Нохчийчоь -- Кху мехкадаьттан станцин долахоо Мислаев Руслана ша шена апча тоьхнера Iедалш иза дIахьакха дагахь хилар хиича, ЧIуьлга-юрт, 26Чил2013\nНохчийн Республика социалан а, экономикан а сферехь кхиита кечйина ю юьйцуш йолу программа. Иштта, Территори кхиаран а, къоман политикан а, шуьйра коммуникацин а министраллан департаментан куьйгалхочо Садаева Миланас дийцарехь, социалан кхиаран проблема кхочуш яр мехала Iалашо ю махкахь дахар дIанисдаран.\nЦунна хетарехь, говзанчаш цIаберзаро а, меттигера говзанчаш кхиоро а кхочуш йийр ю махкахь и тайп-тайпана говзанчаш ца тоаран проблема. Ткъа говзанчашна гIо дийр ду чохь баха меттигашца.\nНохчийчохь цу кепара программа тIеэцар ларамаза дац. Кху тIаьхьарчу 10-15 шарахь Нохчийчура дIабахана дуккха а говзалла йолу а, дешна болу а нах. Кхиберш тийна-таьIна Iаш бу, таханлерчу Нохчийчохь шайна меттиг ца гуш. Цул сов, тахана а дIаоьхуш бу республикера дуккха а нах, шайна юкъахь говзанчаш а болуш. Уьш Оьрсийчу бахана ца Iаш, дIагIерта Малхбузерачу Европе а, Iамерке а, Канаде а.\nАмма къезиг бац Нохчийчохь кху тIаьхьарчу шерашкахь Оьрсийчура лаккхарчу дашеран меттигашкахь Iилма Iамийна цIабирзина кегийра нах а. Царах ву Пятигорскехь университетан юристийн факультетехь дешна волу Гичаев Рамзан.\nГичаев Рамзан: «Сайн говзаллица суна кхузахь нислуш болх бац. Кхечанхьа санна дац кху цIахь дерг, Кавказехь дерг а хила мега иштта. Я ахча делча, я вевзаш стаг хича а бен хаьн говзаллица боьзна болх ца хуьлу. Амма и белхан меттиг сайна нисъелча а, кху Iедалца цу юкъагIерта лаам боцуш ву-кх со. Ондда дог хила деза кхузахь лелачу белхан кепашца кхузахьболх бан».\nБалхахь лелачу гIиллакхашна а реза вац Гичаев Рамзан.\nГичаев Рамзан: «Балхаца а, некъаца а аренца дIанисбелла нах цIаберзахь тамаш бу. Аренца болх луш волчо шен белхахочуьнан бакъонаш ларйон. Цунна гIело латтош хIуманаш лелон а хир дац цигахь. Амма цIахь и хIуманаш цхьана а агIор лелош ца хилча, стаг цIа а веана кхузахь балха хIоттахь аса тамаш бо-кх».\nЦхьаболчу хаамашца, лаххара а 200 эзар нохчо хир ву тахана махкахваьлла вехаш. Царна юкъахь къезиг бац лаккхара говзалла йолу нах. Царна юкъахь дуккха а хир бу цIа баха сатеснарш. Амма царна цIаберза уггаре а хьалха новкъарло еш дерг иштта го Дуьненан нохчийн конгрессан гIантдена Тепс Денина.\nТепс Дени: «Дуккха а нах буй вай цIа баха лууш, Iилма а долуш, корматалла а йолуш. Амма царна паргIато ца хета цIахь. Цунедала цIа ваханарг а, дукха хье ца луш юхавогIу».\nКхин цхьа хIума а ду, Малхбузехь бехачу нахана тIеэца халадолуш. Цуьнах лаьцна а дуьйцу Тепс Денис.\nТепс Дени: «Оьрсийчохь белхан система нийса яц. Дош лардеш дац, бина барт а ларбеш бац. Iедало а шена луург лела до, харцо лелайо. Цигахь дерг дукхачу хьолахь вайн цIахь а ду. Стаг шен дешан да ца хуьлу. ТIаккха цо, шена ца лаахь а, дукхачу нахана тешнабехк бо.\nЦIахь хьо цхьаъ дан волавелча хьуна тIеховша дуккха а нах кара бо. Цхьацца структураша бале лоцу. Цундела и гIиллакхаш дIа ца довлахь цIа ваханарг а цIахь Iийр вац, цIа ваханарг а сихха дIагIур ву. Иза вайна бале даьлла. Иза дIанисдан дуккха а хийцамаш беза цигахь».\nТерритори кхиаран а, къоман политикан а, шуьйра коммуникацийн а министралло юьхьарлаьцначу программица гергарчу хенахь еспубликехь балха эца везаш ву 64 говза белхахо. Ткъа и программа кхочуш йина яьлча цу нехан терахь хир ду 600 стаг.


Германи -- Штази цlарца евзаш хилла йолу Малхбале Европерчу къайлахчу полицехь хиллачу архивера документийн сурт, 22Ман2009\nБостонехь терроран эккхийтарш хиллачул тIаьхьа Германехь бехачу вайнахана тIехь терго яр алсам даьккхина цу махкарчу Iедалхоша. Немцойн хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, цигахь бехаш болу эзарнаш нохчийн мухIажарш шайна тидаме лаьцна къайлахчу сервисан белхахоша.\nНагахь санна немцойн махкахь ехаш йолу цхьа нохчийн зуда берана шур эца туькана араялахь я цхьа боьрша стаг, сагатдала волавала дагахь, чуьра ара валахь, - ткъа иза ша санна болчу шен къомах нахаца цхьаьнаветталуш велахь я маьждиге оьхуш велахь-м муххале, - цунна дIахоийла ша мел йоккхуш йолу гIулч Германин БНД олучу кхайлахчу сервисан белхахоша тергалъеш юйла. И тайпа сацам бан догIу кху деношкахь меттигерачу хаамийн гIирсаша, къайлахчу сервисера хьостанна тIе а тевжаш, бечу хаамашкара.\nЦу хаамашца, Германехь бехаш болчу эзарнаш нохчийн мухIажарех я цу пацхьалкхан олалла тIеэцначу вайнахах, 120 стаг кхераме ларалуш ву, шайгара даккхийчех зулам дала сахьт а доцуш. Ткъа царна юккъехь, мел кIезга а, цхьа стаг - цуьнан цIе, кхеташ ма-хиллара, йовзуьйтуш яц, вуно чIогIа кхераме ларалуш ву. И хаам баржийнарг немцойн „Билд“ газета ду.\nКхечу хаамийн гIирсо, „Фокус“журнало, цуьнца цхьана билгалдоккху, тIаьхьарчу хенахь Германе схьаоьхучу нохчийн терахь хаддаза алсамдолуш хилар. Цуо далочу терахьашца, 2012-чу шарахь цул хьалхарчу 2011-чу шарахьчул шозза алсамох нохчийн мухIажарш баьхкина Германе. Аьлча а, 3202 стаг вара уьш. Ткъа кху карарчу шеран хьалхарчу кварталехь тоххарехь 3000 стаге кхочуш лаьтта керла тIебаьхкинчу нохчийн терахь.\nКхузахь ала догIу, цхьа а шо дац немцойн хаамийн гIирсашкахь, оццу БНД къайлахчу сервисан белхахошна тIе а тевжаш, хаамаш баржийна хилла, Германехь Iаш болу нохчий – кхузахь бехачу кхечу къоман тобанел дуккхаъ машареха а, низамца гергарло лелош а бу, бохуш.\nУьш я хIара аьлла криминала тобанашца уьйраш хиларца гIарбевлла а бац, я радикалан исламистийн хьежамаш боькъуш а бац, бохуш дара хIетахь Iедалхоша дийцинарг.\nХIинца Бостонехь хиллачу бохамна бехке ши нохчо ларар бахьана долуш шеконашца хьежа буьйлабеллачух тера ду немцойн Iедалхой меттигерачу вайнахе, шаьш уьш дукха хан йоцуш мел кхерамаза лоруш хиллехь а.


Туркойчохь дIалаьцна виъ вахархо Оьрсийчуьра ву аьлла, туркойн хьасташа дIакхайкхош Iораяьккхина информаци тIечIагIйина Маршо Радиоца хиллачу къамелехь нохчийн оппозицин блогеро Халитов Хьасана. Талламна хетарехь, Туркойчохь бехачу нохчийн оппозиционерашна тIелата кечам а беш, герз оьцуш хиллера цара оцу Iалашонна.\n"Ас тIечIагIдо, лаьцначу ялх стагах виъ нохчо хилар. Оцу тобанан куьйгалхо Расаев Беслан хилар а. Тхуна хьалхе дуьйна хууш дара царех лаьцна, хIинца туркойн прокуратурано а тIечIагIди-кх", - аьлла Халитовс.\nSabah газетан хаамашца, талламна хетарехь, лецнарш Оьрсийчоьнна болх беш хилла. Цаьрга кховдийначу артиклашца набахтехь даккха 15 шарера 20 шаре кхаччалц хенаш йогIу царна. Оьрсийн векалалло а, арахьарчу гIуллакхийн министралло а цхьана а кепара хиллачух хьахош дац.\nХьалхо, меттигерчу диспорана тIетевжина, Кавказ.Реалии портало хааме даьккхира, шеконашка эгнарш бузуш бу шина стагана йинчу кIелонца аьлла: блогерна Халитов Хьасанна а, Шемарчу нохчийн цхьахйолчу жихIадхойн командирна Ажиев Рустамна а. Гезгамашин-беттан юьххьехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан агIончана Истамбулехь тIелатарна бехкевора и шиъ.\nИстамбулан Къоман иччархойн организацино а, полицин терроризмаца къийсам латточу Урхалло ГIадужу-беттан 9-чохь лецира арахьарчу мехкашкара ялх вахархо, шпионаж лелош хилла аьллачу шеконашца. Оьрсийчуьра ву виъ, Узбекистанера а, Украинера а ву цхьацца.\nГезгамашин-бутт бовш Туркойчохь вехачу оппозицин нохчийн блогеро Халитов Хьасана бехкевира Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, шен гергарчарна бакъоларъяран органийн белхахочун Арсанукаев Ахьмадан наха чIир кхайкхорна. Делахь а, Халитовс Европехьчул а шена Туркойчохь атта ду боху ша а, шен доьзал а Iалашбан.


Славянскехь шиъ Украинан пилот вийна\nУкраинера кхерамазаллин ницкъаша, Оьрсийчоьнехьа болчу герзийн ницкъашна леррина операци йолийначу Славянскехь, сепаратистийн карах велла ши пилот. Сеператисташа герз тоьхнера Ми-24 беркеманна. Кхин а масех стагана чевнаш йина.\nУкраинан тIеман министралло бечу хаамца, тIеман беркеманашна тIе дIасалелочу зенитийн ракетийн комплексах пайда а оьцуш, герзаш диттина. Сепаратисташа бечу хаамца, Славянскехь хиллачу Iотта-баккхамехь велла цхьаъ Оьрсийчоьнехьа хилла волу жигархо. Кхин а цхьанна чевнаш йина.\nХьалхо, Украинан Чоьхьарчу гIуллакхийн министро Аваков Арсена яздинера шен Facebook агIонна тIехь, Славянскера исс блокпост каралаьцна шаьш, аьлла.\nОьрсийчоьнехьа болчу ницкъаша укранихошна тIе деза герзаш диттина, цу юкъахь, гранаташ кхуьйсу тоьпаш а лелош.\nСлавянск онддачу гоне лаьцна ю, Аваковс дийцарехь. Антитерроран операци дIахьочу юкъанна, Славянскана тIебоьлху аьчган некъаш къевлина хир ду. Аваковс чIагIдарехь, ма-барра том бу, ахчанах тIом бечу нахаца беш.


Нехан мажош хьеяр харцо ю\nМангал-бутт 01, 2015\nНохчийчоь --полисхой, 2015\nКху шеран 5 баттахь маситтаза кегийрхой дIакхийлина низамхоша церан мажош цатар бахьанехь. Бертахь а, бертаза а уьш шайгга дIаяшийтина масалш а ду. Цу кепара мажошца латтабе къийсам низамца мел богIу боху хаттар кху муьрехь дийцаредо бакъонашларьярхойн гонаша.\nНохчийчохь хийра дац бахархошна тIеIаткъам бан Iедалхошна керла-керла некъаш карор. Къаьсттина тидам-тергонехь латтабо кегийрхой: божабераш а, зудабераш а, тIекхиъна богIу кхиазхой а. Iедалехь болчеран а, муфтиятан белхахойн а, кIадо йоцуш хаддаза бала кхочу церан духарийн а, телпонийн а, маж-мекх биста кхаччалц куц-кепан а.\nКху тIаьхьарчу хенахь кест-кеста йийца йохуш ю Нохчийчохь мекх ца дуьтуш лелош йолу мажош. Динан урхаллин цхьаболчу «говзанчаша» кхеторца, меракIело цIена а латтош, маж кхиор вахабхойн боламна тIера хиларан билгало ю.\nИ бахьнехь еш ю кхузахь, муфтиято а, низамхоша а цхьаьна, тIекхуьу чкъор кхетош-кхиор Iалашонца сих-сиха рейдаш,кегий нах сеца а беш, лоьций дIа а буьгуш, лартIа йоцу маж дIа а йоший мукъа а бохуш. ТIаьххьара ишта меттиг тергальелла кIира хьалха Соьлжа –гIалахь.\nМаж-мекх, духар бахьнехь цу кепара нахана тIеIаткъам бар коьртах даьккхина юха а бакъонашларьярхоша. Нохчийчохь урхаллехь болчара юха-юха а хьехош лаьтта нехан бухабалар а, церан лелар а, цара мажош дIахецар а, мекхаш лелор а цалерор а.Iедалан мукъ карахьболчара телехьожийлехь я кхечанхьа и маж-мекх хьахдарций, нах сецош, лоьций дIабуьгуш, барт-хеттамаш беш рейдаш дIаюьйлало.\nГерггарчу барамехь и тайпа чулацам болу къамел зорбане даьккхина «Кавказан узел» газетехь, бакъонашларьечу «Мемориалан» центаран кхеташонан декъашхочо Орлов Олега.\nЦо чIагIдарца стеган кечваларан, вухаваларан, цуьнан куц-кепан бала кхача богIуш бац Iедалан, иза цуьнан шен гIуллакх ду. “Нохчийчохь Iедалан векалийн оцу хIуманийн бала кхачар,- боху Орлов Олега,- республикехь тоталитаран хьал-структуран кхоьллина хиларан тоьшалла ду, вуьшта аьлча шаъкаьстина пачхьалкх. Иза Оьрсийчоьнан цхьа дакъа ду ала а хала ду…».\nНохчийчохь тергаллуш долу сурт Оьрсийчуьрчу юкъараллин дахаран сурт-дIахIоттамца догIуш ду аьлла хьажам болчех ю «Гражданское содействие» комитетан хьаькам Ганнушкина Светлана. «Цкъа цхьанна тIе сир тохар, юха мажошца къийса баллор, тIаккха йовлакхаш тIетахкийтар,юха дIадахийта - иза бен-бечу кепашца ницкъбар ду. Iедалдайшна хаа а ца хууш еш ма яц и рейдаш а». Ишта дIахьедар зорбане даьккхина Ганнушкина Светланас.\nВахабхошна тIаьхьабаза луурш, церан боламах гIортор ян ойла кхобурш билгалбахар коьрта декхар а долуш, нохчийн ницкъаллин структурашкахь леррина кхоьллина цхьа тоба ю аьлла ойла-хьажам болчех ву «Институт Ближнега Востока» цIе йолчу, йозуш йоцчу Iилманан центран президент Сатановский Евгений. Цо бахарехь мажошца тIом баллош шен хенахь рейдаш йина Ливехь а, Каддафи Муаммар паччахь волуш.\nМажош дIаларга дуьхьало йинчарна тоьпаш йиттина масалш а дара боху бакъонашларьярхочо. Цунна хетарехь цу агIор болам хила а сахьт дац Оьрсийчохь а.\nХилахь а,ца хилахь а,нохчаша шаьш къаро ма-ярра, уьш цецбаха, цаьрга бIокъажабайта кху харц дуьненахь хилаза дисна кIадда а дац.\nЦа тов Iедалхошна маж а, я духар а


Иштта вар журналист Овшнаькъан Мустафа\nДешарца гаьнаваьнна саг\nАьтинга бетта 6 ди 2021 шу\nВай къам Сибрера цIаденачул тIехьагIа кхувш енача тIехьенна журналист яха дош каст-каста хозар аьлча бакъдац. Цу хана бокъонца вола журналист бIаргаго хала дар, новкъа гIаш воагIа инарал го санна. ХIана дар из? Уж вай къаман юкъе кIезига хиннадаь дар. Бар газета, радио, телевидене геттара говза язде ховш бола болхлой, бакъда бокъонца журналиста дешар дийша нах кIезига бар царна юкъе. Тахан а бац уж гIалгIашта юкъе дукха.\nЭггара хьалха цу новкъа баьннарех хиннаб Маькенаькъан Асхьаб, Хамхой Мустафа, Гадаборшакъонгий Iусман, Овшанаькъан Мустафа, Сагов Iалихан, ЦIолой Руслан, Колой Халат, кхыбараш. Царгара Iомалуш, шерагара шерага шоай балха боарам лакхбеш хьабаьхкаб царна гонахьа къахьегаш хинна итташ а бIаьш а бола вай къаман кагий нахи мехкарийи. Царех дукхагIбараш кепайоазон а керда хоамаш вайна довзийтача а наха керте лаьттаб, беш болча балха нийса лостам телаш. Цу мугIарерча нахах вар эггара кIезигагIа тахан вувцаш вола Овшнаькъан Мустафа. Из кIезига вувцар бахьан цо болх во беш хиннилга дац, «со» яхаш дола хIама ца дезаш, сабаре саг вар из. ЦIаккха цIерахозама хIама деш, ший баьччал даккха гIерташ вацар. Уж санна бола кулгалхой наха юкъе масахьат де ховш, шоаш мел дер наха юкъе барт хургболча тайпара деш хул. ЦIогIанца, охцалца, къовсамца оарцагIбахац, тIахьехац цар шоашта уллув къахьегаш бола нах дика болх бара; шоашкара гойтача масалга гIолла кхетам а хьехам а лу цар.\n1976-ча шера денз, хIара кIира цкъа-шозза яхар санна Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай радиокомитете ваха везаш гIулакх нийслора са: е передача йора, е байташ ешар. Дзержинске урамагIа № 21 йолаш, ши гIатт долаш, йIаьха, лакха кизга уйче йолаш, кердача хьисапе хьадаь хоза цIа дар из. Цигара телефонаш а тIехьа йисай са каьхаташ тIа, уж яр:3-39-81, 3-40-64. Цига ухаш аз яьккхача итт шу гарга йолча хана, уйча араваьнна латташ е воагIаш, из цкъа е шозза мара вовнзар сона. Балха хьавари, кабинете чувахари, къахьегари. Иштта дIаухар цун балха денош. Цун вахаре дегагIоз дукха ярий хац сона, бакъда болх-м кIезига ца хиннилга белггала ала йиш я. Радиокомитето кхаь къаман меттала кийчйора ший передачаш, концерташ, керда хоамаш: эрсий, нохчий, гIалгIай. ХIара меттаца болх беш массехк редакци яр. Сона белггала дагадоагIа берий передачаш, кагирхошта лаьрхIараш, литературнияраш, промышленностаца а юртбоахамца а ювзаеннараш, керда хоамаш, ашарий программаш кийчъеш редакцеш хинна. Йоккха а тайп-тайпарча къамех болча нахах латташ а коллектив яр из. Цудухьа цунна кулгалде атта а дацар. Цхьа моллагIа мугIарера нах хинна ца Iеш, цунна юкъе бар доккхий хьаькъалаш дола а, гIорбаьнна а нах. Цар цIераш яьхача а кхоачам ба аьнна хет сона. Шоай хана цига къахьегаш бар Малсагнаькъан Або, Гаьгенаькъан Гирихан, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Галай Хьасан, СаракаевгIар Хьамзат, Тебой Тухан, кхы массагIа вар уж. Цу тайпарча наха кулгалде, хьехам бала атта хиннад аьлча бакъхургдац, хIана аьлча уж шоаш а мехка даллал хьаькъал долаш нах бар. ХIаьта Овшнаькъан Мустафа цар хьаким вар. Нохч-ГIалгIай теле-радиокомитета председатель вар цу шерашка Лагутин Сергей яхаш эрсе. Телевидене гIолла вола цун заместитель нохчо вар ХаджиевгIар Рамзан, хIаьта радиокомитете гIолла вола заместитель гIалгIа вар — вай вувцаш вола Овшнаькъан Мустафа. Вешта аьлча, телерадиокомитета балхаца дувзаденна нийсса ах дукъ цунна тIалаттар. Цу гIулакхе кхачале цо хьабена никъ мишта хиннаб а, цунца малагIа халонаш нийслуш хиннай а, хьожаргда вай.\nОвшнаькъан Махьмада Мустафа ваь хиннав 1939 шера, бакъда из дIаязваьв 1938 шера ваьв аьнна.\n-ХIана нийсденнад из иштта? —аьнна, аз даьча хаттара жоп луш, цу хьакъехьа дийцар сона цун фусам-нанас ГIуденаькъан (Гудиев) Iадрахьмана Мадинас.\n-Мустафай цхьа йиша Довхан маьре хиннай парте Нохч-ГIалгIай обкома шоллагIа секретарь волча Чахкенаькъан Османага. Цо йоI яь хиннай Тамара аьнна цIи а тилла, хIаьта цунца, цхьа кIира мара юкъе ца долаш, ваьв Мустафа а. Уж кхоаччара гаргара нах цхьан шера дIа ца язбар духьа, Тамара 1939-ча шера яьй аьнна язъяьй, хIаьта Мустафайна цхьа шу дукхагIа ха оттаяьй, 1938-ча шера ваьв аьнна дIаязваьв из. Иштта да сона цох ховр.\n-Из Iа ювца Тамара йолаш йий? — хетт аз Мадинайга.\n-Цун нана Довхан дIаяьнна дикка ха я, Тамара ше йолаш а я, Крыме яхаш а я, Ялта яхача моттиге.\nЦу тайпара Мустафа ваь хинна ха мишта нийсъеннай гучадаьккхар вай. ХIанз хьожаргда вай из мичахьа ваьв, малагIча Овшнаькъанах хьаваьнна ва. Цар шоаш оалаш ма хиллара, Овшнаькъан дукха ма бий. ЦаIаш Сурхо тIа бах, вожаш Эккажкъонгий-Юрта бах, кхоалагIбараш Наьсар-Керте бах. Дукха ха йоацаш цхьа гIулакх нийсденна, Наьсарерча «Фемида» яхача адвокатий кабинете чувахар со. Цу чу ягIар Овшнаькъан Iаддал-Салама Люба яхаш йола кхалсаг. ДIа-хьа хаттар дича:\n-МалагIча Овшнаькъан я хьо — Сурхо тIа бахачар е Эккажкъонгий-Юртарчар? — хаьттар аз.\n-Е царех а е вокхарех а яц, — аьлар цо, со цецвоаккхаш.\n-МалагIчар я хьо тIаккха? — хаьттар аз юха а.\n-Со ТIой-Юрта бахачарех я, — аьлар адвоката.\nУж сона вIалла дага а мича бехабар, баха а ма бахий ТIой-Юрта Овшнаькъан. Махьмада Мустафа цар шоаш йиллача Сурхо тIара хиннав. Аз Сурхо тIа болх бу 25-гIа шу да, школе музей еш а ваьллав со, цхьан сага из шоай юртара вар, музее хьалтоха везар цааларах чIоагIа цецваьннав со. Цун дай белггала малашб хар духьа, Мустафай йиший Фасимана воIага, журналистага (из а ва профессиональни журналист) ЦIолой Iаьлий Русланага телефон техар аз.\n-МалагIча метте бах цун кхоачарагIа бола нах? — хетт аз цунга.\n-Сурхо тIарча къаьнарча маьждига юхе бахарех ва из, цун да Iаддалий Махьмад яхаш хиннав. Цун кхоаччарча гаргарча нахах дукха саг висавале тамаш я. Мустафай фусам-нана Магасе ях, воI Москве ва, — аьлар Руслана, уж мишта лаха беза сона никъ а хьехаш.\nВай мохк бохабеча хана, Мустафа пхи шу даьнна кIаьнк хиннав. Iаддалий Махьмадеи Ювсапанаькъан Анзора Тазретеи (из ше Буро кIалхара хиннай) дезале кхы а цхьа воI, йиъ йоI хиннад. Вешта аьлча, ялх бер хиннад цар. Мустафайл воккхагIа хиннав Абукар, йижарий Довхан, Фасиман, Лейла, Радимхан яхаш хиннаб. Уж карарча хана берригаш боацаш ба.\nМехках баьхача хана цар дезал нийсбеннаб Казахстана Алма-Атински района Весёлая жизнь яхача юрта. Цу юрта Iеш хиннаб Чахкенаькъан СаIидар дезал а, ЦIолой Iаьлий дезал а. Шозза Социалистически Къахьегама Турпал керте а латташ, И. Мичурина цIерагIа колхоз хиннай цига, эггара толашагIдола Iажий фу кхедеш. Сона хезар бакъдале, тIехьагIо, цигара дукха гаьна йоацаш, космонафташа дачаш яь хиннай цига, из моттиг хоза хеташ. Цудухьа дешара аьттув кхычарел дикагIа хиннаб аьнна хет сона Сурхо тIарча зIамигача сага. Школа цига йоаккх цо. Хетаргахьа, дика дешаш а хиннав, хIана аьлча дийша воаллаше, юртбоахама институте ший каьхаташ дIачуделе, экзамен толамца дIалу, цига чакхвоал. Бакъда дукха ха яккхац цо цига. Из болх безабенна, цунца дог дIаувш хиннавац из. Цудухьа ах шера дийшача цигара хьа а ваьле, Москверча паччахьалкхен университета журналистий факультете деша отта вода. Цун йоазонца, дешарца чам хиларах вIалла цецвоалилга дац. ЗIамигача сага наьна-воша Юсупов Iумар Петербурге лорий дешар дийша; дувцараш, пьесаш язъеш, кхоллама саг хиннав. СибрегIа вига саг, Казахстане 13 шу даьккхачул тIехьагIа мича вода хьажал? Иштта уйла хинна хургья Мустафа вовзаш хиннача дуккхачар. Цунна шийна дика ховш хиннад ше мича вода а, сенна вода а. Кастта из мел везарашта кхаъ хул цо бихьача наькъах, дунен ялхлагIдола дакъа дIалоацаш болча мехка столицерча эггара дикагIйолча вузе деша дIаотт, кхыметтел СССР карта тIа йоацача Сурхо тIара зIамига саг. Тахан вай тамаш ца йой а, цу хана тамаш е мегаргйолаш хIама хиннад из. 1964 шера из факультет чакхйоаккх вай мехкахочо. Цунна тешал деш да цу факультето арадаьккха «Маховой тIара тха цIа» яха книжка.\n1952 −2002 шерашка цига деша баьгIа нах дIаязбаьб цу тIа. ХIаьта 1964 шера дийша баьннача эрсашта, гуржашта, жугташта, кхыча къамех болча викалашта юкъе я гIалгIачун Овшнаькъан Махьмада Мустафай цIи а. Цудухьа, Мадинас яхачох, дукха новкъостий хиннаб цун кхыча къамех хьабаьнна.\nЮха шоай мехка баьнначул тIехьагIа, кIеззига Сурхо тIа а баьха, Шолжа-ГIалий тIа дIабаха, цига бахаш хиннаб цар дезал цу хана. Цу заман чухьа Iаьдал мишта хиннад аьлча, хьо гIалгIа вале, хьона эрсий меттаца болх булургбале а, «Сердало» газете балха дIахьожавеш хиннад журналист. Иштта моттиг нийсъеннай Мустафай вахаре а. ТIаккха саг йоалае ха а тIаэттай. Шолжа-ГIалий тIа бахача ГIуденаькъан Iадрахьмана Мадина ех цунна. Из ха дагалувцаш, Мадинас дувц:\n-1967 шера йийхар со. Да цамогаш волаш хIама нийсделар цу юкъе. Из а саг йодача вагIаргволаш, верзалцца сабарде аьлар, бийса ца юллаш. Иштта яьгIар со цхьан шера. Да верзанзар. Из кхелхачул тIехьагIа, кхы а ах шу даьккхар йийха ягIаш. Цу ерригача хана, Мустафай даьша тхоца леладаь эздел дийца варгвац.\nГазета редакце балха волаш, цунна гIалгIай меттала язлургдар аьлча бакъдац. Цо а иштта кхыболча журналисташа а (наьна меттала йоазув цаховраша) эрсий меттала яздеш хиннад, хIаьта таржамхоша гIалгIай меттала доахаш хиннад цар даь йоазош. Цхьан юкъа иштта къахьийгачул тIехьагIа, Овшнаькъан Мустафа хьожаву Нохч-ГIалгIай радио керттерча редакторалла. Сона дагадоагIачох, цул тIехьагIа цу балха тIа хилар Тебой Тухан. Галай Хьасан, эггара тIехьара цу гIулакха тIа хинна гIалгIа вар Малсагнаькъан Або. Сога хаьттача, хала а бехктокхаме а болх бар из. ХIанз мо, микрафона хьалхашка Iо а хайша, шоай безам мел бар хьадувца йиш яцар цу хана. ДукхагIа мел йола передачаш каьхата тIа кепа теха, цул тIехьагIа керттерча редактора кулг яздаь, тIаккха студе магнитафона тIа дIаязъяь мара чакхъялацар. Цаховш цига политически гIалат чакхдоале, гIулакх телха дар. Передачаш ший ханнахьа оттаяь, кулг яздаь, кийча хилийтар а дар, редакцешка болх беча наха тIалатта везаш хIама. Лоацца аьлча, атта дацар керттера редактор хила. Цул совгIа, цхьацца къовсамаш къестаде дезаш а хулар, журналисташ а мичаб берригаш цхьатарра, цхьабараш гIар-тата дезаш а ма хулий. Ший балхаца аспирантурера дешар а тарду Махьмада Мустафас. Из деша отт Россе Iилмай Академе Дагестанерча филиала чуйоагIача аспирантуре. Цига деша вагIаш, Iилман кандидата диссертаци язъю цо, кулгалхо исторически Iилмай доктор Вагапов волаш. 1974 шера ноябрь бетта 1-ча дийнахьа (протокол № 1) В. И. Ленина цIерагIча Дагестански университета Совета соцамах Овшнаькъан Махьмада Мустафайна лу исторически Iилмай кандидат яха сийдола цIи. Кулг яздаьр вар цу Совета председатель Абилов. Иштта из вар Нохч-ГIалгIай культуран гIорваьнна болхло.\nДIахо Iилмай доктора болх язбе аьнна дехар даьдар Вагаповс, духхьала Мустафайга шийга даь ца Iеш, цун фусам-наьнага Мадинайга гIолла а. «Кхыметтел цхьа запятой оттае ца езаш, сел шаьра, гIалат доацаш, болх цо мо язбаь саг цхьаькха хиннавац са», — оалар йоах цун Iилман кулгалхочо. Бакъда из дехар Мустафас хьатIаэцац. Тайп-тайпара бахьанаш хинна хургда цун а: е кIаьдвеннавале а, е кIордадаьдале а, е дезал хьахиларца дувзаденнадале а. Из хIанз вайна ховргдац. Кастта балха тIа лакхлу журналист. Из хьожаву Нохч-ГIалгIай телевидене, радио председатела радио гIолла волча заместитела балха тIа. Цига волаш вайзар Махьмада Мустафа сона а. 1978 шера апрель бетта 3 дийнахьа дар из. Со университета кхоалагIча курсе деша вагIар Шолжа-ГIалий тIа. Цхьа-ши шу хьалха волавеннавар со радионна цхьацца передачаш кийчъе. ХIаьта цу балхах дола ахча хьаэца радиокомитетерча бухгалтере дIачуаха везар белггаларча дийнахьа. Цхьан дийнахьа со дIакхаьчача:\n-Хьона ахча дIадала йишъяц тха, — аьлар бухгалтера.\n-ХIана? — цецваьлар со.\n-Хьо радио штате воаца корреспондент ва аьнна каьхат хила деза хьакимашкара.\n-МалагIча хьакимашкара? — хаьттар аз.\n-Мегаьд, — бухгалтерга а аьнна, хьалтIаваьлар со шоллагIча гIата тIа. Тетта, чувахар Овшнаькъан Мустафа волча. Со цецвоалаш, дика тIаийцар цо. Лакхарча дегIара, кIи бос болаш, шеро, бакъда вахаро дикка хьийша белаж йолаш, хьайзано корта болаш, къонах вар сона хьалхашка ураэтта лаьттар. Со Iохайча, магIахьара IотIадерзадаь латтача истола тIа Iохайра ше а. Фуд-малад, дешаш мичав, мичара ва ше хаьтта ваьлча, аз денача гIулакха дух тIа ваьлар.\n-Аз ер каьхат язду хьона бухгалтерга, хьона ахча хьале аьнна. ТIехьагIа хьайна цу тайпара моттиг нийслой, дIахьокха мара ца езаш, справка а хьаязъергья хьона. Иштта моллагIа передача кийчъе хье вахача; малав, мичара ва хоатте, цига а дIахьокха мегаргья хьона, — ьлар цо. Радиокомитетера аравалале ахча а справка а — шаккхе сога долаш дар. Из справка хIанз йолаш я са. Цу тIа яздаьд: «Справка еннай Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета студента Iарчакхнаькъан Я. С-С., 1976 шера денз из Нохч-ГIалгIай радио штате воаца корреспондент хилара тешал деш. Цо даь йоазош белгала хул тайп-тайпарча жанрашка даь хиларца, дувцаш дола дешаш наьха теркам тIаозаш хиларца, гIалат доацаш хиларца...» ДIахо кулг яздаьд НГIАССР Министрий Совета чуйоагIача телевиденех радиовещанех йолча комитета председатела зам. Овшнаькъан Мустафас. Цу хана дукхагIболча хьакимаша Iаьржача шаькъаца яздора, цунца яздаь да Мустафай кулг а.\nМустафа духхьала ший балха чухьа къовлавенна вагIаш саг вацар, цо яздора дукхача къамий викалашта юкъе халача ханашка хулаш долча доттагIалах дола йоазош. Иштта Нохч-ГIалгIай книжни издательствос арахийцадар «Вежарий хула цхьоагIо» яха цун книжка. Ший гIулакхашца а вар из бе-беча къамех болча нахаца товш, царца хоза гIулакх леладеш. Радиокомитете яр Ляува Роза яхаш къаьна журналист. Эрсий меттала берий передачаш кийчйора цо. Къамах черсе йолча цо Мустафай эзделах дувцаш хеза ва со. Ше волча мугIарера радио болхло чувеча а, ураэтте, цунна гIулакх де гIерташ, къамаьл кIаьда дувцаш, даим истола тIа кофе лоаттадеш вар из, оалар Розас.\n90-гIа шераш тIакхаьчача унахцIено хьалха мо дика хиннаяц журналиста. Хьалхара инфаркт хул, дега цIенхаштта лазар долга хьа а хайташ. Фусам-нана а ше а Москве бахе, цхьан бетта дарба деш хиле цIабоагIа. ДIахо а ший балха аравоал из. Республике латта хьал чIоагIа кегалуш латтар белгала гуш дар Шолжа-ГIалий тIа. Йохаш латтар Нохч-ГIалгIай республика, дуккхача къамех бола нах арабоалаш латтар городера, балха хьалуш алапеш дацар, яьсса латтар кхачан тикаш, базараш. Кхы а массагIа дар уж. Деррига из сай бIаргашца бIаргадайна ва со. Мадинас яхачох, 1991-ча шерара из Iуйре а кхыяраш санна дIайолаеннаяр. Уж бахар драматически театранна духьаларча шозза вIаштIардаьча цIеношка. Балха ваха кийч а венна, машен а хьаена, ераш боахкаш; цIаьхха маьнге тIа дIатIавож фусам-да. Лораш хьабийхача, шоллагIа инфаркт аьле диагноз оттаю. Иштта хиннай Махьмада Мустафай вахара тIеххьара миноташ.\nШе цунна уллув мел йолча хана, цун тешаме новкъост хила гIерташ, чакхъяьннай Iадрахьмана Мадина. Из а дуккхача студенташта накъаваьннача сага йоI я. Цун да Iадрахьман Нохч-ГIалгIай университета столове директор хиннав. Истолаш тIа студенташта даим маькх лоаттаяйтар йоах цо, мах боацаш. Дукхача хьал доацача дезалашкарча студенташта гIо-новкъостал хулаш хиннад цох. Из хIама цо деш хиларах, дукха везар из дешаш болча кагийча наха, яхаш, дагалувц Мадинас. Ший да санна кхача лоаттабеча моттигашка болх беш хиннай Мадина а Шолжа-ГIалан Ленински а Октябрьски районашка. ДукхагIа цо болх баьб бераш долча учрежденешта кхача лоаттабеча даькъе. Цуни Мустафайи йоI-воI да. Микаила чакхъяьккхай Москвера мехкадаьтта института механически факультет, из экономически Iилмай кандидат ва. Вахаш а къахьегаш а мехка столице ва. Заьзгнаькъан Мухьмада Мурад президент волча хана, цIа а вена, цхьан юкъа моттигерча Iаьдалца болх баьб цо. ЙоI Тамара а Москвера РУДН яьккха я (Халкъий доттагIала Россе университет), из бокъонах а менежментах а йола юрист я. Из а я Москве Iеш.\n1992-ча шера Шолжа-ГIалий тIара арабаьлар Мустафай дезал. Уж берригаш вIашагIбетталуш йола керттера фусам Магасе я, хIана аьлча цига ях дезала нана Iадрахьмана Мадина.\nЭбарг-Юртарча Iаьдало моттигера салоIама доазув тоадаьд


Нохчашна еха хенаш кхайкхайо республикера кхелаша\nНохчийчоь - Чернокозово набахти, Стигалкъекъа-беттан 16, 2010\nОфициала кхуллуш тIом боцу сурт а долуш, цуьнца, тIамца доьзна, лоьцуш а, хенаш тухуш а бахархой бу Нохчийчохь.\nМахкахь кхайкхочу маьршачу,кхолларечу дахаре нисса,шен рожехь дIадоьдуш ду кхузахь тIеман дахар а.Кхо кIира гергга хан ю ТIехьа Мартанан кIоштан ломан хьаннашкахь тIемалой лохуш болу.Чекхбаьллачу гIа дужучу беттан 22-чу дийнахь дуьйна а дIахьуш ю цигахь гIаттамхой хIаллакбан Iалашонца тIеман операци. Делахь а полисхойн урхалло гIардаккхарца цкъачунна цу декъехь кхиам хилла бац.Цигахь цу хена хааелла тIемалойн жима тоба, лаьттах йахча санна, къайлаяларх даре до низамхоша.\nБахархоша гIо-м ца дина те тIемалошна къайлабовла бохург тергамза а дуьтуш, низамхойн буьйранчаша билгалдоккху гIаттамхошна юург-мерг латтош, царна гIо деш болчу агIончийн могIанаш хаъал лилхадевлла бохуш. Цара кхеторехь ши-кхо шо хьалха хилларг аьттехьа а доцуш,тахана царех дог лозуш берш кIезиг бу .И мел нийса ду ала хала ду ,бакъду, махкахь хаддаза, цхьа рагI лаьцча санна хенаш а кхайкхош, набахте хьежош бу тIемалойн аьтто бина боху бахархой.\nИштачех цхьаъ кхела хьалха хIоттийна, масала, Гуьмсан кIоштехь. Цунна кхайкхийна ши шо хан лара йолийна кху лахьанан беттан 11-чу дийнахь дуьйна .28 шо долу Халимов ИбрахIим бехке вина кху шеран бIаьстенан юьххьехь, Iедало лохуш волчу тIемалочун Алхазовн аьтто барна. Ницкъаллин структурийн хьостано чIагIдарехь иза вийна дIаваьккхина леррина тIеман операци дIахьуш лаца хьовзийча,дийна кара ца ваха, цо герзаца дуьхьало яр бахьнехь. Цул тIаьхьа ши бутт гергга зама яьлча, аьхка, тов бецан беттан 30-чу дийнахь лаьцна Халимов ИбрахIим.\nЛакхахь хьахийна ма-хиллара, тIемалойн агIончаш бу боху нах лецар а, царна хенаш кхайкхор а кхузахь, гурахь йочане денош хилар санний бен керла хIума дац.\nКхо-диъ шо хьалха, Газиев Тарханан куьйга кIел леллачу гIаттамхошна кхачанан сурсаташ латтийна хиллера аьлла, бехк токхаман гIуллакх а долийна, байначу баттахь,кхела хьалха хIоттийнера Бумта эвлара вахархо. ХIокху гурахь, Гезгмашин-бутт бале, Соьлжа кIоштан Ассиновск юьртарчу цхьаьнаметта ялх стагана кхелаш кхайкхина суьдо. Уьш бехке бина леррина гул а дина, тIемалошна ахчанца гIо дина аьлла.\nОфициалан дIасабаржочу хаамашка бIаьрг тоьхча а гуш ду, схьаухьуш дерг маьрша, синтеме дахар делахь а, шен рожехь дIадоьдуш гIайгIане, ладегIаме тIеман дахар хилар а.\nХеццна, набахтешка хьовсош бу нохчий


бахьнашца - Synonyms of бахьнашца | Antonyms of бахьнашца | Definition of бахьнашца | Example of бахьнашца | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for бахьнашца\nTop 30 analogous words or synonyms for бахьнашца\nАргӀаной Дукха АргӀаной дӀасабахара цхьацца бахьнашца Нохчийчоьна аренашкарчу юьрташка.\nЭмбарго Пачхьалкхашна юкъара къаьмнийн уьйранийн практикан эзар шеран истори ю, дуккха а масалаш ду йохк-эцар ца магорехь. Тайп-тайпана исторехь а, хӀинца а эмбарго хӀотторо таро ло оцу гӀирсан арахьара йохк-эцаран гӀуллакхийн цхьацца бахьнашца классификаци ян.\nДуьненаюкъара юкъаметтигаш Диплома́ти — пачхьалкхийн арахьара политика дӀакхехьаран, практикан белхаш, кепаш, методаш цхьанатоьхна гойтуш болу гӀирс бу, билггала бахьнашца а, амалшца а бечу белхан чоьтаца лелабо; пачхьалкхийн а, правительствийн а, пачхьалкхийн арахьара Ӏалашо кхочушъяран арахьарчу уьйранийн леррина меженийн куьйгалхойн официалан болх, ткъа иштта оцу пачхьалкхийн хьашташ лардар. Диплома́ти кхетамах тесна дов ца далийтарехь а, дерзорехь а барт барехь къамелашдаран говзалла, компромиссаш лахар а, вовшен пайдехь болу барт бар а, дуьненаюкъара уьйранаш шоръяр а, кӀаргъяр а.\nАьрзу Аьрзу — (en. Aquila (genus)), (оьрсаша "Орел" олу). Аьрзу уггаре а доккха олхазар ду. Аьрзунийн ворхI тайпа ду. Вайн махкахь хуьлаш ю царех цхьаерш. Ламанан аьрзу. Йоккха аьрзу ю иза. Ал-Iаьржа бос бу цуьнан. МIараш яккхийра ю. Онда ю зIок а йоьххьера охьа а хьаьвзина. Ламанца а, охьанехьа хьаннашкахь а хуьлуш ю иза. Iер, дахар цхьана меттехь хуьлу. Я ижонна, я кхоьчу бахьнашца меттигаш а хуьйцу.\nОвхӀан мохк «АфхӀан» гӀажарий дош ду, гочдича «вистцахилар» я «дистцахилар» хуьлу; тюркийн меттанашкахь Ауган (Афган) гочдо «дӀавахана», «къайлаваьлла» олий. Иза йоккхуш йолу арахьара къоман цӀе ю. Иштта цӀераш тохкуш хилла шайн лулара къаьмнашна хьалха, царна шайн мотт ца хуу дера. Иза иштта шолгӀа цӀе а ю пуштунийн — пачхьаьлкхера уггар а йоккха этнически тобан. Боккъал а ОвхӀанийн мохк тӀекхача хала бу, цхьацца бахьнашца лаьмнашка дӀабахна я дӀакхелхина долчу цигара къаьмнашна аьтту болуш а бу, иза бахьанехь тайп-тайпанчу Юккъерчу Азин даккхархойх шайн мохк паргӀата а битина.


Нобелан совгIатна хьалхатеттина Милашина а, Ганнушкина а\nОьрсийчоьнан бакъонашларъярхой а, журналисташ а, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисийн белхало хилла Сноуден Эдвард а, курдойн "Пешмерга" тоба а Нобелан совгIатна хьалхатеттина норгойн депутаташа, хаамбо Норвегин телеграфан бюрос.\nСоциалхойн аьрру партин парламентарийс Эйде Петтера зорбанашка дIахьедина, "Новая газетан" журналист Милашина Елена а, "Мемориал" центр кхоьллина Ганнушкина Светлана а, "Iазапна дуьхьало латторан комитетан" векал Садовская Ольга а шаьш преми кхачо тептаре язйина аьлла.\nИштта политико преми дала хьакъ ву аьлла Оьрсийчохь веха Iамеркан вахархо Сноуден Эдвард а.\nIамеркан къоман кхерамзаллан агенталлехь болх бечу Сноуден Эдварда 2013-чу шарахь журналисташна бIеннаш-эзарнашкахь къайлене информаци дIаелира. Цул тIаьхьа Гонконге ведира иза, тIаккха Москох кхечира. Оьрсийчоьно ханна тховкIело а елира цунна. Москох дуьхьал хилира Сноуден Iамерке юхавала, цигарчу низамашца 30 шо хан йогIура Сноуденна.\nМасийттазза шен пачхьалкхе дIаваха лаар къадийра Сноудена, нагахь санна, шена дуьхьал бехктакхаме гIуллакх айдийр дацахь.\nПрезидентан харажамашна кечамбечу хенахь Трамп Доналда "ямартхо ву" элира Сноуден, цунна таIзар дан догIуш хилар а билгалдоккхуш.\nБайначу беттан 31-гIа де тIаьххьара дара Нобелан премина юкъабохуьйтурш чуоьцу де.\nКху шеран гурахь чекхбевллачийн цIераш йовзуьйтур ю.


Оьрсийчоь -- Москох, урамера базар, Дечк, 2015\nЦхьаболчу тIаьххьара бинчу талламашца, Москох вехачу 11 миллион гергга стагах 31 процент бен бац оьрсий. Цундела тIебаьхкинчу нахана реза боцучу цара луьш олуш хилла «понаехавшие» боху кхетам бух боцуш бисна аьлла хета и гIуллакх теллиначу «Антикор» олучу интернет порталана.\nТIаьххьара болчу хаамашца, Оьрсийчохь бехачу нехан терахь ду 132 миллион гергга стаг. Гарехь, буьйцурш бу цу пачхьалкхан паспорташ долу нах, царах 11 миллион стаг ву вехаш Москох. Гучудаьлларг ду цу нахах 4 миллион 620 эзар бен юххера къаьмнаш лочруш долчу оьрсех а, беларусех а, украинахойх а цахилар.\nЦунах лаьцна яздо «Антикор» (антикоррупционный) олучу интернет портало. Цо дийцарехь, Оьрсийчохь 97 миллион 680 эзар стаг ву вехаш гIаланашкахь а, гIаланаш санна кеп йолчу кхечу меттигашкахь а. Цул сов, цхьана Москох вехаш ву 11 миллион гергга стаг, Москох областехь вехаш ву 7 миллион 900 эзар стаг. Петарбухан бахархойн терахь ду 6 миллион 897 эзар. Ленинградан областехь вехаш ву кхин а 3 миллион 350 эзар стаг.\nМоскох бехачу нехан къоман а, этникан а чулацам иштта бу:\nоьрсий - 3I%\nазербайджанхой - 14%\nгIезалой, башкираш, чувашаш- 10%\nукраинахой - 8%\nэрмалой - 5%\nтаджикаш, узбекаш, казахаш, гIиргIизой - 5%\nкорейхой, китайхой, вьетнамхой - 5%\nнохчий, дагестанхой, гIалгIай - 4%\nбеларусаш - 3%\nгуьржий - 3%\nмолдаванаш - 3%\nцыгонаш - 3%\nжуьгтий - 2%\nкхин долу къаьмнаш - 4%\nГуш ма-хиллара, Москох бахархой 11 миллион гергга стаг ву. Царах оьрсий а, украинахой а, белорусаш а 4 миллион 620 эзар стаг бен вац. Цу кепара Оьрсийчоьнан коьртачу гIалахь коьртачу декъана бехарш кхечу къаьмнех нах бу.\nТкъа Москох хаалуш дуй иза. И хаттар делира оха Москох дуккха а шерашкахь вехачу журналисте Мурадов Мусага. Цо дийцарехь, луларчу пачхьалкхашкара баьхина нах гуш бу Москох, ураме я базара араваьлча. Амма уьш оьрсел а, украинахойл а, беларусел а алсам бу аьлла цахета цунна.\n«Антикор» интернет портало бечу хаамца, Москох бехачу азербайджанхойн терахь алсам ду Бакохахь бехачарел а, ткъа Казанехь бехачу гIезалойл а алсам бу уьш бехаш Оьрсийчоьнан коьртачу гIалахь. «Аниткоро» чIагIдарехь, тIебаьхкинчу нахана реза боцучу Москохарчу оьрсаша луьш олуш хилла «понаехавшие» боху кхетам бух боцуш бисна ала мегар ду.


Францхой кийча ца хиллера Оьрсийчуьрчу фанатийн маьттаза леларна\nФранци -- Оьрсийн фанаташ чохь болчу автобусана гобина Мандельюхь, мангал-бутт 14, 2016.\nТайп-тайпанчу тобанийн фанаташ вовшахлетаршций, террорхойх кхерарций макхйелла ю Францера Европин футболан чемпионат.\nИттанаш эзарнаш полисхой, масех баттахь дуьйна схьа Европан футболан чемпионат дIахьочу муьрехь террорхоша нагахь санна тIелатар дахь, царна муха дуьхьало ян езар бохучуна юх-юха а репетицеш а еш, кечамаш бина болу, стадионашка чу-ара валар леринчу сканершца таллар, ур-аттала а программисташа лерина кхоьллина йолу керла эпп – террорхойн тIелатар хилахь нахе мича муха бовда бохург Iамош йолу – иштта ю чемпионатан кхерамазалла ларйаран атта йоцу Iалашо юхьаралаьцначу Францин Iедалша хIинцалц схьа яьхна гIулчаш. ХIетте а верриг кхеташ ву: 100 процентана кхерамзалла вайн заманахь цхьанна а Iедале цхьанна а махкахь Iалашйалур йоцийла, Францин чоьхьарчу министралло санна 90 эзар сов къепеларйархо урамашка ваккхахь а.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкахь кIирандийнахь террорхочо 50 стаг вуьйш динчу тIелатар йилбаз-мохь кхин а адамашкахь кхерам а, цецдовлар а кхуллуш, кхаьчна ала мегар ду Европин чемпионат дIахьочу махка. Иштта а кху масех дийнахь цхьайолчу пачхьалкхийн футболийн тобананийн фанаташа полици шен таронийн дозане кхачийна лаьттачу. Къаьстина, Оьрсийчуьрча фанаташа. Шоьта дийнахь Британин, Оьрсийчоьнан ловзар дIадерзаран шок тохарцаний стадионан бIостанерчу трибунашкахь болчу британхойн фанатех лата чу хьелхинчу Оьрсийчуьрчу хьешаша масех сохьтана болх баьккхира меттигерчу полисхошна. Матч тергалйеш хиллачу иттанаша телекамераша схьалаьцна а ду латарийн доладалар а, иза дIадолийнарш муьлш бара а. ХIетте а цкъачунна цхьа а оьрсийн фанат лаьцна вац Францин низамлардархоша. Марселан прокуроро Робен Бриса оршотан дийнахь журналисташка леринчу брифингехь элира, схьагучу суьртаца, Оьрсийчуьра мел кIезга а 150 лерина урамашкахь латарш дан Iамийна болу волелархой хилла къепедацаршкахь дакъалоцуш, аьлла. „Шаьш фанаташ болчуха лелла волу 150 Оьрсийчуьра стаг бакъдолчохь хулиганш хилла, мIаьргонашкахь дIахьочу экскремистийн талорш дан вуно дика Iамийна болу“, - элира цо.\nШа а Соьлжа-гIаларчу Терка тобанехь буьрках ловзархо хилла волчу, ткъа карарчу хенахь Германехь вехачу вайн махкахочо Сатуев Адамс элира ша Маршо радиона цу хьокъехь еллачу комментарехь, оьрсийн фанаташ иштта маьттаза лелар цецволийла дац, цу пачхьалкхан Iедало тIаьхьарчу шерашкахь спортехь а, политикехь а гойтуш йолу амал ю цара Марселехь гайтинарг а, аьлла.\nСатуев Адам: „Оццул чIогIа Iедал чIагIдина долушшехь, оьрсийн фанаташа, шаьш даима а Iемина ма-хиллара, маьттаза хIумнаша лелийна цигахь. Спортаца ца догIуш долу хIумнаш а лелийна, леташ, нехан хIуманаш йохош, стадионана зенаш деш. Цкъачунна цхьа а таIзар царна динчух тера дац, амма кхин дIа а ловза безаш ма буй оьрсийн футболхой цигахь, цундела УЕФА цхьаьнакхетаралло и хIума иштта дуьтур ду аьлла ца хета суна. Спортаца ца догIуш хIума ду цара цигахь лелийнарг, амма цецвала хIуммаъ ца го суна, политикехь а, спортехь а шаьш лелорг ду-кх цара цигахь лелийнарг“.\nШа футболах аьлча, чемпионат йолаелла даьллачу кхаа дийнахь Европин тоьллачех йолу масех тоба ловза кхиина, къасторан ловзаршкахь. Иштта, масала, футболъезархойн уггаре а шайна тIе тидам бахийтинарг дара Германин, Украинин юккъехь хилларг, Германи дуьненан чемпион хиларна а, Украинин тоба, дагахь а доцуш, цу матчехь вуно дика ловзарна а, 2-0 чотаца иза нуьцкъалчу немцойн тобанна эшнехь а. Сатуев Адамс теллира Маршо радион дехарца хIинцалц схьа чекхдевлла ловзарш.\nСатуев Адам: „Цигахь ловзучу тобанашна юккъехь суна фавориташ хетарш - Германи, Испани, Франци ю. Англи а дика ловзур ю моьттуш вара со, амма уьш мелла а гIийла ловзуш гира суна. Вуьшта со хIинцалц схьа цецвоккхуш дика левзина ши тоба – Украинин ерг а, Хорватин ерг яра. И шиъ вуно дика левзира. Айха фаворит лоруш йолу тоьлла тобанаш дика левзича башха цец а ма ца волий хьо, амма цхьа башха шуьйра ца евзачу тобанаша хаза ловзар гайтича цецволу, ткъа и шиъ боккъал а цецвоккхуш левзира“.\nЦу юкъана оршот Iуьйранна Оьрсийчуьра фанаташ дIатарбеллачу хьешийн цIеношкахь лехамаш дIабаьхьна Марселан полицино, стадионехь а, урамашкахь а къепедацарш лелийнарш лоьхуш. Оьрсийн кегирхошкара алсам корта бахон маларш дIадаьхна, амма царех цкъачунна цхьа а лаьцна вац.\nШен рогIехь, УЕФА олучу Европерчу футболан ассоциаций Цхьаьнакхетаралло дIахаийтина оьрсийн, британхойх футболан тобанашна, нагахь санна церан фанаташа кхин цкъа цу кепара талорш дахь, и ший а тоба чемпионатехь..\nШен рогIехь, УЕФА олучу Европерчу футболан ассоциаций Цхьаьнакхетаралло дIахаийтина оьрсийн, британхойх футболан тобанашна, нагахь санна церан фанаташа кхин цкъа цу кепара талорш дахь, и ший а тоба чемпионатехь кхин дIа дакъа ца лоцуьйтуш, цIахьажор ю аьлла.


Ненан бакъонаш меттахIиттийна, амма дIа ца делла бераш\nНохчийчуьра яхархо Магомадова Зелиха\nНенан бакъонех яьккхинчу нохчочунна Магомадова Зелихина тIехIоьттина ЕСПЧ.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело харцбина оьрсийн кхелахоша Нохчийчуьра яхархочуьнгара Магомадова Зелихера ненан бакъонаш дIаяхар.\n"Юхаян дихкинера суна"\nЯлх беран нана ю Магомадова Зелиха. Милицехь болх беш хилла цуьнан цIийнда Болатханов Махьсуд вийра 2006-чу шарахь белхан декхарш кхочушдечу заманчохь. Нажин-Юьртан кIоштарчу Бетти-Махкарчу шен цIа чуьра араяьккхинера 30 шо долу Зелиха цуьнан марвежарша, берашна гергаяр а доьхкуш. Нанас доьзал лелорна реза ца хиллера зудчун марзхой. Йоккхахйолчу йоьIан 13 шо дара хIетахь, жимахдолчу беран 4 шо.\n"2010-чу шарахь Чиллан-беттан 15-чохь сайн меттахь йолчу нене хьажа яханера со, цу дийннехь юха а еара со, - дагалоьцу Зелихас "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь. – Чукхаьчча марвешо Болатханов Эласолтас йиттира суна, хьайн берийн терго еш яц хьо бохуш. Ищерская олучу станице сан нана йолчу дIайигира цо со. ЮхаягIахь могуьйтур дац ша элира соьга. Ас бераш вон леладо бохург бакъ дац, сан марвежарий лулахь бехаш ма бара. Ас а, сан хIусамдас а деш хиллачу цIийнан гонах керт а яцара, дерриг а гуш ма дара".\nШен берийн да веллачул тIаьхьа, цуьнан вежарша шегара дIадаьккхира боху Зелихас 2, 5 миллион гергга Iедало делла компенсаци а. Ишта бертаза куьйгаш яздайтира цуьнга, тIера да велча Iедало хIора баттахь луш долу пенси а шайга схьаэцийта. ХIора берана 10 эзар сом дара кхочуш дерг.\nШаьш юург-мерг латтайора марзхоша, амма ша карахь сом а доцуш йитира бохуш, чIагIдо Магомадовас. Ноьвр-кIоштан кхеле а елира иза, бераш юхадерзо гIерташ. Мукъаденошкахь берашна тIеян бакъо елира цунна. ХIетте а, цул тIаьхьа а шо сов зама елира, марвежарша кхунна бераш ца гойтуш. Бераш шех къайладохура, ткъа шена кхерамаш туьйсура боху Зелихас.\n2013-чу шарахь кхелехула марвешо Болатханов Эласолтас ненан бакъонех яьккхира жима зуда. Ткъа берийн доладан верасалла шена тIехь дитира.\n"Магомадовас берийн терго еш яцара, даим а тIехь боьха хуьлура уьш, школе оьхуш а дацара, - бохуш, кхелахошка далхийнера Болатхановс. – 2010-чу шеран ГIуран-баттахь бераш охьа а тесна, шен нана йолчу дIаяханера иза. Берех оьцуш пенси а ду, хIетте а царна деш гIо а дац, царна тIе йогIуш а яц. Бераш чIогIа дуьхьалдевлла цунна".\nЗелихас чIагIдо, дуьйцург бакъ дац бохуш. Нагахь шайн юьрта еана хаалахь, ша юьйр ю бохуш, шена марвешо кхерамаш тийсарх дуьйцу Зелихас.\nНана цхьана а йоцуш хьалакхиъна бераш\n"Правовая инициатива" проектан а, нохчийн "Зударийн бакъонаш" организацин а гIоьнца массо а оьрсийн инстанцешкахула чекхъяьлла Магомадова, амма хIетте а цхьана хIуман тIехь аьтто баьлла бац цуьнан. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело листа чуэцнера цуьнан гIуллакх.\nКарарчу шеран ГIадужу-беттан 8-чохь цуьнгара ненан бакъонаш дIаяхар низамехь дац аьлла, хьесап дина, жоп делла цунна кхелахоша.\n30 эзар евро мах дIабала декхаре ю Оьрсийчоь зудчуьнгара шен берех доладан бакъо дIаяккхарна. Кхин а 9 эзар евро охьадилла деза Москвано Страсбургехь кхел йоьдуш хиллачу харжашна дуьхьал.\nСтрасбургехь бинчу сацамо боху: Нохчийчохь кхело талхийна стеган шен дахар Iаткъамах лардан йолу бакъо а, доьзалан маршо а (Европан адамийн бакъонехула йолчу конвенцин 8-гIа артикл).\nМагомадовера ненан бакъо дIаяккхарца дех-ненах дийна дисинчу цхьанца уьйр-марзо эцарх хадийна хилла доьзал аьлла, тIечIагIдина Европан кхело.\n"Низам коьрта лоручу, демократи лелачу юкъараллехь хуьлийла дац оцул кIоршаме адаман дахар хьоьшу хьелаш. Пачхьалкхан структураша цхьа хIума ца дина, Магомадова Зелихин шен берийн доладан а, цаьрца цхьана яха а лаам хиллашехь", - боху Страсбурган сацамехь.\nИшта документ тIехь билгалдаьккхина, Зелихас берийн доладеш цахиларан далийна цхьа тоьшалла цахилар а.\n"Кавказ.Реалии" портале "Зударийн бакъонаш" организацехь дийцарца, Нохчийчохь кест-кеста нисло цу кепара ситуацеш, амма дукха хьолахь, аьтто болу бартбан: ден а, ненан а берашца уьйр латто цхьатерра бакъонаш а юьтуш.\nДелахь а, йа ден, йа марзхойн даим а нанна тIеIаткъамбан агIо карайо. Дукха хьолахь, Iадаташа бо Iаткъам: дуьненчу даьлла бер дехойн лоруш ду.\n"Зелихин хилла марзхой ницкъаллийн структурашкахь белхаш беш бу, меттигерчу инстанцешкахь церан тIетовжийла ю, цундела аьтто ца хуьлу Зелихин, - дуьйцу "Зударийн бакъонаш" организацин векало. - Страсбурган кхело Магомадова Зелихина бераш юхалур дац, уьш-м иза цхьана а йоцуш хьалакхиъна. Амма кхузахь коьртаниг кхин ду - хиллачух Iорадаккхар, кху проблемех лаьцна диллина дийца дезаш хилар а".


Ӏилманан методологин коьрта Ӏалашо ю къовламе нисйина а, чекхъевлла а хьесапийн, кепийн, бакъонийн, нормийн системийн апробацица эвристикан кепара хаар латтор. Талламан балхахь аьтту хилийта (масала, бакъаӀаморан областехь) Ӏилманчан хаа еза кепан «къайле», хила еза Ӏилманан ойлан эвристикан. Хаа еза йолуш йолу методологи, хӀунда аьлча хӀора талламчан аьтту бац шен, оригиналан тӀехьахитта тоъал нах болуш Ӏилманан талламан методологи кхолла, буьззина бух болуш, цуо иза кхайкхо йиш йолуш шен Ӏилманан ишкол кхолла. Цундела талламчийн коьрта дакъа, Ӏилманан жамӀашка кхачархьама зийна методологин кепаш лелош, тӀетовжа деза болчу некъашна (кепашна).\nӀилманан методологи кечъяран уггар доккха дакъа лаьцна Платона, Аристотела, Бэкона, Декарта, Канта, Гегела, кхин а философин классикаш. Оцу хенахь церан белхашкахь Ӏилманан методологи хӀоттара вовшехтоьхна, гӀийла къаьстачу кепехь, Ӏилмаллин юкъара ойланашца а, цуьнан ораман хьесапашца а талламаш цхьана нислуш. Масала, Аристотела а, Бэкон а классификаци йо Ӏилманан хаарш, Ӏаламах а, адамах а лаьцна бакъ хаамаш бахархьама кховдайо шиъ коьрта кеп: логикан-дедуктиван а, эксперименталан-индуктиван. И.Канта кечдо хааран корматаллин юкъара дозанаш, ткъа Шеллинг а, Гегел а кхолла гӀерта Ӏилманан хаарийн универсалан система. Оцу талламийн яра алсамо дӀатаьӀна амат, хӀунда аьлча Ӏилма, XVIII бӀешерана юккъара XIX бӀешо доладаллалц, йоккха роль йолуш дацара социалан дахарехь.\nЮкъараллин юкъаметтигийн прогрессаца цхьана, технологин сфера а, промышленностан кхолларш а социумехь хьалхара плане таттарца Ӏилманан доккха маьӀна хуьлу керла технологи ярехь а, кхолларан балхехь кепаш нисъяр рационалан хьесапашца дарехь а. Доккха маьIна долуш хуьлу иштта теоретикан талламаш Ӏилманан методологин областехь. Контан, Спенсеран, Дюркгейман, кхечу а авторийн белхашкахь кхоьллина ца Ӏа деккъа Ӏилманан хаарийн хьесапаш, амма кхуллу Ӏилманан-хаарийн белхан билггала вариантийн кепаш, кхин тӀе дукхах дерг социалан уьйрашна а, юкъаметтигашна а тӀейирзина а йолуш.\nӀилманан методологи хӀуттуш башха маьӀна долуш хилла талламхой Буль, Фреге, Пирс логикан-математикан хааран областехь. Оцу авторша ойланан белхийн нормийн а, процедурийн а формализацин бух боьттира, цуьнца дӀайиллина формализацин а, математизацин а логикан хааршан аре, логикан-методологин ӀаламӀаморехь гуманитаран Ӏилмананашкахь бина белхаш лело аьтту бина.\nКӀезиг маьӀна дацара Ньютонан классикан физикан бухан хеттарш хӀиттийна электродинамика, релятивистан а, квантан а механика хӀоттаран. Фарадейн, Максвеллан, Эйнштейнан, Планкан, кхечу Ӏилмананчийн керланиш гучудахаро таро йира цхьаболчу хиламийн а, процессийн а бухан (электричество, серло, кхин а) Ӏалам къасто, амма дуьззина эцча Ӏаткъам бира Ӏилманан методологин хӀиттамийн областан. Масала, квантан-релятивистан механикан кхиаро, теоретикан хӀоттам дӀататтархьама а, бух гайтархьама а, совдехира деккъа математикан некъаш. Иштта меттигаш гӀуллакхдина ца Ӏара деккъа талламан экспериментан жамӀаш вовшехтохаран Ӏалашонна, амма лелара шеш регулятиван Ӏилманан-хааран процесс хилла. Хьекъал гаран конструкцеш арататтар цхьатерра бакъо йолу Ӏилманан талламан декъашхой ларар цхьана тергоца а, экспериментаца а къобалдан буьйлабелира, дукха хьолахь иза гӀоле а лоруш, хӀунда аьлча практикехь теореш арататтаран, кхолларан, зеран юкъара хан яцъян таро ло дела.\nзеделлачун жамӀ дар, юкъараллин практикан Ӏалам а, юкъаралла а кхиар гойтуш долу объективан законаш\nгипотеза (грек. hypothesis бух, хетарг) — иза аратеттина долу муьлххачу хиламна кхетам балархьама Ӏилманан хетарг ду, иза зер зеделаргашца, ткъа иштта теоретикан бух бар бакъ йолу Ӏилманан теории хилийтархьама\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Iилманан_методологи&oldid=4979015»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 5 май 07:42\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 5 май, 07:42.


Обновлено 18.07.2018 18:42 Автор: Administrator 18.07.2018 18:31\n...Юха а еара иза школе, цIахь, стоьла тIехь шен ручка а йицйина. Сихъеллачохь. ХIинца дуьххьара юьтуш а яцара цо иза.\nЦуьнан ирс доххал хIума дацара иза-м! ХIинца, классера массарал диканиг ву, каралаьцна Iаьржа дипломат а йолуш, схьакхача везаш. Йицлуш хилар а хIумма а дац. Ручка-м шайн классерчу зудаберашкара йоккхур яра. Уллехь хиъна Iаш иза велахь а, цуьнга цо цкъа а, хIумма а йоьхур а яц.\nЦхьана парти тIехь, йистехь, хиъна Iаш дара и шиъ, иштта цхьаьна, дуьне мел ду хиъна Iийр ду а моьттуш. ЙоIа шен ойланехь зил хьаькхна, юккъехула «екъна» яра парта. Цул тIаьхьа дуьйна оцу зилана, цуьнан «империн» дозанал дехьаяларх ларлуш яра иза. И къиза зилаш… Цунна ма ца хаьара, уьш шаьшиннан кхолламаш хербеш, шайна юккъе хIоьттина лаьттар буйла, цара хIара дуьне шайна шина декъе доькъур дуйла.\nХIинца уьш уьтталгIачу классехь бу. Арахь бIаьсте ю. БIаьсте лор ю-кха. Белхьамо йойна х1ума санна, тойо цо синошна йина чевнаш. Дукха хан яцара кхоларш лаьттина а. Де къагийна ду Iалам. Класс серлайоккхуш хьаьжна малх.\nЙоI сочинени язъеш Iара, ткъа кIант корера пардош дIасатуьттуш, малх йоIана тIе боьгIуьйтуш, цуьнга шен йоза чекх ца доккхуьйтуш, ловзавуьйлу. КIантана шега схьахьажийта лаьара йоI. Ткъа иза шен тетрадана тIе а йогIаелла Iара. ЙоIа ца ловра цуьнан хьажар, бIаьргаш. Дуьнен тIехь массарал а дикачуьн бIаьргаш лан хала дара цунна…\nДе чекхдала герга дара. КIентан костоман белша тIехь пена тIера тIебаьлла кир го цунна. Иза дIабаккха хьалаайаделла куьг сихха сацадо йоIа. Классехь цхьанна гинехь?! Ма эхь дара иза! Чекхдели. ДIадирзи, ца гуш. Цхьадика, цунна-м иза хуур а дац!\nШолгIачу классехь, шеран юккъехь дара иза, церан 2-чу «А» классе веача. Куьг, лазийна, дIадихкина дара цуьнан. Хьехархочо куьйгах дерг хаьттича, вилспетан аьчкаша лазийна, элира кIанта. ЙоIанна эццахь къахийтира цьунах.\nДенош сиха уьдура дIа, ткъа аьхкенан каникулш кхин а сиха а кхочура, еха а хуьлура. ЙоIанна ца езара уьш. Цара къастар дохьура. Церан школехь а иза цхьаъ яр-кха каникулш цаезарг.\nШколехь тIаьххьара бал. И шиъ цхьаьна хелхадоккху. Классехь болчу накъосташна лаьара и шиъ цхьаьна хелхадолийла. Церан ирсечу хенан ирсе миноташ яра уьш. Хьалхара экзамен оьрсийн маттехула яра. Хьехархой арабевлла минот ларйой, кIанта шена гIо доьху.\nСочинени язъян лууш я хууш вац иза.\nЭкзаменаш а чекхйовлу.\nДешаран шераш а дIадовлу.\nКхидIа царах болу дагалецамаш бен бац.\nЙоI школера арайолу.\nШена тIаьхьа цхьаъ уьдуш хетало. Улле кхочу иза, цунна дуьнен чохь «массарал дика» хетарг. Иза жималла яра. Церан зама а, церан шераш а цIена дара. Дуьненахь мел долу дош, аз кхачаделира кIантана оьшучу минотехь.\nИза вист ца хилира. ЙоI, Iодика а йина, дIаяхара. Цул тIаьхьа шераш дIаихира. Уьш кхин вовшийн ца гуора. КIантана дуьне доккха дуй хиира, ткъа йоI шен хIусамехь, юьртахь яра. Иза дагалецамашка йоьдура, чуьра ара яларан метта. БIаьргаш къовлура.\nДуьхьал хIуттура шайн класс. Цунна кIант гуора. Иза юха а уллехь вара. Хьалха санна, хьоме а. ЙоI цуьнца къаьстина яцара я цо маццах парти тIе хьаькхна зил царна новкъа а бацара. ЙоI хьоьжуш яра горгали бекаре… яхъелла херо а йохош, рогIера урок йолаяларе. ТIаккха цо, цуьнга бен йоьхур а яцара шена ручка.


Керри: Шемахь машар бан лууш яц Оьрсийчоь а, Асад Башаран режим а\nБелги -- Iамеркин Пачхьалкхан секретаро Керри Джона къамел дина Брюсселехь "The German Marshall Fund" олучу фондехь, ГIад.4, 2016\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн а, Евробертан а трансатлантикан накъосталла хьалха ма хиллара мехала ду глобалан кхерамазалла а, дуьне кхуьуш а хилийтарехь. Цунах лаьцна дIахьедар дина Iамеркин Пачхьалкхан секретаро Керри Джона Брюсселехь.\nКеррис билгалдаьккхира НАТО мехала хилар Европехь машар латтош. Цо кхайкхам бира Оьрсийчоьнан бахархошка, Оьрсийчоьнан куьйгалхоша а, цхьаболчу бахархоша а дIахьедарш дахь а, НАТО тIелатаран цхьаьнакхетар а яц, Оьрсийчоь гIелъян а, иза йохон а Iалашо йолуш а яц аьлла.\nОьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш хьахош, Керрис элира уьш машар хилийта а, Донбассехь а, ГIирмехь а Украинин йолу бакъонаш юхаметтахIиттон а гIирс бу аьлла.\nКеррис дийцарехь, Iамеркин администраци хьалха санна дийцаршца дIаерзо гIерташ ю Шемара конфликт. Цо дийцарехь, Оьрсийчоь а, Асад Башаран режим а машар бан лууш яц, оппозицина тIехь толам баккха гIерташ ю.


"Кадыровхой" лелла Норвегехула герз а карахь\nНорвегерчу дозуш доцчу AldriMer ("Кхин хиндоцург") интернет-газето – пачхьалкхерчу эскарийн хьолах, мохк Iалашбарах, къоман кхерамзаллах лаьцна хуьлу цуьнан артиклаш дукха хьолехь – яздо шайн махка, низам а дохош, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш бахкарх лаьцна. Юьйцург ю къайлах Шпицберген гIайреш тIе йоьссина хилла "Кадыровн тоба". Артикл араялар Оьрсийчоьнан дипломатин хьукмато "шога провокаци" ю аьллехь а, факташа гойту Норвегера журналисташ бакъхилар.\nAldriMer-о кIира хьалха араяьккхинчу артиклехь боху, массо а низам а, бина барт а бохош, Оьрсийчоьнан эскархой лелла Шпицбергене биссина. Газето дийцарехь, хIордаца диверсанташ дIасалелабечу жимачу П-750Б субмаринца баьхкина Норвеге Оьрсийчоьнан эскархой. Оцу кеманца уьш кхачар журналисташа дузу царна шайн ларш яйа оьшуш хилла хиларца.\nШпицбергенан гIайрешка хIаваэхула нах биссалуш меттиг яц цхьаъ бен - Норвегин долара Свальбард аэропорт, Лонгйир кIоштан коьрта шахьар. Оьрсийн эскар, герз а карахь, цига доссар – иза дуьненаюкъара хьовзам бу.\nАтлантикан альянсехь (НАТО) йолчу еа пачхьалкхерчу хьасташна а, оцу пачхьалкхийн къайлахчу ницкъашна а тIе а тевжаш, AldriMer-о яздарехь, Оьрсийчуьра баьхкина эскархой ца хилла тIеман духарахь, амма хилла цаьргахь герз, тIеман гIирс. ХIорда чуьра гIайри тIе бевлла, Шпицбергенехула а, цул сов, Норвегин къилбаседанерчу кIоштийн латта тIехула а лелла баьхкинарш.\nОьрсийчоьнан беракема Шпицбергенехь\nГазетанна хьасташа еллачу информацица а догIуш, Оьрсийчоьнан иччархошлахь хилла "НАТО-н къайлахчу сервисашна дика бевзаш болу ГIирма яьккхина эпсарш". Артиклан авторша дийцарехь, Ослохь а, Норвегин эскаршкахь а хиина Оьрсийчуьра "кхайкхаза хьеший" шайн махка биссинийла. Уьш бахкар цхьа хан хьалха оьрсаша Арктикехь тIеман Iамораш дIадаьхьарца туьдуш хилла Норвегино. Цара лелориг харцо елахь а, дуьхьало ян ийзалуш Iийна Ослора Iедал, яздо AldriMer-о.\n1920-чу шарахь хIоттийначу дуьненаюкъарчу Шпицбергенан трактца а догIуш, шех герз хердина меттиг лору гIайрийн аса Шпицберген. Оцу документо ши пачхьалкх йо цунах пайдаэца бакъо йолуш – Норвеги а, Оьрсийчоь а. Амма документо Норвегин дола делла и латта. Оьрсийчоьнна тракто елла бакъо цхьаъ бен яц – Норвегица цхьаьна гIайреш тIерачу маьIданех а, гонахарчу хIордах а пайдаэцар.\n1925-чу шарахь Норвегин Iедало официалехь шена тIечIагIйина Шпицберген. Ткъа Дуьненан ШолгIа тIом бирзича Ослора Iедал резахилира гIайрех схьайолу экономикан са Советийн пачхьалкхаца екъа.\nНорвегин Шпицбергенера Longyer юрт\n1995 шо тIекхаччалц доккхачу декъанна Оьрсийчуьра бара Шпицбергенехь беха нах, кIезиг меттиг юьтура цигахь Кремло норвегашна. Оцу бахьаница ехха гIоьртина лаьттира шина пачхьалкхан юкъаеметтигаш. Хьоло Атлантикан альянсе яла декхарейира Норвеги.\n2011-чу шарахь Оьрсийчоьно Шпицбергенах доладар керлачу концепце дерзийра, Баренцбург гIалахь ехкира цхьацца объекташ. 2015-чу шеран бIаьста Шпицбергене вахара официалехь вице-премьер Рогозин Дмитрий – оцу бахьаница кхин а шагъелира юкъаметтигаш. Европан Берто а, Норвегино а "санкцийн тептара" язвира Рогозин. Амма Кремло байбира шен бехк, Оьрсийчоьнан бахархошна Шпицбергене баха виза оьшуш яц, аьлла.\nДеношкахь Оьрсийчуьрчу "Новая Газето" ("Керла Газета") арахецна шен таллам. Цо гойту Оьрсийчоьнан эскархой, могIархойн духарш а духий, къайлах лелаш буйла Шпицбергене. Цу тIе, дукхахболучара шаьш цигахь даьхна суьрташ а даржадо интернетехула. Цара таро ло стага билггал сурт даьккхина меттиг йовза.\n"Кадровхой" Шпицбергенехь (скриншот)\nМасала, "Керлачу Газетан" журналистийн аьтто баьлла 2016-чу шарахь Шпицбергенехь хиллачу "Кадыровн тобан" ларш каро.\nГазето билгалдоккху Нохчийчуьра эскархой декъабогIуш хиллачу Росгвардин НАТО-н декъайогIучу цхьана а пачхьалкхан лаьтта тIе ког баккха бакъо яцар. Дихкина ду Росгвардерчу эскархочунна я шен духарахь а, я иза хуьйцуш, туристан хьесапе вирзина а, Шпицбергене ваха. Низам талхийна юьйцучу "Кадыровн тобано".\nЦхьаъ бен яц Оьрсийчохь бахархойн долахь ларалуш йолу "Оьрсийчоьнан леринчу ницкъийн университет" – иза ю Нохчийчуьрчу Гуьмсехь. Цигахь Iамабо Кадыровн ницкъаш. Стохка Кадыровс ша дийцира, шен бIаьхоша Арктикехь а, Мурманскехь а, Франц-Иосифан Лаьтта тIехь а Iамораш дIадаьхьина, бохуш. Оцу барамах лаьцна "Университето" леррина агIо кхоьллина шен сайта тIехь. Бакъду, ца дийцира Кадыровс шен эскархой къайлах Норвеге бахана лелларх лаьцна.\nAldriMer газето яздинарг сихонца тидаме эцна Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло. "Оьрсийчоьнах мостагI веш баржийначу белхан дакъа" ду арахецна артикл, фейк ю иза, провокаци ю, аьлла цо.\nСтохка, шо чекхдолучу беттанашкахь, Балтикан а, Къилбаседа Атлантикан а хиш тIехь Trident Juncture Iамораш дIадьахьира Атлантикан альянсан декъарчу Норвегино а, Швецино а, Финляндино а. Дакъалаца тIеоьзнера 65 хIордкема, 250 хIаваан кема, 50 эзар эскархо. И Iамораш дIадоьлхучу юкъанна шайн GPS-системаш балхах йохийна, галъяьхна, "оцо хьашт доццу инцидент эккхийта а тарлора", аьлла, Москва бекейира Норвегино.\nТIаьхьо Финляндин дипломатин хьукмато а бехкбиллира Кремлна – Оьрсийчоь шен доцчу гIуллакхна юкъагIоьртина хилар дIагайта йиш йолуш, шегахь тоьшаллаш ду, бохура цо.


28 млн соьманна тендерехь толам баьккхина Кадыровн фондо – къовсамехь ша цхьаъ хилла иза\n28 млн соьманна нохчийн пачхьалкхан филармонин чоь пайда эцийта елла Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондо. Кадыровн "альтернативе казна" олу и фонд ша цхьаъ хилла бюджетан хьукмато дIакхайкхийначу оцу къовсамехь дакъа лоцуш.\nТехническан кехаташца а догIуш, 2022-чу шеран Мангал-баттера ГIуран-батте кхачалц хIоттош ю арендан контракт. Соьлжа-Галара Лорсановн урамера 31 адресца йолу итт гIат а, латта бухахь шиъ машенаш дIахIотторан майданаш йолуш 50 эзар йиъкIов метр гIишло ю юьйцург. Оцу адресца ша филармони, Нохчийчоьнан культуран министраллин кабинеташ, Омаев Дагунан цIарах даздаран хIусам а ю. Иза цхьана батана дола эцаран мах 4 миллион сом бу.\nВеккъа цхьаъ тендеран декъашхо бен воцучу тендеран контракт хIотторан бух балош хьахийна иштта дешнаш ду, цхьа а кхеторан текст йоцуш: "Шайн гIуллакхаш арахьарчу пачхьалкхашкахь лелош болу заказхошна аренде луш ю чохь нах ца беха гIишло, нах ца беха чоь, иштта кхечу пачхьалкхехь йолу нах беха чоьнаш".\n2021-чу шарахь Кадыров Ахьмадан ц1арахчу фондо декларации йира, ша ахча ца даьккхича санна. Фондан куьйгалхойн информацица а догIуш, 2019-чу шарахь 6 миллиард соьмана наха ахчанаш дехкинехь (цул хьалха 2,2 миллиард), тIаьххьарчу шина шарахь оцу тайпа ахчанаш кхаьчна цахилар билгалдоккху фондо. Арахецначу хаамашца, 2021-чу шарахь Iалашонца йолчу харжашна цхьа а кепек яйина яц фондо. Иштта чот эксперташа "тамашена" ю элира коммерцехь йоцучу организацина.\nКавказ.Реалиино журналистийн талламца тIечIагIдира, Кадыров Ахьмадан фондо шена тIеяздина хилар къора а, бIаьрса ледара а долчарна лерина интернатан корпусаш, иштта Пионерское эвлахь 120 охьахуу меттиг болу школа а. Ма-дарра аьлча, и белхаш бинера бюджетан чоьтах, пачхьалкххан цIарах оьшург оьцучу сайтехула – тIелецира кхочушъян Грозгражданстрой, ГУП "Орден дружбы народов Чеченское управление строительства им. Исмаилова", ООО "Геострой" компанеша.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун телеграмерчу каналехь ара а хецна, ткъа юха дIаяьккхира Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондан, дийцарехь, гуманитаран ду боху гIо кадыровхоша дIасадоькъуш видео. Каналера видео къайлаелира, эксперташа оцу тIера сурсаташ Украинера хиларна тIе тидам бахийтича. Журналистана-талламчана Христо Грозевна хетарехь, Мариуполан бахархошна кадыровхоша лечкъийна сурсаташ декъна хиларан тоьшаллаш ду.\n"Глобалан Магнитскийн актан" буха тIехь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн санкцийн тептарехь ю Кадыровн цIарах фонд. Организаци масийттазза бехкейира, бюджетан белхахошка бертаза фонде ахчанаш дохкуьйту бохуш, амма Кадыровс бехкаш тIе ца лоцу. Иштта зорбанан гIирсаша хаамбора, фонде ахчанаш дахкар а, ахчанаш дайъар а цIена дац бохуш, Кадыров Рамзанан "альтернативе казна" ю а олуш.


Сура Сод — Википеди\n38 Сурат САД (Маккахь доьссина‚ дерриге 88 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Сад. Шегахь хьехам болчу КъурIанах /дуй боу Аса/. 2. ХIаъ‚ цатешнарш куралла чохь а‚ мостагIалла чохь а бу-кх. 3. Мел тIаьхье хIаллакйина Оха царел хьалха‚ цара кхийкхира  яцара и /кIелхьара баьлла/ бовдаран хан. 4. Цецбелира уьш шайга шайн юккъера кхерамча варх. Цатешачаьра элира: "ХIара харцволу бозбуанча ву. 5. Цо делех цхьа дела вина? И тамаше хIума ду!" 6. Царех хьалдолу тоба дIаяхара /олуш/: "Шу дIалела‚ собар а де шайн делий тIехь. Баккъалла а, хIара ду дезаш долу хIума". 7. Тхуна ца хезна оцунах тIаьхьарчу миллатехь. Иза шаьш кхоьллина хIума а бен дац. 8. "Цуьнга боссина хьехам вайна юккъера?" . ХIаъ‚ уьш шеконехь бу-кх Сан хьехамах. ХIаъ‚ цара /хIинца а/ ца Iевшина Сан Iазап. 9. Ткъа цаьргахь ю хьан везза волчу‚ /пайхамарна ниIмат/ луш волчу Кхиош-кхобучун къинхетаман хазнаш? 10. Я церан ду стигалнийн а‚ лаьттан а‚ цу шиннан юккъехь долчун а паччахьалла? Хьалаболийла уьш /стигла/ гIирсашца . 11. /Паймарна дуьхьал вовшех тоьхначу/ тобанех цхьа кIеззиг бIо бу уьш –бохор бу хьуна иза. 12. Харцбира /пайхамарш/ царел хьалха Нухьан къамо а‚ Iадаша а‚ ФирIавно а‚ хьостамаш долчу. 13. Самудаша а‚ ЛутIан къамо а‚ Айкатан дайша а  цу /ерриге/ тобанаша. 14. Массара харцбира элчанаш  бакъхилира Сан бекхам.\nДакъа 2 15. Уьш хьоьжур ма бац цхьана мохье бен  цуна хан яхъяр хир дац. 16. Цара элира: "Тхан Кхиош-кхобушверг‚ сих де тхуна тхан дакъа Хьесапан де дале". 17. Сатоха /ахь‚ хIай Мухьаммад/ цара дуьйцучунна‚ дагавайта Тхан лай Давуд‚ шегахь ницIкъ хилла волу. Баккъалла а, иза /Далла/ тIевоьрзуш верг вара. 18. Оха муьтIахь дира /Давудана/ лаьмнаш  цуьнца цхьана тасбахь деш суьйранца а‚ /малх/ дIакхетарца а. 19. Олхазарш а‚ гулдеш /тобанашкахь/  массо а Цуна тIедоьрзу /муьтIахь хиларца, тасбахь дарца/. 20. Оха чIагIдира цуьнан паччахьалла‚ делира цуна хьекъалла а‚ дов къастон хаар а. 21. Хьоьга деъний довхойн хабар? Уьш михьрабе хьала ма белира. 22. Уьш Давуд волчу чоьхьа белира‚ иза царех кхеравелира. Цара элира: "Ма кхера. Ши довхо ву. Тхан цхьаберш вакхарна чугIиртина. Кхиэл е тхуна юккъехь нийсонца‚ харцо ма елахь‚ нис де тхо нисчу новкъа. 23. ХIара сан ваша ву‚ цуьнан дезткъе ткъаяссан уьстагI бу‚ сан цхьа уьстагI бу. Цо аьлла: "Суна кхачо е цуьнца ". Иза соьл тоьлира довехь". 24. Цо /Давуда/ элира: "Хьуна зулам дина цо хьан уьстагI бехарца шен уьстагIий тIе. Баккъалла а, цхьаьна гIуллакх дечарех дукхачаьра вовшашна гамо йо‚ иман диллинарш а‚ дика Iамалш еш берш а боцучаьра  ма кIеззиг бу уьш!" Давудана хиира Оха ша питне лаьцна хилар. ТIаккха шен Кхиош-кхобучуьнга гечдар дийхира цо‚ гора воьжира иза‚ /Далла/ тIевирзира иза. 25. Оха цуна из гечдира. Баккъалла а, цуна Тхоьгахь гергарло а ю‚ хаза тIетовжийла а ю. 26. ХIай Давуд! Оха хилийтина хьоьх лаьттахь халип . Кхиэл е нехан юккъехь нийсонца‚ тIаьхьа ма хIотта дезаршна  цара тилор ву хьо Делан некъах. Баккъалла а, Делан некъах тилалуш берш  царна чIогIа Iазап ду цара хьесапан де дицдарна.\nДакъа 3 27. Оха эрна ца кхоьллина стигал а‚ латта а‚ цу шиннан юккъехь дерг а. Иза цатешачаьрна моттар ду . Бала бу цатешачаьрна /жоьжахатин/ цIергара. 28. Я Оха хуьлуьйту иман диллинарш а, дика Iамалш йинарш а лаьттахь боьхалелачарех тера? Я Оха хуьлуьйту /Делах/ кхоьруш берш къинош дечарех тера? 29. Жайна ду /хIара/‚ Оха ша хьоьга доссина‚ беркате долуш‚ цаьрга цуьнан аятех ойлаяйта‚ хьекъал долчаьрна дагадайта. 30. Оха велира Давудна Сулейман  дика лай. Баккъалла а, иза /Далла тIе/ вухавоьрзуш верг ву. 31. Цуна /Сулейманна/ гайтира суьйранца барг туху /кха коган тIехь хIотталуш/ говраш. 32. Цо элира: "Баккъалла а, суна дукхадиза ниIмат сан Кхиош-кхобург хьехорал кирхьаца /малх/ дIахьулбаллалц. 33. Схьаялаел уьш суна тIе!" Волавелира иза /урс/ хьекха ностарех а‚ логех а. 34. Оха питне лецира Сулейман‚ цуьнан тажана тIе дегI кхуьссира Оха‚ тIаккха иза /тоба дарца Тхуна/ тIе вирзира. 35. Цо элира: "/Везан/ Дела‚ гечдехьа суна‚ ло суна паччахьалла соьл тIаьхьа цхьаннена хир доцчу тайпана. Баккъалла а, хьо ву-кх луш верг". 36. Оха муьтIахь бира цуна мох‚ байа лелаш цуьнан омраца цуна луучу‚ 37. ШайтIанаш а – массо гIишлоярхо а‚ хIоьрда буха уьйдург а (маржанаш лоьхуш)‚ 38. Важаш а‚ дихкина долу буржолашкахь. 39. /Оха элира цуьнга/: "ХIара  Тхан совгIат ду. Зовкх хьега‚ я схьалаца хьесап а доцуш". 40. Баккъалла а, цуна Тхоьгахь гергарло а ю‚ дика тIетовжийла а ю.\nДакъа 4 41. Дагавайта Тхан лай Аюб‚ цо кхийкхира шен Кхиош-кхобучуьнга: "Баккъалла а, со схьалаьцна шайтIано халонца а‚ Iазапаца а". 42. /Элира цуьнга/: "Тоха хьан когаца ! ХIара  шийла лийчар а ду‚ малар а ду" . 43. Оха белира цуна шен доьзал а‚ кхин царел а цаьрца цхьана Тхоьгара къинхетам а хилла‚ хьекъал долчаьрна хьехам а хилла . 44. /Оха элира цуьнга/: "Схьаэца хьан куьйга цIов ‚ цуьнца тоха‚ хьан дуй къар ма бе!" Баккъалла а, Тхуна иза карийра собаре. Дика лай ву. Баккъалла а, иза /Далла тIе/ воьрзуш верг ву. 45. Дагабайта Тхан леш ИбрахIим‚ Исхьакъ‚ ЯIкъуб‚ шайгахь ницIкъ хилла болу /Далла Iибадат дарехь/‚ тидамалла а хилла болу /дин кхочушдарехь/. 46. Оха цIанбира уьш цIена Iалашонна  /эхартан/ цIа дагадайтан. 47. Баккъалла а, уьш Тхан гергахь хаьржинчарех‚ дикачарех бу. 48. Дагабайта /хьахабе/ ИсмаIил а‚ АльясаI а‚ Зуль-Кифл а  берриге а дикачарех бу. 49. ХIара хьехам бу. Баккъалла а, /Делах/ кхоьручаьрна дика тIетовжийла ю. 50. Iаднан бошмаш ю царна‚ /шайн/ неIарш еллина йолу. 51. Тевжина лаьтташ /хир бу уьш/ цигахь‚ цара боьхуш цу чохь дуккха стоьмаш а‚ малар а. 52. Царна бу бIаьргаш гатта болу‚ цхьана хеннара болу /мехкарий/. 53. ХIара ду-кх шуна хир ду аьлларг хьесапан денна. 54. Баккъалла а, хIара Тхан рицIкъ ду‚ цуна кхачадалар дац. 55. ХIара! Баккъалла а, /Делан/ дозанах баьллачаьрна вон тIетовжийла ю-кх! 56. Жоьжахати  цу чохь бегар бу уьш  ма вон дIадуьшийла ю-кх /иза/. 57. ХIара /Iазап/ Iовшийла цара‚ и ду лелина хи а‚ нотIкъа а. 58. Кхин а‚ цуьнан кепара‚ тайп-тайпана /Iазапаш хир ду царна/. 59. ХIара толгIе ю шуьца цхьаьна /жоьжахатина/ чу йоьдуш. "Марша догIийла" дац царна. Баккъалла а, уьш цIаргахь бегар бу-кх. 60. Цара элира: "ХIаъ‚ шуна "марша догIийла" дац-кх. Аша хьалхадаьккхина тхуна хIара. Ма вон чIагIо ю-кх!" 61. Цара элира: "Везан Дела‚ хIара тхуна хьлхадаьккхинчунна тIетохалахь Iазап шозза цIаргахь ". 62. Цара элира: "Вайна хIун хилла ца ган божарий‚ вай шаьш вочарех лоруш хилла болу /дуьненахь/? 63. Вай ца дешаш дара царех‚ я /вайн/ бIаьрг царех дIатили?" 64. Баккъалла а, иза хьакъ-бакъ ду  жоьжахатин дайша вовшашца къийсар.\nДакъа 5 65. Ахьа ала: "Баккъалла а, со кхерамча ву. Ма вац цхьа а дела Ша веккъа Цхьаъ волу‚ нуьцIкъала волу АллахI бен. 66. Ша стигланийн а‚ лаьттан а‚ цу шиннан юккъехь долчун Да волу‚ Ша везза волу‚ гечдеш волу". 67. Ахьа ала: "Иза  сийлахь доккха хабар ду. 68. Шу цунах дIадоьрзуш ду. 69. Суна ца хили хаар Лаккхарчу Элих лаьцна уьш къуьйсуш болуш. 70. Суна вехьеца хаийтина со билгала кхерамча вуйла". 71. Хьан Кхиош-кхобучо аьллера маликашка: "Баккъалла а, Со кхолла воллу адам поппарах. 72. Аса иза нисвича‚ цу чу Сан сих са а диллича цуна суждане гIолаш". 73. Сужд дира маликаша массара цхьаьна. 74. Иблис доцург  цо куралла йира‚ и хилира керстанех. 75. Цо /Дала/ элира: "ХIай иблис‚ стено дуьхьало йина хьуна сужд дан Аса кхоьллинчуьнна Сан куьйгашца? Курадаьлла хьо‚ я хьо хилла хьалхадала гIертачарех". 76. Цо элира: "Со цул /адамал/ дика ду. Со кхоьллина Ахьа цIарах‚ и кхоьллина Ахьа поппарах". 77. Цо /Дала/ элира: "Арадала цу /ялсамане/ чуьра. Баккъалла а, хьо неIалт аьлла /массо диканах/ хадийнарг ду. 78. Баккъалла а, хьуна Сан неIалт ду бекхаман де даллалц". 79. Цо /Иблисо/ элира: "Везан Дела‚ хан яхъехь сан уьш /адамаш/ буха ден бен де кхаччалц". 80. Цо элира: "Баккъалла а, хан яхъйиначарех ду-кх хьо! 81. Билглчу хенан де кхаччалц". 82. Цо элира: "Хьан возаллех дуй боу аса: аса тиланне а тилор ма бу уьш берриге. 83. Царех Хьан сов цIена леш боцурш". 84. Цо элира: "Баккъалла а, хьакъ-бакъ Аса олу: 85. Юзанне а Аса юзор ма ю жоьжахате хьоьх а‚ хьан тIаьхьа мел хIоьттинчух а – царех массарех а". 86. Ахьа ала: "Аса цу тIехь цхьа а мах ца боьху‚ со сайна тIедиллинчарех а вац" . 87. Иза /КъурIан/ беккъа Iаламашна хьехам бу. 88. Шуна хаанне а хуур ду оцунан хабар цхьа хан яьлча.\nХьажа. кхин Хьажораш Хьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Сод&oldid=81000»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню


БухIанаш а, маьлхан а къовсам - ГАУ «Издательский дом»\nМацах-мацах, тоххара цхьана дIаяханчу хенахь, бухIа хилла шен доттагIашна-олхазаршна гергахь дозаллаш деш, дерриге а дуьне серладоккхуш, къагош берг шен ши бIаьрг бу бохуш. И хааделла малхана. Цо бухIане аьлла:\n– Ма гIерта сан сий хьайна дерзо.\nБухIа яша а ца яьшна цо бохучух.\n– Хьо бу и сан сий хьайна дерзо гIертарг, – аьлла цо.\nИштта церан къовсам баьлча, схьагулделла дерриге а дийнаташ, цу шиннах бакъ муьлханиг лоь хьовса. Цхьадолу акхарой, олхазарш бухIано бохучух тешаш, вуьйш малхехьа хилла.\n– Дика ду, – аьлла малхо, со цхьана ханна дIалечкъар бу, ткъа шу бухIано дуьне серла муха доккху хьовсуш хила.\nДIалечкъина малх. ТIебеана бода. Шен ма-хуьллу къерзош хилла бухIано бIаьргаш, амма дуьне серладолуш ца хилла. Юха схьакхетта малх, серладаьлла дуьне. Хаьттина малхо:\n– ХIун олу аша?\nМассара а хьовзийна бухIа, кхин ала хIума а ца хилла, тIема а яьлла, дIаяхана. ХIетахь дуьйна дийнахь гучу ца йолу бухIа, буьйсанна бен.


Лорабе вай дезал — Сердало\nХьалха ханаш яр, корт бохбу моллагIа малар мелаш, дилла биха лелача нахах а, уж цу хьал тIехьа хиларгахьа дакъа бола малар дохкаш болча нахах а адамаш къехкаш, наха юкъе уж хьакхайкабеш вай мехкара из гIулакх дIадаккха дезар, яхаш массанахьа наха дувцаш. Хьалха хIара юрта хIана яц аьнна къаракъ эца хинна моттигаш хIанз цхьаннахьа наха гургйоацача къайлагIа из мелачарна мара ховш йоацача моттигашка мара яц. Вайна дагадоагIа кхо-диъ шу хьалха ГIалгIай мехка Iаьдал а юкъара болх лелабераш а барта баха, лаьрххIа цу гIулакха тIехьа къа а хьийга бокъо йоацаш корт бохбу малараш дохкаш мел йола моттигаш йохаяь дIаяха. ГIалгIайчен Мехкда а вар цу гIулакха дакъа лоацаш. Лоалахарча мехкашка а бир ишта из болх, вайцига санна лаьрххIа баьбеце а. Из у, лазар, бала Даьла къахетамца вайна юкъера дIадаьннад, бакъда, къаракъо деш хинначул доккхагIа хIана дац ала зе деш дола кхыдола хIама даьржад адамашта юкъе.\nКъаракъал вогIча хьале саг оттавеш я корта бIогора боаккхаш йола цхьаькха хIамаш. Цар цIераш яха, ювца ца езаш дукхачарна ховш я уж молхингаш. Цар деш дола зе доккха да. Кхо шу хьалха цо деча зенах адам лорадаладалар аьнна хеташ, нахага дехар деш вIашагIкхетараш дIадихьар «Российский конгресс народов Кавказа» яхача юкъарчен викалаша Россе дукхача мехкашка. Цу хана из ногIал цар дIадихьар шоашта дагадохарца кхыча мехкашкара юкъара болх лелабеча юкъарченашца барта а баха. Корта бохбеш йолча молхашта духьала кхайкадаь ногIалаш дар уж, къаьстта СКФО мехкашка гIолла дIадихьа.\nСибата, дегIа, хьаькъала, говзала кIоарга, хоза бола вай кагий нах кхыча мехкашка санна цу молхашта тIехьабаьнна ба. Цхьаболчар мелаш а, цул совгIа цох шоашта рузкъа Iалаш дарца таро еш а болх лелабу. Из бIеха рузкъа а да, нах боабеш рузкъа а да, саг эсалча, сийдоацача воаккхаш рузкъа а да. Къаракъал дуккха а чIоагIагIа лораве веза цох саг. ХIана аьлча, къаракъо бохбаь корта, тIера кеп дIа ма яьллинге а юха хьаькъал чу боагIа. Вай яхац из дика да, даьра дац. Хьарам а да, бIеха а да, зуламе а да. Амма цу «Лирика», «Залдиар», «Тропикамид» яхача дарбан лелае езача молхаша бIогора баьккхача керта ше фу леладу а, ше сенга кхача гIерт а ховш хилац. Цул совгIа, наькъа болхаш-боагIаш мелча Iоажалах дIатох цо наькъа араваьнна саг.\nДарбангахьа лазар дайдарца пайда хьабоалаш яле а, адама цу молхашкара доал зе дуккха а доккхагIа да. Наркотико санна корта бохбеш я уж, ма дарра аьлча наркотик я-кх. Дарбан гIулакха лелаеш хиларах, наркотика санна кхайкаяь яц уж, бакъда наб тIагIерташ, мекъвелча санна хулийташ, кегавий, хIалакву цар саг, нагахьа санна йоагIачул хIамма совгIа уж мелаш хилча. Цул совгIа, дегIа пхьаьнаштеи керта хьаьнеи доккха зе ду цар. Лораша геттара кIалвисача сага мара луш яц уж.\nЦхьа кхалсаг я, ший цIи яккха а ца ловш цу гIулакхах кодам беш, цо йоах: «Дукха ваха из, са цIи ма хьоаелахь цу юкъе. Со маьре йодача хана вувцаш вар со йийха вагIар къаракъ мелаш ва яхаш, вале а даь-вешийна ловш хиларах дIаелар со. Сона дага а доагIаш виха воацаш ха хиннаяц са маьра. Iел хала ма хилда цунна из, юххера цу къаракъо тишваь, хIалакваь, хи тIа вахача Iам чу а ваха велар из. Даьла къехетамца къаракъ а, чхьагIар а дIа ма даьккхадарий укх мехкара лецензи йоацаш дохкаргдоацаш. Аз Далла хоастам бу сай къонгаш молаш боацаш, бакъда цу лирика яхача хIаманца гIулакх леладе ваьнна кIезига ха яьккхар са цхьан воIо. Мел доккха зе да цо вай ъкаман деш дар, мел дукха кагий нах ба бовш латтараш. Из къаракъ доаккхаш мо дIаяха езар уж молхаш цар вай кагий нах хIалакбергбоацаш. Нагахьа хоадаяь дIаяха аьттув беце, уж йохкаш царех шоашта хIама хьадеш багIараш бар Iаьдало чубохка безаш. Дала цу унах лорадолда вай къам. ВаллахIий даьра, сай дезал цу тIа кховдар кхераш боккха бала ма ба сога», — йоах ший цIи а ца йоаккхаш къайлагIа йисача шин виIий нанас.\nАз а зийнад, оаш а зийна хургда, саг йодача-йоагIача, саг веннача-ваьннача, дIа-хьа дахача цу молхаш тIа гIолла базар еш а, уж юаш а бовш латта вай кагирхой наха бувцаш, амма хувцалуш хIама дац. Шийна из болх лелабеш волга дIахайча из волчар а соцавиц. ХIаьта хийрабараш са фу бала ба, яхаш дIабагIа. Фу дергда цар, наьха наха качъаха йиш мича я царга.\nЦу гIулакха раьза доацаш вай лийнадар аьнна бала пайда бац цхьа бух болаш хIама хьа ца дой. Боккхийча наха а Iаьдало а, бусалбал дийшачар а кхайкаралаш даьдар аьнна а хIама хургдац саг ше ца хуле. Эггар хьалха саг ше ва сагота хилавезар.\nЛораш хьаяхачох, тIехьарча хана «Лириках» дукха кагирхой байнаб вай мехка. Цар яхачох сага, дихка, дегIа пхаьнашта доккха зе ду цар. Цул совгIа саг кхетам чура воакх из а да вона нана ала мегаргдолаш доккха зе. ВIалла а аьттув баьлча хоадаяь дIаяхаезаш яр уж молхаш. Дешашца оаллургбоацаш боккха бала ба из тахан. ХIана аьлча, керда вахар даа хайшараш, мехка гIулакх хьаллаца деза кагий нах ба цо боабеш латтараш. Из молх дIаменнаяр аьнна леш веце а ше леладер фуд ца ховш, йодача машена чура Iолелхаш, е лакхача цIенош тIара чукхувсалуш, е цIий лакхдале – иштта бов дукхабараш.\nХIара да, нана, воша, йиша сагота хила дезаш, цар шоай сагага бIарг кхаба безаш хIама да из. Вай воаша воай дегI, са лора ца дой кхыча саго из вайна хьалхара дергдоацилга кхетаде деза вай. Тешаш хургда вай цу лазара, уна, балана духьал къа а хьийга воай кагий нах воаша лорберг хиларах. Бакъда дувцарал совгIа гIулакхашца гуш хила деза из. ХIаьта цох кхоачам а баь, ер тохкаш нах ма лелий аьнна мело а ца еш воай дезал а лорабе беза вай хIаране, цох шоашта пайда беш багIача нахах. Вай декхар да из. Аптекашка хиларал совгIа, уж молхаш йохкаш, царца базар еш цхьацца бола нах ба, уж тохкаш а, уж Iаьдалга дIабала а уйла йолаш къахьегаш ба цох юкъара болх а хеташ лелаш бола мехка гIончий.\nВайна ха а дезаш вай кхета а дезаш да, моллагIа цхьан сагага бала кхаьчача, вайга массанега а из кхоачилга. ХIана аьлча вай мехка бахархой цхьан къамах, динах, гаргалол чIоагIа лелаеш нах ба. Дала могаш йола тIехье кхейойла ГIалгIайченна а ерригача Россена а. Фу хьашт да шийгахьа пайда боацача тIехьенах. Цу тайпара тIехье хьал ца кхер толашагIа хийттад вай даьшта.\n«Аьннар хозаргдоаца воI-воша ма кхулва вай, яхача яхаргйоаца йоI-йиша ма кхуйла вай», — йоах гIалгIай кицо.\n← Халкъа духьа\nЧемпионат мира в России объявлен ФИФА чистым от допинга →


Магомадов Мансур. Мутушев Ахьмадханан дахаран некъ - ГАУ «Издательский дом»\nМутушев Ахьмадханан дахаран некъ\nМутушев Ахьмадхан (1884 – 1943) – ХХ б1ешеран юьххьера Нохчийчоьнан гоьваьлла пачхьалкхан а, юкъараллин а г1уллакххойн цхьаъ ву. Цуьнан ц1е еххачу хенахь йихкина лаьттина ю. Политикин, юкъараллин я динан г1уллакххойн муьлхха а, нагахь цуьнан дар-лелор, хьежамаш, хетарш а 1едалан идеологица цхьаьнадог1уш дацахь, националист ву олий д1акхайкхавора. И тоьуш а дара цуьнан ц1е ца яккхийта. Цу кеппара бехкеварх к1елхьара ца велира Мутушев Ахьмадхан а. Цуьнан дахар а, цо шел т1аьхьа дитинарг а массо аг1орхьа талла дезаш ду.\n20-чу б1ешеран 80-чу шерийн чаккхенехь филологин 1илманийн докторо, профессора Туркаев Хьасана а, журналисто А. Шахмурзаевс а зорбанехь биначу хаамаша мелла а довзуьйту вайна Мутушев Ахьмадханан дахар.\nНохчийчоьнан историн философин 1илмано х1инццалц схьа дуьззина гайтина дац вайна Къилбаседа Кавказехь хиллачу 1ер-дахаран хийцамашка Мутушев Ахьмадхана юкъадиллина дакъа. Туркаев Хьасана иштта яздо: «Оцу революционерийн ц1ерш (буьйцуш берш бу вежарий Ахьмадхан а, Исмаил а Мутушевг1ар – М. М.) 1илманехь йовзийтар, уггар хьалха, кхочушдинарш бу Дагестанера 1илманчаш. Массарел хьалха царах лаьцна аьлларг вара 1илманча Гаджиев А. Г. Нохч-Г1алг1айчоьнан историн хаттаршна леринчу 1илманан сессехь (1962-чу шеран аьхке) цо элира: «Мутушев Ахьмадхан – вевзаш стаг ву… иза буржуазин националист ву аларан бахьана ду Временни правительствон меттигера орган йолчу Нохчийн къоман Кхеташонан председателан декхарш цо кхочушдарна. Суна хетарехь, иза буржуазни националист ву ала, къехойн парг1атонехьа къийсаман куьйгалхочун, вевзаш волчу революционеран ц1е бехйан доккха бахьана а ца хета и суна».\nЦул т1аьхьа 1972-чу шарахь Дагестанера талламхочо Б. О. Кашкаевс, Г. Х. Мамбетовс, Г. Ш. Каймаразовс бевзаш болчу ламанхойн серлончашлахь хьахабо вежарий Мутушевг1ар. Мутушевг1еран публицистиках лаьцна дуьххьара яздира профессора Туркаев Хьасана шен статья т1ехь. Ткъа ваьшна хьалха кхин декхар х1оттор ду: философин аг1орхьа Мутушев Ахьмадханан кхолларалле хьовсар, цуьнан дуьнене хьежамаш кхоллабаларан коьрта т1ег1анаш а, церан башхаллаш а билгалйахар.\nМутушев Ахьмадхан нохчийн интеллигенцин мог1арера ву. 1904-чу шарахь цо чекхъяьккхина Петербургера т1еман училище, паччахьан эскаран подполковникан дарж а хилла цуьнан. Ткъа 1911-чу шарахь, Харьков г1алара университет чекх а яьккхина, адвокат а хилира цунах. Мутушевн газетийн статьяш къаьсташ ю дахаре к1орггера хьежарца, интернациональни дог-ойланца а. Цу маь1нехь бу цо 1908 – 1910 шерашкахь Петербургехь арадолучу «Новая Русь» газетан аг1онаш т1ехь зорбатоьхна цуьнан дуьххьарлерчу белхех цхьаъ. Цу газетехь «бусалбанийн отдел» схьайоьллуш хилар дешархошна д1ахаийтарца, Мутушевс яздо, Россера бусалбанийн хаттаршна жоьпаш даларан 1алашо хилла ца 1аш, «вайн граждански дог-ойла кхиар зиэран г1ирс а» бу девзаш долчу цу газето иштта д1адолор аьлла.\nТхуна хетарехь, цо иштта яздина «граждански дог-ойла кхиар зиэран г1ирс» аьлла нийсса д1а ца алархьама. Бусалба халкъийн серлончийн векалийн шайн хьежамаш а, хетарш а газетан аг1онаш т1ехь бовзийта лаам хиларо а, ткъа зорбанан куьйгалхойн уьш бовзийта а къонахалла а кхачахь, йиш хир ю бусалбанийн отдел» газето схьаеллар «граждански дог-ойла хиларан тешам болуш билгало» хир ю. «Граждански дог-ойла кхиар», «граждански декхар» боху кхетамаш т1ехулара – дийцаре хилла ца 1аш, ткъа билггал – философин, дахаран а, кхетаман а билггалдолу васт хьехаран категореш ю. Шен халкъан сийлахьчу сатийсамашна г1уллакхдар, цуьнан синкхетам а, 1ер-дахаран а хьелаш кхиор – уьш ду, Мутушевс бахарехь, «граждански декхар» бохучу кхетамна чудог1урш. Цо яздо: «Бусалбанийн интеллигенташ, ас кхайкхам бо шуьга! Аш диц ма делаш, шаьш схьадевллачу халкъийн бакъо хилар шайн сийлахьчу сатийсамашна культурин – экономикин декъехь г1уллакхдар шуна т1едилла».\nПетербургера девзаш долчу газетехь «бусалбанийн отдел» схьаелларехь жигара дакъалацарца Мутушев Ахьмадхан дешархошца цхьаьна билгалйаха г1ерта оделан белхан коьрта 1алашонаш, зорбане бохучу белхийн ойланаш а, идеяш а шуьйрачу аудиторина кхеташ а, гергара а хилийтархьама. Цо билгалдоккху: «1аламат дукха меттигаш, дукхахьолахь цхьана а кепара цхьаьнабар доцуш; цхьа къам кхечунах къеггина къастош йолу юкъараллин а, доьзалийн а юкъаметтигаш ма-дарра аьлча, уьш дерриге а… шатайпаналла а, тайп-тайпана меттанаш хилар а хила деза бусалбанийн прессин уггар хьалхалера 1алашо гойтуш, иштта «Новая Русь» газетин бусалбанийн отделехь а».\nМутушевс сатуьйсуш хилла интеллектан болам декхарехь бара бусалбанийн интеллигенцин векалийн адаман кхетаман ницкъ йистйоцуш хиларан тешам кхолла, цхьана адаман синкхетам лакхабаккха ницкъ хилла ца 1аш, ерриге а юкъараллин амалшна, 1ер-дахарна, политикина, дахаран кепана т1е1аткъамбан ницкъ болуш. Цундела г1ертара иза оцу я кхечу бусалбанийн къоман хьежамаш кхоллабаларх, дахаран 1алашонца уьш цхьаьнабаг1арх, синмехаллех, г1иллакх-оьздангаллах лаьцна к1орггера хаарш хила.\nЦарах лаьцна ма-дарра яздан хуур дацара интеллигенцин векалшна бен. Цаьрга кхайкхам бо цо уггар хьалха: «Хуьлийла вай ледара литераторш, яздойла вай исбаьхьаллин дешан хазалла лахара йолуш! Амма вайн декхар ду Некрасовн дешнаш ондда дагахь латто: «Поэт ца хила бакъо ю хьан, амма гражданин хила декхарехь ву», и сийлахь дешнаш дагахь а долуш… вай, Россин бусалба халкъийн векалш, декхарехь ду керла кхоллалуш йолчу органехь дош ала, ткъа уггаре а хьалхара 1алашо мелла а сиха вовшийн довзар кхочушдан а. Цундела вайн халкъийн интеллигенцийн векалш шаьш Вольтераш цахиларх ийзадала ца оьшу, шайн даг т1ехь сецнарг, шайн ойланаша д1алаьцнарг д1адийца доло деза цара».\nШа газеташка а, журналашка а д1алучу мог1анашкахь Мутушев Ахьмадхана ламанан халкъийн юкъараллин – политикин хьолах лаьцна хаттарш х1иттадо, къинхьегамхошна ницкъбеш долу паччахьан 1едал емалдо. Къаьсттина луьра яздо цо Терски областан администрацин чиновникех лаьцна.\n«Йоккхачу г1айг1анца» даре до Мутушев Ахьмадхана ламанхошна юкъахь а «хилар зуламе а, кхераме а адамаш». Уьш барамна к1езиг белахь а, цара дечу даккхийчу зуламашна маьрша баха г1ерташ, иттанаш шерашкахь 1едало сел ч1ог1а доьхна, бохаме хьал тодаре сатуьйсуш болчарна та1зарш до меттигера администрацино. Иштта кест-кестта д1ахьо ламанхошкара герзаш схьадахаран вовшахтохарш, ткъа и кхочушдар атта цахилар билгалдоккху цо. Герз охьадиллийтар уггар хьалха маьршачу бахархошна дуьхьалдолу, х1унда аьлча тилла лелачара шайн лаамехь и д1алур доцу дела. «Дерриге дахаран д1ах1оттам герзаца доьзна долчохь, герз т1еюхучу бедарийн цхьа дакъа хилла д1ах1оьттинчохь, шеко йоцуш, чолхаллаш кхуллур ю, цхьа к1еззиг а ледарло ялийтаро ц1ий 1ано а тарло», – д1ахоуьйту Мутушевс и г1уллакх вовшахтоьхначарна. Цунна хетарехь, герз ламанхошкахь гуттар а хир ду, культурин декъехь т1е1аткъамбарца ламанхойн духар хийццалц.\nДаржаш а, хьал-бахам а вовшахтохаран 1алашонца Кавказан администрацехь г1уллакхдан бог1учу карьера ярхоша лан ца даллал доккхачу 1азапе ламанхой лаьцна хилар майрра д1ахьедо Мутушев Ахьмадхана. Паччахьан 1едало цхьана а кепара тидаме ца оьцу меттигера бахархойн г1иллакхаш, ламасташ, амалш а, ткъа царна т1е а тевжаш, церан лерам а беш бен серлоне кхачалур дац халкъаш бохург ду цо гуттар а д1акхайкхош дерг. Цу кеппара кхоллало, кхуьу Мутушевн социальни а, философски а хьежамаш. Цо сатуьйсу шен халкъ паччахьан колонин 1азапах парг1атдаккхаре. Цундела воккхаверца т1еоьцу цо 1917-чу шеран февраль баттахь революци хиларх болу хаам. Иза жигара дакъалаца волало меттигера юкъараллин дахарехь. Грозненски районан исполкоман (ГРИК) бюрон председатель хоржу, юкъараллин г1уллакххо, адвокат Мутушев Ахьмадхан оцу шеран июнехь. Цу даржехь ша волуш цо шен ницкъ мел кхочург до къаьмнашна юккъера галморзахаллаш, 1отбаккхамаш д1абахарехь, Соьлжа-Г1алахь а, Бурит1ахь а, Дагестанехь а дехачу халкъашна цхьатерра бакъонаш ялар, шаьш-шайна урхалладаран органаш хоржу.\n1917-чу шеран сентябрехь Соьлжа-Г1алин думин декъашхо хоржу Мутушев Ахьмадхан, т1аккха оцу думин председателан дарж а ло.\nАмма большевикаша Октябрьски революци яро, Нохчийчохь хилла ца 1аш, ерриге Россехь а хуьйцу х1оьттина хьал: анархин а, ницкъашбаран а мур т1ебог1у – д1аболало граждански т1ом. Октябрьски революци шеконца т1еийцира Мутушев Ахьмадхана. Юкъаралла эволюцин некъа т1ехь кхиаезаш хиларан аг1о лоцуш волчу цо адамаллина дуьхьал муьлхха а кепара ницкъбар къобал ца дора, цундела цо сацийра махкахь хуьлуш болчу революционни хийцамашна юьстахлатта. Иза луьра дуьхьалонча вацара большевизмана, амма 1917-чу шеран февраль – октябрь беттанийн муьрехь герга вара меньшевизмана. Царна юккъера башхалла Мутушевс а, цуьнан аг1о лоцучара а шайн кепара къастайора: большевикашна 1ер-дахарехь хийцамаш революцин некъаца, хьем а ца беш, чекхбаха лаьа, меньшевикашна а луург изза ду, амма, царна хетарехь, и кхочушдан деза эволюцин некъаца, ницкъбар а, сихдалар а доцуш.\n1918-чу шеран чаккхенехь Мутушев Ахьмадханан дуьнене хьежамаш хийцабала буьйлира. Политически ницкъаш – большевизм а, меньшевизм а – юьхьанцарчу муьрехь идеологин 1алашонийн ши т1ам санна хиллехь а, т1аьхьа вовшашна б1останехьа хилла д1ах1иттира. Цхьанна т1аьхьа рог1ера толам боккхуш, шайн 1алашоне г1ертара большевикаш – адамаллин а, гуманизман а принципаш д1а а тоьттуш, 1едал шайн буйна дерзо. Нохчийн юкъараллехь декъадаларш хилира. И бахьанехь луларчу Дагестане д1аваха дийзира Мутушев Ахьмадханан. Цо ма-аллара. Цунна ца лаьара «политикех ловзарехь дакъалаца, «ах-акха» нохчийн халкъ дуьззина х1аллакдаран т1ег1ане дига тарлуш дара оцу ловзаро. Граждански т1еман т1аьхьалонех кхоьрура иза, иза дика кхеташ вара, «к1айниш» – «ц1ениш» бохучу кепара халкъ декъар нохчийн юкъараллина бохаме хиларх, х1унда аьлча цуьнан дахар д1адоьдура кхечу законашца, историн кхечу ламасташца.\nДагестанехь Мутушев Ахьмадхана сацамболуш билгалбаьккхира шен синлехамийн некъ. Иза Дагестански т1еман – революционни комитетан декъашхо хилира, 1едал къуьйсуш д1абоьдучу луьрачу къийсамашкахь Дагестанехь дуьххьарлера 1ер-дахаран хийцамаш д1ахьора цара. Т1аьхьо иза Къилбаседа Кавказан комиссариатан «Дагестанера т1еман ревкоман председателан накъост хаьржира, Темир-Хан-Шура г1ала ларйаран комиссин коьртехь а волуш».\nЦигахь, Дагестанехь, Мутушев Ахьмадхана эвсараллица дакъалоцу революционни зорбанехь а. Цо яздо: «Марксист волу, … исторех материалистически кепара кхетар д1акхайкхош волу со революцин юьххьехь дуьйна д1ахьедеш вара, … нохчийн халкъ тайпанийн 1ер-дахаран муьрехь дехаш хилар, цундела царна юкъахь тобанашка декъадалар хуьлийла дац, цундела классийн дуьхь-дуьхьал латтар а хиллане хила йиш яц царна юккъехь. Ас гуттар а сатийсинера революцин корта хьовзош болчу сихачу боламо нохчий юкъараллин-экономикин керлачу хийцамашна юкъаозоре, нохчийн истори а… къехойн а, хьолахойн а классийн къийсаман теори хиларе, вайх – нохчех революционераш хиларе а».\n1ер-дахаран бакъдолчо сацам болуш т1е1аткъам бира Мутушев Ахьмадханан дуьнене хьежамашна, билгалдаьккхира цуьнан кхид1а хиндолу дар-лелор. Мутушев кхеташ ву республика юьззина шакъаьстина хилалур йоцийла. Я «к1айчара» а, я «ц1ечара» а ишттаниг аьттехьа а дуьтург цахилар а хаьа цунна. Къилбаседа Кавказана шен эскарца т1евог1уш волчу Деникина нийсса схьа, цхьа а шалхо йоцуш «Россин цхьаалла а, екъацаялар а» д1акхайкхош долуш, большевикаша «Россина юкъадог1учу къаьмнаша шаьш-шайн некъ харжарш» дийцарехь бохуш дерг а изза дара.\nМутушев Ахьмадхан цунна къера ца хилча ца велира, цундела кхето г1ерта иза шари1атан т1едахкарш юкъадалор г1уллакх хирг цахиларна бехке арахьара хьелаш бехке до цо.\nКъилбаседа Кавказехь керла дахар д1ах1оттарна юкъа доккха дакъа диллина Мутушев Ахьмадхана. Советан 1едалан муьрехь Нохчийн округан исполкоман председатель ша хаьржича, цо леррина тидам т1ебохуьйтура нохчашна юкъа йоза-дешар даржорна, церан культура а, синмехаллаш а кхиарна, халкъашна юккъехь доттаг1алла а, вежаралла а ч1аг1дарна.\nЦо гуттар а д1акхайкхайора къоман цхьааллин, гражданийн бартхиларан идеяш, нохчийн юкъаралла дакъошка екъа г1ерташ болу политикаш 1орабохура. Нохчийчуьра дуккха а пачхьалкхан, юкъараллин г1арабевллачу г1уллакххойн санна, бохаме хилира Мутушев Ахьмадханан кхоллам а. Сталинан репрессийн заманахь лаьцна д1авигна набахти чу кхоьссира иза, 1943-чу шарахь цу чохь д1а а кхелхира. Цхьаболчу хаамашца цунна реабилитаци йира 1971-г1а шеран сентябрь баттахь (Хь. Туркаев), кхечу хаамашца – 1975-чу шарахь (А. Шахмурзаев).\nТуркаев Хьасанна т1аьххье вай а билгалдоккху: Мутушев Ахьмадханан кхолларалла юьззина схьакарийна а, теллина а яц, цундела вайн тахана бух бац т1еч1аг1дан, философин я юкъараллин политикин дахаран проблемашна лерина статьяш цо язйина ала. Цуьнца цхьаьна, цуьнан схьакарийначу а, теллинчу а белхашна т1е а тевжаш, билгалдаккха йиш ю, цуьнан философски а, этически а хьежамаш оцу муьрехь баьхначу оьрсийн хьалхарчу демократийн социале-политикин кхетамца а, этикин хьежамашца а хадалур йоцу з1енаш йолуш хилар.\nОьрсийн маттера гочйинарг –


ГIалгIайчоь: 10 шо ду йоI лоьху\nХIокху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Абдуллаева Зайнаб\nГIалгIайчуьрчу Елхороев Идрисан 30 шо долу йоI Залина лачкъийра 2010-чу шарахь ГIуран-беттан 22-хь. "Мемориал" бакъонашларйон центро бинчу хаамца, шен гергарчу зудчуьнца Элдиева Лианица а, адвокатца Багаутдинова Маремца а ГIалгIайчу цIайогIуш хилла иза Владикавказера, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Кавказ" некъа тIехь, Новый олучу ХIирийчуьрчу эвлан йистехь уьш тIехь болу машен сацийна некъан патрулан сервисан (ДПС) белхахочо. Цунна уллехь лаьттачу гIагIдиллинчу машенчуьра охьабиссина туьтмIаьжигаш йоьхкина герзхой. Уьш кехаташка хьаьжна церан. Цул тIаьхьа, герзаца кхерам а тесна, шайца дIайигина цара Залина.\n"Таксисте а, Элдиевага а, Багаудиновага а аьлла герзхоша Залине хьоьжуш Iе "Черменерчу гонехь" йолчу полицин постехь аьлла. Цхьана хенахь цу постана уллехь ладоьгIуш а Iийна, Залина лаха бахана уьш. Чермен а, Майский а ярташкарчу милицехь йоI ца карийна царна", - яздо "Мемориало" шен дIахаийтарехь. Цул тIаьхьа Залина гина стаг вац.\nБакъонашларъярхойн центро бинчу хаамца, йоI яр хьокъехь бехктакхаман гIуллакх долийна иза тIепаза яйна цхьа бутт ах бутт баьллачул тIаьхьа. Зулам динчу меттиге бIаьрг тоха вахана талламхо инцидент хилла кхолагIачу баттахь.\nЗалинас телефон йиттина номерш билгалъяьхна, амма оцу дийнахь цуьнца къамел динчу нахах ле ца вина цхьа а. "Мемориалехь" болчу хаамашца, царна юкъахь хилла федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) белхахо а.\n2012-чу шарахь таллам бар сацийра, жоьпе озо стаг каро аьтто ца баьлла аьлла. Елхороев Идриса латкъам бира Европерчу адамийн бакъонашкахула кхеле 2018-чу шарахь. Цо дехнера шен йоIан дакъа долу меттиг лаха а, зуламхой схьакаро о декхарелахь яхьара Оьрсийчоь аьлла.\n"Мемориало" бинчу хаамца, Оьрсийчоьнан Iедало 2019-чу шарахь ГIуран-баттахь Европерчу адамийн бакъонашкахула кхелан хаттаршна жоп луш яздинера, латкъам юхатоьхна, иза шен хеннахь бина ца хиларна аьлла. Елхороевс а, "Мемориало" а дуьйцу иза бакъ дац, дерриг а кехаташ шен хеннахь чуделлера шаьш бохуш.\n"Мемориалан" адвокато Агальцева Маринас дийцарехь, Iедалша бехктакхаман гIуллакх долийнера адам дарна. Цул тIаьхьа дуккха а хан яьлла. ЙоI дахарна кхерам болчу хьоле нисйелла. Оцу хьолехь Европерчу кхело лору вайнарг дийна ца хилар. Нагахь иза дийна хиллехь, Iедале хаам балур бара тхоьга, амма цуьнан аьтто ца баьлла иза дан. Цундела оха доьху йоIан дакъа лахар а, иза гергарчаьрга дIадалар а", - дуьйцу адвокато.\nЕлхороев Идриса дийцарехь, Залина лачкъийначу дийнахь иза тIеман госпитале яхана хиллера, цигахь Iуьллучу шен вешина тIаьхьа. Цигахь иза дарба деш вара, гIарол деш нах а болуш латтош. Елхороевс дийцарехь, цуьнан кIант харцонца бехке винера, террорхо ву аьлла.\n"КIант йиттина эрчаваьккхинера, ткъа цул тIаьхьа бехке винера терроризм лелийна аьлла. Иза вацара цхьана а терактана юкъахьакхавелла, амма гIуллакх хьовзийна цунах тIемало вира. ЙоI цунна тIаьхьа яханера цунна юъург эцна, иза яцара цхьана вочу хьуманна юкъахь", - дийцира Елхороевс Кавказ.Реалиин корреспонденте.


УНА-УНСО-н куьйгалхойх волу Мазур цIавирзина Украине\nОьрсийчоьнан дехарца Польшехь лаьцна хилла УНА-УНСО-н гIаьнтден когаметта Мазур Игорь цIавирзина Украине кхаарин сарахь. Цунах лаьцна шен Фейсбукерчу агIонехь хаам бина чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметто Геращенко Антона.\nМазур юхавирзина хилар тIечIагIдина Украинин омбудсмено Денисова Людмилас а. Цо дийцарехь, кхечу украинахошца Варшаве конференце воьдуш кху беттан 9-чу дийнахь Польшехь лаьцна Мазур Украинин территорина тIеваллалц цунна юххе ваьлла хилла Украинин Люблинера инарлан консул.\nУНА-УНСО-н куьйгалхойх волу Мазур лацаран бахьана дара Нохчийчуьрчу тIемашкахь шайна дуьхьал тIом бина аьлла Оьрсийчоьнан Iедалша иза дуьненаюкъарчу лехаме велла хилар.\n"Ас тIемашкахь дакъа ца лецира, со вара цу хенахь Нохчийчоьнан территори тIехь, амма тхо цига даханера журналисташ санна, ткъа со болх беш вара "Маьрша Кавказ" (Свободный Кавказ) пресс-центрехь", - элира Мазура Люблинехь.