Вайн юкъараллех нохчийн мотт леларан латтам\nХь.И. Юнусов, журналист,Къоначу корреспондентийн къоман ишколан директор\nДуьненчу кхуллушехь шенна мотт белла Дала хIора а къомана, цуьнан шатайпаналлин уггар коьрта билгало а йина. Вайна, нохчашна, нохчийн мотт белла.\nВайн дайша дукха сатийсина кху дийне – шен ненан меттан сий дан, и Iалашбан, Iамо, кхион юьззина таронаш йолчу дийне. И гергадало гIерташ дукха наха къа а хьегна, вайна евзаш йолу дуьххьарлера нохчийн абат кхоьллинчу Досин Къедина тIера хIинцалерчу Iилманчашна, яздархошна, хьехархошна, меттан говзанчашна тIекхаччалц. Цу юкъа доккха дакъа диллина бу бакъболу къонахий Бадуев СаIид, Мамакаев Мохьмад, Сулейманов Ахьмад, Айдамиров Абузар, Арсанукаев Шайхи, дуккха а кхиберш нохчийн мотт кхиор шайн дахаран къилба дина баьхна.\nНохчийн къомана ямарт хиллачу цхьана кIеззигчу нахах беркат ца даьлла, даккхий вуонаш, баккхий иэшамаш лайна вайн халкъо дукха хан йоццуш дIадаханчу шерашкахь. Цу иэшамийн коьрта дакъа къоман синъоьздангаллина, синкхетамна ницкъ беш чекхдаьлла. ХIусамаш, бахамаш, ярташ, гIаланаш меттахIитто иштта хала а дац, иза вайна кху тIаьхьарчу шераша а гайти: Нохчийн Республикин куьйгалхо Кадыров Рамзан коьртехь а волуш, мохк меттахIотторан болам дIа а берзийна, кхидIа кхиоран новкъа девлла вай, дерриг халкъо дакъа а лоцуш. Уггар халаниг, чолхениг синъоьздангаллица, дог-ойланца цIиндалар, къоман Iадаташ, гIиллакхаш меттахIиттор ду. Цунах дика кхеташ, и некъ юьхьарлаьцна къахьоьгуш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nВайн хьалхарчу Президента, нохчийн къоман синкхетаман а, бусулба динан а мехаллаш дика евзаш хиллачу Кадыров Ахьмад-Хьаьжас даима а олуш дара: Iедалх кхоьруш дика хила гIертарх вай гена гIур дац, сица а, ойланца а цIандала гIерташ ца хилча. Керл-керлачу заманаша юкъадалийна дуккха а адаман сина зуламе, айпе хIумнаш ду вайн цхьаболчу наха шайна атталлина тIеэцна, синмарзонашна там беш лелош. Цу айпех къам хьалхадаккхаран некъаш билгал а дина, мехкан массо а тIегIанерчу куьйгалхоша, юкъараллин а, динан а, Iилманан а векалша шуьйра дакъа а лоцуш, и жоьпалле болх де-дийне дIахьош къахьоьгу вай тахана. ДуьххьалдIа нохчийн маттаца бозабелла, вайн юкъараллехь цо лелочу маьIне хьаьжна а бу цу белхан кхиам.\nВайн халкъа юкъахь массо заманахь а хилла меттан говзанчаш, мерзачу, оьздачу, маьIнечу дашца адамийн сине кхочуш, дикачу гIуллакхашкахь адамаш шайна тIаьхьахIитто ницкъ болуш. Иштта нах тахана а бу вайна юкъахь, церан говзаллех, ийманах вай пайдаэцчахьана. Къомана хала киртиг тIехIоьттича орцах бовлуш, дуьненан зерех чекхдала цунна некъ гойтуш къахьегна, къахьоьгу цара. Дала мукъалахь, Iедалан массо а тIегIанехь, юкъараллехь болу ницкъаш цхьаьна а тоьхна, сица цIанделла къам дIа а хIуттур ду. Шен мотт хууш воцург къоман бакъволу воI хила йиш яц. Ткъа жимчохь, дуьне довза долалучу муьрехь, беран хенахь ца Iамийнехь, меттан шоралла, кIоргалла, хазалла йовза йиш а яц. Цундела бер школе дахале хьалха доьзалехь, берийн бешахь ненан матте марзо кхолларца цхьаьна, юьхьанцарчу школехь йохучу хьалхарчу гIулчашца иэсехь чIагIбан беза и Iамо болу лаам. Ткъа вайн дешаран декъехь дIахIоьттинчу кепаца и марзо кхуллуш кIезиг хIума ду. Со кхеттал хилчахьана дуьйцуш хеза, юьхьанцарчу школехь хьехар нохчийн матте даккха деза, бохуш. Вайн дешаран декъан куьйгалхоша, Iилманчаша, меттан говзанчаша цхьацца гIулчаш яха а йолийнера, делахь а дийцаршна тIера билггалчу гIуллакхашка довла я барт а, я ницкъ а, я ерриг юкъараллин лаам а ца тоьира.\nДуьненахь Дала адам а, къаьмнаш а кхоьллина, царна вовшашца бийца шайн-шайна меттанаш делчахьана схьадеана бакъдерг цхьаъ ду: юьхьанца шен ненан маттахь дуьне довза дуьйладеллачу берийн иэсехь, дог-ойланехь, кхетамехь чIагIлуш, дерриге а дахарна дуьсуш дерг ду – ша муьлхачу къомах ву хаар, и цкъа а, муьлххачу хьелашка нисвелча а, диц ца дар; шен къомах дозалла дар, шен къомана цатам хинболчух ларвалар, шен къоман диканиг айбар; шен къоман гIиллакхаш, ламасташ, Iадаташ довзар, уьш лардеш шен дерриг дахарх чекхвалар; шен ненан маттахь дин довзар, и лелор, Дала гайтина дика а, вуон а къасто хаар.\nЦхьаболчарна моьтту, юьхьанцарчу школехь нохчийн маттахь хьеха долийча, вайн бераш оьрсийн мотт а ца Iемаш дуьсур ду. И аьттехьа а бакъ доций а, шен ненан мотт хууш долчу берана кхидолу меттанаш Iамо вуно атта хуьлий а хоуьйту дерриге а дуьненахь бинчу талламаша. Ма-дарра аьлча, школе ма деъа цунна ца хуучу оьрсийн маттахь Iилма Iамо гIерташ, берашна беш берг боккха ницкъ бу. Делахь хIета и хьал хийца, нисдан некъ а ца битина вайна Росси пачхьалкхехь тIеэцна-чIагIйинчу, кегийчу къаьмнийн меттанаш Iаморна-кхиорна боккха иэшам беш йолчу дешаран стандарташа. Амма цхьабакъду: хIума дан гIертачо некъаш лоху, дан ца луучо бахьанаш лоху…\nОьрсийн маттаца цхьаьна, пачхьалкхан меттан даржехь бу тахана нохчийн мотт. Доккха маьIна ду цуьнан. Амма пачхьалкхан даржехь лелаш бу ала хала ду. Цхьаболчу куьйгалхоша тайп-тайпанчу цхьаьнакхетаршкахь, кхеташонашкахь оьрсийн маттаца цхьаьна иэбина барта бийцарх хуьлуш дац и тIегIа. Бакъду, дIаяханчу заманашца дуьстича-м, боккха кхиам иза а бу, амма цунах кхачам бина Iийча, мотт кхуьур бац. Цхьацца дакъошкахь гIуллакхаллин мотт бина дIахIотто беза нохчийн мотт. Цхьа а дуьхьалонаш яц тахана и дан, я леррина омранаш а ца оьшу. Цу балхана йоццачу хенахь говзанчаш кечбан таронаш а вайн дешаран декъехь карор ю. Зорбанехь а, Iилманан а, юкъараллин а, кхоллараллин а тептарш арахецарехь а кIезиг го нохчийн маттах пайдаэцар. Вайн бахархоша Iедалан цхьацца тIегIанашка яздеш долу кехаташ а, оьрсийн мотт ца хуучо а цхьаьна, цхьаццанга гIо дойтуш а, оьрсийн маттахь яздо, нохчийн маттахь муьлхха а гIуллакх дийца таро йоллушехь.\nИ дерриге а хьелаш тидаме а оьцуш, къоман мотт дахаран, юкъараллин, Iедалан, дешаран, производствон, йохка-иэцаран, кхин мел долчу а дакъошкахь леларан некъаш билгалдохуш, и Iаморан, кхиоран аьттонаш гойтуш, талхочарна хьакъдолу таIзар билгалдоккхуш кечдина закон тIеэцна вайн Парламенто бархI шо хьалха (25.04.2007ш.). Амма дIаяьллачу заманахь и закон кхочушдарехь вай дина хIумма а дац. Оьрсийн маттаца цхьаьна пачхьалкхан даржехь болчу нохчийн маттахь цхьана а Iедалан тIегIанехь лелош кехаташ цахилар-м дуьйцур а дацара, ур-атталла некъийн билгалонашкахь яртийн нохчийн цIераш язъян а карах ца долу вайн. ТIаьхьарчу шерашкахь, дукха дийцина, халла долийна пачхьалкхан органийн цIераш, оьрсийн маттаца цхьаьна, нохчийн маттахь язъяр. Амма цу аннаш тIехь а цхьамогIа гIалаташ нисло. Цу гIалатах хьалхадовларан Iалашонца, хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт нийса лелорна тIехь терго латтош йолчу комиссис республикин тIегIанехь мел йолчу пачхьалкхан органийн цIерш, оьрсийн маттера нохчийн матте а яьхна, Нохчийн Республикин Куьйгалхо волчохь йолчу Талламан кхеташоно чIагI а йина, вайн газеташкахь масийттаза зорбане ехира, цаьрца цхьаьна Нохчийчохь йолчу яртийн, гIаланийн, кIотарийн нохчийн маттахь йолу цIерш а. Делахь а, аннаш тIера гIалаташ дIадевлла а ца хааделла вайна, некъийн билгалонашкахь нохчийн яртийн цIерш гучуевлла а ца гина.\nОццу хенахь вай лакхахь далийна республикин закон долуш ду, и цхьамма дIадаьккхина а дац, болх бан дезаш а ду, цо бохург вай кхочушдичахьана. Цу законах къилба а дина, нохчийн мотт Iамор, бийцар, баржор, кхиор юьхьарлаьцна вай дIадолхахь, нохчийн къам, къам а хилла, шена Дала елла башхаллаш а йолуш, даха дуьсур ду. Вай тахана цуьнан гIайгIа ца бахь, цхьа зама йогIур ю кхин а цхьа мотт дуьненчуьра дIаболуш, ткъа цуьнца цхьаьна – нохчийн къам а. И хууш, цунах кхеташ ца хилахь, вайн кхане яц. Вуно мехала ю, масала, цу законан 7-гIа статья: «Кхетош-кхиоран а, дешаран а мотт харжа йолу бакъо». Республикера муьлххачу а вахархочун таро хила еза юкъарадешаран Iилма шен берана ненан маттахь хьехийта, боху цо. Делахь а, билгалдоккху законо, дешаран системехь йолчу таронийн гурашкахь хила деза иза. Юй ткъа вайн республикера дешаран системехь и таронаш? Юха а ма чIагIдо законо: шен ненан маттахь деша йолу бакъо кхочушхилийтарна оьшу цу декхарна хьакъйолу дешаран учрежденеш, классаш, группаш кхоллар а, царна болх бан таронаш хилийтар а.\nЮха а хаттар кхоллало: юй ткъа вайн республикехь, оьрсийн мотт боцчу, кхечу маттахь кхетош-кхиор а, дешар а долуш дешаран учреждени, я класс а, я атталла цхьа группа а? Ян а яц, дешаран декъехь болчу гIуллакххоша дийцарехь, хила йиш а яц цкъа тахана хIоьттинчу хьолехь!\nРоссин берриг а махкахь бакъонехь йолчу дешаран федеральни стандарташа ца магадо дешар, масала, нохчийн берашна нохчийн маттахь дIахIотто. Ткъа оццу Россин махкахь, Нохчийн Республикин йоллу бакъонаш а йолуш, иза санна субъект йолчу ГIезалойн Республикехь хIунда ю, юьхьанцара школа хилла а ца Iаш, цхьайолу юкъарадешаран школаш а гIезалойн маттахь хилийта бакъо, оццу стандартийн гураш чохь а йолуш?.. Я Якутехь, я Мордвахь, я Коми Республикехь... Я вай массарал а хьекъал долуш хилар ду-те иза?..\nДелахь хIета вайн меттанех долчу законера 7-гIа статья дIаяккха еза-кх, и бакъо ю бохуш, вай Iехош йолу. Я, лакхахь цIераш яьхначу республикаша санна, некъаш лаха деза и дахаре ерзо, нагахь и дан лууш вай делахь. Бакъду, лаа а лаьий-те вайна и дан олий, шеконаш-м кхоллало. Олуш ма ду: хIума дан луучо некъ лоху, ца луучо бахьана лоху...\nМуьлхха а закон кехат тIехь дуьсур ду, нагахь и кхочушдарна бухе диллина ахча дацахь. Меттанех долчу вайн законехь цунах лаьцна аьлла ду 5-чу статья тIехь: меттанаш Iалашдаран, Iаморан, кхиоран хьокъехь йолу Iалашонан программаш кхочушъярна оьшу харжаш Нохчийн Республикин бюджетехь билгалйо.\n«Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долу НР-н Закон тIеэцначу 2007-чу шарахь НР-н Iилманийн академехь, автор филологин Iилманийн доктор, профессор А. Халидов а волуш, кечйира нохчийн мотт кхиорна леринчу 10 шеран программин проект. Iедалан цхьацца тIегIанашкахь дIаса а кхийсина, «йицйира» иза.\nДIадаханчу 2014-чу шарахь, Нохчийн Республикин куьйгалхо волчохь нохчийн мотт кхиорна гIо дан лерина Экспертни кхеташо а кхоьллича, хIинца-м кхунах цхьаъ хила ма-доллу аьлла, кхаъ хилла, юха а оццу Iилманийн академехь, автор физикин-математикин Iилманийн кандидат С. Умархаджиев а волуш, кхоьллира Нохчийн Республикехь меттанаш кхиоран итт шарна леринчу пачхьалкхан программин проект. И кхоллар къобал а дира, тIеэцна, и болх бан йолаялийта езаш хилар чIагI а дира Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Амма 2013-чу шарахь дуьйна Россин Федерацехь долчу законашца хIора а министерствон шен декъехь цхьаъ бен пачхьалкхан программа хила бакъо цахиларца доьзна, цу программин проектах Нохчийн Республикин дешаран, Iилманан министерствон пачхьалкхан программи юкъахь подпрограмма йира. Иштта, цу проекта юкъахь нохчийн маттана леринчу доккхачу декъах цхьа кIеззиг кескаш бен ца йисина ...пхеа шарна лерина. Иза а боккха кхиам хетачу хьолехь ду вай тахана.\nДоккха маьIна ду тахана хаамийн гIирсаша бечу белхан. Телевидени, радио, Интернет-агенствош, газеташ, журналаш нохчийн меттан терго еш, шайн ницкъ ма-кхоччу и кхиорна, цуьнан сий дарна юкъа шайн дакъа дуьллуш къахьоьгуш ду. Делахь а кхачаме, дийнан лехамашна дуьззина жоп луш ца хета и болх. Уггар хьалха тидам тIебохуьйтуш ду телевизор чохь вайна хезаш болу нохчийн мотт оьрсийчунца дукха иэбелла хилар. Массо а хьожу телевизоре, дукхахдолу хIума цу чухула девза, го вайна. Цунах масал оьцу, и синкхетамо ша-шаха тIеоьцу, хIора дийнахь хьуна хезаш-гуш хилча-м муххале а. Цундела доккхачу маьIне ду ма-хуьллу сиха телерадиохула буьйцу нохчийн мотт цIанбар а, къамел дечара нийса, шера, тийса а ца луш, гIуллакх долчохь а, доцчохь а «кег а ца беш», бийцар а. Кхеташ ду и цхьана дийнан болх цахилар, цунна говзанчаш иэшар а, амма вайн ницкъ а, таро а ма ю и дан, лаам хилчахьана.\nШолгIа шо ду министран Жамалдаев Шаидан дIадолорца Нохчийн Республикин къаьмнийн юкъаметтигийн, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министерствехь цу гIуллакхана лерина комисси вовшахтоьхна а, и кхиаме болх беш йолу а – хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт нийса лелорна тIехь терго латтош йолу комисси, шен коьртехь «Даймохк» газетан коьртачу редакторан заместитель Дадаев Сайдхьасан а волуш. Цу комиссин заседанешкахь йиллина йицаре йо вайн хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт бийцарехь, язбарехь нислуш йолу галморзахаллаш. Уьш нисъярехь дан дезарш билгал а дохуш, республикин телерадиокомпанешкахь, газеташкахь, журналашкахь нохчийн мотт литературни гурашкахь хилийтарна тIехь терго латто билгалбинчу белхалошца дийцаре а деш, дан дезарг царна тIе а дуьллуш, болх беш ю и комисси. Билггала хийцамаш хила бола а белла цу балхахь, кхидIа дан дезарш дукха а ду. Лакхахь билгал ма-даккхара, Iедалан органийн, яртийн нохчийн маттахь йолчу цIерийн тептарш кхоьллина ца Iаш, беттанийн нохчийн маттахь йолу цIерш лохуш-толлуш болх а бина, цу буха тIехь вайн яздархойн Союзо календарь ара а хецна, шеран шийтта беттан нохчийн цIераш тIехь а йолуш.\nНохчийн меттан дезде цхьана 25-чу апрелехь хилла Iа ца деза. Шарахь цкъа билгалдоккху деккъа дезде а дина, йисинчу хенахь маттаца йолу юкъаметтиг хIинццалц санна дIакхехьахь, кхано юха вовшахкхетча а таханлерра къамел хилла чекхдер ду гIуллакх. Цундела вайн Iалашо хила еза: нохчийн мотт кхиорехь, Iаморехь, дахарехь шуьйра баржорехь дийнна шарахь бинчу белхан жамIаш даран де хила деза хIокху даздарех. ТIаккха боккъал а дезде хир ду нохчийн меттан, оьмарера оьмаре кховдош, тIебузуш, кIаргбеш, мел чолхе зераш тIехIиттарх иэша ца оьшуьйтуш, вайн дайша таханлерчу вайга схьакховдийначу нохчийн меттан дезде.


Абадиев Мусана Интернет мархйоккхуш ю ФСБ\nГIалгIайчоь --Абадиев Муса, блогер\nПолитикан бахьанашца Iаткъам бо Iедалша гIалгIайн вевзаш волчу блоггерна Абадиев Мусана. Иза бехкево цо ша язйинчу артикалца низамаш дохийна аьлла. Ткъа хилларг ду цо хьаьакамийн ма-ярра ц1е яккхар, харцонаш лелорна уьш бехкебар.\nАбадиев Мусана дуьхьал гIаттийна дов ГIалгIайн республикан кхело листа долийна дукха хан яц - цхьа- ши бутт. Блогер а, юккъаралхо волу и жима стаг бехкево цо шен блогехь язйинчу артикалца, пачхьалкхехь къаьмнийн юккъметтиг а талхош, адамаллина дуьхьал иза дина аьлла. Селхана хила езаш яра кхелан рогIера кхеташо, амма девзаш доцчу бахьанашца иза кхин а цхьана кIиранна тIаьхьатеттина. Шега Абадиев Мусага хаьттира Маршо Радионо, хIун бахьана долуш гIаттийна цунна дуьхьал дов.\nАбадиев: «Ас и артикл Хашагульгов Султан-Гирех лаьцна язйинера. Иза стохка вийначул тIаьхьа, шозлагIчу дийнахь. Интернетехь Iаламат чIогIа вон яздинера вийначух, «атта-м ца вий и террорист», бохуш. Суна новкъадеанера иза, ас яздинера, хьашт доцуррг ма дийца аьлла. «Шу кхуза къепе хIотто даьхкина ма дай, кхузахь иза дале, уггаре хьалха, шайн цIахь ян еза аш иза, аьлла. Шо хьалха язйина ю ас иза, хIинца бен цуьнан тидам а ца бина цара».\nАбадиев Муса махкахь а, «Дийна Журналехь» а вевзуш блогер ву. «Хардингуш» ша шех олуш, оьрсийн низамхойн могIанашкара язъечу цхьана блогерна дууьхьала арз динера цо, къомана а, нахана а тIе нехаш хьоькхуш, зуламаш леладо цо, аьлла. Оцу гIуллакхна ша тIекхайкхинчу къайлахчу сервисан белхахоша, шега дина къамел довзийтира цо.\nАбадиев: «Соьга ФСБ-н белхахочо элира, ас хьаштдоцург дуьйцу, БуьрийIехь набахтехь кхобу кегий нах а ма бийца, террористашца дийцарш ден а ма баха. Иза ду-кх соьга цара бохург. Евкуровна а ле мегар ду хьуна боху, амма ницкъаллийн структурашна ма ле боху. Бакъоларъярхойх цхьана белхахочо элира соьга, салафийян агIонча хьо ца хилар бахьана долуш, маьрша лелар ву хьо. Иштта хьо вацахьара, вийна дукха хан хир яра аьлла».\nМуцольгов Мохьмад цIе йолчу кхечу юккъархочуьнна, Оьрсийчохь вевзаш волчу бакъоларъярхочуьн шеко яц Абадиев Мусана дуьхьал долийна гIуллакх политикан бух а, бахьана а долуш хиларан. Маршо Радиога цо иштта элира.\nМуцольгов: «Муса суна вевза. Иза иман а, яхь а йолуш, вайнеха жима стаг ву. Цунна политикаца доьхна Iаткъам бо. Низамца догIуш хIума дац цара бохург».\nМуцольгов Мохьмад а, я кхиболу меттигера юккъархой а ца кхета, шайна хетарг а, гушдерг а, тIехь цхьа кхерам а боцуш, дийца йиш хIунда яц, ткъа кхечеран, масала, Жириновский Владимир санначийн, майрра хIуъа дIаала йиш хIунда ю.\nМуцольгов: « Жириновскийс а динера харц къамел. Оха кхеле веллера иза. Тхуна магош дац хIума ала, ткъа Жириновскийна магош ду, кхечарна а магош ду. Нахана тIехь тIаIзар де боху цара. Низамаш а дохадо. Цаьрга хIумма а ца олу Iедало, ткъа кхо, шен накъост вийчаиза халонга а даьлла, сихвелла яздинарг башха доккха хIума а дац, цунна дуьхьал зуламан гIуллакх а долийна, кхел ян бохку. Иза шалхенаш хилла а ца Iа, иза цхьа гIурт бу».\nТIаьххьарчу хенахь тIом а, къийсам а Интернете, блогашка а, Фейсбуке а, кхечу хьостанашка а бирзина. Компьютер хьалхахь, милла а хьо велахь а, бакъо цхьаъ ю моьттуш велахь, боккха тешнабехк хуьлу. Хьо даима а цхьаьннан гуш йоцчу тергонехьву дийнахь а, буса а.\nКхераме гIирс бу Кавказехь интернет


ДАIИШ-ан чалтачаш карзахбевлла\nМарсхьокху-бутт 30, 2016\nМасех де хьалха туркойн эскархоша Шемахь ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанна дуьхьал тIеман операци йолийча дуьйна схьа, хIора денна аьлча санна, эшамаш ловш ю и тоба.\nТуркойн эскархоша деш гIо а долуш, меттигерчу оппозицино, доккхачу декъехь Шеман Маьрша эскар олучу тобано Шемин неврехь Iуьллуш йолу Джераблуз гIала даIишхойх цIанйира.\nТIаьхьарчу шина шарчохь ДаIишан куьйгакIелахь хилла йолу и гIала Туркойчоьнан, Шеман пачхьалкхан дозанна уллохь Iуьллуш ю, цу дозанна цхьа чакхарма бен генахь йоцуш.\nГIаличуьра бовда безна даIишхой къилбехьа, Димашки агIор Iуьллучу эл-Табка гIала бевдда, иттанаш цу тобан декъашхой оппозицин ницкъаша йийсаре а лаьцна.\nТIаьхьарчу масех баттахь ДаIиш тобано лайначу тIеман эшамашкахь рогIераниг бу хIинца Джераблузехь цара лайнарг. Юкъарчу хьесапехь шаьш хьалха Иракъехь а, Шемахь а дIалаьцна, шайн олаллехь латтош хиллачу лаьттанех 30 процентера 40 проценте кхаччалца территореш карар евлла церан.\nЦу эшамашна юккъехь уггаре а боккханиг бара бутт хьалха ДаIишера эл-Фаллуджа олу гIала оппозицин ницкъаша дIаяккхар.\nХIетте а, Европера а, доллучу дуьнентIера а ДаIишах дIакхета дагахь Шема агIор дIаоьхучу, церан идеологих Iехалучу кегирхойн терахь соцуш дац. ХьастагIа Австрин терроризмаца къийсам латторан хьукматан векалша телевизионехула мукIарло дира, Шема оьхучийн терахь хьалха санна лакхар дацахь а, амма цига баха новкъабуьйлу я цига баха кечамаш беш болу кегирхой хIинца а сих-сиха совцабо шаьш, и кегирхой вайн юкъараллина боккъал а боккха кхерам а бу, аьлла.\nЛондонерчу Элан колледжан Iилман белхахо волчу профессор Нойманн Петере хаьттира Маршо радионо, муьлш бу тахана а ДаIишах дIабетталуш болу нах, церан хIун юкъара аматаш ду билгалдаха йиш йолуш, аьлла.\nНойманна Петер карарчу хенахь Малхбухехь ДаIишерчу террорхойх уггаре а вевзаш волу аналист ву, бIеннаш цу юкъерчу кегирхошца интервьюш йина цо куьйгалла дечу дуьненаюкъарчу эскпертийн тобано. Шен зеделлачуьнца кхаа декъе бекъа мегар ду Малхбузера ДаIишах дIакхета оьхуш болу нах, бохуш дийцира Iилманчано.\nНойманн: „Уьш хIун нах бу аьлла ахь хаьттича, кхаа тайпе боькъур бар ас уьш. Хьалхара тайпа - царах оха гIодархой, орцахбовлархой олу. Уьш Шемара тIом болабеллачу муьрехь, 2012-2013-чу шерашкахь цига дIабахнарш бу.\nВуно лакхара суннитхой идентитет йолуш нах бу уьш. Мотиваци а яра церан лакхара. Уьш тешна бара Шемахь сунниташна дуьхьал дIахьош геноцид ю аьлла. Сан нах цигахь бойъуш бу, царна деш таIзарш ду.\nЦеран зударий цигахь хьийзош бу, ас царна гIо дан деза аьлла бахана бу уьш цига. ШозлагIчу тобанах ас „шайн дахарехь маьIна лоьхурш“ олу. Уьш ДаIишо шаьш Халипат хIоттош бу аьллачул тIаьхьа бахана бу, 2014-чу шарал тIаьхьа. Цу тобанийн баккхий кхиамаш буйла шайна гинчул тIаьхьа.\nУьш кху Малхбузехь шайн дахарна цхьа а ориентаци а ца карош, шаьш кхузахь хийра а хеташ бехаш нах бара. КхозлагIниг, тIаьхьарниг тоба – ас цунах „цхьанна тIаьхьабозабелла, тIаьхьатассабелла лелаш берш“ олу. И нах интернетехула радикализаци а хилла бахана бац цига, уьш шайн хьалхехьо Шема дIабаханчу доттагIаша ле а бина, дIабигина бу.\nЦундела ма хуьлу цхьайолчу гIаланашкара, масала, Германехь Золингенера, Динслакенера я Белгехь Моленбергера я Британехь Лондонера алсамох кегирхой Шема бахар нислуш. ХIунда? ХIунда аьлча, цхьаъ -шиъ цига дIавахнехь, дукха хан ялале царна тIаьхьа боьлху церан доттагIий.\nДукхахчу кегирйхойн иза цхьаъ бен доцу бахьана хуьлу Шема баха – шайн уггаре а дика доттагI цига дIавахана хилар бен“.\nЦу юкъана тIеман эшамаш ловш йолчу ДаIиш тобано рогIера къиза видео яржийна кху деношкахь.\nИнтернетехула террорхоша зорбане яьккхинчу видео тIехь гуш ду, тIехьажарехь шийтта-кхойтта шераш долчу кегийчу бераша тIехьахула куьйгаш а дихкина, гор хIиттийна лаьттачу йийсархошна-кхурдошна тоьпаш етташ.\nЦу чалтачалла дан дIахIиттийначу берашна юккъехь шен кIант вевзина Британин цхьана вахархочунна. Цу махкарчу Индепендент газете цу стага дийцарехь, цуьнан хьалхарчу зудчо вина, 13 шо долу кIант ДжоДжо ву экзекуцехь дакъалоцуш верг.\nШеца дIакъаьсталца рок-эшаршлакхархо хила йолу шен дуьххьара хIусамнана, ша йитинчул тIаьхьа Хьусайн Джунайд цIе йолу Iарбойн орамаш долу жима стаг а вевзина, им диллина, шен кIант а эцна, цуьнца Шемахь ДаIишан тобанах дIакхетта, бохуш дийцина кIентан дас. „\nДика а волуш, хьекъал долуш кIант вара иза, хье билина цара цунна..\n„Дика а волуш, хьекъал долуш кIант вара иза, хье билина цара цунна, Iехийна иза“- аьллера цо журналисташка


КIиран-де, Чиллан-беттан 07, 2016 Меттигера хан 17:46\nОханан-беттан 19-чу дийнахь лаьцна вара Царнаев Джовхар, иза лаца арабевллачу ницкъаша, Джовхар дIалечкъина хиллачу катеран тIерчу пластикан телатана герзашца Iуьргаш даьхначул тIаьхьа. Цуьнан воккхах волу ваша Тамерлан полицино вийна ву. Бостонерчу "Бет Израэль" дарбан-хIусамехь лоьро Одом Стивен Рэйс яздинера, Джовхаран шортта чевнаш ю герзаша йина. Уггар еза чов, цуьнан аьрро мочхалах кхетта, багахула чекхбаьллачу патармо йинарг ю. И бахьанехь туьта а, лерг а, букъан даьIахкан агIо а лазийна ю. Цул сов, когех, кьугех а кхеттачу герзаша а йина чевнаш. Сиха кхехкхачу шина яй чу йоьллинчу бомбанаша кхо стаг вийнера, 260-нна чевнаш йинера, хIокху шеран Оханан-беттан 15-чу дийнахь Бостонехь дIаяьхьначу марафонехь.


Чохь эскархой боцучу геннара урхалла дечу гIагIдиллинчу машенийн керла чIор юкъадоккхуш ю Украина, ткъа Оьрсийчоьно дIахьедар дина ша хIинцале а Шемахь телетанкаш дIахIиттийна аьлла. Иштта ю уггаре тоьлла тIеман машенаш-роботаш.\n1 Оьрсийчоьнан геннара урхалла дон танк-робот "Уран-9". Цуьнан ю 30-миллиметран йоккха топп а, кеманашна тоха аьтто болу танкашна туху урхалла дон "Атака" ракеташ а.\n2 10-тонн йозалла йолу машен Шема хьажийнера. Амма цунах пайда оьцуш гучудевлира цхьамогIа кхачамбацарш. Царах уггаре коьртаниг дара, боьдуш тIом а болуш, цунна урхалла дан оьшу зIе хедаш хилар.\n3 Украинера "Фантом" кховдийнера инженераш тIеман министраллан векалшка мах хадабе аьлла. Цуьнан йозалла ю 2,5 тонн. Цу гIагIдиллинчу минимашенах эскархошна накъост хир ву бохучух шеко йолуш бу тIеман говзанчаш.\n4 Маршо Радион Украинин сервисна интервью еллачу цхьана тIеман эксперто элира, патрул буьйсанна араяьлча уллехь йогIуш и робот хилахь, шаьш хезар ду 2 километр генахь а, аьлла.


Гайтукаев А. «Даймехкан кхолламан декъахь волчу поэтах дош»\n7 июль 2014 года\nВевзаш волу поэт, публицист, литературни критик, гочдархо Цуруев Мовладин Шарип вина 1963-чу шарахь Гуьмсан к1оштарчу Лаха Гезлойн-Эвлахь. Юьртарчу юкъардешаран ишколехь доьшуш а волуш дуьххьара зорбане ваьлла иза. Чекхъяьккхина Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Къахьегна дешаран хьаьрмахь, «Орга» журналан, «Даймохк», «Васт» газетийн редакцешкахь, и.д1.кх. коллективашкахь а.\nТахана иза къахьоьгуш ву «Хьехархо» журналан коьртачу редакторан, республикин 1илманийн академийн «Таллам» журналан жоьпаллин секретаран а даржашкахь. Иза ву яздархойн, журналистийн а Бартийн декъашхо. Газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь, коллективни гуларшна юкъахь зорбане йийлина цуьнан стихаш, поэмаш, статьяш, очеркаш.\nЦуруевн дуьххьарлерчу стихийн гуларан ц1е яра «Йисалахь, Нохчийчоь». «Тешалахь, Даймохк», «Цхьа мерза-г1айг1ане мукъам» ц1ерш йолу стихийн, поэмийн гуларш араевлла поэтан кху т1аьхьарчу итт шарахь.\nПоэт Цуруев 20-чу б1ешеран т1аьххьарчу 30 шарахь бевзинчу яздархошлахь шайна т1е тидам алссам боьдучарна юкъахь ву. Арсанукаев Шайхи хьахийначохь цуьнан «Ненан мотт» стихотворени санна, Цуруевн ц1е яьккхича суна уггар хьалха дагайог1у цуьнан «Нохчийн мотт» ц1е йолу байт.\nЦхьана вевзаш волчу нохчийн меттан хьехархочо, «Даймохк» газетан рог1ера номер а карахь, олуш хезира суна:\n«Кху т1ехь зорбатоьхна йолу Цуруевн «Нохчийн мотт» стихотворени тоьар яра, кхин кху т1ехь х1умма ца хилча а, кху газетан номеран мах лакхара хадо а, мехалла гайта…».\nМа-дарра аьлча, поэтан ницкъ кхаьчна оцу шен говзарехь (произведени) вайн маттах лаьцна шатайпа дош ала. «Базарахь эцна а боцчу», «цхьаьнггера а юхалург» ца баьккхинчу нохчийн меттан хьокъехь цо боху:\n«Цу маттахь нанас со дуьххьара хьаьстина,\nЦу маттахь некъан дош дадас а кхайкхийна,\nЦу матто, – уггаре гергарчу сан сина –\nСан, генахь цхьа висча, дог-ойла айина.»\nЦуруев Шарипан кхоллараллин башхалла билгалйоккхуш, Нохчийн Республикин 1илманийн академин вице-президент, академик волчу Дадашев Райкома яздина:\n«Цуруев Шарипан поэзехь къарцавеллачунна наггахь рифмица, ритмаца цхьацца кхачамбацарш каро там бу, цхьацца, Гадаев Мохьмад-Салахьас ма-аллара, т1е «мотт хьакханзий», кхоччуш т1ехь къахьегна йовланзий меттигаш хила мега. Амма, дагах ца кхеташ, чохь са доцуш стихотворени я язбархьама язбина мог1анаш карор бац Шарипан поэзехь. Цо шен дог догуш, шен кийрахь кхоччуш 1аьткъинарг бен ца яздаран билгало ю иза.\nДоцца аьлча, шен исбаьхьа, шен поэтически дуьне кхолла ницкъ кхаьчна цуьнан… Иза бакъволчу поэтан билгало ю».\nЦуьнан поэзин хьоста (источник) лехаро гучудоккху: хинволчу поэтана дика т1е1аткъам бина ненан («бабин») туьйранаша, ден «некъан дешнаша», хьехархоша, юьртахоша.\n«Ма елхахьа, нана,\nМа тийжахьа, нана,\nКъинош долчу к1ентан\nДог карзах ма даха...» – олу цо цкъа.\nЦуруевн тоьллачарех лара хьакъ ю аьлла хета «Т1аьххьара нохчий...» ц1е йолу байт. Кху дуккха а хийцамаш шеца болчу муьран теш волчу цо шатайпанчу поэтически кепаца гойту схьах1оьттинчу хьолан сурт. Ткъех шо гергга хьалха язйинчу оцу байто вайн ойланехь тахана а дуккха х1ума меттахъхьадо. Т1аьххьара яхьйолчу къонахийн барам лаг1луш хеталуш, махкахь г1айг1ане сурт х1уттуш го поэтана. Оцу къонахошца д1аваха (д1аван) ирс доцуш висарна вогуш а, доьхначу дийнахь йоьхначу ойланца а ву автор. И ойла, и г1айг1а, и сагатдар дешархочуьнга кхачийта, вай а ойлане даха хьожу поэт.\nЛеррина ойлаярца и дешнаш дешнарг дахаре бен доцуш хьоьжур вац аьлла, ч1аг1дан мегар дара.\nОцу дешнаша гойту лазам, цхьана Нохчийчохь хилла ца 1аш, цуьнан дозанал генна арахь бу. Дайна а, довш а къаьмнаш ду вайн дуьненахь. Адамаш шайн орамех д1ахедарна болчу кхерамах вай лардан орцахваьлла поэт.\nМассо хенахь а х1умане шен хьежам болуш, диканиг, оьзданиг, даха хьакъдерг лардан, кхио дезарна а сагатдеш, цу хьокъехь шен говзачу дашца вистхуьлуш схьавог1у ала мегар ду Цуруев. Дуккха а вайн лазамийн, баланийн бух, бахьана – хьарам-хьанал къастош цахиларехь, ахчанах 1ехалуш дохкодаларехь, нийсо ца ларъярехь хилар гойту цо ша Нохчийчоьне дечу къамелехь:\n«...К1иллоша йоьхки хьо шайнех,\nЦ1убдарша муьйлу хьан ц1ий...\n...Букъ туьйхи ка тоьхначара,\nЦ1е туьйхи – ца езачара...»\nПоэт г1айг1ане во «тийжаро-делхаро», «харцоно», «зуламо шовкъе буг1yчу букар бохьо». Маьршачу, машаречу стеган дешнашца Цуруевс Нохчийчоьне боху:\n«Лардала йиш хилча, хьанна\nОьшу, со велла хьо йисар?\nКхин вониг, хьо елла висар?»\nПоэтана гарехь, вайна оьшу, тешар, иэшам йоццачу ханна буй хаар, болх Далла т1е биллар, Даймехкан рицкъа, ницкъ а Везчу Делехь буй хаар. Т1аккха зуламхой ларор бац Даймехкан «Сийца, Сица». Ира хьекъал а, философски ойла а, хьежам а болчу поэта вайга даха кхойкху; доха а ца духуш, вайн г1иллакх-оьздангалла ларъяре, халонашна б1о цакъажоре кхойкху.\n«Гергарчу, генарчу лулахойх\nДоттаг1ий хир бац вай толахь бен,\nДоха ма доха – бохь бог1а,\nШайт1а а, мостаг1 а вохавеш.»\nПоэтана дика го хабаршка дирзина г1уллакх, дукха дуьйцучу хабарша дан г1o доций, «цкъа хабарш хебаршка довлахьара-кх», олу цо.\nЦуруев ша деккъа дош аьлчахьана волу моьттучех вац. «Вайх мила, маца, муха хилла цу везчу Далла гуш ду дика» олу, гайтаман х1уманаш къобалдеш воцчу поэта шен цхьана байтехь.\n«Тешалахь, Даймохк...» ц1е йолу стихийн гулар язъярца Цуруев Шарипа довзийти шен керла, нийсонан, ц1ена, онда, ира, дуьззина, шовкъе, амма чов-чардо шеца доцу, вайн хиллачуьнга, таханене, хиндолчуьнга, доглозуш б1аьрг а тоьхна, аьлла дош. И дош тахана кхолладелла дац, цуьнан «эзар» шо ду, х1унда аьлча:\n«Билгалдан йиш яц са мел деха шо,\nСин оьмар яц хан, йоккхург дег1а чохь.»\nПоэтан лирически турпалхочунна хаьа, ша мила ву, хьенан верас ву, девза шен декхарш. Цуьнгахь беха Даймохк безаш беллачаьрга (мел бу уьш!) безам. Гуларна юкъарчу стихаша авторан дог-ойла, хьежар гайтина ца 1аш, гойту къоман башхалла, диканиг, вониг, адамийн дахар – шен хиллачу низамах, къепенах т1аьхьарчу шерашкахь доьхна хилла долу.\nКъизачу т1амо, бохамо, балано поэт ца вожийна, иза нацкъар ца ваьлла мехкан г1уллакхашна, нийсонан, бакъдолчун толамах дог ца диллина цо.\n«Хьан чевнаш дебачу дийнахь,\nХьан лазар ч1аг1делча некхехь,\nНохчийчоь, сан Даймохк сийлахь,\nСо ву хьан кхолламан декъехь...»\nКху т1аьххьарчу, вайн халкъ а, х1ора стаг а массо aг1op зиеран шерашкахь Цуруев Шарипан кхоллараллин башхалла – цуьрриг а тийса ца луш, къийла ца луш дош аларехь го суна. Иза иштта х1унда ду-те бохучунна жоп, цо цкъа дуьйцуш суна хезначунна юккъехь а хаалора.\nШарипа масех шо хьалха элира:\n«Хьажахьа, йоккха г1ело, хало лов вай, харцонаш гобаьккхина ю, х1етте а адам т1етаь11ина, аьтто баьл-баьллачохь къахьоьгуш ду. Лаьтта т1ехь болх бо, йохк-эцарца базарахь сискал яккха г1ерта; буьйсанна т1аьххьалц, кху хьоле хьаьжна ца 1аш, ловзарш до. Адамо, ша оццул къизачу хьоле нисделлашехь, б1о ца къажийна бохамна, балина. Ца йитина забар, вовшашка къамел до, ца ч1е1аш. Психологически адамо ша-шен лардаран кеп хила а мега иза…»\nЦо стихашкахь а боху:\n«Кхача ца ло мел ярх г1айг1а,\nТоьар ду вайн тийжар-делхар.\nХан ма яйа, хан ма яйа –\nД1адолор вай нохчийн хелхар.»\n«Вай меттах1иттор ю г1аланаш, вай меттах1иттийча дегнаш» – бохучу поэте вай леррина ладоьг1ча, таллам бича, вай цо б1о цакъажоре кхайкхарх, автор ша саготта ву, саготта ву Даймехкан г1уллакхашна, дахарна – «айпе пекъар» долчу, иза дерриге дерзина даларна кхоьру иза. Поэтана го цхьана а х1уманна са ца гатден, цкъа а кхерам ца лайна нах, даьхни-бахам дош хетарш, г1ант къуьйсуш эрна г1айг1а йийраш, х1илла шен амал йолу дуьне а...\n«Лаамийн урх хьоь елла Дала,\nХьо хьайна товччу новкъа вала.\nХьо эла хиларх, къелла йоссарх,\nХьайн коьрта кхиэлахо эхь-бехк лара.»\nВай лакхахь ц1е яьккхинчу гуларна юкъахь тоьллачарех ю «Тешалахь, сан Даймохк, тахана тешалахь…», «Вайн эхь-бехк, вайн сийлахь г1уллакхаш...», «Нохчийчоь», «Кирхьа», «Нохчийчоьне», «Т1аьххьара нохчий...» ц1ераш йолу стихаш.\nКхин цхьа башхалла а ю Цуруевн кхоллараллин. Оьрсийн маттахь стихаш язъярца ша зен воьлла иза т1аьхьарчу хенахь. Уьш а лакхарчу говзаллица язйина ю. Цара авторан дешархой совбехи. Билгалдаккха дог1у, шина маттахь яздийраш яздархошлахь, журналисташна юккъехь ч1ог1а к1еззиг хилар а.\nКуц тайна, чам мерза дешнаш, мог1анаш яздина Цуруевс безамах лаьцна. Кегийрхой, мехкарий боцурш а хир бу цу мог1анийн дешархой:\n«Ц1арна ца лелийна г1иллакх,\nИ к1еда-мерза хьан аз –\nХьо x1инццалц евзинарг, хилларг\nЙисаре сатуьйсу ас.»\nЯздан буьйлалуш болчу а, шуьйра бевзачу а кхоллараллин нахаца шуьйра уьйраш, з1енаш ю Цуруевн. Нохчийн, оьрсийн, кхечу мехкашкарчу къаьмнийн литература а, бевзачу философийн, хьехархойн, 1илманчийн белхаш а иза массо хенахь боьшуш ву аьлла хетало, поэте ладоьг1ча, цуьнан говзарш ешча. Дика ойланаш кхуллуш, дешархо кхиош, иза, ойлаеш, сема хиларе кхойкхуш мог1анаш к1езиг дац поэтан тоьллачу стихашна юкъахь.


"Оцу дийнахь тхан хIусамехь боьдург тIом бара". ГIалгIайчуьрчу цхьана операцин истори\nЛайлаъан 53 шо ду. Нохчийчохь шолгIа тIом боьдуш цуьнан хIусам йохийра йоккха топ тоьхна. Яьллачу цIарахь дагийра цуьнан ши куьг а, ах дегI а. 2020-чу шарахь Товбеца-беттан 23-хь юха а чуяха хIусам йоцуш йитира иза: цуьнан цIа дохийра ГIалгIайчуьрчу Троицкая эвлахь леррина операци дIахьош.\nНицкъаллин структураша дIаяьхьначу цу операцехь вийра кхо стаг. Къоман антитерроран комитето бинчу хаамца, уьш хиллера “Исламан пачхьалкх” экстремистийн тобанан агIончаш.\nГагиевас дийцарехь, и нах шайн хIусамехь баха битинера цуьнан хIусамдас, байъинчерах цхьаъ вевзаш хиларна. Шена а, шен майрачунна а ца хаара шаьш чубитинарг тIемалой хилар, дуьйцу Лайлаъа.\nЦуьнан 45 шо долу майра Гандалоев Руслан лецира Федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) белхахоша, иза террорхошна гIо деш хила мега аьлла. Гандалоев кхело дIалаца сацам бира шина баттана, цо даре деш тоьшаллаш динчул тIаьхьа.\nЛайлаъ а, цуьнан йоI а йисира чуяха хIусам а йоцуш, карарчу хенахь лулахошкахула буьйсанаш йохуш лелаш ю и шиъ. Юьртан администрацино хьалххе хаийтинера Гагиевага бахам шаьш меттахIоттор бу бохучуьнга сатийса оьшуш цахилар, цуьнан хIусамдас ша неI схьайиллина хиларна Iедалша лоьхуш хиллачу нахана.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Гагиева Лайлаъа дуьйцу чуяха хIусам йоцчу шен дахарх а, бисина бахам мародерех ларба ша гIертарх а лаьцна.\n- Станица Троицкая, Шефская урам – иза тхан адрес ду, - дуьйцу Гагиевас. – Тахана цигахь херцарш бен кхин хIума дац. Герз диттина тхан доьзалан машенна а. Юхалург ахча даккха дезна сан ков меттахIотош, буса ков-керт дIакъовла. Марадeраш бу лелаш. Полицин белхахой ца кхайкхина ас, буьйсанна уьш богIий а хаац.\nГагиева лаьтта шен дохийначу цIенна хьалха\n- Оцу дийнахь, Товбецан-беттан 23-хь тхан хIусамехь тIом бара боьдуш. Бахам боцуш дисира тхо 300 эзар соьман барам хир болуш. Егира ерриг техника а, пхьегIаш а, бедарш а. Иза юха муха хIоттор ду. ТIедогIуш рицкъ дац суна заьIапхочуьнан 9 эзар сом пенси доцург.\nТкъа хIинца со а, сан йоI а буьйсаяккха меттиг а боцуш йисина, лулахошка йоьду тхойша дIайижа. Юьртан администрацино хьалххе хаийтира бахам шаьш меттахIоттор бу бохучуьнга сатийса оьшуш цахилар, сан хIусамдас тIемалой шен лаамехь чубитарна. Амма цунна хууш ма дацара уьш Iедало лоьхуш буй. Суна а, сан майрачунна а ца хаара иза. Со а, сан йоI а, ши а хIусам йоцуш йисна, шиа заьIапхо ю тхойшиъ.\n- Муьлш бара аш чубитинарш?\n- Тхуна вевзаш цхьаъ вара царах - Гадаброшев Аслан. 2015-чу шарахь Соьлжехь цуьнан деца гIишлош ечехь цхьаьна болх беш дара со а, сан хIусамда а. Операци хилале хьалха масех де хир долуш Гадаборшевс буьйса яккха чувитар дийхира тхоьга. Цуьнца кхин а ши стаг вара - Гадаборшевн стунваша Лолохоев а, Саралиев Мохьмад цIе йолу нохчо а. Тхуна аьттехьа а дадогIийла дацара уьш зуламхой бу аьлла. Ткъа уьш лехамехь хиллера. Тхоьгахь, гарехь, дIаловчкъа дагахь хиллера уьш. Амма церан сурташ цхьанха а дацара дIадиттина, цхьаъ лохуш хилча иза деш ма хиллара.\n- ШолгIачу дийнахь шаьш дIа ца дагIар муха кхетийра цара?\n- ХIора сарахь чохь Iан хIусам лоьхуш ду шаьш, олура цара, амма дIа ца боьлхура. Тхо шайх тешарх пайда эцара цара, амма, гарехь, цхьанха а дIабаха дагахь а ца хиллера уьш. Дийнахь ара ца бовлуш чохь Iара уьш, ткъа буьйсанна цхьанха боьлхий, кхачананан сурсатех буьзна тоьрмигаш а дохьуш, цIаберзара. Цара оьцурш механа уггар деза сурсаташ дара, тхан таронаш яцара уьш эца. Ахчанца халонаш хьоьгуш бацара уьш.\nГагиевана бисна бахам\n- ЦIанна штурм муха йолаелира?\n- Товбецан-беттан 23-хь сатоссуш сан хIусамдас цаьрга дIагIо элира. ТIаккха царах цхьаммо автомат тIехьажийра Русланна. Масех минот ялале эскархой чулилхира. Со а, сан хIусамда а сихха дIададийра герзаш деттачу меттера.\nСуна вон хиллера. Лоьраш кхайкхира. Сан майра машена чухаийна левеш вара. Сан йоI цIера араяьллера иза хилале масех минот хьалха. Иза стилист ю, клиенто кхайкхинера иза ловзарна кечлуш гIодахьара аьлла. Суна хезира цу чохь болчаьрга йийсаре дуьйла, бохуш, мохь бетташ. Амма карабаха дагахь бацара уьш, цара герз детта долийра. Кхуьа а кхелхира. Герз кхиссар, гIовгIа, лелхийтарш, цIе. Масех сохьтехь дахделира иза.\n- Стенах лаьцна ойла йора ахь герздеттар доладелча?\n- ЦIа дохор хиларх. Уггар ас сагатдийриг дара дийнатех хиндерг. Ши цициг а, Кортик цIе йолу жIаьла а ду тхан. Уьш дийна дисира. И дерриг лан хала ду суна, хIунда аьлча 25 шо хьалха тIамехь сан кхин цхьа цIа даьгна хиларна.\n- ХIаъ, Серноводскехь дехаш дара тхо, ГIалгIайчоьнан дозанна генадоццуш. Со цIера ГIалгIайчуьра ю. ТIом балале хьалха, йоI а кхиош, кIоштан дарбан цIийнехь лор-йиша болх беш яра со. Чукхеттачу йоккхачу тоьпан хIоъо хийцира тхан дахар. Кузах цIелеттера, къур балар бахьана долуш сихха ара ца довла делира тхо. Со а, сан йоI а вуно чIогIа ягийнера. Эскархоша госпитале йигира тхойшиъ. ГIо-накъосталлан организацино гIо дар бахьана долуш, Германехь дарба дира сан йоIанна.\n- Компенсаци елирий шуна, хIусам йохорна?\n- Цхьа а кепек, цхьа цуьрг латта ца делира тхуна. Нохчийчохь реза цахилира тхойшинна заьIапхочуьнан кехаташ дала. МухIажиран статус, нуьцкъала хIусамах яьккхина аьлла статус а яц сан.\n- ГIо дещ цхьа а вуй шуна?\n- Вац. Гергара нах а, тIедогIуш рицкъ а дац тхан. Троицкехь белхашца доьзна хьал ледара ду, болх боцурш дукха бу болх болчарал а. Сан йоI стилист болх беш ю, наггахь гочдархочуьнан болх а бо цо. ГIалгIайн университет чекхяьккхина цо, немцойн а, ингалсан а меттанийн факультетехь дешна цо. Тхуна гIо дан луург кхоьрур ву, аьлла хета суна, тхуна гIо дарна ша бехке варна.\nСтигалкъекъа-баттахь дIакхайкхийра Соьлжан кIоштан территори тIехь лелаш Бютукаев Асланан тоба ю аьлла. ЦултIаьхьа вийра Росгвардин белхахо Алиев Увайс.\n"Иза вер а оцу тобанна бехкедиллира, уьш лоьхуш операцеш йолийра. Амма кхеташ дац леррина сервисаш 2019-чу шарахь хIумма а ца деш хIунда Iийра", - бохуш вара Кавказ.Реалиига “Мемориалан” ГIалгIайчуьрчу декъан куьйгалхо Акиев Тимур.\nЦхьана Товбецан-баттахь тIемалой хила мега боху нах лоьхуш алсам операцеш хилла дIадаханчу шарахь хиллачул а. 2019-чу шеран Товбецан-баттахь дуьйна 2020-чу шеран Марсхьокху-батте кхаччалц 4 операци хилира, ткъа кхушара Товбецан-баттахь уьш хилира – 5, хаам бина “Мемориало”. Верриг а оцу операцешкахь вийна 8 стаг.


ТIедогIучу шарахь мухIажиршна 7 миллиард евро хьажо Iалашо ю Германин\nТIедогIучу шарахь мухIажиршна социалан хIусамаш яла а, ахчанаш декъа а, интеграци яйта а, мотт Iамо программаш кхио а 7 миллиард евро кхача билгалдаккха Iалашо ю Германин Iедалхойн. Reuters агенталло бина и хаам.\nМеркела хIоттийначу планца а догIуш, 2022-чу шарахь мухIажирийн хьашташна лерина хьажор ду 15 миллиард евро. ТIаьххьарчу кхаа шерачохь Германино тIелаьцна миллион гергга мигрант, доккхачу декъанна бусулбанаш.\nReuters агенталлан хаамашца, керлачу бюджетан сацамо Меркелан позицеш уггар доккхачу федаралан лаьтта тIехь, Баварехь а цхьана, йохо тарло. ТIедогIучу кIиранчохь Баварин парламентехь харжамаш бу дIахьош.


Талламан комитет ца хIоьттина Навальныйна дIовш далар толлуш ФСБ-н белхахой лебан\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан ТIеман коьрта урхалло талла тIе ца эцна Коррупцица къийсам латточу фондо оппозиционерна Навальный Алексейна дIовш ФСБ-н белхахоша делла хила тарло аьлла дина дIахьедар. Оцу хьокъехь бинчу сацаман документ шен блогехь довзуьйту Навальныйс.\nКавказ - гIелонехь: "ФСБ-н дIовшдалархоша" а, бухарчу ницкъаша а диначу зенийн ларш\nУрхаллин официалерчу жоьпехь боху, "дIахьедарехь балийна бац Оьсийчоьнан ФСБ-н белхахоша зулам дина ала бух". Навальный Омскехь дарбан хIусаме вилларца доьзна хьелаш толлучу Сибиран федералан округерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин некъан транспортан декъе дIахьажийна Талламан комитето Фондан арз. Талламаш дIабоьлхуш бу, оцу балханна къастийна хан чекхъяьллехь а. Айданза ду бехктакхаман гIуллакх.\nНавальныйс зорбанехула довзйитира ФСБ-н белхахо Кудрявцев Константин ву аьлла къаел дечу стагаца телефонехула хилла къамел. Вукхо харц ца дора ша оппозиционерна дIовш лучу операцин декъахь хилар. Навальныйна хетарехь, президент Путинан омрица дина цунна зулам.\nНавальныйца "Новичок" дIаьвшан лар карийра Европерчу масех лабораторина. Ткъа Оьрсийчоьнан Iедало, пачхьалкхерчу лоьрийн тоьшаллашна тIе а тевжаш, чIагIдо Навальный дIаьвшах цомгуш ца хилла, бохуш.\nКарарчу хенахь Германехь ву дарбан хIусамера араваьлла Навальный. Цо хаийтина кху деношкахь ша даймахка юхавоьрзуш хиларх лаьцна, амма Оьрсийчохь иза лаца кхайкхийна, набахтехь такха хьалха кхайкхийна хилла хан метта а хIоттош.


Сигаьрка озар хьарам дина дуй бусулба стагана? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Сигярка озар хьарам дина дуй бусулба стагана? Тоба дича, и сигярка озар вуо дуй?\nСигаьрка озар цхьаъа шеко йоцуш хьарам ду. Иза хьарам хилар Iеламнаха дукха дийцина а, билгалдина ду. Иза вон хилар а, цунах зен хуьлуш хилар а, цунах вуно дукха цамгарш хуьлуш хилар а лоьраша а, кхиболчу Iилманчаша а дукха хенахь дуьйна дийцина билгалдина ду. Сигаьркех хуьлуш долу зен и сигаьрка узуш волчунна шенна хилла ца Iа. Цунна гонаха долчу адамашна а зен хуьлу цунах, дуьненчу ера йолчу цуьнан тIаьхьенна (цуьнан берашна) а зен хуьлу цунах. Оцу кеппара, цхьаъ-шиъ бIе шо даларца, сигаьрка узуш а, къаьркъа молуш а долу къам йа юкъаралла (общество) дахарна пайдане доцучу хьоле доьрзу, божарий божарий болчура дIабовлу, ах-божарий санна хуьлу. Иза вайна тахана дуккха а нахаца гуш ду.\nЦунах зен хиларал совнаха, эрна ахча а дохкуьйту сигаьрка озаро. Иза а бусалба дино хьарам деш ду. Экономикан тIегIана тIехь сигаьрках хуьлуш долу зен вуно доккха ду: сигаьркаш эцарна хIора шарахь цхьана махкахь болчу наха миллиардашкахь ахча духку (ткъа и ахча хьенан кисана доьдуш ду хууш ду), сигаьрка озарх кхетта йолчу цамгаршна дарба деш миллиардашкахь ахча духку. Дуккха а бусалба нах бу шайгахь хIоьттина мацалла йолуш, къелла йолуш, массо агIор тIебеш тIом болуш, гIаддайна хьийзаш, шаьш санна болчу бусалба нахера гIо оьшуш, амма дуккха бусалба нах шайн даьхни миллиардашкахь кхечарна ишттанехьа дIалуш бу, шайн могшаллийна зен а хуьлуьйтуш, Далла хьалха къила а боьлхуш.\nОцу сигаьрках хуьлуш долчу оцу массо зенашка хьаьжча билгалдолу сигаьрка озар мел доккха хIума ду а, иза мел чIогIа къилахь ду а. Цундела, ша́ сигаьрка озарх ларваларал совнаха, шен доьзал цунах ларбарал совнаха, шен гергарнаш цунах ларбарал совнаха, вайна юкъара и боьха дIовш а, и вон сакхт а дIадаккхар тIехь лаца луччул дакъа лаца деза вайх хIораммо а.\n03.03.2011 = 28.03.1432


Сатоссуш неI етта юха а кхайкхаза баьхкинчу герзахоша\nГIуран-бутт 27, 2017\nТахана Iуьйранна, йохон гIерташ санна, неIтуьйхира со чохь вехачу петаран. Iуьйранна бархI сахьт далале хан яра иза. Чуьра бераш а кхераделла, дIатебира, шайн юргIанаш кIел а дуьйлуш. ОьгIазвахана, цара ма-тоххара, буьрса неI схьайиллира ас а, хIун хилла, тIом-м ца баьлла вайна, аьлла.\n"Ваша, тIом тахана дуьйна болалуш бу-кх, хьайн паспорт гайтахь", - аьлла, шен маса топ белшаш тIехь дIанисйира герзхочо.\nПаспорт юха схьа а кховдийна, хаьттира цхьа а шеко йолуш лулахой буй кхузахь, аьлла. Бац дера, хьалха дуьйна кху чохь, шайн доьзалшца беха нах бу аьлча, цу чуьра дукха сиха, кхин талламаш а ца беш, хаза а хеташ, дIабахара низамхой.\nОцу хиллачо лартIехь долчу адаман дерриге а денна дика дог-ойла дIаяьккхина хир яра, Нохчийчохь вехаш воцучуьн. Нах боьлла ишттачу талламех, цундела хила дезаш хIума лору иза. Амма тIаккха а карладелира и хьал доладаларан 23 шо кхаьчна хилар.\nНехан дагалецамашкахь а дисина и де, ша томмагIа санна. ХIетахь хиллачу бохамо, нохчашна тIехь йоккха лар йитина, амал а, лелар а хуьйцуш, аьлла дийцира юкъаралхочо Исмаилов Султана.\nЦо иштта элира цунах лаьцна «Цхьа хан яра вай, вовшашна деза а дезаш, гича хаза а хеташ. ЧIогIа мерза хан яра иза. ДагайогIу суна а иза. ТIаьххьара 23 шарахь, цхьа орам хадийча санна чкъор ду вайн. Баккхийчара дIадуьйцу хир ду царна, амма я цара дIа ца лацахь а, цхьа сонталла хьалхаяьлла нах бу вайн. Ша санна волчун ойла яра жимделла вайн.\nНехан бакъонан хьакъ лардар дIадаьлла. Хьалха,сайн бакъо Iад йитина а, нехан бакъо ларйийр ю ас аьлла дара. Иза дара баккхийчара цIахь хьоьхуш. Иза сийлахь дара. Тахана ахь цхьаъ дIатоттуш вацахь, кIелвуьтуш вацахь, хьо цхьа доьналла доцуш санна и Iовдалалла ю-кх вайн хьалхаяьлла».\nТахана Iуьйранна нехан неIарш а етташ паспорташ хеттар муьлхачу бахьаница дара теша аьлла со талла волавелча, къаьстира, Керла шо даздеш чIагIаман раж дIакхайкхийна хилар.


ТIемало вара иза аьлла, стаг вийна Дагестанехь\nДагестанан Эндирей олучу эвлан гонашкахь тIемало ву аьлла, стаг вер - кху шарахь хилла 4-гIа инцидент ю аьлла, хьесап дина "Кавказан узел" агенталло. ПIераскандийнахь герзаца волу стаг вийра ницкъахоша Хаси-Юьртарчу Эндирейн гергахь дIаяьхьначу леринчу операцехь. Структурашкарчу хьостано даредарца, "эндиреевхойн" тобан тIаьххьара декъашхо вара иза.\nЦул хьалха ГIадужу-беттан 13-чохь хилира цхьа инцидент. Эндирейхь цхьана цIийнах хьовсучу заманчохь чевнаш йира полисхочунна. Герз деттачу хIусамна го а лаьнца, полисхоша цу чуьра ши стаг вийра хIетахь.\nКхечу хьостан хаамашца, "Кизил-юьртарчу" цхьана зуламхойн тобанера хиллера и ши стаг. 19 шо долу Гаджиев Дагир а, 29 шаре ваьлла Билалов Муса а ву аьлла, Iора а ехира церан цIераш. ФСБ-н спецназан шина эскархочунна а, Росгвардин цхьанна а чевнаш йира цу операцехь.


Балконаш тIера вовшашца къамелаш дойла ю\nАбхазера курсанташ Оьрсийчуьра цIабирзина. Муха ларйо цара карантин?\nБIеннашкахь абхазхойн студенташ бу Оьрсийчохь доьшуш. ХIинца тобанашкахь даймахка юхабогIуш бу уьш, бохуш, яздо "Кавказ.Реалии" портало. Хьалха еллачу информацица, царах цхьа дакъа шаьш доьшучу меттигашкахь анализаш дIалуш бу. ХIетте а, Абхазехь а уьш тестех чекхабохур болуш бу.\nЖурналистан Когония Элеонорин кIант доьшуш ву Буденныйн цIарахчу зIенан ТIеман академехь. Хьалхо Абхази цIавеана иза карантине хаийна, леррина цIа баьхкинчарна кечйинчу "Айтар" пансионатехь.\n"Суна муха хетий? Нагахь санна, аш кухазахь хан яккха еза аьлла, берриш а дIатарбиний, тIаккха иштта дан дезаш хилла-кх, нийса ду-кх хIара. ХIаъ, эр вай, суна-м сайн цIахь гIоле ма дарий, делахь а низамаш дохо ца лаьа суна. Кегийрхой Москвара цIа баьхкина бу, оцу агIор аьлча, лелош болу барамаш нийса бу", - боху Когонияс.\nПансионатехь латточарех цхьаъ ву Алхас (цуьнан дехарца бакъйолу цIе хийцина). Оьрсийчуьра студенташ а, курсанташ а цIа бахкарца Абхазин бахархоша сагатдарх кхеташ ду шаьш боху цо.\n"Дозанехь тхуна дуьхьал яийтина автобус яра. Тхоьга дийцира, карантинехь муха низамаш лардан деза. Цхьана чохь шиъ-кхоъ нисвеш, дIатардира тхо. Юкъарчу коридорчу довла а бакъо яц тхан, уьйтIе-м хьехор яцара. Со уггар а кхоьрург хIун ду аьлча, тахана сан доьзалехь цхьаннах хIара сингаттам Iотталахь, вайн Iедалхой а санна, дан хIума а доцуш вуьсу-кх со. Дарбадан гIирсаш кIезиг ма бу", - бохуш, дуьйцу жимчу стага.\nСтигалкъекха-беттан 5-чу дийнахь "Айтар" пансионтаехь верриг а 111 стаг вара, царах доккхахдолу дакъа - тIеман лакхарчу а, юккъерчу а доьшийлийн студенташ бу. Иштта карантинах чекхйоккхуш ю, коронавирусан инфекци йолчу кхаа стагаца болх бина, медикийн цхьа жимо тоба а.\nКхин а иттаннашкахь студенташ тIебалор бу, бохуш ду. "Айтарехь"бехаш болчу курсантийн вовшашца балконаш тIера бен къамелаш дойла яц.\nНагахь санна, хьан хIусамчуьра кораш некъехьа делахь, гуттар аьтто хилла хьан ала мегар ду. ХIунда аьлча, кевнел арахьа шен гергарнаш гойла ду - царна дихкина ду пансионатан территори тIе бовлар.\nМагош ду студенташна а, курсанташна а юург-мерг а, кхийолу оьшург а тIеян а. Кевнехь юьту цара шаьш еанарг.\nПансионатехь хан яккхар мехаза ду. Бакъду, дийнахь кхоазза юучух кхетарна 460 сом дала деза. Нагахь санна, цIера еанарг а юуш хьо Iаш хилча, мах бала ца беза.\nХIора сахьт дIа мел долу курсантинй дегIан температура юстуш ю, журнал тIе дIа а язъеш. Пачхьалкхан могушаллин министралле дIакхачош ю йоллу а информаци.\nКарантинан низамаш лардарна тIехьтерго латтош ю пансионатан белхахоша а, лоьраша а, полисхоша а.\nКоронавирусан инфекцица нах бац Абхазехь. Верриг а республикехь лазар текхнарг кхо стаг ву. Шиъ дарбан цIийнера араваьккина, гIоле а хилла. Ткъа 95 шо долу къано кхелхира.


Шемарчу Думахь хуьлучух лаьцна Кисилёвн бозбунчаллан хаамаш\nШемахь Дума гIалахь Асадан эскарша дIаьвшен тIелатар ца дина, ткъа и бохам хилла хиларан тоьшаллаш ду бохуш гойтурш леррина хIиттийна сурташ ду ала шина исбаьхьаллин филмана юкъара кийсагаш гайтина Оьрсийчоьнан телевизионаш, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nХьалхарниг ю Шеман президентан Асад Башаран Iедало тIедилларца яьккхина пропагандин филм. Ткъа шолгIа ю, 2013-чу шарахь Iедалан тIеман ницкъаша зарин олу дIовш тьохна адамаш дайарх лаьцна Асадана дуьхаьл йолчу оппозицино яьккхина филм.\nШермарчу Дума гIалахь Оханан-беттан 7-чу дийнахь дIаьвшен герзаца тIелатар дира Асадан Iедало. И бахьана долуш, ракеташ тоьхнера Iамеркан тIеман ницкъаша Шеман тIеман объекташна. Цул тIаьхьа, Оьрсийчуьра телеканалаш бериг а шайн ницкъ тIеберзийра, Думахь дIаьвшен тIелатар дина бохург харц хиларх шайн хьвсархой тешорна.\nОьрсийчоьнан телевизионан пропагандхой ала гIертарг дара, цхьана а кепара Асадан армино дIаьвшен тIелатар дина дац, ткъа Шеман махкахойн маьрша адамаш лардаран "Къайн йоьза куйнаш" олучу орцаллан тобано дIовш тоьхначу меттехь а, цул тIаьхьа дарбанан хIусамехь а яьхна видеороликаш леррина хIиттийна сурташ ду бохург.\nОханан-беттан 15-чу дийнахь Bellingcat цIе йолчу талламан тобанан куьйгалхочо ХIиггинс Элиота тидам тIебахийтира, Оханан-беттан 9-чу дийнахь "Вести в 20.00" программехь Кисилев Дмитрийс Думахь хиллачух лаьцна дуьйцуш гайтинчу сюжетехь "Къайн йоьза куйнаш" тобанах лаьцна пропагандан исбаьхьаллан филмана юкъара кийсаг гайтина хиларна.\nЦу филман цIе ю "Стаг-революци". SANA олучу Шеман пачхьалкхан хаамийн агенталло иштта буьйцу цу филман боццу чулацам: "Журналист, Iедало елла бакъо а йоцуш, Шема вогIу, тIамах лаьцна сурташ а, видео а яьккхина, дуьненаюкъара совгIаташ даха Iалашо йолуш. И дан шен аьтто ца хилча, цо террорхошна гIо до дIаьвшен тIелатар дина аьлла, сурт хIотто, ша цигахь даьхна суьрташ дерриге а дуьенна гIарадаха".\n"Къайн йоьза куйнаш" тобано дIаьвшен тIелатар дарх лаьцна исбахьаллин кинон сурташ ган аьтто бу цу филман Фейсбукерчу официлан агIона тIехь. И видео ю Кисилевн программехь гайтинарг.\nШолгIа. Оханан-беттан 22-чу дийнахь "Вести неделино" а, Хьалхарчу канало а сюжеташ гайтира, "Къайн йоьза куйнаш" тобано хIиттийна кадраш ду аьлла тоьшалла далош. Иза яра Шемарчу режиссеро Хусари ХIумама яьккхинчу филман кийсиг.\nИ йоцца кино (short film) яьккхина 2016-чу шарахь, оппозицин тIеман тобанаша шайн Iуналлехь латточу Димашкан кIоштахь. Цу филмехь дуьйцуш ду Асадан эскарша Малхбалерчу Гутехь 2013-чу шарахь зарин даржорах лаьцна.\nИ филм йоккхуш дакъалецира актераша а, "Къайн йоьза куйнаш" тобанан векалша а. Ткъа 2016-чу шарахь оццу "Къайн йоьза куйнаш" тобанан векалша дакъалецира Mannequin Challenge олучу флешмобехь – видео йоккхуш дакъалоцуш дIовш даржийначу меттехь болх беш болу нах меттах ца бовлуш совцу, ткъа видео йоккхуш волу стаг, латийна камера а йолуш, царна уллехула чекхволу.\nMannequin Challenge флешмобана шаьш видео йоккхуш цара пайда ийцира, бомбанаш тоьхна лазийна нах къелхаьрбахар бахаран сценех. Иза динера режиссеро "Къайн йоьза куйнаш" олучу орцанхойн белхана тIе тидам бахийта.\nАсадан агIончаша цу филмах пайда ийцира "Къайн йоьза куйнаш" тобанан ролик леррина хIоттийна кеп хиларх лаьцна дуьйцуш.\nОьрсийчоьнан телеканалаша Думахь дина дIаьвшен тIелатар дуьйцуш пайда эцначу кхин цхьана хIуманна дIадаханчу оршотан дийнахь тIе тидам бахийтира Iамеркерчу The Intercept зорбанан гIирсан корреспонденто Макей Роберта.\nЮьйцург ю "Россия 24" телеканалан корреспонденто Поддубный Евгенийс Шемахь 11 шо долчу Диаб Хьасанера эцна интервью. И кIант ву "Къайн йоьза куйнаш" тобан векалша дакъалоцучу видео тIехь Думахь, дийцарехь, дIаьвшен тIелатар динчул тIаьхьа, дарбанан хIусамехь ваьккхина.\nДиабца интервью гайтира Оханан-беттан 22-чу дийнахь Киселевс. КIанта дуьйцург тидаме эцча, хетало иза дIаьвшен зонехь ца хиллашехь, тIе хи а детташ, дIовш деллача санна лелийна а, гайтина а хилар.\nМакейс таллам бича гучудаьлла и кIант Оьрсийчуьрчу журналисташна карийна хилар оьрсийн эскархоша гIо а деш, ткъа интервью Оьрсийчоьнан эскарш дIатардинчу меттехь йина хилар. Видео тIехь цу кертахь гуш бу Оьрсийчоьнан эскархой.\nЦу кепара, Iамеркерчу журналистана хетаарехь, йоккха шеко ю 11 шо долчу Диаба а, цуьнан дас а (иза а ву кIантана уллехь) бакъдерг дуьйцуш хиларх, шайна "нийса доцург" (Оьрсийчуьрчу журналисто хьохург ца дийцахь) дийцарна таIзарна дан кхоьруш.\nОханан-беттан 7-чу дийнахь Думахь дIаьвшен бомбанаш тоьхна вийра 47 стаг, коьртачу декъана уьш дара бераш. Кхин а 7 де даьлча Iамерко а, Британино а, Францино а ракеташ туьйхира Шемарчу тIеман объекташна.\nМоскохо а, Димашко а чIагIдо дIаьвшен тIелатар Думахь хилла дац бохуш. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхерамазаллин кхеташонна ца карийра маслаIат цу хаттарехь. ТIаьхьо Кхерамазаллан кхеташоно юхатуьйхира, Малхбузено Шема ракеташ тохар емалдеш, Оьрсийчоьно кечйинчу резолюцин проект.\nШемахь дина тохарш къобалдина цхьа могIа пачхьалкхийн лидерша\nКонтрсанкцех лаьцна низам тIеоьцуш ю Оьрсийчоьнан Дума\nШемарчу Думе ца буьту дуьненаюкъара инспекторш\nДуме дIа ца кхаьчна: Шемахь динчу химин тIелатарх талламбар хьеделла\nШемарчу Дума гIала ца буьту дуьненаюкъара тергамхой


Парижехь саммитехь вовшахкхетта пачхьалкхийн лидерш\nБахначу беттан тIаьххьарчу дийнахь туркоша шайн стигалахь Оьрсийчоьнан тIеман кема чудаийтарца йоьхна шина мехкан юькаметтигаш эвхьазйолуш, оьшуш схьайогIу. Туркойчоь бехк тIеэца дуьхьал хиларна, Путин Владимир лерина вац Парижерчу климатан саммитан кулуарашкахь президентца Эрдоган Тайепца цхьаьнакхета, аьлла хаамбина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретара.\nПарижехь мехкийн куьйгалхой вовшахкхеттачохь туркойн премьер-министра Давутоглу Ахьмата дIахьедина, цхьана а мехкан бакъо яц шен стигалан кхерамзалла Iалашъечу пачхьалкхе жоп деха, аьлла. Оьрсийн тIеман кема чудаийтале ши де хьалха а хилла туркойн стигала даьлла а, ша дуьненаюкъара низам талхинийла дIахаийтина а. Кремло санкцеш кхайкхийна Туркойчоьнна, цуьнан кхача Оьрсийчу баийтар доьхкуш.\nОцу юкъанна Атлантикан альянсан (НАТО-н) инарла секретара Столтенберг Йенса, Туркойчоь а санна, НАТО юкъайогIучу кхечу пачхьалкхийн а цIарх сингаттам дIакъадийна Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш жигара Малхбале гIерташ хиларан хьокъехь. Журналисташа бахарехь, саммитан чоьнашкахь вовшахкхетта, вовшашца вистхилла оьрсийн лидер Путин а, Iамеркан Штатийн куьйгалхо Обама Барак а. Тхайн программехь алсам дуьйцур дуо ха кхунах лаьцна.\nПутин: Дала бекхам бина Туркойчоьнна


Шерипов Инал: "Олуш ма-хиллара, шех ведда стаг цхьанхьа а вахалур вац".\nДукха хан йоцуш Магомадов Руслана яькхинчу „ЦIа“ фильмана немцойн Коттбус гIаларчу фестивалехь лерина совгIат делира. Цул хьалха изза фильм Нью-Йоркерачу „Кинофест“ цIе йолчу къовсамехь а, Казанерчу бусулба кинофестивалехь а йоцачу фильмийн категорехь тоьлларг хаьржинера.\nИштта Нохчийчуьрчу Лакаева Залинас яьккхина йолчу „Ненан дог“ цIе йолу фильмано кесталгIа Сочехь дIадаьхьанчу Къибаседа- Кавказерчу кинофестилехь хьалхарчех цхьа меттиг яькхира. ТIаьхьарчу пхийтех шарахь Нохчийчоьнал арахь кинояккхарехь къахоьгуш ву иштта режиссер Музаев Мурад.\nНохчийчуьра орамаш долчу режиссерийн могIарехь лерина меттиг дIалоцуш ву Шерипов Инал. Цуьнан фильмаш шуьйрачу хьовсархошна евзаш яцахь а, амма дика евза цуьнан цIе, хIунда аьлча кху тIаьхьарчу масех шарахь хийлаза баьржина цуьнан белхаша дуьненаюкъарчу кинофестивалашкахь хьалхара меттигаш баьхна боху хаам.\nТIаьхьарниг цу тайпана хаам кхечира масех кIира хьалха Италерачу Неаполера. Цигахь дIабаьхьанчу коммерцин йоцучу фильмийн гайтамашкахь Иналовн „КIай фильм“ цIе йолчу лентина вежарийн Люмьер цIарах долу коьрта совгIат деллера.\nМаршо радиоца шен хиллачу къамелехь иштта дийцира Шерипов Инала цу фестивалах а, цигахь сийдинчу шен фильмах а лаьцна.\nШерипов Инал: „И Неаполера фестивал Европехь коьртачех ларалуш ю, арт-хаус жанрера кино гойтуш йолу. Иза Голливудерачу хьесапехь еш йолчу коммерцин киношна ша -тайпа бIостанча лара мегар долу жанр ю, ассоциацеш а, васташ а мехала лоруш, синан хьашташца болх беш йолу. Сайн фильм стенах лаьцна ю бохург иштта ала атта дац суна масех дашехь.\nАьр вай, со оцу Неаполе кхаьчча, со кхийтира и фильм сох сайх лаьцна хилар а, иза вуно сан сина гергарчу хIуманех лаьцна хиларх а. И гIала суна сайн бераллерачу Соьлжа-гIалах тера хийтира, Соьлжа-гIалехь хиллачех хIу дара цигахь, хIаваъ а, ур-аталла гIишлонаш а тера яра сан берраллехь ас тергалйинчарех. Цигахь со лелаш ойла йира ас, и сан фильм суна сайна а ца хууш, ма гергара хилла-кх сан сина, аьлла“.\nКъоман кинематограф муха хилча дика хир дара? ТIаьхьарчу ткъех шарахь кино йоккхучехь а, иза кхиочехь а ца хилла нохчийн къам, декъа цхьа дийна диссаран, кIелхьара даларан гIайгIанца хене долуш хилла долу.\nАмма Нохчийчохь хиларг санна къиза тIом я цхьа кхин балане далатохар лайначу меттигашкахь дуьненан зеделлачо гойтуш ма-хиллара, вуно тамашийна похIманаш кхуллу, кинохь а, кхечу исбаьхьаллашкахь, бохуш дуьйцу Шарипов Инала.\nШерипов Инал: „Къоман кинематограф кхиийта уггаре а хьалха профессионала белхахой Iамо беза, режиссеран а, операторийн а, сценарийтийн а говзаллаш цаьрга Iама а йойтуш. ХIунда аьлча, исбьхьаллехь чам а, эстетика а коьрта долун дела“.\nМасех шарахь Нохчийчохь хан яьккхинера Инала, къоман кинематографи юхаметтахIотто а, нохчий киностуди кхолла а Iалашонца. Москохарчу бевзаш болчу исбаьхьаллин жигархошца а, цIарна цIеяхханчу режиссерашца а барт хиллера шен, Нохчийчуьра дуккха а похIмалле кегирхой Оьрсийн коьртачу шахьарехь деша дIатасса а, цигахь царна кхинарш исбаьхьаллин говзаллаш Iамаяйта а, бохуш дуьйцу Шериповс, амма цхьа могIа бахьанашца цу боламах гIуллакх ца хилира.\nАмма Нохчийчохь вуно доккха похIма долуш а, киноца балаболуш а дуккхаъ кегирхой хилар шена гира боху Инала, ша цигахь яьккхинчу хенахь. Бакъду, тIекхуьучу чкъуран, церан говзалла кхиийна ца Iаш, уггаре а хьалха исбаьхьаллехь дика чам кхион беза аьлла хета цунна.\nШа шен дуьненаюкъарчу кинематографан тIеIаткъамех ша маьрша висийтархьама, дукхахьолахь я кинога а телевизионе ца хьажа гIерта, бохуш, дуьйцу режиссеро а, амма иза воккхаве нохчашлахь похIмалле чкъор тIекхуьуш хиларна а, церан кинематографехь шайн дош эр хиларна а.\nИнал Шерипов шен сица, доллучу дахарца а, кхетамашца а нохчийн режиссер велахь а, амма цунан тIахьарлера фильмаш нийса я еккъа цхьана Нохчийчоьнца йоьзна яц, уьш дукха шуьйрох ю къоман я меттигийн дозанел. Цуо ша иштта дийцира шен нохчочун синкхетамех лаьцна.\nШерипов Инал: „Шеко а йоцуш, бераллехь синан кIоргенашкахь дисина долу хIуманаш – уьш шайн лар ца юьтуш ца Iа. Цара шайн тIеIаткъам бо стагана цуьнан доллучу дахарехь. Олуш ма-хиллара, шех ведда стаг цхьанхьа а вахалур вац. Нохчийчоь сан дагчохь а ю, сан хьеца а ю.\nОйланашца а ю. Даима а ойла а йо ахь, муха хIун гIо дийр дара теша хьайн махкана, олий. Цуьнца цхьаьна со дуккха а кхечу къаьмнийн векалшца а уьйрехь ву, тайп-тайпанчу культурашца а.\nСуна хетарехь, хIора стаг шен замане хьаьжжина кхиа веза. Вайн даима а дозалла дина, дан а до, вай вешан махкаца уьйраш йолуш хиларх а. Цуьнца цхьаьна вайна хаьа, дуккхаъ вуон хIумнаш а, осала а, зуламе а хIумнаш а, къоман цIарх бахьана а деш, цхьаццаболчара лелош хилар“.\nШерипов Иналан ленташ кхин дIа дуьненаюкъарчу фестивалашкахь дакъа лоцуш ю. Шеко яц карарчу хенах уггаре а вевзаш волчу нохчийн режиссеран цIе Маршо радион ладогIархошна а, шуьйрачу киноезархойн могIаршна а кхин а хийла хезар ю бохучух.


Макка — Википеди\nСаӀудийн Ӏаьрбийчоьхьара гӀала, бусалбан еза гӀала\nХӀокху версин 4 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2016, 10 август).\nМакка (Ӏаьр. مكة المكرمة — Сий долу Макка) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан малхбузера гӀала ю, иза ю ЦӀен хӀордан 100 км. Бусалба наха зиярт даран центр ю иза (хьажа Хьаьж). Бусалба боцчунна Маккин чу бахка магош дац.\n21°25′21″ къ. ш. 39°49′34″ м. д.HGЯOL\nХалид аль-Файсал Аль СаӀуд\n277 ± 1 метр\n1 700 000 стаг (2007)\nМакка — бусалбанийн сийлахь-еза гӀала ю. 630-чу шарахь бусалба наха Мухьаммад пайхамар куьйгалла а деш Маккин чу баьхкина, цхьа а тӀом боцуш, бахархоша ислам дин тӀеийцира. Макка шен КаӀбатца динан центр хилла, а бусалба наха КаӀбатан тӀе а боьрзий ламаз до, миччахьа велахь а.\nМаккин гӀалин юккъехь ду коьрта а, дуьненахь доккха а маьждиг Аль-Хьарам (Хьехаман, Доккха), чоьхьара кертахь дӀахӀоттийна ду исламан коьрта деза — КаӀбат (я ХьаьжцӀа).\n2011-чу шарахь Маккахь юьйгӀина дуьненахь уггаре йоккха стигал-бохьан Абраджуль Байт олу комплекс ю, дуьненахь кхоалгӀа Пачахьан йоккха бӀов ю иза, цуьнца дуьненахь уггаре доккха сахьт а ду.\n2010-чу шеран 13-чу ноябрехь схьайиллина лаьтта тӀехулара Маккин метрополитен.\nМаккахь зияртхой дукха хуьлчу муьрехь кест-кеста тӀеттӀатаӀар хуьлу, цӀерш а, кхин йолу чевнаш хиллачаьрца а, беллачаьрца а инциденташ а хуьлу. Иштта, 1990-чу шарахь Маккина а, Минан а юкъахь 1,5 эзар гергга зияртхой белла.\n5 Маьждиган сурт\nМакка хӀордан сизца 227 метр лакхахь ю, герггарчу хьесапехь 80 километрашца ю ЦӀен хӀорд йистах. Юккъера Макка лаьмнашна юкъахь йолчу учехь ю, «Маккин Ӏин» олий сих-сиха цӀе йоккхуш йолу. Областо латтош ю Аль ТанӀим тогӀи а, Бакка тоги а, Абкар тогӀи а.\nШираллехь Маккахь хилла цхьадолу хин хьосташ, царех цхьа гӀу хилла Замзам олуш хи а долуш. Иштта Ӏайн Зубайда олуш шовда а хилла. Оцу шовдан хьосташ ду Джабаль СаӀад а, Джабаль Кабкаб а лаьмнаш. Лаьтта бухара тотолашца даьккхина хилла и хи. КхоалгӀа хьост догӀан хи хилла, гӀеххьа Ӏаьмнашца а, гӀунашца а гулдина долу. Йочанин къоьлле хьаьжна а ца Ӏаш, ширчу хенахь дуьйна хи тӀедаларан кхерамаш хилла.\nГӀалин бахархойн дукхаллин динамика:\nШо 1965 1979 2003 2007\nБахархой (эзар адам) 185 367 1541,8 1700,0\nӀаьрбаша цунах наггахь Баккат олуш хилла. Маккахь дуьххьара ваха хиинарг Адам пайхамар\nа, цуьнан зуда Хьава а хилла. Цигахь вина хилла Шис пайхамар\n. Шис шен дахар мел ду Маккахь Ӏийна. Маккина гена йоцчу хьехахь дӀавоьллина ву иза.\nМакка а, Мадинате а бахар керста нахана дихкина ду. Къайлах ваха гӀоьртинчун корта боккху. Макка - Ӏаьржачу лаьмнаша екъна йоккха гӀала ю. Кхузахь Къурайшин тайпанах волчу ӀабдуллахӀан а, Мадинатара схьаялар хиллачу Аминатан а доьзалехь 570-чу шарахь Мухьаммад вина. Кху Маккара дӀа эмкалийн къепалца меха оьхуш хилла иза Йемене а, Шеме а, Мисаре а, Байтулкъуддасе (Иерусалиме) а. Хьалдолуш йолу Хадижат ялийначултӀаьхьа, совдегаралла а дитина, Маккина тӀехула схьагучу лома тӀехь холбатахь Ӏийна Мухьаммад, Далла тӀе ойла а ерзийна. 610-чу шарахь, цуьнан шовзткъа шо долуш, циггахь АллахӀ-делера омра кхаьчна цуьнга, дин кхайкхаде, аьлла. ТӀулгах дина зезаг санна, стаг цецвоккхуш, хаза ду ХьаьжцӀа. Юккъехь лаьтташ ю, массо а агӀор шена тӀебирзина ламазаш деш йолу КаӀбат. Цуьнан пена чубиллина бу АллахӀ-дала ялсамани чуьра баийтина болу Ӏаьржа тӀулг. Хьалха-м иза шура санна, кӀайн хилла боху, тӀаьхьо адамийн къинош дӀахуьйдина, кӀора санна, Ӏаржбелла. Мичча хена вахча а, оцу КаӀбатан гонаш дохуш эзарнаш хьаьжой хуьлу: Америкера, Африкера, Азера, Европера, Австралера а. Исс момсар йолчу маьждиг чу а, цунна гонах а ламазана дӀахӀутту 300-500 эзар стаг. КаӀбат лаьттачу маьждиган майданахь йистехьуо лаьтта буха воьссича, Замзам хи ду. Цхьана хенахь кхузахь кӀорга Ӏин хилла.\nИсмаьӀил карахь шен хӀусамнана йитина, хи лаха вахана хилла боху кхузахь ИбраьхӀим пайхамар. Иза схьавогӀург а ца хилла, хьогалла леш доллучу берана орца доьхуш, цигарчу лома тӀера вукху лома тӀе дӀасаидда боху беран нана. Кхин хи ца карош, дог а диллина, юхаеанчу нанна ИсмаьӀилна уллехь лаьтта бухара хьаладетташ хи гина. "Зим-зим, зим-зим", — аьлла цо, оцу хино ИсмаьӀил верна кхераелла. Ӏаьрбашна "Замзам" бохург хӀун ду ца хаьа. Церан маттахь цуьнан маьӀна дан а ца ло. ХӀора хьаьжочунна парз хилла дӀахӀоьттина Сафа лам тӀера Марват лома тӀе дӀа а, юха схьа а ворхӀазза вахар.\nМаккан климат — иза дуьненахь уггаре йовха меттигех цхьаъ ю. Юьззина минимум +10 °C, а юьззина тӀех йовха максимум +51,4 °C, ишттачу хьолехь ю. ГӀалахь шера-юккъера температура +30,7 °C иштта ю.\nХьост: Маккахь хенан хӀоттаман хьал\n↑ «Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», Encyclopaedia of Islam\n↑ «Makka — The Modern City», Encyclopaedia of Islam\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Макка&oldid=2649972»\nТӀаьххьара хийцам бина 2018, 1 июль 23:45\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 1 июль, 23:45.


Гал-ГӀала — Википеди\n(Галл-ГӀала тӀера хьажжина кхуза)\nГал-ГӀа́ла (оьрс. Калиновская) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан гӀала. Гал-ГӀалан юьртан меттиган административан юкъ (юкъайогӀу Гал-ГӀала, Козлов кӀотар, Постни кӀотар, Селиванкин кӀотар).\n43°39′00″ къ. ш. 45°18′33″ м. д.HGЯOL\n8587 стаг (2019)\nГал-ГӀала картан тӀехь\n2.3 Кхин топонимаш\nЭвлан цӀеран бух тӀехь долу дакъа «Гал», нохчаша Теркан аьтту бердаца йолчу Галнен дуьхьала йолу дера тиллина.\nГал-ГӀала воьдучу новкъа\nЛаьтта Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀала 32 километр къилбаседехьа. Гал-ГӀалан 5 километр къилбаседехьа лаьтта цӀерпоштнекъан станци Терк (Новотерски эвлахь), ткъа иштта чекхболу Мазалк-ГӀизлар cиламан некъ.\nБирючи Ӏам – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседехь. Тарло, цӀе ногӀийн маттара «боьрекхол» - «берзан Ӏам» маьӀнехь схьаэцна хилар.\nВонючи Ӏам – кхоллабелла лаьттан бухара саьнгалан хин хьостах.\nГенеральски Ӏам – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбузехь. Иштта цӀе тилларан бахьна ца карийна.\nЛинковн Ӏам – лаьттан бухара хих кхоллабелла Ӏам, лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседехь. Линков – яьржина оьрсийн фамили.\nНохчий Iоме – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбузехь. Къаноша дийцарехь, оцу Ӏоман кӀоштам хьалха нохчий баьхна.\nПарсет Ӏам – Гал-ГӀалан къилбаседехьа Ӏам болу меттиг. ЦӀеран этимологи евзаш яц. Ӏам хилла йочанийн хих.\nЧерногаевн Ӏам – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседехь.\nЧугункинан Ӏам – лаьттан бухара хих кхоллабелла Ӏам, лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехь. Чугункин – оьрсийн фамили.\nАксеновичевгӀеран кӀотар – иштта цӀе яра гӀалан къилбаседехьарчу кӀотаран. Аксенов – оьрсийн фамили. Аксенович – Аксёнах, оьрсийн доларчу цӀарах даьлла.\nБатыркин кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. КӀотар хилла хьалдолчу гӀалагӀазкхийн Жуков Григорийн а, Дериглазов Федотан а. ЦӀе схьаяьлла церан даьхнашца кхуза охьахиинчу ялхочун Батыркан цӀарах. Амма миска белхало хьийзош, жашшан дайша олуш хилла цунах шайна луъург – Ахтырка, Бахтырка, Батырка, цундела, хетарехь, оцу кӀотаран кхо цӀе ю: Батырка, Ахтырка, Бахтырка. Ялхочун Батыркин цкъа а даьхний ца хилла, я шен доьзал ца хилла. Дерриг шен дахарехь ваьцна хьалдолчу гӀалагӀазкхашна, диина гӀийла даар, шарахь цкъа хьоладайша цӀуокан я бассамин коч, хеча луш хилла.\nБежанов кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Хаамхоша дийцарехь, цӀе тиллина ялхо волчу ногӀийчун Бежанан цӀарах.\nБештов кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. 1917 шарал хьалха даьхни лело кӀотар лаьттина, хьал долчу гӀалагӀазкхийн Росламбеков Петран (нохчех, гунойх схьавалар долчу), Богаевский Романан, Ефремов Денисан, кхин а. ЦӀе схьаяьлла ялхочун Бештон, и кӀотар йиллале кхузахь ваьхна, гӀалагӀазакхийн атаманан жаш дажош, лар а деш Ӏийна волу.\nКамышов кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Хьалха цигахь лаьттина даьхни лело кӀотар, иза долахь яра хьоладайн Арев Семенан, Дементьев Дементийн, Червяков Акиман, Епифанов Епифанан, Зермин Максиман, Черников Филиппан. Кхузахь кӀотарахь шуран сурсаташ дахара – даьтта, нехча. Уьш духкура Соьлжа-ГӀалан, Мазалкан, ГӀизларан, гӀаланашкара базаршкахь духкура. ЦӀе схьаяьлла «эрзах», оьрсийн маттахь «камыш» олу.\nКордонни кӀотар – иштта цӀе яра гӀалан къилбаседехьарчу кӀотаран, кӀотарш дӀаяхалц цигахь бехира СомовгӀеран, СтанскихгӀеран, ДементьевгӀеран доьзалш. ЦӀе тиллина, хьалха кхузахь гӀарулийн гӀазкхийн пост латтарна.\nКорнеевн-кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара гӀамаран аренашкара меттиг, хьалха цигахь ваьхна Зайцев Самуил, Солнышкин Семен шайн доьзалшца.\nЛаврентьев кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Хьалха цигахь лаьттина даьхни лело кӀотар, иза долахь яра хьоладайн Соломатин Егоран а, Детистов Логвинан а. Кхузахь дика нисбина бара шурийн сурсаташ даран болх. КӀотаран цӀе схьаяьлла ялхочун Лаврентийн цӀарах.\nЛинковн кӀотар – иштта цӀе яра гӀалан къилбаседехьарчу кӀотаран. Линков – оьрсийн фамили.\nНово-Сакайкин кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Хьалха цигахь лаьттина даьхни лело кӀотар, иза долахь яра хьоладайн Солнышкин Герасиман а, Плотников Акиман а.\nПостни кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. 1917 шерал хьалха кхузахь баьхна Диков Герасим, Дьяков Алексей, Жуков Яков.\nСадки кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Кхузахь хьалха лаьттина бошмаш а, кхаш а долу кӀотар, долахь хилла уьстагӀий лелош болчу Червяков Иванан, Лазарев Яковн, Росламбеков Иванан (цуо ша нохчех ваьлла олуш хилла), Лемешев Иванан, Юшковской (цӀе ца хаа), Федор а, Аким а АксеновичевгӀеран, Заикин Ефиман, МалакингӀеран.\nСакайкин кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. Хьалха цигахь лаьттина даьхни лело кӀотар, иза долахь яра хьоладайн Солнышкин Герасиман а, Плотников Акиман а. КӀотаран цӀе схьаяьлла ногӀий ялхочун цӀарах, иза къиза вацош вара Солнышкин Герасима. Ялхо Сакайка, кхин болу ялхой санна, цкъан а тхов кӀелахь вижина вацара, аьхка а, Ӏай а вуьжу мотт гина бацара цунна, цкъан а текха тӀиера кхача биина вацара. Ткъа даьхнийн дайн ялхой иттаннаш, бӀенаш къиенбелла гӀазакхий, оьрсийн ахархой (царех кхузахь кхечу махкахой алара), нохчий, жӀайхой, даьргӀой, гӀумкий бара.\nЧерногаев кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседехьара меттиг. Хьалха цигахь баьхна хьал долу гӀалгӀазакхий Солнышкин Владимир, Каленченко Андрей, Остапенко Владимир, Жуков Евдоким, Соломатина Евдокия, кхин а шайн дуккха а долчу жашца а, бежнашца а..\nСеливанкин – кӀотар лаьтта Постни кӀотаран а, Кировн цӀарах, «Калиновски» винсовхозашна а къилбаседехьа. ЦӀе тиллина цигахь ваьхначу ялхочун Селиванкин цӀарах, иза жимачу заманара къанваллалц къабалехь вехира воккхачу даьхнилелорхочун Росламбеков Маврикийн бахамехь. РосламбековгӀеран схьабовлар нохчех хилла.\nКолпиновн байда – Селиванкин кӀотаран гуонахьара меттиг.\nМаврикийн байда – Селиванкин кӀотаран гуонахьара меттиг.\nРосламбековн байда – Селиванкин кӀотаран гуонахьара меттиг.\nНазаровн Ӏам – Селиванкин кӀотаран гергара меттиг, хӀинци а болуш бу. Назаров – оьрсийн яьржина фамили ю.\nРасламбековн гӀу – Селиванкин кӀотаран гуонахьара меттиг. ГӀу хӀинци а йолуш ю.\nСвинцовгӀеран кхаш – Селиванкин кӀотаран гуонахьара меттиг.\nКъора чекхтилийтар – Гал-ГӀалан малхбалехьара меттиг, хьалхарчу заманахь даьхний лаьхкина вогӀучун цхьа билгала кхерам хуьлура. Кхузахь новкъахошна дукха сих-сиха талораш дора гӀазакхаша-талорхоша а, нохчийн обаргаш а.* Сапожок – иштта цӀе елла гӀазакхаша, Ӏедало Гал-ГӀала йогӀа деллачу доккхачу латтан декъана. Шен кепаца иза этках тера дара, ткъа «сапожок» бохург нохчийн матте гочдича этка хуьлу.\nМайорскигӀеран дакнаш – Гал-ГӀалан къилба-малхбален агӀора, хӀинци а лаьтташ ду цхьана хенахь МайорскигӀара дийна дакнаш.\nФедорин тача – дукха хенара, къух даьлла, дӀабаьлла тача. Гал-ГӀалара Теркан бердаш тӀе боьдура. Дуьйцу: Хаза гӀазакхийн йоӀ Федора ядийнера обарга Буолатхана шен хьешийн гӀазакхийн гӀоьнца. Органа Ӏинехь ворхӀ шарахь сов яьхна, цӀа йирзира шен гӀала.\nШаваркинан кӀаг – гӀалан къилбаседехьа Шаваркинан хилла меттиг.\nАрхиповн барз – Гал-ГӀалан къилбаседехьа баьрзан каш долу меттиг.\nКеримкели барз – Гал-ГӀалан къилбаседехьа баьрзан каш долу меттиг. «Керимкели» цӀе, тера ду, тюркийн маттара яьллачух.\nКолоколовн барз – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьара меттиг.\nЛазуткинан барз – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседа йисттехь. Хьалха баьрзан гергахь Лазуткинан лаьттан дакъа хилла. Юккъерачу бӀешерашкара баьрзан каш.\nЛысовн барз – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара баьрзан каш долу меттиг. Лысов – оьрсийн фамили.\nМударкинан барз – Гал-ГӀалан къилбаседехьара баьрзан каш долу меттиг, хьалха гӀазакхийчуьн Мударкинан долахь хилла.\nПанийн лаьтташ тӀиера барз – Гал-ГӀалан къилбаседехьара тӀехь барз болу меттиг.\nРосламбековн барз – Гал-ГӀалан къилбаседехьара тӀехь барз болу меттиг, шуьйра байданаш хилла даьхнилелорхочун Росламбековн. Росламбеков – нохчех бевллачу гӀазакхийн фамили.\nХреновн барз – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара баьрзан каш долу меттиг, цигахь хьалдолчу гӀазакхийчуьн Хреновн латташ хилла. Хренов – оьрсийн фамилия.\nАфанасийн пхьолгӀа – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, цигахь аьчкан пхьеро Ковалев Афанасий Логвиновича тойора ялтахьокхургаш, цӀевнаш боьхкургаг, ялтаорургаш, говрашна а, белхан стерчашна а ленаш тухура, чкъургашна хьоз тухура,атланаш йора.\nВладимиран пхьолгӀа – иштта олура Саламатин Владимир Алексеевичан пхьолгӀанах. Лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь.\nКовалевн пхьолгӀа – долахь яра аьчкан пхьеран Ковалев Андрей Макаровичан а, цуьнан кӀентийн а. Лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь. Кхузахь тобора юьртабахаман гӀирс, говрашна а, белхан стерчашна а ленаш тухура, чкъургашна хьоз тухура, хургонаш а, яйн ворданаш а йора.\nЛеонан пхьолгӀа – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, долахь хилла хьалдолчу гӀазакхийчун Дьяков Леон Карповичан.\nПетровн пхьолгӀа – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, долахь яра хьал долчу гӀазакхийн а, дикачу пхьеран а Поляков Петр Ивановичан.\nРябухинан пхьолгӀа – олура аьчкан пхьеран Рябухин Федор Тарасовичан доларчу пхьолгӀах. ГӀал-ГӀалан чохь лаьттина.\nСтепанан пхьолгӀа – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, долахь яра гӀазакхийчуьн Солнышкин Степан Васильевичан. Мехах белхалой лелабора.\nТрутковн пхьолгӀа – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь.\nЦыгганийн пхьолгӀана – хӀора шарахь ГӀал-ГӀалан йисттехь дӀайоьллура четарийн новкъахойн цыганийн пхьолгӀанаш.\nАверьянан (Александран) хин хьер – лаьттина Гал-ГӀалан къилба-махбален йисттехь. Теркан тӀиера далийначу татол тӀехь лаьттара. Хьер яра вежарийн Аверьянан а, Александран а БугаевскийгӀеран. Лорура дикка онда, хӀунда аьлчи, цуьнан масех хьеран тӀулг бара.\nЕремеевн хьер – лаьттина Гал-ГӀалан къилбехьа. Теркан тӀиера далийначу татол тӀехь лаьттина.\nМарцвеладзен хьер – дика онда вальцови хьер, долахь яра, хуьнар долчу хьархочун Марцвеладзен, мехах белхалой лелабора. Гал-ГӀалан йисттехь лаьттара.\nНефедовн хьер – ГӀал-ГӀалан чуьра вальцови хьер. Долахь яра хьалдолчу дабхнийлелорхочуьнан Заикин Нефедан, мехах белхалой лелабора.\nСомовн хьер – хин хьер лаьттара гӀалан къилбехьа. Теркан тӀиера далийначу татол тӀехь латтара.\nСолнышкинан кохьар – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, долахь яра даьхнийлелорхочун Солнышкинан Иван Савельевичан.\nКумкую – Гал-ГӀалан къилбаседехьара хин хьост долу меттиг. ЦӀе тюркийн меттара яьлла: «кхум» - гӀум, «кхую» - гӀу, ма-дарра аьлчи - «ГӀамаран гӀу».\nКӀайн гӀу – хин хьост долу меттиг (гӀу), лаьтта Гал-ГӀалан 18 км къилбаседехьа.\nБогаевскин гӀу – Гал-ГӀалан къилбаседехьара гӀу йолу меттиг.\nВасилийн гомха гӀу – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседехьа. Къаноша дийцарехь и гӀу чӀогӀа гомха хилла. Цу чуьра хи чаданций бен эцалуш ца хилла.\nВасилийн кӀорга гӀу – лаьтта Гал-ГӀалан къилбаседехьа, Василийн гомха гӀун гергахь.\nБирулькинан боьлак – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбален агӀора меттиг, хьалха Бирулькина хьуьнан дакъа хилла.\nКондрачевн боьлак – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбален агӀора меттиг.\nНажан боьлак – Гал-ГӀалан къилба-малхбален агӀора хьуьнхара меттиг.\nКозловн боьра – Гал-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, хьалхарчу заманахь шен къечу бахамца вехаш вара гӀазакхийн ахархо Козлов.\nКӀорга боьра – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг.\nМожарски боьра – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехь, цигара гӀазакхаша туьха дара. ЦӀе, схьаяьлла хила тарло, «маджар» олучу гӀажарийн меттигах, цигахь дукха герзан пхьераш хилла. Цигара яьржина нохчийн турпалийн иллешкахь юьйцу «мажар тоьпаш», «бархI сонар мажар тоьпаш».\nБанниковн куьйра – даьтта доккху а, нехча йоккху а завод лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь, мехах белхалой лелабора. Дуьцу ерриг долара хӀума – хьеранаш, кохьарш, юьртабахаман гӀирс (ялтаорургаш, цӀов боьхкургаш, куьйранаш, мангалш) дӀабаьккхира 1925 шарахь, дуьхьала хӀума а ца луш дӀаелира къечеран комитеташна.\nВидешинан куьйра – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь. Куьйра жима завод кепара хӀума яра, цигахь шуьран сурсаташ дора: даьтта доккхура, нехча йоккхура. Сурсаташ духкура базаршкахь ГӀизларахь, Мазалкехь, Соьлжа-ГӀалахь, Ставрополехь, кхечунхьа а.\nДьяковн куьйра – лаьттина ГӀал-ГӀалан чохь. Мехах белхалой лелабора.\nГал-ГӀала кхолларан билгала терахь хууш дац. ГӀала дуьххьара хьахийна 1771 шарахь Азов-Мазалкан чӀагӀйина аса йиллинчул тӀаьхьа. ГӀала йиллале, и меттиг муьргийн луьста евллачу коьллех юьзина хилла. Дийцарехь Гал-ГӀала хьалха Теркан аьтту бердаца, хӀинца Галне йолчохь лаьттина. Оцу меттигехь нохчаша шайн керла юьрт йиллина.\nРеволюци хилале Гал-ГӀала православин керстачеран а, шираламастхойн а динан юкъ хилла. Кхузахь ялх килс лаьттина. ГӀалахь бехаш бара тайп-тайпана халбатхой, мозгӀараш, лартӀахь боцурш.\n1926 шарахь Гал-ГӀала Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран кӀоштан Гал-ГӀалан сельсоветан юкъахь яра. 1926 шарахь бахархой багарбарца гӀалахь вехара 5471 стаг, царех оьрсий — 5425.\n1990-гӀа шерашкахь Гал-ГӀалахь, Невран кӀоштан кхечу эвланашкахь санна, меттигаш хилира дискриминаци а, зуламаш а деш оьрсийн мотт буьйцучу бахархошна. Зуламаш даржарна а, нохчийн юкъахь къоман боламаш болабалар а бахьнехь Шелковски а, Неврен а кӀоштийн бахархоша (царна юкъахь Гал-ГӀалан бахархой а) президенте Б. Н. Ельцине кехат дахьийтина, и кӀошташ Нохчийчоьн юкъара Ставрополан мохк юкъа дӀало аьлла дехар деш.\nТахана иза ваха аьтту болуш эвла ю, юьртабахамехь къахоьгуш, шортта оьздангаллин, дешаран меттигаш йолуш, берийн бешаш йолуш.\nБахархой — 7988 стаг леррана 2010 шарахь. Кхузахь беха нохчий, оьрсий, ногӀий. Нохчий, коьртаниг Сибрехара цӀабоьрзуш шайн ломара эвланашка охьа ца ховшийтина тайпанаш ду:\n↑ Письмо Территориального Органа Федеральной службы Государственной статистики по Чеченской Республике от 09.07.2019г., №АМ2009/52-МС\n↑ Сулейманов, 1997, с. 600-602.\n↑ Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929. С. 320\n↑ Письмо жителей Наурского и Шелковского районов Ельцину Б. Н., Черномырдину В. С., Шумейко В. Ф., Рыбкину И. П. от 15.01.1995 г. Архиван копи 3 октябрехь 2013 дуьйна Wayback Machine тӀехь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гал-ГӀала&oldid=3291598»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 26 сентябрь 09:59\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 26 сентябрь, 09:59.


Хьалхара адам — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дуьххьара адам (маьӀна).\nХьа́лхара ада́м — адаман тайпанан да. Тайп-тайпана областера хааран гергара, амма хаьржинчу некъе хьаьжжина тайп-тайпана маьӀна долу кхетам.\n1.1 Къуръанца исламехь\nДинехь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКъуръанца исламехь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАдамах лаьцна дийцар далош долу инжийлах къасташ, Къуръанехь Адам хьахаво масех сураташкахь. Цуьнан цӀе хьахош цхьацца аяташ Къуръан чохь даьржина ду.\nКъуръанехь дуьйцу, АллахӀа Адам поппарах кхоьллина (Къуръан 32:6-7, 38:71, 15:28), цул тӀаьхьа маликашна хаийтина, хӀинца дуьйна адам хир ду Дуьнен тӀехь халиф (Къуръан 2:30, 38:26), цул тӀаьхьа маликашка сужда де Адаман аьлла (Къуръан 2:34, 7:11, 15:29, 18:50). Маликаша сужда дина, дуьхьала даьлла курадаьлла Иблис (Къуръан 7:11, 38:73-74). Адаман зуда кхоллар Къуръанехь ца яздо, цуьнан цӀе а ца хьахайо.\nАллахӀа Адам шен зудчуьнца ялсаманан беша хаийна, латтийна царна даар, малар, паргӀато, цхьа бехкам а бина — «аьттехьа ма гӀуо диттана», дӀакхайкхийна жоьпалла а, тӀаьхьало а (Къуръан 7:19, 20:118-119, 2:35). АллахӀа хаийтина Адаман шайтӀанан зулам дан лаар, иза мостагӀ хилар а (Къуръан 20:117). Шайтано дийцина Адаман диттах дерг, «гуттаренна а вехар ву, Ӏедал хир» аьлла (Къуръан 20:120).\nАдама шен зудчуьнца кхаьллина бехкаман диттан стоьмаш, цул тӀаьхьа иэхь хийтира, хааделира шайн бехкен меттигаш ерзина хилар, сихбелла гӀашца къовлабала буьйлабелира (Къуръан 20:121). И аят аллегорин ду, ма-дарра аьлчи цуо дуьйцург дуьххьара Адам шен зудчунца хилар ду, хьал хӀоьттина, хӀинццалц цӀена йолу адаман бехкен меттигаш «иэхье меттигаш» хилира.\nБехкам бохорна АллахӀа Адам зудчуьнца воссаво ялсаманан бешара зуламан латта тӀе (Къуръан 2:38, 7:24-25), амма дохко вала меттиг юьту. Адам зудчуьнца дохко бевлира, тӀе а ийцира церан тоба (Къуръан 7:23, 2:37).\nГечдина доллушехь Адам зудчунца Дуьнен тӀехь даха дитира. АллахӀа Адам нийсачу новкъа ваьккхира, Адам а, цуьнан зуда а, церан тӀаьхье а лиеш хир йолуш (Къуръан 20:122, 7:24-25). Адаман тӀаьхьешна АллахӀа белла харжам — машарехь а, бертахь а дахар, я тӀом бар, вовшенна мостагӀий хилла (Къуръан 7:24-25, 20:123-124).\nАллахӀа Адам кхолларан дийцар\nАдаман сихонца кхиаран зонаш\nЙаззам чуьра хаамаш бакъхилар талла.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьалхара_адам&oldid=2837607»\nВикипеди:Бакъхилар талла деза йаззамаш\nВикипеди:Викификаци йина йоцу литературин могӀамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 2 январь, 21:58.


Белялов мел вевзина нах буьйлу цунна орцах\n20 шо хьалха Нохчийчуьра тIом сацор Кремлна тIедожош Буденновске яхначу нохчийн тIемалойн тобанца хилла аьлла бехкевеш лаьцначу Нохчийчьурчу вахархочунна Белялов Рамзанна тIехIуьттуш, иза цигахь хилла вац бохуш тоьшаллаш до дуккхаъ наха.\nНийсонца цкъа а кхел йоьрзур елахь, Гуьмсера вахархочунна дуьхьала долийна гIуллакх иштта дерза деза. Иза Буденовскехь нохчийн тIемалоша тIелатар динчу хенахь, хилла ца хиларна шортта тоьшаллаш доллушехь, уьш тергоне ца оьцу цунна доьхьала болийначу талламо. ХIинца и стаг, Пятигорскерчу «Белый лебедь» олучу талламан изолятор чохь.\nБелялов Рамзанан гергарчара а, цуьнца I995 шарахь аьхка дуьйна Iа тIедаллалца Башкирехь болх бинчара, а, иза шайца вара бохуш дийцар чоьте а ца оьцу. Цуьнан жимах волчу вешийца Белялов Халидца зIене елира Маршо Радио. Иза тахана Пятигорскехь ву, вешийн гIуллакхна хьийзаш.\nБелялов: «I995 шарахь цуьнца хилла болу накъостий а балош, кхуза схьа а веъна, Ессентуки гIалахь, цаьрга хеттарш а дайтина, сийсара шиъ долуш цIавеана ву со. I995 шарахь, Стигалкъекъа-беттахь дуьйна ГIура - бутт тIекхаччалц белхаш бина бу уьш.\nБелялов бехкевацаран тоьшаллаш\nАс цигара цунна ахча луш хилла долу ведомость а деъна. Цигара хьакамаша дина долу тоьшаллаш а деъна, иза цигахь оцу хенахь болх беш хилла аьлла. Тахана ши сахьт даьлча, цуьнан хан кхиъ тIетухуш ю цара.\nМаршо Радио: «Билгала иза Буденновскехь хилла воцийла хуушехь, цунна и «кхаж» балар хIун бахьан ду аьлла хета хьуна?»\nБелялов: «Тхан юьртахь муьлха а стаг цец а волу. Бахьана цхьанна иза воьвзина бохуш ду. ХIинца и харцо а, и боьхалла а гучуяьккха гIерташ ву со. Оьрсаша шаьш долчохь иза хилла ву бохуш, тоьшаллаш далошшехь, шаьш бохучунна тIера бовлуш бац хIорш.\nСовета Iедал долчу хенахь коммунист а хилла, хIинца а цуьнца йолу шовкъ дIаяланза а волуш, шен ши кIант а, нийса кхиа а вина, дола а деш, стаг вара иза. Тхан воккхаверг вара иза. Ден метта а вара тхуна иза. Иштта хан яьккхина нах ду тхо. Харцо а йийцина, дIавиги-кх цара иза».\nБелялов Рамзан, I995 шарахь, Башкирехь «шабашке» олучу белхашка, шен гергарчу а, юьртахошца хилла хилар бакъ до, оцу республикера Хайбулинский кIоштера бахархоша. Оцу хенахь пачхьалкхан белхашкахь хилла уьш. Меттигерачу кIалелочу пачхьалкха бахаман куьйгалхочо Лоскутов Анатолийс, куьг а таIош, кехат язйина, Белялов Рамзан, кхечу гIишлошъярхошца I995 шера Стигалкъекъа-баттахь дуьйна, Лахьанан-бутт чекхабаллалц, шаьш долчохь болх беш бара аьлла.\nИза даре деш дуккха а бу цигахь. Меттигера яхархо Бешейко Галина, оцу хенахь, гIишлошъяран белхашкахь бригадир хилла. Цо а бакъ дира Маршо Радиога, Белялов Рамзан шен накъосташца, юьйцучу хенахь, шайца болх беш вара аьлла.\nБешейко: «Уьш I995 шарахь дуьйна Стигалкъекъа-баттахь дуьйна ГIуран-бутт тIекхаччалц сан базехь болх беш бара. Со оцу хенахь бригадир яра. Цхьанна метта дIавахна вац иза оцу хенахь. Болх беш вара. Бригадийца вара иза. I5 стаг вара цу юккъехь. Дика бераш дара уьш. Иза а дика адам дара. Де аьлларг дора.\nВон цхьанна а дина дацара цо. Ас иза даре до. Ас йозанца а даре дина. Уьш суна база еш бара. Цундела, суна цхьа а хIума а диц ца делла. Оха доттагIалла леладора цаьрца. Уьш тхо долчу богIура. Дукха нах болчу а оьхура уьш. Дукхачаьрца доттагIалла дара церан. Цхьаммо а уьш ара а ца бохура, дIа а ца тоьттура. Массара а даггара тIеоьцура. Суна дага догIу иза. Сан бIе шо ма даций, иза дага ца дан. Дика дагадогIу суна иза».\nШа цхьаъ хилла Iаш яц боху Бешейко Галинас, Белялов Рамзан шаьш болчохь болх бина хилар даре дийра долуш. Уьш дагабогIуш шортта бу, элира цо.\nБешейко: «Цхьа а веана вац со йолчу. Цхьаммо а хIумма а ца ехна. Цуьнан ваша-м веънера. Цо дийхира, ма дарра хилларг дийца аьлла. Ас дерг элира-кх. Муьлха а схьаваийтахь, сан майрачо а даре дийра ду иза, кхузахь дукха наха даре дийра ду. Урхалла деш хилла волу Лоскутов Анатолий Инвановича а, кхузахь вехачо, дийра ду даре».\nБуденновскехь хиллачу терактехь Белялов Рамзан, илла а билла а хилла бохург бакъ ца деш кхин цхьа хIума а ду. Башкирехь оцу кIоштехь арадолуш хиллачу газете тIетоьхна хилла Белялов, дика белхахо санна а, меттигерачу берийн бешан гIо деш ву аьлла а. И газета, тахана арадолуш дац, амма, и номер Москохахь Ленинан цIарахчу библиотекехь хила деза. Цигара иза дан Iалашонехь ду цуьнан гергарчу нехан.\nТалпамхоша чоьте ца оьцу Беляловн алиби


ГIалгIайчуьра вахархо бехкевеш ву Къилбаседа ХIирийчуьра вахархо лачкъо гIортарна\nОьрсийчоьнан талламан комитетан Къилбаседа-ХIирийчоьнан урхалло бехк кховдийна 53 шо долчу вахархочунна "Хьалххе барт а бина, са яккха, герз а лелош, тобанца цхьаьна адам лачкъо гIортарна а, "Низамца догIуш а доцуш герз а, хIоъ-молха дохкарна" а.\nТалламо дийцарехь, бехкевечо кхушара Гезгмашин-баттахь сацам бина хилла Къилбаседа-ХIирийчуьра вахархо лачкъо, церан гергарчаьрга ахча даккхархьамма. Шина баттахь полицин оперативан шина белхахочо зуламдийраш санна цхьаьнабеттабелла оцу стагаца. Ткъо цоцуьршинага йийцина шен план а, лур ду аьлла I0 эзар доллар стаг лачкъорна.\nЦо оцу стеган сурт а, герз а делла цу шинга, тIелатар деш лело. Цул тIаьхьа полисхоша дийцина шаьш лачкъо везачу стаге дерриг а, цара сурт даьккхина цуьнан дIадихкина куьйгаш а долуш.\n"Стаг лачкъийна аьлла тешначу стага 703 эзар смо дIаделла низамаш лардон органийн белхахошка, цул тIаьхаь иза лаьцна", - хаам бо талламан комитетан урхалло.\nБехке веш врег лаьцна ву.\nГIалгIайчуьрчу Наьсаран кIоштара ТIой-Юьртахь лаьцна, 23 шо хьалха стаг лачкъийна аьлла кхоллаеллачу шеконашца, 48 шо долу меттигера вахархо Телигов. Оцу шерашкахь бакъонашларъяран органех лечкъаш лелла иза делахь а,Кавказ.Реалиига Талламан комитетан векало дийцарехь, иза лехар сацийна а дацара.\nТелигов декъах волуш хилла инцидент 1998-чу шарахь нисъелла, ГIалгIайчоьнца дозанехь йолчу Къилбаседа ХIирийчуьрчу Пригородный кIоштан Майский олучу эвлахь. Кхо стаг, царлахь хила тарло Телигов а, машен эца дагахь хиллера. Юхкучу стеган машенчохь нисбеллачу цара, герзаца кхерамаш а туьйсуш, тIелетар динера цунна. Царна дуьхьал тасавеллачу машенлелорхочун ка яьллера ведда вала. Иштта къайлабевллера тIелеттарш а. Дукха ца Iаш царех цхьаъ лецира, йоккха хан а туьйхира цунна. Цуьнца хилларш федералан лехамашка беллера.\n"Телигов лецира иза вехачу ТIой-Юьртахь. Къайлах лелаш хилла иза, йа маьрша ваьхна ала хала ду, амма шерашкахь само мел а лахъеллера цуьнан", - дийцина Кавказ.Реалиига талламийн органийн векало.


Вахара наькъаш — Сердало\nМарт бетта 30 дийнахьа » Беке къонгаш» аьнна афиша яр Назранерча Культура ц1ен хьалхашка хьалтеха йоаллаш. Г1алг1ай меттал из йолга хайча безам хилар са цунга хьажа яха.\nДешара се чукхаьчача сай наьнагара дийхар аз цунга хьажа яха сайна цо пурам далар. Са дехара раьза а хинна, «г1о», аьнна жоп делар сона нанас. Укх дунен т1а со в1алла хьакхолла дагахилале хьалхарча хана г1алг1ай вахар мишта хиннад ха безам бар са.\nШоатта дийнахьа, сайранна 4 сахьат даьлча, Культура ц1ен юхе кхоачаш аз зийр мел дукха машенаш яр цига, гаьннара хьажача а гуш дар из. Бакъда, сона моттацар уж беррига нах спектакле баьхкаб аьнна. Сои са нанеи кассе билеташ эца аьнна д1ат1адахача зале моттигаш яц аьлар тхога. Цкъарчоа ч1оаг1а дика хийттар тхона из, сел дукха нах г1алг1ай меттала йолча спектакле бахкара. Бакъда тхоаш ца хьожаш диссар хьог1 аьнна кхера а делар. Цхьа ха яьккхар оаха латташ, моттигаш яцар. Х1аьта а юхадийрза чу дахка маганзар, хьажа безам ч1оаг1а хиларах.\nТхона б1арахьежаш лаьттача цхьан кхалсаго аьлар: «Хьадале , со хьожаргъя шоана зале моттиг йий, мича хов билеташ ийцараш хьа а ца боаг1аш бисса бий а». Моттигаш кора йир, ч1оаг1а раьза а долаш, цунна баркал а аьнна, 1охайшар тхо. Зале ч1оаг1а сатийна яр, гуш дар деррига адам лаьрх1а хьажа уйла йолаш долга.\nСпектакль д1айолаелар. «Беке къонгаш» яха роман дийша яцар со, сона дага а дацар хьалхарча заман чухьа г1алг1ашта юкъе , х1анз, тахан латтача заман вахара белгалонаш хинна хурга я аьнна. Къел ювцаш йолаелар спектакль.\nМа дагадацар сона сайга ена согато сайна сцена т1а актераш гойтарг ма йий аьнна.\nШий дезал хьаьнала рузкъаца къахьегаш кхебеш воалла Беке наьха карах вер сайна дайча, сай да, ишта бехк боацаш тийшача белха вийна ди хьалхашка дера сона. Юстара а латташ сай вахарага се хьежаш санна хийттар сона. Ма къиза, ма миска йиссар Беке фусама-нана шший кхаь бераца, биъ пен юкъе. Пхе бераца ишта йисар тха нана а, яьннача ханах а шоайла тара хийттар сона уж шиъ.\nЦу заман шийга ена согато кхалсаго мишта т1аийцар ейча, сона хайр сай нана г1алг1ай къаман йизза йо1 йолга а, цар санна денал долга. Д1ахо цун бераш кхувш доаг1аш се а, сай йижарий а, сай воша а дага латтар сона. «Масса заман согатонаш цхьатарра хиннай-кх» аьнна уйла ессар сона, тийшаболх а, миска нах а хиннаб. Ц1аьхха со д1а-хьа хьежача белхаш баг1а кхалнах зийр аз зале, со хьайийрзача са нана а яг1ар б1аргех 1оуха хиш д1адоахаш.\nСпектакль чакхъяьлар. Нах раьза а болаш т1оараш детта болабелар, залера свет хьалсегар. Дукха бар б1арг лоацаш бийлхалга гуш бола кхалнах.\nДукха ха д1аяхай, зама хувцаеннай, бакъда тийшаболх, сага вахар наьха карах хадар, цхьаь буса кхалнах, дай боаца дуса бой. Сагото, из деррига таханарча денга кхаьчад. Цу балех ц1енаденнадац г1алг1ай къам тахан.\n← Ши на́на\nОсторожно: за рулем невменяемый →


Пхьагал — Википеди\nнох. Пхьагал (оьрс. Заяц) олу. Нагах нох. лерга-Ӏахар олу Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогӀеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Ӏуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагӀчух кӀелхьара ца йокху. Цуьнан мостагӀий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагӀалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гӀиргӀанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жӀаьлешца тӀаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цӀока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кӀелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш яц. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жӀаьлешца лорах тӀаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тӀехволуш Ӏадда юьжий Ӏуьллу. Варданца я машинашца дӀа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогӀий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.\nМелла а адамаш дехачу меттигашна герга гӀерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кӀезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гӀад дожу цара.\nПхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХӀора моссазза ехка пхиъ я ялх, я ворхӀ кӀорни йо цо. Нанас кӀезиг терго йо кӀорнийн. Уггар атталла бен а, я буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кӀорнеш вовшех а хьаьрчий Ӏохкуш карайо. КӀезиг тосало царна юххехь нан. КӀорнеш якха а йой царна юххера дӀайоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало кӀорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кӀорнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела кӀорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кӀорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дӀатосу нанас шен кӀорнеш.\nЦхьана а экхана хьожа ца кхета кӀорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тӀе ца Ӏоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тӀехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кӀорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кӀорнеш. КараӀеминчу пхьагало жӀалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хӀума а йоу, дижна Ӏуьллучу жӀаьлин коьрта тӀехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Пхьагал&oldid=5571272»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 14 февраль 04:38\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 февраль, 04:38.


Теркаца тIай ца хиларна шалхаяьлла еха Теркйист\nШина шарахь кхераме лерина, къевлина латтийна Новр, Теркйист кIошташ цхьаьнаюзу тIай дан долийна.\nШо кхочуш доллу мехкан Къилбаседа агIор аренца Iохкучу Новр, Теркйист кIошташ цхьаьнаюзуш долу, Ищери, ЧIулга-юрт ярташна юкъара тIай, тишдалар бахьнехь, говзанчаша кхераме ду аьлла, яккхийчу машенашна къевлина лаьтташ долу.\nИ бахьнехь хаза нехан санна къахьоьгу бахархоша.\nМасала Теркйист кIоштан коьртачу эвлана ЧIуьлга юьртаний Новр кIоштерчу Новр гIаланий юкъахь 45-50 чакхарма бен некъ бац, цу тIе тIехула а ваьлла вахча.\nАмма кхин оццул а шозза сов бахло некъ ХIирийн мехкан Мазалкехула го таса дезча, стенна аьлча, ЧIулга юьртара Мазалк гIала лаххаре а 40 чакхарма гена ю.\nКхузара Нохчийчоь Ставропол а, ХIирийн а мехкашца йозуш йолу Теркан тIехула керла тIай тилла долор чIогIа тайна бахархошна.\nНохчийчоьнан некъаш тодечу урхаллин маьхькIамхочо Джабраилов Iаьйндис хааме даккхарца 900 миллион сов мах болу тIай 2018 шарахь дина даккха дезаш ду.\nМеттигерчу бахархошна хетачуьнга ладоьгIча, цара тайп-тайпана кхетадо, дукха хена дуьйна а "ледара ду, тешаме дац» бохуш, далхош долу и тIай то ца деш, я керланиг ца долош, таханлерчу дийне схьадалор.\nДелахь а керла тIай дан белхаш дIаболорах кхаъ хилла могIарерчу нахана, къаьсттина яьккхийчу машенаш тIехь кира дIасакхехьарх болх-некъ бина хене бовлуш болчарна. Царех ву Новр кIоштера Мовлди.\nМовлди: «80 чакхарма го-м тосу оха, дика-м хир дара и сиха дина даьккхича. БIаьста шо-м кхочу тхо го туьйсуш лела. Нахана а гIуллакх хир дара. И совнаха беш болу некъ бахьнехь кибарчиг а, гIум а, жагIа а- ерриге яз ма елла.\nХIинца со ЧIулга - юьрта веънехь, циггахь некъаца, цхьана дуттийле юххехь машен а юьтий со дIавоьду, зIе ма тоьхханехь, хохкий жимачу машенахь схьавогIу. Новр кIошта веънехь оьцург валлалц цигахь а ишта цхьанхьа дIа а хIоттайой юьту йоьттина машен.\nИ тIай дарх тхуна кхаъ хилла чIогIа. 2020-чу шарахь бен тодийр дац бохуш хабар а мадара…»\nТеркйист кIоштерчу йоккхачу машенан долахочунна Сайд-Эми хетарехь, ломан кIошташца юьстича даима а Iедалхой тергамза юьсуш аренца Теркаца йолу кIошташ.\nИ тIай бахьнехь наха ловчу халонашкийн бала кхочу хиллехь тоххарехь дина даьлла хила дезаш дара Ищерийний, ЧIулга-юьртаний юкъара тIай.\nСайд –Эми: «Деллахь нахехь и тIай бахьнехь хало яр-кх. Боккха го туьйсуш шо гергга ханна-м ели. И тIай доладар а хаза хета тхуна-м. Суна хетарехь дIо-о лаьмнашкахь и делхьара тоххара долийна а хир ма дара. Бакъдерг аьлча, цхьана шина шарахь бен дина дер дацца-м боху. Иза а ду-кх дика.»\nНовр,Теркйист кIошташна юкъара тIай дан ца долийнехь а шайн дан хIумма а цахилар кхета а деш а, могIарера бахархой баккхийбеш бу цигахь белхаш дIаболийна.\nЯьлларг дукха хан йоццушехь, хIинцале тIеоьзна, раьгIнаш а йина лаьтташ бу бен-бен гIирс: даккхий маштеш-галеш чохь цемант, арматура олу чкъураш, биргIанаш, мел оьшу техника..\nТеркйист кIоштан ЧIулга юрт агIор Терка тIе кхаччалц диттех, коьллех, синтарех цIандина, шатайпа некъ баьккхина дIахIоттийна латта а.