Russia -- Metropolitan Juvenaly of Krutitsy and Kolomna lays flowers in memory of those killed in bomb explosion at Moscow's Domodedovo airport, 26Jan2011\nАмма Бесланехь дина долу тIелатар а, цулла а хьалха тIемлоша Москох Норд-Ост мюзкл дIайоьда театр дIалацар а, хIинца деш долу лелхийтарш а цхьанадогIуш дац аьлла хеташ ю журналист.\nУьш, суна хетарехь, тайп-тайпана муьраш ду Оьрсийчохь террорар лелоран. ХIунда аьлча, Бесланехь закъалтана нах лийцинчухенахь террорахой тIом сацо гIерташ а бара, федералан Iедалшца а, меттигерачу Iедалийн веклшца а дийцарш дIадахьа гIерташ а бара. Иза цаьрга ца дайтира. Iедалша пайда ца ийцира цуьнах, закъалтхой маьрша бохаш. Норд-Остехь цара-м Iедалша дийцарш а дIадаьхьира. Цигахь аьтто бара закъалтхой маьрша баха. Цигахь политикан дехарш дара, шайна юкъахь Нохчийчура тIом сацор а долуш. ТIкъа таханлерачу терактех лаьцна аьлча, цхьаммо а закъалтана нах ца льуйцу (цкъачунна ца луьцу аьлла-м хета суна), амма метро а оьккхуьйту, Домодедово а оьккхуьйту. ХIоразза а, цхьа дикка кхеташ а доцуш, тIаьхьа а дуьсуш и лелхийтарш шаьш дина олий, жоьпалла шайна тIеоьцуш дIахьедарш деш хуьлу Кавказерачу къайлах лелаш йолу тIеман тобанаш. Амма билггала цара доьхаш хIума ца хуьлу.\nКху тIахьарчу хенахь Оьрсийчохь деш долу терроран тIелатарш хьунда деш ду а, хьа деш ду бохучу хаттарна жоп дац бах Милашина Еленас. Амма цу хаттаршна доп дала дезаш дерш Iедалш ду, террорахой бац бохуш дуьйца цо.\nТеррорахоша шаьш дечу лелхийтарийн биллгггала долу бахьанаш дуьйцуш ца хилар бахьана долуш а, Iедалша иза дуьйцуш ца хилар бахьана долуш а ши а агIо пайда эца гIерта цу хиламех аьлла хеташ ю «Новая газетан» аналист Милашина Елена. Алсам цуьнах пайда Оьрсийчоьнан Iедалша оьцу аьлла а хета цунна.\nХIоразза а, теракт масозза хуьлу, вайн Iедало къовла демократин институташца доьзна долу хьал. Цо чекхдоху юкъаралло дийцаре а ца деш, тIеэца мегар доцу низамаш. ХIунда аьлча, уьш тIеэца мегар доцуш долун дела. Цу низмаш гIо ца до махкахь кхерамазалла хIотто а, хьал дIанисдан а.\nВукха агIора, террорахой а бу и тIелатарш шаьш дина бохуш. Ткъа бакъдерг цхьанна а ца хаарна, массо а шена хета-хеарг дуьйцуш ву бах Милашина Еленас.\nВукха агIора террорахой а латтаза бовлу, тIелатар ша-ша дина бохуш, иза дарна жоьпалла шайна тIеэца гIерташ, хилларг баш кхеташ дацахь а. Цхьанне а ца хаа муха йехаш ю къайлах лела тобанаш, хьенах лаьтташ ю уьш, мел ницIкъ болуш ю уьш, мел кхераме ю. Иза хууш дац. Цундела, вай массо а спекуляци лелош ду.\nВуьшта аьлча хIоразза а маьрша адамаш а дойъуш тIелатар масозза до Iедал чIагIло Оьрсийчохь, аьлла, хета Милашина Еленина. Iедалша пайда оьцу цу кепара тIелатар масозза до шена оьшаш долу низмаш тIеэца бохуш дуьйца цо.\nЦара алсам пайда бохьу цаьрна, Iедалшка жоьпалла хила бохуш дехарш деш йолчу баккъалла а йолчу оппозицица дуьстича. ХIунда аьлча, террорахоша дIахьедарш ца до Iедалша махкахь адамийн бакъонаш ларян йеза, бохуш а, уьш жоьпалла долуш хила деза шайн махкахошна хьалха, бохуш а. Амма хIоразза а цу тайпа теракт масоззу хуьлу, цхьатерра йолу политикан механизмаш болхбан юьйлало. Беслан хиллачуллатIаьхьа губернаторийн харжамаш дIабехира, кхузахь полицех лаьцна долу низам чекхдаьккхира, тIеэца мегар доцуш долу. Иштта дIа кхин а.\nТкъа Оьрсийчохь терроран тIелатарш даран бухехь долу бахьана иштта го шена бах Милашина Еленас.\nОьрсийохь теракташ хиларан бухехь Iуллуш долу бахьана ду Нохчийчура тIом. Уггара хьалхара бахьана ду иза. Нохчийчохь тIом ца хиллехь, хIинца и терроран акташ ца хила магара.\nI994-чу шаре а кхоьвдина, цу хенахь хиллачуьнан мах хадор а бен, кхин некъ ца го шена бах «Новая газетан» аналисто Милашина Еленас Къилбаседа Кавказера хьал а, цуьнцана цхьна Оьрсийчура хьал а дIанисдан.


Оьрсийчоьнан символ хила мегаш ю Веданара хьех\nНохчийчоь -- Ведана, садаIаран беш.\n"Оьрсийчоьнан 2019-чу шеран дитт" къовсамехь дакъалоцуш ду историн мехала долу 12 дитт. Царна юкъахь ду Веданан садаIаран бешахь (паркехь) лаьтташ долу хьех.\nКъовсамехь дакъала къастийна дитташ тIехь долу тептар тIечIагIдина Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташонехь горга стол дIахьош лерринчу сертификацин комиссино, яздо "Регнум" агентало, къовсам вовшатоьхначарна тIе а тевжаш.\nВеданарчу хьехан 144 шо ду. Цуьнан локхалла ю 37 метр. Дитт лаьтташ долу садаIаран беш йиллина 1859-чу шарахь Веданан гIоьпехь куп тоьхна хиллачу Оьрсийн паччахьан эскархоша, Кавказан сардало Баратянскийс омра а делла.\nНохчийчоь йоцург, къовсамехь дакъалоцуш ду кхин а 11 регионера дитташ. Цуьнан жамIаш довзуьйтур ду кху шарахь ГIадужу-беттан 10-чу дийнахь. Къовсаман Iалашо ю Оьрсийчуьрчу бахархойн гонахара Iалам лардарна тIе тидам бахийтар.


Урок 95 — Страница 56\n1 класс УРОК №31 БУКВА Г\n2 класс урок№23 ХIуманаш билгалъен дешнаш\n2 класс урок№20 Элпаш ь, ё, щ, ф юкъадогIу дешнаш\nhttps://youtu.be/9h_sBRbH6og Нохчийнметтан интернет-урок. Мукъаза доккха а, жима а элп Гг Урок №31 Де дика хуьлдашун, хьомедешархой! Дала беркате дойла таханлера вайн цхьаьнакхетар. Нохчийн мотт сийлахь а бу, мерза а бу...\nhttps://youtu.be/VB3cm-O7b0M Урок№23 Урокан ц1е: ХIуманаш билгалъен дешнаш. -Маршалла ду шуьга, хьоме дешархой! -Х1окху урокехь вай шуна довзуьйтур ду хIуманаш билгалъен дешнаш. Иштта хуур ду цара муьлхачу хаттаршна жоьпаш ло а....\nhttps://youtu.be/Qo1gvuOsZ3E 2 класс УРОК 20 Маршалла ду шуьга, хьоме дешархой! Х1окху урокехь вай дуьйцур ду Ь, Ё, Ф, Щ элпаш юккъехь долчу дешнех лаьцна. Слайд:»» «» Ф, Ё,...\nХ1ЕТАЛ-МЕТАЛ, хаийла шуна:\nЛаца т1ам а бац, х1отто бух а бац?\nНОХЧИЙН МЕТТАН А, ЛИТЕРАТУРИН А ХЬЕХАРХОЙ: Закараева Петимат Сайд-Эмиевна-нохчийн меттан а, литературин а хьехархо. Болх бен 25 шо ду. Йина… Read more…\nНохчийн поэт Дудаев Ӏабди вина Веданан районерчу Элистанжахь ахархочун Дудин доьзалехь. Исбаьхьа Ӏалам долчу ширчу нохчийн юьртахь дӀадахна Ӏабдин бералла.… Далее… →


Навальный Алексей набахте хьажош сацам тIеэцна кхело\nМоскварчу Симоновски кIоштан кхело Чиллан-беттан 2-чу дийнан сарахь сацамбина оппозиционер Навальный Алексей набахте хьажо. 2014-чу шарахь цунна йинчу кхело арахь яккха кхайкхийна хилла хан ю цунна хIинца набахтехь яккха кхайкхийнарг -3,5 шо. Политика цIера аравала бакъо йоцуш яьккхина хан чу а лерина, охьадаьккхина кхело таIзар, 2,5 шаре кхачош.\nКхело шен сацамехь дIахьедина, Навальныйс дохийна 6 шо хьалха а, цул тIаьхьа а йинчу кхелаша полицин тергонера шена ван кхайкхийна хилла тIедахкарш, аьлла.\n2014-чу шарахь бозбуанчаллаш лелорна 3,5 арахь йоккху хан туьйхира цунна, тIедахкарш кхочушдар 5 шарахь полицино тергал а дийр долуш. Амма яхначу гурахь, шена дIовш даларца доьзна Германе вахначуьра хеннахь юха цаверзарна, аьлла ду сацамо таIзарна бухадиллина бахьана.\n2017-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело ша бинчу сацамехь билгалдаьккхира 2014-чу шарахь Навальныйна кхел харцонца йина, аьлла. Оцу бахьаница шена яла къастийна компенсаци а дIаелира Навальныйна Оьрсийчоьно. Амма Лакхарчу кхело нийса лерира Навальныйна пачхьалкхерчу кхело таIзар дар, духьалхилира и сацам хийца.\nТаханлерачу кхелехь Навальныйс а, цуьнан адвокаташа а тоьшаллаш далийра политик Германера хеннахь схьаван могашалло ца витина хиларх лаьцна. Делахь а бинчу сацамо тидаме ца эцна уьш.\nПолитикан дIахьедар дина Навальныйс кхелехь, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимира шена дIовш далийтина хилар чIагIдеш а, ша цуьнан лаамца таIзарна кIела хьош хиларх а лаьцна.\nТIаьххьарчу шина кIиранах Оьрсийчоьнан дуккха а гIаланашкахь хилла Навальный набахтера дIахеца Iедал декхаредеш хIиттийна гуламаш. Оцу акцешкахь полицно лецна нах бу 6 эзарне кхоччуш. Царех дукхахболучарна диттина гIуданаш, цхьаболучарна дуьхьалдаьхна бехктакхаман гIуллакхаш.


Яшин Илья: Нохчийчохь кхоьру Кадыровх\n«Нохчийчоь кхоьру Кадыров Рамзанах» аьлла дIахьедина Халкъан Маршонан Партин (ПАРНАС-ан) лидеран гIовсо Яшин Ильяс. Рапорт Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а яржо дагахь ву ша, аьлла Яшина. Цо бахарехь, цкъачунна рапортана елла цIе ю «Халкъан кхерамзаллина тIехь лаьтта кхерам».\nРапорт юкъараллина йовзийта дагахь ву Яшин Илья вайнах махкахбаьхначу Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Москох. «Шина баттахь сов волонтерийн гIоьнца Нохчийчуьрчу коррупцех, Кадыровн гонах, политика бахьанехь нах байарх, Кадыровна гонах лаьттачу тIеман ницкъех дийца кечлуш ю ПАРНАС.\nРапорт кечъечу юкъанна Соьлж-ГIала веана де даьккхина а вахана Яшин. Цигахь шена лаккхара доьналла гайтина бухарчу шена бевзаш болчу нохчаша, цара шайн дахарна кхераме доллушехъ, дийцаре дира шеца рапортера факташ, цхьадерш бакъдира, вуьйш къовсаме дехира, хьехамаш бира шена дуккха а, аьлла Москох юхакхаьчна оппозиционеро. «Кадыровх баккъал а кхоьру Нохчийчохь.\nХарцонаш Iорайоху нах доьхза бов. Дечех уггаре а атта таIзар ду нахана хьалха стаг пайдабоцчу ваккхар, ткъа Кадыровх эриг къайлах бен олуш а дац махкахь, амма претензеш-м ю цуьнга нехан дуккха а» - боху Яшин Ильяс.\n«ХIора а вахархо санна ву шен алапа, яккхина са цхьана декъехь Кадыровн Фонде охьайилла декхаре» - хаамбо цо.


Джамбулатов Рамзанах лаьцна...\n16 июля в 09:52 (2012 г.)\n16.07.2012 /09:50/ laura_radio Хууш ма-хиллара, нохчийн къоман юккъехь дуккха а яздархой бу, гlарбевлла а, вайна дика ца бевзарш а. Мелла а церан дахарах а, кхиамех а лаьцна дош а олуш, церан кхоллараллин марзонах шу хьакхдалийта луур ду суна.\nХlара болх дlаболош, уггаре а хьалха суна дийца лаьа поэтах Джамбулатов Рамзанах лаьцна. Шен дахарехь дукха халонаш лайна, шатайпа кхоллам болуш стаг вара Рамзан. Иза винера (l943) цхьа эзар исс бlе шовзткъе кхоалгlачу шарахь. Шен ах шо а кхачале ненаций, вешиций махках ваьккхира Рамзан (цу хенахь церан да дийна вацара). И де цуьнан дахарехь уггаре а ирча дара. Хlорш дlабига баьхкинчу салтех кхеравелла, цамгар кхийтира Рамзанах – когаш тlе хьала ца гlатталуш висира иза. Цуьнан турпала нана Палада бахьана долуш, генарчу Казахстанехь lожаллех кlелхьарбелира Рамзангlеран жима доьзал.\nШен 7 шо кхаьчча, нанас гlо а деш, школе вахара Рамзан. Цу хенахь мелла а ког баккхалуш вара иза. Школа цlахь, Хьалха-Мартан кlоштан Гlойтlа цlе йолчу юьртахь, чекхъяьккхира цо.\nМогуш вац аьлла ца lаш, Рамзана болх бира шен кlоштан газетехь а, гlишлошъярехь а, юьртарчу школехь а. Амма цамгаро, когаш тlе ца хlотталуш, даиманна а заьlапхойн гlудалкх чохь витира иза.\nИштта хала киртиг тlехlоьттича, дукха нах доьналлех буху. Рамзан вацара царех. Дахарехь шен меттиг лоьхуш, цунна карийра иза поэзехь...\nШен дола ваккхал.\nВер ву со беша,\nКогаш тlехь латтар.\nДуй аса биъна,\nНийса некъ лаца.\nИштта lен хиъна,\nСан куьг дlалаца!\nПоэзига шен болу безам чlагlбарна, шен ницкъех ша тешорна, Рамзана даима а баркалла олура нохчийн къоман гlараваьллачу яздархочун Сулейманов Ахьмадана. Даймохк, Нана, доттагl, безам… – дахаран массо а агlонаш лоцуш, дагах кхеташ ю Рамзанан байташ.\nДаймахкахь ас иллеш даьхна,\nДаймахкахь дlаверза лиъна.\nЛуьра тlом боьдуш,\nХезар дац, гур а вац\nСо ведда воьдуш.\nХиэра а ваьлла\nСо муха вехар ву?\nСо хьера ваьлла…!?\nАс Даймохк буьтур бац,\nСан дуйнах теша,\nАс дуьне дуьтур ду,\nДаймахке болу даггара безам шен доллучу дахарехула чекхбаьккхира Рамзана. Я махках а ца велир, мел луьра хан тlехlоттарх, массо а халонаш шен халкъаца йоькъуш.\nТкъа хlинца шуна хезар ду, Джамбулатов Рамзанан дешнашна тlехь иллиалархочо а, композитора а Бетельгериев Хьуьсена даьккхина илли. Хьуьсена ша билгала ма-даккхара, хlара илли, дукха ойла ян а ца езаш, и байт гушшехь ша-шах кхолладелла ду.\nДала декъала войла иза, Рамзан вайна юккъехь воцу гурахь ялх шо кхочуш ду. Дукха жима волуш дуьйна яздеш хиллехь а, амма шен араяьлла цхьа а гулар яцар цунна. Цо язбина дуккха а белхаш тlом болуш дlа а бевллера. Делан къинхетамца, ши эзар доьалгlачу шарахь, вайн махкахь вевзаш волчу юкъараллин гlуллакххочо Маигов Саламбека накъосталла а деш, цуьнан байтийн дуьххьара гулар арахецар нисделир. И мехала гlуллакх кхочушдарна даггара баркалла ала луур ду Саламбекан. Хlунда аьлча, шен таро а йоцуш, адамийн догдикалле сатуьйсучунна уггаре а боккха лаам кхочуш бира цо. Ша чlогlа ирс долуш а хетар Рамзанна, дерриге а дахарехь бина болх гина. Хlара рогlера байт шен дена Абубакарна лерина ю поэто.\nДин паргlатбаьккхича хьешан,\nШен кlанте аьллера дас:\n- Гlиллакхах ца духуш вешан\nЧекхдовлар дехар до ас.\nХьаша-да воьссинехь керта,\nВайнаха ца чlаьгlна ков.\nЦуьнца ду исс имий-беркат,\nЦхьа марзо хиларал сов.\nЦкъа жимчохь хезнера суна,\nКlиллошна ца лепа малх.\nСтаг хилар коьрта ду хьуна,\nСтаг воцчохь совцуш бац нах.\nТlеоьцуш генара хьаша\nВай лардахь, хир ду вайн сий.\nДоккха шун хоттор ду бешахь,\nШортта ду сискал-туьхий.\nДжамбулатов Рамзанан кхоллараллехь, доккха дакъа дlалоцу берашна язъйинчу стихаша а. Нохчийн эстрадин къоначу седарчаша дlалокхуш а ю, поэтан байташна тlехь яьхна дуккха а эшарш. Шен вешин йоlана Луизина цо лерина цхьа стихотворени хезар ю шуна хlинца.\nШурул а кlайелла аре,\nХаддаза догlуш ду ло.\nСо дукха хьежна хьо даре,\nСан дагна тайна шело.\nЭгалаш, лайн чимаш, эга\nДекъала ярца сан хан.\nДlо берийн яьххьаш а сега\nЛайн Баба, я лайн йоl ян.\nЗlуганаш санна тlелеташ\nЭхl, беснеш сан къийзайо.\nСо-м лелла суо гlийла хеташ,\nХьо марша догlийла ло!\nХьох къехкаш бода а херло,\nБеркат ду хьо диллинчохь,\nЯржае хьайн lаьнан серло\nХьомечу сан Нохчийчохь!\nЭгалаш, лайш чимаш, эга\nЛайн Баба, я лайн йоl ян!\nРамзанан кхоллараллех долу дош дуьззина хир дацар, цуьнан безаман лирика ца хьахийча. Дуккха а байташ ю поэтан, доллучу дахарехь шен накъост а хилла чекхъяьллачу х1усамнанна Мадинина лерина. Ц1еначу а, оьздачу а дешнашца йосту Рамзана шен деган к1оргенехь къийлина сирла ойланаш.\nДийларх сан гlалаташ,\nУьш нисдан соьца ду\nЦlеххьана кхолахь сайн\nДуьне а хьашт ма дац,\nНицкъ а бац детта са.\nСан кхелехь lиткъина\nЦундела кхаьрда со\nАс безам кхиийна,\nАганахь бер санна,\nСуо леш а дlахьур бу\nСайн коше сайцанна.\nДуьненчохь мел веха\nСан деган тlемаш ду


Доахан эший юртарча наха? Опубликовано 09.03.2020 автором Админ\nТахан вай мехка столице е моллагIча юрта воде, дIа мел хьежача машенаш я массе тайпа. Къона, къаьна, кхал, маIа мел вар машенашца лел. Хеталу, наха яа сискал, бе болх, дешар – цхьаккха хIама ца дезаш санна, духхьал машенаш мара. Заман белгало хургья-кх из. Цхьабакъда дикка уйла яйташ да цхьаькха: хIара шу мел доал кIезигагIа гу юрташкарча урамашка доахан е жа дIалахка болхаш бола истий, докъалуш, лаьгIлуш латта хи тоатол санна кIезиглуш латт хьаьлий Iулаш. Сона массаза хеташ дар цхьа хIама, юрта вахача сага бежан, устагIа, говр, коа тIара оалхазараш леладе деза аьнна. Хьалха иштта да а дар из. Iаьдало шоашца къовсам лоаттабой а, доккхий жауIлаш, доахан, говраш лелае гIертар цхьабола нах. Из дика гу вайна йоазонхоша даьча цхьадолча говзамеча йоазошка гIолла, царех я Муталиев Хьажбикара «Хьалхара денош» яха повесть, Ведзижев Ахьмада «Шелбенна кхуврч» яха роман, кхыяраш. ДукхагIйола са бера ха дIаяхай Наьсареи Сурхо тIеи. Шовзткъа итт шу хьалха хинначох тара яц уж шаккха, вахара моллагIа оагIув вай хьаэце а. Царех цхьадола хувцамаш дего могадеш, хьатIаэцаш а дац. Масала, Наьсаре бахача наха жа-доахан леладора хIара цIенах хIана дац аьнна. ХIанз доккха маьждиг долча метте, Ингушская яхеи Дж. Картоева цIерагIареи урамаш вIашагIкхетача хIара Iуйрийна хьалехкар массехк улица тIа бахача наха шоай хьайбаш. Жа, доахан, гамажаш, Iаьсий – массе тайпара коа тIара хьайбаш го йиш яр цига. Цига хIара Iуйрийна латташ Iултеш, гIоккхаз хулар. Йоккхача, шерача улицагIа урагIдахе, тIаь тIагIолла Алханчуртски каналах дехьадаьле, тоаенна латтача даьгIенашка паргIата лела, дажа, салаIа долхар Iула юкъера дийнаташ. ХIанз из моттиг а из улица а машенаша дIаяьхай. Наьсарера нах хIама дуаш бий-те аьле хеталу, цIенденна дIадаьнна доахан теркалдича. Геттара городера нах хинна дIабахаб наьсархой. Тха нана ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» яхача заводе балха яр, бакъда тхо кхо воша – ший кхо воI – школа яьккха валлалца етт лелабир цо. Атта деце а, цунна доакъар Iалашде, Iай массехк бетта йIайхача лоаттабе, ший ханнахьа цунга лор хьажийта, маьхий тохийта вIаштIехьадоалар цун. Цох доккха беркат а хулар. ТIоа, шура, кIолд, кхыметтел керда баьккха налха дIахадацар цIагIара. Сепоратор, къулг – массадола хIама долаш дар тха цIагIа, цунца цхьана дикал лакха йола кхача а цунга хьежжа унахцIено а яр. Iаьсий хулар, етт наггахьа Iаьхара биса шу ца лаьрхIача. Царех а, дукха ха ялале, хьахулар детта доахан. Вешта аьлча, таханарчох тара дацар цу ханара вахар, ювцаш йола оагIув хьаэце. Юрта бахача наьха-м ков-карт диззе хулар жа-доахан, говраш, москалаш, гIажаш, кхыдараш. Юрт а цу даькъе ца йовззал хувцаеннай. Ткъо шу совгIа ха я со хIара Iуйрийна юрта балха хьалъуха. Iуйрийна бархIлагIчох ах даьлча Кен чу Iо а ваьле, Сурхо тIара ийс шера деша школа йолчахьа урагIволавелча, новкъа йоагIа машенаш а дIа ца йохалуш, даьржа, шера Iул доагIаш хулар новкъа гIолла. Юртал ара дажа долхаш хулар массе тайпара хьайбаш. Иштта дар кхыметтел 10 – 15 шу хьалха. ХIанз сурт чIоагIа эргадаьннад. Наггахьа кхалсаг йоагIаш хул етт дIалалла, геттара кIезигденнад жа, гамажаш, вараш каста зоопарке мара гойя а тамаш я. Геттара кIезига я юрташка гаьзарий а. Нах мукъа боацилга дий-хьогI из, цар хьайбаш лелацадар? Тамаш я-кха из иштта дале. Хьалхарчул дуккха мукъагIа ба таханара нах, хIара коа тIа цаI е шиъ машен я, тIаккха хала хилац царна яа буц я, йол Iалашъе. Къахьегаш, доаханна тIехьа цIено лоаттаеш, царна доакъар ийдеш ца кхестар духьа, да мотташ ва со уж кIезиглуш латтилга. Шедар тика чу долаш да. Бакъда цхьа хIама дицлу наха, тика чу хулари ший цIагIа даьккхари вIаший чIоаггIа эргаш хилар. Ювцача Сурхо тIарча школе соца балха яр къамах белоруссера хьаяьнна Любовь Сергеевна Хилько яхаш хьехархо-йоккха саг. Оаха болх беча школан гонахьа бахараш бар тха школан хаьхочун Булгучев Махьмада къонгаш, уж пхиъ вар. Берригаш куцаш-сибаташ долаш, цIе бесаш долаш, тоабенна нах бар уж. ХIаьта Махьмад ше а вар иштта. Уж бIаргабайча, Любовь Сергеевнас оалар:


Зуламаш лелорна таIзар динчу Нохчийчуьрчу вахархочо ша Кадыровн гергара ву олуш хилла\nКху деношкахь герзашца лелийначу кофликтна тIехула набахтехь даккха 13 шо хан тоьхначу Нукманов ИбрахIима, ша лелош долу зуламаш Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIийнах ву а бохуш, деш хилла. "Блокнот Краснодар" ресурсо бина и хаам. Оцу некъашца Краснодарерчу совдегаршкара ахчанаш дохуш хилла цо. Шена схьадала ахча ца хиллачарех лай беш хилла цо - кеп-кепара шен тIедахкарш кхочуш дойтуш\nМаршо Радионо яздира кху беттан 20-чохь Ростов гIаларчу Къилбан гонашкарчу тIеман кхело набахтехь яккха тайп-тайпана хенаш кхайкхорах Нохчийчуьрчу веа вахархочунна. Нукманов воцург а, Хамидов Халидна а, Габатаев Юсупна а, Мадаев Шамална а хенаш тоьхна.\nБехктакхаман гIуллакхан материалашкахь билгалдаккхарца, 2014-чу шарахь Шемахь террорхойн тобанехь Iаморашкахь хилла ву Хамидов, ткъа цигара Оьрсийчу юхавеанчул тIаьхьа цо дакъа лаьцна герзашца хиллачу инцидентехь.\nВукху таIзаре хIиттиначаьрца цхьана Хамидов бехке ву герзаш детташ, дов къасточохь хиларна. Оцу зуламехь вийра цхьа стаг, чевнаш йира шинна.\nГабатаев Юсупна 17 шо туьйхира шогачу хьолехь йолчу колонехь такха, Нукмановна – 13, Хамидов Халидна -11 шо. 3,5 шой кхайкхийра Мадаев Шамална. Кхелан пресс-гIуллакххоша кхеторехь, шайн бехкаш цхьана декъехь бен тIелаьцна дац цара.\nКъилбан гонашкарчу тIеман кхело Товбеца-беттан юьххьехь колонехь даккха 25 шо хан кхайкхийра Нохчийчуьрчу вахархочунна Тосуев Махьарбина, зуламхойн тобанехь Шелковс-кIоштахь ницкъхошна тIелатар дина аьлла. Пхи стаг вийра хIетахь, виъ милцо а цхьаьна.


RUSSIA -- Presidential hopeful Ksenia Sobchak attends an election campaign in the city of Berdsk, Novosibirsk region, January 15, 2018\nОьрсийчоьнан президентан харжамийн кандидата, журналисто Собчак Ксенияс диллина кехат дитина Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIарах. Цо яздо: "Рамзан Ахматович! КIира хан ю бехк боцуш Титиев Аюб набахтехь латтон. Цуьнан лацарх дуьйцуш, ахь элира бакъонашларъярхой "къам а, тайпа а" доцуш нах бу аьлла.\nХьо хIунда ца кхета, адамийн бакъонаш ларъеш хилла, йийна Эстемирова Наталья а, Алексеева Людмила а, Светова Зоя а, Титиев Аюб а, - уггар а лоручу, доккхачу тайпан нах буйла. Со тешна ю, мацца эшна а, церан гIо хьуна а оьшур хиларх. Оьрсийчоьнан политикашка а, кхиболчу президентан харжамашка хьалхатеттинчу кандидаташка: Навальныйга а, Явлинскийга а, Грудинине а, Титовга а кхайкхам бо ас. Вай юьстах йита деза цхьайолу теманаш а, хиламаш а, "люстрацех", "национализацех" вайн къийсамаш а. Титиевс набахтичохь даьккхинчу цхьана сахьте а ца кхочу и хIуманаш.\nШи шо ду, могуш а воцуш Белых Никита лаьцна латто. Набахтехь 60 шаре волуш ву Малобродский Алексей а. Ткъа царна тIехь кхел йина а яц. ХIинцца ГIалгIайчохь "Мемориалан" офис а ягий.\nТоьар ду вовшашца къийсадала! Вайн массеран а юкъара лаам хила безаш бу, тахана вайгара гIо оьшу нах кIелхьарабаха. Харжамашкахь Путина толам боккхур бу. Нагахь санна, уггар хьалха бакъонашларъярхой а, политикан тутмакхаш а вайга ларлахь, кху дуьненахь вай йоккху хан эрна яц.\nРамзан Кадыров" Оха тIедожадо хьуна катоьхна Титиев Аюб маьршаваккхар лаьцначуьра", - яздо Собчак Ксенияс.


ХIун Iалашо ю Кадыровна новкъа йоцчу Iамеркин сакцийн?\nСтигалкъекъа-бутт 08, 2018\nХIун Iалашо ю Кадыровна новкъарло ца йоцучу Iамеркин сакцийн?\nОьрсийчоьнна кхайкхийначу санкцеша новкъарло ца йо Нохчийчохь яккхийн проекташ кхочуш ян а, инвестицеш лаха а, экономика кхион а, аьлла, дIахьедар дина республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nМелхо а, инвестицех пайда эцар алсам доккхуш а, экономика кхиош а ду шаьш, боху цо, ТАСС агенталлана ша еллачу комментарехь.\nДелахь а, "Iамеркан аз" зорбанан портало яздарехь, сенкцеш эвсара гIирс бу Iамеркан арсеналехь, мехкан кхерамазалла ларъяран Iалашоне кхача Вашингтоно лелош болу.\nЦунах лаьцна Вашингтонерчу стратегин талламан центрехь вистхуьлуш дIахьедар дина сенаторо-демократо Кардин Бена.\nСанкцешца доьзначу хаттаршкахула Iамерка хьалха яьлла ю, шен экономико иза дан таро луш хиларна, боху сенаторо. Цо дийцарехь, кху дуьнентIера дуккха а пачхьалкхаш ю Iамеркехь бизнес лело лууш, ткъа иза дан аьтто ло махкахь йолчу банкийн системо.\nОьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа Iамеркан Конгрессо низам тIеийцира, Украинина гIортор ян.\n"Цуьнан Iалашо яра Оьрсийчоьнан лелар хийца. Iамерко цкъа а къобул дийр дац ГIирмана аннекси яр. Иза Украинан дакъа ду", - боху сенаторо Кардина. "Оьрсийчоьнан президенто кхиамца дIахьо шен политика, тайп-тайпанчу гIирсех пайда а оьцуш, ткъа Малхбузено новкъарло ян еза цунна", - боху цо.\n"Нагахь президенто Путина лелочунна дуьхьало ца яхь, цо кхин дIа а лелор ю шен политика. Цо пайда оьцур бу тIеман ницкъех, коррупцех, дезинформацех, компьтеран технологеш лучу аьттонех, лелор ю энергетикан зеразакъаш. Суна гIоле хета санкцех пайда эцар, салтех пайда оьцучул а" – дIахьедина сенаторо.\nIамеркан Сенатан декъашхочунна хетарехь, президенто Трамп Доналда Оьрсийчоьнан куьйгалхочунна хаийта деза, цо лелош дерг мегар доцуш хилар.\n"Президенто Трампа хаийта деза Москохо Украинехь динарг гIалат хилар а, Кремло Минскехь бина барт ларбан безаш хилар, чолхе лаьтта хьал мал а дина, эххаре а ГIирман проблема дIаерзо езаш хилар а" – билгалдаьккхина Кардин Бена, яздо "Iамеркан аз" зорбанан портало.


"Буха йиллина Iалашо - кхерамех пайдаэцар". Видеокамерашца адамаш тергалдар муха туьду бакъоларъярхоша\nНавальный Алексейн агIончийн протестан акцеш хилла кIира даьллачул тIаьхьа Оьрсийчоьхь 115 гергга стаг лаьцна. Уьш бехкебо Iедалхошкара пурба доцуш митингаш хIитторна я социалан машанашкахула акцеш кхийкхорна, цхьацца меттигашкахь гIуданаш детта протесташ дIаяхьа лерина хиларх репосташ ярна.\nАкцешкахь хуьлучух дийцина журналисташ а цхьана бу жоьпалле ийзош: полицин белхахоша церан цIа а оьхуш, тIедожадо, шаьш митингехь редакцин тIедиллар кхочушдеш дара алий, тIечIагIде бохуш.\nАкцийн декъашхой лецархьама Москвахь полисхоша пайдаэцна, адамийн яххьаш къастон аьтто бечу системех тийсинчу видеокамерех.\n2020-чу шеран юьххьехь информационан технологийн Департаментехь дIахьедира, Москвахь оцу тайпа камераш 100 эзар сов ю, бохуш.\n"МБХ медиа" гIирсо хаам бора, видеокамераша дIаяздинарг къайлаха духкуш ду аьлла\nБакъоларъяран Amnesty International организацино емал дира, акцешкахь дакъалаьцнарш гучубахархьама оцу технологех пайдаэцар.\nОьрсийчуьрчу Amnesty International юкъараллан векалтан директор йолчу Звягина Натальяс боху, видеокамераша дIаяздинчух пайдаэца полицин бакъонан база яц. Настоящее Время телеканална еллачу интервьюхь дийцира цо цунах лаьцна.\n- ГIуллакхан материалшна юкъа дохуьйтура камераша дIаяздинарг, амма ма-дарра дийцича, цхьа къаьсташ доцу таммагIаш бен ца хуьлура уьш. Цунах пайдаэцале хьалха цхьа стандарташ дIахIиттон еза. Цара кхетош хуьлу, и дерриг а диканна, къаьстачу низамашца, эххар а, оьшуш хилахь, хьуо бехказваккха даим а хьуна таро а юьтуш хирг хиларх.\nТахана йолчу технологешца, юьйцу ас deepfake технологи а, Волков вара хьоьца къамел динарг я цхьаммо тIейоьллина цуьнан туьтмIаьжиг яра хаа - аьтто ца хуьлу.\nОцу маьIнехь аьлча, муьлхха сурт, муьлхха а фото-видеоматериал иштта тера кечъян йиш ю. Цундела къовсийла ду, билггал хьан сурт ду и я дац. ХIаъ, юьхь хьайниг ю, амма билггал цигахь хиллий-те хьо? Дуй хьан кхин тоьшаллаш? Хьо цигахь хиллехь а, ахь цхьа къепе йохийна олийла дуй?\nКхерамех пайдаэцар ду хIара, нахе олу: "Хьовсал, го баьккхина камераш ю, ларлуш хилалахь. Нагахь санна, тIаккхахула хьо ураме валахь, цигахь хIуъа а хуьлуш делахь а, хаа мегар ду, хьуна тIехь терго йой. И ю-кх и буха йиллина коьрта Iалашо - кхерамех пайдаэцар.


9. Цхьана дийнахь Цо гулдийр ду шу гуламан /къемат/ дийне. Иза ду вовшех Iехадаларан де. Милла велахь Делах тешаш дика Iамал еш Оха цIанвийр ву иза шен къинойх‚ вохуьйтур ву бошмийн чу‚ шайн бухахула татолаш а лелаш долчу. Цу чохь уьш гуттар а лаьтташ. Иза сийлахь-боккха толам бу-кх!\n10. Цатешна хилларш а‚ Тхан аяташ харцдина хилларш а - уьш цIеран /жоьжахатин/ дай бу‚ цу чохь гуттар лаьттар болуш. Ма вон дIадерзар ду-кх иза!\n11. Цхьа а бохам хир бац Делан пурбанца бен. Милла велахь Делах тешаш - Цо нисдийр ду цуьнан дог. Дела массо хIума хууш верг ву.\n12. Далла муьтIахь хила‚ элчана а муьтIахь хила. Шу дIадерзахь /иманах/ - Тхан элчанна тIехь-м билгала дIакхачор бен дац.\n14. ХIай иман диллинарш! Баккъалла а, шун зударех а‚ доьзалех а шуна мостагIий берш а бу‚ царех ларлолаш. Шу /церан/ бехках довлахь‚ товахь‚ аш гечдахь - баккъалла а, Дела гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n15. Баккъалла а, шун бахам а‚ шун доьзал а питна ду. Ткъа Дела - Цуьнан гергахь сийлахь-йоккха ял ю!\n16. Шу Делах кхералаш шайн ницIкъ мел кхочу‚ аш ладогIалаш /шайга Дала дечу омре/‚ шу муьтIахь хилалаш /Дала бохучунна/‚ аш харжаш е дикачуьнца /сагIа доккхуш/ шайн синошна. Шен синан бIаьрмацагаллех Iалаш хилларг - уьш бу баккхийбедар берш.\n17. Аш /духа лург/ Далла лахь хаза декхар - Цо масийттаза алсам даьккхина духадерзор ду иза шуна‚ шуна гечдийр а ду. Дела баркалле а ву‚ дукха собаре ву /Шех тешначарна оьгIазе воцуш/.


Европа --Нохчийн гулам\nЕрриг а Оьрсийчохь а дац кхин даладелла хьал, Iедална шайн резабацар кхайкхо урамашка нах бовлар царна Iуданашца деттарца а, полицино еттарца а, ткъа цхьаццаболучарна набахтехь яккха хенаш тохарца а доьрзу. Ткъа Европехь муха ду те протесташца долу хьал? Дуй те цигарчу нахана Iедалх лаьцна шайна хетарг алар кхераме?\nДуьненаюкъарчу адамийн бакъонийн конвенци тIехь а, Европерчу пачхьалкхийн шен-шен конституцешна тIехь а билгалйаьхначу коьрта адамийн бакъонех цхьаъ ю шена хетарг алар а, шена хетарг массарна а хезаш кхайкхор а. Амма кхайкхорах ца тоьуш, Малхбузехь и бакъо, цхьана агIор Iедало ша вуно чIогIа ларъеш а, вукху агIор наха жигара пайда оьцуш а схьайогIуш ю.\nИштта, масала, цхьа могIа Европерчу пачхьалкхашкахь, нагахь санна, цхьана стагана я тобанна муьлхачу цхьана бахьанца дуьхьалонан акци, митинг хуьлда иза, пикет я демонстраци, ян дагадеънехь, цуьнан, дукхахьолехь, шен петарера аравала а ца деза, иза дIаяхьа шена Iедалера бакъо яккхархьама. Интернетухула цу хIуманна тIе йиллинчу хьукмате кехат яздичахьана, схьалуш ю и бакъо.\nТIаьхьарчу иттех шарахь хийлаза дуьхьалонан акцеш а, митингаш а, демонстрацеш а ша йина а, я, кхечара йича, дакъалаьцна а ву Австрехь вехаш волу нохчийн политикан а, юкъараллин а жигархо волу Исханов Хьусейн. Цуо дийцарехь, Iедалера кхерам-м тешна а бацара протесте арабевллачарна, мелхо а, полицино ларбо и нах, церан хьежамашна резабоцучаьрга царна цхьа новкъарло я зулам ца дайтархьама.\nИсханов: „Кху иттех шарахь дукха митингаш а, пикетащ а йина оха кху Австрехь, тIамна дуьхьал а, цу оьрсаша вайна тIехь лелочунна дуьхьал а. Кхузара Iедал мелхо а цецдолу вай митингаш а ца йича, вешан бакъонаш лар а ца йича.\nИза хIора стеган бакъо ю – Дала елла бакъо а ю, Iедалша елла бакъо а ю иза – шен бакъонехь къийсар. Хьо чохь Iийча, ахь хьайн чохь хьайца юьйцу харцо къийлича, тIаккха цхьанна а хуур дац вайн хьал. Кхузахь вуно йоккха маршо ю нахана протесташ ян. ТIехула тIе Iедало полисхой а бохкуьйти, ларбо дуьхьалонан акцешка арабевлларш, царна дуьхьала цхьанга а питана ца дайтархьама“.\nЦхьана агIор, Оьрсийчохь я Нохчийчохь политикан Iедалах дерг, я тайп-тайпанчу хьукматийн векалийн леламех, я полисхойн шогаллех лаьцна шайна хетарг ала ца хIуттуш, шаьшна а, шайн доьзалшна а и бахьана долуш ницкъболчара бекхам бар кхоьруш, бат дIа а къевлина, легашкахь къурд сацийна Iаш дукха нах белахь а, вукху агIор амма, меттигерчу Iедалша ма-луъу протесташ ян а, хетарг кхайкхон а маршонаш юьтучу Малхбузерчу пачхьалкхашкахь шарахь цхьа-шозза дуьхьалонан акци вайнехан диаспораш кхайкхийча, цига ван реза ца хуьлу масех бIе стаг.\nЦхьа ша-башха нийсонах я шаьш лелочу бахьанийн эвсараллех ца тешар а даьржина Европехь бехачу вайн махкахошлахь. „Дукха йинера вай и митингаш-м. Царех болуш пайда а бац“ - олу хеза кест-кеста.\nЯ муьлха а цхьа петици, - хуьлда иза мотт ларбарехьа а бакъонашка къийсарехьа, - къобалйеш куьг таIдахьара аьлла кхайкхам интернетехь баьржича, „эрна дара иза-м, хIинцалца схьа а ца дина цу петицеша кIаддаъ“ бохуш, цхьа мацах классикан литератехь хиллачу „дерриге а массарел гIолехь хуучу сесан“ амалехь къамел до дукхаъчара.\nИсханов Хьусейна хетарехь, и тайпа шаьшна юкъара хIума бенцахетар кхайкхош болу нах, бакъдолчехь, кхоьруш хуьлу, шайна цхьанна а кепара шайн леламех зулам даларна.\nИсханов: „Оцу шайна бенцахетарх цхьа тIехула долу чкъор дина цара. Ма-дарра аьлча, кхоьруш хуьлу. Цаьрца къамеле ваьлча, схьа ма дуьйций цара. Коьрта бахьана – иза шайн цIахь гергарнаш бу, царна зулам даларх кхоьру шаьш бохург хуьлу.\nШаьшна сарташ дахарх кхоьру, суна хийла хезна иза, дIо оцу оьрсийн векалтана хьалха дуьхьалонан акци ян хьо дIахIоьттича, цигахь сарташ доху бохуш цара и хабраш дуьйцуш. Я, масала, кхузахь дукха нах бу цIаоьхуш, юха схьаоьхуш лелаш. Уьш кхоьру, шаьш цхьанхьа митинге арабевлича, шайн сурт даккхарна а, тIаккха кхана-лама, шаьш цIадоьлхучу хенахь, шаьшна доза-йолан хьукматехь цхьа бала хиларна. Иштта и проблемаш ю церан.“\nДуьхьалонан акцешкахь дакъа ца лацар – иза бакъ я харц ца довзар дац, аьлла тешна ву Исханов Хьусейн. Амма и шайна девзаш долшехь, кханенан ойла а ца еш, тахана, хIокху мIаьргонехь, шаьшна бу аьлла хеташ болчу кхерамах оза а луш, тахана долчул совнаха, хиндолчехьа, ойла ян нахех дешна хилар а, кхетам а ца тоар ду аьлла хета цунна.\nИсханов: „И гIаскхи Iедал къобалдеш ма баций и нах. Нахана дика ма хаий, дика хIун ду, вуон хIун ду. Къаьстина кху Европехь бехачу нахана гуш ду, Iедал муха хила деза, Iедал адамашца муха хуьлу а гуш ду кхузахь. Ала мегар долуш, вайна юккъехь дукхаъ нах дешна ца хилар ю вайн проблемех йоккхахйерг цхьаъ. Коьртаниг – кханенна ойла ян кхетам беза. И кхетам, ала мегар долуш, дуккхахьолехь, боцуш бу вайца“.\nДаханчу шарахь Москохарчу Болотная урамехь дуьхьалонан акцешкахь дакъалаьцначу цхьаццаболчу Оьрсийчоьнан бахархошна тIехь кхел хIинца-хIинца бен чекхйаьлла а яц. Къам дIадохоран де дезде кхайкхийначу Iедалшна ца товшехь, нохчийн бохаман денна лерина конференци дIаяхьа воьхьна волчу Кутаев Русланна тIехь дIахьош ю Соьлжа-гIалахь „гайтаман кхел“ шех ала мегар долу кхел. И дерриге а гушболу вайнах я цIахь а, я арахь а а хIутту шайна хетарг ала.\nБакъду, даима а хилла адамаллин исторехь цхьа хIума – наггахь санна цхьана къомо я адамийн тобано шен бакъонаш охьакхийсахь, уьш Iедало схьаоьцу, аттачу декъаца юха а ца ерзайо. Ткъа цуьнан тоьшалла ду КъурIанчура дешнаш: „Бакъдолуш, Дала цхьана къомана тIера хьал хуьйцур ма дац, нагахь санна и къам ша хийца ца лахь» .\nДемократи уггаре мехала хазна ду Европехь


Исса Кодзоев – “Къуонах – сина аьла” (ВИДЕО) - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Исса Кодзоев – “Къуонах – сина аьла” (ВИДЕО)\nКъуонах иэшаве, цун къуонахчал дуохаде, духьалдоал деррига Харц-Дуне. Къуонахчоа духьалбоал яхь йоаца ший къаман дукха нах, зулам гlоттаде воал хьо яхаш.\nЦкъа иэсала баьлча, дог ийша баьлча, нахах лай-нах хьахул; лайнах дlа1ам хийра низ ла, наьха ког кӀала а, наьха кӀаг кlала а бахка. «Хьаара довла цигара!» – оал къуонахчо,\nший нах селла иэсалабаьнна новкъа долаш. «Саца, зулам ма г1етгаде! Тхо дика доахк укхаз. Йlайха а я тхуона, к1аьда а я тхуона, хьажах-м оаха сатурхаргдар!» – йоах вуокхар.\nКъуонахчоа ший кхоачарле духьалайоал: да-нана, воша-йиша, т1ехь-хьо бахьан 1откъам латт тхуона т1а, йоах цар.\nКъуонах мича хул цох, из бокъо къовсаш:виеце: ший бокъо, ший диезала бокъо, къамай бокъо. Форд миссел дода моастагӀал г1отт, бокъо яккха араваьнначоа духьал. Ер Харц -Дуне да: е цунца бартаваха виеза, е цунцар д1ахада виеза. Къуонахчо шоллагӀдар хорж. Цун санна ийла-нигат даращ к1езига хул.\nКъуонахчунга, ялх миллиард долча адамлен юкъе, цхьоал йоаг1а. Хала я из цхьоал ла. Наггахь дог мара хилац из цхьоал лоалуш.\nШий къаман наха шие боара вулл къуонахчо, еррига хало хъатӀа а ийце. Х1аьта щий нахагар баркал хургдац цун; иэсалча наьха г1айбатахи,на1алтахи кӀалхара а варгвац из.\nХьажал тахан латтача вай кьаман хьалага: гӀалгӀай мехках тӀаьръюкь миссел мара лаьтта дисадац, эрсаща вайгар увззадеш д1аадоахаш, х1ирашта д1аттелаш латт.\nВайгар истори д1адаьккхад, дай кашмаш дӀадаьхад, сий доадеш латт, Мотт дӀабоаккхаш латт, диенал дуохадеш латт. Воай хьакимаша кьаман гадехкад. ГӀалгӀашта юкье дукха хаче айлаши, иэсала нах бийбаб, царна цхьаккха хьаштдац, 1очубаъа пӀури хилча. Цар яхь — гийг, юх.\nГӀалгӀай къаман юкъе къуонах вар, тахан яхь гӀатта хила виеза, ший къам бахьан. Яхьах кер боагаш виеце, вац из къуонах.\nКъуонахчал тlаиэца лаьрхӀачуо, шийга из лоалургдий ийла йие йиеза\n«Обком теперь будет в Лондоне». Что означает новая «доктрина Байдена» для Украины и мира\nЕсли бы Суэцкий канал был в России\nГлава Минобороны Алексей Резников анонсировал «сюрприз» для российских оккупантов


"Казарма тоян" кхаьънаш эцначу Нохчийчуьрчу командирна таIзар тIечIагIдина кхело\nРостов-ГIалара тIеман кхел\nНохчийчуьрчу Калиновскехь куп тоьхначу минометан батарейн командиран декхарш кхочушдеш хиллачу Саракаев Сосланан хьокъехь Соьлжа-ГIаларчу гарнизонан тIеман суьдхоша дина таIзар хийцаза дитина къилбан гонашкарчу тIеман кхело. Иза бехкевина шегарчу бакъонел тIехваларна а, коррупци лелорна а, яздо Кавказ.Реалии портало.\nКхело тIечIагIдарца, 2019-2020-чу шерашкахь а къаьркъа а мелла, машен хехкарна бехкзуламан гIуллакхна тIеозийна волчу эпсаро шен куьйгакIелболчу эскархошкара кхаьънаш оьцуш хиллера гIуллакхдарх уьш мукъабохуш а, и тIеман декъан куьйгаллех лачкъош а. Итт эзар соьмаш эцна хиллера цо веангара, пхоьлгIачуьнагара 16 эзар сом.\nТаIзаре хIоттийначо а, цуьнан адвокато а чIагIонаш йора, цаьргара эцна ахча казарма тоеш а, тIеман декъан техникан хьелашка а хьежийнера бохуш, чекашца а, суьрташца а тоьшаллаш деш. Кхелан гIуда а тоьхна, иза валийтар доьхура адвокато.\nРостовехь апелляцино а тIечIагIдира хьалхарчу инстанцин кхелана хетарг, шена пайдечу Iалашонца лелаш ца хилла командир бохург тешалла доцу чIагIдарш ду аьлла.\n"ТIеман декъан командиро бинчу хаамца а догIуш, минометан батарейн декъехь а, ракетан-артиллерин складехь а ремонтан белхаш бина бац (пенашна басар а дац хьаькхна), Саракаевна оцу хьокъехь тIедахкарш дина а дац, казарма тоян гIирс оьшура аьлла, куьйгалле хаийтина хIума а дац", - аьлла ду хаамехь.\nЦул совнах, эпсаран банкан карти тIе хьежош хилла ахчанаш, оцу тIера кхечу чоьташ тIе а дохуш, шена оьшург оьцуш хиллера цо.\nОцу юккъехула кхело тидаме эцна иштта, "кхеле хIоттийначун дика агIонаш а, масала, тIеман ветеранан статусехь иза хилар а, балха тIехь дика цIе йоккхуш хилар" а. И дерриге а хьесапе а эцна, хьалхарчу инстанцин кхело кхин тIе а гIуданаш ца диттира Саракаевна, даржашкахь белхаш бан а ца дихкира, тIеман эскархочун цIарах а ца ваьккхира.\nШегарчу бакъонел а тIехвиларана пхеа эпизодехь гIуда хьарчийна тIемалочух 15 эзар соьмера 40 эзаре кхаччалц, кега-мерса эцна кхаьънаш бахьана долуш - 20 эзар соьмера 30 эзаре кхаччалц гIуда. 10 эзар соьмел а сов кхаъ эцарна юкъарчу рожан колонехь даккха кхо шо кхайкхийна цунна.


Хаддаза догIанаш оьху Нохчийчохь\nТовбеца-бутт 10, 2012\nХиш хьаьддачу эвлара хIусам\nХаддаза оьхучу догIанаша даккхий зенаш дина Нохчийчохь. Цхьайолчу кIошташкахь алсам хаало иза. Латта а, бердаш а текхна некъаш дохийна дукха меттигаш ю.\nБIаьсте тIееанчул тIаьхьа шина баттахь гергга йокъа лаьттина Нохчийчохь. Деле догIа доьхуш шурин сагIанаш а дохуш, цхьа мур баьхьира бахархоша цу юкъахь. Бакъду, кху тIаьхьарчу цхьана баттахь сов, мух-мухха а доцуш, хаддаза доьлхучу догIанаша ладегIамехь кхобуш ю Нохчийчоь.\nЯлташ чудерзо хан тIекхачарций дуьйладеллачу йочанечу деноша хIинцале хаъал эшам бина юьртабахамашна. Цунна бахьана ду мехаша ялташ охьадийшадар, догIанаша сийналла хьалататтар, катоьхха кIенан а, мекхан кхаш-аренаш чуерзо техника ца тоар а. Официалан даре а деш, карарчу хенахь махкахь чудерзийна дац диалгIа дакъа ялташ а.\nЯлташ чудерзорехь доцуш, догIанца ницкъала хьоькхучу мехаша, бакхий бохамаш бохьу бахархошна Iар-дахарехь а: тIеш-некъаш дохош, тоькан серий хедош, чохь Iойла доцуш, хIусамаш талхош. Орцаллин министро Яхьяев Руслана Iорадаккхарца, юх-юха догIанаш делхаро, 300 метр сов некъ чу а такхийна, кхечу дуьненах дIахадийна латтош ю Нохч-Кхаьллойн эвла.\nКест-кеста тIеоьхучу догIанаша, боху Яхъяевс, цкъачунна аьтто болуьйтуш бац цу юьрта боьду некъ тобан. Цо дийцарехь, цу юьрта кхачош гIашлойн тIай ду цкъачунна сихаллехь деш.\n100 метр сов некъ дабаьхьна хиэ ДIай эвлана гергахь а. Карзахдаьлла Iалам дIателлалц аьлла, цхьана ханна некъ бу цигахь беш. Шуьйта а, Ведана а, Итум-Кхаьлла а кIошташкахь санна некъашна а, тIешна а бахархойн хIусамашна а даккхий зенаш дина Ножай-юьртан кIоштахь а.\n«БIаьстенан юьххьехь йокъалла хIоьттинчу муьрехь кхузахь латтанаш эттIера, ши кIуьг чудаххал дотIанаш а лелхаш, ткъа хIинца хаддаза оьхучу догIанан хиш-Iовраш цигаш чу а оьхуш, дийнна цхьа басе-майданаш чутеккха». Иштта къамел до тергаллучух Бена-Веданара вахархочо Шарпуддис.\nЦу кепара латта такхар бахьнехь кху сохьта боккха Iам-ишал кхоллаелла Беной юьртана гергахь, 20 метр сов кIорге а йолуш. Шарпуддис дийцарехь и хи кхин а гулделла, цул тIаьхьа чу хецалахь, цо даккхий зенаш дан тарлуш ду охьанехьа йолчу ярташна. Официалан даре а деш, догIа мосазза догIу и зенаш алсам а дуьйлуш, кхочуш бан безачу, юхаметтахIитторан белхийн барам лакхаболуш бу.\nОццу Ножай-Юьртан кIоштехь, 20 метр сов берд басе а хедаш, наха дежийлашка даьхний дIасадуьгу некъ дIабуькъна Бена-Ведана лакхахь а. Доцца аьлча, бахархоша даре а деш, чот йоцуш дукха чолхенаш кхуллуш ю ломан ярташкахь, тIех чIогIа оьхучу догIанаша. Къаноша къаро йо, кхушара санна кест-кеста, дуькъа-луьста, ведаршкахь санна охьадуьттуш, догIанаш дилхина шераш махкахь дукха ца хилла бохуш.\nЯлташна дина а, деш долу а зенаш доцуш, кIезиг масалш дац кхузахь йочанаша аренца Iохкучу ярташна эшамаш бина а. БIеннашкахь дагарло, масала чу хиш дийлина, хьал-бахам хIаллакбина цIенош. Лаккхарчу тIегIанахь дIакхайкхийна а долуш, хилллачу зенан барам къастош Iедалан белхахой бу арабаьхна. Бакъдерг аьлча, Iедалера гIо хир ду-кх аьлла, тешаш берш дукха бац.\nДогIанаша зенаш дина Нохчийчохь


Iамеркан Лерринчу Сервисийн Хьесапехь, Иракъера Хьал Гергарчу Хенахь Толур Долуш Дац\nЦхьанатоьхна Штаташ -- Iедалан Жоьпаллин Офисан Iуналхо инарла Уолкер Дэвида тоьшалла до оцу Офисан Иракъан рапортан проект хьокъехь, Сенатан Арахьарчу ГIуллакхийн Комитетана хьалха, Вашингтон, 04Гез2007\nIамеркан лерринчу сервисшна хетарехь, Иракъана лидершка куьйгалла ца дало пачхьалкхана. Ткъа иракъан кхерамазаллин ницкъашка, амеркан гIоьнций бен болх ца бало. Лерринчу сервисо арахецначу рапортан жамIо бахарехь, гергарчу эха шарахь кхин а чолхе дер долуш ду Иракъера хьал.\nIамеркан Коьртачу Талламан Урхалло а, ТIеман талламан агенталло а, кхечу Iамеркан лерринчу сервисашца цхьаний бинчу белхан хьесап ду, шарахь шозза арахьоьцу рапорт.\nИракъехь долчу Iамеркан эскаршна буьйр дечу инарло Петреус Дэвида а, оцу пачхьалкхехь Iамеркан векал волчу Кроккер Райана а карабогIучу Гезгмашан (Сентябр) баттахь Иракъерчу стратегин хьокъехь шайн хьажар довзийтале масех кIира хьалха арахецна хIара рогIера рапорт.\nТIаьххьара динчу Къоман Талламан хьесапо чIагIдарехь, ницкъ бар лакхарчу тIегIанна тIехь ду Иракъехь.\nЦо бахарехь, кхерамазалла ларъярна тIехьажийна гIаьххьачул гIуллакхаш динера тIаьхьарчу ялх баттахь. ТIейогIучу хенахь а, цхьацца гIулчаш яхалур яра, Iамеркан эскархой тIехьа лаьттачу иракъан эскарша а, гIаттамхошна ондда дуьхьало еш, тIах-аьлла хилахьара. Амма, боху рапорто, иракъан ницкъийн хIинца а хьунарш дац эвсара дуьхьало латтон, шайна гIортор еш Iамеркан эскарш ца хилча. Цундела, Иракъера Iамеркан эскархойн терахь жимдича, хIинццалц баьхна кхиамаш а дIабевр бу.\nПолитикехь лаьцначух аьлчи, иракъан лидершка, дан ма-деззара, урхалла ца дало пачхьалкхана. ШиIаташ бу, пачхьалкхан политикехь шайниг тIедаккха гIерташ боху рапорто. Оццу хенахь, сунниташна ца лаьа, шайна жимъйина политикан статус тIелаца.\nШиIатийн а, суннийн Iаьрбойн а ши юкъаралла а ю, иштта, шайн юкъара башхаллаш билгалъйохуш. Коьртачу декъана иза къаьсташ ду, пачхьалкхан коьрта гIалахь БагIдадехь. Суннийн Iаьрбойл а дукха бу уьш хIинца цигахь. Ткъа Iедал, рапорто динчу хьесапца, шарахь, эха шарахь кхин а ледара хир ду. ХIунда аьлча, фракцешка декъа а делла, кхин а боккхачу политикан къийсамна тIедоьрзур долчух тера ду.\nТIебогIучу сентябр баттахь, Конгрессехь Иракъера хIоьттина ситуаци юьйцуш, демократаша а, республиканхоша а ойур долчу, андий дийцаршкахь лело гIирс белла хIокху рапорто. Конгрессо коьрта дакъа лоцу, Иракъерчу операцешна финансаш ялар къобалдарехь.\nIамеркан низамашкховдорхоша аьхкенан садоIу хан шайн харжамхошца цхьанакхетарш деш дIаяьхьира. Церан харжамийн гонашкара, дукхах болчу бахархошна, Iамеркан эскарш цIадоьрзуш гойла лаьа. Конгрессехь хир йолу дебаташ язъйийр ю, оцу лаамо а.\nИракъе а вахана веанчу, чIогIа Iаткъаме лоручу сенаторо-республиканхочо Уорнер Джона шинарин дийнахь кхайхкам бира Iамеркан президенте Буш Джордже, Iамеркан эскарш цIадало волало аьлла. Царах цхьа пхи эзар салти мукъа а, Керла шо тIекхачале шайн доьзалшна тIе кхачийта аьлла.\nУорнер: «Президент, цхьана шарахь Иракъера хьал, хаалучу кепара толург хиларан цхьа а догйовхо яц вайн» бохучу рапорто аьлларг тидаме эцча вайн йиш яц, вайн эскарш кхин дIа а, даиманна болчу кхерамна кIел дита. ХIумма а ца деш, куьйгаш меттах ца хьедеш, цхьа а сацам тIе а ца оьцуш Iойла яц.\nIамеркан эскархой арабахаро Иракъан премьер-министрана аль-Малики Нурина цхьа билгало лур яра, Iамерка Иракъехь даиманна лаьттар йоцийла элира Уорнера.\nДукха демократаша кхин а андий дIахьедарш дина, эскарийн доккхах долу дакъа я, ша долу эскарш масех баттахь оцу пачхьалкхера арадаха бохуш.\nЦкъачунна, Буша юхатоьхна оцу кепара дIахьедарш, эскарш арадахарца боьзна сацамаш, тIеман буьйранчашна тIехь бу аьлла.\n(ХIара материал эфирехь хилла 2007чу шеран Марсхьокху (Август) беттан 24чу дийнахь)


ГIурба доьйтучо мас-мIара ца хадоран хан - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Цхьа хаттар дара сан, суна хезнера, гIурбан деношкахь гIурба чекхдаллалц куьйган а, коган а маIарш хедо ца мега аьлла. Дехар дара сан, лераме Олхазар, хьайн аьтту баьллачухула хIокху хаттарна жоп далар: «ГIурбанан денош маца дуьйна дуьйлалуш ду?». АллахI-Дела реза хуьлда хьуна!\n1. ГIурбанан денош диъ ду: зул-хьидджа беттан 10-гIа, 11-гIа, 12-гIа, 13-гIа а денош. ГIурба деран хан Iийд-дийнахь Iийд-ламаз дичахьана дуьйна, Iийд-дийнал тIаьхьадогIучу кхаа дийнан тIаьххьарчу дийнахь малх чубуззалц йолу хан ю. Вуьшта аьлча, Iийд-дийнахь Iуьйранна малх хьалабаьллачул тIаьхьа, ши ракаIат ламаз а, жима ши хутIба а далла йолу хан яьлча дIайолаелла, Iийд-дийнал тIаьхьа долчу кхаа дийнах тIаьххьарчу дийнахь малх чубуззалц йолу юкъ гIурба деран хан ю. Iийд-ламаз динчул тIаьхьа, оцу диъ дийнахь муьлхха хенахь а ден мегаш ду иза, делахь а Iийд-ламазал тIаьхьа дийча гIолий ду. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «(Iийд-)ламазал хьалха урс хьаькхначо шена (жижигана) хьаькхна, (Iийд-)ламазал а, шина хутIбатал а тIаьхьа урс хьаькхначо шен хьадж кхочуш а дина, бусалба нехан суннатца а нисвелла иза».\n2. ГIурба ден ниййат долчунна суннат ду зул-хьидджа беттан хьалхара итт де дIадоладелча мас а, мIара а ца хадор, ша гIурба дийна валлалц. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Зул-ХьидджахI бутт болалуш (стиглахь) шайна бутт гича, шух цхьаъ гIурба ден лууш хилахь, шен мIара а, шен мас а ма хадайойла цо».\nЦундела, нагахь санна хьой гIурба дейта лууш елахь, гIурбанан беттан доьххьара дийнахь дуьйна ахь хьайн мас а, мIара а ца хадийча мелехь ду, хадо езаш хьал а хилла хадийча къа а дац, Дала мукъалахь.


Тодашев Iабдулбакъи: "Бехк боцу сан кIант дукха атта вийна"\nНохчийчоь -- Тодашев Iабдулбакъи, 20Ман2013\nБостонехь марафон дIахьош лелхийтарш дар толлуш ле вечу хенахь Iамеркан федералан талламан бюрон агенташа вийначу нохчийн жимачу стеган дена хетарехь, цуьнан кIант вийна цхьа а бахьана доцуш. Кху деношкахь Iамеркехь волу Тодашев Iабдулбакъи дагахь ву, меттигерчу адвокаташа накъосталла а деш, шен кIант верна бехке болу нах жоьпе озабайта.\nТодашев Iабдулбакъи кху деношкахь Iамеркерчу Флорида-штатехь, Тампа-гIалахь (Tampa, Florida) ву. Шинарин дийнахь, журналисташна хьалха вист хуьлуш, цо дIахьедар дира, шен бехке воцу кIант дукха атта вийна аьлла.\nТодашев Iабдулбакъи: «Аса а, ИбрехIиман нанас а хоьгург ма хьегийла цхьана а дас-нанас. Сан кIант дика кIант вара. Иза бехке вац. Иза бехк-гуьнахь а доцуш вийна».\nТодашев Iабдулбакъис дийцарехь, Iамеркехь шен кIант верна нийсо лаха гIерташ ву иза. Цуьнан адвокаташ латкъам бина федералан талламан бюронна дуьхьал. Иза карарчу хенахь луьстуш бу.\n27 шо долу Тодашев ИбрехIим вийна Флорида-штатехь, Орландо-гIалахь. Бостонехь лелхийтарш дарна бехке лоруш волчу Царнаев Тамерланца хилла юкъаметтигаш толлуш Iамеркана федералан талламан бюрон агенташ хаттарш луш хилла Тодашевга цуьнан хIусамехь.\nФедералан талламан бюрон векалша чIагIдарехь, церан агенто тапча йиттина Тодашевна иза цIеххьана шена тIелетча.\nДуьххьар Тодашев ИбрехIим, урс а карахь, тIелеттера шайн агенташна аьлла хаам баржийра Iедалан векалша. Ткъа цул тIаьхьа цара хийцира шаьш дина дIахьедар, хилларг билггал хIун ду хууш дац аьлла. Федералан талламан бюроно таллам болийна Тодашев вер хьокъехь.\nТодашев Iабдулбакъи шеко йолуш ву федералан талламан бюроно дуьйцучух. Цо дийцарехь, цуьнан кIант герз карахь ца хилла, ткъа цунна ворхIазза тапча тоьхна.\nТодашев Iабдулбакъис лаьцна волчу адвокато Шинарин дийнахь дIахьедар дира, Тодашев ИбрехIим цунна тапча еттачу хенахь коган гола лазийна вара, агенташа ма дийццара, царна тIелата де долуш а вацара аьлла.\nФедералан талламан бюро реза ца хилира цу хьокъехь комментари ян, таллам хIинца а чекх ца баьлла аьлла.\nСпортехь ийначу кепехь латархо волу Тодашев ИбрехIим а, Бостонехь лелхийтарш дарна бехке лоруш волу Царнаев Тамерлан а вовшен вевзаш вара. И шиъ цхьаьна спортан хIусаме лелла ву, Тодашев Флорида-шатате дIавахале.\n26 шо долу Царнаев Тамерлан вийра Охан-беттан 19-чу дийнахь, полицица хиллачу герзаш деттарехь. Иза схьалаца гIоьртинера полицин белхахой, Охан-беттан 15-чу дийнахь, кхо стаг а вуьш, 260 сов стаганна чевнаш а еш, марафон дIахьош ши бомба эккхийтарна иза бехке хила мега аьлла шеко йолуш.\nЦу лелхийтаршца доьзна ду Казахстанера 19-на шераш долу ши студент лацар а. Кадырбаев Диас а, Тажаяков Азамат а бехке веш ву таллам дIабахьарна новкъарло ян гIортарна. Талламхоша дийцарехь, Царнаев ЖовхIаран дехарца цу шина жимачу стага дIакхоьссина хилла цуьнан ноутбук а, тоьрмиг а.\nКадырбаев Диаса а, Тажаяков Азамата а Шинарийн дийнахь Бостонехь федералан суьдехь дIахьедар дира, шаьшшиъ бехке ца хета шайна аьлла.\nНагахь и ши студент бехке хилар тIечIагIдахь, царшинна хIоранна 20 шо а тухуш, хенаш тоха мегаш ю. Кадырбаев Диас а, Тажаяков Азамат а Царнаев ЖовхIарца Массачусетсерчу Университетехь доьшуш хилла ву.\nБостонехь марафонехь лелхийтарш дарна бехк шена тIе ца лаьцна Царнаев ЖовхIара а. Цунна кхел яр дIахьош ду.\nТодашев ИбраьхIим вер хьокъехь Iамеркан Iедалшка таллам бар дехна цуьнан дас\nТодашев ИбраьхIиман дакъа цIа дар Iалашонца Iамерке воьдуш ву цуьнан да\nТодашев стенах кхелхина ца хоуьйту ФБРо\nIамеркан юстицин министралло рапорт кечдина Тодашев ИбрехIим вер хьокъехь


Путине кховдийна иск Кремлан "коьртачех хаттар дац"\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретара Песков Дмитрийс дIахьедина, Чувашин хиллачу губернаторо Оьрсийчоьнан президентана дуьхьал яьккхина иск Кремлна карарчу заманчохь коьртачех хаттар дац аьлла. "Коммерсанто" бина цунах хаам.\n"Хаамийн гIирсашкара хиира тхуна цунах лаьцна, амма тхуна хIинца коьрта дац и хаттар", - жоп делла Песковс, "Коммерсантан" журналисто, Кремлехь хууш дуй, Чувашин экс-губернатор кхеле валар аьлла, деллачу хаттарна жоп луш.\n"Ас цунах лаьцна цхьа а комментари йийр яц, кхело шен болх берзабаллалц", - аьлла, тIетоьхна пресс-секретаро. Иштта Песковс хаам бина, канцеляри Игнатьевн кехат кхаьчнийла а ца хаьа шена.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, ша даржах ваьккхинчу президентана Путин Владимирна дуьхьал Чувашин хиллачу куьйгалхочо Игнатьев Михаила чуелла иск луьстур йолуш ю Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело аьлла. Иза къовса дагахь ву ша балхах вохийна омра. Кхелан сайта тIехь долчу цу гIуллакхан картана тидам тIебаханера "Правда ПФО" гIирсан.\n2010-чу шарера схьа дуьйна вара 58 шо долу Игнатьев Чувашина куьйгалла деш. ХIетахь Оьрсийчоьнан президент лаьттинчу Медведев Дмитрийс хьалхатеттина вара иза. Карарчу шеран Дечкен-баттахь Путина даржера вохийра иза, цунах тешам барца. Политик юкъахь а волуш, ши скандал иккхира хIетахь.\nДуьххьара Чебоксарехь Оьрсийчоьнан а, Чува-шин а зорбанан Денна леринчу барамахь цо кхайкхам бира, Iедална критика еш болу журналисташ а, блогерш а хIаллакбан беза аьлла.\nЦул тIаьхьа интернетехь яьржира видео, орцан министраллана ялийначу машенийн догIанаш дIалучу заманчохь, цхьана белхахочун, жIала санна, масийттазза кхоссавала дийзира, цуьнан карара догIанаш схьаэца. Социалан машанашкахь емалдира Игнатьевн лелар. "Цхьаалин Оьрсийчоь" партино шайн могIаршкара а дIаваьккхира иза.\nЛакхарчу кхело чуэцна Игнатьевн иск толлуш хьалхара кхелан кхеташо дIакхайкхийна карабогIучу беттан 30-чу дийнахь.\n"Коммерсантан" информацица, Чувашин экс-губернатор Игнатьев Михаил Санкт-Петербургерчу дарбан цIийнехь охьавиллина ву пневмоница.


СагIадоьхурш, яхийта махкара!\nСагIадоьху нах даим хилла муьлххачу а махкахь, пачхьалкхехь.\nУр-атталла, Советан Iедалан заманахь пачхьалкхо белхан меттигашца кхачо латтошшехь, адамашлахь кхин къоьлла а йоццушехь луларчу мехкашкара сагIадеха схьаоьхучу бахархойх дуьзина хуьлура мехкаш.\nБакъду, тахана санна эвхьаза дацара тохара сагIадехар.\nУрамашкахь нехан сагIане сатуьйсучаралахь хуьлура, доккхачу декъанна, я заьIапхой, я маларна тIебирзинарш, я кхетамах тилларш.\nЦеран лар тIепаза йовра, геннахь вогIучу милцочух бIаьрг ма кхийтти.\nХIунда аьлча, 1961-чу шарахь пачхьалкхехь лелаш хиллачу балхах уьдучу малончашна дуьхьал бехктакхаме гIуллакх доккхура.\nКъилбаседа Кавказан мехкашкахь тIаьххьарчу шерашкахь къаьсттина баьржина сагIадоьхурш.\nХIинццалц Iедал бен-башхалла йоцуш, тийна-таьIIина Iийнехь а, кху деношкахь Кавказан масех регионерчу Iедалхоша йийцареяьхна социалан проблемаш, ю царлахь, цара ма-бохху, гIалин куц-кеп, токхо ирчайоккхург а.\nНекъан урамашкахь, богIучу-боьлхучу нахана тIаьхьауьдуш лелаш, некъахойн низамаш талхош, шоферашкара къинхетамалла йоьхуш, карахь-марахь кегийн берашца дуьхьалбуьйлу сагIадоьхурш.\nКху деношкахь Кхарачойн-Чергазийчуьрчу Черкесскан вахархочо Iедалхошка кехат кхачийна, республикерчу сагIадоьхучаьрца къийсам латтон, царех гIала цIанъян некъаш хьехарца.\n«Оцу яьржинчу эрчаллех Черкесск цIанъян некъаш довзуьйту ас. Шайн лаамехь мел верг ара а ваьлла, гIалин урамашкахь рейд дIаяхьа еза, сагIадоьхучарех информаци гулъеш.\nЦуьнан сурт, бакъболу хаамаш оцу стагах лаьцна гулбеш, иза веха меттиг билгал а йоккхуш, цул тIаьхьа талламбар, хIун тIе ца тоьу цунна, муьлхачу хьашташа кхачийна иза ураме сагIадеха», - яздо цIарца вуьйцуш воцчу вахархочо Черкесскан мэрин сайтатIехь.\nЦунна хетарехь, оцу боламо билгалвоккхур ву сагIадоьхучаралахь баккъал а гIоьналла оьшург, цо таро лур ю церан хьашташ хаа а, царна ницкъ болччу барамехь гIо-накъосталла дан а.\nЙоккхачу тергонца тIеэцна Iедало шен махкана саготтаволчу жимчу стеган кхайкхам.\nХIинцале а рейдаш йолийна урамашкахь, цкъачунна дIахьедардеш чекхбовлу уьш, карладоккхуш царна тIехь долу административан жоьпалла.\nДукха хан йоццуш ГIалгIайчохь Несаран мэрин белхахоша шинарийн, еарийн деношкахь меттигерчу полисхойшца юкъахь къаждан долийна урамаш, сагIадоьхурш лоьхуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана меттигерчу телевизионан эфирехь дIакхайкхийна наркоманех а, сагIадоьхучарех а мохк цIанбан ша лерина хилар.\nУггар маьрша, токхе, ирсе нах беха меттиг ю Нохчийчоь йоллу Оьрсийчоьнан пачхьалкхехь бохуш, юьйцуш хиллехь а, Iаламат дукха нах беха цу чохь къоьлло гаттонехь латтош, бозуш боцчу тергамчийн зерашца.\nСоьлж-ГIалин урамашкахь сагIадоьхучарех ву хIара жимстаг. ДегI-куц долуш, тIехьаьжнина могушаллех хьоьгуш а вац. Иштта кхайкхам бина цо социалан машанехь.\nЖимстаг: "Ас ахча хьангара доьхий? Ахчанчохь луьйчуш болучаьргара. Сан чIогIа дехар дар-кх хIокху республикехь Iаш болучаьрга: Шайн Делан, Пайхамаран дуьхьа, и ахча кхоа ма дахьара аш!"\nБусулба дино деза лору сагIадалар, амма бехке дуьллу сагIадехар.\nСоьлж-ГIаларчу маьждиган имамо меттигерчу телевизионехь ишта мах хадийна оцу даьржинчу лазаран.\nИмам: "Вайн республикехь новкъахула дIаса ваха ца вуьту-кх хьо, хьуна тIе а уьдуш, сагIа доьхуш. Цунах болх, некъ бина лелаш нах бу. И ду-кх телханарг! Хьадисехь боху "Лакхара куьг, иза деза ду хьуна, лахарчул а. Лахара куьг муьлхара ду, хIума йоьхуш дIакховдориг, сагIина хIума лург -лакхара куьг. И лакхара куьг сийлахь ду боху."\nШира корматалла лору сагIадехар. Масала, чехийн Кутна Гора гIалахь 1443-чу шарахь кхоьллина хилла сагIадоьхучийн цхьанакхетаралла.\nЦуьнан уставца а догIуш, оцу тобанехь латта хьакъ хилла къена хиларца балхара мукъабаьхна кIорабоккхурш. Иштта, оцу юкъараллан низамо магош ца хилла царна гIалин килсашна хьалха бен сагIадеха.\nУггар дукха сагIадоьхурш гуллуш хилла хьалдолчу Прагехь. Чехин Iедало цаьрца къийсам латтабо 16-чу бIешерашкара схьа дуьйнна.\nАмма 1558-чу шарахь гIалин урхалло бакъо йитира сагIа деха шайн бахархошна.\nИштта тIеийцира сацам, кхечу гIалара веанчунна шайн гIаличохь сагIадехар доьхкуш.\nЮьхьанца гучуваьллачунна таIзар деш, шед еттий, Прагичуьра аравоккхуш хилла, нагахь санна, иза юха а веана, шолгIа а каравогIий, аьтту куьйг доккхуш хилла.\nГIаттамхойн хIусамаш ягош, церан доьзалш махках бохуш таIзарш дира хьалхо Нохчийчохь.\nТкъа хIинца, террорхойх мохк цIанбина девлла шаьш, рогIехь наркоманаш а, сагIадоьхурш а бу аьлла, тIедирзина Нохчийчуьра Iедал.\nАмма дуьйцуш дац, муьлхачу низамо бакъо ло и нах махках баха?


ХIокху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Азимова Сийлаха\nАвстрехь беха нохчий боьхна бац керлачу цамгаран ун даржарх лаьцна хаам кхачарна\nКерла юкъаяьлла коронавирус дIакхаьчна Австре. COVID-19 олу и ун даьлла нах гучубевлла Италин дозанца йолчу Инсбрукехь. Амма дIадаханчу кхаарин дийнахь хаам кхечира Венерчу яхархочун коронавирус кхетта хиларх лаьцна. Дукха хан йоццуш Италехь садоIуш хилла Венерчу цхьана гимназин хьехархо охьайиллина хIоспитале, оцу вирусан билгалонаш а хааелла.\nМеттигерчу бахархоша тӀаьхьалонан кхачанан сурсаташ оьцучу хенахь, цигахь беха нохчий дукха синтем болуш ладоьгIуш бу коронавирусах лаьцначу къамелашка.\nКавказ.Реалиин корреспондентца къамел деш цара шаьш шеконца тIеоьцу бохура коронавирусца боьзна кхерам цу бессара йоккху масштаб йолуш бу бохург.\n"ХIора шарахь хаамаш гучубовлу, керла кхераме цамгар яьржина олий. Я Эбола, я олхазарийн грипп, я кхин. Бакъдерг дийцича, хIинцале кIордийна иза. Таханлерчу денна нохчашна уггар кхераме цамгар цхьаъ ю – онкологи. Цунах дукха адамаш леш ду. Кегийрхой а цхьаьна. Иза нисса дIа хиллачу тIеман а, тIамо экологи хIаллакъяран а тIаьхье ю", - аьлла хета Венехь ехачу Сейлмуханова Маликина.\nКоронавирусца йоьзна цамгар Вене кхачар бахьана долуш цунах ларбала кхин хIара ю аьлла гIулчаш яха дагахь бац Малика а, цуьнан доьзал а. "Сан 5 бер ду. Иза ду тхан цIахь дуккха а тӀаьхьалонан кхачанан сурсаташ ду бохург. Кхера хIунда оьшу? Олуш ма хиллара, яздинчух вера вац", - бохуш дуьйцу цо шена хетарг.\nХьонка vs коронавирусана\nКоронавирус кхаьчначу хьалхарчу Австрин гIалахь, Инсбрукехь, бехаш бу Мусаев Султанан доьзал. Цо дийцарехь, цигар хьал синтеме ду. ГIалахь вуно кхераме йолу вирус кхетта нах хиларх лаьцна цунна хиира радиочухула хаам бича.\nМусаевс дийцарехь, цуьнан бераш хьалха ма хиллара школе лелаш ду, ткъа иза ша ву балха лелаш. Цуьнан долахь ю, маситта стаг чохь болх беш волу, оьрсийн сурсаташ духку ши туька. Царна а, эцархошна юкъахь а цхьа а воьхна стаг ца хаавелла шена, бохуш вара Мусаев.\n"Тхан туькана богIу бIеннаш эцархой, царна юкъахь дуккха а нохчий бу. ТIаьхьарчу деношкахь сурсаташ дохкар лах ца делла тхан. Адамаша хьалха санна оьцу шайна оьшург", - дийцира бизнесхочо.\n"ТIема дуьйлу дехкий ас ца дуу, суна уьстагIан тIа гIоле хета. Хьонка а баьлла гучу, цуьнца цхьа а вирус кхераме яц", - элира коронавирус хьокъехь шега хаттар дича Венерчу вахархочо Аслана.\nГIалан юккъе аравалале хьонка баа беза, шоьх хьонкан хьожа йогIур ю, адамаш хьуна герга гIертар дац, цу кепара ларамаза вирус хьакхаяларан кхерам лахлур бу шуна, забаре хьехар дира цо.\nДоха бахьана дац\nОцу юкъана Австрин могушаллан министраллан векло билгалдаьккхина, бахархой боха бахьана дац аьлла. Оцу министраллан сайта тIехь хIора сохьтехь карлабоккхуш бу вирус яржарца а, Iедало цунна дуьхьало еш дечух лаьцна а хаам.\nВенерчу медицинан университетан студенто Исрапилов Халида, нохчийн диаспоран векалийн дехарца, леррина аудиокхайкхам дIаязбина Австрехь бехачу нохчашка. Цу кхайкхамехь цо хаийтина доха оьшуш ца хиларх а, вирусах ларбала лело дезачух а лаьцна.\nКавказ.Реалиин корреспондентца къамел деш Исрапиловс билгалдаьккхира хIора шарахь цхьана Австрехь могIарерчу гриппах а, цуьнан тIаьхьалонех а леш 1000-2000 стаг хилар.\n"МогIарера грипп санна бен кхин кхераме яц коронавирус. Ас хIора денна юкъаметтигаш лелочу лоьрашна хаьа доха оьшуш бахьанаш цахиларх лаьцна. Амма лардала деза вирус ца кхетийта", - элира цо.


Холмачалла лелон нах лецна, уьш таIзаре хIиттийна Соьлжа-ГIалахь юха а\nНохчийчуьрчу Хьалха-Мартанахь ши зуда а, цхьа стаг а лаьцна полисхоша, холмачалла лелош хилла аьлла, бехкебина. Шайн гергарчу нахаца цхьана пачхьалкхан "Грозный" телеканалахь эфирехь бехкаш даьхна цаьргара.\nТелехьожийлан корреспонденто дийцарехь, 30-х гергга шо а хилла Чакаева Зинас шарлатаналла лелон. Соьлжа-гIаларчу исламан медицинан центран коьртачу лоьро, Iеламчас Эльжуркаев Адама дIахьедина, ша хIинццалц схьа Iорабаьхначу "магашца" дуьстича, Чакаевас Iаламат шуьйрачу кепехь кхочушдеш хилла шен клиентийн хьашташ.\n"Тхуна тIебалон нах цхьа корматалла йолуш хуьлу. Йа пал тосуш, йа цхьа кхи холмачалла лелош. Ткъа ахь пал а тосу, тайнигех а, чIурамех а, догIанех а пайда а оьцу. Хьо Дала гучуяьккхина, хIунда аьлча, хьо шайтIа ду", - боху Эльжуркаевс зудчуьнга.\nЧакаева Зинас дуьйцу, муха дузо деза жинаш. Цо бахарехь, стоьл тIе юург а хIоттийна, аравала деза. "ШолгIачу дийнахь ерриг а дIайиъна карайо", - боху зудчо. Къаьсттина бежан жижигна тIера ду жинаш боху Зинас, ша жижиг а, хьокхамаш а даадора царна аьлла, тIе а тухуш.\nБехкаш даьхна динан дайша Зине а, цуьнан цIийндега а. "Боллу бех цуьнан цIийнден бу. Нагахь санна, шен зудчун цо доладеш хиллехь, хIара нах цунна тIе оьхур бацара", - аьлла дIахьедо йоьдучу эфирехь исламан медицинан центран лоьро.\nЛаьцначу Мутаев ТIахIиран "еххачу ханна дина контракт хилла жинашца" дуьйцу кхи дIа корреспонденто.\n"Со кхетта, ас лелориг хьарам хIума хилла. Со дохковаьлла. Кхул тIаьхьа хIара гIуллакх ца лело ас тIелоцу", - аьлла Мутаевс.\nКхоалгIа лаьцна ялийначу Зильбухарова Маис дийцина, шен клиентхочуьнга котамна крс а хьакхий, иза кхехкийначу хи чохь лийча аьллера ша аьлла. Цо бахарехь, цунах бахна бIаьрг дIабер хилла тIаккха.\n"Шайн дегI а, са а йилбазна доьхкина аша. Шун цуьнца бина барт бу", - бохуш, тIевирзинера Эльжуркаев Адам холмачалла лелочарна.


Коммуналан декхарх хьалха бовла ца туьгу Нохчийчуьра бахархой\nНохчийчуьрчу Iедало дахначу шеран чакхенехь официалехь дIахьедар динера, нагахь санна махко доьдучу шеран коммуналан декхар дIалахь, Кремло дисинчунна гечдийр ду аьлла.\nМушкаев: " Iедалан низамаш талхош, бахархой декхарийла ца бохуьйту оха..."\nДахана шо синтеме дацара Нохчийчуьрчу бахархошна. Мичча хенахь а, дийнахь-буса неI еттара церан комуналан урхаллин белхахоша, шайца гIоьнна улле баьхна пурстоьпаш а болуш. Церан Iалашо яра, декхарш дукха долчу нехан бахам чоьте баккхар, нагахь санна ахча схьадалра хьедахь, юха иза Iедалан дола берзош.\nБахархошкара декхар схьадаккхархьама, низамаша могуьйту а, йихкина а кепаш ялайора Iедалан белхахоша.\nЦхьана баттана ахча хьединчунна кхин а тIе гIуда тухуш, белхан алапа дIа ца луш, нагахь санна Iедална хьо декхар вац аьлла, ахь кехатан тоьшалла ца гайтахь.\nКерлачу шеран кхаа баттахь коммуналан 8 миллион декхар тоьках, серлонах, хих схьагулдина шаьш, аьлла хаам бо пурстоьпийн урхаллин векало.\nИштта, Соьлж-ГIаларчу кхелан пурстоьпашкахь 3 эзар сов Iедална коммуналан ял дIацаеллачу нехан терахьаш а ду.\n2015-гIа шо довш мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхеташонехь дIакхайкхийнера, карадогIучу шеран хьалхара бутт бале хих, тоьках, газах, серлонах бахархошна тIехь долу декхар охьадилла дезаш ду, аьлла.\nЦуьнан багах и даларца, де-буьйса а доцуш хIуьттура декхар схьадаккха бахархойн неIаршка коммуналхой.\nАхча дIадала данне а доцучийн, пусар доцуш, дахаран хьелаш лакъадой, дIабоьлхура.\nДечкен-баттахь зорбанехь хаам а баьржинера, Iедало харц-бакъ лаккхара мах хIусамашка кхачочу серлонах охьабиллийтина хиларх а, ткъа дуьсуш долу кхечу Iедало латточу хьелийн декхар 600 миллион бен ца хилар.\nАьрзнаш кхочу Маршо Радионе махкарчу бахархошкара, бутт батте мел болу, коммуналан мехаш бесташ хилар, оцу декхаро шайн са дукъийна хилар а хоуьйтуш.\nЮха а вовшахтоьхна Iедало белхан тобанаш, цу юкъахь бу Соьлж-ГIалин мэрин, ток, серло, хи латточу хьукматийн белхахой а, шайца цхьаьна кхелан пурстоьпаш а болуш.\nСоьлж-ГIала 63 декъа а екъна, белхан тобанаш лела цигахула ял схьалехьош. ХIора денна шаьш бинчу белхан жамIаш лаккхарчу хьаькамашна охьа а дохкуш.\nШо доладелчхьана 33 декхарохочун бахам Iедало шен чоьте эцна хIинцале а. 300 стагна дихкина дозанал аравалар.\nАмма тидаме цо лору цара, адам миска хилар, цуьнан таронаш ца хилар, белхан меттигаш цахилар, тIедогIуш шай дацар а, бохуш текъамаш бо гIелбеллачу бахархоша.\nIедало шайна дуьхьал доху некъаш тIех шога лору цара.\nШайна-м хаьа, бохуш яздо цхьаболчара социалан машанехь, Iер-дахаран хьелех мах охьабилла безий Iедална. Массеран а ма яц таронаш шен-шен хенахь и мах охьабилла.\nТIедогIу ахча ца тоьа доьзална хьажо, я молха-дарба дан оьшуш меттиг нисло, я валар-висар дерзон, бохуш хеза цаьргара леткъамаш.\nЦул совнаха, цара дийцарехь, и ахча схьагулдийраш а бац куьйгашна цIена.\nМасала, ши-кхо шо хьалха дийцаредора ахча дIаоьцучу Iедалан РКЦ олучу урхалло бахархоша дIаеллачу йолатIера 3I6 миллион сом лачкъийнера, бохуш.\nМаршо Радио зIене елира Нохчийчуьрчу хIусаман-коммуналан министраллин цхьана декъан куьйгалхочуьнца Мушкаев Русланца.\nУггар хьалха тхуна хаа лиира, дуй-те сурт ма дуьйцццу ирча. Коммуналан белхахой, пурстоьпаш нехан хIусаме а лелаш, гIиллакхах бухий, шогачу леларшца-аларшца, юьхь йохуш хIусамашкахь хьийзар.\nМушкаев: «Адамо шена лучу хьелех ахча дала деза, цунах кхета а кхеташ, хаа а хууш. Ахча лушберш а бу, шаьш и дала дезий ца хуурш а бу дуккха а. Массо а хаа декхар ву, ша Iачу хIусаме шена хи а догIуш хилча, ток а йогIуш хилча, газ а хилча, цуьнан цхьа мах буйла.\nДала дезахь а, ца дезахь а тхоьгара ахчанаш доху бохуш, и хIуманаш дуьйцу наха. Адамийн маттахь олуш берш а бу, амма шолгIачу керта, кхозлагIчу керта хьо вахча, адамийн мотт бийца ца вуьту цара. Дуьхьал шайн бага доггIург дуьйцуш».\nРуслане оха хаьттира, Iай делахь а, аьхка делахь а, чохь кегийн бераш хилар а, тидамза дуьтуш, заьIапхо хилар а бендоцуш дуьтуш, дIадала ахча доцурш токах, газах дIахедабар, баттана декхар хьединехь, цунна гIуда тохар, низамашца мел догIу, аьлла.\nМушкаев: «Iаьан заманахь йовхо дIахадо бакъо яц. ДIалун хьелаш лахдан бакъо ю, амма иза а ца до оха. Цул совнаха, декхар хьединехь, гIуда тоха бакъо ю тхан, амма иза а тухуш дац. Хало хьоьгуш, гIийла нах вайлахь хиларна ду иза.\nТIех адамашна ницкъ хуьлу агIо лелор яц вай бохцш, ур-атталла, церан бахам багарбеш, декхар болчийн, кхечу регионашкахь гуш ма ду вайна, церан чу а оьхуш, телевизор хуьлийла и, кхиерг а, схьайохуш, вайн цIахь дац и хIуманаш а.\nТуькана вахча, ахь ахча ца делча бепиг хIума ма ца ло хьуна.И бепиг эца а леррина хьо ваха веза. Ткъа коммуналан хьеалш хьо цхьанхаьа ваха а ца оьшуш, хьуна чукхачош ду».\nХIусаман-коммуналан министраллин хьаькамо Мушкаев Руслана ца боху Iедалан низамаш талхош, бахархой декхарийла бухку шаьш.\nАмма цхьабакъду, цо тIаьххьара далийначу масална дуьхьал хаттар кхолладала тарло хьеннан а.\nСтаг туькана а вахана, бепиг оьцуш цунна хаьа, баьпкан мах, хаьа и шира ду я керла ду а.\nТкъа неIаре баьхкинчуIедалан белхахоша шаьш бахархошка декхар схьадоьхуш, хоттий-те, дуй шийла-довха хи, хIусамехь тоъал юй йовхо а?


Одессехь ловзаргахь украинхочо герз диттича, диаспоран декъашхой дIалецар ца тайна нохчашна\nОдессехь вехачу нохчочо, Украинан вахархочо Закариев Мохьмада зуда ялийначохь хIаваэ герз диттина меттигера вахархо Крамаренко Кирилл 200 эзар украинхойн гривнашкахь закъалт делча маьршаваьккхина. И хилам бахьана долуш иттаннашкахь нах сецийра, эххар а Крамаренко чохь сацийнера, ткъа нохчийн диаспоран векалша латкъамаш бира шайца харцо лелорна.\nКрамаренко маьршаваккхарх яздо "Думская" хаамийн гIирсо, кIоштан прокуратурана тIетевжина. Юьйцу инцидент хилла карарчу беттан 14-чохь.\nТаллархойн топ хIаваэ Крамаренкос йиттинчул тIаьхьа "Перехват" план дIакхайкхийра, ткъа той доьдучу меттиге чулилхира полисхойн спецназ. 47 стаг дIалецира – Украинан дозана тIехь хан яккха бакъо йолуш буй хьовса миграцин хьукмате дIабигира уьш.\nОццу дийнахь интернетехь видео яржийра, Крамаренкос шена гечдар доьхуш "харцахьа леларна". Цуьнан футболки тIехь яздина дара Iарбойн маттахь "маршо".\nНохчийн диаспоран векалшна шайца бакъоларъяран органаша лелийнарг цхьа бух болуш хийтира. Одессан кIоштан юкъараллан куьйгалхочун Келоев Мусан информацица, иттаннашкахь цуьнан махкай Украинера арабаха хьийза.\n"25 нохчочун цIе тIехь а йолуш хIоттийна цхьа тептар ду – ловзаргахь хилла хьеший бу уьш, цара шайн пачхьалкхера арабаха хьийзош болу", - дийцина цо "Думская" гIирсе.\nЗуда ялийна, 24 шо долу Закариев Мохьмад – маьршачу латарехь Украинан 4-зза ваьлла чемпион ву. Одессехь кхиъна ву иза: Нохчийчохь шолгIа тIом боьдучу хенахь Украине дIабахана бу церан доьзал. 2000-чу шеран Дечкен-беттан 31-чу буса Соьлжа-ГIалина гергахь кхелхина ву цуьнан да Закариев Ахьмад.\nЦIеххьашха ойла хилира хьешан Крамаренко Кириллан герз кхийса, дийцина Закариевс: "Кавказехь ловзаргахь герз детташ гина цунна видеошкахь" аьлла. Ловзаргахь болчу баккхийчара дехар дина а хиллера цуьнга, низам ма дохаде бохуш.\n"Хьеший лаьтта охьа а бехкина, бераш а, зударий кхерийнера, - дагалоьцу Закариевс "Думская" хьостана еллачу интервьюхь. – 80 гергга хьеший, со а, сан доттагIий а цхьаьна дIабигира миграцин хьукмате гIуллакх къасто, цара герзаш ца кхисинашехь. Тхан пачхьалкхехь баха бакъо йолу цхьаберш махкара арабаха тарло, Украинан низамаш цара цкъа а хьешна доцушшехь. Цхьа таIзар дар санна хIума ду хIара дерриг а. Тхуна хетарехь, Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалле керла хьаькам хIотторца, Одессан кIоштан Къоман полици Киевна шогалла дIагайта хьийза, шаьш муьлхха а бакъо хьашар могуьйтур дац аьлла".\nУггар а Закариев кхоьрург ду, нохчех Украинан мостагIий бан гIертар: инцидент хиллачул тIаьхьа зорбанашкахь "Одессерчу дерачу нохчех-террорхойх", "Украинехь маьрша дац: урамашкахь герзаш кхуьйсу нохчаша" бохуш, даржорна.\nХаамийн зорбано билгалдаккхарехь, оцу позицина тIетайнера Iедалхой а: Одессерчу депутата Дмитрук Артема парламентан кхеташонехь карарчу беттан 15-чохь дIахьедира, ловзарга баьхкинарш "зуламан тобанан декъашхой бара, вайн ламасташ а, низамаш а, гIиллакхаш а сийсаздина болу" аьлла.\nДоьдучу шеран Мангал-баттахь Киевехь набахтехь даккха диъ шо хан кхайкхийра Нохчийчуьрчу 30 шо долчу С-А. Юсупна, бакъо йоцуш герз лелош хилар гучу а даьлла.\n20I9-чу ушарахь Украинерчу бакъоларъяран органаша шайн пачхьалкхера араваьккхира Нохчийчоьнан вахархо Альбердов Iумар. Урамехь саца а вина, цуьнга аьлла хиллера, Украине кхайкхина ахь "ца оьшу цхьаъ" аьлла. Оцу юкъанна Альбердов Украинехь ваха бакъо йолуш вара, Киевехь шен доьзалца дIатарвелла вара иза.


Оппозиционер Немцов Борис вейтинарг мила ву хаьа Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна аьлла, тIечIагIдина Кремлан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Карарчу беттан 10-чохь адамийн бакъонашкахула йолу Кхеташонан декъашхошца шен хиллачу цхьанакхетарехь Путина ша дIахьедина цунах лаьцна аьлла, хаийтина журналисташца къамел деш Песковс.\nТIедогIучу еарин дийнахь, 17-чохь кхайкхийначу президентан пресс-конференцехь цуьнга шегга хатта аьлла, кхин совдаьккхина Немцов верах ца дийцина пресс-секретаро.\nХьалхо Путина масийттазза хьахийра, Немцов вийначарна таIзар дина аьлла, амма дуьххьара ду цо иза вейтинчух олуш.\nМасех шо хьалха йоьдучу Путинан пресс-конференцехь цхьана журналиста хаьттира президенте, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца Немцов верах къамел хиллий хьан аьлла. Путина хIетахь дIахьедира, "ша цхьа а бехказавоккхур вац" аьлла.


Туркойн президент юхавала дагахь вац ГIирман хаттарехь\nУкраина -- Туркойчоьнан президент ЭрдогIан Реджеп (аьрроагIор), Украинин президент Порошенко Петро, зорбанан конференцехь, Киев, ГIад.9, 2017\n«Йийсарехь болчу» ГIирмерчу гIезалошна гIо дан гIерташ ю Хонкара, боху ЭрдогIана.\nТуркойчьнан президент ЭрдогIан Реджеп визитаца хилира оршотдийнахь Киевехь. Президентан Порошенко Петрон администраце иза веача дIахIоттийнера эскархойн сийлаллин ха. Цаьрга салам-маршалла делира ЭрдогIана украинахойн маттахь.\n"Вітаю воїнів", - элира туркойн лидеро сийлаллин хана юкъахь болчу эскархошка. Цара жоп делира ЭрдогIаннна: "Бажаємо здоров'я". Видео зорбане яьккхина "Крым.Реалиино"\nПрезидент Туреччини прибув до Києва\nУкраине веанчу ЭрдогIана масийтта дIахьедар дира Туркойчоьно дIахьочу политикан мехала агIонаш гойтуш.\nКиевехь Украинин президентаца Порошенкоца шен дагадовларш дIадирзича туркойн хьалханчо дIахьедар дира, ша Оьрсийчоьно ГIирма дIалацар къобул ца до аьлла. ЭрдогIана дийцарехь, Туркойчоьно «кхин дIа а гIортор йийр ю Украинин суверенитетана а, цуьнан территорин цхьааллина а».\n"Кийча юй Туркойчоь Оьрсийчоьнна санкцеш кхайкхо", -- аьлла, шега хаттар дича ЭрдогIана элира «ГIирмаца доьзна хеттар экаме» ду, ткъа Хьонкъара «йийсарехь болчу» ГIирмерчу гIезалошна гIо дан гIерташ ю аьлла.\nЦо иштта билгалдаьккхира, Туркойчоь «вуно реза» хилар Киево ГIирмерчу гIезалошна гIортор ярна.\nОццу зорьанан конференцехь вист хуьлуш, Порошенкос дIахьедар дира, ша дегайовхо йолуш ву Донецкан а, Луганскан а кIошташкахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан ницкъаш дIанисбеш Туркойчоьно гIортор йийр хиларх аьлла.\nЦкъачунна хууш дац ЭрдогIана Киевехь дина дIахьедарш хьокъехь Кремлна хетарг .\nРТ (Оьрсийчоь тахана) телекомпанино ялайо Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула комитетан гIантден когаметто Новиков Дмитрийс, ЭрдогIана Оьрсийчоьно ГIирма дIалацар къобул ца до ша аларна, йина комментарий. Депутатана хетарехь, цо «гойтург ду еххачу ханна Туркойчоьнца юкъаметтигаш дIанисъян хала хилар.\nНовиковс дийцарехь, туркойн «арахьарчу политикан курсехь Iедал хийцадаларца а, ур аттал цхьа президент волуш а, хила мега голатохарш».\n«Вуьшта ГIирмаца доьзначу хаттарехь Туркойчоь цкъа а яцара Оьрсийчоьнан бертахо, иза тидаме эца деза туркойн политика хьокъехь сатийсар ца хилийта», -- элира депутато.\nТуркойчоьно сагатдарца тIеоьцу Советен пачхьалкхан дакъош хиллачу пачхьалкхашкахь бехачу бусулбанашца доьзна хаттарш. Къаьсттина иза хьакхалуш ду, иттаннаш шерашкахь дахар доьхна бехачу ГIирмерчу гIезалойх. Цундела ларамаза яц аьлла хетало туркоша цу хаттарехь лаьцна позици, мел Оьрсийчоьнна новкъа иза ялахь а.\n1990-гIа шераш дуьйлалуш нохчаша шайн пачхьалкх кхоьллина аьлла дIакхайкхийначу деношкахь уггаре хьалха царна гуманитаран гIо даран гIулч яьккхинарг яра Туркойчоь. Масийтта йоккхачу машенахь шекар а даийтинера туркаша. Ткъа иза ша-тайпа гIорторан симбол санна тIеийцира Нохчийчуьрча бахархоша.\nЦу хенахь Оьрсийчоь реза яцара Туркойчоьнан куьйгалхошна. Нохчийчоь бахьана долуш телхийна юкъаметтигаш еххачу хенахь лаьттира кхин лортIе ца йогIуш Оьрсийчоьнна а, Турркойчоьнна а юкъахь.\nЦул тIаьхьа еанчу хенахь а яра цу шина пачхьалкхана юкъахь яккхийн халонаш.\nКхушеран Гезгмашин-беттан 28-чу дийнахь ЭрдогIана Хьонкъарахь тIеийцира Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Иза церан пхоьалгIа цхьаьнкхетар дара 2017-чу шарахь хиллачех. Туркойн лидер шозза веанера Оьрсийчу.\n«Туркойчоь дагахь ю уьйраш латто Киевца а, Москохца а, цуьнан аьтто а болу царна юкъахь нийсалла латто», - яздира дукха хан йоцуш туркойн Iедалшна герга долчу Daily Sabah газето. Ши а агIо реза йолуш долчу хаттаршна юкъахь яра ГIирма.\nЦундела ЭрдогIанна ГIирма хьокъехь хетарг Кремло и нийсалла кхин дIа а ларйеш санна тIеоьцур ду ала хала ду.


Нохчийчоьнан парламентан спикер шена кIинтIера ваьккхина цунна хьалхо лийначу гIалгIайн блогеро\nГIалгIайчуьрчу блогеро Гелисханов Мохьмад-Басира шена бехк цабиллар дехна Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочуьнга Даудов Мохьмаде («Лорде»). Оцу хьокъехь Даудовс яздо шен Instagram-ерчу агIонтIехь.\nМаршо Радионо дийцира байначу баттахь Даудов шена лийначу блогерца юкъаметтиг къасто а вахана, ГIалгIайчоьнан дозанехь иза шена тIеваре хьоьжуш, цунна луьйш латтарх лаьцна. Блогерна цатайнера Даудовн шина махканна юкъарчу дозанех йолу позици.\nЦа веара хIетахь шен довхо ган гIалгIайн жигархо. «Лорд» ша яьккхинчу, цул тIаьхьа яржийначу видео чухула Гелисхановна вон мел дерг а аьлла а, юхаваханера.\n«Тахана веара иза со волчу Нохчийчоьнан парламенте шен деца Абу-Бакарца цхьаьна – Делах кхоьруш, кхетаме, оьзда стаг ву да. Цо ондда бехкбиллира воIанна. Мохьмад-Басира ша дохковаьлла ойла а ца еш дийцинчунна, бохура», - яздина «Лорда».\nТахана Даудовс яржийначу видеоца аз дац, гуш ду цо, стоьла тIе пурх куьг а детташ, шен довхочун деца шогга къамел дойла, корта а лестош лаьтта блогеран да. Уллехь вист ца хуьлуш лаьтта цуьнан воI. ТIаьххьара а вовшашка куьйгаш ло Даудовссий, Абу-Бакарий.\n"Абу-Бакара дийцинчунна реза хилла со, Делан дуьхьа со кIинтIераваьлла Мохьмад-Басирна», - яздина «Лорда».


ГIалгIайн волонтерийн проектех хьоьвсина полисхой\nГIалгIайчохь дIаяьхьначу протесташкахь дакъалацарна лецначу жигархойн гIуллакхашка хьожуш йолчу "Неотложка" цIе йолчу волонтерийн проектан декъашхочух Аушева Асинатах талламамаш бина полисхоша, яздо "МБХ медиа" хьостано. Жигархочо бахарехь, нохчашна а, гIалгIашна а юкъахь цабезам гIатторна бехке йина иза, марехь хIунда яц бохуш, хеттарш а деш.\nВолонтерийн проекто "экстремисташна ахчанаш латтадо" аьлла ницкъахоша. Экстремистийн юкъаралла вовшахтоьхна аьлла, бехкебен гIалгIайн оппозиционераш бу буьйцурш. Жигархочуьнгара дIаяьккхина телефон а, ноутбук а, компьютер а.\nМаршо Радионо яздира шен агIонашкахь, Зазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг хIотторах, Нохчийчоьнца ГIалгIайчоьно дозанаш билгалдахарна дуьхьалбевллачу бахархоша. Гулбеллачара ишта тIедожийра, хIетахь мехкан урхалхочун декхарш кхочушдеш хиллачу Евкуров Юнус-Бекна, дарж охьадиллар.\nШолгIачу дийне яьккхинчу митинган протестхойн тасадаларш хилира полисхошца. Цул тIаьхьа леца болийра гIалгIайн жигархой.


Мэн Хунвэй кхелан кхеташонехь\nКитайхь кхело, 13 шо 6 бутт хан а тоьхна, набахте хьажийна Интерполан куьйгалхо хилла Мэн Хунвей. Иза бехке вина коррупци лелорна. Цунах лаьцна хаам бо Reuters агенталло.\nДуьненаюкъарчу полицина – Интерполана – 2016-чу шарахь дуьйна куьйгалла деш волу Мэн тIепаза вайра 2018-чу шарахь Гезгмашин-баттахь, Китай вахханчохь. ТIаьхьо цу мехкан Iедалша хаам бира, и стаг лаьцна шаьш кхаьънаш эцарна аьлла.\n2019-чу шарахь Лахьанан-баттахь кхелан кхеташо дIахьош Мэн къера хилира ша 2 миллион сов доллар барамехь кхаьънаш эцна хиларна. Китайн коммунистийн партино дIахьедар дира, Iедалхочо пачхьалкхан ахча а дайинера, шен даржах пайда а оьцуш, зуламаш а динера, партин сацамаш кхочуш а ца бинера аьлла.\nХьалхо Мэн партера дIаваьккхира Китайн коммунистйн партин низам талларехула йолчу коьртачу комиссино.\nИнтерполан куьйгалхо харжале хьалха Мэн вара Китайн юкъараллин кхерамазаллан министран гIовс. Иза вара вуно вевзаш волу а, ницкъ болу а политик.\nМэнан хIусамнана тIера ца йолу, Iедалхо хьийзош ву политикан бахьанашца бохучунна. Иза суьде яьлла Интерполана дуьхьал. Зудчунна хетарехь, и вовшахтохаралла гIорасиз хилла цуьнан доьзал ларбарехь.\nШен хенахь Мэн Хунвэй Интерполан куьйгалхо хIоттор вуно критика ярца тIеийцира адамийн бакъонаш ларйон вовшахтохараллаша. "Дуьненаюкъарчу амнистино" дIахьедар динера Китайн Iедалша пайда эца мега Интерполах, махкал арахьа беха диссиденташ дIалуьйцуш аьлла.


Туркойчоьно набахтера араваьккхинчу мозгIарца цхьанакхетта Трамп\nТуркойчоьно дIахецначу мозгIарца Брансон Эндрюца цхьанакхетар хилла Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президентан Трамп Доналдан КIайчу цIийнехь. Iамеркан а, Туркойчоьнан а юкъаметтигаш тояларехь яьккхинарг "йоккха гIулч" ю аьлла Трампа, мозгIар даймахка юхаверзарх вистхуьлуш.\nПрезидентан администрацин белхахой а, журналисташ а декъехь а болуш хилла цушиннан къамелдар.\nГолаш тIе охьа а лахвелла, доIа дира Брансона ша кIелхьарвоккхуш доккха дакъа лаьцначу Трампна баркалла олуш, яздо Рейтеро. Шина шарахь Туркойчохь набахтехь латтийна мозгIар кхелан кхеташо йоьдучу хIусамчуьра маьрша ма ваккхара, пIераскан буса Германи дIавахара. Шоьтадийнахь Германера Iамерке доьдучу кеман тIе хиира иза.\nОппозиционерца Гюлен Фетхуллаца уьйрашкахь хилла аьлла, бехкевинера Брансон туркойн Iедалша. Президенто ЭрдохIан Реджепа 2016-чу шарахь пачхьалкхехь карчам бан гIоьртинчех ву аьллера Гюлен. Брансона тIе ца дуьтура шен Гюленца юкъаметтигаш хилар.


Къаман селхане тохкаш -\n(Ахриев ЧхьагIа 170 шу дизарга)\nАз даь ер йоазув дешача сага ала тарлу:\n-Цунна фу хов Ахриев ЧхьагIах лаьца, из вовзаш, цун заман чухь ваьха ца хилча?\nБакъдар аьлча, цунца кхийнараш, баьхараш, из вовзаш хиннараш дунен тIа боаца дукха ха я. Укх тIехьарча ах бIаь шера цох мел даь йоазош, тIехьа тIакхийнача ноахалех болча Iилманхоша, журналисташа, йоазонхоша даьд, хьалха дIабахараш дитача дагалоацамех, Элмарзий ЧхьагIа ше йитача тIехьаленах пайда а эцаш. Цох яздергда хIанзчул тIехьагIа бIаь шу даьлча а, бакъда уж сол а гаьнагIа латташ хургба из ваьхача заманна. Цудухьа вай керттера декхар да, ханаш дIаухе а, къаман сий доаккхаш, из дуненна дIадовзийташ хьавена саг дагакхабар а цох хоза дош алар а.\nАхриев ЧхьагI ше вовзаш хиннавеце а, цо даь йоазош довза гIерташ, уж дешаш хьавенав со зIамига волча хана денз. 70-ча шерашка дар из, альбома хьисапе, йиткъа беттагаргаш а йолаш, эрсий меттала арадаьнна книжка дар. Белггала дагадагIац сона, «ГIалгIайчен ха-зама дIаязъяр» яхаш дар мотт сона из. Даим сай истола тIа улладора аз из книжка, хIана аьлча юха-юха а хьажа ловра цу тIарча тамашийнача сурташка, деша безам хулар цар хьакъехьа даь йоазонаш. Тахан мо дагадоагIа цу тIара эггара хьалха сайна дайза БоргIа –Каш, ширача заман чухьа гIалгIай бIухочо лелаяь гIагI яха аьшка гIозарех яь хинна коч, кхыдараш. Къаьстта а са теркам тIаозаш дар цу тIа хинна Ахриев ЧхьагIа сурт, цун вахарах дувцаш лоацца даь йоазув. Иштта вайзар сона духхьашха этнограф, ший ханарча а шийл хьалхагIа баьхача а гIалгIай вахар, Iадаташ, кхетамаш, оамалаш йовзийта вола саг. Цкъа цхьа гIишлонхо волча вахавар со, цхьа гIулакх ийша. Къамаьл деш тхо латташ:\n-Мичара ва хьо? – хаьттар цо.\n-Хьал-м Наьсаре кхийнав со, Шолжа-ГIалий тIа а ваьхав цхьан юкъа, хIанз-м Магасе вах со, – аьлар аз. -ХIана яхар Iа?\n-Хьо укхазарчарех тара воацандаь яхар аз-м, – аьлар гIишлонхочо.\nВелавелар со, амма са велавалар кхетадаь хургдацар вокхо. Цо из аьлча, «харт» аьнна, бера хана сай хинна уйла дагаехар сона. Цу хана сона а хетар, Ахриев ЧхьагI укхазарчарех тара воацаш санна. Вешта, ховш ма хиллара, из-м дукхагIа гIазкхаштеи эрсаштеи юкъе лийнна саг хиннав, цудухьа хинна хургва из лоамароех тара воацаш. Эггара хьалха белгалдоаккхаргда вай цо лоамарой чокхи дувхадеш ца хиннилга, из, вайна ховча беса, европейски тIеххьарча модах йола кхаь хIамах латта костюм ювхаш ва (пиджак, хачи, къоанзолг); шозлагIа-дале, цу ханарча эрсий интеллигенце санна галстук лелаяьй. Къаьстта сона дезалуш, из кхычарех тара ца хулийташ хиннар дар модж-мекх, корта чIоагIа хоза тесса, нийсбаь хилар. Иштта куц-сибат долаш, хоза лелаш саг цу заман чухь лаха хала хиннад, гIалгIашта юкъе хинна а ца Iеш, берригача лоамарошта юкъе а. Цудухьа аз чIоагIа курал еш хIама дар, Ахриев ЧхьагI гIалгIа хилар а фуннагIа цо тIаювхайойя а, чудоаллар гIалгIай дог долаш из хинна хилар а. Из ший къаман воI хиннилга хов вайна цун йоазош дийшача, цо кепа етташ уж арадаьха моттигаш теркалйича. Царех ба «Кавказа лоамароех дола хоамаш» яха гуллам, «Терски областах долча хоамий гуллам», «Терски ведомосташ». ДIахо дIайодача хана, воккха хинначул тIехьагIа, Ахриев ЧхьагIах дола хоамаш деша дийзад са 1996-ча шера арадаьннача «ГIалгIай» яхача книжка тIара, 2000-ча шера арадаьннача «Ахриев ЧхьагI» яхача книжка тIара. ТIеххьардар цох дола хоамаш дизза вIашагIтеха дар. Цу шера Наьсарерча цхьан библиотеке со чувахача, хIаьтта хьчудена латтар баьццара, йиткъа беттагаргаш йола из книжка. Массехк дар уж, хIанз а библиотекан мухьар а тоIаданза.\n-Деша дахьа мегаргдий аз цаI? – хаьттар аз цу чурча кхалсагага.\n-Мегаргда. ЦаI хьайна дита мегаргда хьона, юха ца дахьаш, хIана аьлча уж арахийцача сага тхона совгIата денна да уж, – аьлар цо, из книжка бIаргадайна сона дикахетар хиннилга кхетадеш.\n-А, – аьлар аз, – юхадахьаргда аз, со санна ер деша безам бараш дукха хургба.\n-Хьай лоIам ба хьога, – цо аьнна, дукха ха ялале дийша, юхаделар аз дувцаш дола книжка. Цу тIара сона дайзар воккхача Iилманхочун а йоазонхочун а бералах, вахара наькъах, дезалах лаьца. Довзаш хиннарашта, хьалха дийшарашта нийса, дуккха керда хIамаш а дар царна юкъе, хьалха сона цох дувцаш ца хеза. Хьалха денз довзарех дар ала мегаргда, из 1850-ча шера Фуртог яхача гIалгIай ширача юрта ваь хилар, эрсий эпсараша дIавига, Буро тIа аманаташ оалача берашца из кхувш венилга, ший шийтта шу даьлча Ставрополерча гимназе деша а этта, ялх шера цо цига дийшалга, дIахо Нежински лицее деша ваьгIа хилар, цо Байсхара Мочкъий йоI Iайши йига хилар, кхыдараш. Бакъда кердадараш а дар укх книжка тIа. Масала, Мочкъас, йоI гIалгIачунга дIаяла воалл со, аьлча, цун сесага аьнна хиннад, са-м яц гIалгIачунга маьре яхийта йоI. Хьа еце а, са я цу тайпара йоI, аьнна, Ахриев ЧхьагIага маьре яхийтай йоах дас Iайши.\nШколе деша дагIача берашта эггара дукхагIа дезача халкъа багахбувцама жовхьарех ба «Колой КIантах» бола оалам. Дийша ваьнна, дуккха ха дIаяхачул тIехьагIа мара ханзар сона, из массехк сага дIаязбаь хиннилга. Бакъда эггара хьалха из дIаязбаьр а, 1870-ча шера Тифлисе арабаьннача «Кавказа лоамароех долча хоамий гуллам тIа» кепа техар а Ахриев хиннав. Из бийша хиннаб йоах эрсий воккхача йоазонхочо Толстой Лев Николаевича. «Ма хоза фаьлг а ба!» – аьннад цо, ше из бийша ваьлча. Цхьа хIама-м да, укхаза хьоахаде дезаш а, укх тIехьарча заман чухь гучадаьнна а. Фаьлга хьисапаш шийца долаш из оалам бале а, цу тIа хьехавеш вола турпал, дувцаш дола хIамаш бокъонца хинна да ала йиш я вай тахан. Цунна тешал деш да М. Ломоносова цIерагIа Москверча паччахьалкхен университета журналистикан факультет а яьккха, дунен халкъашта юкъера журналист яха балха говзал йолча Калоев Османа Халата яздаь книжка. Дувцаш дола книжка «Колой КIант – лоамий да» аьнна цIи а йолаш, арадаьннад 2010-ча шера Нальчикерча Котляровша лелаеча типографе кепа а теха. Колой КIанта бера ха ювцаш, Османа Халата язду: «…Цу Iуйрийна массаза санна Малика геттара хьалха гIеттаяр. ХIанз а дIайовнза йола цIи, фо теха михьаръяьккха, чай де чайник тIа а оттаяь, ши шу даьнна кIаьнк сихонца петара цхарала юкъе а хьоарчаваь, из мархIавелла, гIалий чу яхар из, бетта ха тинна латта етт озабар духьа. Маликайна тIехьакхайкар воккхагIвола воI, набарах дикка сомаваланза, когаш берзан латтача цо дийхар : «Нани, Iайха етт беттача юкъа, вошилг хьава сога». Из хьа а ийца, гIалан наIарга Iо а хайна, цхьа ловзорг из долаш санна, хьеста, хьалкхувса, дIалеставе, хьалеставе волавелар воккхагIвар. Цу ханна гIалий чура, корта ара а баьккха, хьахьежар етт. Кхеравеннача воккхагIчо, Iокхессар ший мархIавоалла кIаьнк, ше лоаман мосара сихонца, коа уллача майдах тара кеп йолча Iаьржача кхеранна тIехьашка лечкъар. Малика цу хана топпара кхаба чура шура тIоабоахарга чу Iочуйотташ йоаллар. Шийна духьала сунт мо нийсденнача бера хьалха сецар етт, цох хьаж яха эттар. Цхьа хIама хатта доахкаш санна, шоайла бIарахьежар уж шиъ. ЗIамига лоамаро, цхарала кIалхара гучадаьккха ший бушиг хьекха волавелар Iатта, хьастара кеп оттаеш. Из хIама бIаргадайна Малика, унзаръяьнна, кхайкар: «Вай даьлий, ва низ бола Iаьржа кхера, лоравелахь са кIаьнк!» Етт, Маликай дагардар кхетадича санна, цкъа хьалхагIа цхьа ког дIатIехбаьккха, тIаккха шоллагIбар баьккха, меллашха юхахьежа, дIабахар. Маликас, сихха хьа а ийца, цхарал тIахьоарчабаь, хьамархIавеллар воI, из зе доацаш висарах гIадъяха, йийлхар нана. Iаьржача кхеранна баркал оалар цо юкъ-юкъе, кIаьнк кIалхарваккхарах. КхоннагIца ага чу-зIара чу а вилла, когаш дIабийхка, из шеллургвоацаш тIагIолла газа йIайха цIока тIатесса, тIаккха ага теркаде хайнай нана, тхьайса а тхьайса, тхьовра хиннар цунна сихагIа дицлургдолаш. Нанас, боча хьесташ, шортта ага теркадеш, илли доахар цунна, Миндагеш аьле цIи а йоаккхаш. Цу ханна, цIаьхха, доастаеннад цо когашта дийхка зигаш. Воккха саг санна Маликайна бIара а хьежа, кIаьнка аьннад:\n-Нани, ва нани, хьога хаьттача, низ дукхагIа хьанаб вайх?\n-О, Iаьржа кхера! – цецъаьннай Малика. – ГIа да ер е хьаьрйоалаш латт со? ЖожагIата яха со!!! Фуд Iа дувцар? Со я-кх хьол чIоагIагIа! Аз ийс бетта кер чу ма лелаваьвий хьо, лоравеш, хьох эгаш.\nБакъда воIа амар луча оазаца аьннад:\n-А, нани, со ва хьол чIоагIагIа… Аз дехар ду хьога, кхы сох Миндагеш ма алалахь. Со Колой КIант ва – лоамий да…»\nИштта хиннав йоах Колоев Халата шоай тайпан да, тайпан корта хинна вола Колой КIант. ДIахо дукха хIамаш дувц цу книжка тIа, воккха хилча Колой КIанта леладаьрашца дувзаденна. ХIаьта шоай тайпан сий долаш болча наьха цIераш а йоах цо цу тIа, царех дуккхабараш вайна бовзаш, республике цIихеза, къаманна накъабоалаш баьха нах ба. Вешта аьлча, сел багахбувцамо яхача тайпара фаьлг а бац «Колой КIант» яхар. ХIаьта а цаI шеко йоацаш да, вай къаманна а кхыча къамашта а из турпал эггара хьалха вовзийтар, нахалваьккхар Ахриев ЧхьагI ва, ше даьча йоазонца.\nIаьдала балхо ший ка ехкалехь, Ахриевс дуккха лоархIамера йоазош даьд вай къам, цун оамалаш, халкъа багахбувцам бовзийташ. Цох дуккхача Iилманхошта, хьехархошта, студенташта боккха пайда а баьннаб, цхьацца балхаш яздеча, вай къаман Iадаташ тохкача, дика деча, во деча леладаь хIамаш довзача новкъа. Цу хьакъехьа дика аьннад вай мохк бовзаш хиннача Iилманхочо Л. П. Семёновс «Ахриев ЧхьагI – гIалгIай хьалхара мохк тохкаш вола саг» яхача ший йоазон тIа: «Ахриев Ч. балхаш мохк бовзийтара чулоацам болаш а, дувцача хIаманга диллача тайп-тайпара а да. Массане юкъара дешаш санна (гIалгIай къаман оамал, гIалгIай кхалсага моттиг, гIалгIай турпалча эпоса турпалаш, гIалгIай хьабаьнна моттиг), автора дувц къаьстта дола дешаш а (гIалгIаша дув баар, гIалгIай кашамаш). Цо дикка теркам бу ший мехка гаьнарча заман чухь хиннача вахара а, цун таханарча денна а. Цо мел даь зIамига йоазош-статьяш кIоарга маIан долаш я, цар хьахайт уж яздаь саг мехка оамал, вахара-лелара белгалонаш, культура дика йовзаш хиннилга…»\nНежински лицей яьккхачул тIехьагIа, хьалха мо паргIата хилац Ахриев ЧхьагI ший хьалхардараш санна йоазонаш де, балхо мукъа ха йитац цунна. Бокъонца бакъдар аьлча, тахан а да-кх из иштта. Вай дукхагIа мел бола йоазонхой цхьацца Iаьдала балхаш тIа ба, кхыметтел пенсе бахараш а тIехьа. Из хIанад кхетаде хала а дац, пенсеш вайцига доккха дац, дезала а шоашта а таац уж, цхьаннахьа болх беш ца хилча. ХIанз дIауйла ел, бIарчча дийнахьа Iаьдала балха ваьгIа, чувенача сагах фу йоазонхо хургва. Уйла дика юлургьяц, язде низ хургбац, салаIа а ма дезий, сабелгало яьлча юха а балха ваха везаш хилча. Иштта дIависав-кх Элмарзий ЧхьагI а, ший де йиш йолаш хинна лоархIаме а доккхий а йоазош ца деш. Могаш воацаш ханаш а хиннай цун вахаре. Ювцаш йола лицей цо яьккхай 1874 шера. Iаьдала раьза воацаш йола уйлаш хиларах, из балха вахийта хиннав, мехках ваьккха, Елисаветпольски губернерча (хIанзара гIажарий мохк) Евлах, Нуха яхача шахьарашка. Цу шера октябрь бетта Ахриев балха дIаэц Тифлисерча суда палате, бархI шера цига тайп-тайпарча даржашка волаш къа а хьег цо. 1882-ча шера Елисветски губернена чуйоагIача моттигашкара паччахьалкхен доалахье лораеш вола агент хиннав, 1889-ча шера денз, нах бахача лаьтташта а йоал телара а тIахьожам лоаттабу ларххIа вола болхло хул цох. 1897-ча шера Нуха яхача моттигерча набахтенашта Iалашо яр миштад тIахьожам лоаттабеча комитета директор ву Ахриевх. 1900-ча шера денз, Елисаветски губерне гIолла Iаьдала лаьтташта тIера йоал телара тIахьожам лоаттабу болхло хул. 1912-ча шера сентябрь беттага кхаччалца мара банзар цо болх, тIеххьара цунга дар коллежски советника гIулакх.\nБуро тIа цIавоагIа из цул тIехьагIа, ши шу мара ца доаккхаш, кхалха а кхалх. 1914-ча шера, ший 64 шу дизача хана къаьстав из вахарах, дIавеллав, цо ше даьча васкетах, ше ваьча, тайпан нах бахача Фуртоге.\nДIахо дIайодача хана а чIоаггIа накъадоалаш хургда аьнна хет сона цо даь йоазош: «Таьзет а сагIа даккхар а лоамарошта юкъе», «ГIалгIай оаламий турпалех дола массехк дош», «ГIалгIай цIайш», «ГIалгIай кашамех лаьца», «ГIалгIаша дув баар», «ГIалгIай оамалах», «Колой КIант», «БIарахой КIант», «Орстхой (карабулакаш)», иштта кхы дIахо а.\nЦо уж йоазош вайна дитадецаре, дуккха хIамаш ца довзаш а диса хила мегар вай. Масала, «ГIалгIай кхалсага моттигах» Элмарзий ЧхьагIа дийцадецаре, вайна ховргдацар цун хьал мишта хиннад. Вай дувца-м дувц, из геттара хала яьллай, лоаман кхалсаг «хьалъуллаеш» хиннай, яхаш, бакъда Ахриевс даь йоазув Iодийшача, из-м сел геттара халчаоттаеш а хиннаяц, аьле хеталу. Цунна тешал деш цхьа дакъилг доаладергда вай, цо кхалнахах дувцача йоазонна юкъера: «ЗIамига а дегI чIоагIдаланза а бола йиIигаш мукъабоалийташ хиннаб цIагIа, кхай тIа деча балхех, цаховш царна вас еш хIама нийслойя, из сихагIа дицлургдолаш, нийсархошца гIаддовлца ара ловза, ада бохийташ хиннаб. Е цунна когаметта гIалгIай йиIигашта мерза хIамаш е ловзоргаш луш хиннад. Наггахьа мара ца хулача лоархIамерча хIамаех хиннай нанас гIалий тIарча базар тIара яхьаш хиннача кIайча эрсий маькха чам бола чIегилг. 8-10 шу даьлча денз, йиIиг нанна новкъостал де йолалу, цIагIа гIолла кулг тохача балхашта юкъе дакъа лоацаш: наггахьа хий, дахча чудахьаш, вошилгага е йишалгага хьожаш, вешта, берашка хьажа-м из йолалу, наьна карара ше Iояьннача дийнахьа денз. 14-15 шу даьлча, йиIига вахаре дикка гола тохаш моттиг нийслу: гIулакх доацаш цIен санагIа хоададаь араялийтац из, исташа санна къахьега дезаш хул цун вахар цу заман чухь». Кхычарна мишта хет хац сона, дукхагIболча вай кхалнаьха вахар, къаьстта юрта бахачар, тахан а кхы дукха эргадаьннадац, Iаьдало енна дешара а болх бара а бокъо ца лаьрхIача. Из Iаьдала бокъо цхьайолча хана дезале ца отташ а нийслу.\nЛ. П. Семёновс яхачох, Элмарзий ЧхьагIа ши воI, цхьа йоI хиннад. Кхыча тайпара дувцаш а моттигаш нийслу. Цун къонгаш хиннаб Рашид-Бек, из 1942-ча шера Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа вийнав, лоамашкарча къамашта юкъера хьаваьнна хьалхара лётчик хиннав из. Руслан милице болх беш волаш, 1926-ча шера веннав. ХIаьта йиIий цIи Нина хиннай.\nХанаш дукха дIаахарах цу эздийча, сий долча дезалах дола дувцараш дицденна ха йоагIаргьяц аьнна хет сона, хIана аьлча къаман яхь дег чу йолаш баьха нах ба уж.\n← ОСТАВАТЬСЯ ВСЕГДА ЧЕЛОВЕКОМ\nНам – 97 лет! →


Австрин Маьлх-Аьзни 2012 хаьржина Даги Амина\nОхан-бутт 04, 2012\nАвстри -- Австрин Маьлх-Аьзни 2012 хаьржина цIера Дагестанера йолу Даги Амина, 31Заз2012\nАвстрехь цхьаболчара мульти-културан юкъараллин концепци эшна бохуш дуьйцуш лаьтташехь, цу концепцин жамIаш хаддаза гучудуьйлуш ду. Масала, кху деношкахь "Мисс Австрия" цIе йолчу хазаллан къийсамехь Австрин уггаре а хаза йоI хаьржинарг ю Дагестанера мухIажар йолу Даги Амина.\n17 шо долу и юккъерчу ишколан дешархо 2003-чу шарахь, шен бархI шо долуш, ХIинж-гIалара едда шен доьзалца Австре яха схьаеана ю. Цо журналисташка дийцарехь, Дагестанера политикан а, экономикан а хьал дукха ирча дара, цундела цу махкара дIадаха сацам хилира цуьнан ден-ненан. ХIетахь дуьйна Австрехь Блуденц цIе йолчу жимчу гIалахь ехаш ю иза шен гергарчаьрца.\nМа-дарра дийцича, Даги Амина бохург цуьнан псевдоним ю. Ткъа бакъйолу цIе ю цуьнан Мирзаханова Амнат. Амма ши шо хьалха шена Австрин яхархочуьнан паспорт луш цо и цIе Даги Амина, аьлла, хийцира.\nЦо ша ма-аллара, шен бакъйолу фамили Австрехь цхьанна а стаге нийса яккха ца луш, дукха чолхе хиларна дира цо иза. Ткъа Даги бохург сихха ша мичара ю бохург кхетош а, шен даймохк шена дагатуьйсуьйтуш а цIе ю, элира цо. Карарчу хенахь Даги Амина туризман Iилма Iамочу лерринчу ишколехь доьшуш ю.\nДаги Амина Австрера уггаре а хаза йоI ю, аьлла, „Мисс Австрия“ харжаро дуккха а нах цецбаьхна цу махкахь. Меттигерчу хаамийн гIирсашкахь цо толам баккхар иштта дикачу интеграцин толам санна бийцаре беш белахь а, Даги Амина „Мисс“ хаьржича уггаре а хьалха цхьацца болчу тидамчаша билгалдоккхуш дара, и йоI бусулба хиларна, цунна хIинца радикалан бусулбачара кхерамаш тийса там бу, уьш чIогIа реза хир бац, цо оцу тайпана маьрша духарш гойтучу къийсамехь дакъа лацарна, бохуш.\nБакъдолуш, реза боцурш сихха гучу а бевлира. Амма уьш радикалан бусулбанаш бац. Уьш меттигера бахархой бу, оццу хаамийн гIирсашкахь могIарерачу Австрин бахархойн цIарахь цу сацамна реза боцуш, дош доьхуш берш.\n„Мисс Австрия“ а ца олуш, „Мисс Малхбале“ ала дезар цу къовсамах“, „австрихошна юкъахь хаза йоI ца йисина теша, Дагестанера еанарг ца хаьржича?“, „Иза „Мисс“ харжаран бахьана цуьнан хазалла яц, интеграцин политика ю“ - иштта ду бIеннаш могIарерачу бахархоша меттигерчу газеташкахь а, цу газетийн интернет - сайташкахь а яздеш долу йозанаш.\nАла дашна, массо а журналистийн хаамашкахь Даги Амина оьрсий санна юьйцуш ю, цо ша суьйли а ю, бусулба а ю бохуш чIагIдахь а. Ша харжар бахьана долуш реза боцучеран хьокъехь ша журналисташка динчу дIахьедарехь наха дуьйцург шена бен а дац элира цо, шен толам цхьаьнге а къахьлур бац, аьлла. Ша „Мисс Австрия“ харжар дикачу интеграцин тоьшалла ду, цхьаболчарна иза халахеташ далехь а.\nМухха а далахь а, гергарчу цхьана шарахь Дагестанера мухIажар Даги Амина Австрехь официалан декъехь уггар хазчу йоьIан даржехь хир ю. Австрехь бехачу суьйлийн диаспорин векалша я Аминин даймахкара, Дагестанера а, цу хьокъехь цкъачунна йина цхьа а комментарий яц.