Берийн аьхкенан лагерш денъян дагахь бу Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 07, 2013\nОьрсийчоь -- Краснодар махкара берийн аьхкенан лагер "Орленок", 8Манг2013\nНохчийчохь хилла йолу берийн садаIаран лагерш юхометтахIитто дагахь ду Iедалш. Цара, берийн садаIаран гIуллакх кхочуш дина а ца Iаш, бюджете ахча а дохьура ду аьлла хета царна. Амма, ялур юй-те царах, хьалха санна самукъане а, синтеме а йолу и берийн меттигаш боху хаттар дуьсуш ду.\nХьалхара тIом балле, йохийа яра Нохчийчохь мел йолу берийн садIаран меттигаш. Уьш махкахь, дукхха а яра. Сиржа Эвлахь а, Эвтрахь а, ЧIишкахь а, Соьлжа-гIалана йистехь а йолчу лагершкахь аьхка садоIара иттанаш эзарнаш бераш.\nХIинца санна, бераш, башха качдина ца хиллехь а, хIета, царна, тоам болуш хетара, шай нийсархошна юккъахь, бутт а, ши бутт хан яьккхийча. Вуониг дайшна-наношна хьоьхуш а ца хилла.\nИ меттигаш юхметтахIотто Iалашо ю шай аьлла, дIахьедар дина шен зорбан-конференцехь республика администратора Кадыров Рамзана. Соьлжа-гIалахь журналисташца хиллачу цхьанакхетарехь цо хаам бина, гергарчу заманахь и проекташ кхочуш ян йолора йолуш ю аьлла. И гIуллакх, юккъе доьду, махкахь берийн туризм яьржарна. Ткъа, иза яьржийча, меттигерачу бюджете ахча а кхочура ду, боху цо.\nТкъа, цига даха бераш-м шорта хира дуйла хаа, церан дайш-нанойн дог-ойла йоьвзийча. Шай санна хаза жималла хилийта луурш дукха бу. Айза цIе йолу хIокху зудчуьнна къеггинйна шен жималлийн дагалецамаш беккъа оцу берийн садаIаран меттигашца боьзна бу.\nАйза: «Аьхка каникулаш йолчу хенахь, лагершка садаIа дохуьйтура тхо. Массийта меттехь хилал тхъо, амма, тхан доьзалера бераш Оьвтрахь хилалчу Гагаринан цIарах ерг хазахетара. «Горный ключ» олуш йолу ЧIишкахь йолчу лагерехь а хилла тхо, амма, Гагарина гIоле яра. Дика леладора тхо цигахь. ХIора дийнахь хин тIе дуьгура. Цхьана туьйранахь санна хIума дара иза».\nЛуиза цIе йолчу кхечу зудчуьнна а дагах кхетта лаьтта, жималлехь берийн садIаран лагерехь ша хан яьккхар. ТIеккIала шиш баттахь садоIура ша а, шен вашас а, йижарша а бохура цо.\nЛуиза: «Шина баттана доьлхура тхо цу лагершка. КхозлогIачу баттахь, делха а доьлхуш цIа дахкадора тхо. Беран самукъадала дуккха ахIума дара цигахь. Яа хIума дика яра. ЦIахьчулла гIоле дара цигахь».\nШа бераш а, хаза а хеташ хIинца цига садаI бахийта реза ю и ши зуда. Луизина хетарехь, теттина харж а еш, дозаналла арахь хIурданна тIе уьш буьгучулла , цIахь долчу инзаре Iаламех пайда эцар гIоле хира дар.\nЛуиза: «ХIинца а и лагерьш хилча берашна дика-м хира дара. Школера шай тIехьажархо а волуш. Баттахь беро чIогIа дика садоIура дара. Антальи, кхечанахь вай бераш дуьгучулла, цIахь цара садаьIча дика хира дара. Мел хала меттигаш ю вай, ма хаза хиш ду. ма хаза лаьмнаш ду. Хьалха бераш, де аьлларг а деш а дара. Во а ца лелара».\nХIинцалера долу бераш, бакъдерг дийцича, ца хаа, муха тIеоьцура ду, къепе лаккхар а долуш, цу тайпа лагершкахь бутт а ши бутт а баккхар. Берийн амалш кхечу агIора ю, хьалха ашй хиллчуьлла, аьлла тидам бо Айзас.\nАйза: «Иза схьаеллахь суна ца хаа. Берша муха тIеоьцура ду, цигахь сиз тоьхна цьана моггIе дIахIитторна а, хьаннашкахула леларна а. ГIа ш а гулдора оха. ХIинца царна мел хазахетара ду суна ца хаа. Цхьа лаам а, идеологи а хила ма еза. Уьш хилча дика-м хъира дарий хаа суна. Дикка Iуналла а долуш хилахь, дайш-наноша шайб ерша цига дохуьйтура дуйла хаа суна».\nБерийн амалаш хийцаялар, Луиза, гарехь, коьрта бахьан ду, царна тIехъ, доьзалехь беш болу хьехаман белхаш ца хилар. Шай лаамехь хьалкхуьуш ду Нохчийчохь дукхах долу бераш, бохуш дийцира цо.\nЛуиза: «ХIинца дукхахболу наной ян балхахь, ян базаршкахь бу. Бераш шаьш цIахь ду. Цхьанна тайпа хьехамаш беш бац. Къепе дац. беро хьалха нехаш вахь ца кхуссура. ХIинца, миччанахь иза вахькхуссу. Бераш, Iама а деш, цхьанахь садаI дуьгуш хилча дика хира дара».\nСовета заманахь, хилла ерш санна, и меттигаш юхметта хIотаяхь тамаш бу. Ша тайпа доттагIаллийн хIаваI дара цигахь. Коьртаниг берийн бIаьгашщ доьлура, дегнашцани. ХIинца, хIокху чолхечу заманахь,ишшта царна хьелаш дан хала хира ду баккхийчеран.


Дорога, спускающаяся в село (Проза) - Бексултанов Муса - Чеченский язык\nЮьрта бог1у некъ лакхара охьа чу\n– Ахь хи молий?\n– Ас шийланиг дохьу хьуна!\nХаза юрт-м хилла хIара. ДогIа деъча хала ду-кх. Дуьххьара ма тамашийна дара… Ткъех сов цIа, маьI-маьIIехь лаьтта. Чохь нах боцуш мел ду! Деса цIенош, дерзинчу корашца! Кхерам. Чохь пешаш ягон ишкол, тIекхета гергга яхна. Директор а, министр санна, шен кабинет а йолуш.\nИшкол. Ишкол, гIан санна дIаяхна зама.\nСочинени язъечу хенахь, кхуо шена художник хила лаьа аьлла яздира.\n– Муха кхоллабелира хьан и лаам?\n– Иштта дIа, хIорда тIехула айелла гIаргIулеш йолу сурт гича.\n– Ахь дехкиний суьрташ?\n– ХIаъ, дехкина.\nЮха иза, Айза, ши бIаьрг парти тIе а боьгIна Iа.\nКхуо Айзин суьрташ бен ма ца дехкинера.\nАйзас шена хьехархо хила лаьа элира.\n– Хи деан ахь? – со хьалагIотту.\n– ХIаъ, – схьакховдадо.\nХIинцца хьаькхначу баца тIе охьахуу. ГондIа – хьожа, бецан, алан хьожа. Дерриш а лаьмнаш, хьаннаш, ирзош…\n– Аьхка-м дика хуьлу хьуна тхан юьртахь, гондIа ма хьоьжу хьо! Некъаш дац-кх…\n– Шайн колхоз ма ю шун! Дахкийта, – олу ас.\n– ДIавала, ахь хIун дуьйцу! Массо а юуш ву. ХIокху тIаьхьарчу шерашкахь иттех председатель хийцавелла тхан. ХIора а тIевеъна хуьлу, юьртаца а, тхоьца а бала а боцуш. Цундела ма ца Iа кхузахь цхьа хьехархо а – догIа деъча районера гIаш ван веза берхIийтта километр. Хьо-м дика а воллу пхеа шарахь.\n– ХIа-а, сой… Иштта дIа…\nАдамаш дика ду кхузара. Бераш санна. Хаза а ду бIаьста. Туьйра.\n– Хьехархо хила хIунда лаьа хьуна, Айза, хала болх ма бу иза. Гуттар а бага леян езаш.\n– Суна суьрташ дахка ма ца хаьа… Ахь и суьрташ дIагайтарна кхераеллера со чIогIа.\nЧIабанаш. КIайн-кIайн настарш.\n– Нах дика бу хьуна тхан, Джабраил. Цивилизаци олу хIума дикка кхачаза ю хIинца а. Тхуна ток йиллина а ма яц дукха хан!\n– ХIахI, хьалагIатта вайша, мангалша мекха лоцур ю иштта Iахь, – олу ахь.\nШарх. Шарх. Шарх.\n– Хьоьга чIогIа ца лууш элира ас мангала вола. Хьоьга хьакхалур бац моьттура суна…\n– ХIа-а, мангаллий…\nХIунда! Со хьоме кхиийна бер ду-м ца моьтту хьуна! ХIан-хIа. Аса-м вираца дечиг кхехьна, шелонна куьйгашна хIуп а бохуш. Совхозан кхаш тIера можа хьаьжкIаш а лехьийна буса, набарна бертал а ветталуш. Дас шеца гуттар а мангала кхийлина со. Цо хьокхура. Ас тIегулйора. ТIаккха охашимма цунах такхор бора сарахь. Со кхоьрура Айза, сайна а ца гуш, дIаяхарна. Тхан юьрта еъна йоI яра иза. Хаза йоI яра.\nСо кIирнах кхийлира дадас шеца мангала. Мангал дIабаллалц кхийлира.\nЦкъа тхойша хьалхо цIа веъча, Айза дIайоьдуш гира суна, шен нанна юххе а яьлла. И шиъ цIа йоьдуш яра, гIала.\nСо ведда божли тIехьа иккхира. Охьахиира екъчу кхелли тIе. Вехха Iийра тIаьхьа хьоьжуш. Юха легаш къевлира цабевзачу дегабаамо. Велха лаьара. Ца вилхира.\nТIаккха, гурахь, ишколехь, тхайн класса чохь гира, жима ши чIаба а йолуш, кIайн-кIайн настарш а къаьсташ парти кIелахь.\nКIайн болар… Цкъоцкъамийн Iаьржа-сийна ткъес… Зазан, шовданийн, Iежийн чам… Дуьне дуьзна ойлано, вохаро, мохь а аьлла ваддал халчу балано…\nЦуьнан да велла хиллера. Нана, йоI а ялош, юьрта хьалаеънера яха, шен нана йолчу.\n– Зулкарниева юй хьан фамили? – хьехархочо.\n– Ю, – цо.\n– ЦIе Айза ю хьан? Охьахаа.\nИза охьахуу, кIелара коч шина куьйга нисъеш.\nЮха а охьахуу, хIинцца хьаькхначу сийначу баца тIе. Буц кIеда ю. Кху юьртана тIебогIу некъ лакхара охьа чу бу, геннара, ломан коьрттера. ТIулган кIайн некъ дIаса а хьийзаш чубогIу, охьанехьа боьду лаьхьа санна. Кхузара дIахьаьжча дерриш а цIенош го, куьзган чохь санна.\n– ДIога цхьа хьаша а йогIу вайн юьрта! – иза а соьга боху.\n– Мичахь? – со дIахьожу.\n– ХIа-а, иза сан хилла дешархо ю, Алиева Хеда.\n– Идрисан йоI ю иза… институтехь ерг?\n– ХIаъ. КхоалгIачу курсехь ю иза…\n– Иза а хаза йоI ю. Зуда ялон езара ахь, Джабраил! ХIокху юьртахь хаза мехкарий ма бу шортта… Ахь тIе пIелг хьажийнарг юй, вашимма…\n– Ца оьшу, хIун до царах, хIан-хIа, – дайн дуьту ас.\nАйза а ма яра хIетахь кхоалгIачу курсехь, Айза а ма яра…\nАлиева Хеда-м кхунна а хета хаза йоI, шен дешархо. Цуьнан луьста чIаба.\nКхунна Айза дуьхьал туьйсуьйтура цо. Ша а хетара жима, некъа тIе цунна дуьхьал оьхуш, сарахь, ялх даьлча йогIучу автобусна.\nЦундела хIара гуттар а урокехь Хедига хьоьжура дагалецамашца. Хеда наггахь, ларамза санна, схьа а хьожуш, бIаьргаш меттах ца хьаечу киншки тIе а доьгIна Iара, лаар-эхь вовшашца къийсалуш, цIий а елла.\nХIара цкъа журнал а дицдина веара класса чу. Кхуо Хеда яхийтира журнал схьадан. Журнала юккъехь кехатан чкъуьйриг карийра, буххахь яздина: А. Х.\n«Ишта хIунда яздина ахь, йоI, ишта хIунда? ХIа? ХIунда? Сох ца кхетта-кх хьо! Ца кхетта», – элира кхуо дагахь.\nЮха кехатан цуьрг хьерчийра буйнахь, горга жима уьйриг беш. Урок чекхъяьлча дIакхоьссира.\nШолгIачу дийнахь урок хаьттира кхуо цуьнга, Хедига.\n– Со тахана кийча яц.\n– Охьахаа, шиъ ду хьуна.\nБаттахь лийлира, дегабаам а бина. Кхуо цуьнан цIе ца яьккхира кхин. Я дIа а ца хьоьжура хьалха санна.\nЦул тIаьхьа кхунна иза йоьлуш гира. КIенташца а гора. Иза дика а дара иштта.\n– ХIахI, дIавала, садайна. Дика хьаькхира мангал а! – хIара шиъ, мангалш белшаш тIе а дехкина, охьаволало. Бецан хьожа ю гонах. ДегI а ду дайн.\n– Тховса синкъерам бу хир болуш, цига гIур ву вайша. Зудабераш хир ду шортта, луларчу юьртара а цхьаьна. Хаза, чIархъалий, хьайн маж а яший, суй санна хилал хьо! – сан белшаш тIе куьг туху, бIаьра а хьоьжуш.\n– Дика ду, – ас велааьшна до.\nСинкъерамаш. Ловзарш. Белхий. Нохчийн деган шовкъ. Амалш. Яххьаш. Шаьлтанаш. Сий. Эхь. Уьш жим-жимма дIа хIунда довлу, дан хIунда дов!\nСтенца хуьйцу! Со хIунда ца хилла цкъа а синкъерамехь? Хьо хIунда ца ихна синкъерамашка? Хьан хIунда ца хилла расха дин, гIодаюккъехь шаьлтий-доьхкий, хийистехь хьоьга хьоьжуш лаьтташ йоI? Юха иза гича, хьан дин терса цунна, иза йовза а евзина.\nХьо шайн юьртана ялх чакхарма генахула тIехболучу трасси тIе воьдура шоьтан дийнахь. Айза ялх даьлча автобусахь цIа йогIура. ТIаккха хьо цхьанхьара вогIучуха тIеволу автобусна. Хьуна Айза го. Цу буса хьуна наб ца кхета.\nШу ишколера схьадогIу цхьаьний, доьшучу хенахь, Iинчухула а девлла. Iинчохь жима татол ду. Акха кхор а бу берда йисттехь лаьтташ. Кхура тIехь бухIа Iа. Массара а тIулгаш кхуьйсу цунна. ТIе ца кхета. Дуккха а кхуьйсу. ТIаккха ахь кхуссу тIулг. БухIанна зIакар буьххье тIулг кхета. Чуюжу, татол чу. Охьахьо хино. Юха шуьша цхьаьна дисча, Айзас хьоьга элира: «Дахарехь цкъа а аьтто хир бац-кх хьан, Джабраил… Ца хаьа, суна хета-кх иштта, хир боцуш санна».\nИтт класс яьккхина ваьлча, хьо а гIоьртира деша ваха. Ахь шиъ доккху. Айза чекхъелира. Армера цIа веъча, хьо совхозе балха вахара. Заочно деша ваха кехаташ кечдеш а вара хьо. Хьо иштта вехара, хIора шоьтан дийнахь Айзина дуьхьал а воьдуш. Цу дийнахь а вахара хьо. Цуьнан тIаьххьара экзамен. Автобус схьаеъча, хьо тIехиира. Ца гира чохь. Цхьанхьа хиъна Iаш хир ю. Юьрта схьакхаьчча, охьавелира. Нах а бевлира охьа.\nХьо исс даллалц сецира, хьоьжуш.\n– ТIехьийзаш йоI юй хьан, Джабраил? – соьга.\n– ХIа? Ю…\n– Тхан юьртара.\n– ЦIе хIун ю кхуьнан?\n– Айза хаза цIе ю. Сан а ю цхьа йоI, Шуьйтахь. ЦIе хаза яц-кх. Саждат. Айза ю хьуна хаза цIе.\nХIаъ, Айза хаза цIе яра, ткъесах дича санна Iаьржа-сийна цкъоцкъамаш а долуш, кIайн-кIайн настарш а къаьсташ кIайчу боларехь. БIаьстенан заза, я гурахь дужу гIа. Ткъа хIинца кехаташца, суьрташца макхделла дисна кIайн аматаш!\nЮьртарчу ишколехь а ма яра кхунна меттиг. ХIара ца Iийра-кх.\nДийнахь шозза кешнашна уллохула тIехвала везара. Мел чIагIо йича ца Iалора дIа ца хьаьжча. Ткъа юха дIахьаьжча, Айзин бIаьргаш гора дуьненнал гIаьттина, машенан чкъургаш кIелахь, бетонан некъа тIехь, стиглан Iаьршех беттало орца доьху мохь. ТIадамаш, цIийн тIадамаш, седарчий санна, я Iожаллин узарш!\n– Суьйре дика хуьлда шун, Джабраил Магомедович. Шу мангалара догIу?\n– Диканца ехийла, Хеда. Хьо яц хIара, дуй! – кхуьнан накъост тIаьхьа хьожу йоIана, лакхарчу балдех мотт а хьокхуш.\nХедас тIера бедарш хийцина хIинца. КIархаш а бу такхийна. Цхьа куьг халатан киснахь ду. Настарш – ерзина. ЧIаба а лачкъийна гIалано. Юьхьо, аматаша, яйн кегийначу месаша яккхийра гIаланаш, театраш, тайп-тайпана басарш дуьхьал туьйсуьйту.\nТIаьххьара шовкъаш. Карзахе ка. ДIадов кхин цхьа бIешо.\n– Мангалш кхуззахь, хьочах, хьалаохка деза вайшимма, Джабраил. Же-же, юург кечъел тхойшинна, синкъераме…\n– Ас шуьшинна хьаьжкIаш ма еттина, Джабраил Магомедович! – накъостан йиша. – Хьан муьлхачу буйнара ю? – куьйгаш тIехьа лоцу.\n– Аьрру буйнара!\n– Бохь кхечи, бохь кхечи… – йоьлу.\n«Дахарехь цкъа аьтто хир бац-кх хьан, Джабраил.\n– Ца хаьа, суна хета-кх иштта, хир боцуш санна».\n– Нана, – хаьттира хIокхо хIетахь шен денене, цIийн седарчий бетонан некъа тIехула лацаделлачул тIаьхьа. – Стаг заза санна хазвелла, кхиъна ваьлча, вала хIунда ле?\n– Ца хаьа суна-м, Джабраил, гуттар а вахархьама ле хир ву-кх, цкъа а вала ца вала.\n– Гуттар а муха веха?\n– Адамийн гIайгIанехь я шен шерийн синкъерамехь веха-кх.\nСо хIетахь ца кхийтира.\nТкъа вехаш хиллера, лакхара охьа чу богIучу новкъахь йоI гича я сарахь, шовдана йистехь, хада кечделлачу дуткъачу мерзех зевне аьзнаш декча!\n– Ахь хIун до?\n– ДIа чу воьду со…\n– Вай, собар де… ХIума а йиъна, синкъераме ца воьду вайша, зудабераш…\n– Кхана цхьацца болх бу сан берашца бан безаш, жимма кечам а беш… – Со дIавоьду. Гена лакха хьалаволу со. Юхахьожу. Иза суна тIаьхьахьоьжуш ву хIинца а. «Ма Iовдал ву-кх хьо», – боху хир ду цо, сох вела а воьлуш. Бахийтахь. ХIун ду баьхча! Цуьнан ма ца елла цхьа Айза а. Цунна ма ца хаьа, заза санна хазъелла, кхиъна яьлча елларг гуттар а муха еха соьца, гIайгIанца, зевне аталучу къоналлин беларшкахь.\nСуна ма хаьа, суна!\nДерриг а суна цхьанна…\nХIунда! Оццул дукха – хIунда?


Кхин цхьа тIуьллиг-доттагI а карийна Кадыровна - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Кхин цхьа тIуьллиг-доттагI а карийна Кадыровна\n„Ас Нохчийчохь даьккхинчу масех дийнахь суна дуьхьалхIоьттинарг цхьа кхин, керла Нохчийчоь ю — маьрша а, динамикаллин а. Ткъа и Нохчийчуьра ша-тайпа позитиван сурт доллучу дуьненна а довзийта дезаш ду. Ерриге а Нохчийчоь, шеко а йоцуш, партнераллина кийча а ю, инвестицешна йиллина а ю. Ткъа иза КадыровгIеран хьекъалечу политикан жамI ду“.\n…ХIан-хIа, Абдурахманов Дукхваха вац и айдаран хьаьркашца кхелина къамел динарг. Цу дешнийн автор Германера Соьлжа-гIалахь дIадаьхьначу „КадыровгIеран дешаршкахь“ дакъалаца веана хилла хьаша Шмайхель Франк ву. Ткъа ша хIун стаг ву теша иза, и нохчийн парламентан куьйгалхочуьнца меттан говзаллехь къовсавала араваьлларг?!\n«Шмайхель» боху дош немцойн маттера гочдича, „говза мотт хьакха хуург“ нисло. Цу Iалашонца-м дика ларалучух тера дара и Герр Шмайхель, амма цул совнаха кхин хIун корматалла Iамийна ву те иза, Соьлжа-гIала валлол?\n«КадыровгIеран дешарех» лаьцна дуьйцучу Нохчийчуьрчу официалан хаамийн гIирсашкахь Шмайхель Франк Германин урхаллин хьехамча санна билгалваьккхина ву.\nШмайхель билггал хIун болх беш ву хууш дацахь а, амма цо шен визитан карти тIехь яздина дарж вуно деза дека, иза Соьлжа-гIаларчу хаамийн гIирсашкахь немцойн урхаллин хьехамча ву бахар санна. „Инарла куьйгалхо. Бизнесан маша. Маркетинг а, Зорбанан Юкъаралла а“ — иштта ду цо ша шен дарж довзийтар.\nBerlin-Beweger, Bernd Philipp: «Нагахь санна цо хьайга, «Фрау, хьайл жимчу йишел а жима хета-кх хьо», алахь, хаалахь — иза Шмайхель Френк вуйла». Цо куьйгалла дина, бохуш, билгалъяьхначу фирманийн цIерашкахь яздина ду, цуьнан белхаш экономикан зорбанехь, хаамийн гIирсашца, маркетинган консалтингца, бизнес девелопментца, интернационалан урхалташца уьйраш тасарца, ва-а приватизацешца, иштта цхьамогIа кхечу агIонашца а боьзна бу бохург.\nИ деррига а талла атта дац, цундела цо дуьйцучух теша а тешна, тIеэца дезаш ду. Бакъду, цу даржийн, белхийн шорталлехь, хала а доцуш, талла йиш йолуш цхьаъ ду- хаамийн гIирсашкахь Шмайхель Франка бина болу белхаш. Царех уггаре а шена тIе тидам бохуьйтург, интернет-машано дийцарехь, цо „Берлинер Моргенпост“ газетехь йоццачу ханна болх бинчул тIаьхьа, иза «106» цIе йолчу радиохь жигара хилла хилар ду.\nАмма Соьлжа-гIала «КадыровгIеран дешаршка» иза кхайкхинчарна и девзаш хилла хир дац. Царна цуьнан мотт говза хьакха хааран агIо бен йовза ца кхиийна хила мега. Ткъа шен и говзалла цо Нохчийчохь ма-хетта лепа а йира.\n„Тахана вайна диалог оьшу. Нохчийн республикан аьттонаш Европана схьабиллина хила беза, — бохуш къамел дира цо Соьлжа-гIалахь. Коьртаниг — Нохчийчохь хиллачу колоссалан кхиамашна мукIарло дан деза массара а!“\n„Наха вовшашца къамелаш ден хан тIекхаьчна. Ас со тахана-тховса дуьйна дIа нохчийн къоман доттагI лору “, — элира цо пафосе, шен «КадыровгIеран дешаршкахь» къамел дерзош. Марша баьттIачуьра катоха а, гарехь, шайн ка ма-доллу Нохчийчохь са яккха а Iалашонца, цигахь хаза къамелаш дан оьхучу хьешашна юккъехь кхин а цхьа доттагI ваьлла нохчийн къомана.\nГерманехь-м дика вевзаш вара и керла «доттагI», кхин башха дикачу агIор а ца вевзаш. Нохчийчохь ма-варра маца дIавевзар ву теша?\nАмир муджахедов Нохчичоь Хусейн Гакаев\nСуламбек Котиев: «Ингуши бесправны со дня добровольного вхождения в состав России!»


Сноудена политикан тховкъело ехна Оьрсийчохь\nШпионаж лелийна аьлла Iамеркан Iедалша бехке веш волчу Iамеркан Коьртачу талламан урхаллан белхахо хилла волчу Сноуден Эдварда политикан тховкъело ехна Оьрсийчохь. Цуьнах лаьцна хаам бина ИТАР-ТАСС агенталле Оьрсийчоьнан Юкъараллан Чоьнан декъашхочо Костина Ольгас. Иза яра ПIераскана дийнахь Шереметьево аэропортехь Сноуденца цхьаьнакхеттачу адамийн бакъонашларъярхошна юкъахь.\nОьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс дийцарехь, Сноуденан дехар Кремле кхаьчна дац аьлла. Амма шаьш тховкъело яла реза ду цунна нагахь Iамерканна дуьхьал цо хIумма а ца леладахь элира Песковс.\nСноудерн ХIонконгера «Шереметьево» кхечира Мангал-беттан 23-чу дийнахь. Цу хенахь дуьйна транзитан зонехь вуьсуш ву иза. Бахана бутт болалуш цо Iора даьккхира Iамеркан лерринчу сервисийн электронан Iуналла дон программа хилар.


Лахьан-бутт 29, 2021\nСаакашвили Михаил кхелехь\nГIадужу-бутт болалуш махка цIавирзинчул тIаьхьа лаьцна волу Гуьржийчоьнан хилла президент Саакашвили Михаил оршотан дийнахь дуьххьара ша кхелана хьалха хIоьттина Тбилисехь. Иза суьде валийра Гори гIаларчу тIеман базин дарбанан цIийнера. Цигахь дарба лелош ву иза, набахтехь цхьана баттахь ша мацалла хьегар сацийначул тIаьхьа.\nСаакашвили набахте хьажийнера, хьалхо, иза дуьхьал а воцуш, хиллачу суьдо цунна хан тоьхна хилар бахьана долуш. ХIинца кхел керла гIуллакх луьстш ю цунна дуьхьал. Саакашвили бехке веш ву даржехь харцо ярна, 2007-чу шарахь Лахьан-беттан 7-хь хилла дуьхьалонан акци дIасалоллуш а, Патаркацишвили Бадрин бахам дIабоккхуш а.\nХиллачу президента тIецалоцу шен бехк хилар. Маршо Радион Гуьржийн сервисо бинчу хаамца, оршотан дийнахь ладогIарш дуьйлалуш Саакашвилис дIахьедира, ша лоруш ца хилар прокуратура а, Гуьржийчоьнан суьдан система а, ткъа шена тIехь еш йолу кхел комеди ю жамI хьалххе хууш долу элира цо.\nЦуьнца цхьаьна, Саакашвили тIера ца валара, кхелан кхеташонашкахь шега дакъалацийта бохучунна. Хьалхо Iедалш реза дацара иза кхелан кхеташонашкахь дакъалоцуш хилийта, кхерамазаллан бахьанашца доьзна ду иза бохуш, делахь а уьш юхадевлира шайна, малхбузерчу пачхьалкхийн векалша а цхьаьна, дина тIедожор бахьана долуш.\nТбилисерчу кхелана хьалха гулбелла бу Саакашвилин агIончаш. Цара некъ къевлина суьдан гIишлонна уллехь. Тасадаларш а хилла полицин белхахошца, лецна нах а бу.\nКхелан кхеташоне чуйитинарг ду цхьа-ша Юкъараллин телерадиокомпанин Хьалхара телеканал.\nСаакашвили Iедале веара "розийн революци" олу хиламаш хиллачул тIаьхьа, Гуьржийчоьнна цо куьйгаллла дира 2012-чу шаре кхаччалц. Цул тIаьхьа иза махках велира. Гуьржийчоьнан керлачу Iедалша махкалла дIа а даьккхина, масех бехктакхаман гIуллакх долийра цунна дуьхьал.\nСаакашвилис, Украинин махкахо в волуш, дакъалецира оцу пачхьалкхан политикан дахарехь. Гуьржийчу цIаверза сацам бира цо, цуьнан дуьхьалончаша толам а боккхуш дIабирзина меттигера харжамаш буьйлалуш шен агIончашна гIортор ян дагахь. Махка хилла президент веара къайлаха, иза лецира доза хадийначул тIаьхьа масех де даьлча. Мацалла хьегар Саакашвилис сацийра, ша набахтал арахьа йолчу госпитале дехьаваккха Iедалш реза хиллачул тIаьхьа.


Шемин дозане гуллуш ду туркойн эскарш\nТовбеца-бутт 05, 2012\nШема -- ХIомс-гIалина тIе деза герзаш детта Iедалан эскарша, 01Тов2012\nШемарчу эскаро Мангал-беттан 22-чохь туркойн тIеман кема чутоьхча дуьйна, дозане эскарш ийзо долийна Туркойчоьнан Iедало. И кема, оьрсийн эскаран говзанчаша гIо деш бен, охьадожадалур дацара Шемин эскаре, бохуш, дуьйцу Iаьрбийн зорбан хьостанаша. ХIунда аьлча, Израило шен тIеман кеманаш хийла хьийзийна Шемин коьрта гIалана Димашкъана тIехула, бухарчу эскаран хIумма дан ницкъ а ца кхочуш.\nИштта, шайн кема чу а тохийтина, IадIийр дац туркойн Iедал, бохуш, дуьйцу политикан тергамхоша. Либанехь денна арахоьцучу Ал-Нашра газето, туркойн зскар дозанехь, Шаманна чухахкадала кечделла, Iаш ду, боху, цхьа бахьана даллалц.\nИ бахьана хила тарло, масала, Башар Асадан Iедало Туркойчоьнан латта тIехь тхов-кIело лоьхуш чубаьхкинчу шемахошна тIе ракеташ я бомбанаш тохар. ТIаккха туркойн эскаро, Шеманна чоьхьа а даьлла, 30 чаккхарма аса чулаца тарло, Шемарчу эскарах дIакъаьстинчу гIаттамхойн "Маршонан эскарна" гIодеш.\nТкъа Iалашо иштта хиларан билгало ю, масала, Шемарчу гIаттамхойн эскаран карахь туркойн эскаро леладеш доллу герз хилар а, гIаттамхойн тIеман могIарш шайн кепаца туркойн эскарех тарбелла хилар а. Цу тIе, лаккхарчу даржашкахь болу Шемин эпсарш а бу дено-дено гIаттамхошкахьа буьйлуш. Уггаре коьртаниг, Туркойчоь цхьаьнакога яхна НАТО-ца, ю яккхий таронаш йолчу Iаьрбийн мехкаша, герзаца а, ахчанца а гIо лоцуш, къобал еш а.\nЮьхьанца дуьйна Шемарчу Iедалехьа хилла йолу Москох реза яц Башар Асадна, иза шен лаамна тIера валарна, бохуш а дуьйцу зорбан хьосташа, массех Iедалхочо къайлаха бечу хаамашна тIе а тевжаш.\nОьрсийчоьнан а, Шемин а юкъаметтигаш галйовларан ши бахьана ду, боху говзанчаша. Хьалхарниг - оьрсаша къайлаха махка кхачийна долу стратегин герзаш Башар Асада шен эскаран куьйга кIел дерзийна, оьрсийн тIеман эксперташ юьстах а баьхна. ШолгIаниг - Шемарчу Iедало шен эскарехь, оьрсашкахьа а волуш, лаккхарчу даржашкахь Iийна маситта Суннех схьаваьлла эпсар ирхъоьллина, Кремл ма олла, бохуш, юкъахьийзашшехь.\nТуркоша шайн дозанера Шемин и 30 чаккхарма латта чулацахь, кхин а дукха эпсарш гIаттамхошкахьа бевр бу, аьлла хета тергамхошна. Ткъа иштта нислахь, Либанна чу а хахкалой, цигара латта чулаца, бохуш, хьехамаш бо Башарна цуьнан агIончаша.\nЛибанера латта чулаца атта хир дуй Шемин эскарна, аьлла, хаьттира Маршо Радионо Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин цIарх Либанехь волчу нохчочуьнга Рамзан Мухьмаде.\nРамзан Махьмуд: "Туркой чубахккалц аьлла Iаш бац уьш-м. ХIора денна а чубогIуш бу. Стомара а дара кхузахь цхьа ирча хьал. Чу а баьхкина, полицин ханна йиттина, ши эскархо дIа а вуьгуш, и хIума лелийра цара-м. Бешахь гIуллакх деш верг а ца вуьту, чу а богIий, я тухий вуьй я дIавуьгу. Эскар дан а ма дац цу дозанехь. Шемахошна хIара Либан шайн ю ма моьтту".\nМР: Даккхий эскараш-м дац-кх чудогIуш дерш, кIез-мезиг танкнаш ю?\nРамзан Махьмуд: "Танкнаш яц. Эскар ду чоьхьадийриг, я дозанехула кхуза чуетта. Гергахь ма ду церан эскар дозанна. Чу а богIий, шайна луъург а дой, дIабоьлху уьш, амма танкнаш а, даккхий герзаш а дозанехь ду. Шайна лиъча, ханна чу а богIий, шайна луъург, тухий, вен а вуьй, дIа а вуьгу. ХIора денна леладо цара иза.\nРамзан Мухьмад Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацино шен цIарх хьолан терго ян Либане хьажийна ю 3 шо гергга хан.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Зудчо бер динчул тIаьхьа 40 де-буьйса лардар тIехь дуй?\nАссаламу Iалайкум! Зудчо бер динчул тIаьхьа 40 де-буьйса лардар тIехь дуй?\n● Массарна хууш ма-хиллара, бер динчул тIаьхьа зудчуьнан тIуналла (цIий) арайолу. И тIуналла арайолучу хенахь зудчунна тIе цхьацца бехкамаш иэга, беттан рожехь цуьнан тIуналла арайолучу хенахь санна. Масала, цу хенахь зудчунна ца мега ламаз дан а, марха кхаба а, иштта кхидIа а. Цундела дуьйцу Iелам-наха цу хенах а, хьолах лоций. Зудчунна тIехIуттучу цу хьолах фикъхI Iилмангахь «нифа́с» олу.\n● Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Нифа́с хиларца хьарам хуьлу хьайд (беттан рожехь тIуналла араялар) хиларца хьарам хуьлуш дерриг».\nЦо гойту вайна, нифа́с долуш йолчу зудчуьнан хьукм хьайд долуш йолчуьнан доллу хьукм хилар, хIокху шолгIачунна хьарам дерриг доьххьаралерачунна а хьарам хилар.\n● Ткъа цаьршинан шинне цхьатера тIеиэгаш долу бехкамаш а, хьарам хуьлуш долу хIуманаш а иштта ду:\n1) Хьайд а, нифас а долчу зудчунна мегаш дац ламаз дар а, марха кхабар а.\nIаишата – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – заманахь тхуна тIехIуттура ламазана ца мегаш йолу беттан хан, тIаккха тхуна омру дора марха доькхуш кхабарца, тхуна омру ца дора ламаз доькхуш дарца». Цу хьадисо гойту цара ламаз а, марха а Iаддуьтуш хилла хилар.\nIаишас – Дела реза хуьлда цунна – ма-аллара, хьайд, йа нифас бахьана долуш ца деш дитина долу ламазаш доькхуш дан ца деза зудчо, делахь а ца кхобуш дитина долу марханаш доькхуш кхаба деза цо, ша цIанйеллачул тIаьхьа. Иза вай дийцира жимма алсам хIокху хаттарехь:\nБерах йолчу зудчо а, бер динчу зудчо а дитина марханаш доькхуш кхабар.\n2) Хьайд а, нифас а долуш йолчу зудчо Къуръан деша а, йа цунах Iоттайала а мегаш дац.\n3) Хьайд а, нифас а долуш йолчу зудчо тIаваф дан мегаш дац, хIунда аьлча иза ламаз керахь доцуш дан мегаш доцу дела.\n4) Хьайд а, нифас а долуш йолчу зудчунна маьждиг чу йаха а, йа цу чохь Iен а мегаш дац.\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Ас хьанал ца до маьждиг эвхьаза гIулкх хилийтар бахьана долуш лийчар тIедоьжначунна а, хьайд долчу зудчунна а».\nМаьждиг чохь саца а ца соцуш, чухула дехьа ва́ла везаш велахь, иза мегаш ду оцу хьолехь волчу стагана а, зудчунна а.\n5) Хьайд а, нифас а долчу зудчуьнца цуьнан майрачо эвхьаза гIуллакх хилийта мегаш дац.\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла: [Цара хоьтту хьоьга (хIай Мухьаммад) хьайд хиларх лаьцна; ахь ала – иза зене ду, цундела шу дIакъастийла зударех (цаьрца эвхьаза юкъаметтиг ца хуьлуьйтуш, церан) хьайд долчу хенахь; (эвхьаза гIуллакх хуьлуьйтучу кепара) царна герга а ма гIойла уьш (лийчарца) цIанбаллалц, ткъа уьш цIанбелча – шу Iойла цаьрца АллахIа шайга ма-аллара].\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Беттан хан ларйеш йолчу (хьайд долчу) зудчуьнца эвхьаза гIуллакх даийтинчо а, доккхачу гIулкхана зуда арайоьдучу меттехь цуьнца эвхьаза гIуллакх даийтинчо а, хиндерг дуьйцу бохург волчу а вахана, иза бакъвинчо а керстадина (духатоьхна) Мухьаммаде доссийнарг».\nIелам-нахана юкъахь цхьабарт болуш хIума ду, зуда хьайд долуш хилча, йа нифас долуш хилча, шен бехкеметтиг цуьнан бехкеметтигах кхетачу кепара майрачо цуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта мегаш ца хилар. Иза вай дийцира хIокху шина хаттарехь:\nЗудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта маца мега, маца ца мега?\nХьайд долуш йолчу зудчуьнца дIавижа мегий?\n● ТIаккха, Имам Ан-Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – кхин а аьлла: «Нифа́сан уггар кIеззиг хан – цхьа кIеззиг йолу хан ю. Цуьнан уггар дукха хан кхузткъа де ду. Цуьнан дукха хьолехь хуьлуш йолу юкъара хан шовзткъа де ду».\nЦигара схьа вайна девза, и шовзткъа де дукхах болчу зударийн юкъарчу барамехь йолу хан хилар, цхьаболчу зударийн и хан шовзткъа дийнал дуккха а кIеззиг хила а, совйа́ла а тарлуш хилар.\nЦундела, нагахь санна нифа́с шовзткъа дийнал хьалха сацахь, зудчунна хьарам долчура дIадо́лу нифа́с долуш цунна хьарам хилларг. Масал далош аьлча, нагахь санна зудчуьнан нифа́с кхо де даьлча дIасацахь, цу зудчо лийча а лийчина шен ламаз дIадоло деза, шовзткъа де дузаре а ца хьоьжуш.\n● Нифа́с сецначул тIаьхьа, зудчунна тIехь ду лийчар. Нифа́сах цIанлуш иза лийча ца лийчахь цунна мегар дац ламаз дан.\n● Анаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Жуьгташа шайн зударех цхьанна хьайд хилча, иза хIусамера арайоккхура, цуьнца цхьаьна кхача а ца буура, цуьнца цхьаьна хIумма мала а ца молура, цуьнца цхьаьна цIа чохь а ца Iара уьш.\nЦунах лаьцна хаьттира цхьаболчара Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIаккха АллахIа хIара айат доссийра: [Цара хоьтту хьоьга (хIай Мухьаммад) хьайд хиларх лаьцна; ахь ала – иза зене ду, цундела шу дIакъостийла зударех (цаьрца эвхьаза юкъаметтиг ца хуьлуьйтуш, церан) хьайд долчу хенахь…].\nТIаккха Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «Шайн хIусамашкахь цаьрца цхьаьна а Iойла шу, кхидолу массо хIума а дойла аш цаьрца (яахIума а юийла, куьг а Iуттийла, цхьаьне дIа а дуьшийла шу цаьрца) бехкеметтиг бехкеметтигах а ца кхоьтуьйтуш».\nИмам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Хьайд долуш йолчу зудчуьнан дегI цIена ду. Вон лоруш дац цуьнан хьацар а, цуьнан туй а, меттахь цуьнца цхьаьна Iер а, цунна бартбаккхар а, цо шен куьг тIуьна хIумана чу Iоттар а».\nИштта ду зудчо бер динчул тIаьхьа нифас хиларан а, йа вуьшта хьайд хиларан а коьрта хаттарш а, бехкамаш а.\n Абу Давуд, Ибн МаджахI, Ибн ХузаймахI.\n Сурат «Ал-Бакъарат», 222 айат.\n Абу Давуд, Тирмизий, Ибн МаджахI.\n Имам Ан-Нававий, «МинхIа́жут-тIо́либи́н», 20 агIо.\n Абу Давуд, Насаий, Тирмизий, Ибн МаджахI.\n Имам Ан-Нававий, «Ат-Тахькъи́къ», 146 агIо.


Украине тIом бан воьдучунна 300 эзар сом лур ду аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана чIагIо йина хIора шен лаамехь Украине тIом бан воьдучунна 300 эзар сом лур ду ша аьлла, хаамбина "Агентство" гIирсо.\nОцу юкъанна, кандидаташкара оьшург кIезиг хIума ду – "могуш" хилар, 50 шаре кхачанза а, эскарехь гIуллакх дина а, тIеман зеделларг а ца хилча а дац хIуммаъ а. Украине хьийсор бу уьш, шайн лаамехь арабевлларш вовшахтухучу, гIалин мэрихь йолчу Соьлжа-ГIаларчу центрехула. Цул тIаьхьа итт дийнахь инструктаж йовзуьйтур ю царна, тIаккха – тIаме бохуьйтур бу. Оцу юкъанна, контракт цаьрца деш дац.\n"Агентство" билгалдакхарехь, телеграмехь зорбане яьккхина ю масех видео, цу тIехь гойтуш ду, Соьлжа-ГIалахь "лаамхой" вовшахтухуш хиларх дIахьединчул тIаьхьа, тIаме баха Iалашонца баьхкинарш Iамош. Царах цхьаъ ву – 47 шо долу Тамбов гIалара Татаринцев Юрий. Кхелийн сацамийн базехь болчу хаамашца, стаг верна а, лачкъорна а, герз латторна а хан текхна ву иза.\nЗазадокху-беттан юккъехь Кадыров Рамзана дIакхайкхийра, Соьлжа-ГIалара шайна лаамехь Украине тIаме бахначу хьалхарчу эзара "лаамхочух".\nЗазадокху-беттан 4-чуьра дуьйна Кадыровс 26-зза дIахьедина, оьрсийн эскархоша а, иштта Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан полкан дакъоша а, Росгвардино а блокадехь латтош йолу украинхойн Мариуполь кеста схьайоккхур ю аьлла.\nУкраинерчу тIамехь зарратан герзах пайдаэца цаторийла хиларх элира Нохчийчоьнан куьйгалхочо: "Соьга хаьттича, ас цкъа дуьххьара Луганск а, Донецк а цIанйийр яра, тIаккха кхин дIа болх болор бара. ДIахьедийр дара, нагахь санна, йолах тIом бан веана Украинехь цхьаъ хилахь, тактикан зарратан тохар дийр дара билгалъяьхначу меттигашка, забарш ца яйта".


"Дала деллачу куьцах бовла стенна гIерта зударий?!.."\nНохчийчохь косметологи а, пластикан хирурги а кхио Iалашо лаьцна.\nЖурналисташца хиллачу пресс-конференцехь бина и хаам Нохчийчуьрчу могушаллан министро Сулейманов Элхана.\nЦо бахарехь, кху шарахь гуьйранна Нохчийчохь схьайоьллур йолчу консультативан а, диагностикан а центрехь кхуллур ду косметологин, пластикан хирургин дакъа.\nМеттигерчу бахархойн кхин дезар дац пластикан операцеш ян мехкан дозанал а арадовла. И гIо оьшучара хазахетарца тIеэцна министран хаам.\nАмма цунна дуьхьал берш а кIезиг бац махкахь. Уьш реза бац, цхьа доккха бахьана ца хилча шен меженаш хийцарна. Адаман тIехулара хатI хийарх хIун пайда бу аьлла хета царна. Цул а цуьнан кийрахь дерг теллича гIоле дацара элира, ша а лор йолчу Соьлжа-гIалара яхархочо Зубайраева Каметас: "Вайн Нохчийчохь дукха яьржина юьхь-сибаташ хийцаран меттигаш. Адам къон дан а, жима дан а гIерташ, цара мел чIогIа иза дарх а, кийрахь ша ма - дарра ма дуьсий.\nХи санна леш бу вайн нах. ТIехула уьш хазабечул а ( вай иштта а хаза дара), кийрара цамгаршна дарбанаш оьшура. И цамгарш дIаяха клиникаш еллахьара цара. Жимма диагностика адамийн тароне хьаьжжина яхьара цара, дика хира дара".\nБаккхий нах хIинций бен дIа ца боьлла, зударша шайна догIмашна тIехь операцеш а йойтуш дечух. Иза цхьанна а агIор магош дац Соьлж-ГIаларчу къаночо Исраилова Маликас: "Стигланний, латтаний юкъахь цул осала хIума дан ма дац. Мича бахна вайн дешна нах? Мича бахана вайн молланаш? Цу тIе девлла вай? Iедало со лаца а лаьцна, полицино хьан сих хIара топ тухур ю-кх, ахь хIара хьайна ца яйтахь аьлча а, ас дойтур доцуш хIума дар-кх иза. Эхь дац иза дагадар а, и операцеш яйтар а?\nХьан куц Дала делларг дац? Эхь доцуш адамаш хилар ду. Эхь дац адамо балдаш чу вазелин дуттуьйтуший, меженаш совсошший, стамъешший. Марош-м дийца а ца оьшу. Со 9-чу дарбан хIусаме яхча рагI яра цигахь операцеш яйта лаьттачийн".\nДегIаца, къаьстина юьхь-сибатца кхачамбацараш дIа ца даьхча ца бовлу нах. Цуьнах, мел дуьхьал хиларх дIадоьлла адамаш. Амма и гIо оьшурш дукха болу дела, махкахь цхьана юкъанна, ша жIаьлийн нускалш санна яьржинера цхьа а лоьрийн говзалла йоцучу наха и кегий операцеш яр.\nМасала, уггаре а чIогIа даьржинарг дара вазелинца балдаш а, кхийолу дегIан меженаш юзар. Массийта пациентан цуьнах дIовш ма делли Iедалша омра а дина, цхьа моггIа салонаш дIакъевлира.\nПластикан операцеш дуьненахь а яьржина ю. Даккхий ахчанаш а ду царах хуьлуш. Цундела, схьагарехь и ахча махкахь дисийта гIерта могашаллаларъяран министралла.


ТIаккха, церан бух бийцича, иза вай ахь дуьйцучу хаттарехь хьахийра. Вай элира: «Хьанбалийн мазхIабера Iелам-наха, цо и ламазаш доькхуш дан ца деза аьлла, хIунда аьлча цара иза керста лору дела». Хьанбалийн мазхIабан цхьаболчу Iелам-наха, шена хаа хууш, шен лаамца ламаз дитина волу стаг керста лору, йа вуьшта аьлча «муртадд» - «бусалба динах юхаваьлларг» лору. Цу мазхIабан цхьаболчу Iелам-наха иза керста ца лору, цуьнан гIуллакх кхелахочуьнга а даьккхина, кхелахочо цуьнга хаттам бича а иза шечунна тIера волуш вацахь бен. Ткъа, хьанбалийн мазхIабан Iелам-нахана гергахь, муртадд хиллачу стага ша дитина хилла Iибадаташ доькхуш дан дезаш дац, хIунда аьлча, цо керстаналла даро цуьнан дерриге хьалха хилла Iибадат дохадо дела, ткъа шафиIийн мазхIабехь дерг цунна бIостанехьа ду. Иза цхьа далил ду, дитина ламазаш доькхуш дан ца деза аьллачеран.


ГIалгIайчуьра коронавирус: прокуратуре юкъагIортар доьху\nРеспубликерчу могушаллин министраллехь прокуратуре таллам байта гIерта гIалгIайн адвокат Плиев Муса тIера ца волу ша бохучунна. Махкахь дукхачу нахана ун даларна а, денна нах леш хиларна а саготта волчу юристана хетарехь, могушаллин министралло республикерчу эпидемиологин хьолах кхачо йоллуш информаци луш яц. Цуьнца доьзна ду Плиевн прокуратуре валар, яздо "Кавказ.Реалии" портало.\n"ГIалгIайчоьнан могушаллин министралло бахархошка дийца ма дезза ца хоуьйту инфекци ца яржийта шаьш лелочух а, бахархошна гIо дан мел оьшу медицинан гIирсан а, молханийн а я къоьлла хиларх, я кхачо йоллуш махкахь оьшург ю аьлла а.Ас лакхахь билгалдаьккхинчо, суна хетарехь, Оьрсийчоьнан Конституцин 41-чу артикло луш йолу могушалла Iалашъярехь бакъо йохош ю", - яздо шен дIахьедарехь Плиевс. Несарарчу дарбан цIийнан лоьрашна тIе а тевжина, яздина адвокато.\nЦара инстаграме хIоттийначу видео тIехь гойту молханаш латтош йолу чоь. Цигахь антибиотикаш а ю, калетра а, сумамед (азитромицин) а, меронем а, офлоксацин а, полисорб а молханаш а ду. Плиевс тергам тIеузу, COVID-19 йолчарна терапи еш пайдаоьцучу молханийн тептар федералан министралло шен рекомендацешкахь далийна хиларна.\nЛазаран чIагIалле хьаьжжина ду и молханаш: гидроксихлорохин, хлорохин, мефлохин, лопинарвир/ритонавир, рекомбинантан интерферон бета-Ib, тоцилизумаб. Ткъа гIалгIайн лоьрийн молханийн ларамца догIуш дац федералан тептар.\nАдвокатан зерашца, цу тайпа препараташ регионерчу дарбан хIусамашкахь йоцуш ю. ТIаккха гуш ду, ун даьллачу нахана кхачо йоллучу барамехь дарба лелийна цахилар. Пациенташ оцу бахьанашна белла хила а тарло аьлла, хьесап дина Плиевс.\nКоронавирусан инфекци яла кхерам шена а бу аьлла, билгалдоккху юристо, цундела шен могушалла ларъяран бакъо Iалашъяр доьху цо, дарбан хIусамашкахь медицинан гIирс пайдаэца кийча буй хьожуш, юьйцурш ю ИВЛ а, ЭКМО а аппараташ. Ишта, цомгашниг кога-ира хIоттийна валлалц молханаш а, маьнганаш а, изоляцин боксаш а, инфекцийн дакъош а, сихаллин гIо кхачочоу бригадийн кийчахилар а, лоьраш ун даларх Iалашбен барзакъ а тоаме дуй а хьовсуш.\nМогушаллин министраллан пресс-секретаро Оздоев Беслана дIахьедина "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте, Плиевгара кехат шайга кхаьчна дац аьлла.\n"Цундела прокуратуро беш таллам а бац. Пандеми йоьдучу юкъанна бийр бу ала а дац", - боху Оздоевс.\nПресс-секретаро чIагIдо, министралла дарбан хIусамашкахь керла гIирсаш дIахIиттош ю бохуш. Доккхачу декъанна, контракт ю йина 33 керла ИВЛ аппарата схьакхачон, царах 20 стационарехь хир ю, 13 дIасаяхьа магош хир ю.\nИштта, ГIалгIайчуьрчу "Росздравнадзорна" а хууш хIума дац Плиевн дIахьедарх. Урхалло шен тидамехь латтош ю бахархошна медицинан хьелаш хIиттор, делахь а, Оьрсийчоьнан Iедалхойн омрица карарчу хенахь совцийна талламаш бар, аьлла "Кавказ.Реалиин" корреспонденте.\n"Росздравнадзоран" говзанчаш хууш бац, республикехь цомгаш мел волчунна тоаме ю, я яц препараташ а, медицинан гIирс а.\n"Прокуратуран тIедилларца бен бакъо яц хIинца гIуллакх листа доло. Нагахь санна, цара таллам бар доладой, тхан белхахой а царах дIакхетар бу. Цкъачунна молханаш а, медицинан цхьаболу гIирс а буй хьовсуш, мониторинг еш схьадогIу тхо. Тхаьш бечу белхан жамIаш Москва дIадохьуьйту оха, цигахь дийцаредоккху, кхачаме ду дерриг а дац хьовсуш. Тхайна гIуллакх зер тIедиллахь, болх болор бу оха", - аьлла "Росздравнадзоран" векало.\nГIалгIайчуьрчу цхьана клиникан белхахочо къайлах дийцира "Кавказ.Реалиига", махкарчу дарбан хIусамашкахь хьакъ доллуш лабораторин контрол еш цахиларх лаьцна. Лоьро бахарехь, коронавирусан ун даьлла, чолхечу хьолехь бохкучу нехан тромбоз а, организман стресс-реакци а кхиа йолало. Дукха хьолахь оцу бахьанашца баларш хуьлу. Ишттачу хьолехь антикоагулянтан терапи йоло еза.\n"Ткъа муьлхачу пациентана мел доза хила еза хаа, цуьнгара хьал тергонехь латтон деза, цIийца йолу кислород юста а юстуш. Ткъа тхан лаборатореш кийча яц цунна, цара анализийн готта спектр бен ца йо", аьлла, дийцина клиникан белхахочо.\nCOVID-19 вирус оцу тIегIанашкахь йолчу заманчохь, цунна тIе бактерийн инфекци а кхетахь, чIогIа оьшуш ду антибиотикаш ялар. Амма билггал хууш дац, лоьрашкахь тоам боллуш уьш ю, я яц: "Делахь а хала дац уьш ягаръян. Масала, пациентана сумамед маха тохар дийнахь 2 грамм яздинехь, дарбан хIусамехь бIе маьнга а белахь, хьовсур вай. Цхьана дийнан 20 грамм барам итт дийнахь лерича - ши эзар грамм нисло".\nПрокуратуран талламо а, болу гIирс лараро а гойтур дара республикехь эпидемица латтонкъийсам муха бу, мел кхиаме бу.\n"Кавказ.Реалиин" аьтто ца хилира прокуратурера сихха комментарий эца.


Шен БерхIийтта Шо Кхачар Даздеш ю ГIалгIайчоь\nШен БерхIитта Шо Кхачар Даздеш ю ГIалгIайчоь-Юнус-Бек Евкуров\nРеспублика юхаметтахIоттийна 18 шо кхачар даздан долийна ГIалгIайчохь. Кхайхкина дукха хьеший а болуш, ловзаргаш а мехкан той а доуш хира ду боху, мокъа дела долу пIераскан а, шоьтан а ши де. Амма, юккъараллехь хаьлха санна самукъадолуш тIеоьцуш дац, муьлха а даздарш. Бахьан-хала долу дахар а, махкахь йоцу паргIато а.\nГIалгIайн республика, Оьрсийчохь йолчу кхечу регионашца, дукха хIуманна тIехь, хьалхара меттигаш дIалоцуш ю. Уггаре къона а, уггаре а дукха бераш дуьне чудовлуш ерг а, уьш балар тIехь а, белхан меттигаш йоцуш ерг а, федерал бюджетах уггаре а чIогIа йозуш ерг а ишшта кхин дIа а. Амма, и юхькъаме доцу хIуманаш дуьйцуш дац. Даздеш ду республика юха метта хIоттина 18 шо кхачар. 1992 шарахь, Оьрсийчоьанан Лаккхарчу Кхеташоно низам тIеэцнера, пачхаьлкхана юккъехь, ГIалгIанй республика кхулла, аьлла.\nИ де лоруш, шина дийнахь даздарш ду махкахь дIакхайкхийна. Массо а ярташкахь а, гIаланашкахь а, арахь а даздарш дIахьуш ду. Магас-гIалахь официала декъехь совгIаташ а, мидалш а дIасайийкъира республикан пачхьалкхалла юхаметтахIоттош льаттинчаьрна. ТIебаьхкина хьеший а бу, уллерачу а, геннарчу а дозан арахьара. Шоьта-дйинахь Несара-гIалан йистехь, даздаран тогIе олучу меттехь, дIахьура ду, мехкан той.\nДаздаран хьокъехь вистхуьлуш, ГIалгIайнчоьнан президента Евкуров Юнус-Бека, дIахьедар дина, хIокху деношкахь дикачух а, хазачух а дийца лууш ду аьлла, амма, цо тидам бина, къоманна уггаре а Iаьржа а, бохаме а денош дицдеш дац аьлла. Оцу хIумано республикан кхиаман нийса стратеги кхуллуьйта, аьлла, хета цунна.\nТахана могIарерачу гIалIгайн дог-ойла муха ю? Цара муха тIеоьцу и де? Цуьнах лаьцна Маршо радионо хаттар делира Несар-гIалахь вехачу ИбраьхIим цIе йолчу стаге. Цо ишшта мах хадира:\n«ГIалгIайн республика юхаметтахIоттина 18 шо кхаьчна. Iедалан балхахь болчерна мукъа денош делла. Концерт а хир ю боху. Ишшта хIуманаш лело дагахь-м бу хIорш. Шайн болх беш болу нах, базаршкахь а, таксисташ а , ша-верриг а шен балхахь ву. Цхьанха а балхахь а, некъахь а боцурш, масала сан лулахой санна берш. Уьш сатасале гIовтта а гIоьвттина, даздарш ду, аьлла, (кхузахь маларш а ма даций духкуьйтуш), луларчу ХIирийн махка бахана малар эца. Кхин хIара ду аьлла, билгалдаьлла де-м дац хIара. Iедалан урхаллашкахь а, дакъошкахь а, цхьаъ лелорриг хир ду-кх кхара».\nДаздарш гIалгIаша хаза а хеташ дIахьора, ткъа, ишштачу дийнахь, дерриге а къам сакъоьруш хуьлура. ХIинца иза дац, элира ИбраьхIима:\n«10-12 шо хаьлха, суна дагадогIу, Аушев Руслан президент волчу хенахь, арахь хохкуш говраш а йолуш хума дора. Ишшта, бIов а йолуш, цхьа меттиг ю кхузахь, цигахь дезчу денна лерина митинг а йора, оьрсийн маттахь ма-аллара «праздничные гулянье» а хуьлура, ловзар а дора. Тахана гIалгIай баланехь ма бай. Хьалха санна самукъадолуш бац хIорш. ХIинца лелош дерг, оьрсийн маттахь «для галочки» ма аллара ду-кх».\nНесар-гIалахь вехаш дукха хан ю ИбраьхIим, цундела, юккъараллин дахар олуш ма хиллара, шен кIоргаллийца девза цунна. Хьалха санна, нехан бIаьргаш а дац ирс сов даьлла къегаш, аьлла, тидам бира цо».\n«Тахана, муха эра ду хьуна аьлча, нохчий тIом а баьлла кхуза схьабаьхкинчу хенахь, дукхах берш оцу балано кIел битина, гIийла а , миска вара. Карахь доцуш а хуьлу, тIехь доцуш а хуьлу. Массо а хенахь паргIат Iен Iеминчу нахана, ишшта шайна тIе веана стаг гIийла хетара, цецволура цуьнах, иза ледара хетара, иза дIа а тоттура. Ткъа, тахана, шаьш лелийнарг нийса доцийла царна хууш дуйла, гуш ма дай. Царна шайна тIехь а бу хIинца и бала, иза бацахьарий бакъхьа-м дара. Цхьана нохчашка хьоьвзина болу бала, цаьргахь биснехь иза ишшта хир дацара, амма, иза суьлишкахь а, гIалгIашкахь а, хIиришкахь а, кхечаьргахь а бу. Ерриге а Кавказехула дIасабаьлла и бала. Тахана и тIом бу, цуьнах кхоьруш а бу, нохчаша лелийначух кхета а кхетта. Хьалха санна и дезде ду, аьлла, цхьа а самукъадолуш вац. ДIаяьлла и хан».\nОфициалан хьосташа а, оьрсийн историкаша а бахарехь , 17-чу бIешарахь, гIалгIай, оьрсшка дехар а дина, Оьрсийчоьнан юккъе бахана бу. ХIинцалц, шаьш Совета Iедалца а, юха цул тIаьхьа Оьрсийчоьнца а, оьмаршкахь хир бу бохуш чIагIдинехь а, гIалгIаша иза ца боьвлачу декъана дина. Кхин церан дан хIума дацара, аьлла хета ИбраьхIимна:\n«Мичча а хенахь цара иза дийцинехь а, оьрсашца, даггар Iен лууш уьш бацара. Вайца дIабохийна а бу уьш, вай бусулба дин а лела дайтина цьарга. Тахана Оьрсийчоь йоцуш хилча, ца мегаш бац хIорш. Кхеран хьал вайчулла а чIогIа телхина ду. Кхузахь латта кIезга ду. Уггаре а тоьлла йолу меттиг а, латта а хIириш дIальцна ю. Ах миллион сов бу гIалгIай.\nОьрсийчоьно луш соцпакет а ю, пенсиш а, пособеш а ду. Нах болуш бу, оьрсийн оцу идеологин тIе а вахна, цаьргахьа а бирзина, шен къам цIарах даьгча а бен дIа а ца хеташ, шай белхан меттигаш а, Iедалца йолу юкъметтиг а гал ца яьлчхьаний бохуш. И тайпа нах болуш бу. Нохчашна юккъахь а бу, гIалгIашна юкъахь а бу, Совета пачхьалкхехь мел хиллачу къомана юккъехь болуш бу уьш».\n1921 шарахь, ГIалагIайчоь, Ламанхойн республикан юккъехь яра. Кхо шо даьлча, иза къаьстина ша ГIалгIайн автономин кIошта аьлла хилла. 1934 шарахь, Нохчийн а, ГIалгIайн а республикаш цхьана а тоьхна, автономин кIошт йина, кхиъ ши шо даьлча, цуьнах, автономин республика йира.\n1944 шарахь, иза йохйира, вайнехан къам шен латтана тIера дохйиначулла тIаьхьа. 1957 шарахь Нохч-ГIалгIайн автономин республика юхаметтахIоттийра. 1992 шарахь бен, ГIалгIайчоьно, Оьрсийчоьнна юкъахь,бакъйолу субъект а хилла, дIа ца хIоьттина.


Рак эшайо шайн дарбано, боху Iамеркарчу Iилманчаша\nДейоьхьашна кхетта рак юхайоккху шаьш кхоьллинчу молхано, аьлла даржийна Джефферсонан а, Джефферсон Томасан а университеташкарчу Iилманчаша.\nРак-лазар лоцучу дегIан меженех кхоалгIачу меттехь ду дейоьхь. 2018-чу шарахь 1,8 миллион стагна хIоттийна лоьраша и тайпа диагноз. Дейоьхьашна кхеттачу раках ле 51020 Iамеркахо хIора шарахь.\nIилманчаша дIахьедина, шаьш кхоьллинчу вакцино цомгуш волчу стеган имунитет "Iамайо" ракан орамаш леха а, уьш хIаллакдан а, аьлла.\nКлиникан экспертиментехь дакъалаьцна 10 лазархочо: 48-80 шераш ду церан, диагнозаш – I-II муьре яьлла дейоьхьан рак. ХIоранна а цкъацкъа йина вакцинаци. Молха тохале хьалха дархошна операцеш йина дейоьхьашна, рако керла хецна орамаш дIадохуш. Химио-, я зарратан терапи ца еш витина хIора а.\nЯлх беттачохь тергалбина Iилманчаша цомгушнаш. Оцу юкъанна, иммунитет зуьйш, кхузза эцна цIий.\nЖамIаша гайтина лоьрашна коьртаниг: кхоьллинчу молхано адаман имууннитетна аьтто бо GUCY2C-молекула "раках латийта". Цамгаро лаьцначу дейоьхьашца хаало и молекула, иза шен гIора ма-кхоччу духьалйолу ракна - дукха хьолехь, аьлча а, даима а санна, "оьшу", цундела адам ле.\nВакцино пациентех цхьанна а ца бина Iаткъам, хьал эша ца дина. Мелхо а, "ир-карахIоттийна" цомчушчийн иммунитет, жигарадаьккхина дилхе шегга ракна дуьхьалояйтар.\nМуха эшало рак. Шаро елла пхи дегайовхо\n"Рак кхиориг, цунна яржа некъ боккхург хIун ду хаа оьшу. Карийначу хаарша хьоьхур бу дарбанна керла некъаш. Деза ду бинчу талламан маьIна, цо гайтина, пациентна хуьлуш зен а доцуш, цуьнан иммунитете шегга лаха а лохуьйтуш, шегга рак хIаллакъяйталуш хилар", - элира бинчу талламан авторех цхьамма, медицинан Iилманийн доктора Карен Э. Кнудсена.\n"Талламан шолгIачу декъанна кечлуш ду тхо, гурахь хоржур бу цунна пациенташ. Хьалхарчу декъо деллачу жамIах пайда а оьцуш, вакцина эвсаръяккха, кхин а сиха, атта рак эшош хилийта дохку тхо", - хаамбира вакцинин шолгIачу авторо Снук Адама.


ТIема юкъе, 248 гIаттар долаш белгалваьлар, Россе турпалхо вола, кхерамах хIама дег чу доацаш тIом баь, гIалгIай къаман майра воI — Оздой Мурад.\nКъаман сийдола воI\nГIалгIай мархий бетта 3 ди 2022 шу\nМалсаганаькъан Тухана цIерах йолча, Назранерча музее яда «Як-7» яхача фекемах йиса оатхалаш. Ма дукха а да-кх, къаьстта, цу хIамашца дувзаденнараш.... ЦIаккха а адамий дегашкара дIабов йишъйоаца дагалоаттам ба из! Белозобов Саша яхача, Псковерча дешархочун дог делхаш дийцар даь-нанас, ший бIаргашта гуш яьгача совестски самолетах. Из дар 1944 шу, Iан деной тIеххьара бутт бар лаьттар.\nДешархочо, ший дега чу, чIоагIо йир из фекема хьалаха аьнна. Из хатар хиннадар Маево оалаш хиннача станцен юхе. Йоккхача саго дийцачох, из улла моттиг Смертное яхача хин бухе яр. Йоккха юкъ ялалехьа шийна тIехьа кхы а дешархой баьха, Куприянова Аннас йийцача меттиге кхаьчар из. Гилкемаца хин лакхе гIолла го а боахаш, йIаьха гIажамаш хин кIала хьекхаш, дукха къахьийгар бераша. Юххера а шоаш лехар корадича санна хеташ, аквалангисташи цигара хаьхои оарцагIбаьхар цар. Хаьхочо Ющенко Гаврилаи, Себежскеи, хин станце аквалангиста, бакъдир, хин кIала уллар фекема долга.\nЙоккха юкъ ялалехьа, тIема водолазаша, фе кемах дисар арадаьккха техкар, из мичахьара енай а, малагIча хана цига нийсъенний а. ДIабихьача тохкамо гучадаьккхар, из малагIча авиационни заводо арахийцай, малагIа шу, сери, номер йолаш а я. Хайра, фекема полковой номер а. Фекемача ваьгIар вар, зIамагIа вола лейтенант, Оздой Мурад. Из хиннав цу хана — 431-ча Краснознаменни истребительни авиационни полка, 315-ча Рижски истребительни авиационни дивизен, 14-ча истебительни авиационни корпуса, 15-ча фе арме 2-ча Прибалтийски тIема летчик. Оздой Ахьмада воI, Мурад, ваьвар 1922 шера, бIаьстан хьалхарча бетта 10-ча дийнахьа, Назране. ТIом тIабенача хана, из чакхъяьккха вар Шолжа-гIалий тIара аэроклуби Армавирски авиашколеи. 20 шу даьнна волаш, авиационни звеноя командир хилар цунах. ТIом бе волавеннача хьалхарча дийнахьа дIагойтар, кхерамо ше юхаозаргвоцилга. ЦIеча седкъа орден луш дIаболабелар тIема аренашкара никъ. Чечелницке яздаьча «Летчики на войне» яхача книжка тIа дувц: «Низ болаш ва Мурашевский Алексей яха летчик. Цун аьттув хилар — деррига довзаш хиларах да. Виъ сага нийсса ба тIема наькъашка изеи, Оздой Муради. Эггара хьалха хиннача сигларча тIема юкъе, виъ фашист эшавир цар. Котало шоашка йолаш, массехк моастагIчун фекемаш чудахийтар майрача бIухоша. Из тIом баь юхабоагIаш, духьала яьлар царна «Фокке Вульф» — немцечун ши самолет. Ка луш бацар, дег чу кхерамах хIама доаца, вай летчикаш. Сигала беча тIема юкъе атта тувлавала йиш я. Иштта, цхьан дийнахьа бодача тIема юкъе шийцарчарна тIехьависар Мурад. Йоккха юкъ ялалехьа го бир цун фекема моастагIаша. Ялх «Фоккер» яр из сиглара чувайта гIерташ. Ялх моастагIа, цхьаннена духьала тIом беш вар. Айлуш, лохлуш, ма даггара, фекема кхестадеш тIом бодар лакхе... Дукха ха яр дов дода. КIаьдваларо кулгашка, ма хетта, болх хьабайтацар, юхь тIарча хьацаро бIаргаш хьалдизадар. Йоккхача топий пхорч доладелар моастагIа волчахьара. ТIехьашкахьа кхы а шиъ вар, ма даггара, дов деш... Фу хургда-хьогI аьнна хийттача хана, мичара йоагIа ца ховш моархашта юкъера арахьелхар вай «Якаш». ТIема юкъе эшаш мел дар, Iомадеш хилар Оздой Мурад. Из тамашийна майра летчик вар. Деррига фекемаех дар дайзар цун, ший кIоаргалца. 248 тIема гIаттар долаш чакхъваьлар из. Сигала гIолла го боахаш цо даьккхад, 157 сахьати, 53 миноти, царех 54 сахьати 33 миноти лакхе лира тIом беш, фашист ший низах вохавеш даьккхад. Оздой Мурада сиглара чудайтад бархI моастагIчун кема, «Фокке-Вульф 189» юкъе йолаш.\nI944 шера, наджгамхой бетта 25-ча дийнахьа Маево оалаш хинначе станцен лакхе, шийна тIадила декхар кхоачашде айвеннача, моастагIчун герза кIала нийсъвелар майра летчик. Сов чIоагIа яьча духьаленах, чудежар цун фекема. Из хинна диъ ди даьлча хоам бера цIагIарбарашка, дийца варгвоаца майрал хьокхаш, тIема юкъе вахар хаьдад шун воIа аьнна.... Бакъда, из иштта дацар! Даьла боккхача къахетамаца Мурад дийна висавар! Фекема чудоагIача хана, парашютаца чукхоссавала кхийнадар цун. Сакхетам чура ваьнна, дерригача дегIа доагам долаш човнаш хинна ила Мурад, фашисташа есарал вигар. Немций концлагерера, массехказа, вада гIийртар из. Чехославакеи Пруссеи дар из. Вада аьттув балацар цун. 1945 шера, Польше доазон тIа дIатIабаьннача Советски бIухоша, мукъаваьккхар из.\nШий дог ураоттадаь, юха а тIема наькъашка араваьлар Мурад командир звена волаш. 1946 шера, ший цIен нах лаха Казахстане вахар, тIема аренаш тийхка, этта вола летчик. Накха бизза орденаши майдилгаши ядаш цIенах кхийттар Оздой Мурад. 1995 шера, котало яьккха 50 шу дузаш, РФ президента указах, цунна елар Россе турпалхочун Сийлен цIи. 1999 шера вайцара къаьстар дог дизза денали майрали хинна, мел вовзараша везаши, доккхал деши лелаваь Оздой Мурад. Хала ди дар из, вай къаман хIара сага! Из дагара ваьнна ха йоагIаргьяц вай къаманга! Укх деношка Мемориальни комплексе дIабихьар, «Сиглено кхеваь турпал» яха, цун тIема наькъа хетабаь бола гойтам. Оздой Мурада 100 шу дуз. Гойтаме хьахьокх цун беррига вахара никъ. Шийна тIехьа йоккха лар йитача сагах лаьцараш, довзаргда цига.....


ХIора шеран коьртехь арахоьцуш долу «Дехьадовларан муьрехь йолу пачхьалкхаш» цIе йолчу рапорто довзуьйту, Юккъерчу Европера Азе кхаччалц йолу, хьалха Советан пачхьалкхана юкъайогIучу 29 пачхьалкхехь долу хьал. Даханчу шарахь хилла хьал талларал совнаха, чекхдаьллачу итт шеран мах а хадбо рапорто.\nОцу талламан авторийн хьесапехь, теллинчу массо а пачхьаьлкхашна юкъахь, демократин агIора дика жамI гайтинарг пхи пачхьалкх бен яц. Документо чIагIдарехь хIокху иттех шарахь хьал гуттар а чIогIа телхинарг Оьрсийчоь ю.\nСоветан пачхьалкх лаьттинчу меттехь дIайоьдуш Iедалийн режимийн кIорга кризис ю аьлла яздина Фридом ХIаус сайтан тIехь организацин кхочушдаран директоро Виндзор Дженнифера. Оьрсийчохь а, оцу регионан кхечу кIошташкахь а юристашна а, журналисташна а, жигархошна а бечу ницкъо шеко кхуллу оцу юкъараллийн хьокъехь а, цивилизацин дуьненахь тIеэцначу бакъонашца а догIуш, цуьнан системаш кхолла йолчу тарон хьокъехь а аьлла яздина цо.\nКоммунизм йоьхна ткъа шо даьлчи а, шайна ца дезачу кепара ойла еш берш охьатаIош, оцу пачхьалкхийн лидерша пайда оьцу кхерамазаллин къизачу ницкъех а, муьтIахьчу кхелех а, леррина тIехьожучу хаамийн гIирсех а. Советан пачхьалкхехь баьхна езткъа процент бахархой – ши бIе ткъе цхьа миллион гергга - чIагIъеллачу авторитаран режимашкахь бехаш бу. Церан яц цхьа а политикан а, махкахойн а бух буьллуш йолу маьршонаш. Рапорто билгалдаккхарехь Балканашкахь йолчу пачхьалкхашкахь бен то ца делла хьал дIадаханчу оцу итт шарахь.\nФридом ХIаусо тидаме эцна, журналисташ а, юристаш а Оьрсийчохь таIзарза бойуш хилар а, уьш байарна бехкениш карош ца хилар а. Организацино бинчу талламо билгалдаьккхина, Оьрсийчохь бен, кхин цхьанххьа а, демократин агIора оццул боккха иэшам хилла ца хилар. Оьрсийчоьнан коьрте Путин Владимир веъчхьана дуьйна, маьхкадаьттан мехаш сел лакхара хилла хиларна, жим-тIама тоделлера ахчанца доьзна хьал. Мелла а аьтто белира мехкан хьал дуьненахь тодан. Амма, оццу хенахь, елцинан заманахь яьхна йолу дешан маьршонаш а, харжамашкахь къийса хилла таро а яйира. ХIинцалерчу режимехь, матаръюлучу авторитаран кепе йоьдуш ю и пачхьалк, документо бахарехь.\nМедведев Дмитрий Путинан мете хIоттаро хIумма а хийца ца хийцина урхалла даран кеп боху, талламан авторша.


ГIалгIай республика Кулгалхочо Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас дакъа лаьцар, Самаре, чекистий дагалоаттама мемориал хьаделлаш\nСамарера сийленна оагIув\nНаджганцӏей бетта 20 ди 2021 шу\nУкх деношка, паччахьалкхен кхерамзлен органий Ди дар, наджганцIей бетта ткъоалагIча денна, хIара шера из ди дезду. Иштта цу денна хетадаь, Самаре, лерхIамца хьадийллар, Даьхен Турпалхой сийна, керда дагалоаттама улг. Самарски областа, кхерамзлен Федеральни служба Урхален гIишлон хьалхашка, мраморни улга тIа тайп-тайпарча ханашка болх баьча чекистий цIераш го йиш я.\nУж ба, Советски Союза Турпалхой Лезин Вениамин Павлович, Лев Маневич Ефимович — цIихеза Сийлахь-даймехка тIом лаьттача шерашка разведчикаш хинна, иштта Россе турпалхо Келматанаькъан Макшарипа воI, Iалихан, 2007- ча шера, зуламхой кулгах венна.\nШий са ца кходеш эггара чIоалханеча моттигашка кхоачар, вай мехкахо, Келматанаькъан Iалихан.\nКъулбаседа-Кавказа терроризмаца къовсам лоаттабара, ФСБ центральни аппарата конституце оагIув лорабара йолча, Урхален болхлочун Келматанаькъан Iалихана тIеххьара командировка яр из.\n2007-ча шера, моажола бетта вурийттлагIча дийнахьа, из чувагIача машена, «Кавказ» оалача федеральни наькъа тIа герз дийттар.\nЧекиста пхийттаза герз кхийттадар, хIаьта тIехьагIа, цун машена чура корадир 130 тайп-тайпарча боараме пхорч.\nДаьхен Кхо Турпал — уж я цIаккха а йицъергйоаца исторе кхо оагIув, тIехьенгара — тIехьенга кхоачаш яхаргья цар цIераш.\nКхаь турпалхочунна сийна хьаделлаш дола, дагалоаттама улг хьаделла бокъо елар ГIалгIай Республика Кулгалхочунна — Келматанаькъан Iалихана вешийна, Келматанаькъан Махьмуд-Iаьла.\nЦу лерхIамеча моттиге дакъалоацаш хилар: Самарски областа губернатор Азаров Дмитрий, Самарски областе гIолла йолча УФСБ кулгалхо Акулинин Андрей, РФ Паччахьалкхен Дума депутат Хинштейн Александр, ветеранаш, тахан балха тIа бола паччахьалкхен кхерамзлен органи болхлой.


Пачхьалкхан декхарна а, компанешна а, къайлахчу сервисийн белхахошна а дуьхьал\nОьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш юкъаяхарх долчу омрина буха куьг яхдина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Джо Байдена. Уьш хьакхалур ю Оьрсийчоьно арахьоьцучу керлачу пачхьалкхан декхарех а, Оьрсийчоьнан официалан белхахойх а, компанех а. Довзийтина бахьана ду Москвано "зулам дохьу гIуллакх дар". Оцу хьокъехь хаам бо КIайчу цIийнан сайта тIехь.\nАмерикан финансийн институташна доьхкур ду Мангал-беттан 14-чу дийнал тIаьхьа юьхьанцарчу юхкийлехь Оьрсийчоьно арахоьцу пачхьалкхан декхарш эцар. Дуьхьало ю хьакхалуш деккъа цхьана Центробанкера, Халкъан хьалтодаран фондера, финансийн министраллера ечу эцарех. "Оцу гIулчо бакъо ло, эшна меттиг ягIахь, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна Оьрсийчоьнан декхарна дуьхьал йолу санкцеш шоръян", – билгалдоккху КIайчу цIийнан документо.\nБайденан администрацино официалехь дуьххьара яьккхина, исторехь уггаре доккха кибер-тIелатар динарг а лоруш, Оьрсийчоьнан дозанал арахь къайлах зераш дечу урхаллин цIе. Дипломатийн бакъонех пайда а оьцуш, къайлахчу сервисашна болх бен итт Оьрсийчоьнан векалтан белхахо махкахваккха мега Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашна гIодарца билгалъяккхина санкцийн тептаро Оьрсийчуьра 6 технологийн компани.\nИштачаралахь ю тIеман министралло шен хьашташна гергаоьзна йолу доларчу а, пачхьалкхан а компанеша шеца болх бен "ЭРА" технополис. Йисина компанеш ю информаци Iалашъярехь, IT-инфраструктурин аудитехь, кибер-кхерамна дуьхьалоярехь болх бийраш. Царалахь ю пачхьалкхан Iилман-технологийн "Спецвузавтоматика" институт а, кхушара Москварчу биржехула 4 миллиард долларна бахам бохка кечлуш хилла Positive Technologies компани а.\nШорйинчу санкцийн могIара язбинчу нахалахь ву Путин Владимиран пресс-буьйранча лаьттина Громов Алексей. Президентан администрацин куьйгалхочун хьалхарчу гIовсан даржехь ву иза карарчу хенахь. Хаамийн гIирсаша дуккха а яздина, кхиболу белхаш бар доцуш, Кремльна хьалха телегойтилех жоп луш а, пачхьалкхан телеканалашна финансаш ялар а цо къастош хиларх лаьцна.\nГромов тептара язвина, КIайчу цIийнан информацица, "харжамашна юкъагIертачу Кремлан медиагIирсех" жоп луш волу даржахо санна. Харжамашна новкъарло йина хила тарлучийн могIарахь санкцешна буханисйина совдегарца Пригожин Евгенийца йоьзна хила тарлуш йолу, дукха нах хьовсуш а йоцу йиъ портал а, масех компани а, даржхой а (билгалдаьлла Пригожин шена хьалха кхайкхийначу санкцех мукъавала гIерташ хьийзар а).\nЦул сов, керла бехкамаш юкъабаьхна Оьрсийчоьно ГIирмина аннекси ечу кампанехь дакъалаьцначу наханна дуьхьал а. Тептарахь ву Оьрсийчуьрчу Iедало ГIирмин бахаман министр хIоттийна даржахо а, регионерчу ницкъаллин урхаллийн масех куьйгалхо а. Чубоьхкинчул тIаьхьа, дукха хьолехь, шайх политикан тутмакхаш лору нах чуоьцу ГIирмера талламан №1 изолятор а ю санкцийн тептарахь.\nГIирма бахьанехь санкцеш тоьхначу компанешлахь ю ГIирмин тIайна тIе боьлхучу аьчка некъашна документаш кечдинарш а, и некъаш бинарш а, церан могIаршка язвина тIай тIехь белхаш латтабечу "Мостотрест" компанин директор Рыженькин Леонид а.\nСанкцеш хьахаеллачул тIаьхьа, Москвара биржа еллалуш, дуккха а лахбелла соьман мах. Дийнахь кхо сахьт даьлча Москвахь доллар соьмал сов дазделира, евро – цхьа сом ах сом гергга. И ши валюта кхаьчна 77,08 а, 92,26 а соьме.\nПутин а, Байден а цхьаьнакхета кечлучу кху муьрехь Вашингтоно сацо беза Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш кечъеш бен болх, дIахьедира хьалхо Москварчу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн векалца Салливан Джонца къамел деш Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран гIоьнчас Ушаков Юрийс. Ши президент цхьаьнакхета везаш хилар дIадахначу кIиранах хьахийнарг ву Байден. Вовшахкхета меттиг а, хин долчу къамелан тема а евзаш яц цкъачунна.


Нохчийчохь вайначу таксхочух а, цуьнан пассажирах а хилларг хууш дац хIинца а\nОхан-бутт 20, 2022\nНохчийчохь вайначу гIалгIайн таксхочун Арсаев Адаман а, Къилбаседа ХIирийчуьрчу цуьнан пассажиран Гаглоева Риммин а хьокъехь долийна бехктакхаман гIуллакх йист ца йолуш толлуш ду ГIалгIайчохь. Кху шеран Чиллан-беттан 6-чохь дуьйна зIене долуш дац и шиъ.\nКавказ.Реалиино ма - яздарра, таксхочун болх беш хилла 43 шо долу Арсаев къайлавелира 57 шо долчу шен пассажирца Соьлжа-ГIаларчу аэропортера Беслане боьлхуш. Ши де даьлча Арсаевн машен кехаташца а, мобилан телефонашца а, зударийн бедарш чохь йолу тIоьрмигца а схьакарийра ГIалгIайчуьрчу Сунжа гIалахь.\nЯйначу зудчун вешин кIанта, ММА-н латархочо Гаглоев Георгийс дийцира, гIалгIайн полисхоша юьхьанца хаамбира шега, цуьнан дейиша Нохчийчуьрчу цхьахйолчу полицин декъехь ю аьалла, амма тIаьхьо шен дешнаш юхаийцира цо.\nШиъ йа шиннал сов стаг верна аьллачу Iедалан къепехь айдина гIуллакх. Гаглоева Римма къайлаялар бахьана долуш дийцарш хилира мехкан куьйгалхочунна Менялой Сергейна а, Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхошна Кадыров Рамзанна а, Калиматов Махьмуд-Iелина а юккъехь.\nГаглоев Георгийс бехкебо Соьлжа-ГIалара ницкъахой иза лачкъорна, Нохчийчохь палтосучу нахана тIаьхьабевлла лелачу кампаница а дузуш. Цуьнан дешнашца, "хьам дIабоккхуш" хиллера иза.\nМасийтта шо хьалха доладелла Нохчийчохь хIумахуу нах лецар. ТIаьххьарчу цхьана шарахь меттигерчу телевизионо гайта а гойтуш, мел лахара а, 14 вара лаьцнарг. Даим санна, шайгара даьллачунна дохкобуьйлу лецна балийнарш, камерана хьалха бехк ца биллар а доьхуш. "Терроризмел а, наркоманел а кхераме" ду боху сюжеташкахь цара лелориг.\nХIора шарахь Нохчийчохь 100 эзарна юккъера тIепаза вов 110 стаг. Иза 4-за дукха ду Оьрсийчуьра юккъерчу терахьца дуьстича.


Nurdi Nukhajiyev, Chechen ombudsmen\nОьрсийчоьнан президентан цΙарх Нохчийчохь адамийн бакъонаш шен тергонехь латточу Нухажиев Нурдис шен даржан цΙе хийцар доьху меттигерчу а, Оьрсийчоьнан а парламенташка. Цунна хетарехь, бакъонашна тΙехьажархочух оьрсашха «уполномоченный» олучул комиссар алар товш хир дара.\nХенан цхьа юкъ мосазза ели, ног етташ, ламанах духдуьйлучу шовданах тера, къар ца луш, комаьршша, керланиг юкъадало а, федералан Iедалан галдаьлларг нисдан а тохало Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларьяран векал волу Нухажиев Нурди.\nХIинца цуьнан урхалло дIасабаржийначу хаамца, заманан лехамашца догIуш, шен метта хир ду, пачхьалкхехь шуьйра пайдаоьцуш долу ширделла «уполномоченный» бохучу дешан кхетаман меттана адамийн бакъонашларьяран комиссар аьлла цIе хийцича.\nЦу кепара хийцамбар парламентан кхеле а диллина, дийцаре дайта дагахь ву Нухажиев Нурди. Цо кхеторехь, «комиссар» боху латинийн дош дуьненахь тIеэцна, шуьйра пайдаоьцуш, яккхий таронаш йолуш, Iедалан даржашкахь хилла нах билгалбеш лелла ду заманан йохаллехь.\n«Адамийн бакъонашларьяран комиссар аьлла цIе тиллар бахархошна а товр долуш, бIегIийла хетар долуш хIума ду, стенна аьлча, цу цIарца йоьзна хастаме агIонаш, доьналлин, турпалаллин масалш хилла Оьрсийчоьнан исторехь. Тахана а «комиссар» бохучу кхетамах шуьйра пайдаоьцуш бу дуккха а пачхьалкхашкахь».\nНухажиевн иштта дIахьедар хааме даьккхина бакъонашларьечу урхаллин хьостано. Цунна хетарехь, цу "уполномоченный" бохучу дешан маьIна мелла а дайдеш, цунах пайдаоьцуш дукха хьукхмат-урхаллаш ю карарчу хенахь Оьрсийчохь. Уьш алсам хиларо, цу институтан мах байбеш, бахархой тилбан а тарло, Нухажиевс бахарехь.\nШайн урхаллина комиссариат аьлла цIе тиллича, и йовзар лакха а долуш, цуьнан шатайпаналла юьсур ю, Нухажиев Нурдина хетарехь.\nКерла юкъадалор, нохчийн парламенто тидаме а эцна, дийцаре маца до а, я тергаме оьцур ду-дац а хууш дац. Ткъа бахархошна хетачух аьлча, царалахь кIезиг бац цIе хийцаро ян гIоле яц аьлла хетарш. Царна хетарехь, уггаре хьалха хийца догIург адамийн бакъонашларьечу урхаллин белхан кеп а, чулацам а бу. Иштта хьажам болчех ю Соьлжа-гIалин кIоштан яхархо, ворхI беран нана Зулай а.\nЗулай: «ЦIе хийцинера аьлла, тIекхетар долуш хIун ду? КIадда а дац-кх. Дукха харцонаш ю лелаш, ткъа и бакъонашларьярхой дош ала хIуьттуш а бац. Нах хьийзош бу. Лоций, милла а дIавуьгу, гергарнаш бу хьаннашка кхуьйлуш, доьзалхошка схьакхойкхуьйту, бохуш. Хийла цIенош дагош нах кегийна меттигаш ю-кх.\nБехк-гуьнахь а доцуш хьийзабо-кх нах. Дас-нанас бохуьйтуш ма бац уьш хьуьнха. Церан дан хIума ма дац. ХIинццалц схьа царна гIо деш, дош ала хIуттуш а вац и уполномоченный ву бохург. Кхечанхьа долчунна-м сема хуьлу иза. Кху чохь долчунан-м бац бала. Маца талур ду-м хаац хIара хьал. Хийца езарг соьга хаьттича цIе яц, болх бу».\nЗулайн агIончаш махкахь кIезиг бу ала а дац, шайна хетарг гIарадаккха тахана кху чохь церан некъ бацахь а. Цара далочу тоьшаллашца, кIоршаме адамийн бакъонаш талхор кхузахь, массо вола а воьлла, могIарера гIуллакх ду. Жоп деха да воцуш,олалла деш лору цара кхузахь ницкъаллин структураш, шайна луъург лаца а лоцуш, шайн дог-ойлане хьаьжжина, бахархошна тIеIаткъам а беш.\nХийла масалш ду гIаттамхойн гергарчарна ца богIу, низамо магош боцу ницкъ бина, аьллачунна кIелхьара бевлла доьзалхой бахьанехь, хIусамаш ягоран биста кхаччалц царна таIзар дина а. Амма, юкъараллехь гIара а даьлла, цхьа масал дац, меттигера, Нухажиев коьртехь волу бакъонашларьярхой юкъа а боьлла, хьасартне хьийза низамхой къепе бехна а, куьгбехкечуьнга жоп дехна а.\nДелахь а и бохург данне дац Нухажиев Нурдин урхалло бахархойн хьашт-дезарш листарехь, де эшначунна орцах яларехь дакъа ца лоцу бохург. Дакъалоцу. Амма и дакъалацар шатайпа ду. Иза коьртехь волу урхалла жигара хьаьвза, масала, махкал арахьа. Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь нисделлачунна.\nХийла меттигаш яьхкина, Оьрсийчоьнан цхьана кIоштан набахтехь нохчочуьнга ца богIу ницкъ беш, харцо кхийдина, аьлла, Нухажиевс шен векалш а хьежош, низамо ма-хьоьхху бакъо а, нийсо а толийтина. Иштта хийлазза жигара хьийзина и бакъонашларьярхо, къоман аттонна федералан Iедал самоне доьхуш, арз-дехарш деш а. Бакъду, Нохчийчохь тергаллуш дерг, Iедалца йолу юкъаметтиг ларьеш, цуьнца лераме чекхволуш, кхин дIоггаре ахкаме дуьллуш дац кхузарчу бакъонашларьечу урхаллин хьаькамо.\nНухаджиев Нурдис дина дIахьедар


ХIамбургерчу кхелехь хоттуш ду 25 шо долчу нохчочун дов. Цунна бехке дуьллуш ду, кхо шо хьалха Шема а вахана, цигахь ДаIишах дIакхетар а, цу тобан могIаршлахь цкъа хьалха герз лелон а Iамийна, цул тIаьхьа тIемашкахь дакъалацар а.\n2001-чу шарахь дуьйна Германехь политикан тховкIелонца Iаш волу и стаг юкъ-кара Швецехь а вехаш хилла. Цул совнаха Оьрсийчу иза вахана хилар а гучудаьлла Iедална. 2014-чу шарахь Шема а вахана, цигахь ДаIишах дIакхетта хилла иза, ХIамбургерачу прокуратурано чIагIдарехь. Ша Шемахь хилар харцдеш лаьцнарг а вац, кхелахочо процессехь аларехь.\nБакъду, и стаг коьртана дика воцуш хиларна а, Шема вахале дуьйна а шизофрения олуш долу синцамгар токхуш хиларна а, кхело къастон дезаш ду, иза ша лелийначух мел кхеташ вара, ша ДаIишах дIакхетачу хенахь, ткъа иштта иза набахте волла вогIу я психиатрин лоьрийн цIийне хьажон вогIу.\nКхин масех денна яхлур ю Шема вахарна бехкевечу жимчу стаге барт хотту процесс.\nМаршо Радионе ХIамбургерчу Лакхарчу кхелехь бинчу хаамца, синойн цамгарш толлучу лоьраша цу кIентан могашаллин хьокъехь шайн рапорт йовзийта езаш ю кхелехь.


Белгин коьрта шахьар Iадийна лелхийтарша\nЗазадоккху-бутт 22, 2016\nШинарийн Iуьйранна лелхийтарш дина Брюсселерчу аэропортехь а, метрохь а. Бу цу терактехь байинарш а, лазийнарш а.\nБрюсселехь беллачийн, лазийначийн терахь хан мел йолу хийцадала тарлуш ду\nШинарийдийнан Iуьйранна Брюсселерчу аэропортехь лелхийтарш дина цкъачунна муьлш бу къастонза дуьсучу наха.\nТIаьхьо кхин а кхо талор дина Белгерчу метро чохь а.\nБеллачийн, лазийначийн терахь хан мел йолу хийцадала тарлуш ду, цкъачунна болчу хаамашца, 26 стаг вийна, чевнаш йина 50-нна.\nБрюсселан Iедало теракт ю йинарг бохуш, чIагIдо. Цунна хетарехь, ша-шен эккхийта араваьллачу стеган дегIах хилла цхьа бомба, шолгIаниг чамдичохь.\nШемарчу тIаме бусалабанаш дукха дIаоьху аьлла гIараяьллачу Белгерчу Моленбек кIоштахь веха стохка Парижехь динчу талорашна бехке хеташ, лаца кхайкхийна хилла Iабдесалам-Салахь. Кхо-диъ де хьалха Iедалан аьтто баьллера иза лаца.\nБрюсселан полисхоша дийцарехь, и стаг ваьхначу хIусамехь карийна дуккха а герз. Полици толлуш ю шайн карахь волчу, Парижерчу талорашна бехке лоручу Iабдесалам-Салахьан дакъа ду я дац Брюсселехь динчу лелхийтаршкахь.\nМаршо Радионо масех хаттар дира Брюсселехь вехачу нохчочуьнга Алан Бергмане, кху карарчу муьрехь кхерамна кIел ехачу пачхьалкхера хьал довза лаарца.\nЦо иштта дийцира.\n«Нах, балха воьдург, балха воьдуш, деша боьлхурш деша дIасалела зама ю иза. Кхузара гIаличуьра ара ма ваьлли ю и Залентен олу аэропорт. Цигахь эккхийтарш дина цара, нах бойуш, лаза а беш. Дукха хан ялале, Малбек олучу метрон станцехь дина. Доккха зулам ду и динарг, хьаъа а динехь а. Дала къайла ма бохуьйтийла цьш, нахана чIогIа бохам бина цара.\nБусулбачу нахана пайденна шаьш дина бохуш, цхьа къамелаш дан а тарло цара, ца хаьа и хьан шена тIе лоцур ду. Оцу метрочохь уггаре а дукхахберш бусулба нах хуьлуш бу дIасалеларш. Доллучу дуьненах шаьш летар ду бохуш, кхерамаш туьйсуш Iаш бу халифатера ду шаьш бохуш цхьа нах.\nЦарех цхьамма эр ду хIинца, шаьш боккха толам баьккхина аьлла. И тодам а бац, боккха бохам бу. Я цара, я гIазакхаша ца дайтахь, кхин и дан бахьана долуш цхьа а ца го суна».\nКхин дIа къамел деш Алана билгалдаьккхира, бусулбачу нахана цхьанне кепара дуьхьалонаш, новкъарлонаш меттигерчу Iедало еш цахиларх. Со сайн махкахь ца ваьхна тахана санна маьрша, паргIат, аьлла, тIе а тухуш, дийцира Алана.\n«Бусулбачу нахехь цхьа а гIело ма яц кхузахь, со Iаш волчу меттигехь 4 маьждиг ду, хьайна лаахь маж лелае, хьайна лаахь месаш лелае, паргIат меттиг ма ю хIара.Шайн махкахь баха а ца битина, дукха хенахь дуьйнна кхуза Iен схьабаьхкина нах ма бу хIорш.\nСо сайн махкахь а ца ваьхна кхузахь санна паргIат. ТIаккха и санна долу зулам муха дйир ду. Кегийн бераш, маьрша бахархой, царна дуьхьал зуламаш деш волу стаг, лартIехь вац».\nУггар хьалха, зулам шайна, бусулбанашна, дуьхьал дина лору Бергман Алана. Цо воккхаверца дуьйцу белгийхоша бусулбанашка болчу ларамца леладен гIиллакхаш. ХIетте а, тIаьхьа ца кхуьу иза, маьршачу нахана дуьхьалдаьхначу зуламех.\n«Кху белгийхойн бусулбачу нахе ларам муха бу хаьий хьуна? Кхара базалг ца хIоттайо керлачу шарна, бусулбанашна новкъа догIур ду бохуш. Ишколашкахь хьакхийн жижиг ца леладо, вай и ца дуий хууш.\nМарха достучу дийнахь, бусалбанаш бехачу кIошташкахь некъаш дIа а къовлий, дIа-схьа машенаш ца лелуьйту, и де дIадаллац, новкъарло ца яйтархьама. ХIинццалц иштта дара, хаац, кхин дIа хIун хийцамаш хир бу.\nХIинцца болчу хаамашца велларг 26 стаг ву оцу шина терактехь. машенаш лелаш яц, метро а сецна. Ишколаш дIакъевлина, кхерам хIинца а тIехь лаьтташ бу аьлла, чуоьзна эскар ду, полисхой а бу».\nХиллачу зенан барамаш буьззина къастоза бу цкъачунна. Белгин ницкъаллин структураша, талламчаша цкъачунна Iорадаьккхина дац, шайн ницкъаша кхерамзалла меттахIоттош дан леринарг. Амма кхеташ ду, и барамаш пачхьалкхехь дIахьуриг хилар.


Соьлжа-ГІалех лаьцна керла книга » Нийсо-Дагестан\n27.03.2019 169 0 niyso\nДика ламаст хилла схьадогІуш ду Абузар Айдамировн цІарахчу Республикин къоман библиотекехь яздархойн, поэтийн, культурин гІуллакххойн кхоллараллин суьйренаш а, юбилейш а, книгийн презентацеш а, кхин йолу мероприятеш а дІаяхьар. Иштта хилира дІадаханчу еарин дийнахь, 21-чу мартехь, Соьлжа-гІалех лаьцначу стихийн гуларан презентаци а йина. Иза вовшахтоьхнера Республикин къоман библиотекин белхахоша, шайн коьртехь библиотекин директор Исраилова Сацита а йолуш.\nКнигех а, иза зорбане йоккхуш бинчу балхах а лаьцна дийцира презентаци дІахьош волчу, республикехь шуьйра вевзаш волчу журналиста а, поэта а Юсупов Руслана. Ша аьлча, цо билгалдаьккхира, Соьлжа-ГІалех лаьцначу гуларна юккъе 80 поэтан стихаш яхана хилар. Царна юкъахь тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш бу: нохчий, гІалгІай, оьрсий,украинцаш, белорусаш, жуьгтий, кхечу къаьмнех берш.\n«Соьлжа-ГІала вайн массеран а хилла ю. Цунах лаьцна стихаш язйина берриге а аьлла поэташ вайн гІалахь бина а, кхиъна а бара, иза шен цІа а, синан ага хеташ бара. Вайн гІалица доьзнарг дерриге шайн кхолламца доьзна лорура цара, хІунда аьлча и дерриге а церан дагах чекхдолуш дара, церан синца а, дегІаца а дара,» – элира Руслана.\nСоьлжа-гІалех лаьцна къамелаш а дира, шайн стихаш а йийшира суьйренехь дакъалаьцначу нохчийн поэташа: Кусаев Іадиза, Яричев Іумара, Мамакаев Эдуарда, Борхаджиев Хож- Бауддис, Ахматукаев Адама, кхечара а.\nШа Соьлжа-ГІалахь веха 60 шо сов хан ю, элира нохчийн халкъан яздархочо Кусаев Іадиза, кху гІалахь дІаяхна шен къона хан, кхузахь евзина шен дахарехь нислуш йолу марзонаш а, халонаш а. Дуккха а нах а бевзина, цхьаьнакхетарш а, къестарш а хилла. Кхоллараллин хьаьрмахь а кху гІалахь ваьллина, кхунах лаьцна стихаш а, статьяш а, талламан белхаш а язбина. Дукха а гІаланаш гина шена, амма Соьлжа-ГІалех ша уьш цхьа а хуьйцур яцара, элира поэта.\nГІалгІайчуьра еанчу поэтессас Даурбекова Розас а элира Соьлжа-ГІалех а, цунна леринчу стихийн гуларх а лаьцна дош. Ша кху гІалахь кхиъна ю, шена цкъа а хетар яц хІара хийра, кхуьнан лазам шен лазам бу, кхуьнан ирс шен ирс ду, элира гІалгІайн поэтессас. Розас Соьлжа-ГІалех лаьцна шен стихаш йийшира.\nШайн стихаш йоьшуш видеороликаш яхкийтинера Дедков Игора а, Талхигова Розас а. Хьовсархошна къаьсттина тайра Республикин халкъан артисткас Ахмадова Хьавас нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь стихаш ешар.\nШаьш бинчу балхах лаьцна дийцира Къоман библиотекин директора Исраилова Сацитас. Книги тІехь болх болабеш, шайн Іалашо Соьлжа-ГІалех лаьцна дуккха а авторша шайн говзарш кхоьллина хилар довзийтар яра, элира Сацитас. Шаьш гулйинарг 80 поэтан стихаш бен яц, амма уьш Іаламат дукха юй хиира шайна, билгалдаьккхира цо. И стихаш ешначарна хуур ду, мел довха, аьхна дешнаш аьлла поэташа вайн гІалех, цуьнан хазалла, цуьнан бахархойн исбаьхьа юкъаметтигаш, къаьмнийн доттагІалла хестадо цара. ТІеман заманахь вайн йохийна гІала, хІаллакдина адамаш мел боккхачу лазамца буьйцу цара, элира Сацитас.\nСуьйренан музыкальни декъехь жигара дакъа лецира къоначу иллиалархочо Бечирашвили Арсена а, Дудаев Хьусейна а, ткъа иштта «Къилбаседа Кавказан тІеман округан иллийн а, хелхарийн а ансамблан» артисташа а. Хьовсархоша дика тІеийцира цара аьлла иллеш.\nКнига нохчийн шуьйра бевзаш болчу художникийн Пашаев Абун а, Дадаева Фатимин а, кхечеран а суьрташца кечйина ю.Презентаци дІаяхьар Дуьненаюкъарчу поэзин денца нисделира, цундела иза къаьсттина мехала а, маьІна долуш а гІуллакх хилла дІахІоьттира.


Муки чтения [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Культура > Ингушский язык > Муки чтения\nПросмотр полной версии : Муки чтения\nмдаа... жила себе, не тужила, думала, что "кеп", обязательно должно быть связано с "волаш саг", в переводе - подвыпивший человек, а тут на старости лет узнаю, что это печать:)---То что Вы имеете ввиду это жаргон. А вообще, слово "кеп"-крышка, "кепа-йозув"-печатный текст.\nесли убрать все "особые звуки", как Вы сказали, (это, насколько я поняла, все двойные), то наш алфавит не будет ничем отличаться от русского.\nправильно прочесть - не проблема и для пытающихся изучать, если их изначально научить правилам чтения.\nвсякое бывает, не только застревание на одном слове, но из этого не следует, что нужно искать легкие пути выхода. То, чем Вы сейчас занимаетесь, похоже на ситуацию, когда человек двигает стол на себя, а не стул, на котором он сидит, к столу.\nВы в курсе, что иврит (если не ошибаюсь) до 19 века был метрвым языком и его воссоздал (опять таки кажеться) Ротшильд или типа того\nодним словом такого языка как иврит не было, а сейчас в штатах и в России даже модно изучать иврит????\nвы поняли к чему это? :))) одним словом от нас тоже кое-что зависит, надо только стараться (понятно, что "дерег Дял кар ды", но как в анекдоте билет лоторейный хотя бы, надо же купить)\nвы поняли к чему это? :))) одним словом от нас тоже кое-что зависит, надо только стараться (понятно, что "дерег Дял кар ды", но как в анекдоте билет лоторейный хотя бы, надо же купить)---\nИврит до середины 19 века был, как и латынь "мёртвым" языком.\nИврит возродил из небытия Бен Йехуди. Первым евреем, заговорившим на иврит, после 2000 лет небытия, стал его сын.\nВIалла хала хIама мичад из:)\nHave you ever heard that old expression "Where there is a will there is a way"?\nединственное с чем я согласна .это с тем ,что надо что бы професионалы занимались своим делом...\nа нам, учить надо свой язык,а не менять его...\nво всем этом я вижу только одну проблему -отсутствие идейных и молодых специалистов....иной раз смортю на толпы девушек идущих в мед и такие же толпы парней на экономический...а как у нас дела обстоят и с медициной и с экономикой всем известно..так не лучше ли было бы отправлять молодежь учить свой язык и создовать новые кадры...\nи опять таки аргументирую свое мнение по поводу того ,что нам простым смертным лезть не надо с изменениями касательно языка....что бы что то изменить ,надо это понять и подробно изучить...возможно все наши проблемы не в языке ,а в нас самих...не в том что язык алогичен и труден,а в том что наших знаний мало...но в том что их мало ,мало нашей вины..... необходимо на должный уровень поднять пристиж знания языка....а то у нас в обществе такой подход-мол свой язык и так выучишь, хаттар могар спросить умеешь и достаточно,а русский учить надо......а в конечном итоге получается ни Богу свечка ни черту кочерга...разговаривая с многими теми кто учил родной в школе ,я встречала такую позицию- а че его учить то....и то что в тексте их 10 предоложений делалось 145 ошибок ,не вызывало ни у кого смущения ...\nнадо как то вбить в голову людям, что знание родного языка это такой же показатель образованности и ,уж если хотите такое пафосное слово, интелегентности ,как и знание в любой другой науке и как знание любого другого языка....\nко всему этому добавлю ,что мои познания ингушского языка бесконечно скудны, и я откровенно говоря потеряла всякую надежду выучить литературный ингушский сама,но при этом у меня есть совершенно железобетонная мысль ,что мои дети будут без проблем читать мне Г1алг1ай Иссы Кодзоева...если будет на то воля Всевышнего\n[QUOTE=Aaliyah]Больше практики и у вас все получится!\nВIалла хала хIама мичад из:)---Данное выражение неправильное. Правильно будет: "В1алла хала х1ама дац ыз(из)...\nПроблема не только в засорении ингушского языка, но и неверное (неграмотное) употребление слов и выражений даже в разговорном языке. Самое, трагичное в том, что мы уже не замечаем за собой свои ошибки.\nПриведу такой пример: Встречаются двое знакомых, и один спрашивает у другого: "Фу леладу 1а?" С моей точки зрения этот вопрос может быть задан только в соответствие с ситуацией. Когда же он задаётся человеку, находящемуся на работе, при выполнении каких-то работ - вопрос кажется смешным. Такое встречается сплошь и рядом.\nнаконец-то подключились к обсуждению этой темы :)\nкогда читала сообщения maxim'а, сразу вспомнила прикол, но не было времени до него добраться. Aaliyah выложила подобный прикол в другом разделе (будто знала, что мне его не хватает) :), надеюсь, не будет против, если я сюда скопирую :)\nMajesty's Government conceded that English spelling had some room\nfor improvement and has accepted a 5-year phase-in plan that would\ndropped in favour of the "k". This should klear up konfusion, and\nthe troublesome "ph" will be replaced with the "f". This will make\ncutid1In the 3rd year, publik akseptanse of the new spelling kan be\nhave always ben a deterent to akurate speling. Also, al wil agre\nshould go away. By the 4th yer peopl wil be reseptiv to steps such as\ncontaining "ou" and after ziz fifz yer, ve vil hav a reil sensibl riten\ntu understand ech oza. Ze drem of a united urop vil finali kum tru.\nif zis mad yu smil, pleas pas it on to oza pipl.\nиштта ираз дайна хургба вай г1алг1ай мотт а?\nБаркал хьона! ХIанз ховргда сона мишта ала деза\n"Из" в вашем случае:)\nиштта ираз дайна хургба вай г1алг1ай мотт а?[/QUOTE]---\n---Хургба вай х1анза сенна т1яь1а даг1е...\nСпециально написал по нынешним правилам. (вместо хубба и вей)\nиштта ираз дайна хургба вай г1алг1ай мотт а?---\nСпециально написал по нынешним правилам. (вместо хубба и вей)[/QUOTE]\nДаьла раьза хилва хьона (за специально) :)\nТаржам даьр Янданаькъан Мувса\nСага-м дукха эшаш дацар\nВаха г1ерташ волча –\nГ1атта-бижа из дошо малх\nШийна болаш халча.\nИраз-дакъилг леха ваьлча\nЙиста аре яле\nДаьлах тешар, Даьхе езар\nДегчу долаш дале.\nЛоамча хьувза наькъа такилг\nБетта тхирах къега…\nШийна доаг1ар дейна дакъилг\nСа са г1ийла хьега.\nМаьлха з1анарашка кхувда\nК1аьдвалар са 1айна.\nКхы са хьестар хет кхы эшац\nСона цхьаккха сейна.\nДейна дол теш сона ийшар\nДега деза хийттар?\nЙ1айха-шийла ца йовзийтта\nУ да сих са кхийттар?\nЛех аз, лех аз сей дейнараш,\nТеша магац - ханнар озаш,\nБузаш боаг1а б1оаг1а.\nШераш дахад шоаш ма долхха,\nХьоалчаг1 дац-кха цхьаккха.\nШолха, Йоах, къахетам, ала.\nХала-атта сей боал боахаш,\nДа ва воацаш, нана – йоацаш.\nБуракъ а яц ваьча.\nГ1араг1ураш шоай ткъамашца\nФу дар-те хьог1, ткъам г1ортабаь,\nВала велча фордах.\nСийнча фордах вала велча,\nЦ1енгахь кха ца верза.\nВо е дика кха ца дейзча\nУкх ча кхеста керза.\nАфрике мерцача ара\nЕ укх д1унгала ша баь доа\nДог са хьоастаддацар?\nСийнча форда йоккха тамаш.\nТамаш вей цох толе.\nХ1ара сага ши-ший канаш,\nШи-ший хур а, хуле.\nТеша веза Даьлах даим,\nДахадеза хьайна гаьна\nДехка к1ур д1абабба т1ера,\nМаьлха з1анарашца дена\nДи хьахудда къаьга.\nСийнча фордал дехьа доацаш,\nУккхаз укх вей лаьтта,\nЛатта делхаш гуш да лоамаш\nСецца малх хьалбоалаш.\nУраг1, ира, хьувзаш бода\nЕр вей мата доккха бо да,\nК1аьдъенний цун оаз-ка.\nЙоах цо, сох ший поэт лерх1аш,\nК1аьдъенний ше ч1оаг1а,\nДаар доацаш цкъа ший къонгиш\nКхерга хьежаш яг1а.\nК1аьдъенний, йоах, хьегаш ялла,\nДувха доацаш, тола.\nХа еций, йоах, кхосса т1ера\nСа са 1увда бала.\nТоъадда, йоах, могар могаш\nВоахаве укх лаьтта.\nЯлсмала яц йига яхаш,\nЙоах, 1азапах яккха.\n1ехь да доккха, йоккха 1ат я,\nДаьлах кхерар доацаш,\nБувца оапаш, дувца аьлдит –\nЧов яр мара доацаш.\nКъувсаш, даим харцо ювцаш\nДаьлах далар гойташ,\nДаьла г1одах цун та1азарах\nВоаш бахьан ца доалаш.\nНаркоманаш – нувхаш, къушкиш –\nМехка тейна ганзаш?\nИйшабарий харал, сизал –\nВей оттадаь 1анзаш…\nДика я вокзалаш, дика –\nМискаьй «Тадж махалаш». Да-кха\nДелар цар бордашка.\nЛаьтта оахе, ахархочоа\nАлхха эш зарплата.\nИштта доацаш ше дер дечоа\nВаг1ар дийнча т1аь т1а.\nУкх къиношца, кхы а, бехьлуш,\nТоам а хулаш даха,\nДинза доа уж дей толамаш\nДоккха деций яха,\nК1ордаяьяц кхей т1а нувхаш\nК1ей к1ажараш яг1а,\nДакъа доаца уж бой-мискаш.\nЯанза мел ваг1а.\nДац ер сийнча фордал дехьа.\nУккхаз укх вей мехка,\nХьалха санна бала т1ехьа.\nЗе-во сихаг1 дехка,\nСихаг1 дала шира така\nБоаккхача цу новкъа.\nБакъда бала-г1айг1а цхьаккха\nЭшалуш дац г1овга.\nГ1оттагва со кхоана сецца\nСа сей ура оттадедда\nГ1огва сей иллешца.\nКорадедда Даьхен шовдаш\nЦар дувцаддац сога балаш,\nЮвцагья вей кхоане.\nМорхаш эшаянна хугья,\nМалхбоалера – бузе даьнна\nИллеш худда декаш.\nДаьхен г1оза 1ийре хестош\nХудда делаш адам.\nХугьяц наха г1айг1аш эшаш:\nМасса дикай наькъаш худда\nУкх вей коа чудоаг1аш.\nЗе-бала а гаьна дадда\nБоккъонца хир хадаш.\nДекаш худда г1оза адам\nШийна товчох кхийна.\nОттабебба аз сей т1адам,\nЮххера са тийна.\nДоала даьшка худда хьаькъал.\nХубба наьха кхетам.\nЗе-пейда а наьха – юкъа,\nХубба бакъчун лерх1ам.\nКомпьютер я, хьона эше,\nПенси дахьаш йоаг1аш.\nКхы ше ме доа уж хьа хьашташ\nЦунца худда доаг1аш.\nХуддац сийнча фордал дехьа\nДаьхе леха езаш,\nХозаг1 халча, йоккхаг1 халча\nТоам хул сина хеташ.\nИраз худда боарам балла\n«Дей къахетам» боацаш.\nТешам, бакъдар-доккха дика\nХудда хьога кхоачаш.\nОалаш да-кха: доацар шийга,\nИйлашца ва в1аьхий…\nЕйнавац со ц1аккха хьалха\nСейчал ц1ена Даьхе…\nНаьха нана, наьха хуле,\nХьаяр хьа я, халахь.\nВей, нагахь мо, дерзар хуле\nТоалудда вей вахар.\nЦудухь къинош де хьо къехка,\nТешаш хала Даьлах.\nДег1ад ноаношта дог ч1ехка,\nКъонгашта – дог даха.\nБ1арг хьа т1оадабала бале,\nЯле дег чу к1аьдал –\nХубба фаьлг хьа, лаьтта бале,\nХугва хьо а даькъал.\nУж вей тасса латта г1алаш,\nЛоамча хьакхача цонашка\nМаьлха з1и улл йижа…\nШира наькъа така дода\nАхкенаш т1а г1олла.\nХ1анад е-ра? Селла бога –\nВахар даннад олла?\nТе1а г1ийла - дейна даьнна -\nДи д1адоалаш доаг1а.\nХарцахь-бакъахь тийкъа даьнна\nБац вей бег1а боаг1а.\nВей хьийстача фаьлгий тамаш\nХ1ана яьнний гаьна?\nДоккха даьсса дей къамаьлаш,\nПелингаца – даьна…\nХьеж вей сигал дарга хьежаш\nЦу даьлера амар.\nФу да, Даьхе, са мо езаш\nЙолча кхача хьогар?\nХовчун нагахь ха са деце,\nМалув вейна вала?\nДолчун нагахь ха юхь еце,\nФу дедда вей? Ала.\nМецвенначоа ч1егилг яла,\nНагахь вала веце,\nХьогванначоа хи къург ботта\nХьаьша –да т1ехьваьнна хьувзе,\n«Воше!», ала цунга.\nДоацар-дар то-товчо дувце,\nОттар сенца худда\nГ1атте сецца коа т1а вала\nДег т1а даьра чов,\n1ийре г1ийла гугья хьона…\nБаьца т1а я г1оо…\nКхесташ до лха хи тоатолгаш,\nКъозилгиш мо хьувза.\nАнайистош кхаьла морхаш.\nЛоама бовхьаш к1ей.\nФаьлгашка-м ладувг1аш ваг1а\nМегаг ма вар даим.\nЦхьабакъда да вахар корка,\nКъаьда доацаш, даим.\nСийнча фордал дехьа йоацаш,\nХьалха мо, укх лоамца,\nЛел-кха, миска вуташ йоацаш,\nГ1айг1а. Ираз довр са.\nУкх аренца мух ба хьекхаш\nИз вей Даьхе я вей лехаш.\nАтта дац, со кхет шох, деза\nКъахьа балаш, г1ейг1а.\nИраз-дакъилг, диса доаца.\nДахад 1ена… Тинний зама…\nХьастар го а дац!\nФос, хьо 1ехош, яьнний гаьна.\nЦа къувлилга дац.\n«Баьччаш» оалаш дар вей хийле.\nЦа даьрех х1анз хьог.\nХаннабоацал яккха сийле?\nХьаькъал к1ала: вей 1аьдалаш,\nХьалха хержаш лоаттабаьраш.\nТолам царгар баьнна?\nЭрш юстар-м ворх1 вале а,\n«Уккхаз» оалар да ва.\nХаннадаьннар, хьо ваше а,\nХьо-со озар зама.\nЭг1чар маг1ча - маг1чар эг1ча,\nЭг1че-маг1че тоаеш дац.\nСа да аллха ахча-бохча,\nАьлча ханна х1ама дац.\nК1ушкиш бале, йовсар яле,\nДа вар-воацар къестош,\nЦар дар-этта даьнна дале -\nХьувза везий хержаш?\nКхы а да укх йикъе цхьаькха\nДийцача ца доалаш:\nЦхьавар цхьалха, цхьавар аькха,\nЦхьавар цхьалха воалаш.\nЦхьавар геттар мискавала\nТыгац цо шийх дола да ва.\nХьаькъал ара тет.\nХьаькъал, х1аьта, - сица мара.\nХьаькъал эг1ор дац!\nДенал хьаькъал доллча сацац?\nМискай г1о из дац?\nФуд из хьаькъал, хьаькъал яхар?\nХьаькъал беркат да.\nХьаькъал - эшар хьалха вахар,\nСаца хар а да.\nКъонах сенца ханнав къонах?\nМохк цо лорабоййя вонах,\nЮкъ еш вале – да.\nБакъдар хьалха даьккха вале,\nДийхка вале во.\nОхца ваьннар, ловца боаг1ар\nХанна вале го.\nДаьхе, хов, хьо эттай, сона!\nЛатт вей даьха доалаш!\nХа я массадолчун вола\nВала, пейда боалаш.\nЦ1енче готта вей яр аьнна,\nЦхьан ц1ех вале шеввар,\nТарлу, илли санна даьнна,\nОтта Даьхе езар.\nЭрш йистай аз к1алт1адоахаш\nЛаьтта, тувлаванна вац.\nДегчу Даьла, Даьхе доацаш\nСийнча фордал дехьа, ара,\nЕ кхы цхьанна метта,\nБейнаб сона дукха бала,\nДаьдац ираз кора.\nФу дол-хьог1 из ираз яхар?\nСага ваха эшар?\nШий ха еча илли довзар,\nГ1аьний хьувза ловзар.\nИра гола тохаш долчча\nХьай ди диста магар,\nДика-во хьай, деза дола,\nДекъа Даьхе халар.\nВа со кхейканза хьо еза\nЛатт со берда йисте.\nХьо са дика йола, еза,\nДаьхе, вахар хала.\nХьастар мала хи къург балар,\nХьамсара са ираз-дакъилг.\nФу да хьона ханнар?\nШира тиша наькъа така\nДог хьа датт1а тарлу т1аршше,\nДерзадда из, теша.\nДаггар елаш, даггар елхаш\nДаьхе я са супа.\nУкх хьамсарча бога к1алха\nБехказо ва хьежаш\nХаланзар хьа тхоца хьега\nДика. Халар эшаш.\nДеза-доккха ханнар дейна,\nЭша ялар, эша.\nХудда моттар ираз тейна.\nСатем леха беза.\nЮха а ях аз, эттай хьо тха\nУкх балашка текха\nХа т1акхаьчай массане а\nНаькъа така леха.\nБакъчох къахка шо ца г1ерте\nД1а ма бабба шугара бала.\nТоам мег коа т1а бала.\nСага ваха эшаш ме дар\nДолаш ма дий лаьтта\nХалча эший ватт1а\nНи1 ма хулла елла шераг1\nДегчу д1ачу долла.\nСейре й1айха лаьтта еча\nБехказо из сейга хьажча\nСо матара г1огва.\nЮха а барозкъга1 хьарчагва со,\nШелал хоа а янна…\nХьагушдолчох кхы а дукха\nХьега везаш данна.\nКхозза кхойттаз бала боаг1а\nВорх1 ка ялар дицдеш…\nИраз даьхех тиннад ч1оаг1а,\nБакъда яц из елхаш\nШе тешандаь массаза мо\nБарг халара аьттув\nШий къайленаш йовзийтац цо\nТхона мара цудухь.\nДаьхен тешам ала деза\nЦ1ена безам ба\nЦун дог хьесташ шира г1ирсаш\nМерза фаьлгаш да\nК1аьдлугвацар цу фаьлгашка\nЦ1аккъа со-м ладувг1а\nФуд-хьог1 хала: фаьлгех вахар\nЕ вахарах фаьлг ба.\nУкх дунечу ца1 шоллаг1чог1\nТешанза дар дац.\nУкх сийнача сиглен мара\nДаимле а яц.\nАз сей вахар эппаз санна\nХи к1ургичу са т1аьрюкът1а\nСигле, седкъий гудда…\nИз долий-те ираз яхар –\nХьаста хи къург халар,\nГ1отта дошо 1ийре ейча\nФордал дехьа мехкаш техкаш\nНаькъаш довзаш лела,\nМелла тийхка, лийнна воаг1аш\nДог хьай 1а д1а тела.\nМискача поэта канца\nХьай са хьийста йолча\nДацар аьнна даа-дувха\nХьалха санна эттача а\nТешам ца бовш яг1а\nИз я сийле, сина онк са,\nСа божанза боаг1а…\nЙоаг1агья из сийна сейре\nСийрда седкъий лепаш\nЛудда са дег1 шала шийла –\nДог-м худда доагаш:\nСомаг1 г1оравала тарлой\nВ1оахлугва со г1анахь.\nАлхха хьо, са Даьхе,\nМа ю ялар г1ора тхоца.\nДег1а дац ер дуне довза…\nАз Даьхен кхел хийттай\nДуккхаз а Даьлага.\nМа дий тхо хоза ва,\n1алам тха кхы а хозаг1.\nТха дакъилг х1анад-те\nСелла ва къахьа?\nТхо хьеща ираз дац\nУкх лаьтта цхьаккха а?\n«Нонаг1а шун дакъа.\nСо хугва шун хьалха.\nИз гудда шоана.»


Къоначу поэташлахь къовсам - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nКъоначу поэташлахь къовсам\n25.04.2019 17:19 Четверг\nВыпуск 29-32 от 24.04.2019 г.\nАвтор: Джамалдаева Хадия\nЧГУ-н филологин факультетан «Журналистика» говзаллин 5-чу курсан студентка\nГуьмсен к1оштахь ламаст хилла д1ах1оьттина х1ора шарахь Нохчийн меттан Де даздарна лерина шуьйрачу барамехь мероприятеш д1аяхьар. Иштта бечу белхийн рог1ера г1улч яра тахана яьккхинарг а. Гуьмсера Берийн кхоллараллин кхерчахь 2019-чу шеран оханан беттан 17чу дийнахь д1абаьхьира Нохчийн меттан Денна лерина рог1ера «Нохчийн мотт – аганан илли» ц1е йолу барта байташ ешархошлахь къовсам. Пох1ма долу дешархой билгалбоху мехала болх д1аболийра к1оштан «Гумс» газетан коьрта редактор Борхаджиев Хожбауди вистхиларца.\nГуьмсен к1оштан ишколийн векалша байташ ешаран мах хадо жюрин председатель яра дешаран урхаллин куьйгалхо Куразова Малика, цуьнан заместитель «Гумс» газетан коьрта редактор, поэт Борхаджиев Хожбауди, декъашхой – дешаран урхаллин методически кабинетан доладархо Шалаева Лариса, дешаран урхаллин методист Исмаилова Залина, к1оштан нохчийн меттан, литературин хьехархойн методически ассоциацин куьйгалхо Абдуразаков Шертбек. Къовсамехь дакъалаца, шайн хьуьнарш гайта а баьхкинера к1оштарчу ишколийн векалш – дешархой. Къов\nсамхоша йийшира нохчийн маттах, ненах, Даймахках шаьш язйина стихотворенеш. Дуккха а пох1ма долу дешархой ишколашкахь хилар гучуделира къовсамехь. Нийсархошлахь шайн пох1мица къаьсташ, ладуг1учйн самукъадоккхуш, стихотворенеш йийшира дешархоша. Нохчийн метан Денна лерина д1абаьхьначу рог1ерчу «Нохчийн мотт – аганан илли» ц1е йолчу байташ ешар\nхойн къовсамехь толаме меттигаш яьхначу дешархошна совг1аташ а деш, къовсамехь дакъа мел лаьцначарна баркалла а олуш, къамел дира жюрин председатело Куразова Маликас


«Кхечу мехкийн агенташ» - диверсанташ, шпионаш?\nОхан-бутт 09, 2014\nОьрсийчоь -- Парламентан харжамашна резабоцчийн гуламера лаьцна вуьгуш ву "Мемориал" юкъарлонан куьйгалхо Орлов Олег, 06ГIу2011\nОьрсийчохь Iедалера харцо ловчу нахана тIаьххьарчех дуьсу гIо а дIалакъош ду, бакъоларъярхойн центр «Мемориал» Петарбухарчу кхело дIакъевли, аьлла даьржийна оьрсийн а, дуьненаюкъарчу а зорбанехь. Юьйцучу юкъарлонан куьйгалхочуьнца Орлов Олегца зIене девлира тхо. Орловс иза гIалат ду, юьйцург шайн санна цIе йолу Петарбухара дискриминацина дуьхьалояран юкъарло ю, элира. Амма хаийтира Маршо Радиога шайн юкъаралла а Iедало юхучу кхачийна хиларх лаьцна.\nПетарбухахь кхел йинарг ю «Мемориал» цIе а лелаеш, дискриминацица къийсам латтабе юкъаралла. Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думано кхечу мехкийн агенташ олу институт юкъаяккхарцана, кхечу бакъоларъярхойн организацешка санна, цуьнга а бохура, ша арахьарчу юкъараллаша кхобуш а ю, Оьрсийчуьра политика емал ечех а ю, алий, юстицин министралле кехат а яздай, оцу могIарчийн реестре яла.\nЮкъаралла реза ца хилла иза дан, ша-шена тIе «диверсант», «шпион» бохучух йогIу цIе тIекхолла ца лаьа цунна.\nТIехь йинчу шина кхело лаамза аьлла цунах хIинца «кхечу мехкийн агент». Ткъа оцу цIарца яха ца лаьа организацина, цо шен болх сацош бу оцу бахьанийца.\nЦуьнан санна цIе елахь а, цуьнан структурах яц гоьяьлла евза бакъоларъярхойн центр «Мемориал». Делахь а, кестта хир ю и тайпа кхел оцу Орлов Олега куьйгалла дечу юкъараллан а. Ткъа хIинца, кху деношкахь шен дахар кхачийначу дискриминацина духьало латточу юкъараллах лаьцна иштта дуьйцу Орловс.\nОрлов: «Дискриминацина дуьхьал йолу «Мемориал»-центр эшнера кхелан хьалхарчу инстанцехь, селхана эшна шолгIачу инстанцехь а. Иза ду и юкъарло дIакъевли бохург. ХIунда аьлча, цо хьалххе дIахаийтинера оцу кепехь ша регистраци йийр йоцийла.\nБакъонашларъечу «Мемориал»-центрх дерг аьлча, тхан хиндерг а ду кестта луьстуш. Охан-беттан 15-чохь Москох Замоскворецкан кхелехь 10 сахьт даьлча долор дов листа. Цигахь оха къовсар ду прокуратурано тхо кхечу пачхьалкхийн агенташ ду, оха иштта регистраци ян а еза бохуш чIагIдийриг.\nСайггара цхьа хIума тIетухур ду ас. Селхана Оьрсийчоьнан конституцин кхело бинчу сацамо некъ биллина Оьрсийчуьрчу бакъоларъяран а, кхечу а, масала, экологин организацешна духьал харцонаш лелон а, репрессеш ян а. Со тешна ву, оцу конституцин сацамо ирча тIеIаткъам бийр бу кханнехь тхан кхолламна а».\nОьрсийчохь диктатура чIагIлуш ю. Дено-дено херцош ю демократин институташ, лакъош бу нахана Iедалера юьйлу харцонаш ялхон некъаш. Ткъа кийтарлонца, маршонах ша етта ценаш а ца гойтуш, до иза пачхьалкхо, боху «Мемориалан» куьйгалхочо Орлов Олега.\nОрлов: «Кхечу мехкийн агентех долчу низамо, цуьнан маьIна, иза прокуратурано а, юстицин министралло а кхочушдар, организацешна ша тайпа шалго югIуш ду – я кхечу мехкийн агенташ а ю шаьш, арахьара ахча а оьцуш, политикаца йоьзна ю шаьш олу цара (иза иштта дацахь а), я мелла а сиха шайн болх а берзийна, репрессешна кIел йоьлху уьш».\n«Кхечу мехкийн агент» боху официалера цIе, цуьнан маьIна тIеоьцийла дац ша-шега мелла а ларам болчу, шена ша оьзда хетачу бакъоларъяран юкъаралло. Амма бакъоларъярхошна бисина кхин некъ а бац, я хьо агент ву, цо кхачочу массо а маьIница лела дезаш, я ахь, оцу могIара ца вала, дуьту нехан бакъонашларъяр. И цIе тIе ца оьцуш, шерашкахь нахана орца кхачош лелла, набахте кхачочуьра, цигахь хIаллакбечуьра бIеннаш нах къелхьара бохуш лелла шен «Мемориал» а декхаре хир ю дIакъовлаяла, боху Орлов Олега.\nОрлов: «Тхан олийла дац тхайх «кхечу мехкийн агент», цхьаьнхьа а регистраци а йийр яц оха. ХIунда аьлча, иза тIехь доцург кхоллар ма ду! Кхуллур яц оха тхаьшна тIе и цIе. Iехор яц я Оьрсийчоьнан а, я дуьненан а юкъаралла. Ур-атталла, оццул къиза тхоьца долу вайн Iедал а. Иза оха дийр дац, стаг я организаци ша шена тIе боьха цIе кхолла декхаре яр – иза низмамехь дац, иза гIелояр ду, бакъонаш дIаяхар ду.\nКарарчу ханна цхьа организаци, Iедалх йоцу цхьа организаци бен яц оцу реестрехь, ша-шех кхечу мехкан агент ала реза хилла.\nАла деза кхин а, мичахь ду оцу низаман хIилла – и боьха мухIар организацина тIетухурш хьаькамаш бац, цара и цIе тIекхуллуш хилча-м хIун дара, тIаккха-м шаьш шайна тIеоьоцура цара къа, тхоьга тхаьашка тхайна и цIе тIекхолла ма боху цара.\nТхаьш тхайна мотт тоха, айкхдовла, арзде ма боху тхоьга. Юстицин министралле, оха доьху, дIаяздахьара тхо кхечу мехкан агенташ ду алий, арадовла ма боху тхоьга. ТIаккха дуьхьалдеттар ду, аш шаьш ма тиллина шайна и цIе, бохуш.\nХIуъа а, мухха а нислахь а, иза оха дийр дац, оцу кепехь кехат яздийр дац. Ткъа кхин дIа хIун хуьлу гур ду-кх».\n«Кхечу мехкийн агенташ» аьлла, ченала хьакхочу юкъарлонийн терахь тоъал доккха ду. Ткъа и цIе шен лаамца тIеэцначу юкъараллийн бита безар бу шаьш хIинццалц харцонах нах къелхьара бохуш бина болх. Бу кхин цхьа некъ а – «агенташ» а хилла, даима шаьш Iедална муьтIахь яцар, цуьнца гамо шаьш лаьцна хилар даре а дина, шаьш бехкалахь а лоруш, къахьегар - цунах «къахьегар» ала тарлахь.\nОьрсийчохь адамийн бакъонаш Iедало муха хьоьшу хьовсу юкъарлонаш кестта йоцчу дер дуйла гойту хIоьттинчу хьоло. Амма иза иштта цахилийта арабевлла нах а ца го я Москох а, я кхечу гIаланашкахь а...\nДиктатуран Iинчу юссуш ю Оьрсийчоь


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Конец света ду бохуш дуьйцу вайна декабрехь\nСан цхьа хаттар дара ваша. Конец света ду бохуш дуьйцу вайна декабрехь 2012. Цунах лаьцна жоп лахьара ахь, ваша.\nЛераме йиша! «Конец света» маца хир ду АллахIана бен хууш дац. Иза АллахIа Къуръан тIехь а бохуш ду, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен хьадисашкахь а баьхна ду. Цундела, 2012 шарахь декабрехь «конец света» хир ду бохург шена ца хуург дуьйцуш ву.\nТкъа хьуна хьехар деш хилча, ши хьадис дуьйцура дара ас. Пайхамаре (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) иштта и санна хаттар дина хилла. "Къемат де маца хIуттур ду, хIай Делан Элча", аьлла шега хаттар дича, "Ахь хIун кечдина цунна?" - аьлла цо, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна. Цу тIехь ойла йар хьуна хьайна Iаддуьту ас.\n«Нагахь санна шух цхьанне керахь синтар а долуш Къемат де тIехIоттахь, шега иза дIаде́луш хилахь дIадоьйла цо иза», аьлла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цу тIехь ойла йар а хьуна Iаддуьту ас. Ойла самаяккхархьама цуьнан маьIне ладогIа аьлла хьехар а до ас хьуна.\n«Дуьне дIадер долуш хилча, вай мелла а сиха ве́шан лаамаш а, догдахарш а кхочушдан хьовса деза, шариIатца уьш догIуш мел ду. Валар тIеда́ре хьоьжуш охьа а хевшина Iен ца деза вай». Шейх Салман ал-IавдахI.\n Ахьмад. Шейх Албанийс нийса ду аьлла иза.


ОвхIанистанехь динчу эккхийтарехь беллачийн терахь 62 даьлла\nГIадужу-бутт 20, 2019\nПIераскандийнахь ОвхIанистанан къилбаседанерчу маьждигехь динчу эккхийтарехь вийнарг мел лахара а 62 ву, иттанашкахь бу лазийнарш аьлла пачхьалкхан Iедалхоша. Цкъачунна цхьана а тобано дина зулам шена тIелаьцна дац. Нангархаран губернаторан векало бахарехь, билггал хууш дац эккхийтар динарг Iожалхо-террорхо хилла, йа кхечу кепехь дина тIелатар ду иза. Могушаллин министраллан векало дIахьедарца, бераш а ду лазийначарлахь.\nМаршо Радионо яздира пIераскандийнахь, ОвхIанистанан малхбалерчу маьждигна динчу тIелатарехь мел лахара а 30 стаг велла аьлла. Нангарсхан провинцин губернаторан векало дийцинера журналисташка, маьждиг чохь масех оьккхуьйтург хилла йоьллийна аьлла.\nЭккхийтар дича тIебоьжна хиллера маьждиган тхов. Меттигерчу наха дийцарехь, чухаьрцина хилла йоллу маьждиган гIишло а цхьана. Провинцин кхеташонан депутато хаамбинра, белларш боцурш а, 100 сов стагна чевнаш йина. Бусулбанаш ламазна моллас дIакхойкхучу юкъанна дина эккхийтарш.