Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Встреча с писателями ЧР "Ненан мотт- къоман юьхь,халкъан орам!"\n«Ненан мотт-къоман юьхь,\nМучураева Раиса Татаевна. (19.04.16)\nНохчийн меттан Де даздарна лерина цхьаьнакхетар:\n«Ненан мотт – къоман юьхь, халкъан орам» (Абузар Айдамиров).\nСалам-маршалла ду шуьга лераме хьеший, хьомсара накъостий!\nВай тахана д1ахьур ду Нохчийн меттан Де даздарна лерина «Ненан мотт-къоман юьхь, халкъан орам» ц1е йолу цхьаьнакхетар.\nДала беркате дойла вайна, 25-г1а апрель Нохчийн меттан Де лоруш, вайн Президента Кадыров Р. А. даьккхина долу 2007-чу шеран №207 Указ.\n11. 05. 2007 шо Соьлжа-Г1ала № 207\nНохчийн мотт 1алашбан, кхид1а шарбаран, кхиоран, нохчийн культура кхиорехь, къоман башхалла ларьярехь цо лело маь1на лакхадаккхаран 1алашонца:\n«Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъех» долчу законна куьг яздина апрелан 25-г1а де-Нохчийн меттан Де д1акхайкхорца…\nПрезидент\tР. А. Кадыров.\nТахана вайга баьхкина лераме хьеший бовзийта луур ду суна:\nРолик- «Чеченский язык самый древний»\nНохчийн меттан дагардийцар. (проза)\nХ1ай, сан къам, ма ч1ог1а херделикха хьо сох. Вала да воцуш, йийца нана йоцуш, вовшашка бийца юьхь-к1ам боцуш бара техьа со? Ма ч1ог1а дезаш т1еийцира ас шу, Дала сайна къаста а дина, нохчийн ду аьлла, ц1е а тиллина, шух къам дина, со шуна д1абелча. Ма деза-доккха хийтира-кх суна и де. Со-м 1еха-ма белира, цхьа шатайпа оьзда, хаза долчу къоме со кховдийча. Суна-м ца хаьара, сайн кхане муха хир ю. Ца хаьара суна со безаш верг, заманца ца вог1уш, т1аьхьа йисина г1улч йоккхуш болчу нехан мог1арера вуйла.\nНохчийн къам! Со-м хьан бух бай, со-м хьан сий дай. Ларахьа со. Ас тоьшалла до хьуна: ас эзарза лорур ма ду хьо.\nХ1ай, нана! Нохчийн к1ентан, йоь1ан нана. Со х1унда иэби ахь кхидолчу къаьмнийн меттанех, амалех, ойланех. Суна а ма-лаьара, со иэбина боцуш, хьаьъна шовда санна, ц1ена хила.\nБийцахь со доьзале. Берийн, аганан г1овла лаций, йовзийтахь сан к1орге. Бийцахь со, бовха кхача а кечбина, шуьна го бина, хьайн доьзал охьахаийча. Ахь-м эр ду, кхиболу мотт 1амийта ма лаьа суна, уьш хьекъале, ирсе хилийта. Т1аккха ас боху хьоьга:\n«Кхуьур бу хьуна уьш кхидолу меттанаш довза. Амма бераллехь сох марзо ца оьцуш, цхьа зама д1а а яьлла, со шайх хербелча, хир буй те сох шуна, ва нохчий, Ненан мотт!?».\nЭзарнаш шерийн истори йолуш къам ду нохчий. 1илманчаша ч1аг1дарехь, Йеменера дуьйна Шумерехула, Митани, Урарту пачхьалкхашкахула схьаеана ширачех долчу вайн къоман лар Кавказе. Шайл хьалха кху махкахь цхьа а къам даьхна доцуш, Къилбаседа Кавказан орамера, бухера къам ду нохчий. Коьртачу декъана, вешан матте, махке болу безам, уьш ларбан болу лаам сов хиларца даима а къаьсташ хилла вай къам. Шен исторехь дуккха халонаш лайна вайн къомо. Хийла чолхе мур беана, къам дерриг х1аллакхилла герга а хуьлуш.\nЦу хьокъехь аьлла-кх 1963-чу шарахь Москвахь д1аяьхьначу ерригсоюзни 1илманан-практически конференцехь вайн г1араваьллачу поэта а, хьехархочо а Сулейманов Ахьмада : «Х1ора стагана сийлахь долу кхо х1ума ду дуьненчохь вовшахдаккха йиш йоцуш, даима а цхьаьна хила дезаш. И кхо х1ума – мотт а, халкъ а, Даймохк а ду. Оцу кхаа декъах муьлха а цхьаъ д1акъаьстича, дисина ши дакъа дахалуш дац.\nДуьненан мехала долу кхо х1ума вовшахтоха аьтто хиллехь а, уьш кхоччуш вовшех доза а, кхио а ца д у ь туш,г1одар меттана , дестечо бер санна, Советан 1едало чехош таханлерачу дийне девлла вай вешан Даймахкахь нохчийн мотт а буьйцуш.\n- Дедех лелош йисина, я ворх1е а дегара дуьйна безам хеташ ларъеш схьаеана цхьацца х1ума хуьлу-кх нохчийн доьзалехь, шаьлта хилла а, тур хилла а, я суьлхьанаш, я п1елгах дуьллу мухар хилла а. Иштта вайн ворх1е а, барх1е а, иссе а дех вайна ирсъэца дисина дика ду нохчийн мотт. Оцу маттал деза дац царех дисина долу тур а, шаьлта а, мухар а, я цхьа а х1ума а. Я б1аьвнаш а яц цул еза, меттах ца хьуьйш, шаьш шайх цецюьйлуш, б1ешерашкахь, аьрцанийн баккъаш т1ехь а, вортош т1ехь а, бердашца нийсса хьала х1иттина йолу. Беза мотт бу, царех буьйцуш бисина болу! Вайн къоман кхетам кхио аьтто беш, цуьнан тешаме г1оьнча хилла схьабеана нохчийн мотт. Оцу хьокъехь гоьваьллачу нохчийн халкъан яздархочо Айдамиров Абузара, аш массара а тидам бина хир бу таханлера цхьанакхетаран кхайкхам, аьлла ду:\n«Ненан мотт-иза халкъан юьхь ю, халкъан орам бу. Шен мотт ца хилча, халкъ хуьлуш дац. Х1ора нохчо, нагахь санна шен халкъ а, Даймохк а безаш велахь, шен ненан мотт 1амош а, хууш а хила веза. 1амадейша дуьненан дерриге меттанаш, амма цкъа шайн ненан мотт а 1амабай, оцу маттахь яздан а, деша а 1амадай…».\n( Презентаци )Абузар.\nКасумов С-М. (Айдамиров А. сийна лерина) стихотворени «Хьан синан мерзаш»\nДешархо: Хасалиева Седа.\nЗуламо харцонан орам\nДаймахкахь кест-кеста хоьцуш,\nСан къоман ирс дайна кхоллам\nБакъоне кхача некъ лоьхуш\nАхь «Еха буьйсанаш зийна»,\nЛаьмнашкахь ткъес детташ хийла,\nНаб йоцуш «Дарц» лайна шийла,\nД1адаккха зулам вайх ийна,\nБаркалла хьо винчу нанна,\nБеркате еанчу ханна,\nЦа воккхуш доьналлех гал а,\nКъинхетам хьох бинчу Далла.\nЭшаеш Даймахкахь чилла,\nНенан мотт ларбеш сий айа,\nХьан синан мерзаш а хилла\nКхуьийла йозанан дай а.\nАбузара син мерз хилла кхиийна, шен ден говзалла д1акхехьа хьакъ йолу йо1а -Айдамирова Машара, башхачу маттахь а,ешархочун кхета атта а язйо муьлхха а проза: «ХIокху доккхачу дуьненан ширалле дирзина ши хIума ду – безам, ненан дог. Дийца Iаламат дукха дуьйцу, амма цкъа а, цхьана а заманахь царах билггала бакъдерг аладелла цхьа а вац – дукха мел дийци тилало шен ойланийн лехамашкахь. ХIора адамо ша велла дIаваллалца ша-шега – со хIокху дуьненчу хIунда веана? – бохучу хаттарна ца карон жоп санна буьсу и ши синхаам а.\nИ кад нанна бен кхочуш бац. Хьаъа мел хIуъу дийцарх а ненан дагах кхеташ еккъа цхьа нана бен яц. Оцу деган беза мохь, лазам шега иэцалур болуш я лаам болуш цхьа а вац.»\nДош, Машар, хьоьга ду-кх. Хала дуй Абузаран йо1 хила?\nОьзда гIиллакхаш, дог цIена безам, тешаме доттагIалла, халкъан беркате ламасташ, хаза мотт бу Мамакаев 1аьрбин лирикехь. Россин яздархойн Союзан секретарь волчу Иван Голубничис,1арбин масех стихийн гочдархочо,цуьнан «Нохчийн лаьмнашкахь» ц1е йолу поэма шен композиционни д1ах1оттаме хьаьжча Пушкинан " «Евгений Онегинца » йог1уш ю , аьлла шен хенахь. Цхьа бакъду, «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма язъеш волу 1аьрбин а, «Евгений Онегин» язъеш волчу Пушкинан а 21 шо долуш хилла.\nВайн ерриге а кхолараллин интеллигенцино ларамза ца тиллинера цунна «Нохчийн Есенин» аьлла ц1е а. 1аьрбин дахар хала а, доца а хиллехь а шен т1аьхьа сийлахь йоккха лар йитина цо.\n1аьрби сина хазахета хир ду ша долийна г1уллакх д1акхехьа, алаза дисина дош халкъе д1акхачо, халкъана, махкана вевзаш а, везаш а Эдуард шен кхиарна.\nМамакаев 1аьрбин ц1арах йолчу музейн директор, шен ден а, къоман а яьхь йолчу к1анте дош ду.\nСтагана уггар хьоме ерг Нана ю, нене болу сийлахь безам бу. Иштта хьоме бу стагана ша вина, кхиийна, шен дайша хазбина, ларбина, х1инца 1алашбар шена т1ехь долу мохк-Даймохк. Нана, Даймохк – адаман дахарехь царал деза, царал лакхара, цаьрца цхьаьна дало, дуста кхин х1умма а дан а дуй техьа? Ма дукха х1ума доьду цу юккъе: къоман г1иллакх – оьздангалла, ламасташ, мотт, иштта ойла йойтуш ю поэтан стихотворени «Даймохк- Нана».\nУмарова Зулай: «Даймохк-Нана» (йиш д1алокху).\nХьехархо:Бухадиев Мусас шен аьхначу маттахь яздо:\n-Даймахках къаьстина,хадийна орам,\nНенан мотт байина,талхийна ц1ий,\nДен-ненан са дууш,беш царна хуорам,\nМел ваха воллу хьо,хьенан дан сий?\nКъаьсттина мехкан а,меттан а хама бо,цхьа Делан йоза-рицкъа а хилла геннара Даймахке сатуьйсучара.Дозанал дехьа,францехь 1аш болчу нохчаша яьккхина ролик,шен грам-ки г1алаташцана шун тидаме юьллу-кх ас.\n«Суна мотт оьшу, олуш тамашена хетар делахь а, махкал а ч1ог1а. Ненан маттана аьхна боцу мохк – иза мохк хилар а ца хета. Кхерчан йовхо г1ийла хаало ишттачу махкахь. Къоман бен хуьлуш бац мохк, ткъа мотт – иза халкъ латтош болу синпха бу. » аьлла ду бевзаш болчу 1илманчаша. Хууш ма хиллара, Матто вага а во, хьаста а хьосту.Ма боккха ницкъ болуш ду, мотт керчина багара долу дош. «Дош» ц1е йолчу дошаман авторо Исмаилов Абус аьлла:\nДешархо: Ахметова Я.\nНохчийн мотт (Абу Исмаилов)\nХьехархо: П. К. Услара, Кавказан этнограф, 1илманчас аьлла:\nНохчийн мотт хьалдолуш хилар ч1аг1до вайн гочдархоша а, царех цхьаъ ву Бурчаев Хьаьлим а.\nСценка: «Говран фамили» (Бурчаев Хь.)\nАс лору дуьнен чохь мел долу меттанаш,\nIожаллин цамгаро дIалаьцна, меттахь Iаш,\nЦу маттахь некъан дош дадас а кхайкхийна.\nСан, генахь цхьа висча, дог-ойла айина.(Ш.Цуруев).\nХ1инца вайн ладог1а таро хир ю Шерип Цуруевн дешнаш т1ехь даьккхина иллига «Нана».Д1алокху Дзубайраева Иманис.\n«Маршалла ду шуьга, махкахой!» Эфирехь ю: «Мотт халкъан хазна»:- аьлла йолу передача.\nОцу дешнашца д1а а йолалуш, нохчийн маттахь вайн меттан башхаллех, хазаллех, къоман литературах, оьздачу г1иллакхех лаьцна дуьйцуш советан заманахь дуьйна схьайог1у, евзаш йолу журналист Исраилова Яха.Маттах лаьцна ахь ч1ог1а хаза а дуьйцу.\n-Яха, дош хьоьга ду-кх.\nХьехархо:Цкъа цхьана передачехь, «Кху заманан турпалхо» мила хета хьуна,аьлла шега хаьттича Адама элира:\n- «Кху заманан турпалхо нохчо ву.Нохчалла –иза вайн еш йолу ойланаш ,буьйцу мотт,гергарлонаш,амалш,ларам,вайн 1ер-дахарехь сийлахь деза лелийна долу г1иллакхаш,бахаман суьрташ: кир тоьхна ц1енош а,з1арех йина керт а ю нохчалла» .\nКху заманан бакъ турпалхочо Ахматукаев Адама язйина байт йоьшу 8кл. дешархочо Баймурзаев 1ийсас.\nАдам Ахматукаев «Ас юха а сайн къамел дIадийр ду…».\nАс юха а сайн къамел дIадийр ду,\nКъайлакхоьхьуш логах дуьйлу къурдаш.\nАс доIа а ненан маттахь дийр ду,\nТIегулбина нохчийн меттан мурдаш.\nIехош Дала хьаналдинчу декъах\nТхайн синошна чукIаргделла даьIнаш,\nТокхур оха къоман сийлахь декхар,\nЮьхькIайн лоьхуш нохчийн меттан маьIна.\nКхеташ дуй тхо-м: тIера чан дIаэцна,\nТептар санна, юхакего боло\nТIаьхьалонна дIабиллалуш бац и,\nБуьйцуш хилар – и бу цуьнан толам.\nКъилба тило хьийза бода хьаьъча,\nГур ду вайна, некъ вайн нийса хиллий.\nМаьршадохуш даг чу хьийза кхаьънаш,\nАьр вай тIаккха нохчийн коьрта илли!\nХьехархо: Шен кхоллараллин хат1 а,исбаьхьа идея а,чулацам а болуш ю Цуцаев 1алавдин муьлхха а байт,царех цхьаъ ешахь вайна.1алавди дош хьоьга ду.\n«Шу ма дIахедаш лаьтта, дай-наной»...\nКотамийн бун дIа а къовла, бежанаша хи молий а хьовса, тIаккха шайн хIума кхалла чехка чу а дерзал! Садовш ду вайна. Буьйса Дала садаI а елла. Хьалххе дIа а дийшина, Iуьйрре гIовттуш хилча бакъахьа ду..., - буйна лаьцна laca а йолуш, paгly кIелахь лохачу гIантахь хиина Iачу нанас тхо, шен доьзал, иштта тIегулбеш йогIура суьйренаш. Iуьйре а, суьйре а токхе яра, керт юьззина, дог дуьззина яра цхьа зама... ХIетахь, малх дIабуьзча а, къегина, сирла дара даг чохь. «Тахана-м хоттур ду, таханам эр ду», - олий, масане хуьлура, хан мел ели а ненах дагайийла тIехIуьтту меттигаш. Хаттаза а дуьсу шуна, алаза а дуьсу шуна... зама, даг тIера чиркх охьа а тухуш, дIаяхача...\nНенан марзо - хьуна цкъа гича, юха кхин шолгIа ган йиш йоцу туьйра хиллера. Хазахетаран дакъа а ах бен дац хIинца, халахетар а ца догIу вайх цхьа а къонвеш.\nЖимчохь, эцца, кховдош болу и хударан кад хьаъа белча а хIун башхалла яра?.. ХIинца оьшура-кх нана.(журналист-яздархо Эльдарханова Зайнап)\nЗайнап, дахарехь зеделлачух бен иштта даггар язлур а дацар аьлла хета суна, дош хьоьга дукх.\nРолик: (берашкара интервью)\nЦунах дозаделла ду т1екхуьучу берийн хиндерг. Уьш нийса кхетош-кхиоре хьаьжжина хир ю вайн кхане а, юкъаралла а.\nКалинина М. И. аьлла ду: «Хьехархочо кхочуш бо уггар хала болх- юкъараллина цо кечво керла стаг»\nЦундела хьехархочун балхахь даима а коьрта хилла дуьсуш ду берашна лаккхара хаарш даларан сов, берашкахь дика а, тоьллачех лара хьакъ йолу амалш кхиор. Цу хьокъехь 35 шарахь къахьегна тхан школехь а, Наурски к1оштехь а нохчийн мотт хьехаран бухбиллархочо Бакашев С-Э. М. Сайдами – доккхачу элпаца хьехархо а, дешан говзанча а, къамелан культура лаккхара йолуш а стаг ву. Даггара баркалла а, Дела реза а хуьлийла хьуна!\nИлли «Безаман дитташ» (аудио)\nХ1окху иллин дешнийн дега, тахана вай цхьа хаза вовшахкхетаран куьйган бехкечуьнга, Сейлмуханов Мусага дош ду.\nХьехархо: вайн халкъан иэсехь бисинчу хиламех цхьа башха хилам бу ч1ир йитар. Хийла нохчийн 1елам нах хилла дов дерзо дехарца буьгуш. Хазачу г1иллакхо, исбаьхьчу матто ерзош хилла-кх муьлхха а луьра ч1ир. И бу-кх нохчийн мотт, шен дашо ц1окъболатал ч1аг1делла дегнаш даьстина болу.\nДешархой: сценка «Г1иллакхан сийлалла».\nЗабар – иза а юкх меттан искусство, забаро дог-ойла аййо. Самукъа доккху, хиндолчу дикачух тешам алсам боккху. Забарца адамийн кхачамбацарш гайта а йиш ю. Амма, коьрта ду и хала ца хоьтуьйтуш яр. Хьекъалца ен забар доккха пох1ма ду.\nСценка «Берийн ц1а».\nСценка «Забила» (Ш. Макалов).\nХьехархо: Нохчийн хелхаро а буьйцу шатайпа мотт.Х1ора шаршочу когаца,хьовзочу куьйгаца,доь1учу сица,д1асахьежочу б1аьргашца дийцало дагахь мел дерг.\nДешархой: «Нохчийн хелхар».\nВайн мотт оьзда а, чомехь а бийцар, хьехар а хьахаделлачохь масална вало мегар ду вайн къоман халкъан хьехархо а, поэт а, декъалахилла волу Джамалди Махмаев\n(фото Джамалди Махмаева).\n«Нохчийн мотт» дешнаш: Махмаев Д., Мукъам: Димаев 1. Д1алокху дешархоша.\nГ1ийла ву-кх шен къоман маттаца йолу з1е хаьдда я уьйр малъелла стаг! Нохчийн мотт нохчаша бийцина бу, нохчаша кхид1а д1ахьур болуш а бу, кешнийн хьаьрма, эхарта кхаччалц. Нохчий болчу нохчаша! Нохчийн мотт д1а а бер бац! Цунах тешаш мел ду нохчий а хир ду – кх вай, Дала мукълахь!\nКхоллараллин балхахь кхин а лакхарчу кхиамашка кхочуш, вайн меттан исбаьхьалла, мутта- марзо йовзийтарехь, къоман мотт ларбарехь, кхиорехь аьтто беш, ирсе долуш, Дала дуккха а шерашкахь могаш – маьрша дахадойла шу, лераме хьеший!\nЛераме хьеший, хьехархой., бераш, вайн таханлера нохчийн меттан Де даздаран лерина «Ненан мотт – къоман юьхь, халкъан орам» ц1е йолу цхьанакхетар чекхдолу.\nДийнахь малх къегаш,буьйсанна бутт лепаш,\nДахарехь ирс долуш,доьзалехь барт болуш,\nИйман,беркат х1усамехь совдолуш,\nИрсе дахар хуьлийла шун массеран а!\nЛадог1арна баркалла,Дела реза хуьлийла!\nНомер материала: ДБ-085245


Вайн къам махках даккхар - Иса Балаев - Тхан яздархой (наши авторы) - Зорба (публикации) - Неофициальный сайт села Старые Атаги\nШинарин де, 28.01.2020, 22:42\nТхан яздархой (наши авторы) »\n» Иса Балаев\nТхьан дас-нанас дуьйцуш хезна суна. Цунна, шен дас-нанас а, бакхийчара а дуьцуш хезна, нохчий а, г1алг1ай а махках бахарах дуьйцуш.\nИза хилла эзар исс б1е шозткъе доьалг1ачу шарахь, февраль беттан ткъе кхоолг1ачу шийлачу 1уьйранна.\nБоьдуш Германа-т1ом а болуш, дуккхох болу божарий т1амехь дакъа лоцуш бар, советан 1эдалан мохк ларбеш, шайн синош д1адала кийча а болуш... Ц1ахь биснарш – баккхий нах, зударий, бераш дара.\nОцу буса, сахиллаца юьртара ж1алеш сингаттаме уг1уш дара, амма, и стенна ду наханна дагахь а дацар… 1уьйранна сатоссучу хена, юьртара урамаш дуьзира совет 1едалан салташа, герзехь боьттина а болуш. Хуьлуш долчух духа ца кхуьуш, бахьан х1у ду ца хууш, вижинарг меттара г1аттавеш, керахь-марахь доцуш, ша мехкан мостаг1ий санна, жима а, воккха а, х1усамехь а ваьккхина, Атаг1а эвла йистехь д1агулвир. Цигахь, йаккхийн машенашна т1е а баьхна, Соьлж-Г1ала д1абигира, цигара – ц1ерпошта вагонашна т1е а баьхна, пана махка д1абигира. Стенга буьгу хууш дацара.\nВагонашна чохь шийла яр. Охьа хаа а, д1авижа а меттиг яцара. Дечиг аннехь, товар д1аскхеха йина вагонаш яр уьш. Кхузара д1адоьлхучу хена, адамаш дуккха долуш, ч1ог1а дуькъа дар цу вагонашчохь, цхьа а парг1ато йоцуш, х1отта меттиг боцуш…\nНекъ бахбелир. Шийлонах, мацаллех, цамгарехь некъаца дуккха а нах белир. Белларш вогончуьра арабахийта, ц1ерпошт саца йора, эрна арахь. Сихонца охьа лаьлхий, велларг лаьтта охьа вуьллий, ло т1е хьокхий, къайла ваккха кхуьуш, ца кхуьш..., ц1ерпошт д1айолайале, хьалвала везаш вар. Хьалвала ца кхиинчунна т1е герз тухий эрна арахь вуьтур боху.\nЦхьана ненан марахь жима бера дара, шелделла, дагаро хьизош дар и.\n- Нана, и х1у г1овг1а ю, сан коьртчу йаьтталуш йерг? Ма нокъа ю суна и…\n- Ц1ерпоштан ч1ургаш ю уьш. Х1ицца д1акхочур ду вай, д1акъовла ши б1аьг, д1авиж…\nБеро ненан керахь ши б1аьрг д1акъоьвлир…, кхин схьа ца билир...\nЦхьана баттахь герга, ц1ерпошт д1акхечир Казахстане. Некъаца дуккха беллера. Д1акхочучу хена, сов т1аьхьа юьззина хила йолу вагонаш, чохь парг1ат йоьвлер…\nТхан денда (Балаев Леча) диъ шо долуш, жима хилла цу хена. Цхьана баракашчу д1атарбина хилла х1орш. Ч1ог1а шийла яра царна чохь...\nТ1етаса цхьаъ бен юрг1а дацар. И юрг1а кхаа беранна т1е а тосий, дай, наний дехьа-сехьа хууий, т1е наб туьссуш, са хилунга довлура.\nОцу халонах белларш белла, биснарш бисна, хала а, атта а кхойтта шо делира цу Казахийн махкахь...\nДаймахкара хи мелчи дарб дера дар шена, олуш хилла цомгаш волчо. Вайн даймахкара лаьмнашна а, шовднашна а, хишна а, дитташна а, т1улгашна а, бецашна а - моссо х1уманна сагатдина, хеназа къанбелла, тишбеллера баккхийнаш. Цара и дайнмохк дуккха бийцарна, цигахь дуьненчу доьвла берашна а марзбеллера и даймохк...\nДелан къинхетам хьалха а баьлла, и кхойтта шо даьллачи, ц1абаьхкира вайниш... Ц1ахь царна карийра, шайн х1усамашкахь 1аш кхоьчу къомах болу нах, х1умма а и ц1енош схьадала рези а боцуш... Мах луш, цаьргара шайн ц1енош схьаийца дийра вайчеран. Йуха а керла дахар долон дийзира церан.\nБалаев 1ийсан йо1 Марьям, 7 класс.\nЙоккха Атаг1а, 2019\nКъастар: Иса Балаев | Д1аяздина: isamuslim (25.02.2019)\nХьоьвсина 426-за | Тидам бар: 0.0/0


Стенна буху вовшахкхетта а бовлале нохчийн къона доьзалш?\nКъона доьзал бохарх коллаж\nОьрсийчохь, статисташа бахарехь, хIора вовшахкхетачу итт доьзалх кхоъ-биъ дIасакъаьста. Ткъа Нохчийчуьрчу Iедало махкара и терахь дуккха а лахара гойту. Кхоллабеллачу иттанах ца буху цхьаъ-шиъ бен боху официало. Амма бахархоша далочу масалшка ладоьгIча, хаъал лакхара ду бухучу доьзалийн терахьаш.\nДахначу шарахь Оьсийчоьнан статистийн зерашкахь билгалдаьккхина Нохчийчохь доьзалш бохаран терахь уггар лахара ду аьлла. Амма билггал хууш дац, и терахьаш вовшахдетташ валар-висаран чоьте доккхучу хьукмато (ЗАГСо) тидаме оьцу я ца оьцу керлачу хIусаман неIаре а кхачале цхьацца бахьанашца шайн децIа дIаоьху къона зударий.\nКхеташ дац, вовшахкхеттачу дуьххьарчу беттанашкахь дIасакъаьста кегий бахархой стенна бац оцу статистикан тергонехь.\nДоцца аьлча, церан чоьтера дуьйлу дIасакъкестарш. Ткъа стенна? Махкахь гуш долчу суьрто уьш вуно дуккха дуйла гойтуш хиларна, шен хьесапехь талла гIоьртира Маршо Радио.\nНаггахь юьрт, юьртахь урам бац Нохчийчохь вошахкхетта бут-ши бут балале кегий доьзалш буьйхий аьлла нахалахь ца даьржаш.\nОцу могIарчу хиламах лоций дуккха а беламе хIуманаш а даржадо нохчаша шайлахь.\nМасала, Соьлжан кIоштарчу Аьрга-Хишкахь (Серноводск) шен хьастагIа зуда ялийна гергара жима стаг дуьхьалкхетта хиллера цхьана Бабина.\n- Ва, Хьасан, ахь нускал далийна аьлла ма хезира суна! Дала барт цхьаъ бойла шун?»\nАмма Баба хазахетар дIакъадо а ца юьтуш, жоп коьссинера кIанта:\n- ДIаялахь, Даци, иза-м дIаяхайтира ас!\n- Вай, хIунда?\nДаьллахь, кхин эшш-аьлла любви а ецара тхан-м!\nОцу кепехь кегийчеран вовшахкхетташехь безам кхачор стенна нислуш ду. шена гарехь туьду ЦIен Веданарчу яхархочо Гинаева Мархас.\nГинаева: «Суна евзачу цхьана йоьIа боху шен классехь доьшуш хиллачу зудаберийх цхьаъ бен яц дуьххьара яханчу марехь чекъйолуш, я шолгIа маре дина бу я бахана-баьхкина бу, иштта кегий нах а бу, ялийна –яхийтина.\nИштта хьал массанхьа а ду. И хIунда ду? Хьалха эхь дара юкъахь. Яхана-еана аьлла цIе ца езаш, цIийнда молуш велахь а, я къоьллехь ехаш елахь а цIа ца йоьдура зуда. Тахана массо а хIума атта даьлла. Цундела маре яхар, цIа яр цхьанне а меха ца хета зудчунна».\nДукха заманашкахь хьалха кхолла а делла, зуда ялорехь лелла Iадаташ дитийтина кегийрхошка шерашкахь Нохчийчоьнан муфтиято. Масала, йоI кIанта ядор. Иштачохь хууш ма-хиллара, ядийначарна тухуш гIуда ду- цхьа миллион сом, куьгбехкечунна набахтехь яккха туху кхаа шаре кхаччалц хан.\nИштта кераланаш а юкъадаьхна. Хьалха заманашкхь зудаберана маре яха магош хилла боху, нагахь санна холхазан куй ластийна, тоьхча, охьа ца кхеташ, шен шина когатIехь и сацалахь. Ткъа тахана там-мах бан магош дац, нагахь санна йоьIан I8 шо дуьзна дацахь.\nШира алар ду вайнехан. Баккхийчара олуш ма-хиллара, ловзар ду, нагахь санна доьзалхо юккъе волале уьш дIасакъаьстинехь. Ден-ненан барт ийгIича уггар хьалха бохаман дакъа кхочу берана.\nЦундела дерриг а деш хилла къомо зуда йитар хердеш. Марехь дахар чекх а доккхуш, шайн доьзалш кхиийначарна бевза дIакъестаран мах. Веданарчу Селихова Тамарас иза иштта кхетадо.\nСелихова: «16-17 шо долуш, уггар са доцчу хенахь везавелла, дагавоьхна олий уьш маре боьлху. Церан а хьекъал дац, я уьш буьгучу кIентийн а дац. 18 шо кхачаза там-мах ца бар а суна Iаламат дика хета. ДIабахча-цхьа хIума дан хууш ца хуьлу, я Iама лууш а. тахана хьо хьехар дан хIоттича, хьоьга ладогIа дог а ца догIу церан.\nЦеран берриг болх телефончохь бу. Марнанас и телефон охьа а йиллий хьайн гIуллакх дехьа аьлча а, нийса дац, цIиндас могуьйтур дац бахахь а шек ца бовлу уьш. КIентан нанас а, йоьIан нанас а шайн доьзалшна дан деззачу кепехь хьехар деш хилча дерриг нислур дара аьлла хета суна».\nIеламнаха дуьйцуш хуьлу даима, нохчийн Iадатехь зуда йита бакъо яц, нагахь санна цуьнгара цхьа боккха бехк ца баьллехь бохуш.\n20 шо сов хан ю дешна стаг Гапаев Хьамзат Веданахь молла волу. Цунна тешийна зуда ялош, йоI нехан цIентIе йоьдуш царна юкъахь там-мах бар. Цо дийцира, шена хьалха дуккха а масалш хиларе терра, доьзал бохаран бахьанаш, шина адамна юкъахь барт хIун дича лаьттар бара.\nГапаев: «Нагахь санна, цIе а тесна стага зуда йитахь, оцу зудчо цигахь яьккхинчу ханна цунна там бан безаш бу. Нагахь санна,берийх яьккхина зуда дIаяхийтиний, бераш ненаца дисинехь, и да декхар ву царна напгIа латто. Тахана бехк-гунахь доцуш зуда йита-ледара хIума ду. Тахана зудчана яхана-еана боху цIе а ца оьшу.\nЗуда йита бакъо ю- ламаз деш яцахь, къола деш елахь, нахаца уьйр-безам болуш елахь. Нагахь санна, куралла йина оцу стага зуда дIаяхийтинехь, эццахь гIуда тоха догIу цунна, и тухуш хилча зударий дIаэхийтра хир дацара, аьлла хета суна.\nНагахь, йоI ша яшац аьлла дIаяхнехь, ккхеттарг охьадилла а деза цо. Нанас шен йоIана хьехар а делча, марнанас доцург ца дуьйцуш, шен йоI санна ларъеш хилча хир дац къастарш доьзалийн».\nОьрсийчоьнан официалерчу статистико гайтарехь, стохка Нохчийчохь хIора эзар доьзалх боьхна 142. Иттаннах цхьаъ-шиъ доьзал бухуш нисло иза. Амма муьлххачу а юьртахь, гIалахь нахана го официало хазде терахьаш лахара дуйла, уггаре дукха бухурш къона доьзалш хилар а.\nЦхьана а хьесапе Iедало эцна а боцуш, я шаьш чоьте бевлла а бовлале дIасакъаьстарш болчух тера дац статистийн тергамехь. Уьш бу кхузахь дуккха а дукха.\nЛаккхара бу Нохчийчохь вовшахкхетта а бовлалае бухучу доьзалийн барам


Евробертан санкцех озалуш бац Оьрсийчура Iедалхой\nБелги -- Евробертан саммиташ хуьлу кху Европан Кхеташонан хIусамехь.\nЕвробертано а, Канадас а юккъеяьхначу санкцех шек ца бевлла Оьрсийчуьра а, Малхбалерчу Украинера а хьукматхой. Европин кхеташонан куьйгалхочуо ван Ромпей ХIермана дийцарехь, Европа кийча ю, Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш чIагIйан.\n„Нагахь санна Оьрсийчоьно кхин дIа а Украинехь дестабилизаци йон гIулчаш йохуш хилахь, Евроберто санкцеш чIагIйийр ю“, - аьлла яздинера цуо шен Твиттер тIерачу агIонехь.\nАмма и „нагахь санна Оьрсийчоьно кхин дIа а“ бохуш долу дешнаш юкъараллина хезаш долу ши бутт сов хан ю. Ма-дарра аьлча, Украинера кризис йолаелча дуьйна схьа и тайпа кхерамаш, кхийларш а дека Европин куьйгалхойн гуонашкара. Ткъа Кремл, дуьненна а гуш ма-хиллара, ша юхьаралаьцначу некъа тIера яла дагахь яц.\nАналисташна хетарехь, цхьана агIор Евроберто а, Цхьанатоьхначу Штаташа а юккъейохуш йолу санкцеш дукха гIийла а, Оьрсийчоьнан экономикана башха хIара ду аьлла зенаш дан гуьнахь а ца хиларца дузу и Кремлан майралла. Европерчу стратегикаллин талламийн институтан белхахо волчу Асхабов Хьамзатна хетарехь, и Малхбузенан санкцеш тIеIаткъаме яц Оьрсийчоьнна. Я царех хила цхьа а политикана пайденна долу жамIаш а дац.\nАсхабов Хьамзат: „Украинехь тахана кхолладелла долу хьал Оьрсийчоьнна аьтто болуш го суна. Царна дуьхьал еш йолу санкцеш кхиаме хир ю аьлла а ца хета суна. Царех пайда бер бу аьлла а ца хета суна. Украинина а бер бац царех пайда. Изоляцино Оьрсийчоь, мелхо а, чIагIйийр ю“.\nБилгал а Оьрсийчоьнан бюджетана хаалла лазаме хин йолу гIулчаш яха Европа, гарехь, ца хIутту. Цунна тоьшалла ду немцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера оршот дийнахь Брюсселехь рогIера санкцеш Евроберто тIечIагIйинчул тIаьхьа дина долу дIахьедар а. Экономикан санкцеш юккъеяха мегар дац аьлла йолу шен позицина бух балош цуо элира:\n„Экономикан тIамо уггаре а хьалха Малхбузенна шена зе дийр ду“, - аьлла. Цуо билгалдаьккхира, хIинцалца схьа Евроберто а, Цхьанатоьхначу Штаташ а юккъедаьханчу гIуданаша а Оьрсийчоьнна тоъалла зе дина аьлла. Штайнмайерс дийцарехь, кху тIаьхьарчу ялх кIирнахь и санкцеш бахьана долуш Оьрсийчоьнна I00 миллиард долларна зе хилла, ткъа экономикан кхиамаш сихонца лахлуш а бу.\nИзза аьлла хеташ ву Оьрсийчоьнца шира гергарло лелош волчу немцойн экономикан Малхбален комитетан куьйгалхо Кордес Экхард а. Санкцийн кхозлаха гуо юккъебаккхарна жигара дуьхьало еш волчу цуо элира, экономикан санкцеш юккъеяхча а, Оьрсийчоьнан экономике йолу инвестицеш а, цу пачхьалкхаца долу махлелор а поликан Iалашонашкахь лелийча а, цунах вуно доккха зе хир ду, уггаре а хьалха Оьрсийчоьнца тешам алсамбаккхарехь кху тIаьхьарчу ткъех шарахь хьегначу къина, аьлла.\nЭкономикан санкцешна дуьхьал ю иштта немцойн канцлер Меркел Ангела а, меттигерачу бизнесан гуонаша, хьал цу тIегIанна тIе ма далийтахьара бохучу кхайкхамашца, вуно боккха тIеIаткъам беш йолу.


Пандеми йолаелчхьана дийнахь-буса COVID-19 вирус кхетта нах алсамбийлар Оьрсийчохь билгалдоккху пхоьазлагIа де а ду, яздо Свобода оьрсийн сервисо. ГIадужу-беттан 18-чохь динчу лараршца, 34 325 стагаца коронавирус къаьстина, ткъа коронавирусан инфекцин керлачу кепан уьнах велла 998 пациент. И хаам бина коронавирус ца яржийта Iалашонца къийсам латтон вовшахтоьхначу оперативан штабо.\nОьрсийчоьнан йоллу 85 регионехь билгалбевлла ун даьржина нах, ю царлахь аннекси йина ГIирма а. Къаьсттина дукха бу уьнца Москвахь – 6 823.\nCOVID-19 толлуш экспресс-тесташ ян маьхза 30 пункт схьайиллина Москвахь тахана дуьйна. ХIинца ерриг а 50 ю уьш.\nИштта Москвахь кхин дIа а хьош ю, дай-наной дуьхьал боллушехь, COVID-19 юй хьожуш дешархошна экспресс-тесташ ен эксперименташ. Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре а, инарла прокуроре Краснов Игоре а 300 латкъам хьажийна, "Дайн-нанойн цхьанакхетаралла" боламо орца дехна ишта къайлахчу сервисашка а.\nЭкспресс-тесташ яр, медицинан юкъагIортар лоруш ду, уьш бахархойн лаамца бен ян мегаш а дац аьлла, низамана тIетийжа дай-наной.\nПандемина тIехула Оьрсийчу арахьарчу пачхьалкхийн бахархой а, Оьрсийчохь бехаш, амма пачхьалкхан бахархойн бакъонаш йоцу нах а, церан гергарнаш а бита тоьхна дозанаш юхадаьхна арахьарчу гIуллакхийн министарлло. Консулан департаментан урхаллан телеграм-каналехь бина цунах хаам.\nВиза йоцуш чубахка йиш йолчу пачхьалкхийн бахархошна тоаме ду шаьш билггал гергаралонехь хиларх тоьшалла гайтар. Ткъа вуьшта, даим а Оьрсийчохь беха арахьарчу пачхьалкхийн бахархой декхаре хир бу шайн гергара нах хьошалгIа кхойкхуш, кехат даийта, цуьнан буха тIехь Оьрсийчоьнан виза елла аьтто хир бу церан.\nСтохка Зазадокху-баттахь Оьрсийчоьно масех баттана дIакъевлира шайн дозанаш коронавирусан инфекци бахьана долуш. Карарчу хенахь диттина дозанаш жим-жима дIадохуш ду. Билгалбаьхна барамаш ларбеш хилахь, дуьххьал дIа Оьрсийчу кеманаш лелачу пачхьалкхийн бахархойн таро ю махка бахка. Масала, Китайрчу туристийн тобанийн йиш ю Оьрсийчу бахка.


Соданах дарба хиларе сатуьйсу цамгаро сабIарздинчу наха\nСода лелочу лоьрера дарба хиларе сатуьйсу сабIарзделлачу наха\nОнкологин цамгарша дарба хуьлу содах пайда а оьцуш боху тешам шуьйра баьржина нохчашлахь тIаьхьарчу шерашкахь. Италера орамаш долчу лоьрана Симончини Тулиона тIе а тевжаш, и лазар дарба дан йиш йолуш хиларх теша дуккха а нах.\nТкъа мила ву-те нохчаша оццул лоруш волу Симончини Тулио? 65 шо долу италхо хьалхарчу дешарца философи Iамийна ву, ткъа шолгIачуьнца лоьрийн Iилма. Цо чIагIдо, цIе ца йоккху лазар бакъдолчехь дегIацара лоьраш кандида олу жIаьлинускалийн колонеш ю, ткъа уьш натрин бикарбонатца, я, вуьшта аьлча, содин инфузешца толуш ю, бохуш.\n2006-чу шарахь Италин кхело цунна дихкина лоьралла лелор, хIунда аьлча цуьнан методаш бух боцуш хиларна. Цул тIаьхьа кхиинчу Европерчу пачхьалкхашкахь болх бан бакъо а йоцуш, Сербехь, Албанехь пациенташ тIеоьцуш ву Симончини.\nШозза кхеле озийна ву иза, цо дарба а дина, кхоччуш онкологих тобелла аьлла болу нах цул тIаьхьа, лазар марса а даьлла, балар бахьана долуш. ХIетте а дукха бу Симончинис цIе ца йоккхуяц цамгарна дарба до бохучух тешаш болу нах къаьстина оьрсашна а, нохчашна а юккъехь.\nЦуьнан бахьана ду, хетарехь, шаьш Симончинин метод бахьана долуш онкологех тобелла бохучу наха интернетехь дийцар. Нохчашлахь вовшашка дIаса а туьйсуш, шуьйра яьржина ю Австрехь вехачу цхьана махкахочун цIе а, цо шена Симончинин метод бахьана долуш рак лазарх дарба хилла бохуш дуьйцу видео а.\nЦу стеган карарчу хенахь хьал муха ду хатта а, цуьнга шега шена дарба хиларх дийцита а Iалашонца иза лехча Маршо Радион корреспондентана карийра, иза тIехь волу видео интернетера дIаяккхина хилар. Цо шега телефон тоьхчахьана ша хьанна а хьоьхур ду и дарба муха дан деза аьлла, нахалахь цо яржийна шен телефон кхин болх беш а яц.\nШи бутт хьалха Симончинега Москохара дIа шен кIентан анализийн гочдарш дIа а тесна, цо сихха схьадуьйла, ша операци а йийр ю, дарба а дийр ду аьлла Серберчу Белграде яхнера Сулейманова Зулихан.\nАмма шаьш дIабаьхьана некъ кхочуш ца хилира бохуш дуьйцу цо: "Цо тхуна шен и метод йийцира, цхьана баттахь ах баттахь дарба дан деза аьлла. Тхо доьлхучу хенахь цо ша операци йийр ю аьлла дахана дара, амма цо ша операци йийр яц, цкъа хьалха соданашца дарба аш ца дахь, элира".\nИза шайна дукха еха хан хийтира, бохуш кхин дIа а дуьйцу цо: "И тхуна дукха еха хан хийтира, соданех тешна Iен. ТIеоьцург 200 евро ахча делира оха цунна. Дарба чекхдаьллачул тIаьхьа Албанехь йийр ю ша элира цо операци. Тхо тхайна цигахь гинчух инзардевлла цIадахара".\nСимончинин клиникехь лоьрийн а, цIеналлин а стандарташ кхочушйечух тера ца хийтира шена боху Сулеймановас: "Клиника аьлла хIума а дацара иза, дIо цхьа гIалин йистехь цхьа ледаро меттиг яра иза. Вуно чIогIа боьха яра цигахь. Iоьхкуш болчу нахе хьожуш стаг а вацара. Иштта шайн цхьа дог диллина баьхкина нах бар цу чохь. Тхоьца жимма саца а велла, цхьанхьа тIаьхьавуьсуш санна дIавахара и Симончини. Тхо а "дера деза вай кхузара сихха дIадаха" аьлла, цIадаьхкира".\nКлиникехь шена гинчу кхечу пациентех лаьцна иштта дийцира Сулеймановас: "Тхоьца еана цхьа зуда яра, цо хьалхехь операци а йина, соданаш хIиттош дарба дан цIаяхана хилла йолу. Юха а и лазар меттах а даьлла, операци яйта юхаеана яра иза. Цунах тешна, цо гIоле хир ю хьуна аьлла, дарба дина яра иза. Цуьнга хIинца Симончинис ша операци йийр яц аьллера, иза яларан кхерам бу аьлла. Иштта дог доьхна, чIогIа во хьал долуш цIаеара и наний, йоIIий"\nСимончинин клиникехь цхьа а европахо ца гира шена боху Сулеймановас, Оьрсийчуьрий, Советан пачхьалкхе хиллачу мехкашкарий нах бара цигахь берриш а: "Оьрсийчуьра беана доьзал бара цигахь, Молдавера доьзал а бара шайн цомгуш йолу йоI ялош беана, Украинера нах а бара. Европахой суна цигахь ца гира. Цхьа кхо сахьт хан яьккхира оха цигахь, цу нахаца къамелаш а деш. Массо хIуманах дог диллина, вуно чIогIа лазар долуш нах бара цига баьхкинарш".\nСимончинин метод дуьненчохь лоьраша а, медицинерчу Iилманчаша а цатешамца а, емалйъярца а тIеоьцуш ю, хIунда аьлча онкологи содан инфузешца тоян йиш ю бохург Iилмано тIечIагIдеш дац. Адамийн сатийсамна а, церан йишйохарна тIехь а саяккхар санна лору иза говзанчаша.\nБоккха бала бу беранна дарба лаха аравалар\nУггар кIезиг нах цомгуш хуьлу региоаш билгалъевлла\nЦхьадолу дарбанаш лелор мехах хила деза аьлла хета Путинна\nЦIеххьана дагар хьаладаьлла кхо шо кхаьчна бер делла Нохчийчохь\nТуберкулез йолучарна нуьцкъаша дарбанаш лелор ду Нохчийчохь\nНохчийчохь йолаелла кардиологийн а, неврологийн а конференци\nУьрсаца шен хIусам ларъйо Нохчийчохь зудчо


Элча – дахаран масал — Зори Ислама\nЭлча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лаккхара масал хилла шен вахарехь. Шен дахаран хьаштана даггара Iамалъеш хилла цо. Шен дегIаца а, дагца а, сица а Далла тIевоьрзуш хилла иза, Iибадат дан ша дIахIоьттича, Лекхаволчу Делан дашо бохург деш: «Ахь лаха Дала хьайна деллачуьнца (хьолаца) эхартан цIа (Дела реза волчу хIуманаш тIехь харжъеш), дуьненан хьайн дакъа а диц ма де.Нахана дика а хила (сагIа даларца), Дела хьайна дика ма-хиллара». (Къуръан, 28 сурат, 77 аят)\nШен бусалба умматана дика хьехар дина Цо (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен дашехь: «Хьайн дуьненан Iамал е, хьуо даим вехар волуш санна, хьайн эхартан Iамал е, хьуо кхана лийр волуш санна», – аьлла.\nИсламо кхайкхам бо, дуьненна а Iамал е, эхартана а Iамал е бохуш. ХIокху буха тIехь толам баьккхина бусалба наха, Исламан юьхь йолалуш, Iаламан баьччанаш хилла дIахIиттира уьш ойланашкахь а, Iамалшкахь а.\nЭЛЧАННА ЦIАНО ЕЗАР\nПайхамар волчу (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) цхьа стаг веана, хьирчина, ченах юьзна маж а, коьртара месаш а йолуш. Пайхамара омра дина цуьнга, месаш къепе ялае аьлла. Цо аьлларг дина, юхавеана и стаг. Пайхамара аьлла тIаккха: «Хаза дерг хIара дац, шух цхьаъ корта (месаш) гIаьттина вогIучул, ша шайтIа долуш санна?». ТIехь боьха бедарш йолуш стаг гина Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Цо аьлла тIаккха: «Шен бедар йитта хIума ца карош ву-те хIара?». Элча (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) низам дезаш, цIано езаш хилла. Хаза куц-кеп дезаш хилла, хаза хьожа езаш хилла. Низам дацар а, хатI цахилар а, мода а, вон хьожа а ца езна цунна.\nИслам-дино вай кхойкху дегI а, дог а цIена хиларе, бедарш а, хIусамаш а, некъаш а цIена латторе. Иза дуьхьал ду боьха хиларна, гIаланашкахь а, ярташкахь а нехаш урамашка кхийсарна.\nМухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хІусамненан цIа чохь Iаш вара. Хадижатана махлелош гIо дарца, шена ваха рицкъа доккхуш а вара. Шен деда Iабдул-МуттIалиб веллачул т1аьхьаша кхаьбна волчу девешина – Абу-ТIалибна гIо дан лууш а вара иза. Абу-ТIалиб къен стаг вара, бераш дуккха а дара цуьнан. Цуьнан уггаре а жимах волу кIант Iали (Турпал-Iела) ша волчу кхаба дIавуьгу Мухьаммада, девешина хьалха ша декхарийлахь хеташ, ша кхабарна цунна баркалла олуш. Хадижатана а, Мухьаммадана а, шинне а дукхавийзира Iали. Шайн кIант санна лелош вара цаьршимма иза. Сих-сиха КаIбат долчу воьдура Мухьаммад, ойланаш йора цо, ИбрахIим Пайхамара (IалайхIис-салам) дина хIара цIа, цхьаъ волчу Далла Iибадат дан меттиг ма ю, цхьана а тайпана нахана дан гIо а доцуш, дан зен а, бала пайда а боцуш долчу суьртех юьзна ма ю. Цхьа а хIума гуш, хезаш ма дац и суьрташ. Маккарчу наха тIулгех, дечигах дан а дина, уьш шайн деланаш бу бохуш, царна Iибадат деш, царна хьалха, гIурба до бохуш, даьхни дойуш леларх лаьцна ойланаш йора Мухьаммада. ЧIогIа дагахьбаллам а, лазам а бара цунна цара лелош йолчу харцонна, церан галбовларна. Шена гонаха хьаьжча, цунна гуш берш телхина нах бара. Къаьркъа муьйлуш бара. Хьалдолуш болу нах мискачарна тIехь таIзар латтош бара, буоберийн а, бисина Iаш болчу зударийн а даьхни дууш бара. ГIо оьшуш болчу нахана юхалург ахча а лора цара, тІера йоккха ял (проценташ) йоккхуш. Къиза нах бара. Йоккха хилча, тIе эхь доуьйтур ду олий, шайн йоI юьйра цара, яа хIума цатоарна кхоьруш, тухий, шайн кIант а вуьйра.\nПаччахьаша нахах шайн лайш бинера, къам, жа санна, лоллий дIаса а дуьгура шайна луъуче. Адамийн бала болуш, царна хIун оьшу хьожуш цхьа а вацара. Цаваьллачу денна царах къаьстина, генаваьлла Iаш вара Мухьаммад. КаIбате зерате воьдура иза, тIаккха шен цIа воьдура. ИбрахIим Пайхамаран динехь а волуш, цхьаъ волчу АллахIана Iибадат деш вара иза. АллахIе доьхуш вара иза шен къам бакъдолчунна тIехь нисдар. Кест-кеста Маккина гергахь болчу ломара Хьираъ олучу хьеха воьдура иза, цигахь цхьа хан йоккхий, цIа вогIура. Хадижата цунна тIаьхьа юург-мерг йохьуьйтура. Наггахь Хадижат Мухьаммадца (IалайхIис-солату вас-саллама) хьехахь Iара. Дала цунна кечдинчу гIуллакхехь гIо-накъостала деш, малх а, бутт а, латта а, стигланаш а, дерриге а Iалам а низамехь кхоьллина Волчух ойланаш еш.\nАллахІан Iадатехь дара боданал тIаьхьа даима нур гучудаккхар. Ша кхоьллина адам телхича, АллахIа Элча воуьйтуш хилла, нахах къинхетам беш Ша волу дела. Нахана оьшура Пайхамар, дуьнен чуьра харцо дIаяккха а, мискачу нахана тIехь латтош долу зулам дIадаккха а, Iалам тодан а, бакъо, нийсо толо а, суьрташна гIуллакхдар дIатасийтина, цхьаъ волчу АллахIана Iамал яре кхайкхам бан а.\n← СВЯЩЕННЫЙ МЕСЯЦ РАДЖАБ\nРАЖАБ БЕТТАН МАРХАНАШ →


Официальный сайт Республиканской детско-юношеской газеты "Наша Школа" по Чеченской республике - Шовданан цӀе муха кхоллаелла\nШовданан цӀе муха кхоллаелла\nОпубликовано: 31.05.2021 14:43\nВеданан кIоштарчу Хорача юьртана къилбаседа-малхбузе агӀор долчу лаьмнашна тӀера чуэгаш чухчари ю. Ӏаьндойн регӀа тӀера ткъех метр лакхара чуӀенаш, седа санна, сирла а, цӀена а хи ду иза, Ӏаламо кхоьллинчу исбаьхьачу хьостанах схьадаьлла. Цу хих наха «Шовда-чӀаба» олу.\nКъоьзан Ӏома тӀе воьдучу некъаца ду и шовда. Кхузахь массо а хенахь адам хуьлу – тӀехволучунна хӀоранна а лаьа, кхузахь сецна, Ӏаламан хазаллах марзо эца а, шийла шовда мала а. «СадоӀуш волу Харачойн Зеламха» аьлла, наха цӀе тиллина хӀоллам а бу шовданна юххехь.\nТӀулгах дина, зоьрталчу ламанхочун сурт ду иза. ПаргӀат охьа а хиъна, леррина хьалхахьа дӀа а хьоьжуш, Ӏа, карахь топ йолу, гӀеметтахӀоьттина стаг ву суьрто гойтург.\nДийцарехь, кхузахь садоӀуш хазахеташ хилла Харачойн Зеламхина.\nНохчийн ширачу Ӏедалехь иза ма-хиллара, кест-кеста «нускал хитӀе даккхар» олу ламаст а дӀахьо кху шовданна йистехь. Цу гӀуллакхна гонахарчу ярташкара нах а богӀу кхуза.\nШовданан цӀе тиллар иштта нисделла бохуш, дуьйцу кхузарчу наха: Хорачуьрчу цӀеяххана хазачу йоӀана цхьа лурвоьлла жима стаг везавелла. Шен мостагӀех лечкъаш, хьаннашкахула, лаьмнашкахула лелаш хилла и кӀант. ЙоьӀан да-нана реза ца хилла шайн доьзалхочо бинчу харжамна, йоӀ кхечу стаге яхийтар хьехош хилла цара.\nЛоман когашкахь, кхузахь Ӏаламо исбаьхьаллица хазйинчу меттехь – жимачу шовданан йистехь, шаьш тӀехьийзачу зудаберашка – къамел дан богӀуш хилла юьртара кегий нах.\nЗудабераша, кегийчу чамешца хи схьа а оьцуш, шайн кӀудалш юзуш хилла.\nШена, дукхаеза йоӀ хитӀе йогӀу лар а йина, шовданан йисте веана лурвоьлла кӀант. Тешамна кара хӀума луо шена аьлла, дехар дина жимачу стага. ПIелгара схьаяьккхина, дашо чIуг елла йоIа кIанте. Баркаллица схьа а эцна, чIуг кисана йиллина жимачу стага. Оццу хенахь шовданна тӀебогӀучу нехан гӀовгӀанаш хезна цушинна. Уьш бекхам бан богӀу лурвоьллачу кӀентан мостагӀий хилла. Йоьхначу йоӀа: «Къайлавала сихха!» – аьлла кӀанте. Амма езачу йоӀана хьалха кӀилло хила ца лиъна цунна. «ХӀинца со вадахь, суна а, сан тайпанна а тӀе эхь догӀур ду», – ойла йина кӀанта.\nЯхь йолу къонаха дозаллица вала кечвелла. Шен гӀодаюккъе йихкина шаьлта схьа а яьккхина, лаьтта охьакхоьссина цо. Бекхам бан хьаьгна болу мостагӀий тӀелата кийча хилла. ЦӀеххьана, шен коьртара йовлакх а даьккхина, цӀий Ӏано кечбеллачу нехан когашна хьалха иза охьатесна йоӀа. Исбаьхьа цуьнан чIаба охьахецаелла коьртара. Лаьтта кхаччалц еха йолчу йоIан чIабанах цецбевлла а, хIоьттинчу хьолехь шаьш хIун дан деза а ца хууш бисина мостагIий.\nЛурвоьлла кӀант вен баьхкинчу нахана юккъера схьа а ваьлла, царах массарал а воккхачу къонахчо иштта къамел дина: «Совцалаш! Вайнехан шира Ӏадат дохо йиш яц вайн. Шуна гуш ду: вайн мостагӀ вала кийча ву, шен тайпанан сий а лардина. Цуьнан доьналлин мах хадош, вай цунна гечдан деза».\nТӀе а кхайкхина, мара а беттабелла, кӀант витина цара. ЙоӀана а баркалла аьлла цо динчу гӀуллакхна. Уьш берриге а юьрта бахана, лурвоьлларг витина хилар нахана дӀа а хоуьйтуш.\nОццу дийнахь юьртарчу баккхийчу наха захало эцна йоIан дена тӀе нах бахийтина. Кхаа дийнахь, кхаа бусий ерриге а юьрто ловзар латтийна, кегийнаш цхьаьнакхетар а, стаг витар а даздеш. ДоьалгӀачу дийнахь шовданна тӀе хи эца баьхкинарш, цец а бевлла, бисина. Хьалха жима хиллачу шовданах, чухчаре хилла.\nВезачу Делан совгӀат хилла иза, юьртарчу нехан беркате гӀуллакхаш бахьана долуш делла долу. ЙоӀа шен тӀехьийза кӀант кIелхьаравоккхуш, гучуяьккхинчу чӀабанан сий деш, Ӏаламан цу ниӀматах «Шовда-чӀаба» аьлла, цӀе тиллина юьртахоша. ХӀинца а наха иштта цӀе йоккху цуьнан.\nХӀара шира дийцар дукха генарчу хенахь дуьйна схьадохьуш ду нохчаша, вовшашка дуьйцуш, тӀекхуьучу тӀаьхьенна довзуьйтуш.\nДайн хаза а, оьзда а гӀиллакхаш кегийчарна хиъча, уьш цара, лар а деш, лелийча, нохчийн къоман яхь-оьздангалла а, сий-ларам а цкъа а бовр бац.


Аьрсбин Абу-Бакр - Страница 2 - Grommus\nGrommus > Творчество и искусство > Литература и искусство > Поэзия\n01.10.2017, 22:56 #11\nВаша а ,мостаг1 а, къастош хьо вацахь.\nДика а, вониг а ,луьттуш хьо вацахь.\nГергар а, хийра а , декъна хьо вацахь.\nХьуна йоьвзар яц хьуна, Бакъуо а харцуо !\nНакъостана г1о эшчахь , д1ах1уттуш хьо вацахь.\nМуьлхха вайн йо1-Йишин, Ваша хьо вацахь.\nХьайн къоман,Умматан ,Сий лардеш хьо вацахь.\nХьуна йоьвзар яц хьуна, Къонахийн Яхь !\nХьан Дайша ларйина ,Маршо ца къийлинехь.\nЦуьнца шайн ч1агъелла ,амал ца евзинехь.\nЭхь-бехко кхиийна, ларам ца ларбинехь.\nХьуна боьвзар бац хьуна, Дайн Мехкан бохь !\nДоьналлехь ч1аг1йина,вайн лаьмнийн тархашт1ехь.\nДоккхачу хьунарц, йоьг1начу б1оьвнашкахь.\nМаршонца х1иттийначу ,г1аланаш б1аьннашкахь.\nЛардинарг ду хьуна К1ант, ахь дойъуш Доь !\n1уьйренан з1аьнаршца ,ломан куц ца дайнехь.\nКийра бузош тог1ешца,шовданаш ца меллехь.\nАкхачу вайн стоьмийн ,мерза-моз ца довзинехь.\nХьуна боьвзар бац хьуна ,Дайн Мехкан чам !\nДелан хьакъ лелорехь,малуоно хьо лаьцнехь.\nХьайн дешан Да волу, олалла а доьжнехь.\nДайн г1иллакх д1атесна, хьо "парг1ат" ваьллехь.\nХьан дезарш дац хьуна, шен болуш мах !\nХьайн дег1ехь, доьзалехь, Эхь доцург магийтахь.\nСтаг 1ехош дозанаш, Тешамах дохийнехь.\nСутарчу ойланех, хьайн дуо ахь бузийнехь\nХьан хьайн а бац хьуна, ши мискъал мах !\n02.10.11 шо :\n28.11.2017, 12:34 #12\nОЙЛАННА ДОШ-2 !\nХьо къар ма лолахь бакъонан къовсамехь ,т1аккха Дала мостаг1а къарвелла гойтур ву хьуна.\nХьайн дег1ана г1ора к1езга ду алий, ондачунна цкъа а хьайн бакъо а ма йиталахь.\nДоьналлехь долчу турпалчу даго,тур-тапчанца г1ора ницкъаш а нисдо хьуна.\nХьайна дина зулам ма дитилахь дехар доцуш,сов ца волуш дика а ма диталахь .\nЦу Делан Нийсонца ахьа букътохахь,хьо шайт1анан харцоно сихонца лоцур ву хьуна .\nСий дайъина ахча лоьхучаьрца хиттало хьайн уьйраш а,дахаран некъаш а ларделахь.\nТ1аккха Дала хьо вочух ларвеш деган парг1атонехь,Шен беркате кхачийна а карор ву хьуна .\nХьан Дайша кхиийна мерзачу дахаран пусар долуш,кху\nдуьнанах чекх а валалахь...\nАьрсбин Абу-Бакр 24-28.11.17 шо :\n14.12.2017, 21:59 #13\nУВАЖАЕМЫЕ форумчане поддержите нашего Брата, который трудится ради возрождения нашей самобытности и языка!\nАССАЛАМУ 1АЛАЙКУМ, НАХ ОРАМАХ БОЛУ НАХ !\nШоьгаран вошалла оьшуш болх бу х1ара (проект) , вайн къоманна юкъарчу г1уллакханна д1аболийна,вайн х1аллак мел динарш меттах1иттош,керлачаьрца т1едуза 1алашонца .\nКху аг1онна -ORDIN NAHAR-( ) канале ЮТУБчохь,шу ма хуьлла дукха хьовсарца пайда оьцуш лайкаш а х1иттош,цулла а иштта коьртачех ду, вай кху чохь алссама д1аяздаларца дерг (регистраци еш),вайн аьтто сов бера бу т1аккха.Дала мукъ лахь...\nВАРИЙЛАШ МАЛО МА ЕЛАШ КХУННА ! Х1ара массанхьа а даржош г1уллакх дар, дехар а ду шоьга Вежарий.\nХ1ара канал формальны долучера,официале доккхуш,массуо дуьненчуьра вай Наханна пайда эца аьттонна,шен барам (статус) лаккхарчу т1ег1ане баккхарехь лерина 1алашо ю,цул т1аьхье кхунна чухула кхин долу даакъош а (филиалаш) схьаделла,цу ЮТУБАН бехкамашца (условешца) боьзна болх бу иштта билгала баьккхина.\nКхунна чухула вай бан леринна дуккха а ладаме (важный) баккхийра белхаш бу,вайн къоман КХЕТАМ метта х1уоттон лаамехь, Делан пубанца !\nНохчийн къоман мотт айбар, иза 1аморехь шен ширачу бухт1ера схьаоьцуш.\nКерла вайн б1оьвнашт1ера т1аамарех (иероглифех ),зайл йозанех (клинописех ) кечдинчу Нохчийн Абат-алфавит 1амош хьажгаршца (видеошца) ,вайн керла кечдина исбаьхьа йоза 1аморца,1амарш (урокаш) д1адахьа а лерина ду вай т1ейог1учу ханна.Иштта уьш ватсап,телеграмма хоршашкахула аздаршца а (головойш) даржош Нахе д1акхачо лаам болуш.\nВайн а Дуьненахь г1арбевллачу 1илманчаша Нохчийн марг1алах (исторех) язбина болу белхаш а довзийта лерина ду вай.\nИштта цхьаьна кхиберш санна карарчу хенахь ,Нохчийн меттан энциклопедеш х1иттош жигара белхаш бу беш,технически,академическ и кхи долчу 1илманийн а дешнаш ду кечдеш вайн маттера схьадохуш, х1ара канал схьадиллинчу тобано.\nВайн 1алашонехь ду Нохчалла толлуш Академи схьаелла а,цул т1аьхьа и белхаш институтан т1ег1анашкахь шордина, вайн берашна 1амраташкахь (ишколашкахь) хьоьхуш ,вайн къам шен бухт1ера ондачу кога х1оттон а, Дала мукъ лахь.\nАллах1-Дала Шен г1о дойла вайна кху йоккхачу 1алашонан белхашт1ехь...\nЛарамца шун Ваша, Аьрсбин Абу-Бакр 14.12.17 шо\n14.12.2017, 22:36 #14\nДел бе-кх хьан Дала аьтту!\n21.01.2018, 01:53 #15\nДА ВУЬСИЙЛА !\nДависа вайн Элчанца 1амарца, вахар хилла делара сан.\nЦу Асхьабех и масаллаш оьцуш,Са дузуш ирсенехь ваьхна.\nДела Ша реза а хилла ,цаьрца д1акхалхар хилла делара сан.\nХ1ун до кху дуьненах хийра,дуьссун долу хьацарца лиехна.\nБаьчча Идиг хьан б1онехь лаьттина,йа воьжначех велара со.\nЙа Имам Тини Вуьсица ваьхна ,цуьнгара Доьналла довза.\nБакъ долчу Нохчаллийн дахарехь,Эхь лоьруш Яхь йолуш массо.\nДахаран г1иллакхийн лакхенца,Адамалла нисдина говза.\nМаржа-я1, Шайх-Мансуран заманахь, ваьхна хилла велара со.\nЙа Таймин Биболат къовсамо ,чахчийна шайн Сийлаллехь кхиъна.\nБенойн Бойсхарна б1аьрхьоьжуш, даьккхина мукъа делара цхьа шо.\nЙа Имам-1албаган заманахь ,Къонахийн кхетамах вуьзна.\nКъар ца луш обаргалла хаьржина, Вара,Зелимха,Хасуха.\nТхо кхиънера шу лоьруш дезнарш, До1анаш тхайн хиттина шоьца.\nАша лайнарг къийсамехь лардинарг,тхуна а кхачийна юха.\nЦхьаъ ву вайн къомана мостаг1а,и Маршо къуьйсуш верг вайца.\nЦхьаъ ду вайга хоттун дерг Дала,цхьаъ ду вайн дерриге къоман Дин.\nЦхьаъ бу вайн исбаьхьан Даймохк,цхьаъ бу вайн Ненан мотт дог долу.\nШиъ ю вайн чаккхенан меттиг,Ялсамане йа Жоьжаг1атин 1ин.\nЦу 1инчу вай тоьтту мостаг1а,ца вовзахь вай дакъаза довлу.\nАьрсбин Абу-Бакр 14.08.93 шо\n25.01.2018, 20:17 #16\nКХАНЕННА ЛИЕХАМ !\nХ1ора а дийнахь вайн лехамаш гуллойла.\nХ1ора а сохьтехь вайн дустараш толлийла.\nХ1ора вайн ойланаш кханенна ецийла.\nВайн ц1ена До1анаш Маршонца доьхкийла.\nХ1ора а Нохчо К1ант орцаха волийла.\nЛеш долчу къомана лоьралла лоьхийла.\nХ1ора а олу дош кхетамна децийла.\nВайн г1елдина дахар ша самуоне доккхийла.\nХ1ора а Къано вайн 1уьналле х1уттийла\nХ1ора а доьзал Да жоьпалле волийла.\nХ1ора а во1-Ваша Иймане кховдийла.\nВайн массо йо1-Йиша эхь-бехке йог1ийла.\nХ1ора а боккху ког Нийсонна хуьлийла.\nХ1ора а кховдо куьг хьанала кховдийла.\nХ1ора а хьожу б1арг марзонехь кхерстийла.\nВай вовшийн эшарца Барт болуш ч1аг1лойла.\nХ1ора вайн лаамаш дог-ц1ена баьржийла.\nХ1ора вайн г1иллакхаш шайн бохье кхочийла.\nХ1ора вайца хьаг1 йолу гамуонаш отийла.\nВайн яххьаш къагийна довха дош олийла.\nХ1ора вайн къийсамаш Яхь дебош бехийла.\nХ1ора вайн х1усамаш 1уьйкъанна г1уьттийла.\nХ1ора вайн эвлашкаш Маьждигаш дузийла.\nВайн Делан къинхетам Нохчийчу буссийла !\nАьрсбин Абу-Бакр 24.01.18 шо\n17.02.2018, 18:32 #17\nСАН ДЖОВХ1АРШ !\nВайн Делан Дашца дуста дош дац сан.\nДаймехкай Сийца дуста йа Сий а дац.\nДоттаг1чуьнца вуста Ваша а вац сан.\nНохчийн Йо1ал экамие х1умма а дац !\nМаршонал хьалха къовсам бац сан.\nЛамазал хьалха кхин диекхар дац.\nХьешалла а веза доьзалхо вац сан.\nДаймахкал сов дезаш кхин латта а дац !\nВайн Бартал боккха кхин лаам бац сан.\nЦуьнца буста вайна цхьа а ницкъ бац.\nСо хьалха ваха х1умма а дац сан.\nВешелла а Тешамие аг1уо а бац !\nГ1иллакхал ховха кхин йовхуо яц сан.\nВайн Яхьаллаъ онда Синехь ницкъ бац.\nОьздангалла юста терза а дац сан.\nВайн Доьналлал онда ч1аг1о а яц !\nНеналла мерза кхин Адам дац сан.\nСан Делла а бехке кхин стаг ма вац.\nСайн товжар-дехар Деле бен дац сан.\nЭлчаналла а дезаш кхин Адам дац !\nАьрсбин Абу-Бакр 03.02.18 шо :\n31.03.2018, 23:14 #18\nХ1У ХИЛЛА ХЬУНА НОХЧО ?\nДуьненан бахамах к1орге ша д1абоьг1на.\nШайт1анан гура буьйцуш ца хезна хьуна ?\nХьан Ден Дас хьо ларвеш цунна т1едоьг1на.\nХьо кхетош далхийнарг дицделла хьуна ?\nХьарамчух ларвалар Элчано далхийнарг.\nЦа оьшуш д1атесна къарвелла саьхьарна.\nДала хьо кхолларца хьуна т1едиллинарг.\nДе-Ненан марзонаш гергарло дохийна.\nЙиша-Вешин хьаштонаш букът1ехьа ластийна.\nХьайн шичой,ц1ийна Нах,эвлахой хербина.\nЦа оьшуш куралло вицвеш хьо б1арзвина ?\nАхчанах 1абийна шайт1ано стаг вац хьуна.\nИ хьоьца лахьтийчу дуьллур а дац хьуна.\nМассо а шайнах а жоп доккхур ду хьуна.\nХьо тешахь ца тешахь башхалла а яц хьуна !\nАхчанна лерина х1илланаш нисдина.\nБохчанна лерина аьшпаш а кечбина.\nЖоьжаг1атийн ц1е ма ю,ахь хьайна кечйина.\nЙалсаманен не1 йолу Г1иллакхаш хьашна.\nБусалбан дог долу к1едалла къахкийна.\nНохчочун т1ум йолу Оьздалла човхийна.\nАхчанах дерриге хьайн Сий а доьхкина.\nДайша мел лардинарг бертала а тоьхна.\nБуо-бераш,мисканаш ца вешаш хербина.\nХьо ма ву Дин дохош шайт1анан г1оьнча.\nАхчанах вайн ц1ена 1адаташ хийцина.\nХьо ма ву къам дохош мостаг1чуьн г1оьнча.\nАхчанах вайн Сийлахь и Маршо йоьхкина.\nКху гураш лаьцнарг хьо мостаг1а ву хьуна.\nДалла а, Махканна а, хьо волчу Дена а.\nЦу Нехан До1анаш кхочур а дац хьуна.\nДала Ша Вицвинарг, вицвеш а ву хьуна.\nАьрсбин Абу-Бакр 31.03.18 шо\n25.04.2018, 19:30 #19\nДАХАРАН КЪИЙСАМ !\nАганчуьра воьссина лаьттат1е со ваьлча.\nНанас ша довхачех г1иллакхаш 1амийра.\nХалонаш иешорехь лакхене кхача.\nДадас ша Доьналлийн б1ог1амех кхетийра.\nКъоналло вадийна дахарчу ластийча.\nЦу дагца г1оьнча ша х1отторехь кечбина.\nДуьненан массо а йистошка кхача.\nИ гездан Гила-Дин оьшара лаамна.\nАса цуьнца лоьхура ринжанаш гатвича.\nХалонан хьовзамаш когашк1ела лоьцура.\nАренца стешхалла яьржина карийча.\nСан Гила бацара хиламашна къера.\nБуьйдачу кхетамна накъостий боьвзича.\nМассо вайн К1ентех аса Вежарий лоьцара.\nГ1о оьшуш де-доьхна дийно со хьовзийча.\nЦу К1ентийн Вошалла кхочуш са ойъара.\nДахарца къийсамехь хьалхенаш йахалла.\nВайн къоман 1адато лакхиене вохура.\nХарцонаш эшорехь Юьхь-к1оман чувола.\nТоламехь чекхвала Гила-Дин оьшара.\nГила-Дин кхиарехь Синан-Дин хилла.\nБерзан вайн амало Гила-Дин хаьхкича.\nДег1анна хьуьнарехь Кхетам-Дин хилла.\nВай эшон ницкъ ма бац Бертахь д1ах1иттича.\nИ Барт вайн хира ма бу Нийсонна 1уй хилча.\nХарцонаш,1есанаш, Эхь дайнарш совцийча.\nВайн Дайша лелийна г1иллакхаш лардича.\nСинан-Дин хе х1оттош Вай Далла къарделча !\nАьрсбин Абу-Бакр 24.04.18 шо


Муха беха Нохчийчохь эшарш лакхар дихкина интернет-артисташ\nМатериалан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Романова Софья.\nКху деношкахь Нохчийчоьнан културан министро Дааев Хож-Баудис юха а карладаьккхина махкарчу иллиалархошна, шайн репертуар кеп-кепарчу комиссешца йийцареян езарх тIейогIучу заманчохь. Цо дIахьедарх, синбахамаллин министраллехь вовшахтоьхна экспертийн кхеташо кийча ю, иллиалархойн кхоллараллийн материал ладогIархойн кхеле йиллале, иза зен.\nИштта Дааевс тергоне эцна "нохчийн артистийн социалан машанашкахь лелар а". "Нохчийн гIиллакхаш а, оьздангалла а йиц ма елаш", социалан машанашкарчу шайн аккаунташка суьрташ, видеош, йозанаш зорбане дохучу юкъанна аьлла, кхайкхамбина министро иллиалархошка. Цо бахарехь, къоман културан векалш уьш хиларе терра, цара "масал гойту тIекхуьучу кегийрхошна".\n"Нагахь санна, министро бакъо елча, со-м вара илли эр долуш"\nКарарчу шеран Товбеца-баттахь дуьххьара дийца даьккхира Нохчийчуьрчу бозуш боцчу артистех. "Грозный" пачхьалкхан телевизионан эфирехь Дааев Хож-Баудис юьхь яьккхира къоначу иллиалархойн, културан министраллаца дага а ца бовлуш, интернетехь шайн кхолларалла Iораяккхарна.\n"Шу санначу артисташа нохчийн гIиллакхаш бехдо", - аьлла, дIахьедира хIетахь хьаькамо. Бакъду, массарех а ца хьакхаделира нохчийн Iедалхойн дехкар. Сюжетехь нахалабаьхначу иллиалархоша сацийра шайн кхолларалла, амма, дуккха а бу тахана а жигара шайн эшарш дIа а лоькхуш, социалан машанашкахь уьш яржораш.\n"Грозный" телехьожийлан репортажан цхьана турпалхочо Вахарагов Аюба хаамбира "Кавказ.Реалии" портале, синбахамаллин министраллан идейш бакъйо ша, амма реза вац, шен кхоллараллица нохчийн културан ша сий дойу аларна.\n"Министр бакълоь массо а хIуман тIехь, амма цо сайна бакъо елча иллеш бохур долуш вара со. Ца лахь, суна оьшуш а дац", - боху Вахараговс.\nЦо дийцарехь, иза а, цуьнца цхьана репортажехь гайтина цуьнан ваша Асхьаб а карарчу хенахь цхьанхьа а болх беш вац. "Цкъачунна балха аравала цхьа а лаам а бац", - дуьйцу Аюба.\nМузыкан доьшийле дIахIотта Iалашо ю цуьнан, "официалехь културан белхахо" хила, Дааевс тIе ма диллара.\nСинбахамаллин министраллан инициативана реза ву Нохчийчуьрчу културан цIийнехь болх беш волу иллиалархо Могаев Мохьмад а. Шайн ницкъ а, ахча а дойуш, артисташа дIаолуш долчу иллех, эшарех говзалла йоцчу нахе пайдаэцийта мегар дац элира цо. Шен кхоллараллин некъ болалучу заманчохь, нехан иллеш дIаолуш волавелира ша а, амма иза хобби санна хIума дара боху Мохьмада.\n"Нохчийчохь чекхъяьккхина ас културан а, исбаьхьаллин а колледж. Филармонехь болх бина а ву со. Сайга тIевола ца аьлча а, со суо сайн лаамехь гIур вара министралле, хIун мега, ца мега хаа", - дуьйцу артисто.\n"Вайн министро бохучунна 100 процент реза ву со. Ас дуьйцу хьуна, хIунда ву а. Масала, теттина ахча а лой, йиш дIаязйойту ас. ТIаккха Вахарагов Аюба ван а вогIий, шен "колхозан" кепехь юха яздойту сан илли. Цкъа делахь, ахча дов сан, шолгIа аьлча, репутаци а. Ткъа Вахараговна маьхза дуьсу сан илли", - дуьйцу жимчу стага.\nМеттигерчу телевизионехь бехкаш дохуш, гайтинчу интернет-артисташца министр тIех шога хилла аьлла ца хета Могаевна. Масийттазза совца баьхнера цаьрга боху Мохьмада.\n"Хьажахьа, камераш йоцуш, репортажаш ца еш, цул хьалха а къамелаш ма динера цаьрца. БIозза баьхнера, вайн менталитет а, кхин дерг а ларде вай. 3-гIа шо а ма ду културан министралла цу тIехь болх беш схьайогIу. Иллеш синбахамаллин министралле, исбаьхьаллин кхеташонан кхеле дахка, иллеш вовшех тера ца хилийтархьама бохуш", - дерзадо шен къамел Мохьмада.\n"Кавказ.Реалии" портало хеттарш динчу тергамчаша хьалхо дIахьедира, говзалла йоцчу эшаршлакхархошна болх бар дехкар, "нохчийн этикаца" церан иллеш а, лелар а догIуш цахилар хилла Iир дац аьлла.


Дубровина Екатеринас дуьйцу, муха гIиттадо республикехь" наркотикашца доьзна девнаш", уьш хьан кхуллу\nДеношкахь Шелахь йирзина бакъоларъярхочунна Титиев Оюбна еш хилла кхел. Набахтехь даккха 4 шо кхайкхийна цунна, 200 грамм кIомал яьккхина цуьнгара, аьлла. Цунна тIехьарчийна 228-гIа артикл, 2-гIа дакъа - иза Нохчийчохь хьаннах а лата торуш, гоьдаьлла девза таIзар ду. Муха "тIеухку" наркотикаш, таIзардархошна дуьхьал муха латталур ву, дуьйцу Титиевн авдовата Дубровина Маринас.\n- Дукха гIиттадой Нохчийчохь Бехктакхаман кодексан 228-гIа артиклца девнаш?\nКадыров Рамзана дуккхаза а баьхна шен махкахошка, "наркотикаш лелориг изза террорхо ву". 2017-чу шеран Марсхьокху-беттан 12-чохь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгалхошца ша дIаяьхьначу кхеташонехь Кадыровс наркоманица къовсам латто оперативан штаб кхоьллира, элира, махкахь кхин нароктикаш хаа цайолуьйтург дерриг а дийр ду. Цул тIаьхьа тобанашкахь леца болийра нах, ницкъхоша уьш нарокотикаш лелош бу бохура.\nЛуьттура бахархой, дийнахь иттаннашкахь дIагулбора шайн хьукмате полицино. Иштта хилира Оьрсийчохь наркотикашца доьзна зуламаш даьржинчу мехкийн лидер Нохчийчоь (2017-2018 шераш).\nНохчийчоьнан кхелашкахь массарел а дукха луьстучех бехкех бу ши бехк – 208-гIа артикл а (низамехь йоцу герзахойн тоба кхоллар, цуьнан декъахь хилар), наркотикаш лелорах йолу 228-гIа артикл а. Етта хенаш ю вуно лакхара.\n- Стаг шена тIехьарчийначу бехках хьалхавалалой, къовсавала некъ буй цунна?\n- Оцу къовсамехь тоьлла нах суна ца бевза. Дукха хьолехь наха даренаш до – ца дича етта, уггаре лакхара хенаш туху. Цундела адам доллучунна а къера хуьлу. Ткъа къерахиллачун бехк кхелаша толлуш а бац, шозза гулло кхелахой, шозлагIа вовшахкхетча, набахти кхайкхайо, бехкевечуьннна сацам карало. Нохчийчохь 2017-2018 шерашкахь лецначех дукха нах хьийсийна набахтешка. ТIебаьхьна бехк къовсабаьккхинарш вуно кIезиг бу царалахь. Ас болхбечу юкъанна иштачех цхьа Титиев а, кхин шиъ а бен вац.\n228-чу артиклца бехкебечу нехан девнаш толлуш дац – уьш кхуллу, тIаккха кеп хIоттайо, толлуш санна. Изза сурт лийлира Оюбан а, кхин массех а девнца.\n- Дукхахболучара боцу бехк стенна оьцу шайна тIе?\n- Царна а, церан гергарчарна а бен Iаткъам вуно боккха хуьлу, цундела нах ца хIуьтту аьрзнаш дан. "Наркоманашна" Iедало ша тIехIиттабо адвокаташ дукха хьолехь. Ткъа "хьал ишта дац", "бакъдерг кхин ду" олу адвокаташ дукха бац.\n- Кхечу регионера адвокат лаца аьтто цабаьлларг кхеле бакъдерг дIакхачо йиш йоцуш вуьсу-кх, ахь бахарехь?\n- Вуьсу. Набахте хьажочу стагна туьйссу кхерамаш туьйсу Нохчийчохь адвокаташна – царна етта, боцу бехкаш дуьхьалбаха, церан гергарчарна кхерамаш тийса тарло. Хала ду оцу хьелашкахь бакъдолчунна тIехIотта.\n- Маларш муьйлучу наханна 228-гIачу артиклан 1-ра декъо къастош болу бехк тIехьерчийна меттигаш ю бохург дуй бакъ?\n- Ду, дерг ду иза. Суна девза и тайпа дов. Стаг арахь мелла лаьцна, лаьцна шен машен чу а хиина, лаьтташ волуш. Иза изоляторехь кхаьбна, оцу юкъанна полисхоша материал хIоттийна, кIомал оьзна а, иза шеца йолуш а валийна иза шаьш, аьлла. Бекхтакхаман кодексо маларх кхеттарна набахте ца кхачаво – цундела цунна 228-чу артиклца шо хан кхайкхийна, арахь яккха. Иза баккъал а хилларг ду.\n- 228-гIа артиклца нах бехкебан полици маьрша ю-кх?\n- Ю. Суна Шелан кIоштан полицин декъехь гина Iаьржачу полимеран тоьрмигаш, кIомалан тоьхмигаш, изза тоьрмиг бу Титиевна бехка бухахь а. И тайпа ши тоьрмигаш бу буьйцуш ахь дакъалоцучу кхин а шина девнехь. И кIомалх буьзина Iаьржа тоьрмигаш хIора а полицин декъахь болу сурт хIутту – эшначу хенахь полисхоша пайда а оьцуш. Титиевн девно вайна гайтира наркотик бухакхосса хIумма а хала доцийла.


Бусалбанийн рузманехь шеран кхоалгIа бутт бу РаббиIул-аввал. Оцу беттан 12-чу (оршотан) буьйсанна дуьнен чу ваьлла АллахIан Сийлахь Элча-Мухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Бусалбанаша мовладан бутт а олу цунах. Кху шарахь и бутт карабогIу декабрь беттан (гIуранан беттан) 12-чу дийнахь.\nОцу беттан 12-гIа буьйса чIогIа еза а, сийлахь а ю бусалбанашна. Мухьаммад-Пайхамар (Делера-салам маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу вар даздеш оцу буьйсанна салаваташ дахкар, мавлад дешар, кхидолу Iамал-Iибадат дар деза ду. Цундела оцу буьйсанна Iамалъярехь сов довла деза вай а.\nВайн Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу валале хьалха дерриге а халкъаш Iеса хилла, Делан цIенчу, нийсачу некъа тIера дIахьаьвзина хилла. Уьш жехIила хилла. Къизалла яьржина, къинхетам юккъера дIабаьлла хилла. ХIетахь зударий, даьхний санна, бухкуш-оьцуш хилла, къаьсттина Iаьрбийн мехкашкахь. Доьзалехь зудабер дуьнен чу далар а эхье лоруш хилла.\nМухьаммад Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу ваьлча ворхIе а стигало, ворхIе а латтано АллахIана хастам бина: «Мархьаба, маршава, ва Делан Элча! – аьлла, Мухьаммаде (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) маршалла хаьттина. Иза дуьнен чу ваьлча дуьненахь дуккха а Iаламаташ хIиттина.\nКъурайшийн тайпанах Хьашимин цIийнах уггаре а сий-лараме волчу цуьнан дедас Iабдул-МутIалиба дийцина: «Мухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу ваьлча КаIбатна тIаваф (гуонаш дехира) ас. Буьйса юкъал тIехъяьлча КаIбат, ИбрахIим Пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) лаьттинчу агIор дирзина, тасбихь деш хезира суна. «АллахIу Акбар! АллахIу акбар! АллахIу акбар!» – аьзнаш дара хезаш. Тхан наха корта бетташ (сужуд деш) хилла дерриге а цIуйш, охьадетталуш, атаделира. Уггаре а доккха цIуй, шен цIе Хьубал йолуш долу, лаьттах кхетта, даьржина дIадахара. «Амината Мухьаммад вина» боху аз а хезира суна.\nСафа лома тIе хьалавелира со. Йоккха гIовгIа яьккхинера цигахь олхазарша а, акхароша а. Уьш дерриге а Маккичу схьагулделча санна хетара. Цул тIаьхьа Аминатан цIийнан неIаре вахара со. НеI къевлина яра, зайл а боьллина. Ас элира: «НеI схьаеллахьа». Аминат дуьхьал йистхилира: «Мухьаммад веана вайга», – аьлла. Ас цуьнга дийхира: «Схьавахьа со хьажийтахьа цуьнга». Цо соьга элира: «Пурба ца ло суна. Цхьа воккха стаг веанера, цо элира кхо де-буьйса даллалц кIант цхьанна а ма гайта», – аьлла.\nАс шаьлта хьалаэккхийтира, неI а кагъеш цIа чу эккха дагахь. Карахь тур а долуш, юьхь дIахьулйина а йолуш, цхьа къонаха хIоьттира, некъ боьхкуш, суна дуьхьал. «ХIай, Iабдул-МутIалиб, собаре хилахьа, Маликаш ду хьан кIентан кIант волчу даьхкина», – элира цо. Со эгийра. Кхаа дийнахь мотт сецна, цхьаьнгга а хIумма а ца алалуш висира со», – бохуш.\nМухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу ваьллачу буьйсанна хаьрцира Кисран гIала. Масех эзар шарахь ца йовш лаьттина йолу цIарна корта тухучеран цIе дIаяйра. Саве хIорд бакъабелира. Дуьнен чу малх кхетале хьалха дуьне серладаьккхинера тамашийначу нуьро. Иштта, кхин а даккхий Iаламаташ хIиттира Мухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу ваьллачу буьйсанна.\nХIокху сийлахьчу РаббиIул-аввал беттан дан ма деззара хьурмат дан, Мухьаммад Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сий ларам бан, цуьнан суннаташ кхочушдан, Шен фарзаш лардан Везачу АллахIа пурба лойла-кх вайна хIокху баттахь а, цул тIаьхьа тIейогIу йолчу хенашкахь а. Амин!\n(Пайдаэцна «Элча хьехор» жайнах)


ГлавнаяГлавнаяДуховностьСтигалахь кIайчу мархаша нека до\n– Дага, юьртах араваьлча, уьстагIий басошкахь дажа а дай, делкъанна Органан тогIи чу диссор ду ахь, хьалха вайшимма ма-дажжора, хезин хьуна? Ледара ма хила. Хьайна яа хIума а хьо, арахь сиха мацло. Вало цкъа юьхь-куьг дила, хьо-м дика сама а ца ваьлла моьтту суна.\nАнзор сиха уьйтIехьа дIахьаьдира. ГIуммагIа чуьра охьа а дуттуш, юьхах хи тоьхна хIара воллушехь, нанас чукхайкхира кхуьнга, хIума яа вола аьлла.Сиха тIоберамца хьокхаман цхьа юьхк а кхаьллина, бабас: «Дага, чай мала, чай!» – боххушехь, араиккхира кIант. Дадас уьстагIий аралаьхкинера. ХIинца шайнаш а, лулахойнаш а цхьаьна а тоьхна, эвлана гIеххьа генахь йолчу басошка дажо ваха везара Анзоран.\n– Деллахь, Ваха, и бер-тIорза жиэ а хьажийна, паргIатдевлла, вай муха Iийр ду? – элира Анзоран дега шайн уьстагIий дIалахка араваьллачу лулахочо Дауда.\n– Цуьнан хенахь вайшиъ жиэ а, дечиге а ихина дицделла хьуна? Кху аьхка цхьайтта шо кхочу цуьнан, жиэ ца вахийттал жима вацара иза-м, – элира Вахас.\nАнзорана ца хезара церан къамел, иза сихвелла уьстагIий вовшахтухуш воллура. Кхеран куьпара массеран а аьлла уьстагIий дара кхунах тешийнарш – тахана жен рагI АнзоргIаьргахь яра. КIант воккхавера дас сел жоьпаллин гIуллакх шена тIе дилларна. Тахана хIара ша вара жиэ воьдуш, хьалха-м деца вахар нислора гуттар а. ХIинца бераш каникулашкахь дара, кхуьнан шортта мукъа хан яра.\nЖимма кхуьнца дIа а волавелла:\n– Бердана дукха юххе ма дахийталахь уьстагIий, цхьаъ чубожахь, цунна тIаьххье кхин масех а чуэккхар бу хьуна, – элира дас.\n– Дика ду, дада, со хьожур ву хьуна, – жоп делира кIанта.\nУьстагIийн луьста луьйзучу когийн тата а, церан Iехар а дара хезаш, цара новкъахь гIеххьа яьккхинчу чена юккъехула Анзор схьавогIуш. Кхуьнан карахь коьжалг яра. Дадас чIогIа леррина лелайора иза, шен дех, Анзоран дедех, йисина ю бохуш, безам хеташ.\n– Яйа ма яйалахь хIара, ларъелахь. Эрна уьстагIашна тIаьхьа а ма кхиссалахь, – элира дас, коьжалг схьа а кховдош. Шина а куьйга леррина дегара гIаж схьаийцира кIанта.\nМалх гIеххьачул хьалаайабелла богIура Анзор, жа лаьллина, басешка дIакхаьчча. Цхьа наггахь лаьтташ хьечийн а, акхачу кхорийн а дитташ а, хьамцийн а, эльхьаьмчийн а кондарш а йолуш, тайна меттиг яра кхузахь ерг. УьстагIашна дика дежийла а яра хIара. Уьш-м схьакхачарца бацана тIелетира, йоккха меттиг схьалаьцна дIаса а даьржина.\nАнзор уьстагIашна гонах лелара, уьш дукха гена дIаса ца довлийта. Ши-кхо де хьалха догIа деана хиларна, арара буц дика тоеллера, царна шортта яа хIума яра. Харст-харст дора цара сихделла буц цоьстуш, шаьш цунна тIера дIалахка кечвелла цхьаъ волуш санна. Наггахь цхьана жийно, корта хьала а ойий, «бIаь- а-а» олий Iаьхий, шен Iахар тIебоьхура. Кхечу уьстагIашна юкъахь бисина Iахар, шен ненан аз а девзий, цунна тIебодура.\nБерда йистехь лаьттачу кхуран дитта кIел охьахиира Анзор, шен куртка а, яахIума чохь йолу тIоьрмиг а бай тIе охьа а биллина. Эсала мох хьаькхира\nлаьмнаш долчу агIорхьара схьа. Дитташ тIера гIаш шабар-шибар дан дуьйладелира. Механ тулгIе марсаяьлча, гIаша йоккху гIовгIа а алсамйолура. Цуьнан терго еш Iара кIант, диттан гаьннашка хьала а хьоьжуш. Эххар а мох дIасецира. Берда йисте а хIоьттина, Органан тогIи чу а, гонахарчу лаьмнашка а хьоьжуш лаьттара хIара. Хаза сурт дара гонах гуш дерг. Кхунна шена а ца хаьара, шен дагахь хIун ойланаш гIуьтту сел исбаьхьа Iалам гуш. ХIара жима вара цуьнан мах хадо а, цунах кIорггера кхета а. Амма кхуьнан ойла акхайоккхура гуш долчу суьрто. Генахь долчо тIеийзавора хIара: «Хьуьлла лаьмнаш тIехьа хIун ду те? Цига ваха йиш хилча, ма дика хир дара…»\nТогIи мел ю шен хин генаш дIасадаржийна догIура Орга. Цуьнан хи тIехь маьлхан зIаьнарш ловзура. Кхузара, лакхара, чухьаьжча, хин гIовгIа ца хезара, иза, цхьана гIода чохь а доцуш, кегийчу гаьннашка дIасадекъаделла хиларна.\nМалх нийсса тIехула, стигалан нартолна юккъе нисбеллера. ХIинца цуьнан йовхо къаьсттина чIогIа хаалора, IиндагIа кIелара дIаваьлча-м муххале а. УьстагIий диттийн, кондарийн IиндагIашкахь къайладовла гIертара. Iуьйранна дуьйна даьжна долу уьш дика дуьзнера.\n– ХIинца хи тIе гIур ду вай, дукха дахарш, – элира кIанта цаьрга, ша бохучух уьш кхетар долуш санна.\n«ХIайц! ХIайц!» – бохуш, берда тIера тогIи чу вуссу некъ болчухьа шен коьжалгаца уьстагIий дIалоьхкура цо. Кхузахь, берд раз хадош баьккхина, машен а, трактор а хьала-охьа ялалур йолуш шуьйра некъ бара.\nБердах чудиссина уьстагIий генахь доцуш догIучу хина сихонца тIехьаьвдира. ЛегIанчу берда тIера атта дара царна хи мала. Цхьадерш хи чу девллера, тIехьа тIегIертачара чутеттарна. Анзор, сихха тIехулара хIуманаш, схьаяьхна, охьа а кхиссина, хи чу велира. Кхузахь хи кIорга дацара, кхунна гIодаюккъалц бен ца догIура иза. Хино жима Iахар дIатакхо мегара, жена хьалха иза нисбелча, цундела уьстагIашна уллехьа а вахна, хи чохь сецира кIант. Органан хи шийла дара, амма малхо дохдинчу дегIана там бора цо. Хи чу ветталуш, цинцаш дIасадетташ, самукъадаьлла воллура Анзор. Цхьадолу уьстагIий, хи молчуьра совца а севцина, кхуьнга хьоьжуш лаьттара.\nХина дуьхьал а воьрзий, чукхеташ, некан тIамарш тухий, дехьарчу берда тIе воьдуш, юха хи чуьра хьала а волий, водий, хина лакхахьа а волий, чуэккхаш, луьйчуьра кIант. Иза хьалха а дукхазза а хиллера кхузахь шен накъосташца. ХIара луьйчу меттиг кхунна дукхаезачех цхьаъ яра.\n«ЭхI, гуттар а аьхке латтахьара, мел дика хир дара тIаккха. Денна а лийча эха йиш хир яра, – ойла йора кхо хина йистерачу йовхачу гIамарна тIехь ша Iуьллуш. – ТIаккха вай долчохь Iа хир а дацара. Дуьненчохь дуккха а бу бовха мехкаш. Школехь географин урокехь Раиса Вахаевнас ма дийцира тхуна царах лаьцна. Телевизор чохь гойтуш хуьлу иштта меттигаш. Кестта дадас тхуна а оьцур ю телевизор. ХIинца-м луларчу ДаудагIеран бен куьпахь цхьаннан а ян а яц иза… Вуьшта, гуттар а йовхо лаьтташ хилча, Iа хила а ма ца хуьлу. ТIаккха салазаш, конькеш хахкар а дIадолу. ХIан-хIа, дерриг а ша ма-дарра дисича дика хир ду».\nХи меллачул тIаьхьа уьстагIий IиндагIашкахьа дIадуьйладелира – лакха тIехь санна, тогIи чохь а дара дитташ а, коьллаш а. КIордадаллалц лийча а лийчина, хи чуьра хьалавелира кIант. ХIинца ша мацвелла хилар хааделира цунна. Шен хIуманаш тIе а юьйхина, уьстагIий долчухьа дIавахара иза. Уьш гена доцуш Iохкура, хIинца малх лахбала болабаллалц садаIа йиш яра церан.\nШена нанас кечбина кIадин тIоьрмиг схьабаьстира Анзора. Цу чохь хьокхам а, кIалд а, сийна хохаш а, наьрс а, помидор а, кхо пирянг а, масех кампет а, ангалин шиши чохь кхехкийна шура а яра. Ша вуззалц хIума йиира кIанта. Жимма садаIа мегар дара кхуо а, жа цхьана меттехь Iуьллуш долччуьра. Шен куртка кIедачу баца тIе а тесна, цу тIе охьавижира иза. Диттан IиндагI дара кхунах хьакхалуш тIедоьжна, амма цо новкъарло ца йора стигал ган. Лаьмнийн баххьаш тIехь йийшина Iаьхкина кIайн мархаш хIинца къилбаседехьа нека деш яра. Сийначу стигалхула меллаша дIайоьлхура уьш. Царна тIехь бIаьрг сацийча, хаалора уьш хийцалуш, керчаш хилар. Мархашка хьоьжуш Iуьллучу кIантана царех цхьацца суьрташ хIуьттура:\n«Хьуьллерниг тхан боккхачу жийх тера ю, цул тIаьхьа йогIург бере тIехь волчу говрах, важа цхьа оьпа санна ю… Ма хаза ду цу стиглахь! Адамаш, олхазарш санна, тIемадевлла лелалуш хилча, ма дика хир дара. Iалелай! Дуьненан муьлххачу а маьIIе дIавахалур вара-кх со, сан тIемаш хилча. Сайна стигалхула лела кIордийча, цхьанхьа охьавуссур вара. Масала, Африкехь. Цигахь пийлаш а, крокодилаш а, лоьмаш а, маймалш а ма хуьлу. Цхьа лом я кхин экха суна тIехьаьдча, со, парт-аьлла хьалакхоссавелла, тIемавер вара. ХIа-хIа, схьалаца со, шайга лацалахь. ЭхI, ма дика хир дара тIема лелаш…».\nИштта суьрташ хIиттош Iачу кIантана наб кхийтира. Цхьаммо шена муьшка еш а хааделла, хьалаиккхина, кIегархиира хIара. УьстагIий, кхунна гонах а гулделла, лаьттара. ТIоьрмиг чуьра кхуьнан бисина хилла хьокхам а, хох а наьрс а дIайиънера цара.\n– ДIадовла кхузара! Стенна гулделла шу суна гонах? ХIайц! ХIайц! – аьлла, уьстагIий дIакъахкийра цо.\nМалх лахбелла богIура. ХIинца жа тогIи чуьра гу тIе хьалалалла дезара. Шен хIуманаш лаьттара схьа а эцна, уьстагIий некъа тIе лахка волавелира Анзор.\nНекъа тIера кегий жагIа дIаса а кхуьссуш, гух хьаладоладелира жа. Делккъалц ша дажийначу майдана тIе а далийна, юха лакхахьа, лаьмнаш долчу агIор, дIадоладалийтира кIанта иза. Хьалха санна, шайна хьалхара буц сиха хедаеш, дажа дуьйладелира уьстагIий.\nМалх чубуза гергабаханера, цуьнан цIен чара анайистах хьакхаелла йогIура. ХIинца жа цIехьа дерзо а мегар дара. Коьллашна юкъе бахана уьстагI тIаьхьа ца бисийта схьа а эккхош, жа цIехьа дерзийра кIанта. МаьркIажан хан хуьулш яра иза цIа кхочучу хенахь. Куьпара лулахой арабевлла лаьттара, кхуо уьстагIий урамехула схьадалочу хенахь.\n– Хьажал, хьажал, уьстагIий гIийла-м дац. Дика дажийна кIанта.\n– Ойн, Анзор, хьо-м вахийта мегар долуш хилла жиэ.\n– Дукха ваха хьо, Анзор. Дела резахуьлда хьуна! Ма дика кIант кхиийна хьан дас-нанас, – бохуш, хIара хеставора цара.\nАнзорана эхь хетара ша цара хестош. Сихха лулахошна юккъехула чекхвала лаьара цунна. Эххар а шайн кетIа кхечира иза. Кхунна дуьхьал араяьлла лаьттара бабий, наний. УьстагIий дIадиллина лаьттачу дечиган кевнехула уьйтIа хьаьвдира. Цигара дас уьш жоьли чу лаьхкира, леррина цаьрга хIоранга хьажа а хьожуш.\n– Баба яла хьан, Дага. Ма кIадвелла хир ву хьо. Оцу хьан лартIехь воцчу дас вита-м ца вити хьо жиэ ца вахача.\n– ХIумма а дац, баба. Со кIад ца велла.\nЦу шинна мара а кхетта, кел чоьхьа велира Анзор.\nНанас чIепалгаш динера. Дада волчу цунна яахIума а, чай а дIа а даьхьна, Анзор а, цул жимахдолу ваший, йиший шаьш кхача кечбечу жимачу цIа чохь лохачу стоьлана гонах хаийра нанас.\n– Схьадуьйла, охьаховша, чIепалгаш даа. Ас хIинцца чай а дуттур ду шуна.\n– Нана, ахьа а, бабас а ца юу хIума? – хаьттира Анзора.\n– Охашиммо а юур ю хIинцца, ламаз а дина, баба схьа ма-еъанехь.\nХIума йиина дукха хан ялале наб озо йолийра Анзорана, ша Iачохь набарна Iункар оьхура иза.\n– Дага, вало хьайн метта вала, хьо-м набарна вата а ветта ма ву, – элира нанас.\nГIайби тIе корта билларца наб кхийтира кIантана. ГIенах сийна стигал а, цунна чухула, доккха кIайн эскар хилла, дIайоьлху кIайн мархаш а яра цунна гуш…


Гериханова Аминина Оьрсийчу экстрадици ярна дуьхьал митинг хIоттийна Берлинехь\nГериханована гIо лоцуш Берилинехь хIоттийна митинг\nНохчийчуьра Гериханова Аминина агIо лоцуш митинг хIоттийна Берлин гIалана юккъехь. Барам вовшахтоьхначара Румынин векалтне кхайкхаман кехат кховдийна, Оьрсийчу экстрадици ярх Гериханова ларъе, иштта цунна мухIажаран статус а ло аьлла.\nМитингехь 50 гергга стаг гулвелира, цуьнан декъашхой лаьттара "Оьрсийчоь – зуламан импери", "Оьрсийчоь Интерполан декъашхо хилар сацаде", "Адамийн бакъонехьа прецедент", "Амина кIелхьара яккха", иштта кхиндолу плакаташца. Къамелаца вистхилира нохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон ваша, бакъоларъяран "Вайфонд" ассоциацин Германера векал Абдурахманов Мохьмад, дийцина Кавказ.Реалиига барам вовшахтоьхна болчу "Европерчу нохчийн ассоциацин" Германерчу векалша.\n"Румынхойн Iедало тIелаца ца деза экстрадицин хьокъехь долу арз, дуьненаюкъара кхерамазалла латтон еза. Доьху, мел-оьшург леладе, цунна Оьрсийчу экстрадици ца яйта а, цхьайолчу Европан пачхьалкхехь тховкIело яла аьтто хилийта а", - яздина ду румынхойн Iедале бинчу кхайкхамехь.\nРумынин дозанехь дуьххьара дIалацар дац иза – Чиллан-беттан чакхенера дуьйна Къилбаседа Кавказера схьабевллачу Оьрсийчоьнан бахархоша меттигерчу миграцин сервисо къоман а, динан а тIехула дискриминаци йарна сих-сиха латкъамаш до. Бакъоларъярхоша бахарехь, уггар чIогIа нохчех хьакхделла иза: уьш дIалаца мега, йа депортаци йан мега, официалехь къайлахчу сервисийн лехамашкахь уьш бацахь а, ткъа Румынех транзитаца чекхбовлуш балахь а.


Оппозици къаръян Ιалашо ю Оьрсийчохь тΙеэцначу низаман\nОьрсийчоь- Болотная майданахь оппозицин гулам боьдуш, 04Чил2012\nСихдинчу боларахь а листина, тΙечΙагΙдина Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думано бакъо йоцу гуламаш хΙитточу нахана даккхий гΙуданаш туху низам. Иза чекх ца долуьйтург дерриг а лелийра цунна резадоцчу парламентан декъо. ХΙинцачул тΙаьхьа полицин а, кхечу къепе латточу урхаллийн а аьтто хир бу Ιедална товш воцчу муьллхачу а оппозиционеран дахар гΙуданашца дукъдан.\nНизам, ца хеддаш, депутаташа итт сохьтехь къийсинчул тΙаьхьа тΙеэцна Пачхьалкхан Думано. Кхин ян дуьхьало йоцчу депутатийн оппозицино «италахойн кепехь духьалояр» олу, болх меллаша леларца балебоккху кеп а тΙехь юкъаялийра низам дийцаре дечу муьрехь. Резабоцчара дийцаршка хьажийнера\n400 тΙетохар, хийцамбар.\nТΙеэцна низам халла оьшу кворум цхьаьнатоха аьтто баларца.\nНизаман мах иштта хадийра болх бирзинчул тΙаьхьа депутата, политикехь дика вевзаш волчу «Нийсонан Оьрсийчоь» партин хьалханчех волчу Миронов Сергейс.\nМиронов: « Тахана тхан «Нийсонана Оьрсийчоь» фракцино дерриг а дина оцу низаман маьΙна дацар, вайн халкъан батт дΙаюкъа гΙертарца иза зуламе хилар гойтуш. Оха гайтира «Цхьааллин Оьрсийчоь» парти, шена оьшу низам чекхдоккхуш, белхан регламент талхо а кийча юйла, кхетамах йоьхна юйла, уггаре а коьртаниг – янне а шен халкъан пусар деш и йоцийла».\n«Цхьааллин Оьрсийчоь» партино юхьара а даьккхина, тΙеэцначу низамо даккхийчу зуламийн могΙара диллина арахь Ιедалан лаамза гулам хΙоттор, ах миллион соьме кхочуш гΙуда тохар а къастийна низам талхийначунна.\nТΙеэцна низам шуьйрра емал до тахана Оьрсийчохь. Кхета нах, иза кхозлагΙа а харцонца президентан гΙента хиина ву аьлла шайна хета Путин Владимир шайх ларвеш юкъадаьккхинийла.\nАмма «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин фракцин куьйгалхочо Воробьев Андрейс боху, низам догΙуш ду массо а Европан бустамашца.\nВоробьев: «Тхуна вуно мехала ю маршо. ХΙора стагна, хΙора доьзална доггах оьшу маршо. Амма демократехь дехаш долу вай кхета деза, таронаш, бакъонаш хилла ца Ιаш, вайна тΙехь веша дечух жоп далар а дуйла. Цундела тахана тΙеэцна низам дуьззина догΙуш ду массо а Европерчу бакъонашца, гойтуш а ду вай демократин хийцамийн лорах доьлхийла».\nДепутаташа болх бечу муьрехь, низам тΙеэцарна дуьхьало еш, Пачхьалкхан Думин цΙенна уллохь лаьттачу жигархойх 20 гергга стаг лецира полицино. Царалахь ву, масала, оппозицехь йолчу «Яблоко» партин лидер Митрохин Сергей а.\nНизам тΙечΙагΙдан деза кху кΙиранах паламентан лакхарчу тΙегΙано – Федерацин кхеташоно. Цул тΙаьхьа куьг яздайта Путин Владимире кхачор ду иза.


Марха (да) (эрс: ураза́, пост, Iар. الصوم) — бусалбаша сатасса йолаеннача хана денз марх чубиззалца хӀама ца юаш, къинош дуташ (бӀаргашца а, кулгашца а, меттаца а деш дола) ха яккхар (марха кхабар). ЦӀай денош (Мархий-цӀай, ГӀурбан-цӀай, Ташрикъа денош) мел доацача дийнахьа кхаба йиш йолаш да марха. Кхер белгалонаш гучаяьннача хьаькъале волчаи халача лазаре мел воацача бусалба сага Мархий бетта 29 е 30 дийнахьа марха кхабар параз да.\nБусалба ханорга хьалхарча Мухьаррам бетта хьалхарча дийнахьа;\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Марха&oldid=47128»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 12 АгӀой 2022, 16:32.


ФСБ-н белхахо хилла Алероев бехказвоккху сацам хийцина Москох кхело\nМоскох гIалин кхело юхакъасто хьажийна Оьрсийчоьнан ФСБ-н Нохчийчуьрчу урхаллан белхахо хиллачу Алероев Iаьрбин а, цуьнан хила мегачу шина декъашхочун а бехктакхаман гIуллакх. Хьалхо совдеган вер кечдарна уьш бехказбаьхнера бехккъасторхоша, хаам бо "Коммерсанто".\nВоронежера бизнесхо Москох вер кечдарна Алероев а, цуьнан ши бертахо Замураев Иван а, Нальгиев Ислам а бехке вац аьлла вердикт тIеийцира Оханан-баттахь Мосхох Савелевскин кIоштан кхелехь 2016-чу шарахь Мангалан-баттахь.\nТалламхойн версица, Нальгиев Ислама мила ву ца хуучу стагера 30 эзар доллар ахча эцна хиллера, Воронежера бизнесхо Корнев Кирилл верна. Иза кхочуш дар Нальгиевс тIедиллинера шена вевзаш волчу шина стагана Алероевна а, Замуруевна а. Бизнесхо вен цара лаьцнарг зулам дечу меттана полице вахана хиллера.\nКхелехь бехккъасторхойн шеко кхоллаелла иза баккъалла а хилла хIума ду бохучух. Кхеле озийнарш цу декъана бехказбехира. Нальгиев бехаказваьккхина, бакъо а йоцуш, герз лелийна бохучух а.\nАлероев Iаьрби а, Замуруев Иван а къера хилира цу агIор шаьшшина бехк хиларна. Цу шинна хан кхайкхийра 2 шо 7 бутт хIоранна а. И хан цара талламан изоляторехь яккхарна кхуьа а дIахийцира кхелехь.\nАлероевс суьдехь динчу тоьшаллашца, иза дагахь хиллера бизнесхо тапчица кхеро (бизнесмен чохь волу машенан кор а дохийна, тIе тапча а хьажийна, "юха кхечу агIор дуьйцур ду" ала дагахь хиллера иза. Амма ша лоцучу хенахь цо дийцинера ша Корневна шозза тапча тоха кевелла вара аьлла.\nГIадужу-беттан 2-хь Савелевски кхелан сацам юхабаьккхира Москох гIалин кхело, и гIуллакх юхаталла оццу кхеле дIа а хьажош.\nЭшам хилла Корнев реза ву Москох гIалин кхело бинчу сацамна. Цуьнан адвокаташ кечлур бу керлачу кхелан процессана, боху совдегаран векало Расташевскийс.


ЮхайогIур йоцу зама а, гIала а лоьхурш цхьаьнакхета меттиг (видео)\nСьлж-ГIалина йистера "Северный" олу базар.\nДагалецамашкахь йисинчу гIалин бIалгIа\nДукха меттигаш яц хьалхалерчу Соьлжа-ГIалех тера йогIуш. Кхин а кIезиг ю, дагалецамашкахь йисинчу цу гIалин шира бахархой гулло меттигаш. Царах коьртаниг ю ала мегар ду Сьлж-ГIалина йистера "Северный" олу базар. ХIора шоьта дийнахь, хенан хIоттаме а ца хьоьжуш, иза дIахIутту.\nЙохка-эцар олий боьлху нах, амма дукхахдолчу декъана ширачу дахарх хIума карладаккха боьлху уьш. Цхьаберш-м, цара шаьш ма баххара, хIума ца эцахь а, тIедожийна долуш санна лела цига хIора кIиранах.\nМогIаршна юккъахь лелаш хуьлу цхьаболу йохкархой. Аьллачу мехал а, шозза сов йорах ло. Маркетинг Iамийна бац, амма шайна са йоцуш юьхкуш йоцийла кхета. ХIара воккха стаг вара, куй кара а эцна, иза эца бохуш лелаш. Суна а тIевеара.\nКуйнаш духку воккхастаг: «Цхьаннах эханах луш бу хьуна хIара куй. Кхаа бIе туьманах эцна бу хьуна. Безахь, бIе туьманах а ло хьуна».\nСоветан заманахь и хилар дицделла хIума а карайо оцу базарахь. Стенца доьзна ду ца хаьа, амма шира радиоприемникаш юхкучохь дуккха нах бара.\nЭцархо: «Йоккха приемник хIун мах болуш ю?\nЙохкархо: «Цхьаъ ах аьлла».\nЭцархо: «Ша йолу тулгIе лоцуш юй иза?».\nЙохкархо: «Ю. Радио евзачу стага нисйина мел йолу тулгIе».\nЭцархо: «Цхьаъ ах цкъачунна дац соьгахь».\nДаганаш юхкуш вара цхьаъ, мохь бетташ. Цунна уллехь дагарш духкург вара. Цхьанна тIехь могIара дара лаьтташ 1968 шо аьлла. Иза кар-кара а луш, тIе куьг хьоькхуш, цецбуьйлура нах, ма дика хилла-кх хьалхалера хIуманаш бохуш.\nКху базара Советан заманахь дуьйна лелаш ву Iаьрби цIе йолу воккха стаг. ХIинца оцу меттехь цхьацца павильонаш ян гIерташ бу долахой. Цу чу нах лаьхкича, юхкучу хIуманан мах хьала бер бу, элира цо халахетарца.\nIаьрби: «Хьалхалерчу базарахь, шаьш юхкург схьалуччух дIа а лой, йисинарг йита а юьтий, дIабоьлхура нах. Цхьа а стаг ял йоккхуш а вацара. ХIинца кхузахь нах хьийзабо».\nШира хIуманаш юхкучу могIаршна юкъахь лелаш, ойла йора ас мича бахьаница лела теша кхуза нах, юхкург тиша хIумий бен ца хилча, бохуш. Тахана билггал кхийти: юхкучу ширачу хIуманехула, цкъа а кхин юхайогIур йоцучу заманах а, жималлех а, гIалех а хьоьгуш бу и нах. Вовшийн дог оьцу цара оцу дагалецамашца.\nЮхайогIур йоцу зама а, гIала а лоьхурш цхьаьнакхета меттиг -- "Северный" базар\nВирчIимаш биина бер лечуьра даьлла Нохчийчохь\nСагIа дика лучу махка дIахьолху мисканаш мархийн баттахь\n"Беркат" базар яьгна


Оьрсийчохь ГIадужу-беттан 15-хь дуьйна доладелла бахархой ларар. Иза хила дезаш дара 2020-чу шарахь, амма кхузза тIахьатеттира пандемия бахьана долуш. Бахархой ларар исторехь дуьххьара хир ду терахьийн технологех пайда оьцуш. Жоьпаш ло электронан кепехь. Коьртачу декъана бахархой ларар дIадерза дезаш ду Лахьан-баттахь 14-чу дийнахь, амма цхьайолчу тIекхача хала долчу меттигашкахь иза дахлур ду 20-чу дене кхаччалц.\nЛарарехь дакъалаца аьтто хир бу кхаа кепехь, шайна юкъахь пачхьалкхан хьашто кхочушъяран сайта тIехь онлайн кеп а йолуш. Иза дуьххьара хуьлуш ду. Цул сов, хаттаршна жоьпаш дала мегар ду леррина ларарна юкъаозийначу барахойн цIахула лелачу нахана а, ткъа иштта "Сайн документаш" центршкахь лараран дакъошкахь а. Дерриг а терахьаш дIаяздийр ду электронан кепехь, ткъа цо сихдийр ду бахархой ларар.\nНизамашца а догIуш, лалар шен лаамехь дIахьуш ду Оьрсийчохь. Нагахь бахархой цIахь ца карабахь, я шайхлаьцна дийца царна ца лаахь а, оцу нахах лаьцна хаамаш цхьаоьцур бу регистрацешкара.\nБахархой лараран жамIаш хуур ду тIедогIучу шеран Охан-баттахь, ткъа кхоччуш – 2022-гIа шо чекхдалале. 2010-чу шарахь кехатийн лараран жамIаш довзийтира 2013-чу шо чекхдолуш.


«Ирсечу» гΙалин ирс доцу бахархой\nГезгмашин-бутт 01, 2012\nНохчийчоь -- "Ирсе" Соьлж-ГIала, 27Ман2012\nСоветан Ιедал доьхча бухайисинчу Оьрсийчохь ирс доьхна гΙала муьлхарг ю, аьлча, сихха цΙе яккха тарлучу Соьлж-ГΙалех хΙинца уггаре дукха ирсах ехьа гΙала хилла, деношкахь шен талламаш бовзийтинчу Ньюс-Эффектор цΙе йолчу мониторинган агенталло бахарехь. Нохчийн къоман вуно доккха дакъа, бомбанашца, кхузаман еза-яккхий тоьпашца хΙаллак а деш, цкъа лаьттах дΙа а шарйина, юхакхоьллинчу гΙалин бахархойн ирс Маршо Радионо а теллира.\nОцу агенталлан куьйгалхочо Мороз Сергейс бахарехь, Соьлж-ГIалара бахархой ирсах бехьаш хиларан жамI и таллам болабечу муьрехь хир ду ала а дацара.\nГарехь, Соьлж-ГIалахь бехачарна тамехь хета Нохчийчоьнан коьрта шахIар яьккхийчу гIулчашца кхуьуш хилар а, цигара Iалам цIена хилар а. Ишшта бахархой реза бу, боху, шайн таронашна а , рицкъа кардогIуш хиларна а, гIаличохь латточу кхерамазаллина а.\nСоьлжа-гIалахь дукха хенахь дуьйна еха нохчийн гоьяьлла актриса Багалова Зулай. Соьлж-гIалица доьзна ду цуьнан дахаран доккхаха дакъа. Шен са дIаийна йолчу оцу гIалица цхьаьна тIе мел хIиттина баланаш а лайна цо. Иза йохош а гина, хIинца иза юхаметтахоттош а гуш ду.\nШен дагна хьалхалера Соьлж-гIала герга хета. Цунна а, цуьнцана цхьаьна дIадахначу ирсах а сагатло Зулайн.\nТалламан гонашкахь башха дика евзаш а йоцчу «NewsEffector» агенталло дина жамI нийса хила а тарло, боху цо. Агенталло хеттарш динарш важа, шира гIала, ца гина кегирхой хирбу, царна ца хаьа, оцу гIалахь хиллачу ирсан ша тайпа, зезагийн а, бецан а санна, хаза хьожа хиллийла, кхин беснаш, кхин хатI хиллийла, ,боху Багалова Зулайс.\nБагалова: "Сан сагатло, сайн къоналлийн гIала йоцуш. Со керлачу гIалахь ехаш ю. Хьалха хилла гIала янне а яц, со чохь Iаш йолу хIара биъ пен ца ларахь. И хаттар сан хенара а, тIом балале кхузахь баьхначаьрга а делча, цара эр ду, гIала юха ца хIоттина, гIала керланиг йина. Ткъа хIинца тIекхуьучу берашна хIара гIала еза, хаза а хета. ДIаяхначу гIалина сагатдо ас а, со санначара а. Сингаттаме ду"...\nЦхьана хIуман тидам бо Багалова Зулайс. ХIинцалц тIемашкара адаме лан ца баллал боккха бала а лайна, цул тIаьхьа хIоьттина машар, доккха зовкх а лоруш, наха. Ишттачу хьолехь бу Соьлж-ГIалин бахархой тахана, боху Зулайс.\nБагалова: "Оццул вайна тIехIиттина халонаш а йолуш, стигал цIена хилчхьана? бохуш, шен доьзал могуш хилчхьана, "ирс" боху хIума дуьйцучохь дац. ХIинца кхин къийсам а бац, ишшта дIа латтадойла хьал, бохуш, Iаш бу-кх нах, цунна реза а хилла".\nИрс адам дехачу меттигаца доьзна хилар даредо Шелан кIоштарчу Сиржа-Эвлан вахархочо Гиланис а. Соьлж-ГIалахь я ерриг аОьрсийчохь бехачел а ирсе бу Сиржа-Эвлахой, цо бахарехь.\nГилани: "Уггаре а ирс долу нах суна Сиржа-Эвлахь бу, аьлла, хета. Со гIалахь ваха таро йолуш а вац. Сиржа-Эвлал хаза меттиг янне а яц кху дуьнентIехь. Соьга хаьттича, уггаре а ирс долу нах сан юьртахой бу-кх.\nГаз а ю, хьалха хилла садоIу лагерш а яц, цара даима а эшарш лоькхуш, гIовгIа йор... Iалам а цIена ду, электросерло а дIа ца йойъу наггахь бен, кIур туьйсуш заводаш а яц. Ма дарра аьлча, дуьненан ялсмане ю-кх Сиржа-Эвла".\nМоскох 52 меттехь ю цигарчу бахархойн ирс бараме диллича. Йоцу кхерамазалла а, эшна экологи а бахьана ду иза сел геначу метте бахархоша хIоттор.\nТкъа, Соьлж-ГIалахь кест-кесста дуьйлу герзаш, лелхарш, урамашкахь маса-тоьпашца нах лелар чоьте а ца оьцучух тера ду ирсах хьаьгна болчу бахархоша.\nСоьлжа-гIали чувоггIучохь йоккха горганиг ю дIахIоттина, «Соьлжа-гIала-дуьненна юкъ», аьлла, тIехь дешнаш а долуш. ХIинца кхин цхьана сурт-вастан ойла а ян езар ю Соьлж-ГIалин администрацин - «Соьлжа-гIала-ирсан юкъ» боху йоза стенгахьмичахь дIатоха деза.\n"Ирсечу" гIалин ирс доцу бахархой


Гуьржийчоь Атлантикан альянсе дIаоьцуш ю. Маца?\nМакедони НАТО юкъаоьцуш, Скопие, 12Чил2019\nКавказ - Малхбузе - НАТО: некъан галморзахалла\nПересишвили Мзия, "Кавказан аз" ("Эхо Кавказа"), (Маршо Радион гуьржийн сервис)\nГуьржийн пачхьалкхо догдоху Атлантикан тIеман альянсо ша кестта шен декъа схьаэцаре.\nТбилисерчу Iедало а, дерриг а санна къомо а сатуьйсу оцу дийне. Гуьржашна сихха НАТО-н декъабаха марздеш ду деношкахь Европерчу Iамеркан эскарийн баьччас Ходжес Бена "Iамеркан аз" радиона ша еллачу интервьюхь дина дIахьедар. Хан ца йолуьйтуш, рогIерчу саммитехь альянсан декъаяккха еза Гуьржийчоь, элира инарлас.\nХоджесал хьалхо хьахийра гуьржийн гIайгIа Британин а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а администрацийн векалша. Украина а, Гуьржийчоь а Iалашъян еза Оьрсийчоьнан агрессин политиках, элира цара. Ткъа муха тIеоьцу Кремло Тбилиси а, Киев а НАТО-н могIаршка йовла гIерташ хилар – иза хууш ду: цабезамца.\nШен къамелехь Ходжеса боху, дукха бац шена хетарг хетарш НАТО-н урхаллехь, амма ю дозанашца къастаелла йовлаза йолу пачхьалкхаш аьльянсе эцна меттигаш, масала, Германи.\nМалхбалера дакъа советан эскарша оккупацехь латточу муьрехь ийцира НАТО-н декъа Германи. Иштта къастаяла тарло аьльянс Гуьржийчоьнца а, аьлла хета Ходжесна.\nАмма хууш ду Iамеркарчу инарло масална хьахийна пачхьалкх – Германи – сиха йоцийла Тбилиси альянсе дIаэцийта. Оцу юкъанна, стохка Кавказе еъначу канцлера Меркель Ангелас хастийра Гуьржийчоь Европан мехаллашна тIегIерташ хиларна, емалйира и пачхьалкх дакъошка йоккхуш хьийзина Москох. Амма, маца оьцур ю НАТО-но шена юкъа Гуьржийчоь, олий, шега луш хуьлу хаттар жоп доцуш дуьту Меркела гуттара.\nБиггал мел хан оьшу НАТО-на гуьржашца юкъаметтиг тIечIагIъян? Шен пачхьалкхо дерриг а до сихо яйтарархьама, элира Гуьржийчуьрчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн векалан декхарш кхочушдечу Уилсон Росса ша Маршо Радиона еллачу интервьюхь.\nХьалха дIагIерта, реформаш чIагIъе, шеко а йоцуш хир ю шун пачхьалкх альянсехь – иштта хьоьху гуьржашна кест-кеста НАТО-н инарла секретара Столтенберга Йенса а. ТIаьххьара дара иза кIира хьалха, Къилбаседа Македони альянсе эцарца доьзна динчу къамелехь. Маца хир ю Гуьржийчоь НАТО-хь – ца хаьа иза Столтенбергна шена а.\nШайн мохк хIинццалц альянсе дIа ца оьцуш латтор гуьржаша дузу политикаца. Кхидолу хьелаш дерраш а – пачхьалкхаллин, тIеман, низамаллин – тоххара кхиийна шаьш аьлла хета царна. Дерриг а дохийнарг Оьрсийчоь ю, цо акхаяьккхина Гуьржийчоьнах Абхази а, Къилба ХIирийчоь а, олу Тбилисехь. Оцу ойланца ву, масала, 2019-гIа шарах "Гуьржийчоь НАТО юкъаяха кечъен шо" аьлла волу гуьржийн тIеман министр Изория Леван а.\nОьрсийчоьно НАТО-н пачхьалкхашна юкъа, церан барт бохош, цим туьйсуш хиларх лаьцна дийцира дукха хан йоццуш Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Помпео Майка. Кху деношкахь Венгрин, Словакин, Полшин шахьаршкахула чекхвелира иза. Iалашо яра Европан Малхбале а, Малхбузе а Оьрсийчоьно (иштта Китайно) туьйсучу питанех Iалашъяр.\n" НАТО-но цхьаьнабоьзначу доттагIашна юкъа Путине цим тийсийта мегар дац", - дIахьедира Будапештехь Помпеос.\nОьрсийчоьнан политикан агрессина духьалхIитта шен пачхьалкхан доттагIашка дийхира Британин тIеман министро Уилямсон Гэвина а деношкахь Лондонехь эскархойн институтехь къамел деш.\nГуьржийчоь, Украина альянсе дIаэца еза дуккхаза а баьхна Малхбалерчу лидерша, амма мегар дац хенал хьалха когара мачаш яха, билгалдоккху дуьненан проблемийн эксперт волчу Гобронидзе Георгийс.\nЦхьаьнатоьхнаячу Штатийн пачхьалкхан секретар Ромпео Майк Будапештехь, 11Чил2019\n"Оьрсийчоьно питанаш алсам мел туьйсу, гуьржашкахьа хир ю НАТО. Цу тIе, Iаьржа ХIордан йистошца, хишца кхерамзалла лаьттийла альянсна а лаьа. Европера мехкаш ца теша Оьрсийчоьнах, царна ца го иза шайн доттагIийн могIарахь. Цундела Гуьржийчоь НАТО-н декъашхо хилар пайде ду Малхбузенна. Делахь а, рогIерчу саммите вай кхойкхур ду бохург – иза тIех майра сатийсам бу", элира Гобронидзес.\nКарара шо довш Лондонехь хир ю саммит. И хан тIекхачале къадъяла тарло европахойн дегнашна хилла вас – Iаьмеркан президента Трампа 2018 гIо довш Германех элира "Оьрсийчоьно закъалте эцна мохк". Берлин "Северный поток-2" ("Къилбаседан тулгIе-2") олу Оьрсийчоьнан газан биргIа Европе йита гIертар иштта емалдира Трампа.


Нохчийчоь -- Умаров Докка (юккъехь) шен кхайкхам дIаязбеш ву цхьана стенгахь ю ца хуучу меттехь.\nУмаров: «Омра до массо а Оьрсийчоьнан территори тIехь операциш дIакхоьхьуш, я дIаяхьа кечлуш йолчу лерринчу тобанашна. Доза тоха нагахь, цу операцишкахь Оьрсийчоьнан маьршачу бахархошна зе хила мегаш делахь».\nМаршо Радион аналисто Фуллер Элизабета мелла а алсамо дуьйцу цуьнах лаьцна.\nФуллер: «Еа минотах лаьтташ йолу видеоклип гучуяьлла ПIераскана Iуьйринна Кавказ-Центр цIе йолчу интернет-сайтан агIонна тIехь. Цу тIехь, ши тIемало улле а хаийна, вист хуьлуш волчу Умаровс дуьйцу карарчу хенахь\nОьрсийчохь хуьлуш болчу хиламаша гойтуш ду цу махкара бахархой, цуьнан дешнашца аьлча, «чекистийн Путинан режимана» тIехIиттина ца хилар бохуш. Уьш шаьш а бу режиман йийсарехь бохуш, чIагIдо Умаров Доккас.\nЦо дийцарехь, гIаттамхойн шайн дино ма хьеххара декхар ду Оьрсийчоьнан куьйгалхоша «бусулба нахана дуьхьала беш болу тIом къобул беш боцу маьрша нах ларбан».\nУмаровс омра делла массо а диверсиш а, леррина операциш а дIахьуш а, уьш кечйеш а болчу шен нахана маьрша бахархой ларбе аьлла. Цу хеннахь, цо дийцарехь, и омра хьакхалуш дац Оьрсийчоьнан эскархойх а, лерринчу сервисийн белхахойх а, Нохчийчурча ницкъаллийн структурийн белхахойх а.\nТерроран тIелетарш дарх Умаров юхавалар догIуш ду Женеверчу конвенциш бохург деш Нохчийчоьнан хиллачу кьуйгалхоша Масхадов Аслана а, Садулаев Iабдул-Хьалима а юьхьара лаьцна хиллачу некъаца.\nАмма хала ду Умаровс динчу дIахьедаро хуьйцур бу ала иза ша террорахо а, цо куьйгалла дон Кавказан Имарат терроран тоба а ю аьлла, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа бина болу сацам».\nКхаарин дийнахь Соьлжа-гIалахь журналисташна хьалха къамел деш Кадыров Рамзана хаам бира ГIалгIайчоьнца а, Дагестанца а барт бина шаьш цу шина республикица долчу шайн дозанца гIаттамхошна дуьхьа хьажийна йолу операциш цхьаьна дIаяхьа аьлла.\nМаршо Радион аналистан Фуллер Элизабетан комментари.\nФуллер: «Цу тайпа операциш дIаяхьа йеза аьлла Кадыров Рамзана дуьххьара элира 2009 шарахь бIаьста Нохчийчохь террорана дуьхьала хьажийна йолчу операцин раж дIаяьккхинчулла тIаьхьа. Цу хенахь Дагестанан президент Алиев Муху дуьхьала вара цу гIуллакхна. Амма, мухха а далахь а, Нохчийчурча зорбанан гIирсаша хаам бира Еарин дийнахь цу тайпа операци дIайолаелла Дагестанан дозанца аьлла.\nИза мел кхиаме хир ю хуур ду гергарчу хенахь. Амма, хIинццалц дукхах йолу жам дохьуш йолу тIемалойн лидершна дуьхьала хьажийна йолу операциш дIаяьхьнарш бара федералаш.\nЮьйцурш ю, масала, 2006-чу шарахь ГIалгIайчохь Басаев Шемилна дуьхьала хилла йолу, я оццу республикехь Лакхара Алкун олучу меттехь бомбанаш а тоьхна Абдуллаев Супьян а, цуьнца хилла волу I6 тIемало а вуьш хилларг санна йолу операциш».\nКху кIирнах ГIебартойн-Балкхаройчохь тIелатар дина цу республикан президентан Каноков Арсенан шича волчу Урван кIоштан куьйгалхочунна Каноков Антимерханна. Муьлаш бу ца хуучу наха герз диттина иза тIехь волчу Мерседес олучу машенна. Делахь а, ша Каноков чевнаш а хилла дийна висина. Цуьнца машен чохь хилла волу полицин белхахо вийна.\nАмма и зулам динарш тIемалой хила мега аьлла шеко ялахь а, президенто Каноковс омра дина дохко а бевлла цIабирзинчу тIемалошна дахарехь меттиг каро гIо дан комисси кхолла аьлла.\nМаршо Радион аналистана Фуллер Элизабетана цу хьокъехь хетарг.\nФуллер: «Дагестанехь цу Iалашонца кхоьллинчу комиссица юьстича ГIебартойн-Балкхаройчоьнан комисси президентан статус йолуш ю. Иза жоьпаллехь хир ю Каноковна хьалха. Цу комиссин куьйгалхо хIоттийна республикан экономикехула а, социалан кхерамазаллехула а йолчу кхеташонан секретар инарла-майор Ешугов Руслан.\nЦуьнан 62 шо ду. Дуккха а шерашкахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь милцо болх бина ву инарла Ешугов Руслан. Иза тидаме эцча ойла кхоллало мел къинхетаме хир ву и стаг комиссино гIо дан Iалашо лаьцначу кегийрачу нахаца аьлла».\nИштта бара кху кIирнах Къилбаседа Кавказехь хилла болу шайна тIе тидам бахийтина болу цхьаболу хиламаш.


Австри-- Венера нохчийн туька, 18ГIад2012\nТIаьхьарчу кIиранийн коьрта дийцарш Оьрсийчоьнна дуьхьал Малхбузено яьхна йолу санкцеш а, мехкадаьттан мехаш лахдалар а, ткъа и дерриге а бахьана долуш оьрсийн сом хазнесанна дайделла, цу махкахь сурсатийн мехаш лакхадовларца а, нахера къелла алсам яларца а доьзна ду.\nУггаре а хьалха и тайпа ахча дайдалар, сурсаташ даздалар, хууш ма-хиллара, таройоцучу нахах а, хьанал балхара даьккхинарг бен, кхин тIедогIуш рицкъ доцучу къинхьегамхой а, ткъа иштта гергарчара дечу гIоьнах боьзна а болуш, болх боцучу нахах а хьакхало.\nИ тайпанарш кIеззиг бац болхбацаран терахьаш Оьрсийчохь уггаре а лакхарчарех долчу Нохчийчохь. Дукхахьолехь я Iедало лучу пенсех я цIера арабевллачу гергарчара доуьйтучу гIоьнца хене бовлуш бу ДегIастанара могIарера бахархой. Ткъа хIинца, сом цкъа а ца хиллачу кепара дайдалар бахьана долуш, массо а хIуманна мах тIекхетар бахьана долуш вуно чолхе хьал хIуттуш ду цаьргахь. Иштта, кхеташ ма-хиллара, баккхий кхерамаш а бу нахалахь барьжина, кхин дIа хIун хир-те бохуш.\nЦундела тамашийна а дац кху тIаьхьарчу кIиранашкахь Европехь бехачу вайн махкахоша шайн цIерачарна деш долу гIо алсам даккхар. Хьалха а, хIара тIаьхьарлера кризис хIоттале, Iадат хилла лаьтташ дара Малхбузехь бехачу вайнаха сих-сиха цIерачарна ахча дахьаийтар а, сурсаташ а, тIеюхург а царна латтор а.\nХIинца-м муххале а и гIодар шайн декхар санна тIеоьцу Европерчу дуккхахчу нохчаша. Венехь ехачу Астамирова Сацитас дийцарехь, шаьш а кхин башха даккхий диканаш хьоьгуш боцу Европера мухIажарш, хIетте а, хIуъу дина а цIерачарна накъосталла дан гIертар цхьа а цецвоккхуш хIума дац, мелхо а, хIора а аренца веха нохчо шайн цIахь бисинчу гергарна ша жоьпаллехь хеташ ву.\nАстамирова Сацита: „Вайна ма-хаара, кхузахь Iачеран а кхин башха яккхий таронаш ма яций, эцца берана делларг а, тхаьш вовшахтоьхнарг а сом-эппаз цIерачарна дахьийта гIерта-кх. Царех болу сингаттам а, гIайгIа а кхузахь а дIайолуш ма яц. ЧIогIа сингаттамехь бу вайн цIераниш, массо а хIума язъелла а, сом дайделла, бохуш. Деман галих масех де хьалха 600 сом доьхуш хилла хIинца бIе туьма доьху боху, шекар дазделла, чай, массо а хIума, туьхане кхаччалца дазделла бохуш дуьйцу селхана телефонехула тхан цIерачара“.\nСацитас дийцаре динчух терра хьал ду Соьлжа -гIалахь ехаш ю йолчу 22 шо долчу Элизехь. Иза даханчу шарахь университет яьккхина яьлла, романо-германхойн факультет. Амма болх я ша Iамийначу говзаллийца а, я муьлхачу а кхечу меттехь а ца карабо цунна. Германехь вехаш волчу шен девешин доьзало гIо деш дацахь, йиш яцара шайн бохуш дуьйцу къоначу меттанийн говзанчас.\nЭлиза: „ Иттех шо ду тхан деваша шен доьзалца а цигахь Iаш волу. Туька ю церан, вайн къоман хIумнаш юхкуш, Европехь эца ца карош йолу. Цара гIо деш дацахь, тхан да амал дацара. Цигара цара кест-кеста тIейоха а, когайоха а хIумнаш тоссу тхуна, ахча а доуьйту. Вуьшта тхуна кхузахь карош болх а бац. Со йоккхаха ерг ю, вуьш болу йижарий, вежарий кегий бу хIинца а.\nЦIерачарна гIодаран Iалашонна дуккха а тайпа-тайпана некъаш а, аьттонаш а карийнера Европерчу вайнахана. Масала, хьалха, вайнехан цIа бахар-бахкар иштта хIинца санна маьрша доцучу хенахь дукхахьолехь Вестерн юнионехула а, кхечу банкашкахула долчу некъашца а цара цIерачаьрна ахчанаш тоссуш хиллехь, тIаьхьарчу хенахь и болх шаьшна тIе эцнера Европера Нохчийчу некъахой, кир а дIасалелочу нохчийн шопарша.\nЦIадохьуйтучу ахчанна тIера шайна 5 процент елча, цара иза масех дийнахь цIакхачадора. ХIинца амма, олуш ма-хиллара, кхин цхьа ноу-хау юккъеяьлла муьлхачу а хьелашкахь а сом даккхаран говзалла цIийца йолчу вайнахалахь. Иза муьлхарниг ю дуьйцу Астамирова Сацитас.\nАстамирова Сацита: „Кхузахь цхьа стаг ву, цуо шега кхузахь ахча дIаделча, оцу сохьта, Вестерн Юнионе ваха а ца оьшуш, цIерачаьрга дIакхачадойту иза шен цигарчу нахехула. 5 процент йоккху цуо. Делахь, хьалха -м лора иза хала а ца луш, амма хIинца евро дазделча, жимма и проценташ охьаяха а мегар ма дара аьлла хета.\nДелахь, кхин дан хIума ца хиларна, и аьтто болуш а хазхеташ Iа тхо-м. Дуккхамо а дохьуйту иштта ахчанаш цIа, ас тессина иштта. Машенашца нах дIасалелочара а хьо ахча дIа, хIинца Iай уьш кхин башха сих-сиха ца лела“.\nЕарий дийнахь Оьрсийчоьнан президента Путин Владимир шен йоккхачу пресс-конференцехь дичну къамеле ладоьгIча, кхеташ ду, Оьрсийчохь могIарерчу бахархойн Iер-дахар кесталгIа хIара аьлла толур ду бохучуьнга даха са доцийла.\nЦундела шен-шен аьттонашка хьаьжжина, тIейогIучу халчу заманна кечамаш беш бу цу пачхьалкхан бахархой а, царна юккъехь иштта тIемаша а, тайпа-тайпанчу корруптхоша кочатуьйсучу, мацах нохчийн ширачу иллешкахь йийцинчарех тера йолчу „тIехь йоцучу ясакхаша“ а садукъдина болу Нохчийчоьнан бахархой а.\nЦу хьелашкахь Европехь а, я мичхьа а кхечанхьа гIо-накъосталла дан гергара нах болчийн гIуллакх, схьахетарехь, мелла а гIолехь ду.