Иркутскерчу набахтехь йиттина нохчийн тутмакхна\n2014-чу шарахь полисхошна тIелатар дина, бакъо йоцуш герз лелийна аьлла, набахтехь даккха 14, 5 шо хан тоьхначу Нохчийчуьрчу вахархочо Эдигов Сулеймана дIахьедина, ша латточу Иркутскерчу лоьмар 3 йолчу колонехь йиттина шена аьлла. Юкъараллан тергамчийн комиссин декъахошка (ОНК) дIакхачийначу кехат тIехь яздраехь, стохка ГIуран-беттан 29-чохь йиттина цунна, яздо "Кавказ.Реалии" портало.\nЭдигов Сулейманан дIахьедар\nТаIзар кхочушдаран федералан урхаллан (ФСИН) кхаа белхахочо резинан гIаж йиттина тутмакхна. Иркутскан кIоштарчу ОНК-н декъахочо Глущенко Павела портале хаамбарехь, оршотдийнахь Эдиговн могушалла телинчу лоьро дIахьедарца, астагIа а ву иза, ишта кога тIехь буьччалг гучуяьлла цунна. Эдиговна йиттинчул тIаьхьа цуьнан дегIа тIехь хиллачу таммагIех лоьраша тIечIагдина тоьшалла кара кхача аьтто ца баьлла юкъаралхойн.\n"Колонехь ницкъбар тIечIагIдо, амма бух болуш лелийна шаьш боху", - аьлла, билгалдаьккхина Глущенкос. "Нагахь полисхошна арз ца дахь, шаьш белхан тобанца цхьана балха дIавохуьйтур ву аьлла хилла цуьнга. ХIинца тIаьхь таIзарш деш, ШИЗО-хь латтош ву иза", аьлла, тIетоьхна юкъаралхочо.\nЭдиговн дIахьедарца меттигерчу ФСИН-ан урхалле а, прокуратуре а, Талламан Комитете а латкъамбан Iалашо ю юкъаралхойн, церан жамIе даха дог дацахь а.\nУггар а резонансе долчех дара Эдигов Сулейманан гIуллакх а. Талламчийн версица, 2009-чу шарахь дуьйна Швецехь вехаш хилла иза, 2012-чу шарахь Соьлжа-ГIала а веана, некъан полисхочунна Юсупов Мурадна герз тоьхнера цо. Оццу шарахь рогIера даймахка веача, дIалаьцнера иза. Эдиговс чIагIдора, тIехь ницкъ а бина, бехк тIеэцийтинера шега аьлла.\nКхелан процесс йоьдучу заманчохь мацалла кхайкхийнера Эдиговс протест еш.\n2013-чу шеран гурахь Нохчийчоьнан Лакхарчу кхелан суьдхо Абубакаров Вахьид, кхелана Iаткъамбо аьлла, юкъарвелира цуьнан дов хаттарна.


Америко санкциш яьхна ГIалгIайчоьнан экс-куьйгалхочунна а, Нохчийчуьра полицин дакъанна а дуьхьала\nАмерикан Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн Министралло санкцеш яьхна Курчалойлара МВД декъанна а, ГIалгIайчоьнан хиллачу куьйгалхочун дуьхьала а, иштта тептар гIардаьккхина министраллин официалан сайтехь.\nМасала, персоналан санкцешна кIел нисбелла Куьрчала кIоштара МВД-н декъан ГИБДД-н куьйгалхо Хутаев Хьусайн, талламхо Саламов Нурид, Устрада-ГIалан прокурор Ахматов Джабраил. Иштта, оцу кехатехь билгалъяьхна ю Цаликов Русланан (Къилбаседа ХIирийчуьра вахархочун) а, Криворучко Алексейн (Ставрополан вахархочун) а цIерш.\nТептарехь язвинарг верриг ву 15 стаг – царлахь бу Белорусин президентан хIусамнана Лукашенко Галина, Москван Басманан кIоштан кхелан суьдхо Мушникова Наталья, юкъаметтиг лелоран федералан тIеман техникехула йолчу сервисан хьалханча Шугаев Дмитрий, "Рособоронэкспортан" куьйгалхо Михеев Александр а.\nДокументаца а догIуш, царна дуьхьала санкцеш яхар оцу наха адамийн бакъонаш хьешарца доьзна ду.\nХьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, кхин а Оьрсийчоьнан 19, Беларусин 12 стагана а, цхьа могIа шина а пачхьалкхашкарчу компанешна а дуьхьал санкцеш яьхна Японино. Мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн Министраллин хаамца, "Украинех хьакхалучу таханалерачу дуьненаюкъарчу хьолаца доьзна ду" иза.\nCastellum проектан хаамашца, шина кIиранчохь Оьрсийчоь дуьненан лидер яьлла, шена дуьхьал яьхна санкцеш бахьана долуш. Церан боллу барам бу 5 532. Царех 2 778 санкци туьйхира тIаьххьарчу деношкахь. Санкцеш дукха тоьхна хиларца шолгIачу меттигехь ю ГIажарийчоь, кхоазза лахара ю цунна дуьхьалъяьхнарш – 3 616.\nЗазадоккху-беттан I5-хь ткъолгIа де-буьйса хуьлу Оьрсийчоь тIамца Украине чугIоьртина. ТIеман тийсадаларш сацанза ду Украинан къилбаседехь, малхбалехь, къилба-малхбалехь а. Оьрсийн тIемалоша гуо бина масех яккхийрачу Украинан гIаланашна, шайлахь Мариуполь, Чернигов а йолуш, амма уьш схьа ца яккхало цаьрга. Американ зорбанаша дипломатин хьостанашна тIе а тевжаш хаамбо, Москван дуьххьара дехар кхачарца тIеман гIо даккха кийча хилар хаийтина Китайс. Оьрсийн официалан хьаькамаш бакъ ца до Пекинера шаьш оцу тайпа гIо дехна хилар. Тийсадаларш, кеманан тохарш а хIинцале а дIахьош ду.


Узбекистанера 900 эзар стаг ву, Таджикистанера 500 эзар. Оьрсийчу балха баьхкинчу кхечу пачхьалкхашкарчу бахархойн терахь Iорадаьккхина ФСБ-но.\nТIаьххьарчу 20 шерачохь Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн дозанхойн хьукмато официалехь зорбане даха долийна болх лоьхуш кхечу пачхьалкхашкара Оьрсийчу баьхкинчу нахах терахьаш. Федералан урхаллан статистика лелочу сайте даьхначу документех цхьадерш довзуьйту РБК агенталло.\n2019-чу шеран хьалхарчу эхашерачохь Оьрсийчу кхаьчна 15 миллион сов кхечу мехкашкара нах. Цара билгалдаккхарца, цхьаберш белхан гIуллакхашна, кхинберш туристаш санна, цхьа дакъа деша Iалашонца, ишта нисло аэропортехь транзитан зонехула чекхбуьйлурш а, кIезиг бац тховкIелоне сатуьйсурш а.\nОцу 15 миллионах 2,4 миллион нах баьхкина Оьрсийчу болх оьшуш. Цара шаьш дIахьедина, оцу бахьанца даьхкина шаьш аьлла.\nЙозушйоцчу Пачхьалкхийн Юкъараллера (СНГ) бу дукъахболу Оьрсийчу балха оьху нах.\n· 918 эзар вахархо кхаьчна Узбекистанера,\n· 523,9 эзар ву Таджикистанера схьаваьлла,\n· 265 эзар ГIиргIазойчуьра ву,\n· 164,6 эзар вахархо Украинера,\n· 105,3 эзар ву Казахстанера.\nГенарчу пачхьалкхашкара Оьрсийчу болх лоьхуш баьхкинчийн терахь Iаламат лахара ду:\n· 50,2 эзар стаг веана Китайра,\n· 10,8 эзар вахархо Германера,\n· 10,2 эзар кхаьчна Туркойчуьра.\nИшта тIаьххьарчу эхашерачохь Оьрсийчу балха веана 4, 3 эзар Великобританин вахархо. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкара чувеана 3, 7 эзар стаг.\nХьалхо Росстато Iорадаьхнера мигрантех шаьш дина зераш, амма церан информаци яра чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан органаша хIоттийначу статистикин бух тIехь. Ткъа ФСБ-н дозанхойн урхаллан чоьтаца мухIажирш дуккха а сов бу.\nЧоьхьарчу гIллакхийн министралло дахначу шарахь динчу жамIашца, Оьрсийчохь болх а карийна, вехаш хилла, мел лахара а, 15 миллион мигрант. Царех:\n· 4 миллион сов вара царлахь Узбекистанера,\n· 2 миллион сов хилла Таджикистанера,\n· 1,8 миллион стаг Украинера,\n· 1,5 миллион вахархо Китайра.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан хьесапашца, ГIиргIазойчуьра баьхкинарш 900 эзар гергга хилла, Эрмалойчуьра а, Азербайджанера а 630-650 эзар мигрант хIора а махкара, Молдовера 540 эзар хилла.\nМатериал кечйина "Настоящее время" телеканало


Оьрси - Нохчо 5000 : 48200 !?\nПетарбухехь хиллачу "Цхьаьнатоьхна махкахойн фронт" олучу юкъараллин митингехь айъина "Тоьар ду Москох кхаба!" плакат.\nКху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан телевизионашкахула а, газеташкахь а, оьрсаша латточу интернет сайташкахь а алсам евлла кавказхошна, коьртачу декъана нохчашна, луьш йолу материалаш. ТIаххьара цу тайпа питане артикл зорбане яьккхина «Комсомольская правда» олучу газетехь. Цу газетин корреспонденто карзах а вохуш, Оьрсийчоьнан Кавказехь йолчу политиках лаьцна дуьйцуш ву политолог Бовт Георгий.\nХIара-м могIарера нохчашна лер дара, аьлла, йита а мегар дара можа прессах дIатоьхна долчу «Комсомольская правда» олучу газетан агIон тIехь араяьлла йолу материал, нагахь цу юкъахь дакъалоцург демократ ларалуш волу журналист а, политолог а Бовт Георгий вацахьара.\nБовт Iамеркехь а дешна ву. Цуьнан политикан хаьшташна юкъадогIуш ду Кавказера хьал а. Мухха а далахь а, цу хьолах лаьцна дийца кхайкхинера иза кху деношкахь «Комсомольская правда» олучу газето.\nДукхачу хьолахь нохчашна луьш болу авторш каро аьтто ца болу, цаьрца къовса а, бакъ дерг каро хьажа. Амма Бовт Георгий каро аьтто белира тхан.\nЦо динчу къамелан коьрте яздинчу дешнаш тIе тидам бахийтира тхан цу материалана. И дешнаш ду «исторехь кхоллаелла Оьрсийчоьнан Кавказехь йолу политика хилла иза ахчанах юкъор» аьлла.\nБовт Георгийга хаьттира оха баккъалла а иза иштта дара аьлла, хеташ ву хьо, я цхьацца башхаллаш го хьуна цу хаттарехь аьлла?\nБовт Георгий: «Башхаллаш муьлххачу а политикехь хуьлуш ю. Амма вай революци ялале хиллачу политиках лаьцна дийцича, цу хенахь ахча ца дийцича, хIинца санна федералан бюджетаца йоьзна йолу юкъаметигаш ца хилла. Цу хенахь лелош хилла цигара элита юкъаозоран политика, иза Оьрсийчурча Iедалехь йолчу элитех дIатохаран политика, цаьргахь ша кепара автоними а юьтуш.\nСоветан пачхьалкх дIаяьллачул тIаьхьа лелош йолчу политиках лаьцна аьлча, нийса аьлча, шолгIа нохчийн тIом дIабирзинчул тIахьа, Iедалша комаьршан дотациш йо цу регионна. Цунна мах тайп-тайпана хадор бу, «ютту» цара иза ахчанах, «юкъайо» цара иза аьлла, я кхечу кепара. Амма цуьнах доьзна дац дерг. Кавказе оьхуьйтуш йолчу субсидийн терахь ладам боллуш ду. Иза ладам боллуш долу дакъа ду Оьрсийчоьнан цигарчу политикан».\nТкъа ахьа ахчанаш оьхуьйту бохуш хилча, Москохар ара а долий, мел ахча кхочуш ду Нохчийчу ?\nБовт Георгий: «Нагахь шу хатта гIертахь, цига хьажош долу ахча дIакхачале лечкъош-м дац те аьлла, кхузахь ерг Ньютонан бином яц. Олуш ма-хиллара, цу хаттарна луш долу жоп кхеташ ду. Иза лечкъош ду».\nТкъа могIарерчу вахархочунна маса процент кхочуш ю цуьнах?\nБовт Георгий: «Цхьанга и маса процент кхочуш ю бохург талла делча иза чIогIа дика хир дара. Амма цкъачунна цу тайпа талламаш суна цхьаьнха а ца гина. Сан аьтто бац цу тайпа талламаш бан.\nЦхьа декъаза гIертарш дара Талламан чоьнан а, Оьрсийчоьнан финансийн министоралан а коррупци олу тема а, федералан ахча лечкъор а юьхьарлаца. Амма уьш дукха сиха гучура дIадоьвлира. Суна хетарехь, адамаш кхоьру и теманаш хьеян».\nАхь а, хьоьца интервью еш волчу журналисто а дуьйцург радиохула а хезаш дара. Масала, аша дийцира цигахь ахчанца доьзна дерг. Журналисто далийна долу терахь иштта дара. ХIора Оьрсийчоьнан вхархочунна (россиянинна) бюджетера дотаци санна хьажош ду 5000 сом, ткъа хIора Нохчийчурча вахархочунна – 48 200. Шоьга ладугIуш волчу цхьана стага (оьрсийчо) сихха элира шоьга, шуьшиъ къаьмнашна юкъахь цабезам кхуллуш долу къамелаш деш ву аьлла. Хьуна ца хаалора ахьа дуьйцург товш хир доций нахана?\nБовт Георгий: «Радиостанцешка юкъа-кара телефонаш етта лортIехь боцучу наха. Шуна а иза гина хир ду. Цара, телефон а тухий, цхьацца Iовдал хаттарш ло. Наггахь цара дуьйцург тIеоьцу дуьйцучуьнца иза цхьана ца догIуш, лортIера даьлла. Цундела цу нахе а ладоьгIуш хилча, со кхоьруш ву, вай вовшех кхеташ дац аьлла».\nДика ду, хьуна гуш дац массо а зорбанан гIирсашкахь нохчашна луьш хилар?\nБовт Георгий: «Суна гуш ду кавказхошна тIе диларш Iенош хилар а, цаьрга цабезам хилар а. Иза боьха а ду, дегаза хIума а ду. Иза ду сан цунах лаьцна ала. Амма официалан Москох дуккха а алсам хIума далур долуш яра, эр вай, оццу кIоргенза тIегIантехь далахь а, кинош яхаран тIегIантIехь».\nДелахьа шеконе гIуллакх хета тхуна, вуьшта а нохчех льацна питане хIуманаш яздечу газете а вахана, цу кепарчу Кавказ кхобуш ю бохуш долчу къамелашкахь, реза волуш санна, дакъалацар.\nБовт Георгий : «Нагахь аса цу тайпачу проекташкахь дакъалоцуш ца хилахь, цига вогIур ву, масала, «Конгресс русских общин» олучу тобанан векал. Цо тIелатор дерг кхин а алсам хир ду».\nКъамел дерзош политолого Бовт Георгийс элира, ша нохчий сийсаз бан дагахь вацара, амма цхьана стереотипийн йийсарехь долчух тера ду шу аьлла. Ша кху интервьюхь гIоьртира шена хетарг дийца бохуш, вара иза\nТкъа хIу ала гIерташ вара хьо, «Комсомольская правда» газетехь айхьа динчу къамелехь, ахьа хьайн ойланех тхо нийса ца кхетна бохуш хилча, аьлла хаьттира оха Бовт Георгийга.\nБовт Георгий: «Цу регионе ахча дала деза, хIунда аьлча и меттиг дотацин меттиг ю, иза тIамо йохийна а ю, цигахь хала социалан проблемаш а ю. Иза цхьаъ ду.\nШолгIаниг. Терго ян еза и ахча муха дойуш ду бохучунна. Цхьана дийнахь сихха ца дахь а, и терго яр чIагIдан деза. Цигарчу баьччанашца къамел дан деза, цаьрга мелла а къезиг жоьлкалла леладайта, ахча хIоранга а дIакхачийта.\nКхолагIа тезис иштта ю. Къаьмнашна юкъахь, оьрсашна а, Кавказана а юкъахь болу цакхетамаш дIабахар Iалашонца болх бан беза, Нохчийчохь хилла ца Iаш берриг а Оьрсийчохь болу цакъхетамаш».\nОьрси - Нохчи 5000 : 48200 !?


Байден: Kaseya компанина динчу кибертIелатаро кIеззиг зен дина Америкерчу бизнесна\nПрезидента Джо Байден дIахьедина шинарин дийнахь, зен дон программех пайда а оьцуш, Kaseya технологин компанина динчу кибер-тIелатаро, гарехь, кIеззиг зен дина Америкерчу биpнесна аьлла. Цунах лаьцна яздо "Американ аз" зорбан гIирсо.\n"Гарехь, цо кIеззиг бен зен ца дина Америкерчу бизнесна, амма тхо хIинца а информаци лахьош ду", - аьлла Байдена журналисташка, шен хьехамчашца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа.\nДIадаханчу пIераскана дийнахь динчу тIелатаро аьтто бира хакерийн интернетехь дерриг дуьнентIехь масийтта бIе жимачу компанийн информацина блок хIотто, шайна юкъахь Америкера компанеш а йолуш.\nИ кибер-тIелатар дар шена тIелаьцна Оьрсийчоьнца йозна йолчу кибер-зуламан REvil тобано.\nОцу тIелатаро юха а гайтина, киберзуламхой, хетарехь, Оьрсийчоьнан территорина тIехь болчу, вон лелаш бу Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь. Путинца саммит дIахьуш Байдена хьехар дира Оьрсийчоьнан президентана, цIахь кхиийна хакерш совцабе аьлла, амма, гарехь, оцу дехаро цхьа а жамI ца деана, билгалдоккху "Американ аз" портало.\nКIайн ЦIийнан векало Псаки Джена шинарин дийнахь дIахьедира, лаккхарчу даржашкахь болу президентан администрацин белхахой тIедогIучу кIиранах цхьаmнакхетар бу, шайн Оьрсийчуьрчу коллегашца, интернетехула нуьцкъала ахча даккха гIертаран кхерам бийцаре бан аьлла.\n"Нагахь Оьрсийчоьнан Iедале зуламхошна дуьхьал хIумма а ца далахь, я дан ца лаахь, оха дийр ду дан дезарг, я тхайна тIеоьцур ду оьшу гIулчаш яхар", - элира Псакис.\nВашингтонерчу Оьрсийчоьнан векалалло а, Американ Къоман кхерамазаллин кхеташоно а цкъачунна билггал хаам ца бина, Американ а, Оьрсийчоьнан а официалан векалийн хир долчу цхьаьнакхетарх лаьцна.


Венехь дагалецира нохчийн къоман бохам.\nНохчийн къам дIадоходийна де кху шарахь Сочера Олимпийн ловзарш дIадерзарна леринчу даздаршца цхьаьнанислуш ду. Доллу дуьне цу спортан шатлакхе хьоьжучохь цу дуьнено башха тергал ца деш дуьссуш бу дIабохийначеран а, церан тIаьхьенийн а Iийжам. Иза, и Iийжам, биц ца балийтархьама, и биц бан йиш ца хилар дийцархьама а гулбеллера Венерчу Конкордиа пресс-клубехь цхьа могIа австрихойн а, нохчийн а Iилманчаш а, юкъараллин жигархой а.\nИ вовшахкхетар хьалха-тIаьхьа даьккхинарг вара Венера нохчийн политологин Iилманча волу магистр Чапханов Руслан. Цуо иштта дийцира Маршо радионе ша и цхьанакхетар вовшахтохаран Iалашонехь лаьцна.\nЧапханов Руслан: „Вай къам дIадохийна де ду тIедогIуш дерг. Тезета санна вай вовшах а кхетта, и санна долу хIума вайна кхин тIе ца кхачийта хIун дийр дара теша аьлла дуьйцуш, вай хIун бехк болуш бинера вайн и бохам бохург дийцаре дан Iалашо яра тхан. И вовшакхетар даххьал дIахьош хилча, лакхарчу тIегIанна тIехь дIадахьа лаьара суна. Кху Венехь а, Австрехь уггаре а тоьллачех хIусам а яра и пресс-клубан хIусам.\nЦигахь дакъалаьцнарш а бара дуьненна а бевзаш болу нах. Сюзанна Шолль массарна а евзаш журналист а, яздархо а ю. ХIанс-Георг Хайнрих дуьненчохь цIе йоккхуш Iилманча ву. Цигахь хилла йолу Йоханна Атсманторфер пхи шо хьалха шен Iилман болх вайн дIадохарах лаьцна язйина Iилманча ю, чIогIа дика а язбинера цуо и болх. Иштта цу кепара уггаре а тоьлашха болу специалисташ вовшахьтоьхнера оха цигахь вайн хьал ма-дарра дийцархьама“.\nГуламехь дакъалоцуш хиллачех цхьаъ вара Европахойн-нохчийн юкъараллин президент волу профессор Шарнер Берта. Таханлера вовшахкхетар шозза а маьIне ду элира цуо шен къамелехь, хIунда аьлча, хIара де нохчийн кхам дIадохор дагалацарна лерина хиларал сов, хIинца нийса I0 шо кхаьчна Австрехь дуьххьара нохчийн къоман векалш, тоба санна, юкъаралле а бевлла, цара Венехь митинг дIаьяхьана.\nШарнер Берта: „ Итт шо хьалха дуьххьара, цхьа бертахь тоба а хилла, кху Австрехь юкъаралле бевлира нохчий, къам дIадохийначу дийнахь митинг а еш. ХIетахь дуьйна хIора шарахь иштта митингаш дIахьош ю нохчаша Венехь чилла беттан 23-чохь. Австрехь бехачу нохчийн диаспорин коьрта вовшакхетар хуьлу цунах. Иза вуно мехала ду. Кхин цхьаъ ду. Кху шарахь 70 шо кхочу нохчийн къам дIадохийна. Иштта итт шо кхочу Европарламенто и къам дохор геноцид яра аьлла сацам 2004-чу шарахь тIеэцна а. Цундела а мехала ду вай тахана кхузахь вовшахкхетар“.\nПресс-конференцехь дакъалоцуш яра евзаш йолу австрихойн журналист а, яздархо а Шолль Сюзанне. Дуккхаъ шерашкахь меттигерачу телевизионан корреспондента санна Оьрсийчохь болх бина йолу Шолль Сюзанна хийлаза хилла Нохчийчохь. Малхбузерачу журналисташлахь уггаре а дукхоха ДегIастанарчу тIамех а, цу тIеман тIаьхьалонех а язйинчера могIаршлахь ю иза.\nШолль Сюзанна: „ Цхьа хIума хьахон луур дара суна - и къам дIа а дохийна, цу къомана дуьхьал сел къиза зулам дина хилла ца Iаш, хIетахьлерчу Советан Iедало нохчийн къомах болу массо а салтий а, эпсарш а тIамтIера схьа бохуш, дIабохийна хилар а дара вуно доккха зулам, Советаша шаьш шайна дуьхьал дина долу. ХIунда аьлча, хууш ма-хиллара, нохчий вуно дика а, майра салтий а, тIемлой а бара цу хенахь а, даима а. Нохчийн тIемалой цу ШозлагIчу дуьненан тIамехь дакъалоцуш ца хиллехьара, Советан пачхьалкхан тIеман эшамаш дуккхаъ дукхох хилла хир бара ала йиш ю вайн“.\nКъам дIадохор дуьйцучохь ца хьахош ца дисира Австрехь а, кхечу Европерчу пачхьалкхашкахь а карарчу хенахь бехачу нохчийн хьал а. ХIунда аьлча, элира Шолль Сюзаннес, нохчийн мухIажаршна политикан тховкIело ца луш дацаре жоьпаш даларан коьрта бахьана – иза меттигаречу хьукматхошна цу махкахь хиларг хIун ду я адамаш лайнарг хIун ду ца хууш хилар ду. Иттанаш я бIешераш хьалха хилларг хьовха, вайн заманахь хилларг а бохуш дийцира цуо.\nШолль Сюзанна: „Таханлерачу хьолах лаьцна аьлча - суна цундела а хета хIара вайн гулам мехала, - кху Австрехь хьукматхойх цхьа а вац, Нохчийчохь хилларг девзаш, я мацах хилларг а, я хIинца дерг а. И ду тховкIело йоьхучеран дехаршна жоп ца даларан бахьана а, мухIажарш шаьш схьабаьхкинчу юхахьежоран бахьана а.\nДиц дан мегар дац цу мухIажаршца болх бечара – церан кхолламаш уьш кху Австре схьакхаьчча буьйлалуш бац, цигара листа ца беза уьш, дуккхаъ хьалхарчу заманчуьра дуьйна листа беза. Дийцина ца валлал дукха ду нохчийн шайн исторех лаьцна дийца, хIинцалерачу церан кхолламех а, хьолах а нах кхетон йиш йолу хIумнаш ду уьш. Хийла ас иштта хIума мухIажаршца болх бечу хьукматхошка дийцича, уьш цецбовлу, тхуна иза хууш ма дацара, олий“.\nКух деношкахь Европа мел ю нохчийн диаспоршкахь къам дIадохош я дохийначул тIаьхьа Сибрехахь а, Юкъерчу Азехь а байинарш а, баланаш, мацаллла а, шело а лайнарш а, цкъа а ДегIаста цIехьа ца боьрзуш, хийрачу лаьттахь биснарш дагалоцуш дIахьош болчу гуламех а, дагалецамийн цхьанакхетарех а цхьа дакъа дара Венерчу цIеяхханчу Конкордия прессин клубехь дIадаьхьнарг.\nЦIеяххана спортхо, таэквондохь Австрин чемпион волу нохчийн мухIажар Оьрсийчу дIавала гIерта Австрин Iедалхой


Къилбаседа Кавказ, Дечкен-бутт 01, 2015\nЧоьхьарчу ГIуллакхийн Министралла йогуш ю ХIинж-ГIалахь\nДагестанан коьрта шахьар чохь йолчу Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин гIишло цIергахь ю хIокху сохьта. Тхан корреспондента бечу хаамца, гIишло яга йолаелира тхов тIера. ЦIе яларна бахьана хууш дац хIинца а.\nХерцашлахь Iаш йолу Абхази\n20 шо сов хьалха Гуьржийн махках дIакъаьстина йолу Абхази тахана юха а кхехкаш ю. Оьрсийн Iадалш керла чIагIам бан лууш ду цуьнца. Оцу чIагIамо Абхазех Оьрсийн Федерацин цхьа дакъа дийр ду, аьлла, хеташ бу Гуьржийн маьхкIамхой.\nГIадужу-бутт 15, 2014\nГIалгIай шайн кхиамаш гойтуш бу Казанехь\nГIадужу-беттан 9-11-чу деношкахь ГIалгIайчоьнан векалша шайн културий, исбаьхьаллин кхолларалла а гайтира ГIезалойн мехкан коьртачу шахьарахь Казанехь. (Сурташ даьхна Маршо Радион ГIезалойн-Башкирийн Сервисо).


Стенна эшна кхел къевлинчу раже яккха?\nТитиев Оюб а, цуьнан адвокат Заикин Петр а кхелехь\nТитиев дов юхалиста аттахо хир ду Страсбургна ...\nТитиевна ен кхел къевлинчу ражехь дIаяхьа бинчу сацамо гойту лаьцначунна тIехь лелориг харцо юйла, чIагIдо адвокаташа\nМассех теш левеш яржа тарло къайле ларъеш, рогIера ладегIарш неIарш а къевлина дIаяхьа сацам тIеийцира Шеларчу кхело. Иштта дерзарх цец а буьйлуш, кхелан цIа дIатаса дийзира журналистийн а, дов тергалдан баьхкинчу арахьарчу мехкийн дипломатийн а.\nЦхьа а къайле а йоцуш, дукхахболу тешаш лебина яьллачу кхело неIарш къовлар дикахо хета адвокаташна - оцу суьрто аьтто бо шайна лела харцо мелла а эвсара Iораяккха, боху Титиевн агIоно.\n"Прокурорна баркалла ала догIу. Цунна ша тактикехь тоьлла моьтту, ткъа даьлларг-м ду стратегин гIалат. Кхело, цуьнга ла а доьгIна, полисхой къайлах лебан сацам арабаккхарца сакхт эккхийтина шегара – Европан адамийн бакъонийн конвенцин 6-гIа артикло ца магадо иза", билгалдаьккхира адвокато Заикин Петра.\nДов нахах хьул ца деш листа деза аьлла йолу принцип ю талхийнарг, Европан кхеланна Титиевна ечу кхелера дакха сакхт ду иза а.\nКхел къовла цхьа а бух бацара, боху Титиевн шолгIачу адвокато а – Дубровина Маринас. "Шайна дагадогIуш хIума дац олу тешаш бу кхузахь, кхел йиллина яьхьча а, ца яьхьча а. Тешашна тIехь бац цхьа а кхерам. Церан суьрташ дохуьйтуш кхело ишта а дацара", - боху Дубровинас.\nКхайкхийначу Iалашонашца а догIуш, къевлинчу ражехь лаххара а виъ теш левийр ву кхело. КхидIа маьрша хила тарло хьовсархошна хьелаш.\n"Кхело ша шен гIалаташца аьтто бо тхуна хенан йохалла Европан кхелехь толам баккха, Страсбурго цул а кегий гIалаташ до харц, кест-кеста декхаре хуьлу Оьрсийчоьнан Лакхара кхел нийсонехьа яла, меттигашкарчу кхелийн сацамаш юхабаха", билгалдаьккхира Заикина.\nОьрсийчоьнан бехктакхаман процессан 228-чу артиклца а догIуш, кхел къевлинчу ражехь дIахьо, лебийраш айкханчаш я Iедална къайлах информаци латтош болу оперативан белхахой хилча, цара луш йолу информаци пачхьалкхан къайленашца йозуш хилча. Титиевн девнца яц къайле ларъян цхьа а хьашто. Цундела бу Шелан кхело бина сацам тамаше.\nИсс бутт бу бакъоларъярхо Титиев лаьцна кхобу. 60 сов теш левина. Уьш берраш а санна бу Титиевна дуьхьаллаьтта полисхой.


"Навальныйн гIуллакх" шеконе хета Кремлна санкцеш дуьхьал яха\nОппозиционерна Навальный Алексейна тIехула Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яхар "шеконе хилла а ца Iа" аьлла президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Коммерсанто яздо цунах лаьцна. Навальный Германи дехьавоккхуьйтуш сацам оьрсийн лоьраша бина бара, ткъа цаьрга накъосталла де аьлларг Путин ву боху цо.\n"Санкцеш тохаран бахьана шеконе хилла а ца Iа, цкъа а ца хиллачу кепара тешамаза ду санкцеш юкъа президентан администрацин куьйгаллера нах бахийтар", - аьлла Кремлан векало.\nПесковна хетарехь, Малхбузе "Навальныйн гIуллакхехь" шаьш дечу мукIарлонех тийсало, ткъа Оьрсийчоь "бакъдолчунна тIекхиа" лууш ю.\nИштта, Песковс дийцина, Навальный Омскера Берлине дIавуьгуш сацам бинарг а Оьрсийчоьнан лоьраш бара аьлла. Оцу юкъанна пачхьалкхан президенто тIедиллинера боху цо, "массо а агIор накъосталла де" аьлла.\nХьалхо Путина дIахьедира, Инарла прокуратуре ша дехар дира, Навальный Берлине дIавахийта аьлла, хIунда аьлча, цуьнца доьзна бехктакхаман гIуллакх а, дIахьош таллам а хиларна, дIасаваларна тоьхна дозанаш дара цунна аьлла. Оппозиционеро бакъ ца до, шена бехкамаш бина хилар.\nГIадужу-баттахь Евроберто шен Iаьржа тептар шордира, Навальный Алексейна дIовш даларца доьзна. Ву оцу тептарехь президентан администрацин куьйгалхочун хьалхара гIовс Кириенко Сергей а, ФСБ-н директор Бортников Александр а, тIеман министран ши гIовс а. Химин герзаца оппозиционерна тIелетта аьлла, бехкебина уьш.\nЕарин дийнахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс дIахьедира, тIейогIучу заманчохь Москвано хаамбийр бу ша Германин а, Францин а президентийн администрацин куьйгаллехь болчу нахана тоьхначу санкцех.


Бадалов Руслан: "Маьршачу дахаре некъ баьстина хила беза тIемалошна"\nДечкен-бутт 10, 2013\nОьрсийчоь -- Бадалов Руслан, Нохчийн бакъонашларъярхо, 15Манг2012\nКъилбаседа Кавказехь, тIемалойн боламца лаьтточу къийсамо даиманна айдинчохь латтадо, царна, цхьаболчарна амнисти ян еза бохуш долу хаттар. Цхьаболчу Iедал дайшна, хеташ дац, царна гечдан оьшу аьлла. Амма, ГIалгIайн махкахь, Iедалан и программа жигар дIахьош ю.\nДзейтов Арсан, тIемалойн боламан юккъера а ваьлла, ша лелочуьнна дохкох а ваьлла, цIа вирзича, иза кхела кIела вахийтина, талламхоша. Зуламан низамехь, уггаре а кIоршмечарах лоруш йолу ши артикал ю цунна тIеоьллина.\nОцу жимчу стеган нанас Дзейтов Соняс, шен агIора, цунна хиндолу таIзар кIад дайта гIерташ, мехка куьйгалхочуьнга Евкуров Юнус-Беке кхайкхам бина, гIо доьхуш. Вукхо, лаккхар мах хадийна, оцу зудчо хьоьгучу къинна. Иза турплахо хета шена, аьлла гIалгIайн лидеро.\nШай агIора, Iедале далучу кепар гIо хира ду аьлла дог тешийна цу зудчуьнна.\nХиллачо, юха а айдина, юккъараллехь уггаре а сингаттаме лоруш долу хаттар- тIемалойн буоламан юккъера кегий нах цIа берзор.\nЦунна лерина дара, масех де хьалха, Аршты цIе йолчу оьвлахь, мехка куьйгалхо Евкуров Юнус- Бек а волуш, бахархошца хилла долу цхьанкхетар. Цигахь дакхъалаьцнера воьвзучу бакъонашларъярхочо Бадалов Руслана. Цо дийцира, оцу хаттарх шена хетарг.\nБадалов Руслан: «Суна хетарехь, даггара, вайнаха ма аллар,» тIехула пошел» а доцуш, моттаргIанаш а доцуш, лело деза и гIуллакх. Доьххьара Iедал цIарах лелачу ницкъаллийн структураш беш болу тIеIаткъамий, цара деш дерг шорта масалша ду пачхьалкхехь».\nБадалов Русланна хетарехь, тIемалошна йолу амнистии, хан а йоцуш, даиманна болх беш хила езаш ю. Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо, цу хьокъехь низам тIеэцча дика хира дара, аьлла тидам бира цо.\nБадалов Руслан: «Цига юкъе а баханчуьра , цIа берза луучарна некъ бихкина хила ца беза. Иза, пачхьалкхо а, Думо а лелош дрг, моттаргIанаш санна хIума хета суна. Цхьан баттан, шарахь цкъа юккъе а доккхий, Дагестанехь а, ГIалгIайн махкахь а дIахьо. ТIаккха, цу юкъе цхьаъ вахча, кху дуьненахь мел йолу артикалш тIекхуллу, цара ца лелийначуьнна а бехке а бой.\nЦунах тIаккха базар а йой, ахча даккха хIума леладо. И санна долу масалш долун дела, цигара цIа бахка лууш берш уозало иза дан. Цундела, суна хетарехь, хан хадийна а йоцуш, и меттиг паргIат хила езаш ю. Амнистии хан а йоцуш хила езаш ю».\nСтохка дуьйна ГIалгIайн махкахь болх беш ю, тIемлойн буоламан юккъера бовла луучарна лерина йолу мобила телефон. Иза массу а хаамийн гIирсашкахь гIараьяккхина ю. ХIокху пхи-ялх баттахь, Iедалшна тIевеана ву боху, хьалха зуламаш дина волу 42 стаг, царах 17 стаг хилла волу тIемало а ву.\nБадалов Руслан: "Маьршачу дахаре некъ баьстина хила беза тIемалошна'


Страсбургерчу кхело харц лерина нохчашна тIехIоьттинчу Дмитриевскийна дина таIзар\nДмитриевский Станислав. Маршо Радион архивера сурт.\nБакъонашларъярхочун Дмитриевский Станиславана 13,6 эзар доллар дала декхарелахь йина Оьрсийчоь Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело, цунна харц кхел ярна. Цунах лаьцна дуьйцуш ду цу институтан сайта тIехь.\n2000-чу шерашкахь Дмитриевский куьйгалхо вара «Общество российско-чеченской дружбы» олучу вовшахтохараллан. Цо куьйгалла а деш арахоьцуш дара «Право-защита» газета а.\n2004-чу шарахь цу тIехь, Оьрсийчоьнан куьйгалхой тIом болорна бехке а беш, нохчийн хьалханчийн Масхадов Асланан а, Закаев Ахьмадан а кхайкхамаш зорбане бехира Дмитриевскийс.\nИза бехке диллинера бакъонашларъярхочун, цу кепара иза адамашна юкъахь цабезам кхуллуш ву аьлла. 2006-чу шарахь Лахарчу Новгородан Советан кIоштан кхело арахь даккха 2 шо хан кхайкхийра Дмитриевскийна.\nТкъа хIинца и таIзар харцонца дина лерина Страсбургерчу кхело.\nМаршо Радионо хьалха дийцина ма хиллара, 20 шо сов хан ю Оьрсийчьурчу бакъоларъярхоша (юхьанца шаьш-шаьш юкъахь а доцуш, тIаьхьо – дуккхъчара цхьаьна) Нохчийчохь лаьттинчу тIемашкахь Оьрсийчоьнан эскарша байинчу, дIабиггарх байначу нахах, царна динчу зуламашна гонахара тоьшаллаш гулдан долийна.\nМассех центр ю хIинца и болх беш, архиваш юзуш. Бакъду, яц Оьрсийчохь дозанал арахьа ю, масала, Норвегехь, Швейцарехь. Оцу центршна герга а волуш, церан архиваш юзуш, динчу зуламийн архив кхиочийн могIарахь ву журналист-бакъоларъярхо Дмитриевский Станислав.


Рак къарйина, хIинца Монбланан бохь боккхуш ву иза\nЦхьана ломара - кхечу лома\n…«Кхана» бохург гал дац – кхана ду. ВорхI, шайна гонахарчу могуш-маьрша лелачу наха «пекъар» олуш хилла стаг ву Италинний, Францинний дозанашкара Европехь лекхачех лекха Монблан лам боккхуш.\nРак цамгаро лецнарш Латверчу виротерапиян центран Iуналлица стигала гIерта. Шайн амал, дегIан, дилхан ницкъ ракна духьалбахар – цунах олу виротерапия.\nМассо а мехкашкара 7 лазар эшийнарг. Ломан муьлхачу тIегIане кхаьчна шу, хаьттира Маршо Радионо.\nЖоп ша 3500 метр лакхахь, садаIа сецначохь, ло Нохчийчуьрчу Нажи-Юьртан къоштара араваьлла хьалагIертачу Эльсункаев Салижана.\nЭльсункаев Салижан: "Анжентьер ю Шамонна тIехваьлча, Франци ю хIара. ...Со дуьненаюкъарчу проектехь ву, рак эшийначу нахах Латверчу центро вовшахтоьхна, пациент ву цуьнан, кху тобанца хьалгIерташ-м ву со.\nШи шо хан ю цамгаро лаьцна, операци а яйтина. ... Яхь дIа ца луш, чекхвер ву со. "Ракна дуьхьал - лаьмнаш", аьлла ю проект. Тхоьца цхьа зуда Iамеркара ю, Украинера а ю оцу цамгаро чIогIа лаьцна цхьаъ, Латвера а бу, Питерера. Ши лор а ву. Чекхвала хьожур ву со.\n"Дала аьтто бойла!" - бохуш ву суна мел вевзарг а, сан цIера накъостий, гергара нах. Цундела хала а дац".\nШу стенна гIерта шайгахь хуьлийла а доцчу гIораца цу ирхене, меттахь, гонах гергарнаш а хьийзош, ца Iохкуш?\nШа-шех дош ала кхин тIекхаре а воцчу Салижана, пафос ца яржорхьама санна, юьстах дитира тхан хаттар.\nЖоп иза раках денвеш хьийзинчу цуьнан вашас – иза цIахь, Нохчийчохь ву вай къамел деш – Надирсолтас делира телефонехула. Цо дийцира Салижана 4-чу, тIаьххьарчу стаде а яьлла, хьавзина рак муха эшийра. Цуьнан къамелехь го лаккхара мах болу вашалла.\nЭльсункаев Надирсолта: "Ши шо хьалха чоже операци ян вахара Салижан Волгограде, ткъа цара шайн операци йинчул тIаьхьа, шек а бевлла, хаийтира цунна рак юйла.\nЦхьа жин дIабаьккхира, шолгIачунна операци йира. Цо шена "хими" ца яйтира. Латверчу виротерапиян центрца сан гергарло дара, ас церан молханаш лелор хьийхира, нис а дира цунна и молханаш. Царех дарба хилла Салижанна.\nЦул тIахьа вайн ГIалахь операци а йира цунна, иза дика а йирзира. ...61 шо ду цуьнан, ши кIант а, йоI а ду. Нажи-Юьртан кIоштара деладенна балха Соьлж-ГIала а лелаш, мехкан харжамийн комиссехь юридикан декъан куьйгалхо ву.\nМонбланан буххье боьлху уьш берраш а онкологи лайна бу. Салижане дуьххьара къадийра проектан идея, цо иза тIе а эцна, цунна тIаьхьа вуьйш а хIиттира, иза реза хилча. Итт денна бу-кх цара бен некъ.\nДуьненна а рак эшалуш цамгар юйла, иза тIейоьжча кхера ца оьшу, ши куьг таса ца оьшу, дуьхьало ян еза, боху цара оцу шаьш арабаьккхинчу некъаца".\nМаршо Радионо зIе латтайо кху муьрехь Монбланан буьххье гIертачу рак а, лам а эшо араяьллачу тобанца. Цуьнан хьалханчас, Iилманча а, аьпинист а волчу Репше Эйнара, вай тедеш, нохчочух лаьцна ша смс яийтира: «Салижан ледара вац! ЧIогIа дика гайти спортхо санна а, къонах санна а».\nМонблан 4800 метр лекха бу. Кавказан лаьмнел лоха а бац цуьнан цхьаболу баххьаш. Иза Латверчу дуьненаюкъарчу виротерапиян центро, аьлча а, исторехь дуьххьара рако лецначех вовшахкхетта хьалагIертачу тобано толамца боккхур бу.\nРак эшорал совнах, чIоггIа лаьа оцу ворхIанна шайна Салижанера хезна а, шаьш къобалдеш а долчу доIанна жоп кхочийла. «Адам ден герз кхиош дойъу ахча рак, кхийолу хала цамгарш эшочу, мецанаш бузочу, декъазниг ирсе вечу Iалашоне диллийта ахь дуьнене, аьлла ду массарна а цхьаъ волчу Деле цара доьхург.


Туркойчоь - Туркойчоьнан президент ЭрдохIан Реджеп а (аьтт), Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а (аьрр) зорбанан конференцехь. Хонкара, ГIур.1. 2014\nШиа 60 шаре ваьла а ву, Европан малхбалехь Iуьллучу йоккхачу шина пачхьалкхан ши лидер а ву Путин Владимир а, ЭрдохIан Реджеп а. Амма цу тIехь и шиъ цхьатера хилар кхачош дац. Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а шина лидеран цхьаьнадогIуш лаххара а 5 хIума ду бохуш яздо Маршо Радион корреспонденто Синделар Дейзис.\nКху деношкахь визитаца Хонкарахь ву Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Туркойчоьнан куьйгалхочуьнца ЭрдохIан Реджепаца дагадовларш дIахьош ву иза дуккха а хаттаршкахула, шайна юкъахь дуьненаюкъарчу политиках доьзнарш а долуш. Коьртачу декъана хьехориг, кхеташ ма-хиллара, Шема а, Украина а, ткъа иштта Оьрсийчоьно юхкуш йолу газ а ю.\nПутин ша цхьаъ ву Шемарчу Iедалшна тIехIоьттина. Ткъа Украина юьйцуш, ГIирмерчу гIезалойн коллам бахьана долуш сагатдеш ву ЭрдохIан Реджеп.\nАмма уьш тидаме ца эцча, дуккха цхьаьнадогIуш хIуманаш ду 62 шо долчу Путин Владимиран а, 60 шо долчу ЭрдохIан Реджепан а.\nШиа вина къен доьзалшкахь. Спорт езаш а хилла и шиъ. Путин кхиина Петарбухерчу коммуналан петарехь. Кхиазхо волуш самбох леташ хилла иза. Эххаре а Путинан аьтто баьлла Iаьржа доьхка олу цIе яккха а, «Дзюдох Iема Путин Владимирца» цIе йолу лата Iамош йолу видео арахеца а.\nЭрдохIан кхиина Касимпаша (Kasımpaşa) олучу Истанбулан кIоштахь, лимон тоьхна хи а, локъамаш а юхкуш. Цхьаболчу хаамашца, иза хIинца а воьду шен месаш тояйта ша хьалакхиинчу урамехь волчу говзанчана тIе. 13 шарахь футболах ловзуш а хилла ЭрдохIан шайн кIоштарчу тобанна юкъахь.\nПутина а, ЭрдохIана а пайда эцна шайн конституцех шайн политикан дахар дахдеш, цкъа премьер-министр хIуттуш, юха президент хIуттуш. Путин Iедалехь волу 15 шо ду. ЭрдохIан – 11 шо.\nШи а ву гIаланаш санна йолу хIусамаш дукха езаш. Дукха хан йоцуш Османан империн куьцехь йина гIала санна йолу гIишло схьайиллира Хонкарахь. Цуьнан аре ю 150 000 еакIон метр. Иза еш дайина бохуш дуьйцуш ду 615 миллион доллар.\nЭрдохIанан дуьхьалончаш чIагIдо и гIала яр бахаьана ЭрдохIан Реджеп Туркойчоьнах кхузаманахьлера пачхьалкх йина стаг санна вазвар ду бохуш.\nТкъа, дийцарехь, Путин Владимира Iаьржачу хIордан йистехь йина йолу гIаланаш пачхьалкхана йина яц, шена йина ю. Цу гIишлон мах бу, цхьаболчу хаамашца, 1 миллиард доллар. Кремло мосуьйттоза дIахьедар дина Путинна а, Италерчу архитекторо Кирилло Ланфранкос йинчу цу гIаланашна а юкъахь зIе яц бохуш.\n2011-чу а, 2012-чу а шерашкахь шуьйра дуьхьалонан акцеш хилира Оьрсийчохь. Путин кхозлагIа а президентан харжамашкахь дакъалоцуш вара. И харжамаш толамца дIабирзича президентан шуьйра бакъонех пайда ийцира цо гражаданин юкъараллана а, Iеддалшца боьзна боцучу зорбанан гIирсашна а, Болтоная олучу майданехь дуьхьалонан акцешка арабевллаxe нахана а дуьхьал репрессеш лелош.\n400 стаг дIалаьцнера полицино. Дуккха а нахана йиттира ницкъаллин структурийн белхахоша. 20 сов набахтехь хан токхуш ву цу акцешкахь дакъалаьцначу нахах.\n2013-14-чу шерашкахь Iедалша Гези олу Истанбулерчу паркана реконструкци ян сацам бича, дуьхьалонан акцеш хилира ерриг а Туркойчохь. 3 миллион стаг араваьллера урамашка Iедалшна дуьхьал. ЭрдохIана жоп делира ницкъаца. Иттех стаг вийра. 5500 стаг жоьпе озийна ву, цу акцешкахь къепедацарш лелийна аьлла.\nОьрсийчохь а, Туркойчохь а охьатаIийна ю политикан оппозици. Путин диозлагIа а президент хила дагахь ву. Ткъа ЭрдохIан массара а хаьржийна президент хIоьттира Туркойчохь кхо бутт хьалха хиллачу харжамашкахь.\nКху тIаьхьарчу хенахь ЭрдохIана а, Путина а дIахьедарш дина цхьаболчу зударшна товш доцу. Зударийн дахарехь йолчу меттигах лаьцна дуьйцуш дIадаханчу кIиранах ЭрдохIана элира, зударий божарий санна хилалур бац аьлла. Уьш бераш кхобуш Iийча дика хир дара бохуш вара иза. Амма ЭрдохIана аьлларг ца тайна феминисташна. Вуно цунна реза боцуш къамелаш деш бу уьш.\nЗударий божарех къаьсташ хилар гойтуш къамелаш деш Iедал ду Путинан а. Эвхаза къамел дира цо дукха хан йоцуш Германин канцлерца Меркел Ангелица политикан дебаташ дIахьош, маре яхар а, маре яхча хуьлург а, цуьнан жамIаш а хьехош.\nМангал баттахь Iамеркан хиллачу пачхьалкхан секретаро Клинтон ХIилларис Путина лелориг Гитлера лелийначух тера ду аьлча, зударшца цакъийсар а бен дарба дац элира цо, ша цхьа дола деш волуш санна сурт а хIоттийна.\nПутин Владимира йитина шен зуда. Дуьйцуш ду, цо «Людмилица ши кIира даккхаделлачу стагана хIоллам хIотто беза» аьлла бохуш.


Метта чурт оттаде деза ха гаьна яц — Сердало\nТIехьарча шерашка дукха берий бешамаш хьалъяьй вай мехка. Хьалха районе цаI е шиъ мара ца хинна уж хIанз хIара юрта йолаш я. Далла хоастам ба бераш шахьаре дIакхувла ца дезаш. Юрта шоай бераш дIакхувла аьттув ба хIанз ноаной. Царех хийла гIишло тIехболча кхоачамца Iалашъяь а, архитектура хоза йолаш а, коа-карта дика лостам болаш а я. Бакъда, теркалде доагIа цхьаькха дакъа.\nВай мехкарча берий бешамех а цхьайолча школан библиотекех а гIалгIай меттал мишта аргдар, таржам де тхона цун цIерах яхаш дехараш деш хала кхест цхьабола гIалгIай. Таржам де а цу дехара жоп дала а хала дац, бакъда, эрсий метта тIара гIалгIай метта тIа из гIулакх даккха велча вIашкадоагIаш хилац хийладар. Метта кхетама уйлаш тайп-тайпара хилар да из. Эрсий меттал дар гIалгIай меттаца, гIалгIай меттал дар эрсий меттаца ца товш нийслу.\nМасала, «Непоседы» яхаш керда хьалъяь берий беш я вай мехка цхьан юрта. Цу чура болхлой геттара сутара бийрза из гIалгIай меттал из хилча бакъахьа хеташ цун таржам деш ба. Эрсий метта тIара хьа таржам дича «Сатембоацараш» аьнна дергда цу деша таржам, амма из гIалгIай меттал дика товш дац. ХIана аьлча сатем боацача сага вахар хала да, вайна сатембараш эш. «Ма сатем боацаш саг ва-кх хьо» оал вай сагота хьувзача сага дукха раьза доацаш хилча. Эрсий меттал из дош, (непоседы) товш дале а вай меттагахьа астагIа да из. Цхьаькха цхьа цIи я «Маленький гений» яхаш, (ер библиотека я). Уж а хьайзаб цун цIи таржам дирца гIалгIай меттал яккха. Цун гIалгIай меттал таржам де велча саг кегавенна вусаргва. Гений? Малав из? Эрсий-гIалгIай дошлорга тIа латт цун таржам, тIехьдаьнна хьаькъал дола саг, аьнна яздаь. ТIаккха долча тайпара цун таржам де велча, дIауйла ергья-кх оаша вайга фу хьал хургда.\nУж халонаш хургйоацаш, е корта лазабаьккха лелавезаргвоацаш нийсде йиш йолаш да из гIулакх. Юххьанца берий бешах цIи туллача хана гIалгIай меттал из цIи дIа а енна, тIаккха цун эрсий меттал таржам доре геттара атта хургдар. Хоржаше гIалгIай а эрсий а шинна меттал товргйолаш бе беза цу тулача цIера хоржам. ТIаккха сов хала хургдацар из дош къоастаде. МоллагIа хьадагадехар хьадаьд аьнна доалаш дац. Хила доагIача тайпара хьадаь хIама атта да. Из ишта хилара деррига бахьан фуд аьлча, метта саг сагота цахилар да.\nХьагучох метта чурт оттаде деза ха гаьна яц.\n← Гаражная проблема\nДолги оплачиваем только безналичным расчетом →\nПодтверждая имя национальной библиотеки…


БисмиллахI, алхьамдулиллахI, вассолату вассаламу\nДикка хан хьалха, иштта хаттар дара дина, вайн бусалба вешо:\nАссаламу Iалайкум! Стаг д1авоьллинчул т1аьхьа , цуьнан баьрзан гонаха виъ стаг охьахаэ къуръан т1ера диъ сурат доьшу , цуьнан хьукма муха ду ?\nДала ял лойла\nОцу хаттарна билггал жоп ца хуу дела, иза кароллалц аьлла, жимма хьеделлера цунна жоп. Ткъа, цунна жоп дезар юха а карладалар бахьана долуш, цунна, ваьшна хетарг алар тIедужу.\nСалам делча иза схьаэцар - важиб ду, хIунда аьлча лекха хинволчу АллахIа Къуръан тIехь тIедожийна вайна, салам делча, схьа ма-даллара схьаиэцар, йа кхин а алсам дешнашца схьаиэцар. Масала, "Ассаламу Iалайкум" аьлча, "Ва Iалайкум ассалам" аьлла схьаиэцар важиб ду, "Ва Iалайкум ассалам ва рохьматуллахI" аьлла схьаиэцар кхин а дика ду, "Ва Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI" аьлла схьаиэцар кхин а чIогIа мелехь ду. Цундела, вайн вешигара иштта салам схьаиэцначул тIаьхьа: Ва Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI…!\nВайна ма хаъара, кешнашкахь Къуръан дешар дукхах болчу Iелам-наха дика ду аьлла ду. Церан шайн баххаш а, тешаллаш а ду цунна. Цунах лаьцна вай хьахийнера хьалха,\n«Кхетамаза долчу хаттарна тоаме долу жоп» цIе йолчу жайни тIехь, Хьафиз Ибн Хьаджаре – Дала къинхетам бойла цунах – веллачунна Къуръан дешарх лаьцна динчу хаттарна а, цуьнан жоьпана а вай дина долчу билгалдаккхарехь. Хаттар-жоп\nа, цуьнан билгалдаккхар а иштта дара:\n«11 хаттар: Нагахь санна цхьана хийрачу стага Къуръан а дешна, цуьнан мел веллачунна дIалахь, цунах хIумма а оцу веллачунна дIакхочур ю йа яц?\nЖоп: И хаттар гIардаьлла хаттар ду, ас цунах лаьцна цхьа жима жайна а яздина. Цунах коьртаниг: хьалхалера дукхах болчу Iелам-наха иза дIакхочу аьлла, ткъа ас къастош дерг – цунах хаддош жоп ца далар ду, иштта Къуръан дешар еза Iамал хилар тIе а чIагIдеш, иза дуккха а дешча дика хилар тIе а чIагIдеш. 9».\nВай дина билгалдаккхар: « Кхузахь Хьáфиз Ибн Хьаджара – Дала къинхетам бойла цунах – мел дIакхочу йа ца кхочу а ца олуш, йа хIара агIо йа важа агIо а ца лоцуш, кешнашкахь Къуръан дуккха деша аьлла, иза дешар деза ду а аьлла. Цо цхьа агIо ца лацаран бахьана – суна схьагучу суьртехь – хьалхалерачу цхьаболчу Iелам-наха цуьнан мел дIа ца кхочу аьлла хилар ду. Ибн Касира – Дала къинхетам бойла цунах – шен тафсир тIехь хьахийна, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла аьлла, дегIаца йина йолчу Iамалийн мел веллачуьнга дIа ца кхочу аьлла. Иштта\nСуйýтIийс а – Дала къинхетам бойла цунах –, кхин болчара а хьахийна иза, цо аьлла аьлла. ХIетте а, Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – шен «АлмаджмýI» жайни тIехь масийттозза дала до, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – кешнашка вахча Къуръан дешар мелехь а ду, деза а ду аьлла хилар. Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – иза дIа ца кхочу аьллехь а, дукхах болчу Iелам-наха Къуръан дешаран мел а, Дела хьахоран мел а веллачу стаге дIакхочу аьлла, ШафиIийн мазхIаберчу баккхийчу Iелам-наха а тIехь. Масала, иза дIакхочу аьллачу Iелам-нахах бу: Ибн Солáхь, СуйýтIий, Нававий, Ибн Таймийа, Ибнул Къаййим, Шавкáний, Ибн Хьаджар АлхIайтамий, СаIдий, Мухьаммад ибн Iабдул-ВаххIаб… Уьш хьалха хилла Iелам-нах бу. Амма кешнашкахь Къуръан дешар – иза ца мега олуш цхьа а Iелам-стаг гина вац суна, таханлера цхьа масех Iелам-стаг а, мутаIелам а воцург. Муххале а, вуно дукха Iелам-наха кешнашкахь Къуръан деша мегар\nду а аьлла, дешар чIогIа мелехь ду а аьлла, доьшуш волчунна а, кешнийн охIлунна а пайдехь ду а аьлла. И ас лакхахь цIерш мел яьхначара аьлла ду иза, цул совнаха Мухьаммад ибн Iабдул-ВаххIаба шен «Ахькáму таманнил мавт» цIе йолчу жайни тIехь ши хьадис далийна, кешнашка вахча «Алфатихьат» а, «Ал-Ихлас» (КъулхIу) а, «Аттакáсур» а сураташ дешар мелехь хилар дуьйцуш долу. (И ши хьадис гIийла хила а тарло – 23.05.2007). Цул совнаха, цу жайнийна керла зорба тохийта иза кечдина волчу, СаIуди Iаьрбийн пачхьалкхехь гIараваьлла волчу Iелам-стага IабдуллахI ибнул Жибрúна а яздина гина суна, мел дIакхочуш хиларх лаьцна. Бакъду, вайх муьлххарчуьнан а коьрта чу хаттар да тарло, церан баххаш а, тешаллаш а хIун ду, иза дIакхочуш хиларна аьлла. ХIара жайна цунах лаьцна дуьйцу жайна дац, цундела ас церан хIоранне баххаш а, тешаллаш а ца дуьйцу кхузахь, баккхийчу Iелам-наха аьлларг дIа а довзийтина Iаддуьту ас, и хIума дан ца мега бохуш волчуьнга ойла йайтархьама. Дала пурба а делла, валаза висахь, цунах лаьцна яздан хьожур ву со, Делан гIоьнца. ТIаьххьара, Имам Ибн Солахьа ма-аллара – Дала къинхетам бойла цунах – ала луур дара суна: «…и къовсаме долу хIума бусалба динан баххашкара хIума а дац, йа коьрта лоруш долу хIума а дац. Иза фикъхI юкъара жима дакъа лоруш хIума ду, цундела цу тIехь болу къовсам боккха бац…», цундела и бахьанехь вовшийн харц ду бахар а, вовший инкарлонаш йар а, и хIума къа долуш санна хетар а нийса хIума а дац, йа бусалба динан Iалашонашца догIуш хIума а дац».\nИштта, лакхахь яздина ма-дарра, кешнашкахь Къуръан дешар дукхах болчу Iелам-наха дика ду аьлла ду. Церан шайн баххаш а, тешаллаш а ду цунна. ТIаккха, таханлерачу цхьаболчу Iелам-наха кешнашкахь Къуръан дешар ца магадо. Церан а шайн баххаш а, тешаллаш а ду.\nТкъа, Далла хьалха нийса а хеташ вай къастийна дерг дукхах болчу Iелам-наха аьлларг ду - кешнашка вахча Къуръан деша мегаш хилар.\nСтаг дIавоьллинчул тIаьхьа, кошан еа маьIIе ховший, доьшуш долу диъ сурат, кешнашкахь Къуръан дешар ца магочу Iелам-нехаца дешнашца дуьстича – мегаш ца хуьлу. Ткъа, цхьаволчунна тешалла каро а мега, кешнашкахь Къуръан дешар магош болчу дукхах болчу Iелам-нехан дашца, хаттарехь деанчу куьцехь и диъ сурат дешар. Делахь а, къаьсттина оцу куьцехь – кошан еа маьIIехь – къаьсттина и диъ сурат дешар къастийна Iибадат дар ду. Ткъа цхьана къаьсттина долчу куьцехь Iибадат дарна тешалла деза. И тешалла ца хилча, и Iибадат дан мегаш дац, оцу къаьсттина долчу куьцехь. Цундела, хаттарехь деана долчу кепара Къуръан дешарна айатера-хьадисера билггал тешалла ца карийна дела, Iелам-наха и къаьсттина долу куц-кеп хьахош а сайна ца гина дела, иза мегар ду аьлла хадо а, йа дац аьлла чIагIдан а со хIуттур вац. Йа вуьшта дешнашца аьлча – оцу хаттарна жоп суна ца хаьа. Ткъа шена ца хуург, Делан динехь дийца цхьанне а бакъо яц.\nIабдуллахI ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Iелам-стага "ца хаьа суна" бохург Iад дитахь – иза хIаллакьхиларан бахьанаш кхочуш хилла». Уьзза маьIна долу дешнаш даьхкина Хьусайнан кIантера Iалийгара а, Суфйан ибн Iуйайнера а, Маликера а, иштта кхиболчу Iелам-нахера а – Дала къинхетам бойла церах массерах.\n Сурат «Аннисáъ» 86 айат.\n «Ал-Адабуш-ШарIиййахI» 2\_132; «Адаб Аддунйа ваддин» 1\_84; «Сифатус-СафвахI» 230; «Хьилйатул-Авлийáъ» 3\_282.


Оршот-де 8 Чиллан-бутт 2021\nДешан маршо эшийна, «тIемалошна гIодинарш» лецна, ткъа Термезов вуьсу даржехь\nСоциалан машанийн чулацамах лаьцна керла низам болх бан доладелла Оьрсийчохь; ГIалгIайчохь кхо вахархо лаьцна тIемалошна гIодарх йолчу шеконца; Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочо бакъ ца до ша даржах мукъаволу бохург\n"Оха машаран бартана кӀел куьг таӀийна". 90 шо кхаьчна Ельцин Борис вина\nЧиллан-беттан 1-чу дийнахь 90 шо кхаьчна Оьрсийчоьнан хьалхара президент Ельцин Борис вина. Иза пачхьалкхан куьйгалхо хIоттарца баккхийн сатийсамаш бузара Нохчийчоьнан бахархоша. Хеталора демократин кеп йолчу, тоталитаран раж аьшнаш йинчу пачхьалкхо керла агIо схьайиллина аьлла шен исторехь.\nМусаев Мурад хIоьттина Джумаевн адвокат\nВевзаш волчу адвоката Мусаев Мурада ша Маршо Радиоца динчу къамелехь бакъдина, дуьхьалонан акцехь полисхошна дуьхьало а йина, Москвара ведча, лаьцна, изоляторехь латточу МГУ-н студентан Джумаев Сайд-Мухьаммадан ша официалехь юридикан агIо лаьцна хилар.\nНавальный Алексейна маршо йоьху Оьрсийчохь митингашкахь\nОьрсийчоьнан кеп-кепарчу гIаланашкахь оппозиционер Навальный Алексей маьршаваккхар тIедожош хIиттийначу митингашкахь полицино лоьцуш бу нах. ХIинцале а 100 гергга митингхо дIавигина ницкъахоша цхьана Москвахь.


Британи -- Путинан батт йолу тайниг кечъйина, гейн бакъонаш ларъяран митингехь, Лондон, Марсхьокху-бутт, 10, 2013\nОрцаллин министро Пучковс бахарехь, «хIора а Олимпан гIишло лерринчу космосера мониторинге эцна хир ю».\nЧиллан беттан 7-чу дийнахь дуьйлалучу Олимпан ловзаршна лаьтта тIехь кхерамазалла латтош хир ву 30,000 полисхо а, гIагI-диллинчу машенашкахь болу эскархой а. Iаьржачу хIурда тIехь кхерамазалла ларъяр тIедиллина тIеман-хIурдан флотана.\nСочи-гIалахь хьесапе а эцна, дIаязъйина йоцу а, аккредитаци йоцу а машен гIалина чу йитар дихкина хир ду. Шаьш Олимпан ловзарш дIахьон долу гIишлош а хир ю кхин а леринчу тидамехь латтош. Царна чу хьовха, улле а гIертуьйтур вац билеташ, паспорташ хилчий бен.\nКхин тIе, Федералан Къайлахчу сервисаша ладугIуш хир ю телефонаш, доьшуш хир ду интернет-кехаташ-имейлаш.\nХьастагIа Волгоградехь 34 стаг вуьйш, лелхийтарш хиллачул тIаьхьа, ша вахан а вахана, Сочера Олимпан объекташка хьаьжна оьрсийн президент Путин Владимир. Официала хьесапехь, лелхийтаршна талламаш бечу бакъонийн органийн векалш яккхий шеконаш йолуш бу, Къилбаседа Кавказера тIемалоша диний те и тIелатарш, бохуш?\nДипломатинр агIора беш хиллачу тIеIаткъамна жоп луш, Сочи-гIалахь дуьхьалонан митингаш вовшахтоха дина хилла дехкарш малдина путина. Цо арахецначу омарца а догIуш, Сочи-гIалин Iедалша бакъо а елла, Олимпан ловзаршца йоьзна йоцу митингаш дIаяхьар къобалдича мегар ду, кхин маьIна долу митингаш, акцеш дIаяьхьа.\n2013-чу шарахь «божарий вовшашка маре бахар а, оццу куьцара кхин йолу а юкъаметтигаш» ехкарца доьзна низам Оьрсийчохь тIеэцарна а дуьхьал, Олимпан ловзарш дIадахьарна бойкот яре дукха кхайкхамаш бинера дуьненан маьIIехь. Делахь а, Путина чIагIдарехь, Олимпан ловзаршка баьхкина гейш а, лесбиянкаш а паргIат Iан йиш йолуш хир бу Сочехь.


ПIаьнгазахь гIо оьшу нохчийн маттана\nНохчийн мотт хьеха болийна ПIаьнгазахь\nПIаьнказахь гIо оьшу нохчийн маттана\nСтохка дешаран шарахь дуьйна Гуьржийчуьрчу ПIаьнгазахь бераша шайн ненан мотт бу Iамош кхечу предметашца цхьаьна.\nНохчийн мотт школехь хьехар юкъадоккхуш леринчу проектан инициаторша масех акци йиначул тIаьхьа, гуьржийн Iедало пурба делира мотт хьеха а, Iамо а.\nДоккхачу декъанна 4-6-чу а классашкарчу бераша Iамабо шайн ненан мотт. Нохчий бехачу ПIаьнгазахь кистойн масех школашкахь кIиранах шина сахьтехь дIахьо урокаш.\nЛаахь а, ца алаахь а, нуьцкъаша тIедожийна дац оцу школашкахь мотт Iамор, бераша шайн лааме хьожжий бо къастам.\nОцу юьртарчу доьшийлийн классашкахь 10-12 бер хуьлу, ткъа цхьайолчу эвлашкахь, масала, Дуисехь, 15 бер а хуьлу.\nБерашна ненан мотт хьеха луучу Iалашонца инициатива кховдийначех волчу цхьаммо, журналисто, Джоколо юьртан вахархочо Бордзикашвили Сулхана "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте дийцира, дийнна шарахь бераша гайтинчу кхиамашна ша Iаламат резахилар.\nЦо бахарехь, проектан дуьххьарлера дешаран шо кхиаме а, тIаьхьало йолуш а ду. ХIунда аьлча, берашна беза шайн ненан мотт, и хьеха а, Iамо шайна лууш хиларх цара дуьйцу 20-х сов шо зама яра.\nТкъа школашкарчу ненан меттан хьехархоша билгалдоккху, берашна еша а, язъян а Iемина ца Iаш, оцу маттахь байташ а цара юьйцуш хилар. Баккхийбе дешархой, педагогаша бахарехь, мотт хьехаран методикех а.\nДешаран шо долалуш, ПIаьнгазарчу берашкахь 20 киншка бен йоцуш, къоьллехь яра школаш. Ткъа карарчу хенахь эзар сов ю уьш, Нохчийчуьрчу дешаран, Iилман министраллан урхалхоша латторца.\n"ТIаьххьарчу заманчохь Нохчийчуьра Iедалан бала кхаьчна кистойн бераша нохчийн мотт Iаморца. Цара совгIатна яийтина тхуна киншкаш" элира Бордзикашвили Сулхана.\nДелахь а, тахана юха а Iаматашца проблема гIоьртина дешархойн а, хьехархойн а. ХIунда аьлча, йолу киншкаш хьалхарчу классехь доьшучу берашна бен магош яц, ткъа хIинца уьш 2-чу классе бевлла, Гуьржийчоьнан урхалло цкъачунна бина гIайгIа бац.\nБераш кхи дIа а хаарш кIарг ца дича ца довлу, цундела и хууш волу Бордзикашвили сингаттамехь ву, киншкашна хIун дер ца хууш.\nИштта лаам бу Сулханан нохчийн мотт Iамочу берашна аьлла, церан хаарш зуьйш, тесташ юкъаяха. Жоьпаш кхачаме хиллачунна совгIаташ а деш.\nОцу барамна кечамбан а оьшу ахча. Цундела спонсорш кароре сатуьйсу цо. Амма ца карабахь а, башха воьхна хьийзар волуш вац Бордзикашвили, шен кисанара ахча делла а, ша долийнарг чекхдаккха сецна ву иза.\nЦкъачунна нохчийн мотт Iамор грамматикаца бен дац школашкахь, амма гергарчу хенахь проектан авторш догйовха бу, "нохчийн литература" предмет а программана юкъаяло.\nДелахь а, герггарчу хьесапехь аьлча, цхьа итт шо даьлча бен дан тарлур дац и боху нохчийн меттана саготта хьийзачу журналисто.\nТIаьххьарчу бахархойн барам билгалбаьккхинчу хьасташа бахарехь, ПIаьнгазахь бехаш бу 5700 кисто. МухIажийрин статусехь ву 350 нохчо.\nЦара караберзийна гуьржийн мотт, шайн башхаллехь буьйцу нохчийниг.