"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = кху тептаран пхоьалгIа кийсак - 7 Июля 2016 - NAHI\nГлавная » 2016 » Июль » 7 » "ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = кху тептаран пхоьалгIа кийсак\n"ШОВДАН КОЬРТЕРА ТАРХАШ" = кху тептаран пхоьалгIа кийсак\nХьажал, цу вайн кегийрахоша гайтинчу цу халхаре. ХIун бух бу, хIун маьIна ду цу чудиллинарг? Цара кхоьллина и мармар, иза вайн «Лам» бу, лаьмнаш. Лам, вайн дагнашна гергара бу. Цу кегийрахоша, вай цецдохуш шайна хьалха тулгIе кхуллуш лаьтта доссийнарг, адаман, шираллера дуьйна, кхудене кхачийна дахаран васт ду. Лаьмнин кур тIехь кхиана адам, цкъа мацца а аренга долу, цу кур лекхачу лаьмнин когашка дуссуш. Рожехь охьадиссиначу цу бераша вайна гайтинарг, и лаьмнаш, даккъаш, акъареш, аренаш хиларал совнаха. Адаман дебар и дебна адам лахенга, лаьмнин когашка доссар дара шуна. Цара и мармар, я ира кур болу лам кхоьллича, цу лахахь, йоI-кIантас дина «кхокха-аьрзунан» халхар, вайн дахарехь даима болу къовсам бара шуна. «Лам» - лакхе! «Къовсам» - толам! Цу тIетоха ваьрран гIора, онда юьхьса, шайн цхьаллах тешар! Иза ду, вайн дахарах къасталура доцу амат. «Нах» олу бух! Вуьшта аьлча, иза ю «нах-адаман» юкъаралла, вайх дIаяккхалура йоцу куьцаре мухалла. И мухалла, юкъара амал кхуллу вадд ду.\n«Нах» олачу дашо цхьанатоьхна ю, адамца хуьлуш йолу массо а мухаллин дика агIонаш: «паргIатоезар», «сий», «къонахалла», «адамдезар», «тешар», «оьздангалла», «собаре хилар», «стагаллаерг», «чIогIалла», «доьналла», «догмайралла», «синан сийлахьалла». И дика агIонаш вайна еллачу Сийлаллин, хастам бу! Цу тIера, хIара кад дIамолу ас! – аьлла кад айъара Алсийс. «Шен ден да санна, хьекъалалла долуш ву, кIента кIант!» элира, кедаш айъиначарех цхьаммо. Кхечара, «Сийлахь волчу «ТIо-йа-Ша-ба» эни тIера!», «Нах» тIера!», «Халхар диначу кегийрахошна тIера!», «ХIара де синкъераме диначарна тIера!», «Керла, кхоллалучу доьзална тIера!», иштта шайна бакъахьа хетачарна тIера кедаш мелира.\n- Вало, кегийраниш, кху шайн гIовгIанехь сакъера а битна, хин йистехула, бешахула волало вайша вистхуьлуш? – элира, хьехаме делахь а, къамелашка ладегIа дог-ойла йоцчу Дикбердас шен хьеше. Кху шиннан, дагара дийца, паргIата хан ца еънера кху деношкахь.\n- Иза а, новкъа хира дац, дуьзначу вайн кийрашна, - элира резахиллачу Шотас.\nГIап лаьттачу берда тIера, лахарчу беша кхачон, чудуссуш готта тача дара. Шайн когаш кIела хьежар тIедоьжначу кхеран, гонахьа бIаьрг тохар доцуш, Iоман йисте кхечира хIара шиъ. Кхеран тидам шена тIеберзош, Iаламате сурт дара, хIинца царна гонахьа схьаделладелларг. Барам боцчу стигланан сийналлехь, юкъ-юкъа нека деш яра, гIургIезин жут санна йолу йистина мархаш. Iоман хи тIехь кхолладелла и сурт, Iаламате исбаьхьалла луш дара, бердаца лаьттачу луьста бешана а, цу тIехула лаьттачу Дикбердан бIаьвнна а. Цхьана хенахь, и Iам хIоттале хьалха, берд баош хино голатухучохь кхоллабелла хадийна берд а, цу берда бухахь айма кхуллуш, цу тIера дIа хинйистехь кхоллаелла готта гIамаран аса а, цу Iоман хазна яра тахана. Малх Iаьткъехь, гIамар тIехь Iоьхкуш дара эвлара, кху шина дийнахь дIадоьлху ловзарш, синкъерамаш кIордийначех долу бераш. Уьш цкъацца хьалалелхий, макхделлачу варкъан басе дирзина шайн догIамаш къегош, ша чIегIардигаш санна берда тIера, айми чулелхара зевне аьзнаш а декош. Суьйнех тера долу, чехкалела дато цинцаш хуьлура, маьлхан зIаьнарша царна гонахьа къегош. Цу суьрто, жималла дагайоийти, баккхийчеран дух ойъура цкъацца. Цу хи тIехь го сурт санна, шен жималла гаре сатесначу ойлано, ирах хьажийтара Дикберд а. Оцу хенахь, коьрта тIехула, шен даржийна тIемаш мела меттахадохуш, лекхачу стигланан сийналлехь, мох лоьцуш лела, цхьа аьрзу дайра цунна. И бIаьрла сийналла ца лаелла, бIаьргаш чу хиш дуссуш, уьш охьадахийтара цо.\n- Лараме Шот! Кху масех дийнахь, хьан тидам беш ву со. Хьо даима ладоьгIаш ву, амма дагара дуьйцуш вац. Ахьа сагаттадойла хаьа суна, иза, ахьа гойтуш дацахь а. Хьан, дукха хаттарш хира ду, тIекхиа везаш. Хьо, цкъа шаьлта тоьхна хIума хадориг вац, цулла хьалха, иза ворхIазза юьстичи бен. Тахана, кхозлагIа де ду со волчохь хьо хьошалгIахь волу. Кхана, Созан замой юха а боьдуш, Сенин тоба ю неврехьа яха езаш. Хьо, совваьлла вац суна. Амма, сан зеро боху: хьо а, кхана новкъавера ву. Йовзийтахь къаночунна хьайн ойла, - элира Дикбердас, хин йистехь Iуьллучу хен тIе охьа а лахлуш.\nУлло охьахиъна Шот, дикка Iийра вист ца хуьлуш, генахьо луьйчачу бераша дегош долу Iома тIехь къегачу суьрте а хьоьжуш. Буйна тIе йай йовхарш тухуш, тIаьххьаре а вистхилира иза.\n- Ахь нийса боху лараме Дикберд. Сан сихалуш Iедал дац юкъара хIума луьстуш, кечдеш, хьесапе дуьллуш. Хьан цхьанна дахар дац ахьа терзана тIедуьллург, дукхачеран дегайовхо ю ахь боле юьллург. Со, сан баьччан цIарах веъна вац, цу дIабаьллачу юкъара Гуламе. Со хьажийнарг ю, тхан ваьррин коьртехь йолу «Къанойн Кхеташо». Цуо, соьга тешам кховдийна, аса бакъдерг дуьйцура ду аьлла. Цул совнаха, сан хьесапе хьаьжжина, сацам бан а тарало цу Кхеташоно. Хьо санна, сан гаран баьчча ву со, иштта цу Кхеташонан декъашхо а ву, ханна со жима велахь а – ахбIешаре ваьлла.\nСтаг хан ялла хиларх, я къена хиларх хуьлуш вац хьекъалча. Цу дарже кхача, стеган хила деза, шен дIегIаца лайна зер. Хьесап дан хаарх тоьуш дац, цу стеган, Везачу «энис» белла дегхьехам бацахь. Ша жоьпаллехь хиларх кхетар, цу хьекъалчан васташ юккъехь, башханиг ду. Иштта, майра хила а веза, и тайпа стаг хьалхе дIалаца. И массо а хIуманаш, сайнна, гина суна хьоьца, лараме волу Дикберд. Цу Сийлахьчо, хьан халкъана дика дина, хьо тайпа совгIат деш. Со вац хьуна, юьхьдегалла лелочех а, – олуш, цхьана юкъана шен къамел сацийра Шотас.\nДикберд ладоьгIуш Iара, коьртаниг аллалца бохуш шен хьешо.\nХьалха санна, буйна тIе яй йовхарш а тоьхна, шен къамел долийра Шотас.\n- Шина хIорда юккъехь: вайн махкаца болу хIорд а, Ал-Бан махкаца Iуьлла хIорд а бу аса буьйцурш. Нах-ораман ваьрраш ду, хIу тесначу аренгахь санна дукха а, даьржина а, шаьш дехачохь дукха дацахь а, ницкъалле дух долуш а. Ша кхиъначу меттера, кхечахьа даьккхина маргIал цIура доьрзий, Iаламата къахьега дезаш хуьлу иза дендалийта. Цу тайпана, и вайн ваьрраш меттаха дохуш, керлачу метте уьш дIакхалхор, нийса дуй техьа? Дайн аганах а хаьдда, керлачу махкахь вай хIу цIура а дирзина, доь доцуш довра-м дац те вай? – аьлла, жимма юкъ а ялийтина, - Цулле а, и адам дIакхалхош, керлачу махкахь дIанисдеш, дендеш, дебош хьоьгу къа, кхузахь уьш тIеттIагуладеш хьегча гIолехьа дацара? – элира Шотас, цу хаттарна жоп далар тIедожош Дикбердана.\n- Со кхетта, хьан коьрта ойла, муьлхачу хаттарна гонахьа хьийзаш ю. БIешо кхача, итт шо хан оьшуш воккха ву со. Сан дахар а, кху цхьана кIоштахь кхиана дац. Ахьа буьйцучу кху шина хIорда юккъехь, со кхачаза, хилаза кIезга меттигаш йисна. Боккхачу Ломал дехьа а хилла со, са дадийна кхача везнехь а. Со иштта хилла, Туш-Пхьа гIалахь а, цигарчу хIордан, къилбехьарчу кIошташкахь а. Кху «Чхьар-хин» чIажехула, «Къол-хи-да» махка некъ биллина лелаш, генамахкара схьаоьху къепалш а ю.\nЦу со леллачу массанхьа а, сан, хьесапца доьзна къамелаш хуьлура. Суна сайна девзинарг доцуш, къепалхоша а хьоле дора, хууш хилла доцчу тешаллашца сан хьекъал, хьесапдар, цу шиммо кхиош болу кхетам а.\nМа-дарра, бакъдолучунна тIекхиа, цкъа хьалха, ширалле кхевдара ду вай. Ширалла хууш воцчо, цкъаа нийса некъ бийра бац. Иштта, шен Iалашоне кхочура вац, шен мерана, дехьараниг гуш воцург а. Хьажал, той дуучуьра араваьлла вайша, кху метте кхочуш, даима когаш кIела хьоьжуш кхечира кхуза. Айхьа боккху ког мичхьа боккху хаар, иза, шеко а йоцуш башхаллениг ду. Iинаха ваха а яц йоккха юкъ. Делахь а, кху меттиган исбаьхьалла, кху хенна тIехиъна гонахьа тидам бичи бен тергаме ца ийца вайша. Мел хаза Iалам ду вайшинна гонахьа. Дуй? И хьалла, гIап лаьттачу гу тIера а, изза зовкх хьега йиш ма яра вайшиннан. Хьалха а, ирах а ца хьожуш, кога кIела хьежаро, кхуза кхачий вайша. Чекхвалалура воцчу метте кхача а, ма-таралора вайша, бевзаш боцчу махкахь хиллехьара.\nХIун гойту, я боху цу вайн ширалло вайга? Схьаоьцура вай, кху хенан тIаьххьара итт бIешо. Итт бIешо хьалха, хIун сурт хилла кху мхкахь а, гонахьарачу кIошташкахь а? Тхо хой а, шу саной а, эцца бердал дехьа Шишболат волчохь сакъоьруш Iан хурри а, дай хилла кху мехкин, тахана вайна бевзу грекаш, римхой, эрмалой, перс-гIажарий, парфаш, сакиш, кху дуьненна бевзуш а боцчу хенара дуьйна. «Ба-ийна-Эли» махко, «Эллам» махкаца доза кхуллу «Да-йа-али» хи тIера, «Хи-лакхе» олу, кхузаманхоша Киллики олучу кIоште кхаччалца мохк болуш, къилбера вайн дазо «Аренцахи», «Буора-нун» хиша билгалдина а долуш даьхна вай ваьрраш. Аса ца дуьйцу, цул хьлха вайн дайша кхиийна паччахьаллаш: «Шу-мар», «Шу-Барт», «Мари», «Нах-Арена», «Ха-На-Ана», «Жи-Ка-Хасуг», «Ур-ари-тIе», «Ба-ийна-Эли». «Хурруман лаьмнашкахь» долу «Да-йа-эла» олу хин тIера, «Эдом» махка кхаччалца болу мохк, «Эшнунна», «Мари» олу гIалин мехкин дозанаша билгалайина къилб агIо а йолуш, церан къилбседа агIонгара Сийрин мохк а, «Арарат-лаьмнаш» а, «Галис» олу хин корта болу кIошта а, иштта хIара «Чхьар-хин» кIошта биста кхаччалца долчу латта тIехь, «нах-хурри мотт» буьйцучу ваьррин шортено кхоьллина хилла мохк бу, итт бIешо хьалха дуьйна. Аса ца юьйцу, цу заманал хьалха хилла ширалла а.\nНеврехьара доза билгаладаьлла а доцуш, «Галис» хи тIекхаччалца болу малхбузехьара мохк а, Кур-Аракс хишна гонахьара атагIашкара, лаьмнашкара дахарш кхоьллинарш а, нах-ораман цIена ваьрраш ду. Вай даима лараделла ду, ма-хуьллу дуьхьало йина а ду вайн ваьррин орам тIедаьхкиначу хийра ораман ваьрраша, тобанаша бехдарна. Кхечу халкъах вайн къастар доьзна хилла ду, вайн ваьррашна башха долу «ворхI» терахь тIекхаччалца, цIийнан, аса иза вуьшта а эра дара, цIийца боьзна орам вай ларорна. Вайн дайн хилла дац, Iедалан дуьхьа, хийраораман зударий балош а, богIийташ а. Балор нисделча а, вай чуччаоьху захалонаш деш хилла дац, эрмалоша, йаIудаша санна. Къобалдан хала делахь а, мукIарло дан деза вай, вайн ваьррашна юкъахь нислуш хилар, шайн орам бехбина тобанаш, гараш.\nЦундела тахана, вайн ницкъ кхочура бац, вайх дIакъасто телхина дакъа. И тайпа дакъош вайна юккъехь а долуш, юкъара паччахьалла, цхьаалла кхоллалура яц вайн бу бохучу, амма вайн боцачу кху махкахь, я кIоштахь. Цхьана муьрехь хIара мехкаш дIа а ца тосуш, жим-жимма цIена кхерчаш вовшахабетташ, неврехьа таIа деза вай, юьхь йоцуш халкъ, ваьрраш вайна дойла ца лаахь. Аса араяккхина Iалашо ю, вай бохург къобалдо ваьррашца неврехьа а вахна, цу Боккхачу Ломан кур тIехь цIеначийн бух кхолла. И дукъ, вайн ваьррин тIаьхьалонан куп, туш, я гIап а йолуш, цу лаьмнин когашкара неврера аренаш, рицкъ латто кхаш а долуш дахар кхолла. Цу Боккхачу Ломан къилб агIо, вайн ваьррин букъ тIехьа, даима кхозу турс хила еза. Цул совнаха, сан хьесапо билгалдина кхин цхьа хIума а ду. Вайн шира дай, генахьоьжургаш ца хилар дахаран тIегIехь. Со ала ца гIерта, бахамехь, къинхьегаман гIирсашца, паччахьаллин къепашца, тIеман говзаллица уьш керлахой ца хилла бохург. Хилла, амма и шайн кхиамаш кхечаьрга кхочийтуш хилла цара. Церан уггаре а коьрта гIалат хилла, хийра ваьрраш шайна юкъахь даха ховшийтар а, лен дахар шайн кхерчан сийца нисдар а, шайх долу, нацкъарчу геналлехь дехачу ваьрраин жигаралла тергал ца яр а. ХьогIенаш тIагIертачу дозанехь дуьхьало а кхуллий, бахбеллачу къовсамехь гIора дойъи и мохк шайгара дIа а боккхийти, керла дуьхьало кхуллуш хилла вайн дайша. Бакъду, цу гIалатонах кхеттачу Урартуон паччахьаш и шайн ледарло нисъян гIоьртира. Уьш тIаьхьа бисна, лулахь долу хьогIе ваьрраш цара чIагIдалийтарна, - олуш, шен дахделла къамел сацийра къаночо, хьеше иза Iовшийта санна.\n- Ширалла йовзар, дан а ду онда хьекъал. Иза, онда герз а ду. Баккъал а, вайн ширалла евзуш ца хилла суна. Со, мера кIела хьоьжург хилла. Делахь а, сан масех хаттар кхолладелла. Со, кху хьан къамелан чеккхенера волалура ву. Алахьа Дикберд, Лам тIехь дIачIагIвеллачу хьуна, аса дуьйцурш вайн цIена ваьрраш ду, хьуна а бац изза кхерам, Боккхачу Ломан къилбехьарчу лаьмнин когашка и хьогIенаш гIоьртича? Онда а, ницкъаллехь хилла а йолу, Iаламо аьтто бина ламаройн, вуьшта аьлча лаьмнин пачхьалкх йохор девзуш ду вай. – Шотас аьлча, къаночунна дезаделира, цу къамела юккъера коьртаниг схьалаца, хьешан хьекъал тоар.\n- Хьан ира ойланна реза ву со. Бакъду, мел онда пачхьалкх вай цу ломахь кхолларх, и дуьхьало шеко а йоцуш йохора ю вайн кху ахбIешарахь ца йохаяхь а, цхьаъ, шиъ бIешо даьлча хIетте а. Аса элар-кх: «…шайн гIалатонах кхетта Урартуон паччахьаш, и шайн ледарло нисъян гIоьртира» бохург. Делахь а, церан гIертар ах бен дацара. Цара чIагIйийраг, шайн тIехье бен ца хилла, иза а, цу агIора, аренхойн кхерам гучабаларна. Цара дан дезарг, кхин дара. Кху меттехь даьхна, нах-орамах а, цу орамна гергахь долу ваьрраш жигаре а деш, юкъ-юкъа тохарш дойтуш хила дезара кIоргехь йисанчу яккъашна, цу скифаша ма-дарра. Цкъа делахь, хьогIечеран ницкъ латтош долу хьойда даслура дара. Хьан махкара, йистешкахь деха ваьрраш чIагIлура дара. Ахьа, хьайн хьогIе мостагIчунна дуьхьалонаш яр тIедожорца, цуьнан тIелатарца йоьзна жигаралла цIура ерзора яра. Цундела, суна хIайбате ду, Арран кIоштара «ари», Арцхи лаьмнин когашкара гаргараш, цу Боккхачу Ломал дехьабовла ойла йолуш бу бохург. Цкъа Римана тIетевжий, тIаккха парфашца гергарло долчу эрмалошна тIетевжий, шен аьтто лоьху Ибери а, Римхошца къовсам латтон, гIажаршна, парфашна юккъехь йисна Ал-Бан а дика аьтто бу, кхалхар дан лериначу вайн ваьррин. Шина лам юккъе доьхкина аренан ваьрраш неврен шортене девлича, цара сиха шайн адам дебора ду. Цу дебначу ваьррин ницкъ, хьажо ма-беззара кху къилбехьа хьажош, юкъ-юкъа тохарш дайтаделча, нах-ораман ваьррин толам бара иза. Бакъду, шен питана ца лелош, Рим Iийра яц. Цунна, неврехьа гIоьнчаш каро а там бу. Амма вай, цкъа Ибери чагIъеш, тIаккха Ал-Банна гIодеш некъ лелабахь, вайн ламнашкара кхерам лахлура бу. Неврехьа долу «цIаьрматт» ваьрраш, овсаш, сихо вайн бартахой хира бу, цу римхойлла. Цу ваьррашца цхьаьна, юкъ-юкъа хIонсана лерина цара тохарш деш хилахь, вайн коча гIертара бац и парфаш а, эрмалой а, гIажарий а, иштта грека-римхой а. ТIаккха цу Иберех, Ал-Банах хила ма-еззара, вайн турс хира ю. Хьуна, муха хета сан ойла? – олуш, цIеххьана хаттар дира Дикбердас.\n- Со, хьан хьесапе ойланах цецваьлла ву. Ахьа, сан корта, цу ломах долу шовда санна цIанби. Сан коьрта чохь гулабелла гIучIа, цу гIучIо кхоьллина хаттарш Iанаре дерзош тап-аьлла дIадайъи ахьа. Тахана со теш ву, тхан махкара Кхеташонан декъашхой, сайга, бартахой бан лура бу аьлла. Ахьа Iорадаьккхинарг, майдана а ваьлла, кхайкхо хIума дац.\n- Цу тIехь хьо, бакъ ву. Хьаьнга-хьаьнга а дуьйцу хIума дац хIара. Жоьпадай а, тешам болу жигархой а хила беза, кху хIуманан декъашхой.\n- Хьан коьрта ойланах со кхетта. Иза бакъдерг ду. Сан кхин цхьа хаттар хира дара хьоьга, сайн кхетам кхиорца доьзна. Ахьа хьахийра-кх: «…тахана, кху мехкин дай хилла лаьтта, вайна бевзу и грекаш, римхой, персида-гIажарий, эрмалой, парфаш, сакиш, кху дуьненна бевзуш а боцчу хенара дуьйна...» бохург? И хаттар достура дарий ахь суна?\n- Со, ткъайха мотт хууш ву, кху шина лома юккъехь дехачу ладаме ваьррин. Со иштта урартуойн, ассуройн, баб-иллуойн, хеттин «кхосаберган йоза» а, рим-понтан «кепа тоьхна шочан кехатан йоза» а деша хууш хиларе терра, дукха тешаллаш девзуш ву со. Цу тIера и хIуманаш хаарна, сан цIу-динан дайшца а, Iедалан гIуллакххошца а, дийца дукха къамелаш ду, къийсадаларш хуьлу, хезна доцурш довзар а нисло. Iаламата, сан самукъадохурш бу къепалхой. Аса-м царех, шираллехь санна «там-кара» олу. «Там, кара балар» бохург хилла иза шумаройн маттахь. Ткъа и шу-марш, вайн ораман адамаш хилла ду, «Маитенна» олу Iоманний, «Малх гIотту хIорданий» юкъара схьадовлар а долуш. Уьш даьхна зама, хIара дуьне хин бухадоьдуш, хица и доллу адам хIаллакдиначу муьрал тIаьхьа хилла ю.\n«Мушкаш» а, «муска» а олуш хилла цу шираллехь, тахана вайна бевзачу эрмалойх а. Ша цIоз санна, кху махка уьш хьаьлхина зама, пхи-ялх бIешо хан а яц. Урартуо йохначул тIаьхьа, кху меттехь юкъ-юкъа дахар долуш баха хевшина бу уьш. Цу халкъан мотт кхуллуш дакъа лаьцна, кIезгачу барамехь ворхI матто – мушкин нана-матто, лувиша, грекаша, хурриша, гIажарша, ахламуша, гаргараша. И эрмалой, цхьаа бух болуш бац кху шина лома юккъерачу кIошташца, я «Арарат-лаьмнашца» а. Иза, тIедеъна халкъ ду. Иштта тIедеъна халкъаш ду, гIажарел хьалха даьхна мидин халкъ а, и гIажарий шаьш а. И ши халкъ, вайн дуьненна девзина зама, исс бIешо а яц. Ассур махко, цу малхбалера тIегIоьртиначу мидишца дуьххьара тасадаларш до иссбIешо хьалха. Цу Ассуран тешалаша дийцарехь, бархI бIешо хьалха, шен олаллин кIелавалаво, «Парсуа» халкъан 27 ваьррин баьчча. Цу хенара дуьйна, шина-кхаа бIешарахь, уьш ял луш хилла бу цу ассурашна.\nВайн махкана, ялх-ворхI бIешо хьалха бевзина бу грекаш а. «Синода», «Трапезунда» олу гIаланаш ю уьш баха хевшина кIошташ, там-караш санна. Церан «Къол-хи-да» махкара «Фасис», «Диаскуриада» олу гIаланаш кхоллаелла а дац, кхобIешо хан бен. Цу хенара дуьйна даьхна «Понтан паччахьалла», римхой бахьана долуш доьхна зама, 42 шо бен дац. Ткъа и римхой, кху махкана бевзуш, сан дара 23 шо, вуьшта аьлча, иза дара 69 шо хьалха. Аса ца дийцича а, хьуна хьайна а хуа хира ду, цу шина халкъаца доьзнарг. Тахана, цхьамахкахой ма дуй шу. – элира Дикбердас Iоттар йоцуш.\n- Ницкъ а, хьекъал а тоьура дуй те вайн, и ахьа дийцинарг кхочушдан? – элира, дагахьбаллам болуш а, шеконо дIахецаза волчу а Шотас.\n- «Ницкъ болчу орамо, тарх а боькъу» олуш ду, вайн шира дайн, цхьа кица. И орам, вайн адаман вадд ду, вайн амал ю. Оьшург хIун ду, хьалхе дIаяла хьакъ болу хьалханчаш, хьекъалчаш бу. И хьекъалчаш болчу халкъо, уггар хьалха, гу лаха беза, уьш цу тIебаха.\n- Аса тIетухара дара: «цу хьекъалче ладогIа кийча и халкъ делахь» бохург, - Шотас аьлча.\n- Иза, дукхаха, цу хьекъалчех дозуш ду. Царна, адаман даге бакъдерг дакхачо дош карадаре хьаьжжина, ладогIар а хира ду, - элира къанос.\n- Цу тIехь, хьо нийса ву, - аьлла, и къобалдира хьешо. Оцу хенахь, гу тIехь гучаваьлла Геланча, шен ден, де да лахахь а гина, сиха бердах вуссу тачехьа ведира.\n- Берди! – элира цо, ша тIе ма-кхеччи, - Элсийс хьоьга майдане вола боху, хьоьга хьожуш Iан, Шишболатан хьеши бу дIабаха сагаттадеш.\n- Уьш, соьца захало тесначу Созан, векалш бу. Хетарехь, кхана новкъабовла сацам биначух тера ду цара. Геланча! ДIаала Элсийга, хье ца луш, со дIавогIу сайн хьешаца. Ткъа вайшиммо, долийна къамел чекхдоккхура ду, - олуш хьалагIаьттира лацаделла дегI меттахдаккха лерина къано.\n- Мегара ду, - аьлла, Шот а хьалагIаьттира.\nОцу хенахь, шайн нийсархо къаношна тIевогIуш гина хин йистера бераш а, дехийла даха тохаделира. Хица охьаволавелира къано, тача долалучу агIонгахьа.\n- Шот! Шу, «санаареш» а, тхо «хой» а, вайн шира дайшкара дуьйна, цхьаъ лоруш хилла. Вайна юкъахь лаьтта кху ломан, и хьаллара дукъ ца лерича, вуьшта лулахой а ду вай. Иштта, «Чанахи» а, цу хIордайистехь дахар долу и «тIе-ба-арена» олу ваьр а, вайн нах бу. Цу хьалхарачеран цIе а, «нах» олучу дашца зIе йолуш ю. «Махалонаш» а, «чанахи» а, вайца гергара орам болу нах-ваьрраш ду. Аша, «санаараша» хьалхе а яккхина, и ваьрраш, вайн ойлана тIедалон таралура дацара шун? Цхьа, «Анхиал» цIе йолчу баьччан, векал ву бохура цу Гуламехь, жигаралле къамел деш? – дукхаха, хаттаре дерзийна къамел дора цо, сиха а ца луш.\n- Грекин Iаткъамна дуьхьало еш ву и Анхиал. Цу «махалонин» а, «чанахи» олучу декъан а, ларам болу баьчча ву иза. Суна хетарехь, и «чанахиш» «хIордан лазар» кхетта адмаш ду. Цаьрга, и шайн хин дахар диталура дац аьлла хета суна. Делахь а, цу «махалонех» дегайовхо ю сан. ХIунда аьлча, тхо а ма дуй, хIордйистенан бераш. Цу махалонех волу къонах ГIал, соьца юкъаметтигаш еъна ву. Иштта, «Къол-хи-да» махкара Дула а ву, суна вевзуш. Уьш, шайн махкахь, ларамечу тIегIанан нах бу.\n«Масанекъин» цхьадолчу ваьррех а, и тайпа дегайовхо ю, къаьсттина, нах-ваьррин орамах ю ала томехьа йолучу тобанех хIетте а. «Халда-халибашца» дерг, дика девзуш ца хиларна, царех дерг, ала хуура дац суна. Амма, цу неврера лаьмнаш, эчиган маьIданаш йоцуш хира дац. Ишттачу маьIданашна оьшу говзанчаш: «эчиг-тIулгбоккхург», «пешашлелориг», «эчиглалориг» и «кепа дуттуриг». Цундела, «халибин» говзанчаш боцуш кхоьллина дахаран тIаьхье, Iаламата гIийла хира ю.\n- Цу тIехь хьо нийса ву. Цу эчигца доьзна белхаш бан, корматалла кхиочеран агIо, кхин а готта йолчу дакъошка екъалуш ю: эчиган тIулгаш долу меттиг, маьIда карор; и тIулг баккхар; тIулг пешахь лалор; лалийна эчиг, кепаш чудотта хаар, масане гIоьналлин корматаллаш кхио еза. Цу корматаллин говзанчаш, ша халкъан баьччанаш санна, юкъарчу гIуллакхна дог лозуш а, керлахой а ца хилахь, шеко яц, и гIуллакх доьхна ду. Говзанчаш, шен орамах берш хила беза, бацахь, кхио беза! – резахилира къано, - Шот! Хьоьга дехар дан а, хьо, загIанашца Iехо оьшуш ма вацийца. Цундела, хьан лаамехь дуьту ас, хьан эхь-бехке а кховдадо вайшиннан хIара къамел. Оцу хенахь, кху шинна тIаьхьакхиара, гIовгIа айъина, хин йистера догIу бераш.\n- Кхарех боьзна а, дегайовхо а йолуш бу-кх, вайшинан лаам! – аьлла, берашка цхьацца хеттарш дан а, забаре дийцарш дийца а велира Дикберд.\nШега хьожуш Iийначу шина захале бехк ца биллар а дехна, Iуьйрана, Барус бозбуунчалла лелийначу четаре вахара хIара кхоъ. Четаран чохь, къепе йалийнера. Бецаш ягош, хьожа йоккху кхаакога тIера хIоам боцург, «барун» гIирсах, балхах дисна хаалуш Iаьциг а дацара кху чохь. Лаьтта тесначу истингаш тIехь Iоьхкуш миндарш а дара, шийла мосха чохь долу сурила а, дошон, детин шаннаш чохь стоьмаш а, цхьацца марзалгаш а яра.\n- Кхузза лакххьа валий, кху миндарш тIе, дIатаIал шу шиъ. Бакъду, цу арарчу гIовгIана вайн дан хIума дац. Вуьшта, со ладугIуш ву-кх шу шинга. ХIун дара шун, соьца дагадовла дезаш дерг? – элира хIусамдас, кхин, къамел дIасхьахьийзош хан а ца йойъуш.\n- Кхана, тхан шеа дакъа новкъадолуш ду. Тхойша, тхайн гIоьнчашца къилбехьа, ткъа хьан нуц Сени, шен бIоца неврехьа гIура волуш. Тхан махкахь, кхин гIолехьа хира доцуш, мах-там бар а, ловзар хIоттор а, лекхачу тIегIехь дIадахи шу бахьана долуш. Даггара, Соз цIарах, шуна баркалла ала лаьа тхуна, къаьсттина Дикберд хьуна а олуш. Оха кхаамо – тхойша, Сени, дийцаре йиллинера цхьа ойла. Цуьнан чулацам иштта бу: бевзаш боцчу махка, таллам бан доьдачу божарийн декъаца, жима нускал новкъадаккхар, Iаламата къинхетамза гIуллакх хета тхуна. Масех баттахь Сени юхаверза везаш хилча, нийса хира дацара и йоI, Полла, оха хьоьца йитича? Ша юхавоьрзуш, шен нускал а эцна, шен махка воьрзура вара иза. Соз а, иштта нислуш хилча, кхин дуьхьала хира ву аьлла а, ца хета тхуна.\n- Барун, хьалхара чIегIардиг ду-кх хIара – элира къаночо, аххезаш, шен меракIелахь а олуш.\n- Ахьа, хIумма а эларий? – аьлла хаттар дира векалех цхьаммо.\n- Поллас хIун боху? - Иза, вайн хиллачу барта тIехь саца, реза ю. Делахь а, са ца гаттадеш хира яц иза а.\n- Дика ду. Шу массо а резахилча, со а вера вац реза ца хилча. Делахь а, шуна новкъа вацахь, аса сайн цIарах, зер долу, некъ бевзу накъост тухара вара Сених – элира къаночо, - цуьнца, шен накъост а хира ву, цуьнан лай.\n- И санна йолчу комаьршаллех пайда ца оьцург, дикка Iовдал хила веза, я кхоччуш, шех бIокъежна стаг ву иза, - олуш велакъежира, шайна хетарг нисдаларна, самукъадаьлла векал.\n- Делахь вайна, шун соьга ала кхин хIума дацахь, кийра шелбан, мохсин кад малар ду-кх диснарг, - элира, велакъежначу къанос а.\nКхараллехь жимаха волчо, кедаш дуьзира. Оцу хенахь, хIинцца хелхарш дIадаьхьначу меттера схьахезаш, ладугIачу эшаран аз дара. ДIатаьIна Iуьллачу Дикбердана наб озийра кху дийно гIелвина. ХIара меттаха ца ваккха, ишарца корта ластийна ши захал, меллаша аравелира четар чуьра. РогIерачу хелхаре кхойкхуш вотанаш тоьхча, самавелира къано. ДIасхьа хьаьжна, ша цхьаъ витаний кхеттачу цо, велакъежаш, шолгIа миндар гIойле озийра агIора волуш. «Жимма наб йина, кханенна, Сеница вахийта стаг билгалвоккхура ву аса» олуш еъна ойла, юьстаха теттира, гIелваларо тIеоьзначу набаро.\nХьалхарачу шина дийнахь Созан векалш тIеоьцуш, Шишболатан кхерчахь церан той хIоттош, ловзар дIахьош къахьегначу бахархоша, таханалера кхозлагIа де, БаIашна, Мархатай ялош дIадаьхьира. ЙоI маре йоьдачу дийнахь тIех жигаралла йоцуш Дикберд хиллехь а, тахана, и жигаралла тIехъяллера къаночуьнан. Кху дуьненахь, цунна уггаре а хьоме долу ши бер дара цхьанакхеташ, юкъара дахарехь хьалхара гIулч йаккха.\nТховса, Дикберд, шен шина зудчуьнца цхьаьна, буьйса йоккхуш вара, Хабабат ехачу кхерчахь. Шина зудчо до гIам-гIим хезначу майрачо, уьш хьовзо дагахь къамел долийра.\n- Хьанна хаьа, шайн тхов а болуш, цу кегийрачеран, керлачу махкахь маца дахар нислура ду. Цундела Хабабат, хьо, цхьана баттана когаш хьалаоьзна, кху хьайн хьомечу эмгарца яха езара ю. Цхьаннан йоI ю юьдаш, вукхунна тIейогIуш ю. Элсийс сан хьаша, ша волчу дIа ца вигнехьара, иза а вара, кху чохь дIанисван везаш.\n- Дера хира вацара, и хьан хьомениш кху чохь а битна, йиъ гIатти йолчу цу хьан бIов чохь, ахь вай дIатарадинехьара. – аьлла резаяцар гайтира къеначу Хабабатас,\n- Со-м реза яц, хIара бутт, кху чохь иштта баккха.\n- Э-э, хьуна дага ца догIу, кхузткъе ялх шо хьалха, вайшиммо дуьххьара яккхина буьйса? Хаза йарий, серех йина, хьахаза йолчу бун чохь кIелатаса а, я тIехула таса а хIума йоцуш, и чоь юьззина, цу чу араза долу мекхан оьсаш а деъна, буса юккъехь мацалла яйъа, цу чан кенаш хьекхош, вай буьртигаш диъна хан?\n- ДIавалахь, уьн шарахь хилларг а ца дуьйцуш. И хенаш дагайогIуш хилча, тоххарехь бердах кхоссаелла, елла хира яра со. И хилларш, кху хьайн хьомечу Хазале дийца ахь. Кхуо, шина куьйга корта а лаьцна, ладоьгIара ду хьоьга, хьо дуьххьара гича санна.\n- ДоьгIара дацара, хазалла валла воллуш со вацахьара – элира, тховса забарш ярна тIера волчу Дикбердас.\nИза, иштта самукъадаьлла гина вацара шина зудчунна, кху тIаьхьарчу иттех шарахь.\n- Сан йиша Хьабайта! Кхана, и шиъ кхоьссина ара а дахийтина, кхунна тIехула долчу гIатти чохь дIанислура ю хьуна вайша. Хьо цунна, шек ма-хилалахь! – элира, майрачуьнан дог-ойла тайначу Хазалс а.\n- ДIаяла ши зуда, цхьа кхо де мукъне а даккхийта цаьрга паргIата. И Сийлахь волу «ТIо-йа-Ша-ба» а хира ма вац реза, и тайпа синан шогалла вай гайтахь. Цу шиммо-м, доккха сагIа ма далийтаний цунна, шайх бахьана деш.\n- И «ТIо-йа-Ша-ба» а, и «Хал-Да» а, и мел волу кху махкана вевзина «эни» а дехаре багIахь, кхана, сан дегI ког хеццана паргIата дера ду-кх хьуна, - олуш, Хазале бIаьрг таIийра йоккхаха йолчу эмгаро.\n- Орцаха дала, дуьне! Эмгаралла лело деза сан зударий, вайна массарна дуьхьалла, гIаттам бан кечлуш бу хьуна, цхьа буйса ца лаелла! – элира, шина зудчуьнан барт бевзуш волчу Дикбердас а.\nБIаьстено, аьхке хуьйцу йовха буьйса яра тховса еънарг. Седарчий оьгу мур бара тIекхаьчнарг а. Лаьмнашкара хьоькхаш бара кIеда мох, шеца йохьуш цкъацца, баган хьуьнан хьожа. Ваьрран бешарчу диттин луьста кондарш гIийла лаьттара, ойланашка евлича санна. Цкъацца хазадора цара, халла хеза шабар-шибар, цу буьйсанан тийналлица дIаэрца довш долу. БIов чуьра, кхечу керчашкара серлонаш йовш, дукха хан яра адам дийшина. Шишболат вехачу эвла йистехь а тийна дара.\nДийнахь дIавижаро наб йайъина, готта чохь дижначу кхаа адамо айъана товхоно садукъдина, аравелира Дикберд. ДукхагIатиш йолу, кхуьнан цIийнан коьрта бIоьвнан амат, кхоьлина дара хIинца. Цуьнан, мокха тIулгах боьттина пенин бух, дIаийнера латтаца. Амма, бIавнан хенара долчу диттан луьста генаш юккъехула гуш, дашон у санна къеэга кор дара, гIийла серло етташ. Цуьнан раз кхеттачу зIаьнарин серлонехь, дегадеш гора цхьацца долу гIаш а, гIийла, корехула арайолура юткъа, корта хьовзо хьожа а. Амма, и хожа хаалуш яцара, къано лаьттачу лахахь.\nЦу чохь яра, тахана зуда хила кечъелла Мархатай. ТIаьххьаре а, тIекхечира цо дукха сатийсина мур. Иза йолчу вогIура ву, цуьнан безам БаIаш. Моссазза яхна цо ца кIордош, цуьнан хIайбате йолу и цIе. Шен кийрара сингаттамаш, дог-ойланаш масане язайора цо, цу Iаламате долчу дашца, тийначу буьйсанна тайп-тайпана IиндагIашца цуьнан алар нисдеш. Цу дашца масане асар хаалора безаман, хазахетаран, сов хасторца, къаьхьаллица, пошме гIайгIанца. Къиазхойн мур тIебеъча, селхеналера и берийн ловзарш, хууш доцуш, гуш боцчу ницкъано керла мухалла кхуллуш меллаша хийцира. Дуьххьара, цхьана юкъана юхура иза. Делахь а, берийн харцхьаралла совйолий и йохар дицлора сиха. Иза, БаIашца къовсалора ша кIант санна, цуьнан боьрша нийсархо хуьлий. Дуьххьара, цо тергал ца дора, БаIашан леррина эшар. Цунах ша кхетча, Iаламата оьгIазйоьдура иза, ша тайниг хетий, я гIийла хетий цо иза деш санна. Жимма хан ялча, ша яра иза, цулла эшна хила гIерташ. Цу шинан яхьаллеца боьзна къовсам, вовшенна тоса ца долийтуш, ша-ша хаза эша гIерташ бара. Кху буьйсанал тIаьхьа, кхечу агIора хира ду. ХIун хира ду? ХIун ду, кханено кечдинарг? Хийрамахкахь карон дерг хIун ду? Шеко а йоцуш, ирс ду! Оцу хенахь, лаха чохь аьчкан кIажа, гIийла цIевзира. Мархатайн дог цкъа къовладелира, шатIулг шех хилча санна. Ламин хIора тIегIанна тIе, ког моссаза ловзу, къовладеллачуьра йоIан дог жим-жимма дасталуш дара, ша маьлхан зIаьнарша досту жовзан (гIазкх., «лилия») зезаг санна. ТIаьххьаре а, ламина букъ берзийна лаьттачу Мархатайн белшаш тIе, дай ши куьг хьакхаделча, юхайирзиначу йоIан йоIбаьрго кхарстийна ало, кIентан бIаьргаш чухулла ялла кийра мерцира, цхьа безамехьа зуз, доллу дегIе хьодийтуш.\nБерда йистехула, гIийла ког боккхуш лелачу къаночуьнан ойла, дахначу дийно гайтиначу суьртех тасаелла яра. Цо ойла йора, «барус» диначу мукIарлонан, сарахь схьакхайкинчу Кюркана, ша Сеница ваха тIедожийначу декхаран, Шотца латто езачу зIенан башхаллин, шина леца веъначу Шакурас, дIадаьхьначу Барун декъан. Лела гIелвелча, шен тIеулларгах хьаьрчина, цхьана бердах дIатаьIаш охьахиара иза. Стиглара седарчий тидаме эцна Iаччахь, набар тар озийра цунна. Цуьнан тидам, кегаелла ойланаш, гIено гIийла шен караэцнера. Цхьаа, маьIна чекхдаьлла а, я дуьззина а доцу гIенаш дара цунна гуш. Делахь а, цхьана гIено кIоргга лар йитира, цуьнан синкхетамехь. Цунна хезара, гу тIехьа долуш санна бIаьхьалаллин кхайкхар, маьхьарий, узарш, деттачу таррин татанаш, кхеташ воцу латар дара кхунна схьахезнарг. Жимачохь санна, ведда, дукъан рагI тIеваьлча, хIинцца хезна аьзнаш, татанаш тIап-аьлла дайра. Гуш а, цхьаа вацара. Бакъду, селхана, йоIана дохьийтачу совгIаташна юкъайиллина, цо шен майрачунна совгIатна яла еза, цIен тIеуллург яйра цунна, баьццарчу байтIехь Iуьллуш. И схьаэца аьлла хIара охьатаьIча, куьнан куьйга бухара тIап-аьлла яйра иза. Оцу хенахь екначу боргIалан озо самаваьккхира Дикберд. ХIинца, кар-кара аз оьцуш екара самаевлла, цу дехийлан массо а боргIалаш. Цкъа-шозза Iаьхира масех бIарза а, иштта юкъ-юкъа лета девлира жIаьлеш. Iуьйренан тхино тIунъйина тIеуллург а язаеллера. ХьалагIаьттина, шело лаца кхиъна меженаш а хьакхийна, кхерчехьа волавелира Дикберд. Сийсара къегина хиллачу кегийрахойн корехь, бода бара хIинца гуш. ХIара чоьхьаваьлча, Хазал йоллура, цхьацца хIуманаш кегош. ХIинцца самаялла Хабабат а яра, бIаьрга буйнаш а хьийзош Iаш.\n- Стаг! ГIомалла вахначара вогIуш-ам вац хьо? – элира цо, сийсара беш бисна бегаш юха карлабаха санна.\n- Ахьа хIун лоьху? – аьлла хаттар дира цо, йоккхачуьнан забар тергала а ца еш.\n- Тахана дIаяха езачу йоIана, некъаца оьшун йолу, цхьацца, зударийн баргалш гулаеш йоллура со-м – элира Хазалс.\n- Эрана ду. Полла цхьанхьа йоьдуш яц! – майрачо аьлча,\n- ХIу! Тахана новкъа ца бовлу уьш? – элира, ца кхеттачу йоIан нанас.\n- Бовлу. Амма хьан йоI йоцуш.\nИ хезна Хабабат, кхоччуш самаелира. «И бохург хIун ду?» элира цецъяллачу Хазалс а.\nМалх гIушлакхе балале, новкъаяла кечъелла ши тоба, лахарчу майданахь лаьттара цхьаъ невре, важа къилбе яха кечъелла. Хьеший новкъабаха арадаьлла адам а дара, кху деноша шайна бовзийтиначаьрга, забаре, цхьацца кхиссарш еш лаьтташ. Дикбердан цIийнан кегийрахой а бара, хьеший новкъабаха баьхкиначарна юкъахь. Уьш, цаьрца, масех чакхарма некъ бан лерина бара. БIов лаьттачу гу тIехь, гIанташ хIиттийна Iачу Дикбердана, Динан дена, Алсийна тIевеара пхи къонах. Уьш бара: Созан ши векал, шайна тIаьхьахIоьттина Сени а волуш. Хьаша Шот, иштта Дикбердан векал волу Кюрк а.\n- Тхойгара, цатеме хIума даьллехь, тхуна гечде аша. Даьллехь а, ларамаза нисделла шуна. ХIара тхан мадаре совгIаташ, Созе дIакхачаде. Тхойгара, доккха маршала дIа а ло, цуьнга цхьанге делла ца Iаш, массо а шайн бахархошка. Кхул тIаьхьа, хиллачул а чIогIа гергарло хира ду вайна юкъахь. Тхан лараме хьаша Шот! Вайшиннан хабарш тидамехь латтаде. Вовшенгара кост хилар хоийту, биллам ло аса хьоьга. ХIара гIутакх схьадиллича, хьо тIекхуьура ву сан билгалонна. Со хьоьжура ву, хьан хааме. Хьайн махкахошка, тхойгара маршала дIало. Сени! ХIара Кюрк, забарш яр дезаш велахь а, тешаме накъост ву хьуна. Хьо воьдачу махкахь, кхуьнан корматалла карора ю хьуна. Кюрк! Селхана сарахь, вайша ма-диццара некъ бе. Iаламата инзаре хIума хуьлуш хилахь, соьга хаам баийта. Кху чохь бу шуна, хаам бохьуш вогIура волчуьнан биллам! – Шоте, Кюрке жима ши гIутакх кховдийра Дикбердас, - ДIагIо. Некъ маьрша хуьлда шун! – олуш корта таIийра цо, дагтIе куьг а дуьллуш.\nЦо санна кортош таIийра, новкъабовла безачара а. Созана лерина совгIаташ охьадаьхьира леша, къилбехьа йоьдучу коврана тIедахка.\n- «ЙоI йолчу нанна, кIант карийна» олуш дара, вайн дайн цкъацца. Ткъа вайн Хазална карийна кIант, йоIана, дукха пайдехьа а ца хили. Амма шу шек ма хилалаш, хьоме кIорни доцуш, Кюрк юхавоьрзура вац шуна! – элира ахзабарца, юьстахо лаьттачу зударийн Iодикаян, гергавахначу Кюркас.\nШаьш Сенин бIана тIекхаьчча, хаа гIертар совдаьлла Кюрк, гIутакх чухьожура ву. Цу чохь Iуьллуш гича, ах агIо йоцу, кагбина варкъан къоьга, цхьа тамашийна батт саттора ю цо. Ткъа Шотана, иштта а хаьара, шен гIутакх чохь Iуьллург, шаьлта тухуш юккъехула екъна, «Къол-хи-да» пачхьалкхан хиллачу паччахьан, «Аристархан» амат тIехь долу, дашон, ахчан экъа юьйла.\n«Чхьар-хи» лелачу атагIула, Сенин тобано некъ бо кхозлагIа де дара, ши буйса цу новкъахь а йоккхуш. БIаьсте, карзахъяллачу хене йирзина яра. ЧIажо муьлхха а голатухачу меттехь кхолладелла, исбаьхьа куьзга къего Iаьмнаш а, аьрру агIонца тIеохкаделла, шен когашкарчу хьаннаша сендина лаьмнин лекха даккъаш а. Аьтту агIонца, тIекаре лаьтташ дара, тулгIенаш санна долу «Арсиян дукъан» гунаш. Бовхачу махо хьоьстура юьхь, ткъа малхо лора, серлонан дашо Iовраш. Церан цу Iаламете лепаро, къаьсттина хазадинера бешаш йолу чIажан бердаш. Буьйсанаш а яра, сирла а, йоций а. Хьалххе сатосура. Синбилгало къаьстачу муьрехь, хи тIера гIоттура, тIуьначу бай тIехула некадеш санна айъало дохк. Цу муьрехь, дехийлашкахь, чIогIа кхойкхура самаевлла боргIалаш. Ткъа дийнахь, цу кегийра дехийлашкара поппар хьаьхна а, тIулгех дина а долу лохий цIенош къайладовлий хуьлура, эргIада зазадаккхар долчу стоьмин бошмашкахь. Некъаца, наг-наггахь дуьхьала кхетара даккхийра а, кегийра а жаш. Техула таргIа болу кетарш юьйхина жаIуй, шайн ехачу Iасанашца ларадора и жаш. Церан кочахь хуьлура, бахтарш тIехь кхозу къаьнзигаш. Шайн агIонга йогIу ковра, я кхин тайпа тоба геналлехь хааелча, уьш дикка лаьттара, цу шайн дийна болчу тIаргIана юкъа а хIуьттий, шайна кхерам буйла хьоьжуш. Царех дукхаха болучара, цхьаъ хилахь а олий, шайн жаш цу чIажана нацкъара дохура. Жа даьржина хиларна и болх бан ца кхиънарш, церан оьгIазе долчу жIаьлеша ларабора. Къепал, я ковра хааелча, йиш хаьлла летара дуьхьала довлий а, тIаьхьара ца довлуш а долу и жIаьлеш, дошлоша, шодмаш етташ шаьш лахккалца.\nБIаьстено даима йохьу тешам боцу, къастамза, амма мерза йолу дегайовхо. Кхане ца йовзаро дог Iийжадахь а, там болу сатийсамо дог дузадора хIинца Шотан а, цуьнан некъахойн а.\nСени тобанах дIакъаста бан биснарг, гена некъ бацара цуьнан.\n- И хьалла го ломан дукъ ду, со шух къастора верг, - элира цо, шена юххе ваьлла вогIачу Сенига а, Кюрке а.\n- Муха тиллина ю, цу дукъан цIе? – аьлла хаттар дира, хаа гIертарна тIера волчу Кюркас.\n- «Эчиган лам».\n- Баккъал а, эчиган бу иза?\n- Бу. ХIинца, цигара доккху эчиг къеделла. Цкъа моцах санна, хьоле яц хIара кIошта. Делахь а, кхузарчу бахаман хьашташ кхочушдо цу ломан маьIдано. Дагарш, тарраш, пхан ведаш, цхьамзанаш, хонхалш, уьрсаш, хьостамаш, маьрсаш, кхин тайпа кегийра хIуманаш йо кхузахь хIинца а. Бакъду, дукха ца йо. – Шотас аьлча, «Делахь вай, делкъе а еш, хьо дIахьажора ву-кх цу меттера, тIаьххьара, цхьаьна цхьацца «луьйтан кад» (гIазкх., «посошок») а мелла», - элира Сенис, шен гIоьнче, «делкъе ян, кечам бе!» а олуш.\nАьрру агIонга дIатаьIначу чIажо, мелла а гола туху цу меттехь. Цигахь ду, «Чхьар-хих» схьакхеташ, ломан хи гуладо жима га. Цу ган лахенгара атагIахь, палсту хIоттош, куьйга бина Iам бу кхоьллина. Цуьнан бердашца лаьтташ ю, эчиглалон пешаш, шайна чуьра арабуьйлуш буькъа кIур а, юкъ-юкъа, цу кIуьрца аракхуьссуш суйнин цIовш а долуш. Цкъацца, цу пешан кийрара аракхевдара цIеран бовха мотт. Цу меттигна генайоцуш, басеца Iуьллуш гора цхьа эвла. Хетарехь, цуьнан дукхаха болу бахархой лай а, церан хехой а болучух тера дара, юкъ-юкъа ловзуш бераш гахь а. «Эчиг ломан» басенашца а, гIирт хьалатесначу готталехь а, туьйлага юккъехь зингатий санна адамаш гора къахьоьгуш. Цара охку, оту, ги бутту лаламаш тесначу тIоьрмагаш чуьра маьIдан тIулг. Лам тIера лахенга кхоллаеллачу некъан асанца, цу адамо, пешаш йолчу кхачайо шайн гихь йоллу и йозалла.\nIоманна лахахь дошлойн тоба сецча, хье ца луш, эвла юккъера гучаваьлла ши дошло, кхарна тIевеара маса.\n- Шу муьлш ду? Шуьгара хила таралург бала бу, йа дикалла ю тхуна? – хаттар дира цу шинах, ханна воккха ву эра долчо.\n- Лараме Халдаз! Тхо, машаре адмаш ду. Ахьа бакъо лахь, кху хьан Iома йистехь делкъе а йина, хIара бIо новкъабера бу, - элира, шен таьлсаш чуьра даар схьаэца гIерташ воллучу Шотас.\nИза вевзиначу кхерчан ден, Iаламата самукъаделира.\n- Ва Шот! Хьо вац хIара? Бакъо муха ца ло аса, хьо санна волчу хьешанна? Шу кхузахь сацар, сан кхерчах цавашар санна хета суна. Дуьлол, вай эвла гIура ду. Эцца, «Апсари-гIопахь» цхьа гIучIа баьржина бохуш, хаам кхаьчна вайга сийсара. Хилларг ма-дарра ца довзахь а, хетарехь грекин, я римхойн питана дуй те аьлла хета. «Шавшети лаьмнин» къилбера бахархойх лай бан гIоьртинчу грекин, дукха хан йоцуш кIумс аьтна цу ламароша. «Шавшети лаьмнин» неврера агIонгахь, цхьа бохь ваьлла а боху: «Ша, ламаройн чIирэцархо ву» аьлла. Амма иза, сийсара хаам бохьуш веанчу векало дийцарехь, питанча хила мега цу грекашца, я римхошца бертахь а волуш, цара цхьа догайовхо елла. Грекашна дезарг, кху кIоштахь онда питана даржийна, бахархошна онда зулам дар ду. Даима санна, цу грекашна тIехIиттина хира бу римхой а. Иза, хин куьзгана чухьаьжча санна, гуш ду суна. Ламаройн маьршалла дIайаккха а, царех лай бан а лерина гура бу, цу жигаралло кхолла кечбинарг. Цуьнан жамI суна иштта го – лайх юьзна Риман майданаш.\n- Ахьа дийцарехь, «Апсари-гIопа» кхача, кху Сенис арабаьккхина некъ кхераме бу-кх?\n- Цуьнан, шеко хила оьшуш дац! «КIол-хи-да» махкара, нах-хурри ораман адам а, кхалхар дан кечлуш ду бохург ду геланчо деънарг. Шот! И санна дерг хила таралой? «Дай-Iа-хин махкахь» хиллачу Гуламо, хIун сацам бина? Хьо ма вара, «цу Гуламе кхача веза хьайн» бохуш? – хаттар дира, гIайгIане волчу Халдазас.\n- Хала мур бу вайна тIехIоьттинарг. ХIара Сени ву-кх, цу гIуллакхна гонахьа, таллам бан арабаьхначарех цхьаъ.\n- Лараме Халдаз! Хьан эвлара бахархой, сапаргIата боцучарех тера бу аьлла хета суна, церан жигаралла тIех айъаяларна. – элира, эвлара хьал тидамехь латточо Сенис.\n- Вало маса! ПаргIата хила ала цаьрга! Уггар гIолехьа, шийла чагIар а да кхарна, сан тIаьхьало латточу, тоьли чуьра эций! – элира Халдазас шен накъосте.\n- ХIа-хIа, Халдаз! Сакъоьруш Iен хан яц тхан. ХIара гIуллакх кхин а чолхе дерзале, сан кху лаьмнашкара дIавала дезара ду. Юханехьа некъ бар, сан амалца догIуш дац. Ахьа хьеха суна, кхерамазаллица алсама маьршо йолу, къилбехьа боьду некъ. ХIара Шот, солла а паргIата ву. Шу шиъ вевзаш хилча, хилларг, лелларг дуьйцуш Iер-кха шу. Конха! Маса, вайн дошлошка, къепалхошка хIума а кхоллийтуш, вайн дой хIоъ луш дузаде. – Сенис аьлча, Халдазас сатедира цуьнан.\n- Лараме Сени! «Йоккхачу Кеташоно» тIедиллар дина хьо араваьккхина хилча, аса хьоьца воийтура ву, шелла дика кхин хира воцу лар таллархо. «Шевшети лаьмнин» массо а дукъ, тIехуле, берзалой лела массо а тача девзуш хиларал совнаха, цу акхаройн баннаш чуьра кIезий а девзуш ву иза. Цуьнан цIе а ю «Лар», жимачохь нанас тиллинехь а, лар талла хаарна адамо тиллинехь а. Тхуна вевзичахьана, цу цIарца вехаш ву иза, кху шовзткъа шарахь.\n- Шуна а, шовзткъа шарахь бен вевзаш ца хилча, боккъалла а, мелла ю цуьнан хан? Иза-м, цхьа къена къачалг хила ма тарало, бармица лело везаш?\n- Цунна, шена а ца хаьа моьтту суна, шен мас шо ду. Хетарехь, 60-70 шараш юккъера хан хила тарало цуьнан. Амма, ахьа эра-м дац цуьнан и хан ю, иза, лаьмнашца лелаш хьайна гича хIетте а, - элира, шен къамелаьхь, цхьаа дозалла доцчу Халдазас, - Ткъа хIинца, шу иштта сиха хилча, со эвла воьду, и Лар а кечвеш. Делахь а, Шот, хьо сан хьаша хира ву, мел кIезга а тховса-кхана, - аьлла, каде хьалагIаьттира кху жимачу кIоштан да.\nЛар таллархо шен говзаллица мухха велахь а, Сенина кху чIажо велла некъанакъост, кхетам болу къамелхо вара, шен леларца иза, дукхаха тентак хетахь а. Цул совнаха, Сенина хиара и къано барми тIевилла, кхин а, дикка хан ша такха езийла. Ша беллачу дин тIехууш иза гина Сени а, Кюьрк а, вовшашка хьаьжжиначохь висара. Дукха сиха лархочуьнан а, Кюркан а, цхьаьнадогIу къамел тасаделира новкъахь.\n- Лараме Лар! Шотас дийцарехь, и Халдаз, халда-халибан ораман стаг ву. Ткъа цу Халдазас дийцарехь, хьо схьаваьлла орам цунна бевзаш бац. Хьуна хьайна хууш, хIумма а дуй цунах лаьцна? – забар ян дагадеара, цуьнан леларах Iехавеллачу Кюркас.\n- Соьга, хьайн йоI йаийта лерина-м вац хьо, сан ораман бала кхаьчча волу? – хаттарна дуьхьала кIоршаме хаттар а дина, юкъаметтиг хьогIе ца йан, ша аьлларг беламе даккха гIоьртира Лар, - Сан нанас, со батта тIера чувоьжна олура. И ду-кх, сайн орамах суна хуург. Иза иштта делахь, со, «энин» кIант ву. Коьртаниг, муьлхачу «энин» ву хаар ду-кх вай тIекхиа дезарг! – олуш, шуьйрра бага гIаттош велакъежира забарча.\n- Кюрк! Майрра, хьайн йоI, кху Ларе яхийта мегар ду хьуна. ДIакхоьссича а, «энин» захал хира ву хьо! – олуш, кIажвахна велавелира Сенин гIовс2 волу Конха.\nКхеран къамел хезаш, хьалха воьду Сени а велакъежира. Иштта, кIелависа дагахь вацара Кюрк.\n- Хьан да «эни» велахь, хьан хьоме нана а, хила еза-кх «энин» могIарера? ТIаккха хьо, «эни» ца хуьлу? ЛадогIал нах! Вайца «эни» хилча, вай кхера хIумма а ма дац? Сени! ДIаерзае вайн дахаран юьхьиг, цу «Апсари-гIопе»!\n- Э-э, сан доттагIа! Ахьа диц ма делахь цу грекин а, римхойн а «эни» сан дехошца, я ненахошца хьогIе хила таралуш хилар, - элира, иштта атта, дешан са йита дагахь воцчу лархочо.\n- Мангална, тIулг карий мотту суна! – аьлла йиначу цхьаннин кхоссаро, цу «девнна» жамI дира, ладугIачеран деларша дерзийна долу.\nЦхьа хан ялча, хуург хила гIертачу Кюркас, рогIера, забар йоцу хаттар дира Ларе:\n- Лараме Лар! Ши-кхо де некъ балла бен, кхин генахь йоцчу цу Халдазан и эвла, хьалха юьйцуш хезна яц суна. Шен долахь дукха лай болуш, вайнахана, даима ладаме хилла эчиг доккхуш йолу и кIошта, лулахошна евзуш хила ца езара? – аьлла.\n- Цхьана хенахь, ахьа ма-аллара ладаме хилла хира ю и кIошта. Тахана, цуьнан маьIда къеелла. Хьуна къахьоьгуш байна и «лай», лай бац! Уьш, кхузарчу дехийлан бахархой бу, царна юкъахь лай хаалахь а. И лай а, дукха хьолахь лаьтта бухахь болх беш хуьлу. Цу «Эчиган ломахь» даима беш бац, кхушарахь, мелла а тIаьхьататтабелла и эчиган тIулг баккхарца боьзна белхаш. Цу маьIдехь къахьега догIу адам, шайн лаамехь догIуш ду кхуза, цу гонахьарачу дехийлашкара. Деъначу адаме хьаьжжина доькъуш ду, лалорца, кечдина даьлла и эчиг а. Къанойн Кхеташоно, шайна оьшу эчиге хьаьжжина, адам доийту къахьега. Цундела бац цу меттехь хехой а, тIехьожурш а. Цигарчу бIахойн а, коьрта Iалашо ю, и меттиг арара тIегIертачу къуйх а, талорхойх а ларар. Кестта, и доллу адам дIагIура ду аренашкара ялташ чудерзон, стоьмаш, бошмаш дIаерзон, Iаьнна алана а, ягоргана а кечамаш бан. И Халдаз, цуьнан эвлахой цу ломан дай белахь а, кхечаьрца нисса дакъи бен дац царна кхочург. Бакъду, мелла а алсама хила тарало церан дакъа. Цуьнан бахархошна тIехь ду, эчиглалочу пешашна хьаннаш хьокхуш кIора кечбар, иштта кхин тайпа, леррина белхаш дар а. Цундела, муьлххачу а эвлахь хуьлу юкъара хин хьерал башха, гIараялла яц и эвла а. Ялта чудерзийначул тIаьхье бен оьший и хьер? Хьер яра олий, сийлалла айъалой дехийлан? Хьер, ца хилча ца долу амат ду вайн дахаран, адамо лелош йолу шарбал санна, - элира велакъежначу лархочо.\n- Со кхетта. Цхьана кхетамца аьлча, кхузахь дехарг «аьчкан ваьр» ду-кх, «барт» бохург гергарлонан тIум а йолуш,\n- Кюркас аьлча, геналле хьаьжначу Ларас, цхьа дийцар долийра: - Ахьа хьахийначу цу «Аьчкан ваьррах», «Бартах» лаьцна, туьйра ду кхузахь лелаш. Баккхийчара, бакъдерг ду а олу иза, хенан дохаллехь туьйране дерзийна. Цкъа моцаха, Iаламата генарчу шираллехь, кхузара лаьмнаш кхоьллина и тIулган маьIда, таллархочунна тIорц 3, я кIас4 кхосси бен оьшуш боцчу хенахь, дехаш хилла боху кхузахь, талларца рицкъ лоху шира адам. Цкъа, кху шина хIорда юккъе деана боху, шен амалца чIогIа долу халкъ. Иза, вайн шира дай, «хурри» хила беза. Уьш баьхкина «Боккхачу Ломал» дехьара, шайца дукха даьхне долуш. Ткъа аса хьахийна ши хIорд бу: цхьаъ «Лакхара хIорд», важа – «Малх гIотту хIорд». Цу халкъан, бецан хьоле аренаш еза дакъа «Аренца-хи», «Буора-нун» олучу хиш юккъе дIадахна. Ткъа важа, жимаха долу дакъа, цхьана лекхачу лома кIелахь сецна олуш ду. Цу декъан хьалханчо мохь тоьхна боху «ТIулган Дега»: ХIей-хIе-хIай! Лаьмнин паччахь! Тхо, кху хьан махка, генара ирс лаха даьхкина! Ахьа, хIун олу тхойга? аьлла цо.\n«Ирс хила, хIун ду шуна оьшург – элира боху, тIаьххьаре а паччахьо, – БIешарахь тоъал дашо луо ас шуна, я делла шун халкъ дIадаллалца, эчиг деза шуна?». Вайн шира дай, баттара тарраш а даьхна, лаьмнин паччахье мохь бетта бевлира боху: «Эчиг ло тхуна! Даимана эчиг!» бохуш. Лам бекийра боху цу паччахьо, шен маьIда схьайоьллуш: «Дика харжам бу ахьа бинарг, ницкъаллехь долу халкъ! Даима, хуьлда хьо кхул тIаьхьа бIешарашкахь ирсе, хIай «Эчиган ваьр»! Сайгара совгIатна, Барт а ло аса шуна» элира боху цу «Лаьмнин паччахьо». Иштта кхаьчна ду-кх, лараме Кюрк, вайх долу ваьрраш цу шайн сийлалле.\n- Лараме Лар! Алахьа, цу вайн шира дайша, и тарраш баттара хIунда даьхна хилла те, шаьш дехаре баьхкина хилча? – олуш диначу хаттарна, «хьекъале велар» долу, жоп делира Ларас:\n- Ца лахь, шаьш доккхург хилар хаийта. Зер долчу къаноша олуш, иштта дешнаш ду: «Олхазар шен месашца хаза ду, ткъа адам – хаарца». Шен мах бевзачу къонахчунна, уггаре а дезаниг сий ларор ду, шолгIаниг эчиг ду, цу эчигах дина хиларна нох а, тур а! Нахаро гайш юзу, туьро, сий лардо.\nБуьйса яккха, ладаме меттиг Сенис билгала ца йоккхуш, дикка, суьйренга бахара кхара бо некъ. Иза, гIайгIане вара. Хьолах кхеттачу лархочо, кху тобанан хьалханче дIахьедира:\n- «Апсари-гIопе» боьду некъ, аьрру агIонга дIахьовза йиснарг йоккха юкъ яц. Ткъа вай, кху «Чхьар-хин» атагIара дIадовлуш, «Арсиян дукъаца», неврехьа некъ бан безаш ду, аьрру агIонгахь «Шавшетан лам» а буьтуш. Цуьндела вай, кхузахь буьйса яккхича бакъахьа хира ду. – элира цо, цхьана айъаеллачу меттехь шен дин а сацош.\n- Конха! - аьлла, шен гIовсе кхайкхира Сенис, - Синбилгало къаьстачу муьрехь ваха, масех талламхо билгалваккха хIинццехь, кху «Чхьар-хин», лахарчу атагIахь таллам бан. Лакхахь бехачу ваьрхошна кхерам а болуш, кху меттера дIагIойла дац, вайн метта, кхузахь кхин берш дIа ца хIиттахь. Иштта, вайна гонахьа, буса хIоттон долу ха а чIагIде.\nБашха хийцам боцуш чекхъелира буьйса. Сатосуш яхна, талламан тоба а хьееллера юхаян. Кхара, йистмарт диана а яллера дикка хан. Сенин тем бацар гучу Кюркас, Лар хьовзорца йоьзна шен забарш йора. Делкъе йо хан а йара гергагIерташ. Талламан шолгIа тоба яхийта лерина Сени а волуш, генарчу гIароло хаам беара хьалханчана: «Онда къепал ю, «Кулхахали»5 махкара, кху чIажехула хьалайогIуш. Хетарехь, цаьрца вайн талламхой хила а мега» бохург дара, хьалхарачу хаамо деънарг. ТIаьххьаре а, чIажо голатохачохь гучаелира хьалхара ворда а, цунна хьалха вогIу масех дошло а. Масех чакхарма юкъ йолчу цу чIажахь, дика гуш дара къепалан дохалла. Сиха болар доцу стерчий, когаш текхош богIу къепалхой, дой дIасхьахоьхкуш долу гIарол, даима хуьлуш долу, къепалан амат дара хIинца кхарна гург. Бакъду, цаьрца бацара кхеран талламхой.\nКъепалан юьхь тIекхаьчча, хьалхабогIачарех цхьаммо шен дин Сени волчухьа берзийра: «Ма-юьдду яхийта къепал!» аьлла, шен гIаролан хьалханче буьйр а деш. Сенина, га ма-гиннехь вевзира, кIира хьалха, маренаш дан кечбелла кегийрахой декъалбеш, Элсийна загIа деъна къепалан да.\n- ЦIога къайла а далале, корта гуча ма бели кху вайн «хьешан», - элира меллиша, Ларна гергахь лаьттачу Кюркас.\n- Некъ маьрша, мохь беза, пайда алсама хуьлда хьан, лараме къепалча! – элира Сенис а. - Иштта сиха юхаерзар долуш хьан къепал лелахь, хIара шо ниIмате хира ду хьан, ларамениг! – аьлла, мелла а забар ян гIоьртира иза, ша самукъне вацахь а.\n- Некъ маьрша бацахь, шеко йоцуш варрин а, стерчийн а мохь базло, цуьнца цхьатерра, къепал ден хазнан тIоьрмаг а байло, - элира тIевеъначо.\n- Суна вевзачу, цхьана махлелорхочо олура ишттаниг: «Къепалчан аьтто бухура бац, хьевзина некъаш мел ду». Дийцахьа, хIун ду цу хьалха? Сан талламхой гирий хьуна? – Сенис аьлча, къепалчо дийцира, ша юхаверзаран бахьана а, талламхойх доьзнарг а.\n- Дийцарехь, цхьаа низам ларош доцу, хьал кхолладелла «Апсари-гIопахь» а, цунна гонахьарачу кIоштахь а. Нийса хира ду, цигахь дIабоьдург, талорхойн гIаттам бу аьлча. Цхьана, шина дийно лоцачу некъан геналлин сехьа, мелла а низам ларош делахь, цулла дехьарачу махкахь, верриг аьлча санна вовшеха леташ ву. Хьан талламхойн хьалханча: «Къепалчан лергин семалла, цецечу бIаьргаша йойъу. Ткъа талламхочо бакъдийриг хила деза, шен бIаьргана гинарг, лергана хезнарг, дегIана хааделларг, иштта дегхьехамо дуьйцург а» соьга олуш, цу гIучIа юккъе чувахара. Со, юхавирзира. Аса леринарг ду, «Олти» хи кху чIажа чудужучу кхаччалца юха а вахна, Утухай-гIалехьа (кхуз. Тухариси) гIуртуш, «Хушани», «Дидини» мехкашка ваха. Цу мехкашкара дIа, «Кур» хица охьа а вахна, «Боржоми лаьмнашна» тIехьахула, «Риони» хица Фасис-гIала кхачар ю сан керла Iалашо, - къепалчас аьлча, цунна билгалдаккхар дира Сенис.\n- Хьо, цхьамма а къепалчо шена могийтуш доцу тешаллаш деш, ма майра ваьлла? ХьогIечарна, хаалахь и «Арсиян», «Месхетин» даккъаш, дуьхьало яц хьуна. Мотт багахь сацабелахь, ларалуш хилалахь!\n- Хьан тоба а яц ткъа, «Риони» хин атагIа кхача езаш? - хаттар дира, цецвалар долчу къепалчас.\n- Ю. Амма, дан деза некъаш, тайп-тайпана ду вайн. Тхо, кху чIажаца хьала, некъ бан лерина ду, - элира Сенис, ша бен болчу некъан, куьйга эшарехь агIо гойтуш. Къепалчан юьхь тIехь, кхетар доцу хаттар дисира, вохарца цхьаьна.\n«Дия́ла» («Да-йа-Эла»; курд. «Serwan»)  – иза ду хьоста Иранехь а долуш, Иракера хи, Тигр хин аьрру агIонан га. Цуьнан лакхе «Загросс лаьмнашкахь» а йолуш, лахе ю Месопотамин чIожахь. «Дияла» хино кхуллу цу лахенгахь шуьйра хи дестаро кхоьллина, хьекъна хих кхете. Баьста – хи дестар, аьхка – хин локхалла йоьжжа хилахь а, Iай айъалучу хино, хинкеманаш лела аьтто боккху цу тIехь.\nгIовс (ву) 2 – гIазкхашха «заместитель».\nтIорц 3 - ширдолагца кхуссу тIулг. Ширдолаг (праща) – шираллера герз.\nкIас (бу) 4 - ширдолагца кхуссу, ира маьIигаш йолу тIулг.\nКулхахали («Кулха-х-али», гIазкх., «Кулха\_къолхи+стража+ущелье», кхузаманан цIе «Кларджети») 5 - Колхидан коьртачех йолу, къилбехьара, бахаман кIошта хилла ю иза даима.\nПросмотров: 800 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/5


Дахкилгнаькъан Бекхана 60 шу дизарах а цун кхолламах а\nДошо кулгаш дола саг\nВай къаман оамал я, геттара хоза хIама хьаде ховш вола саг, «дошо кулгаш долаш ва из» яхача метафораца хоаставеш. Уж дешаш, вIалла шеко йоацаш, ала йиш йолаш ва вай мехкахо, суртанча (аз-м кхы а дошо пхьар а аргдар цох) Дахкилгнаькъан Iалаудина Бекхан. Укх деношка 60 шу дизад, из вича денз. МоллагIа говзал йоалла саг гучаваьлча, вай тахка долалу мичара хьадоагIаш да цун овлаш. Бекханага кхаьча кхоллама сага дáкъа мичара хьадоагIаш да ха дукха хала дац. Вайна массанена «Зооветтехникума» директор, ший хана Наьсарен района газета, «Сердало», радио жаурналист хиларах вовзаш волча Дахкилгнаькъан ХьакIаьша Ахьмада виIий-воI ва Бекхан.\nВешта аьлча, хьаькъала, говзала кIийле я цун гонахьара нах, из хьаваьнна дезал. Сона а бовззаш ба суртанчий цхьабола вежарий, йижарий, хIана аьлча уж дешаш хиннаб со ваьгIача Наьсарерча № 1 йолча юкъерча школе. ХIаьта а Бекхан суртанча санна сона 1995-ча шера мара вовзанзар. Цу шера Илдарха-ГIалий тIарча музее хиннача гойтаме хьокха оттабаьбар цун цхьа болх, из дар «1944 ш. 23 февраль» яха плакат. Из цо дилла хиннад бувцаш бола гойтам хилале пхи шу хьалха. Таьрахьашца аьлча 1990 шера баь болх ба из. ХIанзалца сона дайна плакаташ, нах цхьацца хIама кхоачашдара тIахьехаш дар. Масала, со зIамига волаш, са пен тIа хьалтеха доаллар пионерски галстука хетадаь йоазув тIадола доккха кIай каьхат. Цо тIехьехар цIече байракха санна бос бола галстук а сий деш, лораеш лелаяра. Дукха плакаташ хулар предприятешта, колхозашта юхъе хьалдийтта доахкаш. Уж дукхагIдараш парте тIадехка декхараш кхоачашдара нах оарцагIбоахаш дар. Бекханал хьалха плакаташца къахьегарца белгала хиннав Доврбиканаькъан Албаста ГIаьз-Махьмад а. Цо а кхычар а хьабена никъ дIахо дIабахьар санна хIама хиннад, Iалаудина Бекхана из говзал караэцар. Бакъда цун плакат цхьаккха хIаманна тIахьехаш дац. Цо довзийт вахара бакъдар, цун вол, къизал. Кхыча дешашца аьлча, бIарчча къамаш шоаш бахача моттигех дохадеш, Сибре дигара маIан сенах тара да хьахьекхад цо басарашца. Кхо бос болаш да ала деза из сурт: кIай, Iаьржа, цIе. ГIалан гIов ийккхад, цун корах дIахьежача сердал гой а, амма чухьнахьа баьде я, наьха цIеца яздаьд «1944, 23 февраль» яха таьрахьаш, нах кхоабаш хинна яй цIеша бизаб, цох доахк гIабаш. Лакхе аьрда миIинге яздаьд, вайнаьха лаьттанна цIаккха дицлургцахилар, эшалона тIехьа эшалон мишта ухар. Байтацара дешаш да уж. Цар кхы дикагIа кхетадайт суртанча ший балхага гIолла ала гIийртар — плаката керттера уйла. Бувцаш болча гойтаме эггара хьалха дакъа лоацаш волча Бекхана из цхьа сурт мара оттадаьдацар наха довзийта, ше даь тайп-тайпара кхыдола балхаш дале а. ХIаьта а цо хьахайтар ший къам дукха дезаш, цун яхь йохкаргйоацаш вола керда, къона суртанча вайна юкъе хьахиннилга.\nДахкилгнаькъан Бекхан ваьв 1961-ча шера Наьсере. Уж баьха моттиг наьсархой бахача кхыча моттигашта дикка гаьна яр. Iам болчара аьтта оагIорахьа хьалваха везар Алханчуртски каналага кхаччалца. Юххьанца цига массехк цIа мара дацар. ХIаьта а хоза моттиг яр из, Iаламга диллача. БIаьсти массахана зиза теха кIарсхалаш, цар тамашийна хоза хьаж, тIехдаха мо диза доагIа канал, каналал дехьа бIарг дIа ма кхоачча дада кхаш. Цхьадолча шерашка кIа, гидуаргаш (генараш), наггахьа коартол дIаювра цига «Назрановский» оалаш хиннача совхоза хьалхарча бригадо. Сона эггара хьозагIа цига хийттар дар, даим оалхазарий иллеш декаш хилар. ЛаьрххIе водар со, зIамига волаш, царга ладувгIа аьле. Бекхан вахача хуторе а, цул магIахьа а кхоачар царца сакъердалуш лелашше а. Цкъаза, из бахьан долаш, наьна таIазара сатоха дезаш хулар. Хин йисте ма аха яхаш, барт беттар сога. Цу хознен юкъе кхувш венав Бекхан, цо а гIо даьд аьнна хет сона кхувш воагIача зIамигача сага дуне дикагIа зе а кхетаде а.\nБекхана, ший говзал дегIайоалаеш, дийшад Буро тIарча Къилбаседа-ХIирийчен художственни училище. Из цо йизза чакхъяьккхай 1980-ча шера. Цу хана денз вай мехкарча тайп-тайпарча шахьарашка вахаш, къахьегаш хиннав наьсархо. Укх тIехьарча хана, цо дукхагIа къахьег вайнаьха барзкъанца, герзашца дувзаденна дола хIамаш кхоллаш. Цу лостамагIа, вайна ховча беса, къахьегаш хиннав гIорваьнна гIалгIай суртанча Iоахарганаькъан Хьаж-Бийкар а. Цо хьадеш хиннад качъухкаду феташ (мейдилгаш), кулонаш, гIаьленаш чуйоахкаю бетташ, кIопилгаш, наькх тIа доахкаду кхалнаьха маьхий, чопилгаш, кхыдараш. Бекхана дукхагIа теркам тIабохийташ дола хIамаш да дотоца, дошоца хозъяь шалташ, кхалнаьха чокхецара дотув даьккха а дошув даьккха а тIехкараш, кхалнаьха чокхецара наькх тIа доалладу дотув, маIача наьха чокхеца леладу бустамаш, иштта кхыдараш. Цо хьадаьча цу тайпарча хIамай бесаш долча сурташка хьийжав со. БIарг хьоасташ, дега тоам беш да цун кулго хьа мел кхеллар.\nДIахо кхы а цун кхоллама къайленаш йовзаргья аьнна хет сона вайна. МоллагIча кхоллама болхлочун а хул, дIахо дIайодача хана нах кхы а чIоагIагIа гIадбига, цецбаха кхоллаш дола балхаш. Уж да аьнна хет сона Iалаудина Бекхана кхолламе а.


Президент Мадуро цхьаъ вен гIоьртина, боху Внесуэлан Iедалша\nМарсхьокху-бутт 05, 2018\nВенесуэла -- Президент Мадуро цхьаъ вен гIоьртина, боху Внесуэлан Iедалша шотдийнан Iуьйранна, цу пачхьалкхан коьртачу гIалахь Каракасехь хиллачу тIеман церемонехь.\nВенесуэлан Iедалша дIахьедар дина, шайн президент Мадуров Николас цхьаъ вен гIоьртина аьлла. Цара дийцарехь, иза хилла шотдийнан Iуьйранна, цу пачхьалкхан коьртачу гIалахь Каракасехь хиллачу тIеман церемонехь.\nИнтернетехь гучуяьлла Мадурос къамел деш яьккхина видео. Цу тIехь цхьаъ эккхаш санна тата хезаш ду. Цул тIаьхьа стигал хьежа волало президент, ткъа цуьнан гIароло дIакъовла иза лерринчу гIагIа диллинчу турсашца.\nХаамехь билгалдаьккхина ду, 7 стаг лазийна хилар.\nВенесулан Iедалша дийцарехь, Мадуро вен гIоьртина тартил дохьуш даийтинчу дронашца. Видео тIехь гайтина яц уьш.\nReuters агенталло хаам барехь, президент вен гIортар шена тIелаьцна евзаш йоцучу цхьана тобано. Associated Press агенталло, цIеяйархошна тIе а тевжаш, хаам бина, Мадурос къамел деш цхьа а дронаш хилла яц, ткъа иккхинарг ю чохь газ йолу балон аьлла.


Бозуш боцучу тергамхоша хаамаш бо кхажтосуш дуккха а харцонаш лелийна бохуш. Иштта, масала, харжамийн каппаш дIакъоьвллинчу хенахь, Дагестанехь 75 процент кхъаьжнаш а гулдеш, толам боккхуш яра "Оьрсийчоьнан патриоташ" олу парти. Амма тIаьхьо и терахь хийцаделира. ХIинца "патриотийн" гайтам охьабоьжна I3 процентана тIе. Карарчу хенахь толам боккхуш «Цхьаалин Оьрсичоь» парти ю, бохуш дийцира тхан Дагестанерачу корреспонденто Магомедов Закира.\n-ХIинца ала мегар ду карарчу хенахь «Цхьаалин Оьрсийчоь» хьалха яьлла аьлла. Цо гулдеш ду 65 процент хилла кхаьжнаш. Амма дукха харцонаш гучу йевлла. Масала, цхьана тергамхочо дийцира соьга ша волчу харжаман куьпахь делкъахенахь кхажтеснарг 50 хиллала стаг вара, амма центре дIадахьийта терахьаш ло аьлча, цара дIаяздира кхаж теснарг 500 хиллала стаг ву, аьлла. Ткъа иза бакъ дац. Царра бюллетенаш чукхиссина. И бюллетенаш чукхуьссуш йерг «Цхьааллин Оьрсийчоь» парти ю, хIунда аьлча «Цхьаалин Оьрсийчоь» партин векалш цу куьпа дукха баьхкинера, цара кхаж таса чубоьлхачу неха кара луш дара шишша кхоккха бюллетень.\nДаханчу кIирандийнахь Дагестанехь хилла болу харжамаш баш хийцабелла а бацара республикехь цулхьалха хиллачех, бохуш дуьйца Магомедов Закира. ТIаьхьарчу хенахь республикехь хуьлуш болчу харжамашкахь харцонаш лела йо бохуш дуьйцу цо.\n-ТIахьарчу шерашкахь республикехь хуьлуш болу харжамаш массо а аьлча санна, цхьатера бу. Уьш тайп-тайпана тIегIантIера харжамаш хила а мега, эвлара депутаташ а, кIоштIийн куьйгалхой а, ткъа хIинца хаьржанарш Хьлкъан Гуламан депутаташ бара. Амма массо а и харжамаш цхьа сценарий йолу бу, низамаш а дохош.\nТкъа ала мегар дуй, наха баккъалла а беш борг харжам бу? ХIора стеган а кхаж тидаме оьцуш бу аьлла хетий хьуна цу харжамашкахь, аьлла шега хаьттичи Маршо радион корреспонденто билгалдаьккхира.\n-Аса эра дара, уьш статисташ а бац, кхаж тосуш болу нах хьовха. Иза беламе хила а мега, амма нехан кхаьжнаш цхьаммо а чоьте оьцуш а дац. ХIунда аьлча, нагахь уьш тидаме оьцуш хилча «Цхьааллин Оьрсийчоь» партино оццула дукха проценташ кхаьжнаш гулдийра дацара. Иза хила йиш йоцуш ду. Харжамашна кечамаш беш а даккхийн низамаш талхор дара. Масала, «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин кампанехь дакъа лоцуш вара Дагестанан президент Магомедов Мохьмад-Салам. Халкъан Гуламе харжамаш бара дIахьуш берш, тIкъа президентан бакъо яцара цу Гуламан декъашхо хила. Амма, хIундда далахь а, "Цхьааллин Оьрсийчоьнна" кхаьжнаш ло, аьлла долчу плаката тIехь ву республикан президент а, премьер-министАр а. Стаг, кхаж а тесна, цхьана хIуманна тIеIатIкъам бо бохург алар а беламе ду, баккъалла а аьлча.\nДелахь, муха ду таханлерачу харжамийн сурт? Маршо радион корреспонденто дуьйцург да воккхавуьйра волуш сурт дац.\n-Адамаш цига лоохкуш ду. Иза дукха атта деш ду. Уьш хьалхе дуьйна лелийна йолу механизмаш ю. Масала, ишколе директорна тIе а богIий, олу хIоккхула хьехархо кхаж таса вало веза олий. Машенашца кхаж тосучу меттигашка бала бо уьш. Цу кепара цаьрга кхаж тосуьйта. Беламе хIумнаш а хуьлу цу процессехь. Масала, оьшучу кандидатехьа кхаж тасар тIечIагIдайта мобилан телефонаца бюллетенан сурт даккхар тIедожа до и кхаж таса воьдуш волчунна цо кхаж оьшучу стагана тесна хилар гайта. ХIунда аьлча, оьшшучулла процент ца хилахь, цу стагана догIуш долу таIзар дан мега.\nТIкъа муьлаш бу эххар а Дагестанан Халкъан Гуламе хоржуш болу нах? Цаьрна юкъахь буй хьехархой а, ахархой а, белхалой а? Магомедов Закир.\n-Тхуна-м лаара уьш хьехархой а, кхин берш а хуьлийла. Амма и нах могIарерачу доьзалшкара бац. Уьш дукхачу хьолахь Iедалан белхахойн гергара нах бу, я цхьана дош лелаш болчу наха хьалхатеттина болу нах бу, иштта иза ала мегар далахь. Масала, Халкъан Гуламан декъашхошна юкъахь хIунда далахь а дуккха а спортхой бу. И нах дика спортхой хила а мега, амма спортхой дика тIахьакхуьъа ала хала ду цхьацца политикан а, низмашдахаран а нюансашна.\nЦу бесса кечбеш а, дIахьуш а балахь а, дукха забаре боцу къийсамаш гIуьтту Дагестанехь харжамаш дIахьуш бохуш дуьйцу Магомедов Закира.\n-Депутатин меттигашка болчу кандидаташна герз деттар а, цаьрна кхерамаш тийсар а, харжамашна юкъа ма гIерта бохуш, и тайпа меттигаш йолуш ю. Кху харжамашкахь а хилира уьш. Вешо ваша вийна меттиг а ю харжамаш дIабоьлхаш. Иза кху харжамашкахь ца хилира, Дагестанан кIоштIийн куьйгахой хоржуш хилира. Цундела Дагестанехь нийса а, демократин кеп йолуш а харжамаш хир бу бохург тамашийна хIума ду ала мегар ду.\nОппозцино а, бозуш боцучу тергамхоша а, масала «Голос» цIе йолчу ассоциацин декъашхоша, дIахьедарш до цу харжамашкахь дуккха а харцонаш лелийна бохуш. Иштта, цара дийцарехь, меттигаш яьхкина харжамхой оьцуш а, къайлах йолу агитаци йеш а, хьалххе кечдина долу харжамийн бюллетенаш чу кхуьссуш а.\nАдыгеяхь а яра меттигера парламент хоржуш. Цигахь а Харжамийн комисино дIахьедар дина, тоьлларг «Цхьааллийн Оьрсийчо» ю аьлла бохуш дуьйцу тхан цу республикерачу корреспонденто Ашинов Рамазана.\n-Нагахь цу терахьех тешча, харжамашкахь дакъа лаьцначу нахах 57 проценто шайн кхаьжнаш дIаделла «Цхьаалин Оьрсийчоь» партина. Коммунисташ реза бац цунна.\nАдамаш дог доьхна ду, харжамшкахь харцонаш лелош хиларна бах Ашинов Рамазана. Уьш тешаш бац, цхьаъ хийцалур ду бохучух, бохуш дуьйцу цо.\n-Со дуккха а нахаца цхьанакхийтира. Нах дог доьхна бу. Харжамийн комиссино дIахьедар дина харжамашкахь дакъа лаьцна 45 процент харжамхоша аьлла. Амма иза а шеконе дуьллуш ду кхузахь, хIунда аьлча эвланашкахь кхаж таса баьхкинчу нехан терахь дукха лахара дара. Даханчу Шоьта а, КIиран а деношкахь аса къамелаш дира нахаца. Цара массара а бахара кхаж тесча а, ца тесча а хийцалур долуш хIума дац. Ирх-пурх а «Цхьааллин Оьрсийчоь» парти хьалхарчу меттехь хир ю, хIун гIуллакх ду тIаккха эрна цига а воьдуш, цхьанна кхаьжнаш дIадала. Ма-дарра аьлча, адам тешаш дац цхьаъ хийца аьтто хир бу бохучух.\nОьрсийчоьнан Коьртачу харжамийн комиссино бинчу хаамца, цаьрга кхаьчна 90 латIкъам а, дехар а. И латIкъамаш а, дехарш а дуккха а алсам девра ду аьлла хета, Дагестанехь а, Адыгейхь а харжамаш дIахьуш лелийна йолу харцонаш тидаме эцча.


Йоккхача паччахьалкхен тIехьлен хоржамаш — Сердало\nЕрригача Россе паччахьалкхен мехкашка санна, ГIалгIайчен массайолча шахьарашка, юрташка гIолла Iура, денна, сарралца хьа а ухаш кхаж тоссаш хилар мехка бахархой. МагIалбика, Шолжа, Наьсарен, ЖIайраха районий доазонаш тIа кийчам баьбар, бахархошта шоаш къоабалвеш волча сага кхаж тоссаш хоржам бе аттагIа хургдолча тайпара.\nЕрригаш ГIалгIай мехка гIолла кийчаяь хиннараш 137 хоржама моттиг яр. Царех хIараяр Iуйран 08:00 сахьат даьлчахой болх беш яр ала йиш я, шоаш къоабалваьча сага шоай кхаж дIабала хьаухача наьха хьашташ кхоачашдеш.\nРоссе паччахьалкхен хьалххо хоржаш кхаж тасса ухачарна юкъе кагий а боккхий а нах бар. Царех бар шоаш Дала кхеллачахой хьалхара кхаж тоссараш а, массехказа паччахьа хоржамашка дакъалоацаш хиннараш а. Хьалхара кхаж тасса веначарех вар Наьсарен Политехнически колледже хиннача 77 хоржама метте кхаж тасса вена зIамига саг Адам. Ше кхаж тоссаш доаккхал а деш, паччахьалкхен лерхIамеча гIулакхе ше дакъалоацаш хилар дика кхетадеш вар зIамига саг:\n— Аз доаккхал ду, укх хоржамашка дакъа лаца се хьаварах. Хьалха мала варгва Даьла воацачоа мича хов, бакъда, Дала хьалхаваькккхар вай паччахьалкхен а мехка а пайдане хилар догдоах аз. Паччахьа моллагIа хуле, а цун тIехьа дIа а айтта, цун оагIо хьаллоацаш, воашкара цхьацца паччахьалкхен пайдане хургдола хьаькъал декъаш вай хуле вай дахар дика хургда. Дала вайна пайдане вар хьалхавоаккхалва, — аьлар Адама ший къамаьле.\nХьокхама аьлча, геттара лакха уллача лоаман юрта Хьуле вахархочо Россе паччахьалкхен доазон тIа, хана эггара воккхагIволча Иленаькъан Лорса Iаббаса а ший хоржам баьб. Воккха саг тешаш вар ше кхаж тессачох Россе паччахьа хургхиларах. Белгалде деза Iаббаса 122 шу даьнна хилар.\nЖIайраха доазон тIа дIахьош хоржама моттигашка бIарг кхоабаш хинначар хьаяхачох денна хоржамашка хьаухаш, шоаша къоабалвеча сага шоай кхаж дIалуш дакъалоацаш бар ерригача лоаман района бахархой:\n— ЖIайраха района юрташкара дукхагIболча наха Iура денца хьабола а бенна кхаж тессаб. Саг йодаш а йоагIаш а, хьоалчагIаш долаш моттигаш хиларах цхьаццабараш гайна бале а хьоалчагIаш дIадаьнначул тIехьагIа хьатIа а баьхка шоай кхаж Iочутессар юхебисачар а. Даьла къахетамца, кхы зе-зулам доацаш дика дIачакхбаьлар из болх, — йоах, ЖIайраха района хоржама даькъе бехктокхаме волча Евкуранаькъан Джамалейла.\nИштта бIаь шерага кхоачаш а цул тIехбайна а боккхий нах бар Шолжа районе хоржамашка дакъалоацаш. 105 шу даьнна, хоржамхо Евкуранаькъан Элберд ше хьа а вена дакъалоацаш вар хоржамашка. Ший паччахьалкхен тIехьлен сагота волча сага кхаж тоссаргба, аьнна хеташ къамаьл дир воккхача сага.\n— Вай паччахьалкхе я вай дахаш йола Россе, йоккха паччахьалкхе а я ер. ХIаьта, цунца бала болаш, цун хьал дика хилча сагота болча наха шоай дего къоабалвеча сага кхаж тасса беза, хьа а баьхка. МоллагIа вай мехка хулаш долча хIаманца бала болаш дакъалоацаш хила деза вай. ХIаравар тешаш хила веза моллагIа хулаш дола во а дика а ше бахьан долаш хулилга. Дика паччахьа хьалхавоале а из бахьан да, кхывар воале а из бахьан да. Цудухьа, массайолча ханашка хоржамашка дакъалаца деза вай — йоах воккхача сага Элберда.\nХIара кхаж тасса хьа мел вена саг ловш вар ше хьалхатеттар пачахьа хилар, бакъда, из моттиг цаI чакхваргволаш мара яц. ЧIоагIагIвар, дикагIвар хьалха а ваьнна хоржамаш чакхдаларга догдоахаш ба лоамарой.\nГIалгIай мехка эггара дукхагIа нах бахаш йола шахьар я Наьсаре. Укхаза бахача наха тхьовра хьалха мехка бокъо меттаоттаяьча хана а доккха дакъа лаьцад ГIалгIайчен бокъо хьатIаялара даькъе. Массаза а мехка хулаш долча хувцамашка хьалхара гIа боахаш лаьттай ала йиш йолаш я Наьсаре. ХIанз Россе паччахьа хоржача дийнахьа а, Iура денце хьабола а бенна кхаж тоссаш дакъа лоацаш бар Наьсарен шахьара бахархой. Царна лацар моллагIа а Россе хулаш дола хIама шоай дакъа доацаш чакхдалийта.\n«Наьсарен шахьара лерхIаме вахархо», яха сийлен цIи лелаю 84 шу даьнна Базоркин Ахьмад венавар ший дезалца хоржамашка дакъалаца. Дог тийша вар воккха саг, хIара гIалгIачо цIенача дег тIара, шоаш га хьанна доаккха а ховш кхаж тоссаргхиларах:\n— Вай мехка а, халкъа а, из доацаш йоккхача паччахьалкхен а дикадар хилча ловш вай дале хоржамашка дакъа лоацаш хила деза вай массайолча ханашкахьа. Къаьста кагийча наха овсарех лаца деза дакъа. Тхо-м доккхагIдараш кхоана е ломма дайна дIадаргда, дIахо даха дусар тIехьа тIадоагIа ноахал да. Ший кхоане сийрда хургйолаш, шийга паргIато хургйола оагIо е хьажа веза хIара вахархо. Цудухьа, со а венав тахан, хьалкхувча тIехьенна дIахо а паргIато хулаялара аьнна хеташ укх хоржамашка дакъалаца. ХIана аьлча хIанзолца паччахьалкхе тоаеш хьадаьр дохийта лац сона. — йоах воккхача сага.\nХьинаре къахьегаш болх баьб Ахьмада 60 шера гаргга йолча хана чухьа. Вай паччахьалкхен хоржамаш мел долча хана цкъа уж юкъагIа ца дуташ царга дакъа лоацаш хинна ва из:\n— Са вахарчухьа массехказа хиннад пачахьа хоржамаш, цкъа Iийнавац со цига дакъалаца ца водаш, мехка бIорахочун декхар кхоачаш ца деш. Со ца вахача а нах хургбар цига-м, ца а яхаш, хоржамашка хьа а баьхка кагийча наха а боккхийча наха а – массане вай кхаж тассар чIоагIа лерхIаме хIама да. ХIана аьлча воай кхоане, воай паччахьалкхен да ва, вай хоржаш вар, — аьнна, къамаьл дир дIахо Базоркин Ахьмада.\nИштта тIема сийлен шахьара МагIалбика бахархой а бар шоай низ ма кхоачча хоржамашка дакъалоацаш. Къаьстта, кхычарел чIоагIагIа шоаш хоржамашка дакъалоацаш хилабеза аьнна хеташ бар уж, тIема сийлен шахьара бахархой шоаш хиларга хьежжа.\nДаьла къахетамца цхьаккха тайпара тийша болх а е хьовзам а боацаш хоза дIачакхдаьлар ГIалгIайче гIолла хоржамаш. Массайола хоржама моттиг ший ханнахьа 20:00 сахьат даьлча дIакъайлар, хIаьта уж яр 137 моттиг. Хоржамашка цхьаккха тайпара гIулакх гоалдаьнна хIама хинна цахиларах бола хоам бир ГIалгIай мехка гIолла йолча хоржама комиссе тхьамада Йовлой Муссас.\n— Цхьаккха хьовзам боацаш, духьале йоацаш дика чакхдаьлар хоржамаш. Хьинаре дакъа лоацаш кхаж тоссаш бар масса юрташкара хоржамхой. Цхьаккха а раьза боацаш, е гIулакх дика дац аьнна сага хьоадаьдац тхога — е партий доакъашхоша а, е кхычар а», — аьнна, белгалдир Муссас.\nЦо хьаяхачох хьалха дIадахача хоржамашка санна хьинаре дакъалоацаш хилар нах укх шера а. Цу гIулакха дакъалоацаш ГIалгIайче гIолла 300 совгIа тIахьожамхо вар, тайп-тайпарча партешкара а, паччахьа хила гIийртарашкара а, мехкарча Iаьдалгахьара а. 1,7 эзар Iаьдала органашкара доакъашхой а бар тIахьожачарца дакъалоацаш. Цул совгIа кхаж тоссача наха аттагIа хургдолча тайпара кийчам бар массанахьа а баь:\n— Массайола хоржама моттигаш хьалхарча гIата тIа кийчъяьяр боккхийча наха а, могаш боацачарна а аттагIа хургдолаш. Цул совгIа заIапал долча наха лаьрхIа баь кийчам а бар массанахьа. Иштта хьабахка ца а могаш цIагIа багIа унахой болча дIанаIарга а ухаш царга а кхаж тессийтаб. Из гIулакх ма хетта дIачакхдаргдолаш, шийна мога гIо-новкъостал деш хьинаре къахьегарах Мехкдаьна Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека баркал оал аз, — аьнна белгалдир дIахо, мехкарча хоржама комиссе тхьамада Йовлой Муссас.\nМехкдас белгалдир бIарча дийнахьа дукхагIа мел йолча хоржама моттигашка гIолла чакхваьннав ше, аьнна:\n— Цхьана дIа а йтта, хоржамашка дакъалоацаш вай хинна хилар чIоагIа дика хета сона. ХIара хана йоккхача паччахьалкхен а, мехка а гIулакха дакъалоацаш хила дезарах бола кхетам лакхлуш ба вай. Геттара хоза хета сона, вай кагирхой хоржамашка кхаж тоссаш а уж лерттIа дIачакхдаргдолаш а дакъалоацаш хинна хилар, — аьнна, хьоадир ГIалгIайчен Мехкдас.\nЕрригача Россе гIолла хиннача хоржамашка массаболчарел дикка хьалхаваьннав вай паччахьа Путин Владимира Владимир. ДIахойодача хана а вай паччахьалкхе лора а еш, наха паргIато, а атто а еш дIачакхвала аьттув хилба цун.\n«Кхажо ваьккхар Дала ваьккхав», оал гIалгIаша. Ишта да из. Дала вайна тIаоттаваь паччахьа вай паччахьалкхенна а вай мехка а даькъала хилва.\nЯхийла Россе паччахьалкхе, бахалба ГIалгIайчен мохк!\n← Подножка от дурмана\nДика нус →\nНужна информация на транспорте


Германи -- Дрезденерчу неонацистийн Педига-боламан гуламехь, 5Деч2015\nХIора оршоьтан сарахь Дрезденехь протестан акцешка арабевлуьш бу эзарнаш метигера бахархой, шайх ПЕГИДА ц1е а тиллина. Царна ца тов Германехь совт1ех мигранташ хилар.\nГерманера малхбалехь Iуьллучу Дрезденехь ПЕГИДА аьлла шайн цIе тиллинчу боламе вовшахбеттабала меттигера нах ши бутт хьалха буьйлабелира. Уьш цкъа хьалха бIе стаг а вацара, дукха хьолехь меттигерчу болхбоцучийн а, уггаре а таронаш ледарйолчийн могIаршкара нах а бара уьш, даима санна шайн дахарехь хуьлучу цатемашна а, шаьш болх бан а, шайн дахар цхьана хорже даккха а гуьнахь ца хиларна кхинберш бехке лоруш болчех. Iедале цара кхойкхуш дерг дара, Европина, къаьстина Германина, исламизаци яр сацаде, махка тIебогIуш болчу нахана юккъехь ша-башха фильтраци а еш, церан динан а, политикан а хьежамаш муха бу толлуш, лакхара дешна а, тоьллачех говзаллаш а ерш бен мухIажарш чу а ма бита бохург.\nАмма кесталгIа Германин цу Малхбалехь жигарчу неонацин а, аьтто-радикалан а хьежамаш болчу нахана кхеттера, меттигерачу цхьанна а партехь а боцуш, амма Iедална а, цу Iедалийн мигрантийн политикна а вуно резабоцучу нехан потенциалах вуно тIеIаткъаме болам кхолла йиш юйла.\nХIора оршотдийнахь жимчу тобанца Дрезден гIалин коьртачу майданахь гуллучу оьгIазечу бюргерех тIаккха хуьл-хуьлуш политикан болам хилира, шен Iалашонаш а, кхайкхамаш а, ткъа иштта, кхеташ ма-хиллара, лидерш а болуш.\nАла дашна, лидерех лаьцна. Кхузахь шена тIе тидам бохуьйтуш ду цу тайпа кхайкхамашца эзарнаш нах урамашка бохучу боламан куьйгалхо Бахманн Удо ша массийтаза набахтехь хилла а хилар, цуо тоха-Iоттар а еш, гIийлачаьргара еза хIумнаш а, ахчанаш а схьадохуш хиларна а, нехан чуьра хIумнаш лечкъийна хиларна а.\nИштта беламе а, кхардаме а хетало, мигранташ Германе чу ма бита бохучу кхайкхамца политика еш волу Бахманн ша, рогIера шен зулам бахьана долуш ша набахте ца воллийтархьама, ведда Африкерчу Къилба Республике дIа а вахана, цигахь иллегала мигрант санна масех шарахь ваьхна хилар. Амма, исторера дуьйна схьа хууш ма-хиллара, неонацин хьежамаш я муьлха а кхин шовинистийн я адамаллина гома хьежамаш болу нах даима а хуьлу, дуьйцург цхьаъ долуш, шаьш лелош дерг кхин долуш.\nКъаьстина Малхбалерчу Германехь, я вуьшта аьлча, немцойн уггаре кхечу лаьттанашкахь дуккхаъ агIончаш ПЕГИДА боламна карор Малхбалин Европехула волчу аналистана Чапханов Русланна хетарехь ларамаза дац. ХIунда аьлча, массо а мехкашкахь юккъера къечу бахархоша къаьстина сема а тIеоьцу неонацин а, аьтто-радикалхой а лозунгаш.\nКхин цхьа хIума ду Пегида боламехь, аьлча, мигранташка цабезам массарна а хезаш юккъера Дрезденехь дIакхайкхина хиларехь шена тIе тидам бохуьйтуш. И гIала а, цунна гуонахьара кIошташ Германехь уггаре а кIеззиг мухIажарш а, бусулба дин лелориш а беха меттиг ю. Ма-дарра аьлча, шаьш долчехь янне а йоцу проблема ю цара юхьара лаьцнарг. Цигахь, масала, дац кхечу немцойн гIаланашкахь санна даккхий маьждитгаш, нехан доларчу петаршкахь йина масех ламазан чоь йоцург.\nИштта цигахь бехачу мигранташна юккъехь алсамох долу дакъа бусулбачех лаьтташ дац, Азерчу къаьмнех лаьтташ ду, Вьетнамера я Китайра, я Японера орамаш долчу.\nМасала, масех шо хьалха цу гIаларчу културин хьукмато лерина стипенди а делла, цига шарана хьошалгIа кхайкхинчу цхьана нохчийн журналиста цецйаларца дуьйцура, мел лахарх цу гIалахь, кхечу немцойн гIаланашкахь санна, шена хьалал кхача бухку кхерч ца карор а, ша цигахь шо доккхуш цхьа а нохчо шена дуьхьал ца кхетарх лаьцна.\nЦу хьокъехь цхьаццаболчу аналисташа билгалдоккху, Дрезден гIалин географи а, цу гIалин бахархойн менталитет а цу кепарчу протесташкахь цхьа мехала меттиг дIалоцуш хилар.\nМасала, шийла тIом болчу хенахь а, Германи шина декъе екъна йолуш, Дрезден цхьаъ бен йоцу йоккха Iгала яра Малхбалерчу Германехь, Малхбузера телевизионан программаш ца лацалуш а, цу кепара пенал дехьарчу Германехь а, доллучу маьршачу дуьненахь а долу хьал-дахар ца девзаш а.\nТкъа шена ца девзачух адам, кхеташ ма – хиллара, кхоьруш хуьлу. Цундела хила мега, Германи вовшахкхеттачул тIаьхьа цу Дрезденехь уггаре а алсамох неонацин хьежамаш болу нах хилар а, ткъа меттигерчу парламенте болчу харжамашкахь цигахь шозза аьтто-радикалхой парти толар а.\nДелахь а, ксенофоби а, хийрачаьрца гамо яржорна а дуьхьал берш Германехь, ПЕГИДА агIончийн терахьца дуста йиш йоцуш, алсамох бу. Иза кху тIаьхьарчу деношкахь тайп-тайпанчу немцойн яккхийчу шахьарийн урамашкахь гуш а дара. Иштта, масала, Мюнстер гIалахь I0000 эзар стаг араваьллера неонацин хьежамаш болчеран луург чекх дер доцийла гайта, Штутгардехь а, Берлинехь а, Кельнехь а - иштта итт-итт эзар герга наха демонстрациш йира царна дуьхьал, шайна юккъехь могIарера бахархой а, килсан векалш а, исбаьхьалхой а болуш.\nТкъа Германера политикаша, эххара а ПЕГИДА боламах а, цунна тIехьа лаьттачу неонацин жигархойх а болу кхерамах кхеттачу, хIинца шуьйра акцеш дIайолийна Германин массо а аьлча санна яккхийчу гIаланашкахь. Шиъ немцойн экс-канцлер а, хIинца Iедалехь йолу Меркел Ангела а ю ПЕГИДА боламна дуьхьал аз айдинчарех. Масала, хьалха немцойн канцлер хиллачу Шмидт ХIелмута шен халкъе кхайкхамехь билгалдаьккхира: „Вай вешан историга хьаьжча, вай кхетар ду, Германин бакъо яц мигранташ а, политикан тховкIело лоьхуш берш а дIататта“, -аьлла.\nМухIажиршна дуьхьал гулбелла немцойн националисташ


Кхераме ду нохчашна Оьрсийчоьнан эскарехь гIуллакх дан\nОьрсийчоь - Эскарехь контрактаца гIуллакх дан дагахь, шен хьуьнар гойтучу жимачу стаге хьоьжуш ву оьрсийн эпсар. Ставропол, 25Гезг2012.\nНохчийн кегийра нах Оьрсийчоьнан эскаре ца бигаран, цхьаннах а къайле а йоцуш, бахьана ду пачхьалкхехь къаьмнийн юкъметтигаш шо шаре мел долу а телхина йогIуш хилар.\nЦхьана хенахь чIогIа мехалла лоруш хилла нохчий оьрсийн эскаре буьгуш боцу 20 сов шо хан ю. Официалан хаамашца, эскаре бига хан йолуш 80 сов эзар жима стаг ву махкахь.\nШарахь шозза (бIаьста а, гуьйранна а) пачхьалкхехь эскаре кхайкхар дIадоладелча, Нохчийчурчу тIеман коммиссариатийн болх, уьш ларар а, церан могашаллин хьолан мах хадор тIехь чекхболу. Журналисташца башха тIекIаре а ца бовлу оцу урхаллера куьйгалхой. Гарехь,уьш кхеташ бу цигахь а, оцу хаттаро, политикан бух гучубаккхаралла сов, пачхьалкхехь къаьмнашна юкъахь йолу чолхалла гучуйохуш хилар.\nНохчийчура Iедалхойх Оьрсийчоьнан эскаре меттигера кегийрхой бахийта ца беза, бохучарах цхьаъ ву, Ичкерийн тIеман министар хилла волу, хIинца Нохчийн парламентан депутат волу Хамбиев Мохьмад.\nАмма, иза а реза вац хIинца оцу хьолах лаьцна къамел дан. Ткъаэскаре нохчийн бигарх шайна хетарг могIарерачу бахархоша лачкъа ца до. Гуш ду, оцу хIумано, юккъараллехь сагаттадойтуш хилар а, оцу хьокъехь наха шайна хетарг тоххарехь билгалдаьккхина хилар а.\nIийса цIе йолчу жимчу стагана хетарехь, нохчийн эскаре бахийта мегар дац, амма, цига чIогIа ваха луучунна дуьхьало а ян а ца оьшу. Уггаре дика хIума, Iийсас бахарехь, хир дара, оьрсийн эскарна юкъахь, беккъа кавказхойх лаьтта тIеман тобанаш йича.\nIийса: «ХIокху вайн республикехь буьсура а болуш уьш эскаре кхойкхуш хилча, бахийта мегар ду аьлла хета суна. Ткъа, вуьшта, ерриге а эскарехь уьш дIауьйра бац. Ша федерала Iедалш а ду, аьлла ца хета суна, кегийрхой эскаре бига.\nХIунда аьлча, оцу эскарехь дуккха а, нах бу, Нохчийчохь тIемаш бина. Цаьрца доьвнаш дийра ду. Иза ца хилча а, динца а, Iадаташца а, доьзна долу а хаттарш ду кхузахь. Кавказхой дивизи санна цхьа дакъа дича, дика хира дара».\nЭскаре ваха хан кхаьчначу шен шина вешийн сагаттадеш ву, ша а Москохахь вехаш волу, Сайд-Ахьмад. Оьрсийчохь йолу дог-ойла а, къамнашна юкъахь яьлла а йолу херо а, ца йийцича а гуш ю, элира цо.\nСайд-Ахьмад: «Вай цIера ара а ваьккхина, эскаре вохуьйтура волуш вац со и шиъ. Уьш цига бигча, ца дийцича а хууш ду. Цига ца вахча а, вай цIахь шортта меттигаш ю болх бан. Эскаре вуьгуш валахь, ас цIахь вуьгуьйтур вара, амма, махкал ара а ваьккхина, цига вахийт оьшуш дац аьлла, хета суна».\nЗараъ цIе йолчу йоккхачу стагана а ца хета, кегийрхой Оьрсийчоьнан эскаре бахийта беза аьлла. Хьалха санна, цига вахар сий долуш меттиг яц иза элира цо.\nЗараъ: «Нохчийн кIентий эскаре бахийта ца беза. Чубоьхкинарш а, байа хьийзош, етташ, бойуш, цIа кхоьхьуш бу дIабохка. Со кIант воцуш нана ю. Жима а яц со. Суна сайy кIентий санна хета, неха берш а. Аса буьгуьйтура бацара уьш эскаре.\nСан сайн ваша а вахнера, Совета пачхьалкха йолчу хенахь 3 шарахь 6 баттахь. ХIетахь, къестамаш ца бора, нохчий вуй, оьрсийн вуй олий. Барт хуьлура. Тхан вешегара кехат догIуш, цуьнца цигахь болчу оьрсаша «йишига маршалла» олий, кехат хуьлура. ХIинца иза дац Оьрсийчохь».\nЦхьаболчу тергамхоша а, билгалдоккху, тахана Оьрсийчоьнан эскарх кавказхой дIахербеш бу аьлла. Регионехь кест-кеста хуьлучу политолого Гобл Пола, ша арахецначу артикал тIехь, тидам бо, маьрша лоручу Дагестанехь а, хIинцалц эскаре буьгучу кегийрхойн терахь гIеххьа лахдеш хиларна. 15 эзар стаг эскаре вахийта таро йолчу оцу республикера, таханлерчу дийнахь 2000 бен вуьгуш вац цига. Цул сов, эскаре бигнарш а, ца кхочу доза лардечу а, тIеман-хIаваан а эскаршка а.


Хийцалуш ю Нохчийчохь полици а\nНохчийчоь -- Соьлж-ГIалахь хадеш ю полици, 19Тов2013\nНохчийчохь шина к1оштан полицин куьйгалхой хийцина. Цхьаъ кхечу метте дехьаваьккхина, цо болх дика ца бина аьлла. Ткъа важа цуьнан метте хIоттина? цо бина болх тобайта, жигарабаккхийта...\n10 шо хьалха хилла хьал хийцаделла, йоккха башхалла йолуш ду Нохчийчохь. ТIемалошца а, низамхошца а доьзна долу тасадаларш хуьлуш дац. ТIьаххьара хилларг дара, цхьа ши кIира хьалха Хьалха-Мартан кIоштехь. ХIета, полицийн машена кIелахь мина эккхийтинера муьлша бу ца хуучу наха.\nТIеман жигаралла дIа ма яьлнехь, Iедалшна хьалхахь лаьтташ яра кхин Iалашонаш-махкахь могIарерачу нехан кхерамазалла лакхъяьккхар. Дешан маршо а, политикан къийсадаларш а махкахь дацахь а, цхьана хIуманна тIехь аьтто баьлла таханлерачу Iедалийн. Махкахь дIахIоттина, кхечу регионашна масале а хIотто мегар йолуш система-цхьана стагах дозуш ду Iедал. Иза Оьрсийчохь дIахьош йолу Iедалан вертикаль олуш ерг ю.\nНохчийчоь, тахана уггаре а кхерамазалла йолчу регионех цхьаъ ю. Иза бакъ ду. Дуьйцура дац, муха даделла иза, амма, къепенна и барам а доза долуш боцийла дIахаийтина республика куьйгалхочо низамхошна.\nПолицийн хьалхахь лаьтташ Iалашо ю, махкахь наггахь бен деш доцу зуламаш гучудахар 100 проценте даккхар. Цхьан кIоштехь иза долуш ду. Иза Шуьйта кIошта ю. Цигахь дIа мел дина долу зулам ша дерг гучадоккхуш ду. Уггаре а ледар оцу тIегIан тIехь болх беш ерг, аьлча а, и терахьаш лаххара долуш ерг ю Соьлжа-гIалара Ленинан кIошт. 67 процент зуламаш гучдахар бен ца кхачаелла ицу меттиган полици. Цуьнан куьйгалхо кхечу метте дехьваьккхина, ткъа цуьнан меттан Шуьйта кIоштан полицийн куьйгалхо дIахIоттина.\nКхузахь талламаш беш бац, Шуьйта кIоштий, Соьлжа-гIалахь уггаре а дукха адамаш деха Ленинан кIоштий, цхьана бустаме йиллар нийса ца хилар, амма, иштта буьрсий бен ца бо таханлерачу Iедалша болх.\nХIоттийначу планца болх беш ю Оьрсийчохь полицийн система. Цхьаболчара иза дика дац боху, ткъа, кхечу тергамхоша, оцу хIумно низамхошка болх бойту боху. Ша а цхьан хенахь Совета заманахь милицийн белхахо хилла ву Муса цIе йолу стаг. ХIинца пенсехь ву иза. Ша болх бечу хенахь планан система яцара. Шай кIоштехь кхо талламхо бен вацара, элира цуо.\nМуса: «Совета заманахь план хIоттош яцара. ГIуллакхийн йозалле хаьжжина лорура. Кху Мартан тIехь кхо талламхо вара. Хуьлуш долу зуламаш толлура цара. Дукхий, кIезгий бохуш, план яцара церан. Иштта хIинца хирг хира ду-кх. Изза хьал кхеран а ма ду. Цхьа хIума ду цигахь- 3 я 4 гIуллакх кхеле кхачош ца хилча, иза талламхо ма вац. Цу хенахь а дара иштта гIуллакхаш. Вижана а Iуьллуш, гIуллакхаш сецош волу талламхо белхахо вац. Иза дIатоттуш хIума хила дезаш ду».\nТахана, низамхойн лергах даиманна мехий догIу Iедалан дайша, уьш бахарошца кIеда-мерза хилийтархьам. Бакъонашларъярхоша леррина цхьацца семинараш а дIахьо оцу хьокъехь. Цигахь полисхошна дуьйцу адамийн бакъонех а, царна, шай белхан йозаллах а.\nШа дерг олийла дац полисхой и лергах мехий дахар тидаме оьцу аьлла. Цхьаболчарна дукха сиха бицло бина хьехам. Нисло некъашца лаьттачу автоинспектораш машенлелархошна Iаткъам беш. Шена тIеIоттаделларг дуьйцу Сулейман цIе йолчу Соьлжа-гIалара хIокху стага.\nСулейман: «Машенца схьавогIуш сацийнера со автоинспекторо. Вахь а воссий шена тIаьхь вола элира соьга. Ас, сан гIуллакх дац хьуна тIаьхьван. Хьуна хIун оьшу, хIунда сацийна со, хьо мила ву а вовзийта, аьлла жоп делира. Ахь хIун къамел до, вайнеха вац хьо, тIевеъча хьалгIатта ца веза хьо,бохуш вара соьга.\nАхь, со вайнех ву аьлла сацийна вац. Хьуна хьалхахь седа бу «ДПС» аьлла йоза тIехь а долуш. Оьрсийчоьнан низамашца къамел деш ву вайшиъ, элира цуьнга. Кхин цхьаъ тIе а веъна, хьо иштта ца вуссахь, мийра а бетташ воссора ву бохуш къамел дира соьга».\nПолицехь болх мел беш волу ша мел волу стаг оцу могIаршка, ларамаза кхаьчна олийла дац. Къаьстина, шай говзалца а, бахархошца уьйранаш хиларца лакхабоьвла полисхой-куьпхой. НеIарга баьхкича а, кIеда-мерза къамел до цара. Амма, нисло, полицийн лерринчу ницкъашна юккъахь а, и тIеман барзакъ доьхна аьлла, шайца оьздангалла йолуш берш а.\nОцу хIумано гойту балхо адамийн мах лаккхбоккхуш ца хилар. Иза до, ша адамо. Ткъа, уьш, мухха а далахь а, махкахь шортта бисина бу, кийрахь нохчийн дог а, яхь а йолуш.\nНохчийчуьрчу полицин амалш


Борз — Википеди\nКуц: Canis lupus\nБерзалойн бухара тайпанийн ареал\nБорз (оьрс. Волк) олу. Вайн халкъо олуш ду майрачу стагана "борз санна майра", хӀума лачкъош а, ядош а волчунна "Ка тухуш борз ю" олу. Туьйранашкахь цхьогале хӀилланца борз Ӏиэхайойту. И иштта а дац. Борз а ю шеначулла хӀума хууш.\nЦхьацца тайпа акхарошна шайн-шайна езаелла меттигаш хуьла: гӀамарш, яьсса аренаш, цанаш, лекха ламанаш, хьаннаш, хин бердан йистош, раьгӀнаш, тогӀеш и дӀ. кх.\nБерзалойн, езаш кхастийна меттигаш яц. Уьш лекхачу лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а, раьгӀнашкахь а, гӀамаршкахь а хуьлу. Бакъду яккхийчу хьаннийн кӀорге ца еза царна, цигахь ижу лаза хала долу дела.\nБорз евзашвоцчунна доккхачу жӀаьлех кхасто хала ду. Бакъду башхонаш ю барзаний, жӀаьлиний юккъехь. Берзан цӀога текхаш ду, лергаш нисса ирахь лаьтта, я жимма тӀехьа дийша дой а хуьлу. ЖӀаьлин санна охьакегделла кхозуш ца хуьлу берзан лергаш. Берзан само чӀогӀа ю. Ижо лахар лергийн самонца хуьлу цуьнан коьртачу декъана. Масала, хьакхин херсино мохь хьаькхчи, я эса Ӏаьхчи шиъ-кхоъ километр генахь хеза барзана. Елла бежана хьожанах ца хаало барзана, цунна тӀехула хьийзачу кхийгийн гӀовгӀанах хаало. Барзана, набкхетта йоллушехь хеза мохо декъа гӀа хьадичи а, коган тата а. Йижна уьллучу барзана тоса ца луш тӀе ца вахало, кхин долчу акхарошна санна. Барзана дийнахьчул дика го буьйсанна са. Цундела буьйсанна адамах къаьхкина гена ца йолуш, гергахь, къайлайолий дӀалечкъа иза. Дийнахь адамах къаьхкий генайолу. Аьхка лорах хьожа йокхуш ца лацало барзе ижо. Пхьагална тӀаьхьа едчи, иза коьллашна юкъа а иккхина къайлаяьлчи дан хӀума доцуш юьсу борз.\n<...>экха ду борз. Адамах шена кхерам бе-\n<...> на. Таллархочух къаьхка иза. Амма ке-\n<...>къахочуьнца, я бежаӀуьнца эвхьаза хуь-\n<...>амах кхерар, къахкар хӀун ду а ца хаьа.\n<...> цуш хилчи хаьа барзана. Цунах хӀумма а\n<...>ш, жа юккъера схьа а лоций, уьстагӀ буьгу цо.\n<...> на карара дӀабоккхуш меттигаш а хилла, шена\n<...>жаӀу вуйла хиъчи. Барзо юьрта чу йогӀий\n<...> , уьстагӀ, я уьйтӀара жӀаьла дуьгуш меттигаш а\nБарзо ижонна толлу оцу меттигашка а, гондахьа долчу Ӏаламан хьелашка а хьожжий. Цхьаъ ша хилчи барзо лечкъаш, тебаш герга а йоьдий лоцу ижу. Берзалойн арданго ижу кхечу кепара лоцу: я гондахьа йолий го бой, я цхьаерш кӀела а ховший,вукхара тӀетоллуш. ЖӀаьлина тешнабехк бо барзо. Иза уьйтӀахь, кертахь долу меттиг а лохий, ша цунна гучуйолу борз. Жйаьла шена летчи, ша кхераелла моттуьйтуш хьалхара йоду. ЖӀаьла цунна тӀаьхьа долу. Дех кхерам боцчу метте гена яьлчи, цӀеххьана доьхьал а йоьрзий, жӀаьла хьакхадо барзо. Иза ден а доьй дӀахьо.\nБорз гураца лаца а хала ду. Елла Ӏуьллучу бежанна тӀе ца йогӀу борз шена цхьа жимма а шеко хилчи.\nБорз говрийн реманна а, я бажа белахь цунна а юкъаэккха ца яьхьа. Бажо, гоъмаш вовшах а тухий, моӀийн керт доьхьал хӀоттайо цунна. Говраш, кортош чоьхьа а долуш, мийраш барзехьа берзабой, дӀахӀуьтту. Мел дуккха го тийсичи а, и дуьхьало ца юху церан. Борз кхин дан хӀума доцуш дӀайоьду. Цундела бежна, я говр, ша ца гуччу юьстахйолу ларйо цо.\nТӀаьхьа Ӏу воцуш дисначу жана юкъа лелха берзалой. Ка а етташ уьстагӀийн дуьмеш хедадо цара. ТӀаьхьа Ӏу воцуш долчу жана цхьана борзо а до доккха зиэ.\nЙоккха ижо хьалха нисъелчи къиза йоь берзалойн арданго. Масала боккха сай цхьана барзе бе ца ло. Арданг тӀаьхьаяьлчи ка етташ жижиган поттанаш йохуш божабо иза.\nИштта ижонна тӀаьхьаевллачу берзалошна шайна юккъе цкъа а, шозза а топ тоьхчи а ца хаьа, оцу ижонна шаьш дечух маслой.\nШаьш дийначу экханах жижиган потта кӀезашна хьо берзалоша. КӀезий Ӏамош царна а гойтуш вовшахйоккху берзалоша сайгак а, газа а, пхьагал а. ТӀаккхахула, ижу дӀаядалур йоцуш лаза а йой, кӀезашка шайга вовшахйоккхуьйту.\nБерзан кӀезий кегий йолуш цӀийза, латар, угӀар доцуш. Берзалой угӀу суьйранна а, я буьйсанна, я сатоссуш. Дийнахь борз ца угӀу.\nКхиъна онде евлича, бенара гӀовттий, кхерсташ лела берзан кӀезий. Цхьана метта ца совцу уьш. Ша ижонна яхна леллачуьра кӀезашна юха тӀейогӀуш, уьш :мичахь ю хаан угӀу борз! "Ӏав-в-в, ву. Вов-вов". КӀезий йоккха гӀовгӀа йоккхуш доь<...>\nзахь дукха хуьлу церан аьзнаш: цӀийзар, летар, у<...>\nНана-барзо чӀогӀа лардо шен кӀезий. Ада<...>\nдогӀийла хиъчи кӀезий кхечухьа дӀахьо барз<...>\nшен бен болчу меттигана гергахь адам тосаде <...>\nбоккху цо. КӀезий кӀелхьара даха аьтту боцу <...>\nлеш тӀекхаьччи а, кхин кхерам тӀехӀоьттича а <...>\nКӀезий ондеевлича дас, нанас шайна юххе<...>\nДорцах тилла арахь висна а, цхьаъ ша некъе <...>\nстагна барзо зиэ до. Барзо стаг вийна а, виъна а, меттигаш дукха ю. Берзалойн арданг тӀеӀоттаелчи царех кӀелхьаравала аьтту боцуш вуьсу стаг карахь герз дацахь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Борз&oldid=5571276»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:44.


Кхераме бу геланчин некъ\nБайинчу журналисташна хIоттийна хIоллам, Соьлж-ГIала, Нохчийчоь.\nШайн белхан декхарш кхочуш деш 2017-чу шарахь кху дуьнентIехь вийна лаххара 42 журналист. Цуьнах лаьцна дуьйцуш ду "Журналисташ ларбаран комитет" (Committee to Protect Journalists) олучу Iедалх йозуш йоцучу юкъаралло хIора шарахь кечдечу рапорта тIехь. Дуьстуш аьлча, 2016-чу шарахь и терахь дара - 48.\n"Журналисташ ларбаран комитето" толлуш ду кхин 20 журналист вер. Амма цу юкъараллан декъашхойн цкъачунна аьтто ца баьлла уьш байар цара бечу балхаца доьзна ду бохург къасто.\n2016 - гIа дийцича, тIаьхьарчу 4 шарахь хIора шарахь дуьнентIехь вуьйш вара 61-72 журналист. Царах дукхахберш кхалхара Гергарчу Малхбалерчу конфликташкахь. Дуьйш дукха маьрша адам дара, цу кеппара алсам бара царна юкъахь кхелхаш болу журналисташ а.\n2017-чу шарахь уггаре журналисташна болх бан кхераме йолу меттиг яра Иракъ а, Шема а. Иракъехь кхушара вийна 8 журналист, ткъа Шемахь - 7.\n"Журналисташ ларбаран комитето" дийцарехь, 1992-чу шарахь дуьйна (цу хенахь дуьйна и хаттар толлуш ю камитет) Иракъехь вийна 186 журналист. Оццул дукха зорбанан гIирсийн белхахой ца байина цхьана а кхечу пачхьалкхехь.\nОьрсийчохь 2017-чу шарахь цхьа а журналист ца вийна. Амма иза дац журналистийн дахар цигахь атта ду бохург. Ерриг а Оьрсийчоь схьаэцча, уггаре луьра Iаткъам ловш бу Къилбаседа Кавказехь болх беш болу журналисташ а, адамийн бакъонашларъярхой а. Цунах лаьцна дуьйцуш ду "Маьрша дош" олучу вовшахтохаралло кхушарахь леррина кечдинчу рапорта тIехь.\nИштта хIинца а карийна бац 4 шо хьалха "Кавказский узел" интернет агенталлан а, "Новое дело" газетан а Дагестанера корреспондент Ахмеднабиев Ахмеднаби вийна зуламхой. Дагестанехь Семендер эвлахь муьлш бу ца хуучу наха герз диттира журналистана цуьнан хIусаманна 50 метр уллехь. Талламхошна хетарехь, журналист вийна цуьнан болх бахьана долуш.\n2012-чу шарахь Чиллан-баттахь Нальчикехь меттигерчу телехьожийлехь шен эфир а ерзийна, цΙавоьдуш шина зуламхочо масатоп йиттина вийна журналист Геккиев Казбек. Зуламхой карийна бац тахана а.\nОццу Нальчикехь 2014-чу шарахь Марсхьокху-баттахь велла карийра журналист Куашев Тимур. ГIебартой-Балкхаройчоьнан талламан комитетан векалша дийцарехь, экспертиза йича иза вийна хила мега аьлла тоьшаллаш ца карийна.\n26 шо долчу Куашев Тимура дакъалоцура бакъоларъярхойн "Мемориалан" балхахь, кест-кеста гучудохура Iедалера дуьйлу зуламаш. "Дош" журналехь, кеп-кепарчу агенталлашкахь, интернетерчу шен блогехь язйора цу артиклаш. Куашевн гергарнаш а, накъостий а тешна бу и вер Iедална товш боцу болх цо барца дозу бохучух.\nДIадаханчу кхаариндийнахь, 4 гергга шо чохь а даьккхина, "Чернокозово" набахтера аравелира вевзаш волу нохчийн юкъараллан жигархо Кутаев Руслан. Наркотикаш лелийна аьлла бехке вина, чувоьллинера иза нохчийн къам Сибрех дахийтинчу дийнахь, Iедалшка а ца хоттуш, Соьлж-ГIалахь конференци вовшахтоьхна аьлла.\nНохчийчуьрчу набахтехь карарчу хенахь хан токхуш ву журналист Гериев Жалавди. Меттигерчу ницкъаллин структурийн белхахоша бехке вира иза наркотикаш лелорна. Цул тIаьхьа хиллачу суьдо кхо шо колонехь даккха хан туьйхира журналистана. "Мемориал" бакъонашларъярхойн центро политикан тутмакх лоруш ву Гериев Жалавди.\nКъилбаседа Кавказерчу тайп-тайпанчу республикашкахь тайп-тайпана хьелаш ду журналисташ болх баран. Масала, дешан маршонца доьзна Дагестанера хьал дIоггара вон дац, амма луларчу Нохчийчуьра журналисташ вуно ларбала безаш хуьлу шаьш цхьаъ яздеш а, олуш а.\nЦигахь Iедалхой боцурш, журналистийн балхана тIе бIаьрг биллина Iуналла деш волчух тера ду меттигера омбудсмен Нухажиев Нурди.\nИштта кху деношкахь Нухажиевс дIахьедар дира, республикерчу прокуратуре а, "Роскомнадзоре" а харц информаци яржо хаамийн ресурсаш дIакъовлийта дагахь ву ша аьлла. "Кавказский узел" агенталлан а, "Кавказ.Реалии" порталан а сайташ яра Нухажиевс блок хIотто билгалъяьхнарш.\n"Яц кхин фамили, Я за рулем"...\n"Нохчийчуьра кхелахой шайн болх дика хууш бу, амма маьрша бац"\nГериев Жалавдин адвокаташ Еврокхеле бовла лерина бу\nКутаев Руслан: "Массарна а Дела реза хуьлийла!"\nКутаев ву набахтера араволуш - тхан LIVE-эфир


Гезгмашин-бутт 12, 2015\nГIажарийчуьра Европе тховкIело лаха баьхкинчу шиIаташа керста дин тIеэцар даьржаш ду, бохуш дуьйцу хаамийн гIирсашкахь. Шаьш дин хийцича, меттигерчу Iедалша шайна сихонца тховкIело яларе сатийсарца до иза цхьаболучара, ткъа вукхара моттаргIанаш лелайо, шаьш керсталле бовлуш санна.\nКху деношкахь ингалс махкарчу The Daily Mail таблоид газетина тIе а тевжаш, баьржина Германехь цу махка ГIажарийчоьнарий, ОвхIанерий тIеоьхучу мухIажарша кериста дин тIеоцуш ду боху хаамаш.\n„Берлинерчу Сийлахьчу Кхааллин килсанахь бIеннашкахь керста дине бирзина доккхачу декъехь ГIажарийчоьнарий, ОвхIанерий орамаш долу мухIажарш“ аьлла яздинера цу газетано шен гезгамашин ворхIалгIачохь араяьллачу артиклехь.\nИштта билгалдоккхуш ду, боккъал а керста дин бакъ дин хиларх тешна берш а царна юккъехь хилар а, амма доккхах долчу декъано керста дин тIеэцарх пайда а баьлла, шайна Германехь бисар а, цигахь политикан тховкIело ялар а аттачу дер хиларе сатуьйсуш и гIулч йоккхуш хилар а.\nХIунда аьлча, шаьш дин хийцина хилар шайн даймахкахь гучудалахь, и бахьана долуш шайна таIзарш дийр ду, ткъа таIзарийн кхерам болчу махка шаьш Германино юхахьовсор дац бохург ду цара сатуьйсург.\nГазетано, ша цу хиламан теш хилчаха, дахкадо цхьа гIажархо керсталле воьрзучу мIаьргонийн сурт кху кепара: „Керисталла дуьллучу хенахь пасторо Мартенс Готтфрида хотту мухIажаре – гIажархочуьнга Зунуби Iеле: „Кийча вуй хьо йилбазах а, цуьнан гIуллакхех а дIакъаста? Кийча вуй хьо бусулба динах дIакъаста?“ олий.\nТIаккха Зунуби Iелас ву ша а олий, иза шиIат волчера керста хуьлу. Цо сатуьйсу, хIинца шен кочах жаIар хилча, ша кхечу немцойх къаьсташ а хир вац, Германин бюджетера диканех пайда эца а таро хир ю ша бохучух“.\nИштта ду шен кест-кеста харцдерг дийцарца а, аьтто-консервативан хьежамашца а девзаш долчу булвара-газетано The Daily Mailс бусулбачара керсталла тIеэцарх яздар.\nТкъа бакъдолчехь, Маршо Радионо бинчу талламца, и артикл газетано масех бутт хьалха Германерчу Берлинер Цайтунг газетехь араяьллачу артиклан тIера кийсакаш схьа а эцна, олуш ма-хиллара, жимма царна тIе басар а тоьхна, вовшахлатийна ю, хетарехь, кху кIиранашкахь Европе хьаьлхинчу мухIажарийн тема котйаларна а, Британера консервативан ницкъаш мигранташ Европерчу социалан диканашка сатессина оьхуш бу боху ойла йоькъуш хиларна а.\nThe Daily Mail газетано шен луучу агIор хийцинчу Берлинер Цайтунган артиклехь яханчу бIаьста дуьйцуш дара, Берлинерчу Сийлахчу Кхааллин килсехь шиIаташ болчу гIажархоший, овхIанхоший керисталла тIеэцарх лаьцна.\nУр-атталла мозгIаро Мартенс Готтфрида дин хуьйцучу гIажарийчоьнца дина къамел а цхьа дош ца хуьйцуш схьаэцна таблоида, еккъа цхьа керисталла тIеоьцуш цIе ах хийцар бен.\nНемцойн хаамийн гIирсо хIетахь дуьйцуш дара, цхьаццаболчу Германерчу шиIаташ дин хийцаран бахьанех лаьцна, амма цхьанна а дашца хьахийна дацара цара иза социалан бахьанашца до аьлла.\nБакъдолчехь, и хилам, исламан шиIатийн гара лелочара керисталла диллар, керла дац. И тенденци Европехь тIаьхьарчу шерашкахь кхуьуш ю.\nБакъду, наггахь бен бац царна юккъехь боккъал а кериста дин тешамца тIеоьцуш берш. ШиIатийн кхетамца цара шайна магош шех\nтакъийя олуш долу, цхьаццадолчу хьелашкахь шайн дин къайлахьош, керисталла дан а, харцдерг дийца а магор ду. Хетарехь, Европехь керистанийн юкъараллехь и принцип йолчух тера ду цара юхьаралоцуш ерг.\nВенерчу мухIажаршна гIо даран цхьаьнакхетараллин белхахо йолчу Магомадова Дианин шен балха тIера дика девза шиIаташ кериста дин тIеэцарх дерг. Цунна хетарехь, цара дин хийцар доккхачу декъехь формала хIума ду.\nМагомадова: „ХIинца дукха схьаоьхуш бу мухIажарш бусулбачу мехкашкара Европе. ТIаккха церан схьабахкаран бахьана ду, уьш бусулба хилар бахьана долуш шайна шайн даймахкахь бала хилла бохург. Ткъа Европехь паргIато ю.\nТIаккха цара олу, Дела цхьаъ ву, АллахI ю цуьнан цIе, муьлхачу а маттахь алахь а. Цундела шаьш Дела цхьаъ веш ду, ткъа дин муьлха а хилча а бен а дац, цундела шаьш дин хуьйцу олу цара“.\nДукха хан йоцуш Австрехь бехачу нохчашлахь даьржира, Венерчу цхьана доьзалерчу кхиазхочуо кериста дин тIеэцна боху хабар. Доьзалехь дика Iуналла ца дина аьлла, берийн хьукмато цхьаьна кхечу доьзале дIаеллачу цу йоьIан ден нанас даржийнера и коста социалан машанашкахула.\nСоциалан белхахо йолу Магомадова Диана ю, берийн хьукматийн агIор цу доьзална Iуналла дечарна а, иза дика бевзачарна а юккъехь. Цуо чIагIдо, нохчийн йоIо кериста дин тIеэцна боху хабар цхьа а бух боцу эладитта ду бохуш.\nМагомадова: „И йоI 13 шо долуш ю, цуьнан кхин а шиъ йиша а ю, Iедало доьзалера схьа а яьккхина, автсрихошка кхиайайта дIаелла. Цу йоIа керста дин тIелаьцна бохуш цуьнан ден нанас долийна ду иза, ша цуьнца цхьаьнакхета яханчу хенахь, иза шена дуьхьал еънера, кочахь жаIар а долуш, тIаккха ша аш хIара хIунда оьллина кхуна аьлла иза тIелаьцначу доьзалерчу нахе кхаьттича, цара хIара маьрша мохк бу, иза хIинца кериста ю элира шега бохуш даржийнера цо.\nАмма суна гуш долу сурт кхин ду. И йоI а, цуьнан нана а суна гина, гуш а ю, бакъдац иза кериста дине яьлла бохург. Я цуьнгахь цкъа а жаIар а ца гина суна, я цо олуш а ца хезна ша кериста ю аьлла.\nМелхо а, цуьнан нана цунна бисмаллаш Iамон гIерташ яра, и йоI ша реза а йолуш, шена лаьара бисмалш а, доIанаш а Iамон бохуш яра. Цхьа а билгало гина яц суна иза керста ю аьлла“.\nЦу юкъана Британерачу булваран газетано ах хардерг а, важа бухадисина бакъдерг шайна хеттачу агIор басар а тухуш, раз доккхуш язйина йолу артикал цитаташца яьржина доллучу дуьненехула.\nУр-аталла цхьа могIа Европерчу а, Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсаша а тIетоьхна и хаам, Европехь бусулбанаш социалан диканех пайда эцархьама кериста дине боьрзуш бу бохуш.\nБина таллам я дахкош тоьшаллаш а доцуш.\nМагомадова: „ХIинца дукха схьаоьхуш бу мухIажарш бусулбачу мехкашкара Европе..."