Шемара цIавалийна кIант Актоберчу реабилитацин центрехь\nШен жимчу кIантаца а, йоIаца а Шемара Казахстане цIа ерзийначу 24 шо долчу зудчо дуьйцу, даймахкахь керлачу дахарх шен доьзал муха. Баккхийчарначул а берашна аттох ду боху цо дIаэн.\nАктобера схьаяьллачу Айжанан (редакцино цIе хийцина цуьнан) кехаташ дисина Шемахь бомбанаш йиттинчу херцаршлахь. Кху шеран Стигалкъекъа-баттахь "Жусан" цIарца къайлахчу сервисаша йолийначу леринчу операцин гурашкахь цIаерзийра иза шен доьзалца.\nЦуьнан шина беран – пхи шо долчу Мухьаммадан а, кхо шо долчу Фатимин а уьш дуьненчу бовларх тоьшаллин кехаташ дац. Казахстанехь ДНК-анализ йира, и ши бер билггал цуьнан дуй хьовсуш.\n- Документаш кечдеш дукха хан дIайоьдуш хилла. Кеста кхел ю хир йолуш. Суьдхоша сацам бовзийтинчул тIаьхьа, берашна кехаташ лур ду, - дуьйцу Айжана.\n«СО ХИЙЦАЯЛА ЕЗА АЬЛЛА, ХЬЕСАП ДИНА АС"\nАзаттык Радион корреспондент цхьанакхийтира Айжанца "Шанс" олучу социалан-психологин центрехь. ЭгIаза, хабаре а йоцуш, еха коч йоьхна, коьртахь тиллина доккха йовлакх долуш яра жима зуда.\nДуьххьара кхуллучу заманчохь, ледарчу дахаран хьелашкахь нисделлачу берашна реабилитаци ян Iалашонца вовшахтоьхнера и центр. Амма, Шемара меттигера бахархой цIакхийла болийча, баккхийчеран а доладан буьйлира цигахь.\nКIиранчохь цкъа йогIу ша боху Айжана реабилитацин центре, психологца цхьанакхета. Церан гIоьнца аьтто хилла шен боху цо, кехаташ юхаметтахIиттон а.\n- Сайн денцIахь Iаш ю со. Цкъацкъа нисло Iуьйрре цIерайолий со, тIаьххьа юхайогIуш. Оцу заманчохь сан дас а, вежарша терго йо сан берийн. "Шанс" реабилитацин цIентран хIусамехь информацин-аналитикан центрерчу теологашца вовшахкхетарш нисло сан хIора кIиранах. Юкъ-кара акиматехь а, маьждигехь а дIахьочу барамашкахь хуьлу со. ХIинца бедарш тега Iемаш ю со курсашкахь, - дуьйцу Айжана.\nШемара цIаялийна зуда ю психологца къамел деш\nАктюбинскерчу колледжехь доьшуш хиллера Айжан 2013-чу шеран аьхка ша Шема дIаяхале. Дизайнер хила лаам бара цуьнан. Интернетехь Жезказганера цхьа жима стаг вевзинчул тIаьхьа, цо кхечу пачхьалкхе дIадахийта вайшиъ бохуш, динчу дехаршна тIаьхьа а хIоьттина, Гергарчу Малхбале дIаяханера иза.\n- Сан берийн да – Жезказганера ву. Мисара ваханера иза динан Iилма карадерзон, цигара дIавахана хиллера Шема а. 2013-чу шеран бIаьста сан 18 шо дуьзира. Паспорт схьаэцначул тIаьхьа Туркойчу дIаяхара со Бишкекехула, цигара дIа – Алеппо олучу Шеман гIала а кхечира. Цигахь цуьнан цIартIе елира со.\n22 шо долу сан цIийнда вийра 2016-чу шеран Лахьан-баттахь. Вуон чевнаш йинера цунна, деа дийнахь Iийра иза кхетамчуьра ваьлла. Со кхийтира, иза толур воций. Цул тIаьхьа "бисина зударий" латточу хIусамехь дIатарйира со, - дагалоьцу Айжана.\nЦо дийцарехь, юьхьанца бисинчу зударшна хIора баттахь 50 доллар кхачош хиллера, ткъа берашна 35. Юург-мерг а, тIедухург а, хIусамехь оьшу цхьацца гIирс а латтош хиллера царна. 2018-чу шарахь ахчанца деш хилла гIо юкъахдаьккхира, цул тIаьхьа хене йийла хала хуьлура шена боху Айжана.\nШаьш "бисинчу зударийн хIусамехь" чIогIа бертахь Iара бохуш, дуьйцу зудчо.\n- КIиранчохь хIора пIераскандийнахь тхайн берийн самукъадаккха цхьацца барамаш хIиттабора оха. Сатуьйсура оха марха дастаре а, ГIурбане а. Оха ца даздора, кхечу дуьненан пачхьалкхашкахь санна, вина денош.\nКIант вийначул тIаьхьа Жезказганехь еха Айжанан марнана сагатдан юьйлира шен кIентан берашна а, несана а. Кест-кеста Казахстанерчу компетенте йолчу органашка кехаташ яздора цо, шен нус а, цуьнан доьзал а цIаберзор доьхуш.\nШеман къилба малхбалерчу Багхузехь хиллачу шен несе телефон тоха аьтто а баьллера цуьнан, мухIажирийн куьпа хьайн аьтто ма хилла дехьаяла а олуш.\nКху шеран Чиллан-баттахь, шен марнанас аьлларг а дина, ал-Хол олучу куьпа кхача ницкъ кхечира Айжанан. Цигахь шина баттахь хан яьккхира цо а, цуьнан шина беро а. Цул тIаьхьа Казахстане цIаян аьтто белира.\n- Казахстане цIа ян сайн аьтто буйла хиъча, ойла йира ас: со "хийцаяла" еза аьлла. ХIунда аьлча, ас сагатдора сайн берийн хиндолчунна. Суна лаьара цаьрга дешийта.\n"Шанс" олучу реабилитацин центре сайца лелош ву ас сайн кIант, цигахь хьехархошца хан хьо цо. ЙоI хIинца а жима ю. Адамашца чIогIа ийна ю иза, хьаьнцца а бийца мотт а карабо. Цуьнан да а вара ишта. Керлачу дахарх бераш сиха дIадуьйлира, - боху Айжана.\n"Шанс" реабилитацин центран хIусам\n«ДАЛЛА ДУЬХЬАЛ БАХНА УЬШ" ШЕМАРА ЦIАБАЛИЙНАЧАЬРЦА ДIАХЬОЧУ БАЛХЦА IИТТАЛО ХАЛОНАШ\nАктюбинскерчу реабилитацин "Шанс" центран филиалан куьйгалхочо Нурмагамбет Айдана дийцарца, "Жусан" операцин гурашкахь Шемара Актобе цIаялийна 10 зуда а, 25 бер а. ТIемаш лаьттачу пачхьалкхехь байина пхеа беран дай а, наной а. Бераш церан гергарчара шайн доьзалшка дIаэцна. Шемара цIадалийначу берех уггар а воккхачун 12 шо ду, жимачун 3 бутт.\n- Стигалкъекъа-баттера схьа дуьйна къахьоьгуш схьадогIу тхо, бераш школе дахийта кечдеш. Иттех бер ду кху шара школе доьдуш. Бисинарш берийн бошмашка дIатарбеш бу. Дика хIун ду аьлча, кегий бераш сихох дIаоь керлачу хьелех.\nДаккхийдоь тхо хIора а беран кхиамех. Масала 11 шо долчу Ботагоза йоццачу хенахь караерзийра дукхахйолу дисциплинаш. ХIинца кийча ю иза пхоаьлгIачу классе деша дIаяха.\nЦкъа а школехь хилла яц Ботагоз, амма Шемахь цуьнан нанас Iамийна хилла цунна элпаш а, кхидерг а, - дуьйцу Нурмагамбет Айдана.\nАктаухь йолчу реабилитацин центран филиалехь Стигалкъекъа-баттахь бевзина социалан хьехархочунна Жакудолла Ырзагульна Шемара цIабалийнарш.\nКазахстанан массо а маьIIерчу говзанчаша реабилитацин программан хьалхара курс дIаяьхьира Шемара Актау балийначаьрца, Ырзагула дийцарехь.\nЦентрера социалан педагог Жакудолла Ырзагуль.\n- Юьхьанца Актаухь йолчу реабилитацин центрехь латтош бара Шемара цIаберзийнарш, цул тIаьхьа шаьш баьхначу гIаланашка дIасахьовсийра. Доккха гIо хилира тхуна цунах, хIунда аьлча, тIемаш лаьттинчу меттигашкара цIабалийначу нахаца болхбан зеделларг дацара тхан. Шаьш Шемахь лайначух цара дуьйцучу заманчохь бIаьрхиш совцон ницкъ бацара тхан юьхьанца.\nМасала, 12 шо кхаьчна йоI-буобер. Цо дуьйцу, цхьана дийнахь бомба шайн цIенна тIе а йоьжна, цу чохь шен нана а, вежарий а байинчул тIаьхьа, ша кхобуш йолу зуда йолчахь буьйса яккха ша сацарх. Оцу жимчу йоIа ша дIабоьхкина хиллера уьш. Цхьа собаре цо дуьйцура шен гергарчех, "Далла дуьхьал бахна уьш" а бохуш.\nТIом цкъа а гина боцчу баккхийчарна хала дара цаьрга ладегIа, - боху социалан хьехархочо Жакудолла Ырзагула.\n"Шанс" реабилитацин центро болх бо Шемара цIабалийначаьрца масех агIор. Психологин, юридикан, педагогикан, медицинан гIо латтадо говзанчаша царна. Аьтто бо деша бохуьйтуш а, балха хIиттош а, мукъа хан йойуш а. Баттана, шина баттана аьлла, хан тоьхна бац центран белахахоша бен болх. Шемара цIаберзийнарш дIашарбелла, баха буьйлабаллац царна уллохь хир ду шаьш боху "Шанс" центран белхахоша.\nКарарчу хенахь Шемара цIа еана итт зуда ю цу центре оьхуш. Дукхахберш бисина зударий бу, конфликт лаьттинчу территореш тIехь байина церан цIийндай. Бу царлахь цхьацца бахьанашца шайн хIусамдайх дIа а къистина, шайн берашца Казахстане бухабирзина зударий а.\nШемара Актау балийна, берашца болу зударий, цIа ма кхаччий Актобе дIахьовсийра, цигахь шайн гергарчу нахах дIакхийтира уьш. Реабилитацин центрехь Iаш доьзалш бац, баха меттиг йоцу зударий банне а бацара цаьрца.\n- Дуьххьара кхоьруш, ийзалуш, цатешамца бара и зударий. Дукха хан йоццуш юха йинчу психодиагностико гайтарца, мел а хьал тоделла догIу хIинца. Стрессех бовлуш бу уьш де дийне.\nБерех дерг аьлча, юьхьанца тхо гича а кхоьрура уьш. ХIунда аьлча, никIаб лелош зударий болчу меттигера баьхкина бара уьш.\nДаим а Шемахь хан яьккхина кегий бераш кхето хала дара, шеран шен-шен заманаш хуьлу бохучух. Беркъа дара дуккхаъчийн оьрсийн а, казахийн а меттанаш. Шеман диалектерчу Iарбойн матте а боьрзуш, къамел до цара, - боху центран психолога Ибадуллаева Жайсана.\nРеабилитацин центрера психолог Ибадуллаева Жайсан\nШемара цIаберзийначарна реабилитаци ярехь пачхьалкхан организацийн белхахошца цхьана къахоьгуш бу пачхьалкхца йоьзна йоцчу "Шанс" а, "Ансар" а центрийн говзанчаш а.\n- Стигалкъекъа-баттахь дуьйна хIинццалц сан дине хилла хьежамаш хийцабелла кIорггера. "Ансар" центран теолог Талдыбаев Толеген бахьана долуш нисделла и. Актаухь йолчу центрехь вевзинера суна иза. Нанас дена вина ваша санна, уллора ву суна иза хIинца. Цхьа халонаш тхуна тIехIиттича, сагатдо цо, догэца гIерта, хьехарш до.\nСуна хезна, Шемара цIабирзина Кызылордара зударий цуьнца телефонехула дагабуьйлуш, - боху Айжана.\nШина беран ненан Айжанан 24 шо ду. Духарш кхуллуш, дизайнер хила Iалашо ю цуьнан. Къегина сирла бедарш тегна цо хIинцале а шен берашна.\nДукха хан йоццуш Жезказганера шен марнана еанера боху цо ша йолчу, шен кIентан ши бер ган. Шен а, берийн а цхьадолу документаш нисделлачул тIаьхьа Жезказгане яха дагахь ю иза, шен марзхой бовза.\nИнтервью дIаяьхьнарг казахийн Азаттык Радион корреспондент:


Презентация на тему "Ц1ердешнийн дукхаллин терахь" (5 класс)\nИнфоурок › Родной язык ›Презентации›Презентация на тему "Ц1ердешнийн дукхаллин терахь" (5 класс)\n«Ц1ердешнийн цхьаллин а, дукхаллин а терахьаш\nМаршалла ду шуьга, хьоме дешархой!\n-Бераш, вайна тахана девзар ду ц1ердешнийн цхьаллин а, дукхаллин а терахьаш. Иштта 1емар ду дукхаллин терахьан ц1ердешнийн чаккхенаш билгалъяха а, ц1ердешнаш цхьаллин а, дукхаллин а терахьашца хийца а. Церан башхаллаш а евзар ю вайна.\nДика тидам а беш д1айоьшур ю вай х1ара байт:\n1аж ца беза,\nБалл ца деза,\nЛам а бац тхан,\nДу тхан лаьмнаш,\n1ам а бац тхан,\nХьун а яц тхан,\nЮ тхан хьаннаш.\nМарха яц тхан,\nЮ тхан мархаш.\nОйла ей аш, сиха ала\nТерахьмуьлха г1оли ду?\n-Х1окху байт т1ера схьаязде цхьатера ц1ердешнаш.\n-Дагахь латтаде: Цхьаллин терахьо -билгайо цхьа х1ума,\nДукхаллин терахьо –билгалйо масех х1ума.\n-Нийса боху и ц1ердешнаш цхьаллин а, дукхаллин а терахьехь хийцина ду.\n— Д1айоьшу вай шолг1а байт:\nАмма цхьаъ бен хила йиш яц,\nДашо, сирла, можа … (малх)\nАмма цхьаъ бен хьоме дац,\nГорга, ц1ена, вайн дуьне,\nБертахь ду цаьрца вайн ирс,\nМашар лара ,церан хьаша,\nДагахь латтаделаш аша.\n-Схьаязде цхьа х1ума билгалъен ц1ердешнаш.\nМалх, дуьне, ирс\n-Уьш цхьаллин терахьехь ц1ердешнаш ду.\n-Дукхаллин терахье ца дахало уьш.\nДагахь латтаде: Цхьаллин терахьерчу ц1ердашо цхьа х1ума билгалйо:\nМасала: ирс, къолам, аре, дешархо, малх, мостаг1.\n-Д1аязде ц1ердешнаш шина б1ог1амалге.\n-Цкъа хьалха цхьаллин терахьехь долу ц1ердешнаш;\n-шолг1а дукхаллин терахьехь долу ц1ердешнаш:\nЦ1а, ц1енош, мозий, ж1онкаш, экха, зингат, белхалой, дийцар, седарчий, бералла, мохк, г1утакх, баьпкаш, лаьмнаш.\nДуккхалин терахьерчу ц1ердашо шиъ цул сов х1уманаш билгалйо:\nкъоламаш, дешархой, аренаш, мостаг1ий, г1ожмаш, денош\n1амийнарг т1еч1аг1деш цхьа т1едиллар кхочушдийр ду вай:\n— Дуккхалин терахье а дохуш д1аязде ц1ердешнаш.\nХьехархо — …….\nсуй — …….\nт1оьрмиг — …….\nгаза — …….\nбеш — …….\nч1уг — …….\nб1аьрг — …….\nорам — …….\n-Муха хийцало ц1ердешнаш?\n(Ц1ердешнаш терахьашца хийцало).\n-Муьлха чаккхенаш ю дукхаллин терахьан ц1ердешнийн?\nЦ1ерниг дожарехь долчу дукхаллин терахьан ц1ердешнийн чаккхенаш хуьлу –ш, -аш, -наш, -маш, -ош, -арш, -й, -ий, -рш, -арий, -рчий.\nМасала: комарш, хохаш, каранаш, 1аьмнаш, бошмаш, къинош, набарш, нохчий, вежарий, черчий.\n-Х1ун ди вай ц1ердешнашна?\nВай ц1ердешнаш терахьашца хийци.\nВайна хии ц1ердешан ши терахь дуй.\nЦхьаллин терахьо цхьа х1ума билгалйо.\nДукхаллин терахьо шиъ я цул сов х1ума билгалйо.\n-Цу т1ехь вай таханлера урок ерзор ю.\nЦ1ахь бан болх: шардар №250, параграф 52 1амо\n-1одика йойла шу! Марша 1ойла шу!\nНасуханова Айна Умаровна\nКалендарно-тематическое планирование по родному хакасскому языку\nПрезентация на тему "Хандешан хаттаран кепаш" (7 класс)\nПрезентация на тему "Мукъа а, мукъаза а аьзнаш" (5 класс)\nПрезентация на тему "Коьрта а, коьртаза а меженаш" (5 класс)\nПрезентация на тему "Зевне а, къора а мукъаза аьзнаш" (5 класс)\nОбучение написанию изложения. Текст-повествование "Как медведь сам себя напугал" 2, 3 класс.\nПрезентация на тему "Деепричастин хенашца хийцаялар" (7 класс)\nПрезентация на тему "Айдаран предложенеш" (5 класс)


Нохчийчохь йишин йоI карийна украинахочунна\nГезгмашин-бутт 30, 2012\nНохчийчоь -- Теркйист\nСоветан пачхьалкхехь даьржжина дехачу адамийн гергарлонаш, зΙенаш йовш нислора дуккха а. Дахар чолхе хиларе терра, вешех хедара ваша, йишех- йиша. Кхин хийцаделла дац хьелаш кхузаманахь а. Деношкахь цΙеххьашха ву-вац а хууш доцу ненан ваша веъна Украинера Теркйистерчу Ιели-Юьртара нохчийн зуда йолчу. Церан хазахетаро дуккха а ойланаш йойту и сурт гиначаьрга.\nАх бIе шо гергга зама яьллачул тIаьхьа, шен йоккхах йолчу йишин йоI могуш, маьрша Нохчийчохь ехаш юй а хиъна, иза а, цуьнан доьзал а ган кхуза веъна 70 ваьлла Украинера, Луганск-кIоштара вахархо Украинский Александар Федорович.\nУкраинехь цхьана ханна болх беш болчу нохчашкара хиина цунна шен йишин шина йоьIах цхьаъ, боккха доьзал а болуш, Теркйистерчу Iелин юьртахь ехаш юй. Кханенаш а ца йохкуш, гена некъ юьхьарлоцу Украинский Александра. И ша ву дуьйцуш ву шен гергарчу нехан лорх кхиарх а, кхуза варах а.\nУкраинский: «Цхьа ши нохчо вара цигахь болх беш. Луьйш-олуш Iаш цаьрга хьахийнера ас со мацах цкъа Нохчийчохь Теркйистехь, Лакха-Неврехь, хилла, йоккхах йолу йиша цигахь марехь йолуш, аьлла. Цуьнан бераш а хила деза цигахь-м, далаза делахь… Шайна царех хIумма а хаьий хьовсийша, аьлла, дехар а динера ас цу шинга…\nШи-кхо де даьлча цара эли-кх, хьенех, собарделахь цхьаъ хуьлушша-м доллу хьуна ахь тIедиллинчух, аьлла. ШолгIачу дийнахь соьга телпо а ели-кх сан йишин йоьIан».\nШа дуьххьара Нохчийчу зIе тохарх, шен йишин йоьIаца Абдурахманова Лилияца къамеле валарх, бIаьрхиш совцо да а воцуш, дуьйцура Украинерчу хьешо.\nУкраинский: «Суна хала дара телпо тоха. Ас иза хала ма туьйхира, вега а веш. Оццул тIеIаткъам ма хиллера суна. Телпо схьаийци Лилияс. Чохь цхьа гIовгIанаш, берийн аьзнаш дара. Ас боху, и хIун гIара ю цу чохь. ТIаккха цо боху, Ваши Саша, со ишколехь ма ю, хьехархо, урокехь ю со. Бераш ду суна гонаха…Суна хилла кхаъ, суна хетта хаза. Неначух чIогIа тера карийра суна цуьнан аз… Инзаре тамаше дара дерриге а…»\nМаршо Радио: Хьажахь, Александр, кхин гIиллакх-Iадаташ долуш волу хьо, хийрачу, генарчу махка валийнарг хIун ду аьлла хета хьуна хьайна. Оццул беха некъ бадийна, хьо стенна веъна кхуза?\nУкраинский: «Суна сайн йишин йоI карийна-кх. Сан цIий а ма ду цуьнца, цхьа тIадам бен дацахь а. Со цIийно валийна-кх кхуза ,схьагарехь».\nДукха хан ца ийшира суна церан тамаше кхоламан дуьхе кхиа. Лакхановрахочуьнан Асабаев Казбекан цIийннана хилла Александаран йиша. Юкъахь ши йоI а йолуш, уьшшиъ къаьстина. Украине дIаяхана дукха хан ялале Лилиян нана кхелхина, кхеран доладар ненайишина тIехь дисина.. И ма-дарра хаа а хиина ,тIаьхьа ваханчу Асабаев Казбека, лачкъа а йина, цIа ялийна шен ши йоI.\nЦхьаъ хеназа кхелхина, йоI а юьсуш, ткъа Лилия, вайн ма-гарра, боккха доьзал а кхиош, ехаш ю Теркйистерчу Iелин-юьртахь. Цуьнан майра Абдурахманов Муса ву дуьйцуш кхидIа Украинский Александар шаьш тIеэцарх а, шайна хиллачу хазахетарх а.\nБен-бечу къаьмнийн юкъаметтигаш листарехь адамалла бохучу кхетамо йоккха меттиг дIалоцуш хиларан шатайпа тоьшалла ду, аьлла хета 50 шо гергга хан-зама яьлча карладаьлла гергарло а.\nУкраинахочунна йишин йоI карийна Теркйистехь


Машенашца курхаллаш лелийначу йоккхачу тобанна тIехь кхел йолийна Москох\nМасех шарахь Подмосковьехь машенашца курхаллаш, хьарамлонаш лелийначу тобанна тIехь кхелан процесс йолийна кхааридийнахь Балашихехь. 30 стаг хилла оцу тобанах дIакхетта. Царех кхаанна хенаш кхайкхийна. Кхин а 9 лехамашкахь ву. Кхеле хIоттийнарг 18 стаг ву.\n"Талламчийн хьесапашца, 2015-2016-чу а шерашкахь оцу зуламан тобано керла эцна езачух машенаш лечкъош хилла, - дуьйцу Талламан комитетан официалан векало Петренко Светланас. - Москохан кIоштарчу автосалонашкахь а, лизинган компанешкара а машенаш кредитца схьа а оьцуш, харц фирманийн дола йохуш хилла цара. ТIаьхьа и машенаш кхечу пачхьалкхашкарчу бахархошна дIаюхкуш хилла цара, дозанал ара а йохуш. 40 миллион соьмана зенаш дина цара".\nБехкебечух цхьаннан телефон чохь видео карийна полисхошна. Салман цIе йолчу жимчу стага шен юьртахочуьнга аудиохаам бахьийтина хилла, ша Москох даккхий ахчанаш доху бохуш, дозаллаш деш. Талламчашна хетарехь, оцу кепашца керла нах юкъауьйзуш хилла цара шайн тобанна.\n"Комсомольская правда" газетан хаамашца, Нохчийчуьра а, ишта Къилбаседа Кавказерчу мехкашкара а кегийрхой хилла цу тобанехь.\nТалламан комитетан векало Петренкос даредарца, жоьпе озийначарлахь некъан полисхо лаьттина шиъ а ву, ишта лизинган компанйн 4 белхахо а. Бехкаш тIечIагIбахь, 20 шаре кхаччалц хенаш йогIу царна.


Нохчийн поэтан Исмаилов Абун юбилей » Нийсо-Дагестан\n21.08.2019 200 0 niyso\n14 августехь, Соьлжа-ГΙалахь Къоман библиотекехь дΙадаьхьира нохчийн поэтан, яздархочун, Ιилманчин Исмаилов Абун 70 шо кхачарна лерина даздарш. Юбилейн суьйренехь дакъалецира шуьйра бевзаш болчу нохчийн яздархоша, культурин гΙуллакххоша, Ιилманчаша, журналисташа, Исмаилов Абун кхолларалла езархоша. Цхьаьнакхетар дΙахьош волчу поэта, литературоведа Цуруев Шарипа Абун кхоллараллех а, дахаран некъах а лаьцна дийцира. Иштта Исмаилов Абун кхоллараллех лаьцна къамел дира цхьамогΙа яздархоша а, Ιилманчаша а, юкъараллин гΙуллакххоша а, Абун гергарчу наха а: Нохчийн яздархойн Союзан председатела Ибрагимов Кантас, поэта Кусаев Ιадиза, литературоведа Алиева Заринас, поэта Сельмуханов Мусас, журналиста Эльдарханова Зайнапа, яздархочо Халикова Асета, Абун гергарчу стага Наврузов Ахьмада, иштта кхечара а.\nКъамел диначара билгалдаьккхира Абу доккха похΙма долуш, нохчийн меттан йоккха говзалла шегахь йолуш поэт а, яздархо а, гочдархо а хилар. Иза нохчийн литературехь къахьоьгуш волу дуккха а хан ю. Цуьнан дуьххьарлера стихаш поэтан 16-17 шо долуш зорбане йийлина. Къона яздархой цхьаьнатоьхна, церан корматаллин пхьалгΙа хилла йолу литературни цхьаьнакхетаралла «Пхьармат» дΙадаханчу бΙешеран 70-чу шерашкахь кхоьллинчарах цхьаъ ву Абу. Поэта массийта книжка зорбане яьккхина, иза поэт хилла ца Ιа, цуьнан прозин а, драматургин а произведенеш ю.\nГулбеллачара къасттийначу тидаме диллира Исмаилов Абус Ιилманчас санна бина болх. Дуккха а шерашкахь къахьегна, цо зорбане баьккхира «Дош» цΙе йолу дошам. Иза Ιаламат мехала дошам бу, хΙунда аьлча автора цунна юкъадалийна хΙинца маттехь лелаш доцу шира дешнаш, ткъа иштта керла юкъадевлла дешнаш-неологизмаш. Абун дошама тΙехь маттаца болх беш волчунна муьлххачунна шена пайден долу хΙума карор ду. Массара даггара баркалла элира Абуна цо дошама тΙехь сел леррина къахьегарна.\nЮбилейн суьйренехь поэтан стихаш йийшира къоначара: яздархоша, поэташа, студенташа.\nГулбеллачеран самукъадаьккхира Исмаилов Абун а, кхечу поэтийн а стихаш тΙехь яьхна эшарш дΙалекхначу артисташа: Нохчийн республикин халкъан артиста Ясаев Мохьмада, Нохчийн къоман театран артиста Мунашев Адама, кхечара.\nЦхьаьнакхетар дерзош, баркаллин дош олуш, вистхилира Абу. Цо даггара баркалла элира, шен сий дина, кху суьйрене баьхкинчарна.


Уггар а дукхаметтанаш долу меттиг Новая Гвинея г1айре лору 1илманчаша. Оцу г1айре т1ехь 1 эзар мотт хиларан дуьххьара тидам бинарг оьрсийн 1илманча Миклухо-Маклай ву.\nМеттанашца доьзна тамашена х1умнаш а хилла Лаьтта т1ехь. Масала: ХХ-чу б1ешарахь Краснояран махка т1ехь ши зуда карийнера, камасинин мотт а буьйцуш. Камасинин мотт дукхе дукха хьалха заманахь дуьйна бела лоруш бара.\nХIХ-чу б1ешарахь Таджикистанерчу Ягноб ч1ожахь (ущелье) мотт карийнера согдийн меттан т1аьхьенах болу. Александр Македонский волчу заманахь бийцина и мотт.\nИзраиль пачхьалкхехь юхаметтах1оттийна, 2 эзар шо даьллачул т1аьхьа, жуьгтийн мотт – иврит. Тахана Израиль пачхьалкхан мотт бу иврит.\nХVI-чу б1ешарахь Европерчу 1илманчаша санскрит мотт хилла хилар къастадо. 1илманан бух т1ехь и мотт гучубаьккхинарг ингалсхо Джонсон ву, ост-Индски компанера. Цул т1аьхьа Шлегеля, Франца Боппа а санскритан кхечу меттанашца йолу уьйр, гергарло а гучудаьккхина.\n1илманчаша ч1аг1дарехь, муьлххачу а меттан, цуьнан шен йоза дацахь а, уггар а к1езиг 10 эзар дош ду. Дуьненахь долу меттанаш (диалекташ, наречеш) тидаме эцча, оцу меттанийн дешнийн хьесап дича, 1 миллиард дош ду.\nДуьненахь мел долчу меттанийн аьзнаш теллича, 1илманчашна гучудаьлларг х1ун ду? Дерриге а аьзнаш 90 матте д1анисло.\nУбыхийн маттахь, абхазойн метан бзыбски диалектехь а 82 мукъаза аз ду.\nГ1азг1умкийн маттахь 40 дожар ду, табасарийн маттахь – 48 дожар.\nКавказехь ширачех лоруш болчу нохчийн метан диалекташ ю: аьккхийн, ч1ебарлойн, шаройн, галайнч1ожан, шотойн, итумкхаьллан, кистийн; галайнч1ожан диалект екъалоговоршка: м1айстойн, маьлхийн, аьккхийн (лам-аьккхий), орстхой; иштта ю наречеш а: теркахойн, нохчмахкахойн, веданхойн. Нохчийн литературин меттан бакъонаш Соьлжа-г1алахь а, цунна гонаха а йолчу к1ошташкахь буьйцучу меттан бух т1ехь язйина ю.\n1илманчо П.К.Услара нохчийн маттахь 16 дожар билгалдаьккхина. Профессоро Н.Ф.Яковлевс нохчийн маттахь коьрта 10 дожар лору, ткъа важа ялх дожар меттиганиг дожаран кепаш лору. Ишколийн грамматикашкахь 1амош 8 дожар ду.\nХIХ-г1а б1ешо чекхдолуш Нохчийчохь 1аьрбийн алфавитан бух т1ехь (бакхий хийцамаш беш) йоза кхуллу (31 элп). 1910-чу шарахь С.Гайсумовс, оццу элпех пайда а оьцуш, ша язйина жайна арадоккху Буйнакски (Темир-Хан-Шура). 1910-чу шарахь С.Гайсумовс Абат язйина, цуьнца 1920 шо кхаччалц берашна хьехна.\nЛатиница олучу йозанан проект (М.Сальмурзаев, Х.Ошаев) Нохчийчоьнан обл. ЦИК-ан Президиумо 1925-чу шарахь т1еч1аг1йина. Оццу шеран 18-чу мартехь нохчийн маттахь «Серло» («Свет») газет арадаьлла.\n1939-чу шарахь кириллица йоза юкъадалийна НГ1АССР-хь, профессор Н.Ф.Яковлев коьртехь а волуш (1938-чу шарахь) нохчийн а, г1алг1айн а 1илманчаша Д.Мальсаговс, Х-М.Магомаевс, С.Озиевс, Хь.Дукузовс, И.Оздоевс, М.Чентиевас а х1оттийначу алфавитан бух т1ехь.


Немцойн масех гIаланашкахь нохчийн мухIажирш бехачу петаршкахь лехамаш дIабаьхьна полицино.\nЦхьаьна дийнахь цхьана хенахь Германин кхаа бундеслаьттахь Iохкучу гIаланашкахь дIаяхьнера немцойн полисхойн тоьллачех тобанаша шайн лерина операци.\nЦу операцин Iалашо яра, Нохчийчуьра орамаш долчу мухIажаршна юккъехь меттигерчу совдегаршкара а, бизнесхошкара а, могIарерчу бахархошкара а бахамаш а, ахчанаш а схьадохуш, рекэт лелош болу зуламхой лийцар.\nКриминалечу тобанехь хиларна шеконе лаьцначу нехан петаршна полисхой тIелатар вуно кхераме леринера немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министралло, хIунда аьлча, цу хьукматан информацица, мухIажарш шаьш долчуха Германе баьхкинчу талорхошкахь герз а, оьккху молха а хила тарлуш дара, уьш цу герзах пайда эца кийча хиларх шеконаш а яцара Iедалхойн.\nЦундела немцойн тоьллачех SEK и GSG-9 цIе йолчу нуьцкъаллийн структурийн лерина тобанаш яхийтинера и нах лаца, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло журналисташлахь яржийначу пресс-релизехь билгалдаьккхина ма-хиллара.\nОперацин жамIа – 16 нохчийн къомах волу стаг лаьцна, Германехь политикан тховкIело а ехна, цу махкахь Iаш волу.\nЦарна массарна а Iедало дуьхьалтеттина бехкаш вуно деза ду – дуккхаъчу нахах лаьттачу криминалечу бандехь дакъалацар а, ницкъ а беш, нахана къоланийн тIелатарш дар а, кхерамаш тийсар а, йийсарш лийцар а, еттар а, иштта цхьа могIа кхин а талорш.\nИ 16 стаг цкъачунна набахтехь валлош ву, дов хатта кечам беш.\nТIаьхьарчу шина кIиранчохь и хIинцалераниг шозлагIа лерина операци ю немцойн нуьцкъаллин структураша нохчийн къомахчу талорхошна я талорхой хиларна шеконе лаьцначу нахана дуьхьал йинарг.\nХьастагIа, ГIадужу бетта 25-чохь иштта хIинца санна немцойн масийта бундеслаьттахь дIаяхьанчу операцин Iалашо яра, нохчийн мухIажаршна юккъехь террорхошца а, ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанца а зIенехь болу нах лахар, Саксони лаьттарчу полисхойн урхаллин векало журналисташка бинчу хаамца.\nТюрингехь, Гамбургехь, Къилбаседа Рейн-Вестфаллехь, Саксонехь, Баварехь дIабаьхьира Iедалхоша шайн талламаш, шеконе лерина нохчи бехачу петаршкахь а, мухIажарийн юкъараIойлашкахь а лехамаш а беш.\nЦуьнан жамIаца, 12 стаг лецира. Саксони лаьттан,- цигахь уггаре а алсамох лаьцнарш бехаш хилла хиларна, - полицино шен официалечу сайт тIехь бинчу хаамца, масех гIаларчу полисхоша цхьаьна юкъара дIаяхьана хилла операци Iедалхоша кечйеш йолу дикка хан а яра.\nЦуьнан бухехь 28 шо долчу цхьана Нохчийчуьрчу мухIажаран истори яра. 2015-чу шарахь дуьйна полицино тидамехь латтош хилла и стаг Германи пачхьалкхана дуьхьал доккха терроран тIелатар дан кечлуш хилла, цул тIаьхьа Шема ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанах дIакхета ваха гIерташ а хилла.\nЦу стагана тIехь талламаш бечу Iедалхойн шеконаш кхоллаеллера, кхин I0 нохчийн къомах волу боьрша стаг а, 3 зуда а террорхошна ахчанца гIодеш хиларна. 20 шарера 30 шаре кхаччалца хенаш йолу и нах тIаккха Iедалхоша кIирбелла тергоне а лаьцна, цу нахера пачхьалкхана боккха кхерам бу аьлла сацам бина, полицино уьш бехачу петаршкахь лехамаш бан хан хилла а аьлла кечйинера шайн операци.\nБакъду, лехамаш бича кхин хIара аьлла хIума Iедалхошна ца карийнера. Цхьана стеган петарахь цхьа кIай молха карор бен. И цхьа стаг дIаваккхалца кхин цхьа а ша шеконе лоручех лаца бахьана ца карийра полицина.\nГерманехь дуккхаъчу шерашкахь нохчашца болх беш волчу адамийн бакъонашларйархочунна Маас Эккехардана хетарехь, меттигерчу полисхоша а, къайлахчу сервисаша а доккхачу декъехь Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша шайга лучу харц информацина тIе а тевжаш, нохчи шеконе лоцуш а, царна дуьхьал талламаш беш а хиларан тоьшалла ду и юхьIаьржоне лерина операци.\nМаас Эккехард: „И санна долу хIумнаш муха лелош ду хууш ма ду. Со хIун ала гIерта аьлча, къайлахчу сервисашна юккъехь доттагIалла ду, дотагIаллерчу пачхьалкхарчу, и бохург ду, Оьрсийчуьрчу, хаам боуьйту кхузарчу къайлахчу сервисашка, иштта изий, изий нохчи террорхо а ву, ДаIишан тIемало а ву, олий.\nТIаккха кхузарчара уьш луьйцу, я царна тIехь терго йо, я кхечу агIор хьийзабо. Прессехь вуно йоккха чан оьккхуьйту цу гонахь, иза дуьйцу. ТIаккха и чан хенаца охьаюьжу, ткъа цул тIаьхьа и нах бехке хиллера я ца хиллера бохучух лаьцна кхин цкъа а цхьанна а хIуммаъ ца хеза“.\nЦу юкъана, Германин урхаллин цхьаболчу векалша дечу дIахьедарша, мехкан куьйгалла вуно сингаттамехь ю, цу махкахь бехачу вайнахалахь радикале ойланаш яржарна.\nЦкъачунна немцойн махкахь нохчийн къомах болчу талорхоша цхьа а терроран тIелатар ца динехь а, Шема а, Иракъе тIаме оьхучу вайнаха Германи шайн садоIаран а, дарбанаш даран а, террорхошна ахчанаш гулдарна а йолу база санна лору цара аьлла хета Iедалхошна.


» Ахмад Автуринский. Роман. На чеченском языке Чеченское национальное право (Чеченское государство)\nУДК 94 (47+57) <18>\nББК Т3 (2) 472-452\nГ-27 Эвтархойн Ахьмад: историн роман\n(на чеченском языке)\nг. Ростов-на – Дону\n2018 У. п. л. – 11. 7 350 стр.\nГ-27 Гапураев Хасан Ризванович\nРоман «Эвтархойн Ахьмад» на чеченском языке рассказывает о событиях Кавказской войны. Чеченские писатели еще не обрашались к этой жгучей теме, хотя основное войско имама Шамиля состояло из отважных чеченских наездников тех лет и абреков. Это первая попытка автора рассказать о мужестве и благородстве одного из наибов имама Чечни и Дагестана. Читатаель узнает в чем секрет замирении ( Почетного плена), как тогда это называлось, имама Шамиля. Книга рассчитана на широкий круг читателей.\nХасан Гапураев, 2018\nИллешкахь вехарг (рецензи)\nДоьналла долу Заза\nЛермонтов а, Шемил а\nТерка т1ехь седарчий\nАхьмад а, Бойсакъар а\nКиши-Хьаьжа а, Кунта-Хьаьжа а\nАхьмад а, Таркхойн Шовхал а\nЭвлаяаш цхьаннех ца кхоьру\nБуг1а 1едалан балхахь\nИмаман т1аьххьара т1едиллар\nЭвтархойн дозалла (шолг1а рецензи)\nЦа дича ца довлу билгалдахарш\nДаггара баркалла ду: историкана – Гапаев 1абдуллина (Дала гечдойла цунна! ) , советан замана уггар луьрчу хенахь суна романан историн бух охьабуьллуш г1о диначу;Исторически 1илмана докторна – Ибрагимов Мусана романа т1ера г1алаташ нисдарна;Киншкийн редактор хила резахиллачу юристана, журналистана- Гапураев Тимурана а, х1ара хала болх шена т1елаьцначу – яздархочунна, журналистана-Шамсудинов Бувайсарна!\nДела реза хуьлда х1ара роман нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь арахеца аьтту биначу уггар комаьрша эвтархочунна-Безиев Хожабауддина!\nКъаьсттина баркалла ду соьгара романан рецензанташна-\nлитературан вевзаш волчу критикана- Асламбекна, Нохчийчоьнан ларамечу хьехархочунна-Аржиев Бадруддина, Нохчийчоьнан а, Россин а ларамечу журналистана Джантамиров Мохьмадана, иштта Уфара яздархошна: Якуповг1арна-Кабираний, Мовлиданий, Панасенко Светланина.\nНОХЧИЙЧОХЬ БАЬХНАЧУ, БЕХАЧУ, БЕХАРБОЧУ А КЪОНАХАШНА!\nДОГ-Ц1ЕНЧУ ОЙЛАНЦА, ДАГГАРА!\n«Далла хьалха къонах-1елам стагал веза ву».\n«Дукха къаьмнаш гина суна, амма нохчий санна къарцалуш, майра дуьхьало еш нах лаьтта т1ехь хир а бац».\n1970-чу шеран майхь дуьйна Баматгира-Хьаьжех (1овдех) лаьцна бакъдерш гулдан долийра ас. Иза мила ву суна вуно хьалхе хиира. Сан денана Хьаса-1овдин маьхча яра, Аг1и 1абин йиша. Цу т1е сан дейиша Ц1овза 1овдера чохь дукха 1ийна ю. Со бер долуш дуьйна дагчу дийшина дара дейишин дийцарш: Воккха – Хьаьжех, Г1еза-Хаьжех, Кишин-Хьаьжех, Кунта-Хьаьжех, 1овдех, Доккех, Манех, 1елех, Соип-моллех долу.\nЯлхалг1ачу классе ваьлчахьана, х1ора сарахь зуькаре вахар а т1едожийнера суна. Х1етахь х1инца санна зуькар д1а ма-делли саг1анах кхетий, ц1абаха сихцалора нах. Х1ума йиъначул т1аьхьа бехха 1ара 1овдин х1уманаш, цуьнца хилларш-лелларш, цуьнан возалла а, Делаца долу гергарло а дуьйцуш.\nЗуькарш дар, ламаз-марха лелор советан 1едало дихкина дара х1етахь. Амма Эвтархой цхьана заманахь а, цхьана а 1едалан бакъонийн дозанашкахь севцца нах бац. Гуттар а шайн лаамехь, са парг1ат лелийна бу. 1едалх, т1амах, девнах кхерар я ч1ирах озабалар х1ун ду а хаьий-те Эвтархошна аьлла хетало.\n– Кегийчара лерина ладог1а, баккхийнаш оха дуьйцург шаьш хьалха а хезна белахь а собаре хила, – олура воккхачу стага Ахьмархьаьжин Хут1ас. И цу заманахь дезткъа шаре ваьлла, 1овдин 1елин хенара г1еметта х1оьттина стаг вара. Иштта баккхийн нах бара 1овда, 1ела гина, обарг Зеламха, шейх Узум-Хьаьжа вевзаш, цуьнан эскарехь лелла а бара цхьаберш.\nХилларш-лелларш довзуьйтура Ганди Хьасана, Адагин Жунайда, Асхана Эмис, Вах1абан Халада, Вашин Абумуслима, молланаша- Мурдала, Шедеда, Билалас. Сибарехара нохчий ц1абаьхкича, 1овдин весет кхочушдеш, къуб чуьра схьа а ваьккхина и лийчийначех вара Лепин Шейхахьмад, Х1амазий, Муслин Якъуб, кхин а виъ эвтархо. Уьш цу заманахь хьафизаш лоруш бара. Иштта лараме нах бара зуькар олуш волу Муца, Бийсолта, Межедан Г1иримсолта, Ахьмадан Гилани, дуккха а кхиберш. Уьш шаьш бийца а тоьар яц суна х1ара роман.\nЦеран дан а дара дийца, бакъо а яра, дийца а хаьара. Х1умма а «дуй-хьуна», «деца- хьуна». «ала дашна». «бакъ ма ду хьуна и» бохуш дешнаш юкъа а кхуьйсуш, ладуг1учарна куьйла ца йоккхура. Эвлаяэх долу дийцарш, аларш ша тайпана, дег1е зуз доуьйтуш, кхетам самабоккхуш, х1ора заманан шен билгалонаш йовзуьйтуш, лехамаш к1орггера хоуьйтуш дара. Цаьрга ладог1а дог дог1ура, дийцинарг схьа а лоцура коьрто.\nЕрриге Нохчийчоьна а, Кавказан а истори Эвтарахула чекхйолура баккхийчара имам Шемал, Зандакъара Г1еза-Хьаьжа, Сесанара Ташо-Хьаьжа, Иласхана юьртара Киши-Хьаьжа, кхузахь 13 шарахь, т1аккха 14 шарахь Хьаьжин-эвлахь ваьхна волу Кунта-Хьаьжа, 1овда, 1ела, обарг Зеламха, Дог-майра Ч1ега, Эвтархойн Ахьмад, Таймин Бийболат, Шелара Т1елхаг, Ц1онтарой Шо1ип-молла, кхиберш бийца болийча. Суна барх1алг1ачу классехь волуш хаьара шайх Дени, Элах-молла, Докка, 1усман-Хьаьжа, Кана-шейх, Абу, Апти, 1абдул-Вах1аб, Солса-Хьаьжа, Билу-Хьаьжа, 1умар-Хьаьжа, Юсуп-Хьаьжа ц1ераш йолу шайхаш муьлш бу. Уьш массо дукха а везара.\nТахана бовлу имам Шемална реза боцурш и къиза хилла бохурш, Кунта-Хьаьжин некъах шекберш, эвлаяаша, шейхаша лелийнарг х1ун ду цахуурш дукха бу. Эвтарахь болчарна тахана а ца хаьа Эвтархойн Ахьмад 1овдин ден ваша хиллий, шейх 1ела обарг Зеламхица банк ян ваханий. Шемалан заманахь Эвтарахь юьрткъеда оьрсех схьавалар долуш волу Кузьма хиллий. Хулло х1инца ша дог1учухула дог1уш ца хиллий. Арцахь Хуллон бердаца исс б1ов лаьттиний дикка т1аьххьалц. Дукха ду уьш. Ас нахана бехк а ца буьллу. Шен деден ц1е яккха йиш йоцуш луьра заманаш текхна бу нохчий.\nХ1инца а хан йоьдуш яра. Сан 1970-1975 шерашкахь язйина йолу «1овдех дагалецамаш» аьлла йолу роман зорба тухийла яцара. Иза паччахьан 1едало махках ваьккхина хьийзийна вара. Архивера таьптарш 1едало къайладаьхна дара. Цуьнан а, массо шайхан а биографи шайна ма-луъу язйайтина цкъа хьалха паччахьан 1едало, юха советан заманара КГБ-с. 1овдин 1ела сталинан репрессийн болам юкъа нисвеллера. Цунна ЧК-с 1925-чу шаран 25-чу сентябрехь контрреволюционер ву аьлла тоьпаш тоьхна.\n– Сих ма ло хьо, йог1ур ю хьуна Нохчийчохь маршо йолуш хан, кхуьур ву хьо хьайн сийлахь йозанаш зорбане даха, – олура 120 долчу сан дейишас. Цо дукха сатийсира советан 1едало Гермчира маьждиг схьадаларе.\n– Х1окху сайн лергашна хезна ю со 1овдас дуьйцуш. Паччахьан 1едал д1а а даьлла кхин 1едал дог1ур ду. Маьждагаш чохь ламаз дойтур дац. Гермчигара маьждиг чохь пондарш лоьхуш, хелхабуьйлур бу нах. И 1едал стоьлт1ехь духур ду 79 шо даьлча. Кхийссина чуьра пондарш ара а дахийтина, Гермчигара маьждиг схьалур ду. И схьадаллац яха лаьара суна, – олура Ц1овзас. 1984-чу шарахь д1аелира дейиша. Маьждиг 1989-чу шарахь схьаделира 1едало бусалба нахана. Пондарш арадехира, амма уьш д1акхийсина ца кхийсина ца гира суна.\nСан 1овдех йолу романах х1инца трилоги хилла. «Т1ома лелачу муридийн тоба» аьлла кхин роман а язйина ас 1овдин 1елех. Генна, сан деган хьуламехь гуллуш яра Эвтархойн Ахьмадах йолу повесть. И язйина яккхар сихдира сан хьешо Муслимов 1елас. Иза Курчалойн – эвлахь аптекар ву, ц1ера схьавалар Жимчу-Атаг1ара ду. Доккин муридех уггар тоьлларг ву. 1овда а ч1ог1а лору цо.\n1елас соьга ц1еххьана телефон туьйхира. Хаам бира:\n– Суна карийна хьуна Тимарболат! – элира цо. – Дагадог1ий хьуна ахь пхи шо хьалха суна т1едиллина: 1овдин Тимарболат ц1е йолуш йозанча (пийсар) хилла Нохчмахкара и хьенан мила хилла хьажахьара хьо, – аьлла?\nОхашимма барт бира Тимарболатан т1аьхьенах болу нах болчу ваха. Цхьа ши де даьлча, 1ела шен машенахь суна т1аьхьа Эвтара веара. Тхо Бена даха дезаш хилира. Сан ц1архо волуш, Грознехь сахьташ тодеш волу пхьар вара тхойшинца. Цу хенахь Бенахь маьждиган имам вара Хьусайн. Тимарболатан к1ертан к1ента к1ан вара и. Цо тхо ларамца т1е а ийцира. Оха беана некъ хиъча, г1еххьачул воьхна хьаьвзира иза. Цхьацца х1ума а дийцира, 1овдин, 1елин сурташ гайтира, уьш масла1атана лома баьхкича, шайга буьссуш хилар хаийтира.\nДелкъа ламаз а дина, кхача а биъна, тхо жимма паргатдевлча, ас цунна бовзийтира айса лелош болу некъ: 1975-чу шарахь айса Буро-г1алахь архивехь бина болх, Ростохахь, Новочеркасскехь теллиначу таьптарех дийцира. 1989-чу шарахь со Калугехь, Новгородехь, Ростохахь, Тбилисехь, Питерехь архивашкахь хилла хилар хаийтира доцца. Эццахь 1ен а ца велла:\n– Вало, дехьачу доьлху вай, – элира цо. Чуволлушехь сан б1аьрг кхийтира стеллажаш т1ехь долчу, куьйга тегначу ширачу жайнех.\n– Х1орш дукх тхан дедеден таьптарш. Кхарна юкъахь 1овдас цуьнга ларде аьлла схьадаийтинарш ду. Цо яздина йозанаш ду. Сих-сиха х1орш доьшуш тилачу а воьдий 1а со, – элира Хьусайна.\nСуо х1инца баккъалла а «стигал стоммаче» кхаьчний хиира суна. Дагчохь сийлаллин ойла г1аьттира. Шемалан заманахь хилла, ваьхна ву ву Тимарболат – 1овдин йозанча. Цуьнах дерг ас сайн «1овдех дагалецамаш» роман т1ехь яздина. Цул т1аьхьа 1овдин йозанча хилла Гуьнара Дадахан-Эвтарарчу Атамера деда. Цул т1аьхьа 1овдин йозанча хилла Эвтара 1аьржи-Х1амазиг1ера да. Ша 105 шарахь вехаш кхоъ йозанча хийцина 1овдас. Цара дина йозанаш 1овдас цаьрга д1адахкийтина ду, дан йиш йолуш дац, шен зама кхаьчча гучудохур долуш а ду олий, ч1аг1дора сан дейишас. Со цуьнах тешара.\n1968-чу шарахь со школехь итт класс яьккхина велира. Пхи класс яьккхичахьана соьга дневник лелайойтура сан дейишас. Х1ора буса хилларш-лелларш д1аздора охашимма. Юьртан истори суначул дика хууш цу заманахь цхьа а вацара. Итт клас яьккхина ваьлча, со а эцна 1овдин 1елех йисина Неби, оха Биби олура цуьнах, йолчу деара сой, Ц1овзий.\n– Х1окху к1антах йозана да ван йоллу со. Кхунна юьртан таьптарш довзийта вайшимма элира Небега сан дейишас.\nНебис уьйт1ахь цхьаъ-м деш воллу 1овдин муридех волу стаг чу а кхайкхина, Х1амазега схьавола ала вахийтира. Цу хенахь 1елин муридаш эвтарахь бу-бац хууш да а цара я уьш шаьш бу ала ца баьхьара. Х1амази лулахь 1аш вара. Схьавеара и сихоцша. Сан дейиша Ц1овзий, Небий цуьнах дагаелира. Тхоьга ла а доьг1на, соьга а хьаьжна, Х1амазис хаьттира:\n– 1аьрба йозанца муха ву хьо?\n– Ледара ву и сан бехк бу, 1амор ву, – элира Ц1овзас.\n– Таьптарш 1аьрбийн маттахь ду. Кхуьнга уьш дала хьалхе ду, со х1уттур вац, – элира Х1амазис. Иза х1етахь юьрткъеда вара Эвтарахь. 1едалх лачкъийна дара иза. Со а цига вигале дейишас «лергех дукха мехий даьхна вара», къайле а дийца мегарг а х1ун ду 1амийна вара.\nЦу дийнахь барт а бина, ас редакцехь болхбар сацийра цара. 1едал хийцадаллац томкий, буракаш, бежанаш, хьаьжк1аш, к1ай дийца. Маршо яьлча: вайн эвлаяаш, шайхаш муьлш бара?Цара х1ун дийцара? Т1аьхьенна т1е цара х1ун диллина яздийр ду ахь. Шайх мила ву, эвлаяъ мила ву аьлла нахана дийцар суна т1е а диллира цара.\nБакъду, цулла а хьалха, со иссалг1ачу классехь волуш соьга Нохч-Г1алг1айн яздархойн союзехь литературни курсаш яхийтира. Къоначу корреспондентийн ишколехь дешийтира. Цу хьокъехь долу кехаташ ас тахана а лардеш латтош ду. Эццара, 1967-чу шарера дуьйна схьадог1у ас йозанца болх бар.\nДукха хан яллале, шолг1а дахара тхо Бена. Хьусайн волчу уллохь, гу т1ехь долу маьждиг гайтира цо тхуна. Цуьнан бух т1ехь яздина ду маьждиг 1820-чу шарахь юртахоша ахча вовшах а тоьхна дина хилар. Ч1ог1а деза маьждиг ду иза. Цу чохь 1834-чу шарахь ламазаш дина Г1еза-Хьаьжас, Ташо-Хьаьжас, 1овдас, 14 шо хан йолуш волчу Кунта-Хьаьжас, имам харжаза волчу Шемала, Шо1ип-моллас. Маьждиг Кавказан т1ом болчу шерашкахь мосуьйттаза дагийна, советан 1едал долуш коммунисташа дохийна, амма х1оразза а беноша духа а тодеш хилла ширачу буха т1ехь. Оцу маьждиган дозалла хууш волчу Кадыров Рамзана, Дела реза хуьлда цунна, лакха шут1ехь дайтина керла рузбана маьждиг.\nЮх-юха а со схьалеста воьлча, цкъа цхьана дийнахь Тимарболатан шира жайнаш-йозанаш суна хьалха дехкира Хьусайна. Цара тамашийна хьал х1оттийра соьга. Кхетамах гилгаш дохура, жимма шелона хьу хьакхаелла волу со оцу 1аьрбан йозано товира. Б1ешерийн чан хаалора кехаташ т1ехь. Кхетамехь шира зама соьцура. Суна хьалха 1уьллура Кавказан т1еман истори. Хьан боху вайн дай 1овдал хилла Шемална т1аьхьа а х1иттина 25 шарахь г1азотехь белла болу?! 20 шарахь 1овдин йозанча хилла ву Тимарболат. Эвтарахь хуьжарехь хьоьхуш а хилла иза. И д1авоьдуш 1овдас шен 1илма чудоьттина шена олу бахара Тимарболата. Х1ара таьптарш лардар т1е а диллина, муха, мичхьа лардан деза а дийцина.\nЦкъа сой, 1елий, Хьасан бена веача, суна томана шира дийцарш хууш болу баккхийн нах кхайкхинера Хьусайна. Шен девешин к1ант Саь1ид а. Цунна 1аламат дукха х1уманаш хаьара. Масийтта шарахь шофер болх бина ву и. Дукха хьолахь автобус т1ехь волуш, нах д1асалелийна а ву. Хетарехь, шен каравеанчуьнгара «х1ума даккха» хууш а ву. Хьекъалчашка дика ладийг1ина. Саь1ида дийцира шена дийцинарг.\nЦкъа 1846-чу шарахь, Сесанахь Воккха-Хьаьжа Далла дуьхьал д1авахача, тезет схьаоьцуш бара: имам Шемал, Г1еза –Хьаьжа, Киши-Хьаьжа шен к1антаца Кунта-Хьаьжица, Баматгира-Хьаьжа. Кадам бан т1ех1отта бог1ура Нохчийчуьра, Дег1астанара шайхаш, 1елама нах, цуьнан муьридаш, т1емалой, везаш, вевзаш мел хилларш.\nВарх1 еса а, зуькарш а дирзича, тезетан хьурматана кхузахь лаьттина беза нах д1асабаха буьйлабелча, 1овдина т1ебаьхкинера цхььана юьртара нах шайн масла1ата юкъаваг1ахьара хьо аьлла. И болх т1е а лаьцна, х1орш ч1ирхошна юкъабоьлча, девна дас г1уллакх аьттехьа дуьтуш а ца хилла, х1уъа аьлча а вуьтуш ца хилла куьг бехкениг. Эццахь 1овдас эли бохура:\n– Х1ара Зандакъара Г1еза –Хьаьжа юкъавоьлча, вай цадуьтуш дов Нохчийчохь хила а ца деза. Кхо шен вен воцу к1ант витина, цуьнах йисинарг шен мостаг1че елла, цуьнах шена к1ант вина ваха хаор доккха х1ума ма ду аьлла. Хьан висина цхьа к1ант ву. Тхуна дуьхьал ца х1оьттина и. Иза кху юьртахь лечкъина 1аш ву, ша шен ч1ир йоькхур ю бохуш. Цунна моьттарг бакъ дац. Дов дерза дезаш ду.\nИ къамел хезначул т1аьхьа, 1овдица веана волу цхьа бере нахана юкъара а ваьлла, говр хаьхккина д1аваха бохура. Дукха хан яллале, нуьйра хьалха пурх тесна валош жимха волуш веана схьакхечи бохура и бере. Оцу х1усамден к1ант 1овдин когаш хьалха охьа а тесна, цхьа дош ца олуш, юьстахваьлла д1ах1оьтти бохура и бере. Эццахь нехан белхар оьккхуш вити бохура ч1ирхо. Оцу х1усамден к1ант хиллера оцу беречо валийнарг. Нахана юкъахь г1уг1 даьржи бохура: «Эвтархойн Ахьмад ву и к1ант схьавалийнарг аьлла».\nОцу ширачу дийцаро карладаьккхира суна «Эвтархойн Ахьмад» роман хьалхаккха езаш хилар. Наха-м цуьнан сийлахь бух ца бовзийта: Ахьмад 1овдин шича, я маьхча ву, тайпан ву бохуш 1едална т1аьхьа а х1иттина туьйранаш дийцина. Амма Адагин Ахьмадан к1анта Гиланис со тешийра: 1овда къонахийн орамаш долуш, Эвтархойн Ахьмадан вешин к1ант ву хьуна!\nДагадеара Нохчийчоьнан, Дег1астатнан историкийн, яздархойн г1алат. Цара х1инццалц дийцина дац Шемал шайх хилар, динна т1етийжина хилар, 1овдех, Кунта –Хьаьжех и дагаволуш хилла хилар. Дег1астанхоша язйина романаш керста нехан, паччахьан инарланийн йозанаш т1е а хьоьжуш язйина. Шемалан йозанча хиллачу Мухьаммад Т1ах1ир Къарах1ин тидамаш 1аьрбийн маттахь бешна стаг атта карор вац. Х1унда аьлча, и йозанаш шайн кара ма-кхеччи оьрсаша шайн матте а даьхна, инарлийн дневникашца нисдина ду. Цара дицдина нохчийн шайхашна юххехь йозанчаш хилла хилар, нохчийн йозанчаша дина бакъ йозанаш тахана а цхьаммо а теллина а дац.\nИсторехь талламаш бан буьйлабелча, нохчий а г1алатбовлу. Вай дицдо кхечу къаьмнаш юкъахь а майра нах хилла хилар. Шемал кхеравелла паччахьан каравахана лору цхьаболчара. Иза иштта дац. Дала шайхалла майрачу нахе луш ду. Х1ора шайхана а ша мел вехар ву а, Далла дуьхьал маца г1ур ву а хаьа. Шемала г1азот дехкар, юха и дастар цхьаммо а теллина дац. Т1еман г1азот бен тидаме ца оьцу, вай пайхамара дешан г1азот а ду баьхнашехьа. Дукха хьолахь дешначу наха шайна пайден йоллу философи юкъайоккху, шари1ат цхьаъ бен дацахь а стаг бакъвен меттиг карайо царна.\nИмам Шемал Дег1астанара шайх Джамалдинан муршид хилла ву юьхьенца. Накъашбандин т1ерикъатан сил-сил шегахула чекхъяьлл ву лязгийн шайх Мухьаммад – Яраг1и. Цуьнан муршид волчу Ташо-Хьаьжас шега а эцна, д1адолийна ду къадарийн т1ерикъат, дуьххьара Кунта-Хьаьжега а луш. Мухьаммад – Яраг1ис бусалба вуй, кериста вуй олий лоруш ца хилла стаг. Цо коьртаниг Делах тешаш и хилар лоруш хилла. «Адам Цхьаъ бен воцчух тешаш хила веза, цо дуьненахь уггар дика лоруш волу. И ву вайна беркат луш верг, Цуьнах тешар коьрта лерина вайн дайша», – олуш хилла цо. Дела волчохь, везачохь цкъа харцо хила йиш яцарх тешаш хилла вайн дай. Юьхьенца Мохьмад – Яраг1ис къовсамца маршо яккхар т1елоцуш ца хилла. Зуламна дуьхьал зулам а дихкина цо. Дуьненан баланаш т1елеца ца оьшу, сапарг1ат хила деза адам. Дисинарг Далла т1едуьллуш хилла. Тешаш берш-бусулбанаш бу, бисинарш цатешарш бу олуш а ца хилла цо. Маршо, парг1ато цаезар а къобалдеш ца хилла и бусулба велахь, кериста велахь.\nТаханалерачу историкаша Кавказан т1ом къоман –парг1атонан къийсам лору халкъан – парг1атонан. Иза иштта дацахь а. Мухьаммад – Яраг1и цунна т1аьхьах1иттинарш а халкъ я къам парг1атдакхаран еккъа цхьа 1алашо айбина бацара. Дерриг халкъ парг1ат хилча а, х1ора стаг парг1ат хир ма вац. Къоман сатийсам даиман а ма бац х1ора стеган лаамца бог1уш. И вуно дика хаьара цу заманахь халкъана хьалхабевллачу имамашна Мансурана, Ташо-Хьаьжина, Шемална, уггар хьалха шена – Мухьаммад- Яраг1ина. Оцу сийлахьчу адамийн 1алашонех дика кхеташ вара Эвтархойн Ахьмад.\nСуна даггара баркалла ала лаьа оцу къоман турпалхочух долу ц1ена бакъдерг лардина болчу сайн юьртахошна. Уггар хала зама яра историк волчу Гапаев 1абдуллина кхаьчнарг. Кеста – кеста и со волчу схьа а вог1ий, со шел жима велахь а, беша а воьдий, хецна ойланаш юьтуш къамел дора охашимма. 1едалан т1е1аткъамах мелла а со ларван г1ертара 1аблулла. Со дозуш доцчу «Масла1ат» газетан редактор волу хан яра иза. Суо волчу мосазза веа керла ведомость а доладой, итт пхийтта туьма ахча лора ас 1абдуллина.\n– Ас х1умма а яз ма ца йина, муха оьцур ду х1ара схьа, – олура 1абдуллас.\n– Сан язйарна цхьа гонорар ю, цаязйарна кхин алапа ду, – жоп лора ас. – Ма – дарра аьлча, вайшимма дийцинарг со яздан а ваьхьар вацара.\nХ1окху романа т1ехь болх беш ч1ог1а оьшура суна уллохь профессиональни историк. Дела реза хуьлда, сан дола а дина, цхьадолу г1алаташ нисдина волчу историн 1илманийн докторна Ибрагимов Мусана.\nГапаев 1абдуллас ган са мел тийсина долу архивашкара таьптарш суна хьалха ду. Уьш дерриге а литтича, эвтархошка ладоьг1ча, сан х1ун нисделла хьовсур ду-кх вай. Шун кхеле дуьллу ас х1ара йоза.\n«Нохчий, къамел доцуш майра къам ду Малхбален лаьмнашкахь. Церан лаьтта т1е мосазза доьлху доккха ц1ий1анор хилара тхан! »\nН. Ф. Дубровин, «Кавказехь олалла».\nКавказан т1амо, Шемалан боламо к1орггера лар йитина т1аьхьенийн кхетамехь. 1аткъам бина Россин хьовха, дерриг дуьненан а юкъараллин д1ах1оттамна. Адамийн уггар тоьлла хьекъалш самадехира. И тема яра х1инца историкийн, литераторийн белхаш т1ехь уьйбуш. Амма цуьнга болу дагалецамаш тахана а мехала бу. Оцу заманара хиламаш тахана а буьззина теллина бац. Истори х1инца а юьзна ю цакхетамех, къайленех, таллаза дисинчу таьптарех. Амма хеттарш, жоьпаш дисина вайна гонах, вай лаха дезаш – легендаш, баккхийн нехан дийцарш, халкъан фольклор толлуш. Уггар хьалха талла дезаш ду нохчийн шайхин йозанчаша цу заманах яздина таьптарш. Нохчийн массо шайхан а шена улло ваьккхина леррина волу йозанча хилла. Шайхаш баьхнарг йихкина зама хиларна- цара оцу йозана дайшна т1едиллина шаьш лелийнарг т1аьхьенашна довзийтар. Дехар ду и таьптарш лачкъийна а ца 1аш, шуьйрачу гонийн тидамашка д1акхачор. Т1аккхи бен вайна вешан къома юкъара асарш д1адаха хуур дац. Т1ера такхор схьаэцча, гучуйовлу оьпанаш санна, вайна гур бу дайн доьналлин кхача бууш 1ашберш.\nШун тидаме дахка лаьа Эвтархойн Ахьмадан биографера х1инццалц цхьаммо а ца дуьйцуш, тидам т1е ца бохуьйтуш дисина бакъдерш. Автора юьртарчу баккхийчу наха, Ахьмадан т1аьхьенах болчара дуьйцуш д1аздина долу.\nЭвтархойн Ахьмадан дахарх лаьцна хаа лууш хуьлу муьлхха а эвтархо ша хаъал хилчахьана дуьйна. И дагахьбаллам ас а дукха лелийна. Историн документаша к1езиг дуьйцу цуьнах. Кавказан т1еман хронико цхьажимма хьахаво имам Шемалан наибийн ц1ераш йохучу хенахь. 1847-1849-чуй шерашкахь йоккхачу Нохчийчоьнан округан наиб хилла олий. Вийна 1852-чу шеран сентбрехь. Халкъалахь олуш иллеш дара Эвтархойн Ахьмадах. Дуккха а шерашкахь нохчийн юкъаралин дахар молланийн карахь дара.\nЦара дихкинера бусалбанашна керста, кхечу динехь я дин данне а доцуш йолу зуда ялор. Х1етте а Эвтархойн Ахьмада г1ала Г1излара шен хазаллица цецйаьккхина йолу, хьоладен, г1алг1азакхийчун йо1 Меньшикова Светлана ялийнера. Суна хетарехь, цунна а дацара Ахьмадах долу бакъдерш цадевзаш хан ялар. Дукха хьолахь паччахьан, юха советан 1едало нохчий шен коьрта мостаг1ий ларар дара.\nКавказан т1амо дукха къонахий д1абихьна Нохчийчуьра. Боьрша нах денна жимлуш бара. Имам Шемала юьртакъеданашна х1ора шарахь т1едуьллуш дара бисина 1аш болу къона зударий маре балар, шолг1а, кхозлаг1а йоьалг1а зуда и хуьлуш елахь а. Т1ом болчу заманахь шари1ато бакъо ло дукха зударий балон. И г1олий ду адамаш шайн дег1ан хьашташ бахьанехь эвхьаза бовлучул. Цу балхо даиман а оьздангалла латтийна нохчийн къомалахь.\n1845-чу шарахь имаматан меджлисо сацам бира баисина 1аш болу зударий багар а бина, уьш маре бала цара ц1е тоьх – тоьхначу къонахошка. Уггар хьалха и тайпа таллам бина велира Нохчийчоьнан наиб Умалт. Цо дечу хьесапашца т1аьххьарчу пхеа шарахь Нохчийчохь божарий пхоьазза лахбеллера. Божабераш дар соцуш лаьтташ дара.\nОцу терахьаша ойлане ваьккхира Шемал. Мехкан кхеташо вовшах а тоьхна, оцу белхан йист яккха сацийра имама. Цхьана дийнахь Ведана – г1опе гуламе кхайкхинера Веданара а, уллорачу ярташкара а бисина 1аш болу 18-30 шо долу зударий. Юьхьенца царна иза эладита ду моьттинера. Х1унда аьлча, цхьа шо хьалха Шемала омра а дина, Веданахь эладитанаш леладо аьлла цхьана к1иранна чубоьхкинера зударий. Царна т1евахана стаг а вацара, амма шаьш арабаьхча: хьовсийша, сийсара х1айбар-г1ала яьккхина ца баху оьрсаша бохуш, дуьйцуш хилла уьш. Шемала таллийтина и хилам. Баккъал яьккхина хилла Х1айбар. И таханлера Теркаца йолу Ильиновски станица ю.\nАмма х1инца баккъал а вовшахтуьйхира бисина 1аш болу зударий. Цара ц1е яьккхиначу стаге маре а белира. Цхьана жимачу зудчо, Веданара Амината шена Шемалан зуда хила лаьа элира. Цуьнан лаам кхочуш а бира имама.\nПаччахьан инарлаша ханна шайн куьйга к1ел йисинчу ярташкахь 1едал х1оттадора, ламарошна хийра долу. И бахьанехь бух-буха а т1емаш г1уьттура. Оцу хьоло г1о дора г1азот доьхкучийн мог1анаш совдаха. Беш болу т1ом а шен-шен кепара туьдуш бара. Ломахь бехачарна доьхкуш дара маьждиге бахар, ламазаш дар, нохчаша 1илманча лоруш волу Услар (жандармерин малхбале отделан эпсар) хьалха а ваьлла, оьрсийн дин дара даржош. Ткъа оццу хенахь паччахьан ха хилла д1ах1иттиначу ламарошна шайн молла хила а мегара, царна дин лелон новкъарло еш х1умма а дацара. Нохчашна юкъахь бехаш бара оьрсийн дин хьоьхурш. Цара толлура нохчийн г1иллакхаш, ойланаш, динах тешаран къайленаш.\nШуьйта г1опан коменданта А. Ипполитовс х1умма а зуламе нах ца лорура нохчий. Иштта майра 1аламан бераш ду уьш бохуш яздора. Шайга шайн бусалба дин леладайтичахьана вайгара х1умма оьшуш а бац уьш. Мухьаммад-пайхамаран (1. с. в. ) заманахь бусулба дин т1еэцна бара нохчий. Цундела хала дара уьш шайн дайх дисинчу дин т1ера д1абаха.\nБакъду кхин легенда а ду динах лаьцна. Цо нохчий Нухь-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) халкъ ду боху. Цунна тоьшаллаш а ду. Масала, Къорана яат ду: «Цхьа а халкъ дац Оха шена т1е пайхамар хьажоза» – аьлла. Нохчаша Къоран ч1ог1а лору. Т1аьххьара Дала ваийтина пайхамар Мухьаммад (1. с. в. ) ву, цундела т1аьхьарчу заманахь дерриг бусалба уммат а цо шена дехна ду Деле.\nНохчий кхечу къоман нахаца сиха товш, барт болуш, тешамен нах бу бохуш яздина паччахьан заманарчу йозанчаша. Майра бу уьш, т1ахъаьлла бу, т1амехь бухуш бац, мел беха некъ бан а хьуьнар долуш бу. Ширачу г1иллакхашна тешамен бу, тешнабех болуш бац, доттаг1алла ч1ог1а леладо.\nДерриге а нохчийн бакъ болчу къонахийн г1иллакхаш шеца долуш вара Эвтархойн Ахьмад. Лаа дацара цу заманахь баьхначу нохчаша цуьнах лаьцна иллеш дахар. Нохчаша дика стаг иллешкахь, назманашкахь вуьйцу. Вониг цхьана зулама юкъа а воьдий, шашах д1аволу. Цундела ца хилла нохчийн дика стаг хьалавоккхуш гу я вониг чукхуссуш ор. Нохчий ийалуш, шаьш нахана гайта г1иртина нах бац. Шайн хьал, доьналла, тешам шайгахь лелийна цара. Цо айбина дерриг нохчийн къоман сий. Уьш халкъалахь цхьаберш майра, вуьйш ийзалуш болуш бац. Нохчийн дерриг къам са майра ду олий, билгалдоккху массо а заманара 1илманчаша.\nАхьмад 1804-чу шарахь дуьнена ваьлла эвтархочун Мохьмадан доьзалехь. Иза гуной тайпана ву. Таьптарш т1ехь язвина а ву. 1овдин-Баматгира-Хьаьжин ден ваша хилла иза. Воккхахверг- Мит1а хилла, шолг1аниг-Зулум, Мохьмад жимахверг. 1овдел пхи шо воккха хилла Эвтархойн Ахьмад. Х1етте а хинволу воккха эвлаяъ кхиош дакъалаьцна цо.\nМит1а а, Зулам а Таймин Бийболатана т1аьхьа а х1оьттина, нохчийн къоман парг1атонехьа къийлам латтош воьжна ву 1811-чу шарахь Каргалинская олучу станицехь паччахьан эскаршца хиллачу тасадаларехь. Мит1ин докъа т1ехь еса дешна къоначу моллас, шайх Ташо-Хьаьжас, х1етахь дег1астанхойн б1онан куьйгалхо хилла иза.\nМит1ин Эвтарахь ши шо кхаьчна волу к1ант Баматгира висина. Воккха хилча-филосов, 1илманча, эвлаяъ хилла д1ах1оьттина волу халкъо 1овда аьлла ц1е а тиллина. 1овдин нана-Джансу к1ентан 21 шо долуш г1азотан т1амехь йоьжна ю. Иза ц1ера Гермачигара хилла. Буьйса а йоккхуш хьажа-хотта ц1аяхана хилла иза. Шолг1ачу дийнахь- 1832-чу шеран 23-чу августехь юьртана гуо лаьцна инарла Вельминовн эскарша. Шен дений, вешиний рузбана маьждиге герз эцна т1аьхьаяхана хилла Джансу. Цу шинна г1о деш, т1амехь летта елла иза. Гермчигарчу г1азотан кешнашкахь д1айоьллина ю. Цуьнан къуб т1ехь ц1а дина 1овдин муридаша.\nБаматгирас холматахь ( халватехь-халонехь ватор-г1елвалар: дууш, молуш доцуш, шена Дела везаран ойла а юууш, Делан хьехамех пхьор хуьлуш хене волушверг-Маликах тарлуш-ойлаяъ) кхойтта шой ах шой даьккхина. Нохчийн шайхин институто дуьйцу халватехь 40 де-буьйса даьккхича, Дала шен къайленаш йовзуьйту бохуш. Шовзткъалг1ачу буса Дала Ловал-Махьпузи т1ехьожуьйту боху хилла ваьлла волу шайх. Оцу кхолламаш кхолларан жайни чухьаьжча, 1овдийна нохчийн халкъана белла кхойтта шеран бала гина. И бала шена лахьара Ахь халкъ парг1ат дитий, дехна цо Деле. И бала токхуш даьккхина 1овдас кхойтта шой, ахшой.\nЦкъа къайла а ваьлла 1ийна, ц1авеана волчу Кунта-Хьаьжас:\n– Баматгира, х1инца дуьйна бусалба динан зирх бу хьо. 1овда ю хьан ц1е (1ов-зирх, Да-мила ву вайна хаьа) . Дала Ша кху дуьненчу кхин пайхамар воуьйтург хилча, и хьо хир ма вара боху. Х1инца хьо халватера парг1ат цавалахь вайшиъ Далла а, пайхамарна а хьалха хот1е вужуш ву, – аьлла. Хулло чу а валийна, лийчош хилла 1овда Кунта-Хьаьжас, юьртахошка г1о а дойтуш. Цуьнан вортин пхенаш гуш хилла. Диъначу дег1а т1елетта йолу садолу х1уманаш неканца д1ауьдуш, т1аккха юха а йог1ий, Кунта-Хьаьжин куьйгех леташ хилла.\n– Эвлаяий дилха даа бакъо яцара шайн, амма кхунна бала базбар т1едиллина дара шайна. Х1ара шайна к1инт1ера ваккхахьара бохуш, доьхуш ю-кх х1ара садолу х1уманаш, – аьлла нах кхетийна Хьаьжас.\nЭвтархойн Ахьмада а тоьшалла дина, 1овдега а хаьттина, кхуьнга пурба дехна ша лела вахача аьттунца ц1аваг1ара ша, лечкъина вахча, цхьа зен доцуш веана вац ша, олий. 1овда 105 шарахь ваьхна, Далла дуьхьал д1авахана Калугехь паччахьан 1едало шайга обарг Зеламха ца лацавелча, цо шен мурд ларво аьлла махках ваьккхина вра иза. Зеламха куьг а лаьцна 1овдица тоба дина а волуш, цо шен йо1зар т1е а лаьцна лелош 1овдин мурд хилла ву. Харачошна и хаа а хаьа. Амма хала ду царна б1ешерашкахь шайн коьртехь 1едало кхоьллиначу туьйранех бовла.\nХ1инца дийца вай шуна Эвтархойн Ахьмадах сан ойланехь ма кхолладаллара.\n«Нанас дена ма войла яхь йоцу ва к1анат,\nИ вича ма ваха цхьана дийнахь сарралц».\nНагахь вай массо xlумa а шен-шен кепара товш хиларан ойла юкъаяьккхича, lаьржачу буса стигалахь сирла седарчий товш хуьлу. Стенна делахь а цара дог оьцу адамийн. Хьанна хаьа, нийса хила а мега, уьш вайн беллачийн синош ду бохург. Цхьаболчара-м xlopa седа а ша дуьне ду олу. Бакъду, и а Далла дика хуур ду. Амма Дудина xlopa са дуьненал а доккха хета. Делахь а цуьнан ойланаш тховса стигланий, лаьттаний генахь яцахь а, кхечу xlумaнаx ю.\nНуьйр вон гlовла хилар а дац цунна наб цакхетар. Шен ма – хуьллу хьаьжира Дуда гlовла тоян: бегlаг тlехула а яьккхира, деалгlа тоьхна верта а диллира. Амма цкъа яйча, синтем боцчу стагана, наб атта ца кхета. И дац, дехьо йоккха латийначу цlера гонах а гулбелла кегийрхоша rloвг1анаш ярна а. Стенна делахь а, ойла дlаяхана ву-кх Дуда. Цхьана arlop ша а ву и новкъа долуш.\nКlезэиг озийначу гlан-набарха шен ден ваша Чlулг гира цунна. Цо а са гатдина хlинца. Вониг ойлано герга-м ца дуту. Адамаша дукха ма дина хьесапаш, г1ан тидар а бес-бесара ду: белларш rleнax вайна дуьхьал богlу тle цхьа бохам богlучу xeнахь я вай дуьненахь диначунна шаьш реза хилча, я xlумa хилла даьллачул т1аьхьa дог эца, олу баккхийчара. Оьшург я хиллачун, я хиндолчун хьесап дар дара. Амма дахаро оццул парг1ато а ца ло вайна. Цундела, вайн вapxla дас олуш ма-хиллара: «Далла дика хуурду! » – аьлла, ойланаш юкъахъехира Дудас\nВ: Чеченская страница Гапураева|Чеченское правовое наследие (история чеченских государств)


Оьрсийчохь интернет язлур ю экономикан проблемаш бахьанехь\n2021-чу шарахь интернетан мах 10% лакхабала мега пачхьалкхо цунна тIехь терго латторца а, сом кхечу валюташца дуьстича дайдаларца а доьзна. Иштта ду TelecomDaily агенталло зIенан опраторшка динчу хеттарша гойту жамI.\nИнтернетах бахархой бузучу хьукматаша мах бестор бу бохучух тешна бу Оьрсийчуьрчу зIенан компанийн 86% векалш. 60% жоьпаш деллачарна хетарехь, и мах 10-15% лакахбер бу. Ткъа зIенан белхахойх уьтталгIа дакъа тешна ду и процент 20-не хьалагIур хиларх.\nХеттаршна жоьпаш деллачара бахарехь, интернетан мах лакхабаларна кхерам латториг пачхьалкхан экономика гIелъялар а, нахехь ахча кIезиг дисар а ду. 56% зIенан хьукматийн векалша бахарехь, сом дожар ду коьрта бахьана. 30% реципиенташна коьрта бахьана го пачхьалкх интернет яржар шен караэца гIертарца – масала, депутата Яровая Иринас шен жигараллица интернетах пайдаоьцучех лаьцна йолу информаци Iедалан хьукматашка дIакхачош долу низамаш юкъадаккхийтар.


«Пхьарматан» 96-г1а цхьанакхетар | ВАЙНАХ\nГенарчу 1975-чу шеран гурахь хилла «Пхьармат» ц1е йолчу литературин цхьаьнакхетараллин дуьххьара гулдалар. Нохчийн къоман культурин исторехь «Пхьармато» д1алоцучу меттиган мах х1инца а кхоччуш хадийна бац вайн историкаша а, литературоведаша а. Амма и мах лаккхара хилар гойтуш ю нохчийн исбаьхьаллин литература серлаяьккхина ц1ераш – Муса Бексултанов, Муса Ахмадов, Абу Исмаилов, Апти Бисултанов, Леча Абдулаев, Юсуп Яралиев, Абу Исмаилов и.д1.кх.\n«Пхьарматан» шовзткъа шо кхаьчна юбилий лоруш А. Айдамировн ц1арах йолчу библиотекехь вовшахкхийтира цхьаболу «пхьарматхой»: яздархой – Муса Ахмадов, Муса Бексултанов, Абу Исмаилов, 1алавди Цуцаев, Нохчийн республикин Юкъараллин палатин белхало Дадуев Мохьмад.\nИштта гуламехь дакъалоцуш яра «Даймохк» газетан корреспондент Эльдерханова Зайнап, «Вайнах» журналан отделан куьйгалхо Алиев Саламбек.\nАхмадов Муса. Кху шарахь шовзткъа шо кхаьчна «Пхьармат» цхьаьнакхетаралла вовшахтоьхна – 1975 шеран, 10 октябрехь Нохчийн-г1алг1айн пачхьалкхан университетан цхьана аудитори чохь дуьххьаралера заседани хилира. Заседани хилале хьалха, оргкомитет вовшахтуьйхира. Иштта оцу оргкомитето т1еэцначу сацамца кхоллаелира «Пхьармат». Цигахь, коьрта долчунна, нохчийн маттахь яздеш болу нах вовшахкхетара, амма оьрсийн маттахь язъеш волчуьнга «ма вола» бохуш стаг а вацара. Цигахь бан а бара уьш. Масала, г1алг1а волу Муталиев Алихан оьрсийн маттахь язъеш вара. Абу ша а вара цу хенахь оьрсийн а, нохчийн а маттахь язъеш.\nИсмаилов Абу. Муса, жимма хьалхо хилларг хьахон лаьара суна. Шуна дагайог1у хир ю-кх цу шарахь б1аьстенан юьххьехь къоначу яздархойн хилла совещани. Цига вола, аьлла Шайхи Арсанукаевс яздина кехат дара соьга а. Ч1ог1а пайдехь совещани яра иза. Делахь а, ши-кхо шо даьлча бен вовшехкхеташ яцар-кха иза…\nДадуев Мохьмад. Яздархойн Cоюзо, комсомолан обкомо цхьана д1ахьош совещани яра иза.\nИсмаилов Абу. Дика поэташ гучубийлира цигахь суна а: Ахмаров Рамзан а, Гавдаев Баудди, кхиберш…\nОццул юккъе хан юьйлуьтуш вовшах деттадалар дош ма дац, боху ойла яра коьрте хьийзаш… Х1инца санна шина-кхаа шаре ца буьйлуш, кеста-кеста вовшах а детталуш х1ума дан мегар дацар техьа, баттахь цкъа мукъана а. Вовшийн х1умнаш а йоьшуш, цунах дерг хатта а хоттуш, хьехар а деш, х1ораммо шена хетарг а олуш, оьшу аьлла хетахь критика а еш. И тайпа ойланаш хьийзара сан коьрта чохь. Цу ойланехь вара Яхъяев Леча а, кхиболу къона яздархой а. Юха Шайхех дагадевлира тхо. Шайхис ч1ог1а дика хир ду, аьлла т1елецира тхан къамел. Т1аккха Мамед (Мохьмад Дадуев) волчу вахана кхуьнга и дийцира – дукха хьолахь яздеш берш студенташ а хилча, ткъа университетан дахарехь жигара дакъалоцуш комсомолан обком а хилча, аш 1уналла а деш, г1уллакх дан хьоьвсича х1ун дара техьа, аьлла. Мамед а вуно-ч1ог1а реза хилира цу къамелана, кхара дика г1о а дира гурахь и дуьххьарлера заседани вовшахтухуш.\n…И де, цхьа хаза де дар-кха и, екхна яра, кхетта малх болуш хаза гуьйренан де дара…\nДудуев Мохьмад. Хене хьаьжча, малх цу дийнахь ца хиллехь а, болуш санна а ма хетта хир ду кегийчу нахана шаьш юьхьарлаьцна г1уллакх кхочуш хуьлуш гича.\nИсмаилов Абу. Бакъ ду иза. Делахь а тахана санна дагадог1у суна, хаза де дара ч1ог1а.Ткъа Мусан доттаг1а вара, кхуьнан санна, Ахмадов памили а йолуш – Шамсуддин. Сурт дуьллуш вара иза. Цуо диллинчу суртах дерг Мусас эр ду.\nАхмадов Муса. Студентийн юкъара1ойлехь кхузткъе пхийталг1а чоь яра, цу чохь 1аш со а вара, цу чохь вайн заседанеш а хуьлура. Ткъа цу чохь Шамсуддис пена т1ехь «Зайтан Шихмирзин илли» юкъара сюжет ялош сурт диллира: таркхойн Шовхалан йо1 кад а оьций т1е йог1уш, уггар чехка говр йолчо х1ара кад д1амала, нагахь санна говр хьалха ялахь, дезачух совг1ат хир ду шуна, говр т1ахьа йиссахь корта а боккхур бу шун, аьлла. Ас-со бохучу к1ентийн кортош охьадахча, и кад мала ца х1уттуш, Зайтан Шихмирзас д1а молу-кх и кад, шен говр хьалхаера ю аьлла-м ца молу ша, к1ентийн маршонна молу ша, олий.\nАбус ма аллара, цигахь яздархой гулбелла ца 1аш, суртдиллархой а, композитарш а, массо аг1ор нохчийн культурица бала болу нах вовшахкхетара. Цхьаъ, воккханиг, Сийлаллин председатель хила веза аьлла, Нурдин Музаев хаьржира оха. Иза наггахь ван а вог1ура заседани йолчу хенахь.\nИсмаилов Абу. Цу дийнахь Шайхис (Арсанукаев – А.С.) аьлла долу дешнаш ца диц ло суна – дуьххьарлерчу заседанехь вара иза. Шен тийначу озаца вистхилира Шайхи: «Тахана шу вовшехкхетар а, аш д1адолийнарг а доккха г1уллакх ду шуна, онда х1ума ду шуна. Х1ара вайн къоман историн цхьа аг1о ю шуна, аш язъян йолийнарг. Ткъа истори даима яккхий тоьпаш а етташ, шаьлтанаш а, тарраш детташ яц шуна. Х1инца аш санна тийналлехь бечу белхаца язъеш а хуьлу шуна истори». И Шайхин дешнаш диц ца ло суна. Ткъа х1етахь вай язъян йолийна и историн аг1онаш ледарнаш яра аьлла а ца хета суна. Вай дикачу балхана арадевла нах дара.\nМа-дарра дийцича, вайн къам т1аьхьа дисина дог1уш дара гонахарчу республикашка хьаьжча: цкъа делахь, коьрта куьйгалхо цкъа а нохчий хуьлуш вацара вайн, шолг1а делахь, массо а меттехь коьрта хьакимаш оьрсий бара, кхозлаг1а делахь, х1ора шарахь б1аьстенан юьххьехь жима а, воккха а аьлла нохчи Росси мел ю, цхьацца белхашка, шайн доьзалаш кхаба сом даккха, ара бовлура, ца бевлча а ца бовлура. Ткъа цунах х1ун хуьлура – ярташ яссалора, шен ц1ахь, шен махкахь белхан цхьа корматалла кара а ерзийна, цу т1ехь д1авоьдуш специалист к1еззиг хуьлура, кегийчеран дешарна т1еберза таро а, йиш а ца хуьлура. Цхьацца долчунна вайн вешан бехк а бара – цхьа х1ума схьа а лаьцна цу т1ехь д1абаха вайгахь собар а ца тоьара. Вайна ц1еххьана а дезара, шорта а дезара, сихха а дезара.\nСуьрта т1ехь: М. Бексултанов, М. Дудуев, М. Ахмадов,\nА. Исмаилов, I. Цуцаев (2015 шо.)\nДадуев Мохьмад. Суна х1инца а, тамашийна хеташ цхьа х1ума ду – Дала и тайпа пох1ма долу кегий нах цхьана меттахь вовшахтохар. Уьш ма бацара цу хенахь я яздархой а, я поэташ а. Студенташ бар-кха, 1емаш а, 1ама лууш а. Амма шайн литературица а, шайн историца бала а болуш, царах дерг, бакъдерг меттах1оттош къовса доьналла а долуш кегийнах бар-кха. Цу хенахь долу хьал: нохчийн истори ма ярра йийца йиш яцара, нохчийн фольклор ма хетта хьехон йиш яцара, нохчийн маттахь вист хилча а ца дезалора – и санна долчу х1умнаша меттахбаьхна а хир бара и кегийнах.\nШеко йоцуш, «Пхьармат» ца хиллехьара тахана йолу литература хазанеха санна г1ийла хир яра аьлла хета суна. Х1инца а хила езара цу тайпана вовшахкхеташ кегийчеран тоба.\nТахана историкаша «застойное время» олу-кх д1адахначу цу шерашна. Сан хьекъалехь, нохчийн культурехь «Пхьармат» хилар бахьана долуш, и хан «застойни» яцара – «достойны» яра. «Пхьарматхойн» терго йора яздархойн Союзо а, республикин газеташа а, комсомолан обкомо а… Массо а аьлча санна, ша-ша кхоьллина и тоба бохуш, къийсалуш а вара цхьана юкъана. Амма, кхано, партин обкоман хьалхарчу секретаро харц ц1е кхуллуш мах хадийначул т1аьхьа, цхьацца хаттарш кхолладала доьлча, берриш бевдира, боллу къийсам комсомолана а буьсуш. Эльмурзаев Г1айра-Солтин (х1етахь комсомолан 1-ра секретарь) – кабинета чохь, дагадог1у суна, схьагулбелла бара партин обкоман белхахой Тацитов а, Бузуртанов а, Раиса а яра цигахь (Раиса Ахматова – С.А.), КГБ белхалой а… Дуьйцуш дерг х1ун дара? Нохчийн маттахь къамелаш до, нохчийн маттахь ду дерриге бохуш. Юха Мусан цхьа турпалхо вара юьхьарлаьцна вуьйцуш, Шуьйтара г1ала деша а веъна, юха каникулашкахь г1алара лома хьала воьдуш джинсаш юьйхина ц1а вахна волу. Т1аккха Мусас гайта г1ертош дерг: «урбанизация… тлетворное влияние городской среды… автор хочет сказать, что это рушит национальные традиции… но это противоестественно и это не соответствует соцреализму», бохуш бехкаш дара т1едохкуш. Юха Мусайн цхьа стихотворени а яра цигахь цара юьйцуш…\nАхмадов Муса. «Г1ала кхаьчначу пхьидех язйина стихаш» аьлла яра и стихотворени. Малик валале цхьа ши-кхо де хьалха яздархойн Союзехь йийцаре еш яра сан кхолларалла, х1унда дара а ца хаьа суна иза. Чоь юьззина схьагулбелла яздархой а бу. Ткъа цигахь ас и «Г1ала кхаьчначу пхьидех» стихотворени ешча, цхьамма интерпретаци йира: «В этом стихотворении под лягушками автор подразумевает малые народы, что у них культура стирается…» и.д1.кх. Бакъдерг дийцича, со реза вацара оцу тидарца. И дацара ас цигахь дуьйцург. Цул т1аьхьа, цхьа шо даьлча, лакхарчу 1едало «Пхьарматна» «чхьонкар» туьйхира, националистийн бен бу иза аьлла.\nДадуев Мохьмад. Муса, ма дарра аьлча ЦК-ара схьаеъначу комиссина пхьарматхоша лелош долчу хьокъехь «вуон ду, мегар дац» аьлла карийна х1умма а дацара. И юкъахь хьийзаш болу шовинисташ бара-кх уьш карзахбоьвлларш.\nАхмадов Муса. Вайна тахана «Пхьарматах» лаьцна дийца дуккха а х1умнаш ду, дагалецамаш а бу, делахь а вайн къамелан цхьа низам хилийта ас хаттарш х1иттор ду шуна.\nАбу, хьо а пхьарматхойн коьртачу декъехь вара, цул сов, «Пхьармат» боху ц1е ахь аьлла тиллина а яра вайн тобанна – Ахьмад Сулеймановс д1аязйина легенда айхьа ешча, тхуна а йовзийтира ахь. Хьуна хетарехь, вайн нохчийн литературин исторехь х1ун меттиг д1алоцу «Пхьармато»?\nИсмаилов Абу. Нохчийн исторехь мацах Европехь хилла Ренессанс, эпоха Возрождения а олу-кх цунах, санна хета суна «Пхьармата» йитина лар. Вайна ма хаъара цу заманахь вайн литература… д1аяйна-м яцара иза, делахь и ч1ог1а г1ийла яр-кха. Ишколан хрестомати т1е тухуш хилла произведенеш, дукха хьолахь, литературе безам бохург-м дуьйцур а дацара, мелхо а, чам бойуш хуьлура. Цхьаерш х1инца а д1аяхаза ю таханалерачу учебникаш т1ера.\n«Пхьарматехь» вовшахкхетта вай – маьрша дара. Балхах воккхур варий, партера вохор варий аьлла, кхерамаш бацара вайгахь; кхоллараллехь а маьрша дара вай, дахарехь а маьрша дара вай. Цу хенахь суна х1ун хетара хьуна аьлча, суна т1ехь олалла дан Дела воцург цхьа а вац аьлла хетара. Оццул маьрша вар-кха со. Цхьана х1уманах озалуш а вацара, кхоьруш а вацара. Шуна дагадог1у хир-кха цу заседанехь Бузуртанов Мохьмада б1аьргаш а къерзош «хьо балхахь мичахь ву?» аьлла хаьттича – со цу хенахь ишколехь вара, нохчийн мотт хьоьхуш, ас суо хьехархо ву аьлча, цо элир-кх: «Кто вас допустил в школу на идеологическую работу? Чему вы учите детей?» Ахь а, хьо санна волчо а б1аьргаш а къерзош, т1е мохь тоьхча, воххал бен, велххал бен де ца хилча, со лаьттахула когаш бетташ лелар а вацара хьуна, со кхерон г1ерташ-м вац хьо, элира ас цуьнга.\nХиъна 1аш: А. Исмаилов, М. Ахмадов, А. Айдамиров, . Л. Абдулаев.\nЛаьтташ: Х. Юнусов. Д. Сумбулатов (1992 шо.)\nТкъа «Пхьармат» ц1е тиллар хьокъехь. И денош дара уьш, ас Сулейманов Ахьмадан Пхьарматах (Прометей) д1аязйина йолу легенда журналехь йоьшуш, Чокаев Катин комментари яра цу легендица цхьаьнаялийна. Ч1ог1а дагах кхийтира суна иза, дег1ах зуз доуьйтуш, инзара воккхуш. Ткъа цу хенахь вайн тобанна ц1е тиллина яцара, ткъа и ц1е – Пхьармат – йог1уш ю аьлла хийтира суна. Шолг1ачу рог1ерачу заседанехь ас и хьахийча, х1орш берриш реза а хилира, т1е а ийцира оха и. Бакъдолуш ала мегар ду: нохчийн маттахь шуьйра юккъе деара и ши дош – Пхьармат а, пхьарматхой а.\nАхмадов Муса. Тхо вовшахкхетта цхьа шо даьлча, Абус стихотворени язйира. Абу, д1аешахьа и стих.\nИсмаилов Абу. «Пхьарматхошка» аьлла яра цуьнан ц1е.\n«Х1уманан сахьт бен дац», –\nОлуш ду халкъо,\nМел ч1ог1а хиларх, дарц\nШен хеннахь тоь.\nЦкъеллиг цкъа иэшор яц\nЦа дуьтуш доь.\nОьшуш а хилла\nЦу ц1аро вохвина,\nШеца и хьош.\nЦул т1аьхьа цхьаболчийн\nЦа боьхуш темаш,\nПоэзин ц1е эцна\nБог1урш а бу.\nНекъ шера ца хиларх,\nШу къар ма лолаш.\nКхана шун хас.\nИштта некъ декъал беш язйина яра ас и байт.\nМуса а (Бексултанов) дуьххьара гучаваьлла дагадог1у суна. Ийзалуш, цхьана соне д1атебаш, вист хила ца лууш… Амма кхуо шен дийцар д1адешча… Хаза дара ч1ог1а. Х1етталц ца бекначу кепара бекара Мусан дийцаршкахь нохчийн мотт. Къаьсттина шен хат1 долуш автор хилар гайтира кхуо.\nЦуцаев 1алавди. Муса, ас юккъе тухур дара сайна диц далале.\nАхмадов Муса. Вист хилал, 1алавди. Цуцаев 1алавди – пхьарматхойх хьалхарчех цхьаъ.\nЦуцаев 1алавди. «Пхьармат» х1оьттина яьлла ши шо кхаьчна ала мегар долуш ду иза, со цу тобанах д1акхеташ. Суна х1орш шаьш яххьашца бовзале а йоьвзинера «Пхьармат» со студент волчу хенахь, цундела хала а вахара со кхарна юккъе. Ткъа и «Пхьармат» йоьвзина ца хиллехь… Цхьа анкеташ хуьлур-кха дешархоша лелош, цхьацца хаттар-жоп а дуьйцуш, шен, я нехан байташ а язъеш… Х1орш бевзина цахиллехьарай со цу дешархойн тетрадаш чуьра ара ваьлла а хир вацара. Цу анкеташ чуьра ас ара баьккхина ког х1орш бахьана долуш баьккхина бу, журналехь, газетехь т1е зорбатухуш.\nТ1акха «Пхьарматах» хилла долу беркат, цунах баьлла пайда, цхьадерш Абус дийцира… Ткъа, Абу, телевиденехь хуьлур-кх хьо, цхьа обзор йора-кх ахь…\nИсмаилов Абу. Йора, «Орга» журналан обзор йора ас.\nЦуцаев 1алавди. «Минуткехь» йолчу юкъар1ойлийн фоехь телевизор яра, цу хьалхахь гуллора тхо нохчийн маттахь передача йолчу хенахь. Циггахь гучуволура нохчийн мотт безарг а, нохчийн маттаца уьйр ерш а. Т1аккха Абус цхьацца стих ешча «1алелай, нохчий маттахь муьлхачу темина ала лур доцуш х1умма а дац-кха», аьлла ойла кхоллалора.\nТ1аккха, Мусас (Бексултанов) шен дийцаршкахь айеш йолу патриотически, граждански тема, нохчийн хьалхалера истории а, «хьажахь, нохчийн маттахь к1оргера и дийца йиш ю-кх», бохуш дозалладина а ца бовлура. Мусан цхьана дийцаран ц1е дага ца йог1у суна,таксистах лаьцна дар-кх и…\nАхмадов Муса. «Таксист я чаккхе».\nЦуцаев 1алавди. Суна дахарехь гина суьрташ дара-кх Мусас цигахь гойтуш дерш. Ткъа Шамсуддин сурт дийцира-кх вай пена т1ехь диллина долу, цу суьрта т1ехь яздархой а бара цуьнан, масала, Мамакаев Мохьмад…\nАхмадов Муса. Дара, коллаж санна диллина дара цуьнан иза.\nЦуцаев 1алавди. Со х1ун ала г1ерта шуна аьлча, дуьллучу суьртан шен мотт хуьлуш хилар дуьххьара цигахь хиъна суна. Цхьаммо кхетийра-кх со Шамсуддис Зайтан Шихмирза дег1аца зоьртал гайтина вац, цхьа элдар дег1 долуш, дег1ан ондаллица дац цуьнгахь долу хьуьнар, амма дагца, яхь хиларца оьздангаллица ду, ткъа и дерриге Шамсуддис шен суьрта т1ехь цуьнан д1ах1оттарца, латтарца гойтуш дара.\n«Пхьармато» х1ун пайда бахьара? Сайца хиллачух эр ас. Цхьана дийнахь Мартант1е ц1а воьдучу дийнахь, автобус чохь хиъна 1аш зудабераш ду, царех цхьаммо вукхуьнга боху тетрадь д1а а кховдош: «Х1ан, д1аэца, ца кхета со нохчийн маттахь язйинчух». Т1аккха ас сайга схьадийхира и тетрадь. Цу т1ехь байташ яра. Ешча – овкъарш а ю, амма суй а бу-кх. Къамеле вели со т1аккха цу йо1аца, «Пхьармате» схьаян еза хьо, аьлла. Иштта схьаялийра ас и вай долчу. Иза, Дала гечдойла цунна, Бана Гайтукаева яра. Банех хила а хилира, «Пхьарматах» даьллачу беркатах дика поэт. Иштта Джанаралиев 1имран а, Дала цунна а геч дойла, валийра. Ч1ог1а эхь хеташ ма варий иза а, ван веза хьо аьлча, чу ван а ца х1уттуш – ша язъеш а вацара и, амма иштта меттиг езаш вара. Иштта т1еузур-кх «Пхьармато» нохчийн маттаца уьйр а, безам берг. «Пхьарматхой» д1а а боьлхура муьлхачу юьрта – Сема1ашка, Мартант1е, Хорачу кхаччалц а, ишколашкахь къамелаш дора, байташ йоьшура.\nКхин цхьа х1ума хьахон а лаьара суна. Со гуттар, шуна ма хаъара, вайн заседанешкахь протоколаш яздеш ма варий. Шен могг1ара х1окху шовзткъа шарахь х1ара схьадог1уш хиллехьарай, тахана йолу заседанин доьвзткъе ялхийтталг1а протокол хила дезаш дар-кх.\nДадуев Мохьмад. Иштта д1аяздан деза-кх т1аккха тахана вайн вовшахкхетар (чохь берш буьйлу).\nАхмадов Муса. Цул т1аьхьа а хийла цхьанакхетараллаш кхолла г1иртина, кхоллараллийн организациш. Амма цхьа а ма хетта д1а ца яха и тобанаш. Х1етахь вайн болх дика д1а х1унда боьдура хьуна аьлча – х1етахь вай кегий дара, х1етахь вай ваьшна т1едиллинарг кхочушдора, дош хетара. Масала, заседани хилале хьалха керла язйина я байташ, я дийцарш вовшашка д1алора, уьш йоьший вовшахкхетара. Шолг1а, арахоьцуш пенгазет дара университетахь «Пхьармат» ц1е йолуш, кхо-диъ метар деха а хуьлура иза. Цу т1е ша язйинарг тоьхча, ша «Ленинан некъ» газета т1е тоьхча санна хетара. Шозза дага а дира иза. Цкъа дагийча, Ивановс (университетан парткоман секретаран заместитель) «сами виноваты, что-то националистическое наверное вывесили, вот и сожгли», аьлла сан бехк бира, со шена т1е вахча. 1алавдис ма аллара, д1асадахарш дукха хуьлура, газеташ т1е тухура пхьарматхойн йозанаш, альманах т1ехь шарахь цкъа пхьарматхой х1ета-вета а т1е тухуш бара. Массаьрца з1енаш д1атиссина къахьоьгура, къахьега могашалла а яра, лаам бара. Къаьсттина Кусаев 1адиза телевиднехь ч1ог1а накъосталла дора, тхуна лиъначу хенахь передача йора.\nЮха 1977-чу шарахь хилира къоначу яздархойн совещани. Цигахь «Пхьармат» ц1арах ас дина къамел Людмила Калитас (цу заманахь г1араяьлла журналист) «Грозненский рабочий» газет т1е туьйхира. Цигахь вай девзича, вешан тобанца вай дуй хиъча, мел самукъа даьллера х1етахь къона яздархой бу олуш хилла волчу Дикаев Мохьмадан а, Гацаев Са1идан а. Дикаев Мохьмадан б1аьргаш чу хиш х1оьттира къамел дечу хенахь, оццул тайнера цунна вайн болх: «Уггаре ч1ог1а вайна оьшучу хенахь кхоллаелла а, шена хьакъйолу ц1е тиллина а ю и цхьаьнакхетаралла».\nХ1еттахь тхаьш дуьйлалучу хенахь, тхайл хьалха бог1уш болчу яздархойн кхоллараллин мах дикачу аг1ор хадо г1ертар а тайнера царна. Масала, цхьаммо яздинера Дикаев Мохьмадан «Нохчо ву со» бохучу стихотворени хьокъехь, «там он инвентаризирует национальные особенности народа, но не создает образ народа». Цунна суо реза цахилар гойтуш айса къамел дина дагадог1у суна…\nМуса, х1инца хьо вист хила луур дара. Хьуна х1ун хета, «Пхьармато» нохчийн исторехь а, литературехь а х1ун меттиг д1алоцу? Х1ун маь1на лелийна цо? Х1ун маь1на леладо цо? Хадийна аьлла хетий хьуна «Пхьармато» лелийначуьнан мах? Хьайна хетарг алахьа.\nХ.Яхъяев, М. Ахмадов, Х. Магомадов,\nА. Сулейманов, М. Бексултанов (1977 шо.)\nБексултанов Муса. Вайн баланаш лайна къам ду. Т1емаш лайна къам ду… ХIX б1ешарахь. Юха ХХ б1ешаран юххьехь коллективизаци ю бохуш х1аллак а дина, юха ц1ера а даьхна, ц1а а даьхкина… Г1ийло хьал дара-кх вайгахь. Цу хенахь вайн хилла яздархой ц1ера д1а бахна яздархой бара, ц1ера д1абахале яздеш хилларш а бара, цигахь яздан буьйлабелларш а бара. Цу хенахь вайн 1едало – партис а, КГБ-с – ч1ог1а т1е1аткъам бина лаьтташ дара. Хьалха Ленин, парти, Октябрь хьахийний бен цхьа а гулар, книшка ара йолуш яцара. Ткъа вай кегий дара, вай Казахстан а ца лайнера, вайна парти а ца оьшура… Вайна санна т1е хьелаш х1иттинчу къамнийн иштта тулг1е кхоллаелла а ю, кхоллалур а ю. Х1унда аьлча чкъураш вовшах тера ца хуьлу – цхьа чкъор д1адаьлча т1е дог1у чкъор мелла а кхечу аг1ор хуьлу, церан лехамаш а. Суна х1ун хета аьлча: «Пхьармат» кхоллар бахьана долуш вайн литература дуьненан меха лакхаяьлла аьлла хета суна. Нагахь санна вай и йоцуш, х1ара г1уллакх нисделлихьара, вай тахана а, цкъа дийцича юха а дуьйцуш, цкъа кегийнарг юха кегош 1аш хир дара.\nХ1ора а кхуьучу жимачу стагана дуьне шатайпа го, ткъа вай кегий долуш х1ара дуьне вайна ма гарра яздора, вайн къам а ша ма дарра, ма хеттара, ма дийццара. Ду бохуш долу харц х1умнаш 1адда а дуьтуш.\nНагахь санна «Пхьармат» ца хиллихьара тахана вайн дуьненна бевзаш болу яздархой хир бара аьлла ца хета суна. Масала, Леча а (Абдулаев Леча), кхузахь хиъна 1аш волу Абу а, Муса а, Апти а (Апти Бисултанов), кхиберш а… «Пхьармато» 1аламат боккха бух биллина вайн литературина, XIX б1ешаро Российн а, Францийн литературин санна. Бакъду, «Пхьармат» д1аяьлла дикка хан ю, дукха хан яьлла цул т1аьхьа – ши т1ом а лайна, кхин тайпа баланаш а. Суна хета вайна т1аьхьа т1е дог1уш долу чкъураш хьеделла аьлла шайна оьшуш болу некъ харжа. Тахана вай схьадохьуш дерг царна товр дац, х1унда аьлча вай даккхий а хилла, вай къан а делла, вай х1етахь санна шовкъе х1умнаш а ца язъйо, вайна дуьне гар жимма г1ийло ду тахана. Цхьа бакъду, цу т1ера д1а, «Пхьармато» динчунна т1ера д1а, талла а таллина, цара х1ун дина а, х1ун лелийна а хьажна, керла тулг1е яра кегийчара кхолла езаш. Нохчийн мотт а бевзаш, шайл хьалха мел язйина х1ума ешна а болуш болу кегийрхой.\nСо ишколехь доьшуш волчу хенахь юьртахь цхьа «летни» олуш йолу кулуб яра тхан, важа кулуб ян а яцара, аьхка цига кино хьажа уьдур тхо къайлах-къулах, вуьшта х1ора буса цига дала эппаз а ца хуьлура, т1аккха суна йиснарг нохчийн литературий бен яцара, суна г1азкхийн мотт а ца хаьара пайденна… Ас дозалийна боху ма мотталаш – ялх класс чекхъяьккхина со волуш, нохчийн маттахь ас ешаза цхьа а х1ума яцара. Цхьа а х1ума! Мел ч1ог1а лехча а кхин карош х1ума а яцара. Ма дарра дийцича, воккха хила мел вуьйли а, айса йоьшуш йолу и х1умнаш тан а ца товра суна. Суна гуш долу дахарий, суна гуш йолу юртий, суна гуш долу адмашший, суна гуш болу баккхий нах цхьана ца бог1ур-кха цара гойтуш долчуьнца, цхьа д1ахедийна болуш санна, беса хетара суна. Кхетий шу ас бохучух?\nТкъа тахана йолу зама кхин зама ю. Х1ара зама вайга а язлур-м ю, бакъду къоначарна санна кхуьнан башхаллаш дика гур яц вайна. Суна теша лаьа и тайпа къона чкъор кхоллалур хиларх.\nМусас элир-кх, цул т1аьхьа а цхьацца цхьаьнакхетараллаш кхоллаяларах. Уьш д1а ца яхара. Уьш д1а ца яхар шайн къоман 1адата т1ехь цахилар – шен къоман матта т1ехь, шен къоман дахар т1ехь, шен къоман литератури т1ехь, фольклор т1ехь. Т1аккха бен д1аг1ур дац г1уллакх. Цигарий, кхузарий каеттарх хуьлуш дац и тайпа г1уллакх…\nИсмаилов Абу. Искусственно кхолла езаш яц иза, ша-шех хила езаш ю. Цхьаммо указани елла кхоьллина х1ума гена д1а ца доьду, дахча а лар ца юьту. Вай ма дацара цхьаммо указани елла вовшахкхетта.\nБексултанов Муса. Бакъ лоь Абу. Суна доккха дозалла хета суо цу «Пхьарматах» хилар. Дала вайн къомана бина аьтто хета суна иза – кегийнах ара а бевлла «Пхьармат» кхоллар.\nДадуев Мохьмад. Муса, хьоьга цхьа хаттар лур ма дара ас. Ахь хьайн къамелехь социальни бух толлуш, дика анализ ялийра. Масала, ахь боху, ялхалг1а класс йоккхуш айхьа вайн ерриг аьлча санна литература ешна. Ткъа и зама вайна дагайог1у – нохчийн маттахь къамел дина аьлча выговарш етташ зама яр-кх иза. Нохчийн лаккхарчу хьаькамаша нохчийн маттахь къамел деш ца хезара. Ткъа х1инца мел волчу министро, хьаькамаша цхьа хаза нохчийн маттахь къамел до, нохчийн маттахь газеташ ду, журналаш ду. Цу тайпа массочу аг1ор нохчийн маттана яьлла парг1ато хилча, х1унда яц техьа «Пхьармат» санна тоба х1инца?\nБексултанов Муса. Сайна хетарг эр ду ас. Д1адахначу б1ешар чохь 80-90-чу шерашкахь санна вайн культурехь хилла болу кхиам вайн къоман кхин хилла а бац. Литература а, театр а кхин д1а йолу культурни аг1онаш юьйцу ас. Цу шерашкахь суна дага дог1у: спектакаль йолчу хенахь театре инзаре адам доьдара…\nДудуев Мохьмад. Доьзалшца цхьаьна-м боьлхура. Ярташкара дуьйна адамаш дог1ура.\nБексултанов Муса. Суна со цига ца вахча айса цхьа къа латош санна хетар-кх… Цул т1аьхьа, ши т1ом бели, шина т1амах деддий-хьаьддий уьдуш лийли къам. Т1емаш а д1а дирзи. Ткъа шайн и доьзалш, коьрта долчунна, цу баланашах к1елхьардаха лелаш долчу дай-наношна царна дуьйцург а, олург эшна хили. Т1аккха дуьне мел ду девдда лелла адамаш ц1а дирзича, юха а шайн х1усамаш хьала ян йийзи, юха а доьзалшна рицкъа лаха дийзи. Оьрсийн маттахь аьлча материальни аг1оне дирзи дерриге а, духовни бохург юха а таттаделла. И тайпа вакуум ю-кх хилларг. Кхин цхьа итт шо, ткъа шо даьлча, кхин х1ума ца 1отталуш вай д1адолхахь, со тешна ву, вай жима чкъор а сама дериг хиларх.\nИсмаилов Абу. Литература кхиаран кхин цхьа бахьана эр дара ас. Вай вовшах детталучу хенахь юьхь-дуьхьал хаза къамелаш деш 1аш дацара вай. Юьхь-дуьхьал бакъдерг д1а олура, дика елахь – дика ю олура, ледар елахь – ледар а.\nБексултанов Муса. Ас, дага деъначуьра, цхьа х1ума т1е тухур дара, «Пхьармат» иштта шуьйра д1аяр бахьнах коьртачерах цхьаъ. 1алавдис ша Бана ялорах элира, со Мусас валийра, цхьана кхечо – кхиверг. Цул совнаха, вовшашна г1о дора ч1ог1а, дог ц1ена бара, вовшен кхоор дара, ларар, доцца аьлча г1иллакх ч1ог1а дара. Г1иллакхах боьхнарш д1абохуш меттиг а хуьлура. Дуккха а нах шаьш ма бахара цу юкъара д1а, цхьаберш шайгахь пох1ма доцу дела, кхинберш шайна йохк-эцарехь санна пайда хир боцийла хиъча. Вовшах къинхетам хиларо, вовшийн хьажаро, вовшашка ладог1аро д1аяхийтира-кх «Пхьармат».\nЦхьа х1ума билгалдаккха деза, «Пхьарматан» болх иштта дика д1абоьдура, х1ора заседанина кечам беш, «пхьарматхойн» произведенеш еша д1асалуш, радиохь, телевиденехь передачаш еш, г1алахь а, ярташкахь а цхьанакхетарш вовшахдетташ, керла юкъабевлла къона яздархой заседанешка кхойкхуш, пенагазет арахоьцуш, цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Ахмадов Мусас доггах къахьоьгу дела.\n1978-чу шарахь араяьлла «Сатийсамийн анайисташ» ц1е йолу «пхьарматхойн» поэзин книга а Мусас вовшахтоьхна яра.\nАхмадов Муса. Баркалла, Муса. Бакъ а долуш х1етахь къахьийгира дог а дог1уш, воккха а веш. Со тешна вара къоначара вайн нохчийн литература лакхарчу т1ег1ане йоккхур ю аьлла. Цкъа университетехь цхьана гуламехь къамел деш ас элира, нохчийн литература шен кхиарца, исбаьхьалин аг1онца кеста французийн литературица д1анислур ю аьлла. Со боккъал а теша а тешара и иштта хир ду бохучух…\nТкъа ахь хьахийна пхьарматхойн гуларна юкъаяхара Абдулаев Лечин, Абуев Мовсаран, Ахмаров Рамзанан, сан, Домбаев Хьусайнан, Яралиев Юсупан стихаш. Бакъду иза, цу хенахь вовшех даккхийдер а, язйинчун мах хьакъберг хадор а ч1ог1а дара. Масала, Абдулаев Леча «Пхьармата» юкъавеана дукха хан яцара, х1етте а цуьнан стихаш, вовшахтухучу гуларна юкъаехкира ас, уьш сайна арахеца хьакъ а йолуш, дика стихаш хетта дела. Лечин стихийн цикл д1айолалора «Пхьарматхошка» бохучу стихотвореница. Цу юккъехь иштта дешнаш дара:\n…Дуьйлало, доттаг1ий, некъ бу вайн хьалха…\nВай довла хан хилла дайн, дедайн пхьалг1а,\nКерлачу г1ирсашца шира б1ов ага.\nТ1аьхьо, 1979-чу шарахь, май баттахь хиллачу партин обкоман пленумехь, х1етахь республикехь хиллачу уггаре а лакхарчу хьаькамо, «Пхьарматан» «националистическое сборище» аьлла, мах хадийча, цу хьокъехь университетехь хиллачу гуламехь цигарчу цхьана хьехархочо аьллера, ас кхузахь далийна Лечин дешнаш г1аттаме кхайкхар (призыв к бунту) ду, ткъа шен, «Нохчийчоьне» стихотворенехь Ахмадовс боху ша «оцу г1аттамехь вага кийча ву»… И стихотворени кхузахь яло лаьа суна (цо цкъа С. Бадуевн ц1арахчу конкурсехь хьалхара меттиг а яьккхира):\nДагадог1ий ахьа лайнарш къиза,\nСан Нохчийчоь, со воьлху хьан къина.\nЦу хьан т1улгийн мацах хилла чевнаш\nСан даг т1ехь ю, къахьбеш денойн чемаш.\nХьан п1елг лозуш, сан дог лозур даим,\n(Иза-м ирс ду – дог хьан дуьхьа дагар).\nЦу хьан стиглахь яьлла 1аьржа марха\nСан белшашкахь 1уьллу, яшшолц малхо.\nХ1ай сан лаьмнаш! Хастам бу-кха шуна,\nШух-м ца дина халонаша шунаш!\nДохк а, бода шайн когашка дарах,\nКортош малхехь аш латтийна даим!\nСан Нохчийчоь! Сан хьоме халкъ! Даим\nШу хьакъ ду-кха иштта маьрша даха!\nДаим, даим яга лаьмнийн кхерчахь\nПхьарматан ц1е, халкъан дахар кхехкош!\nИ ц1е г1еллахь, аш со кхерча тилла –\nСо вогур ву, декъа дечиг хилла!\nИсмаилов Абу. Мохьмад, х1етахь С. Бадуевн ц1арах йолу конкурс дагаяийтинарг, юкъаяьккхинарг хьо вара. Дуьххьара хиллачу цу конкурсан хьалхара меттиг суна а елира. Ткъа тахана хьо Юкъараллин палатехь болх беш ву, аш кхин деш х1ума а дацара цигахь, х1инца а цхьа яздархойн конкурс (преми) кхайкхийча ма дика хир дара-кх…\nДадуев Мохьмад. Валлах1и, дика а хир ма дара, оьшуш а ма яра и тайпа преми.\nАхмадов Муса. Юкъараллин палатино юкъадакха а мегар ма дара иза.\nИсмаилов Абу. Муха хета хьуна, Мохьмад? Далур долуш х1ума ду аьлла хетий хьуна?\nДадуев Мохьмад. Дела дуьхьа ю дика идея. Дала мукълахь, вай хьовсур а ма ду цунах х1ун хуьлу.\nАхмадов Муса. Вай коьрта хаттарна жоп делла: «Пхьармат», цуьнан мах, цуьнан исторехь йолу меттиг. Х1инца, цкъа хьалха Зайнап хаттар дала лууш елахь, цунна жоп а делла, т1аккха «Пхьарматах» лаьцна шайн самукъне а, забаре а дагахь дисина х1ума делахь и дуьйцур аш.\nЭльдарханова Зайнап. Са1ид Бадуевн ц1арах преми (конкурс) яра аьлла суна дуьххьара хезаш ду-кх. Цунах лаьцна дийцийша. И дуьххьара маца юкъа яьлла? Къоначу яздархошна луш преми яра иза?\nДадуев Мохьмад. Иза дуьххьара 1976 шарахь кхоьллина преми яра. Комсомолан обкоммий, яздархойн Союз а яра цуьнан коьртехь лаьтташ. Къоначу яздархошна юкъахь йоькъуш преми яра иза, ткъе итт шо кхаччалц болучу яздархошна йиллина. Жанраш яра билгалйина – поэзий, прозий, драматургией… Дуьххьара преми д1алуш Хьалха-Мартант1ехь дара тхо, цигахь Са1ид Бадуевн ц1арах урам схьа а боьллуш.\nШи тур яра цу конкурсан – хьалхарниг районашкахь д1ахьора, шолг1а тур республикин яра. «Пхьармат» районан декъехь лоруш яра, х1унда аьлча, цуьнан декъашхой тайп-тайпана районашкара, ярташкара болу дела. Ворх1 шарахь лаьттира конкурс. Деш долу совг1аташ цхьа башха деза дацара, машенаш яцара, квартираш а яцара. Грамоташ лора, сахьташ лора, пластинка хьовзош йолу проигрыватель лора.\nЦуцаев 1алавди. Дагахь дисина долчух аьлча… Дерриг дера ду и дагахь… Суна дика хеташ цхьа х1ума дара – вай вовшахкхеттачохь парг1ат хилар, цхьа х1инца вай хоьвшина ма 1арра, вулавелла а воцуш. Цхьа х1ума дара вайн цигахь лелаш, цхьаммо шен говзар ешча, «х1ан, г1аж тохал!» олуш. Пароди х1ума ялийча, новкъа хеттий, хала хеттий х1ума а дацара. Масала, вайца волчу цхьаммо стихотворени язйинера «Дахар – бал бу» бохуш, хелхаран бал бу бохучу маь1нехь. Цунна ас пароди язйинера:\nХьоъ хелхарча, соъ хелхарча, –\nБетта гонах к1аж иэхарца\nАхь бохь буг1у, ас бохь буг1у,\nШовкъехь ког тосий.\nХелха дуьйлуш дог1а дог1у\nБохь ч1агарца хелхаш хьийзар,\nДерриг дуьнанан хьал.\nЯхь д1а ца луш изза къийсар\nДахар – бал бу! Бал!\nХиш а дуьйлу, лаьмнех дуьйлу\nХазош г1ар чхернийн,\nЦхьа ша тайпа хелха юьйлу\nБеш а синтарийн.\nХьоъ – хелхарча, соъ – хелхарча…\nХелхарийн хич тийча,\nВериг хир ву-кх бакъ илланча,\nХьоъ кхелхича, соъ кхелхича.\nИштта ас д1аешча цу поэтана х1умма а хала а ца хийтира, мелхо а воьлура г1ад вахна.\nИсмаилов Абу. Суна цхьа дагахьбаллам хьахон лаьа. Вайна юккъера дика поэташ, прозаикаш бевлира, амма критик ца велира вайн мог1арах цхьа. И ч1ог1а ледарло хета суна вайн. Вайн бехк-м бац и, делахь, ваьллихьара дика дара-кх. Х1унда аьлча критико г1о до литература кхиорехь. Белинский ца хиллеахьара оьрсийн литература х1инца ма йовзара хир яра аьлла ца хета суна. Хийла Белинскийс т1е тидам бохуьйтуш малхе яхна ма ю оьрсийн литературехь дукха произведенеш.\nАхмадов Муса. Вайн ша къаьстина критикин секци яра «Пхьарматехь». Цуьанан 1уналла деш Ахмадов Малик вара, Дала геч дойла цунна. Малика ша а язйора критика. Масала, 1978 шарахь араелира пхьарматхойн дийцарийн сборник (бакъдерг дийцича цу юкъахь пхьарматхой хилла ца 1аш, кхин авторш а бара) «Б1аьстенан хиш» ц1е а йолуш. Цу гуларан мах хадош Маликан статья яра «Б1аьстенан хийн болар». Дика язйина статья яра иза. Цул т1аьхьа, и статья «Орга» аьлманахехь ара яьлла а дукха хан ялале, Малик д1акхелхира.\nМуса Бексултанов. Дагахь дисинчух… Суна Музаев Нурдин, Дала декъал войла иза, дага оьху… Университетехь тхуна хьоьхуш а вара иза. Ч1ог1а забаре стаг вара. Масала: «Сан цхьа доттаг1 вара, шуна иза дагавог1ур вац, велла иза…», олий доладора цо къамел. Д1а ладоьг1ча вуьйцург цхьа г1азкхи хир вара, дага хьовха, тхуна мила ву а ца хууш волу.\nСо цецваьлларг х1ун дара хьуна аьлча – хьехархочух оза ма лора, – ткъа Нурди «Пхьармате» а веъна вайх воккхавеш къамел дира цо. Дас шен доьзална санна хьехар деш къамел. И диц ца ло суна.\nМохьмад Дадуев. Цхьа жима стаг веъна хилла, бохуш дуьйцу Нурдина т1е, шен дийцар, я повесть йохьуш, ешахьара, хьажахьара хьо, аьлла. Кхано, автор юхавеъча Нурдис жимачу стагана халахетар ца дан элира боху: «1аламат ч1ог1а дика язйина ю, амма юьхьиг жимма яц а йина, юкъ цхьа кхечу аг1ор а язйина, чаккхе д1аяьккхича кхин а дика хир дара хьан дийцар».\nМуса Ахмадов. Хаза хабарш долуш нах бара уьш. Къоначеран доладеш а бара… Хала хеташ делахь а, тахана долу вайн вовшахкхетар дерзор ду вай х1окху т1ехь. Вай тешна ду заманан йохалла вайн литературехь «Пхьармат» санна тоба вовшахкхетар ю аьлла. Шуна массарна баркалла ала лаьа суна, шайн цхьацца г1уллакх к1ел дитина, кхуза тахана дахкарна. Дела реза хуьлда шуна!\nКечйинарг Алиев Саламбек\nНазад: Постсоветская чеченская литература: мнения, оценки


Оьрсийчоь -- Немцов вийначу Кремлна уллехь йолчу метте зезагаш кхоьхьуш бу нах хIинца а. Москох, Заз 9, 2015\nНемцов Борис вер боккъал а цуо Мохьмад Пайхмар сийсаз варца доьзна ду бохучу версех ца теша Малхбузера тергамхой.\nНемцов Борис вийна иттех де даьллачул тIаьхьа оьрсийн Iедалхоша, иза вийнарш бу аьлла нохчийн къомах болу нах лийцар, и зулам талларех жоьпаш даларна метта, мелхо а, дуккхаъ керла хаттарш кхуллуш ду. Лаьцнарг пхиъ ву. Ткъа царех цхьаммо, Дадаев Заура, ша лоццушехь мукIарло дина, куьгбехкенарг ша ву, ша Немцов вер цуо Делан элча, Делан салам хуьйла цунна, сийсаз вар а дара, аьлла.\nЦу мукIарлонехь шена тIе тидам бохуьйтуш ду, уггаре а хьалха, и стаг ша Нохчийчохь уггаре а луьрчех а, Оьрсийчоьнан куьйгаллина муьтIахьчех а ларалуш йолчу „Къилбаседа“ цIе йолчу батальонехь куьйгалхочун гIовса санна болх беш хилар а, ткъа иштта цуо и зулам ша кхочушдина ца Iаш, иза шена цхьанна дагадеъна а, иза кхочушдар Iалашдинарг а ша ву алар, бохуш дийцира Дойче велле агенталле вевзаш волчу немцойн Оьрсийчоьнах волчу аналисто фон Фрайтаг-Лорингхофен Юлиуса. Цу кепара хетало, тергамхочуо дийцарехь, Дадаевн коьрта Iалашо массо а бехк шена тIе а озийна, бакъболу куьгбехкенарш кIелхьара бахаР а, царна тIера тидам дIа айбар а ю бохург.\n„Бехкеберш схаьгайтар – иза хIинца а и зулам теллина даьлла бохурги дац. Политковская Анна йийча а лецира иза йийнарш, амма цу зуламна тIехьа лаьттарш муьлш бу кхин гучу ца доккхуш дитира“, - элира цуо, мел кIезг а герз тоьхнарш лацар а ду гIолехьа, цхьа а таллам ца бечул аьлла тIе а тухуш.\nНемцойн Боьлл ХIенрихан цIарах фондан куьйгалхочуо Зигерт Йенса билгалдаьккира, ша официала версех тешаш вац, хIунда аьлча цкъачунна цхьа а тоьшаллаш дац Iедалхоша и зулам динарш билгал муьлш бу бохучунна дахкийна, аьлла. „Карладовлу Вышинскийс Сталинан заманчохь аьлла хилла долу дешнаш, мукIарло дар – иза тоьшаллийн нана ю аьлла долу. Цкъачунна вайн схьагуш Нохчийчуьрчу нуьцкъаллийн структурийн белхахоша дина мукIарло доцург кхин тоьшаллаш дац“, - элира цуо.\nЕвроперчу стратегикаллин талламийн институтан белхахочунна, политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, Iедалхошка лаьцначех цхьаммо Дадаев Заура дина долу мукIарло а, иза стаг а, цуьнца цуьнан накъостийн а лацар декъацIена ша а ду тоъалла тоьшалла, Немцов вийначара иза стенна вийна, хьенан дагара хууш вийна бохучух кхета.\nЦунна хетарехь, нагахь санна цхьаммо а цу нахана нийса омра ца динехь а, амма таханлерчу Нохчийчохь цу мехкан куьйгалхочун дагара хууш бен, шайгара хIума дан воьхьур волуш цхьа а вац нуьцкъаллин структурашкахь.\nАсхабов Хьамзат: „Соьга хаьттича, Оьрсийчоьнан Iедална хIинца кху муьрехь санехь дац, билгал и зулам динарш лацар бен. Цундела со теша, Немцов вийнарш бу бохуш схьагойтуш болчу наха и билгал вийна бохучух. Хьалха, вайна ма-хаара, цхьацца даккхийчу зуламашкахь, бехке белахь а, бацахь а, нохчи бехке беш хIумнаш нислора. ХIара хьал кхечу кепара ду аьлла хета суна.\nТкъа цара иза вер хьенан лаамца, я хьенан догойла евзаш дина ду бохург кхин хаттар ду. Нохчийчохь Рамзанна ца хууш и тайпа хIума нуьцкъаллийн структурашкарчу наха дан йиш яц. Цуо омра ца динехь а, цуьнан дагара хууш дина хIума хета суна иза. Ткъа цуо шен дог-ойла лачкъош а яц, цуо иза доллучу дуьненна а йовзуьйтуш ю: Путинна вуо хIума олуш верг цунна ца веза-кх. Иза массарна а хууш ду“.\nПолитологна хетарехь, амма, лаьцначуо ша Мохьмад Пайхамар Немцовс сийсаз вар бахьана долуш иза вийна аьлла мукIарло динехь а, амма бакъдолу бахьана иза доцийла бохучух кхета хала дац.\nИзза аьлла хеташ ву немцойн аналист Зигерт Йенс а. „Шорта бу Оьрсийчохь кхинарш нах, Шарли Эбдо журналан белхахой байъар Немцовс чул а шогоха емал динарш. Немцовс, мелхо а, вуно собаре критика йира цу хIетахьлерчу хиламна, кхечаьрца дуьстича“, - элира цуо журналисташка.\n„Дадаев Заурас Немцовс Шарли Эбдо журналан белшашгIортош дош алар бахьана долуш вийна бохург – иза вуно говза дина долу зулам вуно гIийлачу кийтарлонашца дерзон гIортар ду, - элира шен рогIехь уггаре а вевзачех немцойн Оьрсийчоьнах волчу аналисто Шредер ХIанс-ХIеннинга. - Хаттар кхоллало: и зулам де аьлла омра динарг мила вар? Тамаша бу Имарат Кавказ-м иза хиллехь, Дадаев Нохчийчуьрчу нуьцкъаллийн структурийн белхахо хилар тидаме эцча-м муххале а“, - элира Шредер ХIанс-ХIеннинга.\nНемцов веран бахьана дуьйцуш Кремлан версех цатеша Малхбузенехь


Нохчашка а, Г1алг1ашка а, Вайнахе — КХАЙКХАМ — Kulturverein Ichkeria\n— Зулам — дов ду, т1ом бу, иза дижина 1аш ду. Меттах ма хьеде зулам, ма кегаде иза — цуьнан т1аьхье муха хир ю хаац. Зуламо нана елхайо, да к1антах воккху, йиша вешех йоккху, доьзал байлахь буьту. Велхавеза зулам хилале и хилладаьлча велхар т1аьхьа ду. Йойна меже хотталац ша хьалха ма хиллара — олуш хилла вайн къонахий хиллачу дайша.\nТахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь, доза бахьана а долуш, уьйбучу зуламан хьокъехь, хаамийн г1ирсашкахула — алаза, дийцаза х1умма а дисина дац. Хаза, бакъахьара, машаре, г1иллакхе, беркате бистхилларш а бу. Амма хьаналл — хьарам къастор а доцуш, шен доьзал нисбан г1ор а доцуш, дешан дай а боцуш, оьздадоцурш а дуьйцуш: питане а, муьста а, зуламе а — шайн маттехула дешнаш дилийтинарш а бац к1езига. Уьш вайнахах бац. Вайнехачу стага а, зудчо а шен маттехула: питанедерг а, зуламедерг а, оьздадоцург а — дийца йиш яц.\nРоссис — Пачахьан а, Советан а, Демократан а — олуш, шена ц1ераш а тохкуш, багахь хаза а, товшдерг а дуьйцуш, кху т1ехьарчу 3-4 б1аьшарахь, къаьсттина, вайнаханна т1ехь — даза а, лелоза а дисина х1умма а дац.\n— Жовхар, хьо Москохара паччахьаца дага а волуш лелаш вуй? — олуш, хаттар дира Жовхаре. И хаттар динарг воккха стаг вара.\nЖовхарс, сихха: — Ваша, со вац Москохара паччахьаца дагавуьйлуш. Вайх, цхьаберш, кху т1ехьарчу 2-3 б1аьшерахь Москохара паччахьашца дага а буьйлуш, вайнехан даханчу дахарехь хилла диканиг дийцахь ахь суна? Хьайн лаам белахь, Москохара паччахьаца дага а волуш — хьайн х1ун нисло хьажа — олуш, жоп делира.\n— Вай маьрша а долуш, мехкан а, лаьттан дай а делахьара, тахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь болу цатемаш, цакхетамаш хир ма бацара — олуш, вай чаг1о йича, иза харц хир дацара. «Демократан» Россис Гуьржийчохь динарг а, Украинехь лелошдерг а, Сийрехь беш болу т1ом а — хууш а, хаайишйолуш а ду. И хаа г1ирсаш бу тахана, жимма а коьртехь ойла ян хьекъалдолчунна.\nШеко а йоцуш: нохчий а, г1алг1ай а, орстхой а, кхидолу тукхамаш а, цхьаьна дех — ненах схьа а девла — цхьа къам ду.\n— Вовшашкара ледарлонаш лехьо йолийча, нанас дена вина ши ваша а — вовшех къаьстир ву — алара вайн дайша.\nНохчо а, г1алг1а а ши ваша ву. Ч1аг1о ян йиш йолуш, вай лакъахь ма аллара, Россис, еххачу хенахь, шен ямарт, адамалла йоцу т1е1аткъам барца — декъна вай. Тахана, я: нохчашна шайна юккъехь а, г1алг1ийн вовшашлахь а цхьаалла яц. «Экстремисташ а», «радикалисташ а», «вахабисташ а», «яблочникаш а», «единороссаш а», кхин а — олуш, ц1ераш а техкина, владимиг1ара декъна вай.\n— Говрах лата ца ваьхьнарг, нуьйрах тасавелла — олуш кица ду вайнехан. Тахана цхьаболчу г1алг1аша а, нохчаша а, шина вешина юккъера доза бахьана а долуш, лелориг — лакхахь далийначу кицанах тера ду.\nВай маьрша а долуш, дай баьхначу лаьттан дай делхьара — хила таро йоцу х1уманаш ду вайнахана юккъехь лелаш. — Хьажахь, нохчий а, г1алг1ай а бу лаьттан аса къуьйсуш, — къечу къаьмнийн векалша а бохуш —\nВай реза дацахь а: Евкуровн а, Кадыровн а — дан х1умма дац тахана. Цу шимма шайга Москохо аьлларг дина. — Ас вина хьо, сайна лаахь вуьйр а ву — олуш кица ду. И шиъ шаьшшиннан лаамехь велхьара, т1ехьарчу хенахь, мтиингехь холкъана хьалха Аушев Русланас аьлларг дийр дара цу шимма.\n-Евкуров д1аваккхавезий, Кадыров харцлуьй — бохуш аларш ду цхьаболчу вайнаха дуьненна а хьалха даржош. Церан метта Владимира воуьйтург — ши пеллиг эшна а бен хир ма вац.\nНохчо а, г1алг1а а: нагахь къонах а велахь, Аллах1ах а кхерахь — вовшашка харц лен йиш ма яц. Бакъо эшна, харцо тоьлла ю тахана долчу хьолехь. Х1уманан хийцам бан йиш йолушверг — Аллахь ву. Тахана долу чолхе хьал а х1оттийна, вайнах зуьйш ву Иза. Шеко яц, вайнах маьрша а бевла, Даймехкан уьш дай хирг хилар.\nДаймахкал арахьа дуккха нохчий а, г1алг1ай а, кхиболу а вайнах бу. Тхо вовшен дикане — воне доьлха, оьшшучохь, ницкъкхочург вовшана г1о- накъосталла а до. Д1аяхний, схьаеаний, йишик1анталлий, ненахой, доттаг1аллий бохуш, гергарлонаш а ма ду — лардан дезаш а, лерам бан безаш а. Уьш лар ца динарг вайн дайша — стаг а, я къонах а ца лерина.\nАла дуккха а доллушехь, лакхахь аьллачийн кхачо а йина, Европехь а, кхечанхьа д1атарбеллачу Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Къанойн Кхеташонан Декъахой г1алхашка а, нохчашка а, вайнахе —\n1. Хаамийн г1ирсашкахула Кабинет Министров ЧРИ кугалхочо Закин Ахьмадас а, Аушевн Русланас а, цхьаболчу орстхоша а, кхиболчу вайнаха а: долчу а, х1оьттинчу а хьолаца дуста а дустуш — пайде, масла1ате, хьекъале аьлларш тидаме эцахьара;\n2. Олучуьнца, дуьйцучуьнца, йоккхучу г1улчаца — масла1ате а, собаре а, Аллах1ах кхоьруш а хилахьара;\nСилахьчу Аллах1а, тахана нохчашна а, г1алг1ашна а юккъехь болчу цатамах — Ша резаволуш масла1ат а дойла, харцлуьйриг юьхь1аьржа а х1оттавойла!