Главная Студенту Произведения\nАвтор: Алихан Борханов - студент 2 курса ПО\nКогда я учился в школе, я был знаком со многими произведениями А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтова, И.А.Бунина, но я никогда не думал, что эти великие классики с таким глубоким уважением относились к исламу и очень красиво передали восточные мотивы и образы в своих произведениях.\nМеня удивило то, что И.А. Бунин пишет от первого лица, причисляя себя к исламской умме:\nИ я в пути, и я в пустыне,\nИ я, не смея отдохнуть,\nКак Магомет к святой Медине,\nДержу к заветной цели путь.\nНа втором курсе мы проходим творчество Ивана Алексеевича Бунина, великого русского классика, совершенно незнакомого нам, пишущего об исламе так, будто он на самом деле является одним из нас. Что можно испытать, читая его исламский цикл? Только восторг, благоговейное отношение к каждой строке этих изумительных, неподражаемых стихов!\nТонет солнце, рдяным углем тонет\nЗа пустыней сизой. Дремлет, клонит\nГоловы баранта. Близок час:\nМы проводим солнце, обувь скинем\nИ свершим под звездным, темным, синим\nМилосердным небом свой намаз.\nПастухи пустыни, что мы знаем!\nМы, как сказки детства, вспоминаем\nМинареты наших отчих стран.\nРазверни же, Вечный, над пустыней\nНа вечерней тверди темно-синей\nКнигу звезд небесных – наш Коран!\nИ, склонив колени, мы закроем\nОчи в сладком страхе, и омоем\nЛица холодеющим песком,\nИ возвысим голос, и с мольбою\nВ прахе разольемся пред тобою,\nКак волна на берегу морском.\nА вот как звучит стихотворение о Тахаджуде:\nВ тихом старом городе Скутари,\nКаждый раз, как только надлежит\nБыть средине ночи, - раздается\nГрустный и задумчивый Тэмджид.\nНа средине между ранним утром\nИ вечерним сумраком встают\nДервиши Джелвети и на башне\nДревний гимн, святой Тэмджид поют.\nСпят сады и спят гробницы в полночь,\nСпит Скутари. Все, что спит, молчит.\nНо под звездным небом с темной башни\nНе для спящих этот гимн звучит:\nЕсть глаза, чей скорбный взгляд с тревогой,\nС тайной мукой в сумрак устремлен,\nЕсть уста, что страстно и напрасно\nПризывают благодатный сон.\nДо конца своих дней он сохранил глубоко уважительное отношение к исламу и искренние, дружеские чувства к «потомкам Пророка» (мир ему). А «мусульманских» стихов, написанных им в разные периоды жизни, у него столько, что из них следовало бы составить и издать отдельный сборник.\nقام قوم من الصغار و الكبار بكل أشواق في انتظار المختارِ\nفي انتظار الحبيب تحت الأمطار لرؤية خصلة من سيد الأبرارِ\nقد أكرم الله شعب الشيشانِ بهذه الخصلة من حبيب الرحمنِ\nلهذه النعمة فاشكروا يا إخواني فهذه منة من الكريم المنانِ\nيا قوم يدعي بحب الرسولِ يا مسلم يبكي بالعين المبلولِ\nفأين أنتم باتباع المصطفَى تقولون نحبه أ هذا كفَى\nإن تركت السنة فدع الأكاذيبْ بأنك مملوء بحب الحبيبْ\nمحبة الرسول للسنة اتباعُ حرصاً عليها إلى قوله استماعُ\nإن كان قلبك إلى الحبيب مشتاقاَ فإني لا أراك حافظاً أخلاقاَ\nأخلاق النبي تدعيه بالحبِّ أخلاقاً مدحت في كتاب الربِّ\nفمرحباً بمن نُوِّرت الشيشانُ مرحباً بمن تعشقه الأجنانُ\nكم اشتاق القلب لرؤية العشيقِ أحبك القلب بالحب العميقِ\nيا ليت الفقير يرى حبيباَ يوم القيامة بعيدا أم قريباَ\nبأبي و أمي يا رسول المنانِ بنفسي فداك يا حبيب الرحمنِ\nالصلاة و السلام على نبينا المختارْ يصلي عليه الأملاك و الجبارْ\nАзимов Исмаил студент 2-го курса факультета ШН\nШарIан факультетан 14-3 группан студентка\nНана, со мел лела дахаран новкъа,\nХьох хьерча ойланаш к1аргъелла йог1у,\nДуьненахь вайн доца, экаме дахар,\n1ожалло д1алистталц дезар ду яха.\nМаржа я1, сан нана. Сан миска нана!…\nШераша хуьйдина жимъелла хьо.\nТкъахьалха-м яра хьо т1ахъаьлла, онда,\nМассанхьа куьгкхочуш хуьлура хьо.\nНана, саннана, сан деган г1ала,\nКъежъяларх, г1елъяларх хьоме хир ю.\nАганан иллица хьистина лерса,\nМел генахь дисарх и сил мерза ду.\nАхь лайнарг, ца лалуш, дагах чекхдаьлларг,\nДависа, ларйоцуш д1адайа и.\nГ1айг1а д1аайарца вуонех т1ехъяккха,\nХьан дагна вас йинарш жоьпалле кхайкха.\nГеч делахь, нана, ахь, геч делахь суна,\nЙо1 хила ма-езза цахиллехь со.\nГеч делахь, нана, ахь, къинт1ера ялий,\nАллах1е къинхетам боьхуш 1а со.\nХьан хьехар, хьан дола мел ч1ог1а эшна,\nБоданехь нур хуьлий ма йог1у хьо.\nАллах1е доьху ас яхаяр сайна,\nЛаар-кха даима ирсе ган хьо.\nДоьху ас дисина дахаран дакъа,\nВочух и 1алашъеш, лохьа ахь цунна.\nБезачийн диканаш гайта ахь цунна,\nИрсе и хилийта х1ора а денна.\nКечамаллин декъан 14-2 группан студент\nХ1ун ду-те дуьненахь хьан меха, Нана,\nХир дуй-те хьол сийлахь х1умма а цхьа?\nКхачо ю со вина Хьомсара Нана,\nАхь олу хьостуш безаме мерза дош.\nБуьйсанна мерзачу набарха юьйлуш,\nМерза наб йицйина со маара къуьйлуш,\n"Декъала хила хьо, хьомениг, " – бохуш,\nДагадог1у ахь хьестар сан Хьомсара Нана.\n1аьржачу буьйсанна, сирлачу дийнахь,\nСерло, ирс, йовхо луш, кхиийна ахь со.\nХир даркха дуьне а цхьа ирча бодане,\nБезамца ца хьоьстуш хилча ахь, Нана со.\nСо тахна ирсе ву хьо йолуш, Нана.\nМа гойла цхьанна а хьо йоцуш де.\nХьо суна ехийла хьомсара сан Нана.\nДахарехь цкъа ца гуш г1айг1ане де.\nДерриге сан дахар Хьоьца ду доьзна.\nБерриге сайн безам ирс а го хьоьца.\nНагахь со хьо ларъеш, къийсамехь воьжнехь,\nЭрна ца яьккхина дуьнен т1ехь зама.\nМа юьзна ю-кха Нана йолу х1усам.\nМа мерза бу-кха нанас бо кхача.\nМа ирсе ву-кха нанас ша хьоьстург.\nМа г1ийла ву-кха ша ненах хьоьгург.\nМел сийлахь юьйцу хьо сийлахьчу Элчано.\nЯлсамане хьан когаш к1елахь ю боху Цо.\nМел сийлахь кхоьлли хьо ницкъ болчу цу Дала.\nЯхалахь суна хьо, хьомсара Нана.\nДуьненахь суна хьан цкъа вуо ма гойла.\nДахарехь замано хьо ирсе йойла.\nНагахь ас вас йинехь, къинт1ера яла!\nДекъала хила хьо, со вина Нана.\nКъинт1ера ялалахь, сан хьоме Нана.\nАхь х1уъу аларах ловр ду ас, Нана.\nХьан лаам, цатам беш бохийнехь, Нана,\nДоьху ас даггара къинт1ера яла.\nБаркалла ду хьуна, Хьомсара сан Нана.\nБуьйсанна наб йоцуш, дийнахь а тем боцуш.\nДоьналлех ца юхуш, до1ийца со воьхуш,\nСо кога хоттарна баркалла ду хьуна.\nШарIан факультетан 12-3 группан студентка\nБоданечу дахаран серло ю нана,\nДуьненан дахаран синтем бу нана,\nНеначул мерза цхьанне а кхача бац,\nНеначул к1еда цхьанне а куьг ма дац,\nДоттаг1ех къонаха доттаг1 ю нана,\nСинтемах т1ех сирла синтем бу нана,\nХьан къайле хьулайой болата лаьтта,\nХьан дахар ирсе деш ирсе ю нана\nАллах1а жоп лучу даржехь ю нана,\nКъуръан чохь а хьехийна сийлахь ю нана,\nХуур ду хьуна! Хуур хьуна!\nНенан кхача боцуш хьо меца висча,\nНана йоцуш бодане дуьненчохь висча,\nКоша барза т1е х1уьттуш хьо г1ийла висча,\nНенан марзо х1ун хилла, хуур ду хьуна!\nКечамаллин декъан 15-02 группан студент\nДахаро къахь х1оттош,\nСо холча х1оттийча,\nКийра сан беттича,\nЧов ерзош, дог тедеш,\nНана, хьан т1ома к1ел,\nМа ирсе хиллера.\nХийлаза со бахьнехь,\nХьо холчу х1оьттина.\nБуьйсанна наб ца еш,\nМерза наб яйъина.\nМа дохко вуьйлу со\nДешаран беха некъ\nЮьхьар а лаьцна,\nДеза дин 1амадан\nД1аоьху сан денош\nХьо ца гуш, Нана,\nГур яц-те бохуш.\nДе дийне мел дели\nДерриге диц а лой,\nАхь йоккху ц1е ларъеш\nСо веха лаьтта.\nСирлачу цу стиглахь\nЦхьа седа байча,\nВоккхавеш со цуьнга\nСох кхетий, сих-сиха,\nНана, хьан коре и\nСан дагца кхета.\nСих-сиха, кор лардеш,\nМа ларве, Нана.\nСо кеста вог1ур ву\nХьо йолчу ц1ехьа.\nХьан куьйгех хьерчаш,\nВай ирсе дехар ду\nКечамаллин декъан 15-2 группан студент\nДахаран дахкарлахь со висарх тилла,\nНана, хьо гуттар а сан г1ортор хилла.\nДуьненчохь йоккхучу йоцачу ханна,\nДерриг ирс берашна д1ало ахь, нана.\nДоьзалан г1алаташ къайла а кхоьхьуш,\nБохамах тхо лардар Деле а доьхуш,\nХьайн темаш-цатемаш дагчохь а къуьйлуш,\nАхь хала кхиий тхо, къаьхьа кад муьйлуш…\nМахкана яхь йолу, дика к1ант кхиош,\nКъоналла, могшалла, шен са ца кхоош…\nКхоьруш цхьа к1илло-нах кхиарна царах,\nНенан дог даима догуш ду ц1арах…\nДаима лаьттар ю моьтту хьо, нана,\nКхин юха ца йоьрзуш, д1айоьду зама.\nДагахь дерг кхочушдан ца кхуьу кхана,\nТахханехь, дог оьцуш, хьаста хьайн нана!\nТы мать люби\nИстамулов Джахар студент\nПодготовительного отделения группы 15-1\nРека отпущенного срока быстротечна,\nУмей счастливые моменты в ней ценить.\nКратка ведь жизнь людей, не бесконечна…\nА время вспять не обернуть, не изменить.\nИ жизни нить родителей не вечна,\nПытайся же им радость подарить.\nКоль был ты с ними грубым и беспечным –\nНе зря ли на могилах слезы лить?\nТы мать люби, она тебя взрастила,\nВ пути твоем окружила,\nИ силами своими, как могла,\nДитя свое от бедствий сберегла.\nШарIан факультетан 13-2 группан студент\nУггаре мерзаниг лаха со воьлча,\nКарийнарг суна, Нана, хьан кхача бу.\nУггаре аьхнадерг довза суна лиъча,\nДевзинарш суна, нана, хьан куьйгаш ду.\nУггаре ч1ог1аниг хаа суна лиъча,\nНана, хьан безамал ч1ог1аниг ца хии.\nУггаре гергарниг лаха со воьлча,\nНана, хьол гергарниг суна ца карий.\nТ1аккха сайн маттах со дагавелира,\nДешнашлахь уггаре деза дош лехира.\nХ1ораннан дозалле со хьаьжна велира,\nДезадош «Нана» бен матто ца элира.\nДаккхийчу совг1атех совг1ат ду Нана,\nДоьзалан даг т1ера зезеаг ду нана.\nБац-кха хьан безам буста ша барам,\nХ1ара дуьне мел лаьтта хир бу хьан ларам.\nХьан х1ора а дош ду, Нана, со нисвеш,\nДуьненахь со лела Хьан до1наша ларвеш.\nАхь дина дов а хьехаме доьрзу,\nАллах1е Хьо йоьхуш,со Цуьнга воьрзу.\nДала Шен къамелехь Хьо ларар парз дина,\nСийлахьчу Шен дашца Элчано язйина.\nХ1ора а ламазехь Хьо Деле йоьхуш ву,\nЯлсаманехь цхьаьна хила доггах сатуьйсуш ву!\nДеган б1астенах къастар\nШарIан факультетан 15-2 группан студент\nАьхкенан суьйренца т1ееъна и буьйса,\nАс Нене ладоьг1уш юкъал т1ехъелира.\nШен хазчу эшарца кийрара дог делош,\nХьомечу Нанас со набарна вижийра.\nШийлачу маьхьарша набарха ваьккхира.\nШийлачу Хьан сибто кийрара дог дагийра.\nТ1улг санна шелйина,Хьан елар лачкъийна,\nХьан юьхь т1е йирзина 1ожалла хиллера.\nЦу дийнахь ца гира комаьрша Хьан б1аьргаш,\nУьш набъеш ва санна хьабдина лаьттара.\nХетарехь,цу дийнахь дуьххьара Ахь эли:\n«Кхин довха дог айдеш, хьожур яц со хьоьга».\nЦу дийнахь т1аьххьара а вай вовшех къаьстича,\nТ1аьххьара б1аьрг тоха со Хьуна т1евеъча,\n1аьржачу вертана т1ам хьала айбина,\nТ1аьххьара гуш долчу б1аьргашка хьаьжира.\nСан мерза 1уьйренаш д1аихна ма евли,\nСан мерза суьйренаш д1аихна ма евли,\nКийрара дилха дог Нанас кхин хьостур дац,\nТайначу еларца сьога и хьожур яц.\nГоттачу лахьти чохь сан хьоме Нана ю,\nМульхачу хьолехь ю сох къайле йина ду,\nСуначул сан Нана дукхаезар сов долуш,\nИ кхоьллина, кхалхийна цуьнан Дела Аллах1 ву.\nХих буьзна сайн ши б1аьрг лаьтте а хьежабеш,\nДо1ийца сайн куьйгаш Деле ас кховдадо.\nСо винчу, кхиийнчу, хьомечу сан Ненах\nКъинхетам Ахь белахь я Робби я Аллах1.\nБашламан баххьашка б1аьрг тоьхча, геннахь\nДаймехкан къонахийн сурт х1оттало.\nМостаг1чо халкъана ницкъ бечу хенахь\nПарг1ата, ког хецна, уьш 1а ца ло.\nГ1овтту уьш сихонца, г1ароле х1уьтту,\nСинош шайн, ца кхоош, махкана ло.\nХарцо а, бакъо а, тидамбеш, луьтту,\nТ1аьхьене некъ байта билгало йо.\nИшттачех цхьаьнца со къамеле волу,\nХеттарш до; ца 1ебаш, цо жоьпаш ло.\nЦхьа доцца къ амелах ас байташ олу,\nЦарех цхьажимма ас шуьга а ло:\n-Хьо вуй и махкана парг1ато елларг?\n-Хьайгара г1о эшча, юкъ йихкинарг?\n-Хьо вуй и халкъана хьайн са д1аделларг?\n-Хьайх ала дуьззина дош дитинарг?\nДуьххьара юкъ йоьхкуш, хьо араволуш,\nНенера пурбанца д1атосуш ког,\nАхь ч1аг1о йинера, хьайн дагахь, олуш:\nВехар ву халкъана д1аделла дог!\nИ ч1аг1о кхочушъеш, ахь са д1аделла,\nХьайгара г1о эшча, юкъ йихкина.\nХалкъана, махкана парг1ато елла,\nХьайх ала дуьззина дош дитина.\nХьан дахар халкъана масал ду тахана,\nТкъа кхалхар сов ч1ог1а 1овжаме ду.\nТ1аьхьенна нийса некъ гойтуш, хьо ваьхна,\nИрсе некъ и хиларх тхо тешна ду.\nХьан васт а, амалш а дегнашкахь лаьтта.\nМайраллех, оьздаллех юьзна уьш ю.\nЯхь, г1иллакх, комаршо – ца оьшу леха,\nХьан сица даима уьш хилла ю.\nХьо ву и махкана парг1ато елларг,\nХьайгара г1о эшча, юкъ йихкинарг!\nХьо ву и халкъана хьайн са д1аделларг,\nХьайх ала дуьззина дош дитинарг!\nИштта бу къонахий – зама мел яларх\nДаржашкахь сов буьйлу, айало сий.\nБ1о къажош ца хилла, буьрса т1ом баларх,\nД1аделла, оьшучохь, шайн дог1маш, ц1ий.\nДика к1ант - г1ала, вон к1ант - бала\nНана, нана, хьоме нана!\nОха хьан ма сагатдо.\nШура юй-те тхуна хьанал,\nДуй-те муьт1ахь хьуна тхо?\nАхь ма дукха къийли хийла\nХьайн даг т1ера баланаш.\nТхуна гонах хьийзи хийла,\nТхох хир моьттуш г1аланаш.\nХийла, дех а, лачкъий ахь тхан\nКегий, даккхий г1алаташ.\nКхоам ца беш хьайн дахаран\nСхьаеи хьо лол бетташ.\nХийла тхуна хьалха х1иттий\nБовха, мерза кхачанаш.\nДаймохк, хьайн мотт беза 1амий,\nХьуна бу-кх тхан хастамаш.\nВонах, зуламах тхо а лардеш,\nНовкъа дехи, кхиий ахь.\nЛамаз, марха тхуна марздеш.\nЯлсамане яьккхи ахь.\nНана, нана! Хьоьга доьху\nКъинт1ера хьо ялалахь.\nВижа лахьта хир дац боху,\nХьо къинт1ера ца ялахь!\nЮха а денлуш ю вайн Соьлжа-гIала,\nУрамаш сийсаш ду, цIанлуш бу мохк.\nДе дийне мел дели айлуш бу бала,\nЦу маьлхан зIаьнарша худуш ду дохк.\nМехкаден омра ду кхочушдеш: «Кхала!»\nДийнахь а, буса а белхаш бу беш.\nХIора а ву гIерташ ирсе ян «кхане»,\nНур лепаш, къагаян даймехкан беш.\nГIаланаш юттуш ю, туьйранахь санна,\nИшколаш, бошмаш ю берашна еш.\nМехкан да ву даим шен халкъацанна,\nЗаьIапхойн, гIийлачийн дола ду деш.\nДуьненан къаьмнаш ду цецдуьйлуш хьуьйсуш,\nГушдолчух ца тешаш, тамаша беш.\nИттаннаш шераш шаьш дезар ду баьхнарш\nШиш о а далале хIиттий вай теш.\nИштта ю-кх, Нохчийчоь, хьан тахане. Кхане\nХуьлийла совюьйлуш эзарнашкахь.\nМашаре яхийтар, куьг кхийдош гене\nДоьхур ду Деле сайн доIанашкахь.


Къахетаме дог — Сердало\nУкх шера 75 шу дуз 20-ча бIаьшаренна юкъе Сталина ший репрессивни машинаца гIалгIай къаман вахар дохадаь, мел дукха ха яларах ца дохаш вай юха метта айтта цхьа къам долаш, вай мохк болаш тахан дахаш дале а. Дунен ховш да 1944 шера февраль бетта 23 дийнахьа ювцанза ца боалаш Iадика йийцалга шоай кхуврчашка массаволча вай мехка мел ваьхача гIалгIачо.\n15 деннеи 15 бусеи цIер-машена баххьал болча наькъа дIоахалла гаьна баьлар уж шоай фусамашта, юрташта, хьамсарча дай мехка. ЦIи яьннача сан чу гулбаь, цхьан мухь кхохьача машена тIа массехк дезал ботташ, тIабеттар, шоай даарах хайра хIама хьаэца ца кхоабеш. Хала ди хиннад из, дувцаш хилча а кхоачам болаш шоай дай-ноаной, вежари, йижари шоашца болчарна а. Амма даь-наьна йIовхал йоацаш биссачарна шолха хиннаб мехках баларах Iоткъам.\nЦарех я Ачалкхе яха Маржан. Бералар яла кхелехь, 13 шу даланза йолаш, мехках яла йийзай цун. ЙиIиг дас ший тIехье йоацача йиша новкъостолла дIайига хиннай. Цар хьашташка хьожаш, шийна могачоа гIо деш лийннай из, дуне дайзача боккхийча нахагара ламаз а, марха а, кхы дола дика хIама а хьаэцаш. Иштта динах ди хотталуш, кIирах кIира хотталуш, цига Iеш йолаш, ха мел йода даь-цIенгахьа чIоагIа сатоссаш хиннай из. Ший да а, вежарий а болча. Нана-м цунца ялх шу даллалца мара ца Iеш Iоажал кхаьча Даьла кхеле йийрза хиннай. Йиша а маьре яха ший цIен тIа хиннай. Бакъда, из яха моттиг цу шоай юрта Оалкама даь-цIенна дукха гаьна йоацаш хиларагI каст-каста ше йолча дIакхувлаш хиннай цо нана йоацаш йиса ший йишалг. Вежарий а боча хиннай ер. Къаьстта воккхагIчун. Даь-сесага ца доагIар леладеш хилча а чакхдоалийташ хиннадац. Иштта ший боча волаш агаца теркаваь зIамагIвола вошилг а хиннав укхан цIагIа. Да-м дукхагIа вар юрта-мехка юкъе хиннав, дезала напагIа лоаттадеш, юрта хьашташка хьожаш – дийнахьа хьогама мара акхарна ца гуш. Иштта ший нах, ший Iояь тхов кIийле дага ухаш, цIенгахьа са уллаш хиннай йIиIиг. Даь-йиша йига найц Батаж, ДаьттагIа туха тIа ухаш хиннав, Оалкама кхаьчача ший уст-цIаьшка, йIиIий дай болча дIачу а этте зерат а деш. Маржана хIара из мел водача хана дехар деш хиннад, цIайига ше яхаш. Амма къоаночо, тIехьагIа югаргъя хьо, оалаш хиннад. Тоам хийтта хургбац-кх найцина, уст-вешо ший йиша йолча хьайоалаяь йIиIиг юха дIацIайига.\nМичча бесса хиннадале а Маржана ший цIагIа юха чуяхар дегIа хиннадац е хIанза а, е тIехьагIа а. ХIанз-хIанз цIагIоргья-кх со яхаш лелачара, бIаьхача халача новкъа яла езаш хилар цун, деррига къам санна.\nИштта ший даь коа йоацаш, ший кхоачарлех хьегаш лелаш хьатIакхаьчар цунна 23 февраль, из Iаьржа кхаьра. ОагIув хьаллаца саг воацаш, къабенна даь-йишеи, даь-йиша йига найци, цар маьре яхача йиIий 5 шу даланза хургйола зIамига йиIиги мара.\nКъам мехках даккхар каст-каста хьоаду Маржана. Амма цул дукхагIа дувц цо ший цу бIаьхача кхерамеча наькъ тIа, а цу мецача халача шерашка а Дала цхьацца бахьан оттадеш кIалхарьяхарах лаьца. Бувц ший шелалах, моцалах кIалхарьяха нах. ДукхагIа цох лаьца да ер мугIараш а.\nПхийтта денни, пхийтта бийсанни доахан кхувлача вагонаш чу болаш никъ баьчул тIехьагIа Iокхаьчаб уж Казахстане, Кустанайски областе. Цигара юха а мухь кхохьача машинаш тIа бетта, дIабигаб Урицки районе. Урицк яхача метте ераш дIакхаьчача мехка вIалла акхарна ца яйна, гIор хиннай, ераш юрташка дIа-хьа бига лаьрхIа кIал хьежаш латташ, соалозаш а хиннай — хIара дезала цхьацца. Царех цхьацца уст баьллаб, уж лехкаш цхьацца кхалсаг а йолаш.\n— Тхо хьалхарча соалоза тIа нийсделар, — дувц Маржана. – Тхона тIехьа даьци маьра-вошеи цун дезали тIабагIаш соалоз яр. Уж ши воша вIашагIкхийтар, соцарбараш царца дIагул а луш. Шоай гIоврош: кетараш, юврагIаш тIакхехка уж дIакъайлабаьлар. — Маржан цу хьалха йодача соалоза тIа цхьаь йисай, тIадувхаш диткъига барзкъалгаш а долаш.\nЮхахьажача, бIарг ма кхоачча йолча соалозашта, хьалхарчун тIа гIораяь ягIаш ер а йолаш, йолаенай зIи юрташкахьа. Уст лаьлла йода 20-21 шу мара хургдоцаш йолча эрсий кхалсаг, цхьаь цхьалхха ягIаш ер зийна, ший соалоз соцаяь хьа тIаенай укхан.\n— «Тпр-р-р аьнна уст соца а баь. ХьатIаена, «Ой, девочка ты замерзнешь», аьнна, шийна тIера тулуп, сихха Iоъоагаенна, Iо а яьккха сона хьатIакхеллар цо. Цул тIехьагIа, хьал а айяь из сох хьахьоарча а яь, со Iо а хоаяь, Дубинка яхача юрта чукхаччалца дахар тхо», — оал Маржана. – ТIаккха фу хинна хургдар сох цо со шелалах дIахьулаяь ецаре? — Дукха жоп ца эшаш хоатт.\n— Шан гударг хьахинна яьгIа хургьяр, — оал аз.\n— Даьра хургьяр.\n— Шийна тIа фу йисар цун? – хоатт аз.\n— Аьха куфайка ювхар цун, тулуп Iояьккхачул тIехьагIа.\nКъизача Сталина а цун новкъосташа а вIашагIбеллача белха юкъе хиннад къахетаме дог. Иштта кхы а хиннад вай, Сибаре, Казахстане Iобахийта хиннача боккхийча наха дувцачох. ХIаьта шоашцара йиIиг, цхьаь цхьалхха йита гулбенна, шелалах кIалхар баьнна Iохайшачарех, хIаране ше-шийна хетар аргда. Сога хаьттача, къоаной бицбенна баьгIа а хила тарлу. ХIета дIахо болчарна малагIа бехказло йоалаергья сона хац. Мичча тайпара хиннадале а, царех бехк баккха лац. Маржана ше санна, аргда-кх вай – Дала гешт долда царна.\nШелалах ца йолийташ цу уст лоаллаш хинначо къалхаряьккхача мо, моцала кIала ца юташ а дика хиннаб йиIигаца балха боахка эрсий а казахий а кхалнах. «Со цхьаь диса лелаш бо долга а ховш дика бар соца нах, — оал цо. – Кхай тIа тхо балха дахача, сона вокхарел дукхагIа йоттар юа хIама, — йоах Маржана из ха дагаухаш.\nКъаьстта ловцаш доах цо шоай лоалах яьхача Жамиля цIи хиннача сесага. Цу ханага хажача дика хьал долаш хиннай из. Мар комбайнер а волаш, шортта ялат а долаш. «Ше йолча, дIайха даар а кийчдий со дIаехар цо. «Маржанай! Кель, кель!» — аьле, шоай казахий меттала кхайкар со дIаехаш хилча. Юза а йий, юха сиха чуйяйтар. ЧуйоагIаш цIагIарчарна а дахьар цхьацца, даара лаьрхIа, хIама», — йоах Маржана.\nТахан Далла хам бу цо иштта, къахетаме дегаш а долаш, дика нах шийна нийсбаь. Доаккхий ловцаш доах 86-87 шу даьнна йолча Маржана шийца дика мел хинначунна. Миччахьа уж бале а, цар моттиг дика хилар ловш.\nКъахетам латталба адамий дегашка массахана а, кIалвиссача сага гIо де кийчча хургболаш моллагIча къамах мара из ца хиларагI!\n← Озанаькъан ИсмаIалий Салман ваьча денз 115 шу дизарга


Анзор Давлетукаев. 29 маршрут. | ВАЙНАХ\n11.02.2014\tПроза Оставить комментарий\n1ийса автобусийн социйле кхаьчча еха, можачу басахь автобус лаьттара, х1инца къена пил санна лаьтта охьаюжур ю-кх х1ара аьлла, хеталур долуш. Иза салон чу ваьлча, дерзано дашийначу корийн ангалех 1аь тоьхна йолуш чекх х1умма а гуш дацара. Ах сов йоьттина яра автобус. Пассажираш шелонна хебна 1ара, г1ар-тата доцуш. Х1окхо тидам бира: «Арахь кхоьлина хилча, адам а хуьлу-кх кхоьлина». Оцунна тоьшаллина санна хьалхахь хиъна 1ен йо1, пхьуьйшаца ангали ц1ан а дина, ойлане а яхна, дог1анна язъеллачу мархашка а хьоьжуш 1ара. Салон чохь тийналла яхъеллера. Мел х1уъа дийцича а, шофер автобус йотталц д1аг1ур воцийла хаьара х1оранна а. Дикка 1ийча, цхьа шуьйра зуда хьалаелира, автобус хаалуш д1асатахкош, чуьра х1ора а меттахъхьавира цо шен йозаллица. Шена уллорчу г1анта и охьахаарна, 1ийсан хьажар ларамаза т1ехь сецира цу зудчунна. Цуьнан хиъна 1арца, горгачу юьхь-маршца хаалора жималлехь и тайна йо1 хилла хилар, хаалора оьздалла – ларам бойту амат дара схьагуш дерг. Мацах цкъа хиллачу хазаллин лар янза яра. Хиъна 1ар а дара шех б1обулучу адамах тера, мел ч1ог1а хала де т1е х1оьттича а нахе орца доьхур доцуш. Автобус йола ца луш даьккхинчу сахьт герга хенахь шена гонах д1аса ца хьаьажира иза. Наггахь хьаьж а хабадой, цхьа цкъоцкъам ирх дохуьйти доккха са докхура. Цунна т1ера юьйцинчу жигетко, еха-1аьржачу кучо т1еч1аг1дора цуьнан тайна куц.\nЭххар автобус д1асатехкош, карахь-марахь якхий ларчанаш йолуш зударий бевлира хьала. Царна т1аьххье:\n– Вай Дела! Амал-г1ад дайъина-кх шу зударша х1ара ларчанаш эцна, хьала вала, охьа вала йиш яц-кх шу бахьнехь… Т1анк-аьлла юззалц х1ара шопар вац д1айохуьйтур йолуш, ма докха х1ума ду хьо! – луьйчура ца соцура керла чоьхьаяьлларг. Цхьана жимчу стага хьала а г1аьттина шен метта охьахаийтира иза. Х1ара шена еллачу метта д1атаръеллачул т1аьхьа:\n– Схьаерзал, – элира цуьнга дехьо хиъна 1ачу зудчо, – тхо хаза хеташ лелаш дац хьуна, х1окху ц1емзачу дийнахь! Дакхийдеш ц1ахь 1ийр долуш дара, тхо доцург чу рицкъа дан стаг велахьара. Тхо хазахета лелаш ма дац са мере кхаьчна!\n– Шух-м къа ца хетара суна… Шу-м шайн дуьхьа лелара базара, шайн бен бала ма бац шуна. Цундела, деза ма-дийцахь зуда. Соъ ма ю х1окху дуьнен чохь ехаш. Ша санна шийлачу 1ай митингехь лаьттина могаш а йоцуш.\n– Х1ай зуда! И х1ун ду ахьа дуьйцург, дан мукъне!? Вай массо митингехь лаьттича вай хьан кхобур ду? Хьан х1ун хьаладаьлла цигахь лаьттина? Везан Дела, хьо а, я цхьа а латтаза делира шу цигахь! Йоллу завод, фабрика сецна, боьршачу нахана балха баха меттиг яц, хьуна ма-дарра дезахь, чу-ара вала маьрша доцчу даьлла хьал. Айхьа дуьйцучун ойла е!\n– Шу санна доьзалш болуш, шуна санна рицкъа а дезаш ма ю со а. Со а ма ю чохь са долуш. Эхь хьаха ца хета хьуна и дийца. Шуьца базара т1уьхкаш, т1елхагаш йохка д1ах1оттий со а? Зударий шайн ц1ахь 1ан безар-кх… И-м хаьара суна. Вайн ворх1е да а ца лелла базаршкахула. Дала т1е ма доуьйтийла шух д1акхетар. «Йоь1ан ирс чохь 1ер ду, к1ентан ирс леларехь ду», – лаа аьлла ма дац дайша. Шун г1улди-булди-м хаац суна!\nЗуда ша аьллачух, хетарехь, там хилла, ша йолччохь д1атарлуш д1аса а техкина, д1атийра.\nИ къамел ца тайра т1ехьа 1ачу зудчунна т1е а еана цунна мерак1ел т1аь1ира иза.\n– Тхо-м хьаха дара тхешан ц1ахь 1аш, шу а, шух терра боьрша бу бохурш 1ад1ийнехь. Етт бохкий, куз бохкий, автомат эца бохуш, аш д1акхойкхуш цадитир-кх тхо. Тхан ц1ийндай, яхь мел ерг аш д1акхойкхуш ма-вара митинге, т1ам т1е. Г1оза шу ма хиларш! Соьлжа-г1ала, х1ара Нана Нохчийчоь х1аллакьяйти-кх аш и даккхий хабарш дуьйцуш! Пенси, пособи сацадайти! Х1ун дан деза къаноша, къона-къанбаллалц къа а хьегна даьккхинчу пенсех бевлча къа дац церан!? Адам шух тешна цхьана дикана сатесна ма-делира ара, ткъа аш 1ехий-кх доллу халкъ. Шу ду-кх Нохчийчоьнах базар йинарш, советан 1едало кхоьллина туька, склад, фабрика, ц1ерпоштан некъ шу лачкъийна девлла, адам хене ца даьлча долий х1уъа дина а?!\nШен кийра а бассийна, шен метта охьахиира и зуда.\n– Бусалба пачхьалкх йилла атта дац, массо базара х1оьттича ж1аьлина бун йийр яц-кхи. Дуьнен чохь уггаре 1есачу 1едало йина заводаш фабрикаш, электростанцеш ма йийца тхоьга, х1ара г1ала яц цхьана дийнахь йиллина… Шуна т1ехтохам бан бен ца хаьа. Багахь дина х1оаш даа мегаш дац.\n– Зуда, – юха а йистхиллачун мерак1ел еара тохарлера зуда, – пхи шо ду и туьйранаш дуьйцу. Котаман бун янза болчу наха пачхьалкх йийр яц, цара дика лачкъор ю. Хьо дакъаза ма-яларг, хьо б1аьрзе а яцара, ши б1аьрг д1а а беллий, гонах д1асахьажа. Малхехь, мохехь, дог1анехь, лайлахь, арахь, базарахь сискал яккха г1ертачу тхоьгара бехк бакха ма г1ерта, и тхуна т1е а летар бацара. Тхо арадаьхначуьнгара баккхахьа иза, хьо тоьлаш доьрзур ду хьуна. Цкъа а ца кхеташ ма ца хуьлу адам.\nХ1еттахь чуьраелира дуьххьара йистхилларг:\n– Дала х1аллаквойла вайна чу х1ара т1ом беънарг! Делан кхиэлах ма бовлийла уьш!\n– Войла и Дала х1аллак! Дала мукъалахь, шаьш лелочух хайр, има-беркат хир ма дац шуна, иштта 1аьржа дегнаш кийрахь мел ду,- дуьхьал йирзира дов долийнарг.\nЧохь г1овг1анаш евлира, салон чуьра зударий шина декъе бекъабелира. Чуьрабевлла хьоькхучу маьхьаршна вовшашка дуьйцург кхеташ а дацара, х1ора а шечунна дола дан г1ертара.\nДагахь а доцуш, х1инццалц тап-аьлла 1ийна 1аьржа духар доьхна йолу зоьртала зуда дег1 нисдеш хьалаг1аьттира.\n– Х1ай зударий! – аьлла, чуьрчу зударшка хьаьжира иза, юха ц1енкъа б1аьра а хьаьжна, кхин аз а ца ойъуш: – Ма холчх1иттайо аш со, ма-хьаштдоцуш баганаш етта-кх аш, – цо доккха са даьккхира. Х1етахь чохь цецбевллачу зударийн г1овг1анаш д1атийра.\n– Со, шуна ма- гарра, онда стаг ю т1ехьажна, цу Делан вазлора могуш ма яц шуна со, соьгахь ондда бала ма бу шуна. Шуьга и дуьйцуш там бацахь а боху ас… – Юха а жимма соцунг1а а хилла: – Т1ам т1ехь кхо к1ант велла нана ю со. Иштта ц1ийнда вийна сан х1окху т1амехь. Аш г1овг1а еш лалац-кх соьга, боккъалла а дегабаам ца беш, ас дехар до шуьга, ма х1иттаейша со холчу.\nЗуда шен метта охьа хиира. Чохь тап-аьлла тийналла х1оьттира. Хиллачу ницкъана уг1учу моторан йоцург г1овг1а яцара салон чохь.\n– Вай схьакхечи, т1аьххьара социйла ю, ахча схьа а луш охьадуьссур-кх шу, – тийналла йохийра шоферо.\n1ийса чохь мел верг охьавоссийтина, массарал т1аьхьа охьавелира. Цо тидам бира, цхьаьна болу и зударий ура-атталла вовшака а бист ца хуьлуш охьабисаран. Зоьрталчу зудчун лерам беш царах цхьаъ цул хьалха ца г1оьртира. Ша охьайоссале, Дела реза хуьлда шуна, элира цо некъан накъосташка. Зударша тап-аьлла тийна т1еийцира цуьнан и дешнаш.\nАрахь х1инца а дерз сацаза дара. Гонах т1амо аьтта, йохийначу г1ишлойн къина санна, хаддаза йоьлхуш яра стигал. 1ийса курткан кач ира а х1оттийна, ши куьг кисна а диллина Толаман проспектехула д1аволавелира. Ларамаза юха хьаьжча, зоьрталчу зудчух б1аьрг кхийтира, ах доьхначу пхоьазза т1ек1ел динчу ц1ено чу йоьдуш яра иза. Стенна делахь, и сацавелира зуда чуяханчу ц1ийне а хьоьжуш. 1анадаханчу ц1енон дийна йисина цхьа ах х1усамдай т1еоьцуш яра.\n1ийсан юьхь яшийнера. Юха куьйгаца юьхьа т1ера хи д1а а даьккхина, духьал деттало дерз тергал а ца деш, ша юьхьарлаьцначу некъахула д1авахара, кхин д1аса а ца хьоьжуш.\nНазад: Асет Халикова. Дашочу г1енашлахь шен ирсах 1аба ца кхиънарг…\nВперед: Гунки Хукиев. Из записок солдата эпохи застоя… Рассказы.


Арсанукаев М. «Иза шегара масал эца хьакъ ву»\nДаймахке болу безам стеган сица хуьлуш бу. Бен а дац иза мила ву дахарехь – вевзаш волу Iилманча я ахархо, цIеяххана яздархо я гIишлошъярхо, коьртаниг ду: мел беза цунна шен Даймохк, ша цуьнан воI (йоI) хетий цунна. ХIун до цо Даймехкан дуьхьа? Шен къинхьегамца цунна пайда бохьий цо? Нагахь и дерриг иза деш велахь, цунах вуьззина патриот ала йиш ю.\nИшттачу цхьана патриотах лаьцна дийца лаьа суна. Цуьнан цIе Салтымуратов Iайнди ю. Иза Iалхан-юьртахь йолчу ТIеман а, къинхьегаман а сийлаллин музейн директор ву. Iайнди вайн республикехь вевзина хилла ца Iаш, генарчу мехкашкахь а вевзаш ву.\nШа дIаваханчохь еккъа шен музей а, цуьнан экспонаташ а йийцина ца Iа иза. Цо нохчех, церан культурех, исторех лаьцна дуьйцу – массо а кхетар волчу аттачу маттахь, амма даггара. Цундела кхуьнга леррина ладугIу академико а, рогIерачу белхалочо а, хIунда аьлча кхуо аьлла довха дош церан дагах кхета, иэсехь дуьсу.\nIайнди вина 1943-чу шарахь Нохчийчохь. Шен гергарчу нахаца махках ваьккхина, дахаран хало а лайна цо. 1959-чу шарахь Казахстанехь юккъера школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа, Атбасар гIалахь клубан заведующин болх бина 1айндис.\nДаймахка нохчийн халкъ цIадирзинчул тIаьхьа, 1960-чу шарахь Iалхан-юьртахь клубан заведующин балха х1оьттина и. ХIетахь дуьйна тайп-тайпанчу даржашкахь культурин хьаьрмехь къахьоьгуш ву Iайнди.\nМузей кхолла лууш, амма аьтто боцуш вехха лийлира иза. Ша вехачу Iалхан-юьртахь иза ян лаьара цунна, хIунда аьлча кхузахь шортта яра дIаяханчу заманахь хиллачун масалш гайта меттигаш.\nТкъа дерриг а дIадоладелира гIараваьллачу нохчийн яздархочуьнца Мамакаев Мохьмадца кхуьнан къамел хилча. Iайнди хIетахь Нохч-ГIалгIайн республикин культуран министерствехь болх беш вара. Культурин гIуллакххой, поэташ, яздархой нохч-гIалгIайн халкъан культурин денош даздан Херсоне доттагIаллин визитаца боьлхучу хенахь республикин делегацина юкъахь Iайнди а вара. Цигахь хилира кхуьнан Мамакаев Мохьмадца Iалхан-юртахь музей ярах лаьцна къамел.\nГIараваьллачу яздархочо элира кхуьнга, шайн Iалхан-юьртахь музей ян хьажа везара хьо, шун юьртахойх, церан доьналлех массарна а дIахаийта деза аьлла. Iайндис дош делира Мамакаевна, ша и музей кхуллур ю аьлла. ХIетахь дуьйна экспонаташ гулъеш, музей вовшахтоха волавелира иза.\n«Тхан юрт Iалха цIе йолчу стага йиллина ю. Дуьххьара, ша цIенна бух буьллучу хенахь, цо аьлла боху:\n«Хаза мехкарий, яхь йолу кIентий, дика дой ма эшадойла кху юьртахь. Амма мостагIаша кхузза ягор ю хIара», – дуьйцу Iайндис шайн юьртах лаьцна.\n«Iалхас аьлларг бакъ хилла: юрт кхузза ягийна. Дуьххьара иза хилира 1785-чу шарахь, оьрсийн эскаршца веанчу инарлас Апраксина ягаяйтира иза. ШолгIа – Граждански тIом болчу хенахь, 1919-чу шарахь, инарла Деникин юьртана тIелетча. Шайн юрт ларъеш, гIевттинчу бIахойх 567 стаг велира цу тIамехь. КхозлагIа а юрт йохийра вайн заманахь, 1999-чу шеран 23-чу ноябрехь, федеральни эскарша. Цу дийнахь дохийнарг 1609 цIа дара, царах 309 дагийра. Дийна воллушехь цIергахь 13 стаг вегира, 16 стагана тоьпаш туьйхира. Цу тIамехь юьртара 311 стаг хIаллакьхилира».\nIайндина хала ду иза дийца, амма кхунна цкъа а дицлур доцуш терахьаш ду уьш. ХIокхо йина чIагIо ю: ша дIакхаьчначу мульххачу а меттигехь, Россехь я кхечу пачхьалкхехь иза делахь а, нохчех бакъдерг дийцар, царна тIехь лелийна харцо йовзийтар. И гIуллакх кхуо кхиамца кхочушдо. ДIавахханчохь хIара дика тIе а оьцу, кхуо дуьйцучуьнга леррина ла дугIу.\nНохчийн къоман бакъволу векал а хуьлий, цуьнан культура а, Iер-дахар а довзуьйтий, схьавогIу Iайнди ша дIасаваханчуьра. Ша гуттар а бохург санна лелош долу нохчийн чоа а, юкъахйихкина шаьлта а дIа ца йоккху цо муьлххачу меттиге ша кхайкхина хиларх. Ша ца боху нохчий дуьнен чохь массарел дика а, майра а, говза а бу, дуьйцу Iайндис. Ша, масалш а далош, нохчийн вад, юьхь йовзийта гIерта. ТIаккха дукхахболчеран вайх йолу дог-ойла хийцало, царна вай уллера довза лаьа. Иза хета шена ша лелош долчу гIуллакхехь коьртаниг, боху цо.\nДукха хьолахь Iайндин цхьаьнакхетарш школашкахь берашца хуьлу. Республикехь дукха школаш хир яц иза кхачаза. Дешархошца бийца мотт гуттар а карабо кхунна. ХIунда аьлча Iайндина хаьа царна хIун оьшу, церан стенах самукъадолу, царна хIун хаа лаьа. Кхуо шен берашна ден долу хьехарш до царна, довзуьйту нохчийн гIиллакхаш, Iадаташ (вадаш). Нохчийн халкъан исторехь хиллачух лаьцна дуьйцу, халкъан турпалхой бовзуьйту. Цундела хIара цкъа ваханчу метте кхин цкъа а ван лууш хуьлу бераш.\nСоветски Союзан а, хIинца Россин а, вайн республикин а куьйгалхошца цхьаьнакхетарш а нисделла Iайндин. Цара кхунна делла совгIаташ а ду. Кхуо царна а, ша дIаваханчу мехкан а, регионан а, гIалин а куьйгалхошна а шен куьйга дина герзаш а, сувенираш а елла. Культуран белхахо а, махкахь а евзаш йолчу музейн директор хилла ца Iаш, говза аьчга-пхьар а ву Iайнди. Кхуо вуно дукха тарраш а, шаьлтанаш а йина, уьш совгIатна дIаса а елла.\n1985-чу шарахь Iайндис кхоьллинчу музейна «халкъан музей» аьлла цIе тиллира. Иза кхуьнга а, кхуьнан накъосташка а ларам хилла ца Iаш, кхара дечу гIуллакхе ларам хилар дара. Ткъа цуьнан дуьхьа къахьега оьшура.\nХIинца иза Iалхан-Юьртан тIеман а, къинхьегаман а сийлаллин музей аьлла, цIе лелош ю. Цуьнан чоьнаш чохь 1625 экспонат ю, шайна юкъахь цхьаерш вуно шира а, мехала а ерш а йолуш, масала, 19-гIа бIешо долалуш хилла мажаран топ, хьалхалерчу нохчийн бахархоша чохь лелийла гIирсаш, чархаш, кхин дуккха а хIуманаш.\nВайн республикин ерриге а юкъаралло дозалла дан мегар долуш экспонаташ а ю Iайндис куьйгалла дечу музейхь – нохчийн гIараваьллачу пондарчин Димаев Iумаран а, ткъа иштта шуьйра евзаш хиллачу артисткин Айдамирова Мареман а пондарш.\nМузейхь болх беш Iайндин йиъ йоI а ю. Дас шен дахарехь коьрта лерина гIуллакх кхиамца дIахьо цара, дерриге а дечунна тIехь кхуьнан накъостий а хилла.\nШа дуккха а шерашкахь бинчу балхахь бакхий кхиамаш бохуш схьавеана Iайнди. Цо хьегна къа зен ца дайна – кхунна Iедало лаккхара цIе а тиллина, «Нохчийн республикин культурин хьакъволу белхахо» аьлла, дуккха а совгIаташ а дина – мидалш а, Сийлаллин хьаьркаш а, грамоташ а.\nАмма уггар а доккха совгIат, Iайндис ша ма-аллара, адамийн ша дечу гIуллакхан тергам, цуьнга ларам хилар ду. Ткъа ларам хилар гур ду, музей баьхкинчу наха хьовсархойн книгаш тIе яздинчу йозанашка хьаьжча. Уьш дерриш кхунна баркалла бохуш, шайн баккхийбер гойтуш ду.\nТимералиев Ахьмад " Хьайн чIагIо ларъян хьажа"\nПисьмо Министерства образования и науки ЧР от 23.01.2018г. №118\_07-43 о проведении конкурса "Ученик года Чеченской Республики - 2018"\nТимералиев А. "Дешархочунна хьехам"\nПриказ Министерства образования и науки ЧР от 06.12.2017г. №1999-п "О конкурсе "Учитель иностранных языков""\nВыписка из протокола №17от 19.05.2017 г. заседания организационного комитета республиканского конкурса «Учитель года Чеченской Республики - 2017»\nПротокол заседания организационного комитета республиканского конкурса «Учитель года Чеченской Республики - 2017»\nПРИКАЗ МИНИСТЕРСТВА ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ Об итогах республиканского конкурса «Учитель года Чеченской Республики - 2017»\nО проведении конкурса "Учитель года Чеченской Республики - 2017"\nПетирова П." Доьзалан марзо"\nКоличество подписчиков: 13713


Шемахь маслаIат дохорна Оьрсийчоь а, Асад а бехкевина Британино\nШеман къилбаседа малхбузехь хилла маслаIат талхорна сингаттаме бу Цхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацехь (ООН) берш, цигахь гIело яр марсадаларна миллионашкахь болчу маьршачу бахархойн дахарна кхерам латтабо. ООН-ан Шемарчу леринчу векалан хьехамчас Рочди Наджата дина цунах дIахьедар. Цо карладоккху Идлиб провинцехь хиллачу тIемашкахь Охан-баттера схьа верриг а вийнарг 500 сов маьрша вахархо ву аьлла.\nВеликобританин арахьарчу гIуллакхийн министро Рааб Доминика Шеман президентна Асад Башарна тIехь дуьту маслаIат дохорах жоьпалла. Твиттерехь хоуьйту Рааба, масех де хьалха бартбан реза хиллачу Асада ша дохийна бертан дийцарш аьлла.\nИшта карладоккху цо, Шеман пачхьалкхан эскаршна гIо латтош Оьрсийчоь хилар а. Маьршачу бахархой болчу бомбанаш еттарна Оьрсийчоь а, Шеман Iедалхой а бехкебо бакъонашларъярхоша. Москвано чIагIдо, шаьш тохарш "террорхойн" Iалашонашна бен ца до бохуш.\nЕаридийнахь Оьрсийчоьнан тIеман министралло дIахаийтира, Шемара Хмеймимерчу авиабазашна тIе тохарш дарх "град", "скад" олучу дезачу герзашца. Йолчу информацица, вийна шиъ маьрша вахархо, ткъа базана дина зенаш дац.


Сан нана ю цомгуш, рак ю цунна, марха кхаба ницкъ бац цуьнан. - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Сан нана ю цомгуш, рак ю цунна, марха кхаба ницкъ бац цуьнан. ЧIогIа сагатдо цо, шега марханаш кхаба ца ло дела. Сан хаттар: тIехь дуй цунна марханаш? Ас кхаба мегий цуьнан метта марханаш? Йа хIун дича дика хир ду? Со цуьнан йоI ю. АллахI реза хуьлийла хьуна.\nИштта кхин цхьа бусалба йиша яра хаа лууш, цуьнан да ву рак йолуш, са доллу хаттарш ду цуьнан а. Кхин а, шайн дас ца кхобуш диссина марханаш тIера ахча Сомалихь болу меца нахана дахьийтича мегар дарий бахара цо. Мегар делахь, цхьана мархана тIера мел хуьлу иза?\nЧIогIа зен деш йолу, йа чIогIа лазам латтош йолу, йа чIогIа хало еш йолу цамгар елахь марха ца кхаба мегаш ду. Цундела, хьан нанас мархин хьокъехь сагатдан ца оьшу, хIунда аьлча Дала магийна ду цунна ишттачу хьолехь марха ца кхаба. Ша цомгаш яцахьара цо кхобур дара уьш, цуьнан и лаам а, ниййат а хиларна Дала ме́л хилийта а тарло цунна, Дала мукъа лахь. Цундела цуьнга са ма гатде ала.\nНагахь санна тIейогIу йолчу хенахь ша́ та́лахь, шен аьтту ма-хилланехь доькхуш кхобур ду цо хIинца ша́ ца кхобуш долу марханаш.\nНагахь санна и цамгар дарба далур йолу цамгар яцахь, марха кхабар цунна тIехь дац. Нагахь санна иштта оцу кепара хьолехь и елахь, дарба далур доцучу цамгаро лаьцна и елахь, Дала цунна тIедожийна дац марха кхабар. Делахь а, ша́ иштта хIокху хьолехь елахь, хIора ша́ ца кхобуш долчу денна тIера мискачу нахана цхьацца кан (600-650 грамм) даар лур ду цо мискачу нахана сагIийна, ша ехачу меттера наха лелочу юкъарчу даарх. Иза доцург кхин хIумма а дац цунна тIехь.\nХIинца вай дийцинарг санна долу жоп ду оцу бусалба йишийна а. Марха ца кхабалуш йолу цамгар йолуш волчу стагана тIехь дац марха кхабар. Нагахь санна иза оцу цамгарх толур волуш велахь (иза лоьрашна хуург хир ду, цунна дарба далур делахь а, дацахь а), ша́ товелча хIинца шен диссина марханаш доькхуш кхобур ду цо. Нагахь санна цуьнан цамгар толур волу цамгар яцахь, даим лаьтташ йолу цамгар елахь, тIаккха цо мархин беттан хIора денна тIера цхьацца кан (600-650 грамм) даар лур мискачу нахана сагIийна. И доцург кхин хIумма дан ца деза цо.\nТIаккха, ца кхобуш диссинчу марханаш тIера луш долу ахча муьлхха а мискачу нахана дIадала мегаш ду, Сомалира бусалба нахана дахьийта а мегаш ду. Ткъа цуьнан барам – иза цхьа кан даар ду, и стаг вехачу махкахь массо наха юкъара лелош долу даар. Масала, цигахь лелориг дуга делахь, 650 грамм дуганан мах хIун бу а хьаьжна, хIора денна тIера и мах дIабала мегар ду цо.


Сулаев Мохмад Абуевич вина 1920 шарахь, сентябрь беттан 20 – чу дийнахь Г1ойт1ахь. Деша ваххалц йолу белаллин хан цигахь яьккхина цо. Цул т1аьхьа Грозный г1аларчу 16 школехь 1928 –чу шарахь долийна дешар цо д1ахьо 1алхан – Юьратахь хиллачу юьхьанцарчу опорни школехь а. Иза 1933 шарахь чекхяьккхича, Сулаев Мохьмад деша вахара Баку г1ала. Цигах педагогически рабфакехь дешна ваьлча, цо 1941 шарахь чекхйоккху Бакура медицински институт. Оцу хенахь дуьйна схьа лоьралла а, литературни болх а цхьана д1акхоьхьу цо.\nСулаев Мохмада дуьххьара шеен байташ язъян йолийра 1935 шарахь. ша Бакухь доьшуш волчу хенахь «Нохчийн йиш» ц1е йолу фольклорах тарйина стих язъярца.\n1958 шарахь, «Безаман эшарш» ц1е а йолуш, керла поэтически сборник арайаларца д1аболабо цуьнан кхоллараллин шолг1ак мур. Цо арахоьцу поэзин а, прозин а книжкаш: «Велларг денвар» (дийцарш 1959 шо); «Даймехкан з1аьнарш» (стихаш 1961 шо)…\nСулаев Мохьмад стихашкахь денло исбаьхьчу Кавказан, вайн мехкан диц ца лун 1аламан сурташ.\nКестта, цхьаъ вукхунна т1аьххье, арайовлура цуьнан поэзин керла сборникаш: «Дагчуьра суьйнаш» (1968 шо), «Йоврйоцу ц1е» (1970 шо), «Бакъдерг» (1973 шо), «Акхтарг», «Гила» дукха кхиерш.\nЦуьнан дешнаш т1ехь яздина иллеш вайн халкъо чйог1а дезаш т1еоьцу, царех ду: «Угаре а хаза зезаг», «Г1ан», «Хьо яре хьоьжу», «Къаьхьа кад»…\nСулаев Мохьмадан поэзин чулацаме хьаьвсинчул т1аьхьа, цуьнан поэтически говзаллин а тидам бан даьлча, гучудолу цуьнан хьоста нохчийн ширачу поэзехь хилар. Олуш ду, поэтан говзаллин хьехархой муьлш бу, хаа лаахь – уьш лаха цунна угаре а безачу поэташлахь\nСпасибо но есть ошибки\nВы здесь: Главная / Стихи / Культура и искусство / Биографии на чеченском языке


Норвеги - Iедало бераш дай-наношкара дIадахарна резабоцучийн протест, Осло, 05Лах2016\nЦуьнца дузу Маршо Радионо шен кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, дукха хьолехь бераш дай-наношкара дIадахар стенца дозаделла хуьлу? Нийса дуй берийн бакъонаш ларъярехь Европера Iедал оццул сема хилар? Я дуй те бехке шайн берашца шога хиларна да-нана?\nХIоттийначу хаттаран хьокъехь вистхила лаам болучарна йовзуьйту тхайн телефонаш.\nСМС яийта тарло тхан Москохарчу телефон тΙе: + 8 926 23 60 4 65.\nВатсап, Вайбер, Телеграм ю тхан: + 420 724019832\nХетачух лаьцна яздан йиш ю тхан сайте а: www.radiomarsho.com.


"Ас ойла йира - иштаниг хуьлийла дац". Оьрсийчоьнан векалтехь лечкъийна вилспеташ\nФонтанель Алан, Страсбургерчу муниципалитетан белхахо\nСтрасбургехь вице-бургомистр хиллачу, Европан Кхеташонерчу Францин векалан Фонтанель Марин цIийнда волчу Фонтанель Алана дуьйцу Маршо Радион оьрсийн редакцига шен тоькаца лела вилспет муха лачкъийра, юха иза шена йохка муха гIоьртира оцу гIаларчу Оьрсийчоьнан векалтан белхахой.\nСтрасбургерчу Оьрсийчоьнан инарла векалтан белхахоша ТАСС агенталле аьлла, Францерчу полицино меттигерчу "вахархочунна вилспет юхкуш лаьцначу могIарчу техникан белхахочунна дихкина дацара дехьа-сехьа вала, иза дIавахана Францера могашалла галъялар бахьана долуш".\nОцу 40 шо гергга долчу машенлелорхо вилспеташ лечкъорах лаьцна билггал хууш дерг аьлча, уьш юхкуш иза лелла боху хаам баьржина Францерчу а, Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсашкахула –цунах цхьаберш боьлу, вукхаьрга - оьгIазалла йоьссина.\n"Меттигера могIара вахархо" – Страсбурган вице-бургомистр лаьттина Фонтанель Алан ву, хIинца иза гIалин харжаш тергалъечу палатин хьехамча ву. Зазадоккху-беттан цхьана дийнахь Францерчу Moustache Bikes фирмано арахецна шен керла тоькаца лела Friday 28.1 вилспет Европан Кхеташонан цIенна уллехь дIахIоттийна хилла цо (оцу гIишло чохь ю болхбеш цуьнан зуда – Францин президентан Макрон Эммануэлан хьехамча лаьттина Фонтанель Мари). Юхавеъча, шен вилспет ца карийна Фонтанельна.\nФранцехь "вилспетийн шахьар" лору Страсбург – цигарчу 280 эзар вахархочун ю 300 эзар гергга вилспет. Цуьнга хаьжжина, вилспеташ уггаре дукха лечкъайо оцу гIалахь. Къуьй юкъ-кара лоьцу, царна луьра таIзарш а до: масала, Страсбургана уллерчу Агно гIалахь 8 вилспет а, скутер а лачкъона ши жимстаг 4 баттанна набахте хьажийра Зазадоккху-беттан 19-чохь. Парижан йистерчу Нантерехь шина шера чохь 19 вилспет лачкъорна Чиллан-баттахь 6 баттанна чувоьллина меттигера вахархо.\nДелахь а, Фонтанель Аланан вилспет лачкъорна лаьцнарг дIахецна полицино де-буьйса даьлча, ткъа иза сихха ведда Францера. Амма цул тIаьхьа иза лаца ордер елла полицино, хила тарлуш ю кхел. Полисхоша чIагIдарехь, "могIарчу техникан белхахочо " (машенлелорхочо) шарахь, сайтехула кхайкхамаш а беш, 300 вилспет йоьхкина 100 эзар еврона.\nФонтанель, сайтехь кхайкхам ша бешча, шеца могIархочун духарахь волу полисхо а эцна, вахана "йохкархо" волчу шен вилспет цуьнгара мехах юхаэца. Ща цхьаъ веъна а ца хилла Оьрсийчоьнан вахархо, хилла цуьнца векалтера цхьа белхахо а (тIаьхьо гучудаьлла цуьнгахь дипломатан паспорт хилар). И белхахо гочдархо санна веана хилла боху цхьаьанкхетачу метте. Полисхочо ша вовза а вовзуьйтуш, гайтина сайтехь йохка кхайкхийна йолчу шина вилспетан сурт, цул тIаьхьа дипломато векалтан кертара араяьккхина, дIаелла шолгIа вилспет а. Дипломатан иммунитет цуьнан хиларе терра, ца лаьцна полицино машенлелорхочуьнца хилларг.\nСтрасбургерчу Европан Кхеташонан цIенна хьалха\nОцу могIарара хилам духхьара бац Страсбургерчу векалтехь нислуш: ши шо хьалха, СкрипальгIарна, Сергейна а, Юлияна а дIовш деллачул тIаьхьа Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Европан Барто а Францера араваьккхинчу Оьрсийчоьнан веа дипломатах цхьаъ вара оцу гIаларчу векалтера, бехкединарг дара "Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъашца юкъарлонехь" хилар. Жоп луш, Оьрсийчоьно нон-грата кхайкхийра Францин веа векална.\nМаршо Радион оьрсийн редакцино дийхира Фонтанель Алане, хилларг муха дара, могIара къола ду аьлла хетарг дагахь а доцчу хьесапехь дерзарх иза цецвелирий, дийцар.\n– Фейсбукера хьан пост ешча, хьуна дукха езаш юйла гуш ду хьайн вилспет, иза лачкъорца дерг муха дара?\n– Масех бутт бу сан и электровилспет йолу. Кхо кIира хьалха со сайн зуда йолчу ваханера –Европан Кхеташонан Францин векалтехь ю иза балхахь. Доккха догIа а тоьхна, дIахIоттийнера ас иза. Араваьлча, яцара вилспет, догIа лохийнера, я морзахца хадийнера. Со эгIийна висира. Хаамаш баржочу Leboncoin сайте хьаьжира со, карийна сайн вилспет юхкуш тIетоьхна хаам. Суна суьртаца евзира иза, кхин а ши электровилспет юхкуш вара и хаам баржийнарг. Ас полице а вахана, хаийтира, йохкархочуьнца цхьаьнакхета барт бира. ШолгIачу дийнахь полисхочо телефон туьйхира соьга, цо элира: "Проблема ю вайн. Хьо ван везар меттиге, Страсбургерчу Оьрсийчоьнан векалтна уллехь ду цхьаьнакхетар. Нагахь санна вилспеташ цуьнан кертахь нислахь, тхан бакъо яц чудаха, дипвекалтан керта вала бакъо яц полисхочун".\nТхо цхьана дахана, дIакхаьчча, юхкуш верг бухахь вара, цхьа стаг а лаьттара цуьнца, ший а уьш Оьрсийчоьнан векалтера бара. Сан вилспет церан кортахь лаьттара, дипломатийн машенашца цхьаьна. Ас иза гайта сайна, суна иза гIолехьа хила мега, элира. Шиннах цхьаъ иза ялош веара, со вилспетан ноьмаре хьаьжира, сайниг яра иза. ТIаккха соьца волчу полисхочо телефон туьйхира, кхин а кхо полисхо веара тхуна тIе. Цара паспорташ гайтар дийхира оьрсашка. Цхьаьнгахь белхан кехат дара, вукхуьнгахь – дипломатан паспорт. И шолгIаниг дIа а хецна, важа полицин декъе дIавигира.\n– Дипломатан иммунитет ерг хIун дакъалоцуш вара?\n– Гочдеш вара иза къамел, вукхунна, консулан машенлелорхо хиллачунна оьрсийн мотт бен ца хаьара. Дипломатан паспорт долучо вуно шера буьйцура францойн мотт.\n– ТIехьаьжча муха вара и шиъ? Векалтан белхахойх тера варий?\n– Цхьаъ царех билггал тера дара машенлелорхо волучух. ШолгIаниг административан даржхочух тера вогIура.\n– Йохкархочо цхьаьнакхета меттиг векалтанна уллехь къастийча, хьуна хIун дагатесира?\n– Юьхьанца суна хеттарг дара – ларамза къастаелла хир ю и меттиг, векалт хуьлийла дац кхузахь цхьана а хьесапехь декъахь. Вилспет Европан Кхеташонан цIенна хьалхара йигинера. Вилспет ядийначуй, юхкучуй меттигашна юкъахь цхьа а "дипломатин"зIе хуьлийла дацара сан кхетамехь.\nОьрсийчоьнан векалт, Страсбург\n– Хьайн вилспет билггал векалтан кертахь юйлгича, хIун ойла хилира хьан?\n– Дац, иза хуьлийла дац, бохура даго.\n– Таллам муха дIабоьду хууш вуй хьо?\n– Суна хууш, машенлелорхочо ша лечкъийна вилспеташ юхку бохург бакъ дац аьлла. ТIаккха полицино хаьттина Leboncoin сайтан дайшка, цара тоьшалла дина тIаьххьарчу 12 баттахь цо 300 вилспет йоьхкина хиларх. ХIора дийнахь цхьацца вилспет хуьлу уьш. Шуьйрра баржийна, "болх" дIахьош хилла. Йоьхкина вилспеташ 100 эзар еврона.\n– Цара хьан еза вилспет лачкъийна ца Iаш, йорахнаш а юхкуш хилла-кх, гарехь?\n– ХIаъ, юккъерчу барамехь хIора лачкъийначу вилспетах 300 евро а доккхуш, тайп-тайпанаш юьгуш хиллачул тера ду.\n– Полицино дIа стенна хецна иза, цунна Францера вада аьтто а беш?\n– Суна ца хаьа, церан сацам бу иза. Иза оццул сиха водур вац аьлла хетта хила мега.\n– Оьрсийчуьрцу оцу нехан цIерш хаьий хьуна?\n– Сайте хаамаш хIиттош хиллачу машенлелорхочуьнниг бен ца хаьа, амма сан бакъо яц иза яккха. Цо шен ю аьлла яьккхина цIе а ю аьлла ца хета суна бакъ цIе.\n– Францехь лелийна вилспет оьцуш, хаа йиш юй иза лачкъийна хилар? Кехаташ хуьлий вилспетийн? Айхьа оьцучу хенахь, ахь дийхирий юхкучуьнга вилспет лачкъийна яцар гойту тоьшалла?\n– Цхьаъ делахь, айхьа оьцург керла ала мегар долуш вилспет хилча, эха мехах юхкуш а хилча, хьо ойла ян декхаре ву. Иза лачкъийна хила еза тешна а. Ас цунах туьканахь 2700 евро делла, суна иза 1400 юхкуш яра. ШолгIа делахь, стага цхьана сайта тIехь дуккха вилспеташ юхку – иза а бу шеквала бух. Ас юхкучуьнга туьканан кехат дийхира. Цо суна гайтира баккъал а туьканара долу кехат, амма иза ша хIоттийна дара – хIунда аьлча, вилспет билггал сайниг ма ярий, оцу кехато бохучу туьканара эцна а яцара. Цул сов, кехата тIехь Оьрсийчоьнан векалтан мухIар дара.\nОьрсийчоьнан Страсбургерчу векалтан кертахь карийна лечкъийна вилспеташ\n– ХIинца хьан вилспет хьоьца ю-кх.\n– Ю, со воккхаве. Берашна дийца хIума хир ду сан. Наха баркаллаш олу суна, полицин со бахьанехь аьтто баьлла воккха къу лаца, суна хетарехь, маза бу и къоланаш деш. Ас доккха хIума а ма ца диний, амма полицина дозалла дан хIума ду и операци дIаяхьар, хетарехь, Страсбургехь цхьана-шина баттанна лахлур ду вилспеташ лечкъор.\n– Вилспет юхкург а, цунна талмажалла дийриг а Оьрсийчоьнан векалтан белхахой хиларо, хьо санна, цецъяккхиний полици?\n– Яьккхина дера. Уьш цецбевллера, ларлуш лела дийзира церан, Францин арахьарчу гIуллакхийн министралла шайна дуьхьал цаяккхархьама. Леррина дира цара дерриг а, таллам дика чекхбаьлла, делахь а юхкучуьн аьтто баьлла вада.\n– Оьрсийчоьнан векалтера стагга а велирий хьоьца зIене, хьо къинтIера ваккха, я цхьа компенсаци ян?\n– ХIан-хIа, амма суна дика компенсаци ю сайн вилспет юхаерзар.\n– Оьрсийчоьнах йозучу информацин бала кхочий хьан? Хезний хьуна кокаинан контрабандех лаьцна, Аргентинерчу Оьрсийчоьнан векалтехь иза латтош хилла бохуш?\n– ХIаъ, дешна ас газеташ тIехь. Кокаин а, вилспет а – уьш цхьамогIа хIуманаш дац, кхузахь кхин цхьа хилам а бара, Страсбургерчу векалтера консул, шпион ву аьлла, Францера араваккхар. Иза дара гIарадаьлла дов.\n"Вилспетийн шахьарахь" Страсбургехь\n– Хьайн хатта йиш хилча Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин векалшка, историца доьзна хIун хаттар дийр дара ахь?\n– Суна хаа луур дара, кхин хьанна хууш хилла къоланаш шуьйрра лелаш дуйла. Шиъ хиллийла – иза билгалдаьлла: машенлелорхо а, и "гочдархо" а. Маса стаг ву цигахь балхахь, хаац суна, амма 300 вилспет векалтан территори тIехь IаIош хилча, цигара йохка арайохуш хилча, дуккха а нахана ган деза иза.\n– Суьрта тIехь фейсбукехь ахь 4 вилспет гайтина, хаьйниг а йолуш цаьрца. Вуьйш а яра лечкъийна? Полицин муха аьтто белира хьайниг хьоьга юхакхачо?\n– Тхо дIакхаьчча, цхьа вилспет, сан яцара иза, араяьккхина лаьтташ яра. Юха кхин цхьаъ а еара. Ас сайниг яр дехча, иза схьаялийра. ТIаккха полицино царна суьрташ гайтира сайта тIера, йисинарш а схьаян элира,"гочдархочо" йоьалгIаниг а схьаялийра. Цуьнга алалора шегахь яц, амма иза воьхна вара. "Машенлелорхо" оцу юкъанна лаьцна вара, цуьнгахь дацара дипломатан паспорт.\n– КхидIа хIун дан дагахь ву хьо? Дипломатан паспорт долу Оьрсийчоьнан вахархо Францера араваккха доьхур дуй ахь?\n– Дац, иза сан болх бац. Полицино дерриг а нийса дина, сан проблема йирзина, кхидIа ас айса вилспет хIоттош, меттиг кхерамзаллениг къастор бу.


МухIажирашна кIезиг гIо дарна реза яц Германин Конституцин кхел\nМангал-бутт 22, 2012\nГермани -- Френдлянд-гIалахь йолу мухIажираш тIеоьцу меттиг, 2009\nЕвропехь уггаре а таро йолчу пачхьалкхех ю Германи. Амма цуьнца цхьаьна мухIажирашна уггаре а кIезиг гIо деш йолу меттиг ларалуш а ю иза. Немцойн Конституцин Кхело и гIуллакх емал а дина, тIедиллина Германин Iедалшна, мухIажирашна гIо дар алсам даккхар.\nДуьнентIехь Iер-вахаран хьелаш уггаре дика долу мохк ларалуш бу Германи. Бакъду, и даладалар массаьрга а ца кхочу. МухIажирашка, масала. Цунна тидам бина немцойн Конституцин Кхело. Цо динчу дIахьедарца, мухIажирашна немцойн Iедало луш долу социалан гIоьнан ахча болх боцуш биссинчу меттигерачу бахархошна лучул 40 процент кIезиг ду.\nКарарчу хенахь тховкIело лоьхуш Германе баьхкинчу мухIажирашна баттахь луш дерг 245 евро ду. И терахь хийца ца луш схьадогIуш долу хIинца ткъа шо кхочуш лаьтта. Ткъа цу хенахь немцойн махкахь инфляци а хилла, цуьнца цхьаьна сурсатийн мехаш 30 процентана хьала а бевлла.\nНемцойн Конституцин кхело мухIажирийн ахчанца долу хьал талла долоран бахьана дара Иракъерий, Нигеририй мухIажираша бина латкъамаш. И латкъамаш телличу кхелахоша сацам тIеэцна, мухIажирашна деш долу гIоьнан терахь сихонца алсамдаккха деза аьлла.\nКонституцин кхелан куьйгаллехь волчу Киргхоф Фердинанда билгалдаьккхира, ши шо хьалха ша куьйгалла дечу кхело тIеэцна болу сацам мухIажирех а хьакхалуш хилар. ХIетахь, кхелан омрица, Германехь Iер-вахаран барам 364 евро баттахь хила беза аьлла, сацам бинера. Бакъду, меттигерчу Iедалша и сацам мухIажарехь хьакхалуш боцуш санна битина.\nАла догIу, мухIажарийн ахчанна гонахара къийсамаш хьакхалуш хилар Германехь бехачу 10 000 сов нохчийн мухIажарех. Оьрсийчохь шаьш оьцуш хиллачу болх боцучийн пособица дуьстича, Германехь деш долу гIо дукха тIех сов дацахь а, хIетте а, дуста йиш йоцуш, мехала хета вайнахана.\nХIунда аьлча, нагахь санна Оьрсийчохь официалан болхбоцучарна луш ворхI бIе ткъе итт сом делахь, еврога даьккхича 17 евро хуьлу иза, Германехь луш долу ши бIе ах бIе евро дуккха а алсам ду цулла а. Цул совнаха, берашна Германехь луш долу ахча 184 евро ду. Ткъа Оьрсийчохь берана луш долу ахча беламе бIе сом ду.\nЦуьнца цхьаьна хьахо догIу Германехь кхачанан сурсаташ цIахь чулла а дорах хилар. Иза а цу махкахь бехачу вайнехан мухIажирашна дика хууш ду.\nДелахь а, немцойн Конституцин rхело бинчу сацамца, мухIажарийн ахча лакхадоккхур долуш хилар нохчийн мухIажирашна хилла ца Iаш, хIора а дуьнентIера Германехь тховкIело лоьхуш веанчу бIе эзар сов стагана дика кхаъ хир бу.


Гуьржашна сица герга бу вайнах\nЗазадоккху-бутт 02, 2016\nШайн шахьарарчу цхьана урамна ГIалгIайчоьнан цIе тиллийта араяьлла хьийзина Бежиташвили Марьям ша а ю и дан сихха аьтто баларх цецъюьйлуш. Гуьржийн гIалгIашка болчу ларамо белла и аьтто бохура Марьяма Маршо Радиона интервью луш.\nБежиташвили: «Урамна и цIе тиллана, цигахь, ГIалгIайчохь, гуьржий лоруш техкина цIерш мел дукха ю а хиина. Цунах ас Фейсбукехь яздинера. Билгалделира Гуьржийчоьнан а, гуьржийн а цхьацца жигархойн, яздархойн цIерш йолуш цигахь 8 урам хилар. Несарахь, Джейрахехь, Соьлжехь, МалгIбекехь ю и цIерш. ТIаккха ас теллира, кхузахь буй теша гIалгIайн цIарах цхьа а урам. Ца хиллера. 2010 шарахь кхузахь дагадеанера гIалгIайн яздархочун Базоркин Идрисан цIе урамана тилла. Иза дара «Кавказан фонд» йолчу хенахь. Амма цунах гIуллакх ца хилира. ХIунда ца хилира а ца хаьа суна. Стохка ас и хаттар юха а айдира, ГIалгIайчоьнан цIарах урамна цIе тилла вай аьлла».\nБежиташвили Марьям ша къона Iилманча ю. Цо леррина толлуш ю гIалгIайн истори а, синбахам а, церан гуьржашца а, кхечу къаьмнашца а йолу уьйраш. Дайша лелийна гергарло, тахана церан тIаьхьенах долчу вай а лело деза, билгалдаьккхира цо.\nБежиташвили: «Со гIалгIай толлуш ю. Иза Iамоза агIо ю кавказхойн къаьмнаш толлучу Iилманехь. Цигара схьадогIу ас талламаш бар. Ас гуьржийн-гIалгIайн проекташкахь къахьегна. Магистрийн диссертаци а яра сан оцу темех. Ас гулйира видеоматериалаш ломанца бехачу хевсурашна юккъахь. И нах берраш а аьлча санна, дIабохийначу гIалгIайн цIенош чохь Iийна. Нохчий а, гIалгIай а бохийначуьра юхабирзича, цара мукъадаьккхира церан латта а. Ас массийта документалан кино яьккхина оцу хьокъехь».\nГуьржийчохь, къаьстина яьккхийчу гIаланашкахь, дуккха а урамаш ду луларчу къаьмнийн сийнна цIерш тихкина. Тбилисехь, масала, бу Дудаевн а, Соьлж-ГIалин урамаш.\nЦiерш тахкаро гергарлонаш чIагIдо къаьмнашна юккъахь, тешна ву гуьржийн политолог Квахадзе Алеко.\nКвахадзе: «Тбилисин урамашна мехкийн, къаьмнийн цIерш техкар даьржина ду. Кхузахь ю Пекинан а, Полшин а, масала, цIерш. Амма цкъа а Къилбаседа Кавказерчу мехкийн цIерш техкина яцара. Амма хIинца ю. ХIинца гIалин кхеташоно и цIе тилла аьлла бина сацам бу а бу диканиг. Тбилисехь хилла ца Iаш, кхечу регионашкахь а хила еза Къилбаседа Кавказерчу къаьмнийн, нехан цIерш урамашна тихкина».\nГiалгIай лоруш, Тбилисин урамна церан цIе тиллийта хьийзина Бежиташвили Марьям ша цкъа а ца хилла гIалгIайн махкахь. Амма лаамм богу цуьнгахь. Несарарчу университетехь гIалгIайн мотт Iамо ойла а ю цуьнан. ...Амма Оьрсийчоьно виза ца ло.


«Ваша, туьма дуй хьоьгахь?»\nКху деношкахь, Нохчийчуьрчу Хьалха-Мартан кIоштарачу кхело листира къомехь цкъа а хилла йоцчу дастамаллин масал гойту шатайпа дов. Жоьпе озийначу меттигерчу вахархочунна бехке диллинера, цо, кхерамаш а туьйсуш, шен жима йоI арахь сагIа деха арайохуш хилла хилар.\nХьалха-Мартан кIоштерачу вахархочунна Сайткожаев Алиханна дуьхьала болийначу талламо къастийна, цо шен жимах йолу йоI, даиманна сагIа деха арайоккхуш хиллийла а, иза цо ца дича, цунна а, кхечу берашна а, ницкъаца Iаткъам беш хиллийла а.\nУьш шадерриш, цхьана чоьна чу а духкий, тIехула догIа а тухий, масийта сахьтехь латтош хилла, хих а, юучу хIуманех а, кхечу хьаштех а хадош.\nБуьллучу бехканна массо а агIо юьхьара а лаьцна, чохь яккха цунна 2 шой 3 буттий хан тоьхна.\nСагIа дехар дIадакха гIерташ, дукха леррина болх дIахьош бу Нохчийчохь. Маьждигашкахь а, муьлхачу а гуламашкахь а, эхье лоруш хилар дага а доуьйтуш, хьехамаш бо даиманна.\nАмма иза ша дерриг дIа ца даккхаделла. Ткъа, шен бера ара а даьккхина, цуьнга сагIа дехийтар, дуьйцуш а, олуш а хезна хIума дац.\nСоьлж-Юьртара Хусаинов Сулейманна хетарехь, иштта гIуллакхаш хилар, юккъараллехь йолу чолхалла гойтуш хIума ду. Оццул и хIума емал дешшехь, нахана иза лело эхьцахетаро, дукха а хIума билгалдоккху, элира цо.\nХусаинов: «Со жима волчу хенахь, сан дас-нанас олуш хезна суна, нохчочо цкъа а сагIа доьхур дац! Доьхурш кхечу къомах болу нах хир бу, нохчий хир бац олура.\nХьалха вай баккхийберш, буьйда кибарчигех кегий цIенош а долуш, 7-10-13 а доьзалхо кхиош хилла. ХIинца, шиннал, кхааналл сов ца болу доьзалш. Къелла хIунда яржош ю, бохуш дуьйцуш нах бу-кх вайна лелаш».\nМиччара а сагIа доьхурш, даиманна Нохчийчу эха Iаьмма бу, кхузахь адамаш догкIеда а, комаьрша а долундела. Царех масала эцна хир ду, яхь яйначу нохчаша, аьлла хета Хусаинов Сулейманна. Цо иштта дийцира.\nХусаинов: «Дика доцу хIума ду иза. Нохчочунна даиманна эхь долу хIума ду, сагIа дехар. Бусулбачу стагана а мегаш дац иза. Осала хIума ду иза. Со 4-чу классехь волуш, тхан хьехархочо тхо Кировн цIарахчу садаIаран парке далийнера. Цхьа жима кIант тIевеънера цунна «Ваша, эппаз дуй хьоьгахь?» аьлла.\nТхан хьехархочо юьхь яьккхира цуьнан, хаза нехан санна, со цец а волуш.\nСуна эппаз хIун ю аьлла, дагадеара оцу хенахь. ХIинца со кхета, цо иза кхоийна ца динийла. Иза кхерийна а, човхийна а, цуьнгара и хIума юхадаккхархьама динера цо».\nТахана махкахь цхьа ша тайпа сагIа дехар даьржина ду. Iедалхойн шай бехк а бу, цхьана агIора цуьнан.\nХIунда аьлча, шаьш Делан дуьхьа аьлла цхьанна таро йоьхначунна гIодича, иза дижа а ца дуьтуш, кхайкхадо, массо а хаамийн гIирсашкахула.\nЦундела нахана моттало, цхьа жимма герга вахачхьана, и сагIа шайна а лур ду олий. Иза, халахетарца билгалдоккху шен къамелехь Соьлж- кIоштера вахархочо Исмаилов Вахас.\nИсмаилов: «Вай тIаьхьарчу заманахь, цхьа гIиллакх даьлла, маьждиге а вахана куьг а лаьцна латтар-сагIа дехар ду, ткъа къа а ца хьоьгуш, Iедалан урхалле а вахана, цигахь Рамзанна со тIекхаьчча, цо суна цIенош дийр дара, со кхечу пачхьалкхе яхалур яра, сайн кIант а йоI а эцна. И сагIа дехар ца хета царна.\nМассо а заманахь къахьоьгучу стагах хьолада олуш хилла. И таханлера ша мел болу лазам, къа а ца хьоьгуш, сискал яа гIертаро иман чуьра дуьйна дIадаьккхина».\nХьалха-Мартан кIоштера вахархочо Абуев Баудис халахетарца билгалдоккху, сагIа дехар, махкахь дIадолуш ца хилар. Цунна бехке цхьа а вац, божарий бен, элира цо.\nАбуев: «ХIун дан дезара аьлча, шайн доьзалан дола дан дезара массара а. Оцу зударех кхоьруш, леш воллу массо а. Цхьа а цхьаъ а, шайн оцу зудчуьннна дола деш стаг вац. Дола деш белхьарий, маьждиган хьалхахь, уьш сагIа доьхуш а лаьттар бацара.\nИ хьенан бехк бу? Иза вайн бехк бу, вайн къонахий ца хилар. Ас дешначу Делан КъорIанора вац, бIе къонах схьавалийча, шен кертара еттан дIа ара а баьккхина, иза бохка ваьхьар волуш цхьа стаг, зудчо пурба ца лахь».\nСагIа дехарна дуьхьала болх дIабахьарх, иза дIадаккхалахь тамаш хета юккъараллехь. Социалан харш, бехачарний, къеболчарний юккъахь дукха доккха ду.\nШорделла иза кху тIаьххьарчу хенахь а, пачхьалкхехь экономикан хьал бахьанехь. Цундела тIаьхьалонца къийсам бина а ца Iаш, и маьттаза долу хIума даларан бахьанаш талла дезара.\nИсмаилов: "Массо а заманахь къахьоьгучу стагах хьолада олуш хилла".


Кхело юхатоьхна Титиевн дехар\nМангал-бутт 25, 2018\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхело дуьхьало йина, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхочунна дуьхьал айдинчу гIуллакхан хьокъехь леринчу юридикан экспертизано бинчу талламийн жамIаш материалашна юкъадало.\nОьрсийчоьнан президентехула йолчу адамийн бакъонашаш ларъечу Кхеташоно (СПЧ) тIедилларца, юридикан говзанчаша йина экспертиза Титиевн адвокате Заикин Петре дIакхачийнера СПЧ-н куьйгалхочо Федотов Михаила.\nЭкспертийн сацам тIехь яздина ду, Титиевн дехарца дIаяьхьна экспертиза озабезаме а, хьакъ ма-дду йина а яц аьлла. Дуьйцург ду, ша Титиевс ша дIалаьцначу полисхошна дуьхьал бекхтакхаме гIуллакх даккхар дехар.\nКху шеран Дечкен-баттахь дIалецира Титиев. Марихуана чохь йолуш тIоьрмиг карийна аьллера цуьнан машенчохь. Оцу юкъанна бакъонашларъярхочун машенах шозза хьовсу ницкъахой: цкъа тешаш боцуш, юха тешашца. И факт полисхойн декъехь хIиттийначу камераша дIаязъян езаш яра, амма полицин хьаькамаша цу дийнахь камераш болх беш яцара аьлла, дуьхьало йира гайта.\nДуьненаюкъарчу бакъонашларъярхоша Титиевна дуьхьа даьккхина гIуллакх бух боцуш ду, иза маьршаваккха аьлла, тIедожийра Нохчийчоьнан Iедалшна.


Химки хьун ларъян гIерташ дакъаза ваьлла журналист Бекетов кхелхина\nОхан-бутт 10, 2013\nОьрсийчоь -- Бекетов Михаил заьlап гlантахь, Москох Пушкинан майданахь дlаяьхьначу "Хlан-хlан lедалан харц талламна" акцехь, 21Лах2010\nХимки-гIалара дарбан-цIийнахь дIаваьлла, 2008-чу шарахь къиза йиттинчул тIаьхьа заьIап висина хилла «Химкинская правда» газетан коьрта редактор Бекетов Михаил. Бекетов, журналист а, Iалам лардархо а вара. Ша кхоьллинчу газетехь цо яздора оьрсийн стоьлан дайша кхьаънаш эцарх а лаьцна. Москохара Петарбухе боьду машенан некъ буьллуш, Химки-хьун хьакхарна дуьхьал ондда дуьхьало йира цо. Талламана жоп ца карийнехь а, цуьнан накъосташна хетарехь, билггал и бахьанехь вала воллалц йиттинера Бекетовна.\n2007-чу шарахь Бекетовс шен ахчанах кхоьллина долу «Химкинская правда» газета журналистийн талламаш зорбане бахарца гIараделира. ХIеттахь, цу газетан коьрта тема хилира, Москох-Петарбуха цхьанатухуш, машенийн сиха некъ буьллуш, Iедалша хьакха лерина Химкера хьун. Ма-дарра аьлча, хьун ларъян вовшахкхеттачу боламан лидер хIоьттира Бекетов. ХIинца цу боламан лидер йолчу, Бекетовн уллера доттагIа хиллачу Чирикова Евгенияс дийцира Маршо радиога.\nБекетов Михаил - Химки проектана дуьхьал дlаяьхьначу пикетехь\nЧирикова: Оцу проектана тIехьа лаьтташ коррупци хиларх дуьххьара кхеттарг Миша вара. ХIетахь тхуна башха генара хIума ца хаара цунах лаьцна. Миша чIогIа бакъ хиллера цу тIехь. Журналистан кхетамо дика тIаьхьакхиавора иза цу тайпа хIуманна. ХIунда дара иза ишта? Иза, цкъа делахь, шортта зеделларг долуш вара. Банехь болх бина цо. Десантийн эскаршкахь гIуллакх дина цо. Журналистан дика дешар дешна а вара иза. ТIеман болчехь корреспондент болх бина ву иза. Цкъа веза а ваьккхина иза.\nМаршо радио: 2008-чу шеран Лахьанан беттан 13-чу дийнахь Химкехь, шен хIусаманна уллехь цунна къиза йиттира. Кхин дIа дуьйцу Чириковас.\nЧирикова: Сан дахарехь уггар ирчаниг дара, Миша реанимацехь гар. Цунах ах йиснера, 50 кийлана азвеллера иза. Цуьнан цхьа ког а, куьйган кхо пIелг а дIабаьккхинера. Ах дегI лелаш дацара. Цул тIаьхьа кхин вистхила ца Iемира цунна. ТIехь пIелгаш дисина куьг лелаш дацара цуьнан. Цундела цуьнга хIумма а яз ца лора. Уггар ла ца луш дерг хIун ду аьлча, Мишина хаара шена тIелатар кечдеш дуйла. Шена цхьаъ хилахь, бехкениг Химки-гIалин администрацехь лаха, аьллера цо.\nМаршо радио: Зулам дайтинарш а, динарш кхин ца карийра. Аьлча а, уьш лаха гIерташ къа ца хьийгира талламо. Журналистан дакъаза даьлла дахар, кхин метта ца хIоьттира.\n2012-чу шеран Дечкен баттахь Путин Владимира дош делира журналистана, ша Оьрсийчоьнан Талламан Комитетан куьйгалхочуьнца Бастрыкин Александрца къамел дийр ду, зулам таллар сихдайта, аьлла. Цул тIаьхьа бехк-такхаман гIуллакх талламан коьртачу урхалле дIаделира. Ша велла дIавалаллц, Бекетов чIогIа сатесна вара, бехкечунна таIзар дийриг хиларна.\n"Химкинская правда" газетан коьрта редактор хилла волу Бекетов Михаил Путинас совгlат даларан церемонехь, Москох, 13Деч2012\nШена тIелатар даллалц, хIетахь Химкин мэр хилла Стрельченко Владимир бехке вира, «политикан террор» лелорна а, шена кхерамаш тийсарна а. Цунна дуьхьал, доцург кхоьллина аьлла, стоьлан дас шен кхеле латкъам бира.\nЛоьрийн сихачу гIоьнан машенахь кхелан ладогIаршка ихира Бекетов, заьIапан гIантахь.\nБекетов бехке а веш, 5 эзар соьмана гIуда а тухуш йирзира кхел. Амма гIуда такхарх хьалхаваьккхира, зулам даран хан тIехъяларна.\n2011-чу шеран Лахьанан баттахь Путинас Бекетовна Iедалан совгIат делира. ГIуллакх дика девзачу наха, гена яьлла сийсазалла лерира иза.


Историкан-яздархочун Бакаев Хьасанан керла жайна\nБакаев Хьасан вайнзаманарчу нохчийн историкех уггаре а шуьйра ешархошна вевзачех ву. Хетарехь, цо шен жайнеш кхетачу маттахь яздарца доьзна ду иза. Кхушара Европехь арабаьлла Бакаев Хьасанан масех керла болх. Царех цхьаъ - „Даиманалера тIом“\n„ЦIий кхехкаш ду сан, яйчохь хи санна. ОьгIазлонна егайо сан хIора а меже. Амма инарла хьажор вац ас шу долчу эскарна хьалха а ваьккхина. Суо вогIур ву, шу мехкан лаьттанаш ас шун цIийца Iабор ду, иза цIийдаллалца, ткъа шу пхьагалш санна лаьмнашца ловчIур ду, амма шуна цигахь а тIаьхьакхуьур ву со. Шу сан турах ца лахь а, шелонна лийр ду“- хIара дешнаш оьрсийн инарлано Цицианов Павела нохчийн къомана хьажийна яздина ду.\nТкъа историн Iилманчано Бакаев Хьасана шен хьастагIа Полшехь арадаьллачу жайнехь дахкош ду уьш, эзарнаш кхинарш, оьрсийн а, кхечу къомах а болчу наха нохчех аьлла долу кхин дешнаш санна.\n„Гуттарлера тIом“ аьлла нохчийн матте гочйан йиш ю Бакаев Хьасанан киншкин цIе. „Нохчи доттагIийн а, мостагIийн а бIаьргашкахула“ аьлла ю цуьнан шозлагIа цIе.\nВаршаверчу Серло зорбантIехь арадаьллачу цу жайни тIехь 450 агIонна чохь историн Iилманчано гулдина масех бIешарахь цIеяхханчу оьрсийн политикан а, юкъараллин а, исбаьхьаллин а жигархоша нохчийн къомах лаьцна аьлла я яздина долу дешнаш. Вуно гомачу аларшна тIера вуно сийдаречу дешнашка кхаччалца цитаташ ю цу тептарна чохь гулйина.\nХIинцалца схьа тайп-тайпанчу ширачу а, вайнзаманахьлерчу а историн хьостанашкахула дIасакхийсина хилла долу и аларш цхьана киншки чохь гулдина, ешархочунна тидаме дехкина авторо, шех тера кхин масала доцучу тептарехь. Ша Iилманчано Бакаев Хьасана Маршо радионе иштта дийцира шен балхах лаьцна.\nБакаев: „Ма-дарра аьлча, со студент волчу хенахь дуьйна ас гулдинера и йозанаш, цхьана леринчу блокнота чу дIа а яздеш. Сайн доттагIашка а лора ас и блокнот, цаьрга а шайна карийна аларш цу чу яздайтархьама. Амма и йозанаш сан дайра. Дукха хан йоцуш ойла хилира, делахь, и тайп-тайпанчу хьостанашкахула даьржина долу йозанаш схьагулдан ма дезара аьлла.\nТIаккха сайн цхьацца йозанаш а лехна, киншкаш а толлуш, архивашкахь а лехамаш беш, цхьана шарахь вовшахтуьйхира ас и тептар. Петр Хьалхарчо Оьрсийчоьнах импери кхайкхича дуьйна схьа вайх долу аларш ду цу чохь гулдинарш“.\n„Гуттарлера тIом“ цIе йолчу тептарехь гулдина долу нохчийн къомах долу аларш вуно доккха историкаллин мехалла долуш ду. Iилман белхалошна а, шуьйрачу ешархошна а пайда эца дукха тайп-тайпана цитаташ ю цу чохь. Амма и дешнаш аьллачарна юккъехь цхьа Авторханов Iабдурахьман воцург цхьа а нохчи вац. Иза ларамаза а дац, тептаран авторо дийцарехь.\nБакаев: „Паччахьаш, президенташ а, инарлаш, яздархой – гIарабевллачу нехан дешнаш ду ас гулдинарш. Царна юккъехь цхьа а нохчо вац, цхьа Авторханов Iабдурахьман воцург. Иза ас цу юккъе вахийтаран бахьана – оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а историн Iилманчаша шаьш вайх лаьцна дуьйцучохь даима а цунна тIе а тевжаш олуш я яздеш хилар ду. Цундела дуьххьарлера хьоста санна валийна ву сан иза“.\nБакаев Хьасанан киншка араяьлла дукха хан яцахь а, тоххарехь шуьйра евзаш ю иза къаьстина аренца бехачу нохчашлахь. Дуккхаъчу интернет-агIонашна тIехь бийцаре беш бу цуьнан чулацам.\nВевзаш волчу нохчийн филологин Iилманчано, ша а масех тептаран автор волчу Сулейманов Джамбулата лакхара мах хадийра Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь Бакаев Хьасана и жайна арахоьцуш бинчу белхан. Цунна хетарехь, къаьстина нохчийн шайн цу заманера историн жайнаш дисина ца хиларна а мехала ду бIешераш хьалха хилларг хIетахьлерчу оьрсийн инарлийн а, юкъараллин жигархойн а бIаьргашца гар.\nСулейманов: „Кавказан боккха тIом – иза вайна хууш ма-хиллара вайн исторехь вуно маьIне мур бу. Вайн маттахь яздина цу заманахьлера йозанан хьостанаш ца хилар бахьана долуш и тIом вукху агIонна муха гина бохург хаар чIогIа мехала ду вайна. ХIунда аьлча вайн къоман тIеман аьттонаш муха хилла а, къоман саайдалар мел лакхара хилла а, ткъа иштта цу тIеман къизалла а, халонаш а мел яккхий хилла бохург – иза дерриге а цу цитаташкахь гуш ду.\nИ цитаташ яьржина тайп-тайпанчу хьостанашкахь яра, вайн историн Iилманчаша царех иштта гул а еш, пайда оьцуш бара. ХIинцачул тIаьхьа бIеннаш а, эзарнаш а хьостанаш талла а ца дезаш, цу цхьана тептар чуьра уьш схьаэца пайда хир бу церан. Со тешна ву, Бакаев Хьасана яздина и жайна историн Iилманчийн а, истори езачийн а долахь хир ду аьлла“.\nБакаев Хьасан вайнзаманахьлерчу нохчийн историн Iилманчех шуьйрачу ешархошна уггаре а вевзачех а, везачех а цхьаъ ву аьлча харц хир дац. Хьалхара тIом дIабаьллачу муьрехь цуо шен дуьхьарлера жайна - „Историн къайлахчу некъаш тIехь йилбазан лар“ цIе йолуш хилла - арахецчахьана къаьстина кегирхоша дукха доьшуш а, дийцаре деш а ду цуьнан йозанаш.\nНохчийн-оьрсийн хьалхара тIом болабелла 20 шо кхачарна лерина арахецна долчу Бакаев Хьасанан тептарна дешхьалхе язйинарг ву дозанал арахьарчу Нохчийн Республика Ичкерин урхаллин кьуйгалхо Закаев Ахьмад. Ткъа и жайна деша луучийн таро ю иза интернетехула лаха а, эца а.\nКерла жайна: нохчех аларш


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Оралла араялча лийчар тIедожар, къаьстина мархин баттахь ду, йа мархин бутт дIабаьлчаъ ду? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! ТIебеъна Рамаддан беттаца Дала декъал дойла вай моссу бусалба къам. Сан хаттар иштта ду, бехка ма биллалаш! Оралла араялча лийчар тIедожар, къаьстина мархин баттахь ду, йа мархин бутт дIабаьлчаъ ду? Йолийла иза гIенах йа вуьшта, масала куьйга-зина дарца. Дела реза хийла, вай мел дийриг цу АллахI доьхьа дойла.\nОралла араяьлча лийча везаш хилар муьлхха хенахь лелаш долу хьукм ду. Къаьсттина мархин баттахь дац иза, мархин баттахь а, кхечу беттанашкахь а, массо хенахь а ду.\nСтеган йа зудчуьнан оралла (тIуналла) араяьлча лийчар тIедужу иза араяьллачунна, хуьлийла иза эвхьаза юкъаметтиг хилийтарца, йа иза йоцуш вуьшта муьлхха а кепара марзо иэцарца, йа бартбаккхарца, йа ойла йарца, йа цхьа а бахьана доцуш иза араяларца, масала наб кхетта а волуш оралла араяьлча.\nУмм Саламата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Умм Сулаймас, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу а еана, элира аьлла: «ХIай АллахIан элча! АллахI вац-кх эхь хеташ бакъдолчух! Зудчунна гIенах шен эвхьаза юкъаметтиг хуьлуш гича лийчар тIедужий?». ТIаккха АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Дужу, нагахь санна цунна (арадаьлла) хи (оралла) гинехь».\nТкъа цу хIуман тIехь башхула яц зудчунна а, стагана а юкъахь. Цундела, гIенах иштта хIума хуьлуш гинчул тIаьхьа, ша́ самаваьлча шена хи даьлла карийнехь борша стаг а лийча веза. ГIенах и хIума гина а долуш, делахь а тIуналла карийна яцахь, лийчар тIехь дац цунна. Абу Давуда а, Тирмизийс а дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хаьттина хиллера аьлла, набарха ша́ самаваьлча тIуналла карайо цхьана стагана, делахь а гIенах шен эвхьаза гIуллакх хилла хилар дага ца догIу цунна, лийча везий иза, аьлла. Цо жоп делла: «Луьйчур ву иза», аьлла. ТIаккха хаьттина цуьнга, гIенах шен иштта гIулкх хуьлуш гина цунна, делахь а самаваьлча тIуналла ца карийна цунна, аьлла. Цо жоп делла: «Лийчар тIехь дац цунна». Умм Сулаймас (Дела реза хуьлда цунна) хаьттина: «ХIай Делан элча! Зудчунна и хIума (тIуналла) гича, лийчар тIедужий цунна?». Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) жоп делла: «ХIаъ. Бакъдолуш, зударий – божарийн йижарий бу (цхьатера бу уьш)».\nСтаг а, зуда а ламазах дохаран а, цаьршинна лийчар тIедожаран а бахьанех цхьа бахьана ду иза – оралла араялар. Iеламнехан бартхилла хIума а ду иза, дегIамарзо кхочуш хуьлуш тIуналла яьлча лийчар тIедужуш хилар, божаршна а, зударшна а; хуьлийла иза гIенах йа самах, цхьа бахьана лелийна хиларца йа ца хиларца. Муьлхха агIор яьлла а и тIуналла араялахь лийчар тIедужуш ду. Муслима дийцина, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хи даьлча хи тIедужу». Цуьнан маьIна: оралла араяьлча хица лийчар тIедужу бохург ду.\nТкъа гIолий хуург АллахI ву. 24.07.2012 = 05.09.1433


ГIура-беттан 17-чу дийнахь тIемалоша Соьлжа-Галахь полисхошна тIелатар динчул тIаьхьа лаьцна кхо стаг дийна вац аьлла, хаам бина "Кавказский узел" сайто, Нохчийчура могашаллан министраллерчу хьостана тIе а тевжаш.\nОьрсийчура зорбанан гIирсаша (Коммерсант, Российская газета, life.ru) дийцарехь, Iедалша лаьцнера 29 шо долу Юсупов Асхьаб а, Бергоев Исмаьил а, герз тохна лазийна йолу 18 шо долу Шахбиева Мадина а. Цул сов, чевнаш хилла а волуш, лаьцнера Шахбиев фамили йолу кхин цхьа стаг а.\n"Кавказский узело" дийцарехь, ГIура беттан 22-чу дийнахь царах шиъ дарбан хIусамехь хилла, чевнаш хиллачу йоьIан ког дIабаьккхина, амма уьш ле бан мегар долчу хьолехь хилла.\nТаханлерчу денна чевнаш хилла кхо стаг вийна. "Кавказский узеле" Нохчийчура могашаллан министраллера хьостано бинчу хаамца, герзаца хиллачу наха ГIура-беттан 25-чу дийнахь, дарбанан хIусамера ара а такхийна, вийна лазийна хилла жима стаг. Иштта йийна чов хилла йоI а, кхин цхьа жима стаг а. ВоьолгIачух хилларг хIун ду хууш дац.


Сакъердаме дувцараш | Новости Магаса - БезФормата\nЦIог доаца цогал\nЦхьа мари сесаги хиннад дахаш, мар моллагIа хIама дале а из доккха деш дувцаш оамал йолаш хиннав (оапаш бувцаш). Цкъа сесага аьннад цунга:\n— Хьай Даьла Пайхамара духьа из хьай оапаш биталахь, тховсара хьаьший боагIа вайцига.\n— Со Iе-м лургвац, — аьннад мара.\n— Хьа когахи са кулгахи тай тохаргда вай, — аьннад сесага. — Аз катехача Iайха дувцашдар зIамига дергда Iа, — аьнна ваIад яьй акхар.\nБаьхкаб хьаьший, царца Iохайна вагIаш хиннав цIен-да. Ноанал деш йоаллаш хиннай фусам-нана. Белаш, товш, шоайла кхеташ баьгIаб ераш. Доладаьд мара «шийдар».\n— Цкъа со чарахье ваха волаш, сона дайнача цогала цIог ворхI метр дар-кх, — аьннад укхо, цецбаьннаб ладувгIаш бараш. Ший мара дувцар вIаштIехьа ца хетача сесага тайнах катехай.\n– ВорхI метр деце а, пхиъ метр-м хIаьта а дар из, — аьннад укхо. ЦIаькха а катехай сесага тайнах.\n– Пхиъ ца хуле а кхо метр-м хIаьта а хургдар из, – яьхад мара.\nИз а сов дукха хеташ сесага цIаькха а катехай маьра когах дIатесса доаллача тайнах.\n— Кхоъ-м ца хила а мегар из, — аьннад юххера а мара, — цхьа метр ах метр-м хургдар цун цIог.\nЮха а катехай сесага тайнах. Цо етташ йола тайнах ка кIорда а яь, ший сесага раьза воацаш бIара а хьежа аьннад мара:\n— Ай, даьла валла хьа даи вошеи хьакхийца, вIалла а цIог доацаш хилийта-м яллац хьо из, — аьнна.\n«Iаж ше хьахиннача гаьна кIалхара дукха гаьна балац»\nЮрта юкъе гIолла IодоагIача хиво екъаш хиннай юрт, шин даькъа. Був а ваьккха хила дехьа цIенош а даь Iохоаваьв дас ший воI.\n— Айя, ва Дала дIаваккхарг еррига юрт ма елий хьох, хIана мел Iа из къаракъ? — аьннад дас воIага.\n— Хил дехьарабараш мара белий сох? – яьхад воIо даьга. – Хил сехьарабараш-м хьох а бел хьона.\nШий дас леладер леладеш хиннав воI а. «Iаж ше хьахиннача гаьн кIалхара дукха гаьна балац», яхаш ма дий дай кица а.\n«Во тIехье кхер хала да», — яьхад вай даьша. Миска Цаген, хала ваьхав, говр-ворда а леладеш, етт а, цхьа-ши устагIа а лелабеш. Царна Iана кийчо еш хиннав Цаген цхьан шера apгIe йол хьокхаш. Ший балха тIера воацача воIаца вахав из цхьан дийнахьа, хьекха холошка яха йол цIая. Из хьокхача хана цхьан дийнахьа даьна новкъостала ваха а хиннавац воI, е из гулъе а, е вIашкатоха а сов хала ший да доакъар вIашагIтоха гIерташ лелаш. Ворда етта йол а яхьаш ворда лехкаш воI а волаш, ворда тIа багIаш ераш цIабоагIаш воIо ворда харцахьа чу а теха йол хаьрцай.\n— Iа харцахьа йоттарах хаьрцар ер ворда, — яхаш даьна из харцарах бехк тIабилла гIерташ хиннав воI.\nИштта ераш къувсаш боахкаш юххера а аьннад воIо даьга, ши кулг хаьнашта а оттадаь.\n— Со харц луй, са да хьакхийца воаллалва, хьо харц луй, хьа да хьакхийца воаллалва, — аьнна.\nИштта шоззе а даьна биллаб воча тIехьено.\nДоахан доа а деш дулх дохкача нахах хасапхой оал.\nШи къонах, ши хасапхо лаьттав биъ никъ къастача ше-ше дикагIа къонах хеташ къувсаш.\n— Аз дукхагIа хIама даьд, — яьхад цхьане.\n— А, аз дукхагIа даьд, — яьхад шоллагIчо.\nИштта къувса кIорда а даь соцам баьб цар, хIанз укх наькъашта моллагIа вале а, гучаваьнначунга хоаттаргда вай, вайх дикагIа къонах малагIа ва, аьнна. Цхьа ха яьннача гIолла гучаваьннав хьехархо-Iаьла. ДIабийцаб къовсамхоша шоашта юкъера къовсам.\n— Iаьла. – аьннад царех цхьане. – Хьайна улув вала новкъост эшаш хилча, хIама хатта саг эшаш хилча, моллагIа дале а гIо эшаш хилча, тхох шиннех малагIа хоржаргвар Iа.\n— Укх юрта цхьа кхалсаг а йолаш, шух шиннех саг улув а воаккхаргвацар аз, хIама хата-м хIаьта а хоаттаргдацар аз шуга, — аьннад Iаьлас.


Тахана ледара дешархо, кхана - кхетамбоцу къам\nМахачкала --Дешаран, Iилманан министраллина хьалха нанойн акци, шайн берашна ишколехь меттигаш цатоарца, 2015\nОьрсийчохь бахархойн терахь лалуш делахь а, ишколашкахь дешархошна меттигаш тоьаш яц.\nКъилбаседа Кавказехь социалан-экономикан хьелаш кхиарх доьзна хеттарш дийцаре деш Медведев Дмитрий коьртехь а волуш дIаехьначу кхеташонехь леррина пачхьалкхан программа тIеэцна 2025-чу шаре кхаччалц.\nПремьер министаран гIоьнчано Хлопонин Александара билгалдаккхарца Кавказан кIоштехь адам сиха дебар бахьанехь, дуккха а доьшийлаш ян хьашто хилар хьесапе эцна урхаллехь болчара.\n«Цхьаццанхьа бераш 3-4 рожехь доьшуш хиларна премьер министаро декхар хIоттийна, цу декъехь цхьалхо яр тIедуьллуш. Карахь долчу шарахь Къилбаседа Кавказехь дIайолаялийта дагахь ду керла доьшийлаш а, лоьрийн центарш», боху Хлопонина Александара. Цо дийцарехь цу Iалашонна къастийна ду 27 миллиард сов ахча.\nНохчийчоьнан дешаран, Iилманан министараллин хьостано официала гIардаккхарца махкахь ира лаьттачу хаттарех цхьаъ ду ишколашкахь берашна меттигаш ца тоьуш вуно чIогIа готте хилар.\nЦуьнан лаккхарчу тIегIан маьхькIамхоша чIагIдарца кхузахь болх беш 456 ишкол ю 240 эзар сов дешархо а волуш. «Республикехь 56 ишкол кхаа рожехь къахьогуш ю, 311-та шина рожехь»,- боху официалан динчу дIахьедарехь.\nДоцца аьлчи бан ма-беззара цхьана рожехь болх беш бIе ишкол яц йиъ бIе шовзткъе ялхиттаннах. Лахарчу тIегIан доьшийлашкахь цу кепара готте ца хилийта,говзанчаша бечу чIагIамашца, шо-шаре мел долу бераш дебар хьесапе эцча, Нохчийчохь хIора шарахь 25 керла ишкол йина яккха езаш ю.\nБакъду, и Iаткъаме хьал хена-жерахь дикачу агIор хийцалур ду ала хIуьттурш дукха бац. Ткъехь шарахь, меттигаш ца тоьуш, вуно чIогIа готте йолуш, балехь белхаш бинчул тIаьхьа керла ишкол йогIа кхаж баьллачех цхьаъ ю Теркйист кIоштера Ломаз юрт.\nБахархоша а, ур-аттал цхьаболчу кIоштан хьаькамаша а даре а деш, керла ишкол йогIарна уггар хьалха «бехкениг» ву, масех шарахь Iедалхошна тIаьхьаваьлла лелла хьалха цу ишколан директор лаьттина, хIинца историн хьехархо Бетризов Султан.\nЦу ишколера хьехархо Залпаъ ю цунах а, шаьш хIинццалц къизачу готтехь хьегначу къих а дуьйцуш.\nЗалпаъ: «БархI бIе сов бер ду ахана готтехь. Чоьнаш тоьуш яц. Ткъех шо а ду кху готтехь тхо долу. Классал арахьара болх бан таронаш ян а яц. Эххар а Iедале орца дехарх гIуллакх хили-кх тхан. Стохка дуьйна еш ю ишкол. ХIинцца йина ер йолуш ю.\nВуно чIогIа хаза ишкол ю. Тхо-м кхера а кхоьру. Мел инзаре йоккха ишкол ю хаьий хьуна. Ишколаш ца тоьуш ярташ дукха ю. ХIара а тхуна хир йолуш а ца хилла тхан хьалхалера директор Бетризов Султан каде ца хьийзинехь. КIоштан хьаькамаша а боху иза. Тхан юьртахь бен ян а яц боху кхечанхьа еш федералан центран чоьтах ишкол».\n«Кхин гена вийла а ца оьшуш, лакхахь хьахийна ма-хиллара, кхин а ледарчу хьелашкахь болх беш ишколаш кхузахь кIезиг яц. Оха тхайн кхачамбацарш дийцаро тодийр долуш хIума делхьара хала дацара уьш охьадалхо.\nШолгIа, жимма а шайна Iотталуш хIума хилахь а, я шайна Iотталуш ду мотталахь а Iедалдай, бIаьрга сара кхетчу санна, тIаьхьа-м бевр бу, бакъдерг дийцинарг мила ву а хиъна, цунна таIзар дан. Цул IадIийча санехь ду, ладегIам а кIезиг хир бу».\nГерггарчу барамехь ишта кхетадо, бохамах ларлуш шаьш мотт кхабар хьехархоша а, могIарерчу наха а.\nБераш кхетош-кхиоран гIишлош цатоарал а массехазза сов зене эшам-катастрофа лору дай-наноша а, хьехархоша а балхахь зеделла, лаккхара говзалла йолу белхой-пенсионераш дIа а бохуш, церан метта шина кепекан меххал а охIла боцу, кIадда а хууш боцу кегийрхой дIахIиттор.\nАла дашна цу декъехь, бераш кхоадарехь, царех къахетарехь вайнехан хьакамел а, тIекхуьучу чкъурах-нохчийн берех дог лозуш а, церан кханенан бала кхочуш а хилла Новр кIоштера, оьрсийн къомах волу префект.\nИ бахьнехь цигара дIабаьхна бац цхьа цхьаъ хенара, балхахь бахчабелла хьехархой-пенсионераш.\nБахархоша дийцарехь, мел бакъ ду ала хала ду, цо аьлла боху, хенара хьехархой балхара мукъабахар йоза-дешар Iаморехь дашо фонд хIаллакъяр санна хIума ду аьлла.\nЗалпаъ: «БархI бIе сов бер ду ахана готтехь..."


Бовза беза Нохчийн мотт!\nГоловна » Новини » Бовза беза Нохчийн мотт!\nНохийн мотт хаза а, исбаьхьа а мотт бу. Цуьнах воккха ца вен йиш яц, х1унда аьлча маттаца бен вайн аьтто бац дуьненан хазалла а, къоман оьздангалла йовзийта.\nДуьненчохь 6000 мотт бу, ткъа царах 2000 мотт буьйцуш боцуш д1аболуш бу. Къомо шен мотт буьйцуш боцуш, сий ца деш лелийча оцу хьоле боьрзу мел хаза мотт а.\nМотт къоман коьрта бахам бу.\nМуьлха мотт беза хьуна, х1ун мохк беза хьуна, муьлхачу къомах хила лаьа хьуна, аьлла, хоржуьйтуш дац адаме. Амма и харжам вай ца бинехь а, вай ирсе къам хилар го вайна, вешан меттан к1оргене вай тидам бича, вайн махке хьаьвсича.\nМотт бийцина ца 1аш, мотт бовза безаш бу.\nНах нийсонна т1е а нийсабеш баьхначу вайн Дай хазчу хьехамийн а, царех дисинчу хьекъалечу хьехарийн мотт бу вай тахана буьйцуш лелошберг. Яьхь йолуш, майра, оьздачу къонахийн мотт бу - Нохчийн мотт. Царах дисина дика дош лардина, цуьнан мах базбина мотт – Нохчийн мотт бу! Вайн матто санна цхьана а къоман матто ца гойту дуьненан сурт. Х1ора дашо дуьйцу, гойту шен доккха, к1орге маь1на.\nНохчийн мотт г1иллаккхе а, оьзда а бу. Вайн матто кхиийна бакъболу къонахий, оьзда маьхкарий. Ткъа маьхкарша кхиийна, 1амийна нохчийн хаза къам.\nВайн матах лаьцна дийцина а вер вац, къаьстина мотт безаш, лорушверг. Т1екхуьучу чкъуран коьрта 1алашо хила еза – мот ларбар, и ца байтар. Мотт бара къамона шел боккха кхин хила йиш йоцу, эшам бу, х1унда аьлча мотт и къоман са ду.\nКъоман мотт оьцуш бац, я бухкуш бац, цуьнан сий до, цуьнах воккхавево. Ненан мотт лоруш волучу стага шен мохк а, шен къам а лору.\nСай маттах лаьцна дийцар чекхдаккха луур дара суна Нельсон Манделас аьллачу дешнашца – «Ахь адаме цунна кхеташ болу маттахь олург цуьнан лерсине кхочу, ткъа ахь цуьнан ненан маттахь олушдерг цуьнан даге кхочу».\nБехийла, бекийла вайн сийлахь Нохчийн мотт!\nСангариева Т. З.\nПрезидент ВГО «Діаспора чеченського народу» Даніл...\nСадаєв взяв участь у зустрічі національних і релігійних...\nВеликі успіхи маленьких чемпіонів...\nУ Києві завершився міжнародний фестиваль "Від Дніпра до...\nГолова ВГО «Діаспора чеченського народу» Данило...\nПоздравление с Днем Конституции Украины!...\nД.ГОНЧАРОВ ПРИНЯЛ УЧАСТИЕ В ЗАЛОЖЕНИИ МЕЧЕТИ В ГОРОДЕ...\nЗаява Комісії з питань міжнаціональних відносин і...


Цкъа Instagram, тIаккха - ламаз\nСоциалан машанаш адамашна беш болу тIеIаткъам дела денна алсамболуш бу, боху синойн цамгарш толлучу лоьраша. Ши де хьалха Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь YouTube концернан офисехь, белхахошна герз а диттина, кхаа стагана чевнаш а йина, цул тIаьхьа ша шена тоьхна кхелхина къона зуда.\nIедалхоша цкъачунна бинчу талламаша гайтарехь, интернетехь нахана шен кхиамех лаьцна йолу видеош товш хилар я ца хилар вуно деза лоруш хилла цо. Могшалла Iалашъярх а YouTube-хь видеош яржош хиллачу цо тIаьхьарчу хенахь латкхъамаш беш хилла, сайто шен агIонна фильтраци йо, шен видеоканал иштта девзаш ца хилийтархьама, бохуш.\nИ латкъам мел бух болуш бу цкъачунна къастийна дац. Амма къона зуда хийра нах байъа а, ша яла а кийча хиллал интернетерчу лайкаш я цунна цкъа а гина боцучу нехан комментареш а цуьнан дахарехь сел мехала хилар кхераме вайнзаманахьлера феномен лору тергамхоша.\nШи кIира хьалха немцойн лоьрийн цхьаьнакхетаралло а, ХIамбургерчу университето а цхьаьний дIабаьхьанчу талламаша гайтина жамIаш вуно кхерам тоссуш дара. Миллион сов стаге хеттамаш бинера цу талламехь. Цхьана Германехь 100 эзар адам социалан машанех дозуш хилар гучуделира цуьнан жамIехь.\nДозуш хилар кхузахь цIена бакъонца и машанаш ца хилча ца мегаш цамгар кхетта бохучу маьIнехь ду. И бохург ду корта бахон молханех бозуш болу наркомаш а къаркъа ца мелча ца мегаш болу малархой а санна 100 эзар сов стаг интернет ца хилча ца мегаш хилар. Ткъа уггаре а дукхах хан социалан машанех бозучара ватсаппехь, Instagram-хь йоккхуш хилар а билгалдаьлла.\nНохчашлахь а уггаре а баьржина ши социалан маша бу уьш. Бакхийрачара алсамах ватсапп лелайо. Ткъа кегийнарш берриш а аьлча санна Instagram чохь хан йоккхуш бу. Маршо Радиоца къамел дина Тазуркаева Малика санна.\nБакъдерг дийцалахь, Iуьйранна самаяьлча уггаре а хьалха хIун до ахь аьлла шега деллачу хаттарна иштта жоп делира Тазуркаевас: „Делахь, бакъдерг яьлча, Iуьйранна сама ма яьлла, ламазна хьалагIаттале телефон схьаоьций, Instagram чу хьожу со. Интересе ду, хьан керла хIума чукхоьссина, муьлха керла видео я керла сурт хьан чукхоьссина. Iама а Iемина ца хьаьжча ца Iело“.\nТазуркаевас ша санна шена мел бевзаш болу шен нийсархой а бу боху иштта Instagram ца хилча ца мегаш. Мас дийнахь телефон йоцуш мега хьо аьлла хаьттича, цхьа де а ца даккхало шега, элира цо: „Оффай... Со телефон балхахь йицъелла дIаяхча, мел гена яьлла хиларх, иза йоцуш сахиллалц собар ца далуш цу телефонна тIаьхьайоьду со. Массо а цу чохь Iаш ву. Тхо цхьаьна цIахь Iачу хенахь а массо а шен-шен телефон чохь Iаш хуьлу. Я къамел ца до. Массо а возуш ву-кх цу Instagram-ах“.\nНохчийчохь жимачу кIанта ядийна лулахойн "Волга"\nIамеркехь YuoTube-на бекхам беш герз диттина зудчо


Диплом – нускалан тIорказ. Дешар хьанна дика ду Кавказехь?\nОьрсийчохь 2010 шарахь бахархой багарбеш къастаеллачу информацица, Къилбаседа Кавказехь 2,5-зза дукха бу дешна боцу зударий школа чекхъяккхаза бисинчу божарел. Ткъа ерриг а Оьрсийчохь юккъерчу барамера и терахь дац 1,8 бен. Кавказ.Реалиино къамел дира эксперташца, зийра, диплом мел деза ду йоI маре йоьдуш, цо мел тIеIаткъам бо Къилбаседа Кавказерчу къаьмнийн мехаллашна.\nДешар а, аьттонаш а\nНохчийн Республикехь дешанза волчу цхьана стагна кхочу дешанза йисина 3,5 зуда. Къилбаседа Кавказехь уггаре ледара гайтам бу иза. Оцу антирейтингехь шолгIаниг ю ГIалгIайчоь – цхьана стагна дуьхьал 2,8 дешна йоцу зуда.\nЮхьанцарчу школин 4 класс а яккханза бисинчу зударийн лидер ю ГIалгIайчоь -4,4%\nКIеззиг гIолехьа ду хьал Дагестанехь, цигара дустаран терахь – 1: 2.7. Дешначу божарийн а, зударийн а терахь цхьабосса ду, масала, Кавказна герга болчу Волгоград-махкахь.\nЮхьанцарчу школин 4 класс а яккханза бисина зударий лерича, лидер ю ГIалгIайчоь -4,4%, цул хьалхо ю Нохчийчоь - 3,8%. Ткъа божаршлахь иштанаш уггаре дукха болу мохк а бу ГIалгIайчоь (2,3%). Кавказхошлахь бIаьрла ду и сурт Къилбаседа ХIирийчохь: цадешнарш божаршлахь - 0,3%, зударшлахь - 0,5%.\nОьрсийчоьнан Iилманийн академин Дагестанерчу центран социалан-экономикан Институтан белхахочо Хаджалова Хадижата дийцира Кавказ.Реалиига, и терахьаш ца дозу мехкаршний, кегийнаханий юкъахь деша болчу аьттонашца башхалла хиларца, аьлла.\n"Оцу проблемех алалур дац иза Къилбаседа Кавказан регионийн шатайпаналлица йозу. Изза хьал ду Оьрсийчоьнан центрана юьстахарчу меттигашахь а", – боху Хаджаловас.\nБорша-стен хилар деша дуьхьало ечу башхаллех яц я федералан а, я регионалан а тIегIанашкахь, билгалдоккху цо.\n"Къилбаседа Кавказан регионаша цхьацца программашкахула, проекташкахула деша некъаш боьллу, иштта аьтто бо дешначунна корматалла лакхаяккха а", – чIагIдо эксперта.\nЦунна гучунна тIетов Экономикан лакхарчу школин дешаран институтан директор Абанкина Ирина а. Юьртбахамаш шуьйра баьржинчу регионашкахь дешна боцу зударий алсам хуьлу, зударий божарел дукха бу аренашкахь а, хьелашца а къахьоьгуш, цундела царна, шайн I4 шо дуьзча, шаьш деша а ца оьшу, олий хета, боху Абанкинас.\nКегийнаха лакхара дешар хоржу эскарийн могIаршка цабахархьама\nЦу тIе, кхечу регионашкарчу лерамаша гойту нийсса кхечу агIор – школа чекхъяккхинчул тIаьхьа институташка зударий божарел дукха бахана. Масала, Къилбаседа ХIирийчохь лакхара а, цул тIаьхьа догIучу а дешарх чекхбевлла 43% зударий, ткъа иштанаш божаршлахь бац 31% бен. Кхарачой-Чергазийчохь – зударий 25%, божарий 24,5%. ГIебарта-Балкхаройчохь институтийн, университтийн дипломаш ду 22% божаршкахь а, 26% здаршкахь а.\nХаджаловас бахьанаш экономикаца дузу. Цунна хетарехь, кегийнаха лакхара дешар Iилманехь талламаш бархьама ца хоржу, хоржу эскарийн могIаршка цабахархьама, мехкарша хоржу шайна цIерачара деша таро нисйина хиларна.\nАбанкинас бахарехь, диплом оьшу белхан меттигаш ларало "зударийн": дешаран, синбахамаллин, могашалла Iалашъяран сфераш.\nКъоман ламасташний, дешарний юкъахь бен къастам\nАбанкинас бахарехь, шира ламасташ лардечу къилбаседа-кавказхойн доьзалшкахь ца хуьлу зудаберашка дешийта лаам.\nЭкономикан лакхарчу школин дешаран институто теллина социалан машанашкахь наха хесточу дайн а, нанойн а лехамаш. ЖамI: дай-наноша дозалла до шайн дешарна тIегIертачу воIарех. Ткъа мехкарех ца до дозалла, мел иза дан догIуш хилча а, хьеха а ца бо шайн дешна болу йоIарий. Царна коьрта ду кIенташка дешийтар а, мехкарий хаза кхиар а.\nДешна мехкарий болу доьзал – чохь рицкъан токхе йолу доьзал бу\n"Гарехь, шира мехаллаш, кепаш еза ю хIинца а: воIаршна деша, белхашкахь кхиа аьтто уггаре хьалха бар, мехкаршна куц-кеп далар, доьзал, бераш лелон Iамор", – аьлла хета Абанкинана.\nАмма хийцалуш а ду и хьесапаш. Хаджалована хетарехь, социологин талламаша гойту доьзалша берашка дешийтар хьалхарчу метте дуьллуш хилар.\n"Дешна мехкарий болу доьзал – чохь рицкъан токхе йолу доьзал бу", – боху Хаджаловас.\n2016 шеран Стигалкъекъа-баттахь Гайдаран цIарх йолчу экономикан политикан институто а, Оьрсийчоьнан халкъан бахаман а, пачхьалкх кхиоран академино а хеттарш дира Дагестанерчу бахархошка дешаран хьокъехь. Коьрта хаттар иштта дара: университете шайн дика доьшуш йолу йоI хьажор яра аш я дешарна тIера а воцу кIант вохуьйтур вара аш, шайн берех цхьаъ бен деша дахийта таро ца хилча? "Деша йоI яхийта" вариант хаьржира 59% респонденташа, "деша кIант вахийта" хаьржинарш бара 20%.\nШолгIа хаттар дара дика доьшучу мехкарий, церан кхане хьахош. Доьшу меттиг йоIе шега харжийта реза бара 40% нах, 28% респондеташа бохура шаьш Москва медицинан институте хьийсор бара шайн йоIарий.\nДешна хилар а, нехан тидам тIебоьдуш хилар а товш лорура цхьана хенахь нускалш хила дезачу шайн мехкаршкахь дукхахболчу дай-наношна, аьлла го Абанкинана.\n"Диплом – нускалан тIорказ ду, маре йоьдучу йоьIан хила деза иза хIинца. Аьлча а, "алсам мах" хир бу дешначу йоIарийн, – боху эксперто.\nЦо бохучунна тIетайра Оьрсийчохь Бёлль Генрихан фондан программийн координатор йолу Костерина Ирина, Къилбаседа Кавказан эксперт. Дешар массо а тIегIанашкахь мехалдаьлла цунна хетарехь.\n"Дешна боцу, хааршна юьстахбисина, шайн бакъонаш евзаш боцу, шаьш-шайн Iалашбан гуьнахь доцу мехкарий бало лаам болу кегийнах кIезиг бу. Кхууш бу мехалахь дешна зударий, царех дика цIийннаной хир бу, бераш Iамо уьш говза хила мега, къамел дан, бистхила хууш бу, аьлла го уш кегийнхана," – боху Костеринас.\nЦо дийцарехь, дай-нанойн а, мехкарийн шайн а лакхара бу хьажам дешаре.\n"Дукхахболчу зударша олу, мухха а дешна а, шаьш лакхара дешар чекхдоккхур ду. ХIунда аьлча, иза, царна маре баха дагадагIахь а бу аьттонан некъ, ахча даккха некъ. ХIинца цхьаммо а ца ларво кIайчу динахь кхочур волу эла, маре яхча, ша кхобунъерг. ХIан-хIа, хIинца мехкарийн шайх бен бIо ца булу – иза заманан битам бу", - аьлла го хьал Костеринана.\n2019 шерахь Росстато зорбане яьккхинчу статистико гойтура 2011 шарахь дуьйна 34 шераш кхаьчначарна юкъахь кхоллалуш болчу доьзалийн терахь охьадаьлла хилар. Совдаьлла 35 шо кхаьчначул тIаьхьа бен маре ца боьлхучу зударийн терахь.\nОцо гойту, Хаджаловас бахарехь, мехкарша дешар маре бахарал хьалха доккхуш хилар.\nКостеринас бахарехь, Къилбаседа Кавказехь 24–26 шерашкахь болчу хенахь кхуллу доьзалш дукхахчара, амма дешна бевлча бен маре ца боьлхурш а бевлла сов.\n"Иза кхетам лакхабалар а ду, мехкарий хIинца Iалашлуш хилар а ду, "юхьанца – дешар, тIаккха - маре" боху кеп яьржина", – аьлла го хьал экспертана.\nКостеринас чIагIдарехь, хIинца дIадаьлла "маре яха тIаьхьа ду" бохург:\n"Иза хьалха дара маре тIаьхьа йоьдучух "къен йоI" алар. ХIинца маре 50 шо кхаьчча яха а мега. Оцу стеган репутаци елахь, динца иза вогIуш велахь, цхьа хаттар а ца хIутту зударшлахь".\nАбалкинас дийцарехь, къаьмнийн республикашкахь боккха тидам тIебохуьйту ненан меттанашна, гIиллакхашна, къаьмнийн ламасташна берийн бошмашара дуьйна дIа.\n"Вуно хаза программаш ю вайн Якутехь, Къилбаседа ХIирийчохь. Амма ламастийн могIаршкахь, зударийн, божарийн духаршкахь, леларшкахь, декхарлашлахь яккхий башхаллаш а ю. Берийн бошмашкара дуьйна Iема иза кхето", – боху Абанкинас.\nОцу маьIнехь аьлча, оьрсийн маттахь долу лакхара дешар демократи шоръеш, божарийн, зударийн башхаллаш яцъеш, шина а агIонан таронаш цхьана хьесапе ялош ду.\n2021 шарахь Дуьненаюкъарчу экономикан форуман эксперташа зударийн а, божарийн а аьттонаш бустуш дIабаьхьначу талламехь 81-чу метте хIоттийна Оьрсийчоь, Танзанина а, Казахстанна а улле. Оцу талламехь гойтуш яра божарийнний, зударийнний алапийн башхаллаш.\nЗуда балха оьцуш, леррина тергам беш хуьлу куьйгалхой. Кхоьру балха хIутту зуда дукха хан ялале декрете яхарна\nКъилбаседа Кавказехь зударийнний, божарийнний алапаш къаьсташ хилар иштта туьду Хаджаловас:\n"Хууш ду, Къилбаседа Кавказехь бераш алссам до, Оьрсийчоьнан юкъарчу хьолаца дуьстича. Оцо гойту зударша бераш дарна, кхиорна дуккха а хан дIалуш хилар – цундела кIезиг ю деша а, корматалашкахь кхиан а юьсу хан. Алапашца йолу башхалла а ю оцу бахьаница йоьзна. Зуда балха оьцуш, леррина тергам беш хуьлу белхан меттигаш шайн карахь йолу куьйгалхой. Кхоьру балх хIутту зуда дукха хан ялале декрете яхарна".\nОьрсичоьнан массо а регионашкахь ду зударийн, божарийн алапаш къасталуш вовшашца. Ширачу ламасташца дузу белхийн дайша божаршна-белхахошна алапаш лакхаро къастор – церан бIаьргаш чохь доьзал кхаба дезарг ву уггаре хьалха борша стаг. Амма дешна хиларо хьалхабоккху балха хIуттучу зудчуьн аьттонаш, чIагIдо Кастеринас.\n"Дешна хиларо зуда чIаIйо дахарехь. Къилбаседа Кавказехь, масала, ГIебарта-Балкхаройчохь дукхахболу зударий алссам бу эмансипацехь. Дукхахболучара вуно дика дIахьо бизнес. Аьлча а, жима а, юккъерчу барамера а бизнес доккхачу декъанна зударшкахь ю Къилбаседа Кавказехь", – билгалдаьккхира эксперто.\n"Мухха а дийцича а, республикаш къен ю, къаьсттина Нохчийчоь, ГIалгIайчоь. Цундела зударшкахьа ду дешар шайна коьрта гар – доьзалш кхаба, ахча даккха аьтто ло цо. Зуда маре йоьдуш, цуьнга цо мел алапа оьцу хоьттуш ца хилахь а", – тIетуьйхира Котеринас\n"Зударий, къинхьегам, экономика. Бакъонаш цхьаъ хиларан макроэкономикан пайданаш" цIе а йолуш, Дуьненаюкъарчу валютан фондо 2013 шарахь араяьллачу артиклца а догIуш, зударий а, божарий бакъонаш цхьана могIара хIитточу компанийн экономикехь кхиар лакхара хуьлу. Зударий алссам болчу фирманийн могIарахь къаьсттина лакхара кхиамаш гойтучех ю куьйгаллехь зударий берш.


Iаламе ладоьгIуш бу юьртбахамхой\ndrought in Chechnya\nЕххачу хенахь йокъа латтаро сагатдо дуьйш-дерзош латтанаш лелочу къинхьегамхойн.\nДукхахдолчу декъана Нохчийчохь алсам ялташ кхиош ерш Теркаца Iохкуш йолу Шелковск, Ноьвран, Теркйистан кIошташ ю.\nЦу аренан меттигашкахь латтанаш дукха хиларе терра IаьнкIел дIаден дезачу ялташна саготта бу юьртабахамийн куьйгалхой а, латтанаш лелорах болх-некъ бина схьабогIу долахой а.\nЦеран сингаттам дебориг ду йочанаш йоцуш кхо бутт гергга хан а яьлла, йокъо яхъяларна, пастанаш санна лилхина латтанаш гIорз-баIал буьйлуш охана дан хала хилар.\nКъаьсттина гIайгIанехь бу, Iедалера хуьлуш гIо-накъосталла а доцуш, шаьш шайн ницкъашца халонаш къарьян гIерташ къахьоьгуш болу ялташкхиорхой. Царех ву Шелковск кIоштера Султан а: "Йокъо чIогIа ю. Аха ца ло. Латта декъа ду. ХIара санна догIа доцуш гуьйре суна гина а яц. Аха воьлча баIал чIогIа буьйлу. И бохо гIирс-коьчалла яц. Дан хIума долуш дац цкъачунна.\nЦхьаццанхьа, латта тIулг санна чIагIделла хиларна оханаш совца а дина, техника дIахIоттийна Iаш ду-кх тхо. ДогIанаш деза. Йочанаш хилча латта кIадлур дара, тIаккха охана дерзалур ду. Кхачо йоллуш догIа дилхича ялташ дIаден ларалур дара, амма хIара йокъо яхлахь ялта дIаден кхуьур ду ала хала ду. Лаьттан ондалло гота ерг, кIомсар ерг кегйо".\nIедалера гIо а ца хуьлу шайна иштта проблемаш тIехIиттича, ерриг а шайн чоьтах эца дезаш хуьлу элира Султана.\nЙокъа бахьнехь ловчу халонех дийцинчу Султанан дагар хиъча санна къамел до Новр кIоштерчу тракторхочо Солтабиев Шавала а.\n"Латта декъа ду, аха ца ло. Техника кегйо ю. Кху тIаьххьарчу шовзткъа шарахь суна дайна дац хIара саннарг. Вискосный олу деха шо дIадаьллачул тIаьхьа ишта чолхенаш хуьлуш ю-кх. ДогIа деза. Кечам ца бича ца болу. Мухха дийна а дIа ца дича ялта а ца долу".\nКъаноша дечу тоьшаллашца хIинца санна йокъа хIоьттина гуьйре янза дукха хан ю. Шена дика дага а догIуш, кхушара санна ягар хьожа а етталуш, кхаш-латта кхарзделла мур беънера 1974-чу шарахь боху Теркйист кIоштерчу вахархочо Солтаханов Лавдис.\n"Сол баккхийчара даре а деш, дуьххьала хIоьттина яц гурахь а тIехь ишта йокъалла. Суна дика дага а догIуш 43 шо хьалха а дара изза сурт. Цу хенаххьа-м ГIуран -бутт тIекхечира йочана ца хуьлуш. Адам цецдуьйлуш ду-кх, хIун хила доллу те бохуш. ХIумма а ца хуьлу. Керла хIумма а дац. Шен заманахь догIа а доьлхур ду, ялташ дIа а дуьйр ду".\nДIаден дезачу ялташка хьаьжча, боху Новр кIоштерчу агрономо Астамиров Аюба, 15-20% кечдинехь кхин кечдина девлла дац латтанаш. Цунна хетарехь, баIал а боцуш оханаш дан, лазархочунна дарбане молха санна, йочане денош деза.