"Пачхьалкхана шун цIерш а, адресаш а хаьа". Муха яздийр ду коронавирусах бакъдерг?\nОхан-бутт 21, 2020\nПутин Владимир а, Кадыров Рамзан а. Соьлжа-гIала, 2008\nТIаьхь-тIаьхьа кхераме даьлла коронавирусца йоьзна теманаш зорбане яхар, аьлла, яздо "Сибирь.Реалии" проекто. Маситта де а ду оьрсийн журналисташа "Новая" газетана а, цуьнан журналистна Милашина Еленина а Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана тийсинчу кхерамех лаьцна дийцареден. Нохчийчохь коронавирусца латточу къийсамех Милашинас язйина артикл ца тайнера Кадыровна. Инарла прокуратуран тIедожорца, материал зорбанера дIаяьккхина редакцино.\nСибирь.Реалии сайтан корреспонденташа масех регионалан журналисте хаьттира, керла тIеэцначу, хIинцале а жигара болх бечу, эпидемех лаьцначу фейкашна дуьхьалдаьккхинчу низамах царна хетачух а, Кадыров Рамзанна а, "Новая" газетана а гонах иккхинчу ситуацех а лаьцна.\nПандеми яржарх билггал дийца йиш а юй-те, Iедалхойн кхерамех а, тIеIаткъамех а ша а, вовшийн а ларбойла а дуй-те?\n"Тхуна дисинарг ду - мохь беттар!"\nОьрсийн Свобода Радиоца еххачу хенахь болх бечу Санкт-Петербургерчу журналисто Вольтская Татьянас дукха хан йоццуш интервью эцнера лоьрера-реаниматологера, гIалин могушалла Iалашъяран системехь лаьттачу гIад дайначу хьолах: говзанчаш а, ИВЛ аппараташ а, масканаш а, каранаш а ца тоарх. Социалан машанашкахь жигара яьржира и текст, хьем ца беш Татьяне телефон туьйхира ницкъаллийн структурашкара.\nЖурналист Вольтская Татьяна\n- Оцу лоьро шен цIе хьулйина, дийцина дара и дерриг а. Ткъа ас цо мел дийцинарг дIаяздира. Цо далхийнарг харц ду аьлла, цхьа а шеко яцара сан. Соьга телефон туьйхира полисхочо, сан неIарехь лаьтташ ву ша, талламчашна тIекхойкхуш кехат дохьуш веана ша аьлла.\nАс боху, со цигахь яц, сайн берашца гIалин арахьарчу хIусамехь (дача) ю со. Цул тIаьхьа талламчас ша телефон а тоьхна, къамелдан тIекхайкхира со. Ас дуьхьало йира - карантинан раж йохо йиш яц сан, гIала ян гIуллакх дац аьлла. Хьоьга хьан динера и къамел хаьттира соьга. Ас лоьран цIе йоккхур яц элира. "Факташ юй хьаьжирий хьо?" Ас боху: хIун факташ? Со талламбеш ма яцара, аса йинарг интервью ма ю.\n- Хьуна хIун аьлла хета, журналистана тIеIаткъамбар дуй иза?\n- Ду. Хьо нийса кхетал, тхо талла гIерташ ду, муьлхачу дарбан хIусамехь ду и хьал боху соьга. Дарбан гIишлош дукха ю, уьш ерриш а теллина тхо девр дац. Моьттур дара, шайн болх аттачу баккха уьш гIерта. Нагахь санна, ишта хиллехь а, совнах хеттарш стенна дора цо соьга?\n"Интервью еллачу стагаца зIе муха хилира хьан? Цуьнан а, цо болх бечу меттиган а цIе яккха йиш юй хьан? Ахь айхьа ийцирий интервью? Маца, стенгахь? ХIун бен ду маца, муха эцнехь а?!\nИнтервью зорбане яккха ши де дисинчу хенахь губернаторо Бегловс официалехь информаци елира Путинна, 1618 ИВЛ (пехашна нуьцкъала хIаваъ тохаран) аппарат тоьаш яц аьлла. Цунах лаьцна массара а яздира тIаьхьо, иза бакъ дац а бохуш.\nМогушалла Iалашъяран Комитетера комментарий йийхира ас, интервью еша а еше, цунах хетарг алахьара аьлла. Шаьш сиха дохкуш ду, йиш яц аьлла, жоп делира цара. ТIаккха хаьттира ас: гIалахь реаниматологаш тоаме буй аьлла? 200 гергга ву элира цара. ТIаккха бакъ ма ду сан интервьюхь дийцинарг а.\nБастрыкинан тидам тIебахана ю и материал элира соьга талламчас. Иза ишта делахь, масканаш йохкий, хьовса коьртачу лоьран белхан графике а, цо мел къахьоьгу а - хала хIун ду цигахь? Соьга стенна хоьтту ?\n- Журналистийн болх халонга баьккхиний тIеэцначу "коронавирусах фейкаш" низамо?\n- Экстремизмах тIеэцначу низамо а санна, Iаламат чолхе баьккхина. Суна хетарехь, хIинца уггар а боккха бехк бу Iедалхойн кху ситуацехь - лоьрашна вирусах ларбала оьшу гIирс цахилар. Соьца къамел динчу турпалхочо ма-аллара, коьртачу лоьро миллионашкахь ахча оьцу, ткъа лоьрашна кепекаш кхочу. Комплектацина тIехь а, лоьрашна тIехь а кхоош ду ахча.\n- Нохчийчуьрчу коронавирусах "Новая" газетано зорбане яьккхина публикаци бахьана долуш, оцу материалан авторх а, йоллу редакцех а лаьцна Кадыров Рамзана аьлла дешнаш муха тIеийцира ахь?\n- Суна хетарехь, оцу хьоло юха а гойту сингаттаме сурт: Iедалхошна мостагIий хета журналисташ а, бакъонашларъярхой а - берриг а, шаьш лелориг низаман гурашка даккха мел гIертарш. Тхуна, журналисташна, дуьсург ду - мохь тоьхна дийцар, яздар цу кепарчу хиламех. Ишта бен ларлойла дац тхан,- боху Петербургерчу журналисто Вольтская Татьянас.\n"Лоьраш Iадийна бу"\nТомскан кIоштан губернаторо Жвачкин Сергейс дIахьедира, интернетехь яржийна коронавирусах лаьцна информаци йийцаре еш, тахана тIехIоьттинарг "тIеман зама" ю ала тарло, пачхьалкхана "шун цIерш хаьа, адресаш девза", нагахь "дозанал дехьа довлахь, шу совцо декхаре ду тхо" аьлла.\nТомскан "ТВ2" информацин агенталлан коьрта редактор ву Мучник Виктор. Масех шо хьалха Iедалхоша тIеIаткъамбарца дIакъевлинчу "ТВ2" телеканалан хилла редактор ву иза. Цхьа а хIума тергал а ца деш, хIинццалц а санна, болхбан дагахь ву иза.\nTV-2 хьостан редактор Мучник Виктор\n- Эпидемех лаьцначу фейкех низам стенна тIеэцна ду аьлла хета хьуна?\n- Дуккха а шерашкахь шаьш кхоьллинчу дуьненехь бехаш бу депутаташ. Хьаькамийн интересашкахь Iорайоккху информаци а ю цигахь, "нийса" информаци. Ю ишта, хьаькамийн мостагIийн интересашкахь яржош йолу "харц" информаци а. Царна хетарехь, кхин информаци ян а яц. Цундела, царна моьтту, и йоллу "харц информаци" пачхьалкхел а арахьара чуйохьуш ю, я Навальныйс, я режиман кхечу мостагIаша яржош ю, и сацон а еза аьлла. Цундела хьакамаша цу тайпа муьлхха а инициатива къобалйийр ю.\nТВ2 а, со а Iемина дуккха а шерашкахь, Iедалхоша лаг а лаьцна, болхбан. Пачхьалкхан Думано хIуъа а низам тIеэцахь а, тхаьш хьалха ма барра болх беш схьадогIу тхо.\nОцу низамаша информаци лохуш новкъарло ца йо, мелхо а и тIечIагIъеш хьем бо. Ткъа медицинехь цкъа а атта дацара, сфера къевлина ю, лоьраш Iадийна бу. Со суо а ву лоьрийн доьзалера схьаваьлла, тхан цIийнах дукха лоьраш хилла. Цул сов, сан бевза-безачу нахалахь а бу дуккха а лоьраш.\nЭпидеми йолаелча, ИВЛ аппараташ тоьаш юй-те хаа гIоьртира тхо. Сайна бевзачаьрга телефонаш йиттира ас. Царех цхьаммо шога элира соьга: хIаъ, тоьаш ю, са ма гатде. Суьйранна юха телефон туьйхира цо. ТIаккха соьга кхечу озехь дийцира, персонал тIетоьаш цахиларх а, Стигалкъекъа-баттахь Путина арахецна омра кхочушдархьама санитаркаш горгамаш хьоькхучарех дIатохарх, ткъа медйижарех санитаркаш барх.\n- Доцца аьлча, болх бан хала ду-кх?\n- ХIинца ситуаци Iаламат чолхе яьлла - олийла дац. Могушалла Iалашъяран министралло а жоьпаш ло тхуна, цхьацца информаци а кхочу тхоьга. Вуьшта атта а дац. Нагахь санна, хIара ситуаци 1990-2000-чу шерашкахь хIоьттина хиллехь, хьолах жоьпе болу нах хир бара тхан студехь, хьовсархошца къамеле бевр бара уьш. Долчух ма-дарра дийца цхьа некъаш карор дара тхуна а. ХIаъ, цхьацца хьасташ ду тхан, амма халкъ доьхна ду. Ма-дарра аьлча, харц информаци а яьржа. Иза бакъ ду, я дац хьовсуш, дукха хан дIайоьду тхан. Ишта-м официалан информаци а дикка зуьйш хуьлу тхо.\n- Кадыров Рамзанан "Новая" газетаца, цо зорбане яьккхина артикл бахьана долуш, лаьттачу конфликтах хезний хьуна?\n- Дера хезна. Ас Iаламат чIогIа сагатдо сайн коллегашна, цхьаболчаьрца доттагIалла а ду сан. Дуьххьал дIа кхерамаш тийсар ду иза, чIогIа эргIадвохуьйту хIума ду иза. Вайн Iедалхошна цкъа а ца го, оцу регионехь кест-кеста хуьлург. Коллегаша хаамаш баржон беза цигахь хуьлучух.\n"Царна гуш хуьлу и сиз цIен цахилар, цундела цунна паргIат тIехбуьйлу"\nНовосибирскерчу "Тайга.инфо" хьостана хIинцале а арз дина прокуратуре, коронавирусах харц хаамаш зорбане баьхна аьлла.\nТайга.инфо хьостан журналисто Мазура Алексейс дуьйцу:\n- Тайга.инфо хьостано, коронавирус ю аьлла, шеконаш йолчу цхьана зудчун дийцарехь, текст зорбане яьккхинера. Лоьраш баьхкина хиллера иза йолчу, цо ма-бохху, ун ца далийта оьшу гIирс а боцуш. Новосибирскан лоьрийн сихаллин орца кхачочу бригадан куьйгалхочо арз динера цара яздинчунна Роскомнадзоре а, прокуратуре а.\nЦхьа хан яьлча, оцу бригадерчу фельшерца коронавирус къаьстира. COVID-19 вирусца бу аьллачу нахана тIе вахна хиллера и лор. Массара а лелош йолу маска хиллера цуьнгахь, респиратор а йоцуш.\nКхин цхьа хилам бара. Алтайскан кIоштахь ОРВИ цамгар кхетта зуда хиллера. Маситтазза шена тест яхьара баьхнера цо. Амма дуьхьало йора. Шена гIоле ма хиллина, Горный Алтай олучу меттигерчу шен гаргарчу нахе яханера иза. Цигахь боллу доьзална ун даьлла хиллера цунах.\nТхоьга цхьаммо а дуьйцуш дац, Оьрсийчохь эпидеми эшон мел ницкъ бу вайн, хIун Iалашо ю. Я Китайхь санна карантинца сацор, я Тайванехь санна пачхьалкхан чу ца юьтур, я Къилба Корейхь санна контролехь латтор ю.\nХIун план ю? Мел мах бу? Дера официалан информацех шеконаш ма ю, Iедалхоша бан богIу болх беш бац хаамийн гIирсашца.\nТхан регионехь маса, хьанна тесташ йина? Тхоьга хоуьйтуш дац.\n- "Новая" газетерчу шайн коллегийн Кадыров Рамзанца иккхина конфликт гуш, хIун дан ницкъ бу профессионалан юкъараллан?\n- Цкъа делахь, тхо профессионале юкъаралла хиларе терра, тхо тIехIитта дезаш ду царна, ишта дешан маршо къийса а еза. Кадыровх лаьцна шайна хетарг аьлла а, тIаьхьа гечдар дехна а дукха нах бевза суна. Масала, Красноярскан кIоштара депутат Сенченко.\nКхузахь коьрта реза цахиларш Кадыровга дац, федералан Iедалхошка ду. Оцу республикан куьйгалхойн Iедал ду, низамийн чIагIалла а, мегарг, ца мегарг а зуьйш. Царна хьалха ахь цIен сиз хьаькхча, цунна тIех а бовлий, ладоьгIу цара, кхин дIа хIун хуьлу хьоьжуш.\nЦIен сиз доцийла хиъча, паргIат кхин дIа боьлху уьш. Федералан Iедало а, Конституцин гаранто а иза могуьйтуш хилар ду вон.\n"Шайна товш боцу журналисташ новкъара баха бахьана ду"\nБухтуева Мария, Красноярскан ТВК телекомпанин коьрта редактор:\n- Фейкашца къийсам латто цхьа барам бу: бакъйолу официалан информаци гучуяккхар. Шаьш Iедалхоша а дан дезаш хIума ду иза. Ткъа кху заманчохь цуьнца доьзнарг вуно чолхе ду.\nПолитикашна а, парламенташна а, ницкъаллин структурашна а, кхийолчу организацешна а дицделла, шаьш дол-долчехь шайггара хьесапаш дан. Цундела лортIехь, шен хеннахь комментари эца аьтто ца болу.\nФейкех лаьцна статья стенна юкъаяьккхина ю? Шайна хеттарг чекхадккхархьама. Оцу бахьанашца церан аьтто хир бу шайна цатовш болчу журналисташна бекхам бан. Хьекъалца, кхетамца хаамийн гIирсашца юкъарлонаш лело ца лаьа Iедална. Цхьаъ дан деза, журналисташа, Iедалца ойла цхьана ца йогIу нах а "ямартлойн" могIаршка бохуш, Iедало юкъаяьккхинчу модана.


Юй те оьрсийн литература уггаре езаниг?\nОьрсийчохь политикан тIегIанахь, Пачхьалкхан Думин биста кхаччалц, кест-кеста гIотту школехь муьлха яздархой Iамо беза боху тема. ГIаттийна иза интернетехула хIинца а. Оьрсийн литература хьоьхуш тоаме ду нийсса ялх яздархо берашна вовзийтича, кхин сов хьашт а дац, и ялх ву дерриг а дуьнено лоруш, боху, масала, кинорежиссерна Шахназаров Карена.\nШахназаровна хетарехь, уггаре а тоьлла литература ю оьрсийниг. Амма пачхьалкхехь хьашт дац иттаннаш яздархой берашна бовзийта гIерта, тоаме ду нийсса 6 вевзича.\nГоьваьллачу режисеро бахарехь, оцу ялхамма кхиийна, кхиабо ерриг а Оьрсийчуьрчу къаьмнийн кхетам. Уьш бу Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Достоевский, Толстой, Чехов. Кхиберш бовзийта гIерташ, бераш хьийзо а ца оьшу, боху Шахназаровс.\nМел бакъ-харц ву хьоьхучу литературан барам шен кепехь гушволу кинорежиссер а, цуьнца ойла йоькъурш а?\nЛитература муха хьехна хенан йохаллашкахь?\nСталинан заманера Брежневн замене кхаччалц школаша бовзуьйтуш хилла яздархой Жуковский, Грибоедов, Пушкин, Гогол, Лермонтов, Тургенев, Некрасов, Толстой Лев, Чехов, Островский Александр, Горький, Белинский, Чернышевский, Островский Николай, Фадеев, иштта цхьамогIа Советан зама язйина яздархой а.\nАмма ца хилла царалахь Достоевский, масала. Ца хилла иштта «Детин зама» олучу муьрера прозаикаш, поэташ а – Пастернак, Блок, Гумилев, Ахматова. Iамош хилла иштта кхечу къаьмнийн литературехь Iедал хесточу яздархойн кхолларалла а – Джабаев Джамбул, Стальский Сулиман, Айни Садреддин, кхиберш а.\nМуьлха яздархой бу тахана Оьрсийчуьрчу берашна бовзуьйтуш, муьлхарш бац? Нохчийчохь оьрсийн литература хьоьхучаьрга хаьттира Маршо Радионо. Лакхарчу классашна хьоьхучу Джаблаева Зараа довзуьту иза.\nДжаблаева: «Регионалхойн литература яц программехь. Ас сайн лаамца, дешарца доьзна доцчу сахьташкахь Iамайо берашна оьрсех боцчу яздархойн кхолларалла. Гамзатов Расул, масала. Цуьнан абйташ муха еша еза гойту ас берашна. Иза вуно тов дешархошна. Церан алссам хаа лаам гIотту. Беран даго тIеоьцу къаьмнийн литература».\nИштта, литература хьехна ву Нохчийчохь Муртазалиев Идрис а. Иза вац реза Нохчийчуьрчу школашкахь литература Iамош бовзуьйтучу яздархойн могIаршлахь беккъа оьрсийн бен бацарна.\nМуртазалиев: «Оьрсийчьурчу кхечу къаьмнийн яздархой – бац уьш Iамош. Шарахь 1-2 сахьт дала йиш ю, дешарца дузуш а доцуш. Масала, Шекспир санна болу классикаш а бац Iамош. Суна гергахь, хIора а къоман классикаш бовзийта безара берашна. Нохчех ас Iаморверг вара Айдамиров абузар, гIалгIайх – Базоркин Идрис».\nКхо шо хьалха Пачхьалкхан Думехь айира тема: яздархойх мила ву берашна вовзийта хьакъ? Куприн, Лесков, Толстой Алексей, Ахмадулина, Окуджава, Высоцкий, Астафьев, Довлатов – уьш стенна ца Iамабо, дешаран министр вохо веза даржера, аьлла гIевттира цхьаболу депутаташ.\nОьрсийн литературах шена хетачуьнца мел бакъ ву кинорежиссер Шахназаров Карен? Цо ма-бохху, вуй те дуьненна а мехала цIерш яьхна ялххе а оьрсийн яздархо?\nЕвроперчу Iамеркан школехь дешна а, доьшуш а ду Тамаева Маликин кхо бер. Иза ша кхузахь институт яьккхина а, берашна ма-оьшшу дешарца гIодан хаарш долуш а ю. Цо довзуьйту, мел меттиг дIалоцу Европерчу школийн программашкахь оьрсийн яздархоша.\nТамаева: «Кхо берд у сан кхузахь, Европехь, школехь. Цара коьртачу декъанна Iамораш а, соьга хоьттурш а Европера яздархой хуьлу, я Британин, Iамеркан. Оьрсийн яздархойх Iамош верг, ингалса матте а ваьккхина, Толстой Лев ву. Пушкин, Лермонтов а хоттуш хуьлу соьга бераш. Кхин оьрсийн яздархойх цара хоттуш цхьа а ца хуьлу. Вайн нохчий хиларе терра, нохчийн яздархой а буьйцуьйту классашкарчу берашна цаьрга.\nТуркойчохь сан гергарнаш бу. Цигахь школашкахь церан бераша мелла а алсам Iамайо оьрсийн литература, Пушкин а, Лермонтов а, кхиболу а яздархой туркойн маттахь. Амма кхузахь кхин башха ца Iамайо оьрсийн литература».\nШахназаров Карена хьоьхург хила а тарло нийса. ХIораннан шен-шен бу хьежам, мила ван веза шеца кхетаман, хьекъалан, хаарийн некъахь цхьаьна – Пушкин, я луларчу гIалара поэт Иванов, Петров, Сидоров, я хьенан роман йовзар пайде ду я зуламе ду.\nВуно дукха нехан, къаьсттина оьрсех доцчу къаьмнийн интеллигенцин, сагатдо, масала, хIун меттиг кхочу школо лучу хааршлахь оьрсех боцчу, амма похIма долчу яздархошна бохучо.\nХаа еза оьрсийн яздархойн кхолларалла. Ткъа хIунда ца еза йовза оьрсийн берашна 100 сов къам дехачу пачхьалкхерчу кхечу къаьмнийн литература? Оцу хаттарна жоп ца ло Шахназаровс.\nХалахета, масала, гIезалойн я нохчийн яздархойх стагга а цо а, кхечу хьехамчаша а ца хьахийча школехь бовзийта безачу яздархойн могIаршлахь. Масала, хIунда ца оьшу Москох доьшучу беранна Айдамиров Абузар вовза, я Бисултанов Аптин байтех марзо эца?..\nЭкстремизмалле литературна яьккхина Нохчийчохь\nНобелан совгIат Iамеркхошна делла


Путина Оьрсийчоьнан Турпалхочун чин делла думан депутатана Делимханов Адамна\nДелимханов Адам ву Нохчийн республикан къаьмнийн Дуьненаюкъарчу цхьанакхетарехь вистхуьлуш\nПрезидента Путин Владимира пачхьалкхан думан депутатана Делимханов Адамна Оьрсийчоьнан Турпалхочун чин кхачош тIедилларна кIел куьйг яздина. И кехат бакъонийн хаамийн сайтехь арахецна ду.\nСовгIат даларан бахьана "леринчу тIеман операцехь гайтина йолу стогалла а, турпалалла" ду, дуьйцу кехатехь.\nТIеман тийсадаларш доьлхуче Делимханов Зазадоккху-бутт болалуш вахара – кхечарал сих-сиха Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан телеграмерчу каналера видеош тIехь гучуволура иза. Оцу хаамашца а догIуш, нохчийн керла эскархой Украинехь тIелацарна а, салтешна совгIаташ кхийдорна а, церан гIуллакхашдар кечдарна жоьпаллехь ву иза. Оьрсийн эскархошлахь баккхий эшамаш хила кхерам латтарна Путина "Азовсталь" заводана тIелатар сацадайтича, Делимханов вара Охан-беттан 21-хь Мариуполь ерриг дIацIанйина аьлла, дIахьедар динарг.\nОппозицин политик Немцов Борис а, Кадыров Рамзанна йиллина дуьхьало йина хилла волу ФСБ-н подполковник, нохчийн "Горец" тобан буьйранча Байсаров Мовлади верца лач некъашца воьзна лоруш ву Делимханов Адам. ЯмадаевгIеран вежарий байъарна Интерполо Делимханов лехамашка веллера. Депутатна дуьхьала таллам болор доьхура массарна а хезаш, журналисташна кхерамаш тийсарна а, федералан кхелахо хилла волу Янгулбаев Сайдин доьзалан "коьртеш дохур ду" бохуш дош даларна а. Делимханов иштта вевзаш ву ММА-н латархочунна Емельяненко Федорна, йа Москван Мещанскан кIоштан депутатийн Кхеташонан хьалханчана Закускин Александрна кхерамаш тийсарца. Дахначу шеран аьхка политика Яшин Ильяс Делимхановх "Оьрсийчоьнан уггара кхераме депутат" элира.\nДахначу шеран хаамашца, Делимхановс йолан декларации йовзийтира 5,7 млн соьманна, 14 бIеметр долчу латта тIехь 250 метар йолчу хIусамна а. Делимхановс кхиош пхиъ доьзалхо ву, официалехь зуда ялийна вац иза. Амма 2021-чу шеран чакхенгахь Кадыровс гергарлонийн зIенаш а ца лечкъош шен гIоьнча хIоттийра депутатан зуда Делимханова Разита. Эксперташна хета, нохчийн депутатан хьолах лаьцна официалан хаамаш "масийттаза лахбина бу", аьлла.\nДелимханов Украинерчу тIаме вахна Оьрсийчоьнан Турпалхочун чин шена даларе сатуьйсуш хиларна, элира хьалхо Кавказ.Реалиига оппозицин блогера Халитов Хьасана.\nТешаш бахарехь, кадыровхойн эскарша Украинехь баккъала лелориг иза меттигера бахархой кхерамехь латтор а, цаьрга нуьцкъаха видеош яхийтар а ду. Шортта кеп гайтаран материалаш яхарна кадыровхойх "тик-ток эскархой" аьлла – хьалхо эксперташна хиира, тIом беш бу бохуш яьхна ерриг видеош оьрсийн дозанна уггар йистехь йолчу Мариуполан цхьана кIоштехь яьхна хилар. Цара бахарехь, кадыровхоша "тIемаш деш" йолчу локацешна юккъехь йолу меттиг цхьа километрал сов ца йолу.


Динул-Ислам - 15 минотехь къамел - Др. Джасим ал-МутIавваI\n15 минотехь къамел\nДр. Джасим ал-МутIавваI\nГочдар (хийцамца, тIетохарца): Олхазар\n- Цхьана кхечу зудчуьнца сайн вешин юкъаметтиг хилар гучудаьлла суна. Цуьнан зудчуьнга дIахаиийти ас иза? Сан ваша зуда ялийна а ву, цуьнан бераш а ду, ткъа со цуьнан жимах йолу йиша ю, хIинца ткъеитт шо кхочуш а ю со.\n- Хьуна хьайна хIун аьлла хета хIинца айхьа бохучух лаьцна?\n- Суна-м ца хаьа, хIун дийр ду ца хууш хьере хилла йиссина со…\n- Цуьнан зудчуьнга дIахаийтар доцург, кхечу агIор хIун далур дара-те аьлла ойла йиний ахь?\n- ХIинца вайшимма и гIуллакх дийцаре дича муха хета хьуна? Цхьа 15 некъ карор бу вайшинна ахь аьллачул совнаха.\n- Оццул и некъаш каро аьтту бу вайн?\n- Хьовсий вай?!\nИштта, и проблема дIаерзорна кхин хIун далур дара ойла йан доладелира тхойшиъ. Дан тарлуш долчу хIуманех дара иштта хIорш:\n1 – Шен зудчунна ямарт хуьлуш волчу оцу стаге цо лелориг дIа а дийцина, иза оцу вочунна тIера дIа а ваьккхина, нийсачунна тIенисвар.\n2 – Цуьнан зудчуьнга иза дIа а хаийтина, цо иза дIадерзорехь къахьегар.\n3 – Цуьнан воккхах волчу вешига цо лелориг дIа а хаийтина, и гIуллакх цо нисдар.\n4 – Цуьнан дега иза дIадовзийтар, нагахь санна цунна цо бийр болу Iаткъам кхечерачул чIогIа хир белахь.\n5 – Цуьнан нене иза дIадовзийтар, цуьнга шен кIант нийсачунна тIенисвайтархьама.\n6 – Цуьнан уггар уллера доттагIчуьнга иза дIахаийтар, иза цуьнга вист а хилла, цо цунна Iаткъам бийр болуш.\n7 – Цо юкъаметтиг лелош йолчу зудчуьнца къамел дар, цуьнга цунна генаяла алар.\n8 – Хьаьнгара ду а ца хоуьйтуш, цуьнга кехат дахьийтар, нагахь санна цо и гIуллакх Iад ца дитахь – гучувоккхур ву аьлла.\n9 – Махкарчу Iедале и гIуллакх дIадовзийтар, цаьрга иза сацавайтархьама.\n10 – И гIуллакх ша ма-дарра Iаддитар, цунна юкъа ца гIертар, Деле иза нисвар доьхуш доIа а деш.\nИштта и хIуманаш охьадуьйцуш долуш, ас хаьттира цуьнга: «ХIун олу ахь оцу хIуманех лаьцна?».\n- Итт минотехь итт некъ карий вайшинна! И далур ду аьлла дага-м ца деанера суна. И цхьадолу хIуманаш дар дика ца хила а мега, делахь а масийтта агIо а, некъ а лаха йиш хилла-кх оцу проблемийна. ХIинца, суна хIун дича дика хир ду аьлла хетий? Цуьнан уггар уллера доттагIчуьнга и гIуллакх хьахор гIолий ду аьлла хета суна, цуьнга цунна Iаткъам балур бу.\n- Ахь и хIума дале хьалха, кхин цхьа хаттар а ду хьуна цигахь.\n- ХIун ду иза?\n- Хьайн вешин оцу зудчунна йолу юкъаметтиг харц а йоцуш, мегаш долчу кепара хила йиш юй-те аьлла дага ца деана хьуна?\n- Масала, шолгIа зуда хила а мегий иза цуьнан, хьуна хууш а доцуш цо ялийна. Иза иштта хилча, и хIинца вай мел дийцина долу хIума цхьаъа а лело мегар долуш ма ца хуьлу…\n- Цуьна-м ас ойла ца йина!\n- Хьайн вешийна айхьа и ямартло тIейожоле хьалха, билггал цо лелориг хIун ду хьажа еза хьо.\nИштта чекхделира тхойшинан къамел.\nХIара къамел ешархочунна дийца лааран бахьана хIун ду хьуна аьлча – дуккха а хьелашкахь вай ваьшна хетарг хьалха а доккхий, вешан дагчохь долчунна тIе а тевжий, хьекъале кIорггера ойла а ца йойтуш, хуьлуш долчунна цхьа сацам беш хилар ду. Сих далар ала мегар ду вай цунах, кхечу дешнашца аьлча.\nМасала, оцу шина адамана юкъахь хилларг «ямартло» хилча а, иза сацо лууш хилча, иза дIаяккха лууш хилча а хьекъале дикка ойла йайта еза, дагчохь долчунна тIе а тевжина цхьаъ лело сих а ца луш. Шуна ма-гарра, иттех минотехь иттех некъ карийра тхуна, и гIуллакх дIалиста. 20 минотехь ойла йинехь 20 некъ карор бара, йа кхин а сов карор бара. Ткъа ас бакъдерг боху шуна: и дукхах долу некъаш оцу йишийна шена карийна дара шуна.\nДала адамана делла дуккха а ницкъаш ду, говзаллаш а ю, церах уггар сийлахьниг – хьекъал ду, хIунда аьлча ойла а цуьнца еш ю, кхетар а цуьнца хуьлуш ду. Цунах эца ма-безза нийса, дика пайда оьцуш хилча, хIора стаг а, зуда а ша шена хьехар дан йиш йолуш хир дара.


Кремлна бен-башха дац Серби харц хилар – иза цуьнгахьа ю\nБосни-ХIерцоговина - Хасанович Жамала протест кхайкхийна, шен сербаша доьза вайина кIант схьалахар доьху цо Iедале, 2014\nЮгослави юхучу муьрехь лилхинчу тIемийн ларш яц тахана а йовш. 20 шо кхочу Боснерчу Сребренице гIалахь сербаша 8000 эзар маьрша бусулба вахархо хIаллаквина. Оцу зуламан мах хадош, дуьненаюкъара сацам тIеэца гулъелла ю кху деношкахь Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин Кхеташо.\nКху тIедогIучу шоьтан дийнахь шен къоман эскархоша боснийхошна баьккхина бохам хьахочу Сребренице ша гIур а ву, цигахь бусалба нахаца цхьаьна бехк боцуш байинарш дага а лоцур бу, аьлла Сербин премьер-министра Вучич Александра.\n«Зама кхаьчна тхуна тхаьш машарна кийча дуйла гайта а, тхайн карах эгначу нахана хьалха корта охьатаIо а» - бохура цо шен пресс-конференцехь.\n...ХIан-хIа, иза дац Серби ша 20 шо хьалха боснийхошна къиза таIзар дарх къера ю бохург. Цуьнан политике ладоьгIча го, цхьана агIор иза шен бехк а гуш, ткъа буьззина шена тIехьарчо а ца лууш ехийла.\nАмма Европан Бертан декъа яха а, цуьнан гIоьнца когахIотта а лаьа Сербина. Цундела ю иза гIеххьачул шегара дийлинчу зуламашна кIера. ГIеххьачул, тIех чIиркъе ца юьйла-аш, бехк шена тIех тIе ца кхуьйла-аш.\nОцу хIоьттинчу шатайпанарчу политикан цейтнотехь Сербина тIекарло еш хьийза Кремл.\nКху муьрехь дехьа-сехьа, кар-кара луш, яржайо агенталлаша шина тайпа информаци. Цхьайолчу хьостанаша боху, Сербин куьйгалхоша Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин Кхеташонан декъашхо йолчу Оьрсийчоьне, нагахь санна оцу дуьненаюкъарчу хьукмато Серби Сребреницехь къиза хьийзарна бехкееш нислахь, цуьнан резолюцина тIе вето тохар дехна.\nВукху хьостанаша боху, иза бакъдац, Сербино и дехар ца дина Кремле.\nШи кIира хьалха цунах дерг ша элира премьер-министра Вучич Александра. «Сербино цкъачунна ца бина Оьрсийчоьне гIодеха сацам», - бохура цо журналисташка.\nВучича бахарехь, дуьненаюкъарчу хьукмато сербаша Сребреницехь боснийхошна динчу зуламах «геноцид» цIе тиллахь Серби юьхьIаьржахIуьтту, барам боцуш естар ю цуьнан тIаьхьало.\nСребреницехь 8000 стаг вер диц ца дарал совнаха, цунна боггIу мах хадо а, и саннарг кхечу мехкашкахь ца нисдалийта а лерина ду Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организаци сербашкара 20 шо хьалха даьллачу зуламан боггIу мах хадон гIертар.\nХIинца дуьххьара хьахош тема а яц иза Цхьаьнакхеттачу Къьамнийн организацино. «Геноцид» санна хьаьжира леллачу бохаме 2004-чу шарахь ХIаагера дуьненаюкъара трибунал.\nХIетахь эзарнашкахь боснийхой байар экхира трибунало сербин инарлана Крстич Радиславна – набахте хьажийра иза. Цул тIахьа кхо шо даьлча, 2007-чу шарахь, дуьненаюкъарчу кхело «геноцид» термина елира Сребреницехь сербаша динчу зуламна. Билгалдаьккхира Боснерчу тIамехь 100 эзар гергга стаг бехк а боцуш вийна хилар.\nСербино, вайна ма-гарра, тIеоьцу шена бехк, амма ца оьцу буьззина, цхьана декъанна. Оцу ирчачу хиламан, билгал а баьхна, цIерашца хила беза бехкебийраш, аьлла хета Сербин куьйгаллина. Цунна хетарехь, нийса дац бехк массо а сербашка такхийтар. Ткъа дуьненна хууш ду куьгбехке сербаш эзарнашкахь буйла – хIетахьлера Iедал а, цуьнан эскарш а, шаьш-шайггара къиза хьийзина могIара герзахой-ксенофобаш а.\nЙоьдучу Кхерамзаллин Кеташонан сацам, вето а тоьхна, шена ца товчу хоршара баккха таро йолчу Оьрсийчоьнан позици сербашкахьа ю. ХIинцале Оьрсийчоьнан арахьарчу министраллан векалша хаа а хаийтина иза. Кремл дуьхьал ю Сребреницехь лелла къизалла дуьненене «геноцид» ю алийта.\nКремлан Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу векала Чуркин Виталийс тIеэца кечйина резолюци сербашна дуьхьалдоккхуш документ ду аьлла Британин а, Iамеркан Штатийн а векалшца къамелдеш.\nОьрсийчоьно шина тIамехь бIеннаш эзарнашкахь шайн нах хIаллакбинчу нохчашна къаьсттина мехала ду Сребреницехь леллачу къизаллах дуьнено муха мах хадабо тергалдар.\nНохчашкахь а еха дегайовхо шайх бехк-гунахь а доцуш нах байар зуламхошна бекхам боцуш дуьсур дац бохучух.\nСребреницех лаьцна резолюци тахана-кхана Iораер ю. Лелларг лелла даьлла 20 шо даьллехь а. Цо гойтур ду мел ницкъ бу Нийсонан Харцонца къовсалучохь тола.\nСребренице - 20 шо


РогӀера цхьаьнатоьхна семинар – НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nИ болх чекхбаьккхинчул тӀаьхьа кхидӀа дешнийн гулар йузуш программа а гайтира Асхабов Хаважис. Цо, тайп-тайпана хьостанашкара тексташкахь дан а долуш, гулар йуккъехь доцу дешнаш схьа а лохуш, уьш цхьана документа чохь гулдо.\nЦул сов, оцу программо шатайпа анлиз а йо текстан. Нохчийн цӀердешнашна йина анализан жамӀаш довзийтира Хаважис. Масала, цо гулар йуккъера цӀердешнийн дохалла теллинера – 1 тӀера 30 тӀе кхаччалц. Оцу талламо гайтира нохчийн дукхахдолу цӀердешнаш (кепаш а лоруш) 8 элпах лаьтташ хилар. И йохалла йолу цӀердош гулар йуккъехь 15000 карийра.\nИштта цӀердешан уггар йеха кеп хӀокху тайпана йерг хилар гайтира программо: «мехкашдӀалецархочуьнгахьахула» – цу йукъахь 29 элп ду.\nАсхабовс кхидӀа бан беза болх – иза дешнийн гулар нохчийн орфографин керлачу бакъонашка хьаьжжина нисйеш йолу программа йар ду.\nМеттан а, литературин а отделан белхалочо Абдулкадыров Адама ша йеш йолу нохчийн меттан тезаурусан хьокъехь доклад йира. Цо тезаурусийн тайпанех лаьцна дийцира, иштта – царех пайдаэцаран башхаллех а. Адама дийцарехь, иза меттан юкъара тезаурус йеш къахьоьгуш ву.\nС.М. Умархаджиевс хӀора а докладан хьокъехь шена хетарг а олуш, баркалла аларца йерзийра семинар.


Махмудов Рустам, Интерполан сайт тIехь 31.05.2011\nНохчийчохь шен чуьра, лаьцна дIа а вигина, карарчу хенахь Москох дIакхачийна ТIехьа-МартантIера вахархо Махмудов Рустам. Оьрсийчуьрчу талламхоша дийцарехь, билггал иза ву "Новая газетан" журналист Политковская Анна, тапча а тоьхна, йийнарг.\nШуна муха го иштта иза бехке вар, аьлла, шега динчу хаттарна жоп делира Махмудов Рустаман вашас Анзора. Рустам Белги-махкахь ведда лелаш вара бохург харц дира Анзора.\n«Рустам цIахь вара. И стаг Белгехь хилла а вац. ЦIахь вара. ХIинццалц а Iедална хууш дара иза мичахь ву. Иза цкъа а цхьанхьа вахана а вац. ЦIахь хилла ву и стаг.\nХIинца тIаьххьара а тIегIур ву, аьлла, цхьа барт бан гIерташ, адвокат Мурад (Мусаев, Москохара адвокат, нохчо – Б.М.) волчу телефон тоха дагахь вара иза, хIун дича дика дара-техьа, аьлла. ХIара пал кIорда а бина...\nИнтернетехь цара дуьйцург а кIордийна, хьалха а царна тIеваха гIерташ вара иза. Политковскаях лаьцна тхо догуш а, тхо кхера дезаш а хIумма а дац. Ткъа хIинца цара лелош дерг -- иза тхоьга цхьаъ ца дайта лелош хIума ду.\nКху тIе кхачале, цхьаъ дан деза, кхин дан деза вай, бохуш, тхо Iа ши-кхо де ца даьлла-кх, оцу юккъехула Iедал вайга схьадогIуш. Хьалха кхуза цхьа а стаг веана а вац. Иза цхьана а метте вахана а вац я цуьнгахь ваха цхьа а кехат а дац. ГIо, аьлча а, вахана вац-кх и стаг цхьана а метте».\nИза дIалаца баьхкинарш оьрсий бара, аьлла, къастийра Анзора.\n«Билгал ала, суна ца хаьа, схьагуш верг -- иза оьрсий вара. Вукхарна тIехь туьтмIаьжигаш яра. Схьабуьйцург оьрсийн мотт бара. Цигара схьабаьхкина оьрсий бара-кх уьш. Вуьшта, нохчий а хилла-м хир бу царна юкъахь. ТуьтмIаьжигаш яра царна тIехь.»\nШен вежарий Москох доьшуш бара, цхьаъ оцу заманчохь аспирантуре дIахIотта кечлуш а вара, боху Анзора. Iедалша дуьйцуш хилларг а, хIинца дуьйцург а харц до цо.


ТIаьххьарчу шерашкахь къаьсттина хаа а луш, дешаран-Iилманан тIегIа мел а лахъелла Къилбаседа-Кавказерчу регионан мехкашкахь. Доларчу офисашка балха кегийнах оьцуш, кастингех чекхбохучу хенахь гучудолу, мел хаарш ду церан.\nМоскох бизнес йолийна, йоккхачу офисан куьйгалхочо, Дагестанера орамаш долчу Сулейманов Муртуза яздо зорбанехь, шен фирмина бухгалтер хьаштхилла, интернетехула кхайкхам бинера ша даймахкарчу бахархошка, амма резюме схьаяийтинчех цхьаъ сан лехамашна жоп луш вацара.\nИза йоккха катастрофа ю, боху цо йоллу Кавказна.\nДац цуьнах дуьйцуш Кавказерчу цхьана а Iедалан хьукматерчу хьаькамо, я шаьш берийн дай-наной а бац орца дохуш, церан неI етташ.\nКавказерчу блогеро Аскеров Iелас а далхадо хIоьттина кхераме хьал. Иза цецвуьйлу, Кавказера оьрсийн гIаланашака деша оьхучу берех.\nАттестаташтIехь оьрсийн меттан пачхьалкъан экзамен дIаяларан уггар лакхара барамаш хуьлу, боху цо, ткъа къамеле бевлча, царна ца хаьа оьрсийн маттахь я ши дош вовшахтаса а.\nИ сурт хуучу бухарчара дуьхьалдетта боху, кхардаме, шун Кавказехь лаьмнашка лакха хьала мел вели, хаало, пачхьалкхан экзаменашкахь лаккхара жамIаш дохку берашна».\nХIора а дена-нанна лаьа, шен доьзалхо лоручу университете деша хIотто, цундела декхаре хуьлу уьш шен доьзалхочунна тIе ца тоьа хаарш кхаьънашца эца.\nАмма буй-те берриг бехк оцу лаьмнашкарчу берийн? Дукха шерашкахь Соьлж-ГIаларчу лакхарчу доьшийлашкахь хьехархо лаьттина, тахана пенсехь ю Серганова ТIаус.\nЦунна дика евза дешаран система шен чокоцанне. Советан заманахь шуьйрра пайдаэцна ингалсан философан Бэйкон Фрэнсисан «Хаарш - ницкъ» боху дешнаш карарчу хенахь мехал цахиларан бахьанаш дика девза цунна.\nСерганова ТIаус ю дуьйцуш.\nСерганова: «ТIом бирзина дуьххьарлера пхи шо дуй, хIетахь студенташ чIогIа дешарна тIера бара. Психологица дуьстича, и дара, оцу тIамтIера ойла юхаерзон, и суьрташ дицдархьама, дешарна тIеерзош шайн ойла.\nЦу хенахь хала хьелаш дара. Чохь шийла а хуьлура, корашка килонкаш тухий, буржуйка олу пешаш хIиттийна, хала даьхкина тхо. Наггахь арахь лелхийтарш, кхийсарш хезара, чIогIа кхераме хьал дара. ХIетте а деша лууш дара бераш»!\nДелахь а мекарло хир яра, боху ТIауса, берриг а бехк Iедалан куьйгаллерчарна тIе а теттина, шаьш кегийрхой бехказа бахар.\nСерганова: "Тахана массара а олу, диплом - коьртаниг ду, хаарш ца хилча а кIад дац. Иза цхьана бухера схьадаьлла ма ду. Дукхахберш хааршна тIаьхьакхиа гIерташ бац, я школера бер, я лакхарчу доьшийлера студент а.\nЦеран муха Iалашо юй, хIааа, хIара дешар суна цхьанхьа дикачу балха дIахIотта, дахарехь цхьа аьтто бан, цхьанхьа даржехь воллчу гергарчо суна меттиг хир бу аьлла. цундела оьшу. Делахь, ваха а, Iен а деза-кх сан, сайн доьзал, да-нана, уьш кхаба а хьакъ со ву-кх, аьлла, и ойланаш кIеззигчийн хуьлу».\nОьрсийчуьрчу дешаран-Iилманан хьал тиша хилар гуш ду, оцу пачхьалкхан университеташа дуьненаюкъарчу рейтингехь дIалоцучу меттиган тидам бича а.\nМасала, дуьненаюкъарчу университетийн академин рейтингехь Оьрсийчоьнан ши лаккхара доьшийла ю билгалъяьккхина.\nХалахеташ делахь а, яц цу юкъа йогIуш цхьа а Къилбаседа Кавказан университет.\nОьрсийчуьрчу тоьллачу лакхарчу доьшилийн тептаршкахь я яц я ХIинжа-ГIала, я Соьлж-ГIала, я БуьритIе, я Нальчик а.\nЦхьана а меттехь яц ур-атталла, я Ставрополь а, я Краснодар а.\nСоветан Iедало шен куьйгакIелхьара халкъ кху дуьнентIехь уггаре а дукха жайнеш, тептарш доьшу халкъ ду боъуш кхиира вай.\nХIинца Оьрсийчоьно а боху изза.\nАмма дуьненан статистико далочу терахьаша ца гойту и бакъ хилар.\nМелхо а, пачхьакхан рейтингехь уггаре а кIезг бахархоша кара тептар оьцу меттиг ю боху Оьсрийчоь.\nТкъех шерашкахь юьртарчу школехь оьрсийн мотт хьоьхучу Дунаева Эльмире хаьттира Маршо Радионо, муга го цунна хьал шена хьалхарчу дешархошлахь.\nЛакхарчу доьшийлашкахь эрна хан йойуш, я цхьа киншка ешна а шайн хаарш шорда а ца лууш, стенца ду-те цу берийн самукъа?\nДунаева: Ас берашца хIун халонаш хьоьгу аьлча, цара киншкаш цаешаран бахьанашца. Интернет, телефон и компьютерш юккъе а евлла, киншка йоьшурш банне а бац. Цундела церан йоза а, буьйцу мотт а гIалаташца бу. Киншка йоьшучунна дош нийса яздан а, ала а хаьа.\nТхо кегий долуш, библиотекехь книга оьцура оха еша, кхана-лама и киншка юхаяхьаш тхо даьхкича, библиотекан белхахочо хеттарш дош, охкура тхо: хазахийтин шуна киншка? Муьлха турпалхо дукха везаваелира, олий. И стенна дара, тхан хаарш зен. ХIетахь бийца багахь хаза мотт а хуьлура, йоза а хуьлура ишта цIена. Тахана киншка йоьшуш вац я жиманиг а, я воккханиг а\nОцу юкъанна. Москохарчу бизнесхочун Сулейманов Муртузан санна проблема ю хIоьттина Прагерчу Маршо Радион сервисехь а.\nНохчийн маттахь хецна къамел дан а, нийса яздан а, кIорга болх хууш журналист лоьху цо даим а.\nАмма схьакхоьхьуьйтучу резюмен матто-йозано гойту къахьега лаам къадораш мотт хууш а боцийла.\nИза а ду говзаллаш Нохчийчохь лекъаш юйла, мохк дебо хуурш тоьаш боцийла гойту сурт.


Норвеги - Нохчийн бераш Барнавернехь, АбдулаевгIара\nДаханчу шеран лахьан баттахь диъ бер дIадаьккхинера Норвегехь бехачу АбдулаевгIеран доьзалера. ХIетахь дуккха наха сагатдира полисхоша чу а лилхина, дIадигинчу цу берашна. ХIинца эххар а цIадерзина Iедало АбдулаевгIеран бераш.\nЯханчу гуьйранна йоккха IалагIожица даьржира Европехь Норвегерчу цхьана нохчийн доьзалера цхьаъ санна виъ доьзалхо Iедало дIаваьккхина бохуш долу коста. ХIетахь доьзалан дас Абдулаев ИбрахIима ша комментареш а еш, дIаязйина видео яржийнера, Iедалхоша шаьш бераш дIадаха баьхкинчехь петарчуьра хIуманаш дIаса а кхуьйсуш, эккхийтина къап-къарс а гойтуш. ТIаьхьо гучудийлира цу махкахь а, йоллучу Европехь а берийн Iуналла дечу хьукматаша доьзалхой дIабаьхначу дай-нанойн кхолламех дийцарш. АбдулаевгIарех и бохам Iоттабалле а кIеззиг нисделла дацара Малхбузехь нохчийн доьзалшкара бераш дIадахар, амма баханчу лахьан баттахь шегара виъ кIант дIаваьккхинчу доьзалан дас видеон а, аудион а хаамаш баржош, йоккха информацин кампани яржор бахьана долуш цу хиламна тIе шуьйра тидам бахара. Цаьргара бераш дIадаьхна масех де даьлча, Норвегин коьртачу шахьарахь Ослохь берийн Iуналла даран хьукматана хьалха йоккха митинг дIаяьхьира цу махкахь бехачу нохчаша. ХIетахь шайца Iоттаделлачух лаьцна берийн нанас Раисас иштта дийцира Маршо радионе.\nАбдулаева Раиса: „Тахана берийн Iуналла дечу хьукматан белхахошца дуьххьара цхьаьнакхетар хилла тхан. Хетарехь, дика позитиве тIеIаткъам а бина оха царна. Тхуна шаьш реза ду а бохура цара. Тхан рогIера цхьаьнакхетар I5-чохь хир ю. Шуна ма-гарра, цара мелла а дахдеш ду и гIуллакх. Цара боху шайна хан еза, тхо довза а, тхо муха да-нана ду хьажа а“.\nХIара карара шо долалуш, дечкен баттахь АбдулаевгIеран жимах долу ши бер цIа даийтинера берийн Iуналла дечу Норвегерчу хьукмато, дас-нанас доьзалан хьашташна оьшуш долу хьелаш кхоьллина бохучунна мукIарло а дина. И шиъ ши кIант ву, 5 шой, 4 шой долуш.\nМаршо радионе берийн нанас Абдулаева Раисас дийцарехь, доккхах долу ши бер, 8 шо долу йоIий, 7 шо долу кIантий, тIаьхьа сацор Iедало дас-нанас цу шинна къаьстина алсамох ницкъ бина я цу шинна Iуналла кхоччуш ца дина аьлла дуьхьалтеттинчу бехкаца доьзна дара. Цундела и шиъ доьзалах дIатохале алсамох хан Iедалан Iуналлехь цара яккха езаш лерина хилла берашна\nАбдулаева Раиса: „Дечкен баттахь кIиранахь цхьа буьйса йоккхуьйтур Iедало цаьрга цIахь. Чиллан баттахь ши буьйса еллера кIиранахь цIахь яккха. Цул тIаьхьа кериста марханаш дIадовлалц собар дан дезар ду элира цара тхоьга доккхах долу ши бер цIа ца доуьйтуш, цаьрга мелла а кхин а хIуманаш а хоьттуш, уьш цIадахка кийча хилар а толлуш. Юха цара диллинчу денна кечам бина, ладоьгIуш Iаш дара тхо. И шиъ хIинца цIахь ду. Массо а хIума Делера ду. Нагахь санна и шайгара бераш дIадаьхнехь, цу Iедало бохург дан деза, царна дуьхьал а ца довлуш. Аш тхуна Iамадахьара, муха хIун дан деза оха, тхан Iадаташ а, шун Iадаташ а бен-бен ма ду, олуш, аш аьлларг оха дийр ду шуна а олуш, цаьрца цхьаьнаболх бан беза. Шайна дуьхьал ваьлча ца деза царна, шаьш бакъ ма хета царна“.\nАбдулаевгIаьргара Iедало дIадаьккхина хилла деа а бер карарчу хенахь цIадеана, шайн деца-ненаца ду. Цу кепара цу доьзалца Iоттабелла бохам диканца дIабирзина лара мегар ду. Амма Европехь, Норвегехь хилла ца Iаш, кхечу пачхьалкхашкахь а, бIеннашкахь ду цхьацца бахьанашца нохчийн доьзалшкара дIадаьхна бераш.


Кхаа нохчийн ницкъахочунна чевнаш йина Украинехь – зорбанаш\nУкраинан Северодонецкан кIоштахь тийсдаларш доьлхучу юкъанна лазийна Курчлой кIоштан ОВД-н куьйгалхо Агуев Рустам (ИсмаьIил), яздо Baza гIирсо. Ша дIакхайкхийна йолчу Луганскан къоман республикан Рубежное гIалахь цхьахйолчу тобанна куьйгалла деш ву Агуев, аьлла хьалхо хаамбира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nЖурналистийн хаамашца, Агуевна гоьлана чов йина. Иза тIечIагIдо ВЧК-ОГПУ телеграмерчу канало а, цара яздарехь, Луганскан дарбан цIийне валийна кхин а шиъ нохчий ницкъахо. Вуьйцург ву Нохчийчуьра МВД-н объекташ ларъяран батальонан 20 шо долу белхахо, лахара сержант Исраилов Iумар а, Веданан кIоштан ППС МВД-н белхахо, лакхара сержант Абалаев Хьамзат а.\nПолицехь цхьана шарахь болх биначул тIаьхьа хьажийна Исраилов тийсадаларш доьлхучу дозане, бохуш яздо хаамийн гIирсаша. Охан-беттан 26-хь хье лазийна цуьнан, гаьрган чевнаш йина, иштта минан-эккхаран чов а. Диъ де даьлча дарбан хIусаме чувиллира Абалаев – цуьнан чевнех, хьолах лаьцна дуьйцуш дац.\nОцу хаамийн официалехь тIечIагIадарш дац.\nЗазадоккху-бутт чекхболуш оьрсийн агресси йоьдучу юкъанна лазийра хьалхо Мариуполехь гучуваьлла волу, оппозицин политик Немцов Борис вер кечдарна шеконашкахь верг. Цунна чов йар тIечIагIдира ша Кадыровс дарбан-цIийне цунна хьажа-хIотта а вахана. Оппозицин политик вер вовшахтухуш декъехь хиларна шеконашка а лаьцна полицино леван везаш вара лазийнарг. ТIепаза вайна лоруш вара иза цIийнан неI цо схьа ца елларна.\nКавказ.Реалиин хьостан хаамца, Украинерчу тIамехь 60 гергга Нохчийчуьра схьаваьлла стаг вийра. 16 вийначин цIерш евза редакцина. Зазадоккху-беттан 1-хь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шиннан кхалхар тIелецира, и шиъ Тарамов Iабдулбек, Исаев Тимирлан ву. Охан-беттан 7-хь ИА "Чечня Сегодня" хьостано арахецар дира, веллачу ворхI стеган гергарчаьрга совгIаташ кховдош – уьш бу лакхара лейтенант Каимов Рахьим, сержант Автаев ШахIрудди, ефрейтор Баталов Беслан, ефрейтор Висирханов Нурды, могIарера салтий Дудаев Асланбек, Чупалаев Хезир а, полицин лакхара сержант Болчиханов Адам а.


Мултимедиа, Мангал-бутт 21, 2019\nПIераскан-де 21 Мангал-бутт 2019\nМангал-бутт 21, 2019\nТахана хенал хьалха набахтера дIахецна бакъолархо, "Мемориал" центран Соьлж-ГIаларчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб. Цунна дуьхаьл а баьхкина, набахтин кевнашкахь иза ларвеш лаьттира цуьнан доттагIий, белхан накъостий, гергарнаш, журналисташ.\nТитиев набахтера араваьлла, тбилисера протест, паьнгазхой Парижера концерт\nПаьнгазхойн мукъамаш Парижехь\nГуьржийчохь а, Нохчийчохь а евзаш йолчу Паьнгазарчу зударийн "Азнаш Лааман" ансамбло еарийдийнахь концерт дIаяьхьира Парижехь.\nПоэт, илланча, бIаьхо Ханкаров Хьамзат дагалоцуш\nКавказхойн юкъарчу хьашташца ваьхна, Нохчийчоь маьршайоккхучу боламехь жигара дакъалаьцна, оцу новкъахь I994-чу шарахь кхелхина Ханкаров Хьамзат дагалоцу суьйре дIаяьхьира Европерчу цунан гергарчара, маршонан боламехула иза вевзинчу накъосташа, тIекхуьучу вайнехан кегийрхоша.\nМангал-бутт 20, 2019\n6 шо хан тоьхна Бельгино даймахка юхахьажийначу нохчочунна, 93 шо долчу гIалгIайн къаночо, жигархочун Погоровн дас, хаттар дина Путине.\nНохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанехь иккхинчу могIарерчу кхоччуш цакхетаро доккха дов даккхаза дитина. ХIун пиар-гIалаташ довлийтина, схьахетарехь, дуьххьара бакъ хиллачу кадыровхоша?\nМангал-бутт 19, 2019\nНохчийчохь герз кхийсинчу зудчунна гIуда тоьхна, Гитлеран къамел зорбанехь даржорна гIуда тоьхна БуьритIерачу вахархочунна, Дагестанера журналист Гаджиев маьршаваккха тIедожадо Iедална "Доза доцу репортераш" юкъаралло.\nUber компанино гайтина, муха хир ю ша дронашца нахана кхача тIекхачош юкъайоккху сервис.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гергарчу стага боцу бехкаш шена тIехьерчийча даймахках ваьллачу блогеро Абдурахманов Тумсос хаамбина, шена Оьрсийчу депорт ян йоллу Польша, аьлла.\nДагестанерчу "Черновик" газетан редакцино Путин Владимире Iуналле эцар дехна шайн белхахочун Гаджиев Iабдулмуминан бехктакхаман гIуллакх таллар.\nАбдурахманов Тумсо Оьрсийчу дIахьажо йоллу Польша, БасаевгIеран Дишни-Веданарчу декъа тIехь берийн беш йина, журналист Гаджиев маьршаваккхийта гIерта ХIинжа-ГIалахь пикете гулбелларш.\nШена кхел ечарна а гуш велла Мисаран экс-президент Мурси\nМисарахь президент лаьттина Мурси Мохьаммад кхеле озийра шпион ву аьлла. Шен девнан рогIерчу ладегIаршка валийначохь, наханна хьалха, велла иза оршотдийнахь.\nДерриг а дика ду, хийца оьшуш хIумма а дац 0 %\nДукха хIуманаш ду хийца дезаш 33 %\nОьрсийчуьра а, Нохчийчуьра а Iедал 67 %\nНохчийчохь къайлаваьлла Эльджаркиев вийнарг, Министр кийча ву юкъаметтиг къасто\nКадыров: "Мухха а совцийна а, вай совцо беза уьш"\nКадыров адамалле кхайкхина, Эккхар толлуш ю прокуратура, 21 бер дийна некъаца 5 шарахь\nДелан совгIат ду хIара! – Ал-Акъса маьждигна гергахь цицигашна а, олхаршна а кхача бала израилхо лела ду 20 шо сов\nРеза буй нохчий коммуналан мехашна?\nКремло бехказваьккхина Кадыров, артистийн кочабахар, ингалсхо нохчийн зударшка вистхилар


Ламаз оьцуш доIанаш дар\nЛамаз оьцуш деш долу доIанаш\nхьадисан Iилманца таллар\n«Албадрул-Мунúр фú тахрúжи\nцIе йолчу жайни тIера\nИмам Ибнул Мулаккъина – Дала къинхетам бойла цунах – ламаз оьцучу хенахь доIанаш дарх лаьцна долчу хьадисийн таллам бар яздале хьалха, Iелам-нехан цу доIанаш тIехь хилла болу къастам билгалбаьккхича дика хир ду. Цул совнаха, Имам Нававийл – Дала къинхетам бойла цунах – тIаьхьа хилла болчу Iелам-наха цу доIанех лаьцна аьлларг довзийтича а дика хир ду, хIунда аьлча дукхах болчара Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – цу доIанех лаьцна аьлларг схьа а оьций, кхидерг тергал ца деш Iаддуьту дела, цул тIаьхьа хилла болчу Iелам-наха цуьнан муха хьукм дина а ца хьовсуш.\nИ доIанаш дар тIехь Iелам-нах кхаа декъе бекъабелла:\n1. Уьш дар деза а ду, мелехь а ду. Иштта аьлларш бу: Имам Рýйáний, Имам РóфиIий, Имам Ибнул Мулаккъин, Имам Махьаллий, Шайхул Ислам Закариййá Ал-Ансáрий, Имам АшшихIáб Аррамлий, Имам Шамсуддин Аррамлий, Имам Ширбúний, Имам АлгIамрóвий, иштта кхиберш а – Дала къинхетам бойла церах –.\n2. Уьш дар дика ду, уьш ца деш Iаддита а ца деза, делахь а уьш Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннат ду аьлла хета мегар дац. Иштта аьлларш бу: Имам Ал-АзруIий, Имам Ибн Хьажар АлхIайтамий, Имам Мухьаммад ибн Iалий, Имам Мухьаммад ибн Сулайман Алкурдий, иштта кхиберш а – Дала къинхетам бойла церах –.\n3. Уьш дар суннат а дац, йа уьш Суннатехь даьхкина а дац, цундела уьш дар дика дац. Иштта аьлларш бу: Имам Нававий, Имам Малúбáрий, Имам Ибнул Къаййим, иштта кхиберш а.\nIелам-нах иштта кхаа декъе цу хIуманна тIехь бекъабаларан бахьана цаьрга хьадис кхачар а, ца кхачар а ду, и хьадис царна нийса хетар а, ца хетар а ду, шеца Iамал йан иза мегар долуш ду йа дац аьлла церан церан бекъам хилар а ду..\nЦу кхаа декъах болчу Iелам-нехан хIоранне а шен-шен далил (тешалла) ду. Уьш магийна болчу хьалхарчу декъан тешалла ду хьадис Iилманехь йолу цхьа бакъо: нагахь санна хьадис заьIап (гIийла) делахь, тIаккха цуьнан масийтта некъ а белахь, цу хьадисан гIийлалла дукха чIогIа а яцахь (доцу хьадис кхуллуш волу стаг цуьнан санад юкъахь вацахь, йа берриг хьадисан Iелам-наха дIатесна стаг цу юкъахь вацахь), и хьадис къобал деш ду Iамал йаран дозалла дуьйцучу меттехь, (цу Iамалан бусалба динехь кхин цхьа бух белахь)\nХьалхарчу декъан тешалла – лакхахь дерг доцург – шиъ ду: и доIанаш дар дуьйцуш даьхкина долу хьадисаш а, «ассалаф ассолихь» - «хьалха хиллачу дикчу наха (Iелам-наха)» уьш деш хилла хилар а.\nШолгIачу декъан тешалла а шиъ хила тарло: хьадисаш а, хьалхалерчу Iелам-наха уьш деш хилла хилар а. Делахь а, царна гергахь и хьадисаш дикчу хьадисан дарже хьала ца кхаьчна, цхьа заьIап долу хьадисаш бен ца карор бахьана долуш. Цундела, и доIанаш дийцина долу хьадисаш заьIап а хиларна, и доIанаш хаьлхалерчу Iелам-наха дина а хиларна, хIокхара а и доIанаш дар дика ду аьлла, делахь а уьш Суннат лара мегар дац аьлла.\nКхоалгIачу декъан тешалла ду: цу доIанийн бух (далил, тешалла) ца хилар а, виъ имамо а, йа церан хенахь хиллачу Iелам-наха а уьш шайн жайнашкахь хьахийна ца хилар а. Масала, Имам Нававийс аьлла – Дала къинхетам бойла цунах – шен масийтта жайни тIехь: - «Цу доIанийн бух бац» - аьлла.\nКхузахь хьахийча дика хир ду, Имам Нававийл – Дала къинхетам бойла цунах – тIаьхьа хилла болчу Iелам-наха цуьнан дешнех лаьцна аьлларг. Имам Махьаллийс а, Шайхул Ислам Ал-Ансарийс а, Имам АлхIайтамийс а, Имам Ширбúнийс а, Имам Ассаккъóфа а, иштта кхечара а аьлла: «Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – бух бац алар бохург – иза цуьнан «нийсачу» хьадисехь бух бац бохург ду, хIунда аьлча Ибн Хьиббáна шен «Аттáрúх» жайни тIехь дийцина и хьадисаш, гIийлачу санадца. Ткъа и санна долу гIийла хьадисаш къобал деш ду Iамал йаран дозалла дуьйцучу меттехь». «РóфиIийна а, Нававийна а ца гинчух тера ду Ибн Хьиббáна дийцина долу гIийла хьадисаш. Ткъа и санна долу хьадисаша тергал деш ду Iамал йаран дозалла дуьйцучу меттехь». «Нававийс цу доIанийн бух бац алар – нийсачу хьадисашкахь бух бац бохург ду. Амма кхечу некъашца даьхкина долу и хьадисаш цунна гергахь нийса хилла хир дац, йа цунна дагадеана хир дац уьш хилар». Иштта аьлла цара массара а, лакхахь далийначу дешнашца, йа и санна маьIна долуш долчу дешнашца. Цара аьллачунна тIе ца тайна Хьафиз Ибн Хьажар АлIаскъолáний – Дала къинхетам бойла цунах – хIунда аьлча цу хьадисийн некъийн иснадаш юкъахь чIогIа заьIап нах бу, Iелам-наха чIогIа заьIап лерина болу, ткъа иштта долчу хьадисашца Iамалийн дозаллаш дуьйцучу меттехь Iамал йан мегаш дац. Цундела, Хьафиз Ибн Хьажара иштта алар бахьана долуш – ткъа иза хьадисан Iилмангахь ша саннарг кхин воцуш Iелам-стаг ву – шолгIачу декъо аьлла дош нийса а, гIолий а хета суна – и доIанаш дича хIумма а дац, делахь а суннат ду мотта мегар дац уьш – аьлла.\nХIара иштта дахдина хьахоран бахьана, и доIанаш дан ца мега бохуш болчарна а, йа уьш дар парз хеташ болчарна а, и доIанаш а и санна долу Iелам-нахана юкъахь къастам хилла долу хIумнаш а бахьанехь вовшийн вон цIерш тохкуш болчарна а, Iелам-наха и хIума муха теллина дIадовзийтар ду, ша лаьцна йолу агIо бен нийса яц моьттуш волчуьнга жимма ойла йайтар ду. И санна долу хIумнаш схьа а луьйцуш, церах даккхий гIуллакхаш а дина, уьш бахьнехь вовшийн инкарлонаш а еш, вовшашна дегабаамаш а беш, ша ца лелориг лелош верг ша-верг жоьжахатехь ву а моьттуш, галваьлла харц ву а моьттуш лела вайн дуккха а кегий-нах а, кегий-нах хилла ца Iаш хьекъале хила безаш болу цхьаболу жималлера боьвлла нах а. Уьш хIора а иштта хиларан шен-шен бахьанаш ду: цхьаверг динан агIор иштта кхетам болуш хуьлу, важаверг ша лелийначунна тIера вала ца лууш хуьлу, важаверг шена хетара-моьттара бохучуьнца лелаш хуьлу, цхьа кхиниг шен син лаамца лелаш хуьлу. Шен лаамашна тIаьхьа а ваьлла динна а, Iелам-нахана а доьхьало еш волчо хIара дешча а пайда хир бац, Дала тавфикъ делла Делан дине иза ца верзахь кхечуьнга йа верза а лур вац. Иштта вай хилар бахьана долуш, бусалба динна герга ван лууш верг а генаваьлла, ламаз оьцуш деш долу доIанаш ца дийцича а, ламаз ца деш болу нах шаьш болчу хIуманна тIехь бисна. Ткъа вайна коьрта дара – селахана а, тахана а, кхана а – кегий хIумнаш Iадда а дитина, хьалха даккха дезарг хIун ду а хьовсуш, тIаьхьа теттича а мегар дерг хIун ду а хьовсуш, коьрта-коьрта долчу хIуманашна тIе терго йахийтар.\nИмам Ибнул Мулаккъина – Дала къинхетам бойла цунах – цу доIанех лаьцна хьадисан Iилманца бина болу таллам бийцале хьалха, сайгара дерг дIадерзош аьлча нийса хир ду: цо бина и таллам ша ма-барра дIаязбар дуккха нахана пайдане бац, хIунда аьлча иза хьадисан Iилманан Iелам-нах бен кхидолу адамаш тIаьхьакхуьур долу хIума дац, хIетте а иза ша ма-барра хьабалор бу ас кхузахь, цу Iилманах хьан жимма кхетам кхоллабалийта а, Iелам-наха шаьш цхьаъ олучу хенахь иза шайгара ца олий хьуна хаийта а, цара нийсо лохуш мел къахьоьгу хьуна гайта а. Ткъа нагахь санна хьо баккъал а нийса дерг дезаш а велахь, хьой цу тIе кхачийтар Деле доьхуш а велахь, хьайн тобанан хIумнаш Iадда а дитина, миччахь карийча а бакъона тIе хьо воьрзур волуш а велахь, Дала мукъалахь хьуна хIокху жайнах пайда хир бу, ахь ойла а йийр ю, бусалба динан Iалашонаш хьуна жимма йовза а евзар ю, хьо Дала Ийманехь сов а воккхур ву Шен къинхетамца.\nЛамаз оьцуш деш долу доIанаш хьадисан Iилманца таллар.\nИмам Ибнул Мулаккъина аьлла – Дала къинхетам бойла цунах – Имам РóфиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – ламаз оьцучу хенахь и доIанаш дар суннат ду аьллачул тIаьхьа:\n«…И цо аьлларг доьвзинчул тIаьхьа, (хьуна хаийла): Нававийс аьлла – Дала къинхетам бойла цунах – шен «АрровдахI» жайни тIехь: «ХIокху доIанийн бух бац, уьш йа ШафиIийс а, йа дукхах болчу Iелам-наха а хьахийна а дац». Кхин а аьлла цо «Шархьул МухIаззаб» тIехь: «ХIокху доIанан бух бац. Делахь а вайн мазхIаберчу дуккха Iелам-наха хьахийна иза, ткъа хьалха хиллачу Iелам-наха ца хьахийна иза…» Иштта и шиъ а доцуш, кхечу жайнашкахь а аьлла цо цуьнан бух бац аьлла. Шейх Такъиййуддúн ибн Ассолáхьа а аьлла «АлмухIаззаб» жайни тIехь ша динчу билгалдахаршна юкъахь: «Ламаз оьцучу хенахь меженашца доIа дарх лаьцна нийса хьадис дац». «АлвасúтI» жайни тIехь динчу билгалдахарш юкъахь а аьлла цо, ГIазáлúс - «и доIанаш дар деза хилар дуьйцуш хьадисаш ду даьхкина» - аьллачул тIаьхьа: «Нийса хьадис дац цунах лаьцна».\nХьуна хаийла – Дала сох а, хьох а шен къинхетам барг, вайшиъ ший а Цо Шена муьтIахь хиларга нис а варг – ламаз оьцуш хIора меженаца доIа дарх лаьцна масийтта хьадис деана хилар:\nЦерах цхьаъ Iалий ибн Аби ТIолиба (Iелас) дийцина хьадис ду – Дала юьхь сийлахь йойла цуьнан. Цо дийцина хьадис масийтта некъаца деана ду:\nХьалхара некъ: Абу Исхьáкъ АссабúIийс дицина, Iалий ибн Аби ТIолибера схьа – Дала юьхь сийлахь йойла цуьнан. Цо аьлла: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суна дешнаш Iамийра, ламаз оьцучу хенахь ас олуш долу, суна диц а ца делла уьш. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шена хи схьадеанчул тIаьхьа, ша шен ши куьг дилича алара: «БисмиллáхIил Iазúм, валхьамду лиллáхIи Iалал ислáм, аллóхIуммажIалнú минаттаввáбúна важIалнú минал мутатIаххIирúн, важIалнú миналлазúна изá аIтIойтахIум шакарý, ва изабталайтахIум собарý». ТIаккха шен бехке меттиг йилича, цо алара: «АллóхIумма хьассин фарджú» - кхозза. ТIаккха ша бага хи кхаьрзича цо алара: «АллóхIумма аIиннú Iалá тилáвати китáбика ва зикрика». Ша мера чу хи кхорзуш цо алара: «АллóхIумма арихьнú рóихьатал джаннати». Шен юьхь юьлуш цо алара: «АллóхIумма баййид важхIú йавма табйадду вуджýхIун ва тасвадду вуджýхI». Шен аьтту куьг дуьлуш цо алара: «АллóхIумма áтинú китáбú бийамúнú, ва хьáсибнú хьисáбан йасúран». Шен аьрру куьг дилича, цо алара: «АллóхIумма лá туIтIинú китáбú бишимáлú, ва лá мин варóи зохIрú». Ша шен коьрта тIе хи хьокхучу хенахь цо алара: «АллóхIумма гIашшинú бирохьматик». Шен шина лерга чу хи хьокхучу хенахь цо алара: «АллóхIуммажIалнú миналлазúна йастамиIýнал къовла файаттабиIýна ахьсанахI». Шен ши ког буьлучу хенахь цо алара: «АллóхIуммажIалхIу саIйан машкýран, ва занбан магIфýран, ва тижáратан лан табýр». ТIаккха шен корта стигала хьала а айбина цо элира: «Алхьамду лиллáхIиллазú рофаIахIá билá Iамад». Пайхамара аьлла – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –: «и дешнаш олуш волчуьнан коьрта тIехула лаьтташ малийк хуьлу, цо олуш дерг дIаяздеш, тIаккха цунна тIе мохIар туху цо, тIаккха иза стигала хьала а хьой, Iарш буха дIадуьллу цо иза. Цуьнан мохIар дIацадоккху къемат де кхаччалц».\nХIара некъ хьахийна Шейх Такъиййуддúнас «Ал-Имам» жайни тIехь. Цо аьлла: «Абул Фадл Мухьаммад бин НаIúм бин Iалий Албухарийгара схьа, (цо аьлла:) суна дийцина Абул Къóсим Ахьмда бин Хьам Ассоффáр Аллахмийс, (цо аьлла:) суна дийцина Абу Мукъóтил Сулаймáн бин Алфадлас, (цо аьлла:) суна дийцина Ахьмад бин МусIаб Алмирвазийс, (цо аьлла:) суна дийцина Хаьбúб бин Аби Хьабиб ашшайбáнийс, (цо аьлла:) суна дийцина Абу Исхьáк АссабúIийс…» - кхин дIа и хьадис дийцина цо.\nШейха (Такъиййуддúна) аьлла: «Абу Исхьáкъ АссабúIийс Iелигара дийцар хаьдда ду , оцу хьадисан иснáда юкъахь масех стаг ву вовза везаш а, шен хьал довза дезаш а».\nШолгIа некъ: Iалий бин Аби ТIолибера (Iелас) аьлла – Дала юьхь сийлахь йойла цуьнан -: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суна Iамийра ламаз эацаран мел. Цо элира: «ХIай Iалий (Iела)! Хьой ламаз эца охьахиъча ахь ала: «бисмиллáхIил Iазúм…». Иштта дийцина цо хIара хьадис, хIокхул хьалха хилларг санна, делахь а хIокху некъаца ца деана – «важIалнú минаттаввáбúн» - боху дешнаш. Цул совнаха аьлла цо: «Хьайн ши ког айхьа буьлучу хенахь ахь ала: «АллóхIуммажIалхIу саIйан машкýран, ва занбан магIфýран, ва Iамалан мтукъоббалан, субхьáнакаллóхIумма ва бихьамдика, лáилáхIа иллá анта, астагIфирука ва атýбу илайка. АллóхIуммажIалнú минаттаввáбúнал мутатIоххIирúн». Цо иза олучу хенахь цуьна коьрта тIехула малийк хьулу лаьтташ, цо олуш дерг дIаяздеш, тIаккха тIе мохIар а тухий, стигала хьала хьо цо иза, тIаккха Къинхетаме волчуьнан Iарша буха дIадуьллу цо иза. И мохIар дIа ца доккху къемат де кахччалц».\nИза дийцина Абул Iаббáса Хьáфиз ЖаIфар бин Мухьаммад АлмустагIфирийс, шен «АддаIвáт» жайни тIехь – «Ал-Имам» жайна яздинчо ма-аллара – тIаккха цу тIехь кхин а гира суна иза, Къеда Абу СаIид Алхалúл бин Ахьмада дийцинчу хьадисехь, (цо аьлла:) суна дийцина Абу Iамр Аттаммáр Мухьаммад бин Iабдуррохьмáна, (цо аьлла:) суна дийцина Хьусайн бин Хьумайда, (цо аьлла:) суна дийцина Хьусайн бин Хьасан Алмирвазийс, (цо аьлла:) суна дийцина АлмугIúс бин Бадúла, Хóрижатера схьа, Юнусера схьа, Хьасан Албасрийгара схьа, Iалийгара (Iелигара) схьа.\nКхин а иза дийцина АлмустагIфирийс, Хьасан бин IабдуллахI бин Iумарера схьа, Ахьмад бин Ухьайдера схьа, Сóлихь бин Мухьаммад АлбагIдáдийгара схьа, Iусман бин ГIийáсера схьа, Мухьаммад бин АлIаббáсера схьа, МугIисера схьа, Хорижатера схьа, кхин дIа и лкахь дерг санна долчу иснáдаца.\nАс бах: хIокху хьадисан хIара некъ а хаьдда бу, хIунда аьлча Iела – Дела реза хуьлда цунна – шена «байIат» йиначул тIаьхьа Ираке дIавахна Мединатера, ткъа Хьасан Албасрий Мединатехь виссина. Iела цига дIаваханчул тIаьхьа Хьасан Албасрийна иза гина вац. Иштта аьлла Абу ЗурIата а, кхечара а.\nКхоалгIа некъ: Мухьаммад ибн Алхьанафиййата аьлла: «Цхьана дийнахь со сайн да Iалий бин Аби ТIолиб волчу чувахара. Цунна аьтту агIор лаьтташ цхьа пхьегIа яра чохь хи а долуш. ТIаккха цо «Бисмилла» а даьккхина, шен аьтту куьйга тIе хи а доьттина цIано йира, ша олуш: «АллóхIумма хьассин фарджú вастур Iавратú, ва лá тушмит бийал аIдáа». ТIаккха бага а, мера чу а хи кхаьрзира цо, ша олуш: «АллóхIумма лаккъинú хьуджжатú ва лá тахьримнú рóихьатал жаннахI». ТIаккха шен юьхь йилира цо, ша олуш: «АллóхIумма баййид ваджхIú йавма тасваддул-вуджýхIу, ва лá тасвадда ваджхIú йавма табйаддул вуджýхIу». ТIаккха шен аьтту пхьаьрса тIе хи а Iанийна, элира цо: «АллóхIумма аIтIинú китáбú бийамúнú, валхулда бишимáлú». ТIаккха шен аьрру пхьпаьрса тIе хи а доьттина элира цо: «АллóхIумма лá туIтIинú китáбú бишимáлú ва лá тажIалхIá магIлýлатан илá Iунукъú». ТIаккха шен коьрта тIе хи а хьаькхна элира цо: «АллóхIумма гIашшинá бирохьматика, фаиннá нахшá Iазáбака. АллóхIумма лá таджмаI байна навáсúнá ва акъдáминá». ТIаккха шен вортана тIе хи а хьаькхна элира цо: «АллóхIумма наджжинá мин муфзиIáтиннúрóни ва агIлáлихIá». ТIаккха шен ши ког а билина, элира цо: «АллóхIумма саббит къадамаййа IалассирóтIи йавма тазиллу фúхIил акъдáм». ТIаккха нисвелла хьала а гIаьттина элира цо: «АллóхIумма камá тIоххIартана билмáи фатIоххIирнá миназзунýб». ТIаккха шен куьйга гайтира цо суна, шен пIелгаш тIера хин-тIадамаш охьаэгаш, цул тIаьхьа элира цо: «Сан кIант! Ас хIинца динарг санна хIума де ахь, бакъдолуш хьан куьйга-пIелгийн буьхьигаш тIера охьа мел бужучу тIадамах малийк кхуллу, къемат де кхаччалц Деле хьуна гечдар доьхуш хир долу. Цу малийко деш долу тасбихь а хьуна хир ду къемат дийнахь. Сан кIант! ХIинца ас динарг санна хIума динчуьнан къинош охьаэгар цунна тIера, чIогIа мох баьллачу хенахь дитташ гIаш охьа эгаре терра».\nИ хьадис дийцина Шема-мехкан Хьáфиз а, терахь-яздархо а волчу Абул Къóсим Iалий бин Алхьасан бин ХIибатуллахI Аддимашкъийс, Ибн Iасáкир цIарца воьвзаш волчу, шен «Ал-Амáлú» жайни тIехь. Цо иза дийцина Абу ЖаIфар Мухьаммад бин Мансур бин Йазúд Алмукъриэра схьа, (цо аьлла:) суна дийцина Давуд бин Сулаймана, Абул Хьасан цIе йолуш волчу Басра-гIаларчу цхьана шейхера схьа, Асрам бин Хьавшаб АлхIамазáнийгара схьа, Абу Iамр бин Къурратера схьа, Абу ЖаIфар Алмурóдийгара схьа, Мухьаммад бин Алхьанафиййатера схьа… тIаккха и хьадис хьахийна цо.\nЦуьнгара схьа Шейх (Такъиййуддúна) а хьахийна иза «Ал-Имам» тIехь, кхин цунах лаьцна хIумма а ца олуш. Кхин а Хьафиз КъутI Аддúн ибн АлкъистIалáнийс а хьахийна иза шен яздинчу жайни тIехь: «Ал-АдвийатушшáфийахI фил адIийатил кáфийахI».\nАс бах: хIокху хьадисан иснáда юкъахь волу Асрам бин Хьавшаб ХIамазáн-гIалин къеда хилларг ву, иза «хIаллакьхилла» ву. Яхьйáс аьлла: харц луьйш хилла ву иза, боьха стаг хилла ву. Бухáрúс а, Муслима а, Насáийс а аьлла: Iадвитина (дIатесна) стаг ву иза. ДáрукъутIнийс аьлла: цуьнан хьадис духатоьхна ду. СаIдийс аьлла: заьIап ву иза. Ибн Хьиббáна аьлла: тешаме болчу наха шега ца дийцинарг дийцина бохуш хьадисаш кхуллуш хилла ву иза. Алфаллáса аьлла: дIатесна стаг ву, «ирджáъ»-кхетам болуш ву аьлла а ду цунна.\nБоьалгIа некъ: Iелигара схьа деана ду – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шега элира аьлла: «ХIай Iела! Айхьа ламаз оьцучу хенахь ахь ала: «АллóхIумма иннú асъалука тамáмал вудýи, ва тамáма магIфиротика ва ридвáнака».\nИза хьахийна Хьафиза КъутIб Аддин ибн АлкъитIалáнийс вайн хьалха хьахийначу шен жайни тIехь. Цуьнан цхьана некъаца деана ду: - «ХIай Iела! Айхьа ламаз оьцуш ахь ала: «БисмиллáхI, вассолáту вассалáму Iалá росýлиллáхI» - аьлла. Кхин а суна гина и хьадис, ЖаIфар бин Мухьаммада дийцина, шен дегара схьа, Iелин кIантера Хьасанера схьа, Iелас элира аьлла: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – суна цхьа весет дира…» - тIаккха и лакхахь долу хьадис дийцина цо дерриг, хIара дешнаш цуьнан чаккхехь а хьахийна цо.\nШолгIа хьадис: Анаса аьлла – Дела реза хуьлда цунна –: «Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – волчу чувелира со цкъа. Цунна хьалха лаьтташ цхьана пхьегIана чохь хи дара.Цо соьга элира: «ХIай Анас! СхьатIехила суна, ас ламаз эцаран барам Iамор бу хьуна». Со тIехилира Делан Элчанна. Шен ши куьг дилича цо элира: «БисмиллáхI, валхьамду лиллáхI, ва лá хьавла ва лá къуввата иллá биллáхIил Iалиййил Iазúм». ТIаккха ша цIано ечу хенахь элира цо: «АллóхIумма хьассин фарджú ва йассир лú амрú». ТIаккха ша бага а, мера чу а хи кхорзучу хенахь элира цо: «АллóхIумма лаккъинú хьуджжатú ва лá тахьримнú рóихьатал джаннахI». Шен юьхь юьлучу хенахь элира цо: «АллóхIумма баййид ваджхIú йавма табйаддул вуджýхI». Шен ши пхьарс буьлучу хенахь элира цо: «АллóхIумма аIтIинú китáбú бийамúнú». ТIаккха шен ши куьг шен коьрта тIе хьокхучу хенахь элира цо: «АллóхIумма гIашшинá бирохьматика, ва джаннибнá Iазáбака». Шен ши ког буьлучу хенахь элира цо: «АллóхIумма саббит къадамаййа йавма тазýлу фúхIил акъдáм». Цул тIаьхьа элира Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –: «Бакъонца со пайхамар винчуьнца ду ма буу ас, и доIанаш а олуш цхьамма а ламаз оьцур ма дац, цунна тIера охьабужучу хIора тIадамах Дала цхьацца малийк кхоьллина бен, кхузткъеитт маттаца АллахIана тасбихь деш хир долу, тIаккха цу тасбихьан мел къемат де кхаччалц цу стагна а хир бу».\nИ хьадис Абу Хьáтим ибн Хьиббáна дийцина, «ТáрúхуддуIафáъ» жайни тIехь, ЙаIкъýб бин Исхьакъера схьа, (цо аьлла:) суна дийцина Ахьмад бин ХIишáм Алховáризмийс, (цо аьлла:) суна дийцина Iаббáд бин СухIайба, Хьумайд АттIавúлера схьа, Анасера схьа… кхин дIа и хьадис дийцина цо. Кхин а иза хьахийна Абул Фарадж ибн Алджавзийс шен «АлIилалул МутанáхIийахI фил Ахьáдисил ВáхIийахI» жайни тIехь, Ибн Хайнрýнера схьа, АлжавхIарийгара схьа, ДарукъутIнийгара схьа, Ибн Хьиббáнера схьа, оцу иснáдаца, цул тIаьхьа аьлла цо: «ХIара хьадис нийса хьадис дац. Абу Хьáтим ибн Хьиббáна цу юккъара Iаббáд бин СухIайб заьIап лерина. ДарукъутIнийс а цу юккъара Ахьмад бин ХIишáм а заьIап лерина».\nАмма Iаббад бин СухIайб – Ибнул Мадúнийс аьлла цунах лаьцна: дайна ду цуьнан хьадис. Бухáрúс а, Насáúс а аьлла: дIатесна ву иза. Ибн Хьиббáна аьлла: гIарабоьвлла болчаьргара тамашийна хьадисаш дуьйцу цо, хIара (хьадисан) Iилма Iамо волалуш волчунна иза хезча цо а тешалла дийр дара уьш кхоьллина ду аьлла. Ас бах: делахь а Абу Давуда аьлла цунах лаьцна: Бакълуьш хилла ву иза, «къадарий» а хилла ву иза. Ахьмада а аьлла: Харц лер хилла дац цуьнца.\nАмма Ахьмад бин ХIишáм – Ибнул Джавзийс аьлла цунах лаьцна: ДарукъутIнийс иза заьIап ларар тоьар ду цунна. Ас бах: Хьáкима тешаме лерина иза.\nКхоалгIа хьадис: Барáъ бин Iáзиба дийцина – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Делан лайшха муьлххарчо а ша ламаз эца волалуш – «БисмиллáхI» - а аьлла, тIаккха ша хIора меже юьлучу хенахь хIара аьлча: - «АшхIаду ан лá илáхIа иллаллáхIу вахьдахIý лá шарúка лахI, ва ашхIаду анна мухьаммадан IабдухIý ва росýлухI» - тIаккха ша ламаз эцна ваьллачул тIаьхьа хIара а аьлча: - «АллóхIуммажIалнú минаттаввáбúна важIалнú минал мутатIоххIирúн» - цунна дIаеллалур ю ялсаманин бархIе неI, церах шена луъучунна чу а гIур ву иза. ТIаккха иза сихха хьала а гIаьттина, ши ракаIат (суннат) ламаз дахь – шине ракIатехь сураташ а доьшуш, ша доьшург хIун ду а хууш – цу ламазера чекхволучу хенахь иза хир ву шен нанас керла вича санна (къинош доцуш), тIаккха эр ду цуьнга: «Юха а юха дIайолае хьайн Iамал».\nИ хьадис дийцина Ал-МустагIфирийс – Шейх Такъиййуддúна ма-аллара – тIаккха кхин а гина суна иза цу тIехь, Абул Iаббáс ЖаIфар бин Мухьаммад Алмаккийгара схьа, Абу Бакр Мухьаммад бин Хьамид бин Хьафс Албайкандийгара схьа, Абу Мухьаммад бин Исхьакъ бин Хьамзат IабдуллахI бин Муслимера схьа, Сáлим бин Абил ЖаIдера схьа, Барáэра схьа. Изи иштта дийцинчул тIахьа аьлла АлмустагIфирийс: «Дика а, цхьалха а хьадис ду иза».\nДоьалгIа хьадис: Абу Муса Ал-АшIарийс аьлла – Дела реза хуьлда цунна –: «Делан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ламаз эца хи дахьаш веара со. Цо ламаз ийцира, суна хезира цо доIа деш, хIара а олуш: «АллóхIуммагIфир лú зунýбú, ва вассиI лú фú дáрú, ва бáрик лú фú ризкъú». Ас тIаккха элира цуьнга: «ХIайн Делан пайхамар! Ахь иштта а, иштта а доIа деш хезира-кх суна!» Цо элира: «Цу дешнаша юкъа ца лоцуш хIумма дитина аьлла хетий хьуна?».\nИ хьадис дийцина Насáийс а, цуьнан накъосто Ибн Ассуннийс а шаьшшинан шина жайни тIехь «Iамалул йавми валлайлати». Нававийс аьлла «Ал-Азкáр» жайни тIехь: «Цуьнан иснад нийса ду». Иза цо ма-аллара дан а ду, и дийцина болу къонахий «Сахьихь» жайни тIера хьадисаш дийцина къонахий бу, цхьа Iаббáд бин Iаббáд бин IалкъамахI воцург, иза а тешаме ву Абу Давуда а, Яхьйá бин МаIúна а ма-аллара, Ибн Хьиббáна шен «Ассикъóт» - «Тешаме берш» цIе йолчу жайни тIехь хьахийна а ву иза.\nХIокху хьадисехь деана долу и зикр хила тарлуш ду Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ламаз оьцуш волчу хенахь аьлла а, йа эцна ваьллачул тIаьхьа аьлла а. Цу шине агIор цIе а тоьхна баккхийчу Iелам-наха дала а дина иза шайн жайнашкахь.\nТIабарáнийс яздинчу «АлмуIжамуссогIúр» цIе йолчу жайни тIехь деана ду хьадис, Iалий бин Сáбитера схьа, Мухьаммад бин Сúрúнера схьа, абу ХIурайрас аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «ХIай абу ХIурайра! Айхьа ламаз оьцуш хилахь ахь ала: «БисмиллáхI, валхьамду лиллáхI». Ахь иза аьлча, хьо ларвеш долу малийкаш садоIур дац хьуна, и ахь ламаз хьан керара даллалц хьуна диканаш яздеш». ТIабарáнийс аьлла: Iазрат бин Сáбитан вешигара Iалий бин Сáбитера схьа и хьадис ИбрáхIúм бин Мухьаммад Албасрийс бен ца дийцина, цуьнгара а цхьана Iамр бин Абú Саламата дийцина иза.\nХьáфиз Абу Бакр АлхатIúба яздинчу «Атталхúс» жайни тIехь деана ду, Анас бин Малика аьлларг: «Ша ламаз эцарца цхьаьна ши бIе «Къул хIуваллóхIу ахьад» дешча – шена бен кхечарна хаза а ца хозуьйтуш, ша доьшуш бакъ хиларх шен дагца теша а тешаш – Къуръан дIадолош долу «Алфáтихьат» хьалха а доьшуш, цунна гечдийр ду шовзткъе-итт шеран къинош, Iанийна цIий а, хьакъ доцу даьхни а доцург. Кхин а цу дийнахь стигала хьала хьур йолу цуьнан Iамал баккъалла бакъволчу бусалба стеган Iамал санна хир ю. Оцу хIора суратца цунна дугIур ду ялсаманехь цхьацца цIа, вуно чIогIа шуьйра а, стигала хьала дукха лекха а долуш».\nТкъа – хьуна ма-гарра – хIорш хьадисаш ду, вайн Эла хилла волчу Делан Элчанера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – схьадаьхкина долу. Церах цхьадерг заьIап (гIийла) ду, цхьадерш АлмустагIфирийс дика ду аьлла тешалла дина ду, цхьадолчаьрца суна цхьа а вон дац гуш. Иза иштта доллушехь, Шейх Мухьйиддúна – Дала къинхетам бойла цунах – муха олу цу доIанийн банне а бух бац аьлла? Шен «Ал-Азкáр» жайни тIехь цхьа дешнаш далийна цо, шега хаттам бар кхин а чIагIдоьлуьйтуш долу, цо аьлла: «Ламаз оьцучу хенахь меженашна тIехь деш долчу доIанах лаьцна Пайхамарера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – деана хIумма а дац. Бакъду, «фукъохIáаша» аьлла: «Салафашкара даьхкина долу доIанаш дар мелехь ду» - аьлла». ХIара ду цо аьлларг, ша ма-дарра ас схьадалийна хьуна иза – Дела къинтIера волийла суна а, цунна а –.\nТкъа, Iелам-наха аьлла ма ду, Iамалийн дозаллаш дуьйцуш долчу хьадисашкахь дукха чIогIа хьукм чIагIдеш дац аьлла. Хьáким Абу IабдуллáхIа дийцина шен «Алмустадрак Iалассохьúхьайн» жайни тIехь, «ДоIанан дакъа» ша дIадолочу хенахь, шен иснáдаца Iабдуррохьмáн бин МахIдийс аьлларг: «Нагахь вай Пайхамарера схьа – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьанал-хьарам долчух лаьцна хьадис дицича а, хьукманаш доху хьадисаш дицича а, иснаде хьажар чIагIдо вай, и дийцина болу къонахашка хаттам а чIогIа бо вай. Нагахь вай Iамалийн дозаллийца догIуш долу хьадисаш дицича а, мелах лаьцна дерш а, Iáзапах лаьцна дерг дийцича а, мегаш долчу хIуманех лаьцна дерг дийцича а, доIанаш дуьйцуш долу хьадисаш дийцича а иснáд дукха чIогIа чIагI ца до вай». Шейх Такъиййуддúн ибн Ассолáхьа аьлла: «Хьадисан Iелам-нахана юкъара, хьадис дийцина болу къонахий толлуш болчу Iелам-наха чIагI ца до дозалла дуьйцуш долу а, Iамал йар дезадолуьйтуш долу а хьадисийн иснадаш». Кхин а тамашийна хIума ду, Нававийс ша и бакъо Iелам-нахера схьа йийцина хилар. Цо аьлла «Ал-Азкáр» жайни тIехь а, шен кхидолчу жайнаш тIехь а: «Мухьаддисашха а, фукъохIáашха а болчу Iелам-наха а, иштта кхечу Iелам-наха а аьлла ду: дозалла дуьйцуш долчу заьIап хьадисашца а, Iамал йар дезадолуьйтуш долчу заьIап хьадисашца а, кхерам луш долчу заьIап хьадисашца Iамал йар мегаш а ду, мелехь а ду, нагахь санна и заьIап хьадис кхоьллина хьадис дацахь. Амма хьукма доккхуш долу хьадисаш – хьанал-хьарам дерг довзуьйтуш дерш а, йохка-эцарх лаьцна дуьйцуш дерг а, зуда ялор-йитарх лаьцна дерг – заьIап хила мегаш дац, гIийлачу хьадисашца ишттачу меттехь Iамал йан мегаш а дац. Ишттачу меттехь Iамал йан мегаш дерг нийса хьадис а, дика хьадис а ду. Делахь а, ца дича дика долу хIума дуьйцуш гIийла хьадис дагIахь, цу хьадисехь деана долу хIума ца деш Iаддитча гIолий ду, масала цхьадолу йохкарш а, цхьацца агIор зуда ялор а ца магош даьхкина долчу гIийлачу хьадисашкахь дерг Iаддитар гIолий ду, лела а ца деш, иза Iадитар важиб доццушехь». И дара цо аьлла дешнаш, ма-дарра ас схьадийцира хьуна уьш цуьнан «Ал-Азкáр» жайни тIера.\nЦу доIанех лаьцна цо шен жайнашкахь аьллчуьнан жоп иштта ду: хIара вай хIинца далийна долу хьадисаш цхьацца даьхкина ду, атта карош дац, цхьацца маьIигашкахь яздина хилла ду. Массарна а доьвзаш долчу «Сунан» жайнашкахь а, «Муснад» жайнашкахь а даьхкина дац уьш, цундела, (уьш шена ца довзарна) аьлла цо ша аьлларг, Дала сох а, цунах а Шен къинхетам бойла».\n ТIаьххьарчу къовларш юкъахь дерг цхьаболчу Iелам-наха хьахийна биллам бен бац.\n Хаьдда ду бохург – масала Абу Исхьакъа Iелийгара схьа дийцина и хьадис, ткъа Абу исхьакъана Iела гина вац, цундела цаьршинна юкъахь йа цхьаъ, йа кхин дукха кхин стаг ву, ткъа и цаьршинна юкъахь волу и кхин стаг мила ву хьахийна вац, и стаг тешаме ца хила а мега. Иштта долчу иснáдах хаьдда иснáд ду олу.\n И масех стаг мила ву хууш дац, ткъа уьш тешаме хила а мега, йа ца хила а мега, цундела и иснáд заьIап лоруш ду.\n Хьасан Албасрийна Iела гина ца хилча, цуьнга и хьадис Iелигара схьа цхьана кхечу стага дийцина хила деза. Ткъа и стаг хьахийна вац цу зIе (иснад) юкъахь, цундела и хьадис хаьдда ду, хаьдда хьадис гIийла хьадис ду.\n Хьадисан Iилманна юкъахь «хIаллакьхилла» ву бохург – и стаг дIаваьлла стаг ву хьадисан агIор бохург ду, цхьанне а агIор цо дийцина хьадис къобал дан йиш яц юохург ду.\n «Ирджáъ»-кхетам – иза мел доккха къа латорах а, мел вон дешнаш аларх а стагана хила зен дац, йа цо цкъа а керстаналла а ца до, нагахь санна иза дагчохь Делах тешаш велахь боху кхетам бу. Масала, ламаз дар тIедиллина дац, йа марха кхабар парз дац бохуш хилча а керста ца хуьлу стаг цу кхетамехь.\n «Къадарий» бохург – Делан кхела тIехь а, Цо массо хIума билгалдаьккхина лелош хиларна тIехь а, вай еш йолу Iамалш Делан лаамца еш хиларна тIехь а галбаьлла кхетам болчу стагах олуш ду.\n ХIара шолгIа хьадис ду – схьагучу суьртехь – Имам Ибнул-Мулаккъина хIокху хаттарна юкъахь коьрта лоруш дерг, хIунда аьлча цо и хьадис хьахийна шен кхечу шина жайни тIехь: «Iужáлатул-Мухьтáж» тIехь а, «Тухьфатул-Мухьтáж» тIехь а. Цу шина жайнех хьалхара жайна Имам Нававийн «МинхIажуттIóлибúн» жайнин маьIна деш ду, шолгIа жайна Имам Нававийн оццу жайнин далилаш (баххаш, тешаллаш) дуьйцуш жайна ду. Цу шине жайни тIехь, Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – цу доIанийн бух бац аьллачу меттехь и лакхара шолгIа хьадис далийна Ибнул-Мулаккъина. Ткъа и хьадис заьIап лараран бахьана и ши стаг ву: Iаббад бин СухIайб а, Ахьмад бин ХIишáм а. Лакхахь цо хьахоре терра, и ши стаг цхьаболчу Iелам-наха заьIап лерина, делахь а цхьаболчара ца лерина. Цундела и хьадис заьIап хилар а, ца хилар а цу шина стагца дозуш ду, ткъа и шиъ цхьаболчара заьIап лерина ца хилча, и хьадис а заьIап ца хуьлу. Цундела олу Имам Ибнул Мулаккъина – Дала къинхетам бойла цунах – шен къамел дерзочу хенахь, оцу хьадисех цхьадерш шена вон ца хеташ хьадисаш а ду олий. Схьахетарехь цундела далийна цо иза шен шине а жайни тIехь, цу доIанашна тешаллийна.\n «ФукъохIаъ» - бохург Iаьрбийн маттара «факъúхI» бохучу дешан дукхаллин терахь ду. Iаьрбийн маттахь долу цуьнан маьIна – сов чIогIа кхетам болу нах бохург ду. Ткъа бусалба динан жайнашкахь цу дешан маьIна – хьанал дерг а, хьарам дерг а доьвзаш болу нах бохург ду, фикъхI-Iилманан охIлу болу Iелам-нах бохург ду.\n «Мухьаддис» – бохург «дуьйцуш верг» бохург ду Iаьрбийн маттахь ма-дарра маьIна дича. Амма бусалба динан жайнашкахь а, кхетамехь а «мухьаддис» – хьадисан Iилманан Iелам-стаг ву, хьадис йа дийцарца, йа цуьнан гIийлаллаш йовзарца, йа и дийцина болу къонахий бовзарца, йа хьадисийн маьIна дарца болх беш волу. Масала, Такъиййуддúн Ибн Ассолáхь а, Нававий а, Бухарий а, Муслим а, Ибнул Мулаккъин а – уьш берриш мухьаддисаш хилла бу. Массарна юкъахь цIе яхана, уггар воккханиг вуй-те аьлла волу мухьаддис Хьáфиз Ибн Хьажар Ал-Iаскъолáний ву – Дала къинхетам бойла цунах а, цул хьалха хилачерах а, цул тIаьхьа хилаччерах а, вайна хIара бусалба дин Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннатца лардина болчу.\n Дала Шен къинхетам бойла-кх Имам Нававийх а, Имам Ибнул-Мулаккъинах а, Имам ГIазáлих а, массо Iелам-нахах а. ВаллахIи, цIенчу даггара, сирлачу кхетамца оцу тIаьххьарчу дешнашка хьаьжначунна хуур ма ду хIара бусалба дин муха дин ду а, хIокхуьнан Iалашонаш муха ю а, вовшашна юкъахь къастам хилча юкъаметтиг муха лело еза а. Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – верасаш болчу Iелам-наха вовшашна юкъахь лелийна йолу юкъаметтиг гича, и цхьа хIума тоа декхар дара вайна массарна вай ваьшна юкъахь йолу юкъаметтиг муха лело еза довза.\nЙа АллáхI! Хьайн сийлаллин доьхьа, Хьайн возаллин доьхьа, тхан гIиллакхаш Iелам-нехан гIиллакхаш де Ахь, тхан дахар церачух тарде Ахь, къемат дийнахь айхьа тхо гIитточу хенахь церан тобана юкъахь гIиттаде Ахь, ялсаманехь тхо цаьрца цхьаьна а тоха Ахь!


Оьрсийчоьнан хьакъ долчу артистана Кабо Ольгина "Нохчийчоьнан халкъан артист" цIе елла, хаам бо РИА Новости агенталло. Цу хьокъехь арадаьллачу Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан омрин чулацам бовзийтина Соьлжа-ГIалин драмин театр кхоьллина 90 шо кхачар даздеш.\nКабо-на цIе елла "Нохчийн Республикан театран исбаьхьалла кхиош доккха дакъа лацарна а, Нурадилов Ханпашин цIарах йолу нохчийн пачхьалкхан драмин театр кхоьллина 90 шо кхачарца а доьзна".\n"Ревизор" спектакль хIоттор ю нохчийн театро\n2020-чу шарахь Марсхьокху-баттахь нохчийн театрехь дуьххьара спектакль гайтира "Хьуна тIаьхьа лаьмнашка" (В горы за тобой) цIе а йолуш. Цигахь коьрта роль ловзош яра Кабо.\n"ХIара цхьа шо а сов хан ю со Нурадилов Ханпашин цIарахчу театран актриса йолу. ХIара сан сцена ю, хIара сан хьажархойн зал ю, сан хьажархой бу. Дуккха а беламе хIуманаш хилира, со цхьана хIуманах цакхеташ хьал хIоьттича, амма хIинца, суна хетарехь, со кхоччуш шоьх дIаийна. Аш суна схьадаьстина цхьа ша-тайпа тамашийна безаман а, кхолламан а дуьне" – даладо РИА Новости агенталло, артисткин дешнаш.\nНохчийн Республикан сийлахь артист цIе елла Супрунова Алисина\nСпектаклехь гайтинарг хуьлуш ду 1943-чу шарахь, фашистех хIинц-хIинца мьршаяьккхинчу Харьковехь. Цигахь цхьаmнакхета коьрта турпахой – Юнус а, Нина а. Нина оьрсийн хьехархо ю, доьзалх яьккхина иза тIамо. Минанаш ехкинчу гIишлонехь дуьненах догдиллинчу цунна тIекхочу иза кIелхьарйоккхур йолу нохчийн салти.\nПьесан автор ву Харьквехь веха Михайлов Олег. Иза язйеш цо пайда эцна дневникех а, украинахош а а, оьрсаша а, нохчаша а тIеман заманах лаьцна бинчу дагалецамех а.


Кавказан маршо ларъеш эгначу туркойн сийнна\nГIуран-бутт 20, 2018\n69 турко кхелхина Ламанхойн Республикан дуьхьа\nБIе шо хьалха Ламанхойн Республикан маршо къовсуш ХIинжа-ГIалина гергахь эгначу туркойн сий до дагестанхоша. Тарки-Тау лома тIехь лаьтта деношкахь хIоттийна кIайн хIоллам.\n…Социалан машанийн Дагестанерчу сегменташа масийтта маьIнехь туьду Iосмалойн империно орцанна хьовсийначу, амма юха цIехьа ца кхаьчначу бусалба вежаршна хIоллам биллар. "Оьрсийн эпсарна Бичераховна дуьхьал тIом бинчу интервентийн хIоллам" цIе тиллина цунна цхьаболучара шайггара. Кхечарна хетарехь, "Махачкалана" цо хьалха лелийна "ХIинжа-ГIала" ("Анжи-Кала") цIе юхаерзор айдина лелачарна дагабаьхкина бIе шо хьалха кхузахь лаьттина тIемаш.\nГIумкийн Агачаулна уллехь (ХIинжа-ГIалина 13 чаккхарма юьстах) 1918-чу шарахь лаьттинчу тIемашкахь воьжна 69 туркойн эскархо. Оцу заманара схьа, лардеш, таханене дикачу хьолехь схьакхачийна церан каш гонах лаьттачу гIумкийн ярташа - Таргу, Агачаул, Кяхулай, Альбурикент, Бойнак, Атлыбоюн, Казанище.\nIисторин Iилманийн доктор Доного Хьаьжамурд реза вац хIоллам хIоттабойла цалуучу наха машанашкахь шайна ма-хетта хилам тидарна.\nЦо довзуьйту бIе шо хьалха лелларш. 1918 шарахь Ламанхойн Республикан ницкъ ца тоьура арахьара тIегIерта мостагI юхатоха. Цундела гIо дийхира цо Туркойчоьне. Исторехь иза дуьххьара а дацара – шайн заманашкахь орца дехна бусалба вежаршка Сурхай-хана а, Шемал-имама а.\nТуркойчоьне Ламанхойн Республикан цIарх гIо деха цуьнан президент Чермоев Тапа Истамуле вахча, кхечира кавказхойн пачхьалкхан коьрта шахьар ларалучу ХIинжа-ГIала туркойн эскар – Бакохара Иззет-Пашин (къомах – чергази) 15-гIачу декъера тоба. Цунах хIетахь олура "Кавказан исламан эскар".\nБухахь, Дагестанехь, Бичерахов Лазаран кIайн-гIалгIазакхий бара олалла латтош. Оьрсийн эпсар велахь а, Британин байракха кIел вара Бичерахов а, цуьнан эскарера оьрсийн а, Бакохара баьхкина эрмалой а. Цара дукха нах хIаллакбира, тоьпаш етташ, ирхъухкуш, дуьйцу Доногос.\nШи Iедал дара 1918 шарахь Дагестанна тIехь. Бичерахов цхьаьнхьа, политик, эла Тарковский Нухьбек вукхунхьа. Оцу шимма вовшашца бартбира тIаьххьара а. Iедал гIумкийн элехь а дуьсуш, цо Бичераховгахь, кхидIа вахийта, хIорда йист а юьтуш.\nАмма баттахь бен ца лаьттира диктаторан дарж Тарковскийгахь. Бичераховс, ша делла дош а дохош, шен стаг хIоттийра урхалла дан, коьрта шахьар ша кхайкхийначу Темир-Хан-Шурахь (Буйнакск).\nБичераховх леташ дара оцу юкъанна Дербент цуьнгара дIаяьккхина долу туркойн эскар. Иза дIадоладелира ХIинжа-ГIалин агIор. Баккхий тIемаш лаьттира Мамедкала, Джемикент, Каякент, Бойнак ярташкахь. ХIинжа-ГIала (Порт-Петровск) юьстах а юьтуш, Темир-Хан-Шура кхечира туркой. Амма тIаьхьо юха а баьхкина, летира Бичераховх Тарки-Тау лома кIел.\nБичерахов, ша бахархошкара дIабаьккхина бахам хIордакеманашна тIе а боьттина, ведира Кавказера. Иза эккхийначул тIаьхьа меттахIоьттира Ламанхойн Республика, бевддачуьра юхабаьхкира цуьнан цхьаболу куьйгалхой. Иштта йовзуьйту и зама историка Доного Хьаьжмурда.\nТарки-Таухь туркошна хIоллам хIоттабайтинчех цхьаъ ву гIумкийн "Ёлдаш" газетан коьрта редактор Алиев Камил.\n"Дац тхо политике гIерташ. Лелларг ду туркой гIоьнна баьхкина эгар, иза историн хилам бу, тхан декхар ду церан сийдар. Цара а, цаьрца дIахIиттинчу дагестанхоша а, нохчаша а мукъаяьккхина хIетахь Бичераховх Дагестанан коьрта шахьар", боху Камила.\nЦунна дагадогIу шена жима волуш шен ден а, ненан а наноша, дайша дийцинарш – уьш теш хилла туркоша кхачийначу орцан.\n"Оккупант мила ву а, вац а баккхийчарна дика хъаьара. Соьца еха и истори", элира "Кавказ.Реалиин" корреспонденте Алиевс.\nШайггара бац Алиев Камила а, цуьнан накъосташа арабаьккхина некъ. Документ ду цуьнгахь: "Оьрсийчуьра бахархой дIабоьхкинчу Туркойн Республикерчу меттигех а, туркой дIабоьхкинчу Оьрсийчуьрчу меттигех а болу, 2012 шеран ГIуран-беттан 3-чу дийнахь бина барт".\n"Оха факташна тIе а тевжаш дина тхаьш дина дика. Бакъду, Дагестанехь хьалха леллачун хама байта, кху тIаьххьарчу 25-30 шера чохь мел гIертарх а, кхолла аьтто ца болуш, юьстах йисина истори Iалашъяран политика", аьлла къадийра шен сингаттам Алиевс.\nБусалба доьзалшкара бевдда мехкарий хьахорна шена кхерамаш туьйсу боху журналиста\nНикIаб лелош болу мехкарий кхетош-кхион Нохчийчоьнан муфтийна тIебигина\nКремлана хадечо ша-шен вийна белхан меттехь\nТIаьххьара хиламаш: Америкехь нохчо вер толлур дац, Оьрсийчохь зуламаш совдуьйлу\nЭрна ду лехар 6 %\nЛеха веза иза 69 %\nХила деззарг хилла цунна 19 %


Кбаада-150: Кавказ "къарйина" де\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2014\nТуркойчоь -- Истамбулера чергазийн гулам, 2Чил2014\nКавказан тIом шаьш толамца берзор даздеш, Iаьржа хIорда йистерчу чергазийн Кбаада-майданахь эскарийн гайтам хIоттийна оьрсаша. И эшаме хилам дагалоцуш конференцеш, гуламаш дIабаьхьна кавказхоша дуьненан дуккха а маьIIашкахь.\nЧергазашлахь уггаре даккхийчех ларалуш дара Кбаада-майданахь оьрсаша голатоьхна, аьлча а, дайначийн могIара кхачош, цIийла карчийна убыхийн къам. Оцу меттиган цIе ЦIен майда (Красная Поляна) а тиллина, базбина оьрсаша шаьш кавказхошна тIехь баьккхина толам.\nГIебартоша, чергазаша, адыгейша хIора шарахь а хьехабо шайна хилла эшамаш и де тIехIуттучу муьрехь. Тезетан ден а олу кху беттан 21-чу дийнах.\n150 шо кхачар билгалдоккхуш гуламаш, конференцеш дIахьош бара чергазий а, цаьрца цхьана кхиболу кавказхой а дуьненан массо а континеташ тIехь санна. Москох 12 сахьт долуш тийналлин минот хIоттийнера дерриг а дуьненарчу адыгаша.\nИстамбулехь бара Тезетан денна леринчех цхьа барам – историкийн, политикийн, кавказхойн баланийн бала болучийн конференци. Цигахь дакъалоцучу Туркойчоьнан вахархочо Абу Хьамза Ахьмада йовзийтира шайн Iалашо.\nАбу-Хьамза Ахьмад: Цхьа бала, цхьа къийсам бу вайца\nКхеташ ду, Туркойчохь, Iаьрбийн мехкашкахь, Европехь, Iамеркахь бехачу кавказхойн кхетамах къаьсташ ду Оьрсийчуьрчу адыгийн Iедало 150 шо хьалха Кавказера тIом берзарца дузуш, хиллачун-леллачун мах хIоттор. Кремло Кавказехь хьаькамалле хIиттийначара а даре до и Iаьржа де цкъа мацца а деъна хилла хилар.\nАмма Оьрсийчоьно шен кога кIел Кавказан къаьмнаш дийшор хенан йохалла церан ирс хила хьаьгIна дара боху къамелаш хезара кхаарийн дийнан барамашкахь Нальчикехь, Черкесскехь, Майкопехь.\nДелахь а иштта хьахийна а, хьаькамаша бохаман де хьахор а доккха хIума хета кавказхошна.\nГIебарта-Балкхаройчоьнан президента Коков Юрийс Нальчикерчу гуламехь иштта долийра къамел.\nКоков: «Адамийн оьмарехь кIезиг ца хилла тIемаш. Делахь а Кавказан тIом шен бохаллица, къизаллица, баларш дукха хиларца ша тайпа меттиг дIалоцуш бу. И тIом бахьанехь адыгийн халкъан доккхахчу декъан даймохк бита дезна, дерриг дуьнентIехула даьржина. ТIамо адыгийн халкъан массех чкъуран кхоллам хийцина».\nКоков Юрий: ...Делахь а тахана вай ирсе ду\nКхидIа Коков Юрийс мел ирсе бу Оьрсийчохь баха бисина адыгаш бохучу маьIнехь дийцира.\nХIун ду 150 шо хьалха Стигалкъекъа-беттан 21-чу дийнахь Кбаада-майданахь хилларг, хIун тIаьхьало нисъелла, хIун маьIна дара оьрсийн империно цигахь баьккхинчу толаман? Оцу хьокъехь Маршо Радиоца къамел дира историн доктора Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: Цкъа метта ца хIутту зен ду вайна оьрсаша динарг\nХьаькамаша шайгахь халкъан бала хилар, шаьш а цуьнан кIентий, мехкарий хилар гойтуш дина къамелаш дуьйшур ду кхин а цхьа шо даллалц. Ткъа Кавказан баланийн, халкъаша шайца кхобу дагахьбаллам-м бац цкъа а кхачош.\nДелахь а, Вачагаев Майрбека ма-аллара, Кбаада-майданахь эшаро декъазчу хорша дерзийна дахар бердаш шуьйрра, маьршша долчу некъа даллалц дуьтур дац кавказхоша эшамаш дагалецар а, паргIатоне сатийсар а.\nКавказхойн Тезетан Де


Болх боцуш 60-80% нах бу Нохчийн республикехь\nНохчийчоь - Соьлж-гIалин Толаман цIе лелийначу, хIинца Путинан цIарахчу урамехь белхаш беш болу гIишлошъярхой, 20Сти2010\nВуно хала ду Нохчийчохь белхан меттиг карон. Болх боцчу нехан терахь Оьрсийчохь уггар а лекхачех ду. Балха дIахIотта цхьа а аьтто бац таханлерчу дийнахь, шортта хьаькаме дIакховдон ахча дацахь а, я гергара стаг лакхарчу даржехь вацахь а. Болх ца карош бала хьоьгучу а, эххар иза карийначу а нахаца къамел дира Султанов Ахьмада.\nОфициала хаамашца, Нохчийчохь белхан меттигаш ца хиларан барам 25-40 процент ю. Ткъа, официала доцучу хьосташа и терахь ду боху 65-80 процентан юкъахь. Я иза я важа делахь а, хIуттуш долу сурт, гайтаме ду, оцу баланца долу гIуллакх мел кIоршаме ду, гойтуш долу.\nТахана, хьо мел чIогIа дешна велахь а, мел тоьллачух говзалла хьоьгахь ялахь а, хьайна товш болчу балха хIотта атта дац. И меттиг янне а яц бохург дац иза. Иза тоххарехь дIалаьцна хира ю, (нагахь санна, дика алап долуш елахь), куьйгалхочуьнан гергарчу стага. Дукха хьолахь и белхахо шен меттехь а ца хуьлу, де дIадаьлчхьана, бохуш.\nЛоьма цIе йолчу жима стага Соьлжа-гIалара лоьрийн колледж яьккхина ши шо сов хан ю, амма, тахана а, шен говзаллица балха хIоьттина вац иза. Бахьана - меттиг ца хилар.\nЛоьма: «Нохчийочхь болх бан меттиг яц. Болх бан цхьана агIора вариант яц. Со лоьрийн колледж яьккхина ву, амма балха дIаоьцуш вац цхьаннхаь. Тхо дешна ма доьвлнехь цхьа хIума долийна, лаккхара доьшийла деза бохуш. Со санна дуккха а бу. Мел чIогIа дешна велахь а, шен говзаллица болх бан аьтто болуш дукха бац. Эцца цхьанхаь гIишлошъярхойн болх бой а, цхьаъ дой а, хIума леладо».\nКъона лор волу Лоьма, болх а ца карош, гIишлошъяран белхаш беш лелачу хенахь, цуьнга аьлла мел–хIун делча, балха хIотталур вара. Шегахь оццул дукха ахча дац аьлла, иза реза ца хилла.\nГIишлошъечехь белхаш карабо нахана халла, Соьлж-гIала, 20Сти2010\nЛоьма: «Соьга тахана балха хIотта, лаккхара доьшийла ца хилча, цхьана агIора аьтто бац элира балха дIаэца. Балха дIа а хIоьттина, доьшур дара ас аьлча, 300, 250 эзар сом дийхира балха дIаоьцург. И ахча а делла вахча а, хьо цигара дIавоккхург ца хиларан тешам а бац».\nБаудди, цIе йолу жима стаг, говзаллийца богIуш болх беш ву. Иза гIишлошъярхо ву. ХIара къона говзанча ву аьлла а ца Iаш, хьаькамаш лоруш ву иза, цуо балха тIехь мало ца йо дела, амма, шаьш хIинца еш йолу объект дIаялахь, юха а болх боцуш вуьсур ву ша боху цуо.\nБаудди: «Болх лаха вонуо хала а ду. Ас институт яьккхина 1997 шарахь. Балха хIоьттина 2010 шарахь. Сай говзаллица болх беш ву со. ХIара объект йина яьлча, сан болх дIабер болуш бу. Юха болх лаха безаш хилар, суна йоккха проблема хета-кх. Суна сайна а шорта нах тIеоьху, шай-шай балха дIаэца бохуш.\nМуьлха а болх бан реза бу уьш цIена а, боьха а ца хоьржуш. Тахана со кIирнахь ворхI дийнахь болх беш ву, цхьа а мукъа де а доцуш. Со ишшта болх беш вацахь, хIокхара кхиверг схьаоьцура ву са метана. Алапа 20 эзар сом ду сан. Со зуда ялийна вац, цундела, суна иза тоьа. Амма зуда ялийна, доьзал болчу а стаганп иза вуно кIезга ду-кх».\nГIишлошъяр белхаш бен бац тахана Нохчийчохь\n1990-гIа шераш дуьйладелча, Нохчийчура дукха оьрсий дIаэха буьйлабелира. ХIета, кест-кест меттигерчу оьрсаша а, царах дог лозучу цхьаболчу нохчаша а дуьйцура, оьрсий Соьлжа-гIалара дIаболхахь, и меттиг, боьхалшна кIел гIура ю, бохуш. Уггара а боьха белхашкахь болу оьрсийн сантехникаш дIабахча и болх бан нохчий бешара бац олура цара. Амма, замано гайтина, муьлха а болх, нохчаша бийрг хилар а, цуьнах уьш къехкаш ца хилар а, амма, ур-аттала, иза а бац, иза бийр болчарна карош.\nБолх боцуш 60-80% нах бу Нохчийчохь


Мел кхоачам болаш да мехка бахархошта шоай вахара хьал? — Сердало\n01.02.2019 01.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nМехкдас Евкураньакъан Баматгире Юнус-Бека тхьамадал а деш дIадихьача аргIанарча ховшарга дийцар, районий а, шахьарий а, юртий а кулгалхоша шоай болх мишта кхоачаш баьб хьожаш дIабихьача балхах. Из белгалдаьккхар ГIалгIай Мехка экономикаи, промышленностеи дегIадоаладарах волча министра гIончас Каценаькъан Аьсета.\nАьсета яхачох, цу хьаькъе бола хоаттам дIабихьаб 2018 шера январь бетта 1 дийнахьа денз декабрь бетта 31 денга кхаччалца. Анкета чудоагIаш хиннад хIара моттига кулгалхоша беча балха бахархой мел раьза ба тахкар а, транспорни кхоачам мишта хиннаб а, машини наькъаш миштад а, газ, хий дар миштад а, тока хьал миштад а.\nХьаяхачох баьча хоаттамга дакъа лоацаш 2074 саг хиннав. Эггар дукхагIа хоаттама юкъе дакъалаьцараш МагIалбик шахьара бахархой ба (607 саг), хIаьта эггара кIезигагIа дакъа лаьцараш Шолжа района бахархой ба (78 саг).\nКаценаькъан Аьсета баьча хоамага ладийгIача, эггар лакхагIа шахьара дас беча балхах кхоачам хеташ ба МагIалбика шахьара доазон тIа бахараш (96,5%). ХIаьта эггара кIезигагIа кхоачам бераш Наьсарен шахьара доазон бахархой ба (20,4%, 147 сагага хоаттам баьчул тIехьагIа). Цо яхачох, транспорта кхоачам Iалашбара даькъе а эггара дикагIа лоархIачарех МагIалбика район я (64,6%), иштта Илдарха-ГIала а – 60,6%. Транспорта кхоачам Iалашбара хьал эггара лохагIа Наьсарен района доазон тIа да (30,7%).\nДIахо дийцачох ГIалгIай мехкарча наькъашкара хьал эггара дикагIа МагIалбика районеи Магас шахьареи да (93,8%, хила доагIача тайпара 68,9%). ХIаьта эггара лохагIа кхоачам хилара гIулакх наькъа хьалах Шолжа районе да (30,9%, из да 133 сагага хоаттам баьчул тIехьагIа).\nХьаяхачох хин кхоачам эггара дикагIа Магасе ба (71,6%), хIаьта цу оагIорахьа эггара эсалагIа гIулакх латт шахьар Сунже (30,8 %). Иштта электричество лоаттайирах лакхагIча боарама а Магас я (86,5%), дIахо Илдарха-ГIалеи, (64,1%) иштта МагIалбики (51,4%) я. ХIаьта газа кхоачам хилара хьал МагIалбика районеи (93,0%), Илдарха-ГIалий тIа (87,3%), иштта шахьар Наьсаре (73,6%) да.\nГIалгIай Мехка экономикаи, промышленности дегIадоаладарах волча министра гIонча йолча Каценаькъан Аьсета докладага ладийгIачул тIехьагIа Мехкдас тIахьийхар уж из хьал цхьаннахьа лакхача боарамахи кхычахьа лохагIча боарамахи хIанад тахка, ха, аьнна. Из доацаш цо аьлар, дIахо цу хоаттама анкета юкъе дахьа деза мехка бахархошта унахцIенои дешари Iалашдараи, налогаш гулъярахи наха мел кхоачам бу ховргдолаш, аьнна.\nШахьарий а юртий а даьшта тIадиллар, квартала хана чухь цкъа цу тайпара хоаттамаш де аьнна, бахархой хьал тоадара даькъе малагIча оагIорахьа къехьега деза ховргдолаш. ДикагIа цу хоаттамга наха дакъа лоацаргдолаш къонача парламентаца а, мехка телевиденеца а болх бе, аьнна хьалхадаьккхар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\n← Мехка бокъо лораеш хьийга къа дайнадац\nБасарий мотт ховра цунна →\nПоэта дог дола лор\nМой друг Женька


"Со гей ву, бохура, шайна болх байта гIертара". Полицехь ечу гIелонах веддачу нохчочун дийцар\nГIадужу-бутт 27, 2021\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу полицин декъан пена тIера ницкъабрх йиллина граффити\nСоьлжа-ГIалара Мукаев Салман Нохчийчуьра ведда кхаьчна Эрмалойн махка. Цо дийцарехь, даймохк а, доьзал а бита дезна цуьнан, ша борша вац аьлла, полисхоша гIело ян ваьккхича. Салман цара тидаме эцна зударша а, божарша а вовшашца уьйр лохучу сайтехь – мехкаршца юкъарло лелош хилла цо, амма тусаделла иза божаршна гергагIерташ, тIекхайкхина цуьнан гIоьнца кхиболу гей-нах лецархьама.\nЭрмалойчуьра ша тIеоьцур ву аьллачу Европерчу пачхьалкхе кхача дагахь вара Мукаев. Амма паспорташка хьовсучара сацийна аэропортехь, аьлла, иза Оьрсийчоьно лохуш ву, кемана хоуьйтийла дац. Хьал иштта дирзича, Эрмалойчоьне тховкIело ехна цо.\nНастоящее Время проекте Мукаев Салмана дийцира, ша муха ведда Оьрсийчуьра, шегара хIун даккха гIиртира полисхой.\n- Нохчийчуьра ведда, Эрмалойчу кхача муха аьтто белира хьан?\n- Такси тIе а хиина, буса аравелира со республикера. ГIалгIайчу вахара, цигара – Москва, Беларусе, ткъа цигара – кхуза, Эрмалойчу.\nАс интернетехула зударшца юкъарло леладора, цхьаъ моьттина хир ду-кх цуьнца доьзна\n- ХIетахь, Соьлжа-ГIалахь хьо тIекхайкхича, полисхоша я ФСБ-н векалша, стенна оьшу бохура хьоьгахула гей-нах леха? И хIун талламаш бу, стенна лоьцу гей-нах?\n- Со кхеташ вац. Ас интернетехула зударшца юкъарло леладора, цхьаъ моьттина хир ду-кх цуьнца доьзна. Аьттехьа а вац со кхеташ. Со гей ву бохура, ас шайца болх бан беза бохура.\n- Нохчийчуьра хьо вадале гей-нах Iорабехира ахь? Дукха карийрий полисхошна хьан гIоьнца и тайпа борша нах? Ахь Iорабаьхначарна хIун дора?\nСоьга элира: "Цхьана кIиранах, чевнаш ерззалц, собарде\n- Цкъа а ца лехна ас гей-нах. Церан кехаташна тIе куьг таIадале а я тIаьхьа а хилла дац сан гейшца цхьаьнакхетар, къамелаш а ца хилла. Деккъа дIа со схьа а эцна, сан кочабаьхкина полисхой. Хилла бац суна бевзаш [гей-нах].\n- Ахь ма-баххара аьлча, сайтехула гей-нах карабе, бохуш, мел хьийзийра хьо?\n- Шаьш со сайн цIавигча, соьга элира: "Цхьана кIиранах, чевнаш ерззалц, собарде. КIира даьлча тхо догIур ду, кхидIа тхан инструкцица болх бийр бу ахь". Амма со оццу сарахь ведира республикера.\n- Хьуо "болх бан" реза ву а аьлла, вада аьтто лохуш вара хьо?\n- Муха нисделла Эрмалойчоьно хьо кхидIа ца вохуьйтуш, сацор? Хьо аэропорте кхечира, тIаккха?\n- Соьгахь виза а, кхидолу документаш а дара – со векалтехула чекхваьлла вара. Ас документаш дIагайтира, цара базехула теллинчух тера ду, хиина, гарехь, Оьрсийчоьно со лохуш вуйла, лаьцна сацийна, кемана ца хаийтина.\n- Оцу хьелашкахь Эрмалойчоь а яц хьуна политикан тховкIело яла дагахь?\n- Къастадаланза ду. Ас миграцин урхалле дехар яздина, зуьйш бу соьца дерг. Интервью хилла яц цкъачунна.\n- Ахь Оьрисйчоьнан Талламан комитете яздина, хьайна Нохчийчохь гIело латтийна, аьлла. Талла дола а диний-те иза?\nСо Беларусехь волуш ас уггаре хьалха динарг иза дара – церан сайт а гина, яздира ас цаьрга. Иза мукъаде хиллачух тера дара, жоп ца делира. Кхин цхьа де даьлча, со Кочетковца зIене велира, цо цхьа стаг а къастийна, со цигара цара дIавигира.\nКхерамзалла сайна ю аьлла а ца хета\n- Муха ду хьоьгара хьал тахана? Хьаьнгара гIо хиларе хьоьжу хьо?\n- Цкъачунна гIо хир ду аьлла ца го суна. Кхерамзалла сайна ю аьлла а ца хета. ГIеххьачул кхерамзалла ю, амма со муьлххачу а сахьтехь дIавала мега Оьрсийчоьне.\n- Махкара араваьллачул тIаьхьа хьайн гергарчаьрца зIенехь хиллий хьо, хьайн зудчуьнца?\n- ХIан-хIа. Шайн гергарчара дIайигина сан зуда, яц сан цаьрца зIе.\n- Ас кхеторехь, Оьрсийчуьра аравала хьуна аьтто бинарш "Кавказ SOS" юкъараллин жигархой бу. Стенна хаьржира аш дIакхочу меттиг Эрмалойчоь?\n- Соьгахь арахьара паспорт дацарна, цхьана ханна иза кхераме яц аьлла сацам бинера оха, хIунда аьлча, Беларусехь виса а дара кхераме.\n- Ткъа Европерчу пачхьалкхехь хьуна тховкIело арахьара паспорт доцуш а лур ю аьллера?\n2021 шеран Охан-беттан 19-чу дийнахь конституцин бакъонашкахула а, адамийн бакъонашкахула а йолчу Европан центро а, "Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано" а юкъахь арз чуделира Германин федералан кхеле Кадыровн гонахарчу пхеа стаганна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх айдар доьхуш. Бакъонашларъярхоша уьш бехкебо сексуалан башхаллашца доьзна нах лецарна, хьийзорна, гендеран башхаллашца бахьанехь 150 стаг лаххара а вейтарна.\nЯхначу бIаьста дуьненан цхьацца маьIIашкарчу 29 пачхьалкхо карладаьккхира Оьрсийчоьнна гендеран бахьанашца Нохчийчийн Республикехь нах хьийзор зуьйш дуьненаюкъара таллам дIабахьа безаш хилар. ОБСЕ-н (Европан кхерамзаллин, цхьаьнаболхбаран организацин) эксперто 2018-чу шеран ГIуран-баттахь бинчу талламца доьзна дара и дIахьедар. Экспертна карийра Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхорца цхьаьна "ЛГБТ-нах луьттуш хилар гойту тоьшаллаш".\nОрсийчоьно тергамза дитира и дIахьедар.\nТекст схьаэцна "Настоящее Время" сайта тIера.


Шема тIаме оьхуш болу шайн бахархой совцорхьама тайп-тайпана гIулчаш яха некъаш толлуш ду немцойн Iедалш.\nКху деношкахь немцойн МайнтIерачу Франкфуртехь дIайоьдуш гIовгIане кхел ю. 20 шо долу Германин вахархо, Косовера орамаш долу Крешник цIе йолу жимстаг ву Шемарчу тIамехь дакъалацар бахьана долуш жоьпе озийнарг. Немцойн низамашца, террорхойн цхьаьнакхетараллехь, ткъа иштта хийрачу пачхьалкхан дозанна тIехь тIом барна цунна итт шо хан тоха йиш ю.\nБакъду, нагахь санна цуо Iедалхошна муьтIахь а хилла, шен накъосташ а, шена Шемахь а, Иракъехь лаьттачух хууш дерг схьадийцахь, я ма-дарра аьлча, тIаьхьа бисинчу шен накъосташна мотт тохахь, иза 3-4 шарца кIелхьаравер ву.\nКрешник дуьххьарлерниг вац кху тIаьхьарчу кIиранашкахь Германехь Шемарчу а, Иракъерчу а тIемашкахь я кхечу бусулба пачхьалкхашкахь террорхойн лагершкахь дакъалацарна кхеле озийнарг. Оццу Франкфуртехь хIара бутт болалуш лецира кхо жимстаг.\nУьш Кенера цIабаьхкина бара, ткъа цига и кхоъ Сомалера кхаьчнера. Iедалхоша чIагIдарехь, кхоьа даханчу шарахь Сомалерчу Аш-Шабаб цIе йолчу радикалан исламхойн тобанах дIакхета вахнера. Ткъа хIинца шайна цигахь Iеминарг немцойн махкахь лелон Iалашо хилла церан аьлла хета Iедалхошна. Ала дашна, и кхоьа немцойн къомах волуш, Германи пачхьалкхан оллалехь ву.\nИштта нийса ши де хьалха, гезгмашин беттан 22-чохь Берлинехь полисхоша лецира 40 шо долу турко. Немцойн зуламхойн хьокъехь йолчу Федерала хьукматан векало Цирке Йорга журналисташка динчу дIахьедарца, и стаг хIара шо долалуш Шема а вахана, цигахь шаьш шайха „Исламан пачхьалкхе“ олуш йолу ДаIиш тобанехь тIемаш беш хилла. Ткъа бархI бутт баьллачул тIаьхьа ДаIишна керла агIончаш лаха а, садоIа а Берлине юхавирзина.\nКхузахь хьахон догIу, тIаьхьарчу 4 шарахь Шемахь тIом баьлча дуьйна схьа, еккъа цхьаьна Германера, цу пачхьалкхан Конституци ларйаран хьукматан белхахоша чIагIдарехь, 400 тIемло вахана цу махка дIа. Царех I30 стаг юха а вирзина Германе.\nИ юхабоьрзуш берш бу немцойн а, австрихойн а Iедалша шайн махкан кхерамазаллина бале бовлар кхоьруш, тидамехь латтош берш. И нах, и джихадхой, Шемера я Иракъера я миччанхьара юха стенна боьрзуьйту Европе? Царна некъаш хIунда ца доьхку юхаберза? Я цаьргара пачхьалкхан олалла тIечIагIдеш долу кехаташ схьа хIунда ца доху? И тайпа хеттарш ду юкъараллехь декаш, ткъа аьтто-популистийн партеша и синхьаамаш кхин тIе а марсабоху.\nАмма иштта ма-хеттара атта дац и хIума кхочушдан. ХIунда аьлча, хаамийн гIирсашкахь деста а дой, дийцаре доккхуш дерг даима а нохчий, я турокйн а кхин болу мигранташ Европе Шема бахар делахь а, амма официалан информацица, Европера джихадехь дакъалаца оьхуш берш меттигерчу къаьмний векалш бу дукхахберш, дукха хан йоцуш им диллина а болуш.\nМасала, Германера Шема баханчех 60 процент къомана немцой бу. Ткъа Германин Конституцица, цу нахера пачхьалкхан олалла дIадаккха бакъо яц Iедалийн, цара хIуъу динехь а. Цундела, уьш цIехьа берзарна дуьхьало ян йиш ца хуьлу церан.\nКхин хьал ду мигранташца я немцойн паспорташ а долуш, амма иштта кхечу пачхьалкхан олалла а долуш болчеран. Цаьргара паспорташ схьадаха, я нагахь санна уьш политикан тховкIело ехнарш белахь, уьш шаьш бевдда схьабаьхкинчу пачхьалкхашка дIахьовсо йиш ю Iедалийн.\nМасала, нохчех и гIуллакх хьакхделча, уьш кеманна тIе а ховшийна, Оьрсийчу дIахьажон бакъо ю. Ткъа цигахь, Оьрсийчохь, шерашкахь Асадана гIортор хилла лаьттачу, церан хIун кхоллам хир бу бохург цхьанне а шеко кхуллуш хIума дац.\nИ гIуллакх иштта гена ца далийта, баххане а нохчийн кегирхой хийрачу мехкашка гIазот даккха ца бахийта я и ойла царна къахьйархьама гIулчаш яха гIерта Европера нохчийн диспораш.\nИштта Венерчу вайнехан кхеташоно маьждигашкахь а, юкъараллин жигархой вовшакхеттачехь а хаддаза дийцаре деш ду и хIума, меттигера Iелим нах а, дин девзаш берш а декъа а болуш. Венерчу нохчийн, гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочуо Мусаитов Шайхис дуьйцу.\nМусаитов Шайхи: „Диъ маьждиг ду вайн нохчийн Венехь. Цигахь а, кхечу меттигашкахь а болчу вайн имамашца цхьаьна а кхетта, дагадовларш дIадаьхьна оха. Дика Iилма долуш нах бу уьш. Уьш массо а цхьа ойла йолуш ву- Шема вайн бераш даха оьшуш дац. Иза нийса дац.\nХIара мохк вайн шозлагIа даймохк бу, вай кхуза схьадаьхкина, дехаш делахь, вай кхузара низамаш лара а, лардан а деза. Шайн хьехамашкахь хаддаза дуьйцуш а ду цара иза. Иштта хIора а тезетахь а, нах гулбеллачохь а дуьйцуш дерг иза бен хIума дац. Боккха лазам бу-кх иза вайн къомана“.\nЕвропера Iедалш шайн пачхьалкхашкахь Шемара я Иракъера юхабирзинчу джихадхоша зуламаш дарх кхерар кхеташ ду. Масех де хьалха шайх „Исламан Пачхьалкхе“ олучу ДаIиш тобано кхайкхам бина дуьне мел ду болчу шайн агIончашка, шаьшна дуьхьал коалици йинчу пачхьалкхийн бахархой, уьш миччахь белахь а, байъа аьлла.


Кадыровс чIагIдина ведда тIемало шайн караварах\nДацаев Iимран шайн каравар чIагIдина Кадыров Рамзана Инстаграмехь. «Шоьтадийнахь лаьцна кхераме террорхо Дацаев Iимран. Гелдаганахь лерина операци дIахьочу хенахь ведда, ваьллера иза. Минутка олучу майданна гергахь полисхоша лаьцна иза дийна а волуш» аьлла, яздо шен Инстаграмехь мехкан куьйгалхочо.\nЦо бахарехь, стохка гурахь полисхо Даутмерзаев Аюб вийна хилла цо. «Шайн хьоьх тешам хилийтархьама, муьлхха а цхьа полисхо вен а вей, тоьшаллаш кхачаде шайга аьлла, омра дина хилла «Иблисан пачхьалкхан» тобанхоша», кхи дIа яздина Каадыровс.Мехкан куьйгалхочо ца хаийтина, муха, стенгахь вийна Даутмерзаев.\n«Кавказан узел» агенталлан зерашца, гуьйренан хьалхарчу баттахь цхьа а ницкъаллин структурийн белхахо вийна аьлла хаам ца баьржира хаамашкахь, шолгIачу баттахь хьосташа яздора, тIехъйолучу машенчуьра герз тоьхна нефтегазан объекташ ларъечу полкан полисхо вийна бохуш. Вийначун цIе ца йовзийтира зорбанехь. Лахьан-баттахь а бац хаамаш Нохчийчохь полисхо вийна аьлла.