Курмакаев: "Массара а ву бахахь а, со киллер вац"\nДуккхаза а хийцина Курмакаевс паспорташ, цIерш, фамилеш, пачхьалкхаш, гIаланаш. Амма сацийна иза Киевехь шен хIусамда Осмаев Адам вен воьлча нохчийн лоьро-эскархочо Окуева Аминас. Киевехь.\nКурмакаев (Осмаев Адамна тапча йиттинарг): Массара а ву бахахь а, со вац киллер\nУкраинан юкъараллан жигархошна Осмаев Адамна а, Окуева Аминина а Киевехь герзаца тIелеттарг нохчо Денисултанов-Курмакаев Артур («Динго») ву, хаамбо Еспресо.TV.\nКадыров ларвечу тобанехь болх а бина, ведда Исраилов Iумар вийра Венехь 2009-чу шарахь. Цу деношкахь гучуелира Курмакаевн цIе. Иза масийттазза цхаьнакхетта хиллера цигахь Исраиловца.\nАмма дукхаханялале полицино кехаташ дац аьлла, лаьцна чуьвоьллира Курмакаев. ХIетахь ша левечу талламчашка цо дийцинера Нохчийчохь хIоттийна тептар ду, тIехь вен кхачийна Кадыров Рамзанан 300 мостагI а волуш, аьлла.\nОцу нахах 50 Австрехь веха, бохура хIетахь Курмакаевс. Ша а веана Кадыровн лаам кхочушбан, аьллера хиллера цо талламчашка.\nГарехь, иза Курмакаевс дийцинчух тера дара, ша Австрин Iедалша цу махкахь витаре сатуьйсуш.\nАмма Австрин Iедалшна ца карийначух тера дара Курмакаевна тховкъело яла бахьана. Цундела иза махкахваьккхира Евробертан территори тIевалар а дихкина. Иза дIахьажо мегар долу меттиг яра цхьа Оьрсийчоь. Цундела Австрин департацин сервисо иза дIахьажийра Москох.\n2009-чу шарахь Чиллан-баттахь Курмакаевс Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь харцдира ша дийцина бохург. Цу хенахь иза Оьрсийчохь вара.\nКурмакаев: "Цигахь яздинчух ас Далла хьалха а, нахана хьалха а нисса дIа эр ду хьоьга. Цкъа а, цхьана а структурашкахь ас болх бина а бац, цкъа а цхьана а дас со цхьана а метте хIара де, важа де аьлла вахийтина а вац. И Исраилов Iумар цигахь эцца тхайн деваша лоьхуш нохчий бовзича вевзина а ву суна. Ткъа цара яздинарг уьш, гарехь, оцу Исраиловс нисса соьга йийцина хIуманаш ю, гарехь, царна йийцина хIуманаш а ю уьш.\nСхьагучу суртаца, суна хета, соьга дина къамел, дерриг цаьрга дIа а дуьйцуш, цаьрга дIаяздайтина хила а мега цо. ХIунда аьлча, тхойшиъ вевзинчул тIаьхьа 3 де даьлча со сацийча цара соьга хоьттур ма дацара Исраиловх лаьцна, тхойшина юкъаметтигех лаьцна, цаьрца иза болх беш ца хилча".\nЕвропера депорт йина нохчий кхоьруш хуьлу Оьрсийчу кхачарх. Амма Курмакаевс цхьа а кхераме хIума дацара шена элира шен интервьюхь.\nКурмакаев: "Вай нохчий цигахь муха Iаш бу? Массо а цIаваха лууш ву, кхоьруш валаволлуш а ву. Тхана цхьа а стагана кхера меттиг бац (Оьрсийчохь). ХIунда аьлча, тахана я Оьрсийчоьнан Iедало а, я Нохчийчохь а цхьана а дас бохуш хIумма а дац, шуна тIехь цIий дацахь, аш байина нах бацахь.\nСоьга, со шозза Москох веана, шозза депорт а йина. Цкъа 2006-чу шарахь веана со Германера, шозлагIа хIинцца веана со Австрера, 2008-чу шарахь. Цхьана а дас соьга кехат а ца хаьттина, цхьана а дас соьга хIумма а ца аьлла. КъурIан тIехь сан баа дуй бу шуна, цхьана дас со ле а ца вина.\nМелхо а, ФСБ-но саца а вина, эпсар тIе а веана, цо кехат а делла, ахча делла билет а эцна, Петарбухе новкъа а ваьккхина схьаваийтина ву-кх".\nИсраилов Iумар вер хьокъехь шайн таллам дIахьочу Iамеркан New York Times газето яздора цу хенахь, Кадыровн гонерачу цхьана лаккхарчу хьаькамо ваийтира Курмакаев Австре Исраилов волчу 2008-чу шарахь, цуьнга цо Страсбургерчу кхеле делла арз юхаэцийта, бохуш.\nМухха а валийна а, Оьрсийчу Исраилов ша валийча, я ца вагIахь – вийча, шена 100 эзар доллар ахча лур ду аьлла, дарединера Курмакаевс.\nЦуьнах лаьцна иштта элира цо Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nКурмакаев: "Iедало соьга хаьттира, хIун дуьйцуш вара хьо цуьнга, хIун дара, мила дара? Оц Iумарс соьга дийцина хIума цаьрга хьахийра ас. И цхьа спискаш юьйцуш вара и Iумар соьга. И спискаш хьахийнарг а Iумар ву соьга, оцу нахах а, шен Нохчийчохь йолчу проблемех лаьцна дийцинарг а Iумар ву соьга. И къамел доцург сан цхьана а деца къамел хилла а дац.\nКхин цхьа хIума а эр ду ас. Цкъа а сайн дахарехь цхьана а структурашкахь а, я, цара къедош ма хиллара, цхьамма вахийтинера бохуш - иза ерриг а диверси а ю, пуьтуш а бу".\nКеп-кепарчу хьостанашкахь вуьйцу Денисултанов Артур. Денисултановх Курмакаев хилла ша Украинерчу Гатчинехь вевзаш волчу бизнесменан Курмакаев Кияман йиша маре йигича. Гуьмсера ву цIера. 1990-чу шарахь хан тоьхнера цунна нахера ницкъаша ахча даккха гIортарна. 1991-чу шарахь арахецна амнистица.\n1992-чу шарахь ваха дIавахна Петарбухе. Цигахь киоскийн бизнес лелийна. Дуккхаза а хийцина Курмакаевс паспорташ, цIерш, фамилеш, пачхьалкхаш, гIаланаш. Амма сацийна иза еарийдийнахь шен майра Осмаев Адам вен воьлча нохчийн лоьро-эскархочо Окуева Аминас. Киевехь.\nНагахь санна дарбан цIийнан иза дийна висийта аьтто балахь, гучубовла беза киллеран берриг некъаш а, цунна и кIоршаме зуламаш дан омра деш лелларш а.\nОсмаев Адамна а, Окуева Аминина а тIелатар дина Киевехь\nИнарла Мунаев кхелхина, цуьнан метте хIоьттина майор Осмаев\nОсмаев Адам: Ца хаабелла Кадыровн бIо Украинехь


Лахьан-бутт 22, 2020\n28 шо долчу Москварчу яхархочо ша ФСБ-н цIенна хьалха пикете хIотто йоьдуш караэцна хилла плакат. "Кадыровн Нохчийчоь. Оьрсийчоьнан полигон".\nОршот, Лахьан-бутт, 16\nТепсуркаев вар талла долийна эххара а\nTelegram-каналерчу "1Adat"-пабликан модератор Тепсуркаев Салман лачкъорах долу дIахьедар зен долийна Талламан комитето. Юхьанца талламчаш реза ца хилла стаг вадорца доьзна бехктакхаман дов айдан, амма байначу беттан 21-чу дийнахь и сацам юха а баьккхина, лехамаш дIаболийна.\nГезгамашин-беттан 7-чу дийнахь 1ADAT пабликехь араелира Тепсуркаев Салмана ша редакце хьажийна боху видео. 1ADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна ша машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзинаваьлла Тепсуркаев хиира шишанна тIе.Хууш ду иза Iедалхоша лаьцна, Геленджикера Соьлжа-ГIала вигинийла. Шен цIийнах кхетаза ву хIинца а, цкъачунна хууш дац цунах хилларг.\nБлогер Абдурахманов вуьйриг лучу ахчан дакъа караделла киллерна\nШвецехь йоьдучу кхелехь хазийра блогер Абдурахманов верна луш хиллачу ахчан барам. Ша вен везарг тергалвеш хьийзарна, видеоца иза гайтарна, шена 10 000 евро караделлера, новкъанна ахча а делира, кхин а 40 эзар доллар тIедала дезаш а дара, аьлла Абдурахманов вен гIортарна жоьпе озийначу Мамаев Руслана.\nЦо кхелехь дина дареш довзийтина ша Абдурахманов Тумсос шен ютуб-каналехула. Чиллан-беттан 26-чу дийнахь Швецерчу Евле гIалахь дира Абдурахмановна тIелатар. Блогеро чIагIдарехь, Соьлж-ГIалара Iабдурахьман цIе йолу стаг ву киллер ваийтинарг. Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнан кхин ши вахархо а лаьцна Швецехь Абдурахмановна динчу тIелатарца доьзна.\nШинара, Лахьан-бутт, 17\nКадыровс дIадахийтина берийн майданера васташ - Капитан Америка а, Адам-Гезг а\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан реза ца хилира Куьрчалахь крела йинчу берийн майданахь дехкийнчу васташна.\nЦунна хетарехь, бераш ловзучу меттехь бахка хьашт дац америкахойн Marvel-комиксашкара турпалш. Цо емалдина «Адам-Гезг» а, «Капитан Америка» а дIадаьхна гIишлон пенаш тIера, церан метта хIиттийна Ушарма-Шайхан а, Кадыров Ахьмадан а суьрташ.\nКхаара, Лахьан-бутт, 18\nЕвропан кхело толлур ду Тепсуркаевх хилларг\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Европан кхело листа тIеэцна нохчийн жигархо, Телеграмерчу 1АДАТ пабликан модератор Тепсуркаев Салман варах долу арз.\nБакъоларъярхоша Оьрсийчоь декхарейо Тепсуркаев лаха а, иза мукъаваккха а, цунна кхерамзалла кхачо а. Юьхьанца Европан кхело т1е ца ийцира арз, амма масех де даьлча, шен сацам юха а баьккхина, листа магийна.\nПутинах, иза президентан даржах мукъаваьлча, сенатор вийр ву\nОьрсийчохь президент Iийначуьнга цуьнан оьмар чекхъяллалц сенаторан дарж дала магадо Федерацин кхеташо кхолларх лаьцна Пачхьалкхан Думехь тIеоьцуш долчу низамо. Конституцица карлаяккхарца доьзна президента Думе хьажийначу документан лорах бина и сацам.\nПроекто бахарехь, сенаторан статус караоьцуш президента ша дарж дитале 3 бутт хьалха чудала деза оьшу документаш. Экс-президентан кхерамзалла чIагIъеш долу низам а ду Думехь дийцаредеш.\nЕара, Лахьан-бутт, 19\nДагестанехь - керла премьер-министр\nДагестанан Iедалехь куьйгалхочун гIовс лаьттинчу Амиранов Iабдулпатахьна ханна тешийна премьер-министран дарж, хаам бо"Интерфаксо".\nМордовин куьйгалхочун дарж Волков Владимира дитар къобалдина президента Путин Владимира, цуьнан метта ханна хIоттийна Дагестанехь премьер-министр Iийна Здунов Артем.\nОбама Баракан книгин рекорд\nЗорбане яьхна де-буьйса далале дIаэцна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент хиллачу Обама Барака язйина мемуараш – 900 эзар книга.\nИза рекорд ю президент Iийначун книга сиха а, дукха а дIойохкаяларца. Клинтон Биллан "Сан дахар" книгин 400 эзар экземпляр йоьхкина хилла араяьллачу дийнахь, Буш Джорджан "Сацам тIеоьцу хан" мемуарех 200 эзар книга бен ца йоьхкина араевллачу 24 сахьта чохь. Penguin Random House зорбан цIийно ша цкъа а ца деллачу барамехь дукха ахча авансехь дIаделла авторна – 65 миллион доллар.\nПIераска, Лахьан-бутт, 20\nЗаьIап берийн дукхаллица "тоьлла" Нохчийчоь\n2020-чу шеран хьалхарчу денна Оьрсийчуьрчу берех заьIап дара 700 эзар гергга бер –2,5%. Хила тарлучу дозанал дуккха а лакхара ду и терахь Нохчийчохь - 11,9%, Г1алг1айчохь - 9,5%.\nБераш уггаре дика деха меттигаш ю Москва а, Петербург а, иштта Белгород а, Татарстан а. Чохь бераш а долуш, уггаре хала бохку доьзалш массанхьачул а дукха болу мохк а бу Нохчийчоь (47,1% доьзалшна ца тоьу рицкъ). Карарчу шеран 1-чу дийнан хьал: Комин Республикехь 1,5-3 шераш долчу берашна кхочу бошмаш яра ГIалгIайчуьрчу берашна кхочучаьрца юьстича 14-зза дукха.\nЗоррос Нохчийчуьра схьабевлла къуй лецна Петербургехь\nПетербургехь полисхоша кинологийн а, Зорро жIаьлин а гIоьнца схьалаьцна меттигерчу 18 шо долчу кIантанна школин кертахь тIе а летта, буса къола дина Нохчийчуьра схьаваьлла ши стаг – 23 шо кхаьчна Докка а, 24 шарера ваьлла ВахIид а.\n6 шо хан тоьхна Ажигова Iайша айпейинчу дейишина\nГIалгIайчуьрчу Соьлжа кIоштан кхелехь дирзина 8 шо долу Ажигова Iайша айпеярх долу дов.\nЙоьIан дейиша Ганижева Макка а, полицехь болх беш хилла цуьнан майра Марзиев Iиса а бехкебина зуламна. Набахтехь такха 6 шо кхайкхийна Ганиевана, 2,5 шо – Марзиевна. Дейишас тIеэцна шена бехк, амма къера ца хилла цуьнан хIусамда.\nМуха велла ТIеман баьчча Темирбулатов?\n"Правовая инициатива" ("Бакъонан инициатива") проекто дехар хьажийна Дуьненаюкъарчу Къаьмнийн организацин Адамийн бакъонашкахула йолчу комитете нохчийн тIеман баьчча Тимербулатов Салман валарх йолу информаци йовзийта Оьрсийчоь декхареяр доьхуш.\nВладимир гIаларчу набахтера Соьлжа-ГIала кхачийнначу дийнахь – Гезгмашин-беттан 26-чохь – велира Тимербулатов. Дог иккхина велла иза аьлла бара официало баржийна хаам. Хьалхо Дуьненаюкъарчу Къаьмнийн организацин Адамийн бакъонашкахула йолчу комитето сацам бира, Оьрсийчоьнан Iедало бехк ма-доггIу таллаза, низам а дохош лаьцна кхобу 6 нохчо, аьлла. Буьйцучаралахь вара Тимербулатов Салман а.\nШотт, Лахьан-бутт, 21\nМурадов Рустам - Оьрсийчуьра Карабахе хьовсийначу машарбархойн буьйранча\nЛачинан Уче, Карабах Эрмалойчоьнах дIатуху чIаж, ерриг а цIанйина оьккхучу герзах, хадан долийна цигахь Оьрсийчоьнан ницкъаша.\nТIеман министралло хаийтарца, машарбаран контингент елла инарле Мурадов Рустамае (къомах – табасаранхо, Дагестан).Цо довзийтина эскар дIакхаьчначу меттигашкара хьал – тIом сацо бина барт ларбеш ю Азербайджан а, Эрмалойчоь а.\nЯлх шарна набахти – Африкехь гIу яккха 7 201 сом хьажорна\nМоскварчу тIеман кхело набахтин шогачу хьелашкахь яккха 6 шо хан кхайкхийна Къилбаседа ХIирийчуьрчу Гуев Георгийна. Иза бехкевина дагестанхочо Саситлинский Абу-Iумара лелочу "Мухаджирун" фонде "тероризм тIекIаеш" 7 201 сом хьажорна. Бакъду, юьхьанца талламо и ахча ду бохура 50 миллион сом. 28 шо долчу Гуевс бехк тIе ца эцна. Дуьйцу ахча ша хьажийна юьйцучу фонде, амма иза ша сагIийна делира, бусалба пачхьалкхашкарчу къехошна гIу яккхийта, чIагIдо цо. Амма цуьнан къамел тергамза дитина кхело, хаам баржийна Гуевн адвокато.\nК1иранде, Лахьан-бутт, 22\nНаркотикаш буха а кхийсина, ахча доьхуш лецна полисхой\nДагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу информацица, "Дербентехь кхаа полисхочо, шайн белхан декхарш кхочуш дечу хенахь, вахархочунна наркотикаш буха а кхийсина, бехктакхамах хьалха вериг ахча дехна". Вахархо полисхоша доьхучу ахчан цхьа дакъа дIадала реза хилла, амма ша цара дIа ма-хецна арз дина министраллин куьйгалле.\nЛецначаралахь ву Дербентерчу полицин наркотикашна дуьхьалоечу декъан Исаев Мурад а. Цо магийна шен белхахошна лаьцначуьнгара шаьша доьху миллион ах миллионе охьадаккха. Цул тIаьхьа 7 грамма опий буха а кхоьссина, тешашка цунах даредайтина.


Обновлено 14.06.2019 03:12 Автор: Administrator 14.06.2019 03:10\nХьекъал алсам долчу зудчун дахар цхьанна заманахь а ца хилла атта.\nДешна Ӏилма долуш хиларца а, чохь-кертахь долчу гӀуллакхна тӀахъаьлла хиларца а ша куьпарчу зударел тоьлла юй хууш йолу Набу дукха къона йолуш дуьйна а яра иза хууш.\n– Цхьана а адамана тосадалийта мегар дац, цӀийнда, айхьа хьекъал луш, дӀалелош вуйла. Уггара хьалха цунна шена а! – олий, доладора кхуьнан нанас шен хьехарш. – Даима хьехарш дарца, къайлаха, лерехь луьйш хила еза зуда. Ахь лелориг дӀатосалахь, марзахой хьан бат дӀасацо хьовсур бу. ХӀинца зударшна тӀехь доккха дукъ ма ду. Ткъа, со санна хьекъал долчунна тӀехь, къаьсттина. Ӏовдалчунна-м шен дахар муха хила деза а ца хаьара, – олий доккха садоккхура цо.\nИштта, шен «хьекъал долчу» нанас хьехнера Набуна, жимачу зудчунна шен ирс карадерзо лаахь, цу ирсан «да», марненаца къевсина, ваккха везар вуй. Ден а, ненан а цхьаъ бен воцу кӀант, уьш боцуш санна, шена тӀе а верзийна, дахарехь чекхъяла шена мел хала дара дукха дийцинера цо. Цу кеппара хаьара Набуна, оцу толамах мегарг марзо эца а кхиале, кхин цхьана «тӀамехь» толам баккха безар буй а, кхуьнгара я кхо цуьнгара… хинйолчу несера. ХӀан-хӀа, Набус кӀентан зудчунна шен хӀусамехь ницкъбан лууш еш ойланаш яц уьш. Амма, къизачу тӀамехь ша къиза кхоьллинчу ирсах сийна цӀе яла ца лаахь, нус тӀе эца хьалххехь кечам бан беза аьлла, хета кхунна. Оьшучохь сема ца хилахь, кӀант воцуш йиса а сахьт дац.\nШен хенарчу зударех марнаной хила буьйлабелчахьана, цу ойланаша корта бууш, синтем а байна, еха Набу. ЙоӀаршна сагатдина-м, Делан къинхетамца, елира хӀара. Хинволчу невцана а, цуьнан нанна а деза совгӀаташ кхидийчахьана, даима ишта хир ду моьттуш Ӏехалуш хиллера, цхьадика, хӀинца захалш. И шиъ-м дикачу цӀентӀехь дӀатарйира кхо. Амма, цхьаъ бен воцчу кӀантаца дерг, ишта атта хир ду аьлла ца хета кхунна. Ткъа школера а валанза волу иза хӀинца а зуда яло жима хилар, хиндолчун ойла ца ян бахьана дац… Хан оцу минотехь ма йоьду дӀа.\nЦуьнан къаьсттина гӀайгӀа йо Набус, масех шо хьалха кӀантана зуда ялийна шен кхин йолчу яхча.\n– ХӀумма дац, шайн гӀуллакх дичхьана, цул доккха дика дац-кх цара суна дан! – олу цо-м.\n– И чайнан стака хьалха хӀоттор бен, цкъа а хьуна гонаха хьийзаш ма ца хуьлу хьан нус? – кхуо шега хаьттича.\nЧохь-кертахь луьстучу гӀуллакхех, кегий ду бохуш берех я балхах бахьана дина, нус даима шен гӀуллакхе хьожуш, гуонаха хьийзаш ца хилахь, ша мегар яц, аьлла хета кхунна.\nМичча хенахь а кхалла бие-берса хӀума дагайогӀу воккхачунна. Кхин хӀумма ца хилча а, хилларг-лелларг карладоккхуш, луьйш-олуш вистхила лаьа. Ткъа уллехь ладугӀуш, балаболуш стаг ца хилча, хӀун дан деза?! Шен кхин, дагара ца хоуьйтуш, несана сатухуш ю, я ша цо муха лело еза ца хууш, Ӏовдал ю, хӀара кхеташ яц. Бакъду, кхуьнца ишта дерг чекхдер дац.\nЯ шен накъост Бату санна, кӀентан бераш тӀехула а лелаш, некъ къевлина, шена яла хӀусам йоцуш, йиса а ца лаьа кхунна.\n– Ма паргӀат Ӏаш ю-кх хьо, хьуна хаахь! – олу цо, дикка кхуьнга а хьожий.\nКхи а чӀогӀа сахьаьвзий, цуьнан метта ша хилахь, хӀун дан деза, ша-шега хоьттуш, кхералой, цӀа йогӀу Набу. Цхьа хан дӀаяьлча, шена тӀе вогӀучуьнца паргӀат вистхуьлуш, хӀума кхоллуш, Ӏен лаьа. Ткъа кхуо шен могашалла а хӀаллакьеш, хала вовшахтоьхна хӀара бахамаш, кӀентан бераша хӀаллакбеш дуьхьалатесча-м, Набу дог эккхаза юьсу. Масала, дукха мах белла кхуо хӀиттаяйтина и неӀарш кӀентан бераша дӀасаетта йолийча…ма ирча сурт хир дара и, тӀе ма догӀийла и саннарг. ХӀинца наношна бераш Ӏамо хаъане ма ца хаьа. «Саца, ӀадӀе!» – бере олуш хуьлий а ца хаьа. Чувеанчуьн кисана хьовсу, юург багара йоккху. ХӀан-хӀа, цунах гӀуллакх хир дац. Цхьана кертахь белахь а, шайн неӀ къовлуш бехаш бакъахьа бу уьш.\n– Нус оьздачу цӀентӀера хилахь ша лело дезарг хӀун ду хууш, массаьрца а дика чекхъер ю, – олий, хьехар до, тӀаьхьа-хьалха кхо кӀант хьалакхуьуш йолчу кхуьнан йишас.\n– Суна и хьесап ца хета! Вайн ден шичин, Мизанан, нус мел тоьллачу цӀентӀера ю, амма: «Со муьлхачу бух тӀера схьаеана ю хаьий шуна?!» – олий, хаьнтӀе ши куьг хӀоттадой, цо марзой кхерош ца гина хьуна?! Соьга хаьттича, нус хьан цӀентӀехь цкъа а хьоьл тоьлурйоцург хила еза, – олу Набус.\n– Цхьана а хӀуманна гуьнахь доцуш ерг а нисъелла, и дахарехь дӀатекхо езахь, хӀун дийр ду?! – шен йишас аьлча, кхин а гӀайгӀане южу Набу. Иза а харц дац. Доьзал хьала а кхиъна, дӀа а нисбина, мукъаяьлла ша аьлла хеттачу дийнахь, юха кӀентан доьзал а тӀебожахь, хӀун лелор ду? Марзошна лело доьзал дӀасакхуьссуш ерг а зуда ма яц! – олий, дагадогӀу кхунна.\nКху тӀаьххьарчу хенахь, гуттар а санна, тховса а, цхьана а хӀуманна тӀехь шегара гӀалат ца далийта, шех марнана хирйолчу денна ойланца кечам беш, чуйирзира Набу. Цуьнан коьрте хьийза ойланаш кӀезиг яцара «Со санна хьекъал долуш марнана нисъелча, несана а хӀун хала хир ду? Соьга ла а дугӀуш, ас боххург а деш яьхчахьана, яьлла-кх иза!» – олий, хета кхунна. «Сан-м ца хилла и ирс. Цуьнан сина хала а ма хетийла, цхьана а хӀуманна гуьнахь долуш ма яцара и миска. ЛартӀехь пхьегӀа дӀанисъян-м ца хаьара. Со ялийначул тӀаьхьа, ас дерриге а хӀума сайн караэцча, чувеънарг цецволуш, цӀанъелла дӀахӀоьттир-кха кхеран хӀусам». Массо а хӀума, ша-ша доккхуш, луьстуш, наб ца кхеташ Ӏачу Набуна, хинйолчу несе дӀакховдо цӀеххьана цхьа инзаре хьекъале некъ коьрте беара. Ша Ӏуьллучуьра хьала а иккхина, ручкий, кехат схьа а оьцуш, охьахиира иза.\n– Вайн заманан хьекъал долчу марнанас вайн заманан некъ лаха беза несаца мерза юкъаметтиг латто а, керта а ялале иза шен амале ерзо а! – олуш, кехат яздан йолаелира иза.\n«ХӀара кехат, сан хинйолу «хьоме», нус хьоьга яздо ас!\nЙоӀана, тӀе кӀайн гӀабали а юьйхина, мареяхар шена ирс дохьу туьйра ду моттахь, дӀахаийта лаьа суна – со, цу хьан хиндолчу ирсан нана хилар, массо а хӀуманна тӀехь сема а йолуш.\nХӀара къамел, хьо муха хила еза дуьйцуш дӀадолийча нийса хир ду аьлла хета суна: оьшшучул Ӏилма долуш, тоьачул хьекъал долуш, несарийн хазалла хьахийначохь дӀагайта куц долуш. ХӀаъ, чохь, кертахь дан дезаш, листа дезаш дерг, хьеха ца оьшуш, девзаш йолуш. ХӀунда аьлча, сан кӀант, нана ма яла цуьнан, ас хала кхиийна сан кӀант, ахча даккха балха лела везар ма ву. ХӀусамехь куьгтоха мел деза хӀума, эшахь хьостам тоха а, телевизор я и йоцург галъяьллехь, тоян а хьуна хиъча, нийса хир ду. Сарахь цу яьшкина хьалха хан ца яйича, сабӀарзлуш со а ю.\nВайн гергара массо а стаг везаш, лоруш хилар хьан декхарех шолгӀа дерг ду хьуна, ткъа хьалхарниг – хьайн нана санна со езар а, со ларар а… иза-м ас ца дийцича а хьайна хууш хир дара хьуна.\nСай-бодий къаьсташ, Ӏуьйренца гӀоттуш хилла вайнехан нус массо а заманахь. И хаза гӀиллакх сайн хӀусаме еанчу несо дохо а луур дац суна. УьйтӀе, кетӀе къагийна, юуург йина марзой хьалагӀовттале, Ӏаш ша караяйтар а цу гӀиллакхна юкъадогӀуш ду.\nНесе доцург дуьйцур долуш яц со, амма ахь даима дагахь латто деза: марехь йолчу зудчун цхьаъ бен цӀа цахилар, ткъа иза марзойн хӀусам хилар. Гергарчу нахе хьажа-хӀотта йоьду бохуш, йортъеттар дита деза. Уьш могуш-маьрша хилар воьду-вогӀучуьнга хабар дахьийтича а хуур ду.\nУггар а доьхнарг хета суна: хӀинцалерчу кегийчарна сом лардан цахаар. Цундела, дерстина даттӀа доллу жижиг я тӀе юху коч эца еза, ас дӀаэр ду хьоьга. Бакъдерг аьлча, суна жижиг алсам деза, оцу тӀелхигех-м гулйина дан хӀума дацара. И-м хӀунда дуьйцура, хӀинца кегийчу зударшна лартӀехь йолу хӀума шайна тӀехь-когахь эца а-м ца хаьа. Амма ахь са ма гатде, ас гӀо дийр ду хьуна коч-мача къастош. Чохь лело къорза кучамаш чӀогӀа хазахета суна. Тишъелча а ца къаьста уьш. Ас къоналлехь лелош йисина царах цхьа-шиъ сан а ю. Царах эрна ахча дохка оьшуш дац. КӀентан зудчунна, сайн хьомечу несана, хӀума кхоор долуш яц со, ас дӀалур ю хьуна и шиъ.\nАхь лерина ла а дугӀуш, дагахь латто деза ас сайн бераллера, къоналлера, сайн, цхьанне а ца хиллачу кепара хала хиллачу, марех лаьцна мел дуьйцург. Иштта дагахь латто деза, нускалан хенахь дуьйна ас хьайга мел аьлла, айхьа соьга мел аьлла дош, хӀунда аьлча, ас мацца хӀоттийна а, цхьана дийнахь экзамен хӀоттор ю хьуна: «Ткъа дагадогӀий хьуна, ахь соьга иштта аьлла…?» – бохуш, хеттарш деш.\nЦу массо а хӀуманал коьртаниг доьзал Ӏамор соьх тешийна хила деза. Ас сайн бераш а кхиийна, цундела суна дикох хаьа; берана дарбане лоьрийн молха ду, я цӀена моз ду. Вайн дайша молханаш тӀехь ма ца кхиийна шайн доьзалш.\nТаханенна тӀаьххьара хьехар ду сан дисина: суна, сайн кӀант даима жима бер хир ду, цундела хьуна хаа деза – ахь цуьнан хӀума муха юьтту, цуьнга ахь дош муха олу, со терго еш хир ю, суо резайоцчунна тӀехь хьехар деш а хир ю… дов деш хир яц, Ӏиттарш еш хир яц, сайна хетарг тӀедаккха гӀерташ хир яц, хьуна ишта моьттур делахь а, ткъа хьехарш деш хир ю, хьо сайна дукхаеза дела а, массо а агӀор тоьлла хила луу дела а.\nБезамца, хӀинцале а хьо дукхаезаш йолу хьан хинйолу марнана!»\n«Цкъачунна тоьар ду», – аьлла, ойла йира Набус. Ма-дарра аьлча, хьахоза дисинчуьнца дуьстича, охьадагардинарш хӀумма а доцург ду аьлла-м хийтира цунна. Кхуьнан кийрахь а ма ду дилхан дог, цундела хинйолчу несах къа ца хеташ яц иза.\n«Тховса кхин а дикка ойла а йина, кхана ненах, йишех, лулахочух, накъостех дага а яьлла, язйийр ю чаккхе», – аьлла, сацам хилира цуьнан. Бакъдерг дийцича, марнаной а, несарий а кху дуьнен тӀехь мел бу, хӀокху къамелан чаккхе хир ю бохург бакъ-м дац. Амма, Набуна, цу агӀор, ша санна, хӀора зудчо а къахьегча, тӀаьхье беркате хиларе сатийса меттиг бу аьлла, хета.\nСихха дӀайижа метта елира иза, кхана кхочушдан дезаш дуккха гӀуллакхаш хиларна. Царах уггар а коьртаниг хаамийн гӀирсашкахула, довзийта дезаш дара «Марненера кехат».


Дийнатех лаьцна туьйранаш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nЦхьана лулахь 1еш хилла чай, борзий, цхьогаллий — цхьана, шинарий, цициггий, н1аьний — цхьана. Цхьана дийнахь н1аьна яа дагадеана долу цхьогало аьлла чане:\n— Шинар, во-о шинар! — аьлла кхайкхина цхьогал.\n— Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Йовханиг яа ца дуьту аша, шийланиг йохъян ца дуьту аша. Мила ву кхойкхург? — бохуш, аьрру аг1ор ворх1аза йолу топча а йолуш, арадаьлла шинар……\n>8. КХО ГАЗА-ГУЬЗИГ\n— Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Йовханиг яа ца дуьту аша, шийланиг йохъян ца дуьту аша. Мила ву кхойкхург? — бохуш, аьрру аг1ор ворх1аза йолу топча а йолуш, арадаьлла шинар.\n— И-м со дара, — аьлла цхьогало. Шуьга хьошалг1а кхайкха деана.\nОй, хьо дара и, цхьогал, ма латта арахь, схьа чу дола. Тхо-м, цицго талла даханчохь лаьцна долу дерстина датт1а доллу цхьогал а дийна дохку. — аьлла шинаро.\n— Ой, цхьогал а дуу аша? — аьлла цецдаьлла цхьогал.\n— Вай делара, даа а-м ца кардо, — аьлла жоп делла шинаро. Кхераделла, дедда ц1а дахана цхьогал.\n— Кхайкхиний ахь? — хаьттина чано.\n— Кхайкха-м кхайкхира, делахь а, цара цхьогал даа шаьш аьлча, со даарна а кхераделла, ц1а деар-кх.\n— И х1ун къамел ду? — аьлла чано. — Ялол, борз, хьо г1ол цаьрга кхайкха, борза-х юуш хир баций уьш.\n— Шинар, во-о шинар! — аьлла мохь тоьхна цо. Цхьа а вист ца хилла. Юха а тоьхна барзо мохь, цхьа вист ца хилла. Кхозлаг1а мохь тоьхча:\n— Мила ву кхойкхуг, мила ву кхойкхуг?! Шийланиг йохъян ца дуьту аш, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхуг?! — бохуш, мохь а 6етташ, аьрру аг1ор оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш, арадаьлла шинар.\n— И-м со яра, — аьлла барзо. — Чано шуьга хьошалг1а кхайкха яийтина.\n— Ой, хьо яра и? Схьа чу йола, тхо нисса х1ума юуш дохкура. Тахана цициг талла дахча, цо ерстина ятт1а йоллу борз а йийна, и юуш дохку тхо-м. Схьайола чу, — аьлла шинаро.\n— Ватта, сан дела! Борз а юу аша? — аьлла, цецъяьлла борз.\nЯар-м ма дийца ахь, яа а-м ца карайо, — жоп делла шинаро.\n— Со г1ур ю цига-м, — аьлла т1аьххьара чано. — Ча-х юург хир ма яц цара.\n— Шинар, во-о шинар! — аьлла мохь тоьхна чано. Цхьа а вист ца хилла. Шолг1а а мохь тоьхна чано. Юха а цхьа а вист ца хилла. Кхозлаха мохь тоьхча:\n— Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Шийланиг йохъян ца дуьту аша, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхург?! — бохуш, мохь а бетташ, арадаьлла шинар, хаьнт1е оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш.\n— Со яра и-м, шуьга тахана тхайга хьошалг1а кхайкха еана, — аьлла чано.\n— Ой, хьо яра и ча? Марша а йог1ийла. Схьаяло чу, ма латта арахь, — аьлла шинаро.\n— Х1ан-х1а, чу еана 1ан 1иш яц сан, шу хьошалг1а дог1у я ца дог1у хатта еана яра со, — аьлла чано.\n— Делахь жимма собар делахь, чу а дахана цициге хатта деза сан, и реза хилахь, дог1ур ду тхо. Тахана талла даханчохь, цхьа нисъелла ча керара а яьлла, ч1ог1а дера 1аш ду иза, — аьлла шинаро.\n— Ой, ча а юу аша? — аьлла, цецяьлла ча.\n— Яа а-м ца карайо, — аьлла шинаро. "Деладуьхьа, х1инца со кхераелла едда д1аг1ахь, кхеран жопе ла а ца дуг1уш, бухарчу барзах, цхьогалх а ду-кх эхь", — аьлла сецна ча, шинар арадаллалц, ша ч1ог1а кхоьрушшехь.\n— Х1инца кхозлаха а кхайкха баьхкина вайн лулахой вайга хьошалха. Цхьа ямартло ян г1ертий техьа уьш, — бохуш шек-м ду со. Делахь а, вай шайх кхоьрий хаахь, уьш гуттар майра бевр бу. Аса, оха ча юу аьлча а, д1а ца яхана, жоьпе хьоьжуш лаьтта иза. Х1инца вай хьошалха ца дог1у алахь, чана хуур ду вай биттинаш аьшпаш буйла а, вай шайх кхоьрийла а. Цундела, хирг хир, вай хьошалха даха деза.\n— Ахь бакъ боху, тхо реза ду ахьа бохучунна, — аьлла т1етайна цицигий, н1аьний.\n— Вайн лулахой тахана сарахь вайга хьошалха бахка реза хилла. Амма цициг бохург ч1ог1а кхераме экха ду моьттуш ю со. И меца хилахь, вай даа а мега цо. Цундела царна шортта юург а йиллина, вай д1аловчкъа деза. Х1ун хаьа, дуьзина даьлча, и к1ад а делла, цо вайна геч а дина, вай ца доий а.\n— Бакъахь хир ду, — аьлла т1етайна борзий, цхьогаллий.\nУрам новкъа "г1овг1анца" схьабог1уш хилла "хьеший". Леккха корта а айбина, шен дех а, ворх1и дех а дисина герз а оьллина дог1уш шинар хилла. Ц1ога хьовздой, цуьнан букът1а эккхий: "Маьу, маьу" — олуш, юха ц1ога хьовздой охьа эккхий: "Мила ву майра сох лата?!" — олуш, дог1уш цициг хилла. Шинарна хьалха а яьлла "1уь11арий-1уь-уь-1" бохуш йог1уш н1аьна хилла.\nЛадоьг1начунна — моз 1айг,\nЦа доьг1начунна — дуьйрийн 1айг!\n— Хьо д1а а ма лелха, ту, схьа а ма лелха, ту, со дикачу новкъа араяьлла хьуна, аса х1умма а дийр дац хьуна, сох ма кхера.\n— Хьо д1а а ма лелха, говр, хьо схьа а ма лелха, говр, сох кхерам бац хьуна, со дикачу новкъа араяьлла, со-м хьаьжа ц1а йоьдаш яй, — аьлла.\n— Хьуо хьаьжа ц1а йоьду ца бахара ахьа, хьуо дикачу новкъа йоьду ца бахара ахьа?\n— Со дера йог1у дохко а яьлла. Сайна виран жижиг, теран жижиг, говран жижиг дууш 1ен яй со, — аьлла барзо.\n— Делахь дика ду х1ета, — аьлла говро, — хьо ялалца а, хьо елча а яал хир ю-кха со хьуна, айхьа со яалай, сан когах боллу хьостам схьабаккхахь, сагатдо сан цо.\n— Муьлха ког бу хьан иза? — аьлла. Борз улли йогг1ушехь, коьртах мийра тоьхна, говро кхоьссина д1аяхийтина иза.\n— Хьо юха ма йог1у, борз, хьуо дикачу новкьа яха араяьлла ца бахара ахьа?\n— Со-м дохкояьлла, сайна теран жижиг, виран жижиг а дууш 1ай яй со, оцу дуьнен т1е йоьдачул, — аьлла барзо.\n— Делахь дика ду х1ета, со хьуна яллалц баъал а, елча баъал а хир бу, хьалха сан ма1ан чохь боллуш болу н1аьна схьабаккхахь, — аьлла, дехар дина таро.\n— Хьагайтал, мичахь бу и? — аьлла, улле еана борз. Иза хьалхайоллушехь коьртах ма1аш тоьхна 1ункар х1от1ийна иза таро.\n— Хьо юха ма йог1у, борз, хьуо хьаьжа ц1а яха яьлла ца бахара ахьа, хьуо дикачу новкъа йоьдуш ю ца бахара ахьа?\n— Со-м дохко яьлла юха ма йог1у, цуллий а сайна виран жижиг а дууш 1аьн яй со, — аьлла барзо.\n— Делахь дика ду, со хьуна яллалц а, елча а яъал хир ю хьуна. Цкъа хьалха хьалларчу барза т1е а яьлла, пихмоллин илли алийтахь соьга, — дехар дина виро. Шега т1ехьа я хьалха яла ца аларна х1умма а шек ца яьллачу барзо бакъо елла:\n— Алахь, делахь илли а.\n— Н-на-на-на-на-на, — аьлла.\nИ мохь хезна нахана. "Ва-а, варраш дойу вай", — аьлла, орца а даьлла, наха шайн вир д1адигна, ткъа барзана баьхьанаш, белаш, г1ожмаш йиттина, эккхийна.\n— Ах1ий, ах1ий, со хьаьжан ц1а яха хьаьжа вацарий, со говран хьастам хьабаккха пхьар а вацарий, теран ма1ан чуьра н1аьна хьабаккха лор а вацарий, пихмоллин иллига ладег1а замо а вацарий, — ах1ий, ах1ий, — аьлла, кхин а г1ар айина хьуьнан чохь барзо.\n— Ахь х1ун до, эмкал?\n— Борз санна т1едог1уш 1а а ду, луо диллале бохуш яжа г1ерташ ма йоллура со-м, — аьлла эмкало.\n— Иштта лелаш ду-кх тхо а. Цхьана кхета деза вай, — аьлла акхароша.\n— Суна цхьа х1ума хетара, шу реза делахь, — аьлла х1илла долчу цхьогало.\n— Х1ун хетара хьуна? — аьлча, цхьогало жоп делла:\n— Вайна яа х1ума каро а ца йоллу, х1ара 1а хала х1ума а ю. Б1аьстена юьххьехь со дендер аш. Де а дей, со даа кхааммо а, — аьлла.\n— Цунна дагадеанчух кхеттачу барзо аьлла:\n— Хьох-м яа х1ума хир яцара: хьо жима ду. Со юьйр ю вай. Ас хала а доккху 1а. Со денъер аша б1аьста яьлча.\n— Хьо а яа х1ума хир яц, — аьлла чано. — Хьо а ю жима. Со юьйр ю вай. Ахьчул а хала доккху 1а ас. Со денъер аша б1аьста, цо аьлча:\n— 1а-а, 1овх1!.. — аьлла эмкало. — 1а хала х1ума ю. Аша массарчул а хала доккху 1а ас. Со денъер аш, б1аьста яьлча. Со массарел йоккха а ю. Со юьйр ю вай.\n— Ма чомахь х1ума ю-кх х1ара! — аьлла цо.\n— Яа вайша и? — аьлла цхьогало.\n— Ча мегар яц. Дов дийр ду цо вайшинна.\n— Чена-м хуург а дацара и… Нагахь цо и к1ажмехала даккхахь, соьга хьожур хьо. Ас жоп лур ду цунна, — аьлла цхьогало.\n— Кху юкъара 1онжар мича дахана? — буьрса хаьттина чано.\n— Цо х1ун до, ша 1онжар а диъна, соьга хьоьжуш? — аьлла цхьогало.\nЧа барзана т1ейирзина, борз яда иккхина, ча цунна т1аьхьа яхъелла — "т1ап" аьлла яйна ший а, хьуьнах а яхана.\nЦигга д1атохаделлачу цхьогало цхьана 1уьрга кхехьна эмкалан жижиг а, чуоко а, ког-корта а, ц1ока а — ша йоллу х1ума.\n— Эмкалах х1ун хили?\n— Х1инца дуьйна а со къуьйсуш вовшах летачу аша денйийр яц со б1аьста яьлча, — аьлла, г1еттина, яьлла д1аяха-кх, — аьлла цхьогало.\n— Дера, нал, х1инца юучуьнца хала а ду, вайшиъ цхьаьний хьажа деза кхача лаха, хьо реза елахь? — аьлла цхьогала.\n— Иза бакъ ду. Цхьаний лаха реза ю ша кхача! — аьлла.\n— Вайшиъ иштта леларх дика кхача ца нисло вайшиина. Дера еза вайшиъ юьрта а яхана, цигахь котам-к1орни керадог1ийла хьажа.\n— Кху ишалх дихьа далалуррий техьа вайша, — аьлла нело.\n— Ас баькх-баьккхинчхула ког а боккхуш схьайола, — хьехардина х1иллане цхьогало, х1ара х1окху чохь а йиситина, юур ю ша бохуш йолу.\n— Х1инца-м кара еара хьо, — аьлла, т1ехьа а даьлла, цхьогал нал яа доладелла.\n— Цхьогал, хьо со яа доллий хиира суна. Цкъа со яа хьо йолаялале суна хьо гайта хьалха долахьа.\n— Делахь, нал, хьалха дола ма алахь соьга. Кхузахь доллушехь эхь хеташ доллу хьуна со.\n— Хьо дуьме а хьоьжуш ма 1а, ва цхьогал?\n— Марха ду сан, аьлла цхьогало, — суьйре т1еяре хьоьжу со.\n— Ахьа хьайн марха ду ца бохура, ва цхьогал, — аьлла.\n— Аса даьсти-кх иза, — аьлла цхьогало.\n— Ва цхьогал, аса маца достур-те и марха? — хаьттина барзо.\n— Гуран да схьа ма кхаьччинехь достур ду-кх ахьа а, — аьлла, д1адахана цхьогал.\n— Д1адала сан бен т1ера, схьабеллийта соьга иза, бан безаш дуккха а болх бу сан.\n— Во, газа-гуьзиг, б1аьсте т1ееана, сайн бен схьабелла со г1оьртича, цу т1ехула дижина бецхелиг ду, и д1акхалла яг1ахьара хьо.\n— Эх1, цига йог1учул сайна сийна буц а юуш, шийла шовда а муьйлуш, 1ийча тоьла суна.\nВо, борз — аьлла мохь тоьхна зинтаго, — сан бен т1ехула дижина бецхелиг ду, д1адала аьлча а, д1адолуш а дац, и д1акхалла газа а ца йог1у, газа кхалла яг1ахьара хьо.\n— Цига йог1учул сайна берстина думеш долу уьстаг1ий дууш 1ен яй со.\n— Хьоьх лата-м ас жан-ж1аьлеш дохкуьйтур ма ду.\n— Во, жан-ж1аьлеш, — аьлла мохь тоьхна зингато, — бен т1ехула дижина 1уьллу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг кхалла газа ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лата дуьйлийша. Т1аккха жоп делла жен-ж1аьлеша:\n— Цига дог1учул тхайн 1уьно тесна даь1ахк а ц1убъеш, цо аьлларг деш 1ен дай тхо, ца дог1у тхо барзах лата.\n— Шуна г1аж етта-м ас жа1у воуьйтур ву.\n— Во, жа1у, бен т1ехула дижина 1уьллу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг д1акхалла газа ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лиаа ж1аьле1ш ца дог1у, царна г1аж етта волахь.\n— Цига вог1учул сан дечиг-пондар мерзах п1елг тосуш, т1аьхьа г1ийла узум балош 1ер г1оли хета суна.\n— Х1ан пондаран мерз хадо-м ас дахка боийтар бу хьуна.\n— Во, дахк, сан бен т1ехула дижина бецхелиг д1а ца долу, и д1акхалла газа а ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лата ж1аьлеш а ца даьхки, ж1аьлешна г1аж етта жа1у а ца вог1у, жа1унан пондарн мерз хадо болахь, — аьлла, дехар дина зинтаго дахке, амма дахка реза ца хуьлу, цо олу:\n— Эх1, цига бог1учул х1окху 1уьргара оцу 1уьрга а эккхаш, 1ен бай со.\n— Хьо кхалла-м ас цициг доуьйтар дуй-ца.\n— Во, цициг, бен т1ехула дижина долу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг кхалла газа а ца йог1у, газа кхалла борз ца еа суна, барзах лата ж1аьлеш а ца даьхки, ж1аьлешна г1аж етта жа1у а ца веа, жа1унан пондаран мерз хадо дахка ца бог1у, суна и д1акхалла долахь.\n— Цига дог1учул сайн ненан меса-бедарш т1ехь 1уьллур дай со.\n— Хьан ненан меса-бедарш йовдо, ас мох боийтар бу хьуна. Во, мох, хьо болахь орцах, цхьа бецхелиг ду сан бен т1ехула дижина, д1адолуш доцуш, и д1акхалла аьлча газа ца йог1у, газа кхалла йолахь аьлча, борз ца йог1у, барзах лата дуьйлийша аьлча, ж1аьлеш ца дог1у, ж1аьлешна г1аж етта волахь аьлла, дехар дича, жа1у а ца веа суна. Т1аккха жа1ун пондаран мерз хадо дахка а ца беа, дахка кхалла цициг а ца дог1у, цицган ненан мес-бедарш йовдо болахь.\n— Собарделахь, хьаша новкьа а ваьккхина, ламазана корта а тоьхна, со д1а бог1а хьуна, — аьлла.\n— Ваша, ларлолахь, — аьлла. Д1ахьаьжча, цунна гина т1едедда дог1у цхьогал.\n— Х1ун боху ахьа, йиша? — хьаттина барзо.\n— Цу сискалх д1овш тоьхна хила мега. Хьо ларьян бохура аса-м.\n— Ткъа аса х1ун дан деза кхунна?\n— Хаац, — аьлла жоп делла цхьогало, — сайн вешина бохам ца хилийта, и яа а йиина, яла а реза ю-кх со, хьо реза елахь.\n— Дика ду, д1аяа.\n— Хьан цхьа гай дузарх сан шиъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.\n— Хьо стенгара йог1у, ва газа-гуьзиг?\n— Ломал дехьара яжа-кажа яханачара йог1у.\n— Хьан коьртахь ерг х1ун ю?\n— Ма1а-т1оьлгаш ю.\n— Хьан кочахь ерг х1ун ю?\n— Муьсил-мехий ду.\n— Х1ан синпха х1унда беттало?\n— Хьоьх кхоьруш беттало.\n— Хьо д1айог1ий?\n— Вукхо жоп делла:\n— Хьан ши гай дузарх, сан кхоъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.\n— Яжа-кажа яхана йог1у.\n— Хьан коьртах ерг х1ун ю?\n— Хьуна 1итта яхьаш ма1а-т1оьлгаш ю.\n— Хьан кочахь ерш х1ун ю?\n— Хьуна 1итта дахьаш муьсил-мехий ду.\n— Хьан синпха х1унда беттало?\n— Хьох лата дог хилла беттало.\nКъиг къайлаяьллачул т1аьхьа цхьогална цуьнан к1орни яа дагадеана. "Цунна хуур а дац хьан йиъна", — аьлла, цхьа к1орни йиъна цхьогало.\nШолг1а а цхьогало иштта аьлча, цунах дегабаам хилла къийган. "Цо ца йиъча, хьан юур яра уьш, цхьа а х1ума кхуза еана ца хилча?" — аьлла ойла хилла къийган.\n— Хьо ца дог1у соьца вайна яах1ума ян, цигахь котамаш, бедаш, хьуна яа бег1ийла дукха а х1уманаш ю хьуна, жимма хьайн чож тоьхна дог1ур ду хьо.\nДелахь, ша хьо шен букъ т1е а даьккхина дуьгур ду, — аьлла кьийго.\n— Т1аккха-м додог1ур дара со, — аьлла цхьогало.\n— Х1ун ду хьан дагахь, цхьогал? — аьлла.\n— Дера, къиг, сан дагахь-м дукха х1уманаш дара, и яаза йисна хьан к1орни а т1аьхьа, — аьлла цхьогало.\n— Д1ам, хазаниг, чуяйтахьа со.\n— Х1э-э, — аьлла д1амано, — йоллу хир яра хьо сан дерстина ц1ент1арш ийзо, сан ч1амара корта бажа.\n— Хаьддачу* жана т1е кхочийла со, аса хьан дерстина п1ендарш ийзор делахь, чанг1а йоцу топ йожайойла суна, аса хьан ч1амара корта божур белахь!..\n— Х1инца-м ас ийзор хьаха дара хьан дерстина п1ендарш, х1инца-м ас божур хьаха бара хьан ч1амара корта! Д1амано берзан багахь йоллучохь аьлла т1аккха:\n— Борз, яа-м юур яра ахь со. И-м хаьара суна.Бисмилла а алий, цул т1аьхьа "кхаара" а алий, йолаехьа со яа.\n— Х1ета ма ца ийзий ахьа сан дерстина п1ендарш, х1ета ма ца бежи ахь сан ч1амара корта! Х1уьссик!\n— Х1э-э, елла йолийла со, — аьлла барзо, — кхаара а ца олуш, шинара ца аьлла.\nПросмотров 17 871\nборз туьйранаш чеченская сказк чеченские сказки


"Синан гураш" карош дац Оьрсийчохь\nТовбеца-бутт 25, 2013\nОьрсийчоь -- "ДоттагIаллан тIай" концерт, Москох, 2013\nОьрсийчоьнан президенто цкъа мацах хьахийна хилла йолу къоман барт чIагIбо синан гураш хIинца гуттара чIогIа юхьаралаьцна ю Оьрсийчохь. Ткъа Малхбузерачу пачхьалкхашкахь хIун ю те къоман цхьааалла латтош ерг?\nПутин Влалимирана багара мел даьлла дош омра санна юьхьаралоцучу Оьрсийчоьнан хьукматхойн керла дукхабеза дешанхIоттам хилла дIахIоьттина „синан гураш“, я оьрсийн маттахь аьлча „духовные скрепы“ бохург.\nИ хIун ю ксенофобино а, хийрачу къаьмнашка, къаьстина кавказхошка, болчу цабезамо а лаьцначу цу пачхьалкхехь, ма-дарра аьлча, цхьанна а хууш дацахь а, амма хIора а хьаькман аьлча санна карарчу хенахь багахь ду и дешнаш.\nГерманерчу Бертельсманан фонд цIе йолчу юкъаралло цу хIумнах бахьана а лаьцна, таллам бинера, дуьненан 34 пачхьалкхехь стев латтош ю те къоман цхьаалла бохучу хаттарна. Цара теллинчу агIонашна юккъехь яра, цкъа делахь, юкъараллехь вовшашца йолу социалан уьйраш мел чIогIа ю бохург.\nШозлагIа делахь, ша цхьана леринчу юкъараллин я къоман дакъа ду боху синкхетам тайп-тайпанчу пачхьалкхийн бахархойн мел кхиина бу, аьлча а, бахархоша шаьшна шайн махкаца мел идентицикаци йо. Ткъа кхозлаха делахь, юкъараллехь вовшашна белшаш гIортор муьлхачу тIегIанна тIехь ду а, церан барт мел чIогIа бу бохург.\nУггаре а тоьллачу тIегIана тIехь юкъараллин барт а, цхьаалла болу мохк Дани карийна Iилманчашна. Цунна тIаьхьа хIоьттина йогIуш ю кхин йолу Скандинавера пачхьалкхенаш а, - Норвегий, Финляндий, Швеций. Иштта иммигранташа кхоьллина ларалуш йолу пачхьалкхаш а, масала, Керла Зеланди я Канада, я Цхьанатоьхна Штаташ а, карийна аналисташна юкъараллин барт уггаре а чIогIа болчарна юккъехь.\nОьсрийчурчу хьолана тIедоьгIна Бертельсман фондан белхахой тешна бу, иштта атта, Путинна а, цуьнан бага хьоьжучу оьрсийн хьукматхошна а ма-моьттура, юкъараллехь барт чIагIбо, цу юкъараллех къам до гураш кхоллалур бац, аьлла. ХIунда аьлча, уггаре а хьалха и хилийтархьама оьшуш дерг – иза пачхьалкхехь стабила хьал кхоллар ду.\nИштта цхьана пачхьалкхехь дехачу адамашна шаьш вовшана гергара а, вовшашна мехала а хетийла, вуьшта аьлча, шаьш цхьа къам царна хетийта оьшучарна юккъехь талламан авторша билгалдоккху, цу махкахь нехан таронаш лакхарчу тIегIанна тIехь хила езаш хилар а, къечарний, таронерчарний юккъера доза дукха доккха ца хилийтар а.\nТкъа цуьнца цхьана пачхьалкхехь динан догмаш Iедало дукха чIогIа нахана тIе гIертош хилар, мелхо а, цу бартана новкъарло еш долу хIума карийна Iилманчашна.\nТкъа Оьрсийчохь нийса бIостанехь хьал ду. Юкъараллехь шуьйра яьржина динан я къоман бахьанашца хийранаш ца безар, уьш массо а хIуманна бехке хетар а. Иштта оьрсийн килс а, цуьнан арканаш а 20 миллион сов бусулба стаг вехачу махкахь коьртачу декъе тоьттуш ду Iедало. Ткъа къечарний, таронерчарний юккъера доза-м тIаьхьарчу ткъех шарахь хаддаза шорлуш ду.\nГIалгIазакхийн Зудчун Де даздина Новр-ГIалахь


"Путинна дуьхьал кхин аравалахь, оха вуьйр ву хьо". Ронни Ставрополера дIавахар\nАйрапетян Рональдан 21 шо ду. Шен жигаралла бахьанехь Ставропол-махкахь вевзина ца Iа иза. Кавказехь дукха наханна вевза «Ронни-оппозиционер» - иштта ю цуьнан цIе телеграм-каналехь.\nКху беттан 11-чохь, Пятигорскан администрацина хьалха плакат лаьцна Iаш, лецира иза. "Яблоко" партин жигархо, "Оьрсийчоьнан Цхьаалла" партина дуьхьал акци еш латтарна. Цул хьалха Ессентукехь лецира – изза пикет бахьанехь.\nОцу юкъанна сих-сиха кхочура цунна кхерамаш туьйсу кехаташ а, телефон чу хаамаш а. КхидIа етта а йолийра Роннина, цуьнца гамо лаьцначара Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна критика ян доьхкура цунна.\nКавказ.Реалииина ша еллачу интервьюхь Айрапетян Рональда дийцира шен политикан лаамех а, туьйсучу кхерамех а, вевзаш воцчу стага шена урс тохарх а, шен некъ бахьанехь ша болх ца карош леларх а лаьцна. ХIинца Краснодар-махка дIавахана иза.\n- ХIун ду хилларг, Рональд?\n- Пятигорскехь рогIерчу пикетехь лаьттинчул тIаьхьа, сарахь, сайн цхьана накъосте, волавала, садаIа сайца аравалар дийхира ас мессенджерехула, тIаккха къамел дира телефонехула. Тхан къамеле цхьамма ладоьгIначух тера дара. Банкана хьалхьа пхи минот яьлча цхьаьнакхета барт бира оха. 21.10 хан йолуш со аравелира, банк йолчу кхечира, тхойша дикка дIасаволавелира цхьаьна. 22.30 хан йолуш со сайн цIа кхечира, тIекIелдинчу цIийнан кхоалгIачу гIат тIе. Со тхайн петарна тIекхаьчча, серло ша, автоматикаца, хьалалетира – урс карахь, юьхьах туьтмIаьжиг а йоллуш, стаг вара лаьтташ. Цо тийначу озаца элира соьга, мохь а ца хьокхуш, шена тIевола. Со пенах дIа а таIийна, шозза дайн урс суна гай тIе лецира. Ас пресс юьйлинера, сов чIогIа лаза а ца вира. Юха и урс логе а хIоттийна: "Путинна дуьхьал, цуьнан партина духьал плакат карахь кхин Ставропол-махкахь аравалахь, оха вуьйр ву хьо, иза 100 процент ду хьуна," – элира соьга. Со эгIийна, дош ца алалуш лаьттира юьхьанца, тIаккха ас элира, кхин вер вац со плакатца ара. Иза тIаккха, со лаьтттачохь а витина, сихха дIавахара.\nАйрапетян Рональде кхерам тосуш яздина кехат\n- Цо чов йирий хьуна?\n- Меллаша гайх уьрсан юьхьиг Iоьттира, пресс ас юларна, чов йоцуш дисира. Лар а дIаяьлла хIинца.\n- Шайн доьзална хIинца кхерам бац аьлла хета хьуна? Тешна вуй хьо цунах?\n- Хетарехь, бац тхан доьзална кхерам хIинца. Со бахьанехь ма дарий и дерриг а. Шина баттахь сов лийлира со пикеташка, Кисловодскерчу мэрина хьалха лаьттира бIаьста кхузза. Цигара со эккхийра, проблемаш йийр ю шаьш суна, аьлла.\n- Полице арз ца дина ахь?\n- Ца дина, цигара нах хила мега суна кхерамаш туьйсурш. Ца ваьхьира со яздан. Iуьйранна сайн хIуманаш вовшах а тоьхна, Соче кхаччалц билет а эцна, аравелира, хIинца Лазаревскан кIоштахь ву, отелехь. Кхузахь яздийр ду ас полице арз. Дешан бакъо бахьанехь махкахваьккхинарг ву со. ТIаьхьабевлла суна, дIасацош ву со. Сайн позици иштта атта юьтур яц ас. Кху Лазаревскехь цкъа меттаван веза со, гурралц йолчу ханна петар а карийна суна. Хьалххе дехарш чу а луш, гуламашка, пикеташка аравийр ву со.\n- Дукха хан юй хьо оппозиционер волу?\n- Со оппозиционер сайн 16 шо кхаьчча дуьйна ву. 18 шо долуш ас Ессентукехь, магийначу митингехь дакъалаьцна дуьххьара. Делахь а, политикан жигархо сох кху муьрехь хилла, "Яблоко" парте ваьлча, иза кхушеран Охан-баттахь дара.\n- Хьуна гонахарчу наха муха тIеоьцу хьан жигаралла?\n- Балхара дIавала дийзира сан ас дуьххьара Кисловодскан администрацина хьалха пикет йича. ТIеман санаторехь официант вара со хIетахь, кхин корматалла караерзо ахча гулдеш вара. «Оппозицин хьажам болу белхахо тхуна ца оьшу», элира соьга. Сайн лаамехь балхара дIавала бохура, я шаьш воккхур ву, элира. Цкъа протокол а хIоттийра суна, ас Кисловодскехь акце ваха воллу со, аьлла, кехат дахьийтича. Базарахь маска а йоцуш болх беш хаавеллера со, полици еара, со цхьаъ хилла ца Iара маска ца лелош, амма суна бен ца дира таIзар. Со вара тергалвийриг, веккъа со цхьаъ.\n- Ставрополерчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Зубенко Виталийс дийцира хьоьца нисделлачух лаьцна, ша партин цIарах прокуратуре арз дахьийтина, бохура цо. Жоп деаний прокуратурера?\n- ХIан-хIа, ас кху беттан 7-чохь а, 8-чохь а полице динчу орзана а ца делла жоп. Цара хIумма а ца до, со тергал дIа а ца во цара. Сайна кхерамаш ма-тессина яздинера ас.\n- Оццул стенна бу хьоьга тергам? Цхьалха пикеташ йийриг хьо бен вац?\n- Бакъдерг аьлча, вац. Жигаралла яц оцу тIехь цхьаьнцца а. Дзугаев Аланна тIелетта, кхеташ ду, кестта харжамаш бу. Амма царна магийра митинг ян.\n- Стенна оьшу хьуна оппозиционер хила? Иштаниг махкахь наха лелош а ца хилча?\n- Ахчанца ца дозу иза, ахча стенггахь а даккхало, муьлххачу а хенахь. Iедало аьшпаш буьтту, цуьнан коьртачу партино а буьтту, дIабоху конкуренташ, оцо вина сох оппозиционер. Ткъа оцу партин лидераш беха 100 миллион сом мах болчу цIенош чохь. Хьераяьлла лелаш коррупци ю. Немцов а, Политковская а йийнарг - иза билггал стаг ву, вайна массарна а вевза. Хин бухахула лела "Курск", Беслан – и берриг а цуьнан бехк бу! Цо Навальныйна дIовш далар дац лан йиш йолуш хIума. Беларуссехь лаьттачу протесташа яьккхинчу гIовгIанна юккъехула зуламаш леладо цо. Пачхьалкхера коьрта оппозиционер дIаваккха а гIоьртина, галбевлла и Iовдалш. Стенна хилла сох 16 шо долуш оппозиционер, хаьттира ахь? Сан дерриг а дахар ду карарчу хенахь даржехь волчу президентан хенаца схьадогIуш. Со 1999-чу шарахь вина, оцу хенахь дуьйна Iедал дац хийцалуш. Еккъа цхьа диктатура, авторитаризм ю, ницкъ бац кхин иза лан.\n- "Яблоко" стенна хаьржина ахь?\n- Суна и парти уггаре диканиг хета оппозицин некъахь, тоьларг ю иза. Цундела ас Краснодар-махкахь а хестор ю иза, цуьнгахьа бовларе кхойкхур бу нах. Иза ас хьалхачул а чIиркъе дийр ду.\n- "Яблоко" партин меттигерчу жигархоша хьайна накъосталла дийр ду аьлла хета хьуна?\n- Ставропол-махкахь суна гIо ца дора цхьаммо а, Зубенко Виталий а. цуьнан зуда а доцчара. Кхоьру массо а чIогIа. Амма Краснодар-махкахь тхан парти алссам яьржина ю. Сан сатийсам бу Сочехь 1000 стаг митинге гулван. Ас кестта кехат дохьуьйтур ду мэре, гулам кечбеш.\n- Ставропол-махкахь стенна кхоьру нах? Путинехьа болчара хьийзориг хьо цхьаъ хилла ца Iа?\n- Ца Iа, "Яблоко" партин декъашхо ву Бобров Кирилл. Массех пикет цо хIоттийча, «наркотикашна тIехула» набахте хьажийна иза 1,5 шарна. Соьца хиллачо гуттаренна а кхерор ю цигара оппозици.\n- Ткъа митингаша а, пикеташа а цхьа хийцам бохьур бу аьлла хета хьуна? Нах арабовла кхоьруш хилча?..\n- Бохьур бу дера хийцамаш-м. Нах арабовлахьара пикеташка, цо жамI лур дара, Путинний, цуьнан партиний дуьхьал гуламаш ца бойту, хIинца-м коронавирус а ю. Дика бахьана ду иза царна! Бакъду, пикеташ ян а дихкина. Сан масал ду-кх долуш! Со цхьаъ бен вац. Массо а гIаланашкахь нах арабевлча, кхин хьал хIуттур дара. Маьрша, цхьа а летарш а доцуш.\n- ХIун хир ду Ставропол-махкарчу оппозицех хьо а воцуш? Бевр буй хьан некъа кхиберш?\n- Бевр бац, суна хетарехь, со а, со саннарш а охьатовIийначул тIаьхьа. Декъазчарна етта, кхиберш кхерийтархьама – иштта ю Кремлан тактика. Навальныйна дIовш делла. Дуьхьало ян ницкъ боцчунна дина и зулам. Арабуьйлу нах, уьш лоьцу. Навальныйна дIовш ма-делли, буьйлабелла оппозицина тIелета: блогерна Жуков Егорна йиттина, Дзугаев Аланна тIелетта, хIинца – суна. ЗIе ю оцу массо а зуламашна юкъахь.\nЖигардаьлла Оьрсийчохь оппозиционерашна зенаш дар. Навальный байначу беттан 20-чу дийнахь, цамгар а хьадда, Томскера дIавоьдуш, кеманчуьра охьавоссийра Омскехь, дарбан хIусаме кхачош. Цигара вигира Германе, клинике. ТIаьхьо Европерчу кхаа лабораторино тIечIагIдира цунна "Новичок" дIовш делла хилар. Оппозиционеран накъостий тешна бу зуламна бухахь Оьрсийчуьра Iедал хиларх.\nХаржамаш цIена дIабахьийтарехьа болчу боламан жигархочунна, блогерна Жуков Егорна йиттира байначу баттахь Москвахь.\nШи кIира хьалха тIелетира "Гражданский город Ессентуки" цхьаьнакхетараллин лидерна Дзугаев Аланна. Балхара цIавоьдучу цунна травмат-тапча тоьхна коьртах шозза, цул тIаьхьа когах тоьхна.


ТIаьхьарчу иттех дийнахь вовшийн агIор кIоршаме хаамаш хьежош йолчу Оьрсийчоьнан, Туркойчоьнан куьйгалхоша, хетарехь, кIеззиг ойла ечух тера дара дела денна дохлуш лаьттачу Iаламан а, Арктикехь дешачу даималерчу шаннийн а, хIурдашкахь и бахьана долуш лакхадуьйлучу хин а, Бразилехь кхиина индустрия йолчу таронечу пачхьалкхашкарчу яккхийчу концернаш хьоькхуш, хIаллакйечу хьаннийн а, и бахьана долуш Iер-дахаран хьелаш телхаш, лечу акхарой а, адамийн а.\nЦеран йоллу терго а, - иштта мотталора агIонгара Путин Владимиран, Эрдоган Реджепан тидам бечеран, - вовшашна тIе ца Iоттаваларна, саммитан учешкахь вовшах ца кхетарна хьажийначух тера дара. Церан хилла а ца Iаш, и саммит вовшахтоьхначеран а, шина президентан гуонийн а.\nИ Iалашо – Эрдоганий, Путиний ларамаза дуьхь-дуьхьал ца кхетийтар- кхиамца кхочуш а хилира. Iалам лардарехь къахьегарий, дуьне дохдалар сацорий, мел кIезга а оршотехь, гена тIаьхьа а дуьсуш.\nНагахь санна Путиний, Эрдоганий Парижерчу Iалам лардаран конференцин хьалхарчу дийнахь, бIеннаш журналисташ шайн терго еш а болуш, вовшех къехкаш хиллехь, и ший а, хьалхий-тIаьхьий тIеийцира Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Баракъа, дов даьлла, ул-уллохь ца тарлуш волу ши дешархо ишколан директоро цхьа-цхьацца шен кабинетехь тIеоьцуш ма-хиллара.\n„Путин Владимиран, Обама Баракъан дIакъевлинчу неIаршна тIехьахь хилла цхьаьнакхетар, мел кIезга а, эха сохьтехь дахделира“, - бохуш, бераша санна баккхийбеш, дозаллийца хаамаш бора оьрсийн хаамийн гIирсаша, цул хьалха а, тIаьхьа а къайлацахьочу сонталлийца „Оьрсийчоьнан президент дагахь вац Эрдоганаца Парижехь цхьаьнакхета“ боху хаамаш баржийначу.\nБакъду, цхьаццаболчу тергамхошна хетарехь, Обама Баракъаца цхьаьнакхета гIертачул Оьрсийчоьнан президент шен Iоттабаккхам баьллачу Туркойчоьнан куьйгалхочуьнца Эрдоган Реджепаца вистхиллехь пайдехьа а, политикан агIор а говзох а хила тарлора.\nИштта хетачех ву Венерчу Малхбалин Европин институтан Iилман белхахо волу политолог Чапханов Руслан а. Цунна хетарехь, Эрдоган шен мохк Iуьллучу регионехь вуно нуьцкъала а, лераме а куьйгалхо ву, ткъа цуо шега кховдийна куьг ца вашарца дIа а теттина, Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентаца цхьаьнакхетар харжаро Путинан гIорасизалла а, цунна хьехарш дечу цуьнан гуонан политикан хьежамаш готта хилар а гойту.\nЧапханов Руслан: „Оьрсийчоьнан политика вуно тамашийна ю, атта стаг тIаьхьа а кхуьур воцуш. Шаьш цхьа хьоладай болуш санна къамелаш до Кремлерчу наха, амма цхьа хIума галдолушехь хьовдий Обама Баракъе иза дийца боьлху. Соьга хаьттича, Путинс шен Туркойчоьнца хIоттаделла хьал Эрдоганца дийцича пайдехьа хир дара. Ткъа цо лелош дерг Обама Эрдоганан да я цуьнан куьйгалхо волуш санна хIума ду“.\nШен рогIехь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Баракъа шинари дийнахь Парижехь журналисташка вистхуьлуш кхин цкъа а билгалдаьккхира, Туркойчоьнан шен дозанаш лардан а, ша ларйала а бакъо хилар. „Цхьаьнатоьхначу Штаташа къобалйо Туркочоьнан ша а, шен стиглара дозанаш а лардан йолу бакъо“, - элира цуо.\nЦуьнца цхьаьна Обамас хьахийра, ша шен Туркойчуьрчу коллегица дIадаьхьначу дагадовларшкахь Оьрсийчоьнан, туркойн мехкан шаьшна юккъехь иккхинчу чолхечу хьолана деэскаляци ярехь хIун тайпа дипломатийн гIулчаш яха мегар дара бохург дийцаре дира аьлла. „Вайн массеран а юкъара мостагI ву - ДаIиш тоба.\nЦу тIехь вайга вешан къинхьегам эвсаре баккхийта лаьа суна. Суна теша лаьа, вай цу къийсамна вешан боллу тидам а, ницкъ хьажош хиларх“, - элира цуо. Иштта Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента билгалдаьккхира, шен пачхьалкхе Туркойчоьнца тIеман хеттаршкахь цхьаьнаболхбар алсамбаккха лууш хилар а, Анкара Вашингтонан мехала партнер хилар а.\nЦу юкъана цхьа а тоьшалла дац цкъачунна, Туркойчоьнан, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш кесталгIа толур ю бохучунна. Мелхо а, де дийне мел долу марсабовлуш ду Москохано Анкара дуьхьал тоьттуш болу бехкаш.\nИштта, масала, Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира хIинцачул ши-кхо кIира хьалха шен урхалло доттагIаллин тоьшаллашца лийрина хилла Туркойчоь ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиша тобанца йохк-эцаран а, кхин йолу а уьйраш кхобуш ю элира.\nЦул совнаха, цуо, ма-дарра аьлча, Анкара бехке йира, ДаIишо доладечу меттгашкара Туркойчу дохка кхоьхьуш долу мехкадаьтта лардархьама чудаийтина ду цуо оьрсийн кема бохучунна.\n"Тхоьга хIинца кхин а керла хаамаш кхаьчна, цара тIечIагдо, ДаIишо а, кхечу террорхойн тобанаша а мехкадаьтта доккхучу меттигкашкара мехкадаьтта инзаре баккхийчу барамашкахь, халхеташ делахь а, туркойн территори тIе дIакхоьхьуш хилар“, - элира Оьрсийчоьнан президенто журналисташка. Ткъа цуьнан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс, кхин а гена волуш элира, ДаIишца мехкадаьтта дохка-эцаран бизнесан декъа верг Эрдоганан кIант ву, аьлла.\nЦу бехкашна комментари еш шинари дийнахь Туркойчоьнан президенто Эрдоган Реджепа дIахьедар дира, нагахь санна шен пачхьалкхе ДаIишера мехкадаьтта оьцуш хиларан тоьшаллаш дахкадахь, ша шен ражера дIавер ву, аьлла. „Террорхошкара мехкадаьтта эццал сийдайна дац тхо. Шайгахь цхьа а тайпа тоьшаллаш делахь а, уьш схьадахкон деза“, - элира цуо Парижехь.\nБакъду, Оьрсийчоь и тайпа тоьшаллаш дахкон дагахь ца хилар хIинцале а хаийтина цу пачхьалкхан президентан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс,\nЧапханов: „Оьрсийчоьнан политика вуно тамашийна ю..."


Нохчийн мотт — Тептар\nНохчийн муотт —(оьрс. Чеченский язык) — вайнехан меттанийн юкъа богӀу мотт а, нохчийн къоман муотт.\nНохчийн муотт баьржина бу Нохчийн Пачхьалкхех, ГӀалгӀайчохь, ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштахь, Ӏовхойн кӀоштахь, Бабаюртан кӀоштахь, Кизилюртан кӀоштахь, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Нохчийчохь 1 054 705 адамо буьйцуш бу и муотт.\nӀилманчашна хетарехь, нохчийн йозанан истори шен орамашкахь дукха генара схьайогӀуш ю. Кхо-диъ эзар шо хьалха даьхначухурриташ, урарташ олчу къаьмнийн йоза туьдуш, Ӏилманчаша пайдаоьцу хӀинцалерчу вайнехан меттанех а. Ширачу урартийн, хӀинцалерчу нохчийн меттанашкахь цхьаьнайогӀуш алссам меттигаш карайо. Уьш ю лексикехь, морфологехь, синтаксисехь, дошкхолларан кепашкахь. Оцу а, кхиболчу а исторически хаамашна тӀе а тевжаш, дуьненахь а шайн цӀерш евзаш болчу Ӏилманчаша билгалдаьккхина: нохчий, гӀалгӀай, бацой шех схьабевлла долу шира къам Урарту пачхьалкхерчу къаьмнийн маттаца шен муотт цхьаьнабогӀуш хилар. Цу тӀе а доьгӀна урартийн клинопись нохчийн а шира йоза ларало, боху Ӏилманчаша.\n1 Хааман гIирсаш\n2 Ненан муотт — дахаран хазна\n4 Хьажа. кхин\nХааман гIирсаш[править | править код]\nНохчийн маттахь, Нохчийчохь арахоьцуш ду газеташ («Даймохк», радиогазета «Чечня Свободная (Маьрша Нохчийчоь)» кхин а) ДегӀастанехь («Нийсо-Дагестан»).\nНенан муотт — дахаран хазна[править | править код]\nМуотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна ю. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.\nМуотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»\nМуотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш юкъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.\nЙоза[править | править код]\nХьажорагаш[править | править код]\nИсточник — https://massarn.com/w/index.php?title=Нохчийн_мотт&oldid=2689\nЭта страница в последний раз была отредактирована 1 февраля 2022 в 16:45.


Дечкен-бутт 22, 2014\nУкраина-- Киев, Дечк22, 2014\nЯнукович Виктора хаьржина Украинина Болрусино а, Оьрсийчоьно а юьхьарлаьцна некъ. Цу хьокъехь яздо Оьрсийчура «Ведомости» газето. Амма Украина а Оьрсийчоь а, Белоруси а цхьатера яц. Цундела цу махка харц Iедалан раж, лазам а боцуш, хIоттор чекхдера дац аьлла хета говзанчашна.\nКху беттан 16-чу дийнахь Украинин Лаккхарчу Радано, шен белхан регламент а йохош, тIеийцира репрессийн чулацам болу, дукхачу хьолахь Оьрсийчоьхь долчех тера низамаш. Царна тIехь а хьехош ю Оьрсийчохь санна Iедалшца йоьзна йоцу организацеш кхечу мехкийн агенташ хилар а, хьехош ду дуккха а адамаш дакъалоцу акцеш вовшахтохарна жоьпалла а, эладит лелорна хан тохар а иштта дIа кхин а.\nДаханчу ПIераскана дийнахь и низамаш тIечIагIдира президенто Янукович Виктора. Оппозицино и гIулч пачхьалкхан кеп йохор ду элира. Киеверчу юккъерчу майданахь цхьаьана а кхетта, демократехьа болчу наха сацам бира, керла низамаш тIеэца мегар дац аьлла. Цара тIеэцначу резолюци тIехь аьлла ду альтренативан Iедалан органаш кхолларх а, конституцин гулам гулбарх а лаьцна.\nВедомости-газетана хетарехь, и низамаш тIеэца аьлла Киевна хьехар динарг ю Москох. Цунна иза оьшуш ду ша Украине йине шен инвестицеш ларъян.\nКIирандийнахь оппозицин жигархой гIортира Лаккхарчу Радина блокада ян. И бахьана долуш тийсадаларш дуьйладелира полицица. Карарчу хенахь байина нах бу Киевехь. Украинин инарлан прокуратуро бакъдина Грушевского урамехь, герз а тоьхна, ши стаг вийна хилар. Пркурораша чIагIдарехь, уьш карийна милицин белхахошна тасадалар хиллачу меттигана уллехь.\nОппозицино адамаш дайарна бехке бина Iедалан ницкъаш. Амма Iедалша чIагIдо, шайн цигахь болчу милцошка герз дац бохуш. Делахь а оппозицино дIахьедар дина Украинин маьрша бахархой байарна жоьпаллехь ву президент Янукович а, чоьхьарчу гIуллакхийн министр Захарченко а аьлла. Оппозицин куьйгалхоша шайн агIончашка кхайкхам бина Киеверчу Незалежности майданехь гуллло аьлла.\nЗилхалов Василий Маршо Радион Украинин сервисана аналист ву. Украинахой кху тIаьхьарчу хенахь хийцабелла. Уьш Iийр бац Москохара шайн Iедална куьйгалла а дойтуш аьлла, хета Зилхаловна.\nЗилхалов Василий: "Юкъаралла хийцаелла. Дера, померанчан революци хиллачул тIаьхьа даьхкинчу шераш хийцина адамаш, къаьсттина кегийрахой. Адамаш Украинин малхбузехь хийцаделла ца Iа, малхбалерчу регионехь а хийцаделла. Кегийрахой лууш бац цхьа а авториторизм хилар. Цхьа а Оьрсийчоьнца кхеташонаш ца оьшу царна".\nКарарчу хенахь Украинехь хIоьттинчу хьолана бехке президент Янукович ву аьлла. хета аналистана Зилхалов Василийна.\nЗилхалов Василий: "Цо цхьаъ дуьйцу, Януковича, ткъа хуьлуш дерг ду соборности олучу къам цхьанакхеттачу дийнахь цIий Iенар. Иза хIумма а деш вац! Оппозици цуьнга ала гIерташ ю, цхьаъ дан деза, даржера дIавала веза".\n«Ведомости» газетана хетарехь, Украинехь харц Iедалан раж хIоттор Москохана оьшуш ду шен бизнес-проекташ кхочуш ян. Цхьана агIор Оьрсийчьнан а, Белорусин а юкъаметтигаш цхьа ша тайпа мегапроект ю ала мегар ду. Ткъа цу тайпачу мегапроектех лаьтташ ю оьрсийн коррупцин экономика.\nТIеххьара болчу хаамашца, оппозицино сацам бина къоман гварди кхолла. Цара кхайкхам бина шайн агIончашка, шайн герз а дохьуш, Киеве схьагулло аьлла.\nУкраина бахьана долуш Кремлна реза бац Евробертан куьйгалхой\nТIейогIучу хенахь Евробертаца гергара юкъаметтигаш нисъян дагахь ву Янукович\nУкраина Дозанийн Бертах кхетахь, реза дацаран керла тулгIе гIатта сахьт дац Украинехь\nУкраина тIеерзош хьалхара гIулч яьккхина Оьрсийчоьно\nЯнукович дика хила гIерта массарна а


Трамп тIаьхьависна, амма юхавала дагахь вац\nШи кIира дисна Iамеркин президентан харжамаш хила. Трамп Доналдан штабо даре дина президентан харжамашна кечлучу заманчохь иза Клинтон ХIилларел а тIаьхьависна хилар.\n«Тхо тIаьхьадисна. Цуьнан (Клинтонан) жимма тоьлла хьал ду», - аьлла NBC-на интервью луш Трампан харжамийн штабан куьйгалхочо Конвей Келлиэнна. - Амма шаьш юхадевлла дац, шаьш тола мегаш хилар хаьа шайна," боху цо.\nДIадаханчу ПIераскан дийнахь Трамп Доналда даре дира, ша эша мегаш хилар. ТIаьххьарчу талламаша гайтарехь, Клинтон ХIиллари ерриг а пачхьалкхехь а, харжамийн кхоллам билгалбоккхучу масийтта штатехь а хьалхаяьлла йоьдуш хилар.\nЦуьнан харжамашна кечам барехула штабан куьйгалхочо Мук Роббис дIахьедар дина, тIобогIурш «уггаре а мехала харжамаш хир бу Iамеркин исторехь» аьлла.\n- «Харжамийн каппашка цкъа а ца хиллачу кепара дукха адам догIур ду», - эира цо Fox News телеканалана интервью луш.\nДаиман а Республикан партина шайн кхаьжнаш дIалуш Iедал долуш ю Юта а, Аризона а штаташ. Цигахь хаттар дича гучудаьлларг ду дуккха а шерашкахь дуьххьара и штаташ Демократин партин кандидатана гIортор ян мегаш хилар.\nАризонехь бина таллам нийса цахила а мега, амма иза нийса белахь, цо Клинтон президентан гIаьнта хаор ю алссам кхаьжнашца, бохуш яздо ББС-но. Цо далочу терахьашца, ГIадужу-беттан 23-чу дийнахь лаьрча Iамеркехь бинчу беа талламо гойту Клинтонехьа кхаж таса кечбелла 47 процент харжамхой хилар. Трампана шайн кхаьжнаш дIадала дагахь бу 43 процент Iамеркин харжамхой.\nIамеркин президентан харжамаш хир бу Лахьан-беттан 8-чу дийнахь.Керла хаьржина президент цу дарже дIахIуттур ву 2017-чу шеран Дечкен-беттан 20-чу дийнаххь.


COVID-19 вирус кхеттарш 500 эзарал сов бу Оьрсийчохь\nОфициалан зерашца, яхначу буса а, дийнахь а Оьрсийчохь 8 799 вахархочуьнца хааелла коронавирусан инфекци, яздо"Кавказ.Реалиино". Эпидеми яьржичхьана ах миллион сов бу ун даьлла нах. Цхьана дийнахь велла 174 дархо. Вирус юкъаяьлчхьана 6 500 сов пациент кхелхира.\nРоспотребнадзоро дIахьедарца, цхьана дийнахь 330 эзар лабараторин талламаш бина. Лоьрийн тергонехь ву 322 эзар гергга дархо.\nДукха хан йоццуш Дуьненчуьрчу могушалла Iалашъяран организацино (ВОЗ) дIахьедира, коронавирусах Оьрсийчохь леш болчийн статистикех кхета хало ду аьлла. Оццул дукха къаьмнаш дехачу пачхьалкхехь баларш кIезиг хилар шеконе эцнера организацино.\nИштта, хьалхо хаамийн гIирсашкахь а дийца даьккхира, Оьрсийчохь коронавирусах баларш 70 процентна лахара гойтуш ду аьлла.\nБозуш боцчу талламчашна хетарехь, регионийн Iедалхоша ма-дарра ца дуьйцучух тера ду эпидемих кхелхичийн терахь, кхечу бахьанашца леш бу а бохуш. Ткъа Iедалша бакъ ца до церан дIахьедарш.\nМалхбузерчу зорбанашкахь Москвахь а, Санкт-Петербургехь а лечу нахах артиклаш зорбане яьхча, церан публикацеш "бух боцу спекуляци" а, "рогIера Оьрсийчоьнна дуьхьал сенсацин фейк" ю аьлла, дIахьедира арахьарчу гIуллакхийн министралло.


2. Билгалчу жайнаца /дуй боу Аса/.\n3. Оха хилийтина цунах Iарбийн КъурIан - шу хьекъале хир дацара-те?\n4. Баккъалла а, иза /КъурIан/ жайнан нена чохь ду Тхан гергахь‚ лекханиг а ду‚ хьукаме дерг а ду /ша/.\n5. Ткъа Оха шух ца тухуш буьтур бу хьехам шу тIаламза къам хили аьлла?\n6. Мел пайхамар вахийтина Оха хьалхалерачашкахь!\n7. Цхьа а пайхамар ца веъна цаьрга цара иза сийсаза веш бен.\n8. Оха хIаллакбина царех /хьан къамал/ ницIкъаца чIогIа берш - дIадахана хьалхалерчийн масал.\n9. Ахьа цаьрга хаьттича‚ хьан кхоьллина стигланаш а‚ латта а‚ цара аланне а эр ду хьуна: "Уьш кхоьллина Ша везза волчо‚ Ша хууш волчо /Дала/!"\n10. Ишттаниг ву Иза хилийтина шуна лаьттах /вижа/ мотт‚ Ша хилийтина шуна цу чохь /лаьттахь/ некъаш - шу нийсачу новкъахь хир дацара-те.\n11. Ишттаниг а ву Иза Ша /тIетта/ доссадеш стиглара хи барамехь - Оха денбина цуьнца белла болу мохк. Иштта шу /кешнашкара/ арадохур ду /къематдийнахь/.\n12. Ишттаниг а ву Иза Ша массо хIума шиш-шиш кхоьллина‚ Ша хилийтина шуна кеманах а‚ бежнех а шуна тIеховжа хIуманаш\n13. Шу дIанисдалийтан церан баккъаш тIехь‚ тIаккха аша хьехадан шайн Кхиош-кхобучун ниIмат шаьш царна тIехь дIанисделча‚ аша алан: "Вонах цIена ву И ша тхуна хIара муьтIахь йинарг‚ тхуна цу тIехь ницIкъ кхочур ма бацара.\n14. Баккъалла а, тхан Кхиош-кхобучуьнга дIадоьрзуш ма ду тхо".\n15. Цара ма хилийти Цуна Цуьнан лех цхьа дакъа. Баккъалла а, адам билгала керста хили-кх.\n16. Я Цо лаьцна Ша кхоьллинчух мехкарий‚ ткъа шу хаьржина кIенташца?\n17. Царех цхьаннена кхаъ беккхича шаьш Къинхетам болчун масал далийначуьнца - Iаржалой лаьтта цуьнан юьхь‚ халла оьгIазло юхаозаеш /и шена йоI хилар ца дезаш/.\n18. Ткъа хазаллашкахь кхиънарг, ша къийсамехь /бакъдолчуьнца/ билгала ца яьлларг (зудастаг хуьлуьйту цара Далла)?\n19. Цара хилийти маликаш‚ шаьш Къинхетам болчун леш долу‚ зударий. Уьш /хьоьжуш/ бара-те уьш /маликаш/ кхуллучу хенахь? ДIаяздийр ма ду церан тешалла‚ цаьрга хоттур ма ду.\n20. Цара элира: "Къинхетам болчун лиънехьара‚ оха царна /маликашна/ Iибадат дина хир дацара". Царна цуьнца цхьа а Iилма дац. Уьш бац харц луьйш бен.\n21. Я Оха жайна делла-те цаьрга цул /КъурIанал/ хьалха уьш цуьнца чIагIбелла болуш?\n22. ХIаъ‚ цара элира: "Баккъалла а, тхуна карийна тхан дай цхьана дина тIехь‚ тхо церан лартIахь дIанисделла ду".\n23. Иштта ца вахийтира Оха хьоьл хьалха юьртахь цхьа а кхерамча цуьнан зовкх хьоьгучаьра олуш бен: "Баккъалла а, тхуна карийна тхан дай цхьана дина тIехь‚ тхо церан лар тIехь доьдуш ду".\n24. Цо /Мухьаммад пайхамара/ элира: "Ткъа со веънехь шуьга шуна шайн дай шена тIехь карийначул мелхо нийсачуьнца‚ /тIаккха харц во аша со/?" Цара элира: "Баккъалла а, тхо шу /элчанаш/ шеца даийтинчун керста ду-кх".\n25. Оха чIир ийцира цьаргара. Хьажал хьо‚ муха хили /дин/ харцдиначерийн тIаьхье!\n26. ИбрахIима аьллера шен дега а‚ шен къаме а: "Баккъалла а, со цIена ву аша шена Iибадат дечух.\n27. Со кхоьллинчунна бен /дийр дац аса Iибадат/‚ баккъалла а, Цо со нисвийр ву".\n28. Иза хилийтира цо шен тIаьхьенехь бухадуьсуш долу дош - уьш бухаберза там бара-кх.\n29. ХIаъ‚ Аса бахам белира хIокхарна а‚ церан дайшна а цаьрга бакъдерг а‚ билгала элча а валц.\n30. Шайга бакъдерг деъча‚ цара элира: "ХIара бозбуанчалла ду‚ баккъалла а, тхо цуна керста ду".\n31. Цара элира: "ХIара КъурIан доссинехьара шинне юьртара сийлахь-веззачу стаге".\n32. Ткъа уьш бу хьан Кхиош-кхобучун къинхетам буьйкъуш берш? Оха бийкъина царна юкъахь церан бахам дуьненан дахарехь‚ царех цхьаберш вовшийн тIехь даржашца лакха бехина‚ царех цхьаболчаьрга шайна вакхарга гIуллакх дайтархьама. Хьан Кхиош-кхобучун къинхетам дика бу цара гулдешдолчул.\n33. Нах /берриге/ цхьа уммат ца хилахьара Оха хилийтина хир ма дара Къинхетам болчунах цатешаш болчаьрна церан цIеношна датон тхевнаш а‚ ламеш а‚ уьш шайна тIебовлуш болу.\n34. Церан цIеношна неIарш а‚ маьнганаш а /датох хуьлуьйтура бара Оха/ уьш шайна тIетовжуш болу.\n35. /Кхин/ хазаллаш /дашо/ а /лур яра Оха царна/. Иза дерриге а - дуьненан дахаран хIума бен ма яц. Эхарт хьан Кхиош-кхобучун гергахь /Делах/ кхоьручаьрна ю.\n36. Къинхетам берг хьехьорах гIапал хилларг - Оха тIекхуссу цуна шайтIа и цуна ца къесташ накъост а хуьлий.\n37. Баккъалла а, цара /шайтIанаша/ дIатилабо уьш /шайн накъостий - адамаш нийсачу Делан/ некъах‚ царна моьтту шаьш нийсачу новкъахь ду.\n38. Ша тхуна тIе кхаччалц‚ тIаккха эр: "Декъаза ма вала со! Суна а‚ хьуна а юккъехь малхбален а‚ малхбузен а юкъан геналла хиллехьара-кх! Ма вон накъост хили-кх /суна шайтIанах/".\n39. Банне а пайда /шу дохкодавларх/ хир бац шуна тахана /къематдийнахь/‚ аш зулам дина. Баккъалла а, шу Iазапехь цхьана хир ду.\n40. Ткъа ахьа хозуьйту къораволчунна‚ нийсачу новкъа вуьллу бIаьрсадоцург‚ ша билгалчу тилар чохь хилларг?\n41. Оха хьо дIакхалхийчи а - баккъалла а, Оха цаьргара чIир оьцур йолуш ма ю.\n42. Я Оха гайтанне а гойтур ма ду Оха царна ваIда йинарг - баккъала а Тхо царна тIехь ницIкъ кхочуш ма ду.\n43. Ахьа схьалаца хьайга вехьеца делларг. Баккъалла а, хьо нийсачу новкъахь ма ву.\n44. Баккъалла а, иза /КъурIан/ хьехам бу хьуна а‚ хьан къаме а‚ тIаьхьа хоттур ду шуга.\n45. Ахьа хаттал Оха хьоьл хьалха элчанех баийтинчаьрга: "Оха хилийтиний-те Къинхетам беш верг воцург /кхин/ делий цара шайна Iибадат деш?"\n46. Оха вахийтинера Муса Тхан аяташца ФирIавне а‚ цуьнан элашка а‚ цо злира: "Баккъалла со Iаламийн Ден элча ву".\n47. Иза /Муса/ шайга веъча Тхан аяташца‚ уьш царех /аятех/ бийлира.\n48. Оха ца гойту цаьрга цхьа а аят иза шел хьалхадаханчул мелхо доккха долуш бен. Оха схьалецира уьш Iазапаца - уьш бухабоьрзур бацара-те /шайн тиларх/.\n49. Цара элира: "ХIай бозбуанча! Деха тхуна хьан Кхиош-кхобучунга хьан гергахь Цуьнан ваIда хилларг - баккъалла а, тхо нислур ма ду /оха иман дуьллур ма ду и Iазап дIадаьккхича/.\n50. Оха ай ма диннехь шайна тIера Iазап - цара барт бохийра.\n51. Кхийкхира ФирIавнас шен къаман юккъехь‚ элира: "Ткъа сан дац Мисран паччахьалла, хIара хиш суна /сан гIалин/ бухахула лелаш долу? Шуна ца го /сан сийлалла/?\n52. Я со дика вац хIокхал‚ ша заIип волчу‚ талкхо /мотт тийсалуш/ волчу?\n53. Кхуьссинехьара цунна тIе дашон чIуг‚ я деънехьара цуьнца цхьана маликаш /цунах/ хуттаделла".\n54. /Дукха/ дайа карийра цуна шен къам - уьш цуна муьтIахь хилира. Баккъалла а, уьш хилира песакъ нах.\n55. Цара Тхо оьгIаздаьхча - Оха цаьргара чIир ийцира - хина буха бахийтира уьш берриге а.\n56. Уьш хилийтира Оха хьалхабахна‚ масал хилла тIаьхьабогIучаьрна.\n57. Марьяман кIантах масал далийча хьан къам цунах (масалх) дийлира /хазахетта/.\n58. Цара элира: "Тхан делий дика бу я иза ву?" И /масал/ ца далийра цара къийсамна бен. ХIаъ‚ уьш /харц/ къуьйсуш къам ду.\n59. Иза-м веккъа лай бен вац‚ Оха ниIмат делла цуна‚ Оха хилийтина цунах масал Исраилан кIенташна.\n60. Тхуна лууш далхьара шун метта маликаш хуьлуьйтура дара Оха лаьттахь‚ /шу хIаллакдина/ тIаьхьа дуьсуш.\n61. Баккъалла а, иза /Iиса пайхамар/ сахьтан /къемат ден/ Iаламат ду‚ ахьа янне а шеко ма елахь цуьнгахь‚ Суна тIаьхьавазалахь. ХIара бу /хьуна/ нийса некъ.\n62. Данне а шайтIано юьстах ма дохийла шу /бакъдолчух/. Баккъалла а, иза шуна билгала млстагI ма ду.\n63. Iиса веъча билгалонашца цо элира: "Со веъна шуьга хьекъаллица /хьекъал дахьаш/‚ шуна шайца хилпало йолу цхьадерш билгалдаха а. Делах кхералаш‚ суна муьтIахь а хилалаш.\n64. Баккъалла а, Дела Иза ву сан Эла а‚ шун Эла а‚ Цуна Iибадат делаш. ХIара бу /шуна/ нийса некъ".\n65. Хилпало хилира тобанийн царна юккъехь. Ма /боккха/ бала бу зулам диначаьрна лазаме долчу дийнан Iазапах.\n66. Уьш хьожий-те шайга цIеххьана сахьт даре бен и шайна хаа ца леш?\n67. ДоттагIий оцу /къемат/ дийнахь вовшийн мостагIий хир бу /Делах/ кхоьруш боцурш.\n68. ХIай Сан лай! Кхерам бац шуна тахана‚ шу гIайгIане хир дац.\n69. Тхан аятех иман диллина хилла берш‚ бусулба хилла берш.\n70. ЧугIо ялсамане шу а‚ шун зударий /чIогIа/ даккхидедаш а хилла.\n71. Царна тIехьийзар ма бу /кегий къонахий/ дашон хедаршца а‚ кедашца а. Цигахь синошна мел дезарг хир ду‚ бIаьргашна Iебарг а хир ду. Шу цигахь гуттар лаьттар ду.\n72. Иза ялсамани ю шуна ирсана кхаьчна аша йина хилла Iамалш бахьанехь.\n73. Шуна цигахь стоьмаш а бу дуккха а‚ аша царех буур а бу.\n74. Баккъалла а, къинош динарш жоьжахатин Iазапехь гуттар а лаьттар бу.\n75. И царех айдийр дац‚ уьш цу чохь /диканах/ догдиллина /хьере/ хир бу.\n76. Оха зулам ца дина царна‚ делахь а уьш хилира /шайна/ шаьш зуламхой.\n77. Цара кхойкхура: "ХIай /жоьжахати/ долахь ерг! Далийтахьара тхо хьан Кхиош-кхобучо" Цо элира: "Шу лаьттар ду /ца луш/".\n78. Тхо деънера шуьга /дуьненахь/ бакъдолчуьнца‚ делахь а шух дукхох болчаьрна бакъдерг ца дийзира.\n79. Я цхьа гIуллакх цхьалхадаьккхи цара /Маккин керстанаша элчанна дуьхьал/? Баккъалла а, Тхо ду /гIуллакхаш/ цхьалхадохурш /Оха хIаллакбийр бу уьш/.\n80. Я царна метта-те Тхуна ца хозу церан къайле а‚ шабар-шибар а. ХIаъ‚ Тхан элчанаш /маликаш/ цаьргахь яздеш лаьтташ бу.\n81. Ахьа ала: "Къинхетам болчунна доьзалхо хилча‚ со цхьалгIа ву-кх Iибадат дечарех".\n82. Вонах цIена ву стигланийн а‚ лаьттан а Да‚ Iаьршан Да‚ цара дечу /харц/ сипатах.\n83. Бита уьш къийса /харцдолчуьнца/ а‚ ловза а‚ шайна ваIда йина йолчу шайн /къемат/ денца цхьаьнакхетталц.\n84. Иза ву стиглахь а Дела‚ лаьттахь а Дела‚ Иза хьукаме верг а‚ хууш верг а ву.\n85. Декъала ву Шена стигланийн а‚ лаьттан а‚ цу шиннан юккъехь долчун а паччахьалла дерг‚ Цуьнгахь ду сахьт хIоттаран Iилма а‚ Цуьнан тIе дIадерзор ду шу а.\n86. Цара Иза воцуш шайга кхойкхучаьрийн долахь дац шапаIат а‚ ша бакъдолчуьнца тешалла а диначуьнгахь бен /и шаьш деш долу тешалла/ шайна хууш.\n87. Ахьа цьарга хаьттича‚ уьш хьан кхоьллина аьлла‚ цара эр ма ду: "Дала". Муха Iехабина уьш /шайтIанаша/!\n88. Цуьнга /Мухьаммад пайхамара Деле/ элира: "Везан Дела‚ хIара къам иман дуьллуш ма дац".\n89. ДIаверза царех (уьш хьйца санна во ма хила цаьрца)‚ ала: "Машар!" ТIаьхьа хуур ду царна.


2019-чу шеран 21-22 мартехь Ханты-Мансийскехь д1аяьхьира «Россехь меттигерчу къаьмнийн шо» ц1е йолу Дуьненаюкъара Форум.\nФорумехь д1абаьхьна болх вовшахтоьхнера Россин къаьмнийн г1уллакхийн Федеральни агентствос. Форумехь дакъалоцуш бара ООН-ера меттигерчу къаьмнийн векалш, Россин Федерацин 1едалан хьукматашкара а, меттигерчу къаьмнийн а векалш. Нохчийн Республикера Форуме хьажийна вара Гуьмсан муниципальни к1оштан Комсомольскера юккъерчу ишколан нохчийн меттан хьехархо Абдуразаков Шертбек Ибрагимович.\nФоруман «Цхьа Дуьне – эзар аз» ц1е йолу пленарни кхеташо д1айолаелира Россехь меттигерчу къаьмнийн шо д1аделларца.\nРоссерчу къаьмнийн меттанаш кхиорах лаьцна мехала къамелаш дира Россин Федерацин Президентан Администрацин куьйгалхочун земеститело М.Магомедовс, къаьмнийн г1уллакхийн Федеральни агентствон куьйгалхочо И.Бариновс, меттигерчу къаьмнийн ООН-ан векалша: Н.Жервэс, П.Чаудхари, Ч.Сяоана.\nКхид1а Форуман болх д1абаьхьира секцешкахь:\nНенан меттанаш кхиоран тоьлла практикаш а, проекташ а.\nОьрсийн мотт – къаьмнашна юкъарчу уьйран мотт.\nМеттигерчу кегийчу къаьмнийн меттанаш 1алашдарехь а, кхиорехь а 1илманан маь1на.\nНенан меттанаш 1амор даржорехь хаамийн технологийн а, шуьйрачу хаамийн зорбанан а маь1на.\nМеттигерчу къаьмнийн меттанаш 1алашдаран дешаран-оьздангаллин хьелаш. Ненан меттанийн литературни дахар.\nФоруман декъашхойн тидаме диллира меттигерчу къаьмнийн меттанаш кхиорна 1аматаш, г1о-1аматаш оьшуш хилар а, уьш х1итторан болх жигара д1абахьа безаш хилар а.\nФорумехь билгалдаьккхира меттигерчу къаьмнийн меттанаш 1алашдар а, кхиор а Федеральни т1ег1анехь тидамехь латторг хилар.


Титиевн довхаттар дIахьош ду\nНаркотикаш лелош хилла аьлла, бехкевинчу Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхочун Титиев Аюбан довхаттар дIахьош ду Шела кIоштан кхелехь. Яхначу кхеташонехь бакъонашларъярхочо дийцира, шена дуьхьал гIуллакх муха долийра. Адвокато Заикин Петра ма дийццара, ша шозза сацорах дийцира Титиевс. ШолгIа дIалоцуш, юха хIоттийна сурт хиллера и.\n"Мемориалан" пресс-секретаро Орлова Юлияс бахарехь, Титиевс дийцина хилла, ша дIалаьцначу шолгIачу дийнахь скотчца дIа а вихкина, шена тIехь ницкъбан Iалашо церан хиларх. Амма цIарца вавзуьйтуш воцчу, хетарехь, лакхарчу даржхочо ца магийна хиллера цунна тIехь Iазап латто.\nКарарчу шеран Дечкен-баттахь дуьйнна лаьцна латтош ву Титиев наркотикаш латторна а, яржорна а. Шена дохку бехкаш тIе ца лоцу бакъонашларъярхочо. Шен машен чу наркотикаш полисхоша кхийсина ю аьлла, чIагIдо цо.\nТIепаза байна нах схьалоьхуш, Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь нах байарна бехкенаш лоьхуш ша бен болх бахьана долуш шена дуьхьал долийна гIуллакх лору Титиевс.


Даймахка хьажа хIотта оьхуш болу бIеннаш мухIажарш гучубийлира Австрерчу Iедалшна. Меттигерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло динчу дIахьедарца, кху шеран хьалхарчу пхеа баттахь 651 мухIажар гучуваьлла, уьш шайна ницкъбарах а, кхерамех а бевддачу мехкашка хьажа-хIотта я хьошалгIа бахана хиларна. Цаьргара массаьргара а азюль олуш йолу тховкIело дIаяккха Iалашонца царна дуьхьал процессаш йолийна Iедало.\nИ терахьаш меттигерчу НЕОС олучу партино бинчу парламентан хаттамна жоп луш дахкийна меттигерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло. Уггаре а дукхах даймахка хьошалгIа мухIажарш оьхучу пачхьалкхашна юккъехь ОвхIан мохк, Иракъ, Эритрея, Оьрсийчоь ю аьлла дара цу хаамехь кхин дIа а.\nМаршо Радионе Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало бинчу хаамца, цу мухIажаршна юккъехь маса нохчо ву бохург билгала ала хала ду. Австрехь тховкIело йоьхурш доккхачу декъехь Къилбаседа Кавказера нах хиларна, уьш Дагестане а, Нохчийчу а, ГIалгIайчу а боьлхуш хир бу аьлла хета хьукматхошна.\nАмма и берриш а нах „Оьрсийчоьнан бахархой“ аьлла официале дIабазбина хиларна, царех маса нохчо я суьли ву ала аьтто бац. Иттанашкахь дагар дан йиш ю, хIинцалц схьа цIабахана гучубовларна политикан тховкIело дIаяьхначу билгал нохчий буй хуучу нехан терахь элира цо.\nАвстрин низамашца ша гIелонех а, ницкъбарах а веддачу махка юхаваха йиш яц мухIажаран. Бакъду, цхьаццачу хьелашкахь магадо Iедало и санна долу хьажа-хIотта вахар. Масала, доьзалера цхьаъ кхелхинех я Даймахкахь бен меттахIоттон йиш йоцу документаш дайта ваха дезнехь.


Немцов Борисан цIарах совгIат дала хьалхатеттина Титиев Аюб\nКху шеран Немцов Борисан Фондо 4-гIа луш ду Немцовн цIарах совгIат. Оьрсийчохь демократин мехаллаш Iалашъярехь къонахалла гайтинчарна аьлла, оппозиционеран Немцов Борисан сий дарца юкъадаьккхина ду и преми. Дахначу шерашкахь цуьнан дакъа кхечира Шлосберг Левна а, Дадин Ильдарна а, Митюшкина Надеждина а.\nСовгIатан коьрта Iалашо ю - маршо къуьйсуш нах Оьрсийчохь кIезиг цахилар юкъараллана дIакхайкхор. Номинанташ хьалхататтарехь дакъалаьцна Науманн Фридрихан Фондо а, "Голос", "Солидарность" боламаша а, "Свободная Россия" Фондо а, "Последний адрес" проекто а, KULTURUS олучу Прагин фестивало а, коррупцица къийсам латточу Фондо а, Прагерчу Карловн университетерчу Немцовн цIарахчу Академин центро а, Копелев Льван Форумо а, "Новая газетано" а, ишта кхи дIа а.\nКху шарахь кандидаташлахь ву Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхо Титиев Аюб а.\nКхаж тосийла ю "Новая газетан" агIон тIехь.\nВерриг а финале ваьлла 35 стаг. Царех бахархоша пхиъ къасто веза. Бутт баьллачул тIаьхьа Фондан кхеташоно царлахь цхьа толамхо къастор ву. Цкъа бен таса йиш яц кхаж. Карара бутт чекхбаллалц дIахьош бу харжамаш.


Автор ларйоцуш ца дов д адахнарг, Сочинение\nметки: Арсанукаев, Абдулмуслим, Хiунда, Майра, Цундел, Дiадахнарг, Заманахь, Айтамир\nЛарйоцуш ца дов дIадахнарг\n(Арсанукаев Шайхин «Тимуран тур» повестах)\nXIV бIешеран чаккхе. 1395-чу шеран бIаьста, апрель баттахь, Нохчийчу кхочу АстагI Тимаран доккха эскар. Оццу баттахь Терк-хин йистошца АстагI Тимара тIом бо кхечу мехкашдIалецархочун – Тохтамышан эскарца. Тохтамыш оьшу. Цул тIаьхьа Тимар ерриге а ДегIастанехула чекхволу. Шина шарахь сов олалла до АстагI Тимара Къилбаседа Кавказехь. Оцу муьрехь нохчаша а, кхечу къаьмнаша а хаддаза дуьхьалойо мехкашдIалецархочун гIеранашна. Оцу къаьмнийн гIортор хилла уггар хьалха майралла, доьналла, маршоне дозадоцу безам, шолгIа – юькъа хьаннаш а, хийла бIеннаш шераш хьалха дуьйна уьш лардина лаьмнаш а.\nАстагI Тимаран бIо, ламанхой кхин къарбала а ца тигна, эрна цхьаьнаметта ца латтархьама, юхабоьрзу. XV-чу бIешеран юьххьехь дуьйна нохчий шайн аренца долчу латтанашна тIе охьакхалха буьйлало.\nИштта бу оцу шерех болу историн хаамаш. Изза тIечIагIдо нохчийн ширачу хабарша а. ХIинца а йолуш ю оцу заманан хиламаша кхоьллина меттигийн цIераш, масала: АстагI Тимаран саьнгарш.\nВай лакхахь хьахийначу историн хиламех лаьцна ю нохчийн вевзашволчу поэтан Арсанукаев Шайхин «Тимуран тур» цIе йолу стихашкахь повесть. Нохчийн истори евзачарна бевзашболу и хиламаш Арсанукаев Шайхис исбаьхьаллин дешнашца буьйцу, ткъа исбаьхьаллин дош синхаамашна тIеIаткъам чIогIа болуш хуьлу, историкийн доццачу тоьшаллел. ХIара говзар ша кхуллуш, авторо шена хьалха хIоттийна Iалашо АстагI Тимаран а, нохчийн а вовшашна дуьхь-дуьхьал латтар гайтар хилла ца Iа, цо кхузахь гайтина Нохчийчуьра хIетахьлера политикин а, Iер-дахаран а хьелаш, юкъараллин дIахIоттаман башхаллаш, луларчу къаьмнашца хилла юкъаметтигаш, хIетахьлерчу къизачу хенахь даьхначу адамийн синкхетам, амалш, дуьненехьежамаш.\nСтихашкахь повестан эпиграфехь далийна ду оьрсийн сийлахьчу поэтан А.С. Пушкинан кIорггера чулацам болу дешнаш: «Шен дайн хьуьнарийн сийлаллех куралла яр, мегна ца Iаш, декхар а ду: и цаларар иэхьен осалалла ю». Цуьнца цхьаьна догIу поэмин авторан дIадолор а:\nХIан-хIа, вайн дIадахнарг, Ца дов ларйоцуш,, Йиш яц и дицдан а,\nЯларх хан хийла.\nДеха и даима вайца,\nЛийрдоцуш., ДIадахнарг тарлац, Вай дилла архиве…\n… Дика а, вуон а цо\nСийлахьниг къастадеш, Иэхьечух нийса., Дай лара хьоьху цо,, Даймохк вайн биэза,, ГIиттадо, бакъ толош,, Харцонца къийса…\nДуьххьара дешархочунна гойту Iаламан сурт, азаллехь дуьйна шен декхар кхочушдеш, Iа-бIаьстенца, аьхке-гуьйренца хуьйцуш, схьадогIуш долчу:\n... цу х1уманна ши да ву – иман а, кхетам Дош лардо шеен нохчийн к1анта. Юачуьнца оьзда хуьла и.ШЕн къоман а, шеен махка а 1у ву и. Хьаналчу ... волу нохчиНенаца йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.Воккхачуьнца г1иллакхе волуш, жимачуьнца собаре солуш хуьла нохчи к1ант.Г1онна ...\nIаламна, Iаьржа а\nАдамна санна., ГIайгIанна къорачу, Цуьнан а шен, Декхарш ду\nМассо а ханна.\nНах цIайна (иштта олуш хилла ширачу заманахь Iесачу динан дезачу дийнах) гулбелла бIаьстенан сирлачу, сийначу цхьана дийнахь. Таханлерниг Мехкан Нана хоржу де ду. Ерданна-килсана хьалха гулделла адам, мехкаршлахь хазаллица а, оьздаллица а тоьллаерг харжа цхьана шарна, цуьнан цIе «Дела» а йоккхуш. Оцу заманахь къона зударий шина декъе боькъуш хилла: шайн гIиллакх-оьздангаллица а, исбаьхьчу куьцехь а тоьлла болчех «мехкарий» – мехкан йоIарий олуш хилла, вукхарах – йоIарий я зудабераш. Иштта боьрша нах а: стогалла, доьналла, хьекъал долчех «къонахий» – къоман нах, ткъа вукхарах – божарий, стегарий олуш хилла.\nВайн генарчу дайша шаьш лелочу динан ламасташ муха кхочушдеш хилла гойту Арсанукаев Шайхис хIокху повестехь, шен дешархочунна вайн дIадаханчух керла тоьшаллаш а далош: керла хаьржинчу ЙоI-Деле ден дехар:\nХIай сийлахь Дали,\nХIай Меркан (мехкан – Б. Хь.) Нани,\nТхен Нани ери хьо,\nХьен бераш бери тхо.\nТхо Iалашбехьа,, Тхен тергоехьа.\nХьен ницкъ сов бери,\nТхо гIийла бери…\nИштта гайтина сагIина бежана дер, цуьнан коча кхерчан зIе а тосий, цу кеппара цIийн сагIа даккхар. ЦIеххьана тIебогIу дагахь а боцу бала – Нохчийчу вогIуш ву къиза, нуьцкъала мостагI. Цара вийна Симсиман (хIетахь иштта цIе йоккхуш хилла Нохчийчоьнан) паччахь Куьйра-хан. Иза нохчашна тIе нуьцкъаша хIоттийна хилла, цуьнгахула тIехIиттийна хилла элий а. Цундела кхиэташ ду, халкъана тIе кхераме сахьт хIоьттича, цара шайн хьаштийн бен терго еш хилла цахилар. ТIаккха нохчаша шайна юкъара баьчча (тIеман куьйгалхо) хоржуш хилла:\nЗама вай йойур яц,\nЭлашца къийсалуш,, Цхьа кхин ду сихонца, Кхочушдан дезариг., Доьху, схьаалалаш, Хетарг, ца ийзалуш:, Баьчча ву, хьем ца беш,, Вай харжа везариг.\nБаьччаллин билгалонна луш хилла Мехкан тур, турс, гIагI халкъо хаьржинчуьнга. И герзаш баьчче дIалуш берш зударий бу, цо кхетадо хIунда олу нохчаша шайна уггаре деза-сийлахьчунна хьалха «нана» боху дош тIе а тухуш: Нана-Мохк, Нана-Нохчийчоь, Нана-Даймохк, Нана-ДегIаста, иштта кхин а.\nТурс а, гIагI а дохьуш баьччина тIейогIу йоккха стаг – Нана-Нохчийчоьнан васт-амал:, ХIай баьчча, хIара турс,\nГIагI а дIаэца,\nКъизачу тIамехь хьо, Кхара ларвойла., Вайн лаьмнийн, вайн кхерчийн\nТурс, гIагI хьо деца,\nЦIахь наной хилар а\nДиц ахь ма дойла!..\nМехкаршлахь тоьллачу Мехкан йоIа Эсирас Мехкан тур дIало баьчче БорзабIаьрге. Къонахийн дог-ойла, доьналла, стогалла, яхь ийъинчу мехкарех ю иза буьйцучу хиламел хьалха а, царел тIаьхьа. Нохчийн барта кхоллараллехь шайн цIерашца билгалбаьхна а бу уьш: Дадин Айбика, Адин Сурхон нана а, кхиберш а.\n– Соьгара, ХIай сийлахь,\nВезийра баьчча,, ДIаэца сийлахь герз –, Мехкан тур ахь., Толамца верзий цIа,, Кху лаьмнийн баьрчче, Сийдарца юха и, ДIаоллалахь!.., Ткъа баьччин коьртатуьллург – болатан тIеман куй – тIебохьу къонахех цхьамма.\nБаьччин куй тиллий, ахь\nБаа хьайн дуй –\nНа чеченском языке оьздангалла\n... а эцна, дегош, тамехь д1анисдар, нускало: х1усаман а, доьзалан а, мехкан а сий лардан — ша юкъ йихкина хилар гайтар ду. Иштта деза, доккха маь1на а, чулацам а ... сий дар а, цуьнан лерам бар а дара. Сан нана Майртуапара ма хилла — олуш, со кхетош, б1аьргех девла хиш а хаалуш, ... ву — олуш, говр а човхош, и хьадалча д1авахара. Хьешех, воккхачо: — Х1ума хиларан сахьт дац. Хьовса деза вай… — олуш, юхабирзира ...\nДала дог, цIий…\nПовестан шолгIачу декъехь бевза вайна мехкан къонахий: БорзабIаьрг, Аьрзу, Анас, илланча Айтамир. Уьш бу доьналлех а, стогаллех а буьзна, хьекъалца а, собарца а кхечарех къаьстина, халкъо къобалбина нах. Кхузахь коьртаниг хьал-бахам я тайпанан-тукхаман ницкъ ца хилла, ткъа вай лакхахь ягарйина билгалонаш хилла.\nБорзабIаьрг – бIаьрг сирла ву,, БорзабIаьрг – лерг сема ву,, БорзабIаьрг – хьекъале ву,, БорзабIаьрг – дог майра ву!, АстагI Тимаран васт кхуллуш, цуьнан дар-лелар а довзийта, автора дуьххьара гойту цуьнан куц-кеп:, Шуьйра белш. Лекха хьаж.\nМара бу виэда.\nЮьхь – малхо, мохо а\nЦIестан бос белла.\nБIаьргаш чохь-къизалла,, ХIилла а къиэда,, Маж, меккхий нилха ду,, Дерриг сирделла…\nКхидIа повесть йоьшуш Тимаран къамелашкахь дешархочунна го цуьнан къизалла, ямартло, хIилла. Ша-шех тоам бина, бIаьрг буьзна, адаман дахар а, сатийсамаш а цхьана а хIуманан меха ца хетачу цо цхьа атта кхайкхайо адамашна кхиэл:\nДу царна нийса:\nУггар а лекха берд,\nКIорга Iин харжий,, Куьг-ког а дехкий, уьш, Бердах чукхийса –\nШен ирс дерг, тIулгаш тIе\nКхетта, ву ваьржар!..\nШен уггаре тоьлла тIеман баьчча Бахьадур нохчашца хиллачу тIамехь иэшийча, шена иэхье машар бан хIилла хьовзо а хаьа цунна:\n«Иттех де – Iийр вац со\nКхузахь кхин веха.\nИштта а эрна ас\nТкъа нохчий, машаран\nКеп хIоттош, Iехо\nМегар ду… деза цхьа\nБорзабIаьрг а, Анас а, Аьрзу а халкъан бакъболу тхьамданаш бу.\nБорзабIаьрг – «къена бIаьхо, майрачу мIайстахойн дада, нийсонан, тешаман сема хехо, говза ву осалла кхада». Цуьнан валар а хуьлу турслочун Iожалла санна.\nИшттачу къонахаша хIинццалц схьа, даржа ца доржуьйтуш, иэшна кIел ца соцуьйтуш, лардеш схьадалийна вайн нохчийн халкъ.\nАнас, воьжначу БорзабIаьрган метта дIахIотта хьакъволуш, къона, амма майра а, хьекъале а баьчча ву. Цхьа цIена, сирла бу цуьнан Эсире болу безам, Даймахке, шен махке болу безам санна.\nАмма оцу вай дагардинчу васташна юкъахь коьртаниг хилла дIахIутту илланчин Айтамиран васт. Хууш ду, массо а заманахь муьлххачу а халкъана сийлахь а, веза а хилла илланча, дешан говзанча. Иштта хилла нохчийн а. Цундела, лаа дац, ирча кхаъ бохьуш веана геланча дIавахча, массарел хьалха дош олург илланча хилар.\nТобанах схьакъаьстий,, КоьртаIуьйра,, Айтамир хьалхахьа\nВерриг кIайн, зоьртала,, Белшаш шуьйра –, Ишттачух «къена» ца\nСимсиман паччахь Куьйра-хан а хIуттуш ца хилла Айтамиран дош дохо, хIунда аьлча цунна гуш хилла илланча шен къоман са дуйла, цунна тIе куьг дахьар халкъо ловрдоцийла.\nАйтамир – кху лаьмнийн\nВерас и ву,\nЛаьмнийн дог догуш шен\nАйтамир – кху лаьмнийн, Илланча ву,, Лаьмнийн аз декаш шен\n... бохуш. Ткъа дуьненахь а воккхачу оьрсийн яздархочо Л.Н.Толстойс аьлла хилла: «Нохчийн мотт уггаре а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ ... бакъ безам, шен матте бацахь, маь1на долуш бац!» Сайн сочинении ерзош суна дало луур дара вайн сийлахьчу яздархочо, поэта ... олу Даймохк-Нана. Нана санна, Даймохк беза вайна, цунах девлча тоха са а доцуш. Иштта шен нене, Даймахке санна, хила беза ненан матте ...\nКъеначу илланчас нахе дешдолу къамел а ду кIорггера чулацам болуш. Муха лан деза ярташ, шахьарш, хьаннаш ягор, ялташ говрийн бергашца хьешар, дайн кешнаш сийсаздеш гар – иштта хаттарш хIиттадо цо халкъана хьалха. Айтамирна уггаре коьртаниг ду – кхидолу къаьмнаш я мостагIий нохчех цакхардор, халкъо лолла тIе цалацар.\nДуьххьара хиллачу тIеман тасадаларехь нохчий иэшча, тIаккха а шен пондаран мерзийн мукъамца, иллин дешнашца адамийн доьхна дегнаш ойбург Айтамир ву:\nИ сийна хIорд санна,\nЛаьмнашна гуолаьцна, МостагIий лаьтта., Дакъаза ма довла,, ХIай нохчийн ва кIентий,, Доьхначу кху дийнахь, Шу мичахь тийна-техь?.., Сий лардан, яхь ларъян\nКIентий шен кхин боцуш,\nДан амал кхин доцуш?\nДакъаза ма довла,, Яхьйолу хIай кIентий, Доьхначу кху дийнахь\nШу муха Iедели?\nДоьхна де дуьххьара, Гуш шу ма дацара,, Кхерамехь хIинццалц шу, Доьхна ма дацара., Дакъаза ма довла,, Яхьйолу хIай кIентий,, Тахана орцанна, Шу хIунда хьедели?..\nАстагI Тимарца машаран дийцарш дан веънарг а ву Айтамир шеца Эсира а йолуш. Къизачу Тимаран кура дог-бIаьрг кхин а тIе а духу и шиъ гича:\n«ХIорш бу-кх уьш…\nХIорш ловзо дезна!..\nИлланча… Майра йоI…»\nУггаре а халаниг ду Тимарна, тохара хьалха йийсаре балийначу нохчаша санна, гора а ца оьгуш, къинхетам а ца боьхуш, Айтамира шега майра къамелдар.\nIожаллин тур хилла\nВеанчу хьуна, Кхаьчнарг а ю хIинца, Декъаза хIонс!.., Йицъелла хьуо вина\nХьайн нана хьуна,\nЦундела неханиш, Ахь белхабо.\nЦа дезна цкъа а хьайн\nБераш а хьуна,\nЦундела неханиш, Ахь хIаллакдо…, Карабалийначу йийсархошна кхиэл кхайкхорехь а хьалхара дош Айтамирехь ду., Сих ца луш, собаре\nХилар цо доьху.\nМассарна гуш деца, ХIоьттина хьал., ХIетте а адамалла,, Къинхетам хьоьху,, Къизалло толам ло, Моттар ду гал…\nХIаъ, Айтамиран даг чохь адамалла, къинхетам бу, хьалхо-о Тимара нохчашна-йийсаршна къиза кхиэл кхайкхинехь а. Тимар тешна хилла ницкъаца, кхерам тасарца, Iожалла яржорца дерриге а халкъаш шега иэшалур ду бохучух. Амма илланчин хьекъал, ира, нийса дош нуьцкъала хиллера мел доккхачу эскарал а, церан герзел а.\nШайна тIе тидам бохуьйтуш ду йоккхачу стеган-ненан а, воI воцчу ден а васташ. Нохчийн иллешкара Адин Сурхон ненан, оьрсийн КIентан ненан васташ карладоху йоккхачу стеган къамело:\n…Виъ воI сайн кху тIамехь\nВелла ас Деле…\nХилла уьш ца боьгIна\nКхин суна ган…\nТкъа хIинца висинарг –\nУггар а хьоме\nВерг сайна дIаэцар\nДоьху хьоь ас.\nВала во хIора\nКIант нанас, цундела\nБакъо ю сан…\nТкъа хьоьга, кIант, ду сан, ТIаьххьара ала., Дехахь дIа хIокхара\nХьайн дегIан са…\n…Ахь чехка дIалолахь\nХьайн мерза са!\nИштта веана къена Дада а, шен йоI тIаьхьа а хIоттийна:, Тахана, мехкан сий, Лардечу дийнахь, БIаьхошца ца хилча\nШен майра воI,\nИэхьхеташ хеба-кха, Дадин дог кийрахь…, Кхетий хьо? ВоI вац сан,\nИштта хилла лаьмнийн гIиллакх, нагахь и иштта ца хиллехьара, хийла нуьцкъала, кура паччахь кхузарчу халкъаша, ницкъ бохийна, куралла йожийна, юханехьа дIахьажор вацара.\n... мел деха, лечу сохьтехь «Ясин» а нохчийн маттахь деша Іамавелахь массо а! Амма: Сочинение на тему сан даймохк на чеченском языке Бергоева Айзан Абдилвахитовна Сан Даймохк! Сан ирс а, халда хьуна, Сайн дог ... кІант?! Муха хила еза шен кІант иштта Даймехкан дуьхьа ваха а, вала а кечвеш хилла нана? Сий дейша вайн Ненан! Иза ю-кх нохчийн халкъан зІенан чІуг ца ходуьйтуш ...\n«Тимуран тур» повестехь Iаламан суьрташ ша кхуллуш, авторо боху адамашка, мел исбаьхьа ду дуьне, Iалам, адамаша шаьш тIемийн къизаллашца дохош, талош долу.\nЛаманан кху ирзехь\nБер санна, самукъне\nМесала хьаннаш, наб\nСийна чIуг хелхарехь\nIуьйрено шен къона\nКъиэжа и, юьхь нуьре\nГIабалин баьццара, ТIам кхерстош, и, Дахарна барт баккха\nКъеди схьа лаьмнашна, ТIиэхьара цIен, Малх, хьаннаш зIаьнаршца\nСема лу кIорница\nДели гу тIе.\nЗарзар ю безам шен\nСирла ду дерриг а,\nЦIена ду сов.\nДогдика – гонаха\nIаламна ца хаьа\nЦабезам, дов,, Дац цуьнца дагна хьагI\nОцу исбаьхьчу Iаламан цхьана хазачу ирзу тIехь, «адамо адамца къевсина текх», дуьххьарлера тасадалар хуьлу нохчийн Тимаран эскаршца. Поэмин авторо бехкбуьллу адамашна цу маьлхан ирзунан маьрша дахар дохорна.\nЭхI, маьлхан ирзу!.. И\nХовха бай бухбохуш, Бу бергаша,, Сийна букъ кхоамза, Къийзош!.., Маьхьарий… НеIалташ…\nОьгу нах, хьоьшу нах…, ЭхI, адамаш!.., Дой къиэхка, инзаре\nЦхьана байттамаллица, бехкбаккхарца хеза «эхI, адамаш!..» боху айдардош-тIедерзор, цо повестехь драматизм кхин тIе а чIагIйо. ХIунда, стенна Iенадо цIий, хIара латта сел доккха, паргIата, исбаьхьа хилча? – боху хаттарш сих-сиха хIиттадо авторо.\nЯмартчу элана Бахьагна кIарлагIа-неIалтан барз югIу. Иштта Iедал хилла нохчийн ширачу заманахь. Цара, арахьарчу мостагIашца къийсина ца Iаш, луьра дуьхьалоеш хилла шайн коча бухкучу элашна а, нагахь уьш халкъ шайн олалли кIел берзо гIоьртича.\nАрсанукаев Шайхин «Тимуран тур» цIе йолу повесть, исбаьхьаллин говзар хилла ца Iаш, нохчийн историх а, юкъараллин дIахIоттамах а язйина ю. Бакъду, нийса хир дара, нагахь цу повестан цIе «Тимаран тур» аьлла елахьара, Нохчийн барта кхоллараллехь цуьнан цIе Тимар я АстагIа Тимар олий йоккху. И повесть школан программи юкъаялийна а ю. Дешархоша дика тIе а оьцу и, хIунда аьлча царна и йоьшуш дуккха а керланиг девза шайн генарчу дайн дIадаханчу дахарера. Амма и ешале хьалха хьехархочо йовзийта еза цу тIехь буьйцучу хиламийн зама. ХIетахьлерчу нохчийн Iер-дахарх, гIиллакхех, амалех, динлелорах дика хаарш долуш а хила веза хьехархо. Кхетош-кхиоран балха тIехь доккхачу маьIне а, пайде а ю и повесть.\nНагахь санна дIадахнарг ца девзаш тIаьхье кхиахь, хиндерг доцуш хуьлу муьлхха а къам. Поэта шен повестан дIадолорехь ма-аллара:\nДIадахнарг, мохь хуьлий,, Белшаш тIе дазло,, Таханах ца къаьсташ,\nДIаоь и тIаккха.\nКханенна ков делла\nВайна ца хаздо,\nЙо1ан эхь к1ентан яэь ма эшайойла\n... цхьанакхетар - и осала лоруш а, магош а ца хилла. Захалонан юьхь йолаяла тарлуш ду синкъерамехь а. Нохчийн синкъерам – иза кегийрхой вовшашна бовзийта вовшех тухуш меттиг ... хилла, дуьххьалд1а кегийрхой самукъадаккха а беш хилла. Ткъа йо1ера маре ян дош ...\nНицкъ ло цо вайна гIулч\nБIеннаш шераш хьалха дуьйна, хIокху повестехь буьйцучу хиламех тера хьал тIехIоьттича, вовшашна орцахдовлуш хилла Къилбаседа Кавказан къаьмнаш. Иштта кхоллалуш хилла халкъийн вежаралла. «Тимуран тур» повестехь гайтина Дагестанерчу къаьмнийн векалша тIевеанчу мостагIчунна тIехь толам баккха гIодеш хилар.Уьш историн тоьшаллаш ду, тахана къаьсттина дицдан йишйоцуш, юх-юха а карладаха дезаш, таханлерниг санна чолхе, карзахе еанчу заманахь шен диканца, шен вонца чекх ца далало цхьа а къам хIокху дуьненахь.\nТIаккха хир ду вайн тешаме хиндерг а. Шенна дахаделла къам а дац. Иштта хьехамаш бо вайна Арсанукаев Шайхис шен «Тимуран тур» повестехь.\n... декъе декъа мегар ду:адмашца оьзда хиларкхиндолу чохь садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хиларша шен дег1аца оьзда хилар.Собаре, къинхетаме, хьанал кхуьу ...\n... говр а човхош, и хьадалча д1авахара. Хьешех, воккхачо: — Х1ума хиларан сахьт дац. Хьовса деза вай… ... стаг, шена товш доцург, царна а товр доций а хууш. Г1иллакхе а, товш а ду, заманан ... нохчийн ворх1 г1иллакх ворх1 ломал сийлахь: Ларар шен да-нана, дар ...\nШозлаг1а бахьана ду вайн кегийрачу нахана юкъахь даьржаш вайн къоман г1иллакх-оьздангаллица ца дог1у г1иллакха. Кхозлаг1а бахьана ду доьзалшна а, кегийчу нахана а, берашна а телевиденехула къоман 1адаташ дохош гойтуш долу къизаллин, оьздангаллица ца ...\nконтрольная Конспект монографии Д.Б. Эльконина «Психология игры»\nкурсовая Работы. В качестве теоретической базы были использованы работы Арутюнян. А., Гузевич Д., Радугина А., Сапронова П. и других авторов\nСочинение Проблема отношения к учителю (по тексту Д. Орлова)


Францехь вийначу Алиевх лаьцна хаамаш бовзийтина Абдурахманов Тумсос\nОппозицин блогер Абдурахманов Тумсо\n"Мансур Старый" никца гоьваьлла, нохчийн блогер Алиев Iимран верах верси йовзийтина оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос шен Telegram-каналехь. Цуьнан хаамашца, Францехь веха Алиев вийна хила тарло байначу беттан 18-чохь Москвара Испани а веана, цигара дIа Берлинехь отелехь ши де а даьккхина, цIерпошт тIехь Бельги кхаьчначу Нохчийчуьрчу Гуьмса кIоштарчу вахархочо.\n"КIиранах Алиев Iимранан хIусамехь ваьхна киллер, цул тIаьхьа цуьнца цхьана Франци вахана. Лилль гIаларчу отелехь наб кхоьтуьйту молха а малийна Iимранна, цул тIаьхьа масийттазза логах урс диттина, вийна иза", - яздина Абдурахмановс.\nТумсон хьосташа хаамбарехь, Алиев вийнарг Нохчийчу юхавирзина карарчу хенахь. Нохчийчуьрчу лаккхарчу даржхочунна болх беш ву киллер аьлла, тIетоьхна Тумсос.\nФранцин къилбаседанерчу Лилль гIалахь вийна карийна Нохчийчуьра вахархо Алиев Iимран, "Мансур Старый" аьлла, цIе яхна волу аьлла, хаамбира Маршо Радионо, LENTA.RU хьостанна тIетевжаш. Дийцарехь, отелехь урс диттина цунна.\nYouTubeхь а, Фейсубкан агIонашкахь а кхайкхамаш беш хиларца, вевзаш вара "Мансур Старый".


Референдум, конституци, лерина операци\nШи "бакъдерг" цхьана дийнах\n15 шо хьалха, ца хеддаш, дийнахь-буса бойуш нах, лелхаш кегийра, баккхий тIемаш а лаьтташ, нохчашка Оьрсийчоьнца ду шаьш олийта барам хIоттийра Кремло – референдум. Оццу дийнахь тIеоьцуш яра керла конституци а.\nДеса лаьттара Соьлж-ГIала доьлху некъаш, наггахь адам нислора Старопромыслан кIоштарчу урамашкахь. Пятигорскера махка барам гайта вогIучу Маршо Радион корреспонденте, паспорт а ца хоьттуш, "кхаж тасийтира" харжамийн пхи-ялх куьпехь.\nИштта кхечира иза гIалин юккъе. Цигахь зударийн йоккха тоба лаьттара, хIораннан карахь дара доьза байначу кIентийн суьрташ.\n... Тахана Кадыровн а, ерриг Оьрсийчоьнан а прессехь и де дагалоцуш кхин "бакъдерг" дуьйцу – кхаьжнаш таса арабевллачу нехан могIарш ца хедаш, харажамийн каппаш адам тIеэца ца кхуьуш лелча санна.\nМаршо Радионо 2003-чу шарахь, и де тIекхача денош дуьсуш, эфире кхайкхира милицин инарла, оцу ханна Нохчийчоьнан цIарх Пачхьалкхан Думин депутат волу Аслаханов Асламбек.\n"…Оха дехнера цкъачунна махкахваьлла лела 700 эзар вахархо а озаве хаттаме-референдуме аьлла… Иза ца ди. …Барам хеназа хIоттош бу", - элира цо хIетахь.\nРеферендум дика чекхъели, конституци а тIеийци махко, бохуш пресса хьийзачу шолгIачу дийнахь Маршо Радионо къамелдира Оьрсийчоьнан Лакхарчу Кхеташонан спикер лаьттинчу Хасбулатов Русланца. Цо а бохура Аслахановс боххург.\n"Референдум хила езаш ю, иза ас къобал до. Ткъа таханлерчу хьелашкахь со дуьхьал ву. ЛартIахь референдум дIаяхьа оьшучу хьелех цхьаьллиг цхьаъ дац цкъачунна. ТIетIаьIIина терго еш ша хIоттийна гетто ларъеш Iедал а Iаш, адамийн дахарна тIехь кхозуш кхерам а болуш – аш хIун лаам къадор доьху халкъе?! Къизалла ю иза. Дела денна, гобаьккхина, нах бойу, лоьлхуьйту, багабо, идабо", - цецвуьйлура Хасбулатов.\nКонституцех якъо ца хьегна нохчаша\nЗазадоккху-бутт къаьсттина комаьрша хилла нохчашна конституцеш латторца – 1992-чу шеран 12-чу дийнахь тIеийцира Ичкерин парламенто керлачу Нохчийчоьнан керла конституци. Шел хьалха, 1978 шарахь дуьйна, лелла мехкан коьрта документ хийцира цо, шен хьалхарчу артиклехь махках "йозушйоцу пачхьалкх" а олуш.\n2003-чу шарахь, "антитерроран компани" аьлла, дашца байбинехь а, къоман цIий Iеночуьра сацаза боьдуш тIом а болуш, адамех еса лаьтташ харжамийн чоьнаш а йолуш, тIеэцна конституци юьззина президентна Путинна оьшург яра.\nКонституцин 1-чу артикло Нохчийчоь "республикан кепах лаьтта демократин социалан бакъонийн пачхьалкх ю", боху.\nТкъа шолгIачу артикло "гочдо" хьалхарчо бохург: "Нохчийн Республикан территори Оьрсийчоьнах дIакъасто йиш йоцчу, дIасаекъа магош йоцчу цхьана территорин дакъа ду".\n"Виъ тIемало х1аллаквина…"\nМехкан тIаьххьарчу конституцин 15 шо кхачарца Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана махкахой къобалбеш, социалан машанехь яздо: "къоман иэсехь деза ларалуш ду хIара де – керлачу, машаречу, толамаша даьккхинчу дахарна юьхь йиллина референдуман де".\n…Оцу юкъанна бу Оьрсийчоьнан агенталлаша махкара хьал довзуьйтуш баржийна хIара, аьттехьа а Кадыровн пафосца богIуш боцу хаам а: "Нохчийчохь лерина операци дIахьош хIаллаквина виъ тIемало".