Гериханова Амина Оьрсийчоьне дIалуш сацамбина Румынерчу кхело\nУкраинера 36 шо долу нохчо Гериханова Амина дIайехначу Оьрсийчоьнан дехар кхочушдеш сацамбина Сучава (Румыния) гIалин кхело. Бина сацам къовса а, мухIажаран статус еха а Iалашо ю цуьнан.\nЦунах лаьцна дийцина Кавказ.Реалиига цуьнан кIентан деден вашас Бахарчиев Амрудис, карарчу заманчохь цуьнан Iуналлехь ву Аминин бархI шо долу кIант.\n"Оцу сацамна лакхарчу инстанцига дина арз ду, цундела кхело Амина лаьцна юьту хан кхин а 30 денна дIаяхйина. Иштта Румынин миграцин хьукмато дийцарш дийр ду цуьнца политикан тховкIело яларехь. Охан-беттан 19-чохь хир ду дийцарш", - дийцина Бахарчиевс.\nКъамелдинчо билгалдаьккхира, Гериханована депортаци ечу сацамна апелляци яр дIахьура ду Бухарестехь аьлла, амма де къастийна дац.\nНохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" (Швеци) ассоциацино дIахьедира, Украинан президентан офисо "дош делла Гериханова Амина шен кIантаца тIелаца а, цкъанцкъа депортаци йа экстрадици ечу кхерамна хьалха иза ца хIоттон" а.\nРумынин Сучава гIаларчу кхело Зазадокху-беттан 25-чохь баттана дIаяхйира Нохчийчуьра яхархо Гериханова Амина чохь латтон хан. Гергарнаш а, иза евза-езарш а тешна бу, бакъо йоцуш вовшахтоьхначу юкъараллашца цуьнан уьйраш хилла яц аьлла.\nЗазадокху-беттан 23-чохь Асвтрин коьртачу гIалахь Румынин векалтана хьалха дуккха а нах вовшахкхетта, пикет дIаяьхьира Гериханова Аминина экстрадици ярна дуьхьал.


ЦIена нохчийн мотт буьйцу нах Нохчийчоьхь кIезиг бу. Амма меттан бакъонаш Iалаш а еш, иза цIена бийца гIертачуьнга, хьега а хьоьгуш, хьоьжу кхиберш. Жим-жима денлуш бу нохчийн мотт. Болар ма-луъу дацахь а, юьхьиг йолаелла ала мегар ду.\nДукха хан йоццуш Нохчийчоьн Iилманан академехь нохчийн меттан онлайн-гочдар кечдан долийна. Оцу белхан Iуналла до академин вице-президента Дадашев Райкома. Маршо Радиона цо дийцира, шаьш и болх хIунда болийна а, муха дIахьо а.\nДадашев Райком: Кхачам боллуш кечйина а йоцуш, хIораммо шена хет-хетарг а яздеш, интернета чу кхуьссуш ю дошманаш. Iилманан академино сацам а бина, нохчийн-оьрсийн дешан гочдархо кечъян йолийна. Мациевн дошам а хир ю цу чохь ша ма-ярра.\nТIеэцна дешнаш хуьйцуш болх атта балур а бац, иза оьший-те аьлла а хета суна\nТIаккха, нохчийн маттахь математикан терминаш а хир ю. Анатомин атлас а кечдина оха нохчийн маттахь, массийтта эзар дешнаш шена юккъахь а долуш. Географин а, юкъараллин-политикан терминаш а ю. Уьш вовшах а тоьхна, кхачам боллуш кечйийр ю оха."\nМаршо Радио: Мациевс бинчу балхах хIинца а пайда оьцу наха, амма цу тIехь дуккха а оьрсашкара тIеэцна дешнаш ду, ткъа Iаьрбийн маттера тIеэцна дешнаш данне а дац, долаллийн цIераш йоцурш. Мотт кхиочу хенахь Iаьрбаша, церан Iилманчаша, охьа а хевшина, керла юкъадевлла дешнаш, шаьш ма-дарра тIе а ца оьцуьйтуш, гочдина шайн матте. И тайпа болх бойла дац вайн?\nДадашев Райком: Ахь бохург чIогIа мехалла хIума ду. Цу тIехь инзаре дукха къахьега деза. ТIеэцна дешнаш хуьйцуш болх атта балур а бац, иза оьший-те, аьлла а хета суна. Физикан терминаш къуьйсучу хенахь, Вагапов Iаьрбис, масала, «энерги» нохчийн матте «хьуьнар» аьлла даккха деза, бохура. Дитахь и дош ша ма-дарра, «энерги» оьрсийн дош а дацара, иза дуьненаюкъара дош дара, ас бохура…\nМаршо Радио: «Энерги» боху дош «хьуьнар» а ма дац. «ГIора» ца олу цунах?\nДадашев Райком: «Энерги» энерги ю-кх, хьуна бакъдерг дезахь. Иза дегIан болх бан ницкъ бу. Вайна лаахь, «гIора» я «хьуьнар» аьлла чу-м тухур ду вай иза. ТIаккха «внутренняя энергия камня» «тIулган чоьхьара гIора ( я хьуьнар)» хуьлу-кх.\nМаршо Радио: ТIакха «гIора» боху дош нийса гочдар ма нисло…\nМациевн дошама тIехь тIеэцна дешнаш Iаламат дукха ду. Оцу тIехь бан безаш дуккха а болх бу\nДадашев Райком: Сайна хетарг ала ас? И цхьа йистошка лелхар суна дика ца хета. Маттахь дIатарделла лела дуьненаюкъара дешнаш дита а дуьтуш, къаьсттина Iилман терминашна тIехь цхьа хIума дан деза, аьлла хета суна. Нохчийн матте уьш ерриш а яьхча, суна хетарехь, студенташна а, Iилманчашна а цаьрца болх бан хала хир ду. ТIаккха, ахь бохуш долу важа хIума. Мациевн дошамна тIехь тIеэцна дешнаш Iаламат дукха ду. Оцу тIехь бан безаш дуккха а болх бу.\nАкадемика Дадашев Райкома бахарехь, кестта зорбанехь даржор ду анатомин дешнийн жайна. Цунах боккха пайда оьцур бу дешархоша а , студенташа а.\nДелахь а, нохчийн мотт шайна башха дика ца хаахь а, цунах дог а лозуш, ма-хуьллу иза кхио гIерта цхьаболу нохчийн компьютеран говзанчаш. Интернетехь дукха хан яц юкъаяьлла Мациевс ахбIе шо хьалха зорбане яьккхина хилла нохчийн-оьрсийн, оьрсийн-нохчийн дошам. И болх бинарг ву махкахь вевзаш волу программист Исмаилов Руслан. Маршо Радиога цо а дийцира ша и болх хIунда болийна.\nИсмаилов Руслан: Массеран а и онлайн-гочдархо хилча, дика хир дара-кх, аьлла, бан волавелла со и болх. Сайн хан йолчу хенахь, жимма вовшах а тухуш, болх бо ас. Атта ду, леха а ца оьшуш, дош чу дIаяздича, жоп луш хилча.\nТахана нохчийн мотт кхио а, иза юкъараллехь бийцитархьама а башха даккхий хIуманаш дац махкахь деш. Жайнеш арахоьцу кесст-кесста, царна гонаха йоккха гIовгIа а йоккхий. Амма дицло цхьаболчу нахана, ненан меттан гIоьнца бен ца латтайойла селхено кханенца зIе. Нохчийн мотт ночхаша шаьш охьатеIабо, тIеэцна дешнаш чIагI а деш. Масала, хIунда оьшу «энерги» я «авиатор» баха, нохчийн маттахь «гIора», «хIаваъкеманхо» долуш хилча?


ХIиришца хиллачу конфликтехь доьза байна нах лохур бу гIалгIаша\nГIалгIайн махкахь жигарбоккхур бу байна нах лахаран болх. Цу хьокъехь барт бина меттигарчу бахархойн бакъонашкахула векалан Оздоев Джамбулатан а, «Лебедь инарлаан миссин» куьйгалхочун Мукомолов Александран а хиллачу цхьаьнакхетарехь.\nЦигахь дакъалаьцна цхьаболчу юкъаралхоша а, яздархоша а, шайна юкъахь вевзаш волу яздархо Кодзоев Iийса а волуш. Цара дIахьедар дина байначу нахах хилларг къасталлц шина къоман юкъахь даима мекхалла лаьттар ю аьлла.\nГетагазова Хадишт болх беш ю байна нах лохучу меттигерачу цхьаьнатохараллехь. Байначу нехан гIуллакх тIехула девзаш яц иза. Цуьнан да а ву иштта вайна хилла, дукха хан йоцуш кешнашкахь дIавоьллиина карийна. Жигарбаккха кечбинчу оцу балхах лаьцна иштта элира цо.\nГетагазова: «Москохахь шен хиллачу цхьаьнакхетарехь дийцира Мукомоловс. Хьалха 200 сов вара хIинца 173 гIалгIа ву вайна ларалуш. ДНК экспертиза а яьккхина 4 гIалгIа а, цхьа хIири а карийна гIазотан кешнашкахь. Царна юкъахь сан да а ву».\nХIирийн-гIалгIайн хиллачу девнехь байнарш лохуш болх боьду дикка хан ялахь а, карийнарш доккхачу декъана гIалгIайн махкара кешнашкахь дIабоьхкинарш бен бац, бохуш кхин дIа а дуьйцу юкъаралхочо Гетагазова Хадиштас.\nГетагазова: «21 меттиг ю тхан кешнашкахь иштта нах дIабоьхкина. 4 гIалгIа, цхьа хIирий а бен вац хьенан мила ву къаьстина. Ангушт эвлахь а, хIинца Тарское олу цуьнах, цхьа меттиг карийна нах дIабоьхкина. Цкъачунна къастийна дац цигара декъий хьенан ду».\nХIора вайна стаг карийча, нехан сапаргIат дер дара, аьлла хета юкъаралхочунн Гетагазова Хадиштан. Хийла нах бу, чуьра масийтта стаг оцу хенахь вайна, элира цо.\nГетагазова: «Иштта меттигаш хIирийн махкахь ю. ХIора стаг схьалехча атта дара. Кхузахь дуккха а доьзалш бу нах байна. Тхоьца болх беш ю Буружева Хьанифа. Цуьнан 3 ваший, дай, деваший, дейиший иштта кхин дIа а, ша верриг 7 стаг вайна. Хала хIума ма ду иза».\n1992 шарахь хIирийн-гIалгIайн хиллачу конфликтехь 608 стаг вийра: 490 гIалгIа, 118 хIири. Лар йоцуш вайна ларалуш ву 208 гIалгIа, 37 хIири.


Кадыровн гIоьнца маьждиг дан мега Воронежехь\nОьрсийчоь - Владивостокехь маьждиган хьалхара тIулг буьллуш даьккхина сурт. 30Манг2012\nВоронежехь маьждиг деш гIо дан дагахь ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Цунах лаьцна Кадыровс хаам бира ша цу гIалахь визитаца волуш. Воронежехь бехаш болу нохчий лууш бу маьждиг дар меттигерчу Iедалшца а, бахархошца а бертахь дIадахьар.\nКху Марсхьокху-беттан 5-чу дийнахь белхан гIуллакхаш эцна Воронежехь хилира Нохчийчоьнан куьгалхо Кадыров Рамзан. Меттигерчу вице-губернаторца Увайдов Максимца кеманийн портера иза вахара нохчийн юкъараллан вовшахтохараллан декъашхошца цхьаьнакхета.\nШа Кадыровс шен Инстаграмерчу агIон тIехь хаам бира, цига баьхкина гIалахь а, махкахь а лоруш болу нах – Iилманчаш а, бизнесхой а, Iедалан урхаллийн белхахой а, юкъараллин жигархой а бара аьлла.\nЦу цхьаьнакхетарехь дийцаре дира Воронежехь маьждиг дарх лаьцна хаттар. Кадыровс дийцарехь, цуьнца цхьаьнакхета баьхкинчу наха дехар дира цуьнга, «маьждиг дарца доьзна хаттар» къастош накъосталла дахьара аьлла.\n"И Iалашонаш кхочуш ян мехкан Iедашца цхьаьнакъахьогур ду" шаьш аьлла яздина Кадыров Рамзана шен Инстаграмерчу агIонна тIехь.\nВоронежехь бехачу нохчашна юкъахь дика вевзаш а, лоруш а ву кхиаме бизнесхо Хадизов Шамхан. Цуьнга дийхира Маршо Радионо Воронежехь бехачу нохчех лаьцна дийцар. Ша цигахь веха 40 гергга шо ду аьлла, долийра цо шен къамел.\nДаймахках девлла шаьш дехаш хиларх, шайн дин а, дайн гIиллакхаш а дицдина бац Воронежера нохчий. Хадизов Шамхана дуьйцу.\nХадизов Шамхан: 2\n«Независимая газета. Религии» газето яздарехь, дуьххьара Воронежехь маьждиг дан гIорьртира бусулба нах 1998-чу шарахь. Амма Iедалша бакъо ца елира иза дан, Нохчийчохь боьдуш тIом а болуш, иза дан мегар дац аьлла. Цул тIаьхьа 16 шо даьлла.\nНагахь Воронежехь маждиг дарх лаьцна меттигерчу Iедалшца барт хилахь шайн ницкъ кхочучуьнца гIо дийр ду шаьш бохуш вара Воронежера бизнесхо Хадизов Шамхан.\nВоронежерчу зорбанан гIирсаша яздарехь, цу гIалара нохчийн юкъаралла кхоллаелла 90-гIа шераш чекхдолуш. Цуьнан таханалера статус ю юкъараллан вовшахтохаралла аьлла. Цуьнан куьйгалхо ву Носаев Iадлан. Кехаташна тIехь билгалбаьхначу нохчийн терахь ду 150 сов стаг.\nАмма цу юкъараллан вошахтохар гIо дан кийча ю Воронеж махкахь бехачу массо а Нохчийн Республикера схьабевллачу нахана. Ткъа уьш ши эзар гергга стаг ву. Хадизов Шамхана дийцарехь, кхечу къаьмнийн векалшца вуно бертахь бехаш бу уьш.\n"Нохчийчоьнан Дог" маьждиган 5 шо кхочуш\nБазарш лелайо Кадыровн Iедало базаршца\nБелхороев БатIал-хьаьжин цIарах маьждиг схьадиллина ТIехьа Мартан тIехь\nНохчийчохь - Iазап


Нане фаьлгаш — Сердало\nНане хIара сайранна фаьлгаш дувц ший къонгий берашта. Наггахьа цун мехкарий даь-цIа баьхкача, цар бераш а бийса яккха дисача нане фаьлгашка ладувгIаш хул.\nЦкъаьннагIа нане хьалхагIа бийца фаьлг бувца болабича, из Iа хьогга бийцабар оал бераша. Цудухьа хIара сайранна керда-керда фаьлг бувц йоккхача сага. Тховсара шин йиIий а кхаь виIий а зIамагIдола цхьайтта бер да царцига бийса йоаккхаш. Шоай нани дукхаеза берашта. Уж тхьовсаде ловш шиъ фаьлг бийцаб цо, хьалхагIа цаI мара бувцаш хиннабеце а. Цхьабакъда, цох хIама хилац, берашта лов цо кхы а фаьлгаш дувцар. Цхьан моттиге дукхха вIагIкхетар дале е фаьлгий турпалий оамалаш йовза ловш хилар дале а наб йоагIаш дац берех цхьаккха а. Фаьлгаш дийца ца Iеш сихаоаларгаш, дагардергаш, ховлеш-довзалеш дийцад нане. Кхыметтел тхьовса тарлургбар ераш аьнна хеташ, ага-иллеш а даьхад цо. Бакъда, берашта наб вIалла гарга а ягIац.\nЦул тIехьагIа нане бувца болабу, берашта вIалла а хеза боаца тамашне фаьлг:\n— Дала шоана дика дувцарг, дикаца шо сашорта дахарг, вонна тIехьатеттарг, диканна хьалхадахарг, вахаш-текъаш хиннав Фаьлги Фулги цIераш йолаш ши воша. Фаьлг веннав. Фулго богIа де торо йоацаш, мекха гарг яьшай. Таьзет долга хайна, кодаме бенача кхокхо ност йийнай, керо ткъам бийнаб. Кер хьун-керта дахад. Хьун-корта хьаста тIакхийттаб. Хьаст лекъаб. Цун лоалахара сесаг хий эца яхача хана, хьаст фу бахьан долаш лекъаб хайча, Iойитта шийгара цIаста кIудал йохаяьй. Чуеча хиннар ший цIен-даьга мадарра дIадийцад цо. Фусам-дас ше хьадеш ваьлла ворда цIа дохадаьд, диг дийтта. Иштта вахарах бехаб уж, Фаьлг валарах.\nБераша нанега лерг дилла ладувгIа. ТIаккха Марема оал наьна-наьнага:\n— Нани, цхьа фаьлг, духхьал цхьаькха цаI бувцал хьай тхона.\n— Дикан-д, бувцаргба, тховсара кхы бувца а ма алалаш, — оал йоккхача сага.\n— Мегаьд, — оал бераша цхьатарра, ладувгIа кийч а луш.\n— Яхаш-текъаш гаьнарча мехка я, инкал миссел тенна борз, кад-каддал бIаргаш а дола, паьшк-паьшкал лергаш а дола, Iалаьмате цIимхара борз. Ах-бийса яллалца ца тхьовсаш дола бераш лечкъадеш я из. Живарий тхьовсалаш нане бералгаш. Нагахьа санна из борз хьайоагIе, са бераш наб еш ухк, мерза гIанаш а гуш, аргда аз.\nЦигга шоашта Iодехкача метташка Iодувш бераш. Цул тIехьагIа метта юккъе ура а хайна Хьасана оал:\n— Тхо тхьайса ухкача хана дIахьоргдий цо, нани?\n— Ай, мичара, набарах доахкача берашта гаргаяха магац цунна, цо лечкъадераш тхьовсанза дола бераш да. Аз шо дIадохьийтаргдац цунга, тхьовсалаш чехка, — оал йоккхача нане. Цул тIехьагIа ага-илли ала йолалу из.\nГIараш ма елаш, бераш тхьайса ухк шоана.\n← ОАРГАМ БОАККХА ХА ХЬАЭТТАЙ\nПолиглот хилар →\nЗима! Каникулы! Хоккей!\n«МЫ СТАЛИ БОЛЬШОЙ ДРУЖНОЙ СЕМЬЕЙ…»\nСобственное кино – это хорошо


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Сочинение на тему"Милая моя мама" на чеченском языке\nСочинени: «Сан хьоме нана!\n«Нана»-хьол сирла дуьненахь кхин дош дац\nХьоьца бен дагана ца хедаш йовха яц\nХьомечу Даймахках- нана-мохк алар а,-\nДу хьуна хьан безам бух боцуш хиларна\nХаттар х1утту сан даг чохь: там хир барий техьа суна нана йоцчу кхечуьнгара? Х1ан-х1а. Иза сан нана ю: дуьненан марзо, б1аьрган серло, маьлхан нур. Иштта сан марзонах йоьллачу сан нанна а синтем ца хуьлу со юьзна а, елаелла а ца хилча. Мосазза мерзачу набарх юьйлуш, шен г1ийлачу узамца охьайижийна цо со.Нагахь со сиркхо хилча , г1айг1анах кийра бузу ненан. Ша мел сиха, юькъачу г1овг1анашкахь ялларх, беран аз кхочу ненан лере, мел генахь хиларх. Шен берах а яьлла лелалур ярий техьа нана? Яцара аьлла хета суна. Бер- ненан сих схьадаьлла ма ду. Шен дег1ан са а берал мерза хир дац нанна.\nНана-хьо дика ю,дог-йовхо хьоьца ю\nХалонна к1елхьара бералла ахь доккху,\nХало чу хьаьвзина ткъевнаца дохк ярах\nНанна бер хаза г1ан санна деза ду. И доккха хиларе сатуьйсуш, багара церг ларъеш, ткъа дуьххьара и карийча мел хаза кхаъ кхочу нене.Нанас берана 1амабо шен къоман сийлахь мотт.Цундела нанна беран марзо йоккха ю массо исбаьхьаллел. Юха а Сулейманов Ахьмада яздинчу мог1анаша шайна т1е йоьху сан дог-ойла. Мел деза ду суна уьш,цара къеггина гойту ненан хьоме аматаш:\n- Сийлахь Нана! Хастам хьуна!\nБерийн доьха яьхна хьо!\nГенах хиларх, тхаьш мацделча,\nХьан комаьрша куьйгаш го.\nНана, хьан юьхь т1ера хершнаш-\nУьш хьан берийн некъаш ду.\nХан мел ели, хьекъаш ду.\nЯлсамане, цхьанхьа елахь,\nНенан когаш къелахь ю.\nНана резайинчу беран\nДелахь ялсамане а ю!...\nнана ю кхерч бовха латториг, доьзал эхь-ийманехь кхиориг. Нана йоцу доьзал декъаза хуьла шеен сица, беркъа хуьлу цуьнан 1ердахар, сингаттаме хуьлу цуьнан 1уьйренаш, суьренаш. Вайна дахар деллачу, ахьна мотт 1амийначу Нанна хьалха х1окху дуьненахь мел деха декхар ду вай. И декхар такха деза вай, ненан дог хьостуш,\nДела, ахь баха бехьа массо берийн наной. Ма дукха ду-кх ненах ала а, дийца а. Дийцарх кхачор а доцуш,ладег1арх к1ордор а доцуш дукха ду.\nНенах ас еш йолу ойланаш ерзайо аса х1окху байтаца:\nКъинт1ера ялахьа ,нана\nХийла хьайн дог дохош лелла со хиллехь\nЦкъа елалохьа хьо , нана\nДаима ирс долуш дехийла вай цхьаьна!\nНомер материала: ДВ-119468


Австрига шерашкахь къинхетам боьхуш Ιа нохчийн доьзалш\nАвстри -- Протестан гулам дIахьош бу махкара шаьш арабаха кечбарна резабоцу нохчий, Вена, 15Тов2012\nБIе гергга нохчийн мухIажир ву карарчу хенахь Австрин Iедалша, тховкIело а ца луш, Оьрсийчу цIехьа хьажон кечвина. Дуьхьалонан акцеш ярца а, хаамийн гIирсашкахь орца дехарца а шайна цу махкахь буьсу некъ лоьху цара.\nТамаев Тамерлан гIеметтахIоьттина стаг ву. 2007-чу шарахь дуьйна Австрехь веха иза, бакъду, хIинца а цхьана а цу махкахь ваха бакъо луш долчу кехатан да вац. Цкъа а, шозза а цуьнан политикан тховкIело йоьхуш болчу кхайкхамна дуьхьал дацаре жоп делла Австрин Iедалша.\nБахьана - Iедалхошна Тамаевна Оьрсийчохь я Нохчийчохь цхьанна а кепара кхерам бац аьлла хетар ду. Бакъду, ша Тамаевс и кхерам шена а, шен доьзална а вуно чIогIа бу бохуш чIагIдо. Цо дийцарехь, иза Нохчийчохь оьрсийн эскарийн ницкъаша дIабаьхьначу шина а тIамехь дакъалаьцна ву.\nНохчийчуьра ша араваьлча, цкъа хьалха, Азербаджане ваханера Тамаев, мухIажир ваьлла. Амма цигахь хьал талха доьлча, доьзалца Австре дIавахара.\nТамаев Тамерлан: „Бакох суна а, со санначарна а кхераме хьал а хилла, кхуза схьавеанера со, сайн доьзалан мукъане а паргIат Iен йиш хир яцара теша, аьлла. ХIунда аьлча, оцу Азербаджанехь хьал тешаме дацара, цигахь Iедалша схьалаьцнарг цIахь вийна карош а нислора. Соьга цIахь сан бисинчу наха а дехарш дора, цигара дIа кхин гена валалур вацара теша хьо, олий. Ткъа кхузахь бакъонаш ларъяран гIуллакх гIолехьа ду, хIара Европа а ю, кхузахь демократи а ю, аьлла, схьавар нисделлера сан“.\nТамаевс дийцарехь, иза билггал кхеташ вац, Австрин Iедалша шен тховкIелонах долчу дехаршна дацаре жоп далар стенца доьзна ду. Хила там бу, боху цо, ша мигрантийн сервисехь интервью лучу хенахь, цIахь бисинчу шен гергарчарна зе даларна кхоьруш, цхьаццадолу шен тIеман леламашца доьзна хIуманаш цкъа хьалха башха шуьйра дийцина ца хилар цу хIуманна бехке хила.\nТамаевТамерлан: „Сайн цIахь берш ларбеш, бакъдерг дийцича, ас айса сайн пачхьалкх, Ичкери, ларъяран хьокъехь а дерриге а ца дийцинера. И хIуманаш ас кхин ма-дарра со мацах цIахь лаьцна волчу хенахь а ца дийцинера, ткъа кхузахь а цхьа мелла а кхоалуш дийцинера ас, кхарна сайх йолу информаци тоьаш хир ю моьттуш“.\nБахьана мухха делахь а, Тамаев Тамерланна хIинцале а шозза дацаре, мухIажарша шайх „негатив“ олуш долу жоп даийтина Австрин Iедалхоша. МухIажирехьа гIо доккхуш, бевзаш болчу адамийн бакъонашларъярхоша яздинчу тоьшаллаша а гIо ца дина, мигрантийн сервис цунна мукъарло деш ян.\nТамаев Тамерлан а, цуьнца цхьана бIе герга нохчийн мухIажир а, меттигера австрихойн юкъараллин жигархой а цу кепара вайнехан мухIажирш, тховкIело а ца луш, Оьрсийчу дIахьежорна шайна резадацар дIакхайкхон арабевллера Венехь.\nМасех сохьатана, цкъа хьалха Цхьанакхеттачу Европан коьртачу гIишлонна хьалхахь, цул тIахьа Венин парламентна хьалхахь дуьхьалонан акцеш дIаяьхьанчу цара билгалдаьккхира, Австрин мигрантийн полицино тIамах а, Iедалийн таIзарех а бевдда баьхкина болу нохчийн муIхаиарш юха цIехьа хьежор – иза масех дуьненаюкъара низам а, конвенци а йохош долу зулам хилар. Дуьхьалонан акцехь дакъалаьцначех вара Веданан кIоштара Билал а.\nБилал: „Пхи шо хан ю со кхузахь волу. Сан да а, деваша а тIепаза байна 2002-чу шарахь. Со со 2004-чу шарахь а, 2006-чу шарахь а шозза, а дIа а вигина, хьийзийна ву. Айса ца динарг а, динарг а тIелаца а дезна, цул тIахьа цIера ведда кхуза схьавеана ву со. ХIинца кхузахь „депорт“ а яийтина, цкъа хьалха ведда лийлира со, цул тIаьхьа кхин а цкъа сан кехаташ толлур ду шаьш, аьлла, и махкал араваккхаран гIуллакх цкъачунна сацийна цара сан. ХIетте а кхин башха тешаме хIума-м дац“.\nТамерлан а, Билал а санна, тховсий-кханий меттигерчу полицино, чу а лилхина, лаьцна цкъа цхьалха депортацин набахте а, цул тIахьа сихонца Оьрсийчу а хьовсорах богуш Iечу нехан терахь, адамийн бакъонашларъярхоша дийцарехь, карарчу хенахь бIе стаге кхочуш ду Австрехь. Амма цу кхерамах ларбалархьама, къайлаха, бовза-безачаьргахь буьйсанаш а йохуш, бехачийн терахь кхин а доккха долчух тера ду.\nВенехь дIаяьхьина хилла дуьхьалонан акци цу нехан хьолана тIе тидам бахийта лерина яра. Иза вовшахтоьхначу адамийн бакъонаш ларъяран юкъараллин векалша дийцарехь, и санна йолу акцеш гергарчу хенахь Австрин кхечу гIаланашкахь а дIахьор йолуш ю.\nАвстрига шерашкахь къинхетам боьхуш Iа нохчийн доьзалш


Пятигорскерчу кассацин кхело, дIасавалар а дихкина, набахтера аравалийтина, стохка ГIура-баттахь дуьйна лаьцна латтош хилла адвокат Мараков Сергей. Цуьнах лаьцна хаам бо Кавказ.Реалиино. Иза бехке веш ву наркотикаш лелорна. Ши де хьалха цуьнан аьтто баьлла шена аренде эцначу петаре ваха хаъа.\nМараковс "Кавказский узел" (арахьарчу агентийн тептарна юкъатоьхна ю "Кавказский узел" портал, амма иза реза яц оцу сацамна - Ред.) зорбан гIирсе дийцина, шен дIахецар цIеххьана хилира аьлла. Ша маьршаваьккхина аьлла хета адвокатана, шена гIортор еш юкъараллино дIаяьхьна кампани а, шен гIулкх дуьйцуш зорбан гIирсаша арахецна материалаш а, адвокатийн болх а бахьана долуш.\nМараков тIера ца волу шена бехк билла гIертар харцо ю, ткъа наркотикаш полицин белахоша шен тесна яра бохучун. Ша хьийзаваран бахьана хета адвокатана, ша бечу балхана дуьхьал бекхам бар.\nХаьлхо хаам бинера, цхьа дуьххьара кхело Мараков цIахь лаьцна латто сацам бина аьлла. Амма Нохчийчоьнан Лаккхарчу кхело дукха хан ялале хийцира и сацам, лаьцна латто веза иза аьлла, вокхха стаг ву саьлла а – хIетахь цуьнан дара 71 шо – иза могашаллица халонаш хьоьгуш ву аьлла а ца Iаш.\nМараков Сергей болх беш ву Нохчийчохь 2004-чу шарахь дуьйна. Цуьнан специализаци ю даккхийн а, тIех даккхийн а зуламашкахула кхеле озийначу нахана суьдехь гӀо лацар. Мараковс дийцарехь, республикехь болх бинчу шерашкахь цо дакъалаьцна 100 сов цу тайпачу гIуллакхашкахь.\n2018-чу шарахь цу тайппаниг хилира бакъонашларъярхочуьнца Титиев Оюбца. Талламо чIагIдора цуьнан машенчохь кIомал карийна шайна бохуш.\nАмма Титиевс а, цуьнан белхан накъосташа а, адвокаташа а чIагIдора и гIуллакх харц кхоьллина хилар, цу кепара иза республикера араваккха гIеташ ду меттигера Iедалш бохуш. Суьдо Титиев бехке лерира, 4 шо хан а тучух. Колонера бакъонашларъярхо аравелира хенал хьалха 2019-чу шарахь Мангал-беттахь.


Кадыров Рамзан Украине вахна бохург бакъдан ца хIоьттина Кремль\nЗазадоккху-бутт 15, 2022\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан Украине вахна бохучун цхьа а тоьшаллаш дац Кремлан. Цунах лаьцна дуьйцу РБК-но президентан пресс-секретарана Песков Дмитрийна тIе а тевжаш.\nПесковс журналисташна хьехна, кхетораш Нохчийчоьнан куьйгалхочуньгара шегара дехар, хIунда аьлча, цунна хетарехь, Кадыровс ца аьллера ша Украинехь ву.\nХьалхо оьрсийн Iедалехьа йолчу телеграмерчу каналашкахь ларми чохь дIаязйина шина минотехь йолу видео гIаръяьккхира, оцу тIехь дIахьочу тIеман кхеташонехь дакъалоцу Кадыров Рамзан а гойтуш. ТIечIагIдо, видео Украинехь дIаязйина хилар – Киевна ворхI километр генахь.\nИшта жамI дина Нохчийчоьнан куьйгалхочун йистехь лаьтташ цуьнан гIоьнча, нуьцкъаллин блокан хьалханча Мартынов Даниил хиларна – зорбанаша яздарехь, тIаьххьарчу шина кIирнахь Украинехь ву иза.\nШа Кадыровс цхьанне агIор комментари ца йо арахецначу видеонна.\nКавказ.Реалиино хеттарш динчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун критикаша шеконе лаьцна оцу видеон бакъ хилар. Масала, оппозицин 1ADAT боламан хаамца, Кадыровс Украинера Нохчийчу цIабаьхкинчу тIемалошца яьккхина видео ю иза. Каналан хаамца, юьйцурш "Юг", "Север" а батальонаш ю – церан меттана цига дIаяхана керла тоба – Кадыров Ахьмадан полк, ППС-ан белхахой, йолах тIом бийраш а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаамбира шен нанас Iуналла дечу Кадыров Ахьмадан регионерчу юкъараллин фондо шаьш Луганскан а, Донецкан а "къоман республикаш" аллла, дIакхайкхийначу кIоштийн хьалханчашна а, "Спарта" сепаратистийн батальонашна а гIагI диллина машенаш эцна хилар. Кадыровн фондана ахча долу меттигех лаьцна хеттарш кхоллало хаамийн гIирсийн а, бакъоларъярхойн а, хIунда аьлча, вуно цIена дац цуьнан юкъараллин гIуллакх.\nОьрсийн тIемалой Украинаца тийсалучу юкъанна кхалхарх лаьцна дIахьедина Оьрсийчоьнан къилбан а, Къилбаседа Кавказан а республикийн хьалханчаша. Чиллан-беттан 24-чу буса Оьрсийчоь тIамца Украинана чугIоьртина.\nЗазадоккху-беттан 13-чу дийнахь – берхIитталгIа де-буьйса ду Оьрсийчоь Украинана тIелетта. Киево дIахьедо, яхначу буса оьрсийн эскаро Яворовскан тIеман полигонна тIе кеманан тохар дина хилар. Зеленский Владимира дуьххьара аьлла тIом болабелчахьана беллачу украинхойн терахь – 1 300 стаг. Оьрсийн тIемалоша гуо бина масех яккхийрачу Украинан гIаланашна, шайлахь Мариуполь, Чернигов а йолуш, амма уьш схьа ца яккхало цаьрга. Тийсадаларш, кеманан тохарш а хIинцале а дIахьош ду.


Москох лаьцначу "шпионна" шайн консул тIевитар тIедожийна Iамерко\nОьрсийчоьнан Iедалхоша дIалаьцначу шайн пачхьалкхан вахархочунна консул тIевита аьлла, тIедожийна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа. Оршотдийнахь бина цунах хаам пачхьалкхан департаментан векало, Оьрсийчоьно шайн вахархо шаьш дIалацарх хаийтича.\nВенехь тIеэцначу конвенцица а догIуш, шайн стагна консул тIевита аьлла, тIедиллина Iамерко. Оьрсийн къайлахчу сервисаша Москох Iамеркахо дIалаьцна, шпионалла лелош хилла иза аьлла, шеконаш кхоллаелла.\nФСБ-но бинчу хаамехь яздо, лаьцначу Уилан Полна дуьхьал бехкталламан гIуллакх долийна хиларх. Оьрсийчоьнан низамашца, 20 шо гергга хан йогIу цунна набахтехь яккха.\n"Голос Америки" хьостан корреспонденто билгалдаккхарца, муьлххачу а хеттаршна жоьпаш а луш, Москох кийча ю Вашингтонца дийцарш дIадахьа аьлла, Керлачу шарца Трамп декъал а веш, президент Путин Владимир зIене ваьлла 24 сахьт даьллачул тIаьхьа кхаьчна Уилан дIалацарх информаци.


Муха билгалдоккху Казастанехь нохчий бохийна де?\nКарладоккху, 1944-чу шеран Чиллан-баттахь къам махках доккхуш арабевллачу нохчийн цхьа дакъа ду и.\nТахана Акмолинск кIоштахь кхоллаеллачу 3 юртахь: Красная Поляна, Арбузинка, Петраковка ярташкахь, бухарчу бахархошца гергарлонаш а тасаделла, вовшашца чу-тIекаре а долуш, бертахь беха уьш.\nКху деношкахь, хIора шарахь а санна, билгалдоккху цара шаьш дехачу каппашкахь Iаьнан чиллан дийнан лайна къахьаллаш, тIаьххьара даймахке шаьш бIаьргтохарх.\nМаршо Радио уьйре елира цхьаболчу цигарчу вайн махкахошца.\nЛаьмнашкарчу Шуьтан кIоштарчу Итон-Кхьаллара схьаяьлла Дадаева Таи. Iаьнан Iуьйранна оьрсийн эскарша герзаш тIе а лаьцна, жа санна шаьш лаьхкина охьадалийна де тахана санна дуьхьал лаьтта цунна.\nТхоьца дийцаредира Таис хийрачу, амма тахана шен дагна хьоме хетачу махках лаьцна шен иэсах хьирчинчу дагалецамех.\nДадаева Таи, Казахстан, 2017\nДадаева: «Тхайна гина халонаш, тхо Сибрех схьадалор а, со оцу хенахь 9 шо кхаьчна яра, хIетте а дагахь ду суна.\nДерриг дага а догIу суна, Iедало арадехира тхо. Кхо де хьалха чубаьхкинчу гIазакхаша "арадовла, кечло, кхо де хан ю шуна, шу махках даьхна, Сибрех дIадуьгуш ду шуна" элира.\nТхан дас чу а веана, элира :"Кечлолаш, кечлолаш, вай дIадуьгуш ду шуна кху юьртара а, махкара а аьлла. Эцца катоьхна, тIеюха бедар схьаэцна, юург схьаэцна, изза кечам бина, 3 де даьлча чубаьхкинчу цара лаххьийна ара а лехкира. Да, нана, кхо йоI яра тхан доьзалехь. Ши ваша эскарехь дакъалоцуш вара.\nАрахь схьагуллуш юьртара нах а бара, охьалахка, гулбеш, баж санна, юьртара бажа муха буьгу рогIе дIа, оцу тайппана, лохкуш бара нах. Южуш цхьа а ворда а, хIума а яцара, цундела гIаш тIедаха дийзира тхан.\nВедучи олучу юьртахь дара тхо. Оцу юьртара Итон-Кхьалла кхаччалц гIаш далийра тхо. Валург - вогIуш, цавалург - текхаш, суьйранна схьакхечира тхо Итон-Кхьалла. Оцу хьалхарчу дийнахь арабаьхнера Итон-Кхьаллара нах а. Церан хIусамаш чохь буьйса а яьккхина, шолгIачу дийнахь, цига машенаш а яьхкина, охьадехира тхо.\nТхан лулахь цхьа воккха стаг вара, и чIогIа дагахь ваьллина суна, цундела цуьнах лаьцна дуьйцур ду ас. И стаг лелош йоI яра цуьнан. Шен да цигахь тесна цавитархьама, текхош цхьа экха яра, оцу чу а хаийна, такхийна, Итон-Кхаьлла, оццул генара охьавалийра оцу йоIа.\nИ да цигахь оцу буьйсанна велира цуьнан, юха и Iад а витина, чIогIа йоьлхуш, тхоьца схьаеара. Иштта махках даьхна, кхуза Казахстане схьадалийра тхо. И тхо схьадалийна цIерпошт а яцара хьуна, адамаш лелош ерг, цхьа даьхний лелош хилла цIерпошт яра. Оцу чохь даьккхира оха 13 де.\nОхьавоьсианрг - охьавусуш, лийриг-леш, кхуза схьакхечира тхо дисинарш. Тхуна дуьхьал ялийнера говрашца йоьжна салазаш, царна тIе а хийшош, кху юьрта Красная Поляна дIакхачийра тхо».\nТаига хаьттира оха, 13 шарахь даймахке сатийсина, доIанаштIехь, ламазаштIехь рицкъаш цIа дерзадар доьхуш даьхна шу, хIун бахьанаш хIиттира шуна Казахстанехь диса аьлла.\nДадаева: «Кхузахь тхан совцар хIун дара аьлча, цхьана агIор рицкъ хилла хилар а хир ду. Вуьшта, ден гергара стаг вара кхузахь. Цо веанарг тIе а лоцуш, воьдург новкъа а воккхуш, дола дора тхан. Къаьркъа а ца моьлуьйтура, тонка а цо уьзуьйтура, белхаш дойтура. Хала хан ма яра и хIетахь. ХIинца-м марщо ю. Юьхьанца хала дара. Казах велахь а, гIазакхий велахь а, хIинца массо а бертахь бу, вовшашца ийна бу».\nТаис иштта дийцира тхуна, къам дохийна де шаьш муха дагалоцу а, хIун барамаш вовшахбетта а, и де дицдан вайнехан бакъо цахиларх а.\nДадаева: «Со жимма могуш йоцуш хиларна, чохь йисина тахана. СагIанаш доху оха, бежнаш йойуш, зуькарш до, мовлидаш йоьшу, де билгалдоккхуш хIума леладо оха. Диц ца до оха и де. Дицдан йиш йолуш дац хIара де. Дика лерам бо оха кху дийнан. ХIинца тахана вайн чуьрчара бежна а йийна, буьйда сагIа доькъуш бу эвлаюккъехула».\nЦхьацца хиллачун хьесап а деш, лайнарг дагалоьцуш, ойланашка яьллачу Таина даим дагахь лаьтта шен ден аматаш, юьртах довлчу заманчохь, лаьмнашка бIаьрг а тоьхна, шен дас тIаьххьара аьлла дешнаш а.\nДадаева: «Ма дукха дезаш хиллера-кх тхо тхайн дена! Оцу Ведучера тхо Итон-Кхаьлла охьадоалочу хенахь, тхан жимахйолу 7 шо а кхачаза йолу йоI яра улло яьлла йогIуш. "Хьайола, хьалаяла сан белшаштIе" аьлла, шен вортантIе и тхан йиша хаийна, гехь мохь болуш охьавеара тхан да.\nХIинца цуьнан ойлаеш Iа со: "делахь, ма дукха дезаш хилла тхан ден тхо" бохуш. Юха, тIаьххьара а тхо махках довлучу дийнахь, машенаш дIаюьйлалучу хенахь, лаьмнашка хьала бIаьрг а тоьхна, тхан дас, велхар а эккхаш, аьлла мукъам биц ца ло суна:\nIо дика йойла, лекха лаьмнаш!\nВай кхи вовше гур дац, лаьмнаш,\nХIун дер ца хууш, холчахь ву со...\nВилхира тхан да хIетахь»\nДадаева Таица цхьана юьртахь ехаш ю цIера ГIуларера йолу, ГIеза-Махьмин йоI Умиша. 1944-чу шарахь, Чиллан баттахь карахь жима бер хилла иза, цундела оцу дийнан дагалецамаш ца беха цуьнца, амма Юккъерачу Азе дIакхаьчначул тIаьхьа, 13 шарахь шех Iиттабелла баланаш буьйцуш, тахана хорам хIутту цуьнан легашка.\nГишлиркаева Умиша, Казахстан, 2017\nУмиша: «Со Умиша ю. ЦIера схьадогIучу хенахь жима хилла со. Амма кхузахь лайна халонаш цкъа а ца йовлу суна дагара. Юург йоцуш, тIеюха бедарш йоцуш, когашIуьйра лайлахь лелаш.\nДа, нана а дала а делла мацалла, и хало лайна. И дерриг дагахь ду суна. луларчу гIазакхийн кхеллаштIера бепиган юьхьиг схьа а оьций, цу чуьра чхьаьвригаш охьа а хьокхий, и чкъуьрийгаш юура ас.\nКертара яраш схьа а йохий, кхехка а йой, и яраш юура. Мехкадаьтта тIеIенна долу кIа, дерриг деста а дистина долу и кIа, даа ца луш, кхехка а дой, и даа гIерташ. Иштта и халонаш лайна оцу хенахь!»\n73 шо дуьзи тахана оцу къематан дийнан. Кхи цхьа шо а тIекхийти Сталина а, Берияс а, уьш коьртехь лаьттинчу Iедало а вайнахана тIехь харцо лелийна а, цуьнах жоп луш да воцу а.


Кремлехь жоп делла Кадыровс Нохчийчоьнна ахча ца тоьа аларна\n«Россия 24» телеканалана интервью луш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедар динера, кху тIаьхьарчу 11 шарахь федералан программа кхочуш ян алссамо ахча доуьйтуш хиллехь кхин а дика жамIаш гойтур дара шаьш, кхин а дика хир дара уьш шайна новкъарло еш ца хиллехь аьлла, тIе а тухуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо аьллачунна комментари йина Оьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс. Цо дийцарехь, Оьрсийчуьрчу регионашна даима а ца тоьа ахча, иза кхиаран лартIехь хаттар ду.\n"Регионийн куьйгалхочша пачхьалкхан куьйгалхочуьнца къамелаш деш, сих-сиха меттах доккхуш ду шайн республикерчу территорина тIехь цхьацца проекташ кхочуш еш деллачу ахчанан барам алсамбаккхар", - боху Песковс.\nЦо дийцарехь, изза хуьлу Нохчийчохь а. "Цундела иза республикера экономика кхиаран лартIехь долу хаттар ду", - бигалдаьккхина цо.


Нохчийчохь яйначу шина йишин гIуллакх юха таллар тIедожийна церан гергарчара\nНохчийчохь яйначу шина йишин гергарчара церан гIуллакх таллар карладаккха аьлла, тIедожийна. Куьршаларчу Айдамирова Элитас дийцина, 2013-чу шарахь шен ши йиша ярах. Цо бахарехь, гIуллакх таллар масийттазза юкъахдаьккхира, ткъа гергарчарна кхерамаш тийсинера.\n"Кавказан узел" агенталлан хаамашца, АйдамировгIеран ши йиша яйра, хIинца а къастанза долчу бахьанашца Куьршалан кIоштарчу Гелдганахь 2013-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-чохь. 23 шо долу Зарган а, 25 шо долу Сацита а болх беш хиллера цхьаннан доларчу машенаш юьлучу меттигехь. Циггахь Iер-дахар а хиллера цу шиннан. И шиъ яйначул тIаьхьа машенаш юьлучу чохь цIийн лараш карийнера. Долахо дIалаьцнера хIетахь, амма АйдамировгIарах хиллачух информаци хаа таро ца хиллера.\nЯйначу шиннан йоккхахйолчу йишас Айдамирова Элитас дийцина "Кавказан узел" агенталлан корреспонденте, шен йижарийн гIуллакх цкъа талла а долийна, масийттазза юкъахдаккхарх.\nЦул тIаьхьа шина йоьIан нанас Магиева Заманис орца дийхира бакъонашларъяран организацешка, ишта "Къизаллашна дуьхьалояран комитете" а. ТIаккха кхерамаш тийса буьлабелира царна. Кхеран вешина а йиттина хиллера полисхоша, йижарийн цIий хьайна тIелаца бохуш", -дийцина Элитас.\nИшта цо бахарехь, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире а цхьана орца дехнера доьзало. Шаьш талламаш дIахьош а ду, ши йоI ярна бехкеберш цкъачунна гучубаха аьтто бац шайн, нагахь цхьа информаци шайна тусалахь, шуьга хаамбийр бу аьлла жоп дайитина АйдамировгIаьрга Куьршаларчу полисхойн декъо.


Нохчийчохь дIайоьрзуш ю аналоган телевизионан хан\nКхин а кхо де даьлча, Чиллан-беттан 11-чохь, Нохчийчохь болх бечура соцур ю Советан пачхьалкхехь дуьйна лелош хилла аналоган телесигнал. Цуьнан меттан болх бан йолалур ю терахьийн телевизион (digital television, цифровое телевидение).\nКарарчу хенахь оьшург дерриг а дина республикехь телесигнал керлачу кепана тIеяккха, хаам бина Нохчийчуьрчу телесигнал яржочу центран куьйгалхочо Яременко Сергейс, дуьйцу "Нохчийчоь тахана" агенталло.\nТерахьийн форматехь мехаза хьажа аьтто хир болчу каналашна юкъахь ду: «Первый канал», «Россия 1», «Матч ТВ», НТВ, «Петербург-Пятый канал», «Культура», «Россия 24», «Карусель», ОТР, «ТВ Центр», РЕН ТВ, «Спас», СТС, «Домашний», «Пятница», «Звезда», «Мир», ТНТ, «Муз-ТВ».\nЕрриг а Оьрсийчохь телевизион терахьийн формате яккхар дIадерзор ду аьхка.


Туьканашна дуьхьалдаьлла Нохчийчура Iедал\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалин керла гIишлош, 14Сти2012\nБIеннаш туьканаш дIакъевлина Нохчийчохь цхьацца бахьанаш а дохуш. Оцу хьоло эшайо иштта а тоьлла йочу ярташкарчу а, гIаланашкарчу доьзалийн чIана. Соьлж-ГIалин а, кхечу меттигийн а тоялар Iедалхоша дезачу хабаршкахь дийцахь а, яц махкара цхьа а меттиг а Оьрсийчурчу хьолана тоьллачу 100 гIалин могIарахь. Хуьлийла ду ала а дац, "халкъан экономика" - базарш а, туьканаш а - маьрша йоцчохь.\nНохчийчохь бIеннашкахь туьканаш къевлина латторах официалехь дуьйцург цхьаъ ду - уьш долахь йолчу йохка-эцархойн кехат-бакъонаш, низамо ма –хьоьхху, лартIа цахилар. Амма цу дIахьедарца нийсса бIостанехьа нислуш ду шаьш долахоша а, цу туьканийн хьокъехь нохчийн юкъараллехь а дуьйцург.\nЦара чIагIдарехь иттаннаш бахьанаш карадо Iедалхошна, хIара а, хIара а кхачамбацарш ду, аьлла, коча а баьхкина, туьканаш дIакъовлийта а, низамца богIуш боцу токхамаш байта а. МогIарерчу бахархошлахь кIезиг бац туьканаш дIакъовлар кху кепара туьдурш.\n« Шайна хIума яккха лелош хIуманаш ду. Керла полицин хьаькам веъча, цо шена йоккху. ГIаларчу хьаькамаша шайна йоккху. Цкъа делча тоьаш дац. Массарна а кхача деза»\n«Изза аьлла хеташ ву-кх со а. Базар ю-кх. ДIакъовлур ю, ахча ма дела схьайоьллур. Етт бехка-ш лаьттар бу-кх»\nКехаташ лартIа хилар бахьанехь, шен кхачанан сурсаташ духку туька дIакъевлина дукха ца лаьттина, боху Теркйист кIоштан ЧIулга-Юьртарчу махбархочо Миланас. Цо дийцарехь уьш, мел нийса хилича а, кегмерса белла а, кхаьънаш ца белча цуьнан болх дIабоьдуш бац. Чохь хIума эца баьхкина нах а болуш, цо иштта элира цу хьокъехь.\nМилана: « Кехаташ лартIа хилар бахьанехь дукха ца лаьттира тхан туька къевлина. Къевлинчул тIаьхьа, некъ схьайоьллург а делира. Цкъа пхи эзар даьккхира, цкъа кхо эзар. Схьаоьхуш лаьттааш-м бу уьш».\nДIакъевлинчу туьканийн хьокъехь хеттаршка ваьлча, зеделларг цхьаъ ду: могIарера бахархой къамеле бовла хIуьттуш цахилар, цIарца шаьш бовзуьйтуш-м хIета а, вета а. Ишттачех ву хIара шиъ а.\n«Сайна хууш дерг эр ду ас. Сунна хезнарг, юьртдас латтанаш а делла, кхин кехаташ а доцуш, болх беш йолу туьканаш дIакъевлина, бохуш, хезна суна. Юьртден пурбанца болх беш хилларш. Кхин цхьа хIума а ду. Боккхачу некъаца йолу туьканаш дIайохур ю, бохуш а дуьйцу.\nАтто-м яц нахехь. ХIара жима туьканан бахьана ду соьгахь. БIе эзар сов декхарехь бу-кх сунна нах. Лург ца елча а ца волу. Нахехь ахчанаш дан ма дац. Ахча ца делча, дIакъовлий, делча - схьайоьллий бохург. Цунах ала сунна ца хаьа. Суна гина хIумма а дац»\n«Цу туьканех суна хезнарг хIун ду аьлча, яккхий налогаш еттар бахьанехь дIакъевлина бохуш хезна суна».\nДелахь а хаъал алсам бу гIаланашкахь а, ярташкахь а туьканаш дIакъийлийтар Iедало кхийдаен харцо лорурш. Цу хьокъехь къастам боллуш шен хьажам болчех ю Невран кIоштара Маржан. Цо, масала, иштта дуьйцу шен шича, долахь йолу туька дIа а къевлина, мукъаваларх.\n«Шайгара шортта ахча доьху дела къевлина цхьаболчара туьканаш. Газах, тоьках мах дабелча, бол охьабиллича а ца буьту токхамаш бойтуш. Царна хуьлуш пайда а бац, цундела цара дIакъовлу-кх. Сан шича ву-кх и дIа къевлина Iаш. И схьайоьллург цуьнга 40-50 эзар охьадилла боху-кх. Цара, амал-гIад а дайъина, дIакъевлина-кх. Болх бийраш болх бан а ца буьту. Стенах йоккхур ю иза тIаккха?»\nНохчийчохь туьканаш дIакъийлар доладелла кху бIаьстенан хьалхарчу, заздоккхучу баттахь дуьйна. Официалехь кхайкха а деш, еккъа цхьана Соьлж-гIалахь болх сацийнарг яра ши эзар гергга туька а, йохка-эцаран меттиг а, кофе а. Царех ах сов кху сохьта а, Iедалхоша чIагIдарца, къевлина латтош ю, кехаташ лартIадало долахой сихцабалар бахьанехь.\n«Хила ма-деззара шайн кехаташ нис а дина, Iедална йогIу ял охьа а йиллина, цара болх дIаболийча, совдегаршна кхин беш совнаха тIеIаткъам бац», - боху официалан хьостано. Амма и дIахьедар даррехь харц лору цхьаболчу туьканийн дайша. Цара кхеторехь, мел нийса лелча а, уьш, доккха са а даьккхина, денбала буьтуш бац ,тIехь йоцу ял-ясакх дIайоьхуш низамхоша а, цхьацца зераш дечу Iедалан структураша а.\nТуьканашна дуьхьал даьлла Нохчийчуьра Iедал


На Фото Мамакаев Эдуард\nМамакаев Эдуард вина 1939-чу шеран 28-чу апрелехь Соьлжа-ГIалахь поэтан Мамакаев Iаьрбин доьзаллехь. ЦIеяххана волу нохчийн поэт Мамакаев Iаьрби 1942 шарахь бен а бехк боцуш Iедало лаьцна чу а воьллина, 10 шо хан тоьхна сибрехь хьажийна. Шен ден ненаца Iаш хилла жима Эдуард, иза а кхелхина висча, шен ден йишас кхиийна. Нохчийн къам махках даьккхича, Казахстанан Джезказгански областан Нурински районехь Iийна Эдуард. ЦIийнда а кхелхина йисинчу ден йишас Тамарас шен пхеа бераца цхьаьна хьалакхиийна иза. Эдуарда доккхачу баркаллица дагалоцу шен ден йиша. Школехь 5 классехь доьшуш волуш, «Горы, я люблю вас» цIе а тиллина ша язйина стихотворени хьехархочунна гайтина Эдуарда. Шерачу аренца Iуьллучу юьртахь вехачу кIантана лаьмнаш дагадахкар шен даймахке сатийсар хилла. БархI могIанах лаьтташ йолу и жима стихотворени хьехархочо то а йина, школехь арахоьцучу пенан газета тIе тохийтина. БархIалгIачу классе ваьлча-м кIанта шен стихотворенеш Алма-Атахь арадолучу газете а яхьийтина. Оьрсийн маттахь язйина Эдуарда шен бераллин стихотворенеш. Поэтан кхолларалла-м нохчийн маттахь ю.\nСибрехахь хан текхна ваьлла Мамакаев Iаьрби Соьлжа-ГIала цIа веана 1957 шарахь. Цул тIаьхьа цхьа шо даьлча махках ваьккхинчуьра цIа веана Мамакаев Эдуард а. Амма кIантана дех марзо эца йиллина хан Iаламат кIезга хилла. Дай, кIантий цхьаьнакхетта ши бутт а балале цIаьххьана кхелхина Мамакаев Iаьрби. Лагершкахь лайна хало, текхна Iазап хир дара шовзткъа шо кхаьчначу, гIеметта хIоьттинчу, ша Даймахка цIаверзарх воккхавеш лелачу поэтан дог цхьаьххьана сацийнарг. Бакъду, ша иштта хьалхе дуьненах вер вуйла хууш санна, кIантана стихашкахь весет дита-м кхиана Мамакаев Iаьрби:\nВарий, кIант, нахаца\nТешам берг товш ву.\nХьоме мохк безалахь,\nНанна бер санна,\nСтаг волчо вон-дика\nЦхьабосса ловш ду,\nАхь гIиллакх ларделахь,\nВайн дайша санна.\nВайнехан хьал-де ахь\nХийра гIуллакх ларахь,\nХьо къонах воцийла\nВуьззина нохчийн кIант\nСайн воI ву алахь,\nИрсан да со хеташ,\nТам хир бу суна.\nМамакаев Эдуард Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институте деша вахана. Цо 1963 шарахь чекхъяккхина историко-филологически факультетан оьрсийн мотт, литературий, нохчийн мотт, литературий хьоьхуш йолу отделени. Мамакаев Мохьмадана леринчу «Диканца йоккхийла хьан цIе» бохачу шен статья тIехь Эдуарда яздо: «1963 шарахь, институт чекхъяьккхина ваьлча, со, кхиболу къона говзанчаш санна, Iедало билгалйинчу метте балха ваха декхарийлахь вара. ХIетта кхоллалуш яра вайн республикехь телевидени а. Тхо масех стаг (Насрдинов Ваха, Юсупов Султан, Багданов Виктор, Кусаев Iадиз) телевиденехь болх бан хьовсош вара. Со реза ца хилира, суна юьртахь школехь болх бан лаьара. Суна гергахь, хIетахь сан коьрта декхар. Сайн патриотически дог-ойланца а догIуш, хIинцца денлуш йоллучу (юхакхоллалуш йолчу) республикан уггаре оьшшучу гIаролле дIахIоттар дара.\n– Хьо мелла а кхоллараллин амал йолуш а ву, – элира соьга Мохьмада. – Ахь журналистийн курс а яьккхина, цул совнаха, суна а, Iандарбекана а, Бисолтина а хьо я радиокомитетехь, я телестудехь сецча, бакъахь хета.\nАс, сайна хетачу кепехь, со юьртахь ваха лааран бахьана дийцира.\n– Со Iаламат воккхаве, Эдик, иштта йолчу хьан ойланех. Хьан дена а хетара дара иштта.\n«Сайн укIанте» цIе йолу цуьнан стих дагайогIий хьуна?\n– Иза бисмал-этхьаг санна, даг чохь латто езаш ю хьуна. Иза хьоьга а, хьо санначуьнга а хIора дас дендолчух весет ду.\nДоцца аьлча, со сайн декъаза сал-пал а эцна, Iаьрбин доьзална ло аьлла, квартирна елла ордер а карахь Лаха-Невре дай баьхначу керташка ваха схьавеара. Тахана а циггахь Терк а, дайн кешнаш а гIовлехь а долуш , Iаш а ву».\nЦу тайпана, Мамакаев Эдуард институт чекхъяьккхинчул тIаьхьа Лаха-Неврерчу юкъерчу школе хьехархочун балха вахна. 1965 шарахь Надтеречни районан комсомолан комитетан секретарь хаьржина. Цул тIаьхьа районан газетан редакцехь жоьпаллин секретаран а, республикански «Ленинан некъ» газетан корреспондентан а белхаш бина. 1980 шарахь дуьйна Надтеречни районан партийни а, советски а органашкахь иттех шарахь болх бина. Iаламат доккха гIуллакх дина цо шен ден цIарах литературно-мемориальни музей вовшахтухуш. Цо дуккха а шерашкахь къахьоьгуш гулйина Мамакаев Iаьрбин дахарх а, кхоллараллех а лаьцна Iаламат мехала материалаш. Оцу музейн директор хIоттийна иза 1990 шарахь. Мамакаевт Iаьрбин пхиъ книга араяьлла Эдуарда зорбане кечйина.\nМамакаев Эдуард 2003 шарахь Нохчийн Республикин Яздархойн союзан правленин декъашхо а, правленин председателан хьалхара заместитель а хаьржина. Цул тIаьхьа Нохчийн Республикин Яздархойн союзан правленин председатель хаьржина.\nПоэтан стихаш зорбане йовла юьйлаелла студент волчу хенахь, 1950-гIа шераш чекхдовлачу – 1960-гIа шераш дуьйлаучу муьрехь. Газеташ тIехь, альманахан агIонаш тIехь зорбатухуш, радиохь, телевиденехь йоьшуш гучуевлла цуьнан хьалхара стихаш. Цуьнан дуьххьара араевллачу стихотворенех ю «Керла шо». Еа строфах лаьтташ ю стихотворени.\nХьалхара кхо строфа:\nБуьйса, юккъе кхача хьо!\nВеза хьаша – Керла шо!\nМассо берера даггара!\nКху тхан хазне\nЁлка ярна геннара!\nДашо духар доьхна ю.\nВайн аьзнаш а\nВайх дIо седа хьоьгуш бу.\nСтихотворенин дIахIоттамца, стих цхьана могIанехь чекх ца йолуш, вукха могIане яларца, интонацица, берашна язйина хиларца билгалйовлу кхузахь волалуш волчу поэтан тIаьхьа гучудаьндолчу кхоллараллин хотIан цхьайолу агIонаш.\nМамакаев Эдуардан дуьххьарлера книга – «ЧIамарниг» цIе йолу берашна леринчу стихин гулар – араяьлла 1971 шарахь. Цунна тIаьххье зорбане яьлла берашна язйина «Седарчий лийр дац» стихийн шолгIа гулар а (1971). Царал совнаха оцу муьрехь цо яздина дийцарш, очеркаш, кегий пьесаш, телесценареш. Уьш юьхьанца муьран зорбанехь арайийлина, цул тIаьхьа книгаш тIехь арахецна. Поэтан стихотворенеш зорбатоьхна нохчийн поэзин масех антологи тIехь а.\nИттех книгин автор ву Мамакаев Эдуард. Царах ю лакхахь цIе яьккхинчарал совнаха: «Берашший, малххий» (1979), «Гуьйренан догIа» (1987), «Бераш-кераш схьагулло» (2009), «Даймохк-нана» (2012), оьрсийн маттахь «Солнце − птица, не спеши садиться (1982), «Мама золотая» (2009).\nЦаралахь шатайпана хIоттийна книга ю «Даймохк-нана». Иза 624 агIонах лаьтташ йоккха книга ю, хаьржинарш аьлла, произведенеш гулйина. Поэзин, прозин, драматургин, публицистикин произведенеш ю цу тIехь эйина зорбатоьхна. Царах цхьайолу произведенеш нохчийн маттахь ю, важъерш оьрсийн маттахь ю. Уьш шина а маттахь ерш цхьаьна ялийна, вовшех къастийна йоцуш. Иштта цхьаьна ялийна прозин тайп-тайпанчу жанрашкахь йолу произведенеш а: статьяш, дийцарш, дагалецамаш, повесть, эссе, Мамакаев Iаьрбин мемориальни музейх лаьцна материалаш, кхидолу йозанаш а.\n«Даймохк-нана» книга хIоттаяр мухха ларахь а, цу тIехь зорбатоьхначу произведенеша таро хуьлуьйту авторан ерриг кхоллараллех юкъара кхетам хила.\nМамакаев Эдуардан уггар евзачарах ю «Даймохк-нана» цIе йолу стихотворени. Композитора мукъам баьккхина, эшаре а ерзийчхьана, Нохчийчохь хаддаза хезаш ю и:\nНана санна, Даймохк беза,\nАьлла дита хIоттац со:\nДегабаам барна кхоьру,\nЦунна ша ца хетча сов.\nКIанта шуьга безам шен?\nЦхьа а терза\nДац и оза,\nХоьур бац и даг чу бен.\nДаг чу бен.\nДаймохк санна, нана еза,\n‒ Аьлла дита хIоттац со:\nНанас, ша ца хетча сов.\nМокхаз-бердах тулгIе санна,\nБерах ваьржаш, геннара,\nМаржа, Даймохк, ненах санна,\nХьан мара хьарча даггара!\nСтагана уггар хьоме ерг нана ю, нене болу сийлахь безам бу. Иштта хьоме бу стагана ша вина, кхиана, шен дайша хазбина, ларбина, хIинца Iалашбар шена тIехь долу мохк – Даймохк. Нана, Даймохк – адаман дахарехь царал деза, царал лакхара, цаьрца цхаьна дало, цаьрца дуста кхин хIума дан а дуй техьа? Цу шиннах лакхара, деза муьлхарг ду бохург, адаман синхаамашкахь хила дезаш а дуй техьа? Иштта ойла йойтуш ю поэтан «Даймохк-нана» стихотворени.\nМамакаев Эдуардан лирикехь Терк, Теркйист, Теркан тогIе, вина юрт берриге Даймехкан символаш санна ю. Поэтан ойланехь хилла ца Iаш, цуьнан синхаамашкахь ю уьш, цуьнан синхьегам кхуллу цара. Лирически турпалхочун ойла екхаялар, самалхадалар, дог айадалар цаьрца ду.\nСадаIа воьду со\nСо винчу юьрта.\nГеннара и гушшехь,\nДIакхача сихлой, ас\nГIулч йоккху шортта.\nХIинццалца ца хилла\nАз хуьлу дагца,\nДош хьоьстуш, мотт керча,\nБIаьрг хьежарх Iабац.\nДукха ю Даймахкахь\nХазна дог эца, ‒\nДелахь а дог къондан\nИ саннарг кхин яц.\nВаьлла со лелачохь\nАмал сайн кхачийча,\nЯхь хила езачохь\nВухург со хилча,\nДош эшна къовсамехь\nТола сан дезча,\nВина юрт ницкъ бала\nЮ суна кийчча.\nГIорасиз хета со\nКест-кеста воьду со\nТерках а, кертах а\n«Винчу юьрта» цIе йолу и стихотворени лирически турпалхочун монологах лаьтташ ю. Дактилан барамехь язйина а йолуш, паргIат дечу къамелан кепехь дIайолалуш ю и. Хьалхарчу строфахь дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а шайца цхьа тайпа чолхе йоцуш, поэтически хала карчамаш боцуш, къамелан ритм кхуллуш ду. ШолгIа а, цунна тIаьхьа йогIу а строфаш лирически турпалхочун дог-ойла, цуьнан лаамаш, синхаамаш гойтуш ю. ХIор строфахь билггал болу синхьегам гучуболу. Кхузахь а бац чолхе исбаьхьаллин гIирсаш. Бакъду цхьа исбаьхьа дустар ду, даьржина дустар: «Терках дIакъаьстинчу Татолах терра, ГIорасиз хета со Хервелла лелаш». Иза говза далийна дустар ду, стихотворенин чуламца а, маьIница а догIуш, лирически турпалхочун ойланашца догIуш, цуьнан синхьегам гучубоккхуш.\n«Винчу юьрта» стихотворени поэтан дикачарах ю.\nМамакаев Эдуардан стихашкахь цхьа цIаьххьана карайо говза метафораш, эпитеташ, исбаьхьа кхоьллина сурт, васт.\n«Заманах ойланаш» стихотворени тIехь:\nМуха ткъа Iалур ду\nДог, йиш ца лекхча,\nХIора а хьозанца\nТIам бетташ хилча.\nХIун бехк бу сан деган,\nНIаьвланца яхь къуьйсуш\nИ декаш хилча?\nКIархаш а тудий,\nШовданехь юьхь йила\nНицкъ болуш велар со\nИ сацо, маржа,\nИ санна экаме\n«Хьо гуш ца хилча…»:\nСийначу бай тIехь,\nМалх хьаьжча арахь.\nМуьлххачу яздархочун произведенеш шайн исбаьхьаллин башхаллашца цхьабоса йоцуш, тайп-тайпана мехалла йолуш хуьлу. Царна юккъехь къаьсттина диканаш нисло. Ишттачарах ю аьлла хета Мамакаев Эдуардан «ГIарагIулеш» стихотворени:\n‒ Маршалла Теркйисте, ‒\nЦхьаммо соьга тIам шен ластий. ‒\nЙогIуш хуьлу керла бIаьсте?!\nСуна-м цхьаъ ю,\nмел со вахарх.\nТIаьхьахIотта тIемаш дац сан,\nБIаьсте лаха меттиг бац сан,\nАмма аш дIаяхна бIаьсте\nдог ца хьостий.\nСо-х, шу новкъаяха лиъна,\nВеъна регIа, аш садиъна.\nСан са дитий,\nГIаргIулеш гуьйранна, моггIара жатташ а йина, гIоргIачу эшаршца меллаша дIайоьлхуш, царна тIаьхьа стигала хьаьла хьоьжуш лаьтта вай, гIеххьа сингаттамечу ойланца уьш тергалъеш. Синхаамийн и хIоттам бу поэтан исбаьхьалле берзийнарг. Куьцара стихашца йолайо автора стихотворени. Стигалхула дIайоьлхачу гIаргIулийн могIанех таръеш дIаязйина хьалхара ши стих:\nЦарна тIаьхьа йогIачу цхьаццайолчу стихийн чаккхенаш а нисйина оцу кепехь Стихашкара аллитераци а шен маьIна долуш ю, гIаргIулийн эшарех тарлуш ека стихаш. МаьIна долу дешнаш рифма кхуллуш а ду, юхааларшкахь далош а ду. Цхьатерчу форманашкахь долу хандешнаш юх-юххехь далийна. Поэтана исбаьхьаллин форма карийна шен лирически турпалхочун синхьегам гучубаккха.\nМамакаев Эдуардан стихотворенеш юккъехь нисло нохчийн барта эшарех таръеш язйина стихаш а. Масала, «Дагахьбаллам биси суна»\nКху Iуьйренех дог ца леташ,\nКху суьйренех дог ца леташ,\nХьо воцчуьнга дог ца лаьтташ,\nАс йиъна хан эрна хили.\nАс Iуьйрене тийсина са,\nАс суьйрене тийсина са.\nХьоьга туьйсаш гIелдина са\nХIун дина ас тедан деза…\n«Ненера Хьулиматера» аьлла, ялийна автора шен книги тIехь и стихотворени-йиш. Поэтан кхоллараллехь драматургически произведени а ю. Мамакаев Iаьрбин «Нохчийн лаьмнашкахь» поэмин бух тIехь цо язйина деа декъах, исс суьртах лаьтташ йолу «АслагIий, Селехьаттий» драма. Шен ден произведенин чулацам а, текст а ларйина автора поэма драме ерзош.\nМамакаев Эдуардан кхолларалла коьрта долчу декъана берашна лерина ю. Цуьнан книгин цIершца гуш ду иза: «ЧIамарниг» «Седарчий лийр дац» «Берашший, малххий» «Бераш-кераш схьагулло» «Солнце − птица, не спеши садиться», «Мама золотая». «Гуьйренан догIа», «Даймохк-нана» гуларшкахь а дукхахйолу произведенеш берашна лерина ю.\nПоэтан берашна лерина произведенеш а тайп-тайпанчу жанрашкахь ю: стихотворенеш, поэмаш, эшарш, баснеш, дийцарш, хIетал-металш. Мамакаев Эдуарда берашна язйинчу стихашкахь серло ю, малх бу, бIаьсте ю, полларчий лела, олхазарш дека. Церан цIерш а ю: «Малх боьлу», «БIаьсте ю ловзуш», «Бераш-кераш схьагулло», «БIаьсте йогIу», «Баппа», «Хьоза», «Шура мерза хIунда ю», «ЧIамарниг». Оцу стихашкахь берийн дуьне ду, берийн ловзарш ду, ненан куьйгийн йовхо ю.\nЯздархочун проза нохчийн а, оьрсийн а маттахь ю: дийцар «БиъбIаьрг», повесть «Если бы не то утро», очерк «Варий, ледара ма хилалаш», дагалецамаш: «Диканца йоккхийла хьан цIе ( Мамакаев Мохьмад вина 100 шо кхачарна»), «В бегах», эссе «Из кладовой памяти», статьяш: «О жизни и литературном творчестве Арби Мамакаев», «Здесь Арби и сегодня ждет гостей», «Чечнская литература вчера и сегодня», «А если взглянуть по-новому…», кхиерш а. Нохчийн литературех, культурех лаьцна йолу цуьнан статьяш кес-кеста арайовлу муьран зорбанехь.\nЯздархочун белхан лаккхара мах хадийна. Цунна сийлахь цIерш техкина: «Нохчийчоьнан культурин хьакъ волу белхахо», «Россин культурин хьакъ волу белхахо». Мидалш елла: «Культурехь кхиамаш бахарна» мидал, А. Сахаровн цIарх фондан мидал, «Кавказехь машар а, барт а хилийтарехьа» мидал, «Роснефть» компанин юбилейни дашо мидал. Сийлаллин Грамоташца а Дипломашца а совгIаташ дина: Яздархойн Союзийн Дуьненаюкъарчу юкъараллин Сийлахь Диплом делла, Нохчийн Республикин Президентан, Правительствон, Парламентан Сийлаллин Грамоташ елла.\nМамакаев Эдуард карарчу хенахь Нохчийн Республикин яздархойн Союзан правленин председателан заместитель а волуш, литературни процессехь жигара дакъалоцуш а ву.\nЗОРБАНЕХЬ АРАЙИЙЛИНА ПОЭТАН КНИГАШ\nЧIамарниг. Берашна. Грозный, 1971. Седарчий лийр дац. Грозный, 1971. Берашший, малххий. Стихаш. Грозный, 1979. Гуьйренан догIа. Стихаш. Грозный, 1987. Бераш-кераш схьагулло. Грозный, 2009. Даймохк-нана. Грозный, 2012. Малххий, берашший. Грозный, 2014.\nСолнце − птица, не спеши садиться. Стихи для детей. Грозный, 1982. Мама золотая. Грозный, 2009.\nПросмотров:10418 Чеченская литература\nНа Фото Сулейманов Ахьмад Арсанукаев lабдулла СУЛЕЙМАНОВ АХЬМАД (1922 – 1995) ТкъолгIачу бIешеран 50-чу шерашкара схьайолчу нохчийн поэзехь къеггина шен исбаьхьаллин дош, шен хатI долуш поэт вара Сулейманов Ахьмад. Кхечу воккхачу поэта Арсанукаев Шайхис...\nПросмотров:3148 Чеченская литература\nНа Фото Юсупов Iазим Арсанукаев lабдулла. Юсупов Iазим Нохчийн поэт, прозаик, краевед Юсупов Iазим вина 1940 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан ширчу юьртахь Девкар-Эвлахь. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь ЮсуповгIеран доьзал Киргизехь Iийна, Фрунзенски областан...\nПросмотров:4833 Чеченская литература\nНа Фото Шайхиев lалвади Арсанукаев lабдулла. ШАЙХИЕВ IАЛВАДИ (1947) Поэт, прозаик, публицист Шайхиев Iалвади XX бIешеран 60 шераш дуьйлалучу муьрехь веана нохчийн литературе. Шовзткъе итт шо сов хан ю иза къоман литературехь хаддаза...\nПросмотров:4162 Чеченская литература\nНа Фото Чентиева Марьям Арсанукаев lабдулла ЧЕНТИЕВА МАРЬЯМ (1916 – 2000) Чентиева Марьям йина 1916 шеран март баттахь Нохчийчоьнан Хьалха-Мартан тIехь ахархочун Джадцин доьзалехь. Асланбековски (хIинца Серноводск) школа-интерант чекхъяьккхина. Оцу муьрехь цигахь дешна Авторханов...\nПросмотров:7654 Чеченская литература\nНа Фото Махмаев Жамалдин Арсанукаев lабдулла Махмаев Жамалдин (1939 – 2014) Махмаев Жамалдин вина 1939 шеран 14 мартехь хьехархочун Махьмудан доьзалехь Соьлжа-ГIалина гена йоццуш Органан йийстехь лаьттачу БердакIелахь. Нохчийн къам махках даьккхича, МахмаевгIеран доьзал...\nПросмотров:3454 Чеченская литература\nНа Фото Мамакаев ЭдуардАбдулла Арсанукаев. МАМАКАЕВ ЭДУАРД Мамакаев Эдуард вина 1939-чу шеран 28-чу апрелехь Соьлжа-ГIалахь поэтан Мамакаев Iаьрбин доьзаллехь. ЦIеяххана волу нохчийн поэт Мамакаев Iаьрби 1942 шарахь бен а бехк боцуш Iедало...\nПросмотров:4471 Чеченская литература\nНа Фото Кибиев МусбекАбдулла Арсанукаев. КИБИЕВ МУСБЕК (1937 – 1997) Кибиев Мусбек вина 1937 шеран 7 августехь Нохчийчоьнан лаьмнийн Iаламехь лаьттачу исбаьхьчу юьртахь Дишни-Веданахь гIуллакхъхочун Мохьмадан доьзалехь. Мусбекан да Мохьмад Iеладалан гIуллакхийн тайп-тайпанчу...\nПросмотров:5348 Чеченская литература\nНа Фото Дикаев МохьмадАбдулла Арсанукаев. ДИКАЕВ МОХЬМАД (1941 – 1979) Дикаев Мохьмад вина 1941 шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГIалахь искусствон белхахочун Джунидан доьзалехь. Джунид Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан эшарийн, хелхаран ансамблехь говза пондарча хилла, гIараваьллачу нохчийн...\nПросмотров:2463 Чеченская литература\nНа Фото Дадашев lабдуллаАбдулла Арсанукаев. ДАДАШЕВ IАБДУЛЛА (1930 - 2010) Дадашев Iабдулла вина 1930-чу шеран 28-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь белхалочун Катин доьзалехь. Школе Соьлжа-ГIалахь вахна. Нохчийн къам махкахдоккхуш 6 классехь доьшуш хилла Iабдулла....\nПросмотров:3085 Чеченская литература\nНа Фото Гацаев СаьlидАбдулла Арсанукаев. ГАЦАЕВ САЬIИД (1938 – 2012) ТкъолгIачу бIешеран 50-гIа шераш чекхдовлучу – 60-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь нохчийн литературе баьхкира исбаьхьаллин похIма долу кегийрхой: Айдамиров Абузар, Абдулаев Зияудди, Арсанукаев Шайхи,...\nПросмотров:2587 Чеченская литература\nНа Фото Берсанов Хожа-АхьмадАбдулла Арсанукаев. БЕРСАНОВ ХОЖА-АХЬМАД Берсанов Хожа-Ахьмад вина 1926 шеран 5 апрелехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартанан районан ШаIми-Юьртахь ахархочун Ахьамтан доьзалехь. КIентан пхи шо а кхачале да а кхелхина, ненаца бисина кегийра...\nАРСАНУКАЕВ ШАЙХИ (1930 – 2012)\nПросмотров:9991 Чеченская литература\nНа Фото Арсанукаев ШайхиАбдулла Арсанукаев. АРСАНУКАЕВ ШАЙХИ (1930 – 2012) «Дуьненан литературин хоршахь, цуьнан традицешца, форманашца, амма шен къоман барта кхоллараллин, гIиллакхийн, ламастийн буха тIехь кхуьуш схьайогIу нохчийн исбаьхьаллин литература. Муьлххачу литературин...\nПросмотров:8057 Чеченская литература\nАбдулла Арсанукаев. АЙДАМИРОВ АБУЗАР (1929 – 2005) Айдамиров Абузар вина 70 шо кхачар даздечу суьйренехь нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис элира: «Хьоме Абузар, ас даггара декъалво хьо, нохчийн къоман а, нохчийн мехкан...\nПросмотров:1371 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла. АЙДАЕВ ЮШАI (1938 – 2004) Гоьваьлла литературовед, литературин критик, филологин Iилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Iилманан академин академик, Естественни Iилманийн российски академин академик, «Нохч-ГIалгIайн АССР-н культурин хьакъволу белхахо», «Нохчийн...\nПросмотров:1353 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла АБДУЛАЕВ ЗИЯУДИН (1926 – 1994) Абдулаев Зияудин яздан волавеллачу хенахь къоман литературин классик волчу Мамакаев Мохьмада аьллера: «Нохчийн литературина хьанал а, беркате а хир волуш, дика накъост а, вуьззина къонах...\nО втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии"\nПросмотров:949 Чеченская литература\nО втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии". Открывается второй этап проекта "Чеченская литература. Персоналии", в котором представлена чеченская литература второй половины ХХ века. Реализация второго этапа проекта предусмотрена на 2015 -...\nПросмотров:8437 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ЭДИЛОВ ХАСМОХЬМАД (1922 – 1991) Эдилов Хасмохьмадан поэзи ХХ бIешеран нохчийн литературин хазна ю. Цуьнан кхоллараллина лерина йолчу цхьана литературни суьйренехь нохчийн гоьваьлла поэт а, критик а волчу Сулаев Мохьмада...\nПросмотров:3795 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ХАМИДОВ IАБДУЛ-ХЬАМИД (1920 – 1969) Хамидов Iабдул-Хьамид вина 1920-чу шеран 15 октябрехь Йоккхачу АтагIахь ахархочун Хьамидан доьзалехь. Юьртахь бераллин хенахь дукха ладийгIина цо нохчийн туьйранашка, эшаршка, забаречу дийцаршка. Жимчохь евзина цунна...\nПросмотров:1870 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла СУЛЕЙМАНОВ БАУДДИ (1902 – 1961) ДIадаханчу бIешеран хьалхарчу эхехь Нохчийчохь угар тоьлла иллиалархо вара Девлатгирин-Эвлара Салин Сулимин Баудди. Иллица цуьнан аз хазаза, цуьнан иллеш дукха ца дезаш, мичча хена а радиохула...\nПросмотров:5610 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла САЛЬМУРЗАЕВ МОХЬМАД (1900 – 1958) Сальмурзаев Мохьмад нохчийн дуьххьарлерчу прозаикех ву. Нохчийн литератрехь дийцаран жанр йолорхо ларалуш ву иза. Цуьнан «Кхетаме Хьамид» цIе йолу дийцар вайнехан литературехь хьалхарчу дийцарех ду. Нохчийн...\nАбдулла Арсанукаев - Проект - Чеченская литература. Персоналии\nПросмотров:3777 Чеченская литература\nИнститут развития образования Чеченской Республики совместно с Информационным агентством «Чеченская Республика (Чечня) Сегодня» открывает новый проект «Чеченская литература. Персоналии». Автор и ведущий проекта Абдулла Арсанукаев Главная цель проекта – способствовать духовно-нравственному...\nПросмотров:9691 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла СУЛАЕВ МОХЬМАД (1920 – 1992) Сулаев Мохьмада шен «Яздархойн а, журналистийн а юкъара декхар» цIе йолчу статья тIехь яздина: «Турпал ю вайн халкъан дIаяхна зама, турпал ю вайн халкъо дIакхоьхьу...\nПросмотров:12109 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ОШАЕВ ХАЛИД (1898 – 1977) Ошаев Халидан 1920 шеран июнь-сентябрь беттанашкахь язйина баллада. Прозехь язйина а йолуш, цIен, кIайн бIаьхойх лаьцна произведении хилла иза. ХIеттахьехь цунна зорбатоьхна Соьлжа-ГIалахь арадолуш хиллачу...\nПросмотров:3551 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла НАЖАЕВ АХЬМАД (1895 – 1943) Нохчийн ХХ бIешеран исбаьхьаллин литетарура йолалучу юххьехь лаьттинчу яздархойн Тучаев Ахьмин, Сальмурзаев Мохьмадан, Дудаев Iабдин, Актемиров Мусийтин могIарехь ву Нажаев Ахьмад. Кхеташ ду церан произведенеш...\nПросмотров:3529 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла МУТАЛИБОВ ЗАЙНДИ (1922 – 1978) Муталибов Зайндин кхоллараллех лаьцна яздархо а, критик а волчу Бурчаев Хьаьлима яздо: «Муталибов Зайнди кхолларалла вайн литературехь ша къаьстина меттиг дIалоцуш ю. Цуьнан башхалла ю...\nПросмотров:4696 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла МУСАЕВ МОХЬМАД (1915 – 1999) Нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис яздо: «ДIадаханчу бIешеран 60-70 шерашкахь Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь Мусаев Мохьмадца цхьаьна болх беш вара со, цхьана кабинет чохь а вара...\nПросмотров:4963 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла Музаев Нурдин (1913 – 1983) вина 100 шо кхачарна Шен чулацамца, жанрийн башхаллашца шуьйра а, произведенешца дукха а ю Музаев Нурдинан кхолларалла. 1930-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь нохчийн исбаьхьаллин литератури юкъа...\nПросмотров:11257 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла МАМАКАЕВ IАЬРБИ (1918-1958) Мамакаев Iаьрбин кхоллараллехь коьртаниг, йоккха меттиг дIалоцушъерг поэзи ю, лирически поэзи. 1940 – 1950 шерашкахьлерчу нохчийн литературехь цIеяххана поэт-лирик вара иза. Амма цо прозехь а, драматургехь а...\nПросмотров:17025 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла МАМАКАЕВ МОХЬМАД АМАЕВИЧ (1910 – 1973) Нохчийн литературехь хьалхарчу чкъурах болчу яздархойн дахаран а, кхоллараллин а некъ Iаламат хала, чолхе хилла. Сталинан таIзар лаьттинчу хенахь – 1930-40 шерашкахь – лаьцна...\nПросмотров:3857 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ДУДАЕВ IАБДИ ДУДАЕВИЧ (1901 – 1937) Нохчийн йозанан литература кхоллалуш ХХ бIешеран юьххьехь шайн исбаьхьаллин произведенеш язйинчарах бу Дудаев Iабди, Нажаев Ахьмад, Сальмурзаев Мохьмад, Тучаев Ахьма, кхиберш а. Церан произведенеш...\nПросмотров:3046 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ГАЙСУЛТАНОВ IУМАР (1920 – 1980) Нохчийн литературехь билггал йолу меттиг дIалоцуш ю Гайсултанов Iумаран кхолларалла. Коьрта долчу декъана берашна, кегийрхошна лерина яра цуьнан дуьххьарлера произведенеш. Нохчийн литературехь шен исбаьхьаллин произведенеш...\nПросмотров:10069 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла ГАДАЕВ МОХЬМАД-САЛАХЬ (1909 – 1972) ДIадаханчу бIешеран 30-чу шерашкахь нохчийн литератури юкъа веана кхечарах тера доцуш, билггал шен исбаьхьаллин хатI долу, шен билггал мукъам болу поэт Гадаев Мохьмад-Салахь. Яздан волавелла...\nПросмотров:6211 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла АХМАТОВА РАИСА (1928 – 1992) Ахматова Раисин поэтически кхолларалла Нохч-ГIалгIайчохь евзина ца Iаш, ерриг Советски пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а евзаш яра. Цуьнан стихаш нохчийн, оьрсийн, азербайджанийн, гIебартойн, гIезлойн, казахийн,...\nПросмотров:6439 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла АРСАНОВ САЬIИД-БЕЙ (1889 – 1968) Нохчийн исбаьхьаллин литература, къоман культура кхиорехь, Нохчийчохь йоза-дешар даржорехь ХХ бIешеран хьалхарчу эхехь Iаламат доккха гIуллакх дина Арсанов СаьIид-Бейс. Мехала ю цуьнан кхолларалла. Къоман литературехь...\nПросмотров:2015 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла АНЗОРОВА БАЛКАН (1923 – 1997) ДIадаханчу бIешеран 30–40-гIий шерашкахь Нохчийчохь цIеяххана евзаш хилла Анзорова Балкан – эшаршлакхархо, поэт, юкъараллин деятель санна. Iаламат тайна, куц долуш, исбаьхьа жима зуда, еха Iаьржа...\nПросмотров:6281 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла АЙСХАНОВ ШАМСУДДИН (1907– 1938) Айсханов Шамсуддин нохчийн исбаьхьаллин литератури юкъавеъна XX бIешеран 30-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь. 1931-чу шарахь яздина цо «КIайн котам» цIе йолу шен дуьххьарлера дийцар. Дика кхиам хилира...\nПросмотров:2748 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла Авторханов Iабдурахьман (1908-1997) Дуьненахь цIеяххана волу историк, политолог, яздархо Авторханов Iабдурахьман вина Теркйистерчу Лаха-Неврехь ахархочун Гиназан доьзалехь 1908 шеран 25 октябрехь. И терхьа шеко йолуш ду, герггарчу хьесапехь билгалдаьккхина хиларна....\nПросмотров:13055 Чеченская литература\nАрсанукаев Iабдулла Бадуев СаьIид-Салихь (1903 – 1938) Бадуев СаьIид-Салихьах лаьцна болчу шен дагалецамашкахь яздархочо Саидов Билалас яздо: «ТаьIно бIаьргаш долуш, даим, цхьана хIуманан кIорггера ойлаеш санна, хабийна хьаьжан юкъ а йолуш, юккъерчу...


Карарчу хенахь ПАСЕн цIарахь Къилбаседа Кавказера хьал шен тидамехь латтош волу Марти Дик, шен рапорт кечдеш, кху бIаьста хилира Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а. Цо тидаме эцнарш бара адамашна тIехь къизаллаш лелийна, нах байъина, уьш лар йоцуш байъина боху хаамаш. Мартин рапорт дийцаре динчулла тIаьхьа, ПАСЕн декъашхоша резолюци тIеийцира, Оьрсийчоьне терроризмаца къийсам дIабахьар низамашца догIуш дахьара аьлла а, адамийн бакъонаш йохийна болу нах жоьпе озабахьара аьлла а кхайкхам беш.\nБакъонашларярхошна хетарехь, Марти Дика кечдинчу кехаташна тIехь ма-дарра дуьйцуш ду Къилбаседа Кавказера хьал, цундела цаьрна реза ду шаьш элира Маршо радионна интервью луш Оьрсийчурча Мемориал олучу адамийн бакъонашкахула йолчу центран куьйгалхочо Орлов Олега:\n«Тхуна хетарехь, цу документаш тIехь Къилбаседа Кавказехь долчу хьолан нийса а, къасташ а, ма барра а мах хадош бу, иза дукха буьрса хадабахь а. Хьал чолхе а ду, хала а ду, ледара а ду. Цундела, ларамаза дац Марти Дика кечдинчу рапорта тIехь Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а, Къилбаседа Кавказехь а, муьлхха а Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхех долчулла а ледара хьал ду, аьлла, яздина хилар. Суна хетарехь, цу хьолана къасташ а, нийса а мах хадийна».\nАмма Европан кхеташонан парламентан ассамблейно т1еэцначу резолюцино ша схьаваьккхина аьлча, цхьана а стагана пайда бохьур бу аьлла ца хета, дукхахенахь дуьйна Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а болх беш волчу Мемориалан декъашхочунна Байсаев Iусамина. Мелхо а, цу тайпачу рапорташа а, резолюциша а Нохчийчурча бахархошна зе дина меттигаш а ю бохуш дуьйца цо:\n«Кхин башха цунах хилла гучу баьлла пайда бац нахана. Вайн проблема цигахь юйцу ю шолгIа тIом болабелчхьана дуьйна. ХIара шолгIа тIом болабелчулла т1аьхьа хьалхарчу сессишкахь дуьйна дIа уьш вайн цIахь дерг дийца буьйлабелира. Тахана I0 шо дIадаьлла. Гуш ду-кх вайна цунах хIун пайда хилла. Цулсовнаха, цхьадолчу хIумнашна тIехь ПАСЕс тIеэцна болчу сацамаша хьал талхор бен, хIума ца дина аьлла а хета суна. Масала. Гросс Андреас вар-кх цигахь жигаралла гойтуш, нохчийн проблема къасто йеза, бохуш, хьалха ваьлла лелаш, горга стол ян йеза, дагадовларш дIадахьа деза, бохуш. И хIума доладелчулла тIаьхьа, вайна хууш ду иза, дукха хан ялале нохчийн президент Масхадов Аслан вийра. Нохчийчохь «чеченизация» олуш йолу политика а йолийра. Нохчийн а, оьрсийн а бу аьлла хеташ болу тIом, нохчашна шайна юкъахь баккъаран процесс яра иза. Мелла а ПАСЕс гIо дира оьрсишна цу тIехь, оцу тIе иза далош. Тахана вайна гуш ду-кх цуьнан жамIаш».\nАмма 2003 шарахь Марти Дикалла а, хьалха рапортер Биндиг Рудольф волуш ПАСЕ тIетаьIнера Оьрсийчоьнна, нагахь Нохчийчура хьал хийца ца лахь, дуьненаюкъара трибунал кхолла йеза цигахь зуламаш деш болчу нахана кхел ян, аьлла. Цуьнан дикачу агIора мах хада бо Байсаев Iусмас:\n«ПАСЕс тIеэцна йолу резолюциш, цхьа йерш, дика яра. Масала, 2003 шарахь Марти Дика меттехь Биндиг Рудольф вара. Цо чIогIа, юха ца волуш, тIелацийтина сацам бара, нагахь Нохчийчохь долу хьал оьрсаша тон ца дахь, нах хьийзор саца ца дахь, кхолла йеза дуьненаюкъара трибунал, аьлла. И резолюци, вайна ма гарра, кхин баш тIаьхье йоцуш йисира».\nБайсаев Iусамас ма-аллара, ПАСЕ-н аьтто бац шен резолюцеш ницкъаца чекхяха. Цу гIуллакхан кеп иштта юйцу Мемориалан куьйгалхочо Орлов Олега:\n«Цхьана а кепара иза кхочуш дайта оьшуш йолу механизм ПАСЕн йоцуш ю. ТIе оьцу резолюци. Цу резолюци тIехь рекомендациш, я билламаш бу цхьана пачхьалкхе кховдийна болу. ЦултIаьхьа, цхьа хан яьлча, парламентан ассамблейно юха а дийцаре до и хаттар, шен рекомендацеш а, билламаш а муха кхочуш бина хьожуш. Кхин дIа, юха а дийцаре до и хаттар. Юха а ло рекомендацеш. Иштта, иза политикан механизм ю-кх, цхьана пачхьалкхана тIеIатIкъам баран».\nАмма цхьа а пайда боцуш дуьсур дац Шинарийн дийнахь ПАСЕхь Къилбаседа Кавказера хьал дийцаре дар, элира бакъонашларярхочо Байсаев Iусамас:\n«Цуьнан цхьа пайда хир бу, нагахь иза пайда лара мегар далахь. Нохчийчохь дерг дIадаьлла, Къилбаседа Кавказехь дерриг дика ду, аьлла, тIе куьг а хьаькхна, массо а хIума мегаш ду, аьлла, дIа ца дайъийтар. Цигахь проблема хилар хаийтар. И пайда а бен кхин пайда хир бац, аьлла, хета суна. Нахана цуьнах цхьана а агIора аьтто бера бац, соьга хаьттича, баьлла а бац хIинццалц».\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь адамаш хьийзош а, дойъуш а, лечIкъош а хIума нисделча, берриг а бехк Кадыров Рамзана бу бохаш дуьйца массо а зорбанан гIирсаша. Иззза чIагIдеш хуьла бакъонашларярхой а, политикан жигархой а. Амма иза нийса дац, элира, Мемориалан белхахочо Байсаев Iусмас. Цуьнан бахьана иштта дийцира цо:\n«Цхьана хенахь дуьйна тхан бакъонашларярхоша а, цу тайпачу юкъараллашкахь болчу наха а берриг а шайн тидам Кадыровна тIеберзийнера. Иза нийса дац, аьлла, хета суна. Тахана а Нохчийчохь зуламаш деш верг Кадыров вац. Кадыров оьрсийн пачхьалкхан векал ву. Иза хIоттийна ма ву цара. Нагахь санна, цуьнан ю бохучу структураша, схьаоьцур вай «Юг» батальон, батальон «Север» ... уьш цуьнан ма яц. Уьш 46 дивизин, чоьхьарачу гIуллакхийн министраллин, уьш церан нах ма бу. Цара луш ма ду цаьрна омра. Вайн, нохчийн, Iедал ма дац д1акъаьстина Оьрсийчоьнах. Цулсовнаха, цу структурашна оьрсийн Iедалан структураш ма ю тIейехкина. Цундела, суна хетарехь, Нохчийчурча Iедало зуламаш леладо бохуш, иза билгал а доккхуш, дийцар, цхьа Iалашо йолуш ду. Иза чIогIа оьшуш ду Москох болчерна. ХIунда ду? Нохчийчохь латтачу хьолана бехке веш верг Путин а вац, Медведев а вац, цара иза дойтуш доллушехь. Иццехь цара хIоттийна стаг ву цигахь. Ша дерриг а дуьцуш дерг цуьнан кочахь дуьсуш ду, ткъа хIорш цIена буьсаш бу. Суна хетарехь, иза гIалат дара. И гIалат бахьана долуш, нохчийн тема масийтта шо ду хьалха санна юйцуш йоцу, оццу ПАСЕно а, ОБСЕно а, кхечара а юкъара а яьккхина. Цара хIун дуьйцур ду, шаьш нохчаша и зулмаш деш хилча, бохаш».\nТIкъа Шинарийн дийнахь ПАСЕно тIеэцна йолчу резолюцина дуьхьала бацара Оьрсийчоьнан делегацин векалш. Масала, цу делегацин куьйгалхочо Косачев Константина элира, и рапорт тоъала бакъ ду, цу тIехь дац Къилбаседа Кавказехь долу хьал то дан хIара кеп лело йеза, бохуш, Оьрсийчоь тIетеIо гIертар, аьлла. Цхьаболчара цу кепара оьрсийн позици хилар дуза, Оьрсийчоьнан куьйгалхой Евробертаца шайн юкъаметтигаш тоян лууш хиларца. Амма, ма-дарра долу бахьана кхин ду, аьлла, хета Байсаев Iусамина. Мартис кечдинчу рапортах дукха къезиг хIума дисина хир ду, ПАСЕ дIакхаьчначулла тIаьхьа, аьлла, хета цунна:\n«Слуцкий Леонид а ву, Косачев бохуш а ву Оьрсийчоьнан пачхьалкхан цигахь болу векалш бу уьш. Цара дуьйцучуьнга ладоьгIчи, цара бах шаьш и резолюци тIелоцур ю. Цкъа а Оьрсийчоьно атта тIелоцуш яцара и резолюциш, царна тIехь Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а бехаш болчу нахана пайдехьа долу хIума хилча. Цара иза тIелоцур ю бахахь, цигахь, оцу Марти Дика кечдинчу рапортах, къезиг хIума дисина, аьлла, хета суна».\nКъилбаседа Кавказехь Адамийн Бакъонаш Йохор Емалдеш Резолюци ТIеэцна Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейно


Профессе наькъ тIара ца йоалаш\nВахара хьисап — журналист\nБекарга бетта 24 ди 2021 шу\nГIалгIай Республика Халкъа Гулламе 2019-ча шера денз парламента депутат йола Хашиева-Евлоева Аза яьй 1972-ча шера 2- ча октябре.\nЦо дийшад Нохчий паччахьалкхен университета филологе факультете, иштта телерадиоболхлой говзал лакхъяра йола курсаш чакхъяьхай Москве.\nХIаьтта дийша яьнна къона болхло яр Йовлой Аза юххьанца из телевидене болх бе йолалуш. Из дар 1996 шу. Цул тIехьагIа дIа мел йода ха цо хетаю атта йоацача журналиста профессена. ХIанз-м тешшаме ала йиш я, уж деррига шераш профессе говзал лакхъеш, ший моттиг вахаре хьалоацаш дIадихьар цо, аьнна. Цу хана денз таханарча денга кхоачаш цIихеза журналист йолаш хьайоагIа из. Иштта лоархIаш я Аза коллективе, балха говзал йолаш, нахаца Iимерза, эшача гIулакха кийча йолаш из хиларах.\nМоллагIвола саг балха бехктокхаме хилча, цунгара масал эцараш а хул. Аза царех я ала йиш я. Атта доацача даькъ тIа — телевидене продюсера болх каралаьца дукхача шерашка къахьегаш, моллагIдола тIадилла декхар кхоачашдара кийча йолаш из хилар бахьан долаш коллектива юкъе а ший моттиг хьалаьцай цо.\nИз деррига чулоацаш да цунна дукхаза паччахьалкхен кулгалхоша баркал оалаш денна совгIаташ. Масала, из я ГIалгӏай Республика культура цIихеза болхло, цул совгIа, цунна баркал оалаш совгӏаташ тийннад Ерригроссийски паччахьалкхен телерадиокомпане (ВГТРК) кулгалхоша а, кхыча дуккхача вай мехкарча организацеш а.\nУкхаза белгалдаккха деза, Азас цIаккха а аттагIа бола болх ца лийхалга. Из даим халагIча даькъ тIа къахьегаш хьаенарех я. Къаьстта из бахьан долаш дIачIоагӏъелар из ше хержача журналиста профессе а, ший вахаре а. Цхьа моллагIвола саг журналиста болх бе лоархIавергвоацаш ханаш яр уж. Судашка, бокъолораерий органашка чуувтташ низагIа еш репортажаш яр, наха юкъе доаржаш дола зулам юхатохара вай бахархой тIахьехаш. Масала: «Из зала суда», «Игла», «Криминальный канал», «С телекамерой по РИ» яха передачаш кийчъяьй Йовлой Азас. Журналист из хилар бахьан долаш цхьаболча наха кхерам тIатувсаш моттигаш а хиннай цун. Бакъда, кхераенна юха-м яьннаяц тахханалца.\nШе юххьанца балха мишта ера дувцаш, Азас йоах: «Даь-нана больнице уллаш тIехьадолхаш дар тхо са даьца. Телевидене юхе гIолла тхо тIехдовлаш цхьа объявлени йийшар аз. «Болхлой эш» аьнна яздаьдар. Аз сай даьга дехар дир, соцаел машен, дIачугIоргъяр со, аьнна. Эггара хьалха сона бIаргавайра цу хана телекомпане кулгалхо хинна Агасиев Къурейш. Болх безаш се еналга аз дӏааьлча, цо сога аьлар, «Нагахьа санна укх чу саг е лоархIа ца веш йола «Криминальни канал» яха передача Iа ергъяле, аз хьаэцаргъя хьо. Хьай хьашт дале, кхоана а араяла мегаргъя-хьона",- аьнна«.\nСайл дикагӏа кхычунга ца яйташ из е хьожаргъя со, аьнна жоп деннад Азас. Иштта дIа а яхар из, ше хьа мел дер тIехдика деш. Азас яь передачаш ютуб-канале гIолла го йиш я тахан а.\nЭггара халагIа йола балха моттигаш ювцаш Азайна дагаух цхьа передача ше яь ха. Красноярскера ший даь-воша волча хьоашалха вена хиннав цхьа кхелета зIамига саг. Азас яхачох, Дзейтанаькъан вар из. Цхьа воча гIозарах дIа а кхийтта, кегавенна хьайзав из. Нанас оарц даьккха Iаьдала новкъосталца цIенах кхийтар из зIамига саг, яхаш дувц Азас. Цу хана хьунагIа съемочни тоабаца хьал чу ухаш, цу зIамигача сага нанна долча новкъостала къахьийгар Аза яр. ЦIихеза передача а хилар цох. Из зIамига саг хIанз ший дезал а болаш нийсача наькъ тIа ваьнна вахаш ва, — йоах Азас.\nЖурналиста болх безаш хиннай Аза ишколе ягIача хана а. ДукхагIа йола ишколера ха Астрахане дIаяхай цун. Цига вино-коньячни заводе Азай да Або балха хиларах, беррига дезал а цигача бахаш хиннаб.\nИз бархIлагIча классе ягIача хана юха Кавказе баьхкаб уж. «ЧIоагIа сатувсар оаха зIамига долаш тхоай мехкага, — йоах цо. Аьхкий цIадахка ха кхаьчача гIаддолхар тхо, со а са зIамагIбола йижарий а вежарий а».\nШи вошеи кхо йишеи хиннаб уж.\nЮххера а ший нанас аларах Азай да цIавоагIа ший мехка. Цу хана Шолжерча № 1 йолча ишколе деша йода из. Из яьккхачул тIехьагIа Шолжа-гIалий тIарча Паччахьалкхен университета филологе факультет йоаккх цо. Цул тIехьагIа из болх беш хиннай Шолжерча № 6 йолча ишколе хьехархо йолаш, цо иштта болх баьб библиотеке, Шолжерча администраце, юххера а телевидене кхаьчай из.\nВайх хIаранена санна ший тайпара вахара халонаш а нийсъенний цунна. ЦIаьхха венна Германера цIавахь Азай эггара хьамсарагIа вола воша. Цу хана из чIоагIа Iаьткъад цунна. Дукха ха ялалехьа метта висар да, Або а. Цунна уллув лаьттар Аза, вежарий арахьа хилар бахьан долаш деррига дукъ шийна хьатIа а ийца. Да воацаш а йисар йоккха юкъ ялалехьа.\nДиъ бераца цхьаь йисар, эггара эшача хана кхел-рузкъа цIендаьцара хаьда хиларах. Бакъда, халонех къехкаш а кадаш а хиннаяц из цIаккха а. Берашта боаггIача бесса кхетам луш, царга дешийташ йоалл из. Азай йоккхагIйола йоI Iайна Москве юридически дешар дешаш я. Каст-каста йодаш, фу эш а мишта деш а хьожаш я Аза ший йиIий дешарга. Иштта Назранерча гимназе дешаш ба кIаьнкаш а, зIамагIйола йиIиг а.\nШий берашта кходаь хIама леладеш яц нана. Дуккхача кружокашка дIаязбаь, дешийташ йоал из ший дезалга. Шоай нанас дIахьийхар дIа а эцаш, иман долаш, дика дешаш, сабаре бераш да уж.\nЦудухьа дукха хIама довзаш йолча Йовлой Азас наха а боккха пайда бергба, аьнна хет, хIана аьлча, дукхагIча даькъе цо социальни хаттарашта терко тIайохийташ хиларах.


"Нах къен хуьлийла дац ехаш йолчу пачхьалкхехь"\nКеста шаьш а пенсе баха безаш белахь а, ца кхоьручух тера ду Дагестанера депутаташ къоьллехь шайн дахар чекхдаларна.\nДагестанан парламентан могашаллин а, социалан политикан а комитето къобалйина пенсин реформа\nОьрсийн гIаланашкара бахархой пенсин реформина леткъаш, протесташка буьйлучу юкъанна, Дагестанан парламентан декъашхой "дог парггIат" садаIа бахана. Могашаллин а, социалан политикан а комитетерчу коллегаша белла и аьтто – цара пенсин реформа къобалъеш, кехат дахьийтина Москох.\nИнициатива тIеоьцуьйтуш массарел а жигара хьавзира деношкахь Дагестанан Халкъан кхеташонан спикер Шихсаидов Хизри. Цуьна шен а кхочу 71 шо деношкахь. "Даиманенна хIоттийна яцара тахана лелаш йолу пенси хан, иза-м хенан йохалла хийцаяла а тарлой", - яра реформехьа волчу цуьнан коьрта аргумент.\n2 миллион сом алапа эцар доцург, кхин ахча 2017-чу шарахь карадеана а воцу иза (декларацино бахарехь, долахь ши цIа а, ши еза машен а, мотоцикл а ю цуьнан) тешна ву Оьрсийчоьно " адамна 80 шаре кхаччалц даха оьшу хьелаш кхиийна, хIинца уьш вуно дика ду", бохучух.\nМеттигера коммунисташ бу Дагестанехь "къизачу низамна" дуьхьалбуьйлурш. Компартин парламентерчу фракцин координаторна Махмудов Махьмудна хетарехь, къаношна тIера цIока яккха сацамбина Iедало. "Оццул ахча долчу пачхьалкхехь! Олигархашкахь мел ду иза! Мел ахча арадолу пачхьалкхера!" – Цецвуьйлуш дуьйцу цо "Кавказ.Реалига".\n"Левада-Центран" талламаша бахарехь, 89-90% Оьрсийчоьнан бахархой реза бац нах пенсе боьлху хан хийцийта.\nОьрсийчоьнан бахархошца пенсин реформин хьокъехь дагайолуш, шеггара референдум дIаяхьа дагахь ю Компарти. Бакъду, шек ву Махмудов Дагестанехь Iедало и барам хIоттабойтур бу бохучух. Карара бут бовш (Товбеца-беттан 28-чохь) ерриг а Оьрсийчоь протестан гуламашка яккха ойла ю коммунистийн, цунна лерина нахера куьйгаш лехьош бу уьш кху деношкахь. ХIинжа-ГIалахь а хир ю протестан акци.\nIедало, "йолалучу кхаьчча, цхьа бахьана а карийна, акци юкъах яккхарна" кхоьру Махмудов. ХIинжа-ГIалахь ши меттиг бен яц гулам хIотто мегийна – Суьйлийн театрна хьалха а, "Октябран 50 шо" майда а. "Ткъа и ши меттиг а хуьлу нехан цхьацца барамаша дIалецна" – леткъа коммунист.\nКарахь ши хорбаз латтоло "Цхьааллин Оьрсийчоьне"\nДагестанера "Цхьааллин Оьрсийчоьнан" а, "Нийсонан Оьрсийчоьнан" а векалш дагахь бац протесташка бовла. Амма уьш а бац Iедало кхайкхийначу пеннсин реформина тIера. Парламентан кхеташонерчу низаман, меттигера Iедал чIагIдарехула йолчу комитетан куьйгалхочунна Раджабов Фикретна хетарехь, хьашт дацара Iедална нах пенси боьлху хан хьалаяккха гIерта.\n"Пачхьалкх йоккха ю, бахархой кIезиг бу, пенси лакхадаккха йиш йоцуш дац. Нах къен хуьлийла дац ехаш йолчу пачхьалкхехь", - элира "Кавказ.Реалига" Раджабовс.\n"Нийсонан Оьрсийчоьно" шен проект чуелла Iедале. Цо хьоьху 2030 шо тIекхаччалц пенсе воьду хан лакха цаяккхар, ткъа пенсин барам, стага мел болх бина, мел алапа оьшуш хилла тидаме а дуьллуш, къастор.\nДагестанан парламентехь нах пенсе боьлху хан лакхаяккхарехьа лаьттарш берраш а бу "Цхьааллин Оьрсийчоьнан" фракцера.\n"Кавказ.Реалиино" хаийтина ма-хиллара, Оьрсийчоьнан Iедало байначу баттахь Пачхьалкхан Думе хьажийна нах пенсе бохуьйту шераш лакхадахарх йолу низаман проект. Цо бахарехь, зударий, хIинццалц 55 шо кхаьчча пенсе боьлхуш хиллехь, 63 шо кхаьччалц болх бан декхаре хир бу. 60 шо кхаьчча боьлху божарий пенсе цкъачунна, ткъа кхидIа уьш балхах мукъабовлуьйтур бац 65 шо кхаччалц. Думехь кху беттан 19-чохь йийцаре йийр ю низаман проект.


Малгобекан кIоштарчу Юкъера Ачалкхера ши вахархо а, Магасера цхьаъ а лаьцна ГIалгIайчохь. Полисхоша царна бехкаш дехкина, цхьацца деношкахь церан хIусамашкахь герз карийна шайна аьлла. Куьйга кечдина хIоъмолха карийна Магасерчу вахархочуьнгахь (1994-чу шарера) кху беттан 6-чохь, хаам бина ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн пресс-гIуллакххоша. Цара бахарехь, лаьцначо дIахьедина, карарчу шеран Охан-баттахь йинера и ша аьлла. Несарарчу СИЗО-хь дIатарвина иза цкъачунна.\nОццу дийнахь ГIалгIайчуьрчу ФСБ-н белхалошна экстремизмна дуьхьало латточу центрерчу шайн коллегашца цхьана Малгобекехь вехачу 1966-чу шарерчу вахархочун хIусамехь карийна куьйга кечдина хIоъмолханаш. ЦIийнах хьовсучу заманчохь иза ша цIахь ца хилла.\nСтигалкъекъа-беттан 7-чохь дIахьедина полисхоша, Охан-беттан 28-чохь Юкъерчу Ачалкхерчу шина вахархочуьнгара (1992-чу а, 1991-чу а шерашкара) кеп-кепара герз а, лоьлхуьйтурш а, травматикан тапча а, патармаш а, цхьацца кепара хIоъмолханаш а даьхна шаьш аьлла. "Малгобекский" цIе йолчу изоляторехь латтош бу кегийрхой. Бакъо йоцуш герз лелорна бехкебинчу лецначарна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш даьхна.\nХьалхо Маршо Радионо яздира, Несара йистехь ницкъхоша Toyota Camry машенца хилла стаг верах лаьцна. Йолчу информацица, вийнарг хиллера федералан лехамашкахь хилла ТIой-Юьртара (Кантышево) вахархо Кодзоев Мохьмад.\nОфициало бахарехь, полисхошна тIе герз детта волавелларг иза ву, шаьш машенах хьовсийта аьлча. "Ницкъхой автотранспорт зен гIоьртича, машенлелорхочо герз детта долийна. Дуьхьалоеш иза хIаллаквина", - яздора "Интерфаксо", шен хьостанна тIе а тевжаш.\nBaza телеграм-каналан информацица, Бютукаев Асланан тобанхойх тIаьххьарниг хиллера иза.\nИнтернетехь видео яьржира, Несарна йистехь ницкъхоша машенна герз а деттий, иза лелош волу стаг вуьйш. Официалан версица ца догIу видео чохь гург, цо герз тоьхнера бохург.\n"База" телеграм-канало яржийначу кадрашкахь гуш ду тIеман духарахь болчу полицин белхахоша шайна машенашца вийначун машенна дуьхьаллелхаш. ДIаяха гIертачу Toyota Camry-на тIе дуккха а герзаш детта полисхоша, тIаьхьа а уьдуш. Эххара а соцу машен, ткъа герз ца сацадо цунна тIедеттачуьра.\n"Фортанга" портало дечу тоьшаллица, вийна волу ГIалгIайчуьра Кодзоев хилла вац тIемало. Иза лаца кхайкхийнера Iедалан белхахочунна цо гIелоярна, амма цкъа а аьлла дацара иза низамехь йоцчу тIеман тобанашкахь хилла.\nОхан-баттахь Федералан халкъан гвардин эскарийн буьранчас Золотов Виктора дIахьедира, тIаьххьарчу шерашкахь Къилбаседа Кавказехь лахбелла терроран кхерам, регионехь юьсуш яц кегий гIеранаш бен, аьлла.


кхеташонан - Synonyms of кхеташонан | Antonyms of кхеташонан | Definition of кхеташонан | Example of кхеташонан | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for кхеташонан\nTop 30 analogous words or synonyms for кхеташонан\nЦийн Халкъан Республика Йоккха пачхьалкх ю, потенциалан онда пачхьалкх ю, экономикан онда пачхьалкх ю, КЪЦКХ-н Кхерамазаллин Кхеташонан даиман а йолу декъашхо ю.\nЦийн Халкъан Республика ЦХР 1971 шарахь дуьйна Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолу декъашхо ю. Амма 1982 шарахь бен ца йолаелла ЦХР цунна финансаш яла, ткъа дуьххьарлера цийн тӀеман хьовсархой 1990 шарахь бен ца бахийтина цига. 2003 шеран мартехь дозанал арахьа эскарехь вара 111 цийра машархо, ткъа 2011 шеран сентябрехь ЦХР машаран контингент (2018 «сийна каска», царна юкъахь 1892 стаг тӀеман персонал) хьалхара меттигехь яра КЪЦКХ Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолчу декъашхошна юкъахь, 15-гӀа яра дуьненахь.\nСайтиев, Бувайсар Хамидович 5-за ФИЛА дуьненахь массарелла дика латархо ву аьлла билгал ваьккхира иза (1996 шо, 1997, 1998 шо, 2003, 2005 шо). Цо чеккхъяккхина Махачкалахь Пачхьалкхан бизнесан, бакъонан университет. ПаргӀатачу кепар охьатохарехь латарехь Российн гуллайина тобанан куьйгалхо ву иза. Российн Президентан физкультуран а, спортан йолу Кхеташонан дакъашхо ву иза.\nОвхӀан мохк Цундера советийн куьйгалхоша барт бира Амин дӀаваккха, коммунистийн правительство мостагӀашца лараялийта ОвхӀане эскар а дагӀийтара. ССРС юкъагӀоьртира, хӀинца боьдуш болчу, чоьхьарчу тӀаман. АЦШ официальни позици: ССРС ОвхӀанан тӀе а летта иза дӀалаьцна. Президентан гӀалин советийн леррина эскар тӀелеташ Амин вийначул тӀехьа, Революцин кхеташонан председателан дарж дӀалецира Парчам фракцин коьрто Кармаль Бабрака.\nОвхӀан мохк 1986 шеран 4 майхь ОХДП ЦК 18-гӀа пленуман бертаца Б. Кармаль мукъаваьккхира «могашалла бахьанехь». ДӀаваккхар бахьана Ӏедале Горбачев веана ССРС хилла хийцамаш бара. ОвхӀанийн Демократийн Республикан керла Революцин кхеташонан председатель 1 октябрехь хоьттира Наджибулла Мухьаммад. Цхьа бутт баьлчи, 30 ноябрехь, керла Лойя джирга конституцийца хаьржира иза пачхьалкхан керла президент. Саурийн революцино дӀадаьккхина дарж мета хоттийра. Советийн эскарш арадехира пачхьалкхера 1989 шарахь. Советийн эскарш арадаьхначул тӀехьа (1989) а Наджибулла Ӏедалехь висира кхин а кхаа шарахь.\nОвхӀан мохк 1978 шеран апрелехь, Саурин (Апрелан) революцино кхайкхина ОвхӀанийн Демократин Республика. Пачхьалкхан корта хоьттира Нур Мухьаммад Тараки, ткъа Революцин кхеташонан председатель — Хьафизулла Амин. Правительствос болийра хийцамаш, масала, секуляризаци, оцуо чӀогӀа карзаха ехира овхӀанин юкъараллаш. болабелира чоьхьара тӀом. Куьйгаллера ОХДП парти 1967 шарахь дуьйна екъалора шина фракцина — Халкъ а, Парчам а. Нур Мухьаммад Тараки, Халкъ фракцин корта, къайлаха вийра шайн фракцин декъашхочо, иза, Амин Хьафизулла пачхьалкхан корта хоьттира. Амин тешаме стаг цахийтира, мичча хенахь а Малхбузехьа верза там болуш вара иза.


Ливанца дозанехь тIеман операци йоло дагахь ю Израил\nТIеман операци йолийна Израило Ливанца долчу дозанехь аьлла, хааме даьккхина Reuters агенталло. Израилхойн территори тIе жихIадхой дехьакхийса ливанхойн "Хезбола" тобано пайдаоьцу лаьттабухула даьхна некъаш схьа а лохуш, уьш дIадукъа Iалашо ю эскархойн.\nJerusalem Post газетано шинаридийнахь бинчу хаамца, хIинцале а цхьа туннель хIаллакйина цара.\nИзраилан тIеман Армин хьосташа дийцарехь, цкъачунна туннелашчухула дIасалелла бац жихIадхой, амма тIейогIучу заманчохь цаьргара кхерам хила тарло жуьгташна. Израилхойн дозан тIехь дIахьур йолчу операцина эскарш кийчча латтош ду цара.\nДе хьалха Израилан премьер-министран Нетаньяху Беньяминан цхьанакхетар хилира Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретарца Помпео Майкца Брюсселехь. Шаьш вовшахтучу операцех а дийцина Помпейца Нетаньяхус. Масех кIиранчохь ерзо Iалашо ю церан операци.


Обновлено 23.06.2018 06:31 Автор: Administrator 23.06.2018 06:28\nБIаьста, бекарг (март) беттан 8-чохь хуьлучу Зударийн Дуьненаюкъарчу дийнахь Мескитахь Айдамиров Абузаран а, МухIажаран доьзалехь дуьненчу яьллачу йоIанна, Нохчийчохь цулла хьалха цхьаннан а хилла йоцу хаза, доккха маьIна долу цIе тиллира Машар аьлла. Луларчу берашца «хIарий-мурий» лечкъаргах ловзуш, шена цатайнарг даьлча, кIенташца дов лело кадолуш йолчу йоIана-м, цхьа хан яьлча бен ца хиира шен цIеран маьIна. Машаран 10-г1а шо дара, цхьана дийнахь шен дас, школан директора Абузара, шен кабинет чу кхайкхина, бехк баьккхича: «ХIокху дуьненахь адамаш бертахь даха лаарна, тIамо, девнаша, цатемаша адам делхор совдаьллачу заманахь, сайна маслаIат, машар дукхабезарна, хьуна Машар аьлла цIе тиллинера оха. Амма цкъачунна хьо дIакхаьчначохь «тIом» боцург хIума дац».\nЦу дийнахь кхийтира Машар, шен цIарах тешийна дуккха диканаш, сатийсамаш хиллийла шен ден а, ненан а.\nЦу дийнахь дуьйна кIентех летар дитинчу йоIа зудаберийн гIуллакхаш схьаийцира. Нохчийн къоман кхачанех чIепалгаш дара Машара дуьххьара динарш.\n«Суна цхьаммо а ма хьехалаш, сайна хаьий хьажа йоллу со», – аьлла, нанас дин-динарг дагалоьцуш, дечиг туьллу пеш латорна тIера чIепалгашна даьтта хьакхаран бист кхаччалц – дерриг а ша деш, дина елира. Чохь берш шуьне кхайкхира. ЧIепалгаш дууш Iачеран гIара яйнера. Тийналла яхъелча, «Ша йина яахIума яа а ца лойца», – элира Машара, шен болх хасторе дог дохуш. «Цадевллачу денна лелаш ду-кх тхо а» – элира Абузара. Иза новкъадеана Машар, къайлаха елха дагахь, дехьа чу яхара.\n«Ша-м вуочу агIор ца бохурий. МухIажарна а ца хаьа, иштта чIепалгаш дан» – аьлла, хьаставелира да.\nМашар, кхин хуьлийла доцуш, ирсе бералла, къоналла хилла яра. И ирс, токхо цуьнан дахарехь латтийнарг нехачул сов хьал-бахам хилар а дацара, ткъа ден-ненан вовшашка болчу ларамехь, марзонехь хьалакхиар дара. «Ден-ненан уьйр-марзоно кхуллуш хета суна доьзалан ирс» – дагалоьцу Машара яхана зама. Ша йоккха хилча кхийтира иза, нанас шен йоI туьйранашца кхио езаш йоцийла, дуьне, дахар къиза а, къаьхьа а хуьлий хоуьйтуш, кхио езийла. Машарна ша туьйранехь кхиийна хиларна ду, аьлла хетара, шен дог ямартлоно, мекарлоно делхадар. «Духовни» иммунитет а кхио еза, аьлла хетта, Машарна.\nМашар кегийчу а, баккхийчу а цатемаша елхор йолчу зударех ю аьлла ца хетта суна цкъа а. И саннарг, ямартлоно а, синан кIезгалло а бен йожа ца йо.\nМашар – боккха, кIорга хIорд буй, хаьа суна. И хIорд бIаьрхих, кегийчу а, даккхийчу а шовданех, ирсах, иэшамах, кхиамех, тешамех, сатийсамех лаьтташ бу.\nЙозанехь а, дахарехь а цхьаъ хилла, цIена, хьанал ваьхна, Далла дуьхьалваханчу шен ден лорах йогIу йоI ю Машар.\nЗуда, нана, яздархо – и дерриг даржаш товш ду цуьнгахь.\nЗуда бохучохь, иза яхь йолуш, амална чIогIа елахь а, дагна-дашна кIеда а йолуш, Даллий, дений бен хьесталур йоцучарех ю.\nНана аьллачохь, иза нана ю, шен доьзал нехачарел я эшна а, я тоьлла а боцуш, бахийта лаам болчу нанойх. Ткъа яздархо – Машар, иза – яздархо-психолог, яздархо-философ ю. Иза вуно дика гуш ду цуьнан «Алахьа, нана, аганан илли» книга ешча. Цо шен дех язйина «Абузаран дахар а, кхолларалла а» аьлла биографин роман масех романан мехха ю.\nЦхьана дийнахь дагадеана, бина болх а, язйина книга а яц иза. Машар шен ден мах даима а хууш йоI хилар ду.\n«Лаьмнийн хIайкал» – роман, нохчийн меттан исбаьхьалла йовзуьйтуш, методика ю аьлла, хета суна. Мел хаза йолало цу тIехь Машаран Iуьйре, а бIаьсте а.\nМашара хазйо вайн махкахь хуьлу муьлхха а кхоллараллин суьйре, цхьаьнакхетар. Мескитарчу Айдамиров Абузаран цIарахчу музей чу богIу вайн республикера а, кхечу махкашкара хьеший: дешархой, студенташ, хьехархой, Ӏилманчаш, яздархой…\nЦаьрга ала дош а, царна хIотто шун а ду цуьнан, мехкан юьхь а ларъеш.\nШа тахана ма-ярра дукхаеза суна Машар, шен аьхначу, мерзачу дашца, кIедачу дагца. Машар бовза хьакъболу «хIорд» бу.\nМашар Машаре ю.


Погоров Ахьмадан хIусамнана а, йоI а дIалаьцна полисхоша\nГIалгIайн Дуьненаюкъарчу конгрессан куьйгалхойх волчу Погоров Ахьмадан хIусамнана а, йоI а дIалаьцна Москвахь аьлла, хаамбина цуьнан кIанта Абубакара, яздо "Кавказский узел" агенталло. ХIусамах талламаш бина пIераскан Iуьйранна.\n"Погоров Ахьмадан кIант Абубакар шен доттагI волчахь хьошалгIахь хиллера хIетахь. ДIалаьцна Погоров Ахьмадан зуда а, йоI а. Карарчу хенахь Абубакар шен нана а, йиша йигина меттиг лоьхуш ву", - аьлла бу «ФортангаORG» гIирсо Фейсбукехь бина хаам.\n"Официалан версица цхьацца хеттарш дан йигина и шиъ, суна хетарехь", - аьлла, комментари йитина Фейсбукехь гIалгIайн "Яблоко" партин куьйгалхочо Муцольгов Руслана.\nБайначу беттан 17-чохь полисхоша талламаш дIабаьхьира Погоров Ахьмадан Карабулакерчу цIийнехь. ХIетахь цуьнан кхоъ гергара стаг лаьцнера, вешина Мохьмадна гIуда тоьхнера Магасехь протесташкахь дакъалацарна аьлла.


Инфоурок › Родная литература ›Конспекты›Конспект урока на тему "Стовно ворх1азза" Хь.Хасаев ( 3 класс)\nТема: «Стовно –ворх1азза…» Хь.Хасаев.\n1алашо: берашна Хь.Хасаевн «Стовно-ворх1азза…» ц1е йолу дийцар цовзийтар. Нийс а , кхеташ а дийцаран тексташ еша 1амао. 1аламан хазалла гайтар , цуьнан доладан лаам кхиор.\nБилгалбаьхна кхиамаш: берашна 1емар ду нийс а , кхеташ а , дийцаран тексташ еша.Берашна 1емар ду чулацамах кхета , хьехархочун хаттаршна жоьпаш дала. Берашна хуур ду хьехархочун т1едилларца оьшу к1айдарг каро иза д1аеша.Берашна хуур ду 1аламан хазалла ган, цуьнан дозалла лаам хир бу.\n-Х1ун еллера шуна ц1ахь 1амо? (Тхуна еллере ц1ахь 1амо 1. Мамакаевн «Б1аьстенан юьхь» ц1е йолу стихотворен)\nБукъ к1айн къиг, мукъ буткъа урс\n-Д1адеша чехкаалар меллаша цхьанаэшарехь массара цхьана.\n-Д1адеша чехкаалар хезаш цхьанаэшарехь массара цхьана.\n-Муьлха произведени евзар ю вайна тахана? («Стовно-ворх1азза…»)\n-Мила ву цуьнан автор? (Хь. Хасаев)\n-Муха болх бийр бу аша и дийцар дика 1амийта? Х1ун кхиамаш хир бу шун?\n-Берашна девзар ду Хь. Хасаевн «Стовно-ворх1азза…» ц1е йолу дийцар. Вайна а 1емар ду нийса а , кхеташ а , шера а дийцаран тексташ еша. Шуна евзар ю 1аламан къайленаш.\nа)Хьехархочо д1адоьшу Хь.Хасаевн «Стовно ворх1азза..» ц1е йолу дийцар.\nаь) Чулацамах къамел дар.\n-Муьлхачу дечиго доккху дуьххьара заза? (Стовно доккху дуьххьара заза)\n-Цунан бос муха хуьлу? (Можа)\n-Муьлха бос болуш хуьлу цуьнан стом? (Таь1на ц1ен)\n-Б1аьста кхоччуш яларан х1ун билгало ю? (Комарна дехкан леггал г1а даллалц, хьуьнчохь х1уттут еккалц б1аьсте яьлла яц)\nЖима Ваха г1отту\nМало йоцуш хьала.\nМел хан яьлла, хотту,\nТ1аккха йо зарядка.\nИрх а кхиссало,\nЦхьана меттехь воду,\nХ1уммаъ к1ад ца ло.\nПхьаьрсаш, накха башош,\nСихха кхорзу хи,\nДег1е «зузз» доуьйтуш,\nХиларх шийла и.\nЦергаш, юьхь-куьг дила\nЦунна диц ца ло.\nМорса гата хьокхуш,\n(Бераша Вахас дийрриг до)\nа) Бераша д1адоьшу Хь. Хасаевн «Стовно-ворх1азза…» ц1е йолу дийцар меллаша.\nа) Бераша д1адоьшу Хь. Хасаевн «Стовно-ворх1азза…» ц1е йолу дийцар хезаш .\n-Маца доккху стовно заза? Д1адеша цунах лаций.\n-Муха хуьлу стовнан стоьмаш? Д1аеша цунах лаьцна к1айдарг.\n-Халкъахь б1аьсте кхоччуш яларан х1ун билгалонаш ю?Д1аеша цунах лаций.\n-Муьлха кхиамаш бехи аша тахана? Муьлхачарех до аша дозалла?\n-Стенах лаьцна ю иза?Х1ун хии шуна стовнах лаьцна керла?\nШера д1адеша Хь. Хасаевн «Стовно-ворх1азза…» ц1е йолу произведени.\nНомер материала: ДБ-1376645


Бизнесхо Калманович вер толлуш лаьцна ши гIалгIа\nГIалгIайчуьра ши вахархо лаьцна, 10 шо хьалха бизнесхо Калманович Шабтай верца доьзна толлучу бехктакхаман гIуллакхехула. Талламхочо дийцарехь, и стаг вер вовшахтоьхнарг лаьцна ву, делахь а цуьнан цIе йовзуьйтуш яц зорбанан гIирсашна.\nИза воцург Мангалан-беттан 6-хь лаьцна Костоев Жабраил а, Белхороев Iела а. Цу шиннах цхьаъ - 40, ткъа важа 37 шо долуш ву. Цу шинна бехке дуьллуш ду стаг вер а, бакъо а йоцуш, герз эцар а, дохкар а, хаам бо REGNUM агенталло, Оьрсийчоьнан талламан комитетана тIе а тевжаш.\n"Кавказ.Реалиино" яздарехь, Калманович вийра 2009-чу шарахь Лахьанан-беттан 2-чу дийнахь. Талламан версица, Lada Priora машенахь хиллачу зуламхоша герз диттира бизнесхо чохь волчу машенна Москох "Смоленская набережная" урамехь. Калманович вийначу меттехь карийра 9 миллиметран калибран 19 патарман чкуьйриг.


Лур дуй Путина Нухажиевна жоп?\nМарсхьокху-бутт 16, 2012\nОьрсийчоь -- Путин Владимир регионашкарчу адамийн бакъонийн векалшца долчу цхьанакхетарехь, Москох, 16Мар2012\nКху тIаьхьарчу шерашкахь Москохо жоьпаза дитина хаттарш, Оьрсийчоьнан президентаца хиллачу цхьаьнакхетарехь юха а карладаха дагахь ву Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларьяран векал Нухажиев Нурди. Нохчийчохь лаьтта хьал кхоьллина волчу Путина хIун жоп лур ду Нухажиевна?\nКху карахьболчу Марс-хьокху беттан 16-чу дийнахь кIошташкахь ша тешам а белла болх беш болчу адамийн бакъонашларьярхой тIеэцна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Царна юкъахь ву Нохчийчохь волу цуьнан векал Нухажиев Нурди а. Цо ша Iорабаьккхинчу хаамца, Оьрсийчоьнан куьйгалхо волчохь, нохчийн къомаца доьзна, цхьа моггIа хаттарш карладаха лоьруш ву адамийн бакъонашларьярхо. Цо дийцарехь дукха хан хилла президент ган а, къомана халонга девлла хаттарш цунна довзийта а хьашто йолу.\nЦарех лору Нухажиевс Нохчийчохь тIемаш болуш лечкъа а бина, доьза байинчарна тIаьхьа кхиар а, байина лаьттах боьхкина карийнарш муьлаш бу къастош лабаратори йиллар а, махкахь къепе хIоттош, ишта я вуьшта эшам хилларш заьIапхой санна ларар а, тIеман хьелашкахь беллачу а, лазийначу а маьршачу бахархошна Iедало ахчанца гIоленаш яр а, иштта дIа кхин а.\nНухажиев Нурди, Нохчийчура омбудсмен\nИштта Нухажиев Нурди дагахь ву цхьана юххьера дуьйна махкара минаш дIаяхаран хаттар айа а, тIом бахьнехь цIийнах-цIарх бевллачарна гIо дайта а, нохчийн къам дохийна, махках даьккхинчу луьрчу хенахь къомана хилла зе–эшамаш меттахIиттош Оьрсийчоьнан Iедало доьзалера цхьанна дала цIе тоьхна 10 эзар сом ахча кIезга а лерина, цуьнан барам лакхабаккхийта а.\nАьлчи а, бакъонашларьярхочо вайнахах доьзна юьхьарлаьцна ира хаттарш дуккха а ду. Бакъдерг аьлча нохчашлахь кIезиг бу цо деш долу арз-дехарш Кремлехь хезар ду аьлла дог тешна берш. Оццу Нухажиевс а, нохчийн парламенто а, урхаллехь болчара а дуьххьара хIиттош дац и тайпа хаттарш Москохана хьалха.\nЯлх-ворхI шо хан яьлла масала, нохчийн агIоно мичча урхалла-хьукхмате, набахте кхача бакъо йолуш, доьза байнарш лаха говзанчийн тоба вовшахтохийтахьара бохуш, Оьрсийчоьнан куьйгалле леткъамаш бо. Цу декъера ,олуш ма-хиллара, жоп ца луш ширделла, маж яьлла лаьттачу хеттарех ду дохийна Сибрех хьажийначу къомана гIо дарца доьзна хаттар а. Хууш ма-хиллара, даьхний, ков-керт, бахам – массо хIумнах а баьхна, кира кхоьхьучу цIерпошташ тIехь махках баьхначу нохчашна Оьрсийчоьнан Iедало къастийнарг 10 эзар сом ахчанаш ду. Иза а доьзалехь дийна висинчу цхьанна. Ала дашна, дукха вайнах бисна, жIаьлина кхуссу даьIахк санна делла и ахча схьа ца оьцуш.\nНухажиевс юьхьарлаьцна гIуллакх дика а, къомана пайдехьа а лору тергамхоша а, шаьш бахархоша а. Делахь а, цуьнан аьтто хир бу аьлла хетарш кIезиг бу. Кху тIаьхьарчу шерашкахь цхьа хIума хийцаделла дац Оьрсийчоьнан куьйгаллехь. Премьер-министрх президент хилла, президентах - премьер хилла.\nЦу шимма, Путина а, Медведевс а, къора а, бIаьрзе а хилла, кху 11-12 шарахь тергамза дуьтуш схьадалош долу хаттарш ду-кх Нухажиев Нурдис юха а юьхьарлаьцнарш. ХIинца цара жоп лур ду стенна моьтту цунна? Уьш хийцабелла.я кхин цхьа хIума хийцаделла пачхьалкхехь? Цу а, кхин а хаттаршна Москохо жоьпаш делча кхаъ а хир болуш, амма буххера дуьйна и жоьпаш хирг цахилар кхета а деш, цу кепара хеттаре буьйлурш Нохчийчохь дукха бу.\nМогIарерчу наха а, бозуш боцчу тергамхоша а кхеторехь, уггар хьалха цу хаттаршна жоьпаш деха декхарийлахь берш юкъараллин боламаш а, цхьаьнакхетарш а йоцуш, урхаллехь болу Iедалдай бара. Цара хIитто догIура Кремлана хьалха, ийза а ца луш, ира хаттарш боху адамийн бакъонашларьярхоша а.\nКъоман дай а, доладийраш а бевлла, деш зевне дIахьедарш делахь а, уьш сиха хуьлчух тера дац «хIара ишта бен, кхечу агIор хуьлийла дац» аьлла, зил-доза а тоьхна, Оьрсийчоьнан куьйгалхошна «хIаъ» я «хIан-хIа» аьлла жоп далар тIедожо.\nНурди Нухажиев хаттарш дан кечвеллера Путин Владимире