Къоьллин дозанал дехьа\nХьал доцу ставрополхой муха бовлу хене\nКегийчара, наркоманаша, тхов боцчу къехоша дукха хенахь дуьйна "долаерзийна" йолу шира, тиша лаппагIаш хан хене мел йолу дIайохуш лаьтта Ставрополехь. Церан меттигаш дIалоьцу керлачу гIишлоша. Мискаллин лар йовш ю, амма яйна дIаяла гена ду. Оцу юкъанна, десташ лаьтта Оьрсийчохь къоьлле оьгучу нехан терахь а.\nГIуллакхаш шега муха ду хаьттича: "ДIахьаькхи варраша!" – жоп делира соьга цхьана вевзаш волчу тховбацархочо.\nСан цуьнца вовзар нисделира, цо шена супермаркетера юуучух цхьаъ эцахаьра, аьлла, дехарца. Тесна дитинчу цхьана цIа чохь вехара иза, цомгуш хиларна вацара болх беш, бацара цуьнан гергарнаш, дацара документаш, ткъа пенсе ваха гена дара. МогIарера кхоллам бу цуьнан.\n- ХIун деш ву хьо?\n"ТIелхигаш лехьайо, цхьаерг йохкало, кхиерг хуьйцу. Наггахь бан цхьа атта болх лург а волу. Денна бепиган юьхк яккхало. Юкъ-кара ло дикачу наха хIуъа а лой а", - жоп делира суна сан керлачу "доттагIчо".\n- ХIинца стенга гIур ву хьо?\n"Гонах кIезиг-х даций цIенош, карор ю-кх буьйса яккха меттиг", - аьлла, халла когаш а текхош, Машаран урамехула, хьалха ша буьйсанаш яьхначу меттигна уллехула ваьлла, охьавахара иза.\n60 шо хир долучу кхечу тховбацархочо ша волчу суьрташ даха ван магийра суна. Шен хьоле хIиттина нах вуно дукха бу, наггахь ша волучохь а совцу шех терранаш, дийцура цо.\n"Тесна йитинчу бошмашкахь, йовхо лучу биргIанашца, эрна лаьттачу вагонаш чохь, тIехула тхов мел болучу меттигашкахь хан йоккху бевлла лелачу наха. Къехой бу дукха, ца тоьа царна даа-мала, сагIа доьху. ХIоранна а бу коьрта тIехула тхов. Кхетаман "тхов" дIабаьхьинарш а бу. Уьш нехаш юхку яьшканаш кегош лела, дIакхоьхьу шайна оьшуш мел йоцург. Иштачу цхьаьна зудчун цIахь хилира со", - бовзуьйту тховбацархочо шен го.\n- Дукхаболучара а санна, сагIа стенна ца доьху ахь?\n"ХIан-хIа, цунах бизнес олу. Оцу "балха" тIехь латта веза, туька юхкушверг санна. Дехначу сагIанах ах дакъа дIадала а деза. Баккъал а къехой бу моьтту хьуна и сагIадоьхуш лаьттарш? – воьлу дийцархо.\n"Иштта дIа нехийн гIутакхаш кегош ма ц алела со!" – боху цхьана йоккхачу стага. ХIора яьшки чу хьожу иза, лехьадо дакъаделла баьпкаш, юуучух йисина хуьсгаш, чутеIайо уьш шегарчу тоьрмига. Ша яьлча, мохо гонах ловзош, леста кехаташ, телаташ, кхачан дуьйраш схьа а лехьош, контейнерна чуюхку.\n- И стенна до ахь?\n"Хаа деза наханна, со деккъа дIа оцу контейнершна чуьра сайн цицигашна, жIаьлешна юуург лахьо ца еанийла, ас пайда а ма бо. Сан цIахь котамаш, 8 цициг, жIаьла ду. Соьга суо а ца кхабало сайн пенсех. Наггахь суна сайна чохь оьшург а карайо", - хастаелира йоккха стаг.\n- Iедало дола ца до? Хьо юйла мукъане а хаьий цунна?\n"Ас цкъа а, цхьаьнгге а ца дехана гIо! Деллий - делла, ца деллий – ца делла. Сайца цицигаш, жIаьлеш оьций, цхьаберш санна, ара ма ца йолу со сагIадеха. Кхузахь-м, эмкалш улле а яьхна, сагIадеха боьлхурш а бу. Ткъа суна хIун ду? Цхьаьнгге а деха ца деза – ялло, гIой, схьаэца!"\nИза а аьлла, кхин соьца къамел ца дахдеш, дIаяхара йоккха стаг.\nУггаре дукха сагIадоьхурш гулло Ставрополан центрехь – шайна, шайн могашалла тоян, шайн чуьрчу дийнаташна, я кхечу хьашташна ахча доьху цара.\nЙоккхачу стага ма-аллара, ван а ву гIали юккъехула, тIаьхьа эмкал а тесна лелаш стаг. Эмкална ахча доьху цо. Мехкан Iедалан неIаршна гергахь шеца латточу жIаьлина сагIадоьху цхьа зуда гоьяьккхира деношкахь меттигерчу телевизионо. Дог лозучу наха гулдина, гIо даьхьира цунна цIа.\nТуьканара цаэцалург нехаш кхуьйсучу гIутакхашкахь карайо уьш кегочу мисканашна.\n- Нехаш цIанъярна, листарна ахча луш хилча, и болх бийр барий ахь?\n"Дера бара. Тхуна-м дала а дера дезара нехаш кегорна ахча!" – жоп делира суна ас хаьттинчара.


Яхиханов Рустаман сурт.\nМалхбузехь кхуьучу вайнехан берашна муха го къам дохор.\n„Вай дохийначу хенахь я вай Сибрехахь долуш“, – иштта хуьлура Нохчийчохь кхиинчу нехан депортацих лаьцна я цу хенахь хиллачух лаьцна дийцарш дIадолор. Шаьш нохчийн къам дохочу хенахь хиллане а дуьненчу бевлла ца хиллачара а иштта „вай“ олура.\nТкъа карарчу хенахь Малхбузехь кхуьучу вайнехан берашна муха го-те къам дохор? Царна хIун хаьа-те шайн дендай, деннаной, ненандай, ненаннаной бохорех лаьцна? И хIума толлуш проект ю Венерчу Нохчийн нанойн цхьаьнатаралло йолийнарг.\nВайнехан кхиазхошка шайн дай-нанойн, шайн доьзалийн истори талла а таллийтина цкъа хьалха. Цу историйн бух тIехь кхиазхошка дийцарш яздайтина проект дIахьочара. Ткъа цу дийцаршна тIехь театран хьесапехь гайтам хIоттор болуш бу тIедогIучу пIераскан дийнахь Венехь депортацин де карладоккхучу цхьаьнакхетарехь.\nМаршо Радио цхьаьнакхийтира проектехь дакъалоцучу кхиазхошца. 15 шо долчу Раянига а, 19 шо долчу Аделинига а, 16 шо долчу Аминига – цаьрга шайга дийцитира оха шаьш бинчу балхах лаьцна.\nРаянина цкъа а шен дахарехь гина вац шен дийцаран турпалхо – цуьнан ненан да, иза Европехь дуьненчу яьлла. Раянас дуьйцу: „Суна хаьара нохчий а, гIалгIай а муха дIабохийна. Иза инзаре хIума хилла. Дицдан мегар дац иза. Цундела оха и истореш дIа а язйина, кхузарчу нахана йовзуьйтура ю. Сайн ненан дех лаьцна яздина ас. Иза 7 шо долуш хилла дIадохочу хенахь. Цуьнан дуккхаъ гергарнах белла цигахь“.\nАделинас шен ненан а, ден а агIор дIадохор шайх хьакхаделлачу нехан дийцарш гулдира, «Нохчийн кхиазхоша шайн дайн, нанойх дIадаьлларг толлу» проектехь дакъалоцуш. Иштта дуьйцу цо: „Ненан агIор а, ден агIор а тайп-тайпана хIуманаш гул а дина, царах цхьа дийцар дира ас. Цигахь и истори юьйцура ю ас“.\nАминин дийцарин турпалхо цуьнан ненанда ву. Нах дIабохучу хенахь „халкъан мостагI“ санна ГУЛАГ-е хьажийна волу иза маьрша ваьллачул тIаьхьа Нохчийчу юхаверза йиш а йоцуш, Iедало деш ха а долуш, Казахстане дIавохийра.\nЦигахь цунна шен доьзалах дийна висина цхьа вешин кIант бен цхьа а ца карийнера: „Ас сайн ненан да Iабдул-Iазим ву цигахь вуьйцуш. Иза нах дIабохучу хенахь лагерехь хилла чувоьллина, цо Сталинан режиман дуьхьал къовсамехь дакъалацарна. Цул тIаьхьа иза а Казахстане дIавахийтина. Ткъа цигахь цунна шен вешин Халидан цхьа кIант бен цхьа а стаг дийна ца карийна шайн гергарчарех“.\nЛитературехь а, талламаш бан хаарехь вуно даккхий похIманаш долуш нохчийн бераш Австрехь кхуьуш хилар гайтина цу проекто. Цара яздлина дийцарш вуно тIеIаткъаме а, амма цул совнаха исбаьхьаллин агIо схьаэцча вуно говза а яздина хиларна и дийцарш зорбане даха лиъна австрихойн цхьана зорбантана. И бохург ду кеста нохчийн берийн дийцарш тIехь долуш киншка немцойн маттахь араер ю бохург.


Теракташ бахьанехь Трампе дог-ойла кхоллало Iамеркхойн\nIамерка: Ахьмад Хан Рахимин низамхошлахь даржийна сурт, Нью - Йорк.\nТрампана пайда хуьлу терроран тIелатарех\nМасех бутт баьллера Iамеркехь терроран тIелатарш даза, амма хIоьттина тийналла йохош шиъ терроран тIелатар хилла кху даханчу шоьтан дийнахь.\nСомалехь вина а, ткъа хинца Iамеркехь вехаш волчу 22 кхаьчча Сомалера вахархо бехкево ФБРа Минессотехь йоккхачу йохк-эцаран центрехь, урс детташ, исс стагана чевнаш ярна.\nСхьадийцарехь, цо урс тохале хьалха, уггар лаххара, а цхьаьнга хаьттина хиллера иза бусалба вуй аьлла. Цу центрехь ларамза нисвеллачу цхьана полисхочо герз тоьхна вийначу цу стеган цIе ца йоккху полисхоша цкъачунна.\nСиха бац уьш террорхочун Iалашо хIун яр ала а, и тIелатар цхьаьнца бертахь дина а , я цхьамма омра дина, дина а ала ца хIутту уьш. Цуьнан бахьана а, жоьпалла а, террорхошца зIенаш юй, яций а толлуш бу полисхоша. Полисхойн гIоьнна аьлчу санна, тIелатарана жоьпалла шена тIеэцна 'ДаIиш’ тобано шоьтан дийнахь интернетехула.\nЦул совнах, шоьтан дийнахь бомб эккхийтина 29 стагана чевнаш йинера Нью-Йоркехь. И эккхийтар дина марафон дIахьочу хенахь. Цигахь лазийна 29 стаг дарбан цIийнара арахецна бохуш дIахьедо хаамийн гIирсаша.\nКхин цхьаъ бомб Нью-Джерси штатехь кара а йина, иза эккхийтина оршотан дийнахь полицин робото, аьлла дIахаийтира низамхоша. Кхин зулам дина, террорхочо нах байале хьалха жиггара хьевзинчу полисхоша Нью-Йоркехь динчу тIелатарна шеконехь хилла 28 шо кхаьчча ОвхIанистанехь вина а, ткъа хIинца Iамеркан вахархо волу Рахами Ахьмад Хан лецира оршотан дийнахь.\nЦхьана хьешан цIийнахь чоь а лаьцна, иза вийжина Iуьллуш, цунна тIекхаьчча волу полисхочунна тапч тоха кхиира Ахьмад Хан, амма цунна тIехь гIагI диллина коч хилар бахьанехь, лаза ца веш, кIелхьар валла каелира полисхочун.\n‘Мердис Таверна’ хьешан цIийнан долахочунна вевзина хилла Ахьмад Хан. И долахо сихонца полисхошца зIене валар бахьанехь, низамхойн аьтто белира иза дIалаца. ДIалоцучу юкъанна кхин а шинна полисхочунна чевнаш ян кхиира Ахьмад Хана. Полисхойн чевнаш чолхе яц, бохуш дIахоуьйту хаамийн гIирсаша.\nАхьмад Хан ша а ву хIинца дарбан цIийнахь лоьрийн Iуналлехь. Цунна а масех чов йина полисхоша, тоьхначу герзана дуьхьал герз а диттина.\nНизамхоша дийцарехь, Ахьмад Хана, ша а цхьамма кечдина хилла терроран зулам. ТIаккха а, цуьнан террорхошца хила тарлун зIе толлуш бу полисхой а, ФБР а.\nВашингтонехь кху даханчу мукъачу деношкахь а, оршотан дийнахь а, тахана а алсам полисхой хаалора йохк-эцаран центрашкахь. Нью-Йоркана геррга йолчу Нью-Джерсерчу Паттерсон гIалахь вехачу Iимранца а хилира сан терроран тIелатерх доцца къамел. Суна хаа лиира Нью-Йоркехь а, Нью-Джерсехь а муьлха кхерамзаллин барамаш Iедало тIеэцна хIоьттинчу терроран кхераман дуьхьал.\n“Делахь, тахана а, селхана а, кхузахь схьагучуьнца дуьстича, хьал хийцаделла дац, Iедалан белхахой бац кхузахь, кхузара хьал хийцаделла дац.”\nТкъа хIинца Нью-Йоркехь а, Нью-Джерсехь а къаьсстина дукха бусалба нах ма буй бехаш, царна хьовзам хир бу аьлла хетий хьуна: “Делахь, кху пачхьалкхан президент хила луучу Трампана боккха кхаъ хир бу и. Хилла зулам цо шен харжамийн кампанина пайдена дерзор ду.”\nIамеркехь динчу тIелатаршкахь байъина нах бацахь а, Имран ма-аллара, цунах пайда эца тарло Iамеркан президентан дарже кху гурахь дIахIотта луучу Трамп Доналдо. Оршотан дийнахь коьрта кандидат йолчу Клинтон Хилларис а, Трамп Доналда нисса бIостанехь дIааларш дина хиллачу зуламийн хьокъехь.\n“Трампа дечу къамело мостагIашна гIо а до, церан дог а оьцу,” аьлла дIахьедира Клинтона журналисташка хаамийн конференцехь оршотан дийнахь Нью-Йоркехь. бусалбачу Iамериканхошна а, Iамерекерчу низамхошна а юкъахь тешам кхуллур бу ша, аьлла чIагIо йира Клинтона.\nТрампо Клинтонан дIахьедаршна жоп луш, элира “ цунах президент хилахь, вайн махкана кхин а алсам тIелатарш а дийр ду, кхин а дуккха а бехк боцу Iамериканхой лазор а бу, бойур а бу.”\nМа-хаара, Трампо ша Презиндент велахь, ханна доьхкур ду боху Iамерке бусалба нах чубитар. ХIинца цуьнан рейтинг шеко йоццуш хьалаяла там бу Iамераканхошлахь. Маьршачу нахана бала хиллехь а, цуьнан президентан кампанин ларамза хила дика кхаъ хетало и терроран тIелатарш.


«Сийлахь-боккха пролетарийн оьздангаллин карчам» (ламастан китайн маттахь 無產階級文化大革命)- 1966-1976-чу шерашкахь Китайхь хилла идейн а, политикийн а кампанийн сери ю. Кампани йолинарг Китайн Коммунистийн Партин куьйгалхо хилла Мао Цзэдун вара. Цуьнан Ӏалашо яра китайн коммунизм ларъяр. Цу хьокъехь китайн юкъаралла цӀанъян езара йисинчу капиталистийн а, ламастийн а дакъалгех, иштта а Мао Цзэдунан ойла Китайн Коммунистийн Партин идеологин бух хила безара.\n1959-чу шарахь Пирсдаталан дарже хаьржина Лю Шаоци, кхиболу партин хьалханчаш шек бара Маос пачхьалкхе юьйцу курс нийсахилар. Керлачу даржехь Лю волавелира социалан, экономикан политика дӀаяхьа. Оцу политикан Ӏалашо яра кегийчу совдегаршна гӀодан.\nОппозицин репрессеш йина ца Ӏаш, «оьздангаллин карчамехь» интеллигенци эккхийна лелийна, цул сов Китайн Коммунистийн Парти а, юкъараллин организацеш (Китайн кегийрхойн коммунистийн барт, профберташ, пионерийн кхолламаш) йохийна, цул сов зен хилла культуран, дешаран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Цийчуьра_оьздангаллин_революци&oldid=5850421»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 8 апрель 14:03\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 8 апрель, 14:03.


СИЗО-хь латточу гIалгIайн жигархоша мацаллин протест юкъахъяьккхина\nГIалгIайчуьрчу тайпанийн Кхеташонан декъахочунна Мякиев Багаудинна йиттина изолятор чохь аьлла, хезча цуьнца цхьана лецначу жигархоша шаьш кхайкхийна мацаллин протест юкъахъяьккхина, прокурорца цхьанакхетар хиллачул тIаьхьа аьлла, хааме даьккхина ГIебарта-Балкхаройчуьрчу бакъонашларъярхоша.\nМаршо Радионо яздира, адвокато Урусова Фатимас кху беттан 18-чохь хаамбарх, Нальчикехь лаьцна латточу Мякиев Багаудинна йиттина аьлла. Ишта Iорадаьккхира зорбанашкахь, оьгIазбахначу кхечу лецначара мацалла кхайкхийна аьлла.\nЗазадоккху-беттан 26-чохь протестхоша дIаяхъйинера шаьш Магасан майданахь хIоттийна хилла акци Iедалхошкара пурба а доцуш. Оцу бахьанашца тасадаларш хилира митингхойн полисхошца. ТIаккха леца болийра ГIалгIайчуьра оппозиционераш.\n"Кавказский узел" агенталлан зерашца, 96 жигархо таIзаре валийра, 29-нна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш долийна.\nГIебарта-Балкхаройчоьнан куьйгалло бакъонаш Iалашъян векал хIоттийна Таукенов Мустафа а, Юкъараллан тергамчийн комиссин векалш а цхьанакхийтира пIераскандийнахь СИЗО-хь волчу Мякиев Багаудица. Цо а, вукху лецначу жигархоша а тIедиллина, шаьш ГIалгIайчуьрчу СИЗО дехьадаха аьлла.


Оьрсийчоьно кхаа артиклца бехкзуламан гIуллакх ду диллина Витаев Саламна дуьхьал. Тоаме дац иза бехкехиларан тоьшаллаш аьлла, немцойн юстицино дуьхьало йина цунна депортаци ян.\nКхоъ терроран артикл ю Витаев Саламан гIуллакхехь: экстремистийн некъаш лелор а, Шемарчу тIамехь дакъалацар а. 2017-чу шарахь Москоха тIедожийра катоьхна Витаев схьало аьлла. Оццу шарахь Нюрнбергехь дIалецира нохчо. Цуьнан материалашкахь яздина дара "red notice". И бохург ду, иза чIогIа кхераме а ву, маса дIалаца везаш а ву.\nМасех баттахь Салам чохь а латтош, листира цуьнан гIуллакх. Витаевн адвокато бахарехь, немцойн Iедало шайга Оьрсийчоьно цунна бехкаш дохкуш даийтинчу кехаташлахь, цхьана а кепара иза бехкехиларан тоьшаллаш ца го шайна аьллера.\nНохчийн мухIажир Витаев Салам\nДелахь а, дуьненаюкъарчу полицин лехамашкахь висина Витаев хIинца а. Цуьнан адвокаташа дийцарехь, Интерполон тептарера иза дIаваккха цхьа хан а, бюрократин процедура а оьшу.\nВитаев Саламца цхьана хилла бохуш вуьйцу ницкъахоша Алтамиров Ахьмад. Боснис а, Герцеговинас а Оьрсийчоьне дIавелира иза, цундела ша рогIера хир ву дIалучарех аьлла, шеконаш яра Витаевн.\nШен бехкзуламан гIуллакхна юкъа валийна Алтамиров, шена дахарехь цкъа а гина стаг вац боху Саламус. Ур-атталла, Шемахь а хилла вац ша бохуш, чIагIдо цо.\nТалламчийн версица, иза а, Алтамиров а оцу пачхьалкхе тIаьхьий, хьалхий кхаьчна, ши шо башхалла а йолуш. Оцу хьелашкахь муха нисделла шина нохчочун вовшахкхета а, тIом бан а, прокуратурано дуьйцуш дац.\nЖимчу стеган доьзална а цхьана кочаихира Iедал даймахкахь. Тахана а кест-кеста Витаевн нана ехачу хIусаме кхочу полисхой. Даим а хоттург цхьаъ ду цара: стенгахь ву хьан кIант? Церан хеттарша са кхачийначу зудчо, ша хIинццалц а хиллачохь ву шен кIант олий, жоп ло.\nШен маршонна а, синна а сагатдеш Витаев Салам веха масех шо а ду. ТIаьххьалц Оьрсийчуьрчу полисхоша кхерамаш туьйсура шена боху цо.\n"Велла дIаваллалц набахтехь яккха хан йогIу суна бохура цара, террорхойн тобанаш дузархьама, кегийрхой ас юкъаийизийна бохуш. Кхаа артиклца бехкаш ма ду соьга кхийдош", - боху Витаевс. Амма ша бехке вац боху цо а, цуьнан агIончаша а.\n"Талламхой суна тIаьхьабовлар хIун ду аьлча, шайн "план" кхочуш а йина, рогIера седа баккха хьийза уьш. И ю церан интерес! Кхи цхьана хIуманна оьшуш вац со. Нохчийчуьрчу Iедалхойн харцонаш Iорайоху Абдурахманов Тумсо оьшшучул а оьшуш ма вац со. Оьрсийн Iедал хIинца сайна тIаьхьара дер ду аьлла-м хета суна", - боху Витаев Салама.\nНенаца иза къамел дечу юкъанна кхечира цуьнга, хьо Оьрсийчоьне дIалуш вац аьлла, кхаъ.\n"Сан адвоката телефон тIе хаам баийтира соьга. Оццу минотехь сайн ненаца къамел деш воллура со. Цунна а хезаш, дIабийшира ас хаам. Сан нанна Iаламат боккха кхаъ хиллера цунах. Воккхавуьйш со суо а вара, тIаьххьарчу заманчохь цунах лаьцна ойланаш кIезиг еш воллушехь а", - дийцина Витаевс.\nКарарчу хенахь, кхиболу мухIажирш а санна, Германехь дIадоьдучу дахарехь шена а меттиг лоьху Витаевс.\n"Немцойн мотт Iамош ву со, сайн доьзална хан а карайо суна. Немцойн грамматика цкъачунна караерзийна яц ас, "штрасшуле" бу ас буьйцу мотт, аьлча а, арахь-чохь буьйцучу кепехь. Киношка хьоьжу со, газеташ доьшу, туькана а лела", - аьлла, дийцина Витаевс шен керлачу дахарх.


Хьаькамана жима нускал...\nГIуран-бутт 13, 2012\nНохчийчоь -- Амина маре йоьдуш ю, 23Гезг1996\nДаккхий даржаш а, цаьрца цхьана тIе шортта бахамаш а баьхкинчу Нохчийчура Iедалерчу наха шайна хазаделла зудабераш маре дуьгу, церан хене а ца хьовсуш. Кхианий, кхиазий йоIарий буьгу, шолгIа а, кхолагIа зудчуьн метта. Оцу гIуллакхан тIаьхье а ю дастаме.\nРаиса цIе йолчу зудчунна шегахь болу бала гIарабаккха ца лаьа. Радио чохь къамел дан хIетте а лууш яц иза. Амма, микрофон а йоцуш дийцира цо, шена, аьлча а, шен 15 шо долчу йоIана тIехIоьттинчух.\nШен гергарчу нахе гIала йоьдучу хенахь, иза ядийна, цхьана Iаьржачу машенашца хиллачу наха. Кхара полицига и гIуллакх даьккхича, цара дукха сиха юха а ялийна дIаелла, "йоI кечъе, иза тхан нускал ду, кхана дIайюьгур ю" аьлла. Кхин дан хIума а ца хилла, дIаяла дезна иза цаьрга, хIинца а берийн бос тIера баланза болу йоI.\nКерла бевлачу захалша, дукха хьал долуш а, Iедалан балхахь а болуш, токхо йолчу доьзале кхаьчна йоI, амма, иза я шозлогIа, ян кхозлогIа зуда хилла, оцу стаге яхнарг. Цул совнах, оцу гергарлонах боьхначу стунцхошка, оцу захалша аьлла, "шаьш кеста нуц а воуьйтур ву.\n"Деллахь, хIорш-м цхьа жимма гIиллаккхан кеп а лелош ма бу", аьлла, кхеран дог даша дуоладелча, вукхара, тIетоьхна, "невцалха вогIун верг, нуц хир вац, цуьнан меттана кхин стаг вогIур ву" аьлла.\nДуьйцуш а, олуш цкъа хезна доцчу гIиллакхах цец-акъ а боьвла бисна, маре яханчу йоьIан гергара нах. "Ца оьшу шун нуц а, я шуьца долу гергарло а", аьлла ша йолу зIе дIахадийна цара, йоI шайх гуттаренна а дIа ма къаста е аьлла, тIе а дуожийна. Токхо йолчу доьзале кхаьчнехь а, Раисина шен йоI декъала хилла аьлла ца хета.\nКегий зудабераш маре дигар, уьш шаьш маре бахар а, и бала Нохчийохь даиманна лаьтташ бара. Нохчийн Iадаташца а, шарIаца а догIуш ду бохуш, молланаша цхьа а хаттарш доцуш, юккъе хIуттура мах-там бан. Холхаза куй баша а бина, стага, ластийна иза тIетоьхча, йоI охьа ца йожахь, иза маре яххал йоккха хилла бохуш, дукхачу хьолехь забарийн барам хилла, цхьана хенахь нохчийн.\nЦхьаберш, хIинца а и хIума юьхьарлоций, маре дуьгу урамехь хазахетта долу зудабер. Хьалхалерачу а, хIинцалерачу а нехан могашална йоккха башхалла хилар тидаме а ца оьцуш.\nТIаьххьарчу хенахь иштта кегий зудаберш маре дигар дукха даьржина хIума ду бохуш, орца доху лоьраша а. Республикан бераш даран коьртачу лоьро Эльдарова Мадинас, оцу хьокъехь Маршо радиога элира.\nЭльдарова Мадина: «ЧIогIа кегий наной бу тхо долчохь.14 а 15 шераш ду церан. Наной бу-кх уьш. 14 шо кхаьчнарг иза бера лоруш ду. I3 шо долуш маре боьлху, I4 шо долуш бераш до. 17 шо кхаччалца бераш лара мегар ду уьш. Уьш хIинца тIаьхьарчу заманахь дукха хуьлу».\nКегий зудабераш маре оьхуш хиларна тидам тIебахийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а. Шаьш а бераш долу уьш, хIун несарий а, наной а хир бу, бохуш дийцира цо цхьана кхеташонехь. Оцу делан сохьта, хаамийн гIирсашкахь, цхьа моггIа программаш кечъян йолийра, и моде даьлла гIуллакх емал деш.\nНохчийчура Iедалерчу наха шайна хазаделла зудабераш маре дуьгу


Тбилисин урамашкахь йина ойланаш\nДечкен-бутт 20, 2013\nГуьржийчоь -- Таханлера Тбилиси, 27Манг2012\nНохчийн юкъараллах а, нохчийн къоман хилларг а, лелларг а дуьйцуш даиман а вай хьехораш ду вайн кхачамбацарш. Вайнехан кхолламах лаьцна ойла еш дагадогIу цкъа а, нийсо а, бакъо а бухе а йиллина, лортIехь даха Iемар дуй-те вай олий.\nЦу хаттарна луш долу жоп а ца хуьлу дегайовхо луш. Амма Нохчийчоьнан дозанца йолчу Гуьржийчохь кху тIаьхьарчу хенахь хиллачу хийцамаша сатийсам ло вайна а, цхьаъ далур дацар-те вайга а олий.\n2003-чу шарахь Лахьан-беттан 22-чу дийнахь Гуьржийчоьнан керлачу парламентан хьалхара кхеташо дIайолалуш оппозицин декъашхоша, шайн коьртехь Саакашвили Михаил а волуш, герзан метта караэцна роза олуш долу зезагаш а долуш дIалецира парламентан гIишло.\nЦу хенахь депутаташна хьалха къамел деш хиллачу президентан Шеварднадзе Эдуардан дийзира, гIаролхошка го а байтина, цу чура дIаваха. Иштта "розийн революци" хилира Нохчийчоьнан дозанца Iуьллучу Гуьржийчохь. Цул тIаьхьа иттех шо даьлла.\nТахана Гуьржийчоь евзар яц бохуш хуьлу, цигахь хилла нах. Царах ву, цу махкахь кхо бутт а баьккхина, кху деношкахь ша вехачу шен Парижерчу хIусаме юхавирзина волу Вачагаев Майрбек. Вачагаев историн Iилманан доктор ву. Керлачу ГIуьржийчоьнах лаьцна иштта дуьйцу цо.\nВачагаев Майрбек: «Масийтта шо а даьлла, цига вахча а бен ца хаало цигара хийцамаш. 7-8 шо хьалха иза дукха декъаза пачхьалкх яра. Iедал доьхна дара цигахь. Тбилисехь Iедал хиларх, кIошташкахь цхьа а Iедал дацара. Серло а, газ а йоцуш, чIогIа балехь бохкуш бара цигара нах.\nКху тIаьхьарчу хенахь баккхийн хийцамаш го хьуна цигахь. Хийцамаш муха бу? Газ я, серло яц вай юьуйцург. Царна-м хIун дийра дара. Газ шаьш ца ло аьлла, оьрсий дуьхьал бевлча, Азербайджанца а, Казахстанца а барт а бина, иза дIанисдира цара.\nУггаре а хьалха цигахь гуш ерг ю Iедал хиларан билгало. Массо а хIуманна тIехь низам ду цигахь. Леларца а, полицин балхаца а низам ду. Хьалха со цига вахча полицино ахча ца оьцу аьлча, къайлаха ахча дала гIоьртинера со, некъа леларан кеп а йохийна тхаьш совцийча. 10 лари кховдийнера аса. Иза дага а хIунда деана аьлла, со полице дIавига дагахь бара уьш.\nТуьканахь, хьо мел вехаш хиларх юхалуш йолу кепек йита йиш яц. Хьалха хилла гуьржий буй-те хIорш олий, со цецваккхар цара. Хьалхалера гуьржий ахьа кепекана хIума эцча, диснарг схьа хIунда доьху бохуш санна, реза боцуш хилара.\nБанкехь чот схьаелла хьуна оьшург ю ахьа хьайн цIе язъян йоккхуш йолу хан а, компьютер тIехь кехат кечдан оьшуш йолу хан а. Машен номер схьаэца оьшург а ю 15-20 минот. 25 минот яьлча латкъам бан йиш ю хьан Iедале. Кху Францехь 25 дийнахь иза дича а цецвер волуш хIума ду. Ткъа цара иза сиха до.\nХийцадели-кх цаьрга иза оцу сохьта. Кху 7, 8, 10 шарахь цаьрга иза хийцаделла хилар гуш суна уггаре а хьалха дагадеанарг дара... кхаьрга а иза дан деллехь, вайга муххале а далур ду иза аьлла хийтира суна».\nГуьржийчохь хиллачу бIаIаьржа хьолах лаьцна дуьйцу Iедал хийцадалале цхьа шо хьалха цигахь нисъеллачу Нохчийчура яхархочо Сатаева Маликас.\nСатаева Малика: «Вайн цIахь тIом боьдуш а болуш ду иза. Бакохара Тбилисе яха езаш хьал нисделлера сан. ДIайоьдуш а, юхайогIуш а чIогIа хала дара. Цкъа азербайджанхоша, постехь ахча доьхуш, хьийзийра со, тIаккха Тбилисера юхайогIуш (чIогIа къелла яра цигахь) соьца цIерпоштан тIе хевшинчу дозанхоша хьийзийра со, ахча доьхуш.\nИза хIунда леладо аша аьлча, шаьш шайн хьаькамо балхара дIадохур ду, ахча дIалуш ца хилча бохуш, бара уьш. И ахча даккха а, и декъан а бен шаьш кхузахь хIунда Iаш ду моьтту хьуна, бохуш дийцара цара, иза хьан бехк болуш санна. Дозанехь охьабисса безаш хиларна соьгахь дерг дIа а эцна дIабахара уьш».\nГуьржий а, вайнах а цхьа амал йолуш нах бу. Цундела мехала бу вайна церан юкъараллехь хуьлуш болу хийцамаш. Амалш цхьатера хилар сов нохчашца уьш гергарло дезаш хилар а хааделира шена бохуш дуьйцу Тбилисехь кхаа баттахь студенташна хоьхуш хиллачу Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Билгалонаш ю царна юкъахь. ХIордаца бехарш цхьа амал йолуш бу, ломаца бехарш мелла а вайца гергарло лелийна а бу, нохчий бевзаш а, церан гIиллакхаш девзаш а бу.\nПитана тийса а гIиртира цхьана хенахь. Басаевс Абхази схьайоккхуш дакъалаьцна хилар дара цара дуьйцуш. Амма Iедало уьш дийца ца деза, цигахь массо а къаьмнийн векалш а бара аьлла болх бича...Цундела вай атта кхета-кх царах. Уьш вайх а кхета. Вайн (дика) юкъаметтигаш вайн дайшкахь дуьйна хилла ю».\nНохчийчоь маьрша ю бохучу шерашкахь а, цул хьалха а хьал кхин хийцаделла дацара. Дудаев ДжовхIарна а, Яндарбиев Зелимхина а, Масхадов Асланна а юххе бевлла нах, дIоггара лакхенашка кхийдар ца гира махкарчу бахархошна. ДIадуьйцуш дерг багахь цхьаъ хиллехь а, гуш дерг а, нислуш дерг а кхин дара.\nИ «кхин» дацара къомо сатийсинчуьнца догIуш. ТIаккха юха а хаттар кхоллало, мел ницкъ болуш ду вай баккъалла а цу сирлачу дахаре тIегIерта олий. Вачагаев Майрбек тешна ву иза далург хиларх.\nВачагаев Майрбек: Цу хенахь даьржина дара дерриг а. Советан Iедал доьхна, хIун дан деза ца хууш хьал дара. Цу хенахь Iедале веанчу ДжовхIарна а, кхечарна а пачхьалкх муха ян еза ца хаара. Цара министралла дIакхехьа борша къонах веза бохуш, и хIуманаш дийцара. Къонах а, боьрша а хиларх ца тоьа, хьан хьекъал дацахь.\nВайн цIахь Советан Iедал долчу хенахь хилла кхетам бисинера. Нохчий ду бохуш нехаш тIехьекхарх вай хьалха девр дац. Иза динна система ю. Оцу Оьрсийчоьнан системица (Iедалша) вай кхиош ду, цара дIалелош ду. Цигахь долчулла а совнаха вай долчехь хIумма а дац.\nЦундела керла Iедал а деана Гуьржийчохь санна... Цара хIун до. Полицехь мел хилларг пенсе вохуьйту цара, 25 шарахь а, 20 шарахь цо болх бинехь а, баркалла хьуна, кхин цкъа а хьой полицехь болх бина ву аьлла хьеха ма делахь олий. Уггаре а хьалха цара дIаяьккхинарг яра шайн ФСБ, кхерамазаллин сервис, меттигера КГБ яра-кх иза.\nКегийра нах деша бахийтинера цара Iамерке а, Британе а, Франце а, кхечу пачхьалкхашка а. Тахана цигахь оьрсийн мот кIезиг хууш кегийра нах бу. Амма кхин меттанаш буьйцуш дуккха а Iедалхой бу цигахь.\nИ хийцамаш бан 20 шо ца эшна царна. 7 шарахь 4-5 миллион болу шайн бахархой, и кхетам чу а боссийна, кога ирахIиттош бу цара. И хьал вайн цIахь хIотто динна чIуран хан ца оьшу. Гуьржаша вайна гайтина и масал. 7 шо бен ца дийзира царна»\nНохчийн хир болчу кхолламах лаьцна ойла еш, ца довла вай юха ца хьажча а. Вачагаев Майрбек историн талламаш беш дуккха а цхьанна а гина доцу вайнехан исторех лаьцна документаш дешна ву архивашкахь. Вайнехан амалш юйцуш яздина кехаташ а хилла царна юкъахь. Ткъа муха буьйцуш хилла оьрсийн эпсарша а, Iедалан векалша а, поэташа а, яздархоша а нохчий? Вачагаев Майрбека дуьйцу.\nВачагаев Майрбек: «Полежаев бохуш поэт хилла, шен хенахь цIе йоккхуш хилла ву иза. Вай долчехь хилла ву иза. Цо язйина Гермачик схьайоккхуш цо язйина байт. Лермонтовс язйинчу «Валерик» байталла а чIогIа юй-те аьлла лоруш ю иза. Цо боху: «Вай хIун масал лур дара кхаьрна? Кхаьргара схьаэца дезаш дуккха гIиллакхаш ду вайна. ТIаккха пайда хир бара вайн пачхьалкхана».\nИзза Паскевич схьаоьцур вай. Иза а кхуза веача цецволу лелочух. Нохчийн гIиллакхех цецвуьйлуш хуьлу иза. Цкъа а нохчаша маьттаза ца даьккхина оьрсийн салттийчуьнан дакъа.\n1824-чу шарахь оьрсийн Iедална дуьхьал бевлла декабристаш бахкийтина хилла Кавказе. Ца хилла цигахь йовха а ю, цигахь дика хир ду царна аьлла. Цигахь тIом болун дела, цигахь нах бойуш хиларна, цигахь балар нислур ду цера аьлла, бахкийтина дуккха а декабристаш хилла вай долчу агIора. Цара яздо (нохчех лаьцна): «Вай кхаьрна деана гIиллакх цхьаъ бен дац, вата еана вай кхаьрна».\nВай хийцаделла олу вай, халахеташ. Со цунна реза ца хуьлу. 99 процент къам къовладелла Iаш ду. Шайн дагахь дерг ца хоуьйту наха. Эзар стаг (ледара) хилча а, къоманна тIедужуш дац иза. Тахана нах хийцалур бац омра даларх. Цуьнан шен некъ хуьлу».\nТахана "сепаратизм" боху дош хезча са маллуш нахах яьккхина ю Нохчийчоь аьлла, хеталахь а, хена яхала хIун хир ду хууш стаг вац. Амма Нохчийчоьнан кхоллам мухха а хилахь а, шайн юкъаметтигаш адамаллан кепе а ерзийна, ца баьхча бевр бац нохчий. Муха го и некъ нохчийн истори дика евзачу Iилманчанна Вачагаев Майрбекана.\nВачагаев Майрбек: «Тахана вай хIуъа а дийцича а, дерриг а Москох доьзна ду. КIоштахь, Москох бакъо а елла а бен, судхо, я прокурор дIахIотто а йиш ца хилча... Шаьш лелош долчулла а вай тIех девлча, вай царна новкъа ду. Москохо юьхьар лаьцна иза некъ мел бу, вайн цIахь а изза бен хила йиш яц. Оьрсийчоьнан Федераци вайн лулахо хиллалц аьтто а хилла, паргIато а хилла и хIума хир ду аьлла, ца хета суна».\nВай тахана нохчийн кхолламах лаьцна ойла еш масал далош бийцира, дерриг а дуьне цец а доккхуш, масийтта шарахь шайн дахар хийца аьтто баьлла болу гуьржий. Тахана Саакашвили Михаил, даржера экка а вина, хьалха лерачу шайн хоьвдане юхаберза гIерташ ма бу уьш аьлла, Iоттар ян а тарло цхьаболчу ладогIархоша.\nАмма бакъдолу долу сурт иштта ца хиларна тоьшалла до Иванишвили Бидзина коьртехь волу Iедал Гуьржийчохь дIахIоьттинчул тIахьа цу махкахь хиллачу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев Майрбек: «Кхузара, арара, дIахьажча иштта хета иза, хьажахь, юха а оьрсашна тIебаха гIерташ бу-кх хIорш олий. Цунах лаьцна, гуьржий юха а хийцалуш бу аьлла, яздеш дукха го суна.\n3 бутт баьккхира аса цигахь, Iедал хийцаделлачул тIаьхьа. Суна гина сурт иштта дара. Саакашвилис динчунна уьш дуьхьал бац. Цо динарг нийса ца дина аьлла хеташ а бац уьш.\nХьо кхечу махкара веана хилар хиича, дерриг а охьадуьллуш Iедал дара цера. Шаьш суьйранна оцу дикачу некъа тIера, оццула хазачу гIалара, чу а даьхкина, шаьш шайн неI дIакъевлича шайн проблемашца шаьш дисара шаьш бохуш, дуьйц цара.\nЦигахь (юккъерчу барамехь) алап 300-400 лари бен лац. Иза ца тоьара царна даха. Саакашвилин коьрта цакхетам иза бара аьлла хета суна. Царна (кхин а) жимма хийцам безара. И хийцам уггаре а хьалха шайна, цхьа сом бен дацахь а, иза тIекхетар долу хийцам бара цара лоьхург. Цундела Иванишвилехьара, кхаж а тесна, иза хьалхаваьккхира цара».


Ворх1 шо долу йо1 (туьйра)\nНовкъа ваха ваьлла ши ваша. Царах цхьаъ миска, ткъа важа – хьал долуш хилла. Цу шиннан а йоьжна цхьацца говр хилла: мискачун – кхела, хьалдолчун – айгIар. Арахь Іаржъелча, уьш буьйса яккха юх-юххехь севцина. Оцу буса мискачун кхело бекъа йина. И бекъа яхана хьал долчу вешин вордана кІел керчина. Іуьйранна хьалдолчу вашас, мисканиг сама а ваьккхина, аьлла:\n– Же, хьалагІаттал, ваша. Буса сан вордано, яхка а ехкина, бекъа йина!\nМискачу вашас, хьала а гІаьттина, аьлла: – Ворда муха ехкар ю? Иза-м сан кхело йиний...\nТкъа хьалдолчу вашас:\n– Хьан кхело йина елхьара, и бекъа хьан кхелана юххехь хир ма яра, – аьлла.\nИштта, къовса а велла, и шиъ цхьана хьаькамна тІе вахана. Хьалдерг кхелахошна ахча-бохча даларца, ткъа мисканиг шен хабарца бакъ хила гІиртина.\nИ гІуллакх, гена а даьлла, паччахьна тІе кхаьчна.\nПаччахьо, омра а дина, и ший а ваша шена тІе валаве аьлла. Цо цаьрга диъ хІетал-метал а делла.\n– ХІун ю дуьнен чохь уггар а онданиг а, сиханиг а?\n– ХІун ю дуьнен чохь уггар а ерстина ерг?\n– ХІун ю массо а хІуманал кІеданиг?\n– ХІун ю массо а хІуманал хьомениг?\nОцу хІетал-металшна жоп дала паччахьо кхо де делла царна.\n– ДоьалгІачу дийнахь схьа a дуьйла, суна жоп а ло!– аьлла паччахьо вежаршка.\nОйла йина-йина, хьалдерг, ша шен нана санна лоруш йолу цхьа зуда дага а еана, шена хьехамаш байта дагахь, цунна тІе вахана. И зуда хІара охьа а хаийна, шортта кхунна юург а, мерг а елла, хаттарш дан йолаелла.\n– Хьо ма ойлане ву, сан кІант?\n– Паччахьо диъ хІетал-метал делла суна, ткъа царна жоп лаха кхо де бен хан ца елла.\n– Ваттай! Муха ду уьш, дийцахьа соьга!\n– Дера ду уьш иштта: хьалхара – хІун ю дуьнен чохь уггар а онда а, сиха а?\n– Эсс - сай! Ма хІетал-метал ду и! Сан цІийнден цхьа\nбоьмаша кхела ю-кх. Цул сиха кху дуьнен чохь цхьа а хІума яц-кх! Шена шед тохахь, хьаьдда пхьагална a тІаьхьа кхуьу-кха иза.\n– ШолгІа хІетал-метал иштта ду: хІун ю дуьнен чохь уггар а ерстина хІума?\n– Вайгахь масех шарахь юстош цхьа къорза нал ю. ТІех ерстина хиларна, когаш тІе ира-м ца хІоттало иза!\n– КхоалгІа хІетал-метал хІара ду... ХІун ю дуьнен чохь уггар а кІеданиг?\n– Ваттай! Массарна а хууш ма ду иза месийн гоь хилар. Цул кІеда хІума хІун ю те аьлла, дагадогІийла а ма дац.\n– ДоьалгІа хІетал-метал иштта ду: хІун ду дуьнен чохь уггар а хьомениг?\n– Кху дуьнен чохь уггар а хьомениг сан кІентан кІант Иван ву-кх!\n– ХІай, доккха баркалла ду хьуна, сан нана! Ма хаза хьехарш ди-кх ахь суна. Цкъа а дицдийр дац ас ахь дина гІо! – аьлла, новкъа ваьлла хьалдолу ваша.\nТкъа миска ваша, къаьхьа белхар а деш, шен цІа веъна. Цунна дуьхьалъяьлла цуьнан ворхІ шо долу йоІ.\n– Ва сан дада! Стенна ву хьо, бІаьрхиш а Іенош, къурдаш деш?\n– Муха Іалур ву со ца воьлхуш, къурдаш ца деш?\nЦкъа а суна хуур доцу диъ хІетал-метал делла паччахьо.\n– Дийцахьа уьш соьга, дада!\n– Иштта ду-кх уьш, сан йоІ: хІун ю дуьнен чохь уггар а сиханиг а, онданиг а? ХІун ю дуьнен чохь уггар а ерстина ерг? ХІун ю уггар а кІеданиг? ХІун ю уггар а хьомениг?\n– Дада, паччахье ахь иштта ала деза: дуьнен чохь уггар а сиха а, онда а мох бу. Уггар а ерстина хІума латта ду, хІунда аьлча, массо а йолуш ерг а, ехаш ерг а лаьтто кхобуш ю. Уггар а кІеда хІума куьг ду: адамо, мел кІедачу метта ша дижахь а, коьрта кІела даим а шен куьг ма дуьллу. Ткъа набарал-м хьоме цхьа а хІума дац кху дуьнен чохь.\nШий а ваша –хьалдерг а, мисканиг а – паччахьна тІе вахана, йиллина хан тІе ма - кхеччи. Цаьрга шингге а ла а доьгІна, паччахьо мискачуьнга хаьттина:\n– Хьайна хиира хьуна уьш, я цхьаммо хьийхира хьуна?\n– Хьан паччахьан сийлалла! Сан ворхІ шо долуш йоI ю, цо хьийхира суна.\n– Хьан йоІ иштта хьекъал долуш елахь, цуьнга хІара чилланан тай дІало.\nЦунах тІехь бустамаш долу хаза гата дайта суна сатасале.\nИ чилланан тай схьа а эцна, гІайгІане а вахана, цІа веъна миска стаг.\n– Бала беъна вайна тІе! – аьлла дас йоІе.\n– Паччахьо, хІокху чилланан тайх гата де аьлла, тІедиллина-кх хьуна.\n– Са ма гатде, дада!\nСонера нуй схьа а эцна, цунах чІешалг а яьккхина, шен дега дІакховдийна цо.\n– Паччахьна тІе а гІой, хьайна цхьа пхьар лаха ала.\nОцу пхьере вайна цхьа гура байта беза ала. И гата оцу гуранна тІехь дан дезар ду.\nМискачу стага шен йоІа ма-бохху дІааьлла.\nПаччахьо кхуьнга бІе шовзткъе итт хІоа делла.\n– Хьайн йоІе дІало хІорш. Кханале царах бІе шовзткъе итт котаман кІорни даккхийта! – аьлла, дІавахийтина паччахьо и стаг.\nКхин а чІогІа гІайгІане, кхин а чІогІа балане воьжна цІа веъна и стаг.\n– Ва йоІ! Цхьа бала кочара баьлча, важа бала коча беа-кх вайна! – бохуш.\n– Са ма гатде, дада! – жоп делла ворхІ шо долчу йоІа.\nИ хІоаш датта а деттина, делкъехь а, сарахь а даа дІадехкина цо, ткъа шен да паччахьна тІевахийтина.\n– ДІаала, дада, паччахье, оцу кІорнешна цхьана дийнахь кхиийна йолу берцан Іов еза алий. И Іов хила еза цхьана дийнахь охана а дина, цхьана дийнахь дІа а бийна, хьакха а хьаькхна, эрина болчу берцах яьккхина. Кхечу кепара кхиийначу Іаьвнах вайн кІорнеша зІок а тухур яц алий, дІахаийта паччахье, – аьлла.\nЛа а доьгІна, паччахьо иштта аьлла:\n– Хьан йоІ иштта хьекъал-кхетам болуш елахь, со волчу Іуьйранна схьакхачийта иза: гІаш а ца йогІуш, я говрахь а йоцуш, ерзина а йоцуш, я тІехь духар а доцуш, карахь совгІат а доцуш, я долуш а ца йогІуш.\n– ХІай! Иштта мекара хІума-м сан йоІана хоийла а ма дац! Валар бен ца дисна-кх суна хІинца!– бохуш, ойланаш еш, цІа кхаьчна да.\n– Са ма гатде, дада! – аьлла йоІа.\n– Вало, таллархой болчу а гІой, дийна йолу пхьагал а, лекъ а эца суна.\nВахана, дас йоІана пхьагал а, лекъ а эцна.\nШолгІачу дийнахь шена тІехь мел йолу бедарш дІа а яьхна, шена тІе бой а тесна, кара лекъ а лаьцна, пхьагална тІе а хиъна, паччахьан хІусамашка яхана йоІ.\nПаччахьо шен кевнехь тІеэцна иза. ЙоІа цунна хьалха корта охьатаІийна:\n– ХІан, паччахь, совгІат ду хьуна! – аьлла, лекъ дІакховдийна цо паччахье.\n– Дика ду, – аьлла паччахьо, – ас тІе ма-диллара, дерриг а кхочушдина ахь. Схьадийцал соьга хІинца: хьан да миска ву, ткъа шу стенах дехаш ду?\n– Сан дас екъачу хийистехь чІерий лоьцу, хи чу бойнаш а ца тосуш. Ткъа ас, кучан юха чохь чІара схьа а боккхий, цунах чорпа кхехкайо.\n– Ахь хІун дуьйцу, Іовдал йоІ! Маца хилла чІара екъачу хийистехь? ЧІара-м хи чохь хуьлий! – аьлла, мохь хьаькхна паччахьо.\n– Ткъа хьо ву хьекъал долуш? Мичахь гина хьуна вордано бекъа еш? – аьлла йоІа.\nЦул тІаьхьа паччахьо иштта кхел йина: и бекъа мискачу стагана дІаяла, ткъа цуьнан йоІ шена йита. И ворхІ шо долу йоІ йоккха хилча, паччахъо шена\nйигна, тІаккха цунах паччахьан зуда хилла.


Дечкен-бутт 12, 2014\nНохчийчоь -- Магомадов Дени, Магомадов Хасухин жимах волу кlант, Соьлж-гlала, Гlуран беттан 10, 2013\nДакъийна жижиг дахьара, говр, уьстагI бара. ДоттагIий бара цуьнан гуьржийн жаIуй.\n1966-чу шарахь дуьххьара гина тхойшиъ вовше. 1963-чу шарахь со ЦIечу Эскарехь гIуллакх дина цIавеара. Со цIавеана ши шо далийтира аса, дех ца кхеташ. Автопарке балха хIоьттира. Юха цигара дIа а ваьлла, жимачу машенахь болх бан вахара. Сайн деца цхьана муха кхетар вара те, бохуш, яьккхира аса и хан. Сайн дейишехула хаьттира аса, цунах муха кхетар вара те со, аьлла.\nМагомадов Дени: «Шен дуй ца къарба лела ша алара цо. Кху ДегIастанчура дIаваха а йиш яц шен, царна (Iедалшна) тIе а ... аса-м цуьнга элира, Москох вахана, бакъо яьккхина, хьо паргIатвалийта хьаьжча хIун дара те? Велавелира иза. «ХIара Iедал ца девза хьуна. ХIара Iедал тешаме Iедал дац, сайн дуй къарба йиш яц. Царна тIегур вац со», элира.\nВай цIера дуохочу хенахь а, вежарша аьллера цуьнга, юккъе валий, тхоьца дIаволахь.\nВогIур вац ша, дуй къарбан йиш яц шен аьлла, дIа ца ваханера. Вай нах дIа ца бигийта, кIело а йина, Iаш хиллера уьш, нах дIа ца бигийта. Юха и хиинчу баккхий наха, «Зулам ма де, Iад Iе, вай массо хIаллакьдийр ду. Цхьа кIира даьлча цIадохкуьйтур ду, эскар ду массанхьа лаьтташ аьлла, дIабахийтина. ТIаккха IадIийнера.\nЦунна-м (лоьрана) хууш ца ца хилла, ша дарба хьанна лелийна. Молоканашна хууш хилла. Амма цара гучу ца ваьккхина. Вайнах цIера бохийча, цига молоканаш балийна хилла. Тхан эвла-м охьа аьттера. Цига суьйлий марзбелла хилла хIуманаш лечкъон. Цаьрга, лачкъош йолу хIума, виран ворданахь я терчийн ворданахь богIуш хилла уьш, тIе а йоттуьйтий, эвлан йисте кхаччалц дIа а бохуьтий, юха дуьхьал волий, юха а берзабой, хIуманаш чу дIа йокхуьйтий, эцца неIарехь вера ша, бохуш дийцара, кхин боул суьйлий ца бахкийта.\nТIаккха Iедалшна хIокхуо и болх беш буйла хиина, яккхий тоьпаш еана, ша йолу ГIатти-чоь олу юрт дIашаръяйтина.\nГIаттан-кхалара Магомадов Хасуха - Советан Iедалан къизаллийн мостагIа


Къилбаседа Кавказерчу массех республикехь дукха хан ю меттигерчу хишца уьнаш караде. И проблема айина кху деношкахь, масала, Дагестанехь. Ткъа муха ду хин хьал, и мел цIена ду Нохчийчохь? ХIун мах хадабо хин башхаллин цигахь?\nХих ун долий, я боьха хи малар бахьана долуш 5 миллион стаг ле дуьнентIехь хIора шарахь. И терахь далийна хих кхачояр адаман бакъоне дилла дуьненаюкъара деклараци кечъечу Италерчу комитето.\nЦхьанатоьхначу къаьмнийн организацино бинчу талламашца, боьхачу хиша тIамашчул а алсам адамаш дойу.\n31 пачхьалкх бала хьоьгуш ю хи ца тоьаш. ХIора 8 секунд мел йолу дуьненчохь цхьа бер ле боьха хи а молий.\nХица доьзна хьал телхина ду дуьнентIехь. Адам эшаме дуьгу хьал лору иза бакъоларъярхоша.\nДахначу шарахь Нохчийчуьрчу Ишхойн-Юьртара 42 стаг, шайна юкъахь 10 бер а долуш, Гуьмса кIоштарчу дарбанан цIийне кхачийра. Массеран а диагноз цхьаъ яра – боьхачу хих даьлла ун.\nОрцахъяьллачу меттигерчу кхачан аьхналлин тергоечу урхаллан белхахоша катоьхнна талламаш бира, довзийтира шаьш билгалдаьккхинарг: Нохчийчуьра хиш цIена ду, инфекцин лазарш даржаде ун хишца дац, аьлла.\nТалламаш мухха хиллехь а, Маршо Радиоца хIетахь къамел мел диначара тоьшаллаш дора иза харц вердикт хиларх а, дарабанан цIийне кхаьчнарш хих ун даьлла хиларх а.\nТергамчаша чIагIдарехь, я Iедалан хьукматаша а, я наха а дола деш а йоцуш, къовлаза лаьтташ хин кхачоен юкъара гIунаш ю Нохчийчохь.\nТкъа лоьраша денна телевизионехь, интернетан машанашкахь дуьйцу, молу хи цIена хила деза, боьхачу хих юьйлучу цамгарша могашалла галйоккху, заьIап во стаг, къаьсттина кегий бераш, бохуш.\nМаршо Радио зIене елира Нохчийчуьрчу цхьана ломан юьртарчу бахархошца. Яздархоша, иллешкахь хестийначу шовданаш дуй-те, хьалха санна, цIена а, наха доладеш а бохучух дара тхан хеттарш.\nМассара а леткъориг а цхьаъ ду, биргIанчухула охьадогIу хи, «хинан чами кховдабехьа», аьлча, схьа а эцна, хьогахволчуьнга дIакховдо йиш цахилар.\nЗелимха: «ЦIена хиш дац, бакъдерг дийцича. ДогIа деанчул тIаьхьа шина-кхаа дийнахь Iовраш хуьлий, догIу хи. Сесий хуьлу хичохь. Вуьшта малх кхеттачу деношкахь цIена хуьлу. ХIетте а тхо-м лар ца ло, ма -дарра дIамолу оха хи. Стохка цхьана юкъахь, чIогIа гучудевллера и сейсий, хIетахь хи кхехкош хан ехьира оха.\nЮха а тесна дитира. Чайникахь хи кхехкийча, гонах раствор санна песокан тIулг лацалой хуьлу. Шовданан хи лелор дара, делахь а, юьртахь цхьаъ-шиъ бен дац шовда, денна юьртал ара а вуьйлуш шовданан хи латтийна а вер вац. Ткъа шовда жимло, догIа ца догIуш хан ялахь. И лелийна вер вац. Фильтраш йохкуш водозаборашкахь болх болийнера хьалхо, хи боьха ду, къаьхьа де ду хIара-ма аьлла. Делахь а, иза а гена ца дахара. Белхаш совцийра".\nХьалха, дайша хин Iуналла дора, экам хуьлура шовданашца, ткъа тахана, дукха хьолахь, лазарш гучуьдуйлу, жаннашца тIулгаш IаьIа, боху Хорачарчу Сайд-Хьамзата.\nСайд-Хьамзат: «Советан Iедал долуш хилла водокачка цIанъеш, хлорка а туьсуш лерина лелош яра. ХIинца тесна ду и гIуллакх. ЦIандан дезаш ду кхузара хиш. Бедарш юьтту автомат дIаюкъу боьхачу хино, цул совнаха жаннаш чохь тIулгаш долуш нах бу баьржина. И лазарш стенах довлу, вайна хууш ду».\nВеданарчу яхархочо Якуева Жарадата а балхийра ша тахана хица хьоьгу бала. Аьхке ялар гIайгIа хуьлу шена боху цо, шен кхаа беро арахь биргIанчуьра догIу хи маларна кхоьруш, гIаролехь лаьтта ша, боху царна даима а.\nЖарадат: «Тхан юьртахь вуно боьха хиш ду. Юьртахь хиш тхешан кегийчу наха шаьш къа а хьоьгуш, тесна ду. Iедалан белхалоша тесна турбанаш лелхара, доккха деанчу догIано дIатекхайора, иштта бала хьоьгуш дара тхо. БиргIичуьра догIу хи схьа а эцна, берана мало йиш яц тхан, оцу хино берашна цхьацца лазарш гучудоху.\nУр-атталла, биргIина дихкина а хинан киса ду тхан, нехаш, чохь са долу хIумнаш чу ца эхийта, дуьхьалонна. Чохь хи кхехка а дой, буьйсанна охьадуьллу ас берашна, олий. Кху юьртарчу кхо шо долчу берана хих лазар даьллера, иттех дийнахь дарба деш лелийра иза. Хьал дийца а, арз дан а меттиг бац тхан, я хьалхавала стаг а вац».\nХин мехалла вуно дика евза и ца тоьачу мехкашкахь. Хам ца бо цуьнан иза Iанадаххана лаьттачохь. Ткъа къоман а, мехкан а, Iедалан а мах буста тарло бахархоша молучу хин могашаллица, цуьнан аьхналлица.\nДуккха а ю пачхьалкхаш шайн адамаша молчу хин дикаллах дозалла деш. Ю цуьнан цхьа бала боцурш а, цуьнан стратегин бахамалла а ца евзаш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зударша шайн чохь ламаз деш хилча, азан динчул тIаьхьа, къамат даллалц собар да деза?\nАссаламу Iалайкум! Зударша шайн чохь ламаз деш хилча, азан динчул тIаьхьа, къамат даллалц собар да деза? Йа азан ма хиллана да мегаш ду иза? Къобал хуьлий ламаз, къамат хилале деш долу? Цхьацца болу зударша къобал ца хуьлу аьлла хьадис далийнера суна! Баркалла.\nАзан ламазан хан хилла хилар хоуьйтуш деш ду, билггал хан хиллачул тIаьхьа бен дан дезаш а дац иза. Ткъа ламаз шен хан хиллачул тIаьхьа дан мегаш ду. Цундела, азан динчул тIаьхьа маьждигехь къамат даре а ца хьоьжуш, цкъа доьххьара шен суннат ламаз а дина, тIаккха парз ламаз дан мегар ду шен чохь ламаз деш йолчу зудчо.\nЛамазан хан хиллачул тIаьхьа, шен чохь ламаз деш волчо маьждигехь къамат даллалц ламаз дан мегар дац аьлла долу хьадис суна гина дац, йа Iеламнаха и санна долу хаттар дуьйцучохь хьахош гина дац. И далийначара и хьадис стенгахь ду, хьан дийцина ду, муьлха дешнашца ду довзийтича вайна массарна пайда хила тарлора.


Минаш тIехь синкъерамаш\nНохчийчохь гуттар а синкъерамаш бу, республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву йишлакхархочуьнца Межиева Маккица хелхаволуш, Соьлж-гIалара, 04Ман2013.\nОфициалан кхайкхорца Нохчийчохь тIом боцуш маьрша, синтеме дахар ду. ДIахьуш ду, Iедалехь болчара шаьш-шайна кхолла а кхуллуш, кхайкха а деш, деза денош а, гуламаш а. Оцу юкъанна лечкъош ду адамаш а, дуьйлуш герзаш а ду.\nОфициалан кхайкхорца Нохчийчохь тIом боцуш маьрша, синтеме дахар ду. ДIахьуш ду,Iедалехь болчара шаьш-шайна кхолла а кхуллуш,кхайкха а деш, спортан къийсадаларш а.\nХIинцца кху деношкахь ,телевизионехь шуьйра гайта а гойтуш, бу мел боху, механа беза суьдхой а, шоуменаш а балийна, цхьацца пачхьалкхашкара, кхин дIоггара гIарбевлла боцу, юккъерчу тIегIан спортахой а кхайкхина, Соьлжа-гIалахь дIадехьна боксерийн къийсадаларш.\nЦигахь толамхо ваьлла 6-7 нохчо. Цу самукъанечу, ша цхьа бов лаьттачу дахарца цхьаьна, шен рожехь дIадоьдуш ду Iаткъаме, луьра дахар а: лечкъош ду адамаш а, дуьйлуш ду герзаш а, лахлуш бац бахархойн ладегIам а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло билгалдоккхуш ма хиллара махкахь, цкъа а совцош а боцуш, ницкъаллин структураша тIемалой лохуш талламаш бу дIахьуш ломан кIошташкахь. Леррина тIеман операци дIахьуш, Хьалха-Мартанан кIоштан Шалажи эвлана юххерчу хьаннашкахь мина а иккхина шина низамхочунна чевнаш йина кху гIуран беттан 3-дийнан суьйранна.\nЛазийначех цхьаъ лоьраш тIе кхачо ца кхуьуш дIакхелхина, ткъа шолгIаниг лазартнехь ву. Велларг а, лазийнарг а цигга Хьалха-Мартанан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллехь болх беш хилла. Официалан хьостано дуьйцуш дац низамхошлахь и дагахь доцу дараш динарг Оьрсийчоьнан эскархоша кеманаш тIера чукхиссинчех йисина мина ю я гIаттамхоша кIелонна йоьгIна ю.\nНохчийчохь маьрша цахилар карладаккха санна кест-кеста карайо кхузахь герзан къайленаш а. ТIемалоша тIаьхьалонна дIаIалашдина герз гучудаьлла Устрад–гIалахь. Полисхойн урхаллин хьостано чIагIдарца, мила ву ца хуу вахархо, телпо а тоьхна, зIенехула, тесна лаьттачу цхьана кертахь хьуламехь герз ду аьлла, айкх валар бахьнехь карийна къайле йина меттиг.\nЦу чохь карийна ницкъала эккха тарло коьчалла а, ах кийла пластидах тера молха а, ишта тротил а, ши граната а, тата дайдеш, гIирс тIехь болу тапча а. Цу къайленан доладинарг мила ву хаа зераш ду дIахьуш.\nНизамхоша хааме мА-даккхара, дукха хан йоццуш,чохь герз а долуш,масех тIемалочунна хене вала таро луш,блиндаж олу тоьла гучуяьллера ур-аттал аренца,гIамаршкахь Iуьллучу Новр кIоштан Рубежни юьртахь а.Низамхойн хьостано дийцарехь цу чохь карийна «Муха» гранотомет а,турмал а,радиозIенан гIирс а,кхачанан сурсаташ а,пхьегIаш а,шен баллонций газан пеш а.\nБакъду, Рубежни эвлахь бехачу бахархошна хаъане а хууш дац шайн эвлана гергахь бен тоьхна, баха кечбелла гIаттамхой хиллий. Кху шерачу, ваха а, вола а меттиг йоцчу гIум-аренашкахь тоьла ца яьккхича баха меттиг йоцуш бу и тIемалой бохуш, меттигерчу бахархоша шеконца тIеоьцу,оццул герз-коьчалла а йоккхуш ,цигахь хьуламехь меттиг хилар а


Оьрсийчохь алсамдаьлла Rolls-Royce-аш йохкар\n26 миллион сом мах болу Rolls-Royce Cullinan ю Оьрсийчохь уггар дика оьцуш йолу Британин машенан марка.\nБританехь еш йолу Rolls-Royce еза машенаш йохкар алсамдаьлла Оьрсийчохь кхушеран хьалхарчу 3 баттахь. Цунах лаьцна хаам бо "Автостат" талламан агенталло. Ерриг а Оьрсийчохь цу хена чохь йоьхкина цу маркин 24 машен.\nУггар дукха эцнарг ю 26 миллион соьмана тIера мах болалуш йолу Rolls-Royce Cullinan.\nДечкен-баттахь – Зазадоккху-баттахь йоьхинчу 24 машенах 13 лимузин эцна Москох а, Москох кIоштахь а, 3 – Петарбухехь а, 2 – Краснодаран махкахь.\nОханан-баттахь Экономикан лаккхарчу школо а, Внешэкономбанко а таллам бира Оьрсийчохь бехачу хьал долчу нехан хьокъехь. Цуьнан жамIашца а догIуш, Оьрсийчохь 3 процент нехан долахь бу 90 процент гергга бахам – ахча а, финансийн акитиваш а, кхин дерг а.\nХьал долчу нехан бахам дебаш бу тIедогIу рицкъ хьалха санна дацахь а. Оьрсийчуьрчу 20 процент бахархойн долахь дацара стохка 6 процент финансийн активаш а, 5 процент карахь лело ахча а бен.\nThe Wealth Report 2019 цIе йолчу дуьненаюкъарчу талламо гайтарехь, Оьрсийчуьрчу миллионерех кхоалгIа дакъа ду махкара дIадаха лууш. Царах 80 процент миллионераш хIинцале гIулчаш йохуш бу кхечу пачхьалкхан паспорт даккхар Iалашонца.


Кехат зорба тоьхна жайнаш - Бусалба стеган гIап\nКехат-зорба тоьхна жайнаш\n"Бусалба стеган гIап"\nДахалла-шоралла: 8 * 12 см (кисанахь лело жайна)\nАгIонаш: 224 агIо.\nКЕРЛА ЗОРБА (ДИНУЛ-ИСЛАМАН кхоалгIа зорба, вуьшта пхоьалгIа), март, 2017.\nХIокху жайнина доьххьара кехат-зорба тоьхна 2004 шарахь, Маккахь а, Мединатехь а. Цул тIаьхьа, цу доьххьара зорбанна тIера суртдоккхуш зорба тоьхна шозза 2006-чу а, 2007-чу а шарахь. 2010-чу шарахь керла шолгIа зорба тоьхна, цхьацца гIалаташ нисдеш хийцамаш а бина. Цул тIаьхьа, 2012-чу шарахь керла зорбане даьккхина, кхин а цхьажимма хийцамаш а беш. ТIаьххьара зорба - 2017-чу шарахь хилла, цуьнца а гIеххьачул хийцамаш бар нисделла, гIалат нисдарца а, гочдар кхин гIолий хетачуьнца хийцарца а.\nМуьлхха а кепара хIокху жайнина зорба тоха луург цкъа доьххьара зIене вала веза гочдархочуьнца, хIунда аьлча, доьххьара иза зорбане арадаьллачул тIаьхьа цу тIехь цхьа кIеззиг бина хийцамаш бу, юкъара гIалат-кхетарш а, гочдарехь цхьадолу дешнаш а нисдеш.\nБилгалдаккхар: Доьххьара тоьхначу зорбанна а, цу тIера суртдоккхуш тоьхначарна юкъахь а хIара гIалат хилар тидаме лаца: 22-чу агIона тIехь, вайн элпашца долу айат чекхдаьлча долу дош "... лаIаллакум таттакъун" а доцуш, "лаIаллакум туфлихьун" ду. И дош хийцичахьана, маьIна гIалат дац, нийса ду.


Нохчийчохь оьрсийн эскаршна тIелеттачарна дина таIзар хийцаза дитина\nМасхадов Аслан а, Басаев Шемал а\nНохчийчохь эскархошна тIелатар динчу Крымшамхалов Юсупан а, Деккушев Адаман а хьокъехь Лакхарчу кхело шайн сацам хийцаза бити. 1999-чу шарахь Нохчийчохь оьрсийн эскархой байина аьлла бехкевинчу цушинна тоьхначу яккхий хенашна адвокаташа дина арз къобал ца дина суьдхоша, яздо "Коммерсанто".\n1999-чу шарахь Оьрсийчоьнан тIеман министраллан эскархойн коврана тIелатарна набахтехь даккха 12 а, 8 а шераш кхачийнера Деккушевна а, Крымшамхаловна а. Талламчаша чIагIдарехь, оьрсийн эскаршна кIело а йина, хьалхара а, тIаьххьара а машенаш лелхийтина, юккъехь йисинчарна тIе герзаш диттинера цара. Авиабазера гIо кхачарна йоллу колонна хIаллакъян аьтто ца хиллера церан. Делахь а 15 стаг вийра, 28 чевнаш йира цу летаршкахь. Кеп-кепарчу хьосташа яздарехь, 400 гергга стаг хиллера тIелеттарг.\nГуьржийчохь дIалецира Крымшамхалов а, Деккушев а. Гуьржаша Оьрсийчоьне дIавеллачул тIаьхьа кхел йолийра цушинна тIехь. 1999 -чу шарахь Москох а, Волгодонскехь а теракташ деш, цIенош лелхийтарна 2004-чу шарахь велла дIаваллалц набахтехь такха хенаш тоьхнера цушинна.\nТIаьхьо кхи цкъа а дов хаьттира цушинга эскархошна тIелатарх. ТIаьххьарчу кхелахойн сацамца а догIуш, валлац набахтехь латтор ву Крымшамхалов а, Деккушев а.


ОвхIанистанехь лурдоьлла тIемаш бахьанехь иттаннашкахь гIишлош хIаллакйина, маьрша бахархой уьдуш бу махкара. "Талибанан" тIемалоша дIалецна кхаа провинцин административан центраш, шайлахь Кундуз гIала а йолуш.ТIалибаша Кундузера Iедалхойн коьрта гIишлош дIалаьцначу юкъанна, Iедалан ницкъаша шайгахь латтош ю аэропорт а, тIеман база а. Схьагарехь, "Талибанан" карахь ю иштта Сар-э-Поль, Талукан гIаланаш а. ТIемаш бу беш Къилберчу Лашкар-Гахехь а, Къилбаседа-Малхбузерчу Гератехь а.\nОвхIанистанехь лурдоьлла тIемаш бахьанехь иттаннашкахь гIишлош хIаллакйина, маьрша бахархой уьдуш бу махкара. "Талибанан" тIемалоша дIалецна кхаа провинцин административан центраш, шайлахь Къилбаседанера коьрта Кундуз гIала а йолуш. ТIалибаша Кундузера Iедалхойн коьрта гIишлош дIалаьцначу юкъанна, Iедалан ницкъаша шайгахь латтош ю аэропорт а, тIеман база а. Схьагарехь, "Талибанан" карахь ю иштта Сар-э-Поль, Талукан гIаланаш а.\nТIемаш бу беш Къилберчу Лашкар-Гахехь а, Къилбаседа-Малхбузерчу Гератехь а.\nСтигалкъекъа-баттахь долийна тIалибаша тIелатар, Американо урхалла дечу дуьненаюкъарчу коалицин ницкъаш эскарш арадаха буьйлабелча.\n1 "Талибанна" а, овхIанхойн кхерамзаллин ницкъашна а юкъахь тIемаш хиллачул тIаьхьа Кундузехь йохийначу туьканашка хьуьйсуш бу овхIанхой. 2021-чу шеран Марсхьокху-беттан 8-гIа де. Стигалкъекъа-баттахь тIелатарш долийначул тIаьхьа, эскарш арадохуш тIаьххьара мур болийначу хенахь тIалибаша дIалаьцна - 375 эзар бахархойх юьзна гIала.\n2 ТIалибийн байракх яржийна Кундузан коьртачу майданахь овхIанхойн кхерамзаллин ницкъашна а, гIаттамхошна а юкъахь тIемаш хиллачул тIаьхьа. Iедалхойн эскаран, схьагарехь, ницкъ тоьъна шайн куьйгакIел сацон аэропорт а, шайн база а, кхинйолу гIалара Iедалхойн коьрта гIишлош тIемалойн караяхна. Бечу хаамашца, Кундузера коьрта набахте а цхьана ю тIалибашкахь\n3 Кундузехь йохийначу туьканашна тIехулахь кIур хьийза. ОвхIанистанан тIеман министралло бакъ ца дора, Кундуз йожар, Марсхьокху-беттан 8-чохь дIахьедира, гIалара минаш дIаяха дуьйладелла шаьш аьлла. ТIеман министралло тIетоьхна ишта, гIалин юккъера коьрта галморзе Iедалхойн карахь ю, ткъа къоман телеканалан гIишло а тIемалошкара схьаерзийна аьлла\n4 ТIемаш бирзинчул тIаьхьа сийса йисина йохка-эцаран гIишлош


Гаргалол чIоагIаеларца барт а чIоагIлу — Сердало\n24.03.2018 24.03.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nГIалгIай къамо массаза а чIоагIа лерхIам беш лелаяьй гаргарча а хийрача а нахацара гаргало. МоллагIа саг хьоашалгIа воагIаш хилча, лаьрххIа цун шу кийчдарца из тIаэцаш Iадат да вай тхьовра хьалхарча замашка денз хьадоагIаш. Из гIулакх цхьалха хургдоацаш цу оагIорахьа эшашдолча хIаманга бIарг кхоабаш къаьста саг хул цхьаболча наьха цIен дезале.\n«Пхийтта деннеи пхийтта бусеи тух сискалах цакхеташ ха юкъе ма яйталаш, ишта ханаца гаьна байна дезал хийра бовла, тIаккха царна юкъера гаргалол хада», — яхад вай даьша. Вешта, цу хьаькъе, Даьла раьза хилва царна, Даьла гаргарча наха авлияаша дйца къамаьлаш а да, вайна дукханешта хеза. Цул совгIа, цхьаькха да, вай даьша яха: «Хьай гаргало дIахотта чам бола саг волча дIа а вахе цун тух-сискалах кхета, е хье волча хьа а вийхе из хьай тух-сискалах кхетийта». Аз кхетадечох, шуне цхьана хIама дуаш багIаро, кад ботташ хиларо нах вIашкаоз яхилга да цун маIан.\nШийх сага дикадар мара аргдоацаш, наха шийна тIехьа тешал дергдолча даькъе хила хьажа веза моллагIа саг. Нагахь санна цун из вIаштIехьадоале из ираз долаш ва. ХIаьта из ираз вайца дахаш хургдолаш ди тIехьа къахьегаш а, харцахьа во хIама деш волчунга из мегаргдоацилга дIаоалаш, цох из дIакхетавеш къаххьега деза вай массане а цхьана.\nГаргалол ювцаш дукха кицаш да гIалгIай. «Гаьнарча вешал юхера лоалахо тол», яхад вай даьша. Цу кицан маIан тайп-тайпара кхетаде йиш йолаш да, амма лоалахочунцара гагало лелае езаш хилар а из вешийчул башха йоацаш гарга хилаезар а белгал деш да цу кица цхьа маIан. «Гаргало хаьдача Даьлацара хада, гаргалол хоттаелча Даьлаца хотталу», яхад вай даьша.\nХIара саг ший кхелла Даьла раьза ве гIерташ, цох тешаш ва, цудухьа Даьла хьалхаваккхарца кхеллад вай даьша из гаргалонах дола аргIанара кица. Даьла раьза хилва цунна, Турпал-Iаьлас аьннад яхаш халкъа кица а хинна лелаш къамаьл да вайна юкъе дахаш. Цо йоах: «Нанас цаваьр воша а вац, Дала цавеннар новкъост а вац». Укхаза цу кицан хьалхарча дакъо хьагучайоаккхар гаргалол я.\nНагахь санна гаргалол вай лерттIа хила езача боарамах хуле барт чIоагIа хургба вай. ХIаьта барт наха геттара эшаш хIама я. Вай даьша яхад: «Барт тайнача беркат ийшадац, барт ийгIача коа беркат чуденадац». ТIаккха Дала аьннад яхаш Iалама наха а ма йоахий, «Барт тайнарашца со ва, барт ийгIараш шайтIашта дIател аз». ХIаьта бусалба дингахьа чIоагIа ювц гаргалол, цун хьал.\n— Пайхмара хьадийсашкахьа хьоахадаь да гаргалол хоттар, из лелаяр мел лерхIаме хIама да. Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара ший хьадийсашкахьа йоах: «Шийна рузкъ дезачо гаргалол хоттийла». Пайхара асхьаб хиннача Абу Зар аль ГIифаре йоах, Даьла раьза хилва цунна: «Са доттагIа хинна волча Пайхамара васкет дир сога, гагргало хотташ хиллахь, аьнна». Цу хьадийсашкахьа хьахов вайна из мел лерхIам болаш хIама да а, гаргалол хоттаро вахара ха беркате елга а, цо рузкъангахьа адам совдоаккхалга. Нагахь санна гаргалол хотташ саг вале иман чIоагIа долаши, дог Даьлаца дувзаденна хилари белгало я из. «Гаргалол хоадаяьча сага Iамал къоабалъеш яц, гаргалол хоадаяь саг ялсмала а гIоргвац», аьнна хьадийсаш да вай Пайхамарагара хьадоагIаш. ХIаьта Къуръанацеи, суннатацеи гаргалол хоттар важиб да адама», йоах дин Ислама Сунжерча института хьехархочо Эсмарзанаькъан Идриса.\nНах шоайла вIаший хьерчаш, тIаувтташ, шоайла шоаех доахка дика гIулакхаш дувцаш хиларо барт чIоагIбу. Ийрча гIулакхаш доахкачарга шоаш цхьаь болча хIаравар дIакхета а веш вай къахьийгача уж а нийслургба. Геттара бакъахьа дика хIама да сагага цох доалла дика гIулакх дIадувцари, цох цунга хам байтари. Нагахь санна ийрча гIулакх ший дегIах доаллаш саг вале, кхыча сагах доаллаш санна цу гIулакхах цунга хоам бича из гIулакх дита тарлу цо. Сага тIаэцаргдолча тайпара, говза ала деза из дIа.\nЦхьаькха-м да, хьалха дIаяхача ханашка вай даьша моллагIа цхьа во хIама даьча сага тIатоIIабий бехк боаккхар, йоах. Цудухьа, дика дIадахад цар гIулакх. ГIар-тата доацаши, чIоагIа йист цахулаши-м саг ваьхавац, е воаха а лургвац укх дунен тIа. ХIана аьлча нах башха ба, хIара сага ший тайпара да хьаькъал. Бакъда, шийна эгIазваха саг вале из волча дIа чу а водаш гаргалол чIоагIъеш вайх хIаравар хуле гIулакх аттача даргда.\n«ХIанз укхаза саг волча дIачу-хьачу ваха вагIа мукъа-м валац», оал хийлане. Бакъдац из, хьалха дуккха халагIа нах боахкача хана-м доалар цар из вIаштIехьа. Ший дана-нана, воша-йиша, доттагIа-новкъост, лоалахо-захал волча дIачу а ваха цхьа иттех минот яккха вIаштIехьадаргдац аьлча а дац нийса.\nИз деррига аз сенна дувцаш да аьлча, денна машенашца лелаш да, вай балхавар а воацар а. Нагахь санна цхьа лаьрххIа ше волча саго дIавийхавеце а, новкъост волча е кхы вола гаргара саг волча, цар юрт ше нийвелча, дIачуэтта из цIагIа вале чуваьнна тух-сискалах а кхийтта, цунга фу хьал да а хьежа шийна кIезига ваьгIа саг дIавахача геттара бакъахьа хургда. ХIана аьлча, цу тIагIолла, эр-безам совбоал, нагахь санна цу сагага дика дале е во дале ший хьаьшийца декъаргда цо из, тIаккха ший дале цун хьаькъал дIачувахачо а делча, цох паргIата варгва кIалхарвар.\nУж хIамаш теркал а деш, шоайла башаш, наха юкъе доаллар фуд а ховш бахарах аьттув баьннаб вай дай тахан вайга хьакхаьча гIулакх хьакховдаде. Гаргалол лелаяр чIоагIа лоархIам болаш хIама хиннад вай даьшта массаза а. Вайна дика ховш да хьалха наьхацига хьоашалгIа вахача сага массехка бийса йоаккхаш хинналга а, каст-каста шоайла дар-доацар декъаш уж баьхалга а.\nХьокхама аьлча, нагахь санна МагIалбикера саг Наьсаре, е кхыча юрта нийсвеннавале, цига ший гаргара саг вахе, телефон дIатохаш а е цатохаш а из волча дIачу а этта, фуд малад а аьнна, шийна хоза ваьгIа дуачох а кхийтта саг дIавахача бакъахьа хургда. Аз яхац цар ха а йоаеш, денош а бийсаш а доахаш царцига ваха. Цу тIагIолла хьасовйоал из гаргалол, иштта дIачIоагI а лу.\nЮха а керда даккха лов сона айса лакхе доаладаь хинна вай дай къамаьл, «Хьай гаргало дIахотта чам бола саг волча дIа а вахе цун тух-сискалах кхета, е хье волча из хьа а вийхе хьай тух-сискалах кхетийта». ЧIоагIа маIан долаш, гаргалол хоттара чIоагIа меттахьа доаладаь кица да из.\nЭздича, дикача нахаца хоттаенна гаргалол хана йIоахал хада йиш йолаш яц, хIана аьлча цар дика кхетаду цун лерхIамаш. Цох хетта цхьаькха кица доаладе лов сона. Вай даьша яхад: «Эсалча нахаца гаргалол хотталучул эздича нахаца дов хилар тол». Нийса кхелла къамаьл да из. Цун маIанех цхьа маIан хета сона, хьоца гаргалол хеттача эсалча сага хьовзам мара бергбац хьона, бакъда, эздича нахаца дов хуле, моллагIчоа царех дика гаргара нах хургба, аьнна. Хьа мел дукха гIалат дале а цо массаза бехказло лохаргья хьона цох.\n«Наха юкъе гаргалол совъялар – уж Далла дукхабезар да!», — яхад вай даьша. Дала Шийна дукхадезарех а Ше раьза варех а долда вай.\n«Тар тарамаш вIашкадетта», — оалаш да гIалгIаша. Из яхилга да, Дала цхьатарра бараш вIашкабетта. МоллагIвола саг ше морг болча нахах дIатох Дала, дикавар – дикачох, вовар – вочох. ХIаьта дикабараш а вобараш а болаш ба наха юкъе.\nДала Ше раьза волча наькъа тIехьа чIоагIйойла вайна юкъера гаргалол.\nДала нийсача хIаманна тIехьа барт цаI болба вай.\n← «БIаьшарений боадонгара» романах дийцар


Оьрсийчоь -- Болх цхьана ханна сацийна лаьтташ бу Сочина гергахь Красаная поляна олучу меттехь Олимпийн ловзаршна хьажийна гIишло еш болу салтий, Дечк 4, 2014\nВолгоградехь эккхарш хилчулл тIаьхь, уггаре а дуьйцучарах хIума ду, Оьрсийчохь цхьа бутт баьлча хила езачу Олимпиадан, иза муха доьрзура ду бохург. Цунна ша пал тиссархой санна, саготта бу, политологаш а, журналисташ а. И эккхарш хилчулла тIаьхь, ерриге а пачхьалкхехь, кхерамазаллийн хьелаш чIагIдира. Къеста ца йира, маьрша а, маьрша йоцу а регионаш а.\nТерроризм, шен буххера дуьйна хьаьшина йолчу Нохчийчохь а, гуш бара и чIагIамаш. Соьлжа-гIала чу мел догIу некъаш дара чIагIдина. БТРаш а, кхийолу тIеман техника пурх а хIоттийна, лаьттара герзашца полисхой.\nОлимпиадийца, аьлча а, иза дIаяхьарца, таханлерачу Оьрсийчоьнан васт а, йоьхь-сибат а, йоьзна ю. Де дийне мел долу, цуьнна а, цуьнан гонахь а, тидам чIогIа хира бу. Цхьаболчу эксперташ бахарехь, тамаш бу, дукха хена дуьйна кхерамаш тийсина болчу тIемалоша, цигахь кхиъ цхьа чолхалла кхуллуш долу хIум ца дахь. Шай агIора, иза ца хилийта ма хуьллу гIерта, къайлахь сервисаш. Оршотдийнахь, Интернетехь, социала цхьана майданехь цхьа хаам гIарабаьккхина гIалгIайн воьвзучу адвоката Ахильгов Калойс.\nЦо бахарехь, Олимпиадехь цхьа доьхнарг ца хилийта, Дагестанера а, Нохчийчуьра а, ГIалгIайн махкара а бахархой, цхьана лерринчу литтаршца буьтура болуш бу оцу гIала. Ша Ахильгов Калойс, и хаам, шега Дагестанерачу доттагIчо аьлла бохуш гIарбаьккхина, амма, хIокху деношкахь, иза мел бакъ ду толлура ду ша боху цо.\nАмма, дукха и талламаш ца бича а, хууш ду, мел бакъ хила мегаш ду цу тайпа хIума. Дагадоуьйту, шозлогIа тIом болабелча, оьрсийчоьнан тIеман буйранчалло дIакхайхкинера Нохчийчуьра I0 шаран тIера, 60 шаран тIекхаччалца мел болу божарий террорхой бу аьлла. Цундела, кхечанахь дерг ца хаа, Нохчийчохь-м теша, иза бакъ хиларна. Ша а дукха хан йоцуш Сочи гIалара гIишлошъярхойн белхашкара цIа вирзинчу Мохьмад цIе йолчу жимчу стага иштта элира Маршо радиога.\nМохьмад: « ХIинца цигахь болх беш верг бен чу вуьтуш вац. Цхьанахь тIевахийна а хила веза. Оьрсий а , иза яцахь, арабогIуш бу цара. Ханна хилла а иза хила еза. Цига чувита мега, цхьан гIуллакхан воьдуш ву аьлчхьан, амма, вуьшта витахь тамаш бу.\nКавказхой уггаре а дукха бара цигахь болх беш. ХIинца, суна мел воьвзуш верг цIавеана ву цигара. Iела а, уьш бу цигара цхьа бутт хьалха цIа баьхкина. Болх кхин ца хилла цIа баьхкина уьш. Мелла а бисина бу бохура цигахь, амма, уьш а кеста арабогIура бу бохуш дара».\nСочи гIалахь, Олимпиадан кечам бан болийначу дуьйна, цига уггаре а дукха белхалой дIаэцнера, КъилбаСеда Кавказера берш. Эзарнашкахь бара уьш, тайпа-тайпан белхашкахь къахьоьгуш. Ткъа, хIинца-м, гарехь, уьш оцу спортан дезчу дийнахь совбоьлла.\nЦарна шайна а, хууш ду иза. Бакъду, башха дIоггара халонга а ца даьла царна. Хаа, цхьа чолхалла кхуллуш хIума цигахь хилахь, уггаре а доьххьара тидам шайна тIебохуьйтура буйла. Цундела, ларвеллачуьнна нана ца йилхина боху, нохчийн хьекъале дош йоьхьар а лаьцна, цIа берза дезна церан.\nОцу юккъолгIа, тIеман аьрзонаш лоручу даржхойн куьйгаш а дастаделла, Волгоградехь эккхарш хилчулла тIаьхь. Царах лоручу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а, ГIалгIайн мехка куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека а, иштта, цхьа моггIа оьрсийн кхечу политикаша а, кхайкхамаш бина, тIемалошца болу болх кхиъ чIагIбан беза аьлла.\nМасала, террора зуламаш динчу нахана Iедалан агIора деш долу таIзар, барам боцуш хила деза боху цара. Вала араваьллачу Iожалхочуьнна, тоьпаш тухуш кхел ян еза бохург ду иза. Иштта, лелачу террористашна доьхьала къийсам кху дуьненахь цхьанна а пачхьалкхе ца латтабеллийла гуш ду, Израилехь а, Иракъехь а, ОвхIан пачхьалкхехь а. Цу тайпа Iожалла оьций нах арабовлуьйтуш дерг хIун бахьанаш ду, къасто луучух тера дац, тахана Оьрсийчохь.


Бакъонаш ларъеш йоцчу конституцин де\nНохчийчоь --Конституцин Де, Соьлж-ГIала 23Заз2014\nКIирандийнахь Нохчийчоьнан конституцин Де даздина меттигерчу Iедало а, цо даздаршна арабаьхначу наха а. Конституци язъяр мухха а хилахь а, оцу конституцино ларъеш яц махкахь дуккха а бакъонаш, аьлла хета дуккха а нахана.\nМехкан коьрта низам -Конституци тIецна де билгалдаьккхина Нохчийчохь. Iедалехь болчара, басарш ца кхоош, дийцина цуьнан мехаллех а, маьрша дахар чIагIдарехь цо лаьцначу декъах а. Нохчийн къам кхиаран, маьршачу дахаре дерзаран тоьшалла лору урхаллехь болчара заздоккхучу беттан 23-гIа де.\nБакъду и тIеэцар къоман исторехь мехала хилам санна тидахь а, цхьаболчара кхеторехь, коьрта низам махкахь кIоршаме талхош ду.\nКог баькх-баьккхинчохь бакъонаш талхош, тергалло харцонаш ца йийцича а, уггар доккхачех зулам а, Конституци лар цаяр а лору цхьаболчара цу тIера I0-гIа статья тергамза йитар. Цу тIехь къастам боллуш яздина ду: Нохчийчохь Пачхьалкхан меттанаш ду нохчийн а, оьрсийн а меттанаш. Амма Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь, массо тIегIан доьшийлашкахь, хаамийн гIирсашкахь шуьйра пайдаоьцург цхьа оьрсий мотт бу.\nНохчийн маттана эшам а беш, Конституци вуно чIогIа талхош лоручех ву байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн. Цу хьокъехь ду тхойшиннан къамел.\nМаршо Радио: - Цу конституцино мел таронаш ло нохчийн маттана кхиа, дахарехь чIагIбала а?\nХатаев: «Цу коьртачу низам тIехь аьлла ду Пачхьалкхан мотт республикехь шиъ бу, нохчий а, оьрсий а. Цу шина метта статус хьо талла воьлча хьуна карадо оьрсийн меттан статус юьззина кхочуш еш хилар. Нохчийн меттан статус цхьана а кепара кхочуш еш яц. И бохург хIун ду сан. Хьо Соьлжа-гIала веъча, масала, хьуна хIокху махкахь бехаш берш нохчий бу аьлла тоьшалла кара а дийр дац. Нохчийн мотт кхайкхийна. Иза Пачхьалкхан мотт хилар гойтуш цуьнан статус хьалаюза еза. Конституцино схьаелла бакъо оха дахаре ерзо езар. Тхайна дуьхьала цхьаъ ваьлча, дIагайта а мА ду иза, тхо тхай бакъо кхочуш еш ду-кх аьлла».\nМаршо Радио: Хьусайн, Ростов гIалара веъна эрмало вара Варданян цIе а йолуш. Нохчий телевизионехь оьрсий мотт буьйцуш гича цо элир-кх: « Цара оьрсийн мотт стенна буьйцу,ладоьгIуш берш нохчий боллушехь? Ахь муха кхетадо иза?\nХатаев:«Кхета а ца до-кх. Иза лартIа дац-кх. Нагахь санна тхуна тхо къам а долуш, къам санна, даима а кху дуьнентIехь хир а долуш, лардан хIума оьший,оха ларбан богIург мотт бу-кх. И ларбан цуьнан ницкъ ца кхачахь цул мехала кхин цу къомо лардан оьшуш хIумма а дац».\nМаршо Радио: Таккха, нохчийн маттана а тIе а доьгIна аьлчи, цу меттан декъехь и коьрта низам кхочуш деш дац-кх?\nХатаев: «Цхьанне кепара. Цу конституцин мехалла и мА ду иза, тIе а лаьцна цо и бакъо ялар Пачхьалкхан мотт бу аьлла. Ткъа хIинца мел беламе нисло. Масала бийцаре беш бу цхьана кхеташонехь нохчийн мотт. Цунах доглозург а хилла къамел деш ву цхьа Iилманча я Iедалда. Къамел деш ву оьрсийн маттахь. ТIаккха беламе дац иза. Конституци мехала хIума. И талха а ца еш, цу тIехь мел дерг кхочушдар перза хIума хила дезар Iедалехь болчарна»\nНохчийн коьртачу низамах а, ненан маттах а дийцина Хатаев дегайовха ву нохчийн маттана тIеберза, цуьнан бала кхача Iедалан мукъ карахьболчеран хьекъал кхочур ду аьлла.\nМотт ларбеш йоцу конституци


Роскомнадзоро бакъдина коронавирусах беллачийн терахьаш нийса гойтуш дацар\nГезгмашин-бутт 07, 2020\nКоронавирусах цомгуш хилла нах чуэца кечйинчу стационарашкахь пациентийн баларш кеп-кепара дIаяздина хилар гучудаьлла Оьрсийчоьнан коммуникацешна тIехьожучу Роскомнадзор урхаллина. Цхьайолчу дарбан хIусамаша даьржинчу уьнах белла нах язбеш хилла кхечу цамгарех беллачийн могIаршка. Иштта хаам баржийна "Медицинан геланча" ("Медицинский вестник") газето, Роскомнадзоран куьйгалхочо Самойлова Аннас дина дIахьедар довзуьйтуш.\n"Ковид-стационарашкара баларш таллийтина. Массо а 100% баларш коронавирусна тIеяздина стационараш а ю, уьнах хилла массо а баларш деган, пехийн цамгаршна тIеязйинарш а ю", – аьлла Самойловас.\nШи бутт хьалха пачхьалкхийн могашаллин министрийн дуьненаюкъарчу кхеташонехь Оьрсийчоьнан могашаллин министра Мурашко Михаила, лахара ду Оьрсийчохь коронавирусах баларш, яц цомгушчарна дарба дан оьшучу меттигийн якъо, элира. Официало Оьрсийчуьра гайтина коронавирусан баларш ду дуьнентIехь уггаре лахарчех (ун кхеттачех 1,62%). Официалан статистико гойту терахьаш бакъдолчуьнца догIуш дац аьлла яздарна, цхьамогIа хаамийн гIирсашна духьал шогга дIахьедарш дира хьалхо Оьрсийчоьнан масех урхалло.\nБутт хьалха президента Путин Владимира хаам бина, Оьрсийчоьно коронавирусна дуьхьал вакцина кхоьллина, аьлла. "Спутник V" тиллина цунна цIе. Амма иза адамашна тIехь зийна яц, цундела официалехь тIечIагIйойла дац, боху пачхьалкхерчу фармакологин компанеша. «Лоьрийн лугIат» журнало къамелаш динчу дуккха а лоьраша хаийтина шаьш и вакцина кхоччуш пайде цалорийла.


Эльдарханова З. «Деца еанчу дийнахь. Дашо хьаьжкIаш» (берашна)\n28 фев 2017 года\nЦкъа а дов ца дора Децас, амма иза оьгIазъяхарна, цунна цатам берг шайгара даларна кхоьрура бераш. Нанас дов дича а, тоьхча а, Децас реза йоцуш аьллачу цхьана дашо санна вага ца вора. Шайн деца ларар, цо олу хIора дош мехала, хьоме хетар дара иза.\nБераш компьютерна гуонаха я телефонаш буйнахь гар ца дезачу Децас хаьттира.\nМерзачу цIазамел мерза хIун ю хуур дарий шуьна?\n«Сгущенка», «сникерс», «торт» – охьаягарйора бераша шайна дага мел йогIу марзаллаш.\n– Уггаре а мерзаниг да-нана уллехь долуш дIаяьллачу бераллах болу дагалецамаш бу шуна, Децин бераш.\n– Деца, шу муха ловзура? Компьютер ярий шун?\n– Тайнигаш? – даима а дийца хаза хIуманаш долчу Деце хаттарш дан долийра бераша.\n– Компьютерш яцара, уьш ян а яцара хIетахь. Цундела тхо ловзура, уьдура, тайнигаш а тхаьш йора. Вежарша аннийн яьшка вовшах а йоккхий, аннаш херхаца хадош, нисдеш ловзо «герз» дора шайна.\nТхо тIом бечу «немцойх» а, «индейцах» а ловзура. Зудабераша поппарх, кIадех пхьегIаш, тайнигаш йора, царна тIеюха бедарш тоьгура.\nШеран хIора муьран шен-шен хуьлура ловзарш. Тхан а ма-яра Деца, вуно дика а йолуш. Тхо тIамах ловзуш шина декъе декъалора, «немцойн» а, «советски салтийн» а тобанашка. «ТIом» болалуш кертахь долчу божалан, буьнан, рагIун, кертан, диттийн кIажошкахь тхайна меттигаш лохий, дIаловчкъийлаш йора оха. Юха чуччахьовда дезара тебна Iачуьра. «ТIом» болабалар хоуьйтуш, цхьамма «Война началась!» аьлла мохь тоха безаш бара, амма и аларца ша волу меттиг гучуйолийла ца лууш, цхьанна а ца лаьара иштта мохь тоха. Кертахула цхьацца деш я рагIу кIеларчу лохачу гIентахь, тIергIан пазаташ юцуш Iачу Децина тIедиллира оха и омра дар. Децас «Война начинал!» олура. Оха хIоразза а гIовгIанаш йой шена хуъушшехь Децас доладолуьйтура тхан ловзар. Тхо иштта ловзура, – чекхдаьккхира Децас къамел.\n– Деца, кхин а дийцахь, кхин а дийцахь!\n– «Индейцах» дийцахь. Царех муха ловзура шу?\n– Индейцаш Iамарк махкара бахархой бара. Дуккха а халонаш, харцонаш латтайора царна тIехь церан латтанаш дIалаца баьхкинчу «кIайчу» наха. Уьш, цхьанна а бала а ца беш, амма, шайна бина ницкъ борах а ца буьтуш, майра нах бара.\n«Индейцах» хIора кертахь, урамехь ловзура.\nГурахь дара иза. ХьаьжкIаш йоьй ахьар доккхуьйтура Дадас. Марсаца хьокхура уьш, тIера хьаьжкIийн кенаш схьа а дохуш. Тхан да киралелочу машенна тIехь вара болх беш, ткъа нана – хасстоьмаш бухкуш. Оцу шарахь къаьсттина, хьийкъинера хьаьжкIаш. Хьаькхначу гIодамех диначу такхорех тхайна «индейцийн лагерь» ян дагадеанера тхуна цхьана дийнахь. Тхан «лагерь» шен паччахь, гIаролхой, иччархой болуш яра. Такхорашна чохь херонаш яьхна, тхайна чоьнаш йинера оха, уьш гIодамашна тIерачу гIашца а, хьаьжкIашна тIерачу хьесешца а кечйинера.\nЛовзар марсадаьлла, тхайл ирсе цхьа а цахеташ ловзучу тхоьга, нанас тхайга бетта мохь ца хезаш, совца кхеташ дацара тхо. «Буьйса Дала садаIа елла вайна! Кхана а догIур ду де! Чудуьйла!» – яппарш йора нанас.\nКетIахь сецначу машенан гIовгIано дIатейира тхан гIовгIанаш.\n«Дада цIавеана!» – кхераделира тхо, тхаьш арахь Iаржъяллалц чу ца доьлхуш Iерна.\nТхо бешахь гина тIевеана Дада, оха лелочуьнга хьаьжна, велавелла дIавахара. Масех минот ялале буйнахь тоькан сара а, чиркх а болуш юхавеара.\nМинот ялале тхан такхорийн «хIусам» чу чиркх тесна къагийна, серлаяьккхира цо.\nТхан даьлла самукъа, тхан хилла ирс! Чиркхан серлонехь кхин а можа-дашо, кхин а хаза гуора хьаьжкIийн мажделла гIаш а, гIодамаш а.\n«Лагерь» дешех кхелича санна яра.\nХIинца, гIалахь, йогIуш-йоьдуш юхкуш, кхехкийначу хьаьжкIех бIаьрг кхетча, карлаюьйлу сайн бераллера дашо хьаьжкIаш.\nТайнигаш ца хиллехь а, бералла хаза яра тхан. Тхан компьютерш, планшеташ ца хилла. Амма дашо хьаьжкIаш-м яра.\n– Деца, тхуна а лаьа дашо хьаьжкIаш ган. Вайн хир юй уьш?\n– Хир ю, Дала мукъ лахь. Шуна хеттарг бен дашо яц шуна, бераш, дуьнен чохь цхьа а хIума.\nХьаьжкIийн буьртигаш эца къайлах ахча гулдан барт хилла хиллера берийн.


Цу тIехь со галваьлла а ца хиллера. Мусас яздина дийцарш: «Дика ду-кх хьо волуш», «Тишъелла кетар», «Хьалхара парта», «Бохь боцу бIаьвнаш», «ТоргIа», «Басмин коч», «Таксист а, чаккхе а», «Кхоллам», уьш санна йолу говзарш а, цхьана а яздархочух тарвала ца гIерташ, язйина. Цуьнан шен йозанан хатI, шен философи, заманан хьелашка хьежар шен башхалла йолуш ду. Еша атта а ю уьш. Аламаш дукха бакхий а бац, шайн хатI ду цхьаннах а тера доцу. Вайн цIеяхханчу яздархойх цхьаболчара, Л.Н. Толстойс санна, аламаш бакхий хIиттабо шайн произведенешкахь, цундела уьш еша а, царах кхета а хала хуьлу.\nМасална балор вай «ГIала еса хIунда яц тахана?» дийцарера масех алам:\n« Кхуо цкъа а къамел ца динера цуьнца. Кхунна иза дукха хенахь дуьйна евзара. Иза сих-сиха гора кхунна. Цул тIаьхьа кхуо зуда ялийра. Иза-м кхунна тIаккха а гора».\nДийцаршкахь нислучу ширделлачу дешнийн маьIна довза хало ду. Дика хир дара, церан маьIна авторо я редакторо довзийтича. Масал далор вай.\n«Лулахой, ненадай, гIовх букъ а тухий, IиндагIехь Iа, шийлачу тIулгаш тIехь.\nКхуьнан топ кхетта говррий, гIонжакъах бихкина маший, тIаьхьадаьллачу орцанна кара а боьдуш, кхунна шен да дагавогIу, уьш караяхча,– шаьш йохьучу хIонцаца кIелхьарабовлу хIорш юха а.\nЦуьнан когахь, бокказ санна, кIедачу хIуманан бертигаш йолу Iаьржа мачаш яра, лекха кIажа а болуш».\nМусас чIогIа говза гойту нохчийн Iер-дахаран сурт, аламашкахь дустар а далош.\nБабас наштаран боги чохь ахьар а хьакхадой, боги юккъе, жима бIов еш, ирахIоттабора бод. ТIаккха, куьйгаца дакъош а дохуш (наггахь куьг хила а Iуттуш) галнаш йора. Уьш нийсса ирахIиттайора богин горгачу бистаца, гуобаьккхина ши-кхо могIа беш.\nЙогучу аьчкан пешан гIовгIа а хезара цхьаьнаэшшара. Мехкдаьттан лампа а йогура корахь. Кор жима дара, чIепалг санна горга, цхьа бIаьрга боцуш.\nБоршам хьаькхначу цIенкъа юккъехь ножан бIогIам лаьттара, тхевна юккъехула схьадогIу дукъо чу а саттийна. Тхов лоха бара. Пешана лакхуо дуьмеш кхозура, дакъалуш. Уьш ношделлачу хьечийн басе дирзинера. Царах сих-сиха цхьацца тIадам бужура пеша тIе. ТIаккха, «чIаж-ж» деш, даьттан цинцаш кхиссалора цIийеллачу экъан тIехь».\nМусан мотт Iаламат хьал долуш, говза а бу.\nЦуьнан маттана беркате тIеIаткъам баккхийчеран къамелаша бина хилар хаало. Цу декъехь дукха хIума схьаэцна цо шен дегара. Доьзалехь шен ден хиллачу юкъаметтигах а, цо вайнехан гIиллакхаш довзуьйтуш дийцинчу ширачу дийцарех а дика дуьйцу Мусас. Ден хьекъалечу къамелаша Iамавора вовшашка лерам бан, вовшийн терго ян, вовшех марзо эца. Вайн дайша шайца эвхьазабохуш ца хилла шайн доьзалш. Кхиънаваьлла кIант дена хьалха охьахууш ца хилла, цуьнца охьахиъна хIума юуш а. Ишттачу хьолехь хьалакхиъна доьзал нохчалла, бусалбалла, гIиллакх-гIуллакх долуш, оьзда хьалакхуьуш хилла.\nЦарах цхьаъ ву вай вуьйцу автор а. Ас итт шарахь куьйгалладинчу естественно-математически гимназехь дешна Мусан бераша. ГIиллакхе, ийманехь бераш а, оьзда хIусамнана а ю цуьнан.\nШа похIма долу яздархо хилла ца Iаш, яздархойн говзаршна говза критика а, анализ а ян хууш ву Муса. «Сатийсаман доIа» цIе йолчу статьяхь цо маьIна деш, толлу Мохьмад-Салахь Гадаевн масех байт: «Даймахке сатийсар», «Дарта», «ЦIен берд». Оцу байтийн философски маьIна, мехала агIонаш, яздаран шатайпа хатI хилар билгалдоккху Мусас.\nI970-чу шерашкахь Мохьмад-Салахьан зорбатоьхна цхьа а произведени яцара, амма халкъалахь цуьнан цIе а йоккхура, цуьнан байташ: «ЦIен берд», «Дарта», «Маршалла», «Даймахке сатийсар», кар-кара а луш, йоьшура наха. Оцу байтех иштта яздо Мусас: «Уьш, боккъал а, дуьненан поэзин меха стихаш а яра. (Мохьмад-Салахьах гений олучара цу бухе йохкурш уьш а йолуш) цхьаццаяьккхича а, цхьаьна хилча а бен-башха а доцуш. Суна гIолехь я поэзин лаккхарчу тIегIанехь хьалхара шиъ хетара: «Даймахке сатийсар», «ЦIен берд». Цу шиннах лакхене «ЦIен берд» ю а мотталуш. «ЦIен бердаца» дайна ирс дара, дегаIийжамаш, барам боцу гIайгIа, бераллин марзонаш, байттамал, дахаран Iодикаяр, авторан тIаьххьара дIабузучу маьлхан цхьа сирла зIаьнар а. И ши стих тоьар яра, Гадаевна езачех еза Поэт боху сийлахь цIе тилла. Тахана вай баккхий поэташ лоруш болу (зорбане йийлина иттанаш сборникаш а йолуш) стихаш язъеш болу нах Гадаевн «ЦIен бердан» цхьана могIане а ца кхочура.\nБайракх а йина, лелош йолу цхьаболчу авторийн «еза» стихаш а яра еккъа цIена лозунгаш, поэзин цхьа зирх а боцуш шайца, Мохьмад-Салахьан уггар гIийлачу стихан меха а йоцуш.\nПоэзин маьIна а деш, штта дош олу Мусас: «… Поэзи – хьашт делахь – хьаргIан тIам санна, ира, мас санна яйн, мукъам санна даг чу юьжуш, ойла Iадош, яржош, ойла кхарстош, ойланах кескаш йохуш хила еза. Поэзин дустарш а хила деза иштта, деган карзахалло стигал, оззийна, лаьттан берте а ялош…\nДешархочун ойла гIаттош йоцу произведени ала хIума доцчу яздархочо язйина ю. Гадаев царех вац. Цуьнан ойланаша Iадаво:\n… Малх, бегош, хьулбели\nБух боцчу сийначу текхахь,\nДуьххьара седа а\nДагах кхеташ, чулацаме дешнаш олу Мусас шен «Къонахчун Iожалла» статьяхь нохчийн гIараваьллачу поэтах Мамакаев Мохьмадах: «Цхьа а хало а, бала а ланза, атта дууш я молуш, паргIат вехачу хьан цIеххьана цхьа баланаш лайна, халонашка къар ца луш, «дог диълар детташ», ваьхна къонаха хьайн бIаьрга гича я дуьйцуш хезча цунах, – пхенашкара цIий соцу-кх, деган – хIума гIора а еш…\nТIаккха дешнаш, назманаш, цу къаьхьачу къематах цара дитина оьзда гIиллакхаш а…\nШуьга ду маршалла, хьомсара накъостий.\nДехийла, ирс хуьлда, IадIелаш шу, ховший.\nШун оьзда гIиллакхаш – Даймехкан безам бу.\n«Мамкин Мохьмад шен дахарехь шина шовкъаца ваьхна хиллера: Даймахкаций, Безамций», – бохуш яздо Мусас кхин дIа а. Цуьнан ерриге а кхорлларалла цу шиннах лаьцна а ю.\nДаймохк дукха беза буьйцура, мохь бетташ, кхойкхуш, цу мехкан къонахий а, хиш а, тогIенаш а.\nКъийсамо аьгначу хьан тIулган белшах,\nБезамца дерг хала къедадора, деган къайле ларъеш кхиъначу йоIа шен сий санна, къонахчо – дош а.\nАс хьуна готуьйсу,\nАлахьа ахьа соьга,\nМохьмадан поэзи ма-ярра евзина а, я теллина а яц.\nМусас яздо: «Вайна дитинчех кхул хьекъале, кхул нийса, кхул деза весет вайн ворхIе дайша а, цхьана а Iеламстага я цхьана а хьехамчас а ца дитина, вайна пайдаэца хиъча:\nМохьмадах йолу статья чулацамечу дешнашца чекхйоккху Мусас:\nКъонахчун Iожалла даим ю-кх хеназа.\nСий хуьлда-кх къонахийн!\nКъонах вовза цхьа къонах вакхавойла-кх цхьана нанас, и хьенех къонаха вара», – кхечух ала дош дерг: Тоьар вар-кх цхьаъ хилча-м, Мохьмад санна волу цхьаъ!»\nЧIогIа мехала статья ю Мусан «Тоьллачех цхьаъ» цIе йолуш, Iарби Мамакаевн поэзи толлуш, язйина. Цу статьяхь цхьа меттиг ю, къаьсттина шена тидам тIебахийта хьакъ долуш. Iарбин кхин цхьа ирс а хилла дуьненахь, кхечеран ца хилла долу: весет санна, «КIанте», аьлла, цо язйина стих цIенна кхочушхилла цуьнан, кIант дика а кхиъна.\nХийра гIулкх ларалахь,\nЭдуарда шен ден весет дуьззина кхочушдина. Масех стихийн гуларш араевлла цуьнан, тIекхуьуш долу къона чкъор кхетош-кхиоран Iалашонна тIеерзийна байташ а йолуш. Шен дена Iарбина лерина йоккха музей схьайиллина винчу юьртахь. Эдуард чIогIа оьзда стаг ву, нохчийн гIиллакх-оьздангалла шеца долуш.\nДика кIентий бехийла-кха, мохк а, къам а бен а доцуш, дикаверг дика хилчахьана, я поэт а, илланча а, я муьлхха а кху лаьттахь.\nВайна юккъехь нисло кхиазхо-зудабер Iехадой, тиладой, ледой, маре дIа а лой, дукха хан ялале цIа йоуьйтуш. Ишттачу хиламах цхьа дийцар ду Мусан «Цхьа декхар а, бекхам а боцу…» цIе йолуш.\n«Ма эхь дар-кх – къонахчунна ма эхь дар-кх, – зуда юьгу аьлла, бер дIа а дигна (бераллера далазадолу, кхиазадолу жима бер), къена пхьу кIезанца санна, сел маьттаза цуьнца «ловзуш» и бер-тIорз Iеха а дина, иштта ирча, кхин дин доцуш, иштта юьхьIаьржахIиттош и бер сел гIелдар ма эхь дар-кх къонахчунна, ша къонаха-м хилла хиллехь…»\nИштта яздо Мусас и кхиазайолу йоI дакъазаяьккхинчух и санна болчарах а лаьцна: «Мичахь бу-кх къонахий а ткъа! – хIу хада-кх шу лай-нехан, ма IаьIна-кх, дебна-кх шу, ма дукха а ю-кх шу ян-м, цхьа а декхар а, бекхам а боцу, мехкан а йоцу, юьртан а…»\nИштта ледара «къонахий» гучубевлира Нохчийчохь ши тIом болчу муьрехь. Халахеташ делахь а, гучубевлира сом бахьанехь шен къомана ямарт берш, кIиллой, къизалла, ямартло шайца ерш. Цхьа хIума тIехIоьттича гучуволу, вевза стаг. Со цец а вуьйлуш, кIезиг хиллера эхь-бехк доцу адамаш вайлахь а.\nБексултанов Муса цхьа а шеко йоцуш, похIма долуш яздархо ву. Шен къомах дог а лозуш, вуьззина патриот ву иза. Эрна ца елла цунна сийлахь цIе «халкъан яздархо».\nМусан произведенеш юккъерачу школашкахь а, вузашкахь а хьоьхуш, Iамош ю. Дешархошка, студенташка рефераташ язъяйта еза цуьнан кхоларалла толлуьйтуш.\nМуса Гадаев Мохьмад-Салахьан, Мамакаев Мохьмадан, Айдамиров Абузаран, Мамакаев Iарбин, Сулейманов Ахьмадан а могIарехь ву. Цуьнан говзарш Iамо ма-еззара Iамаяхь, вайн къона тIаьхье гIиллакхехь, оьзда, ийман-ислам долуш кхуьур хиларан цхьа а шеко яц.


Навальныйгахьа болчу нехан акцин декъа язлуш бу къилбаседа-кавказхой\nОьрсийчоьнан Къилберчу массо а регионашкара векалш бу социалан машанашкахула Навальный Алексейн штабо шен набахтехь волчу лидеран-оппозиционеран агIо лоцуш дIаяхьа кечъечу акцешка хIитта кечлуш. Гулмашкахь дакъалаца дагахь шаьш хилар хоуьйту регионашкарчу кIоштийн бахархоша а, кегий ярташкарчу наха а.\nНавальныйн штабо яржийначу анонсо бахарехь, "Оьрсийчоьнан тIаьххьарчу исторехь уггаре боккха протестан гулам" бу хила безаш. Барам хIутту де къасталур ду, штабо бахарехь, митингашка арабовла луучийн терахь 500 эзар хилахь (цкъачунна довзуьйту терахь кхаьчна 350 эзарне).\nЕвропан Барто а, Американ Цхьанатоьхначу Штаташа а санкцеш кхайкхийна Навальный лаьцначарна\nКъилберчу гIаланашлахь нах алссам протесте бовла дагахьболучех хьалхарниг ю Краснодар (6 эзар ву лаам бовзийтинарг), шолгIаниг – Сочи (2 эзар гергга), кхоалгIаниг – Ставрополь (1,5 эзар вахархо).\nНавальныйгахьа йолчу акце арабовла кийча бу нах ХIинжа-ГIалахь – 400 вахархо, БуьритIехь – 200, Кавказан Аьргахишкарчу регионера цигахь дакъалаца лерина ву 500 стаг. ГIаланашкара хилла ца Iаш, бу нах протестах доглозуш, цара шаьш хаийтарехь, масала, Нохчийчуьрчу Сиржа-Эвлахь а, Iалхан-Юьртахь а, Дуби-Эвлахь а.\nНавальный Алексейн штаб йоьллур ю Махачкалахь\n"Хьалха, Дечкен-беттан 23-чохь хиллачул йоккха хир ю тхан митинг. Оха кхечу кепара бо хIинца кечам, догдоху нах алссам бахкаре", – элира Кавказ.Реалиига болх бечех ша цхьаъ бен йоцчу Краснодарерчу Навальныйн штабан куьйгалхочо Панченко Анастасияс.\nЖурналисташа динчу хьесапашца, Краснодарехь Дечкен-беттан 23-чохь протестан акце аравелира 3-5 эзар вахархо – оццул ду шаьш гуламе гIур бу аьлла хиллачу нехан терахь а.\n"Карти тIе хьаьжча го, Ставрополь хилла ца Iа жигара, Старопол-махкара кегий гIаланаш а ю иштта. Оцу хазахоьтуьйту. Iалашо ю, коьрта Iалашо ю ала а тарло, суна хетарехь, нахана шаьш цхьалха боцийла хаийтар ду, мел жимачу гIалахь, гергахь, бу шуьца цхьана даггара болу нах", – элира Кавказ.Реалиига Старополехь Навальныйн штабан координатор лаьттинчу Глинберг Татьянас. Къилбаседа Кавказан федералан гонехь ша цхьаъ бен йоцу цуьнан штаб регионалера тобанашна оптимизаци еш дIакъевлира стохка аьхка.\nОьрсийчуьра дуьхьалонан гуламаш муха боьрзур бу аьлла хета шуна?\nКарарчу шеран юьххьехь Навальныйн протестан акцешка бевлира нах Краснодарехь, Ейскехь, Анапехь, Сочехь, Новороссийскехь, Армавирехь, ХIинжа-ГIалахь, Пятигорскехь, Ставрополехь. Иттаннашкахь, бIеннашкахь бара дакъалацархой. Полицино вуно шога дIалоьхкура, изоляторшна чубухкура протестхой.\nДечкен-беттан 23-чохь а, 31-чохь а резабоцчийн акцешка бевллачу нахах административан протоколаш хIиттийра 256 стаганна "алссам бахархой гуллушболу барам дIабахьаран бакъо талхорна". Стохка а, лурчах а хIиттийначу протоколийн барамца дуьстича, шозза-ах дукха хуьлу уьш.


Къоман истори ярна кхоьру массо а, амма...\nГезгмашин-бутт 09, 2016\nХиллачу тIамо Iамадо муьлхха а къам хенан йохалла хийцадала, бохамех кхидIа лардала, дуьненахь шен меттиг дIалаца, ларбан. Иза Iема бирзинчу тIамах Iилманчаш, политикаш, яздархой дуьйцуш, жамIдой, даржош белахь.\nТкъа иза деш дацахь? Стенна ца мега Нохчийчоьнна, шен истори Кремлан лаамшца, гарца а ца юзуш, тептаршкахь, дагалецамашкахь тIегулъян? Я эша а оьший-те иза дан?\nИштта дара кху кIиранна Маршо Радионо дийцаредина хаттар. Иза дагатесира Швейцарерчу Гашаева Зайнапа. Пачхьалкхо накъосталла а деш, цигахь архив кхуллуш ю Зайнап – дIагулйо ша а, шен накъосташа а, бевза-безачара а тIемаш боьлхучу шерашкахь яьхна видеош, документаш.\nАмма иза дац нохчашна архив кхечу мехкаша, къаьмнаша йилла еза бохург. Вай ваьш гIайгIа ца бича, хир дац дуьззина а, бакъдолуш а леллачух-хиллачух тоьшаллаш. И аьлла хета Радион хаттарна жоьпаш лучарна.\nОьший тIеман архиваш кхаба?\nХаттар кхоже а диллира Маршо Радионо, даима а санна. Амма атта ду жамI довзийта. ХIитточу хеттаршна дохкуьйтучу жоьпашца цкъа а ца хилла барт хилла тахана.\nНохчашна хьашт дац тIамех тоьшаллаш кхобу архив кхолла, я шех хаттар хьакхалуш дац ца олуш, массо а ладогIархоша, сайт йоьшучара делла цхьа жоп – 100 процент – нохчашна тIемех дерг архивашка гулдар вуно чIогIа оьшу, аьлла.


Нохчийн Украинерчу диаспорехь 90-чу шерашкара авторитет ву\nГончаров Данил я Саидов Абубакар?\nКриминалехь лаьттина Кадыровн накъост ву нохчийн диаспоран урхаллехь?\nЛакхарчу Радан депутатна Найем Мустафана дина тIелатар толлучу "Украинхойн бакъдерг" гIирсан журанлисташа гучудаьлла, шеконашкахь латточарех воьалгIаниг Саитов Мохьмад-Эмин хиллийла.\nАзербайджанехь лаца а лаьцна, гергарчу хенахь Украине дIалур волуш ву иза. Билгалдаккха догIу, нохчийн диаспоро дов долийнарг ша Найем вара бохуш, чIагIдеш хилар.\nКриминалан Киевн историкашна евза СаитовгIеран фамили: 90-чу шерашкахь Украинан шахьарахь къайлаха бизнес лелош хиларца а, хIетахь уггар а зуламхошлахь лидер хиллачу, гоьваьллачу Кочиев Викторца (тоххара Авдышев фамили лелайора цо)мпартнер латтарца а дика вевзаш вара Саитов Абубакар.\nНайем Мохьмад-Эмина тIелатар дарна бехкевен Саитов Мохьмад-Эми масех компани кхуллуш юкъахь хилла а ву.\nУьш ерриш а Киеверчу Дегтяреван урамерчу цхьана бизнес-центрехь ю. Цигахь регистраци ю "Интернационалан союз", "Нохчийн къоман диаспора" цIе йолу юкъараллийн организацеш а.\nМахкахоллан коьртехь ву нохчашлахь лелош йоцчу цIарца волу Гончаров Данил. "УММА" агенталлан редакци а яра оццу адресца 2011-чу шарера 2014-чу шаре кхаччалц, лакхахь хьахийначу шина организацино Iуналла а деш.\nГончаров Данил а, Саитов Мохьмад-Эми а вевзачу Киеверчу вахархочуьнца къамелдина "Кавказ.Реалии" портало. Цо чIагIдо, Гончаров а, Саитов а цхьа стаг хилар.\nШен цIе ма-ярра ца йовзийтахь, шена цхьа тешнабехк цаьргара хиларна кхоьручу цо дийцира портале (редакцин карахь тоьшаллаш ду, интервью елларг оцу нахаца воьзна хилла хиларан) дерриг а.\n- 90-чу шерашкахь йоккха авторитет хилла бохуш, вуьйцучу Саитов Абубакарца дуьххьара мичахь гина шу?\n- "Донателла" йохка-эцаран йоккхачу туьканахь ха деш вара со "УММА" агенталле кхачале хьалха. ХIетахь ма хетта атта дацара цига балха хIотта. Сан цхьана доттагIчо вигира со шен шефана, Абубакаран накъостана тIе. Цул тIаьхьа балха хIоьттира со. Со къона вара, ха дар бен сан карахь кхи хIуммаъ дацара.\nШарип цIе йолу цхьа нохчийн кIант вара соьца болх беш цхьана, сол дуккха а воккха вара иза. Цо дийцира соьга, хьалхарчу тIамехь ша а, Абубакар а цхьаьна тIемаш бина хиларх а, цул тIаьхьа Украине шаьшиъ схьаварах а.\nАбубакар фирме веача, цо масаьрга а куьг луш, хьал-де хоьттура. Цхьана дийнахь, иза веана дIавахначул тIаьхьа Шарипа элира соьга, Абубакар дика стаг ву ша, амма стаг вер моза берал а башха хеташ вац иза, аьлла.\n- Оцу компанин куьйгаллехь вара Абубакар?\n- Вацара. Номенклатурщикан кIант Володин Сергей вара директор, хIетахь а чIогIа хьал долуш вара иза.Агробизнесехь вара иза. Формалехь шолгIа куьйгалхо ларалуш вара иза, амма ма-дарра аьлча, коьртаниг вар-кх иза. Доцца аьлча, "тхов" бар-кх иза. ХIинца а церан юкъарлонаш ду аьлла хета суна.\n- "УММА" агенталлехь болх беш вара хьо 2011-2012-чу а шерашкахь. Агенталлан редакцин политикан хIун башхалла яра?\n- Нохчийчоьнан куьйгалхочух Кадыров Рамзанах материалаш Iаламат чIогIа къобалйора цигахь. Ас айса хIиттайора уьш ленте. ХIетахь Донбассехь тIом бацара. ХIора денна Нохчийчоьнанх керла хаамаш хIитто дезара. Ас айса а лоьхура хаамаш, лакхара охьа а хьийсабора.\n- Лакхара – стенгара?\n- Редактора а хьийсабора а, Ларисера а кхочура (хIинца йоцуш ю иза, "УММА" агенталлан куратор Абрамович Лариса, цул тIаьхьа Гончаров Данил хIоьттинчу "Интернационалан союз" организацин куьйгалхо яра иза хIетахь). Со балхара вохийначу редакторна Нохчийчу яхана - яр кIад боцург хетара, цигахь цуьнан хIун дисинера а ца хаьа суна.\n- Ткъа Нохчийчуьра хьеший оьхурий шу долчу?\n- Шозза веара Кадыровн пресс-секретарь Каримов Iалви, тхуна хьехарш дан. Цул совнах кхи цхьа "тIома ваьлла лела шейх" а вара тхуна кхочуш.\nУкраинехь бехачу бусулбачийн урхаллан хьалханча, бусулбачийн-хабашитийн юкъараллан лидер волу Тамим Ахьмад. Бита болх, шун кхетам сирлабоккхур бу цо олура тхоьга. "Политинформацица" кхоккха сахьтехь са дуура цо тхан "дика мила ву", "вуон мила ву" дуьйцуш.\nКъаьсттина "вахабисташ" ца безара цунна. Тхоьга лоррий хьоьжура. Со балхара дIаваккха а цо аьлла хиларан цхьа а шеко яц сан.\n- "УММА-с" а, цуьнан долахочо а хабашиташца уллера гергарлонаш леладора бохург ду хьан и?\n- 2011чу шарахь "Ар-Рахьма" маьждиг доьллучу баьхкинчарлахь хIусаман да а вара, цуьнан агIончаш а, "Донателлехь" ас болх бечу хенахь суна бевзаш хилла кхиболу нохчий а бара. Цигахь вара Iарби цIе йолу цхьаъ а, со гал ца ваьллехь, СаитовгIерах вара иза.\n- Шу балха оьцучу хенахь долахочуьнца къамелдар хилари шун?\n-ХIаъ, хилара. Гончаров Данил вовзийтича, цхьа а шеко ца йисира...\n- Стенна тIехь шеконаш? Саитов Абубакар вара иза?\n- Вара, цуьнан а бара иштта бIаьргаш. Къинхетаме. Бицлур боцуш. Цул тIаьхьа 15 шо хан ма яьлла, тамаш бара цунна со вевзинехь. Бакъду, лерина хьажа-м хьаьжира иза соьга.\n"Интернационалан союзан" сайтехь яздина ду, 1962-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь вина Гончаров Данил Усманович 20 шо сов хан ю Украинан вахархо санна цу пачхьалкхехь веха. Украинан министрийн кабинетехь къаьмнашна юкъара барт латточу Кхеташонан декъашхо лаьттина а ву иза. Украинан вице-премьеро а, културан министро а, ишта кхи дIа болчара а сийлаллийн совгIаташ дина а ву.\n2011-чу шарера схьа дуьйнна "Интернационалан союз" организацин президент ву Гончаров.\n"Кавказ.Реалии" портало листина кеп-кепара Гончаров вистхуьлуш видеош - оьрсийн маттахь къамел цо деш, къаьсташ хуьлу нохчийн акцентехь цо деш хилар.\nАвтор Деркач Анвар.


Оьрсийчоьнан футболан организацин президент волчуьра дIаваьлла Мутко, Кадыровс шегара бехк баьккхича\nГIуран-бутт 19, 2018\nОьрсийчоьнан футболан юкъараллан президентан (РФС) дарж охьадиллина Мутко Виталийс. Организацин комитетан кхеташонехь бина и хаам. Керла президент хоржур ву карадогIучу шарахь Чиллан-беттан 22-чохь. ХIетталц президентан декхарш кхочушдийр ду Прядкин Сергейс, дуьйцу Чемпионат.com хьостано.\nГIадужу-баттахь дийца даьккхира Мутко кхи дIа а цу даржехь вуьсур ву бохуш. 2005-чу шарера 2009-чу шаре кхаччалц а, цул тIаьхьа 2015-чу шарера 2017 шеран ГIуран бутт тIекхаччалц вара иза президент.\nСоциалан машанашкахь видео яьржира, Нохчийчонан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бехкбоккхуш Оьрсийчоьнан вице-премьер волчу Мутко Виталийгара. Бахьана дара - Соьлжа-ГIалин 200 шо кхочуш хIоттийначу бараме иза цавар.\nНохчийчоьнан коьртачу шахьаран 200 шо кхачар даздар Оьрсийчоьнан президенто тIечIагIдина дара, вице-премьер Мутко Виталий оргкомитетан куьйгалле а хIоттош. ХIетте а хIоттийначу тойне ца веана ша Мутко аьлла, шен резавацар дIахаийтинера Кадыровс.


ЗагIенаькъан Мовлат-Гири ваьча денца ювзаенна уйлаш\nДаим ший къаманца хинна саг\nТов бетта 7 ди 2021 шу\nУкх деношка 75 шу дуз вай республиканна а къаманна а дикка накъаваьннача юридически Iилмай кандидата, 3-ча классах хиннача РФ юстице паччахьалкхен советника, хьехархочун, юкъарча балха даим хьалхалаьттача ЗагIенаькъан Османа Мовлат-Гире.\n1946 шера сентябрь бетта 13-ча дийнахьа ваьвар из. Цу денга кхача а ший кховзткъа пхийтта шерга вáла а ши бутт эшаш, вайцара къаьстар Мовлат-Гири. Укхаза цхьан иллецара дешаш дагадох сона: «Да вала, Iоажал, хьа!» МагIалбика районе кхийна, Долакоара юкъера школа дошоча майдалгаца яьккха вола зIамсаг, юххьанца Къилбаседа ХIирий паччахьалкхен университете деша отт, юридически факультет яр цо бухсоццаш хержар. Цигара ше Ленинградерча университете дIахьожавайт цо. Цунца дешаш хиннабар карарча хана вай мехка бовзаш бола нах, шоашта юкъе Россе паччахь В. В. Путин а волаш. ДIахо Османа Мовлат-Гире къахьег, ХIирийчен университета юридически факультета хьехархо волаш. Шин къаман юкъе дов отталца, цига болх беш а хул. Вай республика хьаяьчул тIехьагIа, цох президента гIонча а юстице министр а хул.\nТIеххьарча шерашка из хиннав Наьсарерча экономикаи бокъо йовзареи института проректор, юха а паччахьалкхен аппарате къахьийгад. 2007 шера денз пенсе вахавар из. ХIаьта а даим ше накъавоалача, эшача моттиге хила гIерташ хьавоагIар. Дикка ха яр из университета юридически факультета декан вола а цига цо хьеха а. Бе-беча студенташа дувцаш дукха хезад сона, мел нийсхо йолаш ва, шийх шиш хетийташ ва хьехархо. Вешта аьлча, студенташта ма хулла дукхагIа довзийта а гIерташ, царгара биззача боараме юха хьа а дехаш, вар из.\nАйса школе хьийха цхьа дешархо кхийтар сох. Юрта хинна цIавоагIаш, зIамигача сага (хIанз студент вар из) хаьттар сога:\n-ЗагIенаькъан Мовлат-Гири вовзий хьона?\n-Вовз. ХIана яхар Iа?- хаттара дух тIа вала хьежар со.\n-Аз цунна тIа ца вохийташ саг висавац, сона экзамен IотIаоттае тигац цо.\n-Сенах я из? — хаьттар аз.\n- Конституце луча бокъонех я-кх.\n-Цунна саг тIавахийта везац хьона. Iа хьаIомайойя, цо IотIаоттаергья хьона, — аьлар аз.\nЦу масало хьагойт, декан а хьехархо а мекъача студенташца барт беш ца хиннилга.\nНаггахьа лоархIаме политически моттиг дIайодацар вай республикан а мехка а вахаре, цо дакъа ца лоацаш. Из каст-каста го йиш яр телевизор чу хулача дискуссешка. Цул совгIа, из хулар Федеральни Гулламга В. В. Путина къамаьл де гулбаьча наха юкъе. Хетаргахьа, цига шийна хезар, дика даьшха, студенташка дIакхоачийтар хьехархочо.\nМоллагIа шийна тIавахача сага де йиш йола гIо деш а вар из, мел доккхача гIулакха тIа ше вале а. Со «Наьсарен оаз» яхача газета редакце балха волаш дар из. 1996 шера хьалйинза латташ яр № 5 йола гIалий тIара школа. ХIаьта а 1994 шера президента указах а дешара министра приказах а цох лицей хьаяьяр, тIехьагIа-м Наьсарера гимнази аьнна дIаяхар цун цIи. ВIалла хьаяь а ялале, хьехархой хьаийцабар цига балха. Цу школан хьакъехьа «В огороде бузина, а в городе дядька» яхаш статья язйир аз, цунна кепа техар февраль бетта 15-ча дийнахьа арадаьннача районерча газета тIа (№ 7). Кепа тохале, тIавахар со юстице министр волча ЗагIенаькъан Мовлат-Гирена. Со тIаийца, дикка ладийгIар цо, шийна тIадихьача дешага:\n-Бокъо йий директора, школа хьаяь а ялале, хьехархой балха хьаэца?\n-Школа хьаяь ца яьлча, шоай профессиональни декхараш кхоачашде йиш мичай цар, цудухьа хьехархой хьаэцар харцахьа даьд, — аьлар министра.\nДуххьала багах хьааьнна ца Iеш, ше луш дола жоп дIаяздаь каьхат хьаделар цо. Иштта саг вар Мовлат-Гири, наьха йоакхо еш а, уж лоархIаш а хулар из даим.\nШедар дIадаьлча, дезала дика да вар. Цун ши воI ва Адили Мурати яхаш. ВоккхагIвар хьехархочун никъ хержа, из болх толамца беш хьавоагIа. Цун ший а ба хоза, беркате дезал: кхо кIаьнки цхьа йиIиги. Вешта аьлча, Мовлат-Гирех моццагIе даь-да хиннавар.\nШоллагIвола Мурат нотариуса болх безабенна ва. ЙоI наьнах тара хул, оалаш да, воI — даьх. Иштта из дале, лакхе хьоахабаь кагий нах шоай къаманна накъабоалаш бахаргба.\nIаьдала болх баь ца Iеш, къаманна эшаш бола юкъара болх беш вар вай мехкахо. Из вар ГIалгIай Республикан юкъарча гIулакхашта лаьрхIа йолча палатан председатель. Цо ше яьхачох, цу палато беча балха гIулакха Iаьдало цхьа сом доадицар. Шедар шоай ахчах деш дар. Боккха а чоалхне а болх бар царна хьалхашка лаьттар. Цул совгIа, геттара цIенхашта болх бар. 2007 шера Халкъа Гулламо тIаийцача цу палатах долча законо яхачох, цун комиссешта, балха тоабашта юкъе 36 саг хила везар. Царех ахаш мехка кулгалхочо могабора, вожаш бе-беча юкъарча тоабай викалаш бар. Палатан керттерча декхарех дар, наьха, паччахьалкхен Iаьдала, моттигерча кулгалхой хьашташ Iомадар а; мехка экономически, вахара-лелара, бокъонаш лораяра, наьха кхерамзленна, демократически дегIаахара эшаш дола хьалаш кхоллар а. Кхы дуккха декхараш латтар палатанна хьалхашка, дерригаш дийца а варгвац. Цо беш бола болх лерттIа дIабахар дуккхача даькъе тийша дар цун кулгалхочох. Ший декхараш дизза кхоачашде гIерташ хьавера Мовлат-Гири. Цо деш дола хIама зувш а цох боккхийбеш а бар вай къаман дукхагIбола нах. Цунца цхьана из гуш дар вай мехкал арахьа а. Масала, хIара шера Президента В. В. Путина, Россе цхьоагIон ди долча хана, Кремле из дезде, шу оттадийя, нах тIаэцар. Цига хьийхе хулар вай мехкахо а.\nХа дIайодар, бакъда, цIаккха кIаьд ца луш, къахьегаш вар хьаьнала саг, эздий къонах, ший къаман воI. Саг болатах ваьвац, хьахозача хатараша, воча хоамаша, балха дукъо гIелду сага дог. Вешта аьлча, са кхоачаду халонаша а беча балхо а. Укх шера июнь бетта 22-ча дийнахьа, детта ца луш, сецар эггара халагIча деношка ший къаманца хиннача Османа Мовлат-Гире дог. Из вовзаш хиннача, цунца хьоашал леладаьча нахá Мовлат-Гири вицлургвац. Кхы а ткъо, ах бIаь шу даьлча а, из ваь ди довзаш хургба аьнна хет сона уж.


Эзар сов оппозиционер дIалаьцна Туркойчохь\nРадикалан исламан хьежамаш болчу Гюлен Фетхуллан боламца уьйрашкахь хилла аьлла, шеконашца цхьа эзар сов стаг дIалаьцна Туркойчоьнан Iедалша. CNN Turk телекомпанин хаамашца, дукхахболу шеконаш кхоллаелла нах Хонкарахь бу, ткъа полисхоша операци дIахьо пачхьалкхан 76 провинцехь.\n2016-чу шарахь пачхьалкхехь карчам бан гIортарна бехкебина лецира 80 эзар сов стаг, ткъа кхин а 150 эзар пачхьалкхан белхахой а, эскархо а балхах вохийра. Президентан ЭрдогIан Реджепан критикаша бехкевира иза, путч бахьана а дина, пачхьалкхехь шена дуьхьалберш эшо гIерта аьлла.\n1999-чу шарахь дуьйнна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь веха Гюлен Фетхулла. ДоттагIаллин уьйрашкахь вара иза ЭрдогIанца 2013-гIа шо тIедаллалц, исламан юкъараллан болам а кхуллуш. ТIаьхьо пачхьалкхан урхалхошца юкъаметтигаш ийгIира цуьнан. Туркойн Iедалша бехкевира иза пачхьалкхехь карчам бан гIоьртина аьлла, Iамерке схьа а вийхира.\nГюленан "Хизмет" организаци юкъахь бу бохуш, тIаьххьарчу шина шерачохь Туркойчохь лецначу нахалахь бу политикаш а, кхелахой а, тIемалой а, юкъаралхой а.