хастошший, цунна хазахетарг дуьйцушший, цуьнан нана хестош, цуьнан да хестош, цуьнан йиша хестош, цуьнан бераш хестош... лоькхуш йолу эшаршший, царна дохуш долу иллешший суна дош ца хета. Вайна хаа ма хаьий цара уьш мел даггара лоькху, стенна сатуьйсуш цара уьш лоькху а.\nМаршо радио: Арахь бехачу нохчашна тахана халуо ду, ненан мотт Iамочу жайнашца. ЦIа воьд-воьдучуьнга, берашна нохчийн маттахь долу жайнаш дахьа, олуш хеза. Иштта, нохчийн маттахь йолу эшар-хIума хазийта а, цIера дискаш кхоьхьу тIехь концерташ йолу.\nМадина: ХьастагIа Туркойчу яхана яра со гергара нах болче. Церан луларчу нохчий болче даханера тхо. Кхо йоI ю церан, кегий бац уьш. Схьа мел гойтург (дискаш, кассеташ) оцу "паччахьана" яьхний, цуьнан йишина яьккхиний, вукхунна яьккхиний... оцу эшаршка ла а доьгIуш, хевшина Iаш бара уьш. Оцу нене хаьтти аса, деллахь, кхин хIума яц хьан царна ладогIа? Ахьа ца аьлча царна хуур ма дац. Иза лортIехь ду моьттур ма ду хьан берашна, аьлла. Цо боху, "деллахь, кхузара туркойн эшаршка я ингалс маттарчу, я оьрсийн эшаршка ладоьгIуьйтучул а, шена гIоли хета эли цо, вай цIера Нохчийчура эшаршка цара ладегIар. Вай ма ду уьш", аьлла.\nСоьга хаьттича, уьш вайн цIера, вай нохчийн эшарш яц уьш. Нохчийн иллеш дац уьш. ХIунда аьлча, нохчий цкъа а вовше - стаго стагана иллеш лоькхуш ца лелла, зуда зудчунна эшарш лоькхуш ца лелла, иллеш яздеш ца лелла.\nЦхьана хIуманах цецъяьллера со, Рамзанан йишин йоI яра Рамзанан йоIана йиш локхуш иза йина де даздеш бара уьш. Церан цIераш дага ца йогIу суна, уьш суна хаа а ца хаьа. Бакъду, цо дуьйцуш хилларг "ма хаза ю хьо, ма хьекъал долуш ю хьо, ма мерза ю хьо, ишта хаза латтийла хьо, вуьшта латтийла хьо" бохуш, цо иза дуьйцуш вуо хилера суна. Нехан наха лекхна ца Iаш, шен чуьра, шен цIийца, шен цхьана нанас йинчу йишин йоIа цуьнан йоIана юха а, цхьана хIумане сатуьйсуш лоькху. Со бакъ ца хила а там, делахь а, суна ишта аьлла хета-кх. Цхьана тайпана я култура кхиош ю, я хьажахь, хIокхуо ма хаза илли яздина, хIокхуо ма хаза эшарш локху ала, тIаьхьарчу хIокху итт шарахь ваьлла стаг вац (Нохчийчохь). Вайна гуш ду иза.\nМаршо радио: Мацах цкъа, Советан заманахь, лаахь ца лаахь бераша дагахь Iамо езаш яра, Сийлахь Революци йинчу Ульянов Владимирна (Ленинна) яьхна байташ. Деза денош тIекхачарх гIайгIа хилара. Берийн хораш лекхара – сийлахь Ленин, къоман да, малх, иштта дIа кхин а дешнаш долу эшарш. Субботникаш йора цуьнан цIарах. Цунах лаьцна а, цо яздина а боху жайнаш, хIора библиотекехь хила дезаш дара. Геннарчу ломара эвлахь газ а, хи а дацара, амма, эвлан библиотекехь цуьнан томаш яра. ХIолламех лаьцна аьлча, уьш, мел дIабаьхча а, чекх ца бовлуш, наха, хир хаьдда, битина. Кхузткъе итт шарахь айина лелийна и стаг, къиза диктатор хилла хилар тIечIагIдина историно. Цунах лаьцна жайнаш арахецна яздархой хьанна дагабогIу тахана? Цу луьрчу заманахь бохка ца белла яздархой, дуьненан классикана юкъабахана.\nНохчийчура артисташ боцурш, Оьрсийчура республике баьхкинчара а лоькху Кадыров Рамзанна а, цуьнан доьзална а, цуьнан берашна а эшарш. Ур-атталла, нохчийн маттахь а цхьана. Басков Николайс, Юлиана а, аз ца хиларна Оьрсийохь цхьанххьа а ца кхойкхучу Лель Катяс, Левкина Настяс а лекхна.\nБилан Димех лаьцна аьлчи, тамаша бу, хIара йиш цо ша локхуш елахь. Делахь а, балдаш детташ, хелха-м вуьйла, ша иза локхучуха.\nАла деза, тахана нохчийн маттахь эшарш а лоькхуш, Нохчийчоь хесточу Оьрсийчура оцу артисташа, тIемаш боьлхучу муьрана цкъа а, цу тIамна дуьхьала дош аьлла ца хилар. Карахь микрофонаш йолу нах бара уьш. Боккъалла а похIма долчу стагана цхьа а кхерам бац, муьлхха а тIом емалбан – нохчашна дуьхьала хуьл иза я папуасашна дуьхьала.\nОьрсийчурниш, Нохчийчу а больхуш, Нохчийн республикан Къоман Артистийн цIераш а, кхин йолу, шайна йогIург а эцна, дIабахнехь, Узбекистанерчу йишлакхархочунна санна цигахь виса цхьаннена а ца хиъна.\nСоветан режимо индустри кхион гIиртинчу, цу республикан цхьана генарчу, къечу провинцера схьаваьлла ву, Санджей олу цIе схьаэцна волу узбек.\nИза иштта вуьйцу Маршо радион узбекийн сервисан журналисто Бабаджанов Шукрата.\nБабаджанов: Цхьаннена а вевзаш вацара иза. И саннарш дуккха а бу. Оха цунах лаьцна дийццалц, Узбекистанехь иза вевзаш цхьа дА вацара. Нохчийчохь вевза хир ву иза, амма Узбекистанехь-м ца вевза. Цкъа а хезна вац иза цигахь. Узбекаш, массо а аьлча санна, эшарш локхуш ма бу.\nИшта локху цо:\nРамзан, хьо Нохчийоьнан дог ду,\nХьо тешам бу нехан,\nЛом санна онда ву,\nИмам санна нийса ву.\nДала ларвойла хьо, бохуш локху цо.\nТхоьца ша динчу къамелехь, Кадыров Рамзан эвлаяъ хета шена элира цо. Иза жима а ву, 33 шо ду цуьнан, иштта дIа кхин а, бохуш дийцира цо.\nМаршо радио: Шен сил а дукха, къоман артистан цIе езаш вара Санджей. Амма, Узбекистанехь иза цунна лур яцара.\nБабаджанов: 2010-чу шеран Оханан баттахь дара иза, шен сил а дукха, къоман артист хила лууш вара Санджей. Оха цуьнца къамел дечу хенахь цо элира, оццул чIогIа лиънарг кхочушхилла шен. Рамзан Ахматовича шен куьйга Нохчийчоьнан къоман артистан цIе елла, бохуш.\nМаршо радио: Нохчийчохь кхиаме волчу узбеке къамел деш, шаьш хаьттира боху Бабаджановс.\nБабаджанов: Билггал Нохчийчоь, Кадыров Рамзан хIунда хаьржинера ахьа? - аьлла хаьттира оха цуьнга.\nКерланашка хьожуш, Нохчийчохь керла маьждиг схьадоьллуш гира шена бохуш дийцира цо тхоьга. ЧIогIа доккха маьждиг, Европехь а доккхачех долу. Иза чIогIа хазахетта хилла цунна, цо дийцарехь. Юха, вижина Iаш, гIан гинера шена боху. ГIенах, ша Нохчийчохь, оцу маьждигана уллехь гина. Оцу маьждигана дехьа агIора йоккха аре яра боху. Цу аренгахь соло-концерт луш гина цунна ша. ТIаккха, малИк деана Рамзанан аматах. Цу малика элира шега боху: "Хьан ша-дерриг а нислур ду хьуна». Стиглара тIеIенаш деши а хилла. Иштта дIа кхин а...\nIуьйранна самаваьлча, шен нене дийцира ша боху и гIан. Чай молуш Iаш хIаршиъ а долуш, нанас аьлла: "Сан кIант, Нохчийчу гIо".\nНохчийчу воьдуш, кеманна тIехь, цIерпоштана, автобусана тIехь - хаац суна - хIокхуо керла йиш язъйина. «Рамзан - Нохчийчоьнан дог», цIе йолу.\nМаршо радио: Санджейна гина гIан мел бакъду, цунна шений бен ца хаьа. Амма, дийца нийса а, шега ладугIур долу стаг лаха а хиина цунна.\nБабаджанов: Цо ша дийцарехь, иза Рамзанца доттагIалла долуш ву. Цхьана шарахь соло-концерт дIаяьхьна цо Нохчийчохь. Ша йиш локхучу хенахь массо хьалагIовтту, боху цо. Белха а боьлху. Массар а олу боху: "Хьажахь, ма дика узбек ву хIара, тхан хьоме президент веза хIокхунна".\nЦкъа хьалха, шех Узбекистанера хьаша - олура боху. ХIинца и саннарг цхьаммо а ца олу. "Тхан Санджей, нохчийн Санджей" олу боху.\nМаршо радио: Узбекистанехь хIунда бацара Санджейн гIаравала аьттонаш?\nБабаджанов: Цхьа доза ду (кхоллараллехь). Оцу дозанна тIе ца кхачавелла иза. Узбекистанехь чIогIа йоккха ю конкуренци. Цуьнан Iалашо хIун ю аьлчи, иза цигахь ахча даккха лууш ву. Цу ахчанах Каримов Исламах лаьцна йиш язъян лууш ву иза. Оцу гIуллакхана ахча оьшу. Нохчийчохь иза даккхар гIоли хета цунна. Цхьана диктаторера даьккхинчу ахчанах кхин диктатор хестор ву цо - Каримов Ислам. Лечкъа а ца деш, цо ша дуьйцуш ду иза.\nМаршо радио: Узбекистанехь, ур-атталла, ловзаре йиш лакха а ца кхайкхина волчу Санджейс лелочух башха цец ца волу узбекийн журналист. ПохIма доцчарна а деза ахча аьлла, цо дийцира.\nБабаджанов: Дукха хан йоццуш, боккъалла а хилла хIума ду хIара - консерватори чекх а яьккхина, чIогIа похIма долу, Италехь гран-при а яьккхинчу, цхьана вевзачу артисто йиш лекхнера цхьана мафиозих лаьцна - Салам Iабдувалиевх. 90-чу шерашкахь нах а, машенаш а лечкъийна ву иза. Къуйн хьалханча ву иза.\nУзбекистан - Оьрсийн йишлакхархо Киркоров Филип ву узбекийн бизнесхочуьнца Iабдувалиев Салимца\nТашкентера ву и Салам IабдуВалиев. Цунна лерина яьккхина йиш лекхнера цо. Цул тIаьхьа цуьнан карьерехь проблемаш юьйлаелира. Лицензи а дIаяьккхира. Узбекистанера ведда, Казахстане вахана иза. ХIинца керла хIума ду-кха иза, хьал долчу нахана эшарш лекхар.\nТхоьца къамел дечу хенахь эргIадъоьхуш вара иза: "Со цхьаъ хIунда хилла бехке? Басковс, Урганта, Москохара кхин а дуккха а йишлакхархоша а ма лекхна цунна эшарш. ТаIзар дан ша хIунда хаьржина?" - бохуш, эргIадъэхара иза. Дукха хан йоццуш тхуна интрвью еллера цо. Миска, велхха воллуш вара.\nСуна хетарехь, ахчанца доьзна ду и хIума. Нохчийчохь, вуно дукха ахчанаш ду. Пиар - массанхьа а пиар ю. Африкехь а ю иза пиар.\nМаршо радио: Бабаджанов Шукрата хьехош волу йишлакхархо IабдулIазиз Карим ву. 2005-чу шарахь къуйн авторитет волчу Абдувалиеван кIанта зуда ялийначехь леккха йиш, цо ша яьккхина хилла. Цу юкъахь ишта дешнаш дара –\nСали-ака, хIара йиш хьуна лерина ю,\nХьан дахар тхуна массарна а масала ду...\nПачхьалкхан дезчу деношкахь Узбекистанан Iедалхой а хьовсуш дIахьучу концерташка а, телевизионехь а, радиохь а гучувалар дихкина IабдулIазиз Каримана. Карарчу хенахь Казахстанерчу ресторанашкахь эшарш лоькхуш ву иза.\nПачхьалкхан концерташ ша ерзош Iедал ду Узбекийн президентан Каримов Исламан. Артисташ болчче хьала а волий, хIора йишлакхархочуьнга куьг а кховдош, баркалла олу цо. Цу гIиллакхан доккха маьIна до узбекийн йишлакхархоша.\nШайн агIора, пачхьалкхан деза денош тIекхачале цара кечамаш бо, патриотийн эшарш кечъеш. Мукъамаш тайп-тайпана хилахь а, дешнаш кIоргера лехьийна ца хуьлу. Масала, ишта:\nСирла стигал ю хьуна тIехула,\nХьекъале султан а ву хьан, Узбекистан, Узбекистан...\nХIара дешнаш, хIара дуьне санна шира ду. Кхин ду, царах моз хьанна тарло? – бохург.\n(ХIара программа эфирехь хилла ГIадужу беттан 2-чу дийнахь, 2011-чу шарахь)


Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа, ламаз карахь долуш. Ас ният ди сай Устаза Абст-хьаьжас тIе диллина вирд даккха, Дела доьхьа Далла АллахIу Акбар.\nВезан Дела ас аьлла долчу 100 - АстагIфируллахI, 500 - ЛаилахIа иллаллахьу,100 -салават мела иштнехь къобал бай эшнарг меттахоттабай ло Ахьа суна, Везан Дела, Воккха Дела Хьай Элча хила волчу тхан Эла хила волчу Мухьаммад Пайхамарна (I.с.в.) син совгIатан кхачабе Ахьа, Цуьнан охлунна а, Асхьабашна а син совгIатан кхачабе Ахьа. Цул тIаьхьа кIаьстина тхан Устазана Азина а, цуьнан Устазана а син совгIатан кхачабе Ахьа, кхи дIа бала а, кхачо а безачу метте массанхьа кхачабе Ахьа. Везан Дела, Воккха Дела уьш а, тхо а, декъалдан бахьана де Ахьа цунах. Хьай кIинхетамах ма даха Ахьа тхо.\nСалават диллина Фатихьат дешна дерзор ду.\nХIора ламазан тIаьхьа декъ декъна даькхчи деза ду аьлла иза, амма Iуьйра хенахь а даккха мегаш ду.\nХIора ламазан тIаьхьа декъна долу Вирдан барам: Ас ният ди сай Устаза Абст-хьаьжас тIе диллина вирд даккха, Дела доьхьа Далла АллахIу Акбар.\n100- ЛаилахIа иллаллахьу\nВезан Дела аса аьлла долчу 20- АстагIфируллахI, 100- ЛаилахIа иллаллахьу, 20-салават мела иштнехь къобал бай эшнарг меттахоттабай ло Ахьа суна, Везан Дела Воккха Дела Хьай Элча хила волчу тхан Эла хила волчу Мухьаммад Пайхамарна (I.с.в.). сина совгIатан кхачабе Ахьа, Цуьнан охлунна а, Асхьабашна а сина совгIатан кхачабе Ахьа.\nЦул тIаьхьа кIаьстина тхан Устазана Азина а, цуьнан Устазана а син совгIатан кхачабе Ахьа, кхи дIа бала а, кхачо а безачу метте массанхьа кхачабе Ахьа. Везан Дела, Воккха Дела уьш а, тхо а, декъалдан бахьана де Ахьа цунах. Хьай кIинхетамах ма даха Ахьа тхо.\nОпубликовано в Абст-Хьаьжи вирд\nлодочные моторы mercury волгоград\nairboats.ru твердотопливные котлы отопления купить


Хьуьнхахь Вийна Пхи Стаг Карийна Дагестанехь\nЧиллан-бутт 27, 2012\nДагестан - Дагестанан лаьмнашкара эвла, 25Гезг2011\nДагестанехь Карабудахкент кIоштахь хьуьнхахь вийна пхи стаг карийна Оршот Iуьйранна. Iедалан векалш бинчу хаамца, уьш бу талла бахана хилла болу меттигера бахархой. И нах тIемалоша байина, аьлла, хета царна.\nДагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, Оршотан дийнахь сатоссуш хаам кхаьчна хилла Карабудахкент эвлана гена доццуш хьуьнхахь вийна Iуьллуш кхо стаг ву, аьлла. Цу меттиге яханчу талламан тобанна карийна, вовшах а бихкина, герз диттина, байина болу кегийра нах.\nДагестанан талламан комитетан векло бинчу хаамца, вийна карийнарг ву Карабудахкентера КаламутдиновгIера ши ваша а, Исрапилов а, Насухов а, Юсупов а. Царах уггара воккхачуьнан 41 шо хилла, вуьйш бу 30 шаре бевлла хилла кегийра нах.\nКарабудахкент кIоштан полицин векалш дийцарехь, КIирандийнахь и пхи стаг талла вахана хилла. Сарахь 5 сахьт долуш царах цхьаммо телефон тоьхна хилла шен вешега шайн машен йоьхна, аьлла.\nШеца накъост а эцна, тIаьхьаваханчу вешина ца карийна таллархой. Телефонехула жоп луш а ца хилла цара. Ткъа Оршотан дийнахь сатоссуш уьш байина карийна орцахбевлла уьш лаха баханчу нахана.\nМеттигерчу ницкъаллийн структурийн векалшна хетарехь, цу тайпа хьуьнха бахана болу таллархой байар дуьххьара хьулуш дац Дагестанехь. Цундела уггара хьалхара верси уьш тIемалоша байина хир бу, аьлла, ю и гIуллакх толлуш болчу полицин белхахойн, бохуш, хаам бо Оьрсийчурча РИА Новости олучу хаамийн агенталло.\nОьрсийчоьнан талламан комитетан куьйгалхочо Маркин Владимира бинчу хаамца, таллархой байар къастон Дагестане хьажийна зеделларг долу талламхой а, криминалисташ а.\nКавказский Узел цIе йолчу интернет агенталло дагадоуьйту стохка ГIадужу-баттахь цу тайпа таллархо вер. Цу хенахь муьлуш бу ца хуучу наха, герз а тоьхна, вийнера Буйнакск кIоштара Ишкарты эвлара 62 шо долу Устарханов Зейтулла.\nМеттигерчу ницкъаллин структурийн векалш хаам бира и стаг вийначу меттигана гена доццуш тIемалой Iийна йолу меттиг карийна шайна, бохуш. 20I0-чу шарахь ГIура-баттахь ГIебартойн-Балкхаройчохь а карийнера хьунхахь вийна 7 стаг.\nУьш а хиллера цу республике талла баьхкина болу Ставрополь-кIоштара бахархой. Ницкъаллин структурийн версица и нах ларамаза тIеIиттабелла хиллера тIемалойн блиндажна.


ХIанз Википеде чу 1194 статья я гIалгIай меттала.\nКъамаьлIоморг Дошлорг ОагIаташ гIолла лахар\nГIалгIай Википеде кертерча декхарех да — Википеден массадолча метта йолча эршашка хила еза статьяш хьакхоллари, иштта хьалхе хьаяьраш хьалйизари уж дегIайоалаяри.\nГӀалгӀай мотт ховш болча нахага дехар да, ма дарра дукхагӀеи геттара сихагIеи лакхе белгалъяьха статьяш Ӏочуязъе гӀалгӀай меттала!\n1948 — тIаийцай «Вано Мураделе «Великая дружба» яхача операх йола» ВКП(б) ЦК Постановлени.\n1947 шера, гIалгIай тхьовре а мехках а баьха, уж цхьаннахьа а хьоахабе бокъо йоацача хана Вано Мурадели яхачо язъяьй ший «Великая дружба» яха опера. Цу чу хьоахабу цо гIалгIай а, Серго Орджоникидзе а, Даькъастен чухьа советий Iаьдал доаккхаш цар баь къахьегам а. Опера геттара хоза хийтта хиннай СССР-а массехк йоккхача пхьешка (гIáлашка), амма Иосиф Сталина цунга ладийгIача, цунна бийзабац оперий чулоацам: бувцаш гIалгIай а, цар Кавказе Iаьдал доаккхаш даьха толамаш а. Из бахьан долаш парте амарца опера «Великая дружба» могайинзар, Вано Мураделенна таIазар дир балхара дIа а ваьккха.\nГеттара дегIадоаладе эшаш да «ГӀалгӀайче» яха ков а, цунна юкъейоагIаш йола ГӀалгӀай Мехкацеи гӀалгӀашцеи бувзам бола оагIонаш а. Масала: ГӀалгӀайче • ГӀалгӀай: Къам • Тархьар • Мотт • Культура • Эздел • Байракх • Герб • Гимн (кхы а дIахо...).\nБетташ: АгIой • Саь-кур • Мутт-хьал • Тушол • Села • Этинга • Баьцамеа • Мяцхали • Михий • АьрхIий • Лай чилла • Чан-тар\nГIалгIайчен бовхьаш (лоáмаш, аргIéнаш, кхыдола гувнаш)\nГIалгIайчен хин объекташ (дóда хиш, Iамаш, хурхалаш)\nЛáьтта (эрс: Земля́, ингал: Earth) — кхоалагIа дуне да Малхагахьара хьалоархIаш хилча. Боарамга диллача из пхелагIа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Эрсий меттала цох Мир, Голубая планета оал, иштта наггахь оал Терра (лат: Terra). Шийна тIа дийнаташ долча Айлама хIамаех сага Лаьтта мара довзац.\nIилмо хьагойт Лаьтта хьахинналга 4,54 миллиард гаргга шу хьалха, кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаI мара доаца новкъар а — Бутт. Вáхар Лаьтта тIа хьахиннад иштта 4,54 миллиард гаргга шу хьалха.\nЦу хана денз Лаьттан биотIéхар-Iанаро лоадаме хийцад тIехар-Iи а, кхыдола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийнаташ дIа-хьа даржарца дуккхахиннад, озона тIоа а (озоновый слой) хьахиннаб. Цу тIайво Лаьттан магнитни полеца цхьана вáхара зене йолча маьлха радиацен низ лаьгIбу.


ГIо-накъосталла оьшуш хьал хIоьттича...\nИнтернетехь сих-сиха ган аьтто бу нохчаша, шайн синош а ца кхоош, цхьаъ кIелхьаравоккхуш я цхьанна гIо деш доьналла а, майралла а, комаьршалла а гайтина хиларх лаьцна хаамаш. Гарехь, тIемаша сема хила Iамийна вайн нах тIехбовлалучух тера дац, шайгара жимма а гIо оьшуш хьал хIоьттича.\nИштта, кху шеран бIаьста догучу цIа чуьра бер кIелхьарадаьккхира Москох Изумрудная урамехь машенахь вогIуш, цIе яьлла кIур а гина, цу орцах ваьлла цига ваханчу Чентиев Анзор цIе йолчу жимачу стага.\nУггаре хьалха цунна гинарг яра догучу цIа чохь дисина бер кIелхьарадаккхар доьхуш мохьбетта зуда. Шен берана тIехула догIа а тоьхна, балха яхана хиллера иза.\nЦIеяьлла аьлла хезна цIаедда яханчу нанна гинера йогург шен хIусам хилар. Массо а, сурташ а дохуш, лаьтташ бара боху цо, ша цига дIакъачча. ТIаьхьо цу зудчо, цуьнан цIе ю Саттарова Ирина, иштта дийцира хилларг.\nСаттарова Ирина: «Анзор уггаре хьалха суна тIеведира. Цигахь бераш дуй аьлла, хаьттира цо соьга. Ас элира, сан бер ду цу чохь. Иза, ойла еш а ца Iаш, оццул йоккха цIе йоллушехь вахара цу догучу цIа чу».\nЦу кеппара Хабаровскехь цIелетта йогучу троллейбусана тIенисвелла хиллера цу гIалахь боксан къийсадаларшкахь дакъалаца вахана хилла Дагестанехь боксах лата Iемаш волу Нохчийчура жима стаг Хасаханов Хьажмурад а, цуьнан накъостий а. Тренировка ян арабевлла хиллера уьш, цунах цIе йолуш.\nНеIарш чIаьгIна а йолуш, йогуш хиллера троллейбус. Ойла еш а ца Iаш, кор а дохийна, цу чу а ваьлла, нах арабаха волавеллера Хасаханов, арахь болчу накъосташа гIо а деш.\nНохчийчуьрчу телевизионан эфирехь цо иштта дийцира хиллачух лаьцна.\nХасаханов Хьажмурад: «Дика дара тхо цунна уллехь хилла. ХIунда аьлча, 2-3 минотехь и тролейбус яьгна дIаелира. ТIаккха тхо бахьана долуш, Дала гIо дина, уьш берш а цу чуьра арабехира оха».\nУггаре хьалха Хасахановн доьналла а, майралла а хиларна 20 сов стаг кIелхьараваккха аьтто белира цу дийнахь.\nТкъа хIара хаам, оха хьалхо хьахийна ма хиллара, кхаьчна Францин къилба-малхбузехь Iуьллучу По (Pau) гIалара. Цигахь Гав-де-По хино хьочуьра бер хьаладаьккхина шина нохчийн кIанта\nЦу гIалахь веха Усманов Адам а, Дукаев Беслан а хилла чIерий леца вахана. Хино хьош бер хааделла царна. Цхьаъ иза хьаладаккха хичу иккхина, вукхо полице а, лоьрашка а телефон тоьхна.\nОрцадаьккхина 46 минот яьлча цига кхаьчна лоьрийн тоба а, полицин белхахой а. Оцу юкъанна шина нохчочо, дог меттадалош гIо а дина, лечуьра кIелхьараваьккхина 5 шо долу кIант.\nХийистехь ловзуш чудахана хилла бер. Дас-нанас лоьхучу меттигал дуккха а лахахь схьалаьцна иза шина нохчочо.\nХиллачух лаьцна яздира оццу дийнахь Францерчу газеташа.\nТахана царах дозалла деш социалан машанашкахь вовше хаамаш беш бу вайнах.\nКхузахь дагаваийта веза Норвегерчу Утойа-гIайре тIехь 77 стаг вийначу Брейвик Андерсана тIулгаш детташ дуьхьало йина нохчий ши кIант - Жамаев Мовсар а, Даудов Рустам а.\nЦу шиммо цу дийнахь 23 бер кIелхьарадаьккхира и трагеди хуьлчу меттехь тIулган тоьла а лехна, цу чохь уьш дIа а лечкъийна.\nОрцанхоша цIарах 5 стаг кIелхьараваьккхина БухIан-юртахь\nСаралиев "Ас сайна улло а ца дитина жIаьла..."\nМоскох яьллачу цIарах 12 стаг кIелхьарвоккхуш дакъалаьцна нохчаша\nОрцанхоша стаг кIелхьараваьккхина Соьлжан гIайри тIера\nТеррорахочунна Брейвикана йишца машаран жоп делла Норвегин бахархоша\nХан тоьхна Брейвикана\nШо хьалха шалха теракт а йина, байинарш дагалецира Норвегехь


Товбеца-бутт 31, 2021\nНаркотикашна тIехула тоьхна кхо шо токхуш йолу Къилбаседа-ХIирийчуьра блогер Джикаева Малика (Милана) психиатрин лазартне хьажийна. Карарчу хенахь хууш дац билггал иза йолчу меттигех я цуьнан адвокатана, я гергарчарна а. Шен нене, Кудзиева Анжеле хаийтинера Джикаева Маликас кху беттан 29-чохь, ша дарбан цIийне хьажорах, Рыбинскан психиатрин дарбан хIусаман цIе а йоккхуш. Мел бух болуш ду и хаа аьтто ца хилира йоьIан гергарчийн.\nДжикаева Маликин адвокато Бедоева Инарас Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь билгалдаьккхина, ша Iалашъян тIелаьцначуьнца "юьхьанца психикан лазар - Туреттан синдром" хиларх. Талламаш дIахьочу заманчохь психологин, психиатрин экспертизаш йира цунна, гайтинчу жамIашца, иза могуш ю. Цуьнан бехкзуламан гIуллакхан материалашкахь экспертийн комиссино делла кехат а ду.\nОьрсийчоьнан Бехкзуламан кодексо урхалла деш дац тутмакх йолчу меттигна тIехь, боху Бедоевас: "Гергарчарна цкъацкъа беттанашкахь ца хаьа, шайн стаг стенга вуьгуш ву, иза мичахь латтош ву, цхьа аьтто а баьлла, иза шайца зIене ца ваьлча".\nДжикаева Малика дарбан цIийне охьайилларх лаьцна шен масех верси йовзуьуйту адвокато: лаьцначу заманчохь сагатдар, иза латточу колонера хьелаш, блогерна тIеаткъам бар. Билггал бакъ хила тарлучу бахьанех хета цунна, Джикаевана динчу таIзарна дуьхьал хьажийна кассацин арз таллар дIадахдархьама.\n"Соьлжа-ГIалин кхел сиха яц кассацин латкъам Пятигорске кхачон, суна хетарехь, цхьана Iалашонца. Оцу тIехула ас хIинцале а арз дина кхелан урхалхочуьунга, гIуллакхан материалаш дIакховдо сихо яр доьхуш. Оцу юкъанна колонехь вуьсуш ма ву, шена дохку бехкаш тIе ца лоцуш, лакхарчу инстанцехь шен арз нийсонца толлур ду аьлла, ладоьгIу стаг", - дерзадо шен къамел Бедоевас.\nНохчийчоьнан коьртачу шахьарахь лецира Джикаева Малика 2020-чу шеран Зазадокху-баттахь. Талламан версица, цуьнан тIоьрмигчуьра наркотикаш яьхна, ткъа йоIа чIагIдо, уьш тесна ю шена бохуш. Дечкен-беттан 11-чохь Заводской кIоштан кхело набахтехь даккха кхо шо туьйхира цунна. Зазадокху-беттан 3-чу дийнахь Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело хийцанза битира и сацам.\nТаIзар кхайкхийначул тIаьхьа дийца даьккхира, Маликин йиша, Джикаева Карина кхалхарх. Цул тIаьхьа нанас Кудзиева Анжелас дехар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, шена гIо дар доьхуш.


Жимачу Iабдул-Маликан дарбанна оьшу $2,3 миллион гулдина бевлла нах\nМарсхьокху-бутт 16, 2020\nЦомгуш волчу Гачаев Iабдул-Маликна ахча лаьхьош ву волонтер\nИтт бутт бара Нохчийчуьра а, цуьнан дозанал арахьара а волонтераш Шелан кIоштан Жимачу АтагIарчу Гачаев Iабдул-Маликах дуьнентIе волуш хьакхаъелла цамгар юхаяккха, цунна дарба дайта орцахбевлла хьийза.\nДилхан атрофи ю цхьа шо ахшо долчу кIентан. Ткъа деккъа цхьа дарба бен доцу и цамгар юхаяккха юьсу хан яц масех бутт бен. Ши шо кхачале дуьнентIера уггаре беза маха "Золгенсма" тоха беза Iабдул-Маликна – мах бу цуьнан 2 миллион 280 эзар доллар.\nНахера, дуьненан массо а маьIIера, ахча гулдеш, массех акци дIаяхьарал совнах, де-буьйса доцуш, дуккха а Нохчийчуьрчу, Оьрсийчоьнан мехкашкарчу, Европерчу гIаланийн урамашка, базаршка, туьканашна хьалха ахча чутосу гIутакхаш хIиттош, беранна гIо доьхуш лийлира волонтераш – шайн лаамехь арабевлла кегийнах а, мехкарий а.\nБоккха пайда хилира акцешна социалан машанашкахула а – доза доцуш, къам ца лоьруш, жигара дакъалецира беранна ахча гулдеш Нохчийчуьрчу, Казахстанерчу, Германерчу, Францерчу, Бельгерчу, Чехерчу, Австрерчу, кхин а массех Европерчу жигархоша.\nТахана Iалашо кхаьчна чаккхене! Гулдина наха Гачаев Iабдул-Маликан дахар дIадахдан дегайовхо луш долу 160 миллион сом! КхидIа кIентан дена-нанна дуьсу Нохчийчуьрчу могашаллин министраллица цхьаьна, Москварчу лоьрашца зIе а латтош, Iабдул-Маликна Америкера дарба схьакхачаре ладегIа.\nШуьйрра яьржина лела акци тергоне ийцира хьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Республикан фондо 55 миллион соьманна молханаш а, cадаIар аттачу доккху аппарат а ийцира Гачаев Iабдул-Маликна бIаьста. Дукха хан йоццуш Кадыровс махкарчу долахошка а, хьаькамашка а кхайкхам а бира, ахча гулдечохь дакъалацар доьхуш. Цо кхайкхам бинчул тIаьхьа акцехь дакъалецира, масала, транспортан, зIенан министра Черхигов Рамзана а, цуьнан доьзало а – цара делира Iабдул-Маликна сагIийна 1,5 миллион сом.\nАкци беркате ерзарх баккхийбе Гачаев Iадбул-Маликан доьзал, да Iадбул-Керим а, нана Элиза а. Цара дийхира Маршо Радиога шайн цIарх ахчанца а, дегалазамца а шайна орцах мел бевллачу ерриг а Нохчийчуьрчу а, дозанал арахьарчу а нахе баркалла алар.\nТуркойчохь кадыровхошца къийсам латтош бу махкахбевлла лела нохчий


Таллам бича Улюкаевгахь карийна 500 эзар доллар а, кепа тоьхна деши а\nМоскох Замоскворецкийн кIоштан кхелехь луьстуш ду Оьрсийчоьнан экономикан кхиаран министр хиллачу Улюкаев Алексейн бехктакхаман гIуллакх. Прокурораша довзийтира кхелехь Улюкаевн кабинета чохь а, хIусамехь а талламаш бинчул тIаьхьа талламхоша хIоттийна кехат.\nЦуьнца а догIуш, хиллачу министран кабинета чохь карийна "Роснефть" компаница доьзна документаш. Цуьнан сейфан чохь карийна 250 эзар доллар а, кхин долу а валюта. Цул сов цу чохь хилла кепа тоьхна деши а, "История денежного обращения России" коллекцин дашо ахча а, шайна юкъахь 25 эзар сом барам болу кхо кила сов йозалла йолу дашо ахча а долуш.\nЦигахь иштта хилла масийтта куьйгах доьхку сахьт а, цхьацца кечлуш ухку хIуманаш а.\nУлюкаевн цIера талламхоша дIаяьхьна компьютер а, хаам тIехь латто картанаш а, ткъа иштта 300 эзар доллар ахча а. Талламхошна гучудаьлла Улюкаевс банкашкахь латтош 2 миллион сов доллар мах болу тайп-тайпана валюта хилар а.\nРогIера кхелан кхеташо хир ю кху беттан 12-чу дийнахь.\nМаршо Радионо дийцина ма хиллара, Улюкаев лецира стохка Лахьан-баттахь 2 миллион доллар кхаъ оьцуш. Цунна бехке диллинарг ду «Роснефть» компанин векалшна кхерамаш туьйсуш ахча даккха гIертар.


Украина - Незалежности (Маршонан) майда. 19Чил2014\nУкраинерчу Iедалхошка а, дуьхьалончашка а цIий Iанор сацаде аьлла кхайкхамаш беш ю Евробарт а, Цхьанакхеттачу къаьмнийн юкъаралла а.\nУкраинерчу хьоло сингаттаме йожийна йолу дуьненан юкъаралла а, кхиинчу пачхьалкхийн куьйгалхой а кхайкхамаш беш бу, Киеверчу Iедале а, цу Iедалан дуьхьалончашка а цIий Iанор а, ницкъ бар шинна агIоно а сацадаре.\nИ тайпа кхайкхам бина Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло а, Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъаралло а, Европин кхеташоно а, НАТО тIеман альянсо а. Цара сихонца ницкъ баран тулгIе сацае боху Украинин куьйгалле а, оппозицин хьалхенчашка.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин инарла секретар волчу Пан Ги Муна шина агIоне вовшашца дагадийлар юхаметтахIоттахьара аьлла дехар дира, цу махкара хьал аттачу даккхархьама.\nТкъа Украинехь къепедацарш дуьйладелча дуьйна схьа масийтаза цу махка яхана йолчу Евробертан кхерамазаллин а, арахьарчу гIуллакхийн а лакхара векал йолчу Эштон Катрина оппозицин куьйгалло а, пачхьалкхан урхалло дукхе дукха сиха кхоладелчу хьолах чекхвала ницкъ лаха беза, элира.\n„ЦIий Iенор, ницкъ бар хIокху сохьта сацон деза“, - элира цуо ша Украинин хьокъехь динчу дIахьедарехь, цу некъа тIехь Евробарт шегара оьшуш долу гIо дан кийча хилар а хьахош.\nАмма Евроберто ша гIо дан кийча хилар мел дукха дийцахь а, цкъачунна Европера шаьшна хуьлучу гIийлачу белшашхгIорторах вуно догмовла бевлла бу Украинера бахархой а, оппозицин жигархой а.\nХIинцалца схьа Европин векалша шаьш Украинерчу хьолана саготта хилар кхайкхор доцург, кхин яькккхина цхьа а гIулч яц шайн бакъонашкахьа къийса арабевллачу Майданан декъашхошна гIо дан аьлла ю меттигерчу нехан ойла.\nУр-аталла кху деношкахь Германин канцлерца цхьаьнакхета ваханчу оппозицин шина куьйгалхочунна Кличко Виталийний, Яценюк Арсенийнийн ма-хеттара, машараречу дуьхьалончашна дуьхьал Iедалхошка ницкъ байтарна бехке бочлу Украинин лакхарчу хьукматхошна дуьхьал санкцеш ян а реза ца хилира Меркел а, цуьнан гуо а.\nЕвропа-континентан дагчохь цу Европин мехаллашкахь къуьйсуш болу нах къиза бойуш лаьттачу хенахь Меркел а, иза санна Францин а, Белгин а, Австрин а, кхин йолчу а Евроберта юккъерчу пачхьалкхийн куьйгалхой Юккъерчу Африкехь вовшашца къуьйсучу бусалбий, керистийн тайпанашна юкъе хIитта эскархой хьежош бу, цигахь шай-шайн экономикан интересаш ларйархьама, цигара дов дIадирзинчул тIаьхьа цу махкарчу Iаламан таронийн тIокал йоькъуш хилахь, кIезгох кхаьчнарг шай-шай ца хилархьама а.\nТкъа Киевехь цу юкъана могIарера бахархой башха шайн петаршкара арабовла а ца боьхьуш, гIалин юккъерчу кIошташка дIасабаха а ца хIуьттуш, бехаш бу.\nУкраинин коьртачу шахьарахь бехаш бу дуккхаъ вайнах а. Царех цхьаццаберш дуьхьалонан акцеш йолаелча дуьйна схьа Майданерчу машаречу гIаттамехь дакъалоцуш бу. Вуьшберш – политикан хьелашна юккъе а ца гIерташ, шайн дела-денера дахар дIахьош бу.\nТIаьхьарчарех ю Нохчийчохь шозлагIа тIом баьлчхьана Киеве баха дIабанчу Соьлжа-гIалара орамаш долчу СаидовгIера доьзалера Элиза а. Цуо дийцарехь, Майданехь долу хьал царна наха дуьйцуш я телевизионехула гина бен ца девза.\nЭлиза: „Цига гIалин юккъе тхо ца доьлху, кхоьруш. ХIинца кху деношкахь оьрсийн салтий чубахкор бу бохуш дуьйцуш хабарш ду цхьаццаболчара, вукхара дуьйцу, кхин а дукха дуьхьалончаш автобусашца Киеве схьабахкор бу бохуш. Доцца аьлча, кесталгIа кху деношкахь цигахь цхьаъ хир ду бохуш дуьйцу наха. Тхо, бакъдерг дийцича, цу агIор доьлхуш дац, тхан дас-нанас тхо цига даха а ца дохуьйту“.\nТкъа цу юкъана Европарламантан куьйгахочуо Шульц Мартина ша шок хилла а, гIайгане воьжна а ву элира Киевехь хилларг бахьана долуш. Иштта шен гIайгIане хилар довзийтира НАТО тIеман альянсан инарла секретар волчу Расмуссен Андерс Фога а.\nЕвропехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин куьйгалхочуо Буркхальтер Дидьес девн ший а агIо кхета еза хIинца мукъане а элира, машаречу диалогца бен кхолладеллачу хьолах шаьш чекх довлалур доцийла, аьлла. Амма Европа ша а юй те хIинца мукъане а кхеташ, дIахьедарш дина а ца Iаш, цхьа билгал гIулчаш ца яьхча ша а ер йоцийла? И хаттар цкъачунна жоп доцуш ду.


Вайна цIано йохьуш цхьа а вогIур вац…\nТIаьхьарчу хенахь алсамбовлуш бу цIано езаш болу а, иза латтон лууш болу а нах. Ураме нехаш кхийсар, Iалам бехдар вуно ледара гIуллакх лору, масала, Малхбузерчу пачхьалкхашкахь. Ткъа муха ду цу хьокъехь Нохчийчохь тахана лаьтташ долу хьал? ХIун дича дика хир дара цIано ларъяран гIуллакх керлачу тIегIантIе даккхар Iалашонца?\nШи-кхо шо хьалха дара иза. Сан накъост ваханера махкал арахьа бехачу нохчийн цхьаьнакхетарехь дакъалаца. Иштта, шайн баланаш-лазамаш буьйцуш Iаш болу нохчий хьебелча, кхача а кечбина, шаьш девлча хIума кхоллур-кх аша аьлла, дIабахана хиллера хьешан хIусамехь ресторанехь кхача кечбеш болу белхахой.\nШолагIчу дийнахь Iуьйранна, шайн кхеташоне вовшахкехтта нохчий а болуш, вистхуьулш волчуьнга бехк цабиллар а дехна, дош дехнера цигарчу ресторанан долахочо.\nТамашийна бакъахьа къам хилла шу. Кхузахь ша болх бечу 26 шарахь шайна тIаьхьара ур-аттала пхьегIа дIаяьккхина а, цIано йина дIабахана нах гина бацара шена аьлла цо. Вуно цецвуьйлуш баркаллаш а баьхна дIавахана хиллера и стаг, гулбеллачу нохчийн дегнаш дозаллах Iабор долу къамел а дина.\nТкъа нохчаша динарг хиллера иштта. Хан яьллачу хенахь шаьш хIума кхаьллина девлча, зударша, буху а севцна, массо а стол цIанйина пхьегIаш йилина гIуллакх дина хиллера ресторанехь.\nСтаг оьзда лелар а, гонаха болчу нахана шех бала цабар а Нохчийчохь санна вуно чIогIа лоруш ду шира ламасташ долчу Малхбузерчу пачхьалкхашкахь. Иза дац массо а цIена а, оьзда а лела бохург, амма Iедалша а, оьзда адамаша а юьхьарлаьцна дIахьош йолу политика иштта ю цигахь.\nЦундела гIаланийн а, яртийн а урамаш цIена латтор а, некъа йистошкахь къепе латтор а, нехаш шен хеннахь гулъяр а, уьш дIаяхьар а чIогIа лардеш ду Малхбузенехь.\nДениева Асет 15-ттех шо ду Малхбузенехь ехаш йолу. Даиман а ша тидам беш дерг нехан лелар а, Европерчу гIаланашкахь цIаналла латтор а ду бохуш дуьйцу цо.\nДениева Асет: - Нах алсам цхьаьнакхетачу меттигашкахь, гIалин юккъехь а, туристаш лелачу меттигашкахь а охьакхуьссий нехаш а хуьлу. Амма жимма дехьаваьлча, адамаш деха хIусамаш йолчу меттигашкахь цIена хуьлу. Нехаш гулйечу меттигашкахь уллехь кхуссий нехаш хуьлу, амма уьш дIалахьош, дIайохуш лелаш нах бу. Шен хеннахь нехаш дIайохуш белхалой бу. Тесна дуьтуш дац и гIуллакх. Сатасале арабовлу белхалой цIано ян.\nВайна цIано йохьуш цхьа а вогIур воций хууш, кху тIаьхьарчу шерашкахь алсамдаьлла Нохчийчохь гIаланашкахь а, ярташкахь а цIано латторехь къахьегар. Иза билгалдоккху Соьлж-ГIалара яхархочо Адуева Дагмарас.\nАдуева Дагмара: - ГIалахь нехаш гулъян хIиттийна леррина бакаш ю тхан. Жимма юьстахо ю уьш . Луьсташ нехаш дIакхисср дац кхузахь. Юург ша, бедар ша аьлла дац. Ерриг а цхьана бакана чукхуссуш ю. Сихха дIахьой яссайо уьш. Иза шен хеннахь деш ду кхузахь. Иза дика ду, вуьшта цхьаьнатухуш ю тхан уьш.\nДуккха а вайн махкахойн хуьлуш ма-хиллара, эвлахь ков-керт ду Адуева Дагмарин доьзалан а. Цигахь долу гIуллакх а тоьар долуш ду бохуш дуьйцу цо.\nАдуева Дагмара: - Эвлахь, оха, ара а дохий, чохь нехаш йолу тIоьрмигаш а, галеш а некъаца дIахIиттадо. Кхаарин дийнахь а, КIирандийнахь а дIахьош Iедал ду уьш. 250 сом бу цуьнан мах.\nНохчий даиман а хилла шайн ков-керт цIена хилийта лууш, амма тахана массеран а аьлча санна, кхетамах доьлла ала мегар ду, шен кертал арахьа а цIано латтон езаш хилар бохуш дуьйцу Адуева Дагмарас.\nАдуева Дагмара: - Хьалха арахь кхиссина нехаш дукха хилар. Хьо машенахь воьдуш хилча хьалха шиша а, кехат а корех аракхуссуш Iедал дара. ХIинца иза дац. Нах даго цабуьту иза дан. Аренаш а, массо а меттигаш а цIена ю. Цхьа а кехатан цуьрг гур дац хьуна цигахь. Гобаьккхина цIена хилча хьо а вогIу оццу низаманна тIе. ХIинца арахь нехаш охьакхуьссуш Iедал дац.\nКхин цхьа хIума а ду. Иза ду цIано латторехь Iедалша а, бахархоша а цхьаьнакъахьега дезаш хилар. Цунах лаьцна иштта элира Дениева Асета.\nДениева Асет: - Цу гIуллакхан ши агIо ю. Цхьаъ адам ша оьзда хилар а, цIена лела лууш хилар а ду. ЦIано шен чохь лелочо арахь а лелайо иза. ШолагIа агIо ю Iедалша бан беза болх. Цара гIортор ян еза нахана уьш цIена лелийта. Оьшучохь нехаш чутосу тускар а, кхин болу гIирс а хIоттийна а, и тускарш шен хеннахь дассийна а. Нехаш гулъян алсам меттигаш хилийтича а дика хир дара.\nЦIанон агIончаш дерриг а дуьнентIехь алсамбовлуш бу. Иза иштта хилар гойтуш дуккха а видеош каро аьтто бу интернетехь, масала, YouTube-хь.\nВайна цIано йохьуш цхьа а вогIур вац


Нохчийчоь, Зазадоккху-бутт 11, 2014\nШинари-де 11 Зазадоккху-бутт 2014\nЗазадоккху-бутт 11, 2014\n75 шо кхаьчна нохчийн симфонин оркестр кхоьллина\nМассийта шо ду Нохчийчуьрчу бахархойн классикийн мукъамех пайда эца йиша йолу. Махкахь, кесст-кесста концерташ ло, Нохчийчоьнан симфонийн оркестро. ХIокху деношкахь, 75 шо а кхаьчна иза кхоьллина.\nЗазадоккху-бутт 10, 2014\nХIокху деношкахь, Шела кIоштан дарбан хIусамехь делла I0 бутт кхаьчна бера. Могуш доцучу цунна, лоьраша шайна тIедалийча, вакцинации йина хилла. ХIинца, билгала хууш дац хIун бахьанашца иза делла, амма, йоккха шеко ю, иза, оцу тоьхначу махах ца хилла аьлча. Шай берашна вакцинаци ейта ца хIутту дуккха а нах.\nМаьждигаш долуш ду, иман хилчхьана\nКарарчу хенахь гIала-м йийца а эшац, цхьа юрт каро хала ду Нохчийчохь товш, куьце ирхдахна, маьлхан серлонехь лепаш мимра а йолуш, маьждиг доцуш. Схьагарехь, сила-а йолчу, йоккхачу Оьрсийчохь цхьа регион хир яц кхузахь санна дукха а, тIехь бIаьрг соцуш, куьц-куьце хаза дина а Делан цIенош долуш.\nЗазадоккху-бутт 04, 2014\nЗаьIапхой текхаш бахабеза луш долу гIо схьаэца?\nНохчийчохь лаьттачу харцонашна къел ца леш, дийна бисинарш, дукхахберш, заьIап бу тахана. ЗаьIапхой алссам болуш мохк Нохчийчоь хиларе терра, царех хила догIура Оьрсийчоьнан массо а хьукматийн тидамехь. Амма кхидолу хьашташ а санна, юьстахдуьсуш ду заьIапхой дахар аттачу даккхар а.\nЧиллан-бутт 28, 2014\nТайп-тайпана ахчанаш, мидалш, орденш гульяр даьржина нохчашлахь а\nКоьртачу корматалле хьаьжна а доцуш, цхьацца хIумнах Iехалой, кхечарна тамаше а хеталуш, дукхахйолу хан цунна йойуш, хийла некъ юьхьарлоцу дахарехь цхьаболчара. Царех цхьаболчарех ву Теркйист кIоштан Ломаз-юьртара схьавалар долу Москохара вахархо Ахмаров Бавди.\nКъоман балана боьгIна хIоллам бита беза\nДохийна Сибрех хьажийначу къомо цигахь текхна балане шераш дагалоцуш 20 шо хьалха хIоттийна хIоллам, дехьа-сехьа кхуьссуш ловзабаккхар цатовш берш кIезиг бац.\nКху дуьнентIерчу адамийн кхоалгIа дакъа авторитаран Iедалийн бала хьоьгуш ду\nДаханчу Еарин дийнахь Iамеркан Пачхьалкхан департаменто довзийтира ша кечдина кху дуьнентIехь адамийн бакъонаш ларъярх лаьцна дIахаийтар. Цу тIехь Цхьаьнатоьхначу Штаташа емал до авторитаран пачхьалкхашкахь шайн ницкъ чIагIдбан а, кхин ойла йолу нах охьатаIон а кхерамазаллин ницкъех пайда оьцуш хилар.\nЧиллан-бутт 26, 2014\nВайнах махкахбахар дагалоцучу дийнахь\nДуккха а мехкашкахь, цигарчу шахьаршкахь вайнаха а, меттигерчу бахархоша а гуламашца, Оьрсийчоьнан векалташна хьалха пикеташ хIитторца билгадаьккхира нохчийн а, гIалгIай а Сталина махкахдохийна 70 шо кхачар. Маршо Радион а, цуьнан доттагIийн а сурташ.\nЧиллан-бутт 25, 2014\n«Терекан» буьрканах ловзар дIадолор халонга даьлла Нохчийчохь Iедалан балхахь мел волчунна\nХьал ца хуучарна, бахархой шаьш, шайн лаамехь дIагулло а моьттуш, эзарнаш нах хуьлу Нохчийчохь дIахучу муьлххачу а гулам-синкъерамашкахь, цигахь Iедалан дай белахь-м, муххале а. Амма и сурт бакъдолчунна гена хилар дика го, Нохчийчохь Iар-дахар нисделлачу бахархошна.\nЧиллан-бутт 24, 2014\nВайнехан депортацех - дуьненан массо а маьIIехь\nЕвроперчу а, Iамеркарчу а, Малхбалерчу а мехкийн дуккха а гIаланашкахь гуламашка бевлира нах кIирандийнахь вайнах махкахбаьхна 70 шо дузар билгалдоккхуш. Iазапан ден Нохчийчохь а дихкина делахь а, ур-атталла цигахь а ца Iийра нах лелла харцо дага ца лоцуш.\nНекъ баста дагахь бац гуьржий, Тилэкса бехк цабиллар дехна Кадыровг, ГIалгIайчохь яйна 19 шо долу йоI\nИнгалсан блогеро къинтIера баьхна нохчийн зударий (+видео)\n"Хьо гIалгIа ю ма бахалахь". Махкахоша юьхь яьккхина къоначу эшаршлакхархочуьнан\nАсад: Шеман президентан харжамашкахь дакъалаца аьтто хир бу массо а лаам болучийн\nБIаьвнаша гуттар а тIедоьху тхо\nСаратова: Кадыров адамаша валийна оцу хьоле\nЧарташа а дуьйцу...\nУрдун, Сухне: Нохчийн къам графикехь\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (05.11.2019)\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (08.11.2019)\nБаьлла лелачу аттал а бале ву аьттан да\n"Эльджаркиев волуш лецначарна тIехь Iазап латта дора"\nХьанна могуьйту Нохчийчохь йиш лакха?\nФранцера Шема вахарна - 10 шо\nЛахьан-бутт 10, 2019\nИ болх суна ч1ог1а мехала хета. Медахь д1абоьхкина нах сан гергара бу. Хьехат1ахь доьхьара охьа хиинарг Меташан Бирг1ол ву шен т1аьхьенах жайнхой коттой бов архой медархой 4 гар схьадаьлла. Чурташ т1ехь талам баро дукха х1ума гучдокхур ду.\nНохчийн грамматика 3 минотехь (Билгалдош, хьалхара дакъа)\nЛахьан-бутт 07, 2019\nДагар безнакх царна шай Даймохк !\nГадаев Мохьмад-Салахь. Дай баьхна латта\nЛахьан-бутт 05, 2019\nЦунах пайда хир бу аьлла хетах, дан мегар долуш гlуллакх ду. Дала тlаьхье беркате йойла...\nНохчийчуьрчу даьхнийн маIаш бодашкахь лепаш хир ю хIинца дуьйна


ХӀара геологех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХӀокху яззамехь я декъехь ю хьостийн исписка я арахьара хьажоргаш, амма цхьацца чӀагӀдарийн хьосташ кхеташ ца хуьлу тӀетовжамаш ца хиларна.\nХьосташ доцу чӀагӀдарш, шеконехь а хилла, дӀадаха тарло. Шуьга толур бу яззам, нийсо хьосташ а гайтина.\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 10 август 16:40


Дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран Amnesty International организацино кхайкхамбо Якутин шаманах Габышев Александрах дог мел лозучаьрга, Оьрсийчоьнан Iедалхошка кехаташ яздахьара, иза маьршаваккхар тIедожош аьлла. Шайн сайтехь бакъонашларъярхоша ишта зорбане даьккхина Оьрсийчоьнан могушалла Iалашъяран министре а, Новосибирскан кIоштан омбудсмене, цигарчу психиатрин дарбан цIийне а яздина кехат. Оцу лазартнехь латтош ву Габышев.\nБакъонашларъярхойн кхайкхамехь боху, Габышев Александр, иза ваьхначу Якутскана пхи эзар гергга чакхарма гена йолчу Новосибирскерчу психиатрин цIийне дехьаваккхарх. Еххачу заманчохь цунна тIаьхьабевлла лийлира, президентана Путин Владимирна цо йина критика бахьана долуш, ишта дукхазза лаьцна латтийра, сийсазен талламаш беш, психиатрин клинике охьа а вуьллуш.\nAmnesty International организацино хьоьху, бертаза лелош долу дарба саца а дай, катоьхна Габышев Александр дIахеца алий кехаташ дахьийтар йа электронехула, йа почтехула. Цул совнах бакъонашларъярхоша доьху, карабогIучу беттан 22-чохь, Габышев винчу дийнахь цунна тIехIуттуш, дарбан цIийне декъалвеш кехаташ дахьийтахьара аьлла.\nМангал- беттан 2-чохь тIеийцира кхело сацам, Габышев бертаза дарбан цIийне охьавуьллуш. Ткъа шаман диспансерехь ву Стигалкъекъа-бутт юккъе баьлчхьана. Оццу беттан тIаьххьарчу деношкахь психоневрологин диспансеран лоьрийн комиссино хьесап дира, шаман Габышев Александр шена а, гонахарчу нахана а кхераме ву аьлла.\nШа дарбан хIусамехь латторна дуьхьал хиларх диспансеран коьртачу лоьре кехат цо яздинчул тIаьхьа, бира комиссино цунах лаьцна сацам. Кхелахойн сацамна тIехь билгалдаьккхина дац, мел латтор волуш ву Габышев диспансерехь. Цуьнгарчу хьолах хIоттийначу документа тIехь яздина ду, "шен мах сов базбарца билгалваьлла иза", иштта, "низамашкахь дIахIоттийна Iедал дохон, кхайкхамаш беш а хилла цо" аьлла.\nСтохка Зазадокху-баттахь Москва ваха новкъа ваьллера Якутин шаман Габышев Александр. Цо бахарехь, Оьрсийчоьнан президентах "жин" доьлла, и хьал шамане бен листалур дац. Кремл чуьра Путин араваккха воьдуш ву ша, олура Габышевс. Гезгамашин-беттан 19-чохь лецира иза Бурятин а, Иркутскан кIоштан а дозанашкахь. Якуте дIа а вигна, психоневрологин диспансерехь дIатарвира иза. Бехкзуламан гIуллакх а долийра цунна дуьхьал, экстремизме кхайкхамаш бина цо аьлла. Психологин а, психиатрин а экспертиза йинчул тIаьхьа, талламчаша дIахьедира, Габышев кхетамчохь вац аьлла.\nКремлера Путин "эккхо" араваларна Оьрсийчоьнан Iедалхой тIаьхьабевлла лела Якутера шаман Габышев Александр политикан тутмакх ву аьлла, дIакхайкхийра бакъонашларъяран "Мемориал" Центро. Бакъонашларъярхошна хетарехь, шаман маршонех ваьккхина, цуьнан политикан а, динан а хьежамашна тIехула.


Говраш езахь а, яъал ца еза\nРумыни -- Евробертан туьканашна говран жижиг доьхкинчу Ботосани-гIалана гергахь йолчу Doly-Com жижиган комбинатана уллехула говран варданахь воьдущш ву хIара стаг, 15Feb2013\nЕвроперачу туьканашкахь бежнийн жижиг ду бохуш, говрийнарг духкуш хилар гучудаларца йоьзна IалагIож кхин дIа а яьржаш ю, амма дукхахболчу вайнахах иза, цхьадикка, хьакхалуш яц.\nЕвропа мел ю дIасадаьржина хилла Румынехь куьйгана цIе йоцучу цхьаьна сурсаташ лелоран фирмано хаспаш деш, духкуш хилла говрийн жижиг, цара юежний ду а, бохуш, мах беш хилла долу. Британин а, Германин а, Францин а, кхин цхьа могIа Европерачу мехкийн Iедалша хIицна сихонца шайн туьканашкахь мел долу жижиган сурсаташ толлуш ду. Ткъа нохчех хьакхайеллий те жижиган скандал?\nКху деношкахь гергарчу цхьана зудчуьнгара смс -хаам кхечира соьга, кхана цхьана Хьенехо говрана урс хьокхуш ду, хьуна жижиг оьший, аьлла. „Жижиг-м тешна а оьцур дацара ас, и говр, дийна йолшехь, суна схьаюхкур яцара теша цу стага, ен а ца юьш?“ - аьлла, жоп деллера ас. Кхеташ ма-хиллара, я цуо суна иза схьа а ца йоьхкира, я Европехь жижгана мел юьйш йолу говр схьаеэцна со а ер яцара.\nИ цхьана агIор забаре а, амма вукху агIор, цу говрах къахетар бахьана долуш, гIайгIане а къамел юх-юха а кардадуьйлу суна, кху деношкахь йоллучу Европехула а яьржаш йолу говрийн жижгаца йоьзна гIовгIа тергал еш.\nЦкъа хьалха Британерачу туьканашкахь дIадоладелира дерриге а. Цигахь сурсатийн кхачамашна тIехь терго латточу хьукматна гучуделира, меттигерачу туьканашкахь бухкуш болчу италхойн „лазанья“ олуш болчу кхачанна юккъехь, хила ма-деззара, бежан жижиг а доцуш, говраниг хилар.\nДIаболийначу талламаша гучудаьккхира, и жижиг Британе Францера кхаьчна хилар, ткъа цига иза Люксембургера кхаьчна хилар, Люксембурге иза Голландера, ткъа Голланде - Румынера иза кхаьчна хилар.\nДоцца аьлча, цIарна цIе яхана йолу глобализаци шен уггаре а маьттазчу сибтехь гайтира цу жижиго шира континент мел ю дIасабинчу некъаша. Ткъа Румыни – иза и говраш йойъуш а, бежний жижиг ду боху, и говрийн жижиг Европа мел ю дIасадаржош а йолу меттиг хилар гучуделира.\nХIинца Европе мел ю хIора а кхечу махкара импорт йина долу жижиг кIирбелла толлуш бу сурсатийн эксперташ. ДIакъевлина сихонца дуккхаачу пачхьалкхашкахь бIеннаш тоннашкахь гIорийна жижиг латтош йолу шабаран кхерчаш.\nТкъа хIора а меттигера вахархо, кафешкахь а, ресторанашкахь ша кхачанах церг тохале хьаьлха, ойла ян езаш ву, шена хьалха Iуьллу деттина жижиг я кIур туьйсу бургер говрин ду те я, меню тIехь яздина ма-хиллара, бежнийн ду те, аьлла.\nЕвропийн пачхьалкхашкахь бехаш болу дукхахболу вайнах, цхьадика, цу тайпанчу тешнабехках кIелхьарабовлуш бу, цара жижиг ишттаъ-вуьштаъ бусулбачу базаршкахь хьанал сурсаташ духкучаьргара бен оьцуш ца хиларна, я, тобанашкахь вовшах а кхетий, шаьш цара хаспаш деш хиларна, хьастагIа соьга говран жижиг оьций баьхначара санна.\nГерманехь ехачу вайн махкахочуо Садаева Хадишата дийцарехь, урс хьакханза долу туьканашкара жижиг эца цхьа а хьашт дац нохчийн муIажарийн, хIунда аьлча, маьI-маьIIерачу хьаналчу базаршкахь бусулбе Iедалехь хаспаш динчу дийнатийн жижиг хиларна духкуш.\nСадаева Хадишат: „Хьалха, кхузахь нохчийн дукха боцучу хенахь, туркошкара а, Iарбошкара а оьцура жижиг вайнаха. ХIинца, нохчий кхузахь алсам бевлчахьана, базаршкахь вайнах а бу жижиг духкуш, „Кхузахь хьанал жижиг ду шуна, марша догIийла шу!“, аьлла тIе йоза яздина туьканаш схьа а йилина.\nЧIогIа хаза и жижиг лелон Iама а Iемина уьш, эшахь семса жижиг а, эшахь даьIахк ерг, эшахь аьхьина жижиг а ло хьуна шен-шен мехах. И говрийн жижиг, бежнийнарг ду моьттуш, вайнаха эцна, аьлла, суна хезна дац, вайнаха жижиг базарара оьцу“.\nГовран жижгах лаьцна аьлча, шайн доьзалехь цкъа а цу хьайбан дилха дууш хилла дац, бохуш дуьйцу Хадишата, и говраш шаьш кегий долчу хенахь дуьйна шаьш дукха чIогIа дукхаезаш лелийна хиларна. Амма нагахь санна говран жижиг дезаш цхьаъ велахь, иза а карадо хьанал жижиг духкучаьргахь, бохуш цуо.\nСадаева Хадишат: „Кху Германехь а и говран жижиг гучу а даьлла, талламаш беш бу Iедалхой. Амма иза нохчех хьакхаделла дац, суна хаарехь. Говран жижиг дезаш нах хуьлу, цара вовшах а кхетий, говр йоьй, вовшашлахь доькъу иза. Бакъдерг дийцича, ас говран жижиг цкъа а эца а ца оьцу, я дуур а дацара, сайна иза говран дуйла хууш.\nХIунда аьлча, тхо кегий долуш дуьйна тхан дас, даима а дукхаезаш, лелийна говраш. Цкъа а уьш цуо яйина яц жижигана. Цхьа тамашийна хьекъале а, хаза а хеташ ду тхо и говра боху хьайба, тхан дас тхоьга иштта схьакховдийна а ду и хIума. Цхьа адам тайпа хьайба ду – кхи и говр“.\nНохчех ца хьакхаделлехь а, амма тоххарехь бIеннаш эзарнаш европахоша эцначух а, диинчух тера ду бежанийн жижиг санна духкуш хилла долу говрийн дилха.\nАла догIу, иштта-м говрийн жижиг европахоша вуно чомехь деликатес лоруш хилар. Немцойн а, австрихойн а, -ткъа францхой-м хьехо а ца оьшура,- езачу туьканашкахь духкуш хуьлу говран жижигах дина лоьхьаш а, говрийн семса жижиг а. Цу Iалашонца цу мехкашкахь лерина кхиош а, дойъуш а ду и нисделла хьайбанаш.\nБакъду, шаьшна, бежанийн ду а бохуш, шаьш ле а деш, говрийн жижиг дохкар ца деза европахошна. ХIунда аьлча, немцойн сурсатийн кхачам Iалашбаран министро Айгнер Ильзес оьгIаз яхханечехь ма-аллара, говрах иза бежан ду бахар – иза-м цIена цхьа хьакхалла ма ю.


ПАСЕна хIуьттаренна шайн махкахошна воьн кхел юха а юкъаялон дагахь ю Оьрсийчоь\nЕвропан Кхеташонан Парламентан Ассамблейн Лого (PACE)\nОршот дийнахь дIайолаелла Европин Кхеташонан Парламентан ассамблеян рогIера сесси. Масех денна дахлур долчу цу вовшахкхетарехь йийцаре йийр ду, Оьрсийчоьнна дуьхьал яха лерина гIулчаш.\nУкраинин декъана, ГIирма ах-гIайренна, Оьрсийчоьно аннекси яр бахьана долуш Европано Оьрсийчоьнна дуьхьал йохуш йолу гIулчаш хIинцалца схьа юккъеяьхначу санкцешца кхачалуш йоцийла гойту оршот дийнахь Страсбургехь дIайолаеллачу Европин Кхеташонан Парламентан ассамбелеян сессино. Цигахь йийцаре ян лерина ю Оьрсийчоьнца йоьзна шиъ проект.\nЦарех цхьаъ мелла а кIедох ларалуш ерг ю - иза Европерчу парламентхоша тIеэцахь, Оьрсийчоьнан, мел кIезга а, цхьаьна шарчохь ассамблеян балхахь дакъа лаца йиш хир яц, я муьлхха а сацам тIеоьцучу хенахь цуьнан аз а хир дац. ШозлагIа проект луьрох ларалуш ю - цунна евродепутаташ резахилахь, тIаккха Оьрсийчоь Европан Кхеташонан Парламентан ассамблеян юккъера арайоккхур ю.\nТкъа цу хьокъехь болу сацам парламентхоша еарий дийнахь, охан беттан итталгIачохь, тIеоьцур бу. ХIунда аьлча цу дийнахь сессин коьрта дакъа Украинин гуонахьарчу хиламашна лерина хир ду, вистхила кхайкхина цу пачхьалкхан премьер-министр Яценюк Арсений а волуш.\nЖимма хьалхехьуо ассамбелян куьйгалхочуо Брассёр Аннс „Deutsche Welle“ еллачу интервьюхь цуо билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнна дуьхьар яха тарлуш йолу гIулчаш вуно тайп-тайпана ю аьлла. Оьрсийн делегацера йист хила бакъо дIаяккхарна тIера, цаьрга шаьш декъа болчу комитеташкахь болх бан дехкар чу лоцуш, яккхане а Оьрсийчоь ассамблея юккъера араяккхаре кхаччалц.\n„ГIирмех лаьцна аьлча, ас айса сайгара а, ассамблеян куьйгалхочуо санна хийлаза хIинцалца схьа дIахаийтина ду: Оьрсийчоьно ГIирмина аннекси яр магийта йиш йолуш хIума дац. Ас иза дера емал а до. Ткъа ассамблеяно цу хьокъехь тIеэца тарлучу санкцех аьлча, цигахь шен цхьа лерина процедура ю. „хIара санкцеш хIокху хьолехь юккъейоху“ бохучу хьесапех хIиттийна тептарш тхан дац, цундела дерриге а сессин балхахь гучудер ду“, - элира цуо.\nТкъа цкъачунна, цу гуламан сайта тIехь динчу дIахьедарца, оьрсийн делегацин бакъонаш юхалистар хир ду ассамблеяно дийцаре диллина.\nЦу юкъана Оьрсийчоьнан политикаш ассамблеян сацамашна дуьхьало ян кечлуш бу кху тIаьхьарчу масех дийнахь. Бакъду, цара яха кечйина, я вуьшта аьлча, шаьш йохур ю бохуш Малхбузенна кхерамаш туьйсуш йолу гIулчаш, цхьана кицанахь ма-аллара, „кондукторна хIуттаре ярхьама гIаш гIур ву со“ бохучу хьесапех тера ю.\nМасала, Федерацин Кхеташонан декъашхочуо Морозов Игорс журналисташка динчу дIахьедарца, нагахь санна Оьрсийчоь Европин парламентан ассамблея юккъера арайоккхуш хилахь, тIаккха цу пачхьалкхено зуламаш динчу тутмакхашна байъарца таIзарш дан магош долу низам юха а юккъедоккхур ду. ХIунда аьлча цу кепара зуламхошна бекхам барна йолу мораторий Оьрсийчоь ассамблеяна юккъеоьцучу хенахь тIелаьцна яр.\nИштта, оццу Морозовс чIагIдарехь, Оьрсийчоь ассамблеяна юккъера арайоккхуш хилахь, Страсбургерчу адамийн бакъонашца йолчу кхело Оьрсийчуьрчу бахархойн хьокъехь тIе мел эцна болу сацам а нуьцкъалера бер бу. Ткъа иза, шеко а йоцуш, бIеннаш нохчийх хьакхалур ду, хIинцалца схьа шайн латкъамийн хьокъехь Страсбургерчу кхело сацамаш тIеэцна болчу, я цу сацамашка шерашкахь ладоьгIуш Iаш болчу.\nВевзаш волчу адамийн бакъонаш ларъярхочунна Бадалов Русланна хетарехь, шайн байъинчу я тIепаза байначу нехан хьокъехь латкъамашна жоп даларе сатуьйсачарна а, амма иштта бехк болуш а, боцуш а набахтешкахь бохкучарна а и ший а гIулч, нагахь санна гIуллакх царна тIе далахь, вуно лазаме хир ю.\nБадалов Руслан: „БIеннашкахь нохчаша чуделла ду цу кхеле кехаташ, Оьрсийчоьхь бакъ а, нйисо а кара а ца йина. Царна юккъехь сан ваша а ву. Дукхаъберш тIепаза байначу нахах лаьцна ду и кехаташ. Ахчанца компенсаци царна яхь а, амма цул тIаьхьа бан безаш болу талламаш я бехкенарш жоьпалле озор – и хIума оьрсаша иштта а деш дацара.\nМаьрша нах бу нохчийн дуккхаъ, бехк-гуьнахь а доцуш, дуккхаъчу шерашкахь я велла дIаваллалца хенаш тоьхна, чохь бохкуш. Царна а боккха эшам хир бу. Хьалха дуьйна бара уьш Европерчу кхеле нохчи ца кхачийта гIерташ. ХIинца цара цу Кхелана юккъера арабовла сацам баь, нохчашна вуно новкъа дер долуш хIума ду иза“.\nАла догIу, Малхбузенна хIуьттаре ярхьама, шен бахархошна зене болу сацамаш тIеэцар Оьрсийчоьнан политикан куьйгалло хьалхехь дуьйна юхьаралаьцна хилар. Иштта, масала, даханчу шарахь „Магнитскийн акт“ цIе йолу санкцеш Цхьаьнатоьхначу Штаташа къобалйинчул тIаьхьа Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думано сихонца тIеийцира „Яковлев Димин низам“ аьлла цIе яьржина хилла низам, Iамеркерчу доьзалшна оьрсийн буобераш долахар доьхкуш долу.\nИ бахьана долуш хIора шарахь Iапказал дехьарчу доьзалша доладохуш хилла долу масех эзар буобер, шайна юкъехь дуккхаъ заьIапнарш а долуш, гIолехьчу дахаре цхьа а сатийсам боцуш дисира, дай-наноша дIатийсинчу байшна леринчу чот йоцучу оьрсийн берийн кхерчашкахь.


Маха цатохийтинарг - мостагI?\nЦхьацца лазарш берашка ца лехьадайтархьама, церан иммунитет чIагIйо шаьш аьлла хетачу лоьраша декхаре бо дай-наной берашна вакцинаци яйта. Ткъа вукхара и тIе ца дуьту.\nСоветан заманахь дуьйнна схьадогIуш дара нах лоьрех а, хьехархойх а тешаш, цара аьлларг бен бакъ ца деш.\nБерийн беша я школе бер дIадахийтича, паргIат хуьлура дай-наной, цара Iуналла дийриг хиларх, кхетош-кхиорехь доккха дакъа лоцург а хиларна.\nИштта лоьрех а тешайора шайн могушалла.\nТкъа тIаьххьарчу иттех шерашкахь цхьа карчам хилча санна адамийн синкхетамехь, тергалло кхачо йоллуш Iуналла цадар берийн бошмашкахь, хьехархой а ца хилар тоххара санна доггах.\nИштта тешам байна лоьрех а.\nБер дуьненчу даьллачул тIаьхьа кеп-кепара берашна детта мехий яздо лоьраша, масала дифтерина дуьхьал, полиомиелит къахкош, корь, ветрянка, туберкулез олу инфекцин лазарш а юхадохуш.\nМогушаллан министралло тIе мухIар а таIийна рузма ю, шен-шен хенахь вакцинаци яр тIедожош, хенашца билгал а яьккхина, арахецна.\nБахархойн латкъамашка ладоьгIча, оцу деттачу мехаша берийн могушалла талхийна меттигаш дуккха а бу, амма оцу зен динчу лоьро жоьпалла я шена тIе лаьцна а, я бехкечу лоьрана таIзар дина меттиг банне а бац.\nХIара шо кара деачхьана Нохчийчохь йолийна берашна полиомиелит ца хилийтархьама вакцинаци яр. Юкъараллехь йоккха гIовгIа эккхийтина оцу гонах, цхьана агIор дайша-наноша, вукху агIор Iедало а, лоьраша а.\nБерашна мехий деттийтар тIедожийна могушалла ларъяран министралло, ткъа дуккхаъ наной дуьхьал лаьтта, шайн берашна инфекцин лазарш ца даржийта аьлла юкъаяьккхинчу вакцинацина.\nМаьршачу пачхьалкхехь адамашна елла бакъонаш ца лоруш, мехий ца деттийтуш, дуьхьалбевллачу дайша-наношна тIеIаткъам бан некъаш карийна Iедална.\nСоьлж-ГIаларчу цхьана берийн дарбан цIийнерчу лоьран кхайкхам бу хIара, Маршо Радионе ладогIархоша схьакхачинйа.\nМехий ца деттийтахь, кIоштан администрацин, Динан урхаллан белхахой а юкъаозор бу шаьш боху цо, дайшца а, наношца а и гIуллакх къовса.\nКъастор ду, хIунда ца йойту вакцинаци\nЛоьран аз: "Лераме коллегаш! Леррина ладогIалаш! Соьлж-ГIалахь дIаяьхьначу кхеташонехь республикан коьртачу лоьро дIакхайкхийна, полиомиелитна дуьхьал маха ца тохуьйтуш дуьхьалояр тIе ца лоцуш цахиларх.\nДайшка-наношка дIахаийта, нагахь санна, и маха а ца тохийтина цомгуш хиллачу берана социалан гIо Iедало кхачор ца хиларх а, заьIап хилар тIечIагIдеш, пенси хIотон кехат а лург ца хиларх а. Дуьхьал болчу дай-нанойн цIераш тхоьга схьакхачае, церан цIа гIур ю кIоштан администрацин, Динан урахаллан векалийн комисси, деца-ненаца къамел дан, мича бахьанашца ца йойту вакцинаци къасто"\nIедалан дIахьедар мел луьра делахь а, дуккха а бу мехий ца доьттуьйтуш, дуьхьалбевлларш. Цара массара а бохург цхьаъ ду, оцу вакцинацис кIад а ца до, я шайна баккъал а хууш дац и хIун тало ду цара берашна чудуьттург.\nМаршо Радионо къоначу дайшка-наношка хаттар дира, йойтий аш шайн берашна полиомиелитна дуьхьа аьлла тIейожийна вакцинаци. Шайн берийн могушалла тергонехь латточу цара цхьабоса дIахьедо, уьш йича а, ца йича а цхьацца сиркхонаш бераша лехьош хиларх.\nСо дуьхьал ву мехий деттийта\nРустам: «Вакцинаци ас йойтуш яц кху чуьрчу шина йоIана. Дала яздинчух ишта а вера вац. Со дуьхьал ву мехий деттийта».\nЭлита: Ас сайн шина кIантана йойтур яц! Суна хIун хаьа, цара хIун ю цунна тухург. Беро лов ца лов а ца хьовсуш, мехий дIатуху лоьраша. Полиомиелитна дуьхьал маха ца тоьхнера аьлла, паралич хилла бер суна ца хезна ду бохуш, дуьйцуш.\nМехий цатоьхнера аьлла, бераш цомгуш ца хилла сан\nЛуиза: «Ас сайн кхаа берана шо кхаччалц яйтина лоьраша бохху вакцинаци, амма цул тIаьхьа, интерентчохь цхьацца хIуманаш дешчхьана со кхераелла, дуьхьал яьлла мехий ца доьттуьйтуш. Уьш цатоьхнера аьлла я бераш цомгуш ца хилла сан, нехачарна кхета я грипп кхетта а».\nТкъа Соьлж-ГIалара яхархо, банкан белхахо Тамила догреза ю шен берашна могушаллан министралло юкъаяьккхинчу рузмаца а догIуш, шен-шен хенахь вакцинаци яйта.\nАс яйтина сайн шина йоIана вакцинаци\nТамила: «Могушаллан министралло юкъаяьккхинчу рузмаца а догIуш, шен-шен хенахь сайн шина йоIана вакцинаци йойту ас. Полиомиелитна дуьхьал ерг а ейтина, хIунда аьлча, и уггар а хала лазар ду, цунна цхьа а дарба а дац. Социалан машанашкахь дуьйцу, "яйта мегар дац, кхераме ду", бохуш.\nАс тергал а ца до и къамелаш. Цхьа а медицинан бух а боцуш, шайна хетарехь дуьйцу хабарш ду уьш».\nОршотдийнахь Соьлж-ГIаларчу цхьана берийн бешан медйишас Ватс Аппехула дIасабаржийна керла хаам. Цо бахарехь, школазхой кхиоран Департаментан омрица, кху беттан 23-чу дийнахь дуьйнна берийн бошмашка чудуьтур дац цхьа а бер, церан карахь полиомиелитна дуьхьал мехий тоьхна хилар чIагIдеш кехат-тоьшалла ца хилахь.\nМехий тоьхна доцу цхьа бер дуьтур дац берийн бошмашка\nБерий бешара медйиша: «Кху беттан 23-чу дийнахь дуьйнна берийн бошмашка полиомиелитна дуьхьал мехий тоьхна бераш бен дуьтур долуш дац. Лоьро куьг а яздина, поликлиникан мухIар а таIийна хила еза и кехатан чIагIо».\nШен-шен хьежам бу тергамчийн оцу кхолладеллачу хьолана гонах. Амма царех доккхачу декъанна хетарехь, оцу мехаша юха ца туху цхьа а лазар, мелхо а, карзахдоккху.\nГарехь, бахархойн могушалла эшар цхьанна пайден ду, хIунда аьлча, дарба лоьхучара яккхий харжаш йо молханаш латтош. Иштта кхетам бу церан.\nИштта Соьлж-ГIаларчу беринй инфекцин отделенин медйишас бакъдо, кху деношкахь полиомиелитна дуьхьал йина вакцинаци юххьаяьлла меттигаш хилар.\nЛахе сецна оцу беран\nИнфекцин медйиша: «Полиомиелитна дуьхьал вакцинаци йина бер охьадоьжна шолгIа меттиг нисбелла суна хууш. Цхьаъ 4 шо кхочуш кIант ву. Лахе сецна ву иза. И ца вуьгуш меттиг ца битира волучара, амма гIоле ца хилира. Кху беттан 18-чу дийнахь кхи цхьаъ а валийнера тхан дарбан цIийне, бага полиомиелитна дуьхьал долу малха доьттина аьлла, кхоалгIачу дийнахь юх сецна вара и 2 шо долу кIант».\nГуш ду, Оьрсийчохь Конституци хIета а, вета а лоруш цахилар. ХIунда аьлча, стаг шен лаамехь хила веза низамашца дуьстича.\nБакъо ю цуьнан, шена лаахь яйта берашна вакцинаци, шен дегайовхо лаьтта лор а къастош, ца лаахь а ю цуьнан иштта бакъо, дуьхьало ян а.\nКхеташ ду, Малхбузерчу цхьайолчу пачхьалкхашкахь а ю берашна цамгар ца ялуьйту агIо лелорхьама мехий деттаран арахецна рузма.\nТкъа кхечу мехкашкахь могушаллина дуьхьа кховдадо адамашка медицинан гIо, амма лаахь а, ца лаахь а аьлла, тIедожийна дац.\nАмма цигахь кхачо йоллуш кечамм бо иммунизаци еш, тоьхначу мехе цхьана а кепара берана зен ца дайтархьама.\nДелахь а, вакцинаци ца яйтинера аьлла, бер я ишколе, я берийн беша дIа ца эцна а, я да-нана кхеле озийна, я цхьана а кепара Iедало таIзар дина меттигаш ца хуьлу цигахь.\nТкъа Нохчийчуьрчу Iедало а, лоьраша а, лаахь а, ца лаахь а ян еза боху вакцинаци.\nЦакхетарг кхи ду, масала, Оьрсийчохь, бер дуьненчу даьллачу деношкахь пехийн лазаршна дуьхьал БЦЖ олу маха туху.\nХIетте а, статистийн жамIашца, Оьрсийчохь хIора шарахь I20 эзар гергга стаг ле туберкулез олучу цамгарх.\nТIаккха оьший-те, чIагIъяланза иммунитет кхерамна кIел а хIоттош, хIинцца дуьненчу деанчу берана, мехий деттийта?


Хала, сийдола никъ — Сердало\nХала, сийдола никъ\n26.06.2018 28.06.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nБераш салаIа цIахийца хьалхара денош дар уж. Балхара цIаваха аьнна делкъа хана школен коара хьаараваьлча, тIорми ги а боаллаш, школан коа чуводаш вар зIамига кIаьнк, кхетаде хала дацар из юххьанцарча классе дешаш хилар.\n— Iа фу леладу, бераш цIа ма хийцадий? – хаьттар аз дешархочунга.\n— Хьехархочо хьавийхав со, цхьацца хала кхетаду хIамаш Iомаде, — аьнна, ший никъ дIахо дIабихьар цо.\nШоллагIча дийнахьа, цхьан классе со дIачухьежача, цунца книжка дешаш ягIар юххьанцарча школе болх беш йола Богатырёва Лейла. Бераш кхаь бетта салоIаш хуле а, хьехархочун отпуск шин бетта гаргга мара хилац. Вешта аьлча, цу кхаь беттах цхьа бутт балха тIа волаш баккха безаш хул школе балха вола саг. Цудухьа, ший балха ха яхьа еззача тайпара дIаяхьа гIерташ, яр хьехархо. Школе хьаена, ши кулг вIаштадилла ягIа сатец цун, дего а йитац. Балха ухе, болх бе беза, салоIе салаIа деза.\nАхкан хана, бераш доацача замалахьа, балха хинна цIаводаш, хьабетталуча наха каст-каста хоатт сога:\n— ХIанз фу ду оаш цига, урокаш а ца хилча?\n— Ма дукха хIама хул-кха цига де дезаш! ТIехьадусача берашца болх бу. Из хила йиш я тайп-тайпара кеп йолаш. Масала, йоазув во дале, халагIдола дешаш юкъе долаш диктанташ яздайта мегаргда царга. Дешар во дале, хIара денна йоазош дешаш, цIагIа цар тIа болх бар тIадилла мегаргда. Тхоца яр дуккхача шерашка эрсий мотти литературеи хьехаш хьаена, Хилько Любовь Сергеевна яхаш цхьа къаьна хьехархо. Цо оалаш дар из: «Школе дешача бера, дийнахьа ах оагIув йийша а, говзаме литература деша деза». Из нийса а да, хIана аьлча цунга гIолла мара шаьрлуш бац мотт. Цхьадола бераш хул, Iа мел чIоагIа хьадехарах, школе хьадахка цаловш. Царна наIарга вахача нийсагIа хул, цIагIа бе болх лургболаш. Шоай школан тIачIоагIдаьча доазон тIа даха бераш дIаязде болх цхьабараш. Пенгазеташ хул хувца дезаш, кердадаха дезаш. Шин тайпара жураналаш (электроннии каьхатеи) хул, де мел деза йоазув даь, кийчдаь Iодахка дезаш. Дийша даьнна дIадолхача берий экзаменаш йолча хана, царна хьалхабаьнна, уж дIа-юха кхувлаш лел хьехархой цхьа дакъа. Царна дIадала аттестаташ кийчде деза. Шу чакхдаларца дувзаденна, дешархошка кара дIаденна книжкаш хьадайта деза. Классаш кийчъе еза кердача дешара шерга. Кхы а массагIа да уж? Из болх беш хул-кх хьехархой, школе бераш доацача хана. Ловзаш, сакъердаш вIалла а хилац уж цига, шоай къахьега дезача заман чухь. Цул совгIа, цхьаццайолча школашка салаIара лагераш, майдаш хул. Цхьабола хьехархой кружокаш лелаеш хул. Масала, аьхки аз тоаду бераша «СелаIад» журанала оагIонаш тIа кепа тохийта хьадена йоазош. Уж цаI-шиъ хинна ца Iеш, дуккха а хул: фаьлгаш, стихотворенеш, дувцараш, кроссвордаш, кхы дIахо а. Музее кулг тоха дезаш хул. Шийна тIадиллача декхарах бола бехктокхам кхетабу хьехархой, уж шедола хIама диззаи цIенаи кхоачашде гIерт. Ишттача нахах я Мухьмада Лейла а.\nАз болх беча школе из йола шоллагIа шу мара дац, бакъда республикерча бе-беча школашка къахьегаш из хьайоагIа 44 шу даьннад. Берашца ишттал йIаьхача хана болх бе сабар, сатем хиларах цецвоал со. Из мел хала болх ба, сагага хатта ца дезаш, сона дика ховш да. ХIаьта цун цIен-да Богатырёв Султана Руслан а ва хьехархо. Вешта, хIанз-м вац из цу балха тIа, дикка зама я из пенсе ваха. Руслан сона вовза шовзткъа кхоъ шу да. Пенсе вахавале а, салоIаш вац из а. Цох тийша а дукха да цар дезале. Эггара хьалха белгалдаккха деза, из дезала шофёр хилар, балха водар балха а берий беша водар цига а дIакхувлар дезала да ва. ШозлагIа-дале, Наьсаре квартире къе-хала боахкача хана, даьй бахача Сурхо тIа цIенош хьал а даь, дезал хьалбигар цо. Цул совгIа, цхьа ха яр цо йоккхача машинаца мовхьаш дIа-юха кхухьаш, цох цхьацца пайда беш. Белгалдаккха деза Руслана 1976-ча шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультет чакхъяьккха хилар. Цу шера хьалхарча курса студенташ дола тхо Наурерча совхозашка комсаш чуэца дигар. Юртбоахама практика оалар цох. Цига тхона тIахьажа а оаха дика болх бергбола оагIув вIаштIехьаяккха а вайтавар тIеххьарча курсе дешаш вола Богатырёв. Цу хана денз дIа-хьа довзаш, фуд-малад хоатташ да тхо. Кхыча дешашца аьлча, дезала да а нана а хьехархой болаш хьабоагIа цIа да цардар.\nЛейла паспорта тIа Алиева аьнна дIаязъяьяле а, бакъда бокъонца из дош дIатехкача Хамхоева я. Сибре дигача хана, цхьацца дагадоацаш дола хIамаш нийслуш хиннад вай къаман вахаре. Цхьайола моттигаш, тайпан цIи хийца лела везаш а хиннай. Иштта хIама нийсденнад Лейлай даь Абукара Мухьмада вахаре а, из бахьан долаш ший доттагIчун тайпан цIи дIаязъяьй цо. Цу хана денз, из ше а цун дезалхой а Алиев яха тайпан цIи язъеш хьабаьхкаб. Лейла яь хиннай 1956 шера 22 ноябре Павлодарски областе. Мохк бохабаь, цIагIара аравоаккхача хана, саг йоалаянза хиннав Мухьмад. ВорхI воша хиннав уж. Саг йоалае ха кхаьчача, Мухьмада йоалаю татрий къамах йола саг — Султанова Нуржинан. Ала деза, цига даьккхача кхойтта шера дуккхача гIалгIаша татарашца гаргалол хетта хиннилга. Дуккхача гIалгIай кагийча наха кхийлаб татрий къамах бола мехкарий. Сона дагадоагIаш а бар Шолжа-ГIалий тIа а Наьсаре а иштта хьахинна иттех дезал. Хоза товш, Iимерза боахкаш хиннаб Мухьмадеи Нуржинаьнеи дезал. Цунга хьежжа, цаI вокхан тIехьа хулаш, пхи бер хул цар дезале, Лейла эггара йоккхагIа а йолаш. Царех кхоъ кIаьнк вар, йиIигаш шиъ яр. Вежарий эскаре гIулакх деш а хинна, цигара цIабаьхкача, Оалкама а Сипсой-ГIалий тIа а баха хайшаб. Германе ях Лейлас санна хьехархой говзал Iомаяь йола йиша Рита. Укхаза елалу Лейла: «Нанас Ритайга оалаш дар, са да фашисташца тIом беш хиннав, хIаьта хьо царца яха дIаяхай».\nСибре Iобугаш, Онгуштара бига хиннаб цун да а даь-вежарий а. Бакъда цIабаьхкача (Лейла-м цу хана цхьа шу даьнна мара хиннаяц), цига дIачу ца буташ, Оалкама баха бахаб уж. Цу юрта ваха сецав виъ воша: Яхьья, Iаддалоа, Iийса, Мухьмад. Даь-вежарий а ши даь-йиша а тахан боацаш ба. ХIаьта Лейлай да Мухьмад цу юртарча культура цIен директора балха тIа волаш чакхваьннав. Бераш леладе, болх бе атта деце а, къахьегаш хилар нана а. Юххьанца юртара библиотекарь, дIахо Мужеча йиллача швейни фабрика директор хул цох. Цу юртарча школе вай цIадаьхкча хана бархI класс мара хиннаяц. ДIахо деша безам бар, кхыча тайпара аьлча, итт класс яккха ловш вар, арахьа дIаваха везаш хиннад этта гIулакх. Шолжа-ГIалий тIа яр «Лоаман кхалсаг» («Горянка») яха йиIигашта лаьрхIа №15 йола интернат. Цига йода вай мехкахо дисар дIахо дIадеша дагахьа. Цул т1ехьагIа университета филологически факультета къаман отделени йоаккх цо. Болх бе-м из йолаеннай 1972 шера, итт класс яьккхачул тIехьагIа. Деша яггIаше а, Оалкамарча школе болх бу Лейлас. ДIахора вахар цхьан юкъа берригача гIалгIай мехкарийчох тара хул цун а. 1977 шера из маьре йода. Наьсарен заводской района Бульварни улицагIа вIаштIардаьча цIеношка вахаш хинна Богатырёв Руслани лоаман юрта болх беш хинна Мухьмада Лейлаи вIашагIкхетарах а бовзарах а тамаш йир аз. Гаргарча наха даь зоахалол дар из. Руслан цу хана Сурхо тIарча №1 йолча школе завуч вар, хIаьта Лейла балха эттар кердача фусамá дукха гаьна йоацача Наьсарерча №4 йолча школе. Хьалха хьехархочоа доагIача алапех боахалуш хиннабале, пхи бер хьахинначул тIехьагIа цу ахчах баха низткъало хилар царна. Фусам-да Магадане вода ше цхьаьккъа, цига болх а баха моттиг а хуле, дезал IотIабугаргболаш. КIалха кIийле кийчйийя, дукха ха ялале дезал Iобех цо. Ши кIаьнки кхо йиIиги –Марина, Башир, Мадина, Фатима, Батыр — из берий цIоз тIехьадаьккхе (эггара зIамагIчун бархI бутт мара баьннабацар) цу гаьнарча, шийлача мехка йода денал дола кхалсаг. Ягодни оалача посёлка школан директоралла дIаийцавар Богатырёв Руслан, школе хьехархочун болх белар Лейлайна а. Ийс шера баьхар уж цига, бераш дикка ондадаьннадар. Кхы дIахо а, гIинбухера стаж хиллалца, Iе лерхIаш яр Лейла, бакъда юрта чIоагIа шелал а этта, чу мел йола батареяш а лийлха, кхы цига Iе йиш йоацача хьал тIа кхаьчар уж. ЦIагIара шелал 45 градусага дIакхоачаш хиннай. Школаш дIакъайлай. Иштта нийсделар цар цIабахкар.\nЮххьанца паччахьалкхен статистиках йолча комитете болх а бийя, 1996 шера юха а школе балха арайоал Лейла. Цу хана цхьан тхов кIалха яр Наьсарера №1, №2 йола школаш. Шиннахьа а урокаш луш хул из. Лакхара дешар деша доладенна ший бераш мел эшачунца Iалашде деза ха тIаэттаяр. Цул тIехьагIа 3 шера Магасерча лицее къахьег цо. Школерча дешархошта а ший берашта а дикагIйола гIонча хиле дIаотт хьехархо. ХIанз-м дукхагIбараш дийша а, маьре баха а, истий кхийла а юстарбаьннаб царех. ЙоккхагIйола Марина, университет яьккхачул тIехьагIа, правительстверча архивни отделе болх беш я. Башир юридически факультет яьккха, эскаре гIулакх даь цIа а вена, республикерча бокъонаш лораяра органашка къахьегаш ва. Мадинас лорий дешар дийшад, больнице УЗИ йоахаш я из. Фатимас химико-биологически факультет яьккхай, ГIаьзе-Коа цхьан юкъа болх баьчул тIехьагIа, маьре а яха, Ростове яхаш а берий беша къахьегаш а я. Батыра Ставраполе чакхъяьккхай иформационни системай факультет, из а бокъонаш лораеча наьха мугIарашка волаш хьавоагIа. Хьагуча тайпара, Руслана а Лейлас а шоай берашта йоккха тIехьале яьй – массарга дешийтад цар, шоашта безаш бола болх харжа а цунга кхача а гIо даьд. Цул йоккхагIа тIехьале мишта хургья!?\nДукхагIа мел йолча хана, юхьанцарча школе болх беш, зIамагIдолча берашта хьехаш, хьаенай Мухьмада Лейла. ХIанз цо хьехараш ба цхьоалагIа класс яьккха а баьнна, шоллагIча классе дIачубаьнна дешархой. Аз айса йоккхагIйолча классашца (5 – 9) баьб даим болх. ЗIамагIбарашца болх бе халагIа долаш санна хет сона. МалагIаш я цу балха нийслу халонаш? Цу хьакъехьа хаьттар аз хьехархочунга. Юстаро латтача истола тIа, деша аьнна декхар тIа а дилла, Iохоаваь кIаьнк дIахьувзаш, хьахьувзаш, цкъа истола кIалвоалаш, тIаккха корагахьа дIахьожаш вар.\n— ХIанз хьона гураш я-кх царца нийслу халонаш, — йоах Лейлас, — цхьан метте Iадда боагIалуц-кх уж. Ловза безам боагIа цар. Деррига Iомаде дезаш хул уж цIагIара хьабоагIаш, цу даькъе оамалца хилар, шорта багIар, дIаяхачунга ладувгIар. ХIаьта а сона корабоагIа царца бувца мотт. Яхар де а долалу бераш.\nДешарца ювзаенна а цхьацца халонаш нийслу, зIамагIчарца болх беча хана. Масала, эрсий меттаца ювзаенна. Орфографи дика а сиха а караерзалуц. ХIаране эсала моттиг йовзаш, из тоаеш болх бу хьехархочо. Цудухьа гIулакх денгара ди мел доал тоалуш дIадода. Даьша-ноаноша гIо деш хилча, царга цIагIа яздайташ, дешийташ хилча, цох а доккха новкъостал хул. Школе Iомадаьр цIагIа беча балхаца дIачIоагIдича, аттагIа хул берашта а хьехархочоа а.\nСоветски а российски а дешара система эггара дикагIа я, яхаш, хийла хезад, хIанз а хоз вайна. Иштта дий-хьогI из аьле, цкъаза шеквоалаш нийслу. Цун ший бахьанаш а да. ХIанз белггала дагадагIац сона из малагIча мехка дар, Москве арадувлача «Хьехархой газета тIа» яздаьдар, цхьан мехка классе 15-нел дукхагIа бер дагIаш хилац, аьнна. Урок яла чувода цхьатарра кхо хьехархо. ЦаI улга йисте болх беш латт, вож шиъ мугIарашта юкъегIолла лел, бераш цакхетар дIаоалаш, цар фу ду хьожаш. Урок чакхъяьлча, улга йисте тема ювцаш лаьттар чувода, вож шиъ тетрадаш тIара е йоазон балхаш тIара гIалаташ тоаде Iоховш. Из я аьнна хет сона дика система. Берашка Iомадаьр хьадувцийта, дукхагIчарна фу хов хьажа кхоавергва хьехархо цу тайпарча классашка. Цхьан дешархочун ала таро хургьяц: «Аз Iома-м даьдар, Iа сога хаттанзар-кх». Цул совгIа, вайцига школе Iомадеш дола книжкаш чоалхне а хала а да.\n— Хьона фу хет цох лаьца? – хаьттар аз Мухьмада Лейлайга.\n— Книжка, масала, математиках дар хала да. Примераш а кхыдола зIамагIбарашта кхетаде хала дола хIамаш а дукха да цу тIа, — йоах хьехархочо. – ДIакхета-м ма бой Iа уж, хIаьта а хала да царна, дIалуш йола информаци сов дукха хиларах. КIеззига аттача даккха дезар цар дешар. Цу берий вIалла берал дац, хIана аьлча даим урокаш тIа дагIа дезаш хул уж.\n-Тахан хьай кара хилча, мишта доаккхаргдар Iа цар дешар аттача? – хоатт аз Лейлайга.\n-Аз сов чоалхне хулийтаргьяцар дешара программа. Дукха темаш я цунна чуйоагIараш. Уж кIезигагIа хургйола хIама дергдар эггара хьалха. ЦIагIа луш бола болх а аттагIа бергбар цар тIаккха. Чоалхнех дола хIама Iомадар 3 классе мара доладергдацар, хIанз уж цхьоалагIча классе денз Iомадеш латт. Иштта юххьанцарча классашка денз Iомаде доладу подлежащи, сказуеми. Цу классашка да деррига къамаьла доакъош, кхалнаьха е маIача наьха классе латта дешаш. Хала да уж. Чоалхне дешаш а кIеззига тIехьагIа Iомадича бакъахьа хургдар аьнна хет. Iомадеш дола книжкаш а тайп-тайпара доацаш, цаI хулийтаргдар аз берригача мехка.\nШе болх беча юкъа бIаьш кагий нахи мехкарийи кхебаьб хьехархочо. Наьсаре гIолла йоагIаш хилча, цхьаццабараш цунна дага ца боагIе а, школе яьккха ха дагайийхе тIабоагIа цун хинна дешархой. Фуд-малад хоатт, шоашта хьехарах баркал оал. Из деций цох хьадаьнна беркат а дика болх а? Хоза хет хьехархочоа, ше хьийхар царна дагадар. Дукха цо хьийха нах ба, карарча хана институташ а яьха, балхаш тIа а болаш.\nХовш ма хиллара, укх тIехьарча хана дувцаш да, къамий метташа эрсий мотт Iомабе ловрашта новкъарло ю, яхаш. Цу хьакъехьа Лайлайна фу хет хьежар со. Бий-те гIалгIай мотт эрсий метта зулам деш? Хьехархочо яхачох, гIалгIай мотт вIалла новкъа бац, эрсий мотт Iомабе безам болча сага. Цо гIо ду, кхыдола метташ Iомадеш. Эрсий меттала дIа ца кхетачунца гIалгIай меттала дувц цо, тIаккха дикагIа кхетаду дешрхочо дувцаш дола хIама.\n— ГIалгIай мотт цаховчоа, эрсийбар а ховргдац. Цул совгIа, ший къаманца бувзабенна овла а хадаргба цун, ший наьна мотт ца хайча, — йоах цо.- ТIехьенна гIалгIай мотт ха безаш ба. Хьалха мо вIалла эрсий мотт цаховш хилац тахан школе доагIа бераш. ДукхагIчарна школе хьабоагIаш ховш хул из мотт а.\nКарарча хана хьехархочо хьехараш 20 бер да. Царех йиъ мара йиIиг йоацаш, юхе мел бисараш кIаьнкаш ба. Цхьа шу хьалха хьабоагIача хана, ер ма дий аьнна хIама ховш дацар уж бераш. Дукха хIама Iомадаьд цар цу лоацача хана. Деша Iомаденнад, цхьачар сиха а деш. Алапаш массане Iомадаьд. Дешаш дIаязде хов. Математиках йоазон болх бича, массане а хIана яьхаяц аьнна пхиаш яьхай. Примераш бу, задачаш ду, тесташта жоп лу, геометре материалаца болх бе хов. Эрсий мотт кIеззига чоалхнех хул царна. ЦIагIа из царца ца бувцилга а дац из, хьехархочоа хетачох. ДукхагIа из дувзаденна да, кхоачам хиллал эрсий метта яздаь книжкаш цадешарца. Книжкаш эца дукха раьза хилац даьй-ноаной. Аьхки деша аьнна уж дIаяздайтар пайдана да, царга уж доацаш хилча.\nЮртара саг коа-карта беш, хьайба, котам лелаеш вах. Уж хIамаш дика довзаш я Лейла а. Цо яхачох, етт, шиъ сиргIа, москалаш, котамаш, боабашкаш лелаю цо. Цул совгIа коара беш дIаюв хIара шера. Ший беша, ший кулгаца хьалкхедаьчунга цхьаккха хIама кхоачаргдац. Цудухьа коартол, нарс, помидор ше кхею. Хьехархой доккха доацача алапе тIа уж IотIакхийтача, кIеззига гIо-новкъостал хул вахача-лелача.\nНиз-хьинар ца кходеш, Мухьмада Лейлас баь болх зийнаб паччахьалкхено а. Цунна еннай Россе дешара сийдола болхло яха цIи, тайп-тайпара сийлан грамоташ, премеш. Пхе бера нана хиларах «Наьна медаль» еннай цунна. Хала бале а, иштта сий долаш никъ ба цо хьабенар. Карарча хана цо къахьег ше яхача Сурхо тIарча ийс шера дешача школе.\n← Началась уборка урожая\nЭздел эшаш да, даьра цIена газелаш а-м я иштта эшаш →


www.islamannur.org - Ламаз карара доккху бахьанаш дуьйцу дакъа\nЛамаз карара доккху бахьанаш дуьйцу дакъа\n61. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабаш пхьуьйран ламаз (дIадехка АллахIан элча схьаваре) хьоьжуш Iара. Ткъа церан кортош (набарна) охьаохкалой хуьлура. Цул тIаьхьа ламазаш дора цара, ламаз эцар карла а ца доккхуш» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд ву: 200. Ткъа ад-ДаракъутIнис: 1/133 бакъ хьадис ду а аьлла хIара. Оцу хьадисан бух иштта Муслима а: 376 балийна).\n62. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Хьубайшан йоIа ПетIамата, Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, цуьнга хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! ДIа а ца соцуш, цIий оьхуш зуда ю со. Цуьнах цкъа а цIанлуш а яц со. Ламаз дита дезий аса?». Цо жоп делира: «ХIан-хIа. Иза – цIано йохар дац, дегапхенашкара оьхуш цIий ду. Хьайн цIано юху хан тIекхаьчначу хенахь ламазаш дар сацаде. Ткъа (цIано юху хан) дIаяьлча - лийча а лийчий, хьайн ламаз дан доладе» (хIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 228, Муслим: 333).\nАл-Бухарин ривайатехь иштта аьлла: «…хIора ламазна шен-шена ламаз а эца».\nМуслима билгалдина и дакъа ша хуъушехь юкъахдитина хилар. Оцу балхана цуьнан шен бахьанаш а хилла.\n63. Iали ибн Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Кест-кеста мазйу оьхуш стаг вара со. Пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаттахь аьлла, элира аса ал-Микъдаде. Ткъа цо цуьнга хаьттиначу хенахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Ламаз эца деза»» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 132, Муслим: 303. Ткъа хьадисан дIаяздар ал-Бухариниг ду).


Осмаев Адамна кIелоян дагахь хилла аьлла, инарла лаьцна Украинехь\nНохчийчуьра схьаваьллачу Осмаев Адамна кIело йинарг ву аьлла, шеконашца лаьцна Украинан кхерамзаллан урхалло (СБУ) шайн белхан накъост инарла-майор Шайтанов Валерий. Украинехьа оьрсийн сепаратисташна дуьхьал тIемаш бечу Осмаевс ша бина цунах лаьцна хаам "Кавказ.Реалии" портале.\nСБУ-н белхахошкара кхаьчна шена аьлла цо инарла лацарх информаци. СБУ-н куьйгалхочо дIахьедарехь, Шайтанов Оьрсийчоьнан ФСБ-но шайгахьа верзийна хиллера 2013-чу шарахь. Даймахкана ямартваларна а, терроризмна а бехкевинчу цунна дуьхьал даьхна бехктакхаман гIуллакхаш дара.\nШайтанов оцу зуламашна бехкехиларх, ишта Осмаевна тIелатар кечдарх а, шайгахь аудион а, видеон а тоьшаллаш ду бохуш, чIагIдо кхерамзаллан урхалло.\nШен къайлахчу сервисашкарчу хьосташна тIе а тевжаш, Украинан парламентан хиллачу депутато Мосийчук Игора "Кавказ.Реалии" портале дийцира, Шайтановс кечден зулам чекхдаккха дезаш хиллера 2017-чу шарахь аьтто боьхна тIелатар динчул тIаьхьа а, оццу шарахь Осмаевн хIусамнана Окуева Амина йийначул тIаьхьа а аьлла.\nОьрсийчоьно бехкевеш ву Осмаев Адам пачхьалкхан президентна Путин Владимирна кIелоян кечлуш хилла ву бохуш. 2014-чу шарахь Украинехь хан тоьхнера цунна бакъо йоцуш герз а, лоьлхуьйтурш а лелорна. Одессерчу СИЗО-хь хан яьккхинчул тIаьхьа маьршаваьккхира Осмаев.\nДудаевн цIарах хиллачу батальонан хьалханча Мунаев Iийса вийначул тIаьхьа Осмаев хIоттийра тобан лидер.


"Тийна аз" фильмера сурт\nДокументалан кинон "Артдокфест" фестивало гайтамна юкъаръяьккхина Нохчийчохь гомосексуалийн бакъонаш къуьйсучу жигархочух лаьцна йолу "Тийна аз" ("Тихий голос") фильм Шамаев Сулиманах тера волчу стага (шен инстаграмехь Шамаевс ша Пачхьалкхан Думерчу Нохчийчуьрчу депутатан Саралиев Шамсаилан гIоьнча ву боху) кхерамащ тийсарца доьзна. Къайлахчу петарахь фильме а хьожуш, режиссерца къамел дира Радио Свободан корреспондента.\nНохчийчохь ЛГБТ-наханна гIелонаш яр гойтуш дуьххьара яьккхина фильм яра Франс Дэвидан "Маьрша догIийла Нохчийчу" (Welcome to Chechnya) – Оьрсийчуьрчу жигархоша нохчийн гей-нах а, лесбиянкаш а кIелхьарбахарх лаьцна яра иза. ЛГБТ-мухIажарех, уьш пачхьалкхера бевдича, царех хIун хуьлу дуьйцуш ю шена Валарг-хи псевдоним тIеэцначу режиссеран "Тийна аз" ("Тихий голос" (Silent voice) фильм. Ша-шен дIатарван, мотт Iамо, шайца цхьаьна гомофоби а эцна дIабахначу, массанхьа а дукха болчу, гетеросексуалех лаьттачу нохчийн диаспорашна юкъахь канадахо я францхо хилла лела атта дац. Лечкъа деза иштачу мухIажарийн, цхьааллехь баха беза, хийца еза цIерш, дуьсу кхолла керла биографеш: хьалхалерчу шайн дахарх дийца йиш яц цхьаьнгге а.\nКхерамзалла эшарна псевдоним кхоьллина ас сайна хIара фильм йоккхуш\n"Керлачу озан" турпалхо Хаваж виллина лела отелаш хуьйцуш, Гумберт Гумберт санна, волонтёрашца бен йиш яц вистхила а. Бакъду, башха къамелаш дан дог а дац цуьнан: ца хаьа меттигера меттанаш, къамел а ца дало мутизм бахьанехь – аз хаьлла психика талхарца доьзна. Фильмехь кхин башха хуьлуш хIума а дац, журналистан таллам бац иза, вуно хаза хIоттийна, баланех лаьцна сурт ду: турпалхо боксеро буйнаш тухучу тIаьрсиган чалхах лиэта, шегара оьгIазалла тIеюстуш, къамелах кхеташ а воцчу волонтерца дIасаволало, даима а ладоьгIу нанас, цIавола, ма-дарра аьлча, хIаллакхила даймахкахь, бохуш, кхоьхьуйтучу аудохабаршка, сагатдо гергарчарна, спортанна, Нохчийчоьнна, нохчашна. Ткъа иза "Тийна озехь" уггаре тамаше феномен ю: нохчий ца бахало нохчий боцчохь, уьйр лоьху махкахошца, уьш стенггахь а хилча а, контакт мел кхераме хилча а.\n– Хьо мила ву, Валарг-хи, хIун боху оцу псевдонимо?\n– Дукха дуьйцийла дац сан сайх, суо режиссер хиларна. Дуккха а хан ю со Европехь веха, бер долуш Оьрсийчуьра схьавалийна. Кхерамзалла эшарна, псевдоним кхоьллина ас сайна хIара фильм йоккхуш: гергара нах бу сан Нохчийчохь, со суо а воьду цига юкъ-кара.\n– Хьайн цIарца яьхна фильмаш юй хьан?\n– Ю. Валарг-хи – Нохчийчохь ду и цIе йолу хи. "Валар" нохчийн маттахь "кхалхар", "Iожалла" бохург ду. "Iожаллин хи" нисло. Иза Нохчийчоьнан исторехь гоьдалла хи ду, Кавказ йоккхуш лаьттинчу тIеман заманахь цуьнца лаьттина доза, 1840-чу шарахь бIонаш летта цигахь шайн маршо къовсуш. Оцу тIамехь вуно дукха нохчийн эгна. Декъеш, цIий дукха долуш, хи цIелуш хилла.\n– Хьуна муха карийна Хаваж, муха баьлла аьтто фильм шех лаьцна яккха иза резаван?\n– 2017-чу шеран Охан-баттахь, дерриг а доладелча [Нохчийчохь гейш хьийзор], суна Канны гIаларчу фестивалехь сайн хинволу продюссер карийра. Москварчу, и кIентий а, мехкарий а къайлабохучу шелтерехь хилира со. Цхьаберш гира суна, уьш Канаде дIабаххале. Цхьа турпалхо хьалха дуьйна а вевзаш вара. Кхин а цхьа турпалхо Францехь гина вара. Сов дукха бара и турпалш, уьш оццул халчу хьолехь а болуш, ца лаьара суна фильм яккха. Сайна Хаваж вевзича, цуьнан нанас кхехьийтина аудиош хезча, ас иза ца хаьржира, цуьнан нана хаьржира. Амма суна этикан агIо яра еза, лаьара цунна а тойла фильм яккхар, цуьнца цхьаьна яккха лиира, цунах яькххина Iар а доцуш. Ас цундела шина шарахь камера хьан а ца йира, цуьнца цхьаьнакхетар, юкъарло латтор, цунна гIодан хьажар доцург. Ткъа видео баттахь сов яьккхира.\n– Суна хаьа лаьара, хIун хуьлу адамах, медиа-башхалла юьстах а йитина, тергалдича. Царех хуьлушдерг кхин а Iаткъамениг дара. Масала, цхьа турпалхо Канаде дIавахара. Цигахь цуьнан дерриг а дика хир ду аьлла хетара, амма цунна кхин а хала дара.\nЭмиграцехь и саннарг цхьалха вуьсу. Эмигранташ доьзалшца дIабоьлху кхечу махка дукха хьолехь, ткъа хIара саннарш цхьалха буьсу.\nЦеран доьзалехь, ворхI дара, бархI дара, бер дара, цкъа иза шен доьзална юьстах, цхьаъ нисвелла. Канадехь программа яра цхьаьна волчу шина гейно иштачу мухIажарна "адаптаци" еш. Ханна иза шайга вигира шина гейно – гIалин йистехь, комфортехь, чIогIа хазачу меттехь вехара и шиъ, иза холчахIоьттира, ша кемантIера охьавоьссича, дIавига, стелаIодан беснашкахь йолчу байракхца уьш баьхкича – иза ша гей вуйла хаийтина а вацара (каминг-аут янза вара), лаамза гучуваьллера иза. Цунна хала яра и ситуаци, самукъане хила, маьрша ву хьо, аьлла хета дезачохь. Эмиграци маршавалар дуйла ца хаьа бухарчу бахархошна. Иза тIеэцна волу шиъ ца кхетара цунах, царна гIодан лаьара, амма хала дара и дан, хIунда аьлча, и шиъ маьрша вара, царна шаьш гейш хилар ирсе гора, и ирс кхуьнга а дIакхачо гIертара: хьо а хилало хьуна тхо санна паргIат, хIара-м Канада юй, кхузахь-м маьрша дуй, гей-парадашка а, клубашка а лела йиш юй хьан-м. Амма адамна маьрша хилар дац гей-парадашка лела мукъа хилар. Цунна шегара хьал трагеди ю. Канадехь хуьлучул, шен хьалхалеррачу дахаре юхакхача лаьара цунна. Эмиграцехь и саннарг цхьалха вуьсу. Эмигранташ доьзалшца дIабоьлху кхечу махка дукха хьолехь, ткъа хIара саннарш цхьалха буьсу.\nОцу кIентан шен цIе, фамили хийца дийзира. Иза мотт Iамочу курсашка вахча, цигахь Шемара мухIажараш бара, царна гора кхуьнан цIе бусалба хилар, хоьттура, стенгара ву, хIара пуьташ ботта безаш вуьсура, цундела ца лаьара курсашка лела.\n– ХIун хуьлу нохчийн гейх, уьш цIерабевлча? Вайна гира фильмехь уьш лечкъаш, цара шайн цIерш хуьйцуш. МухIажар иштта ца лела дукха хьолехь.\n– Уьш кеп-кепара хIуманаш ду. Дукхахберш [гейш] бакъоларъярхошкахула кхочу, виза а йолуш, легалехь. Цхьа турпалхо ас Парижехь аэропортехь айса ларвира, цуьнгахь виза яра, цунна духьалбаьхкинера арахьарчу гIуллакхийн министраллера нах, ЦIечу ЖIарера а бара. Иза эмиграцин тоьлла хьелаш ду, жоьжахатин гонех чекхвала ца веза хьо, кхиболу могIара мухIажараш санна.\nУьш ца тарбо мухIажирийн центршка, къастабой дIатарбо, Нохчийчуьрчу кхечу мухIажаршца бетта ца болуьйтуш. Къамелаш цаьрца шайцца до, документаш а ло кхечарначул вуно сиха. Шайна бухахь баха аьтто бинчул тIаьхьа церан бакъо ю цIе а, фамили а хийца. Цара шайн дахарх лаьцна керла "туьйра" кхолла деза, керла цIе, керла селхане, цкъа а ала йиш яц шаьш Нохчийчуьра ду.\n– Хаваж хIора кхаа кIиранах волу цхьана отелера кхечу отеле – иза массарна а ду?\n– Иза, масала, Бельгехь санна, нохчийн диаспора йоккха йолучохь хуьлу. Францехь петаршкахь кхобу, ахь уьш ца хуьйцу иштта сиха, хуьйцу, нагахь санна проблемаш лилхинехь, цхьанна хьо вевзинехь, я хьайна кхерамзалла яц аьлла хетахь. Хаважера хьал чолхе дара. Цхьаъ делахь, иза Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхойн гIоьнца веана, шолгIа делахь, къамел дийцалуш вацара. Иза ши интервью яла езаш вара къамел а деш, и процедура юха-юха тIехьатоьттура, даима а сатийса вуьсура иза. Шарахь сов отелаш хуьйцуш лийлира, шина-кхаа баттахь цкъа нислора иза. Дуккха а нах бара Хаважан инстаграме язбелла, иза Нохчийчохь гоьялла евзачу латаран кепехь спортхо вара – бара дера иза вовза кхерам-м.\n– ХIинца массо а ву Францера Оьрсийчу депортаци йинчу Гадаев Мохьмадан кхоллам тергалбеш. Францехь къоначу нохчочо хьехархо вер бахьана долуш, цигахь эмиграцин политика хийцаелла, цуьнан процесс чолхене яьлла, депортацеш совъяхна. Оцу хьоло мел тIеIаткъам бо Нохчийчуьрчу ЛГБТ-мухIажаршна?\n– Суна ца хета нохчийн ЛГТБ Европе дукха кхочу аьлла, цу тIе, коронавирусца доьзна дозанаш а ду къевлина. Кхачахь а, уьш леррина зуьй. Хьалха дукха нах богIура, шаьш Нохчийчуьра ЛГБТ-нах бу олий, амма уьш я Нохчийчуьра ца хуьлура, я ЛГБТ ца хуьлура. Кхераме лорура уьш нохчийн диаспорерчу стагна гар, ур-атталла гочдархочунна а, уьш ЛГБТ буйла хаар – интервью оьрсийн маттахь оьцура. ХIинца ахь Бельгехь я Францехь тховкIело ехча, хьуна нохчийн мотт буьйцу гочдархо лур ву, хьо билггал нохчо хилар къастош.\n– Гадаев Мохьмадах лаьцна яз а дой Францерчу хаамийн гIирсашкахь?\n– Цунах лаьцна яздина суна ца гина цхьана а пресссехь, ца хезна радиочухула. Оьрсийн хаамийн гIирсашкахула хиина суна цунах дерг. (ЧIаккхе хир ю).


Ло ду догIуш\nСтаг лаьттара шен тишчу цIийна уллохь. Дукха хан яра иза иштта лаьтта. Иза цхьалха стаг вара харцо а, бохам а дукха лайна. Иза нахана вицвеллера, нах цунна а бицбеллера. Хьекъална иешна иза, амма цхьанна а кхераме вац олура цунна. Стагана бен а ца хетара шена хIуъу аьлча а. Цунна лууш дерг цхьаъ дара: цкъа мацах ша жима волуш шена девзина малх кхетта, тайп-тайпана аьзнех, тамехьчу хьожанехь дуьзна хилла дуьнене цхьана минотана, я цхьана мIаьргонна юхаверза.\nАмма и лаам, де-дийне мел дели гена болура, де-дийне мел дели кхин беснаш хIаллакдеш, кхуьнан кхетаме богIура Iаьржа бос. Цхьана дийнахь иштта ойла еш, и стаг шен цIийна хьалха лаьтташ ло доладелира. Даккхийчу чимашца дог1у бамба санна кIедачу цо, доллу дуьне кIайдора.\nЦецваьлла хьоьжура и лаьтта юссучу кIайле. Иза алсам мел ели, шен ойлане синтем бог1уш санна а хетара. ТIаккха Iаьржа бос дIатоттуш, жим-жимма богIуш, цуьнан кхетаме бан болабелира кIайн бос. Кхунна гонахара ло алсам мел долу алсам болура и кIайн бос. Эххар а буьйса юкъал тIехъяьлча, кхуьнан берриге а кхетам дIалецира кIайчу басо, цуьнца цхьаьна беара синтем.\n– Далла бу-кх хастам, Iаржделла хIара дуьне кIайдан йиш йолчу Далла бу-кх хастам, – элира стага.\nТIаккха иза цецвелира:\n– ХIара кIайн ло массарна а цхьабосса тIедогIу-кх… Цо шен кIайчу басца хьулдо-кх массо а хIума: Iаьржа дитташ, хоттах дуьзна некъаш, Iаьржа цIенош, дика нах, вуо нах... – массо а хIума хьулдо-кх лайн чимаша. Массо а хIума кIайн хуьлу-кх лайна кIелахь. Делахь хIета, массеран къинош, зуламаш динчеран а тIехь, йиш ю-кх лайно шаьш кIайдинчохь, кхин Iарж а ца луш, диса. Церан йиш ю-кх, ло дашале, дохкодовла. Ло дешча, тIаьхьа хир ду, ло дешча дерриге хьалха ма-хиллара хир ду.\nИза чIогIа цецваьккхира шена гучуяьллачу къайлено, и нахе дIа ца хоуьйтуш Iен бакъо яцара цуьнан.\nЛулахойн неI туьйхира цо. Хан яьлла хан йолу дела, ехха етта дийзира.\n– Хьенех, хьо вуй иза? – элира араваьллачу хIусамдас. – Хьуна хIумма-м ца оьшу?\n– ХIан-хIа, ло ду вайна догIуш. Ло дашале дохковаьлча, дика хир ду хьуна.\n– Дика ду, – хIара вевзачу хIусамдас кхин тидаме а ца ийцира кхуо бохург. – Чу а волий, чай малахь, вохлохьа.\n– ХIан-хIа, со дуккха а нахе дIаала дезаш ву.\nУраме дIатаьIира стаг.\nДукха хьолахь наха хIара цу лулахочо санна тIеоьцура, цхьа тамашийна бела а къежаш, хетарехь, уьш ца тешара кхуо дуьйцучух. Иза церан гIуллакх ду – тешар, цатешар. Кхуьнан декхар дIаалар ду.\nЦхьаьннан цIийнан ков дехха детта дийзира цуьнан. Цу чохь гIовгIанаш яра яккхий, тайп-тайпана мукъамаш хезара. Эххар а цхьамма ков диллира.\nСтага ша деанарг дIадийцира.\n– Яхийта кхузара, Iовдал! – аьлла, цхьа чIогIа ков тIетуьйхира. – Ахь ца аьлча, суна ца хаьа хьуна, ло дуйла догIуш!\nСтаг кхидIа а вахара. КетIахь цхьа сирла стогар богучу, цхьана доккхачу цIенна хьалха сецира иза. Цу чуьра хIусамда шозза къуй а баьхкина, шозза а лулахой орцах бевлла кIелхьара ваьллера. Тховса, уьш юха багIахь а аьлла, дийнахь ша лехна деана герз а дуьйлина Iара иза.\nНеI етташ лелачу стагана ца хаьара иза. Цо массеран санна, неI туьйхира цу цIийнан а. Массо а стаг къу тарвелла Iачу хIусамдас, корах ара герз туьйхира. Хьажийна а ца туьйхира, дуьхьалдIа къу човхо дагахь туьйхира.\nАмма неI еттачу стагана кхийтира иза.\nДуьхьал герз ца долуш тийналла хIоьттича, корах арахьаьжира хIусамда. Шен кетIахь аркъал воьжна Iуьллуш стаг гира цунна. Вевзира. Иза къу вацара, наха «Делан-пекъар» олуш цIе йоккхуш, цхьа миска стаг вара, лакха юкъахь, тишчу цIа чохь Iаш волу.\nХьаьдда вахна, воьжна Iуьллучунна тIехIоьттира хIусамда:\n– Суна ца хаьара, суна ца хаьара, – бохуш.\nЛен чов хиллачу стага, шена герз тоьхначу стаге хьала а хьаьжна, элира:\n– Ло ду догIуш… Лайно массо а хIума кIайн до… Ло дашале дохковала… ло дешча тIаьхьа хир ду…