23. Сурат АЛЬ-МУЪМИНУН\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 118 аят).\nБаккхийбийра 1 муъма нах. قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ\nУьш бу шайн ламазашкахь /Делах кхоьруш, Цуьнан ваззаллина/ муьтIахь берш. الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ\nУьш бу даьссачу хабарех юьстахбовлуш берш. وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ\nУьш бу закат доккхуш берш. وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ\nУьш бу шайн эвхье меженаш ларйеш берш, وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ\nшайн зударшна а‚ я шайн аьтту куьйгаша 2 доладиначарна а бен /тIе ца гIерташ берш/ – тIаккха уьш бехке бац. إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ\nЦарал дехьа кхийдинарш – уьш /Делан/ дозанех бевларш бу. فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ\nУьш бу 3 шайх тешна дитина хIума а‚ шайца хилла барт а Iалашбеш берш. وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ\nУьш бу шайн ламазаш лардеш берш 4 . وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ\nУьш бу верасаш 5 . أُوْلَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ\nШайна ирсана Фирдавс 6 кхочур ерш‚ уьш цу чохь гуттар лаьттар болуш. الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ\nОха кхоьллина адам (дуьххьара стаг Āдам) цIеначу поппарх (топпарх). وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ\nТIаккха хилийтина Оха цунах тIадам 7 чIогIачу меттигехь 8 . ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ\nТIаккха тIадамах декъа цIий кхоьллира Оха‚ декъачу цIийх кхоьллира Оха жижиган кийсак‚ жижиган кийсаках кхоьллира даьIахкаш‚ тIаккха даьIахкий тIе жижиг дуьхийра (диллира) Оха, тIаккха Оха кхиийра кхин кхоллар. Беркате хилла Дела – кхоллархойх уггар диканиг. ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ\nТIаккха‚ баккъалла а, шу цул тIаьхьа лийр ду. ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ\nТIаккха‚ баккъалла а, шу къематдийнахь дендийр ду. ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ\nОха кхоьллира шуна тIехула ворхI г1атт 9 /стигал/ – Тхо ца хилира /массо а Тхаш кхоьллинчу/ халкъах гIопал (тидам боцуш). وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ\nОха доссийра стиглара хи барамца‚ и сацийра Оха лаьттахь‚ Тхо и дIадахийта а ницкъ болуш ду. وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ\nОха кхиийра шуна цуьнца (догIица) хурманан а‚ кемсийн а бошмаш‚ шуна цу чохь 10 дуккха стоьмаш а бу‚ аш царах боу. فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِ جَنَّاتٍ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَّكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ\nСайнаъ 11 ламанах схьадолуш долу зайт-дитт а /кхоьллина Оха/‚ цунах долу зайтдаьтта а‚ чамбийриг а юучарна. وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِّلْآكِلِينَ\nБаккъалла а, шуна бежнашкахь /кхин са долчу хIумнашкахь а/ масал 12 ма ду: Оха шуна малайо церан кийрахь йолчух 13 ‚ шуна цаьргахь дуккха пайданаш а бу‚ царах аш доу. وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُّسقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ\nЦарна (бежнашна) тIехь а‚ кеманна тIехь а шу д1асалеладо. وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ\nОха вахийтира Нухь шен къомана тIе. Цо элира: "ХIай сан къам! Аш Iибадат де Далла‚ шуна вац И воцург кхин дела‚ шу ца кхоьру?" وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ\nЦуьнан къомах ца тешаш хиллачеран элаша элира: "ХIара-м адам бен дац‚ шу санна‚ иза лууш ву шуна тIехь хьалавала. Далла лиънехьара, Цо маликаш дохкуьйтур дара 14 . Тхуна ца хезна оцунах (Нухьас дуьйцучух – цхьана Далла 1ибадат дан деза бохучух) тхан хьалхалерчу дайшкахь а. فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنزَلَ مَلَائِكَةً مَّا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ\nИза (Нухь) жинех волу стаг бен ма вац‚ шу хьовсал цуьнга цхьа хан яллалц". إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ\nЦо (Нухьас, Деле доьхуш) элира: "Со Кхиош-Кхобуш волу сан Дела‚ Ахь гIо делахь суна цара со харцварна". قَالَ رَبِّ انصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ\nОха хаам бира цуьнга ваьхьица: "Кема де Тхан бIаьргий хьалхахь 15 , Тхан хьехамца. Тхан гIуллакх деъча‚ пеш кхехкича 16 ‚ цу чу (кеманна тIе) лахка хIораннах шишша тайпа а 17 ‚ хьан доьзал а‚ царах шайна тIехь дош хьалхадаьлларш боцурш 18 . Соьга ма хьехабелахь зулам динарш. Уьш хина бухабохуьйтур бу". فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِن كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُم مُّغْرَقُونَ\nХьо а‚ хьоьца верг а кеманна тIехь дIанисвелча‚ ахь алалахь: "Хастам бу Далла‚ тхо хьалхадаьхначу зуламечу къомах". فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنتَ وَمَن مَّعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ\nАхь āлалахь: "Со Кхиош-Кхобуш волу сан Дела‚ охьавоссавелахь со беркатечу меттигехь‚ Хьо уггар дика охьавоссориг ву-кх." وَقُل رَّبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ\nБаккъалла а, цу чохь делилаш ду-кх‚ Тхо хилла-кх зуьйш дерш. إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ وَإِن كُنَّا لَمُبْتَلِينَ\nТIаккха Оха кхиийра царал тIаьхьа кхин тIаьхье. ثُمَّ أَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ\nОха вахийтира цаьрга (1адашка) царах элча (Х1уд)‚ Iибадат де Далла‚ шуна вац Иза воцург кхин дела‚ аьлла. Шу ца кхоьру? فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ\nЦуьнан къоман ца тешаш хиллачу‚ эхартаца цхьаьнакхетар харцдеш хиллачу‚ Оха дуьненан дахарехь шайга зовкх хьегийтинчу (Х1удан къомах) элаша элира: "ХIара-м адам бен дац‚ шу санна‚ аш юучух юу цо‚ аш молучух молу цо. وَقَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ\nШу муьт1ахь хилахь шаьш санначу адамна‚ тIаккха‚ баккъалла а, ма эшнарш ду-кх шу. وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ\nЦо ваIда до шуна‚ шу делча‚ шух латта а‚ даьIахкаш а хилча‚ шу арадохур ду 19 ‚ аьлла? أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُم مُّخْرَجُونَ\nМа гена ду-кх‚ ма гена ду-кх шуна деш долу ваIда! هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ\nХIара вайн дуьненан дахар бен кхин дахар дац‚ ле вай (къанбелча, цхьаберш)‚ деха вай (вайх къона берш беха) – вай юха дендийр дац. إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ\nИ ву веккъа Далла тIе харцдерг кхоьллина стаг‚ вай цунах тешар дац". إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ\nЦо (Х1уд-элчано) элира: "Сан Кхиош-Кхобург‚ Ахь суна гIо делахь цара со харцварна". قَالَ رَبِّ انصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ\nЦо (Дала) элира: "Цхьа кIеззигчу /хенахь/ уьш дохкобевлла хир бу хьуна". قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ\nУьш схьалецира цIогIа тохаро‚ лаца хьакъ болуш‚ Оха нехаш йира царах. Делла дала зуламе къам! فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ\nТIаккха‚ царал тIаьхьа‚ кхиийра Оха кхин тIаьхьенаш. ثُمَّ أَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ\nХьалхадер дац цхьа а уммат шен Iожаллал‚ тIаьхьабуьсур а бац уьш. مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ\nТIаккха тIеттIа бахийтира Оха Тхан элчанаш. Мацца а умматана тIе шен элча веъча – цара и харцвора‚ Оха царах цхьаберш вукхарна тIаьхьабахийтира 20 . Оха царах хилийтира дийцарш. Делла дāла ца тешаш долу къам! ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُم بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِّقَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ\nТIаккха Оха вахийтира Муса а‚ цуьнан ваша ХIарун а Тхан аяташца а‚ билгалчу делилаца а ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِينٍ\nФирIавнна а‚ цуьнан элашна а тIе – уьш курабевлира‚ царах хилира лакхадала гIерта къам. إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ\nЦара элира: "Тхо тешар ду ткъа тхо санначу шина стагах‚ цу шиннан нах тхуна /леш хилла/ гIуллакх деш а болуш?" 21 فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ\nЦара и шиъ харцвира‚ т1аккха шаьш хIаллакхиллачарах хилира. فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ\nОха делира Мусага жайна‚ уьш нислур бацара-те‚ аьлла. وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ\nОха хилийтира Марйаман кIантах а‚ цуьнан ненах а делил 22 . Оха /цхьана ханна баха/ охьаховшийра и шиъ 23 лекхачу меттиге‚ шен чIагIо а‚ шовда а долчу. وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ\nХIай элчанаш! Даа цIеначух‚ Iамал йе диканиг! Баккъалла а, Со аш деш дерг хууш ву шуна. يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ\nБаккъалла а, хIара - шун уммат 24 ду (х1ай элчанаш), (массо а пайхамарийн а) хилла долу цхьа уммат (цхьа дин – Ислам)‚ Со шун Кхиош-Кхобург ву‚ Сох кхералаш. وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ\nЦара хадийра шайн гIуллакх вовший юккъехь тобанашца. Массо а тоба шегахь долчуьнца яккхийеш ю 25 . فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ\nБита уьш шайн кегари чохь /уьш лийр болу/ хан тIеккхаччалц 26 . فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ\nЦарна моьтту-техьа Оха шайна шеца бахам а‚ кIентий а луш хилар 27 أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِينَ\nОха шайна диканаш сихдар ду? ХIетте а, ца хаало-кх царна 28 . نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَّا يَشْعُرُونَ\nБаккъалла а, шаьш шайн Кхиош-Кхобучух кхоьруш эгна берш‚ إِنَّ الَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ\nшаьш шайн Кхиош-Кхобучун аятех тешаш берш‚ وَالَّذِينَ هُم بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ\nшаьш шайн Кхиош-Кхобучуьнца накъостий ца луьйцуш берш‚ وَالَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ\nшаьш шайн Кхиош-Кхобучунна тIе д1адоьрзур дуйла а хууш, /Цунах/ шайн дегнаш кхоьруш а долуш‚ шайна /Дала/ деллачу рицкъих /сагIа/ луш берш - وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ\nуьш бу диканашна тIе сихбелларш - уьш царах (шайн диканех) хьалххе т1екхуьур бу! أُوْلَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ\nОха тIе ца дуьллу синна (цхьанна адамна) цуьнан ницкъ кхочург бен. Тхоьгахь ду жайна‚ ша бакъдерг дуьйцуш долу‚ царна зулам дийр дац (нахана, цара ца дина къа царна т1еяздеш). وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ\nЦеран (керстанийн) дегнаш оцунах (бакъдолчух) дIатилар чохь ду‚ царна уьш йоцурш а /кхин вон/ Iамалаш ю, шаьш йеш йолу. بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِّنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِن دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ\nЦарах ниIмат делларш Оха Iазапаца схьалаьцча 29 ‚ уьш мохь хьоькхуш бисира. حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ\n/Цаьрга эр ду къематдийнахь/: "Мохь ма хьекха тахана – шуна Тхоьгара гIо хир дац!" لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ\nХилла Сан аяташ шуна тIехь доьшуш – хилла шу царах юхадовлуш. قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ\nКурадевлла цуьнца (КаIбица) 30 ‚ буьйсанна /Къуръанах/ луьйш. مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ\nЦара ойла ца йо дашах‚ я цаьрга деана церан хьалхалерчу дайшка ца деънарг? أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ\nЯ царна ца вевзира шайн элча‚ цара цунна инкарло а еш? أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ\nЯ цара олу: "Цуьнца жинаш ду?" И веана цаьрга бакъдолчуьнца‚ царах дукхахберш бакъдерг ца дезаш бу. أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُم بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ\nБакъдерг церан дезаршна тIаьхьа даьллехьара‚ стигланаш а‚ латта а‚ цу чохь мел дерг а хIаллакхир дара. Оха цаьрга белира /шена чохь/ шайна сий а, дозалла а долуш хьехам (Къуръан). Уьш шайна /бечу/ хьехамах д1абоьрзура. وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُم بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَن ذِكْرِهِم مُّعْرِضُونَ\nЯ ахь цаьрга харж йоьху? Хьан Кхиош-Кхобучун харж тоьлуш ю. Иза рицкъ лучарах уггар диканиг ву. أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ\nБаккъалла а, ахь /х1ай Мухьаммад/ уьш кхойкху нийсачу новкъа. وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ\nБаккъалла а, эхартах цатешарш /нийсачу/ некъах дIатуьлуш ма бу. وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ\nОха къинхетам бинехьара царах‚ айдинехьара царах долу зен‚ уьш кхерсташ чухьовдур ма бара шайн тиларна. وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِم مِّن ضُرٍّ لَّلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ\nОха Iазапаца схьалийцира уьш‚ амма уьш мукIар ца хилира шайн Кхиош-Кхобучунна‚ /Цуьнга/ хьаста ца белира. وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ\nОха шайна тIе чIогIа Iазап долу неI схьаеллалц – уьш цигахь (массо а диканах) дог диллина буьсу. حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ\nИза (Дела) ву кхоьллина шуна лерса а‚ бIаьрса а‚ дегнаш а – ма кIезиг баркалла олу-кх аш! وَهُوَ الَّذِي أَنشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ\nИза ву кхиийна шу лаьттахь – Цунна тIе шу д1агулдийр долуш а ду. وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ\nИза ву дендеш верг а‚ долуьйтуш верг а‚ Цуьнан ду буьйса а‚ де а хьийзар‚ шу хьекъале ца хуьлу? وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ\nХIаъ‚ цара элира хьалхалерчара аьллачух тераниг. بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ\nЦара элира: "Тхо делча‚ тхоьх латта а‚ даьIахкаш а хилча‚ тхо юха а дендийр ду? قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ\nИ ваIда динера тхуна а‚ тхан дайшна а хьалха‚ иза-м хьалхалерачийн туьйранаш бен дац". لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِن قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ\nАхь āла /цаьрга, х1ай Мухьаммад/: "Хьенан ду латта а‚ цу чохь мел дерг а‚ шу хууш хиллехь?" قُل لِّمَنِ الْأَرْضُ وَمَن فِيهَا إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ\nЦара эр ду: "Делан ду". Ахь āла: "Аш ойла ца йо?" سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ\nАхь āла: "Мила ву ворхI стигалан Кхиош-Кхобург‚ сийлахь-йоккхачу Iаршан Кхиош-Кхобург?" قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ\nЦара эр ду хьуна: "/Уьш/ Делан ю-кх". Ахь āла: "Шу ца кхоьру /Делах/?" سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ\nАхь āла: "Мила ву шен карахь массо а хIуманан паччахьалла дерг‚ ша /кхиберш/ ларош верг‚ шена дуьхьал /кхечара/ ларон йиш йоцург‚ шу хууш хиллехь?" قُلْ مَن بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ\nЦара эр ду: "(И дерриг) Делан ду-кх". Ахь āла: "Ма бозбуунчалла деш ду-кх шуна!" سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ\nХIаъ‚ Оха цаьрга делира бакъдерг. Баккъалла а, уьш харцлуьйш берш ма бу. بَلْ أَتَيْنَاهُم بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ\nДала ца лецира цхьа а доьзалхо‚ ца хилира цуьнца цхьа а дела. ТIаккха-м массо а делас ша кхоьллинарг дIахьур ма дара‚ царах цхьаберш (деланаш) 31 вукхарал лакхабевр ма бара. ЦIена ву и Дела цара Шех кхуллучух 32 . مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ\nХьуламехь дерг а‚ гучахь дерг а хууш волу‚ лакхаваьлла Иза цара шеца накъост лоцучух. عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ\nАхь āла: "Со Кхиош-Кхобург‚ нагахь Ахь суна гайтаза ца дитахь царна хир ду аьлларг (Iазап), قُل رَّبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ\nсо Кхиош-Кхобург‚ тIаккха со ма хилийталахь зуламе нахана юккъехь" 33 . رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ\nБаккъалла а, Тхо хьоьга гайта Оха царна ваIда динарг ницкъ болуш ду хьуна‚ وَإِنَّا عَلَى أَن نُّرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ\nАхь духатохалахь вониг ша дикох долчуьнца. Тхо дика хууш ду хьуна цара /Далла тIе/ кхуллург. ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ\nАхь алалахь: "Со Кхиош-Кхобург‚ со ларло Хьоьца шайтIанийн т1ех1усдечу /вочу/ х1уманех 34 . وَقُل رَّبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ\nСо ларло Хьоьца‚ сан Кхиош-Кхобург‚ уьш (шайтIанаш) суна гергадахкарх". وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَن يَحْضُرُونِ\nЦарах 35 цхьанна тIе валар деъча‚ эр ду: "Сан Кхиош-Кхобург‚ юхаверзаве-хьа со /дуьнена/: حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ\nДика Iамал ян мегара ас‚ айса ца йеш йитинарг". ХIан-хIа! И дош ду цо (шайтIано‚ цатешачу стага) ша аьлла долу. Церан тIехьахь дуьхьало ю уьш юха денбийр болчу дийне кхаччалц. لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ\nСур (Исрафил-малико зурма) лекхча, – гергарлонаш хир дац царна юккъехь оцу дийнахь‚ вовшашка хоьттур дац цара. فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ\nШайн мизан-терза дазделларш 36 – уьш хир бу баккхийбуьйраш. فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ\nШен миза-терза дайделларш 37 – уьш шаьш хIаллакбинарш бу‚ гуттар жоьжахати чохь хир бу уьш. وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ\nШайн яххьаш цIаро ягаеш‚ шаьш цу (жоьжахати) чохь кхоьлина (юьхь хабийна) хир бу уьш. تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ\n/Цаьрга эр ду/ Сан аяташ ца хилира шуна тIехь доьшуш? Шу ма хилира уьш харцдеш! أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ\nЦара элира (эр ду къематдийнахь): "Тхан Кхиош-Кхобург‚ тхан декъазалла туьйлира тхуна тIехь‚ тхо хили-кх тиладелла къам. قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ\nТхан Кхиош-Кхобург‚ арадāхахь тхо цу (жоьжахати) чуьра‚ тхо юха а тIедерзахь /къиношна/‚ – тIаккха тхо хир хьуна зуламхой". رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ\nЦо (Дала) эр ду: "ДIасовца цу чохь‚ къамел ма де Соьга!" قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ\nБаккъалла а, Сан лех цхьа тоба хилира олуш: "Тхан Кхиош-Кхобург‚ ийман диллина оха‚ гечдехьа тхуна‚ къинхетам бехьа тхох‚ Хьо ву-кх къинхетам бечарах уггар диканиг". إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ\nАш царах 38 белар дира оцо шуьга Сан хьехам бицбайтталц‚ шу хилира царах доьлуш. فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنتُم مِّنْهُمْ تَضْحَكُونَ\nБаккъалла а, Ас ял йели царна тахана цара собар дарна‚ баккъалла а, уьш бу-кх толам баьккхинарш. إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ\nЦо (Дала) эр ду /жоьжахате бахийтинчаьрга/: "Мел лаьттира шу лаьтта тIехь шерийн барамехь?" قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ\nЦара элира (эр ду къематдийнахь): "Тхо лаьттира дийнахь‚ я дийнан цхьана декъехь‚ хаттал дагардечаьрга". قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلْ الْعَادِّينَ\nЦо элира: "Шу кIеззиг бен ца лаьттира‚ шу хиллехьара хууш". قَالَ إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَّوْ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ\nШуна моьттина-те Оха шу кхоьллина эрна‚ шаьш Тхуна тIе д1адерзор а дац? أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ\nЛакхавели Дела – бакъволу паччахь‚ вац кхин дела Иза воцург – сийлахь йолчу Iаршан Да /ву Иза/. فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ\nМилла велахь Делаца цхьаьна кхечу деле кхойкхуш‚ шена цуьнца цхьа а тешалла а доцуш – цуьнан хьесап шен Кхиош-Кхобучун карахь ду. Баккъалла а, баккхийбуьйр ма бац цатешнарш. وَمَن يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ\nАхь āла /х1ай пайхамар/: "Со Кхиош-Кхобург‚ гечдехьа‚ къинхетам бехьа‚ Хьо ву-кх къинхетам бечарах уггар диканиг". وَقُل رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ\n1 Баккхийбийди, ирсе бу муъма нах. Кхузахь яханчу заманахь боху Дала и хирг хилар Шена дика хаьа дела.\n2 Аьтту куьйгаша доладина зударий – цхьа кхечу тафсирашкахь цуьнан маь1на Дуйша доладина зударий, аьлла дина. 1аьрбийн дешан يمين Йамин (дукхаллин терахь- أيمان Айман) маь1нех ду: дуй, аьтту(бакъхьара) куьг, аьтту (бакъхьара) аг1о. Хьалха заманчохь стеган долахь хилла болу зударий-леш, я т1амехь йийсаре лаьцна я баьхкина зударий. Уьш азатбаьхна (лоллах парг1атбаьхна), бало мегаш хилла.\n3 И зовкх хьоьгур берш‚ ирсе берш.\n4 Хенал тIех ца долуьйтуш.\n5 Верасаш – (цхьаъ: верас) кхузахь: ирсоьцурш. Иза ду 1аьрбийн дешан وارث варис бохучун нийса долу маь1на. Делахь а, х1инцалерчу нохчийн маттахь и хьаьвзина доладийриг бохучу маь1не, вай хьалха ма дийци.\n6 Ялсамани. Хьадисехь ду: "Шаьш Деле доьхуш, Фирдавс ехалаш: иза ю ялсаманех уггар юкъарниг а, уггар хьаларниг а, цунах схьадолу ялсаманин хиш".\n7 Т1адам – кхузахь а, кхечахь а: оралла; сперма.\n8 ЧIогIа меттиг – кхузахь: беран цIа (матка). Кхузахь Дала дуйцу адам кхолладаларан куц, аьлча а эмбриологи 1илмано чулоцург.\n9 Иштта гочдар нийса хити суна Делан дош طرائق т1арāикъ (цхьаллин терахь- طريقة т1арūкъа) – цу дешан коьрта маь1на некъ ду. Делахь а, кхузахь Далла луург г1атташ санна, вовшийна т1ехь кхоьллина ворх1 стигал ю. Дика хуург Дела Ша ву.\n11 Сайнāъ (Сūнаъ) лам – Дала шена т1ехь Муса-пайхамарца къамел дина хилла болу лам - Синай. Иза бу Мисрахь (Египтехь) и ц1е йолчу ахг1айрена т1ехь.\n12 Масал – кхузахь: ч1ог1а ойла ян еза х1ума; шегахь шуна хьехам болу х1ума.\n13 Шура‚ моз…\n14 Элчанаш хилла.\n15 Тхан бIаьргий хьалхахь – Тхан тидамца, Оха 1алашдарца. К1орггера оцунах лаьцнарг деана «Т1ах1а» суратан 5-чу аятан т1етовжарехь.\n16 Дала Нухьан халкъана тIе Iазап доссоран Iаламат хилийтина хилла пеша тIе диллина хи кхахкар. Кхин цунах лаьцнарг хьалха деана.\n17 Боьрша а‚ сте а.\n18 Цатешарш‚ жоьжахатина чубаха язбелла болу.\n19 Кешний чуьра‚ юха ден а дина.\n20 Iазап дарца.\n21 Исраилан к1ентий хилла ФирIавнан йийсарехь оцу заманчохь.\n22 Марйамах а, цуьнан к1антах 1ийсах а лаьцна хабар хилийтира Оха Тхан инзаре боккха ницкъ хиларна т1е нисвеш 1аламат, доккха му1жизат.\n23 Iийса дуьнена ваьлча‚ цуьнан нана Марйам‚ цуьнций цхьаьна‚ дIанисйира оьхуш хи а долчу, стоьмаш а болчу, охьаховша аьтто а болчу меттиге - аль-Байт аль- Мукъаддасан гонахь.\n24 Массо а пайхамарийн дин цхьаъ ду – Ислам (Дела цхьаъвар, Цунна муьтIахь хилар). «Ислам» бохург «(Далла) муьт1ахь хилар» бохург ду. Ткъа массо а пайхамарийн дин ца хилла Далла муьт1ахь хилар?! Хилла! Цунна т1едоьг1ча, массо а пайхамарийн дин Ислам хилла – Дела цхьаъвар а, Цунна муьт1ахь хилар а, хьукманаш а, 1ибадат даран кепаш х1ор пайхамаран заманчохь, замане а, керла юкъадаьллачу х1уманашка а хьаьжжина, хийцалуш хиллехь а.\n25 Жуьгташа а‚ насараша а шайн дин тобанашка дийкъира. Делан г1уллакхехь халкъаш декъаделира дуккха тобанашка, тайп-тйпана динашка: х1ара мажуси (ц1арна 1ибадат деш верг) ву, х1ара жуьгти, х1ара насари…Массо а шечух тамаша беш, и бен бакъ ца лоруш, кхин дерш харц лоруш ву. Амма Делера дин, Цо омра динарг цхьа дин дара – Дела цхьаъвар, Делера мел деънарг бакъдар, Цунна муьт1ахь хилар ("ислам"). И дерриг чулоцу Ислам дино.\n26 Цхьадолчу тафсирашкахь шайна т1е Делан 1азап кхаччалц, аьлла ду.\n28 Дала буьтуш бу уьш дуьненахь, зовкх хьоьгуш, эхартан 1азап сов даккхархьама.\n29 Бадрахь тIамца эшийна. Я и хиндерг ду къематдийнахь. Дала дукха хьолехь къематдийнахь хиндерг яханчу заманехь дуьйцу и хирг хилар Шегахь сацаделла долу дела.\n30 Маккахь болчу мушрикаша куралла еш хилла шаьш Делан ц1ийнан (Ка1бин) гонахь 1еш ду, массарел а маьрша ду, шаьш цхьаннах а ца кхоьру, бохуш. Ибн-Касира аьлла уьш курабевла хилла Къуръанах, аьлча а, цунах ца бешаш, и байташ ю, бозбуанчалла ду бохуш. Ибн-1аббаса хьалхарниг толийна.\n31 Уьш дуккха хилла.\n32 Наха Шена т1ехь кхуллучу харц сибатех ц1ена ву Дела.\n33 ТIаккха суна хир ду и Iазап.\n34 Со Делаца ларло шайт1ано дагчу кхуьссучу вочу х1уманех.\n35 ШайтIанех‚ ца тешачу нахах.\n36 Дикачу Iамалшца.\n37 Дика Iамалш кIеззиг хилла, вонаш дуккха хилла.\n38 Шаьш исламе‚ Деле кхойкхучу нахах, Сух1айб, Билал, 1аммар, Салман саннарш. Царах цабашаро, царна 1азап даро, цуьнца шу машг1ул хиларо шуна Сан хьехам бицбалийтира, боху Дала Маккин керстанашка.


Дербентан чоьхьарчу гIуллакхийн дакъа\nДербентехь лецначу кегийрхойн гергара нах полисхой кхето гIерта Ислам дин зулам ца хиларх\nКарахь болчу ГIуран-беттан 12-чу дийнахь хан чекхъяьлла бакъо йоцуш герз лелорна а, террорхо хиларна а аьлла лаьцначу Барзукаев Исламан а, Курбанов Гасанан а бехктакхаман гIуллакх теллина чекхдаьккхина хила дезаш долу, яздо Кавказ.Реалиино.\nБехктакхаман гIуллакх толлуш ду цу шинна дуьхьал Мангалан беттан 15-хь дуьйна. Гергарчара дIахьедарш до, иза леррина кхоьллина ду бохуш.\nСихха таллам барх гIуллакх цахилла. Видеокамерина хьалха шаьшшиъ бехке хиларна къера хуьлуш къамелаш динчу цу шиммо, оццу хенахь дIахьедира шаьшшимма иза дийцира ницкъ барна аьлла. Марсхьокху-баттахь Дербентерчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъера Барзукаевн а, Курбановн а гIуллакх дIахьажийра ХIинжа-ГIала. Цигахь иза талла йолаелира дийнна талламан тоба.\nБехкевеш волу ши стаг чувоьллира ХIинжа-ГIаларчу талламан изоляторна. ГIуллакх талларх лаьцна цхьа а информаци ца ло полисхоша. Бакъо ца ло я адвокатана Шамсудинов Тагирна а, я шаьшна фигуранташна а бехктакхаман материалаш йовза.\nУр-аттал талламхойн цIераш а хьулйина ю, зорбанан гIирсашна комментареш яц луш. Иштта, Кавказ.Реалиино чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сервисе дина дехар дитина цхьа а жоп доцуш.\nБарзукаев Исламна а, Курбанов Гасанна а бакъо ца ло гергарчаьрца цхьаьнакхета. Барзукаевн нана, Елена, дIалецира полисхоша тIаьххьара цу гIуллакхехула кхелан кхеташоне йоьдуш. Бахьана дара, цуьнан машенан номерш юхатоьхна хила мега аьлла шеко хилар.\nРабаданова Зейнаб ненайиша ю Курбановн. Цо дийцарехь, таллам барх лаьцна хIумма а хууш дац царна, цуьнан хан чекхяьллехь а. Амма талламхой хаттарш луш бу цуьнга а, Барзукаевн нене а.\nКурбанов Гасан а, цуьнан ненайиша Рабаданова Зейнаб а\nРабадановас бинчу хаамца, ГIура-беттан 12-чу дийнахь и шиъ Дербентехь полицин декъе леян тIекхайкхинера. Цуьнга хоьттуш хилла йишин кIант ламаз дан маца волавелла а, дин лело маца волавелла а, муьлхачу маьждигашка ахча луш хилла а, муьлха литература йоьшуш вара а, хьена хьехамашка ладоьгIуш вара а.\n"Ас жоп делира, тхан доьзалехь ламаз деш массо а ву, со а, сан нана а аьлла. Ас хаьттира полисхочуьнга, шун полицехь ламаз деш цхьа а вац? Маьждигаш дар а, маьждиге лалар а цхьа а зулам дар дац. Кхин а цара хаьттира соьга аш я шун йишин кIанта терроризм къобал йой аьлла. Мила хила веза и стаг цу тайпаниг тхоьга хетта?", - дуьйцу Рабадановас.\nРабадановас бинчу хаамца, цхьа а динца доьзна дешар дешна вац Курбанов. 10 шо ду иза штораш юхкучу шен туьканахь болх беш волу. ХIусамнана а, цхьа шо кхаьчна жима кIант а ву Курбановн.\nБарзукаев Исламан да нохчо ву. Цуьнан нана Барзукаева Елена бухгалтеран говзалла йолуш ю. Шех а, шен кIантах лаьцна а иштта дуьйцу цо: "Со цIера Сибрехара ю, Красноярскан махкара. 65 шо ду сан. 1980-чу шерашкахь хIусамдеца дӀасакъаьстинчул тIаьхьа сайн воккхахаволчу кIантаца Хакасерчу Саянагорске комсомолан Саянан алюминин завод ечохь болх бан яхара со.\nЦигахь нохчо везвира суна, Рамзан цIе а йолуш. Товш а, куц долуш а вара иза. Спортхо а вара. Цунна Милана йоI йира ас, таккха вира Ислам. 1993-чу шарахь урамехь латарехь вийра иза, хьийзош волчу воккхачу стагана тIехIоьттича букъаюккъе герз а тоьхна".\nБарзукаева Елена, Барзукаев Исламан нана\nШен хIусамден нана ехачу Нохчийчу яхана хилла цул тIаьхьа Елена шен ши бер а эцна. Амма тIом хиллачул тIаьхаь 1997-чу шарахь хьал кхераме дуьсуш хиларна дIаяхана иза Нохчийчуьра.\n"Иштта Дербенте кхечира со. Кхузахь бухгатеран болх бира ас маситта меттехь. Карарчу хенахь воккхахволчу кIентан доьзалехь ехаш ю со, масийтта кIентан кIант кхобуш. Со православин керстан дин лелош ю. Воккхахаволчу кIентан бераш а ду керстан динехь", - дуьйцу Барзукаева Еленас.\nГIуран-беттан 12-хь лейеш Барзукаеве хиттира Ислам бусалба дине муха веара а, Оьрсийчоьнан Iедалх лаьцна цунна хIун хета а, хаарий хьуна цо низамца йоцу тIеман вовшахтохар кхоьллина хиларх лаьцна а, бохуш.\n"Ас боху, со хьийзош ву хьо? Бакъду, сан кIант бусалба ву, иза цуьнан ден лаам бара. Мангалан-беттан 15-хь лачкъийна ша дIавигча еххачу хенахь шена ток етташ ницкъбича, шена йиттича сан кIанта ша цалелийнарг тIеэцна. Цо даима а лелош дерг массара лело ислам дара. Иштта дIаязде, элира ас. Цара дIаяздира", - дуьйцу Барзукаев Исламан нанас Еленас.


Ша тIехь йинчу гIаланех тарлуш ю меттахIиттош йолу ярташ\nДийнахь а, буса тIеоьхучу догIанаша токхамаш бинчу ярташкахь хIусамаш йохийначу бахархошна Iедалан гIоьнца дIадолийна керла цIеношдар.\nТIеана аьхке, гуьйре санна йочане хили махкарчу бахархошна кху шарахь. Дийнахь а, буса а саццаза оьхучу догIанаша, Iаьнах доьзал баккха Iалашонца бошмашкахь наха дIаIоьттинчу хастоьмийн хIуш а доккхачу декъанна хIаллакхили, ялтийн аренаш Iохку матарш тийсина.\nИ дерриг дицдеш, даккхий зенаш хилла бахархошна Iаламан хиламашца доьзна.\nТокхамаш хилла дуккхаъчу кIоштийн ярташкахь. Карарчу беттан 11-чу дийнахь Нохчийчуьра 11 кIошт къаьсттина хала хьал хиларца билгалъяьккхинера.\nКъена къанбаллац, ца юуш, ца молуш, шайна тIехь оьшучунна а эшам а беш, шерашкахь йина хIусамаш, чохь эцна йийбар, дерриг хIаллакхили цхьана дийнахь.\nВеданан, Нажин-Юьртан, Гуьмсан, Шуьйтан, Шелан кIошташкарчу эвлашкахь хиллачу бохамаша дуккха а дай битина тховкIело йоцуш.\nЦарех цхьаберш шайн гергарчу нахана тIебуьсина, ткъа кхиберш, дан амал цахиларна, меттигерчу школашкахь дIатарбина.\nНохчийчоьнан Iедало харж шена тIе а лаьцна, сихаллехь вовшахтоьхна гIишлошъяран тобанаш, хьаладан долийна бахархошна керла цIенош.\nРегионан Кадыров Ахьмадан цIархчу фондо шена тIе лаьцна токхамаша йохийна хIусамаш тояр, юхаяр.\nМасала, Веданан кIоштарчу ЦIе-Веданахь 700 белхало-гIишлошъярхо ву къахьоьгуш хIоттийначу кхаа рожехь. Цигахь, Орцан министраллан болчу хаамашца, 35 цIа дохийнера. Царлахь 22 цIа юха дан дезаш, 13 жимма куьйг Iоьттича, битаме догIур долчу хьолехь дара.\nГIишлош дIахьочу ярташкахь хилира деношкахь Кадыров Рамзан ша а. Цо Iалашо хIоттийна белхалошна хьалха, карабогIучу беттан хьалхарчу деношкахь, боллу белхаш берзийна хилийта, шайн керлачу хIусамашкахь оцу нахе марха дастийтархьама.\nХаза кхаъ бу иза-м.\nДелахь а, тергамчаша сагатдийриг кхи ду. Тоххара дайша цIенош деш шерашкахь къахоьгура.\nЧхо йиначул тIаьхьа, цхьа хан йолуьйтура юкъа, цемент лацаяллалц. Ткъа оццул сихачу боларехь ен гIишлош мел ханна еш ю-те бохуш цакхетамаш лаьтта юкъараллехь.Маршо Радионо и хаттар делира доллучу шен дахарехь мехах гIишлошъяран белхаш беш, шен доьзална напха латточу Шела-кIоштарчу вахархочуьнга Садаев Ахьмаде.\nДогIа доладаларна, шаьш болийна болх юкъахбаьккхина, и саццалц, хан йойуш Iара иза а, цуьнан белхан накъостий а.\nДийнна цхьана баттахь цIено дан а дина, чохь-арахь бан беза белхаш а берзийна, ваха охьахоийла дуй аьллачу хаттарна жоп луш, долийра оха къамел. Ахьмад ву дуьйцуш.\nАхьмад: «И тайпа хIума, суна хетарехь, дуьненна хьалха кеп хIоттор ду! Амма хила хьакъ ма-дду, бухан чIагIалла а йолуш хир дац. Тоххара вайн дайша бух буттучу хенахь 3-4 батахь цIенош хьала ца деш, дагадогIу суна.\nМасала, бIаьстенан юьххьехь бух боьттинехь, гуьйренца доладора цIенош доттар. ХIинца-м тахана бух а буттий, кхана цIенош доладо. Шо-ши шо даьлча хуур ду оцу цIенойх хIун хуьлу а».\nСиха дахана хи хIордах ца кхетта, олуш вайн дайн кица делахь а, лаьар-кха шайн хIусамийх боьхна, баьржина лела мухIажирш, катоьхна чубоьрзийла.


"Битаровна эхь ца хета? "Уьнна дуьхьаллаьттачу медикашна догIу ахча ца луш меттигаш ю Къилбаседа ХIирийчохь\nЛур ду баьхна ахчанаш лардо лоьраша\nКъилбаседа ХIирийчуьра лоьраш реза бац шайна "цIечу зонехь" болх барна деллачу ахчанна. 200-300 эзар сом лур ду бехира царна мехкан куьйгалхочо, амма ца делла. Ткъа "президентан ахчанна" тIера ял дIаэцна I3% (Пачхьалкхан Думехь бохура иштаниг нислур дац). Дукхайолчу медицинан хьукматийн белхахоша аьрзнаш яздина прокуратуре.\nКхетон хала, чолхе де коронавирус кхеттачу бахархошна дарба деш хьийзачу медикийн алапашна тIетуху ахча даларх долу низам. Оьрсийчоьнан министрийн кабинетан шина омрица луш ду иза. "Къинхьегамехь шатайпа хьелаш нисдаларх а, тIех сов болх барх а", "Лаккхара мехалла йолу белхаш барна" цIерш ю церан.\nЛогико бахарехь, уьнна дуьхьаллатта кечйинчу дарбан хIусамийн белхахошна кхача деза шина а омрано дуьйцу ахчанаш. "Хала хьелаш а, сов къинхьегам а" ловчу лоьрашна дала догIу алапел сов 80% ахча, медйижаршна – 40%, санитарашна – 20%. Ткъа "лаккхара мехалла йолу белхаш барна барна" баттахь дала деза: лоьрашна – 80 эзар сом, фельдшерашна, медйижаршна – 50 эзар сом, лахарчу даржашкарчу медикашна а, орцан медицинан машенашлелорхошна а – 25 эзар сом.\n"Кавказ.Реалиино" хеттарш дира ковид-дархошца болх бечу медицинан хьукматийн белхахошка. Цара массара а бохура, шайна шайн алапаш а делла, царна тIе "хала хьелашкахь къахьегарна" олу ахча а делла.\n"Лур ду баьхначу ахчанал лахара ду оха схьаэцнарг. Тхуна моьттура, тхаьшна регионехь дала хьахийна ахча а, федералан центро дуьйцург а лур ду. Охан-баттахь со цомгуш хилла, балхах кIиранна юкъахъелира. Сан алапа хилира 74 эзар сом. Ас бухгалтерехь хаьттира, муха вовшахкхетта и ахча. "Путинера" 50 эзар а, сан сайн алапа а ду суна делларг, элира. Хаттар ду сан: Битаровна эхь ца хета? Мичахь ду республико шеггара лур ду баьхна ахча? Мичахь ду суна, медйишина санна, ун кхеттачу нахаца болх барна федералан низамо дала кхачийна 40% ахча? Цо ма боху, ша массарна а делла махко тIетухуш долу ахча", - элира тхоьга орцан медицинан клиникерчу цхьана медйишас (ца лиира цунна ша йовзийта).\nБитаров Вячеслава шайн махкахь коронавирус марсайолучу муьрехь дIахьедира, республикан бюджетера, совгIатан кепехь, лур ду лоьрашна ахча, аьлла: реаниматологашна баттахь – 300 эзар сом, терапевташна – 200 эзар, санитарашна I00 сом. Амма "Кавказ.Реалиино" къамел динчу медикех цхьа а вацара Битаровс дийцина совгIат кхаьчна.\n"Цара суна сан алапа а делла схьа, президентан 50 эзар сом а делла. Кхин а 2993 сом а тIетоьхна, гарехь, иза ду Битаровс лур ду баьхна ахча. Аьшпаш бу массанхьа а. Болх бан нах боцуш дисинера тхо. Дарбан хIусамехь дохура денош а, буьйсанаш а. Массо а битина луш долу алапа а, цунна тIетуху ахча а I00 эзар соьме хьала а кхачийна. Царна хIун моьтту, нах бага хи лаьцна Iийр бу аьлла хета царна?", - бохура ун кхеттачу берах болчу зударшна дарба дечохь къахьоьгучу медйишас.\nМедикаша дийцарехь, федералан центро лучу ахчанах I3% ял дIаоьцу Iедало, оьцур яц баьхннашехь.\n"Федералан ахча а дахийтинера гIуданна буха: I3% дIаэцнера. Оха халачу балица юхадалийтина и ахча", - элира зударийн дарбан цIийнан медйишас.\nРеспубликан могашаллин министраллица лоьрийн аьрзнийн хьокъехь къамел дан дагахь яра "Кавказ.Реалии". Амма цигахь реза ца хилира тхан хеттаршна жоьпаш дала. Амма мехкан прокуратура ю йиллина лоьрашна бен эшамаш толлуш, къестош. Дукха хьолехь прокурораша лоцу медикийн агIо.


2.1 Дуьххьарлера америкин газеташ\nДуьххьарлерачу чӀогӀа таханлера арахецарш дагадохкуьйтучу газетех лору 1631 шеран 30 майхь дуьйна Францехь арадолу «La Gazette» газет. Газетан тираж яра 1200 экземпляр гергга, ткъа иза арахецнарг вара 1630 шарахь Францехь керланаш даржо патент елла волу эла Ренодо Теофраст. «La Gazette» политикин маьӀна мел чӀогӀа дара аьлчи, цхьаболу хаамаш Францин паччахьо Людовика XIII а, ткъа иштта кардинала Ришельёс а язбора. "La Gazette"н оцу тайпана МХГI кхиоран маьӀна чӀогӀа доккха ду кхин а мехах реклама тухун дера. 1657 шарахь ингалсийн газеташ кхайкхийра дуьххьарлера рекламан кховдам, дукха хан ялале паччахьа Карл II хӀоттийра шен дайначу хьомечу жӀаьлех кхайкхам, ткъа ахбӀешо даьлча Дефо Даниэла хӀора кӀиранан «Пачхьалкхийн гӀуллакхаш гайтар» цӀе йолу газет кхоьллина йолийра политикин журналистикан юьхьиг.\nЕвропин газетан муьралла юкъаяьлла хан лору 1605 шо. Дуьххьарлера арахецар Страсбургехь делира. Иза долалора дешнашца «Relation: Aller Fürnemmen». Цуьнан редактором-арахоьцург хилира типограф Иоганн Каролус(нем.)нохч., хьалха куьйга газеташ хӀиттош хилла волу. 1609 шеран январехь Вольфенбюттель гӀалахь зорба туьйхира дуьххьарлера вайн деношка кхаьчна долу газет. Цуьнан цӀе «Aviso» яра. Цу тӀехь керланаш дара Кёльнера, Антверпенера, Румера, Венецера, Венера, Прагера.\nКоьрта йаззам: Германин XVII бIешеран газеташ\nДуьххьарлера зорбанан газетийн нийса билгалъяьккхина цӀе яцара. Арахецна меттиг а, арахоьцучу редакторан фамили а ца гойтура. Керлачеран материалан меттиг дуьйцу хиламийн ладамаллех дозуш дацара, хьалха кхаьчна хаам хьалхарчу меттиге туохура. Шеш керланаш комментари еш дацара, кховдора цхьа рубрика а йоцуш, политикин хиламаш ийна хуьлура дукха хьолахь эладиташца.\nДуьххьарлера америкин газеташНисйе\nИнгалсан колонисташна Америкехь бахархой лилха бехаш хиларна а, Ӏедал къиза хиларна а газеташ хилар дикка тӀехьа хиира. 1690 шеран 25 сентябрехь Бостонехь араелира хьалхара лоьмар «Паблик оккеренсиз» («Publick Occurrences, both Forreign and Domestick») газетан. Оцу Америкин хьалхарчу газетан тӀийра хьалхара хаам дика нисбелира: «Плимутан цхьадолчу декъашкахь болу керста дине бирзина индихоша дукха хан йоццуш Делан а, Цуьнан Къинхетаман а баркаллин де хӀоттийра». Амма, нагахь газетан даха лаахь, кхин материалаш, ала деза, хаьржинера аьтту боцуш. «Паблик оккеренсиз» чулацамехь ингалсийн агӀора французашна дуьхьала тӀом бечу индхошна лер дара, французийн паччахьан оьзда доцу эладит а дуйцура. Оцу журналистико арахоьцучун Харрис Бенджаминан чам гойтура, цуо ша набахти чуволлале Ингалсехь арахоьцуш дара эладиташ а, нах цецбоху хӀуманаш тӀехь долу жима газет. Цуо питане хӀума, Ингалсан дуьхьал католикин кӀелонах лаьцна, зорба тоьхначул тӀехьа, цуьнан Америке вада вийзира. Массачусетсан Ӏедало оцу сахьта гайтира шеш «чӀогӀа реза ца хилар» «Паблик оккеренсиз» газетана, иштта хьалхар лоьмар америкин газетан тӀаьххьара хилира. РогӀера газет араделира колонешкахь 14 шо даьлчи.\nБоккъал а дуьненахь газетийн гӀовгӀа елира XIX бIешарахь, оцу хенахь газеташ тӀехилира политикин а, юкъараллин а дахаран центр дукхаха йолчу Европин пачхьалкхийн. XX бӀешарахь газеташ аьттонца кхуьуш дара, тӀехь-тӀехьа кеп хуьйцуш электронан МХГI юкъабалар бахьнехь, масала радио (1920-гӀа шерашкахь) а, телевидени (1950-гӀа шерашкахь) а. Радиоца а, телевиденица а хаамаш сихаллица дӀакхачорца, суьрташ гайтарца а къийсадала таро йоцуш, газетийн коьрта тӀетовжам комментареш, хиламийн юьззина анализ хилира, ткъа иштта меттигера керланаш а, карабеъна кегийра кхайкхамаш бовзийтар а.\nXX бӀешо чекхдолуш, Интернет юкъаяьллачул тӀехьа, цига дӀадахна рекламийн кхайкхамийн доккхуха долу дакъа, газеташна йолаелла билгала халонаш. Оцу халонашна жоп хилира дукхаха долу газеташ таблоидан формате довлар, кехат кхоадархьама, ткъа иштта тӀеозо йоцачу а, чарпен а статьяшца алсама къона динамикан дешархой, уьш хьалхалерачу консервативан газеташа дӀалоцуш бацара. ТӀаккха а, таблоидан формате дехьавалар таханлерачу газеташна ца хилира панацей, даиман а ца дахьа ларъен экономикин эффект. ХӀинца дуьненара дукхаха долу газеташ ду керла материалаш гайтаран кепаш лохуш а, дешархой, рекламаялархой тӀеберзош а. XXI бIешарахь арадолуш ду дуьненахь цхьаъ бен доцу куьйга яздина газет — Мусальман. Веа каллиграфо хӀора дийнахь дӀаязйо цуьнан текст урду маттахь, ткъа цул тӀехьа кеп яржайо мухаран прессаца.\nГазетийн кепаш а, тайпанаш аНисйе\nметтиган а, аудитори лацаран а хьесапашца — къоман юкъара, регионан (республикин, областан, мехкан), меттигеран (гӀалийн, кӀоштийн), корпоративан чоьхьара (билгалчу кхолламан белхалошна лерина), йоккха тиражан, говзаллийн;\nИза я важа жанраш лелор билгалдолу хьалхарчу рогӀехь юкъараллин-историн дахаран хьолашца. Масала, тӀом балале советийн журналистикехь чӀогӀа яьржина яра очеркан жанр. Оцу хенахь гӀараваьллачу журналистан Нариньяни Семенан тешаллица 1930-гӀа шерашкара «Комсомольски правда» газетехь очерк хьалхарчу меттигера жанром яра. «Наггахь цхьана лоьмарехь зорба тухура шиъ-кхоъ очерк цхьаьна. ШолгӀачу агӀонехь белхан очерк, кхоалгӀачу — гӀиллакх-оьздангаллин, тӀеххьарчу — спортан я Ӏилманан.» Аьлчи а оцу хенан газеташкахь алсама яра материалаш, шена чохь дешаран а, кхетош-кхиоран а функцеш яхьаш. Йоза Ӏамош, къоначу советийн республикин халкъан массаш гӀертара дешарна тӀе, ткъа газеташ гӀертара шайн хьалха лаьтта Ӏалашо кхочушъян — адамаш керлачу дахаран дикачу масалаш тӀехь Ӏамо а, кхио а.\nЛамасталлин жанрийн кепашца цхьаьна могӀанехь тахана газетийн а, журналийн а агӀонаш тӀехь гучаюьйлу керла, масала, Ӏилманан-кхетаме эссеш, социалан-политикин дийцарш, заманхойн социалан суьрташ, социалан-экономикин очеркаш, бален социалан критикан репортажаш, аналитикан интервьюш, кхин дӀа а.\nИштта зорбанехь керланаш — коьрта жанр ю. Цара лоцу ах сов газетан (реклама йоцуш) майда. Дуьненан, девнан хиламаш, политикин, экономикин, спортан хаамаш дӀакъовлу дукха могӀнаш. Керланаш дукха хиларо, хаамийн коьрте бен ца хьовсаре я даккхийра элпашца яздина хьалхара могӀанаш бен ца дешаре балабо дукхаха болу дешархой. Материалан коьрте я юьхьиге язйо уггар пайдехь йолу, дукха хьолахь чолхе долу хӀуманаш. Ткъа дешархо, Ӏамийна ву, хаамийн материал иштта охьайиллина хиларе, иза хӀоттийна ю «тӀекӀелъяьлла пирамидан» (коьртаниг хоуйту юьхьанца, ткъа тӀехьа кӀезиг долу хӀумнаш, газетан кеп еш, зорба нисдеш материал тӀехьара хадо атта хилийтархьама) хьесапца, цуо уьш хаамехь уггар ладаме лору.\nКоьрта йаззам: Чот\nКхин йолу хаамийн жанраш санна, интервью хила еза тидамаллин, къаьсташ Ӏалашонца, гӀуллакх девзаш хиларца. Интервьюн хила тарло официалан политикин маьӀна долу документ, нагахь иза журналистан воккхачу политико, правительствон коьрто, президент олуш елахь.\nХӀара жанр лелайо юкъараллин дахаран ледамечу хиламах сихонца кхето. Хьалха иза лорура статьян цхьа тайпа, къаьсташ долу сиха а, хьовзо йиш а йолчу кепаца, лелайо кхайкхорхьама документ, политикин гӀуллакханчийн къамел, прессан къамелаш, кхин дӀа а. Амма и ши жанр дукха хьолахь цхьана могӀара хилар хьаьжна ца Ӏаш, царна юкъахь йоккха башхалла ю. Комментарина оьшу минимум барам, хӀоттайо цхьана фактан гуонаха (я тера фактийн зӀен). Статьях хила еза юьззина хиламан анализ, тайп-тайпана цуьнан агӀонаш дӀаеллар, тайп-тайпана планийн факташ ялор.\nОцу жанран публикацеш, лелош болчу литературин-публицистийн гӀирсашца, тайп-тайпана ю, уьш билгала боху журналисто хӀоттийначу кхоллараллин а, политикин а Ӏалашонца. Комментарин хила тарло пропагандан, критикан, сатиран, полемикан басар билгалчу бахьне хьаьжжина.\nИза газетийн жанрех уггар яьржинчех а, чолхийчех а цхьаъ ю. Цуьнца, кхечу жанрашца дуьстича, уггар алсама ю теоретикан а, практикан а жамӀан шоралла, фактийн а, хиламийн а кӀорга анализ, социалан нийса хьажоралла. Иза цхьаьна ладамечу билгалчу гӀуллакхна, хиламна лерина болу таллам бу, шена чохь лакхарчу тӀегӀанера жамӀ литературин говзаллица охьадиллар тарлуш долу. Статьян жанр хуьлу дукхах долчу муьран арахецаршна тӀехь, цундела алсамчу барамехь билгалйоху церан аналитикан тӀегӀа а, хьажор а.\nКоьрта йаззам: Рецензи\nХӀокху жанран гӀоьнца журналисто ойла а йой, мах хадабо Ӏилманан, юкъараллин-политикин, исбаьхьаллин кхолламийн. Рецензи кхечу жанрех къастош йолу коьрта башхалла ю, цуьнан объект хиламан факташ хилар, ткъа факташ а, хиламаш а, хӀеттале теллина йолу, маьӀна а даьккхина жайнашкахь, спектаклашкахь, кинофильмашкахь гайтина йолу. Рецензино мах хадабо Ӏилманчан я суртдиллархочун дика а, вон а агӀонийн, талламан жамӀаш дахарца дустуш, хӀоранна а жамӀ деш. Рецензи хьожу цхьаьна-шина кхолламе, церан мах хадабо, кхин чолхе Ӏалашо шен хьалха а ца хӀоттош.\nРецензин коьрта Ӏалашо — дешархочун а, хьажархочун а политикин, экономикин, Ӏилманан, техникин, исбаьхьаллин хаттараш кӀоргуо охкуш гӀодар. Рецензи даиман а Ӏалашоне хьажийна ю, лерина ю билгалчу аудиторина, дешархойн тобана. Цунна чудогӀу хьовсуш долчу кхолламан, авторан ойланан терхьаш, йо анализ, гойту белхан юкъараллин иэшам.\nXX бIешеран тӀеххьарчу итт шарахь российн журналистикехь иштта зорба тоьхнера шортта памфлеташ. Оцу жанран гӀоьнца дуьхь-дуьхьал болчу демократин политикин ницкъаш а, оппозицино а бира къиза тӀом дешархой хье схьаэца гӀерташ.\nХӀара коьрта исбаьхьаллин-публицистикин газетан жанр ю, шена чулоцу МКГӀ (массин коммуникацийн гӀирсаш) массо а функцеш, алсама кхетош-кхиоран функцеш а йолуш. ХӀокху жанро лоцу юккъера меттиг журналистикан а литературин а. Иза аьттонца лелайо газетахоша а, яздархоша а.\nОчеркан кхетош-кхиоран Ӏаткъаман ницкъ бу дешархошна везавелла турпал царна юкъахь вехаш хилар, цуьнан билгала адрес ду, цуьнга кехат яздан а, телефон тоха а мега, цхьана кхета а, ойланаш йовзийта а, синхаам бовзийта а мега. Очеркан турпална а, аудиторина а юкъахь хӀоттало дуккха а шерашкахь лаьтташ йолу нийсса зӀе. Масала хила тарло очерк Ю. Ростан «Вежарий» «Литературин газетера» (2 декабрь 1981). Оцу чохь авторо дийцина нанас тӀаме новкъа а баьхна массо а дийна а, цхьа чов а йоцуш толам баьккхинчул тӀехьа цӀа бирзинчу Лысенко итт вешех лаьцна. Ткъа уьш боцуш Лысенко Евдокиин кхин а пхиъ йоӀ хилла. Дийцар чекхдолуш, дуккха а бераш долчу ахархочун сий деш, авторо юьртахь цунна хӀоллам богӀар далийна, иза лоха а яра цунна борза дукха а гӀур дацара аьлла. ТӀехьа очекхочо яздарехь, газете дукха кехаташ даьхкира, дешархоша и хӀоллам бугӀуш шеш дакъа лоцур дара аьлла. Журналист кечвеллера кехатийн авторшна баркалла ала а, Нанна хӀоллам мацца а цкъа бугӀар хиларан дог дохийла хилар а хоуйтуш, оццахь цуьнга официалан бланк тӀехь кехат кхечира В. И. Ленинан цӀарах йолчу Днепропетровскан машенашъяран заводера, цуо хаам бора, заводан белхалоша дехар до и хӀоллам шайга маьхаза боттийтарна. Оцу кехатан зорба тохаро дахкийтира керла кехаташ. ТӀаккха газето а, меттигерчу Ӏедало а кхайкхийра къовсам Нанна хӀолламна проект ярехь. Цхьан а гонораран фонд а яцара газетехь, хӀетте а редакце яьхкира иттаннаш эскизаш. ЖамӀ иштта хилира, шиш о ах шо даьлчи украинан Бровахи юьртахь буьйгӀира Лысенко Евдокин хӀоллам, итт салтийчун нанна, массо а дуьнено хӀоттийна болу. («Литературин газет», 9 май 1984).\n↑ Газета (англ. newspaper) :: Г :: Словари | Большой толковый словарь Владимира Чернышева Архивйина 2013-08-20 — Wayback Machine\n↑ gazette Архивйина 2016-05-26 — Wayback Machine. // word histories. (ингалс.)\n↑ Кто спасет утопающих?. Частный Корреспондент (8 января 2009). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 23 августехь.\nГазета, печатное периодическое издание Архивйина 2009-12-17 — Wayback Machine в Энциклопедии на Либрусеке\nПодборка статей о газетах из других энциклопедий(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Газет&oldid=7844239»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 8 февраль 07:38


ГIуран-бутт 18, 2015\nМакедони - МухIажираш бу Македонехь Грецица долчу дозанехь. Лахьан-бутт, 25, 2015\nМасех кIира хьалха Брюссехь дIаяхьанчу Евробертан, Туркойчоьнан саммитехь тIеэцнера цу шина агIонна шинна а вуно санехь лара мегар долу барт.\nЦу бартаца Туркойн махкахула Егейн хIорд а, Дуьненаюкъара хIорд а хадош, Европе схьаоьхуш болу Иракъерий, Шемарий, кхечу цу луларчу мехкашкарий мухIажарш туркойн Iедалша шайн махкахь совцон безаш бара, цигахь бIеннаш эзарнаш нахана лерина тIамах бевддачийн лагерш а йохкуш. Иштта а ши миллион герга мухIажар тIе а эцна, уьш шен чотах лелош йолу туркойн урхалла цу хIуманна резахилийтархьама Евроберто гергарчу хенахь Туркойчоьнна 3 миллиард ахчанца гIодийр ду аьллера.\nТкъа цул совнаха, туркошна Шенген зонерчу пачхьалкхашкахула дIаселалар аттачу доккхур долуш ду, иштта масех шо хьалха уггаре а хьалха Германин канцлер Меркел Ангела дуьхьал ялар бахьана долуш сацийна хилла Туркойчоь Евроберта юккъеярах долу дагадовларш а юха карладохур долуш ду. Цу кепара Шемарчу а, кхечу махкашкарчу мухIажарийн бала Туркойчоьнна а, Евробертана пайдехьа долчу агIор дерзор яра бертан коьрта Iалашо.\nТIаьхьарчу деношкахь хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, Туркойн урхалле мухIажарш шаьш долчехь сацорах лучу ша-башхачу ясакхан кепарчу 3 миллиард еврох хьалхара транш дIакхачийна хила там бу. ХIунда аьлча, Анкарас шена мухIажарийн хьокъехь тIелаьцна долу декхарш кхочушдан долийна.\nИштта, масала, цIеххьана гаррехь лахделла цу махкахула Европе схьаоьхучу мигрантийн терахь. Нагахь санна гезгамашин а, гIадужу а беттанашкахь Туркойчуьра Греце юкъарчу хьесапехь хIора дийнахь 7000 эзар герга стаг кхочуш хиллехь, карарчу гIура баттахь и терахь шозза лахделла, 3 эзар ах эзаре кхаччалца, бохуш хаам бо Еврокомиссино шен официала сайта тIехь.\nЕврокомиссино зорбане даьхначу терахьашца, кху беттан хьалхарчу шина кIиранахь туркойн Iедалхоша сацийна Европе дехьавала гIертачуьра 4632 стаг. Уьш сацор Брюсселерчу хьукматхоша вуно боккха кхиам санна лору, Туркойчоьнан, Евробертан барт бахьана долуш баьккхина болу.\nАмма нагахь санна, Туркойчоьнна миллиардашкахь ахчанца гIо а, кхин долу диканаш а дарца а, ткъа иштта Iа тIедар бахьана долуш а Европе схьаоьхучу мухIажарийн терахь мелла а лахделлехь а, меллаша бен ца довлахь, амма хIетте а йоккхачу IалагIожца лакхадуьйлуш лаьтта керла тIебаьхкинчу мигрантийн могIаршлахь гучубуьйлучу ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобан агIончаш а, церан къайлаха айкханчаш а. Иштта хетало, мел кIезга а, хаамийн гIирсаша а, Iедалхоша а бечу хаамашка ладоьгIча.\nИштта, масала, Австрерчу Зальцбург гIаларчу мигрантийн лагерехь лерина операци дIаяхьира меттигера полисхоша. Цара лоьхурш бара Парижехь террорхойн тIелатаршкахь декъахиллачарна гIо дина а, террорхошца зIенехь хилла а болу нах. Цу операцин жамIица ши мухIажар лаьцна, харцахьчу шемахойн паспорташца мухIажарийн могIаршца ие а ийна, Австре кхаьчна волу. И шиъ муьлхачу къомах ву цкъачунна гIардоккхуш дац Iедало, амма Гергарчу Малхбалера ву аьлла хаам бина.\nАвстрерчу ОРФ телеканале меттигерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало дийцарехь, и ши стаг аьхка Грецехула шех Балканашкахула некъ олучу марштрутаца кхаьчна цу махка, новкъахь шемахойн харц паспорташ а эцна. Полицига кхаьчначу хаамаца, и шиъ Парижехь тIелатаршкахь декъахиллачу террорхошца зIенехь хилла, там бу и шиъ Австрехь талорш дан кечвина хила а, цкъачунна цу хаамашна дахко тоъалла тоьшаллаш дацахь а.\nМухIажаршна юккъехь террорхой хила там бу бохуш долу хабарш мигрантийн тулгIе Европе чухьада йолаелча дуьйна схьа лелаш дара юкъараллехь а, амма кхин а алсамох социалан машанашкахь а. ХIинца, полисхоша шаьш цу агIор мел еш йолу лерина операци а, шайга цу хьокъехь мел кхочуш долу коста а оцу сохьта журналисташца доькъуш хиларна хIетте а кхерам лакхаболуш бу европахошлахь, бIеннаш эзарнаш кху тIаьхьарчу беттанашкахь сехьабевллачу мигранташна юккъехь боккъал а бу-те кхайлаха террорхой бохуш.\nВенерчу университетехь дIаяьхьанчу радикализацех дуьйцучу конференцехь Европехь уггаре а вевзачех террорах эсперт волчу, Лондонерчу университетан профессоро Нойманн Петера цу хьокъехь элира, и кхерамаш цкъачунна бух боцуш бу аьлла. Нагахь санна Европехь терорхойн тIелатарш а, эккхийтарш а хилахь, уьш мухIажарийн могIаршкарчу наха дийр дац, Европехь бехачу ДаIишан агIончаша дийр ду аьлла хеташ ву Нойманн.\nНойманн Петер: „Европе вай долчу схьабаьхкинчу бIеннаш эзарнаш мухIажаршна юккъехь хIинцалца схьа пхиъ шеконе стаг карийна, кхин ца карийна. Ткъа хазахеташ дерг ду цу хьокъехь и пхиъа стаг а шаьш, мухIажарша, полисхошка дIабовзийтина хилар, уьш шеконе хета шайна аьлла. Иза бохург ду, мухIажарш шаьш а кхеташ бу, шайн могIаршлахь террорхой хилар шайна санехь доцийла, иза дика а ду иштта.\nТкъа суна хетарехь, нагахь санна Европехь террорхойн тIелатарш а, талорш а хуьлуш хилахь, - ткъа уьш хирг хиларх сан шеко яц, уьш хьалха а хилла ма-хиллара, - тIаккха уьш мухIажарийн могIаршкарчу наха дийр дац, меттигерчу, Европерчу, энтузиасталллечу ДаIишан агIончаша я Шемахь тIамехь а хилла юхабирзинчара дийр ду“.\nЕвропехь бина а, кхиина а, я тIаьхьарчу шерашкахь бехаш а болу ДаIишан агIончаш шортта болчух тера ду. Къаьстина тIаьхьарчу шина шарчохь Германехь а, Австрехь ДаIишан агIончашна а, Шема баха новкъабийлинчарна а, я уьш Шема а, Иракъе а джихаде бахийта царна пропаганда еш хиллачарна а тIехь дIахьочу кхелан процессийн терго йича тешна а.\nКху деношкахь Венерчу кхелехь дIайолийна шех Абу Тайма аьлла цIе а тиллина, меттигерчу маьждигехь имамалла лелош хиллачу Мирсад цIе йолчу цхьан боснихочунна тIехь кхел. Шо хьалха лаьцна волу иза бехке веш ву ткъех жимстаг я кхиазхо шен маьждигехь Шема ваха кечварна а, уьш цига тIаме хьежорна а.\nIедалхоша чIагIдарехь, цуо шен даIваташца Iехийна, Шема хьажийначех масех стаг вийна, царна юккъехь ву, мел кIезга а, кхоъ нохчо. Цул совнаха, цуо тIаме хьовсийначара Шемахь а Иракъехь ДаIишан могIаршлахь къиза талорш лелийна, лелош а ду бохуш чIагIдо Венерчу Iедалхоша.\nАла дашна, кхелехь Абу Тайма шех олучу Мирсадна тIекхойкхучех цхьаъ нохчо ву, ша а Шема тIамехь а хилла юхавирзина волу.\nМухIажарийн терахь лахлуш ду, амма царна юкъахь гучубуьйлучу ДAIИШ агIончийн терахь алсамдолуш ду\nКремло ДАIИШ-ера нах багарбеш\nМисарехь билгалонаш цакарийна Оьрсийчура кема, теракт а йина, чудаийтина хиларан\nОьрсийчоьно гIо до аьлла хетий шуна ДАIИШ-на?\nТеррорхо хила мега аьлла кхин а цхьа стаг лаьцна полицино Францехь


Австрера нохчаша жоп делла Украинера тIаме бахначарна депортаци яр доьхучу дIахьедаршна\nУльтра аьтто Freiheitliche Partei Österreichs партино (FPÖ, Австрин маршонан парти) дехна Украинерчу оьрсийн тIеман агрессина дуьхьала арабовла гIертачу нохчийн мухIажаршна депортаци яр. ТIе ца эцначу Нохчийн республика Ичкерин (ЧРИ) Австрера векалша сийсазе дIахьедарш ду уьш, аьлла.\nВенера FPÖ декъан векало Непп Доменика журналисташка аьлла, Венера Украине баха кечбеллачу мухIажаршкара "махкахь ваха бакъо схьаяккха еза, муьлххачу шен лаамехь тIемало хиллачаьргара".\nАвстрехь ехачу ЧРИ-н жигархочо Дунаева Розас дийцина Кавказ.Реалиига, и ксенофобин дIахьедарш ден Европера политикаш дукхачу хьолехь оьрсийн Iедалшца коррупцин зIенашца боьзна хуьлу.\nFPÖ-н 2016-чу шарахь "Единая Россия" партица цхьанаболхбан а, юкъаметтиг лелон а барт хилира. Дунаевас билгалдаьккхира, нохчий кийча бу Украине баха официалан Киевера шаьш бехктакхаман гIуллакхашка ийзорг ца хиларх а, Оьрсийчоьнан дехарца дIалург ца хиларх а гарантеш елча.\nАвстрера Ичкерин векалто официалехь дIахьедар арахийцира (Кавказ.Реалиигахь ду и кехат – ред.), оцу тIехь билгалдоккху – Украина тахана маьрша дуьненан хьалхара пост ю, цунна ма-хуьллу политикан а, экономикан, тIеман а гIо догIу аьлла.\nХьалхо Британехь веха нохчийн политик, тIе ца эцначу Ичкерин цхьахволчу хьалханчас Закаев Ахьмада "Настоящее время" телеканалан эфирехь дIахьедира, Европехь беха нохчий кийча хилар Оьрсийчоьнан тIелатарах Украина ларъеш тIом бан.\nКавказ.Реалиино дийцира Украинехь тIомбечу нохчех лаьцна: оьрсийн тIеман ницкъийн декъехь а (шайх "кадыровцаш" олурш), шейх Мансуран а, Дудаев ДжовхIаран а цIарахчу батальонийн декъехь Украинан латтанаш лардечарех.


Пашаев Н. «Вайн амалш хазйо оьздангалло» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nПашаев Н. «Вайн амалш хазйо оьздангалло»\nХийла вай вовшахкхеттачохь дуьйцуш, олуш хезна вайна: вайн дай оьзда хилла, яхь йолуш хилла, цара вовшашца гIиллакх лелош хилла, бохуш. Вай дозалла дарца дуьйцу къонахех, дикачу нахах лаьцна.\nАмма иза дац тахана вайна юкъахь и тайпана дика нах ца бисина бохург. Делахь а, вайна мел халахеташ делахь а, хIокху тIаьххьарчу шерашкахь чIогIа лахбелла адамийн вовшашка болу къинхетам, баккхийчаьрга болу лерам, вовшашна юкъахь хаалуш ю эвхьазлонаш. И эвхьазлонаш хьакхало божарех а, зударех а. Уггаре а халахетарг ду, доьзалан ненах, хIусамненах хьакхалуш а уьш хилар.\nТохара тхо кегий долчу хенахь наха шайн юьртахь я куьпахь емалвора вониг, къобалдора диканиг. Массара лоруш болу нах хуьлура хIора юьртахь а, куьпахь а. Юьртахь пхьоьханаш хуьлура, къоьжалло кхелина баккхий нах охьа а хуьйшуш, дика-вон цара дийцаре дора. Суьйранна, малхбузу IиндагIаш дахлучу хенахь, хаза хийист дIахIуттура, цигахь кегийрхой вовшах кхетара, вовшийн безамах дагара дуьйцуш. Iуьйранна я дийна юккъехь йоIе вистхилар иэхье лорура. МаьркIажал хьалхе йоI маре йодахь, ядийнарг лорура. Массо хIума а шен-шен кепехь дара, лелочун доза дара. Наха хIума аьндолчух ларлора. Буьйсанна буьртигахь хьаьжк1аш йохуш, тIаргIа къажбеш я нораш цIандеш белхеш хуьлура. Я синкъерам бора, хьеший баьхкича, церан лерамбеш.\nЮьртахь зуда ялийна ловзар хилча-м, ерриге юрт бохург санна, цига дIагуллора. Нускале мотт а бостуьйтуш, лаккхарчу низамехь той дIахьора. Бакъду, юьртахь даьлла тезет а долуш, цхьана дас ловзар-м муххале а дийр дацара, ур-аттала зуда цIа юьгуш топ кхуссуш а ца хозуьйтура.\nИ дерриге таханлерчу денца дуьстича, вайна гуш ду-кх: Iуьйранна мичча хенахь а йоI урам новкъахь сацон а, цуьнца латта а мега. Буьйсанна хуьлучу белхийн меттана, кегийрахой телевизорш чу а бирзина Iаш бу. Наггахь юьртахь ловзар дича а, цхьацца лела ца хуучу наха и дохош меттиг хуьлу.\nДукха хан йоццуш со рузбане воьдуш а, юха цигара цIа вогIуш а сайна новкъахь гиначух цхьацца хIума хьахо лаьа суна.\n…Со боккхачу новкъа воллушехьа, 40-45 шо хир долуш йолу цхьа зуда суна нисса 2-3 гIулч хьалхашха, со тергал а ца веш, новкъахь машен йогIуш юй а хьаьжна, сан некъ а хадош, дехьайолу. Иза Iовдал йоций-м хиира суна, Iовдал хилча машен йогIий а хьожур яцара…\nАс ца боху, сайн некъ хIунда хадийна, и баха сан бакъо а яц. ШарIе диллича а, мискъалазарраталл а хьо кхечарал лакхара хетавала мегар дац боху. “Со хIунда ца лери хIокхо, суна хьалхахула хIунда ели хIара?” – аьлла а дагчу куралла ягIахь, Далла гергахь кхераме ду боху. Ас бохург: “Деллахь, гIеметта хIоьттина йолчу оцу зудчунна а гIиллакх-оьздангалла х1ун ю хууш ца хилча, цуьнан доьзало хIун дийр ду техьа? Уьш хьанах тера хьалакхуьур бу техьа? Цара хIун лелор ду техьа? Хир юй те вайн юьззина къона тIаьхье?” – бохург ду.\nСо цIа вогIуш а, цIа кхача йиснарг 200 метр хиллал меттиг бен яцахь а, цIа ваха йиш йоцуш лаьттара со. Оцу боккхачу новкъара хьалавоьрзучохь, тхан урамновкъахь, сан беша йисттехь ала мегар долуш, лаьтташ дара кIанттий, йоI1ий. ХIинца со хьалаволавелча церан меттиг йохайо-кх ас бохуш, сайн жималла дага а лоьцуш лаьттара со. Бакъду, со жима бер долчу хенахь лаьттинчух тера-м дацара суна гуш долу сурт. Цкъа делахь, йоI, шеца накъост а йоцуш, ша яра, я кIентан латтар а дацара башха йоIаца дагара дуьйцуш лаьттачух тера. Алссам нах дIасалела урам бара иза. ЦIа ца вахча ца волуш со а вара. Делахь а со-м йогIуш йолчу, сайн лулахочун “Беларусь” трактор а сацийна, цу тIе а хиъна, царна уллехула чекхвелира, царна новкъарло а ца еш. Цул тIаьхьа, гIеххьа хан яьллачул т1аьхьа, со корехула арахьаьжча, лаьтташ гуш дара и шиъ, амма царна уллошха тIехдуьйлуш, дIасалелаш, сол кегийра, даккхийра а адамаш гора. Ас ойла йира: “Хьажахь, церан меттиг а ца юхуш, со а валалург хилла-кх царна тIех”, – аьлла. Амма ас лелийнарг сайн гIиллакх дара.\nИэхье хIун ду а, иэхье хIун дац а хьоьхуш хила дезаш дара, къаьсттина дай-наноша. Кхин хIумма ца хилча а, вай муьлхха а цхьа буьйса схьалаьцча, тийна сахиладоллалц цхьацца маьттаза гIовгIанаш а еш, деса къамелаш дарца билгал а буьйлуш, цIармата буьйлуш, пайда боцурш лелош, урамновкъахь буьйсанаш токху вайн цхьаболчу кхиазхоша.\nДай-наношна хIунда ца хаьа шен доьзалхо чу мича хенахь вогIу, я цо хIун некъ лелабо?\nВайн доьзалш вай иштта хецна битахь, кхана Iуьйрре къоман амал йоцуш, юьхь йоцуш дисарна кхерам бу вай. ХIун дийр дара-те, хIун далур дара-те вайга?\nВай, Дела орцахволийла бохуш, Iарх гIуллакх хир дац. Вай лелочу дикачу хIуманна и орцах ваьлча а тоьар ма ду. Вай ваьш ду тахана оцу вешан доьзалшна орцахдовла дезаш дерш, уьш нийсачу новкъа баха безарш, царна цахуург хьеха декхарийлахь дерш. Доцца аьлча, царна дов дан а, ца хуьлчу даьлча тоха а йиш ерш.\nШеко яц шуна, Дела чIир оьцур йолуш ву шуна. Мискъалазарраталл а хаттар доцуш, жоп доьхур доцуш хIума дац шуна. Ойла е тахана шаьш сема долччуьра, набарх т1еоьхьнарг бен хир дац шуна. Байттамал бохучу хенахь тIаьхьа хир ду…\nЦундела айса школехь бечу балха т1ехь, хьалхара меттиг д1алоцуш хета суна, дешархой г1иллакх-оьздангалла йолуш кхиор, ткъа шолг1а меттехь ду 1илма 1амор.\nХьовсал, 1илманал а лакхара мах хадийна кхузахь г1иллакхан. Иза т1еч1аг1деш цхьа дешнаш ду вайн фольклорехь:\nНицкъ хиларх хуьлуш вац яхь йолу дика к1ант,\nХ1илланах а хуьлуш вац тешаме дика к1ант,\nТешамо, собаро, г1иллакхо веш ву-кха,\nОьздалло, стогалло, хьекъало веш ву-кха,\nГ1иллакхах вуьззина яхь йолу дика к1ант…\nХ1окху дуьнен т1ехь мел дукха ю г1ум. Х1етте а цхьатера ши мисхал карор яц боху цуьнца. Иштта адамаш а ма ду цхьатера доцуш, цаьрга терра ма ду церан г1иллакхаш а.\nДала, 1алам къаго кхоьллина г1а-бецан заза санна, къаьмнаш хаздан кхоьллина ду г1иллакх-оьздангалла. Ткъа и оьздангалла адамашкахь бен, кхечу садолчу х1уманашкахь хила йиш йолуш а яц.\nГ1иллакх – иза адамийн вовшийн дика уьйр ю. Амма иза оьздангаллин цхьа дакъа бен дац. Г1иллакх ялсаманера схьадеана а ду, юха ялсамане дерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца.\nНохчийн къоман г1иллакхаш кхолларна ч1ог1а т1е1аткъам бина вайн махкахь хиллачу хиламаша.Кхузахь къаьсттина билгалъяха еза Шайх Мансуран, Тайми Биболатан, Имам Шемалан заманаш, иштта вайн халкъ 1864 шарахь Туркойн махка кхалхор, цул т1аьхьа 1944 шарахь дийнна халкъ Сибрех дахийтар, 1994 шарахь дуьйна Нохчийчохь масийтта шарахь хилла т1ом. Амма нохчийн къам даьхна, х1умма осала а доцуш, деккъа цхьа г1иллакх-оьздангалла бахьанехь. Цундела, вай д1акхехьа безаш болу коьрта некъ – вайн дайшкара схьадог1уш долу оьзда г1иллакхаш карладахар ду.\nСуна хетарехь, шен парзаш кхочуш а деш долу кхин суннаташ а ца деш, вайнехан г1иллакх-оьздангалла лелийча а, ялсамане даха хьакъ долуш къам ду вайниг.\nДуьненахь дехаш долу дерриге а къаьмнаш вовшех юьхь-сибатца, басца къаьстина ца Iаш, шайн гIиллакхашца ма къаьста. Ткъа тахана вайна гуш дерг, вайна хезаш дерг вайнехан амалца догIуш дац. Масала: урам-новкъахь, ламазаш а туьлуьйтуш, я уьш данне а ца деш, цизаьркаш, къаьркъа, кхийолу “ирча” баккхалш юхкуш вайнехан зударий хилар и вайна массарна а эшам бу, цхьана доьзалан нана ма ю иза… ДIакхоьссина бер карийна бохург къоман а лазам бу, къанделла да-нана дIатесна лелаш бераш ду аьлча а чIогIа новкъарло хуьлу дагна. ХIунда аьлча уьш берриге а цхьа тайпа-тукхам долуш, белча дIабохка безаш, дайн кешнаш долуш нах ма бу. Доладан дезара вай вешан доьзалийн. ХIора а дас-нанас шен-шен доьзална тIехь хила ма деззара Iуналла деш хилча, вайна милцой а оьшур бацара, цара кхин болх бийр бара. Оцу доьзалех лаьтташ ма ду дерриге халкъ. Доьзал ма бу вай уггаре хьалха ларбан безаш берг, тIехь Iуналла дан дезарг. Цундела оьшу дай-наноша шайн доьзалшна, кIад а ца луш, нийса некъ хьехар.\nДуккха а болчу хийцамийн тешаш хилла вай хIокху тIаьххьарчу шерашкахь. Оцу дIадаханчу тIеман хиламаша хийцина техьа вайн амал? Тахана вайгахь долчу хьоле ладоьгIча, кхана вай мича кхочур ду-техьа бохург дагчу лелхаш, ойлано хьийзаво. Вай оцунах цхьацца там хуьлуш хилчхьана, стагна томана харц дерг дуьйцуш хилча, вешан къоман хIума гал ма доккху вай. Ша къонах волу нохчо, и стимал къаьхьа делахь а, бакъдерг дуьйцуш хила веза.\n“Вай нохчий ду” – олу вай. Бакъду, нохчочуьнгахь хила езаш йолу яхь, гIиллакх, оьздангалла, собар, стогалла тоьаш ца хуьлу хийла.\n“Вай бусалбанаш ду”, – олу вай. Амма бусалба стагна тIехь долу декхарш кхочуш ца до хийламмо. ТIаккха хуьлий вай бусалбанаш?\nТаханенна пайдехь дерг лоьху, аттаниг хоьржу, кханенна ойла йийриш кIеззиг хуьлу. Нагахь цхьа хIума ваьшна пайдехь карийча, шариIатна тIетевжа вай, и вайгахьа делахь – пачхьалкхан законна тIетевжа, ваьшна гIолехь хетахь – нохчийн Iадатна тIетевжа.\nУггаре а тоьлларш хир дара вай, ваьшна хетарш Iадда а дитина, вай кхоьллинчу Везчу Дала хIун боху хьаьвсича.\nМасийтта декъе декъаделла, вовшашца хера а ца дуьйлуш, бусалба дин цхьаъ хиларе терра, цхьаъ хилий даха вай? Оцу бакъ новкъа вай дIадахча ялсамане кхочу-кх вай. Ца долхахь – некъах тилла, шайтIанан буйна дахарна кхерам бу.\nДелахь а, вайн къам дукхах дерг мискачу нахах лаьтташ ду, Дала ша церан до1ийна жоп луш, ца духуш схьадеана а ду. Дахарехь шайна мел дукха халонаш хиларх, къизалло хьийзадарх, и дерриге Делера дуйла а хууш, цуьнгара шайна ял хиларе са а туьйсуш, Делан диканах дог а ца дуьллуш, кху хене схьабаьхкина миска нах. Уьш бу-кх буьззина Делан лайш. Цара къийсац дуьненан даржаш. Далла кхоччуш 1амал яр бен, цара лехац дуьненан ялсамане… Уьш бу уьш, кханалерчу къематдийнахь, шаьш Кхоьллинчо диканца кхаъ боккху берш. Ткъа къонахий а бу церан даржехь, Дала дуьне ч1аг1деш, х1иттийна мокхазан лаьмнаш санна, мехкан дуьхьа кхоьллина, халкъан г1ортораш.\nДала бакъдерг довза хьекъал лойла вайна, тIаккха оцу бакъдолчунна тIаьхьадаза ницкъ а лойла вайна. Дала иштта харц дерг довза а хьекъал лойла вайна, харц долчух лардала ницкъ а лойла вайна!\nДала нисдойла вай Шен нийсачу некъа тIехь!\nДала лардойла вай Шен оьгIазаллах!\nДала лардойла вай зенах-зуламах!\nДала тIаьхье беркате йойла вайн!\nВернуться к “Материалы на чеченском языке”\nКоличество подписчиков: 1 517


Силуанов Антон: Финансийн резерв чекхъялахь...\n2016-чу шарахь Оьрсийчоьнан Резерван Фонд кхачаяла тарло, нагахь санна мехкдаьттан дуьненаюкъара мах таханлерчу тIегIанехь бисахь, аьлла Оьрсийчоьнан финансийн министра Силуанов Антона Москох шинарийдийнахь журналисташна интервью луш.\nКарара шо доьрзуш пачхьалкхан бюджетера ахчан дефицит 2,6 триллион сом хир ю. Ткъа 2016-чу шарахь хиллане а хир дац Резерве хьажо ахча, бохура Силуановс. Цундела финансаш дебор уггаре хьалха дийцаре дан дезарг ду пачхьалкхехь, аьлла хета министрна.\nДукхахболчу мехкаша Украинера конфликт Кремло марсаяхарца доьзна Оьрсийчоьнна тоьхначу санкцийн тIаьхьало ю цигахь Резерван Фондера финансаш кхачаялар а, экономикан кризис естар а. Цул совнаха, яккхий харжаш йина Кремло Сочехь Iаьнан олимпиада дIахьош а, Шемахь тIеман операцеш дIаяхьа кечлуш а.


Кхузза Олимпан чемпион Сайтиев Бувайсар шен хьехамчан дарже хIоттийна Дагестанан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана. Цул сов, вевзаш волу спортхо ву «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин цIарах Дагестанехь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан харжамашкахь дакъалоцуш.\nОлимпан чемпион Сайтиев Бувайсар, хууш ма-хиллара, хIинцале а волуш ву Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан хьехамча. Цул сов, Сайтиев жигара дакъалоцуш ву Дагестанерчу нохчийн юкъараллан кхеташонехь. Ткъа иштта, Абдулатипов Рамазанан тешаме стаг лоруш а ву дуьненна а вевзаш волу спортхо.\nОршот дийнахь хаам къаьчна Сайтиев Дагестанан куьйгалхочуьнан хьехамча хIоттийна аьлла. Махачкалара болчу хаамца, цу хьокъехь омра дина хилла Абдулатиповс кху беттан 23-чу дийнахь.\nЧемпион Сайтиев Бувайсар вина 1975-чу шарахь Хасавюртахь. Охьатохарх лата Iама иза волавелла 6 шо долуш. Сайтиев Бувайсар кхузза чемпион хIоьттина Олимпиадашкахь (1996, 2004, 2008 шераш). Иза ялхозза хилла дерриг а дуьненан чемпион а, ялхозза хилла Европан чемпион а.\nБадалов Руслан дуьххьара Советан пачхьалкхехь паргIат охьатохарх леташ чемпион хилла ву. Шена дика хета Сайтиев Iедалан балха юкъаийзош хилар бохуш дуьйцу цо.\nБадалов Руслан: - Суна Iаламат ларам хилар хета иза. Сайтиев Бувайсар кху дуьнентIехь гIараваьлла ву. Цу тайпа спортхой дукха бац. Массо а меттехь ша дикачу агIор гойтуш ву иза.\nДагестанехь нохчий баьхна кIошта юхаметтахIоттош къахьоьгуш ву иза. Нохчийчохь пайда бохьуш а ву иза. Абдулатиповс шен хьехамча хIоттийна иза. Цхьаммо хIотто веза аьлла хIоттийна вац иза. Цара шаьш хаьржина ву иза, цунах боккха пайда хир буй а хууш.\nХууш ма хиллара, Сайтиев Бувайсар Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан депутат хила ойла йолуш а ву. Цу техь чекхболуш бу аьлла-м ца хета хьуна Сайтиевн политикехь болу лаам аьлла шега хаьттича, Бадалов Руслана иштта жоп делира.\nБадалов Руслан: - Муьлхха даржехь иза хиларх, масала, къоманна хьалхваьлла, хьалхатеттина, я президент хуьлур иза, республикан куьйгалхо хуьлур иза, Дагестанехь хуьлур иза, кхечанхьа хуьлур иза... иза мичча хIоттийча цецвала хIума дац. Оьрсийчоьнан регионехь а (хIотта халам-м ду) иза хIоттийча болх балур болуш ву иза. Говзалла йолуш ву иза.\nТкъа муха тIеэцна Дагестанехь Сайтиев Бувайсар республикан куьйгалхочуьнан дарже хIоттор? Дагестанерчу политикан говзанчо Бисавалиев Мохьмада дийцарехь, Сайтиев дикачу Iедалан даржехь хила веза дуккха а хан яра.\nБисавалиев Мохьмад: - Суна цахета цу гIуллакхо цхьа дукха хабарш юкъадаьхна аьлла а, юкъаралло цунна тIе тидам бахийтина аьлла а. ХIунда аьлча, Дагестанехь а, ерриг а Къилбаседа Кавказехь а бевзаш болу спортхой Iедале боьлхуш Iедал ду. Цу тайпа масаллаш дуккха а ду. Уьш гIалийн а, кIоштийн а куьйгалхой хIуьтту. Масала, Умаханов Сагид-Паша, я Олимпин чемпион Муртазалиев Сагид. Иза Пенсийн фондан куьйгалхо вара.\nСайтиев Бувайсар, иза тидаме эцча, лаххара а министр, я гIалин да, я кIоштан куьйгалхо хила везаш вара. Цундела, тахана иза республикан куьйгалхочуьнан хьехамчан дарже хIотторо жимма къинтIера доккху иза хIинццалц тергал а цавеш витина хилар. Амма цецбовлуш тIеоьцур дац наха иза цу дарже хIоттор.\nДагестанан цIарах Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думе баха лууш болу нах дика бевзаш бу республикехь. Уьш Iедалехь болу дуккха а хан ю. ХIинца царна юкъакхетта Сайтиев Бувайсар. Муха хета хьуна, атта хир дуй цунна депутатан дарже кхача, Бисавалиев Мохьмад?\nБисавалиев Мохьмад: - Дагестан вуно хала регион ю, кхузахь дуккха а динаш а ду, дуккха а къаьмнаш а ду дехаш. Иза Нохчийчоь яц, я ур-аттала ГIалгIайчоь а яц. Кхузахь тайп-тайпана ницкъаш бу. Дагестанехь тайп-тайпана къаьмнийн а, финансийн а тобанийн барт бан безаш хьал хуьлу. Цундела со дIоггара тешаш вац цо и лакхе йоккхур ю аьлла. ХIунда аьлча, кхузахь вуно онда оппозици ю Iедалшна дуьхьал.\nДелахь а Сайтиев Бувайсар депутат хила мега аьлла хета политикан говзанчанна Бисавалиев Мохьмадана.\nБисавалиев Мохьмад: - Суна хетарехь, Кадыров Рамзанан юххера стаг хилар а, Абдулатипов Рамазана иза хьехамча хилар а тидаме эцча, цуьнан цхьа уьйраш хила мега федералан центрехь, иза чекхвала мега. Амма «Цхьааллин Оьрсийчоь» партина уьш вуно хала харжамаш хирг хилар шеко а йоцуш гуш ду.


ДаIишхойн лидеран хIусамнана лаьцна аьлла, хаамбина ЭрдогIана\nТуркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа дIахьедина, туркойн къайлахчу сервисийн аьтто баларх "Исламан пачхьалкх" шех олучу организацин хиллачу лидеран ал-БагIдади Абубакран хIусамнана лаца. Кхааридийнахь Хонкарахь ша вистхуьлуш бина цо и хаам.\n"Шемахь караеана цуьнан зуда. Оха цунах лаьцна хьахийна а дацара, ас дуьххьара официалехь дIакхайкхош ду хIинца", - аьллачу ЭрдогIанан дешнаш далийна "Новости" агенталло.\nИшта туркойн президенто тIечIагIдина ал-БагIдадин йиша а, цуьнан цIийнда а карадар а.\nКарарчу беттан 1-чу дийнахь «Исламан пачхьалкх» шех олучу террорхойн тобано бакъдира шен лидер ал-БагIдади Абу Бакр кхелхина хилар.\nIамеркан ницкъаша Шеминний, Туркойчоьнанний дозанехь дIаяьхьначу операцехь вийра иза. Президента Трамп Доналда бинчу хаамца, ша-шен эккхийтина ал-БагIдадис.Ткъа иза волу меттиг хаа аьтто баьлла цуьнан гонерчу нехан гIоьнца.\n1971-чу шарахь Иракъерчу Самаррехь вина ал-БагIдади Абу Бакр. Бусалба дин Iамийна вара иза. 2004-чу шарахь лецира Iамеркахоша, цо шайна дуьхьал зулам дина аьлла. Мукъаваьллачул тIаьхьа жихIадхойх дIакхийтира иза, церан коьрте хIоьттира 2014-чу шарахь. Иза хьалха а волуш, ДАIИШ-о шен долаерзийра Иракъан а, Шемин а яккхий территореш.


U.S. -- Яздархо Брэдбери Рэй, Маями, Флорида, Лахьан-бутт, 1990\nСо хIетахь иссолгIачу классехь доьшуш вара. Иза тхан хьехархо яра. Юххера шина-кхаа доттагIчунна хаара тхойшинна вовший дезар.\nНаха жима зуда хаза а хилча, жеро а хилча, хIума олу, доцург а кхуллу. Тхан юкъаметтиг цIена яра.\n«Оццул вовший дезаш долу тхойшиъ а вовший довзаза хилча, нахаца хIу хир ду цуьнан?» – ойлайора ас.\nСо ца тешара нехан хабарех. Амма воккха мел хили а, уьш бахьанехь юкъа херо юьйлира тхойшинна. Со и йолчу ца воь-душ, суна и цагуш масийтта шо а долура. ХIара дуьне, адамаш а суна жимчохь моьттинарш дацара. Уьш моттаргIанаш хиллера.\nСуна моьттура, тхойшиннан цхьаьнакхета новкъарло ян дуьненчохь хIумма а дац. Со цуьнца ирсе хир ву. Мохьмад-пайхамаран, Карл Марксан а зударий а хилла царал баккхий. ХIу дара ас и ялийча? Пайхамарал а веза стаг дуьненчохь хилла а вац. Марксал Iедало лоруш стаг а вац. Иштта ойланаш яра сан. Амма воккха хилча кхийтира: дерриг а ду-кх тхойшинна цхьаьнакхета новкъарло еш, дерриг а. Нохчий я бусалба а хилла шарIаца лелаш боцуш, я керстанаша санна закон а ца лардеш нах бу. Цу шинне а Iедалца мегаш дара ас и яло. Нохчийн Iадатехь мегаш дацара...\nХIетахь цо («Огонек» журнал дара моьтту суна и) цхьа дийцар делира соьга деша.\nХьехархо езаш вара дешархо. Цуьнца цхьаьна виса муьлхха а бахьанаш лоьхура цо. ЙоIа, ша собар-м дийр дара, элира, кIант воккха хиллалц, хьуна воккха ма хиллина йицлур ю-кх ша. Цо шен безамах, шена иза йицлур цахиларх а тешийра иза. Ахь ша йицъяхь, ша лийр ю хьуна, элира йоIа. Ша воккха хиллалц собардича, ша ялор яра хьо, элира кIанта. Амма школа а яьккхина гIала вахча, цунна йицъелира иза... Дуккха а шераш девлира иза цу юьрта ваза. Юха и дага а еана веъча, цуьнан кошан барз тIекхечира иза. ХIара дIавахана дукха хан ялале, хIеттахь, син-гаттамо йийна хиллера иза.\nЦу хенахь ас башха тIе а ца лецира и дийцар. Суна цхьа туьйра хийтира и. Безамна тIехула вер-ваккхар, валар а Шекспиран произведенешкахь товра суна, кхечу яздархочуьнгахь, кхечу заманца а догIуш ца хетара. АтталгIа «Къоначу Вертеран баланаш» романан авторехь а.\nЦу дийцарехь дуьххьара безам бахнарг кIант вара.\nСо – йоIан дагара сайна хиъначул тIаьхьа бие – ца хьевзира цунна тIе....\nСан ткъе пхиъ шо кхечира.\n«ХIетахь иза хиллачул а воккха ву-кх со хIинца, – ойла хуь-лура сан наггахь. – Ванах, мел хан яра цуьнан? Ткъе цхьаъ?Шиъ? Сан – ялхийтта...»\nДукха хан яра уьш кхечу юьртахь беха. Цуьнан цхьаъ бие воцчу вашас а тоххара зуда ялийнера, бераш а дара цуьнан. Иза маре яхаза яра.\nМассаьрца а чIогIа ийна адам дара и.\nДукхахболчу зударшка лан а ца лора цуьнан хазалла, дикалла а. Нехан дегнаш, меттанаш а боьха ду. Цундела а кхуллу хирдара цунна тIехь доцург.\nГуш цхьа а бахьана доцуш, цхьамма молханаш лелийча санна, цIеххьана цомгуш хилира иза. Ког бара цуьнан лозуш, дарбанашлеладарх кхи гIоли ца хуьлуш. Амма и цунах лийр ю, бохург, ас аьттехьа а ца дуьтура.\nСайна дуьххьара и хезча тIе ца дитира ас. Цхьа кхи хир ю-кх цара юьйцург...\nХьайна дезна, девзина адам делча, дикка хан йоккху ахь, и велла бохург даго къобал ца деш.\nИ стаг велла вац. Цхьанхьа вахана ву иза. ЦIахь вац, дукхаца Iаш гур ду тхо, боху ойла хуьлу.\nИштта хетара суна дада веллачу хенахь а.\nМасийтта шо делира, иза кхи цIа вогIур вац, кхи гур вац, бохург сан кхетамо тIе ца дуьтуш.\nХIокху тIамо дукха хIумнаш гайтина нахана. Лаза, тIехIоттазаа хIума дисна дац.\n–Веллачух хьоьгуш цхьа зама йогIур ю. Бакълуьйш верг воьлхуш, харцлуьйриг воьлуш, – баьхна эвлаяаша.\nГIашсалтий, танкаш а чулехкарх гIуллакх а ца хилла, геннара снарядаш, ракеташ а чуетта оьрсаша. ДIадолла дакъа а ца дуьтуш, хIаллакбо маьрша нах. Шаьш схьаяьккхинчу гIалахь, юьртахь а контрактникаша, сий дайинчул тIаьхьа, дийна доллуш дагадо зудабераш. Кеманех, артиллерино тIеетачух а подвалаш чу левчкъина цомгашчарна, къеначарна а чу гранаташ, лимонкаш кхуьйсу. ХIоьан гергаша аганчура бераш дойу. Шен Iожаллица делла адам, ирс долуш хета тахана.\n–Шен Iожаллица кхелхинчу стагана тIаьхьа воьлхийла а дац,– олу наха. – Дийнаберш беллачех хьоьгуш йогIур ю баьхна замахIара ю-кх. «И муха хир дара?» – олий хетара хьалха.\nСо цуьнан тезета ваханчу хенахь, нене аракхайкхийтира ас.Иза пхьарс а лаьцна дуьхьал яьккхира. Со гича мара а кхеттайилхира иза. Сан а бIаьргех хи делира. Соьга лачкъаделира иза. Амма сан дог доьлхуш дара.\nЙоI еллачул тIаьхьа нана а дукха ца ехира.\nЦуьнан тезета вахаза висира со. Суна гуттар а тIаьхьа бие ца хиира и бохам. Со тIеман гIуллакхашна хьаьддий-веддий вара, юха чIогIа могуш воцуш хилла Iийра. Нехан вовшашна тIебахар, юьртара юьрта вахар а мелла лахделлера. Цабевллачу денна бие ца бовлура юьртах. ДIа ваьл-ваьллачохь хаш, эскарш а дара. Серло йоцуш, цхьанне тайпана керланаш, хуьлуш лаьттарг а цахууш, бIарзделла дара адам. Телевизоре хьевсича, «Вестишка» ладоьгIча, буьйсана чохь сирла а хилча, нехан самалха даларна кхоьруш, дIаяьккхина яра серло. Юха, цхьамогIа ярташа куьйгаш а таIийна, оьрсашна муьтIахь ду, аьллачул тIаьхьа, схьаяийтира...\nКхузахь, Украинехь, юьртан библиотекера еанчу Брэдбери Рэйн книжки тIехь карадо суна и дийцар. И ду аьлла хета-кх суна, хIунда аьлча, шийтта шо хьалха доьшучун маьIна схьалацар бие, школьни программи юкъахь боцчу яздархойн цIерашца башха гIуллакх а дацара. Брэдбери Рэйн – америкин фантастан– «Безамах лаьцна дийцар» дешча, карлаевли суна и ойланаш.\n« Гринтаунехь йолчу аьхкенан школехь хьеха Тейлор Энн еана кIира дара и. Цу хенахь цуьнан ткъе диъ шо кхаьчнера, ткъа Сполдинг Бобан дейтта а дацара».\nИ ду-кх цхьайтта-шийтта шо хьалха «Огонёк» тIера цо соьга деша делла дийцар. Кхи хуьлийла а дац. ЧIогIа атта, хаза а яздина дийцар ду и. Фантастиках хIумма а дац цу тIехь. И дахар ду.\nХIинца, сайна езнарг а еллачул, со а цул воккха хиллачул тIаьхьа, суна тохара санна туьйра ца хета и. Суна иза цкъа а йицлур яц. Со дахарехь цуьнца цхьаьна ца кхеттехь, иза сан езар ца хиллехь а, сайна мел евза йоI цуьнца юстура ас гуттара. И санна юххера, гергара, хIаъ, гергара, цхьа а ца хетта суна. Я хIинца а ца хета...\n«ХIу хир дара иза яха йиснехь? – ойлайо ас. – ХIара бехъелла,сийдоцчу яьлла зама гур яра-кх цунна».\nЦуьнан ойла йича, и ялар, сайна лан мел хала хиллехь а, хIара цунна ца гина хазахета суна. Иза дукха тIехдика, дукха тIехцIена адам дара. Цо ловр яцара хIара къизалла, хIара акхалла. Дала, и хууш, дIайигна и...


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Внеклассное мероприятие "Ненан мотт - г1иллакх оьздангаллин бух".\nНенан мотт – гIиллакх – оьздангаллин бух\nМукъам.: « Ненан мотт» илли.\n/Дешнаш Ш. Арсанукаевн, мукъам З. Дудаевн /\nД1адолор: Хьехархочун дешнаш\nДе дика дойла шун, лераме хьехархой, хьомсара дешархой!\nАс даггара декъалдо шу нохчийн меттан Денца! ХIокху дийнахь вай хьакъболу лерам бо ненан меттан, иза нохчийн халкъан уггаре мехала хазна хиларна а, къоман шатайпаналла ларъяран гIортор иза хиларна а.\nТахана вай дIахьур ду Нохчийн меттан Де даздарна лерина «Ненан мотт – гIиллакх – оьздангаллин бух» цIе йолу цхьаьнакхетар.\nТайп - тайпанчу хьелашкахь хилла и: оьшуш, ца оьшуш, безаш, ца безаш, амма таханлерниг санначу дийне сатийсина цуьнца шовкъ йолчара.\nЦу сатийсинчеран дегнаш хьостуш указ ду вайна х1инца схьагушдерг.\n25-г1а апрель – нохчийн къоман силсилехь (исторехь) дезачу денойх цхьаъ хилла д1ах1оьттина.\nВайн ненан мотт - иза нохчийн мотт бу. 25-г1а апрель – Ненан меттан деза де хилар т1еч1аг1дина шайн сацамца вайн сийлахьчу куьйгалхоша.\nДала ницкъ лойла вайна ненан мотт оьшучу барамехь караберзо!\nНохчийн Республикан Президентан\n«Нохчийн республикехь меттанийн хьокъехь» долчу Нохчийн Республикан законна куьг яздина апрелан 25-г1а де - Нохчийн меттан де д1акхайкхо.\nТахана вай вовшахкхетар цу денна лерина ду, нохчийн меттан сий-лерам беш, хазахетарца дуьйцур ду вай буьцучу , мерзачу нохчийн маттах лаьцна. Х1унда аьлча, мотт-къоман кхоллам а, делера ни1мат долу дела.\nДала хастам бина девр дац вай цо деллачу даккхий ни1маташна: ган-б1аьрг, хаза-лерг, ойлаян-корта, лела-когаш, г1уллакх дан-куьйгаш, уьш х1ора а ша хила езачу меттехь а нисъеш.\nЦарах уггар доккха ни1мат ду – мотт балар! Ма доккха ни1мат ду и.\nМотт карчарца аз долуш, цу озах дош кхоллалуш буьйцуш болу мотт бацахьара адам дан а дацаркх.\nМа тидам ца бо вай цуьнан! Ма тидам ца бо!\nДала кхоьллина долу вай а, дуьне довзаран 1илманаш а хир дацара мотт бацахьара. Дала вайна делла и ни1мат деза ду вайна тахна.\n1илманчаша тахана дуьненахь ду боху 3 эзар сов меттанаш. Царна юкъахь уггар мерза, хьал долчех цхьаъ вайн Нохчийн мотт бу.\nКъаьхьа хуьлий – дог лахьош, довха хуьлий – ц1е латош, ира хуьлий – г1ала еш, д1аьвше хуьлий – х1аллаквеш, къонах хуьлий – лар хьо веш, мостаг1 хуьлий – човхавеш. Бехийла ненан мотт!\nМаьлхан дуьне къагадеш, баланех вай лар а деш, массо бер а ирсе деш!\nБехийла вайн ненан мотт!\nНенан маттахь илли ала, ненан маттахь ала дош, Везчу Дала совг1ат дина белла вайна нохчийн мотт.\nСценка «Нохчийн матто бехк баккхар» (дешархой)\n«Х1ай, сан къам, ма ч1ог1а хердели-кх хьо сох. Вала да воцуш бара со, йийца нана йоцуш бу со, вовшашка бийца юьхьк1ам боцуш бу те со?\nМа ч1ог1а дезаш т1еийцира ас шу, Дала шуна д1а а белла, шух къам дича.\nНохчийн къам со-м хьан бух бай, со-м хьан сий дай. Ларахь со! Ас тоьшалла до хьуна ас эзарза лорур ма ду хьо!\n– Х1ай, нана, нохчийн к1ентан а, йоь1ан а, нана! Со х1унда иэби ахь кхидолчу къаьмнийн меттанех, амалех, ойланех? Суна ма лаьа, со иэбина а боцуш, хьаьъна, шовда санна, ц1ена хила. Бийцахь со доьзале, бере, аганан г1овла лаций йовзийтахь хьайн берана сан хазалла, сан к1орге, бийцахь со бовха кхача а кечбина стоьлана го а бина хьайн бераш охьаховшийча.»\n«Сан дайша бийцина, мерза нохчийн мотт, сайн берашна кхин а меттанаш 1амийта ма лаьа сунна, уьш хьекъале а, ирсе а кхуьуьйла ма лаьа сунна.»\n«Кхуьур ду хьуна хьан бераш кхидолу меттанаш довза а, 1амо а.\nАмма бераллехь сох марзо ца оьцуш, цхьа зама д1аяьлча, со шайх хербелча, хирий техьа сох шуна Ненан мотт?\nОйла ехьа, цуьнан, лераме Нохчийн нана! Ойла ехьа.»\nКхузахь ала лаьа суна Ахьмад Сулейманов дешнашца\n«Воккха ве со хьуна хуучу\nУьш хьуна ца моьттинехь!»\nНохчех нохчо вийриг – уггар хьалха нохчийн мотт бу.\nМотт, Къам, Мохк – суна уьш къасто ца лаьа я хаа а ца хаьа, х1унда аьлча, мотт – иза къам ду, мотт д1абалар – къам д1адалар ду, ткъа къам д1адаьлча махках х1ун до?\nЮха а Сулейманов Ахьмадан дешнашна т1е доьлху вай: «Кхо х1ума ду дуьненчохь даима а цхьаьна хила дезаш, вовшех даьхча кхуьй а леш: Даймохкий, Моттий, Халккъий.»\nИ кхо х1ума вовшех ца далийта къа хьегна а, хьоьгуш а бу вайн сийлахь культуран векалш.\nВайн дахарехь йоккха меттиг д1алоцу къоман а,дуьненан а культуро.Ша дешна а,г1иллакх-оьздангалла йолуш стаг ву ала йиш яц цхьаннан а,нагахь культура евзаш а,езаш а иза вацахь.Х1унда аьлча ,иза вайн синан кхача хилла лаьтташ ю,цуо вай ийманехь,оьздангаллехь совдоху шорбо вайн кхетам,нах беза а,къинхетаме хила а 1амадо.\nКультура бохучу дешан шуьйра маь1на ду. Цуо юкъалоцу къоман 1ер-дахар, барта кхолларалла, г1ирсаш,духарш, герзаш,къоман истори,мотт .Цул сов, культурина юкъайог1у искусство а, литература а.\nа, тахана къахьоьгуш а, шайх доккха масал эца мегар долуш.\nПрезентаци «Культуран сийлахь векалш» (гайтар).\nДуьненан уггаре баккхийчу тамашех цхьаъ адаман мотт бу.\nАдам кхидолчу дийнатех къасточу билгалонех коьртаниг а мотт бу.\nДуьненахь дехачу х1ора къомана а шен мотт белла Дала.\nВай нохчий ду.\nЦо делла вайна нохчийн г1иллакхаш, ламасташ.\nСценка «Бешто» (С.Бадуев) (10 кл. дешархой)\nЦо белла вайна нохчийн мотт!\nхир ду цул деза, цул сийлахь, цул хьоме?\nВайн ненан мотт вайна Дала белла бу, цу маттахь къамелаш дина ширчу заманахь дуьйна баьхначу вайн дайша, хьехамаш бина эвлаяаша, и бийцина Таймин Биболата, Эвтархойн Ахьмада, Адин Сурхос, Харчойн Зеламхас, Нурадилов Ханпашас, Кадыров Ахьмад – Хьаьжас…\nЦу маттахь исбаьхьаллин хазна кхоьллина вайна Бадуев СаьIида, Саидов Билала, Айдамиров Абузара, Мамакаев Мохьмада, Сулейманов Ахьмада, Гадаев Мухьмад-Селахьа, Мамакаев Iарбис, Джамалханов Зайндис, Дикаев Мохьмада, Арсанукаев Шайхис, Рашидов Шаида, Ахмадов Мусас, Кибиев Мусбека, Хатуев Iабдулхьамида, Цуруев Шарипа иштта д1а дуккха а кхечара а.\nНохчийн меттан 1илманан хазна гулйина, т1еюьзна Дешериев Юнуса, Алироев Ибрех1има, Джамалханов Зайндис, Чокаев Катис и.д1.кх. Цара дуккха а шерашкахь хьанала къахьегна вайна вешан ненан меттан хьостанаш довзуьйтуш, мотт кхиош, марзбеш.\nНохчийн мотт даггара хестийна Кавказан этнографа П.К.Услара, вайн матте дозаллица ладег1на М.Ю.Лермонтовс, Л.Н.Толстойс…\nОьрсийн гоьваьллачу яздархочо Л.Н. Толстойс иштта хастаме дош аьлла вайн маттах: «Нохчийн мотт уггаре хьалдолчу а, мехалчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь хьуна кхоччуш дика хууш белахь».\nМаттаца дозаделла ду х1ора къоман г1иллакх-оьздангалла а, психологи а, дуьненан хьежамаш а. Нохчийн маттаца ду вайн къоман доьналла а, майралла а, ю вайн историн лараш а.\nСценка « Генарчу денойн туьйра» Амаев Ваха-Хьаьжа (10 кл. дешархой)\nГоьваьллачу нохчийн халкъан яздархочо Айдамиров Абузара аьлла ду: «Ненан мотт - иза халкъан юьхь ю, орам бу. Шен мотт ца хилча, халкъ хуьлуш дац. ХIора нохчо, нагахь санна шен халкъ а, Даймохк а безаш велахь, шен ненан мотт Iамош а, хууш а хила веза. Iамадейша дуьненан дерриге меттанаш, амма цкъа хьалха шайн ненан мотт Iамабай, оцу маттахь яздан а, деша а Iамадай…».\nНохчийн мотт, ненан мотт, нанас аганан илли аьлла мотт. Х1ун ду оцу дешнел деза, мехала? Аганан иллица, ненан матах дозаделла ду нохчийн г1иллакх-оьздангалла.\nАганахь д1аболало ненан матте, т1аьхьо шен къоме, Даймахке болу безам. Оцу хьокъехь ю Айдамиров Абузаран «Ненан мотт» ц1е йолу байт.\nАбузар Айдамиров, стих. «Ненан мотт» (Баймурзаев Иса, 6а кл)\nХьоьца ду суна мел дезнарг, Вина мохк, нанас сан хьестар. Хьоьца ду сан велар, велхар, Дахаре сан болу безам.\nБ1ешерийн дохаллехь те1ош\nГ1елонгахь баллийнчу хьуна,\nДаймахко парг1ато елла,\nИрсан не1 йиллина хьуна.\nХьо хьоьстуш кхиочу нанна - Даймахкана кхайкхабеш хастам.\nАганан илли. Оцу башха чулацам болчу байто карладоккху бераллин хенахь вайн хьомечу наноша ховхачу нохчийн маттахь аьлла аганан илли.\nНенан эсалчу аганан иллин дешнашца хеза берана дуьнен чохь шена дуьххьара 1емина болу шен ненан мотт.\nЭвлаяа Соип – моллас меттанаш хаарх лаьцна аьлла боху: «Iаьрбийн мотт Iамабелаш – ийманан мотт бу шуна иза; нохчийн мотт ларалаш – ненан мотт, гIиллакхан мотт бу шуна иза; оьрсийн мотт хаалаш – шайх хила доллург хIун ду хуур ду шуна; ингалсан мотт Iамабелаш – бахаман мотт бу шуна иза (язык экономики)».\nМуса Ахмадов «Зудаялор» (10 кл. дешархой)\nМуьлхха а яздархочуьн юьхь, пох1ма билгалдоккхуш цхьаъ я масех говзар хуьлу. Масала, Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» роман, Мамакаев Мохьмадан «Даймехкан косташ» стихотворени, Гадаев Мохьмад-Салахьан «Даймахке сатийсар» я «Ц1ен-берд», иштта кхиболчийн а. Уьш цу яздархойн уггаре тоьллачех, церан ц1е халкъалахь яржийнарш ю. Ишттачех ю Арсанукаев Шайхин «Ненан мотт» стихотворени.\nШайхи Арсанукаев, стих. «Ненан мотт» (Ганиева Карина, 10 кл.)\nДоьзалехь бийцар а\nДастам а хеташ,\nХьо винчу ненан мотт\n«Сов къен бу дешнашна,\nБац атта кхеташ», -\nБохуш и сийсазбан\nЦа хета иэхь.\nЛадог1а цкъа соьга,\nДу ира герз,\nБезам ахь буьйцуш, -\nХьан деган мерз!\nМерза бу, моз санна,\nЦ1ена бу и.\nЛермонтовс, Толстойс а\nБ1ешераш хийла а\nИхна и бекаш,\nКхиъна и бу.\nСов хьанал безаш\nДаим а ша хилла\nВайн халкъан ойланаш,\nДахар а г1ийла –\nШуьйра некъ белла,\nТахана вай ирсехьа\nГ1улч туьйсуш ду.\nВайн дегнаш г1иттадеш,\nШайниш а санна,\nНохчашна шайн мотт а\nСов хьоме бу.\nНагахь хьо ца ваг1ахь\nХаалахь, декъазниг, -\nХьо цхьалха ву!\nНенан маттал хаза а, сийлахь а хIума дан а дац, хила йиш а яц. Мел нуьцкъала , массо а агIор бийца таро йолуш бу вайн нохчийн мотт:\nМостагIуьнга – буьрса,\nБилал Саидов, стих.«Ненан мотт» (Мадаева Сацита, 10 кл)\n«Хьайна безахь», - бохуш,\nХьо бийца 1емар вац\nДагна хьо цабезарг.\nЮьхь к1айн а лелар вац\nЖовх1арийн хIонс ю хьо,\nХьайн хазнех кхиъначун\nВахарехь ирс ду хьо,\nД1атесна некъ бу хьо.\nОйла хьайца ечун\nБух боцу х1орд бу хьо,\nКхин толош волчунна\nСовбаьлла г1ирс бу хьо.\nАмма эхь ца хета\nСуна сайн ца хета\nНенан мотт бицбинарг,\nНенан сий ца дечо\nМехкан сий лардийр дац,\nДагах чекх ов доккхуш,\nИ дог малхах тардеш,\nХьо сирла бийцало.\nХарцонан некъ хадош\nБуьрса аз ду хьоьца,\nБакъонна некъ боккхуш\nХьехаме хьо буьйцу.\nСуна хьох къахета,\nБийца ца хуучо,\nХьайн куьцах бохийна,\nМерза чам талхийча.\nЧов хуьлу сан дагна,\nДоггах ца безачо,\nШен г1алат дицдина,\nНохчийн къам шен амалх ца дохийта уггаре а хьалха оьшу гIиллакхаш, ламасташ, Iадаташ, ненан мотт ларбар, кхиор.\nОцу Iалашонца дуккха а къахьегна вайн махкахь дика вевзаш волчу Iилманчас Джамалханов Зайндис.\nВайн мотт оьзда, чомехь бийцар хьахаделлачохь масална валаво Джамалханов Зайнди. Цуьнан матте ладогIаза стаг кIеззиг хир ву вайн махкахь. «Нохчийн йозанан устазах» лаьцна хьакъдолу дешнаш карийна халкъан поэтана Хатуев Iабдулхьамидана.\nIабдулхьамид Хатуев, стих. «Нохчийн мотт (Ашаханова Даяна, 5 кл.)\nВайн мотт дуй те\nЯ ахь буьйцуш,\nХ1ан-х1а, дац и\nБац и аьрха\nХьо бека бисалахь,\nХьо хезчохь бисалахь\nНана мел езачу берана.\nХьо бийца бисалахь\nНенан мотт мел\nХьо баха бисалахь,\nНохчийн къам мел деха\nГIиллакх долуш, оьздангалла шеца йолуш стаг хир вац, нагахь иза шен ненан мотт безаш а, хууш а вацахь. «Моз санна мерза болу», «ламанан шовда санна цIена болу» ненан мотт.\nШаид Рашидов стих «Ненан мотт» (Муслиева Мадина, 10 кл.)\nДоккхачу лаьтта т1ехь\nЕттарх а йорт\nХьегаран хьу елла,\nХиллера ц1ийх боьлла\nКъайленаш соь юьйцуш\nСоь ницкъ лург хиллера\nКхолабеш, юха а\nСерло лург хиллера\nKlopггepa ян воьлча\nЭхь, иман я г1иллакх,\nВахар а х1ун оьшу\nБицбина вехаш верг\nЮ яьсса ботт.\nИ саннарг карор бац\nМелла а лехча,\nНенан мотт х1ора къоман культуран бух хиларе терра, иза мелла а к1орггера дика 1амор вайн х1оранна декхар ду. Цу хьокъехь поэта Атабаев Султана иштта аьлла:\nНенан мотт -\nБовза ца 1ебаш,\nШамсуддин Макалов, сценка «Забила» (6 кл. дешархой)\nГ1иллакх оьзда а, мотт ц1ена а, дешан говзанча а ву «Халкъан сийлахь хьехархо», поэт Жамалди Махмаев, цуьнан 75 шо кхачарца иза даггара декъал а веш, эшар д1алокх зудберийн тобано.\nДешнаш Ж.Махмаевн, мукъам А.Димаевн. «Къоман хазна, дозалла».\nДерзор: Хьехархочун дешнаш\nВайн нохчийн меттан исбаьхьа хазнаш йовзуьйтуш, цуьнан г1иллакх - оьздангаллин т1ег1анаш т1ехула вайн дайн ламастийн лакхене вай кхачош, хьанала къахьоьгуш бу нохчийн меттан, литературин кафедран декъашхой. Царна даггара баркалла ала лаьа cуна:\nАрабиева Лиля Алхазуровна\nАлдиева Лида Абуевна\nКху тIехь Нохчийн меттан Де даздарна лерина «Ненан мотт – гIиллакх – оьздангаллин бух» цIе йолу цхьаьнакхетар чекхдолу.Дала ненан мотт безаран тIехь чIагIдойла вай! ГIиллакхе, оьзда и бийца кIорда ма дойла цхьанне а нохчочунна! Ладог1арна баркалла. 1одика йойла шун!\nНомер материала: ДБ-088297


Оьрсийчоьнан оппозиционер Немцов Борис верна 20 шо хан кхайкхийна нохчийн "Север" батальонан хилла эскархо Дадаев Заур Петразаводскан лоьмар 9 йолчу колони хьажийна. "Столица" интернет-гIирсо бина и хаам. Официалан йоцчу информацица, карарчу хенахь Москохара Петарбухехула Петрозаводске кхачор ву Дадаев.\nКху аьхка Москохарчу тIеман кхело 20 шо хан туьйхира Дадаевна, иштта ваьккхира иза лейтенантан даржах а, Къонахаллин мидалх а. Немцов верна цуьнца декъехь хиллачарна 11 шарера 19 шаре кхаччалц хенаш кхайкхийра.\n2015-чу шарахь Чиллан-беттан 27-чохь доккхачу Москворецкан тIай тIехь вийра политик Немцов Борис.\nТалламчаша чIагIдарца, цхьамма 15 миллион мах лур бу а аьлла, вен кхайкхийнера Немцов. Оцу зуламна тIехьа лаьттарг "Север" батальонан хилла машенлелорхо Мухудинов Руслан ву аьллера. Ткъа политикан гергарчарна оццу батальонан хилла эпсар Геремеев Руслан ву аьлла хета Немцов Борис вейтарна бехке.