Иракъехь хьо «шишани» вуйла хиича…\nГезгмашин-бутт 07, 2017\nТIебаханарш а санна, бухахь беха нохчий а бу Иракъехь бала хьоьгуш\nМалхбалерчу тIамехь шаьш Ялсамане кхаьчча санна гойтуш я махкахошка шайна тIаьхьа ДАIИШ-е дIакхойкхуш дукха нохчий хаалора хьалха интернет-хьостанашкахь.\nУьш я белла, я шайна тIаьхьадевлла лелачу цигарчу эскарех бевдда, лечкъарш лечкъаш, летарш лиэташ бохку, я лецна, тутмакхийн статусехь бу.\nБоршачу нахах дерг – иза мелла а кхетадало, царна кхаьчнарг цара шаьш шайна лехнарг ду, амма бара цаьрца тIеман хьелашкахь цхьанна а мостагI хила йиш йоцу церан зударий, бераш.\nОцу тIаьххьарчу категорех, зударех, берех, сагатдо дуьнентIерачу массо а нохчаша.\nТIаьххьара кхочучу хаамашца, ДАIИШ-ера яьккхинчу Мосулан херцаршкара дIалехьийна вуно дукха дакъаза бевлла, лазийна къаной, зударий, бераш. Бу царалахь Оьрсийчуьра дIабахначу доьзалшкара зударий, бераш а.\nШи кIира гергга хьалха кхин а цхьа йоккха гIала мукъаяьккхира Иракъехь – Мосулна 50 чаккхарма юьстахлаьтта Талл-Афар. Цигахь, масийтта эзар вен а вуьйш, лаьцна 1300 ДАIИШ-хо. Уьш а, Мосулехь лецнарш а тутмакхийн хьесапехь кхобу Хаммам Эл-Алил цIе йолчу тIеман куьпахь. Царалахь дукхахберш овхIанхой, кавказхой бу, яздо меттигерчу Shafaq News портало.\nКхеташ ма-хиллара, цигахь лецначех дукханнийн а бу Иракъехь цхьаьнхьа бала хьоьгуш доьзалш.\nБераш лохучу кампанина юкъайоьллачу Оьрсийчуьрчу Раша Тудей телевизионан а, Кадыров Рамзанан векалан, сенаторан Сабсаби Зиадан а информацица, 48 кавказхойн, гIезалойн бер хааделла Мосулерчу берийн хIусамехь. Дукхахболучийн да-нана делла.\nОцу а, и санначу а берех доладан, уьш даймехкашка дерзон а атта дац. Дуьззина тоьшаллаш гулдан деза, уьш хьенан ду, церан гергарнаш муьлш бу Оьрсийчохь къастош.\nТIеман хьаьттахь шаьш дисинчу нохчийн берех дог а лозуш, церан ларш лохуш, уьш гергарчаьрга дIакхачадайта къахьоьгучаралахь бу Урдунерчу нохчийн хьалханчаш а. Масала, инарла Бено Самихь, парламентан депутат Бено Тамер а. Уьш шаьш меланна бечу балхаца зIенехь бу Сабсаби Зиадца а, цунна накъосталла дечу Иракъерчу хьукматашца а.\nПрессехь хьахоза юьсучу Иракъерчу маьрша нохчийн кхин цхьа категори а ю тахана гIелонехь – оцу махкахь бIе шо сов хьалха дуьйна а беха вайнах.\nИракъехь хьох "шишани" аьлла хезча а ду кхераме, ца беза нохчий"\nИштачех дийцира Маршо Радиога царех сагатдечу урдунхочо Ахьмада. Цо дийхира шен цIе юьззина цаяккхар. Ахьмад арадаккха гIерта Иракъерчу нохчех долу цхьа йоккха стаг, воккха стаг. Уьш буьсуш бу ДАIИШ-о доладечу меттигехь, боху цо. Ткъа тIеман кIуьрлара бовла царна новкъарло йо Иракъехь а, Шемахь а йоккху «шишани» цIе яьккхича, эскархой луьра хьовзаро, царна нохчий цабезаро, элира Ахьмада.\nАхьмад: «Цигахь цхьа накъост ву вайн нехан бала кхочуш, тIамера дIагулбинчу зударийн, берийн куьпахь болх беш. Цо а накъосталла до нохчийн бераш лоьхучарна.\nИракъехь бехачу бухарчу нохчашкахь а ду вон хьал. Диала гIала ю йохийна, цигара цхьа йоккха стаг, воккха стаг арадаккха гIерта со кху муьрехь. Цушиннан кIант, йоI арадаладелла, ткъа уьш ца бовлало цкъачуннна. ДАIИШ ю цигахь, цо ца бовлуьйту дIаса.\nЦу тIе йоккха стаг, айина ца йигахь, ша лелалуш а яц. Яа хIума а яц, язъелла.\nБерех дерг. Ши де хьалха хезна суна, Кадыров Рамзана хьовсийна нах хIинца а дIа кхачабелла бац тIамера дIалехьийна бераш, зударий болучу метте.\nБераш, зударий чохь кхобучу лагершкахь а ду вон хьал - эскархоша а лелайо харцонаш, богIий, шайна луъурш дIабуьгу. ...Базар ю тIом, цигахь нах бохка а бухку, царна тIехь дерриг а леладо. Массо а агIонаша.\nИракъехь хьох "шишани" аьлла хезча а ду кхераме, ца беза нохчий, вай дерриг а дина, "Шишани, Шишани", бохуш, дозаллаш а детташ...".\nТаханенна ала хала ду, мел Нохчийчуьра а, Европера дIабахана нохчий белла, тутмакхашлахь бу Малхбалехь. Иштта хала ду буодисина, девлла лелачу а, цигарчу Iедало дIагулдинчу а нохчийн берийн, церан нанойн терахьна тIаьхьакхиа а. Ткъа шеко яц уьш бIеннашкахь хилар.\nТIом баьл-баьллачохь шаьш хила беза моьттуш, массо а конфликташка дIалистинчу нохчийн барамах ойла йича, цара шайн къоман цIе дуьнене мел гезйохуьйту ойла йича, ала а тарлуш, Нохчийчоьнал арахьарчу тIемаша кху тIаьххьарчу ткъе пхеа шерачохь нохчашна цIерачу тIемаша динначул зен дина.\nНохчо вийна Бельгехь 20 стаг тIелеттачохь. Конфликт естарх кхоьру Iедал\nАвстрехь бIеннаш нах арабевлла нохчий махкахбахарна дуьхьал хIоттийначу демонстраце\nКраснодар-махкахь беракема чудоьжна, пилот велла. Дов айдина оцу хьокъехь\nПетров а, Боширов а 2014 шарахь шайн махкахь лелхийтарш динарш хила тарло боху Чехино\nФранце 400 000 соьманна хьонка эцна воьдуш лаьцна Нохчийчоьнан вахархо\nИсс машарбархо вийна белорус виллина набахтехь валло сацамбина Парижерчу кхело


Къомана беркат делира цунах\n«Эхь дар-кх вайна, цуьнан даге хьаьжна ца хилча…\nЭхь дара вайна, цо шен доIанашкахь дукха ехна бакъо,\nДелан пурбанца, толийта ца хьаьвсича…\nЭхь дара вайна, ваьш вовшашца а, дуьненца а бакъ хиларца цу дикчу къонахчун а, вешан а сатийсам кхочушбан ца гIоьртича…»\nЦхьа стаг шен оьмарехь кхочушдан кхуьуш долу гIуллакхаш дукха хуьлуш дац. Ша диначарех цхьа-ши хIума адамашлахь даха дисича а, цунах тоам бина ца Iаш, воккхавевойла ду. Ткъа Кадыров Ахьмад-Хьаьжех дерг аьлча, дагардина цаваллал, дукха ду цунах вайн къомана девлла беркаташ. Тахана Нохчийчуьра хьал Iаламат дикачу хорша а дирзина, адам паргIат даха доладелча а, вайна диц ца ло Ахьмад-Хьаьжас вайн къоман а, мехкан а дуьхьа шен са ца кхоош, хьегна къа, дина некъаш.\nАхьмад-Хьаьжа хила ма-веззара вайн мехкан тхьамда вара. Иза вайна чIогIа оьшура. Амма Делан кхиэл ца лелча цаяларна, дIавахара иза. ДIавахара, шен декхар дуьззина кхочуш а дина, халкъана гергахь гуттаренна сий а дуьсуш. Далла гергахь, Дала мукъ лахь, шахIидан дарже а кхочуш.\nХастамечу Далла дика хууш хиллера, Нохчийчоьнан коьрте мила вало веза а, стенна тIехь, муха аьтто цуьнан бан беза а. Тахана куьг кхочехь болчу нахе ладоьгIча а хаьа, нохчаша Ахьмад-Хьаьжас шайн дуьхьа дIа мел ловзийначу коган а, дIааьлла я алаза дисинчу дешан а хама-пусар дойла. Нохчашна дика хаьа, шайн паччахь лаьттина волчу Кадыровс шайн дуьхьа шен са а, дахар а ца кхоийнийла. Нохчийчохь садоьIу дегI мел деха, дицлур доцу совгIаташ ду Ахьмад-Хьаьжас шен къомана а, махкана а динарш. Машаречу дахаре неIарш схьайиллина, къомана шен кхане гайтар – иза ду-кх вайна а, вайн тIаьхьенашна а дицлун доцург.\nЦхьацца хийцамаш хаало вайн къоман кхетамехь а. ХIинц-хIинццалц обаргех къоман турпалхой а беш даьхнехь а, тахана шен бакъболчу къонахех масал оьцуш, царах Iемаш, схьадогIуш ду къам. Иза бу Ахьмад-Хьаьжа бахьанехь вайна хиллачу баккхийчу пайданех боккха пайда. ТIом кхирстина мехкаш меттахIиттадар аттачех гIуллакх дац. Оцу балхана хан-зама эшарал сов, и болх бан ондда лаам, хьуьнар, ницкъболу адамаш а оьшу. Бакъдерг ду иза, оцу декъехь дика тIаьхье йитина Ахьмад-Хьаьжас. Цо хаьржинчу новкъара ца вала нигат долуш ву таханлера вайн мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан. Дикане сатийсар де-дийне мел дели алсамдуьйлуш, хьаналчу къинхьегамца шен доьзалан а, мехкан а хьал тодан, лакхадаккха ойла йолчу вайн махкахойн могIанаш а ду шорлуш, дебаш. «Луларчу къаьмнел оьшуш доцуш Iен а, даха а дезаш ду вайн къам», – олура Ахьмад-Хьаьжас.\nАхьмад-Хьаьжа цIена, хила ма-веззара нохчи вара. Иза къонах вара. Ахьмад-Хьаьжа хIинца а вайца ву. Вайн дегнашкахь, ойланашкахь. Цуьнан сийлахь цIе даима а ехар ю халкъан иэсехь. Вайн халкъан дуьхьа вехира иза, вайн халкъан дуьхьа дIа а делира цо шен са. Дала декъалвойла Ахьмад-Хьаьжа!


Нохчийчоь --Янди-кIотарахь дагийна цIенош, ГIуран-бутт, 2014.\nТергамхой, адамийн бакъонашларьярхой боцуш, Нохчийчохь дагийна цIенош уггаре чIогIа дийцаре деш ду шаьш могIарерчу бахархоша. Кхо-виъ стаг вовшах кхет-кхеттачохь а, цхьанхьа ваха ваьлла автобус тIехь нисвелча а, балхахь а, базарахь а –массанхьа а хьехош ду , доьзалш ара а бохуш, ницкъаллин структурийн декъашхоша тIемалойн гергарчийн тайп-тайпанчу кIошташкахь дагийна цIенош.\nЦхьаболчу наха, цец а буьйлуш, билгалдоккху, гIалина тIелатар динчарна юкъахь хилла боццушехь дагийна цхьаболчеран цIенош бохуш.\nКху деношкахь цу хьокъехь хаам Iорабаьккхина бакъонашларьечу «Мемориалан» центран кхеташонан хьаькамо Черкасов Александара а: «Ницкъаллин структураша исс цIа дагийна. Царна юкъахь ю Соьлжа-гIалахь хилла боцчу тIемалойн гергарчийн хIусамаш а… Иза зулам ду. Вай Оьрсийчоьнан низамана кIел хила деза, ткъа цу тIехь аьлла дац гергарниш жоьпалле а бу, царна таIзар дан а догIу». Герггарчу барамехь ишта чулацам болуш дIахьедар динера Черкасов Александара.\nБакъонашларьярхошна хетарг а, церан хьажам а хьесапе эцарра-м стенна дуьйцу, схьахетарехь, кхузахь чоьте ца оьцу Оьрсийчоьнан куьйгалло дуьйцург а. Нохчийчохь тIемалойн гергарчийн хIусмаш хIаллакьярх Путина Владимира , масала , кху беттан 18-чу дийнахь, пресс-конференцехь шега деллачу хаттарна жоп луш, аьллера, цхьаьнна а Iедалде бакъо яц, хаьттина дов а доцуш, бекхамаш бо бохуш, шайггара таIзарш дан.\nЦул сов Путина тIетоьхнера ницкъаллин структураша Нохчийчохь и цIенош дагийнарг мила ву хаа зераш долийна аьлла. Президенто делла жоп мел бух болуш хиларан а, цуьнан мах хадоран а гайтам лору нохчаша и къамел динчул тIаьхьа а тIемалойн гергарчийн хIусмаш охьаатар кхузахь сацийна цахилар.\nБахархоша а, «Кавказан узел» газето а даре а деш, Путина и къамел динчу диннахьехь Гуьмсан кIоштан Кошкалды эвлахь ШабановгIеран цIено дохийна дIадаьккхина буса баханчу полисхойн белхоша. Нахана халонга даьлла тIемалочун гергара бу аьлла, доьзал Iай тхов боцуш, шелонехь битар.\nНохчийчохь урхаллехь болчара шайн лааме хьаьжжа Iедалан герзахошка бехк боцчу нехан хIусамаш ягаяйтар а, йохаяйтар а, я кхитайпа ницкъ бойтуш, нахана тIехь таIзар далладайтар, шуьйра дийца даьккхина ду тахана.\nХьалха Советан Iедал долчу хенахь хьо хьолахо вуй, хьолада ,кулак вуй бохуш цIерш а етташ, дукха адам хIаллакдира бохуш дийцира Соьлжа гIалин кIоштарчу къаночо. Iедалан кара ца ваха веддарг обарг ву олий дIакхайкхавора бах цуо,ткъа и санначеран хIусмаш ягайора. Хьасан цIе йолу дезткъара ваьлла къано ву дуьйцуш.\nХьасан: «Советан Iедало леладора и тайпа хIуманаш.Тохара хьо кулак вуй,хьо вехаш вуй бохуш, нах чуьра ара а бохуш, тоьпаш а етташ дIабохучу хенахь, шаьш ца байийта бевдда лелачарна «обаргаш» аьлла цIе тиллинера. Уьш шайга схьа ца леца беллачеран, церан доьзалш чуьра аара а кхуьссуш,цIерш а туьйсуш, церан хIусамаш ягайора.\nНахе дIаолура царна юург-мерг елларг а, уьш чубитнарг а. кхечу агIор царна гIо динарг а таIзар ца деш вуьтур вац аьлла. Терракташ еш верг, гIулкх доцург лелош верг вей дIаваккхахь, суна новкъа ца хета. Цхьана-а Iовдалчу дас-нанас шайн доьзалхо вохуьйтур вац эккхийтар дан а, я зуламна декъа».\nХIусамаш ягор хьокъехь къамел динчу къаночо Хьасана билгалдаьккхира, цу кепара цIерш а туьйсуш, бехк-гуьнахь доцу адамаш, тIехь а, карахь а доцуш, стигал кIел дитаро, нахана гергахь Iедалан цIе йожаяхь бен кхин беш дика болх бац. «Дикачу, къинхетамечу нахах доьттина ду дуьне, - бохура Хьасана кхин дIа а. - Цара гIо дийр ду когахIитта а, кхечанхьа дIабаха а. Амма цара а, церан тIаьхьено а цкъа а цкъа дицдийр дац Даймахкахь шайна динарг».\nКхерчах баьхначех доглозу нохчийн


Нийса доаца жоп\n– Iовдала нах дукха бахий шун юрта, – хаьттад тIавенача сага цу юрта вахача къоаночунга.\n– Даьра, из ма вий аьнна хьона дIавувца саг ма вац са, – жоп деннад вокхо. – Цхьабакъда, тха юрта Iуйранна ший гIулакха дIаараваьннар сайранна цIагIа чу-м вагIац, ма эгIабаь нах ба-кх укхаза бахараш ца оалаш.\nИштта я-кх массал\nГовраш хоахкача массайодача говрех цецваьнна цхьан болельщико аьннад шийна юххе вагIача новкъостага:\n– Укх лаьтта гIолла дIалела дийна хIама цул чехкагIа йодаш кхы хIама хургйий-хьогI?\n– Я, – жоп деннад вокхо. – Тха юрта-м ва цу говрел массагIа водаш саг.\n– Бегаш бе воалл хьо? Малав из?\n– Тха участкови инспектор ва-кх. Кум йогIача моттиге цун сакхете, цига тIакхача гIерташ из дIаиккхача пхо кхувргбац цунна тIехьа.\n– Ma во хьал да-кх сога кхаьчар. Сесаг ханал хьалха къаеннай, цIенош тишденнад, тIаювхача хIамаех тIолхаш мара йисаяц, Iатто сов къабенна шура а лац, жIале, багара царгаш Iолийга «Аап» алац, – кедав цхьа къонах ший лоалахочунга.\n– Беша хьажалахь, беша, – аьннад вокхо.\n– Къона буц тIаяьннайий хьажалахь, – аьннад лоалахочо.\nКерда венача директоре хаьттад юрта вахача, нах дика бовзаш ва, аьнна хетача цхьан воккхача сагага:\n– Тешаме болх бергболаш, Iаьдала боахамах дог лазаш вола управляющи везар-кх сона. Вий хьа белгало йолаш саг?\n– Бовза-м дукха а бовзар сона юртара нах, хIаьта из ма вий аьнна дIавувца саг вац са, – аьннад воккхача сага. – Цхьабакъда, жулик мел вар цхьан сахьата вовзаргва хьона.\n– Мишта ховргдар из?\n– Конторе объявлени хьалтоха мара езац хьона, «завсклад эш» аьнна. Жулик мел вар сецца укх конторе наIар тIа хургва-кх.\nШе бехке хилар\nНурдин пелинг теха, шийца цхьа новкъост воалавеш чувенав. Сесага дийзадац маьра сурт. Цунна раьза а йоацаш цIагIа гIолла кхесташ хиннай из.\nСесага леладечох кхийтта а кхийтта, цунна фу Iоттар ергья-хьогI уйлаш еш ваьгIав Нурдин.\nЮххера цIенъюкъе ловзаш волча ший воIа дIабарахьажа новкъостага хаьттад Нурдина:\n– ДIахажал, из кIаьнк ахваьккхача санна ший нанна тара веций?\nЦо из сендухьа ях а ца ховш новкъосто аьннад:\n– Даьра ва, чIоагIа тара-м.\nНурдина уж дешаш мара кхы хIама эшаш хиннадац. Оаз айеш сесага дIахазийта аьннад цо:\n– Укх кIаьнка лергаш вирий дараш мо да-кх.\nСесаго, ела а енна, марага аьннад:\n– Итт шу даьннад со хьоца яха. Тахан мара хайна-м дац шун тайпах бола маIа нах вира лергаш долаш болга. Цу кIаьнка лергаш хьа лергаш да-кх.\nШий мара чIоагIа эгIазъяхача сесага аьннад:\n– ШайтIаш вугалва хьо!\n– Ткъо шу-м даьннад со цхьан шайтIа каравола, – жоп деннад мара.\nГо гIерта тийша болх хилар\nФотокорреспондента Умара ерригача пленка тIа эггара дикагIа йолча нефтяникий бригада сурташ даьхар. Уж гучадаха велча, цох хIама хиланзар, Iаьржал мара кхы хIама дацар цу тIа.\nШий из гIулакх мишта нийсденнад ца ховш гIайгIа еш вагIар из.\n– ХIана ва хьо иштта маьлхара? – хаьттад хьатIаенача цун нанас.\n– Аз тахан мел хьийга къа дайнад са. Пленка тIара хьадала йиш йолаш цхьа сурт дац. Брак нийсъеннай аьнна хета сона. Кхоана айса редакце фу аргда-м хац.\n– Из пленка бочонка чу а елла хьо хий да вахача хана со а хьажаер цунга, из цу чура хьаяьккха. Сона а хIама довнзар.\n– ХIанз сона хов брак мичара енай, – велавелар Умар.\nРациональни аьттув лехар\nШин нешас шоайла къамаьл ду.\n– СагIи хьо сов дукха езаш вала воал-кх. Кастта шунцига зоахалола нах боахкийтаргба аьнна хеталу сона.\n– Ткъаь иттаза уж боагIе а, СагIена аз жоп-м лургдац.\n– ХIана? Во зIамига саг хета хона цох? CaгIe ший машен я, дикача балха тIа ва, эхь-эзделах веха вац. Из везаш, цунга сатувсаш дукха мехкарий ба вай юрта.\n– Хьо бакъ ле мег. ХIаьта со гIopг-м яц CaгIeгa.\n– Иштта гоама ва хьона из?\n– Гоама вIалла а вац. СагIи дика саг ва.\n– ТIаккха со мича кхет Iа дувцачох.\n– ДIахьажал, инкал миссел воккха ма вий из.\n– Хилча фу даьд? Къонах ва-кх мичча тайпара из вале а.\n– Ай цо-м кIира кечдаь пхьор цкъа Iохайча дIадуарг ма дий. Из кхаба елча денна-бусса пишка тIа латта ма езаргйий са, вIалла хьа а ца йоалаш. Вай замах моллагIча гIулакха рациональни подход хила еза, – аьлар нешас.\nГиря для правнуков →


Набахтехь волчу вешица Тумгоев Тимурца цхьаьнакхета аьтто баьккхина цуьнан йишас\nТовбеца-бутт 22, 2021\nСаратовн кIоштан федералан таIзар кхочушдаран урхаллан куьйгалхочуьнца Къилбаседа ХIирийчуьра яхархочун Тумгоева Маринин цхьанакхетар хиллачул тIаьхьа, цунна бакъо елла шен набахтехь хан токхуш волу ваша Тумгоев Тимур ган. Хьалхо латкъамаш бинера цо, ша латточу колонехь долчу хьелашна а, маж еха ю бохуш, тIеIаткъамбарх а.\nКавказский узел интернет-гIирсо яздира еарин дийнахь цхьааллин пикете яьллера Тумгоева Марина, Талламан комитете а, прокуратуре а набахтерчу хьелашна арз деш волчу шен вешин терго яр тIедожош. Масех карахь плакат дара цуьнан: "Аш чубухкурш кхин бу", "Сацаде ницкъбар, ГУЛАГ яц!"\nХабар доцу дуккха а хан йолчу шен вешин кхолламах хаа еана ша Саратове бохура цо. Пикетан тидам хиллера прокуратуран белхахойн, церан хьехамца, кIоштан прокуроран цIарах арз дIахьажийра цо.\nПикет йирзинчул тIаьхьа, шеца цхьаьна бакъоларъярхо Юсупова ПятIимат а йолуш, Саратовн кIоштан федералан таIзар кхочушдаран урхаллан куьйгалхочо Федотов Алексейс тIеийцира Тумгоева.\nКавказский узел хьостане дийцина Тумгоевас, Федотовца хиллачу шен къамелехь, ша цуьнга далхорах шен вашас бинчу латкъамех а, иза латточу колонерчу тишачу хьолах а, ишта бусулбачийн набахтешкахь маж лело а, ламаз дан а таро цахиларх а.\n"ЧIогIа дика ладуьйгIира цо соьга. Тимурца со цхьанакхетийта бохуш, тIера ца йолура со. Цо колони телефон туьйхира, цул тIаьхьа Тимур суна готуйр ву аьлла, дош делира", - дийцина Тумгоева Маринас.\nМаршо Радионо яздира, 2018-чу шарахь Украинас Оьрсийчоьне дIавелира Тумгоев Тимур. Оьрсийчоьнан ФСБ-но бехкевора иза Шемахь Асад Башаран ражна дуьхьал тIемашкахь дакъалаьцна ву аьлла. Ростоврчу тIеман кхело 18 шо хан тоьхна цунна, набахтехь луьрачу хьолехь такха.\nТкъа Тумгоевс Шеман территори тIехь ша хилла а вац аьлла, дIакхайкхийра


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Й,й яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш й ,Й яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш й ,Й довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а й ,Й. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. Берашна девзар ду керла дош –Даймохк, цуьнан к1оргера чулацам.\nЛовзар : «Кагделла дош нисде!».\n-Муьха дош ду иза? (Даймохк).\n-Стенах олу Даймохк? (Берийн жоьпаш).\n-Муьлханиг бу шун Даймохк? Муьлханиг ю вайн коьрта шахьар? Мила ву вайн паччахь?\n-Даймохк – иза хьо вина, хьан да , деда ваьхна мохк бу .Хаза а , хьалдолуш бу вайн Даймохк- Нохчийчоь. Лекха лаьмнаш , шера аренаш , чехка хиш, яккхий хьаннаш-и дерриге ду вайн махкахь.Лаьтта бухара хьалдоккху маьхкадаьтта , хиш ду. Де- дийне мел бели хазлуш бу вайн Даймохк.\n-ДАЙМОХК дашехь мича меттехь хеза аз (Й)? (Юккъехь).\n-Аз (Й) йозанехь муьлхачу элпаца билгалдо ? (Йй элпаца).\n-Бераш , вайна тахана т1едилларш даийтина вайнехан ц1енош чохь. Хьанна хаьа шуна царех х1ун олу? (Б1аьвнаш).\n-Шена Даймохк дукхабезачо угаре дукха б1аьвнаш яха еза. И б1аьвнаш яха , аша оцу т1ера т1едахкарш кхочушдан деза. Цхьацца б1ав сха а оьцуш шайн белхан план х1отта е. Дийца : х1ун кхиамаш бохур бу аша тахана?\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш й, Й. Шуна 1емар ду нийса а , хаза а и элпаш ша-ша , дешдакъошкахь кхечу элпех хоьттина а , дешнашкахь яздан .\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш й , Й довзийтар , яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш й , Й яздар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш й , Й . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш й , Й ? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп й ду,х1ара йозанан доккха элп Й ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш й , Й).\nЙозанан жима элп й яздар.\nХьехархочо уьн т1ехь гойту элп й яздан.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна т1е . Билгаллона мог1ане терра охьавог1у . Лахарчу белхан мог1ане кхочуш техкарг юьллуш аьтту аг1о хьалавоьду. Лечкъарг т1ехула охьавог1у. Лакхарчу белхан мог1ане кхочуш техкарг юьллу , цу т1ера д1а тасалуриг . Т1ехула техкарг юьллу.\n-Д1аязде и элпаш шайн тептарш т1е.\nй й й й й й й й й й й й й й й й й й й й й й й й й\nЙозанан доккха элп Й яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту элпаш яздан. Тептарш т1ера мог1анаш д1аязбо бераша).\n-Уггаре хаза яздинчу элпашна буха сиз хьакха. Хьан яздина гуттара хаза элпаш? Хьанна беза хуур ду Даймохк массанчул ч1ога? Д1ало цунна б1ов.\nК1айн шаршу т1ера х1ун буьртигаш?(Йоза) .\nК1айчу экъан т1ера 1аьржа сизаш? (Йоза)\nЦ1а чохь цагушъерг? (Йовхо)\nМуьлха дешнаш хили шун? (Йоза, йовхо).\n-Х1ун ду цу дешнийн юкъара? (Дешнийн юьххьехь ду Й элп).\nЙОЗА дешан схема х1оттор.\n-Маса дешдакъа ду ЙОЗА дашехь? Муьлханиг ду хьалхара? Шолг1а?\n-Маса элп ду цу дашехь? (Диъ).\n-Маса аз ду? (Диъ).\n-Муьлханаш ду аьзнийн цхьанаэдаларш? (ЙО, ЗА).\n-Муха билгалдоху уьш схемахь? (Ши бос болчу еък1овца).\n-Шайн тептарш т1ехь х1итта е схеманаш .(Бераша х1итта йо . Уьн т1ехь х1оттийначуьнца юстуш , нисдо г1алаташ).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан бина уггаре дика болх?\nИорг1а говр, йорг1а говр,\nХало, атто оха ловр.\nДига генна хьайца д1а,\nКласса чохь тхо кхин ца 1а.\nЯда Йорг1а, сих ца луш,\nЛаьтта ког ахь билла байн,\nТата дезаш дац тхо, х1ай!\nЯда, Йорг1а, кхоссало,\nКаде хила, мал ма ло.\nИорг1а идда, к1адлуш ю,\nБолар цуьнан лаг1луш ду.\nСобар! Тоьар! Сацахьцкъа!\nКхин хьо идахь ду хьан къа.\nБолар лахди, х1оьтти д1а:\nДеза цуьнан сада1а.\n(Берашна юкъара цхьаъ говр хоржу. Цунна т1аьхьа а х1уьтий, x1apa байташ а олуш, класса чухула довдуш ши-кхо го боккху цара.)\nЙозанан доккха а , жима а элпаш дешнашкахь яздан 1амор.\nЙоза , йовза , йист , Йисита , Йисама.\n-Муьлха дешнаш яздина даккхийчу элпашца? Х1унда?\n-Д1аязде и дешнаш тептарш т1е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан яьккхи б1ов?\n-Бераш , б1аьвнаш чу д1алевчкъина ду дешнаш. Уьш ду вайн Даймехкан хазаллех лаьцна. Караде уьш.\n-Муьлха дешнаш карий шуна? (Нохчийчоь, Г1ала, Даймохк).\nКхоллараллин болх. Кластер ДАЙМОХК х1оттор.\n(Берашка д1ало листаш , т1ехь яздина Даймохк долуш ,Д1аймехкан хаззала гойтуш долу , кхин цхьацца х1ума гойтуш долу суьрташ. (Ч1ирдиг, паччахь, терк , сискал, маьждигаш , акхарой, маймалш).Берашна хаа деза уьш Даймахках лаьцна дерш схьахаржа уьш , оцу Даймохк дашана гонаха д1алето.\n-Х1унда хаьржина аша и суьрташ? Муьлханаш гина шуна шайна оцу х1уманех вайн Даймахкахь? Мичахь ду аша латийна маьждиг? Мичахь ду Терк? (Иштта болх бича берашна 1емар ду проекташ ян).\nЙ элпах лаьцна байт 1амор.\nШина уьнна т1ехь\nПурх т1етоьхна кхоалг1а .\nЦу т1ехула хьоза хьаьвзи,\nХьажал хьайна и элп девзи.\n-Муьлха элп ду и? Муьлха аз билгалдо Й элпо? Аз (Й) мукъа ду я мукъаза ду?\n-Хьан ехи угаре дукха б1аьвнаш? Хьанна беза угаре ч1ог1а Даймохк? Х1ун кхиамаш бехи аша?\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш й ,Й кхин д1а а довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а й ,Й. 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nПознавательни: берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр . 1емар ду аьзнийн башхаллаш йовза, уьш схеманашкахь билгалъяха. Берийн алсамбер бу аьзанш , элпаш довзар , церан башхаллашка а кхуьур бу. Берашна девзар ду керла дош –Даймохк, цуьнан к1оргера чулацам.Берашна хуур ду нохчийн тайп-тайпана аларш долу дешнаш довза (Синонимаш).\nЛовзар : «Дог1у дош ала!».\n-Бераш , аса д1айоьшу йоца байташ. Аша со сецча т1етоха оьшу дош.\nЛатта т1адош дарах дог1а\nГовро до шен болар .... (Йорг1а).\nЧохь ша бина дохарх шиша,\nХьо ма елха, жима... . (Йиша).\nСо ирсе ву: сан ю йиш\nХьоь ладог1а к1енан .... (Йиш).\nБабин куча т1ехь ю гома\nК1адинан латийна .... (Йома).\nБедарш бехъеш бо цо г1урт,\nЮуш елахь ша… (Йогурт).\n-Муьлха дешнаш туьйхи аша т1е? (Йогурт , йома ,йиша , йиш , йорг1а).\n-Йиш дош кхечу дашца алалой? (Йиш , эшар , илли).\n-Гой шуна мел хаза бу нохчийн мотт. Масийтта тайпана алар ду цхьана дешан. Кхин муьлха дешнаш девза шуна иштта алар долуш? (Маса –чехка-сиха).\n-Х1ун ду церан юкъара? Х1ун 1амор ду вай тахана?\n-Бераш , вай тахана т1еюг1ур ю цхьа б1ов вешан Даймохк хазбеш. Цундела вайн т1едахкарш ду т1улгаш чохь . Шун таро ю цхьаъ биллина Даймохк хазбан т1улг билла. Схьаэца суьрташ. Шайна балун болчулла болх къастабе. Дийца , х1ун кхиамаш баха дагахь ду шу?\n-Вайна тахана кхин д1а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш й, Й. Шуна 1емар ду нийса а , хаза а и элпаш ша-ша , дешнашкахь кхечу элпех хоьттина а , дешнашкахь яздан .\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш й , Й вовшех хоьттина , дешнашкахь кхечу элпаца а яздар.\n-Бераш , т1улг гуттаре хаза яздинчунна бен лур бац. Цундела лерина хила деза вай.\nЙ Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й Й\n-Х1ун кхиамш бехи аша? (Суна 1еми элпаш й ,Й яздан).\n-Вовшийн болх талла. Хьанна бог1у т1улг? (Бераша уьн т1е д1алетош йота йолайо б1ов).\nДешнашкахь элпаш й, Й яздар. Кхастош яздар.\nУьн т1е д1аяздо дешдаш.\nМай , бай , тай, сай , вай, ойла , айма , байра.\n-К1енташа схьаязде цхьана дешдекъах лаьтташ долу дешнаш. Йо1арша- шина дешдекъах лаьтташ дерш. Й элпана к1ел сиз хьакха.\n-БАЙРА дош кхечу дашца муха эр дара? (Гира).\n-Муьлха дешнаш язди аша , к1ентарий? Аша , йо1арий?\n-Муьлхачо яздина гуттара хаза? Хьанна бала беза цхьа т1улг?\nДуьзна доцу дешнаш т1едузар.\n-Бераш , аша т1адамийн беттана т1еоьшуш долу дакъа т1еяздан деза.\n(Берашка д1аделла хила деза карточкаш).\nМай-… , ха-…., Зу- ….,\nЛай-…., ой-…, ай-….\n(Хьехархочо лаха т1еяздина , цанна юкъара харжийта мега оьшу дешдакъа. Иза а пайдехь хир ду берашна пайде долу х1ума лаха 1ама).\nЙоьхна предложени нисъяр.\nБеза , Даймохк , суна.\n-Хьанна хуур дара и предложени маь1ница нисъян. Хьанна беза ? (Суна)\n-Дуьххьарлера дош муьлха ду? (Суна).\n-Х1ун до ? (Беза).\n-Шолг1а дош? (Беза).\n-Х1ун беза? (Даймохк).\n-Хьан эр яра предложенид1а? Д1аязъе предложении тептарш т1е?\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан бина дика болх?\n-Х1ун эр дара аша Йй элпах лаьцна?\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан бехки уггара дукха т1улгаш вайн б1ов юттуш?\nВсего просмотров: 377388


Нохчийчура бIаьрзе суьдхой\nНохчийчоь -- Невр-кIоштахь лаьтташ ду нохчийн ярташна а, гIаланашна а яккхийн тоьпаш етташ долу Оьрсийчоьнан эскарш, ГIад 8, 1999\n1999-чу шарахь танкано йоккха топ тоьхна юьхьтIе еза чевнаш йинера ГIойтара Сатуева Лизина. Цул тIаьхьа дуккха а дарбанан хIусамашкахула чекхъялла и зуда. Амма тахана кхел реза ца хилла цунна зе динарш Оьрсийчоьнан эскархой хилар даре дан. Тоьшаллаш тоьаш ца карийна Нохчийчурча суьдхошна.\n14 шо ду, ГIойтIера яхархо Сатуева Лиза, ишттачу хьелашкахь лазийна. ХIета дуьйна, шена хилла йолу чов, оьрсийн эскархойн бехкенна аьлча а, церан танкан тIера тоьхна, хилла ю аьлла, бехк Iедалшка тIелацийта гIерташ ю иза. Амма, цуьнан аьтто ца болу.\nМасех де хьалха, меттигерачу кхело, сацам бина, оцу къоначу зудчуьнна бIаьрг а боккхуш, хилла йолу чов, оьрсийн эскархойн бехкенна хилар тоьшалш кIезигаду аьлла. Ша оцу зудчо, Маршо Радиога дийцира, ша муьлхачу хьелашкахь лазийна.\nСатуева Лиза: «1999 шарахь, гIура беттан делкъахенахь ГIойтIахь эскархоша чуетташ хилира иза. Танкан тIера исс хIоъ тхан керта кхийтира. Иштта лазийна йохь а ятIош, бIарг а боккхуш хIума хиллера суна. Оцу хенахь дарбан хIусамаш а яцара, ишколе а ядийна, цигахь дIатоьгуш хIума дира суна.\nЦул тIаьхьа. Несар-гIала дарбан хIусаме йигира со. Чов дукха кIорга йолун дела, цхьа шо даьлча, Москоха а йигира со. Таханналца схьакхоьхьуш ду хIара. ЦIийца шекар а гучдаьлла суна. Тхан кертара бежанаш а дайира, лулара зуда а йийра, цхьа стаг а, кхин цхьа зуда а йийра».\nШозлогIа тIом болабелчу хенахь, ГIойтIа, машаран асанна юккъе йоьдуш яра. Соьлжа-гIалара дукха мухIажараш бара цигахь гулбелла. Оцу оьвлахь, иштта герз тухура ду аьлла, моьттуш дацара, амма, хиллачуьнна, хIинца тоьшалша гулдеш лелаш ю и зуда.\nСатуева Лиза: «Кхин тIом боьдуш а бацара. Кхерамазаллийн зона аьлла кхайкхиниа яра ГIойтIа. Тхан кертахь а бара мухIажарш. ПаргIата дара тхо. Баккхийберш тIе а ихира царна. Суьйлий контрактникаш олуш берш а, салтиша а, вовшах тоьхнера и герзаш, цхьана хIуманна тIехь дов а даьлла».\nШа лазийначу хенахь, дарбан хIусамашкахь бух айбича а гуш ду, шена и чов эскархоша герз тоьхна хилла юьйла.\nИштта, меттигерачу бахархоша а даре до иза, цул совнах, цу тайпа хилла йолу инцидент, меттигерачу низамхоша а, я прокуратуро а билгаляьккхина хила езаш ю. Амма, талламо а, кхело а, и болх а ца беш, дIахадийна тоьшалша дац аьлла.\nСатуева Лиза: «Кхела а делла лелаш яра со. Кхузарчара, «тоьшалш кIезга ду» боху. Ца хаа, кхин хIун тоьшалш хила деза, йохь тIехь гуш хилча. Кехаташ а , ша дерг ас лелош дерг долуш ду. ХIета дуьйна 1999 шарахь лелош ю со. 1999 шарахь, танкаш тIера царий бен кхин йиттина цхьа а вацара оцу хенахь. Кхел ю аьлла цига тхо дахча, оцу бахьанца сацийна ду сан гIуллакх».\nСатуева Лиза санна, харцоно Iоьвшина кIезга бац Нохчийчохь. Оцу нахана хилла йолу чоьвнаш тIеман бахьнехь хилла аьлла, тIе ца оьцу кхелаша а, Iедалша а. Амма, и зуда, саца дагахь яц, вахь а таьIана. Кху дуьненахь бакъо ялахь, ша иза лохура ю аьлла шеко яц цуьнан.


Илес-Пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) дуьнен чу ваьлча, дуьненахь нур даьржира. Цхьанна а ца хаьара иза мичара схьадолуш ду. Нур мичара схьадолу хьажа арадевллачу адамашна хиира, иза Илес дуьнен чу валарца дуьнен чухула даьржина хилар. Цунах боккха кхаъ хилира царна. «Вайна беркат дохьуш деана и бер», – бохура цара.\nИйманехь, цIена бер дара Илес. Шен накъосташна, нийсархошна юкъахь къаьсташ вара ира хьекъал, кIорггера кхетам, оьзда, гIиллакхе, эхь-бехк хиларца. Шен ворхI шо кхаьчначу хенахь дерриге а Товрат дагахь хууш вара иза.\nЦкъа шен халкъе къамел деш Илеса элира: «Ас цхьа тамашийна хIума гойтур ю шуна». Иза а аьлла, чIогIа мохь хьаькхира цо, стигал къевкъича санна, чIогIа гIовгIа а йоккхуш. И хезна адамаш, кхераделла, эгош дара. Кхерам цхьа хан яьлча дIабелира. ТIаккха цаьргахь Илесе цабезам кхоллабелира. Царна чIогIа цавезавелира иза. Цуьнца хьагI лецира. Эххар а иза вен сацам хилира церан. Шена и тосаделча, ведда лаьмнашка а вахана, цигахь къайлавелира Илес. Акхарошна юкъахь хан яьккхира цо.\nЦуьнан шовзткъа шо кхаьчначу хенахь АллахIера вахью (хаам) хилира цунна. И волчу Жабраил-Малик а деара. Илеса цуьнга хаьттира, хьо мила ву, хьо хIун Iалашо йолуш веана, аьлла. Жабраила ша хаза кхаъ бохьуш деана Жабраил-Малик ду: «АллахIа хьуна пайхамаралла делла, Iесалле эгна болу паччахьаш Ислам дине кхайкха», – аьлла. Шега и аьлча чIогIа цецваьлла Илес. Цо хаьттина: «Карахь герз а, цхьана а тайпа ницкъ а боцуш волчу соьга муха далур ду иза?». Цунна синтем беш Жабраила аьлла: «Баккъал а, АллахI ву-кх ницкъ болуш верг а, массо хIуманна ницкъ кхочуш верг а. Цо гIо дийр ду хьуна. Сийлахьчу АллахIа цIаре а, акхарошка а омра дина хьуна муьтIахь хила аьлла. Шен 30 пайхамарна белла болу ницкъ белла Цо хьуна цхьанна. Хьайн халкъ цхьаъ бен воцчу Далла Iибадат даре кхайкха».\nДала шена тIедиллинарг кхочушдан шен халкъ долчу вахана Илес-Пайхамар. Иза кхузткъе итт юьртахь дехаш хилла. Оцу яртийн дай цIушна Iибадат деш хилла. Илес цхьана юьрта веана. Джаб цIе йолчу юьртден кевне а хIоьттина мохь тоьхнна, хазачу озаца Товратан агIонаш еша волавелла иза. Хьаькаман зудчунна хезна цуьнан хаза аз. Цо хаьттина хьо мила ву, муьлххачу Iалашонца веана ву, аьлла. Илеса цунна жоп луш аьлла: «Со АллахIан пайхамар ву, шу Исламе кхайкха веана ву». Амма иза ца тийшира. Цо шена делилаш даладе элира. ХIун тоьшаллаш, хIун делилаш оьшу хьуна аьлла хаьттира Илеса. Цо элира: «Оцу цIаре омра дехьа хьайна герга йола алий».\nПайхамаран дехарца АллахIа цIе цунна гергга яийтира. Зудчо иза шен хIусамдега дIадийцира, тIаккха и ший а Илесах тийшира, цара цIена дин тIе а ийцира.\nИлес кхечу ярташка вахара, АллахIан омра кхочушдан. Меттигерчу бахархоша тIе ца лецира иза, дуьхьало йира Ислам тIелаца. Цара, хIокхунна тIебеттабелла, чIогIа йиттира. Куьйгаш а дихкина, меттигерчу паччахьна тIевигира иза. Паччахьа омра дира цIераш латае, оцу цIераш тIе яйнаш хIиттаде, аьлла. Цо Илесе элира, нагахь санна ахь дине кхайкхар саца ца дахь, ша оцу яйнаш чохь кхехкор ву хьо, аьлла. Стигал къевкъаш санна чIогIа мохь элира Илеса. ЦIе оцу минотехь дIаяйра. Адамаш даллал чIогIа кхераделира, уьш эгош дара. Адамаш тийшира цуьнан ницкъах. Ойла ян цхьа де луо шайна элира цара.\nШолгIачу Iуьйранна Илеса хьехамаш бира царна, цIеначу дине кхойкхуш, дин тIе ца эцахь, хила тарлуш долу Iазап дуьйцуш. Амма цуьнан хьехам ца хезира царна, церан дегнашна Iаткъам ца бира. Эрна хилира цо мел дийцинарг а, чагIар долчу кхаби чу доьттина моз санна дайра иза, цхьа а пайда ца беш.\nИлес адамашна оьгIазвахана вара, цара шаьш Кхоьллинарг къобалцаварна. Цо АллахIе доIа дира царна йокъалла хIоттор доьхуш. Цул тIаьхьа оцу махка догIанан цхьа тIадам ца буьйжира. И бахьанехь ялтин цхьа буьртиг а ца белира цигахь. Адамаш мацалла хIаллакьхила дуьйладелира. Мацаллина дан хIума а ца хилла жIаьлеш, дехкий даа дуьйладелира адамаш. Оцу дийнатех къа а хетта, маликаша Сийлахьчу АллахIе дехар дира олхазарех а, дийнатех а къинхетам бар доьхуш.\nИлес-Пайхамар волчу эха буьйлабелира муъминаш, баккъал а цIеначу дине баьхкинарш. Цара шаьш хьогалла а, мацалла а хьоьгуш токхуш болу бала буьйцуш латкъамаш бора. «Нагахь санна, ахь Деле дехар дича, АллахIа и бала дIаоьцур бар-кха, тхох къинхетам а бай, Деле дехахьа», – бохура цара. Илеса царна жоп луш элира: «АллахIан дуьхьа вахана со адамашна оьгIаз. ХIунда аьлча, уьш Цунах ца тешаш, дуьхьалбевлла».\nЛакхаволчуьнгара вахью деара Илесе. Цо бохура адамех къинхетам бе. Пайхамар бехкала вахара Цунна хьалха, чIогIа эхь хийтира. Шегара даьллачунна дохко ваьллера оцу сохьта. «Нагахь санна цара дин тIеэцахь, хьо бахьанехь балех хьалхабевр бу уьш. Нагахь санна тIе ца эцахь а, Сан къинхетам хьайчул а боккха хир бу. Юха а Делах тешаре кхайкха ахь уьш», – хаам хилира цунна АллахIера. Илес кхечу юьрта вахара. Цомгаш кIант волу цхьа нана йолчохь сецира иза. КIентан цIе Алас яра. Илеса АллахIе дийхира оцу кIантана маршалла дар, иза цамгарех цIанвар. Цул тIаьхьа кIантана маршалла хилира, иза ерриге а цамгарех цIанвелира. Цо Ислам тIеийцира.\nИза Илесана тIаьхьа хIоьттира. Алас массанхьа а цуьнца цхьаьна хуьлуш вара, жимахволу ваша санна.\nИслам тIеэцанза хилла болу Исраилан тIаьхьенех болу берриге а нах пайхамар волчу баьхкира. Цара цуьнга дийхира шайна догIа даийта алий Деле доIа дар. Нагахь санна догIа дагIахь, шаьш Ислам тIеоьцур ду аьлла дош делира цара. Илесан доIина жоп луш, АллахIа беркате догIанаш дахкийтира. Массо а хIума сенъелла дIахIоьттира. Амма цара шайн дош кхочуш ца дира, Ислам тIе ца оьцуш, Iосаллехь бисира уьш. Иза чIогIа новкъа деара Илесана, хIара Iехийнера цара, харцдерг а дийцина. Царна вон болх боьхуш доIа дан ойла хилира цуьнан. Делахь а, АллахIа юха а къинхетам бира цунах. Цуьнгара хаам хилира. Цо Илесан дагна хьаам бира: «ХIай Илес! Баккъал а, ахь дерриге а дира Сан лаам адамашка дIакхачорхьама, Ас хьайна тIе мел диллинарг кхочушдира ахь. ХIинца, хьайн метта Алас а витий, и халкъ дIатаса ахь. Суна дукхабезачу лайх цхьаъ хилла вуьсуш ву хьо», – аьлла, хаам шега кхаьчча, АллахIа бохург а дина, шен метта Алас а витина, и халкъ долчуьра дIавахара Илес.\nИза дIаваха новкъаваьлча, цIеххьана цунна хьалха говр хIоьттира. Оцу говрах схьадуьйлучу нуьро ерриге а аре серлаяьккхинера. «Вай Кхоьллинчо хьуна совгIатана яийтина со, хьо суна тIехь лелийта», – элира говро, цунна хьалха дIа а хIуттуш. Илес оцу говра хиъна валале Жабраил деара. Цо АллахIера кхаъ беара Илесана. Цо элира, хIинца дуьйна Илес, маликашца цхьаьна, стигланашкахь тIома лела йиш йолуш хир ву хьо, аьлла.\nЖайнашкахь иштта аьлла ду АллахIа кхачане а, хине а долу хьашт Илесера дIадаьккхина аьлла. Иза юуш а, молуш а воцуш, маликаш санна стигланашкахь лелаш ву. Иштта, жайнашкахь дуьйцу Илес а, Хизир а пайхамарш хIора Рамадан баттахь, марханаш а кхобуш Байт аль-Мукъаддасехь хуьлу, ткъа хьаьждечу муьрехь Маккахь хуьлу бохуш. Дика хууш верг АллахI ву. Цуьнан ницкъ кхочур боцуш цхьа а хIума дац.\nРитуальное очищение (Ат-тIахIарату)\nФонд Кадырова восстановил разрушенную от пожара мечеть\nСалам далар а, cхьаэцар а\nПоручительство в Исламе


8 шо долу йоI ша лурчах хьийза а йина, ерна къерахилла зуламца доьзна лаьцна дагестанхо. Оцу хьокъехь РИА Новости агенталло хаам бо Дагестанерчу Талламан комитетан урхаллерчу пресс-векалтанна тIе а тевжаш.\n"Ша Iоравоккху билгалонаш дуккха а хиларе терра, динчу зуламна къерахилла и стаг, йоI йийна меттиг зуьйчу муьрехь цо мукIарло дина оцу хьокъехь. МукIарло тIечIагIден тоьшаллаш гулдеш бу таммачаш", – боху хаамехь.\n36 шо долчу Леваши юьртан вахархочунна лоцу кеп къастор ю кхело.\nКаспийскера Омарова Калимат яйра 2018-чу шеран аьхка: бепик эца араяьлла иза ца еара шен цIа. Ши бутт гергга хан яьлча гIалин йистерчу аьхка чохь беран дакъа карийра, тIоьрмиг чу а лацкъийна, дIакхоьссина.\nМаршо Радионо яздина ма-хиллара, йоI лаха дукха нах арабевлира Дагестанехь, баьхкира луларчу мехкашкара волонтераш а.\nМасех де даьлча, экспертизин гIоьнца бен ца хиира карийна дакъа Калиматан дуйла.


ГIалгIай хьалхара поэма — Сердало\nТаханарча дийнахьа вай къаман литературе дикка дегIаена жанр я поэма яхар. Цу лостамагIа даь массе тайпара балхаш да вай йоазонхой. Йолаш я лирически, лиро-эпически, драматически поэмаш. Бакъда эггара хьалхара поэма хьакхеллар хиннав Озиев ИсмаIала Салман. Укх шера 90 шу дуз из язъяь. Дукха ха я поэма араяьнна, наха йовзаш йола. Цхьа хIама да тамаш йолаш, тахан язйича санна мара, ший лоархIам бовнза, къа ца луш, кIорда ца еш, хьайоагIа из селлара йIаьха зама йоаккхаш. Сона хеташ, кхы а бIаь шу даьлча, хIанз мо ешаш а езаш а хургья «Урдуви Тамареи» яха из поэма. Цунна тайп- тайпара бахьанаш да.\nЭггара хьалхара бахьан дувзаденна да безамца. Массаза хиннаб, болаш ба, хургба, адамаш дунен чухь мел дахача хана, кхалсагаи маIача сагаи юкъера безам шин тайпара кеп йолаш. Хьалхарбар – цIена, шаккха оагIув раьза йола, цар шоайла сий ду безам. ШоллагIбар — цIенача дегара боаца, бохка-эца йиш йолаш бар. Дувцача йоазон тIа гуш ба уж шаккха тайпа безам лелабу нах. Тахан а вайна юкъера дIадаланза да из хIама. ЦаIаш маьре баха гIерт вIаьхийча сагага, шоай хьал а гаргарча наьха хьал а тоадар духьа. Вокхарна везагIа ва дукха везаш вола, дего къоабалву саг. Духхьал мехкарашта юкъе хинна а Iац цу тайпара хIама, кагийча наха юкъе а хулаш да из. Цу тайпарча кагирхошта къахьега, шоай кулгашца хьаьнала рузкъа Iоаде лац. Даьгара, маьр-даьгара, е устдаьгара шортта кум йожарга сатувсаш хул уж. Бийша баддаше а, сигалара Iочукхувсаш хилча дика хеташ хул. Хала хете а, болаш ба цу тайпара нах. Да миллионер хилча, болх сенна бу? Цу тайпара уйла кхееш бах уж шоай дегашка. Школе болх беш волча сона тайп-тайпара дешархой нийслу. Цу дешах йола цар уйлаш а цхьатарра хилац. Цхьаболча йиIигашта е кIаьнкашта безагIа хет безам тIагIолла вIашагIкхийтта дезал. Вокхар ахча дезагIа лоархI.\nДукха ха йоацаш ийслагIча классе ювцаш йола Озиева поэма Iомаеш дар тхо. Йийша даьлча, цун маIан де ловш, цхьацца хаттараш дир аз дешархошка:\n-Безам боацаш, ахча хилар да дикагIа; е, ахча доацаш, безам хилар да?\nЦхьачар аьлар ваха цIа, хьабе болх хила беза, саг йоалаеш хилча, дегIа тIа хий кхарза моттиг хила еза…\nДеррига дийца даьлча, цхьан йиIига аьлар:\n-Машен оашош хьаэцаргья оаш, къа а хьийга, — цун хаттар дIадерзаде велар со. Бакъда йиIиг шийчун тIара яла дага яцар.\n-Со-м гIоргьяцар машен йоацача сагага маьре, — аьлар цо.\nИштта я дукхагIболча кагирхой уйлаш. Шеддар цхьан дийнахьа хьахилча бакъахьа хет царна, фаьлгашка хулача тайпара. Шоаш болх а баь, эшаш дола хIама хьаде а эца а ловш бац. Цхьа дика берригаш бац, цу уйлан тIа сайца латташ. Из къамаьл деш, кхыча йиIига доаладир эрсий гIордаьнна кица: «Везача сагаца цхьана хилча, аьлах яьча бух а ялсмале хетаргья». Шоай кхоачарле йолча наха урдош дахац, шоашта эшаш йола хIама къоначар шоаш хьаэцаргйолаш, маьре дIайохийт, яхаш, дийцар цу дешархочо дIахо. Мел нийса а хоза а хIама да из. Цу тIеххьарча дешархочун дагара волаш язъяьй Озиев Салмана ший поэма. Школе гIалгIай литература мел Iомадаьча сага бовзаш ба цун турпалаш Мареми Тамареи. Царех цхьаккха Iовдала я ала йиш яц. Цхьабакъда шоай ираз бахьан къовсам тайп-тайпара лоаттабу цар. Марем дас воккхача сагага маьре йохийт, шортта ахча хьа а ийце. Даьх яла ца ловш, цунна юхь йийя, шийна ца везача сагага маьре йода из. Бакъда ираз долаш яхац цига. Къонача сесага доал деш волча къоаночо даим тIехдетт цунна ше денна урдув, етташ, Iетташ лелаю из. Дунен сердал бIарга ца гуш ях Марем. Ховш а цаховш а шийна бакъахьа хеттача тайпара ког Iоловза йиш йолаш яц из. Даим цун лергашта хозаш да укх тайпара дешаш:\n«Нагахьа сона мутIахьа йоацаш,\nIа дIабоаккхе хьай цхьа ког;\nБIехала санна корта оачаш,\nСона сесаг соцо мог…»\nКхыча тайпара я Тамарай кхел. Ше воккхача сагага ахчах йохка лаьрхIа волча даьца дукха Iе ловш хилац из, ший ираз доадайта лаьрхIа яц из цхьанна сагага, кхыметтел даьга а. Шийна везаш вола зIамига саг Махьмад хьа а вийхе, цунга едда маьре йода. Автор ше дукхагIа хьангахьа ва-те? Цунна шаккха ший турпалхо цхьатарра еза аьнна хет сона. Цхьабакъда цхьаннех къахет цунна, сел аьсала йолаш. Из Марем я. Вокхох цу тайпара уйла яц, кхыметтел йоазонхочун ший а. Цо ше бееллар ший кхел, шийна бакъахьа хеттача тайпара дIанийсдир ший вахар. Цун никъ нийсагIа хеташ а, из хьаллоацаш а ва Озиев ший йоазонга гIолла:\n«ЦIендаи цIеннанеи а хинна,\nУж шиъ даха Iохайшар,\nМаьлха лиро лепош санна,\nСийрда вахар цар хилар.»\nХала хете а, урдош дахарцара уйлаш бе-бе я вай тахан а. Цхьачар яь латтача ваIада яхар ду, цун деша тIара ца боалаш. Вокхарна цох дош хетац. Миллионаш дIалу йийхача сага даьшта. КхоалагIчар, цхьаккха хIама ца доаккхаш, шоай ираз шоаш хьакхолларгда къоначар аьле, маьре дIайохийт шоай кхалсаг. Из дош иштта ира латтандаь я поэма тахан а ший лоархIам бовнза. Цхьаькха цхьа бахьан а да из наха езаш хилара. Мотт хоза болаш, шаьра ешалуш, дувцаш дола хIама атта кхеталуш, язъяьй из автора. Цудухьа цхьан сага аргдац, «ма хала ешалу ер», «фуд укхо дувцар?», «со-м кхетац укхох». Оалаш ма хиллара, дошо уйла, дошо гома чу къовла хайнад из язъяь волча Озиевна. Вешта аьлча, чулоацами кепи шоайла чIоагIа товш хургдолаш даь йоазув да из. Цу темах яздаь дувцараш а, пьесаш а, повесташ а я вай литературе. Масала, из дош гIеттадеш я «Деха зоахалол», «Кхоллам» яха Ведзижев Ахьмада пьесаш, «Ахчан хьаж» яха повесть, Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», Мальсагов Оарцхой «Салихьат» яха пьесаш, кхыдола йоазош. Царна юкъе йоккха а керттера а моттиг дIалоацаш я «Урдуви Тамареи» яха поэма. ДIаухаргда шераш, бакъда из йоазув наха юкъе хIанз санна сий долаш хургда.\n← ГIалгIай меттах лаьца\nХалкъашта юкъе машар бар →\nМишта хиннав Сеска Солса?


Оппозиционеран Навальный Алексейн 20 шо долчу йоIа Навальная Дарьяс къамел дина Женевехь жигархойн форумехь. Шарахь цкъа гулло и форум, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацин Кхеташонан рогIера гулам тIекхочучу муьрехь. Кхушара Организацин Кхеташоно гуллуш ю Женевехь Мангал-беттан 21-чохь, лаьттар ю Товбеца-беттан 15-чу дийнналц.\nНабахтехь латточу Навальныйна делла Доьналлин совгIат схьаэцна барамехь Навальная Дарьяс. Цигахь йистхуьлуш цо иштта аьлла:\n"Шуна гург со хила езаш яцара, сан да вара, амма иза Оьрсийчоьнан набахтехь ву. Шен шен дерриг а шераш дайъина коррупцица къуьйсуш, адаман маршонашкахьа, дешан паргIатонехьа къийсалуш, политикан гар даржош, протест кхайкхо йолу бакъо чIагIъеш, харжамашкахь дакъалаца адаман таро няккха гIерташ", - аьлла Навальнаяс. Цо бахарехь, и еза мехаллаш йоцуш йисина Оьрсийчоь.\nФоруман хьалханчаша кехат хьажийна Навальный Алексейн нийсархочуьнга Волков Леониде, цара билгалдаьккхина, шаьш стенна делла Навлаьныйна совгIат : "нийсо а, адаман бакъонаш а къовсуш цхьанггехь хир йоцу майралла гайтарна".


Кадыров а, Сурков а чIерий лоьцуш ву\nДеношкахь Оьрсийчоьнан вице-премьер даржера дIаваьллачу Сурков Владиславца а, Москохара кхечу хьешашца а даьхна суьрташ инстаграм чудаьхна Кадыров Рамзана. Лаьмнашкахь чIерий леца баханчехь даьхна суьрташ, аьлла яздина цо. Сурковс шен дарж дитарх лаьцна хаам ма-баьржжина, Кадыровс Нохчийчу кхайкхинера иза.\nМасех де хьалха шен инстаграм дIакъовла гIоьртинчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шоьтан сарахь, Стигалкъекъа-беттан 18-чу дийнахь рогIера суьрташ даьхна шен агIонна тIе.\nДукха хан йоццуш, Оьрсийчоьнан вице-премьеран даржера дIаваьллачу Сурков Владиславца, цуьнан хIусманенаца Дубовицкая Натальяца, кинояккархочуьн Бондарчук Федоран хIусамнеца Бондарчук Светланица, хьоладеца Байсаров Русланца а Гуьмсехь а, Ведучихь а даьхна ду уьш, аьлла яздина Кадыровс. «Дика чIерий лийцира», аьлла, оьрсийн маттахь йоза ду суьрташна бухахь. ЧIерий лоьцуш даьхна суьрташ дац, амма цIаргахь уьш доттуш, юха дууш а даьхнарш ду.\nОьрсийчоьнан Iедалехь лаккхарчу даржера дIаваьллачул тIаьхьа, нахана юкъахь гина вацара Сурков Владислав. ХIинца а билггал хууш дац, Сурков боккъалла а шен балхах вохийна бахьана. Оьрсийн президентан администрацин уллерчу хьосташа дийцарехь, Путине мотт бина хилла, цо оьрсийн оппозицина ахчанаш латтийна, аьлла. Шеконаш кхоьллинарг ду боху, Сколкован цIарах Сурковс депутате Пономарев Ильяга 750 эзар доллар далар. Оьрсийчоьнан тайп-тайпанара гIаланашкахь лекцеш ешарна а, Iилман-талламан белхаш барна а, аьлла. Сурковца болх бинчара дийцина, цуьнан Путинца йолу юкъаметтигаш йохийна, Iедалера арататтархьамма дина ду иза, Iедал карадерзон луучара, аьлла.\nЦул сов, Сурковс Болотная майдане арабевллачу нахах лаьцна диканиг алар а, цигахь болчарца къамел дан а дезара аьлла, цо кховдийна ойла бахьанехь, президентан администрацера вохийнера 2011-чу шарахь. Иштта, дукха хан йоццуш Британе вахана волуш, Лондонерчу экономикан а, политикан а Iилманийн школехь вистхуьлуш, бюджетан ахчанаш дайъарехь бехке лоручу «Сколковон» гIуллакх талларехь Оьрсийчоьнан Талламан Комитето гайтина жигаралла емалъйинера цо. Цунна дуьхьал вистхуьлуш, Талламан Комитетан куьйгалхочо Маркин Владимира элира, «Скотланд-Ярдана критика ян ваьхьна волу британан министр шен гIантахь дукха Iийр вацара. Схьагарехь, Москох дукха либералан режим ю».\nСурков Владислав лакхарчу дIаваьлла аьлла хезначу сохьташкахь, иза Нохчийчу кхайкхира Кадыров Рамзана. Гарехь, цуьнан дог оьцуш, иза лаьмнашка а, чIерий леца а вигина.\nШен инстаграм-агIнна тIехь юьтучу комменташна дегабаам бина, иза дIакъовлур ю ша ьаллера Кадыровс хьастагIа. Паспорт доккхуьйтург кхаьънаш доьхучу стоьладена бина латкъам къастош, Нохчийчоьнан вахархочуьнца Ибрагимов Бекханца даьккхина сурт тоьхнера инстаграм тIе. Цхьана Оьрсийчура блоггерна вевзинера, футболан фанат Волков Юрий верна 2011-чу шарахь чувоьллина нохчо. Цуьнан хьесапехь, иза набахтехь хан такха езаш вара. И гIуллакъ къастийча гучуделира, хIокху беттан мукъа денош доладале, Ибрагимов низамца а догIуш, хенал хьалха набахтера аравалийтина хилла хилар.\nДог даьттачохь, инстаграм дIакъовла ша бина хилла сацам хийцина Кадыровс. ХIинца цо яздина, шена хазахета нахаца дIа-схьа яздеш. Твиттер тIехь, Живой Журнал тIехь, Инстаграм тIехь а вуьсур ву ша, аьлла цо.


Шпионаш бац – жоьлгаш ю\nГIадужу-бутт 04, 2012\nОьрсийчоь -- Шпион, беламе сурт\nОьрсийчоьнна болх бечу шпионашца йоьзна рогIера гIовгIа яьржина Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь. Ши шо хьалха цигахь гучуяьллера оьрсийн къайлахчу сервисана болх беш хиллачу нехан тоба. ХIетахь санна, хIинца Iамеркахойн Iедална гучубевллачу оьрсийн айкхийн терахь а ду цхьайтта стаг.\nЦхьаьтоьхначу Штаташкахь шайн талораш лелийначу Оьрсийчоьнан бахархошца йоьзна йолу керла шпионийн скандал кхаарий дийнахь гIараелира. Цу пачхьалкхан юстицин министралло динчу дIахьедарца, Нью-Йоркерачу Бруклин кIоштан прокуратурано 11 оьрсийн айкханча официала бехке вина, цара Iамеркера тIеман технологеш къайлаха Оьрсийчу хьежош хилла хиларна.\nПрокуроро Линч Лореттас дийцарехь, бехкебечара лечкъош хилларш микроэлектронан дакъош хилла, пачхьалкхан урхалло вуно чIогIа леринчу къайленехь латтош йолу. Бехкевеш верг цхьайтта стаг ву. Бакъду, царех кхоъ, ведда, кIелхьара а ваьлла, карарчу хенахь Оьрсийчохь ву.\nЦу тобано шайн Arc Electronics цIе йолчу фирмехула оьрсийн тIеман а, талламийн а хьукматашка дIахьежош хилла бехке технологеш. Iамеркин Iедалхоша чIагIдарехь, и технологеш, коьртачу декъехь, тIеман хьашташна пайдаэца йиш йолуш ю, масала, радарий системашкахь а, оьккхуьйтургаш ярехь а.\nЦхьаццаболчу хаамашца, нахала бевлла болу шпионаш иштта заррат герзех долчу хааршна тIекхача гIерташ а хилла, цул совнаха, цара толлуш хилла Цхьаьтоьхначу Штатийн ГIажарийчоьнца йолчу политикан къайленаш а, ткъа иштта Iамеркахойн къайлахчу сервисийн куьйгалхойх а, конгрессан декъашхойх а долу хаарш а.\nЛийцинчеран куьйгаллехь ларалуш верг 46 шо долу Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархо Фишенко Александр ву. Иза ву Arc Electronics цIе йолу фирма кхоьллинарг а, шпионийн тоба вовшахтоьхнарг а. Талламан гIуллакхан агIонашкахь яздина ма-хиллара, Фишенко „бехке веш ву, цо Цхьаьнатоьхначу Штатийн лаьтта тIехь оьрсийн урхаллин агенто санна белхаш лелийна хиларна, низамца а доцуш, оьрсийн урхаллин цIарах лекхатехнологикаллин микроэлектроника Iалашъярна“.\nФишенко Оьрсийчоьнан куьйгаллина болх беш хиларан тоьшаллаш, прокуратурано бинчу хаамца, цо телефонехула динчу къамелашка Iамеркахойн къайлахчу сервисхоша ладегIар бахьана долуш гучудаьлла. Дийцарехь, цо шен хабаршкахь кест-кеста „къайлаха агент“, „айкх“ а бохучу маьIнерачу дешнех пайда оьцуш хилла.\nЦу юкъана, скандал яьржинчу дийнахь цхьа а тайпа комментарий ца еш Iийна хилла йолу официалан Москох эххар а йистхилла Iамеркехь лийцинчеран хьокъехь. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло динчу дIахьедарца, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь цхьа могIа оьрсийн олаллерачу бахархошна дуьхьала боккъал а зуламан гIуллакхаш схьадиллина, амма цара шпионалла лелийна бохург аьттехь а дац.\n„Суна хаарехь, Оьрсийчоьнан бахархошна дуьхьал теттина болу бехкаш зуламийн гIуллакхашца доьзна ду, цхьанна кепарчу талламаш барций я айкхаллаш лелорций доьзна хIума дац иза“, - элира цу хьукматан министран гIовс волчу Рябков Сергейс.\nТкъа оьрсийн политикийн, депутатийн цхьа могIа и йоллу скандал а Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь кесталгIа дIабахьа безачу харжамашка дакъалоцучу кандидаташа лерина кхоьллина ю, цу кепара „арахьарчу мостагIашца“ къийсам латторан васт шайна кхолла гIерташ, бохучу хьесапехь бистхилира.


Закаев Ахьмадна дош ца хета Кадыровс шех лаьцна дуьйцург\nИнгалсе -- Ичкерин премьер-министр Закаев Ахьмад Оьрсийчоьнан делегацица дийцаршкахь, Лондон, 12Мар2009\nГуьржийчохь вина-ваьхна а, цигахь ехха Ичкерин векалан цΙе лелийна а волчу Алдамов Хизрис, Соьлж-ГΙала а веъна, шен дахаран хьовзамех латкъам а беш, хΙинццалц шена тΙе «къинош» леторна ша дохко а ваьллера, вуьззина хьуна муьтΙахь а хир вара кхидIа йолчу заманахь, ша махка тΙеэцахьара, аьлла шега дехча, мехкан администратора Кадыров Рамзана юха а яьккхира Европехь Ичкерех жоп луш волчу, цуьнан премьер-министран Закаев Ахьмадан цΙе. Кадыровс, иза сийсазван а ца кхоалуш дийцинарг юьхьаръэцча, Закаев а нисло, къайлаха-къулаха Кадыровга зΙе а тухуш, хьеста а луш, шен цΙехьаверзарна лол бетташ. Иза мел бакъду хоуьйтуш, Кадыровс динчу къамелна комментари йира Маршо Радион дехарца Закаев Ахьмада. Иза иштта ю.\nЗакаев Ахьмад: «Валлай, оцу цуьнан дастаме хΙуманех кху иттех шарахь нах бола а боьлла, хан мел йолу а дастаме даларрий бен, кхин хийцалуш хΙума а дац. Тахана мехкан хиндолчух а, долчух а, массо а хΙуманна а ша верас ву, бохуш, Ιеш волу стаг, жимма а шен метте ладугΙуш хилча, жимма иза юхаузуш хилича бакъахьа вара ван-м.\nХΙинца цуьнан гΙуллакх муха ду аьлча, оцу кошара гΙаьттина шен ворххΙе а да дΙахΙоттахь а, кхузара со цΙа а веана, ас шена «алла-уч» ца аьлча, дац, оцунах тоам ца беш, и ду-кх оцу стага леош дерг дерриг а. Ткъа иза, хΙара дуьне дозуш а долуш, иза велча а, со велча а, массо а велча а хиндолу хΙума а дац.\nЦунах дог а диллина, и хилла доцу, лелла доцу хΙуманаш, и пайда боцу хΙуманаш а ца дуьйцуш, ша хилахь, куьйгалхо а хилла, ша бахь, шен болх бина а, шена оцу Путина еллачу заманчохь, дуй – цуьнца бен цуьнан и ян а яц, цо елларг бен – ΙадΙийча бакъахьа вара-кх и стаг.\nВаллахΙи, ца тоьхна ас цуьнга цкъа а телефон! ВаллахΙи, цкъа цу стаге я со цΙавогΙур вара я со цΙаваийта, аьлла, цкъа я цуьнга а я цуьнан цо ваийтинчу стаге, цхьана а стаге, аьлла дош ма дац ас. ВаллахΙи-биллахΙи-таллахΙи – беза дуй бу-кх иза! Цкъан-цкъа аьлла-м дац.\nИ нах тешаш а хΙиттош – шеца боьзна болу нах буй, уьш ма буй цо тоьшалле хΙиттош – цкъан-цкъа цаьрга я со цΙавогΙур вара а, я со цΙаваийтахьара а, ас аьлла хΙума дац цаьрга. ХΙара гΙуллакх дΙадерзадайта бахар доцург.\nХΙара гΙуллакх дΙадерзадайта, тахана Абхазехь долу хьал, Косовехь долуш долу хьал а, тΙаккха, ша Оьрсийчохь хΙоьттина долу хьал а, и хΙума тидаме а лоцуш, хΙара дΙадерзо чΙогΙа аьтто бу вайна. Тахана хьуо хьалхахь висий а, хьайн ворххΙе а да хьалхаваккхий а, хΙара, политически агΙор цхьа некъ а карабай, дΙадерзадайта, тΙаккха цΙавогΙург цΙа а вогΙур ву-хьуна, Ιийриг Ιийр а ву-хьуна. Суна болх а ца оьшу-хьуна, дарж а ца оьшу-хьуна. И къамел доцург, сайна тΙеваийтинчу стаге ас дина къамел ма дац».


Москохарчу биржехь соьман мах охьабаьлла\nОхан-бутт 10, 2018\nRussia -- Ruble dollar oil - generic\nМоскохарчу биржехь шинаридийнахь соьман мах цIеххьашха боьжна. Шина соьме гергга хьалабаьлла еврон а, долларан а мах. Дуьххьара кху тIаьххьарчу шина шерачохь 77 соьмо тIехбаьлла еврон мах, ткъа 2016-чу шеран чакхенера дуьйна доллар 62 соьме кхиира.\nОршотдийнахь дуьйнна дайдала доладелла оьрсийн сом, Вашингтоно цхьайолчу компанешна а, Оьрсийчоьнан бахархошна а санкцеш тохарца. Кремл Iамеркан президентан харжамашна юкъагIортарна дуьхьалъяьхна и санкцеш. Москохан биржехь оршотдийнахь чухаьрцира котировкаш а, индексаш а. Bloomberg агенталлан зерашца, Оьрсийчуьрчу хьоладайн цхьана дийнахь дайна 16 миллиард долларшкахь.\nКерла санкцеш дуьхьалъяьхначу бизнесхошна гIо кхачоран некъаш лоьху Оьрсийчоьнан Iедалша. Федералан веа хьаькамо бечу хаамашна тIе а тевжаш, "Ведомости" гIирсо яздо, лерина офшораш кхолла а тарло Оьрсийчохь аьлла.


Ма дахийша тхо Даймахках » Нийсо-Дагестан\n19.02.2020 79 0 niyso\n«…Ма ирча яра оцу шийла деанчу дийнан Iуьйре. Дагах а, дегIах а, сих а чекхйолура Iаьнан шело. Дахар гуттаренна а хийцадала доьгIна хиллера оцу дийнахь дуьйна. Шина декъе декъаделлера иза – дIадохадале, хиллачуьнга а, дIадохийначул тIаьхьа хиллачуьнга а. Дагна мел дезнариг, сина товш мел дерг хIокху махкахь дара.Дера…БIаьргаш къевлинчара ца беллал эрчо ма яра, лергашна ца хазийттал белхар-Iийжарш ма дара, куьйгаш ца айъал бала ма бара, ког ца баккхал харцо ма яра, даге ца лабаллал лазам ма бара, юха ца хьажжал къизалла а…». Тахана вайца болчу 1944-чу шеран къизалла дагайогIучу къанойн дагалецамаш баланех буьзна бу. Церан иэсера цкъа а дIа бер боцу лазам бу иза. Церан дегнаш човхийна зама ю иза.\nЦхьа иттех шо даьлча и бакъдерш дийца нах а боцуш дуьсур ду вайн халкъ. Цундела, тахана вайн аьтто болччуьра, къаношца къамелаш деш, церан дагалецамаш, Iийжамаш-тийжамаш дIа а язбеш, болх бан беза вай. Вайн бакъйолу истори йовза еза, тIекхуьучарна дIайовзийта а еза.\nЦхьа аьтто хилира «Даймохк» газетан. Веданан кIоштарчу Верхоте юьртарчу 1932-чу шарера йолчу Хизриева Манашина тIе нисделира тхо. Къена елахь а, Делан къинхетамца, дика лелаш а, хилларш-лайнарш дукха дика дагадогIуш а ю Манаша.\n– Цхьа хIума тоьар дара кийрахь нохчичун дог долчунна – Даймахках къастар, кхийолу халонаш, баланаш ца бийцича а, – гIийла делира цуьнан багара.\nТIаккха соцунгIа хилира иза. Цуьнан дагалецамаш юкъах ца баха, хаттар ца деш, 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийне «юха яха» цунна новкъарло ца еш, тап-аьлла Iийра тхо.\nИ дерриге а дагца листина, бIаьргаш тIунделлачуьра дIа а довлийтина, юха а дIадолийра Манашас шен къамел.\n– ГIовгIа яра…лаьмнаш дуьзнера гIовгIано. Хуьлучух кхеташ цхьа а вацара, делахь а дагца хаалора хуьлуш ирча бохам буй. ХIинца а, бIаьргаш дIакъевлича дуьхьал хIуьтту суна дIасауьду нах, доьлху бераш, тийжа зударий, шайна луучунна тIера бевлла божарий, Iоьху даьхний…\nПхийттара ваьлларг божарех цхьа а ца витинера хIусамашкахь. Яртийн майданашка дIа а кхайкхина, маьждигаш чу, клубаш чу боьхкинера уьш. Божарий новкъара дIабаьхначул тIаьхьа, зударий кхеро хала ма дацара царна. Цхьа а хIусам ца йитира ца толлуш (массеран а шайн-шайн бакъдерш хир ду оцу дийнах лаьцна дийца, делахь а, ас юкъарчу хьолах дуьйцур ду).\nАхка чохь дIахиттийна яккхий машенаш яра, царна тIе хьала дохуш дара тхо. Цаьргахь «испискаш» яра. ХIора доьзалш машенна тIе хьалабаьхначул тIаьхьа, тIе герз а хьажадой, схьабалабора хIусамдай, кIентий.\nШен къамел тIечIагIдеш юккъе кхечу доьзалшца хилла цхьацца бохамаш а балабора Манашас (вай ца дуьту иза).\n– Лаьмнаш адамех дассийра цхьана дийнахь-бусий. Тхуна ма хала дара-кх царах довла…\nВуьшта а адам дуьзна ма дацара оцу хенахь, халла Iаьнах довла рицкъ вовшахтухуш, къахьоьгуш бохкуш бара нах. Мацалла ган а, лан а Iемина долчу халкъана тIе кхин а бала боссийнера. Шаьш халла вовшахтоьхначу рицкъанах даьккхира халкъ. Хьаша-да веача бен урс хьокхуш ца хиллачу дохнах дехира, иштта рицкъ лучу латтанах а. Шаьш мел кхоийнарг охьатасийтира. Уггаре а халаниг – кIур бан дийзира хIора а хIусамера, – бIаьрхиш лешош дуьйцура Манашас.\n…Соьлжа-ГIала дIакхаьчна хиллера тхо. Яккхий шалонаш яра лаьтташ, тIехьажийна герз а долуш, хьаладехира тхо царна тIе. Лаьмнашкара цкъа а арадевлла а доцучу тхуна гIала кхаьчча а хетара тхаьш пана махкахь, ткъа тхо цигара кхин а геначу махка дига яздина хиллера. Беха бара некъ. Цкъа а кхачалур бац аьлла хеталора тхуна. Де буьйсанца хийцалуш, буьйса Iуьйренга йолуш, цIерпоштан болар ца соцуш дIаоьхура тхо. Дуккха а баларш хилира некъан бохалла, дуьхьало йина боьрша нах герзашца эгабора, къаной, тIеIоттаделларг лан ницкъ боцуш, бакъдуьнене боьрзура, бераш шело, мацалла ца ловш, дIаоьхура дуьненара, дуккха а нах тайп-тайпанчу цамгарша лаьцнера. Могаш, гIора долуш цхьа а ца виснера. ГIелдинера халкъ…ГIелдинера…\nСтанце кхаьчча, цхьана шалона чохь болчарна цхьана ведар чохь даа доьша тайпа цхьа хIума лора. Иза а дийнахь цкъа бен ца лора. Цхьана стаге цхьа чами молуьйтура иза. Иштта и ведар оьций массаьрга а молуьйтуш чекхволура сан ваша (иза оьрсий мотт хууш хиларна, тхуна дола дан бакъо йолуш, талмажхо санна лелош вара салташа).\nХIора а социйлехь хи дан воьдура иза. Цхьа йоккха гIуммагIа яра, цу чохь дохьура цо хи, цхьана стаге цхьа къурд бен ца бойтура, хIунда аьлча, массарна а тоа дезара иза. Наггахь доьшанан метта туьхица иэдина ахьар лора тхуна. Кера юкъ юззал а ца хуьлура иза.\nИ чекх ца далийта гIерташ, кхоош дуура, гIийла тIе мотт а Iуьттуш, мацалла яйъал хIума ца кхочура кийра, хьовха, и Iехол хIума а-м.\nШалона тIехь Iожалло лаьцначун дакъа гучу ца даккха дIалачкъадора наха. Шайна тIехIотта кошан барз а боцуш, а некъан бахалла Iилла дуьсийла ца лаьара безначеран дакъа. Цхьанна а луур дацара. Ткъа салташа леррина лохура декъий, шайна тоса ма делла, цуьриг хала а ца кхуссуш, ара кхуссура, – ца лалуш, къурдаш деш дуьйцура цо.\n– Нохчашна деза мел хилларг дайъинера. Бакъду, эхь, иман дIа-м ца даккха делира цаьрга. Цхьа зуда ца яйра суна оцу хала еанчу киртигехь гIиллакхех йоьхна. Цара леррина лардора божаршна хьалха лардан мел дезарш. Баккхийчара шайн хьехарш, Деле дехар ца сацадора. Тхуна ницкъ а, ийман а, доьналла а лора къанойн оцу хьекъалечу хьехарша.\nЭххар а, наха дог диллинчу хенахь, дIакхечира Сибрех. Лениногорск гIала нисделира тхо. Цкъа дуьххьара казарми чохь яра тхан тоба, цул тIаьхьа, хIусамашка дIасадийкъира. ТIелацар хала а, ирча а хилира, вовшех ца булура нохчий а, бухахь берш а. Масийтта шо дийзира юкъаметтиг жимма тоян. ЦIе а, цIа а доцуш дитинчу халкъана хала дара пана махкахь бен бан доладала.\nТIеIоттаделча ловр доцуш хIума дац, олуш ду-кх вайн. Лан дийзира, нохчийн хIу ца дайтаран дуьхьа. Шегахь ницкъ мел бу даха хьаьжира вайн халкъ. Цхьа а хIума тесна ца дитира, нохчийн гIиллакхаш тесна ца дитира, Iадаташ лардира, культура ца яйъира.\nТаханлернаш бацара нах, дегнаш дохкаделла дацара, нохчаллех дуьзна дара. Цундела таханлерчу дийне схьадеана дайша мел лардинарш, – дуьйцура Манашас.\nОцу йоккхачу стеган бIаьрхиш, хебаршчу а нислой, татол хуьлий дIасадаьржара юьхь тIехула. Цо дуьйцурш лазаме хIуманаш дара. Оцу хенахь хилла болу бала таханлерчу нохчех доглазарца иэбеллера цуьнан. Цо кест- кеста олура: «ХIинцалернаш бацара нах».\nТкъа цуьнга ладугIуш Iаш долчу тхуна новкъа догIура иза, ала лаьара, дац хьуна, Баба, тхо дохкаделла, нохчичун яхь-сий бохург уггаре а коьрта ду хьуна тхуна. Делахь а, ала юьхь ма яц, оцу хенахьлерчу нехан амалшца дуьстича, ледара ма ду вай, хьежамаш а кхин бу.\n– Сибрехахь лан дезнарш кхин а дукха дара. Мацалло чахчийнера нехан зорханаш. Дан амал доцуш, гIело яра нахехь. Йохкалуш мел ерг дIайоьхкинера, кханене довла ницкъ боьхура Деле. Мацалла лайначунна бен хуур дац цуьнан хьал. Ша а меца, шен доьзал а, да-нана а, безарш а меца буй хууш логах чекхйолучун къаьхьачу чомах а кхетар вац и ца лайнарг. Дала кхин цкъа а тIе ма кхачадойла и денош. Дала Шен къинхетамах ма дохийла вай, – элира цо.\nБала лайначо дуьйцург къаьсташ хуьлу. Манашин дерриге а къамел дагах чекхдолуш дара. Дуккха а керла хIуманаш довзийтира цо тхуна. Дийцира Ленингорскехь нохчашна а, оьрсашна а юкъахь хиллачу тIамах лаьцна.\n– Дуккха а нохчий бара Ленингорскерчу заводашкахь, шахташкахь белхаш беш. Дуккха а пайде маьIданаш долуш латтанаш дара уьш.\n1951-чу шарахь дара иза. Цигарчу нохчичун вербовщикаца (иштта олура цига тхо санна тIе балийначу оьрсех) дов даьлла хиллера. Цо нохчи эчиган саранца вийнера. Иза нахала даьллера, Iедало и стаг цхьа а таIзар ца деш витина хиллера, иза ца лалора нохчашка.\nТIаккха ерриге а Лениногорскера нохчийн божарий вовшах а кхетта арабевлла хиллера, цара дуккхачу а вербовщикашна йиттина хиллера. Вер-ваккхар хуьлуш боккха тIом хиллера цунах. Кхаа денна Лениногорскехь йолу заводаш, шахташ, кхийолу предприятеш дIакъевлинера. ТIама юккъехь боцу нах арабовла а ца баьхьара, тхо а дIалевчкъина Iийра оцу 3-4 дийнахь.\nАгана чохь долу нохчийн бер дийна хиллера цара. И ца ладеллера нахе, Iедало а цхьаьна бехк боккхура, беран хIун бехк бара, бохуш. Бохамаш кIезиг хилча санна, дуккха а нохчий эгийра оцу тIамехь а. Iедал юкъа а гIоьртина сацийра тIом, – дийцира цо.\nБабас дуккха а дийцира дIадевллачарех лаьцна. ХIинца а дерриге а сирла дара цуьнан иэсехь. ЦIехьа дирзина некъ а, цуьнан бохаллех а, шайн сатийсамех а лаьцна дийцира цо: «ЦIа дохуьйту боху хабар 1957-чу шеран кхолламан (январь) баттахь хезира дуьххьара. Чиллин (февраль) баттахь дуьйна цIа эха буьйлабелира нах. Хазахетаран доза дан а дацара.\n13 шарахь мел вовшахтоьхна рицкъ схьа а гулдина, дIадахьа таро йоцург дIа а луш, цIехьа дирзира тхо а. Схьадалош санна бахбеллера некъ, амма дуккха а самукъане дара, кестта Даймохк гур бу бохучо дог ловзадаьккхинера. Некъан бахбалар а, са ца тер дара… Нохчийн ширачу мукъамашца, иллешца, эшаршца вовшийн декъал а деш бира оха цIехьа болу некъ, – дерзийра цо.\nАвтор: Хь. БАХТАЕВА\nШеран уггаре хаза, самукъане зама ю б1аьсте. И т1еяре сатесна хуьлу вай. Х1унда аьлча, гонахара 1алам самадолу хан ю иза, цуьнца схьакхета дуьххьара йолу маьлхан йовха


Хьехархо Мадалова Зараъ а, цуьнан дешархой а.\nМасех шо а ду охан беттан ткъе пхеалгIа Нохчийн меттан де кхайкхина, амма меттан гIуллакх мискъазараттала а тоделла доьдуш дац.\nНохчийчуьрчу муьлхачу а хьукмате стаг вахча, цу чуьрчу, дукхахьолехь къоначу, белхахошка иза нохчийн маттахь вистхилча, цунна дуьхьал ,чIегIардиго санна, буьйцуш берг оьрсийн мотт хуьлу. Я долахетахь а шен ненан маттахь къамел дан, я оьрсийн мотт шена дика хиъча, шен култура лаккхара хеталахь а, я, кхин а шога аьлча, шен сица нохчаллин хьаса бисина ца хиларна делахь а. Цхьа гуш а доцуш, хаа луш а доцуш, меллаша, йогI-йогIуш юха еъна вайн къомалахь и оьрсийн мотт бийцар сийлахь хетаран мода. Шен ненан мотт ца хиъчаъ хIуммаъ доцуш.\n„Нохчийн мотт ца хууш-м буьсур бацара уьш!“ - иштта хуьлу шайн берашна ненан мотт Iамор мехала ца хетачеран юкъара жоп, „схьавола -дIагIо“, „хьалагIатта- охьавижа“, схьаэца-дIало“ бохучу барамехь берашна мотт хиъча а тоам хеташ, иза нохчийн мотт хаар лоруш, царна тIекхел ши-кхоъ дешан хIоттам, оьрсийн я кхечу меттанийн дешнаш юккъе ца тухуш, дIаала къамел дан ца хаахь а.\nКхин гIолехь хал-м тешна а дацара Европехь бехачу нохчашлахь, мелхо а кхин а катастрофенаг ду. Хийраллехь хьалакхуьучу берашна уггаре а хьалха Iемаш берш шаьш бехачу пачхьалкхийн меттанаш ду, ненан мотт а боцуш. Ткъа мотт ле девлачул тIаьхьа цIера арадевлачу берашна, шаьшна тIехь дай-наноша хаддаза еш терго ца хилахь, оцу сохьта бицло ненан мотт. Ткъа ян ма-еззара цу бераша мотт бийцарна тIехь терго еш берш, мел хала хеташ делахь а, кIеззиг карабо - цхьаболчеран йиш ца хуьлу, вукхарна бен а ца хета.\nШи шо хьалха Маршо радионо дийцира, немцойн Франкфурт гIалахь, шен цIахь берийн беш а кхоьллина, нохчийн мотт хьоьхучу Саидова Хадиштах лаьцна. ХIетахь цуо иштта дийцира ша бечу балхах.\nСаидова Хадишт: „Вайн бераша мот буьйцучу хенахь юкъ-кара немцойн дешнаш кхуьйсуш, Францехь бехачара французийн дешнаш а, цIахь бехачара – оьрсийн дешнаш кхуьйсуш гуш, хIокху берашка цIена шайн мотт бийцийта хIун дийра дара-те, аьлла, ойла йинера ас. Нохчийн шира дешнаш диц ца далийта, гIиллакх-гIуллакх а царна диц ца далийта. Берийн беш аьлла башха доккха хIума а дац ас дийриг, делахь а, суо йолчахь цхьа а чоь а нисйина,\nцарна цу чохь и мот Iамон гIертша йоллу со“.\nХIинца, массийта шарахь и болх бинчул тIаьхьа, и берийн беш дIайохон дезна Хадиштин. Бахьана – цига эха лууш, аьлча а, шайн бераш цига эхийта лууш дай-наной кхин ца хиларна, мехаза и болх цуо беш белахь а. Цу хьолах дукха догмовлла яьлла йолчу Хадиштина хIинца цунах лаьцна Маршо радиона дийца а ца лиира, дукха къаьхьа бу цуьнан цуьнца боьзна болу синхIоттамаш.\nИзза бахьана – дай-наношна шайн берашка ненан мотт Iамабайта ца лаар я церан карах ца далар - дара масех шарахь немцойн коьртачу гIалахь Берлинехь болх беш хилла йолу нохчийн ишкол дIакъовларан а. Масех эзар нохчо вехачу гIалахь ткъех бер а ца гуллора мукъаденошкахь нохчийн мотт Iамон.\nАмма хаза кхаъ а бу Европехь сел тишачу ненан мотт Iаморан а, ларбаран хьолехь баккха йиш йолуш. Оццу Германерчу Фирзен гIалахь маьждиган кхерчахь ши шо а ду нохчийн мотт берашна Iамош болу. Ур-аттала кхечу гIаланашкара а оьху цига ненан мотт Iамон луурш. Кхечу гIалара, шен чотахь, берашна хьеха оьху цига хьехархо Мадалова Зараъ.\nМадалова Зараъ: „Гондахьарчу гIаланашкара а тIаьхьа, ген-генара схьаоьхуш берша ду тхо долчохь. Массо а хенахь ас олуш ду: оцу ден-ненан бехк хета-кх суна и мотт берашна ца хаар. Биллина чохь буьйцуш нохчийн мотт хилчахьана, и мотт хедар бац аьлла хета суна. Ас айса дукха тергал дина доьзалшкахь а, диканехь - вуонехь а, нагахь санна шен бер нохчийн маттахь ша аьллачух ца кхетча, тIаккха оцу сохьта цу дас-нанас цуьнга иза немцойн маттахь олуш, берана болчу аьттона. Изаъ ца деш, нохчийн маттахь иштта ду, оьрсийн маттахь иштта ду, ткъа немцойн маттахь иштта ду аьлла и бер цара кхетийча, нохчийн маттана тIе тидам а бохуьйтуш, и бер цу шен маттана тIе юхадалош хилча, тIаккха царна иза дика хуур бара аьлла хета-кх суна“.\nНохчийн меттан денош кхайкхорах я цу дийнахь хьукматхоша массара а къоман духарш тIедохарх меттан хьал толур ду бохучух теша хала ду. ХIора а стагана ша а, шен доьзал а и мотт ларбарна а, кхиорна а жоьпаллехь вуйла кхетталца дIадовш лаьттачу меттанийн могIаршлара хьалабер бац нохчийн мотт.\nИ мотт баржон а, кхион а вуно боккха болх оьшу. Иза дIакхехьа хьаьгна болу нах а оьшу. ГIирсаш а оьшу. Ткъа и дерриге а цкъачунна доцуш ду.\nЭрмалошка кадам бина ЭрдохIана


Ч1ишкархой ц1ерабахарах лаьцна - Истории и судьбы <!--if()-->- <!--endif--> - Каталог файлов - Депортация 1944 года\nТ1ом баьллачу хенахь Ч1ишка жима яра. Цхьа б1е делахь кхи ц1а дацара юртахь. Т1амт1е бахана х1ора ц1а чуьра кегийнах бара. Дагица (Дельмаев Вахьид, Кайпи ц1ийнда) охашимма багарбича кхузткъе вуьрийтта – кхузткъе берийтта стаг вара вийнарг, вайнарг. Д1абаханарш-м кхи а дукха бара, х1ора ц1ачура цхьацца-шишша.\nЧ1ишкахь лаьтташ эскар дара. Х1ора ц1ачохь пхиппа-итта стаг. Вай чохь а бара салтий. Ваха (Юсупов, Кайпи ваша) жима вара, цуьнан кехат-пондар бара. Цхьама салтичо шега иза лакхийта, аьлла, бехча, цабелира Вахас. "Злой чечен", – элира салтичо.\nШайн т1емалойн г1уллакх а 1амош 1аш бара салтий. Царна шортта яах1ума латтоезара тхан. Иштта кхечу ярташкахь а бара салтий. Х1ора юртахь шай-шай эпсар а волуш. Ч1ишкахь майор Кривошеенко вара. Цуо х1ору сарахь шена я уьстаг1, я газа, я кхи х1ума а йоьйтий, шортта жижиг а, кхи яах1ума а йойтий, синкъерам бойтура. Наха цунна яийнарг, малийнарг 1аламат дукха х1ума ю.\nШай т1емалойн г1уллакхаш 1амош, нах а хьийзабора цара – оьрнаш дохийтуш, хьуьнхара ханнаш а, Органан тог1ичуьра т1улгаш а текхадойтуш. Ч1ишкахь маьлйолу йо1 а гуллайой, цаьрга болх бойтура, оьрнаш а дохийтура.\nОццула шаьш дика лелийча а, тхо дохуш дукха къиза дохийра цара.\nЦхьана суьйренахь, иштта синкъерам а болуш, арахь тоьпаш евлира. К1егирхой а, салтий а арабоьвдира. Стиглара охьаоьхуш гилланаш т1ехь немцой бара, – тхуна уьш муьлш бу а ца хууш. Царах шиъ вийнера. Цхьанна т1аьхь тхуна доьххьара гина бурулла-можа чиллан-гатанан чухулйуьху коч яра. Цхьа йоккха яшка яра чукхоьссина. Цу чуьра нохчаша д1асаидош автоматаш а, патармаш а дара. Уьш массоа д1агулйира т1аьхьо 1едало. Цхьа тамашийна дакъийна бепигаш а дара, хичу диллича иттуза доккха а хуьлуш. Чукхиссабелларш, и вийна шиъ воцург, боьвдда хьуьнах бахара.\n1944-чу шеран пебралан 23-чу дийнахь 1уйранна хит1а бахана зударий юха ца бохуш, царна т1аьхьа бахана нах а ца бохуш де даьлкъанга делира. Д1ахьаьжча, Г1ой долун тог1ичоьхь д1а кхаьч-кхаьчна стаг сацош хилла цара. Х1ара нах некъ табан бига беза шайн, бохуш хилла цара. Т1аьххьари, юрта чу а баьхкина, массоа ц1а чуьра нах ара а бохуш, д1агулбира.\nАбата (Кайпи марда, Дельмаев Джабраил) цамогуш вара, иза аравала цатуьгура. Т1аккха аса – "Абата, вай дохуш ду хьуна, вай Сибреха дуьгуш ду хьуна, хьай кетар а, кхи йовха йолу х1уманаш т1е а йохий, ара вала, ца вала йиш яц хьуна", – аьлчи, аравелира Абата а.\nСуна жимма г1аскхи мотт хаара. Цхьана салтичо – "Яа х1ума хьолахь, кхи ерг йита а йитий", – елира соьга. Аса катоьхна цхьа гали гергга ахьар говрана т1оьхула тесна таьлсаш чу диллира. Г1ой тог1ичу со йоьлушшехь, говр кхаьхкира сан, и т1аьлсаш говрара охьаозо кхиира со, т1аккха уьш такхийна охьа дехьира аса.\nМаьл болу Ч1ишкара нах гул а бина, царна гонд1а салтий а х1иттийна воллуш вара Кривошеенко. Нахана т1ечехаш, шед етташ, кегий-баккхий а ца къаьстош лелаш вара иза.\nВахий, Зулпаттий (Кайпи ваший, йиший) жима бара. Цаьрга ч1ог1а ца хьожура салтий. Цундела царшимма ахьар а, хьаьжк1аш а дукхахьо даьхьира. Вахига кхуо пондар цабелла салтичо – "Злой чечен, хьай пондар хьайца д1а хьой ахьа", – аьлла, хаьттича, – "Ца хьо аса, хьайна бита х1инца и пондар", – элира Вахас. Иштта кхи цхьа а х1ума оха а ца яхьира. 1оьхкуш дисира тхан маьлдолу даьхни а, охьакхоьссичохь йисира тхан маьл хилла х1ума а.\nГ1ой чуьра хьалабоьдуш болу некъ, хьалха т1ай а доцуш, нисса санаторий йолчу боьдуш бара. Цига тхо хьаладигича, новкъахь лаьтташ яра шортта Америко елла машенаш. Карара маьл йолу х1ума охьа а туьйсийтуш, оцу машенаш т1е дехира тхо. Г1алит1а охьа а дигна, цигань та11ийна вагонаш чу доьхкира. Цхьа боьха, бежнаш лелийна вагонаш яра уьш. Оцарна чохь д1адигира тхо.\nВагонан юккъехь цхьа жима пеш яра. Шайгахь ахьар долчо межалг а бой, оцу пешана гонд1а а летош лаца а болийтуш, и буьда межалгаш дуура, шайна юккъехь уьш декъа а доькъуш. Аббатина берамаш бора аса, ахьаран цух а, къори цух а. Т1аккха дийнахь цкъа яа х1ума лора тхуна. Дагас шеца цхьа накъост а оьций, боккха яйчохь чорпий, сухаршший яхьара. Цо массарна а нисса йоькъура. Дагина ч1ог1а реза бара оцу тхан вагончохь болу нах. Цо лачкъа а ца йойтура яах1ума. Цхьаъ цо сацийра, яй чу куьг хьоькхуш, даьтта дууш. Важа, кхуьнца чорпа ян веанарг, кхунна гучувелира, яй чуьра, оцу чорпичура схьа а даьккхина, жижиг дакъа дууш. Церам кхи боккха баьхк а бацара, мацалла леш бара нах. (Цера ц1ераш а ехира Кайпас, амма нахе ма йийца элира, шега Дагас а аьллера иза, аьлла).\nНах дукхахберш дукха акха бара, цкъа а г1алахь а хилаза. Цундела тхо д1адуьгуш чог1а кхоьрура нах. Цхьаболчара – вай х1ордчу таса дуьгуш ду бохура. Поезд туннелчу бахача – хинца вай латта буха дуьгуш ду, олий, махьарий хьоькъура, бисмиллаш доьшура, зуькарш дора. Дукха ч1ог1а ирча болх бара иза, хьера валлала х1ума дара. Т1аккха яа х1ума кхачийра, хи дацара. Мацалла бала буьйлира нах. Цхьама зудчо, поезд сацийча, дукха ч1ог1а ялха а йоьлхуш, шен ц1ийндена дакъа лайт1е охьадиллира. Кхо-диъ де далале оха и зуда а йиллира иштта охьа, т1е лайш а тессина.\nКхечарга хьаьжча тхо-м дукха во дог1уш а дацара. Лаьмнаш юккъера охьабаьхна нах, цкъа а х1ун ду-дац а цахиъна болу, мезех а буьзна, цамгарш а кхетта, поезд чуьра ара а баьхна, новкъа йистехь 1охкуш бара, леш.\nИштта Сибрех д1акхечира тхо. Цигахь а яцара башх яа х1ума. Т1ом ма бара, цигарчу нахехь шайгахь а ма яцара цхьа х1ума а. Дукха нах белира д1акхаьчначул т1ахьа а. Баьста а бистина леш 1охкуш бара массоа а меттехь нохчий. Лениногорске бигнарш шаберш белира. Ч1ишкара нах дукхах берш Уварове а, Прапорщикове а бигира.\nТхо Уварове д1акхаьчча, клуб чу дигира тхо. Жима яра иза, массарна охьаховшалла а меттиг цатоьаш. Мезех дуьзна дара тхо массоа, и мезешь дойуш 1ира. Т1аккха къаста а дина, схьат1еоьхчу цигарчу нахе шишша-кхоккха д1асаделира тхо. Цара божал делахь а, баня елахь а 1ен меттиг лора.\nРассказова Валя бохуш зуда яра сой, Даги д1адигинарг. Цуьнан ц1ийнда хьалха пирсдател хиллера оцу юртахь, х1инца т1амт1ехь вара. Оцу Валяс дика баня а йохъйина, дика лийчира со, са коьртара мезеш а дохуш. Йехха яхк хьийкъира цо суна, са йеха месаш а хьаьстош. Т1аккха оцу баничохь 1ийра сой Дагий.\nЗулпаттий, Вахий д1адигира Мотя бохуш цхьана зудчо. Иза детсадики белхало яра, цо кхано Зулпат шеца балха а х1оттийра.\nБ1аьстина Валяс кегийра картолгех дуьззина ши ведар делира суна. "Катя (цо сох Катя олура), эту картошку не кушай, я тебе покажу, где посадить. Осенью с картошкой будешь".\nАса кхоийра и картолаш, наха шайна елларш дукхахболчара йиъира, аса ма яъа боххушехь. "Вай кеста ц1а дуьгур ду" а бохуш. 1а т1екхаьччи са масех гали картолаш яра, цара 1анера дехира тхо. Нахха-м оцу шозлг1чу 1ай кхин а дукха белира мацалла. Суна кест-кестта бераш дог1ура, – "нанас картол яийта боху", олий. "Хьай нене аса б1аьста баьхнарг дагадаийта, алалахь", – олий, лора аса.\nШозлаг1чу б1аьстинге кхаьчнарг дийна висира, мацалло ца вуьш. Бала-м белира нах – цамгарш дара, цхьанна лаза а вора, цхьа х1ума лачкъина лаьцнарг вовра, т1ап аьлла. Тхо-м, маьл халонаш лийняхь а, дика дийна дисира.\nО выселении жителей с.Чишки в 1944 г.\nЗаписано 27-29 марта 1987 года со слов Кайпы Юсуповны Дельмаевой (в девичестве Юсуповой), 1926 года рождения.


1789 шо — Википеди\n1789 шо кхечу рузманашкахь\nГригорианан рузма 1789\nЮлианан рузма 1788—1789 (12 январехь дуьйна)\nвизантийн эрица 7297—7298 (12 сентябрехь дуьйна)\nРум йиллинчара дӀа 2541—2542 (2 майхь дуьйна)\nИсламан рузма 1203—1204\nШираэрмалойн рузма 4281—4282 (11 августехь)\nЭрмалойн килсан рузма 1238\nЦийн рузма 4485—4486\nможа маймал — можа боргӀал\nЭфиопийн рузма 1781 — 1782\nИранан рузма 1167—1168\nБуддийн рузма 2332\nЯпонин шераш дагардар 1-гӀа шо Кансэй\n1789 (эзар ворхӀ бӀе дезткъа иссалгӀа) шо Григорианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу еарахь. Иза вайн эран 1789 шо ду, 789 шо 2 эзарлагӀа шерашкахь, 89 шо бӀешеран, 9 шо 9-гӀа иттаннаш шерашкахь XVIII бӀешеран, 10 шо 1780-гӀа шерийн.\n1.2 Кхин пачхьалкхаш\nбӀаьсте — Марселехь, Тулонехь, Орлеанехь адамаш карзахдийлар.\nапрелан чеккхе — Парижан йисташкара Сент-Антуанера гӀаттам. ОхьатаӀийна гвардин а, дошлойн а тобанашца, масех бӀе стаг вийна, чевнаш йина.\n5 май — Версалехь дӀабиллина Инарлин штатийн гуламаш. Гулам дӀабахьаран низамах лаьцна къийсамаш буьйлабелира.\n17 июнь — Францехь Инарлин штатийн кхоалгӀа чкъоьран депутаташ, синбелхалойн а, олалло а гӀо лаьцна, кхайкхийра шеш Къоман гулам бу аьлла, кхечу депутаташка шайх схьакхета кхайкхира. Къоман гулам эккхо гӀортаро 13-14 июлехь халкъ гӀаттийра, Бастили яьккхира, Сийлахь французийн революци толаме ялийра.\n20 июнь — Буьрканех ловзачу зал чохь дуй баар.\n23 июнь — Кхайкхина Инарлин Штатийн гулам. Людовик XVI-гӀачо депутаташка чкъоьрнашца декъа а лой шеш-шеш ховша элира. КхоалгӀа чкъоьран депутаташ ца сацийра шайн гуламаш, олаллин цхьа дакъа шайн агӀора даьккхира.\n9 июль — Къоман гуламо кхайкхийра ша Кхолламан гулам — лакхара гайтаман а, законашкхолларан а халкъан меже.\n11 июль — Людовика дӀавалийтира министр Неккер, омар дира сихонца Париж йита аьлла.\n12 июль — Парижера халкъан а, эскаршна а юкъара дуьххьарлера девнаш.\n13 июль — Парижехь горгали бийкира. Халкъа герз схьаэца долийра, схьаяьккхира иттаннаш эзарш тоьпаш.\n14 июль — Халкъо Бастили яккхар. Сийлахь-йоккха французийн буржуазийн революци.\nиюлан юкъ — Паччахьа юхахӀоттийна Неккер Ӏедале, къобал бина Къоман гуламан барт. Парижехь кхоллаелла муниципалитет. Кхоьллина буржуазийн Къоман гварди коьртехь маркиз Лафайет волуш.\n18 июль — Труара гӀаттам. Халкъо дӀалаьцна герз, схьаяьккхина ратуша.\n19-20 июль — Страсбургера гӀаттам. Халкъ шина дийнахь буьззина дай бара гӀалин. ГӀалин ратушера документаш дагийра.\n21 июль — Шербурера гӀаттам.\n24 июль — Руанера гӀаттам.\nиюлан чеккхе — Провинцин гӀаланашкахь кхуллуш яра харжаман муниципалитеташ.\n4-11 август — Францин кхолларан гуламан (КХГ) феодалийн бехкенаш ахархошца эцарах Декреташ. «Феодалийн режим ерриг хӀаллакйо».\nавгуст — КХГ коьртехь Мирабо, Сийес волу конституционалистийн парти.\nавгуст — Ахархойн гӀаттамо дӀалаьцна ерриг Франци. Дофинехь хӀора пхеа элийн гӀаланех кхоъ йохийна. Франш-Контехь йохийна 40 гӀала. Парижера бедарш тоьгучеран белхалойн демонстраци.\n26 август —Францин КХГ тӀеэцна «Адаман а, гражданинан а бакъонийн деклараци».\n31 август —Францин КХГ йийца йолийна харжаман системан законан проект.\n12 сентябрь — Араяьлла хьалхара лоьмар Маратан «Парижан публицист» (6-гӀа лоьмарера — «Халкъан доттагӀ») газетан.\nсентябрь — Версале кхайкхина керла эскарш. Паччахьо къобал ца дира Адаман а, гражданинан а бакъонийн деклараци а, августан декреташ а.\n1 октябрь — Эпсараллин контрреволюцин манифестаци паччахьан гӀалин чохь.\n5-6 октябрь — Парижхой Версале бахар. Халкъ чуиккхина гӀалин. Паччахь а, КХГ а Париже дӀабахна.\n2 ноябрь — Францин КХГ тӀеэцна килсан латта схьа а даьккхина дохкар. Ассигнаташ арахецар — килсан латташ доьхкинчу санах хилла пачхьалкхан ахчан декхарш.\nКхоьллина якобинцийн клуб («Конституцин доттагӀийн йукъаралла»). Мирабо, Робеспьер.\nЛавуазьес бакъдина Ломоносовс дӀадиллина масса йисаран закон.\n10 февраль — Сийлахь Руман империн императора Иосиф II-гӀачо шен омрийца австрийн когаметта долчу маьӀ-маьӀӀерчу латташ тӀехь (Тироль доцург) юкъайоккху лаьттан налог, гӀоьрту ерриг ахархойн ясакъ ахчане яккха.\n4 март — лелаяьлла АЦШ Конституци.\n1789, 4 март — 1797, 4 март — АЦШ 1-ра президент Вашингтон Джордж (1732—1799).\n1789, 4 март — 1797, 4 март — 1-ра АЦШ вице-президент Адамс Джон.\n21 апрель — Густаван омар. Финляндин ахархошна бакъо елла шеш лелош долу Ӏедалан латта эцна доладаккха.\nШвецехь охьатаӀийна элийн къайлаха барт (Аньялан барт). «Цхьаьнакхетаран а, лардаран а акт». Риксдаг кхойкху паччахьан оьшучу хенахь, ткъа цуо олалла до Пачхьалкхан кхеташон гӀо доцуш.\nДани араяьлла Швецица болчу тӀема юкъара Ингалсан а, Пруссин а Ӏаткъамца.\n1 август — Суворовн оьрсийн эскар тоьлла Фокшанашкахь туркойл.\n7 сентябрь — Потёмкина омар делла, цу тӀехь дара: «Ингул тӀехь керла йинчу верфах ала — Николаевн гӀала».\n22 сентябрь — туркойн эскар хӀаллакдина Суворовн оьрсийн эскарша Рымникерчу тӀамехь.\n25 сентябрь — Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь конгрессо тӀеэцна Бакъонех йолу билль — Конституцин хьалхара 10 нисдар (лелайолу 1791 шеран 15 декабрехь).\n24 октябрь — Бельгехь австрийн олаллаин дуьхьала гӀаттам болабелла.\nдекабрь — Австрийн эскарш лаьхкина берриг аьлча санна Бельгин махкара. Кхоьллина «Цхьаьнатоьхна бельгийн штаташ».\nЙоцучу хенан цхьаьнатоьхна Вьетнам Куанг Чунга (Тэй Шона) (тэйшонийн тхьамдан) Ӏедал кӀелахь. Масех шо далале велла.\nКхоьллина Петровн чуьйнадутту завод Братски аренашкахь (Байкалдехье). ХӀинца Забайкальски мехкан Петровск-Забайкальски гӀала.\nКоьрта йаззам: 1789 шо Ӏилманехь\n22 февраль - Уильям Гершела гучудаьхна Уранан хӀоьзнаш.\nХьажа иштта: Категори:Бинарш 1789 шарахь\n20 февраль — Жандр Андрей Андреевич, оьрсийн драматург а, гочдархо а.\n8 март — Байрон, Джордж Энсон, 7-гӀа лорд Байрон, адмирал, поэтан ваша.\n20 май — Жиркевич Иван Степанович, оьрсийн баьчча а, мемуарист а.\n5 июль — Булгарин Фаддей, яздархо, емалхо, арахецархо.\n25 июль — М. Н. Загоскин, оьрсийн яздархо, драматург, историн прозанийн автор, москохан театрийн а, москохан Герзан палатан а директор.\n26 август — Ӏаббас-Мирза, иранан пачхьалкхан гӀуллакххо.\n25 октябрь — де Альвеар Карлос Мария — 1815 шарахь Ла-Платин Цхьаьнатоьхна провинцийн Лакхара урхалча.\n13 декабрь — Глебов Дмитрий Петрович (велла 1843), оьрсийн поэт, актуариус, гочдархо; статс хьехамча.\nХьажа иштта: Категори:Белларш 1789 шарахь\n7 апрель — Ӏабдул-Хьамид I, Хункар-мехкан 27-гӀа султан.\nМельгунова, Агафья Семёновна — Дивеевн мозгӀар-аьзнин йукъаралла кхоьллинарг.\n1789 шо Викиларма чохь\nРузма 1789 шеран\nОр Шн Кх Еа ПӀ Шт КӀ\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1789_шо&oldid=7925944»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 3 март 23:20


Мотт ца хуу безам » Нийсо-Дагестан\n22.01.2020 119 0 niyso\nАьхкенан юьхь яра. Дала Шен 1аламан хазалла, дуьне мел ду д1аса а яржийна, адамашка цунах марзо оьцуьйту хан. Сийначу стигалахь, маь1-маь11ехь нисбеш, охьабиллинчу к1айчу бамбех тера йолу мархаш 1охкура, ткъа къеггина кхеттачу малхо, ша дохдечу дуьненна т1ехула эсала б1аьрг кхарстош, стигалан 1аьрчашкахь тийна нека дора, наг-наггахь мархийн раьг1нашна т1ехьа къайла а болуш. Де хаза дара, аьхкенан юьхьан шатайпа аьхналла шеца хиларна а, хIаваэхь цIеначу а, токхечу а соьналлин аьрх хиларна а.\nСоьлжа-ГIаларчу Зезагийн паркехь, хIокху хенахь гуттар а ма-хиллара, дуккха а нах бара садоIуш.Зезагаша кхелинчу паркан некъашкахула буьйлабелла лелара цхьаберш, четаршна кIеларчу кафешкахь хуьлура вуьйш, паркан гIенташ тIехь хевшина Iара кхозлагIнаш. Къаьсттина самукъадаьлла лелара бераш. Церан самукъадаккха дуккха гIирсаш бара паркехь: хохкуш йолу кегийра машенаш, тайп-тайпана ловзарш, бираьнчикаш, ур-атталла гIудалкхаца йолу говр а тIехь. Бер генадаьлла я цхьанхьа ца оьшучу меттиге нисделча, наноша маьхьарий а тухий, улле схьадаладора. Ас тидам бора, муьлхха а царах бере кхойкхург оьрсийн маттахь бен йистхуьлуш яцара. ТIаьхьарчу хенахь билгалдаьлла ламаст ду-кх иза: берашца оьрсийн мотт бийцар. И дай-наной оцу шайн берех муьлш бан гIерта те? Я нохчий а, я оьрсий а боцурш хир ма бу царах. Да ватIарг, оццул са ца гатдича а, Iемар бара-кх царна и мотт. Тхан дайшна-наношна иза мегарг бийца а ца хаьара, хIетте а тхуна-м ма Iемира иза, юьртарчу школашкахь дешна доллушехь. ХIинца санна муьлхха а мотт Iамо аьтто цкъа а хилла бац. Компьютерш, телефонаш, он-лайн, леррина йолу программаш – хIокху дуьненчохь мел йолу хIума ю-кх, эшахь, ур-атталла уггар жимчу къоман – папуасийн – мотт Iамо а.\nДелкъанна балхахь мукъа хан хилча, наггахь кху парке вогIу со, волавала а, хIаваэхь садаIа а, олий. Иштта дара тахана а. Паркана пурхнехьа йолчу йоккхачу аллейна гена доцуш лаьттачу гIантахь Iара со, цхьацца ойланаш еш. Суна синтеме хетара кхузахь, зезагашна а, дитташна а юккъехь шатайпа синхаамаш хуьлу, хьо цхьана туьйранан дуьненахь волуш санна хета хьуна. Гонах тайп-тайпана беснаш а, шайгара схьадолуш исбаьхьа лепар а, мерза аьрх а долу зезагаш ду. ХIун хир ду царал хаза? Ма экам, тайна, аьхна, бIаьрг хьостуш, дагана там беш ду уьш! Цаьрга хьежа кIордор дацара.\nСо сайн ойланех юкъараваьккхира паркан коьртачу, шех «безаман аллей» олучу новкъахула схьадогIучу кIантий, йоIий. Иштта буьйлабелла лела кегий нах кхузахь дийнан муьлххачу хенахь а го. Вовшашна дог-ойла йовзуьйтуш, дагара хоуьйтуш, шайн безаман шовкъехь болу къонанаш бу уьш . Дукха хьолахь царна вогIуш верг, хиъна Iаш верг гуш а ца хуьлу, хIунда аьлча уьш шайна ойланашца генахь бу, царна кхеттарг хала цамгар ю – безам. Ткъа цу лазаран дарба цхьаъ ду: везарг, езарг гар, цуьнца къамел дар, дагара дийцар.\nИшттачарах дара, схьаахетарехь, хIара шиъ а. Амма хIорш вукхарах къаьсташ бара, хIунда аьлча кхеран къамел куьйган эшарца деш дара. Со леррина хьаьжира цу шинга: «Мотт ца хуурш бу… эхI, ма кхоам бара шуьшиннан, сел хаза а, тайна а долчу», – иштта ойла хьаьвзира сан коьрте. ЙоIа куьйгашца сиха цхьаъ дуьйцура тIаьхьа хIоьттина вогIучу кIанте, юха а йирзирна, шурул кIайн цергаш гучуйохуш, ела а къежаш. Iаьржа бIаьрг-цкъоцкъам долчу цуьнан хазачу юьхь тIехь ирс гора. Схьайирзина, юха дIайолаелча а, цуьнан елакъажар дIа ца долура. Къона йоI йоккхаера таханлерчу дийнах, гонахарчу Iаламах, шен жималлех, ша ирсе хиларх…\nТIаьхьа вогIу кIант а, вела а къежаш, цунна дуьхьал куьйгашца ишарш еш вара. Лекхачу дегIахь а волуш, дайчу боларехь волу тайна кIант вара иза. Киснара телефон схьа а яьккхина, йоIе куьйга-эшара цхьаъ хаьттира цо, йоIа корта таIийра. Схьахетарехь, хьан сурт даккхий ша, бохура кIанта. ЙоьIан коьртахь, хьалхара цхьажимма месаш бен ца гуш, тIехьа дихкина хазачу басахь йовлакх дара. ДегIан хаза куц-кеп долуш а, юткъа гIодаюкъ йолуш а яра иза.\nПаркехь аьчкан биргIанех а, кхечу гIирсех а йина тайп-тайпана коьчалш яра шайна тIехь зезагаш чохь долу кедаш долуш. Гобаьккхина охьакхозучу зезагашна юкъахь Iаламат товш яра хIара тайна йоI, жовхIаршна юкъахь бирлантан тIулг санна, шен къегинчу хазаллица зезагийн лепар а эшош. Цуьнан самукъадалар а, дуьненах йоккхаер а къаьсттина цхьаьнадогIура аьхкенан исбаьхьчу денца а, дог хьостуш, бIаьрг белош, синхаамаш хьере деш долчу гонахарчу Iаламца а. Аьхке, Iалам, жималла, безам – дерриге а цхьанадогIуш болу дахаран ирсе мукъам бара бекаш! Хьо муха бекар бац кегийчеран къоначу, аьхначу дегнашкахь, безамах дуьзна уьш хилча?\nКIант суьрташ дохуш вара шен телефонаца. ЙоI дехьа а, сехьа а йолуш, белша тIехула схьахьожуш, забарен кеп хIиттош яра, гуттар а елакъежна а йолуш. ЦIеххьана беана, боккха къорза полла хьаьвзира йоIан коьрта тIехула. Кхуьнан коьртарчу йовлакхна тIехула хьийзара иза. КIанта йоIе бIаьца йира, шен телефон сурт даккха хьала а ойуш. ЙоI Iадийча санна лаьттара, хилларг хIун ду ца хууш. Цуьнан йохар а гина, кIанта куьйга эшара цхьаъ элира. Схьахетарехь, меттах ма яла бохург хир дара иза. Ши бIаьрг коьртехьа хьала а хьежош, лаьттара йоI, меттах а ца йолуш, ша хIун дан деза а ца хууш. «ХIара хIун ду те, бохуш санна», – цо саттийна батт, коьрта тIехь дерг хIун ду ца хууш, хьалахьежо бIаьргаш, цецъялар – гонахара хьаьжча, цуьнан гар беламе хетара. ТIаьхьа шаьшшиннан суьрташка хьоьжуш, ма самукъадер ду цу шиннан! Мичара бели ца хууш, схьабеъначу поллано сел шовкъе ди кIентан, йоIан сурташдахар, иштта а самукъадаьлла хIара шиъ доллушехь. Эххар а полла, шен даккхий къорза тIемаш а ластийна,хьалагIаьттира йоIан коьрта тIера. Бета тIе куьг а диллина, цуьнга цецъяларца хьоьжура иза. Юха кIанте цхьаъ дуьйцура цо, сиха куьйгаш а лелош. Вукхо а дуьхьал «къамел дора» куьйгийн эшарехь. Цу хIуманах цецдаьлла долчух тера дара и шиъ.\nИрсе долчу кху шингара шена кхерам хир боцийла хууш санна, тIебеанера и боккха полла йоIаний, кIантаний. Сагалматашна а, дийнаташна а хаалуш болчух тера бу-кх адамийн синхаамаш, церан сирла, цIена ойланаш евзачух тера ду, царна уллехь шаьш нисделча.\n«Ма тамашийна ду хьо, дуьне! Ма хаза, аьхна кхоьллина хьо Дала. Хьох марзо эцийта, хьан чам бовзийта, хьо хасто адамна кхетам а, хьекъал а делла Цо. Адаман дахарехь а, Iаламехь а Дала дIахIоттийна къепе нийса дIалелаш елахьара, ма ирсе хир дара вай…» , – иштта ойланаш хьийзара гIантахь дIатаьIна Iаш волчу сан коьртехь.\nЦIеххьана гIалин юккъерачу доккхачу маьждигехь молла кхайкха волавелира. Шаьшшиннан «къамел» а сацийна, ладоьгIуш лаьттара кIанттий, йоIIий. Мелла а хIума хезачух тера дара царна. Юха вовшашка ишарш а йина, дIадоладелира ишиъ.\nСуна ца хаьа, ишиъ мила а, мичара деана а, муьлхачу къомах а дара. ТIехьаьжна-м нохчех тера дара ишиъ. Юьхьенца царах къахетта, дог Iаьвжира сан, амма жимма хан яьлча, церан самукъане а, ирсе а хилар гича, сан дог паргIатделира: ишиъ-м дац кхечарах къаьсташ, цхьаннал а оьшуш, къона ду, хаза ду, безамо хьаьстина, ирсо дузийна ду. Бийца мотт царна цахаарх, деган мотт ма бу цу шингахь! Мел дика кхета ишиъ вовшех!\nВехха цушинна тIаьхьа хьоьжуш а Iийна, белхан меттиге дIавахара со...


Охан-бутт 27, 2013\nБритани - Оксфорд университет\nМоскохана муьтIахь долчу Нохчийчура Iедало студенташ хьовсабо Европе деша. Амма церан цхьана амалх цецбевлла бу бухара нохчий – цIера Iедало бахкийтина студенташ уьйраш таса ца хIутту бухарчу нохчашца. Цуьнан кIорге кхиа хьаьжира Маршо радион Британера корреспондент Дуби Анзор.\n2008 шарахь хиллачу шай конференцехь, Кадыров Iедала Kхетош-Kхиоран а, Iилмани а Министер волчу Музаев Анзора дIахьедар динера, аренца Iилма лаха билгала биначу кегирхошка, Малхбузехь, шайна хетарехь, болу сингаттамах а, цу хьокъехь шайна цаьргахь дезандериг а, дезандоцуриг а дIахоуьйтуш:\n«Тхуна массарна а – Нохчи Республикан президентана а, Iедална а, шу дерриш а Британи таьптари-чоьнаш а, спорт-чоьнаш а, лекци-чоьнаш а чу лела луъур ду, ойлайукъе а, хьашт йоцу кегийчу нехан клубашка чул а! Иза къайле яц – Британи хецна юкъаралла йолуш, ойхьаза меттиг хилар. Моссо а динаца долчу хIумане демократичухула хьовсу шаьш бохуш – цара хIуъа а магош ду цигахь. ТIкъа иза гIо агIо дерза а тарлуша хIума ду.\nЦундела, аша Британехь дицмадойла шай ерриг а Iалашо дуьнена Iилма лахар бен цахилар!» - олуш, гIаьххьа кхерам тосуш санна, къамел динера хьалхо Нохчи Пачхьалкха Университета ректор а лаьттина волучу Музаевс, республикера хаьржина Британи а, Гегмани а деша хьовсош болчу кегирхошка – бохуш дуьцу «Universityworldnews» олучу хаъмин гIирсо.\nШаьш хьаляцнарг 10 шарана программа ю. Доьххьарчу шарахь 50 герга мутIелим вахийтина Ингалс махка, 40 герга Германи а. ТIкьа и программа кхачамболуш дIайоьдуш хилахь, хIора шарахь 100 вахийта дагахь ду Iедал, аренца деша. Шай хьалхара Iалашо, керла, дуьненахь а къобул беш говзанчаш кхиор ю. ТIакхха и говзанчаш Нохчи махка йухабоьрзур бу, шайца кхачам болуш говзаллаш а йолуш, шай махкана а, адамана а пайде хила. Мот Iамочу юкъана £400 баттахь ахча а кхочур ду царна, тIкъа цул тIаьхьа, университеташкахь метигаш царна нисбелчи, церан ахчанаш а тIе кхетар ду. – элира, Кхетош-Кхиоран Министраллехь балхахь волучу Саидов Заурбека.\nТIкъа, официалf доцуш кхи хабараш ду Британерачу вайнахана юкъахь лелаш – кхузахь болучу нохчех ма деттало, иза мегардолуш хIума дац, аьлла, Соьлжа-ГIаларчу Iедало дIахаийтина, боху цу мутIелимнашка.\nИ “хьехар” цу кегирхоша дикка дIалаьцначух тера а ду. Кху Британехь бехачу ГIлагIаша а, Нохчаша а кхоьллиначу “Вайнах Фаундэйшен” олучу диаспорин гулбаларшка богIуш а, йа тIамо бохийна кхуза кхаьчначу вайнахаха кхеташ а хаълуш а бац вай махкара Кадыров Iедало деша бахкийтина мутIелимаш. Луъуш хила а тарло царна, ам хIуьттуш бац – цу зIенех дикка ларлуш бу уьш. Шайна иза могийтур долуш дац – цIахь хьовзам баларна кхоьру шаьш, аьлла жоп делла меттигаш бу цу кегирхоша кхеташонга шаьш кхайкхича. Амма, хIун ду Кадырован Iедало сагатдеш дериг? ХIун ду царна вайнахах беттабелчи Iама тарлу вонарг? Хетарехь, цуьнан жоп Музаевн багарачу дешнел а кIоргехь ду.\nШе цIе юззина яккха цалуъуш, соьца телефонехь вистхиллачу, Лондона цхьана университета мутIелим волчу Хьумида, ишта дицира шена хетариг: “Со деша Iалашо йолуш стаг ву. Политика а, интервьюш а сан бала болуш хIума дац. Ам, Рамзана хIара аьтто цабинехьара, кхуза кхача таро а яцара сан а, дукхачу нехан а. Цунна Дела реза хийла! Иза воцуш, цигахь (Iедалехь) кхи стаг хилча, цера тха бала а кхочур бацара. Кхечу (России) регионашкахь долчу хьоле хьажчи хуъур ду Рамзана вай къомана деш долу гIуллакх. Кхин ала хIумаъ дац.” – элира Хьумида. “Хьо вуй, дешна ваьлчи Нохчи махка вуха верза дагахь?” – аьлла аса диначу хаттарана, “Дера ву! Сан нана а, жима йиша а ма ю цигахь ехаш.” – олуш, тIечIагIдеш жоп делира мутIелимо.\n“Шаьш цу берин (мутIелмин) кортошна чу дуьллу хIума цхьаммо шеконе дилларна кхеруш бу Кадыров а, цуьна го а. Кхи совнах хIума дешархошна довзийта лаъац цу Iедална. Царна тахана безараш, хеттараш а цадеш, охатаьIина болх беш нах бу – лай амалехь деза царна адам. Уръаттал Бусулба дин а шаьш санна бен наха лело луъуш дац тахана Нохчи къома коьрте нисбеллараш. КадыровгIарна шай Iалашонаш Iуналла дан муьтIахь нах оьшу тахана. Дуьненахь а легализаци езаш лела уьш. ТIкъа вай кегирхой дешуш хилар – дика хIума ду. Царех иттех стаг бен цахилахь а, шай къомана бала а болуш, бакъ-харц къасто хьекъал а, доьналла а долуш нах хира бу. Адамин тахана дан амал цахиларах, кхане ю вайна ган езариг. Цунах со тешна ву.” – элира, 2007 шарахь, тIамах ведда, шен доьзалца Британи кхачна волучу, Зайндис.\nТIкъа Iедало бахкийтина боцуриш а бу Британехь вайнах, доьшуш а, дешна бевла белхаш беш а. Кхузахь дIатарбеллачу неха наггахь а карош вац университете кхачанза, я кхача ойла йоцуш доьзалхо. Цул совнах, бакхийнаш шаьш а бу доьшуш. Царех ву, Лондонех веха, 4 бера да волу, Асланбек. Шен чура массех стаг оьрсаша а, Кадыров Iедало а хIаллак вина, тIепаза вайъина волчу Асланбека, вайнеха таханлерачу хьолах шена хетариг ишта довзийтара:\n“Муьлха а хIуманехь санна цхьа пайда боцуш яц тахана Нохчи махкахь лаьттачу Iедало лело политика. ГIишлош йар а, некъаш дахкар а, бераш деша дахийтар а, шеко а йоцуш дика хIуманаш ду, къоме диллича. Суна дика а хета цу вай кегирхойн деша аьтто баьлла. Иза вай дерриг а къомана пайде карордолуш хIума ду. Ам цунах Iехавала цаоьшу. Iедалаш а, адамаш а, догIуш – доьлхуш ду, ам къам даиман а лаьтташ ду.\nКхун тIяхьарчу 5-шарахь, кест-кеста, цIа вахар-вар нисло сан. Дукхха а хIума тадина а, нисдина а дика а хета дагана. Ам, ше къомах дуьззина доглозучу стагана хаъа езаш а, лело езаш а кхи агIонаш а ю. Уьш КадыровгIарна тахана гуш яц, аьлла хета суна. Машар бу Нохчичохь, бохуш, адам Iада а дина латтош ду, шайна болу цатам бица меттиг а боцуш, и баланаш чукъилина айпе а дерзина. Цхьа агIо юзош ю, хьера яллал, важа агIо кIелла бIарзъелла Iа.\nТахана, вай тидам а боцуш, махкахь социальны классаш ю кхоллалуш. Захалонаш а вовше бен деш бац цу классашкара нах. Нохчи къам политики тIехь а, дина тIехь а декъна ца Iаш, “буьзина”, йа “меца” – аьлла къаьсташ ду къам. Хьо Кадыров гонах хьакхавеллехь, йа хьо Хоси-юртара валахь “декъала” ву хьо, ам вацахь, дан дисина хIумма а дац. Болх бан а, йа иза бича, хьан хьакъ хьадалан а меттига кIеззиг бу.\nХьо дIа а хIоттале белхах бокхха мах бала беза, тIкъа и белхаш а Iедалерачу наха вовше, “йиш-ваша” аьлла дIасаделла ду. Коррупцино якххина Нохчичоь. ТIкъа шаьш буьзина хилча, дериг а къомехь изза хьал ду моьттуш Iаш вай Iедлехь бериш а бу. Кадыровна ша, къомана дукхавеза муттийта цуьнан гоно, ам иза генна ишта дац – дукхха а адам холчахь ду тахана белха меттигаш цахиларна а, доьзалашна да амал цахиларна а, тIе, Iедало лелочу харцонна. Уьш хьера бевла. Шай дуьненахь бехаш нах бу уьш – адамана генахь бу.\nЦхьана агIона цIий а Iуьдуш, важа агIо юста а еш, таеш яц къома кхане – иза мухле а кхиош керла дов ду. Сега хаьттачи, ша бокъал а Нохчи къомана дага чохь виса луъуш валахь, шена а, ше дена а “предатель” аьлла цIе йита луаш а вацахь, Кадыровс дан дезаш ши хIума ду:\nХьалхара – Нохчи къома дьоххьара президент, шен да Ахьмад-Хьажа Кадыров хилла, бохур хийцар ду\nШозлагIа – Президент Масхьада Аслана дакъа оьрсашкара хьа а дехна, иза Нохчи махкахь лаьтте кховдор а ду\nДерриг а дуьне тIехьоьжуш а долуш, Нохчи къомо шозза бина харжам – Дуди Джовхар а, Масхьада Аслан а – цу къома дахарах а, озаллех а арахь вита гIертар хьекъале хIума дац. Барт хирболуш хIума а дац иза.\nКадыров Ахьмад цу къома озаллин юкъа вало шайна лаъахь, иза къомо хаьржина а ву цара бахахь, царна безариг барт машар а балахь, иза кхозлагIа патчахь бен хуьлуш вац вай къома. Къома коьртехь нисвеллачу стага, къома ойла ю йан езариг, оьрси реза ба гIерташ – шел муьтIахь стаг вац, бохуш Рамзан санна а цалелаш.\nТIкъа, Аслана дакъа дIадолланза мел лаьтта, массо а нохчочунна тIехула кхозуш доккха эхь ду, аьлла тешна ву со тахана. Леррина вай къам сийсаза дан дина хIума а ду иза. Вай цунах цакхета кху сохьта, ам кхана вай тIяхьенаш вайна бехке дуьллур ду иза. Эшара юкъара дешнаш дIа ца кхиссало, олу оьрсаша, тIкъа вайга и дешнаш дIа кхиссийта гIерта уьш.\nИза го суна вайнеха барт хиларан бух. Со а, кхи, со санна болу дуккха а нах а кхетар бара таханлерачу Кадыров Iедало, шай политики юкъа и ши хIума мукъна а далийча, цунах барт хила а тарлора. Ам цера коьртехь кхи “баланаш” бу кху сохьтехь. Нохчалла а, Бусулба дин а айдо шаьш, бохуш, цу шиннах а адам мухле агена докххуш бу КадыровгIара тахана. Ам цхьа агIо охьа а таIийна беш бериг барт а бац, ишта йоьду хан – машар а бац.\nНохчи махкахь, тIаьхьарчу 20 шарахь, лаьттачу хьола а, вай къомехь болучу балана ойла йан со хиача, сан ойлано шина декъе дIа-схьа оза во со – сан синах, сан кхетамана мостагI а хуьлу. ТIкъа тахана сай сина хетариг човха а дина, баланах къурд а бина, кхетамо бохучунна со тIе тевжича, ишта го суна вай хьал.” – аьлла дерзира Асланбека шен къамел.\nАсланбек а, Хьамид а, шиъа нохчо ву. Цхьаъ тIамо вохийна, цIинах а, цIарах а вакххина лелаш стаг ву, ам важа, цавоха амал долуш ву, нагахь вай кхета герга далахь. Ишта бес-бесара бу Британехь доьшуш а, бехаш а болу вайнеха кегирхой а, цера ойланаш а.\nЕвропера нохчех хIунда къехка Нохчийчура Iедало деша хьовсийна нохчийн студенташ?