02.03.2017\tКультура, Культура и языкознание, Чеченская культура Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№3-4 – 11-12 (2016)\nНохчийн оьздангаллехь 1аламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш\nНохчийн къоман оьздангаллехь мехала ю стеган Iаламца йолу юкъаметтиг. Iаламца, адамашца санна, лераме а, кхоаме а, къинхетаме а хилар тIедужу стагана. Цундела цуьнан акхарошца, цIахь лелочу хьайбанашца, олхазаршца, лаьттаца, хьаннашца, хишца, цанашца хила йогIу юкъаметтигаш билгалъяьхна гIиллакхашкахь.Ахмадов Муса Уггар а хьалха шен цIахь долчу хьайбанийн доладар: уьш меца цадитар, экханах лардар, царна чохь латта меттиг кечъяр, цомгаш хилча, дарба лахар тIедужу стагана. ХIунда аьлча, цкъа делахь, Дала стаге шен дегIах а, доьзалх а санна, жоп доьхур долуш ду цуьнан даьхнех а; шолгIа делахь, цо лелочу даьхница цуьнан йолчу юкъаметтиге хьаьжжина билгалдаккха тарло хIора стеган оьздангаллин сурт-сибат.\nОцу хьокъехь ду хIара халкъан дийцар а: «Нахалахь дика цIе яхна эла волчу боьлхуш хилла и санна болу элий. Шаьш хьошалгIа доьлхург вуьйцуш хазар бен, кхин гина вевзаш а ца хилла царна. Цуьнан махка дIакхаьчча, цхьана жаIуьнна тIеIиттабелла хIорш. И жаIу хIинцца бехкина жий дIаIалашбеш, Iахар ненах бакхийта гIерташ воллуш хилла. Салам делла, тIехIиттинчу хьешаша хаьттина, эла цIахь вуй аьлла. «Ву, дIа чу гIо, хIинцца чувогIур ву шуна – аьлла, жаIуьно хIусаме чубахийтина хьеший. Кхано шен жий Iалашбина а ваьлла, чувахна эла. Хьешашна жаIу ву моьттинарг ша эла хилла. Цунах кхеттачу хьешаша, и тайпа болх а, кхуьнан духар а элица догIуш шайна ца хетар цабашарца къадийна. Дукха ца Iаш, хьеший, шайн хIусамдена реза а ца хилла, дIабаха новкъабевлла. Новкъахь цхьа къуй тIе а летта, цаьргара говраш а, герзаш а дIадаьхна. Баьхкина, буьйсанна юккъехь гIаш юхакхаьчна хьеший, гIел а белла, мац а белла. Дийцина цара шайна хилларг. Хьеший паргIат а бовлийтина, араваьллачу элас, оцу къуйшна тIаьхьа а кхиъна, схьаяьхна юхаерзийна церан говраш а, герзаш а. Цунах баккхийбеш, баркаллаш бохуш хьаьвзина хьеший. Ткъа хIусамдас цаьрга аьлла: «Со сайн даьхнийн лай ву шуна, шу санна болчу нехан эла а ву шуна».\nХIокху дийцаран масех маьIна билгалдаккха йиш ю вайн. Уггар хьалха, адаман хьайбанца къинхетаме юкъаметтиг хила езар гойту кхузахь. «Мотт бийца ца хуучу хьайбанна тIе муха кхевдар ву?» – бехк боккхуш хезна вайна, цхьамма шен керта гIоьртинчу хьайбанна чIогIа тоьхча. Ткъа хIокху дийцарехь хьешийн гIуллакхе хьажарал а мехала хетта хьайбанан гIуллакх. ХIунда аьлча, хьайба гIийла ду адамал, ткъа гIелалла, гIорасизалла ларар, иштта волчунна орцах вахар кхечу хIумнел хьалхадаккхар деза лийрина нохчийн оьздангалло. (Бусалба динехь, хьайбанийн хьаште а хьаьжна масала, мацделла Iоьхуш делахь, цунна хIума а елла, дича могуьйтуш ду парз ламаз а.) ШолгIа делахь, нохчийн кхетамехь муьлххачу стага (и эла велахь а, паччахь велахь а) шен даьхнин доладар а, белхан духар лелор а, къахьегар а иэхье дац, мелхо а сийлахь ду. КхозлагIа делахь, сица эла хилар иза кура лелар, Iаьржачу балхах къехкар дац, оьшучохь стагана орцах валар а, цунна гIо-накъосталла дан къонахалла хилар а ду. И маьIна ду хIусамдас шен хьешашка аьллачу тIаьххьарчу дешнийн.\nЦIахь лелочу хьайбанашлахь къонахчо уггаре а чIогIа гергарло говраца лелош хилла. Иза шен нийса накъост санна хеташ а хилла, де эшначу дийнахь шена орцахъяла иза кийча юйла хууш. И тайпа масалш дукха ду нохчийн барта кхоллараллехь. Иштта, «Жерочун кIантах а, эла Манцех а долчу илли» тIехь Жерочун кIентан дин шега дIааьллачух кхеташ бу, шен да тешнабехко хьовзийча цунна орцахболу иза, цуьнан доттагIа Хаси волчу а боьдий, иза а валаво цо шен дена гIоьнна. Говрах, цуьнан дика амалш билгалйохуш, «са цIена гила» олу халкъан иллешкахь.\nДин балар доккха вуон хетта нохчочунна, иза адам кхалхарца (тешаме доттагIа дIаваларца) дуьстина. Иштта вуон деъначу стеган дог-ойла гойтуш бу халкъан мукъам «Дин беллачу кIентан йиш». Хьеннан а дог дуткъдан а, бIаьрг белхо а ницкъ болуш йиш ю иза. Бадуев СаIидан цхьана повестан турпалхочунна шена тIекхаьчна кхо вуо нана а, езар а, дин а кхалхар цхьатерра халонга долу, хьалхарчу шинна и кхоалгIаниг тIекхетча, хьекъална а оьшу иза.\nГовро нохчочун дахарехь доккха маьIна лелоран билгало ю вайн маттахь цунах йоккхуш масех цIе хилар а: говр юкъара цIе; бекъа жима говр; айгIар Iамоза говр; дин тIехуу, хохку говр; гила оццу маьIнехь; алаша южу говр; Iаспар къена говр…\nГовр, къаьсттина хохкуш ерг, чIогIа лерина лелош хилла, ша-тайпа кхача а (масала, кхерзина хьаьжкIаш, кхехкийна кIа, сула) латтош, малдой хи а малош, шен рожехь лийча а еш. Говр иштта лераме хиллехь а, халкъан кхетамо кхоьллина кхин цхьа кица а ду: «Говрах а, зудчух а ма теша». Цаьрга болчу безаме хьуо бIарз ма вайта бохург ду иза, тIех болчу безамо (тешамо) артдо лерса а, бIаьрса а; цундела говрах болу тешам шен доза долуш хила беза.\nНагахь говран иштта сий-ларам бахь а, бахамехь и санна оьшучу (къаьсттина ламчохь) хьайбане вире болу хьежам бегаше-беламе бу вайнехан. Новкъа волуш цуьнан цIе яккхар а магош ца хилла. Тайп-тайпанчу кицанаша а гойту иза: «Виро вир аьлча, вир бердах дахна», «Вирца лаьттина етт Iоьхуш хилла», «Вир баьIаш юккъехь бен Iийр дац»… И тIаьххьара кица Сулейманов Ахьмада иштта далийна шен «Ламанан хьостанаш» стихотворенехь:\nШа-тайпа хилла нохчийн бежнашка болу хьежам. Стеган хьал-бахаман я цхьана диканна, вуонна лучу томан барам хилла етт. Масала, стеган меха 63 я 70 етт хилла; зуда шен майрачух ца ешаш, цIа еъча, оцу зудчун наха «цаяшар» токхуш хилла 8 етт, и. дI. кх. а. Хьаша-да веъча, цуьнан сийнна уьстагI буьйш хилла, я хьеший дуккха а хилча сту.\nЛараме хилла вайнехан хIусамехь цициг а, жIаьла а. Къаьсттина цициг. Тахана а нохчийн кхетамехь ду цициг самадаккха мегар дац, иза къилахь ду бохург. Иштта, шен кIорга маьIна долуш дийцар а ду вайн барта кхоллараллехь.\nЦхьана доьзалехь дехаш цициг хилла. Ткъа оцу доьзалан да цициган мотт хууш хилла боху. Цхьана дийнахь цунна хезна цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта уьстагI бу вайн хIусамден лийр болуш, жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас, и зен шена ца хилийта, уьстагI дIабоьхкина. Кхин цхьа ши де даьлча, юха а хезна хIусамдена цициго шен кIорнешка олуш: «Кестта етт бу лийр болуш, тIаккха жижиг дуур ду вай». Вахана, хIусамдас и етт а дIабоьхкина, базара а бигна. ТIаккха кхозлагIа а хезна цунна цициган къамел: «Кестта говр ю лийр йолуш…» Говрах а изза дина хIусамдас. Цул тIаьхьа хезна цунна цициган къамел: «Кестта хIусамда ву лийр волуш, тIаккха цунна тIера сагIа доккхуш жижиг дуур ду вай». Шена тIехIоьттинчу Делан кхиэлана дан хIума а ца хилла, велла, эхарта дIавирзина и хIусамда. Кху дийцаран коьрта маьIнаш билгалдохур вай: цкъа делахь, кхузахь гуш бу Iожалла а, бохам а сагIано дIатотту, цIен тIера хьайба далар а сагIа ду, цхьаьннан хан яхъеш дIадоьду и боху къоман философин кхетам; шолгIа делахь, цициг а, ткъа иштта кхин а шен цIен тIехь долу хьайба, шен хеннахь кхача а луш, Iалашдеш ца хилча, цара сатаса тарло иштта бохам цIен тIе баре; кхозлагIа делахь, цхьана а тайпана шен бахамна эшам боцуш, дерригенах а пайда баккха гIерташ, бIаьрмециг хиларо дика болх бийр бац стагана.\nПхьаьрчий, иэраш адамийн накъостий санна гойту нохчийн фольклорехь а. Дукха хьолахь, шайн дена тIекхаьчначу бохамах хаам беш, орца доккху цара. Масала, «Бокин Цухушан илли» тIехь, лам тIера цIа даьхкина жIаьлеш уьгIча, хIусамдас уьш дузаде олу.\nКъаьсттина юкъаметтигаш хилла нохчийн акхарошца а. Уггар хьалха хьахор вай борз. Цхьана хенахь, хетарехь Iеса дин лелочу заманахь, и экха деза а, сийлахь а лоруш хиллачух тера ду вайнаха. Цундела ду нохчийн маттахь стеган дика амалш гойтуш далош хIара тайпа дустарш: «борз санна майра», «борз санна каде», «барзал дера», и. дI. кх. а. Цхьа стаг хасто лиъча, олу: «Цхьа борз ю и кIант», «Горалера борз яI!»\nБарзаца боьзна дуккха а тешамаш а бу вайнехан. Масала, барзана лен чов а йина, и ялале цунна тIера даьккхина цIога цхьамма шен безам лаьттинчунна тоьхча, и стаг ца везавала йиш яц; иштта схьадаьккхина берзан гIулг юккъехула даьккхича, шина стеган барт иэгIа; ткъа цуьнан пха багийча, хьан хIума лачкъийна стаг, и пха санна, хеба…\nЦул сов, барзах «Делан туркх» олуш а ду вайн. Иза даьхнина я акхарошна тIекховдар цхьана Лекхачу Нийсонан терза нисдеш ду бохучу маьIнехь кхето деза и дешнаш. Iесачу заманахь къоман синкхетамехь барзо ша-тайпа а, йоккха а меттиг дIалаьцна хилар билгалдолу вайна лаьтта тIерачу садолчу массо а хIуманан тIаьххьара де къематде тIехIоттар а нохчаша оцу экханах доьзна хиларехь а. «Дуьне дохо кечдеш, шовзткъа дийнахь, шовзткъа бусий догIа оьхур ду. Цул тIаьхьа дерриг а латта а, лаьмнаш а, гунаш а догIано самсадаьхча, шовзткъа дийнахь, шовзткъа бусий мох хьоькхур бу, дуьне куьйган кераюкъ санна дIашардан. Оцу мохо и дерриге а ламанаш, хьаннаш, гунаш тIекIелдетташ, дIашардинчу хенахь, гила борз ялаза дийна хир ю боху. Оццул чIогIа хьоькхучу мохана дуьхьал йоьрзур ю боху и борз. Кхин и борз йожа ца туьгуш, мохо меран дукъа тIехула хьала хье тIе кхаччалц долу чкъор эккхийтина, берзан ерриг а цIока озийна, цIогана тIехула эцна чекхйоккхур ю боху. ТIаккха а мохе йожа ца луш, шек дIа а ца йолуш лаьтташ йолчу барзо Деле эр ду боху: «ХIай, веза хилла волу Дела, иштта са чIогIа, турпала ахь ша кхоьллинийла хиънехь, хIокху дуьненчохь са долу хIума ца дита дуй буур бара-кх ша хьуна», – аьлла. Цул тIаьхьа Дала дIаоьцур ду боху цуьнан са». («Пхьармат» журнал, 1991, № 1).\nБорз коьрта экха а, вайн къоман коьрта маьIне хьаьрк а хилар доьзна ду цуьнан амалшца: гуттар а, юхахьажар доцуш, мостагIех лата кийча хилар; нагахь шен ницкъ эшахь, къаръелла буха цасацар; дукха хьолахь, арданге ца хьоьжуш, шен хьашташ ша кхочушдар; уггаре коьртаниг цунна маршо езар. Нохчаша ша-тайпа ларам беш экха ду сай. Иза тIаьххьарчу хенахь вайн хьаннашкахь дацахь а, цхьана хенахь дуккха а хиллачух тера ду. ХIунда аьлча, вайн къоман барта кхоллараллехь Iаламат йоккха меттиг дIалоцу цо. Сай цхьалхачу къонахчуьнца бустуш, башха лирически илли а ду халкъан, шен исбаьхьалла Iаламат лакхара а йолуш:\nМасане сай лела гIелашца ва боцуш…\nВай бен дац, кIенатий, бохуриг ца хуьлуш?!\nКхузахь буьйцург сай белахь а, илланчас билгалйоху цуьнан амалш цхьалхачу, хIинца а доьзал кхоьллина чуверзаза волчу къонахчун ю: цуьнан молучу а, юучу а хIуманна тIехь оьзда, леларехь тIахъаьлла хилар, цуьнан сингаттамаш, карзахе, сирла ойланаш. Акхарошца санна, олхазаршца а къинхетаме а, лераме а хилла нохчий. Иза гуш ду вайнаха берашна олхазарийн цIераш тахкарехь а: Леча, Аьрзу, Куьйра, Кхокха, Маккхал, Олхазар, ТIаус… Къаьсттина сийлахь олхазар ду нохчашна чIегIардиг. Цо шен бен адамашна юххехь стенна бо дуьйцуш, кIорга маьIна долуш дийцар а ду къоман иэсехь дисина.\n«Дуьненчу хIорд хьаьддачу хенахь, цхьана доккхачу хIордакеманна тIехь адаман а, акхаройн а, сагалматийн а хIу кIелхьарадоккхуш хилла Нухь-пайхамар. Дуккха а зама яьлча, хIурдакема, цхьанхьа Iуьрг а даьлла, хих дуза доладелла. Доьхна хьаьвзина адам а, экха а, сагалмат а. ТIаккха текхарго аьлла, ша хьарча а хьаьрчина, шен дегIаца дIадукъур ду и Iуьрг, нагахь шега уггар мерза цIий долчу хIуманан цIий малийтахь. Массо а реза а хилла, текхарго Iуьрг дIа а дуькъна, хIорш латта долчу дIакхаьчна. Текхарго бумбари араяьккхина, уггар мерза цIий хьенан ду хьажал аьлла. Шена тIедиллинарг кхочуш а дина, юхайогIучу бумбарина дуьхьалдаьлла чIегIардиг. «Хьенан цIий карий хьуна уггаре а мерза?» – хаьттина цо.\n«Адаман цIий», жоп делла бумбарис. «Схьагайтал хьайн мотт», аьлла чIегIардиго. ДIагайтина бумбарис. ЧIегIардиго, зIок тоьхна, дIакхаьллина цуьнан мотт. Шена хиънарг текхарге дIадийца мотт боцуш, «бу-у-у», – бохуш, лела миска бумбари хIетахь дуьйна. Ткъа чIегIардиго, пхьидан цIий дара бохура цо уггаре а мерза аьлла текхарге. Пхьидан цIий меллачу текхаргана и мерза ца карийна. ОьгIазъяханчу цо, чIегIардигах цетоьхна, амма тIома дала кадаьллачу олхазаран цIоганна бен тIе ца кхаьчна иза. ХIетахь, текхарго юкъ дIа а яьккхина, шалго дисна боху чIегIардиган цIога. «Ас хIинца дуьйна хьан кIорнеш юуш, тIаьхье кхуьуьйтур яц хьан», аьлла боху текхарго. «И хьоьга ца дайта, ас сайн бен адамашна уллохь бийр бу», жоп делла хилла чIегIардиго».\nОцу дийцаро а гойту вайн къоман синкхетамехь цхьадолу акхарой, олхазарш адамийн накъостий, доттагIий санна хетар. Ткъа поэта Абдулаев Лечас иштта аьлла цунах лаьцна:\nИза иштта делахь а, нохчий дукха хьалхе дуьйна экханна толлуш хилла. Амма цу тIехь а, хIорамма а шен каяьлларг ца лелош, шен бакъонаш а, дозанаш а хилла. Масала, талла йиш ца хилла акхарой дехкачу заманахь, я церан тIаьхье дукха жима йолуш. Стаг талла ваханехь, экха ура-атталла дежаш хилча дер а ца магош хилла нохчийн къоман оьздангалло. Шен рицкъа схьаэцийта, рицкъанах кхеташ хиларна шен само гIелъеллачу экханна тешнабехк а ца беш, бохург ду иза.\nКхин цхьа бехкам а хилла таллархочун бохо йиш йоцуш. Муьлххачу а акхарочун хIу хадо йиш ца хилла, шена оьшуш а доцуш, совнаха, синкъерамна экха ден бакъо а ца хилла. «Нагахь, иштта эрна, дукха акхарой дойуш стаг хилча, цунна бекхам бо Акхаройн Дас», бохуш, легенда а ю нохчийн синкхетамехь. Хетарехь, иза Iесачу заманахь кхоллаелла ю. И иштта делахь а, цуьнан оьздангаллин маьIна гуш ду: ахь мотт ца хуучу хьайбанашна дина зулам бекхам боцуш дуьсур дац хьуна, бохург ду иза.\nХьайбанех, акхаройх болу къинхетам уггаре а кегийчу дийнаташца – сагалматашца а хилла вайнехан. Къаьсттина накхармозех а, зингатех а лаьцна дукха хьекъале аларш, дийцарш ду нохчийн фольклорехь. Масала, хьанала къахьоьгучу стагах, «накхармоза санна, къахьоьгуш ву иза», – олу. Ткъа мало йолчу стагах, «моз доккху моза бац иза, моз дуу моза бу», я «жуккар» (никх чохь, яар бен, кхин балхана пайденна боцуш, беха моза) олу. Зингатах долчу дийцаршкахь, оцу сагалматан къахьегарна тIера хилар гайтина ца Iаш, цуьнан доьналла, собар, ира хьекъал хилар а гойту. И адамийн бен хила йиш йоцу синмехаллаш оцу зингатна яларца, нохчаша билгалбоккху шайн оцу дийнате мел боккха сий-лерам бу. «Сайн гIодаюкъ хедар яцахьара, дерриге дуьне а такхор дара ас», аьлла боху зингато. Оцу аларехь халкъо тIе тидам бахийтина зингат болх бан лаам болуш а, шен дегIе хьаьжча, онда а хиларна.\nКхечу дийцарехь гойту юучу хIуманна тIехь иза Iаламат кхоаме а, оьзда а хилар. Цхьана хьалдолчу стага хаьттина боху зингате: «Хьуна шара чохь мел ялта тоьар дара?» аьлла. «Суна-м цхьа кIен буьртиг а тоьар бара», жоп делла боху зингато. Цо дуьйцучух ца тешаш, цхьанхьа чудоьллина боху хьалдолчу стага и зингат, цу чу цхьа кIен буьртиг а биллина. Цхьа шо даьлча, вахана, паргIатдаьккхина оцу стага и зингат. ЧIогIа цецваьлла иза, зингато ах буьртиг бен биъна ца карийча. «Со тешна дацара, аьлла зингато, хьуна, шо дIадаьлча а, со дагадогIур ду аьлла. Цундела кхоаме дара со кхачица».\nХIокху дийцарехь а го оццул жима долчу дийнатах мел доккха маьIна а, дахарехь адамашна оьшу амалш а йоьзна халкъо. Кхузахь хьахо деза зингатийн барз бохо мегар дац, и бохийча, догIа догIур ду боху халкъан бехкам а. Зингатийн баьрзнаш къаьсттина мангал хьокхуш дохадо. И бахьанехь, йочана а хилла, хьаькхна йол догIанехь а йисина, телхар ю, цундела зингатийн баьрзнаш лар а деш, хьакха мангал бохург ду иза. Халкъо, хьекъале ю бохуш, дуккхаъчу дийцаршкахь юьйцуш ю зу; кертахь хилча беркат тIедогIу бохуш, цIе яккха а ца магош ю дингад (дехкийцоьстург а олу цунах); еза ю бохуш, хьахайо сагалмат делан котам, додам… ТIаьххьарчух боьзна цхьа тешам а бу, иза куьйга тIе а яьккхина, дIахецча, и тIома а яьлла дIаяхначу агIорчу юьртара нускал далор ду бохуш. Поэта Рашидов Шаида стихийн барамехь яздина иза:\nГуш ду вайнехан хьайбанашца, акхарошца, сагалматашца йолу юкъаметтигаш Дала кхоьллина дерриге а хIума жима а, доккха а шен цхьа меттиг, шен некъ, шен къайле, шен маьIна долуш ду, бохучу философин буха тIехь хилар… Цхьа Дела воцчунна хаа йиш яц церан ма-дарра долу маьIна, цундела Дала кхоьллинчу садолчу хIуманашка бен доцуш хьежа таро яц оьзда стаг, ийманехь волу стаг.\nИзза юкъаметтиг хила еза цуьнан чохь садоцчу Iаламца а. Цунах дика кхеташ хилла вайн генара дай. Цхьа а ларам боцуш, кхоамза хьун хIаллакъяр а магош ца хилла цара. «Хьуьнан а шен да ву, олуш хилла наха. Хьуьнна дукха зен дича, цо бекхам бийр бу».\nХьуьнха воьдучу стага шен диг тIе бехчалг хьарчайой, къайладоккхуш хилла, иза дитташна ца гайта. Ша дечиг охьатоха дIаволавалале, «Бисмилла» а доккхий, «Везан Дела, къилахь ма ларалахь», – олуш хилла стага, ша бежанна я кхечу хьайбанна урс хьокхуш ма-аллара.\nКъаьсттина чIогIа лерам хилла нохчийн тIе стом латочу дитташца: Iожаца, кхораца, стовца, хьайбица, и. дI. кх. а. Магош ца хилла уьш дечгана ягон я кхечу хьаштана царах пайдаэца. Нагахь цхьамма и дахь, нахалахь цIе дIайоьдуш хилла: «Кхуран дечиг дагийна хьенех», олуш. Иза иэхье тIехтохам а хилла. Нислуш хилла хьуьнакхор охьатоьхначунна кIарлагIа югIуш а. Iаламат чIогIа лерам хилла стовца а. Цуьнан ши буьртиг кийрахь а болуш кхелхича, стаг декъал хир ву боху алар а ду нохчийн кхетамехь дехаш. Магош ца хилла цIуллан (цIунан) сара тоха а. Бакъду, оцу сераца нораш доьхкуш хилла нохчаша. Нуй гуттар чохь хуьлу дела, иза езчу дечган сараца бехкар, хIусам вуочу хIонах ларъяран Iалашо йолуш хилла. Дечгех лерам болуш элхьамч, сур, хьаьмц, хьормак, кхидолу стом лун дитташ а хилла.\nЦхьайолу бецаш а хилла халкъо чIогIа лерам беш. Царах ю, масала, хаза хьожа йолу йиппарбуц, Iаждарбуц, динберг, чом-буц… И тIаьххьарлера буц дегIаца хилча, стаге муьлхха а дуьхьало йохало бохуш, дуьйцуш хабар а ду халкъан.\nШа-тайпа оьздангаллин барам бу нехан шовданашца, догIучу хишца, Iаьмнашца йолчу юкъаметтигашкахь. ХIора юьртахь а хуьлуш хилла шовданашна доладеш, керла гучудаьллачу хьостанна гонаха керт еш, хи схьадалийта чоргIе я биргIа юьллуш, маьхза юкъара белхаш беш нах. Дукха хьолахь оцу шовданна цунна дола дечу стеган цIе туьллуш хилла: Эдалан шовда, Гамин шовда… Шовданийн а, догIучу хийн а, Iаьмнийн а йистош цIена латто еза, церан хиш чохь боьха хIумнаш йитта магош дац. Цунах лаьцна дуккха а шира дийцарш а ду нохчийн фольклорехь. Царах цхьаъ иштта ду. «Iамкъе олучу цхьана кIотарахь цхьа Iам хилла. Цу Iоман хи чIогIа цIена а, дарбане а, деза а лоруш хилла.\nЦу Iамкъахь Iачу цхьана оьзда йоцчу зудчо берийн боьха хIумнаш йиттина цу хийистехь. Цул тIаьхьа и Iам, сту а хилла, болабелла ГаланчIожний, Ялхарний юккъехь лаьтташ болчу ломах цхьа церг а йоккхуш, ГаланчIожа охьабеъна. Цунах Iамбедача олу. «Iамбедеча» бохург «Iам бедда меттиг» бохург ду. Боьдуш, цхьана майдана йисте кхаьчна сту. Цу майданахь шайн-шайн ардаш охуш нах хилла. Иза майдана хьалабаьлча, цхьана доьзална гина. Дас-нанас, и сту дIабожа беза, вайниг гIелбелла аьлла. Шина беро, ма божа, нехан бу и боххушехь, дас схьа а лаьцна, дIабоьжна и сту. Старо ког баькх-баьккхинчохь хи долуш хилла. Цо кхозлагIа гуо боккхуш, баша а бешна, Iам хилла цунах. И сту дIабожа аьлла дай-наний, готий чу а дахна, ши бер юьстах а кхуссуш. ХIетахь хIоьттина и Iам хIинца а болуш бу. «ГаланчIожан Iам» цIе тиллина цунна». ХIокху жимчу дийцарехь доккха маьIна ду. Цкъа делахь, хиш бехдан ца дезар а, и динарг цхьа бекхам боцуш вуьсург цахилар а; шолгIа делахь, шен доцучу хIуманна тIекховда мегар цахилар а, кхевдича, Дала иза цхьа бекхам ца беш цадитар а.\nНохчийн барта кхоллараллехь хишца, Iаьмнашца доьзна хьекъале дийцарш дуккха а ду. Иштта, Хьачара юьртана лакхахь ломахь цхьа Iам бу бохуш дуьйцу. И Iам дикчу стагана бен ган йиш йолуш бац, вуон стаг, къинош долу стаг тIевеъча, иза лаьттах къайлаболу боху. И дийцар, хетарехь, цIунийн (Iесачу) динан заманера дисина ду, хIетахь вайнаха деза-сийлахь лоьруш хилла цхьадолу лаьмнаш а, Iаьмнаш а, хьуьнан хотеш а, царах дуйнаш а дууш, чIагIонаш а еш… Цул сов, ша латта а хилла деза а, ларам бан безаш а. Масала, магош ца хилла лаьттах эрна дечигаш еттар, хьостамий деттар, оьрнаш дахар. Лаьтта тIехула волавалар а, и лазор долуш санна, дай, лерина хилла оьздачу стеган, «Мел тIаьхьа а, хьан кийра дIаван дезаш ву-кх со а», бохучу ойланца.\nЯлта дIа ца дуьйш деса, я ялта дIа а дийна, асар ца деш латта дитар доккха эхь хилла; эхь хиларал сов, иза къа а лоруш хилла. Асарх цIан ца деш, ялта дийна шен урд дIатесначунна лоллар югIуш хилла лаьттах хьокха а тухий, цу тIе асар а дуьллий, мунда еш. Хьалха заманахь, кхо буьртиг дIабелла долу латта дIа а ца дуьйш, ХьаьжцIа ваха а бакъо яц олуш хилла нохчаша. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, ХьаьжцIа ваха ваьлла цуьнан дененан да ворхIазза вухаверзийна юьртахоша, цо цхьацца кхочушдан деза цуьнан декхарш дуьхьал а детташ, царах цхьаъ хилла цо, ялта дIа а ца дуьйш, дитина цхьа масех метр хиллал латта. И дерриге а декхарш кочушдинчул тIаьхьа, бархIолгIа шо доладелча, ХьаьжцIа ваха аьтту баьлла оцу стеган.\nЛаьтта тIехь хьанала къахьегар нахана марздеш, цуьнан мах беза буйла хоуьйтуш, тайп-тайпана дезденош цIайш хилла вайнехан. Царах цхьаъ ду харш тосу де. Иза Iай, бIаьстей къаьстинчул (март беттан 23 де чекхдаьлчул) тIаьхьа ши кIира даьлча билгалдоккхуш хилла. Оцу дийне хьаьжжина хир ду шеран ялта а, тIедогIу шо а бохуш, чIогIа лерина кечам беш хилла цунна. Хьалххе кечдеш хилла дуьххьара харш тосуш, бIал боккхуш дIадаха деза стерчий дузош, цIандеш, церан маIийн баххех хьакхар хьокхуш, довхачу хица лийчош. Иштта лерина кечдеш хилла нох а. И де арара ло дерриге дешна далаза, шийла хилахь а, я малх кхетта, якъаелла, йовха хилахь а, йочане-йоькхане хьаьжна доцуш, билгалдоккхуш хилла.\nГота дIайолош, стерчийн юьхь лаьцна дIаваха веза стаг юьртахь шен оьздангаллица, хьанал вахарца, гIиллакхца, бусалба динехь доьзал кхиош хиларца къастош хилла, юьртахойх массо а реза а волуш. Иза доккха, сийлахь хIума а хилла. Хаьржинчу стага сту буьйш хилла юьртана хиндолчу ялтина а, шен доьзална а тIера сагIийна. Гота яхале хьалха оцу хаьржинчу стага хIу тосуш хилла. И хIу цуьнга дIалуш дин лелорца, оьзда а, къинхьегамна тIера а, беркате а хиларца билгалъяьлла зуда хилла, наха хаьржина. Иза боккхачу доьзалан а, хьанала вехачу къонахчун хIусаман а, кхерчан а, цIеран а нана хуьлуш хилла. Дукха жима а йоцуш, дукха къена а йоцуш, гIеметта хIоьттина зуда. Оцу зудчо шен канашца схьаоьцуш хилла ялтин хIу, шен куьйгийн беркат, йовхо оцу хIуьнан буьртигашка кхачош. ТIаккха «бисмилла» а доккхий, Деле хьийкъина ялта кхиийтар доьхуш дешнаш олий, хIу и дIатосучу стаге дIалуш хилла. Цо а, иштта Дела а хьахавой, Делан цIарца дIадолош хилла хIу тасар. Цул тIаьхьа гота дIайоьдуш хилла. Нахаран баьлчаш лаьцна лаьттачу стагана тIеюьйхина харцахьа яьккхина кетар хуьлуш хилла. Оцу кетаран чоьш санна, луьста, хьийкъина ялта хилийта бохург ду иза, ткъа иштта вочу бIаьргах и гIуллакх лардаран Iалашонца деш а ду.\nХарш тосу де я бIал тIекIел боккху де цIай хиларе терра, оцу дийнахь тайп-тайпана къийсадаларш хуьлуш хилла, говраш хохкуш, я хьалха бовларех бовдуш (бовдуш болу кегий нах когаш Iуьйра хилла), я кхин тайпа хьуьнарш гойтуш. Царах цхьа къийсадалар иштта хилла. Харш тосучу денна лерина мекхан демах дина гIеххьа долчу теккхал доккха чкъург хуьлуш хилла.\nИ чкъург гота аьхначу цхьана стеран маьIах дIауллуш хилла. Жимчу стага ведда вогIуш, саца а ца соцуш, уллохула тIехъэккхашехьа оцу чкъургах катухуш хилла. И цуьнга ца дойтуш, чкъург лардеш, иза маIи тIехула хьалий, охьий идош (иза маIел лакхадаккха йиш ца хилла), хехо хуьлуш а хилла кегийчу нахах цхьаъ. Оцу чкъурган цуьргаш дийнна шарахь лелош хилла, иза кертахь хилча беркат хир ду, и чу тесна хи а дарбане ду бохуш, ца кхаьчначунна дакъа а деш, совгIатна а луш. Дуккха а хьалха, тахана вайна тамашийна хетар долуш, кхин цхьа гIиллакх а хилла вайнахана юккъехь. Оцу дийнахь юьртахь оьздангаллица, хазаллица цIеяхначу йоIа цIе тухуш хилла ша доьзал кхолла реза йолчу кIантана. И кIант тIетайча, керла доьзал кхоллалуш хилла оцу дийнахь. Доьзал кхоллар, ялта дер, доьзалан хIу тасар, ялтин хIу тасар ший а цхьабосса сийлахь, цхьатерра жоьпалле ларар ду цуьнан маьIна. Нагахь реза ца хилча, цIе тоьхначу кIанта и йоI йолчу ден цIийнан утармех сту дIабехка безаш хилла, харш тосучу бахана нах цIаберзале. Шен реза цахиларан, йоIах цавашаран мах бу цо луш берг.\nТIекхуьу тIаьхье къинхьегам безаш кхиоран, ткъа иштта шайн юьртахочунна халчу балха тIехь гIо даран Iалашонца вовшахтухуш хилла белхеш (белхи). Тайп-тайпана белхаш кхочушбеш хилла гулбеллачу наха: хьаьжкIаш тилош, тIаргIа къажбеш, цIеношна поппар хьохуш, мангал хьокхуш, и. дI. кх. а. Белхеша, вай хьахийначу гIуллакхел совнаха, кегийрхошна вовшийн довзаран, оьзда самукъадаккхаран Iалашо кхочушъеш а хилла. Цхьаболу белхи синкъераман дуьхьа беш хилла, болх бахьана а долуш; вуьйш белхи (къаьсттина поппаран белхи) коьртаниг болх а болуш, ткъа синкъерамо иза дика а, сиха а кхочушбарна аьтто беш хилла.\nОцу тайпанчу белхешкахь беза болх (поппар белашца схьабаккхар, экханаш тIехь иза дIакхехьар, тхов тIе хьалабалар…) божарша кхочушбо. Ткъа зударша и поппар вовшашка кар-кара луш, дIахьохучаьрга дIакхачабо. ХIора жима стаг шен ойла лаьттачу йоIана белаца поппар боккхуш, аьтто баьлча, вистхуьлуш, бегаш беш, къинхьегама тIехь каде хьийза. Мехкарий балхана мелла а юхаийзалуш хилча, церан тергам бечу зудчо шен карара сараг я нитташ бетташ, балха юкъатоьтту уьш. Къаьсттина юхаозало мехкарий поппаран юкъ ца йолош, и йолийначуьн марнана лийр ю бохучу халкъан забаро юхакъехкабо уьш. Амма и тешам чIогIа бацахь а, я марненах къастар ца ладаллал доккха вуон ца хетахь а, дукха хьиэ ца йолуьйтуш, поппаран юкъ йолайо нитташа я сараго тIечехочу мехкарша. Болх юкъа-кара саца а бой, вота а тухий, пондар а локхий, хелхарш до. Амма уьш дукха дах ца долуьйтуш, хелхарийн шовкъ балхана тIеерзайо белхи дIакхоьхьучара. Поэтана Арсанукаев Шайхина иштта гина поппаран белхи:\nБелхий бу, белхий бу поппаран белхий.\nВуьсур вац юьртахо, тIекхаьчча гуьйре,\nБелхи, цIенош хьаьхна довллалц, эшахь, маьркIажан хан хиллалц, бахлуш хилла. Белхи дIабирзича, цIенойн дас: «Дела реза хуьлда шуна, доккха гIуллакх дин аша, Дала мел яздойла аша хьегна къа!» олу. Вукхара дуьхьал жоп ло: «Дала беркате, ирсе хIусамаш йойла! Дела реза массарна а хуьлда!» Иштта дIабоьрзу муьлхха а белхи а.Вай кхузахь мел дийцинарг хьайбанашка, акхарошка, дитташка, бецашка, хишка, Iаьмнашка болу лерам, цаьрца лелон еза къинхетаме юкъаметтигаш чулоцу «Даймахке безам» бохучу дешнаша. Хетарехь, цхьана нохчийн къомах болчу нехан бен дац, ша дуьненан муьлххачу маьIIехь вехаш велахь а, шен каш Даймахкахь хила сел чIогIа лаар. Цундела нохчийн гIиллакх ду муьлхха а нохчо и шайн накъост велахь а, я вевзаш вацахь а кхелхинчул тIаьхьа ша винчу махка цIа кхачо гIортар. Дай баьхна латта деза хетаран барам лаккхара хиларан билгало ю иза.\n«Дай баьхна латта. Дуьххьара цхьана бIаьстенан малх кхеттачу дийнахь девза иза. Оцу маьлхан зIаьнаршца, зазадоккхучу бешаца, нуй хьаькхна къагийначу уьйтIеца, боргIалийн кхайкхарца… Девза ненан хьастарца, ден хьехамца. Денна а хазло иза, маьлхан догIанаша лийчош, баьццара бай болуш. Иза къона а, хаза а хета. Эшарш ека хотешкахь. Ахь тIаьхьара олу.\nХьо хьаьддий, веддий лела, цкъа дIо орца волуш, тIаккха Iин чу вуссуш. Хьан хазахетар, лоппаг санна, эккхий дIадоьду аьхкенан малх хьаннаш тIе лахбеллачу хенахь. Хьуна дахар къахьдо безачарах къастаро. Дерриге а хьалха санна ца хета – вада лаьа. Дуьненан маьIIе вала. Амма и лаам кхочушбича, хьан хьераваллал сахьаьвза хийрачу махкахь. Хьо водий, юха а цIа кхочу. Хьо кхета: мел баккхий баланаш, гIайгIанаш тIехIиттарх, къаста йиш яц хIокху лаьттах, кхуьнца хьо хазахетарша санна вузу баланаша а. Къаьхьа а, мерза а хиларх, хьан латта ду хIара. Кху лаьттаца ийна хьол хьалха мел баьхначеран даьIахкаш, ойланаш, гIайгIанаш, хьацар, цIий…» («Сатоссуш, седарчий довш», Грозный, 1986). Даймохк иза цхьа лаьмнаш, хиш, аренаш хилла ца Iа. Даймохк иза уггар а хьалха хIокху лаьттан адамаш ду, церан вовшашца йолу оьзда юкъаметтигаш, гIиллакхаш, марзонаш, баккхийчеран хьекъал, Iеламнехан беркате серло, кегийрхойн доьналла, мехкарийн оьздангалла, нахана юккъера нийсо… И дерриге Далла дукхадеза гIиллакхаш хIокху лаьтта тIехь латто, дебо, кхион гIерташ адамаш хиларо марздеш хилла нохчашна хIара латта. Амма уьш лардеш ца хилча, Даймахке, лаьтте марзо а шелло, и къахьоне йоьрзу. Иштта заманаш а яьхкина вайн махкахь. Масала, Кавказан тIом чекх а баьлла, нохчийн мохк оьрсийн паччахьан олалли кIел бахана зама. ХIетахь дуккха а нах кхечу мехкашка дIакхелхина. Амма шайн дахар къиэн я хьоле нисдаларх, цкъа а шайн Даймахке болу сатийсам, безам дегнашкахь гIел ца белла церан.\nИштта хьал хIоьттина вайнахехь махках даьхначу хенахь а. Хийла дас, ша леш, уггар а чIогIа сатеснарг Даймехкан шовданех цхьа къурд бар, башлаьмнийн кортойх цкъа бIаьрг тохар, юьртахойн кешнашкахь лаьттах вахар… ТIаьхьа, цIадерзар маьршадаьллачу хенахь, хийла стага, шен ден я ненан тIаьххьара лаам кхочушбеш, церан даьIахкаш цIа а еъна, Даймехкан лаьттах йоьхкина меттигаш а нисъелира.Нохчийн поэташа тайп-тайпанчу дешнашца бийцина Даймахке болу безам. Мамакаев Мохьмада:\nГуш ду-кха яздина сан дайшка кхаьчнарг…\nДаймахкана шен дахар дIадала кийча хилар хоуьйтуш, дош ца олуш наггахь а нохчийн яздархо висна а хир вац. Кхузахь билгалдаккха деза, Даймахке болу безам, ша «Даймохк» боху кхетам дуьненчохь мел йолчу мехаллел лакха хIиттош маьIнаш а нисло цхьаболчу яздархойн йозанашкахь. Иза, хетарехь, вайн махкахь еххачу хенахь лаьттинчу Iедалан харцидеологин тIеIаткъам хила а тарло. Амма иза доккха философски гIалат ду. Дуьненчу Дала кхоьллинчу стагана оцу Далла гIуллакх дарал деза цхьа а хIума хила йиш яц, и ду стеган дахаран маьIна а, цуьнан уггар сийлахь Iалашо а. Цул тIаьхьа латта деза Даймохк, халкъ, цаьрга болу безам, церан хьашташка хьажар.\nЦхьана стага мохь тоьхна хилла массо а акхарошка а, дийнаташка а, ша цIе таса воллу кху махкахь, кху махкара дIадовла аьлла. Кхано, цIе яьгна яьлча, оцу стагана гина, цIаро бага а бина, бала бетталуш Iуьллу текхарг. «Ас мохь тухуш ца хезира хьуна?» хаьттина оцу стага текхарге. «Хезира, аьлла текхарго, суо бинчу, кхиинчу махках а баьлла, хийрачу махкахь бехачул, сайн цIахь балар гIоле хийтира суна». Текхаргана а ша бина, кхиъна латта оццул дезаш хилча, кхетам болчу адамашна сел чIогIа иза дезарх, тамаша бойла а дац. Цунах ду хIара кица а: «Нехан махкахь эла хуьлучул, шен цIахь лай хилар гIоле ду».\nТ1аьхье хир ю\nКультура Культура и языкознание\t2017-03-02\nМетки: Культура Культура и языкознание\nНазад: «Главное в человеке – человечность…»\nВперед: Мусаева Малика. Исмаь1ал


Шен баьлла б1аьрг а ца гуш нехан б1аьргахь к1ай лехар санна х1ума ду 1амерко лелош дерг - Новости - Аргунская городская газета «Аргун»\nШен баьлла б1аьрг а ца гуш нехан б1аьргахь к1ай лехар санна х1ума ду 1амерко лелош дерг\n31.07.2020 01:01 Пятница\nУстрада-г1алин урамашкахь шайга динчу хаттаршна бахархоша делла жоьпаш\nРеспубликехь дехачу дерриге къаьмнаша санна Устрада-г1алин бахархоша цхьабарт болш емалйо 1амеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа Нохчийчоьнан Куьйгалхочунна а, цуьнан доьзална а доьхьал кхайкхийна санкцеш. Иза иштта хилар гучуделира тхан корреспондентана д1адаханчу шоьта дийнахь вайн г1алин урамашкахь «1амеркан пачхьалкхан департаменто Р.А. Кадыровна а, цуьнан доьзална а доьхьал санкцеш кхайкхор муха хета шуна?» аьлла бахархошка ша динчу хаттарна цара дела жоьпаш хезча.\nСултан, 71 шо, хьехархо: — Шен баьлла б1аьрг а ца гуш нехан б1аьргахь к1ай лехар санна х1ума ду цара лелош дерг. Адмийн бакъонаш талхор дуьйцучахь дац 1амеркехь лаьтташ долу хьал. Масех бутт бу цигахь 1аьржа чкъор долу бахархой, шайн бакъонаш к1оршаме талхош хилар ла а ца делла, митингашка арабевлла. 1амеркан дукхаха йолу штаташ сийначу ц1арах йогуш ю, 1едална реза боцчара охьаотуш ю шайна доьхьал мел нисъелларг: машенаш, туьканаш полицин тобанаш. Полицин белхахочо, герз тухий, маьрша стаг вуьйш хилар, 1амеркехь ламаст хилла д1ах1оьттина. Адмийн бакъонаш кхочушъяр шайн чуьра дуьйна д1адоло деза 1амерко Нохчийчоьнна ма1аш 1итта а ца г1ерташ.\nАдам, 59 шо, журналист: — 1амеркан юьхьачкъуьйриг котамийн з1акарш ечу х1умнах йина яцахь ас тамаша бийр бу — оццул эхь ца хеташ, б1аьрга нег1ар ца тухуш, харцдерг дуьйцу цара. Адмийн бакъонаш талхор бохуш къамелаш муха дийр ду суверенни пачхьалкхеш – Югослави, Ливи, Афганистан, Ирак – бомбанаш а йиттина х1аллакьйинчу пачхьалкхан ц1арах? 1амеркан къизалла бахьанехь миллионаш маьрша адмаш х1аллакьхилла лакхахь ц1ерш яьхначу пачхьалкхешкахь, б1еннаш эзарнаш бераш, зударий, къаной заь1ап бисина. Хьаъа дича а 1амеркан бакъо ю аьлла ца хета адмийн бакъонех лаьцна дийца.\nСайд-1алви, 70 шо, 1еламстаг: — Тахана Нохчийчохь адмийн бакъонаш талхайо бохуш массарел а ч1ог1а мохь бетташ йолу 1амерк пачхьалкх мичахь яра-те чекхбаьллачу шина т1амехь Нохчийчоь охьаотучу хенахь? Оццу 1амерко а, цуьнца бертахь йолчу кхечу пачхьалкхеша а саццаза луш хиллачу долларех, Нохчийчохь «бусалба пачхьалкх» кхуллу шаьш бохуш деса къамелаш а деш, нохчийн культура, г1иллакх-оьздангалла, ислам-дин хьаьшна д1адаккха, суверенни Росси пачхьалкх йохо 1алашо йолш вайн махка эзарнаш дуьненаюкъара террористаш, экстремисташ а хьовсийна, цаьрга вайн туркхаш, къаной, хьехархой, 1едалан белхахой бойуьйтуш, Нохчийчохь маьршачу нехан ц1ий 1енадайтинарш муьлаш бу тхуна дицделла моьтту-те 1амеркана? Тхан г1айг1а а ца беш шаьш долчахь къиэпе, 1аьржа чкъор долчу адмийн бакъонаш ларъейша. Тхан мехкан Куьйгалхо Рамзан Ахматович тхуна мегаш ву. Кхидерг ца дийцича а, х1окху тхан Устрада-г1алахь цо дайтина рузбан маьждиг, хьафизийн хьуьжар, берийн бошмаш, ишколаш, т1ехлекха Аргун-Сити г1ишлош, махлелоран «Беркат» комплекс, спортан комплексаш, оьздангаллин Ц1а, больница, берийн поликлиника, дехкина кхузаманан некъаш тоьар дара.\nМуса, 58 шо, пенсионер: — Нохчийчохь шина т1еман ц1е кхерстачу хенахь, бехк-гуьнахь доцу маьрша адмаш дойуш, лечкъош, шайн синош довдийна х1ара дуьне мадду нохчий баьржина лелачу хенахь мичахь яр-те 1амерка пачхьалкх? Тхан махка и ирча т1ом беънарш 1амеркан долларех бохкабелла дуьненаюкъара террористаш хаттабг1ар, абу-валидг1ар, басаевг1ар, бараевг1ар, кхиберш бара. Х1етахь мичахь яра тахана Р.А. Кадыровна а, цуьнан доьзална а санкцеш кхайкхийна 1амерка пачхьалкх? США-н Пачхьалкхан департаментан куьйгалхочуьнга ала лаьа: шун санкцеша мискъал зарратал х1ума галдоккхур дац Р.А. Кадыровн. Цундела шайн ца лозу корта бехка а ца г1ерташ 1амеркехь йолу проблемаш цхьалхаяхахьар аша. Тхан мехкан Куьйгалхо тхуна мегаш а, оха лоруш а, тхуна дукхавезаш а ву. Цуьнан куьйгаллица т1еман херцаршлахь хилла Нохчийчоь х1окху иттех шарахь ца йовззал хийцаелла, т1еман ларш, чевнаш ерзийна ца 1аш исбаьхьчу куьце яьхкинчу цуьнан шахьаршкахь, ярташкахь б1еннаш туристаш хуьлу х1ора дийнахь. Цундела 1амерке а, цуьнан куьйгалхошка а мохь тоьхна ала лаьа: тхо дитийша даха, тхан г1айг1а еш эрна къа а ца хьоьгуш шайн чоьхьара проблемаш листийша.\nАхьмад, 65 шо, сийлахьчу устазан Кунта-Хьаьжин мурид: — Оццул тхан бала кхаьчна йолу 1амерка пачхьалкх мичахь яра-те 1995-чу а, 2000-чу а шерашкахь? Устрада-г1ала а, республикан кхийолу шахьарш а т1еман ц1аро ягийна, аьтта, херцаршлахь 1охкучу хенахь нохчийн къоме г1оьналлин куьг а кховдийна Соьлжа-г1алахь йоккха ишкол а, х1усмаш йохийнчарна чубаха дукхаг1аьтнаш долу ц1енош а дира Москва-шахьран мэр хиллачу Лужков Юрийс а, Казахстанан дуьхьарлечу президента Назарбаев Нурсултана а. Оццул хьалдолчу 1амерко ур-атталла цхьа хьостам а ца белира. Бакъду, тхан махка т1ом чубеанчарна миллионашкахь долларш-м латтийра цара. Тхуна иза цкъа а дицлур дац. Тхуна шу а эшац, шун санкцеш а ца оьшу. Тхо дитийша тхешан махкахь кхиа а, даха а. Нохчийчоь а, цуьнан Куьйгалхо а витий шортта йолу шайн проблемаш листийша.\nБахархошца къамел динарг – А. ТАЗБИЕВ


Песковс комментари ца йина Киевна тIелатарх лаьцна Кадыровн дIахьедаршна\nОхан-бутт 12, 2022\nКадыров Рамзан а, Песков Дмитрий а\nОьрсийчоьнан президентан пресс-секретарь Песков Дмитрий реза ца хилла оьрсийн эскарийн Киев схьаяккха лаам хиларх лаьцна Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан дIахьедаршна комментари йан, журналистийн хеттарш тIеман министралле дIахьажийна цо.\n"Вай хIицнцалц санна ца дуьйцу лерина тIеман операции дIаяхьарх лаьцна. ТIеман министраллина юьту вай и бакъо. Дийнахь шозза брифингаш ю цигахь дIахьош. Цигара хаамаш лехьор хьоьху аса шуна", - цитата ялайо "Интерфаксо" Песковн дешнийн.\nХьалхо Кадыровс шен телеграмерчу каналехь видео арахийцира, цу тIехь цо тIелатаран операцина анонс йира, "Киев схьаяккхаран" планех лаьцна а дийцира, тактикан зарратан тохар дарца кхерам тесира Украинана.\nКадыровс, Песковс масийттаза вовшашкара бехкаш дехира. Украине оьрсийн чугIортар доладелчхьана цара вовшен ен Iиттарш алсамъевлира. Украинехь буьззинчу барамехь тийсадаларш доладаларна а, Оьрсийчоьнна дуьхьала яьхна санкциш бахьанехь а элитан вовшахъяларца доьзна хета иза политологашна.\nЗазадокху-беттан 4-чуьра схьа дуьйна шен телеграм-каналехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана 26-зза дIахьедира, оьрсийн эскархоша а, иштта Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министарллан полкан дакъоша а, Росгвардино а юкъаерзийна украинхойн Мариуполь кеста схьайоккхур ю аьлла.\nУкраинан дозана тIехь тIемаш беш хаабелла Кадыровн гонера, даккхийчу политикан зуламашна бехкебина нах. Доккхачу декъанна, оппозицин политик Немцов Борис вер вовшахтохарна бехкевен Геремеев Руслан а, иштта, нохчийн блогер Алиев Iимран (Мансур Старый) верна бехкехета Мамадиев Iусман а.\nШинне агIора дакъа лоцу нохчаша тIеман тийсдаларшкахь. Украина ларъеш ю Дудаев Джовхаран а, Шейх Мансуран а цIарах йолу батальонаш, иштта вовшахтухуш ю ВСУ-н Iуналлехь хир йолу кхин а цхьаъ шайн лаамехь тоба.


Оьрсийчуьрчу ах сов бахархоша ларамца тIеоьцу Сталин\nСталинан дикачу агIор я башхалла ца хеташ мах хадабо 77 процент бахархоша\nСталин Иосифан дикачу агIор я башхалла ца хеташ мах хадабо 77 процент Оьрсийчуьрчу бахархоша, яздо "Iамеркан аз" зорбан гIирсо. Цуьнца цхьаьна, баккхийберца а, ларамца а, безамца а баьчча тIеоьцу 51 процент махкахоша. Иштта ду Левада-центро тIаьххьара бинчу талламан жамIаш. Цу тайпа гайтамаш хилла бацара 2001-чу шарахь дуьйна цу центран социологаша и хаттар талла долийчхьана.\nУггар алсамдаьлла "халкъийн да" шаьш лору аьлла жоп деллачу нехан дакъа (12 пункт). Оццу хенахь хаъал охьадаьлла Оьрсийчуьрчу бахархошна юкъахь Сталин вочу агIор тIеоьцучу нехан терахь (19%).\nЦул сов, 70 процент респонденташна хетарехь, Сталина диканиг алсам дина пачхьалкхан дахарна, вониг динчул а, ткъа хаъала лахделла "Сталинан заманахь Советан халкъана юкъахь дараш хилар" бакъдан йиш йоцуш ду, аьлла хетачу нехан терахь (60% тIера 45 %).\nСталин бен доцуш тIеоьцуш бу коьртачу декъана 18-24 шераш долу Левада-центран талламех дакъалаьцна къона респонденташ.\nЦу жамIашна социологаша йинчу комментарешкахь билгалдоккхуш ду, Оьрсийчуьрчу бахархошна юкъахь дикачу агIор Сталин тIеоьцучу нехан тIегIа лакхара хилар, иза дIаваьллачул тIаьхьа хиллачу пачхьалкхан куьйгалхойх Брежнев Леонидах а, Горбачев Михаилах а, Ельцин Борисах а царна хетачуьнца дуьстича.\nБорщев Валерий "Москох ХIелсинкин тобан" гIантдех цхьаъ ву. Левада-центро бинчу талламах лаьцна "Iамеркан аз" порталан дехарца комментари еш цо дуьйцу, Сталинах баккхийбечу нехан терахь алсамдаларан бахьанаш.\nБорщевна хетарехь, юкъараллехь цу тайпа ойланаш йолу нах алсамбовларан оьрта бахьана ду Кремло дIахьош йолу пропаганда.\n"Сталин зорбан гIирсашкахь кест-кеста гойтуш ву, цхьа ша-тайпа эвсаре хилла куьйгалхо санна, дуьйцуш ду иза волуш махкахь "болатан низам" хилла бохуш. Ткъа дуккха а адамаш, шайна юкъахь цу заманан дуьхе кхиа мало еш болу кегийрхой а болуш, шаьш кхоьллинчу моьттучуьнца бехаш бу, зулам дагадохарна къел бахана бу, я тидаме ца оьцуш бу чолхе историн тIаьхье, шайн чкъуьйриг чохь хьулбелла, - боху бакъонашларъярхочо.\nБорщевна хетарехь, нахана Сталин дикачу агIор гуш хиларна Iаткъам бийриг ду Оьрсийчохь карарчу хенахь хIоьттина хьал, хьарамлонаш лелорца а, ца сацало коррупци хиларца билгалдаьлла долу. Цундела болх беш ду, боху цо, Сталин волуш иза дерриг а доцуш дара, цхьа а къола деш вацара, амма низам дара, бохург.\nЦу кепара, Оьрсийчуьрчу бахархошна хетарг тахана махкахь лелачун реакци ю, уьш Сталинехьа бац, амма дуьхьал бу Кремло дIахьош йолу политика бахьана долуш пачхьалкхехь хIиттинчу хьелашна, боху Борщевс.


ОвхIанистанерчу мухIажиршна ца тоьа хIусамаш\nХIусамашкара бевдда, шайн махкахула баха керла меттигаш лоьхучу овхIанхойн терахьаш 1 миллион 200 эзар стаге кхаьчна кху тIаьххьарчу кхаа шера чохь, боху дуьненаюкъарчу бакъоларъяран Amnesty International юкъаралло. Лондонерчу оцу хьукмато бахарехь, пачхьалкхан дозанел арахьа веха тахана 2 миллион 600 эзар овхIанхо.\nЦо бахарехь, цхьа а доьзал бац кху тIаьххьарчу 40 шарахь шен цIера балаза бисина. ОвхIанистанан маьI-маьIIехь мухIажирш бевлла бехачу нахана ца тоьа хIусамаш, кхача, хи, молханаш, аьтто бац берийн деша, болх карон.\nКъилба Азерчу Amnesty International юкъараллан декъан директора Пател Чампас латкъам бина, ОвхIанистанерчу конфликто нахана бохьу бала дуьненна бицлуш лаьтта, аьлла. Iамеркан эскарш оцу махкара 2014 шарахь дIадахчхьана дуьйна вуно телхина ду адамийн бакъонашца долу хьал.


Кёлнехь бусулбанашца къийсало неонацисташ\nГермани --Кёльнерчу къепедацаршкахь, 26ГIа2014.\nКIирандийнахь Германехь даккхий къепедацарш хилла, неонацин хьежамаш болу эзарнаш нах урамашка бовлар бахьана долуш. Бусулба дин лелораш Германехь баржарна дуьхьал акци дIаяхьинчу цара полисхошна цIе тоссу шишанаш а, тIулгаш а диттина. ХIинца иза толлуш ду меттигера Iедал.\nНемцойн Кёлнехь кIирандийнахь митинге арабевллачу аьтто-радикалан партин агIончаша официалехь магийначу шайн акцин бахьана радикалан исламхошна дуьхьало яр ю аьлла кхайкхинера.\nАмма и болам вовшахтоьхначу Pro NRW партин хьежамаш бевзачарна хьалхе дуьйна а кхеташ дара, цара арабаьккхинарг радикалхошна дуьхьал къийсам боцийла, цунах бахьана а дина, уьш шайн массо а бусулбачаьрца йолу гамо гайта арабевллийла. Гуш дара иза иштта цу партино митинге гулбинчу ницкъашка ма-хьаьжжина а.\nФутболан фанаташ, ультрас олуш болу волелархой, скинхедаш, тайп-тайпана неонацин хьежамаш болчу кегирхойн тобанийн декъашхой – 3 эзар гергга стаг вара Кёльна юккъехь гулвелларг. Ткъа ишттачу хьолехь даима а хуьлуш ма-хиллара, царех дукхахберш корта бахон маларш мийлина, кеп хилла а, я йий чохь долу шишанаш кара лаьцна а бара.\nСалафиташна дуьхьало яре юкъаралла кхайкха а, шаьш царна дуьхьало ян кийча хилар гайта а арабевллачу цара, демонстраци дIайолаелла дукха хан ялале, шайн гулам ларбан арабевллачу полисхошна тIелатар долийра. Iедалан белхахошна тIулгаш детташ, лоьлхийтаргаш а, шишанаш а кхуьйсуш, полисхой сийсазбо дешнаш а кхайкхош а, къепедацарш долийра цара.\nТкъа хьал цу кепара дерза там болуш дуйла хууш хиллачу меттигерчу полицино хитуху машенашца а, резянкин гIажмашца а, бIаьргах хи доуьйту газ еттарца а дуьхьало йира. Ткъа меттигерчу хаамийн гIирсаша а, Iедалан векалша а чIагIдарехь, маларо дог-ойла ир-кара хIоттийна болу волелархой совца а тигича, и гулам чекхбаьлла аьлла, гулбелларш дIасалаьхкира полицино.\nАмма цу тIехь ца севцира шаьш салафитийн гамончаш кхайкхийна болу, амма бакъдерг аьлча, бусулба дин лелочарна а, кхечу къаьмнех болчу тIебаьхкинчаьрца а, кхечу басах дегIан чкъор долчаьрца а гома болу аьтто-радикалхой. Жимма гIалин юккъера шаьш Iедалхоша юхатеттинчул тIаьхьа, шаьш дIасабовлу кеп а йина, кхин цкъа а Iедалхошна тIелатар долийнера цара.\nКёлнерчу коьртачу цIерпоштан вокзална уллохь футболан фанаташа а, церан накъосташа а полисхойн машен тIекIелъяьккхира, масех полисхочунна чевнаш а еш. Церан къепедацарш бахьана долуш масех сохьтана цу вокзалера цIерпоштанаш а совца йийзира, дIасаяха йиш йоцуш.\nКIирандийнахь Кёлнехь неонацин хьежамаш берш харцхьалелла аьлла кост даьржинчул тIаьхьа, Европерчу вайнахана юкъахь, ишттачу хьелашкахь тIаьхьарчу хенахь кест-кеста хуьлуш ма-хиллара, эладитанаш даржа дуьйладелира, цу летаршкахь нохчий а лазийна, ткъа аьтто-радикалхой нохчашна дуьхьал арабевлла а хилла бохуш.\nАмма и тайпа хабарш цхьа а бух боцуш хилар къастийра Маршо Радионо, Кёлнехь бехачу цхьамогIа нохчийн диаспорин векалшца зIе а йина. Царех цхьаммо, Кёлнан вахархочо Джантемиров Iадлана иштта дийцира цу гIалахь хиллачух лаьцна.\nДжантемиров: „Бусулбачарна дуьхьал арабевлла бара уьш. Масех эзар стаг вовшахкхетта, митинг йо шаьш аьлла. Цара цигахь къепедацарш лелийна, мелла ма барий уьш. Полицин белхахошна йиттина цара, шишанаш кхуьйсуш, тIулгаш детташ. Iедалан белхахой бу цигахь лазийнарш массо а. Делан къинхетамца цхьанна а нохчочух хьакхаделла дац и хIума. Вайнчарех цхьа а ца хилла цигахь“.\nЦу юкъанна кIирандийнахь Кёлнехь а, цул хьалха кхечу немцойн гIаланашкахь а неонацин хьежамаш болчу ницкъаша къепедацарш лелоро гIайгIане божийна Германин Iедалхой а, тергамхой а. Уьш кхета, бусулба дин лелочеран агIонтIе къайлахчу сервисийн а, полицин а ерриг само ерзина шаьш Iачу муьрехь, шайн махкахь скинхедаша а, аьтто-радикалхоша а корта айбина хиларх. Ткъа иза вуно кхераме хиларх а.\nИштта, масала, немцойн полисхойн профкхеташонийн куьйгалхочу Пликерт Арнолда дIахьедина, футболан фанатийн боламаш мел кхераме бу бохург тидамера далийта мегар дац, аьлла. „Там бу кестта хазнеха санна кхераме керла цхьаьнакхетаралла цара кхолла, вуно ира радикалан хьежамаш болу кегийрхой вовшах а тоьхна“, - элира цо оршотдийнахь шен журналисташца хиллачу къамелехь.\nЦо дийцарехь, и фанаташ цхьа керла, цкъачунна Iедалхоша шайх болу кхерам ма-барра тидаме а ца лоцуш, шайн тергонан юьстах йитина хилла феномен кхуллуш ницкъ бу.\nНеонацистийн къепедацарш хилла Кёльнехь\nАьхкенан мур болалур бу "Ведучехь"\nCo dicurg baq dats\nЗама хийцаяларх а, дайшца зIе ца ходуьйту урдунхоша\nСаг1а хир дуй!!! ???\nСагIин мах базбора йовхоно\nДела реза хулда Пет1аматан\nДу, Оьрсийчоь сан пачхьалкх хиларна 4 %\nОьрсийчоьнан футбол сан тергонехь яц 22 %\nФутболца сан бала бац 74 %


Оьрсийчоьнан миллиардеран Ротенберган Аркадин хиллачу зудчо, Натальяс, хаам бина, Ниццехь Shoshana цIе йолу шен вилла "дIалаьцна" аьлла, хаам бо Кавказ.Реалиино. Цо цу хьокъехь зудчо латкъам бина полице, ткъа Nice Matin газето яздарехь, полицехь тIечIагIдина латкъам шайга кхаьчна хилар.\nРоттенберг Натальяс хиллачух лаьцна яздинера дIадаханчу кIиранах инстаграмерчу шен агIонехь (карарчу хенахь цу тIехь хийцамаш бина цо).\n"Товбеца-беттан 10-хь Нохчийчуьрчу радикалан террорхоша дIалаьцна сан Францера вилла. Нуьцкъала лаьхкина цара территори тIера сан белхахой, йиттина гIаролхошна, йохийна камераш, кегдина догIанаш, дIалаьцна вилла, догIанаш а хийцина цигахь шайн база йина", - дIахьедина, ткъа тоьшаллана санна зорбане яьккхина виллан территори тIехь яьккхина масех видео.\nРотенберга чIагIдо, вилла дIалацар вовшахтоьхна "хьал долчу Оьрсийчуьрчу олигархаша, шен жигаралла ца тайначу". Ца боху, шена иза дайтинчеран цIераш а, иза дIалацарна цара мелла ахча делла а хаьа бохуш. Цо дийцарехь, полици реза ца хилла хуьлучунна юкъагIорта.\nFrance 3 телеканало хаам барехь, Товбеца-беттан 12-чу буса виллан керта ваьлла хилла 30 гергга герзаца волу стаг. Цара лаьхкина цигахь хилла нах.\nНаталья Ротенберг цига кхаьчча, цуьнан аьтто ца баьлла керта яха. Хилларг хIун ду хуучу телеканалан хьастано дийцарехь, виллехь йисна хилла цуьнан хIуманаш а, ши жIаьла а.\nFrance 3 телеканало чIагIдо, вилла дIалаьцнарш Ротенберг Аркадин долахь йолчу SCI Villa Shoshana компанин кхерамазаллин белхахой бу бохуш. Ткъа иза цара дина Оьрсийчуьрчу миллиардеро омра а делла.\nSCI Villa Shoshana компанин векалша дIахьедина France 3 телеканале, нуьцкъала вила дIалаьцна яц, ткъа карарчу хенахь иза яьсса ю аьлла. Компанехь аьлла Ротенберг Натальяс инстаграмехь йитина комментареш эладита ду аьлла.\nNice Matin газетана комментари еш SCI Villa Shoshana компанин куьйгалхочун адвоката Жонке Софис аьлла вилла компанин долахь ю, ткъа Ротенберган хилла зуда "Эрмалойчохь ехаш ю, иза яха хиъна хила шен долахь йоцчу вилле.\nРотенберг Аркадис ялийнера Наталья 2005-чу шарахь. Кхин а 8 шо даьлча иза йитна цо. Цул тIаьхьа Наталья Ротенберг суьде елира Британехь, амма эххаре а цуьнан аьтто белира цхьацца гIишлош а, кхин долу хIума а даккха шен хиллачу майрачуьнгара.


Нохчийчоьнан имам – Воккха-Хьаьжа\nВоккха-Хьаьжа, Сесанара-Хьаьжа, Хьаьжа-Индаре, Ташу-Хьаьжа. Уьш ерриге а цхьана эвлаян цIерш ю. Цуьнан бакъйолу цIе Ташу-Хьаьжа хилла. Оьрсийн хьостанаша билгалдаккхарехь, иза Дагестанерчу гIумкийн Эндери эвлара схьаваьлла ву. Амма и шеконе дуьллу Ташу-Хьаьжина тIаьхьа хIиттинчу цхьаболчу нохчийн мурдаша. Цара и Нохчийчуьра вахана хилла боху Эндери-эвла.\nШеко йоцуш дерг цхьаъ ду: Дагестанехь гIараваьлла волчу Мохьамадал ЯрагIис бусалба дин Iамийна ву Ташу-Хьаьжа. Цуьнан дуьнентIе валарх, бераллех, тайп-тукхамах, гергарчарах лаьцна материалаш ца карийра тхуна, оьрсийн дукха документаш, нохчийн шира тептарш кегорах. Бакъду, 2008-чу шарахь Iаьрбийн маттахь зорбатоьхначу жайни тIехь хьахийна ду: I8I0-чу шарахь шен устаза Мохьаммадал ЯрагIис шена билгалйинчу нохчийн цхьана юьрта веара Индарера Ташу-Хьаьжа. Оцу юьртахь, цунна накъост, гIоьнча хир ву аьлла, билгалвина, Сесанара аренга охьавеана, юьртахоша лоруш, вехаш-Iаш цхьа стаг вара. Цунна тIевоьссира Ташу-Хьаьжа. ХIусамдена бийцира цо ша арабаькхина некъ. Нохчийчохь бусалба дин цIандар, чIагIдар дара цуьнан коьрта декхар, аьлла.\nНохчийчохь даьржина ши тIарикъат ду: къадирин, накъашбандийн.\nКъадирин тIарикъат Нохчийчохь а, Къилбаседа Кавказехь а даржийнарг Иласхан-Юьртара Кунта-Хьаьжа (Хьаьжа) ву. Мохь туххий зуькар деш, тIараш детташ, гонехь Iамал ечу къадириййатех къаьсташ бу, го бина охьаховший, меллаша зуькар деш, тийна дуьненахь Далла хастам беш болу накъашбандин тарикъатан декъашхой. Хаваж-Баудди Накъашбанди ву и тIарикъат дуьххьара даржо долийнарг.\nДелан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIекхаччалц хьалайоьдуш ю и ший а тΙарикъат кхайкхош хиллачу Iелимнехан силсил.\nОцу «силсил аз-захIабийят» олучу «дашочу зIенан» чIагаршна юкъахь хьакъ йоллу меттиг дIалоцу Къилбаседа Кавказехь и тIарикъаташ даржо долийначу гIазгIумкичо Мохьаммадал ЯрагIис. Цунна тIаьхьахIиттинчу Iелимнахах бу Сесанара Ташу-Хьаьжа, Сиржа-Эвлара Умалт-Шайх, Зандакъара ГIеза-Хьаьжа, кхиберш.\nМохьаммадал ЯрагIис Ташу-Хьаьжина тIедиллина хилла накъашбандин тIарикъат Нохчийчуьра Анапе кхаччалц долчу латтанашкахь довзийтар, даржор, цунна леррина бакъонаш, шайхан дарж луш.\nТашу-Хьаьжин васт ша-тайпа къаьсташ ду нохчийн эвлаяашна юкъахь. Иза динан да хилла ца Iаш, гIараваьлла тIемало хилла. Таймин Биболатан цIе политикин хьаьрмахь хьехор лахлучу I830-чу шерашкахь лата болало Ташу-хьаьжин сийлаллин седа.\nI830-чу шарера I843-гIа шо кхаччалц болчу муьрехь Нохчийчохь, Дагестанехь дIахьочу къоман паргIатонехьа болчу къийсамехь имам Шемалца цхьаьна оьрсийн документашкахь хаддаза хьехош ю Ташу-Хьаьжин цIе. Ташу-Хьаьжа Iеламстаг хиларе хьаьжжина, бусалба дин Къилабседа Кавказехь даржор шен декхар хеташ хилла цунна. Кавказехь накъашбандин тIарикъат дуьххьара юкъадаьккхинчу гIараваьллачу гIазгIумкин шайхан Мохьаммадал ЯрагIин мутаIелам хилла ву иза. Имамашна ГIеза-Махьмина, Шемална гIазотан идеологи йовзийтина, церан хьехамча ву Мохьаммадал ЯрагIи.\nКъоман маршонехьа латточу къийсамехь яккхий новкъарлонаш йора нохчашна юкъахь яьржинчу вочу амалша: къаркъа мийларо, томка озаро, кегийрхой баккхийчаьрца эвхьазбийларо, цхьаболчу мехкарийн маьттаза леларо, гIиллакхаш цалараро.\nОцу хьолехь вуно ледара даьллера дин лелор, ламаз-марха лардар, бусалба нехан сийдар. И дерриге а нисдан оьшуш дерг луьра низам дара. Адамийн дог-ойла гIатто, уьш шайн къийсамехь чIагIбан бусалба динан хаза гIиллакхаш марздан дезара. Кегий нах ийманехь, оьздангаллехь кхио безара. Ламанца, аренца йолчу нохчийн ярташкахь бусалба дин чIагIдан волавелира Ташу-Хьаьжа, даима шена уллохь Девкар-Эвлара Уди-молла волуш.


Белхороев чохь хилла машен\nГIалгIачохь вийна Белхороев ИбрехIим дIавоьллина иза схьаваьллачу Сурхахи эвлахь шен дена Белхороев Султан-Хьаьжина уллохь. Маршо Радионо яздира, Белхароев шен машенлелорхочуьнца цхьана вогIучу заманчохь, кIело а йина, вийна хиларх. Чевнашца дарбан хIусаме кхачийнера шофер Аушев Або. Операци йина цунна, карарчу заманчохь меттавеана иза. Белхороев дIавуллучохь гулбеллера республикехь бевзаш болу нах а, луларчу мехкашкара Iеламнах а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан хаамашца, Белхороевна тIелатар динарш "Лада Приора" олучу машенца хилла. Иза вийначу меттигехь карийна шина калибран гильзаш, листа долийна бехкзуламан гIуллакх аьлла, дIахьедина Талламан комитето.\nХьалхо шозза кIело йинера Белхороев ИбрехIимна. 2016-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь, Несарарчу цуьнан хIусамна гергахь машен эккхийтира цуьнан бевзаш боцчу наха. 2008-чу шарахь Несарахь Белхороевн машен а оьккхуьйтуш, чевнаш йира цунна.


ХIинцца хиънера цунна Шуанатан шолгIа кIант а кхалхар. Кхоьруш дуьйцура цо оцу бохамах, и ирча иэшам ша лайна дуккха хан дIаяьллашехьа. Дуьххьарлера кIант цуьнан шен къиношна дина таIзар дара, шолгIаниг – ден къиношна тоьхна гIуда, кхоалгIаниг дуьнен тIе вер ву – иза вехар ву, ирсе а хир ву. Цуьнан кхерам кхоьллинера кхечу синхаамо – цIаьххьана Афилонна ша кхин ца иэшахь, дIататтахь, дIаэккхаяхь, кхоалгIа кIант хиларх яккхахь.\nТкъа иза хIинца ша цхьаъ муха вуьсур вара?\n– Э-э, Афилон, Афилон! Со хIинца а онда ма ю, хьажал… ХIара когаш. ХIара накха, хIан? Схьалол хьайн куьг кхуза, хIан-хIа, кхуза, юххе… ХIан? Вешан юьхь яйа ца оьшу. Бер хир ду, АллахIа кхиэлйойла сан. Шиъ дийр ду. Диъ бер а дийр ду.\n– ХIаъ. И кIант-м дIалур вац хьуна вайша.\n– Ас юьртдега дийхира – зулам дийр дац оха. Молха де, боху. Молха – шуна орца ду. Сурхай веанера кхуза, цо а совгIат делира цунна.\nАфилон цIенкъара хьалагIаьттира.\n– ДIаяло, ас ойлайийр ю, вай кхидIа муха дехар ду.\n– Сан-м яц яха меттиг.\n– ХIа-а, бакълоь, улле охьахаа, йист ма хила.\nДуккха ярташкахула чекх а ваьлла, халкъ кхобушйолу бIеннаш корматаллаш евзинчул тIаьхьа, хIинцца кхета воьллера Афилон – ламанхойн кхоллам хIаллакьхиларе боьдуш бара. Цхьа а хIума дацара и кIелхьарбаккха. Мохк тIамо чIанабаьккхинера, беккъа цо – тIамо – кхобуш а бара и. Шен гай юьзна хилла цхьа а де дага ца догIу къиэн ДегIаста хIинца а халла лаьтташ яра, амма Нохчийчоь, шен ирзуш а, аренаш а ялташ дIадеза гуш, машарна тIегIертара. Наибаша шаьш дол-долчуьра схьа хаамаш бора къоьллах, мацаллах, адамаш кIаддаларх а лаьцна, наной бераш дуьнентIе даха цакхиабарх, гIумкаша сардална тIе векалш бахийтарх, оьрсийн Iедална кIел долчу самукъанечу дахарх кегийрхой хьегарх а дуьйцура.\nШемал шенчунна тIера юх ца волура. Тайп-тайпанчу тукхамех цхьа халкъ, цхьа къам кхолларан тIех шовкъечу лаамехь къармаза волу иза хIинца а тешаш вара хиндолчух. Амма цунах ца тешара хIинца уггаре дог чIогIа дерш а. Шен къийсамах чIогIа тешаро а, и толамца дIабахаро а синтемехь латтавора Шемал. Томкаозархойн мераIуьргех чекх хьостамаш дохура. Маларчашна къинхетамза гIожмаш еттара. Латта схьадоккхура цунах пайдаэца цалуучаьргара. Жоьра зударий, къамел дIа а ца дойтуш, маре дIалора, нагахь санна царна жоьра бисинчул тIаьхьа кхо бутт хан ялале шайна майранаш ца карабахь.\nГунибехь, СогIратлахь, Унцукулехь а молханан зовташ йора.\nХалкъана самукъадаккха лаьара – имама бакъо елира ДаьргIахь, шен бIаьргашна хьалхха, говраш хахка. Толамхочунна дато сом я шинар лора. Цхьаммо а ца хаьхкира дин имамна гучохь. Халкъана иллеш дезара – бакъо елира зуькарш ала, маьждигашкахь зуькаран шовкъехь гонаш тийса а магийра, амма имам волчохь мукъамбан цхьа а ца хIуттура. Шемала шен геланчаш хьийсабора гIебартошна, шапсугашна, балкхарошна, абадзехашна а тIе, шегахьа даха хьийзийра ногIийн тукхамаш, машаре къамелаш дора ГIоба а, Лаба а хийн йистошца йолчу маьршачу ярташца. Керстанийн ширачу динехь болчу гIалагIазкхаша килсаш хьалаюгIура ДаьргIана дехьарчу хьаннашкахь. Шемала дош деллера гIалагIазкхийн шира дин кхузахь лардан, цуьнан доладан.\nАмма хIинца тешам байнера массеран а, уггаре чIогIа тешамболчийн а. Кибит-Махьма шена юххера дIатеттинера имама. Инженер Юсуп-Хьаьжа ведда оьрсашна тIевахара. Дукхавеза кIант Джамалдин, лаьмнийн дегайовхо, ден сискалх ша кхетта а валале, цуьнга оьрсашца машарбан беза бохуш вара.\n– Церан пачхьалкх йоккха ю. Темир-Хан – Шурера Петербурге дIакхаччалц говрахь цхьана баттахь некъбан беза.\n– Ма береш а бу! – Iоттарца олура имама, машарх долу хаттар дийцаредар тIелоцуш, Крымехь кхиамбоцуш дIабахначу тIамо ницкъаш иэшийначу паччахьца машаран бартбаро дуккха а гIоленаш кхолла мегара цунна.\nГенахь болчу Карата – эвлахь ваха дIавахийтинера Джамалдин, зуда а къастийнера – доккха сий а, лаккхара тешаш а болчу наибан ТIелхиган йоI.\n– Со хьайн гIоьнча хила ца лаьа хьуна? – хаьттира кIанта.\n– ХIан-хIа. СадаIа. Могашалла вуон ю хьан…\nХIетте а, цкъа-шозза тIелатарехь куьйгалдан дIакхайкхира Джамалдин, дуьххьара стунден тергонехь волуш, тIаккха шен деца цхьаьна. Сийлахь цIе яккхал хIума ца дира.\n– СадаIа! – цул тIаьхьа Iа чекхдаллалц тIе ца кхайкхира.\nIа юккъе дахча, ГIеза-Махьмина тIевигира Афилон гIаролхоша.\n– Хьуна сан ваша Джамалдин хIинца а гина вац? – хаьттира вукхо гIиллакхе, амма цуьнца цхьаьна цхьа бендацарца, маршалла а хоттуш, кхуьнан кхолламах хаттарш а доцуш, ткъа Афилонан кхоллам шегахь долу хьал ма-дарра гойтуш схьахьоьжура азъелла, баьццара бос кхеттачу\nцуьнан юьхь тIера, дерриг дакъаделлачу дегIаца, цкъа мацах хьийзина хиллачу можа юккъера схьакъиэдачу къоьжаллийца.\n– Иза волчу воьду вайшиъ, хьо хоьттура цо, имама бакъо елла.\nАфилона мел бехказлонаш хьийзорах, оццу сарахь новкъа ца ваьлча ца витира.\nЛарамечу йийсархочун хьелашкахь вехара Джамалдин. Цуьнан къона зуда, дейтта шо кхаьчна йоI, яра цуьнан цхьаллин хехо.\nЯрташкахула кхерсташ ша лелачу хенахь имаман воккхахволчу кIантах дукха эладитанаш хезначу Афилонна хетара, шена гунверг шен дех кхаьрдаш, цо кхочушдечу историн маьIнехь даккхийчу гIуллакхех воьлуш волу кура эпсар хир ву аьлла, хIара воьхнера, гIайгIане, балахьоьгу юьхь йолу, яаяллалц дукха ешначу оьрсийн киншкаша гуобина, цомгаш жима стаг шена гича.\nГоспиталехь хуьлучу кепара аьчкан маьнгина уллерчу терхи тIехь лаьттара мужалташ йолуш а, йоцуш а ахбIе гергга киншкаш, дукхахъерш дуьнен тIера пачхьалкхех а йолуш. «Кавказ» цIе йолу газеташ а дуккха дара Iохкуш, къоламца билгалонаш йина статьяш а тIехь. Маьнгин коьрттехь кхозура Кавказан оьрсаша хIоттийна карта, и совгIат деш яздина йоза а дара цу тIехь: «Корнетна Шамилан Джамалдина хIара хIоттийначо доттагIаллин совгIатца».\nЦIа чохь аптекин хьожа яра. Лаьмнашкахь хIинцца бен гина доцу аьнгали тоьхначу лохачу, жимачу корана юххехь шакъаьстина терхи лаьттара шена тIехь кегий банканаш, молханаш а долуш.\nЧен цIоканах тера месала юргIа тIе а тесна Iуьллура цомгашниг.\n– Хьаша валийна ас хьуна, хабарш дийца воккха говзанча ву, – элира ГIеза-Махьмас, охьа а таьIна Джамалдин хIусам чу а волуш. – Афилон…Хьуна хезна хIара вуьйцуш.\n– ХIаъа, хIаъа! – самукъадаьлла, элира цомгашчо тIехдикачу оьрсийн маттахь, цуьнца цхьаьна бохийна буьйцучу жIайн маттахь веше маршалла а хоттуш, ший а чукхойкхуш, куьйган ишар а еш. – Дукха хан яра суна хьо ган лаьа, амма хьо лацалуш вацара тIаьххьарчу хенахь.\nДуткъа, тайначу дегIахь волчу вешица вуьстича, партал гушволу ГIеза-Махьма догдикаллин цавашарца бIаьргбетташ вара хIусаме, куьйгаш Iуьттура шена цаевзачу хIуманех, балдаш беламе тIеттIа а таIийна, берийн цхьа атта йина, шайх кхета хала йолчу ловзаргашка хьоьжучу воккхачо санна.\n– Схьадийцахьа, мичахь вара хьо, хIун гира хьуна? – Джамалдина Афилонна тIехула бIаьрг кхарстийра, тIаккха, мел дукха хIуманаш лайна цо шен дахарехь кхетта, кхин цуьнга дIа а ца хьожура.\nНовкъахь ГIеза-Молле кIадинаш, кхабанаш, герзаш а дарх лаьцна ша дийцинарг кхунна а дийца волавелира Афилон догцадогIучу озаца. Джамалдин ша а вара къамелдан лууш, тIаккха, шена меттиг ма-белли, Афилонан къамелна юкъаиккхира.\n– Хьо масон-м вац? – хаьттира цо, вац боху жоп шена хезча, цецвелира. – Ма-дарра аьлча, суна дика евза хьан истори. И оццул башха а хир яцара, хьекъална а, кхетамна а башха кIорге йоцчу стагца нисъеллехь. Дукха хан юй хьо кхузахь волу?\n– Со цIахь волу итт шо кхаьчна, – жоп делира Афилона.\n– Со дика кхеташ ву, и бохург хIун ду. Цундела вар-кха со хьо ган лууш. Лаьмнашкахь итт шо! Цхьана хIуманна тIехь сайна синтембо ас, суо оццул вехар вац аьлла. Лаьмнаш – и ирча хIума ма ду, хьуна иштта ца хета?\n– Суна дукхадеза уьш.\n– Со а ма ву уьш дезаш. Амма кхузара дуьнене араволу неIарш къевлина хилча – сан садукъло.\n– Цигахь, Россехь, вай долчохь, а ма дац паргIат садоккхийла.\n– Сан дас дIахьочу гIуллакхах теший хьо? – цIаьххьана тийна а, эсала а хаьттира Джамалдина.\n– ХIинца а иштта ойланаш ю хьан?\n– И гIалат ду. Хьуна ма хаьа, Росси хIун ю.\n– Хаьа суна.\n– ХIетте а, хьан дас дIадолийна гIуллакх иэшамца доьрзур ду аьлла, ца хета суна. Бакъду, цунна шена ма-хеттара, нийсса дIа долчу маьIнехь-м ца боху-кхий ас.\n– Ткъа муьлхачу маьIнехь?\n– Хьан дас кхоьллина нуьцкъала тIеман цхьаьнакхетаралла, цунна шена лиъча а, цуьнан болх-гIуллакх сацалур дац. Цо турпалхойн дийнна цхьа чкъор кхиийна, онда лаам болуш къонахий а. Цо Iаламат боккха тIеIаткъам бора, хIинца а бо оьрсийн законодательствона, цундела, Кавказан баьчча хила цуьнан кхолламехь яздина дацахь а, цунах хIинцале а Россин сийлахьчу гIуллакххойх цхьаъ хилла, Болотников санна, Пугачев санна, кхин…\nАфилон кхин а цхьа цIе яккха лууш вара. Джамалдина юкъахваьккхира иза.\n– ХIаъ, хIаъ, со кхета…\n– Шемал – Европин хилам бу, цо кхоьллина. Оьрсийн эскарехь тоьллачу тIеман куьйгалхочун цIе яккха алал, салташа Шемалан цIе йоккхур ю. Иза легенда ю, цундела цуьнан гIуллакх иэшаме хир дац.\n– Амма, Росси охьатоха…\n– ХIаъ, цо охьатухур яц. Итали цхьанатохарехьа Гарибальдис динарг кIезиг ду-кха, Россера кегий халкъаш, къаьсттина бусалбанаш, вовшахтохарехь Шемала диначул а. Дика тохар, олу-кха бильярдах ловзучара, цкъа а эрна довр дац.\n– И иштта делахь, шена тIаьхьа дерриге дуьне хьалагIатто деза-кх, хIан?\n– ТIетахьа, Наполеон III-чун Франци ма яц цо хьалагIаттош ерг. Ткъа феодализман дуьне цо меттахдаьккхина.\n– Хьо утопист ву.\nДжамалдина цхьана минотна бIаьргаш дIахьаббира.\n– Суна тIе нах оьху, соьга яздо: «Хьайн дега тхо кIадделла алахьа». Ас элира. Цо: «Оьрсий а, билггал, кIадбелла, ткъе пхи шо ду ас царна хIума туху». Ткъа мегар ма дара, сан дена лиъча, баккъал а тIехдика хьелаш ламанхошна кхуллуш, машар бан, цунна, тIаккха вайна а, цуьнан тIаьхьенна, урхалладан бакъо а юьтуш.\n– Паччахьан ницкъ бац шен долахь доцург Шемална дIадала.\n– И бохург хIун ду?\n– Цуьнан ницкъ бац, я Шемална а, я хьуна а ца беза элий махкахбаха а, хIаллакбан а, ткъа и шена ма луъу дан ницкъ бу Шемалан. Паччахьан ницкъ бац Шемалан махкахь муьлхха а динан ларамбайта, хIунда аьлча шегахь цхьа а дин доцу дела. Паччахьан ницкъ бац шен салташна Кавказан юьззина бакъонаш йолу гражданаш хила бакъо яла. Паччахьан йиш яц, Россера кхидолу халкъаш шех хьоьгуш, нийсо лелош Iедал кхузахь хилийта, шайн кхиаран тIегIа мелла а лакхара долуш и халкъ хиларх. Паччахьан ницкъ бу Шемална цхьа бакъо яла – эла хила. Амма иштта совгIат схьаэцар – ша-шега ахь дуьне диъна а дац алар.\n– Суна гуш ду, сан дас, шех санна, утопист а, фанатик а вина хьох, – хьалха санна эсала виэла а къиэжаш, элира Джамалдина, тIаккха, шена тIера юргIа дIа а тесна, маьнги тIера дIакхевдира, чохь молханаш долу банка схьаэца.\nЦуьнан куьг сенделла дара, гIорийна долуш санна.\n– Вай долчу ломахь капитан Оленин ца гина хьуна? – хаьттира цо вистцахуьлуш дуккха Iийначул тIаьхьа. – Цигахь йисинчу суна чIогIа гергарчу цхьана зудчун ваша ву иза.\n– Суна хетарехь, хийцина дIавелла.\n– А-а, дика ду.\nЦомгашниг кIадвеллера, хоршано эгавора иза.\nРезавоцуш юьхь йина, масийттазза цIа чу хьаьжира Раджаб, Афилоне къамел чекхдаккха бохучу маьIнехь ишар а еш.\n– Кхин кIад ца во ас хьо, дIавоьду со.\n– Цхьана минотна! Со кхета, хьо тIера вац ламасталлин хинкIална, амма, хьанна хаьа, киншкаш елла а, хьошалладан а ма мега ас. Ийза ма ло, майрра схьаэца хьайна тайннарг.\nАфилон терхи тIе вахара.\nГогольн повесташ, барон Брамбеус, Пушкин, Лермонтовн стихийн куьйгайозанан тетрадь.\n– ХIан-хIа, баркалла хьуна. Ас… – чувогIучу ГIеза-Махьмин аз хезна, неIарехьа вирзира, – хIаъ, хIаъ, хIинцца. Со волчохь оьшу хьелаш дац йоза деша, сан хIусам бодане ю оцу дерригенна а.\nЦхьа а дош ца олуш, гIайгIанечу бIаьргашца хьоьжура Джамалдин Афилоне.\nI856-чу шарахь дуьйна имаман гIуллакхаш сиха талхадуьйлира. Оцу шарахь Кавказан сардалан дарж эла Барятинскийна делира, паччахьан доттагIчунна, кхолламо хьаьстинчу инарлина, иштта волчу тIеман куьйгалхочуьнга сатуьйсура Кавказан тIамехь болчу къоначара, – тIаьхьалонан ойлацаярхо а, дозалла дезархо а, амма къиза стаг.\nШен сийлалла лакхаяккха гIертар къеггина гуш, цу тIера юхавервоцуш, цхьана а кхерамна бIо ца къажош вара иза. Ша схьа ма-кхеччи, ша санна болу хIумма а биэндоцу майра, къармаза нах хьалхатеттира цо.\nЭла Агутинский кхелхинчул тIаьхьа салтийн гIайгIа-бала кхочушволчу инарлех яьхна легендаш тIетовжа бух боцуш йисира, цундела Барятинскийс хьалхатеттира инарлин Евдокимовн, салтин могIаршкара хьалаваьллачу, дозадоцуш майрачу стеган цIе, къиза, адамалла йоцу лаам, шен амалца дерриге а аьтта-дохийна дIадаккхар нийса некъ хетачу стеган цIе.\nДика командир ву аьлла, гуттар а цIейоккхуш волу Евдокимов дуккха Iийра лакхара даржашка хьала ца волуш, цунна бехкениг дара иза элийн хIух цахилар. ХIинца иза, кхин хьемцабеш, шен сийлалле хьалатасавелира. ЦIеххьана дIалецира Мичикан тогIи, Гуьмсена тохар дира. Шен кхуьй а кIант дIахьажийра Шемала цунна дуьхьал – цомгаш, Iожалла гергагIоьртина Джамалдинний, ГIеза-Махьмий, къона Мохьмад-Шепий.\nЕвдокимовс аьтта дIабахийтира уьш, йийсаре лецарх халла кIелхьарбевлира.\nЛаманхоша цIе тиллира цунна: Учгоьз – КхобIаьргберг.\nI857-чу шарахь дуьйна, Ермоловс динарг юха карладоккхуш, Евдокимовс дIадолийра хьаннаш, бошмаш, коьллаш дIахьакхар, тIайш тохкура, некъаш дохкура. Органан чIож дIалецира, Нохчийчоьнан наиб ТIелхаг лаьмнийн кIоргене юха а лоллуш. Шеца кхо мурд а волуш оьрсашна йийсаре веара Мичикан наиб Эска. Мичик-хица йолу ярташ лаьмнашка хьалакхалхае оьрсашна генна аьлла, омра дира Шемала, – цунна жоп луш, хьаннех цIе тесира Евдокимовс. ХIинца цо дагарца дIа ца хьокхура, ткъа цIе юьллура. ЦIе дIауьдучу бахархошна тIаьхьакхуьура, машаре нах машаре боцчаьрца цхьаьна хIаллакбора. Иштта къизалла кхелхинчу ДонгIуз-АргIута а, (цкъа а синтем ма хуьлийла цуьнан докъана) лелайора.\nДрагунел а, гIалагIазкхел а маса тIеуьдура цIерш, дагийна латта, кхин цхьа а къамелаш ца деш, оьрсийн паччахьна муьтIахьалле далош.\nДерриге а карарадолуш дара ломахь. Нохчийчоь – имаман хьаьтта, цуьнан эскаран бепиг, – Нохчийчоь оьрсийн караяхнера.\nКерла бепиг лаха дезара, тIом дIабахьа керла некъаш а Шемална юххехь ткъе пхеа шарахь девзашдолу цавохар а оьшура цуьнца цхьаьна, тIаккха Шемала шен нах хьовсийра гIалгIашна а, Несарехь бехашболчарна тIе, БуритIе юххе, тIаккха уьш гIовттийра эрначу, цхьа а кхиам хила ницкъбоцчу тIамна. Цхьа а тешар вацара, иэшамаш хуьлуш схьадогIучу оцу деношкахь цхьа стаг хилла а керла бIаьхой карор бу аьлча. Шемална карийра уьш.\nБархI эзар жIайхой а, нохчий а чухахкабелира гIевттинчу гIалгIашна гIоьнна. Оьрсийн кхоллам хада доллачу тай тIехь кхозура. ХIинца массо а кхеташ вара Шемала сел майра кхочушдан дагалаьцначух.\nАфилон, оцу дагалаьцначух цхьакIеззиг дерг бен шена ца хаахь а, шовкъе хилла, воккхавеш воьлхура. Лаьмнийн сийлахьчу къаночо тIеттIа синтем карзахбохура цуьнан даг чохь дIадаханчу шерашкахьчул а нуьцкъала.\nАмма вохийна Iаьржачу хIорда йистехь Мохьмад-Эмин, Нохчийчоь йогуш ю. ХIинца имамна уллехь вац я Ахьвердин Махьма, я ШоIип, я Хьаьжа-Мурд а, ткъа оьрсашна хьалхадаьлла ду оццул нуьцкъала, оццул къиза са – инарла Евдокимов.\nГIалгIайн бIоно гуобинчу БуритIа кхача сихха лаьмнашкахула новкъавелира Шемал. Евдокимов цунна тIаьхьара ца волу, агIонашкахула тIелиэта, генна некъбина гIелделла имаман эскар дийнахь пхоьазза-ялхазза тIомбан хIоттадо, ярташ йохайо, лаьттаца дIашардо кешнаш, бошмаш дагаршца дIахьокху, хьаннаш ягайо, тIаккха, эххар а, БуритIа юххехь ламанхой дIасабаржабо. Оцу меттигашкахь хийра, хууш бийца мотт а боцу, тIетовжа доттагIий боцу нохчий а, жIай а массо агIорхьа дIасауьду, уьш хIаллакбо тоьпийн баххаш детташ, буьйса яккха севццачохь царна шаьлтанаш хьоькху меттигера бахархоша, цIийх дуьзначу галеш чохь церан кортош дIатекхадо оьрсийн хьаькамашна тIе. ЧIаьнтий-Органца бехашболу ламарой шайн наибна Хьамзатна тIелиэта. Шайна тIехь цкъа а цхьана а кепара Iедал ца хилла кистинаш а охьабогIу ломара, шаьш паччахьна муьтIахь хилар дIаала. Оьрсашкахьа дехьаволу Сайдулла, гиххойн наиб, пехийн цамгарх кхелха Джамалдин.\nIай, декабрехь, дагахь а доцуш Йоккхачу Нохчийчохь гучуволу Шемал. Аьхка тийсинчу цIерийн кIуьрлахь садоьIуш дара хIинца а лайш. Евдокимовски гIопана кхерамаш туьйсуш, имам малхбузехьа дIагIоьрта, Кавказан дегаюккъе, амма дукха ца Iаш имаман эскар юханехьа доьрзу, ДегIастана, шайн лорах тIаьхьавогIуш Евдокимов а волуш. Уьш дIабоьлхура къорачу лаьмнийн кIоргалле. Учгоьз царна тIаьххье вогIура, я шелонна, я лаьмнашна, я цамгаршна а бIо ца къажош.\nХIора а роташкахь ткъе иттех стаг бен ца виснера.\n– Цхьацца бен ца висахь а – тIаккха а хьалхахьа дIагIертар ву со, – дIакхайкхийра Евдокимовс.\n– Шемална тIе а кхачале, тIом бан аддам воцуш дуьсур ду вай.\n– Со цхьаъ бен ца висахь а – тIаккха а вухавоьрзур вац.\nНохчмахкан кIоргене чубахкийта оьрсий аьлла, омра дира Шемала, Iаьнан хенахь юха цу чуьра арабовлийла хир дацара церан.\nАмма хIетахь оьрсашна тIевахара Даниэль-бек боху жIаьла, ГIеза-Махьмин стунда, элийн тIаьхьенах верг. Оьрсашна тIевахара наиб ТIелхаг а, кхелхинчу Джамалдинан стунда.\nЕвдокимовс, кхин хьем ца беш, имаман коьрта шахьарна Веданна гуолецира, гуонна юкъахь бисира ворхI эзар тоьлла бIаьхой. Нохчмахка дIа а тесна, Iаьндойн ярташкахьа дIагIоьртира Шемал, Гуниб чIагIъе бохуш, омранаш дIа а дохуьйтуш. Цо а сацамбинера тIаьххьара стагана тIехIотталц лата.\nТIом чекхбала гергабахар хааделла Барятинский ша а сихха Кавказан тIеман дозане схьавеара, дегIан хуттарш лазаран цамгаро говра хиъча шена мел ницкъбеш белахь а, дуккха ханна метта охьавуьллуш. Цунна юххе бевллачаьрца вогIура ТIелхаг, Жимачу Нохчийчоьнан наиб Дуба, мичикхойн Эска, нохчмахкахойн Умалт, ГIеза-Махьмин стунда Даниэль-бек – имаман тIеман ерриге а сийлалла, доьналла а. Къойсу-хин аьтту агIорхьара берд, цхьана а кепара тIеваха аьтто боцу, тархашлахь къайлаяьхначу тIулгийн саьлнашца чIагIбе аьлла, тIедиллира имама. ХIеттахь дагадеара Гунибехь вехаш Афилон хилар, Гунибехь тIом хилча, нагахь и цигахь мацца а хирболуш белахь, къинхетам бина, маьршавоккхур ву аьллера цуьнга. ХIинца тIом Гунибехьа дIахахкабеллера. Афилон имаман туьша дIакхайкхира.\n– Со набкхетта волчу хенахь, тIаккха а сан карахь бу-кх хьан корта, – схьакъадийра цуьнга Шемала.\n– ХIаъ, имам.\n– Хьайна мел гушдерг чIагIдел.\nЧIагIбора КIилитIлинан лам. ИчIичIалахь чIагIо яра дIахIоттош. Амма инарла Врангела цхьана буса ша ма-воггIура тохардина дIалецира СогIратлохан гечо. Хунзаххоша а, къайсабулахоша а оцу сохьта шаьш оьрсашна муьтIахь хилар дIаэлира. Йина йовлаза чIагIонаш дIа а туьйсуш, ИчIичIалахь цхьайтта йоккха топ а юьтуш, Карате дIавахара имам. Каратхоша цунна тIе нах бахкийтира, шайна лата ца лаьа аьлла. ТIаккха имам Гунибехьа вахара, новкъахь цуьнга хаам кхечира, шен вешица Муртуз-Iелица а, шина мурдаца а, (царах цхьаъ Раджаб вара, Сурхайн кIант), Кибит-Махьма оьрсашкахьа ваьлла аьлла.\nИ дерригенан а чаккхе яра. Кибит-Махьма, воьалгIа имам, бакъдинан мурд – оьрсашца ву!\n– Мегар ду, Гунибехь летар ду вай! – элира Шемала. – Афилон, хьан доIанаш къобалдина АллахIа. Схьагарехь, ас хьоьца лелийнарг нийсо ца хилла.\nБуса Гунибна юххехь, готтачу некъа тIехь, бакъдинан охIланчин Кибит-Махьмин наха имаман къепална юкъара ткъе итт мохь талийра – дерриге дети, дерриге жайнаш, имаман ерриге хазна.\nШемалца Iедалан дарж къуьйсучу стага, Далла Iамалшъярхочо, бакъдинан Iеламстага Кибит-Махьмас оьрсашна муьтIахь хилар тIеэцна. Машарбар а, герз охьадиллар а тIеэца кийчча Iашболчийн тобанна нуьцкъала баьчча хилира, Шемалан цIарца нийсса шен цIе а йолуш.\nАмма Шемала, къарцалуш, тIегулбора Гунибе тIаьххьара бисина шен нах. ЧIагIонан куьйгалхо вара цуьнан кIант ГIеза-Махьма. ТIеоьхура тIаьххьарлера тешамениш. Нохчийчуьра схьакхечира цхьа бIаьрг, цхьа куьг, цхьа ког боцу бенойн БойсагIар, Къилбехьара – наиб Хосро, Хунзахера – наиб Доного-Махьма, Хиндалаьлера – Закари, Идрис вийначул тIаьхьа цигахь наиб волу.\nОьрсаша дIалаьцначу Кегер-Ломан баххьаш тIера дIахьаьжча, Гунибан тIулган терхи цхьана йистера вукху йисте дIакхаччалц шера гуш ю. Цхьаллехь лаьтта – гондхьарчу лаьмнийн тобанна юкъахь, царна тIехь олалла деш, и ДегIастанан тIулган имам. Цуьнан басеш нийсса охьа ю, цхьа чаккхарма, цул а сов, хьалагIерта уьш, шен бохь тIехь шуьйра шун кхуллуш. Тийна Iуьллу цу тIехь эвла. Афилона, набаран суй ца беш, чIожара хьаладогIу некъаш лекхачу саьлнашца дIакъовлуш, тархашна юккъехула дехьавуьйлийлаш молханца лоьлхуьйтура, атабеллачу тIулгашца дIакъовлура чIаж. Ши эзар бIаьхочуьнгара схьабаккхалур бацара лам. Амма Шемалца верг виъ бIе бIаьхой, кхоъ йоккха топпий бен яцара. ДагадогIура Гергебилехь хиллачу тIеман денош, амма хIетахьлера нах бацара. Вийна согIратIлахойн Халил, вийна чохойн Iумар, ткъа БойсагIар къежвелла, тишвелла. Хьархочуьнгахь Сурхайгахь тур хьалаайъа а ницкъ бацара – ялта кечдар тIедиллира цунна. ЦIенош чуьра тIаьххьара дисина дама, ялтин тIаьххьарлера буьртигаш схьалахьадора цо. Цуьнан цIарна неIалт кхайкхадора массанхьа а, амма, гергагIоьртина Iожалла санна, имаман чаккхе гергагIоьртина хиларо иза кIоршаме а, синхаамашна аьрта а вора. Имамцхьаьна шен амал хийцича санна хеталора иза. Шемал дагна кIадвеллера, хIуманна тIехь собарх воьхнера, цхьана меттехь сацарх а воьхнера, ткъа хьархочо шен декхарш язбинчу кхолламо санна кхочушдора – вистцахуьлуш а, оьгIазаллица а,\nНаб ца кхеташ дуккха дIадаханчу деноша цомгаш вина, иэшамаша къанвина Шемал паргIат а, тидамца а хьоьжура Гунибе схьагуллушболчу шен тIаьххьарчу бIаьхойн мецачу, цIийша юьзначу тобанашка.\nМацах цкъа церан цIейоккхуш хазаро а шовккъий, кхераммий адамийн дегнаш чохь гIаттош хиллачу сийлахьчу къонахех цхьа а вацара царна юкъахь.\nШайн-шайн цIа дIасабовда ца кхиийна генарчу меттигашкара иттех обарг, Гунибера бахархой, шайн инарлашна карабаха ца баьхьа бевдда сехьабевллачу оьрсийн ши бIе салтий а – уьш бен бацара чIагIо ларъярхой. ТIаьххьара йисинчу кхаа йоккхачу тоьпашна тIехь урхалла деш вара Исмил. Некъаш дIакъевлинчу саьлнийн дуьххьарлерчу могIанехь вара наиб Закари, Хосро –шолгIачохь, Афилон – кхоалгIачохь. Имаман кIентий ГIеза-Махьмий, Мохьмад-Шепий массанхьа а лиэташ вара. Имаман стиглан басахь йолу хаьлжаг айбина лелара, доIа санна, массарна а вевзашволу къоьжа БойсагIар.\nОцу хенахь дуккха а эзарнаш оьрсийн эскаро сихцалуш гуобуьллура Гунибна.\nХIора Iуьйрана дIахIуттура Шемал шен таьIна-цIен гIебартойн динахь Кегеран баххьашна хьалхарчу бердаш тIе, дуккха а лаьттара оьрсийн туьпа хьоьжуш. Кхара-Къойсун чIажаша Гунибах дIакъастийначу Кегер-лома тIе сирачу динахь, цIузанчаша, эпсарша, Кибит-Махьма коьртехь волчу ларамечу йийсархойн тобано а гуобина, гучуволура Барятынский. Махо хьаьрса-къоьжа маж ловзош хиъна Iара Шемал шен динахь – Iинал дехьахь – цхьаллин сийлаллехь, тIулгашний стигланний юккъехь ша цхьаъ.\n– Лаьмнийн сийлахь къано. Сийлахь къано! – ойлане вахна олура Барятынский, шен кура элан корта дIасатехкош.\nКхоалгIачу дийнахь императора а, тIеман министро а яздина кехаташ кхечира. Шиммо а яздора, нагахь Шемалца машарбан меттиг балахь, и машар бан беза аьлла. Иза хIаллакваран дегайовхонаш оьрсийн даг чохь ехаш йолу ткъе пхи шо хан ю, и дегайовхонаш кхочушъялур а яц, цхьа инзаре Iаламат санна. Ткъа оцу юккъехула Европехь хIоьттинчу хьоло а машарбар тIедуьллу. Хонкарахь волчу оьрсийн векало яздо, султана цу гIуллакх тIехь юкъаралладаран некъаш лоьхуш ву Шемал, иза машарбаран сацам ондда тIеэцна а ву бохуш.\nАмма Барятынский – дахаро хьоьстург, цхьана а кхераман тIаьхьалонан ойлацаярхо ву, цундела, хьаьрса-къоьжа маж, кIайн чалба а йолчу воккхачу стаге дIахьоьжуш ша лаьтташ, иза реза вац цуьнца машарбан. Иза дийна каравало лаьа цунна. ХIара истори ю. Кавказан инарлина хаа дезачул а сов хаьа Барятынскийна, цунна хаьа къовсаман ловзар муха хуьлу, искусствох а кхета иза, иза ша а вара цкъа мацах башха ледара йоцу стихаш язйина. Имаман къармазалло синтем бохабо цуьнан, таллархочун санна, машарбар, баккъал а, кхерамза хиларх иза кхеташ велахь а.\nОьрсийн эскарийн куьйгалхой дуьхьал бу Гунибна тIелатардарна. И иблис-лам схьабоккхуш эзарнаш адамийн дахарийн мах бала беза, цу тIе а цхьаьнгге а алалур дац, тIелатарехь Шемал церан каравало аьттобер бу аьлла. Инарлашна Ахульго дагайогIу, хIетахь Шемал йогучу гIопа чуьра къайлавелира, муьшах тийсалуш чIожа чу а воьссина, тIаккха юха а гIаьттира керлачу сийлаллин лиэпарехь, массарна а иза вийна аьлла хетачу хенахь.\nЭскарийн куьйгалхоша дуккха а ханна гуолаьцна Iар хьоьхура. Барятынскийс, кхин хьем ца беш, тIелата бохура. ТIаккха цунна хьехардира, куьйгалладар кхечу инарле дIало аьлла, аьтто цабаларан иэхь цуьнан хазачу а, аьрхачу а коьртана ца хилийта. Иза реза ца хилира.\nЦо цул совдерг а дира. Шен ахчанах итт эзар дато сом лур ду ша, дийна а, чов хилаза а Шемал шена тIе валийначунна аьлла, дош делира цо. Итт туьма дIакхайкхийра Гунибера саьлнаш тIе массарел хьалха хьалаваьллачунна, тIелетарехь чов хиллачу хIоранна а – кхоккха сом. Иза ловзуш вара. Цхьана-шина бIе эзар соьмах Шемал иэцар пайдехь дара.\nАвгустан ткъе доьалгIачу дийнахь ширванхойн а, апшеронхойн а батальонаша тIелатар дIадолийра. Иччархошна хьалха дIатекхира ламешца, машшашца, аьчкан кожалшца а шайн лаамехь эскаре баьхкинарш. ТIулгех а тийсалуш, хьалагIоьртира гIашсалтий, лакхара охьа, догIа санна, тIулгаш тIедеттара царна. Юнкер Луговской массарел хьалха хьалавелира дуьххьарлерчу тархашна тIе, тIулгаш тIедетташ, кхузза царна тIера юханехьа чу а кхоьссира, хIетте а, цIийх вуьзна, буйнара тур дайна, дерзинчу куьйгашца воьазлагIа а хьалатийсалора иза бердах, Кавказан эскаран тIаьххьарчу хьуьнаре кхачархьама.\nБарятынский турмал чухула хьоьжура цуьнга, цергашца балда а лоцуш.\nЮнкера, лекхачу дегIахь, нуьцкъалчу болатан юьхь-бос болчу къоначу стага, зIокберг еттара торхан дотIунна юкъа, схьакхевдинчу тIулгех тийсалора, юха а зIокберг тIулгашна юкъахь чIагIйора, цунах тасалой, хьалагIоьртура, чIожа тIехула кхозуш а волуш. Ламанхошна гуш вацара иза, амма лакха тIера чукерчочу тIулгаша юкъа-кара чов йора Луговскойна. Ченийн мархаша буьзира бIаьргаш, иза нийсса охьа болчу торхан пенах дIалетира, цунах пIелгаш а тесна, кхозура, наггахь ларлуш хьала а текхаш. ХIинца дукъ тIера охьа мел богIу тIулг кхетара цунна, дукха хан ялале юнкеран кIайн коч букъ тIехь а, куьйгаш тIехь а цIегIачу басе йирзира.\nЭкханчух тера цуьнан къарцаваларе хьуьйсуш, гIашсалтий а, апшеронцаш а къиза тIедеттачу герза кIелхула гIашлойн некъаца хьалагIертара. Хьалхарчу цхьа бIе майрачу салташна чехка гIулчаш йохуш тIейогIура, тIаккха тIеедира, шайн могIарш а ца дохош, апшеронцийн керла батальон. Шайн гIулчийн мукъамехь цара лоькху эшар а яра хезаш:\nЭхI, со вина нана, геч-де, геч-де, геч-де,\nАхI, ахь а, куц хаза йоI, воьжначун ма е гIай-гIа!\nЭхI, йилбазаш, месалнаш, тхуна некъ биэ-хка!\nИ-ий, салтичун дог-ойла, кхи-а, кхи-а, кхи-а!


Оьрсийчоьнан махкахойн терахь кху тIаьхьарчу шерашкахь дуьххьара алсамдаьлла\nДечкен-бутт 16, 2014\nТIаьхьарчу масех шарахь Оьрсийчохь дуьненчу долучу адамийн терахь алсамдолуш далара, ткъа адамаш далар лахлуш дара. Ткъа дIадахначу 2013-чу шарахь эххар а Оьрсийчура махкахойн терахь алсамдала доладелла. Иза хилла коьртачу декъана Къилбаседа Кавказера къаьмнаш бахьана долуш а, беллачеран терахь лахдаларна а.\n2013-чу шеран 11 баттахь Оьрсийчохь дина 1 миллион 743 эзар бер. И терахь алсам ду, беллачаьрца дуьстича 23 эзар стагана. Советан Пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа дуккха а шерашкахь белларш алсамбара динчу берел а. Амма 2012-чу шарахь демографин гайтамаш дIанисбелира цхьатерра.\n2013-чу шеран жамIаш схьаэцча, динчу берийн терахь хьалха санна дисина, амма махкахь нах балар лахделла 1,1 %. Цу кепара демографица доьзна хьал тодала доладелла. Иза мехала ду, хIунда аьлча инзаре боккхачу махкахь бахархойн терахь, мигранташ а ца балош, алсамдер ду бохучух тешаш дукха нах бацара.\nЦу кепара даханчу шарахь Оьрсийчоьнан бахархойн терахь алсам даьлла 300 эзар стагана. Оьрсийчоьнан статистикан комитето далочу терахьашца, карарчу хенахь Оьрсийчохь вехаш ву 143 миллион 700 эзар стаг. Вуьшта аьлча 2 миллион стаг алсам ву 2009-чу шарахь уггаре а ледара гайтамаш болчу хенахь хиллачул а. Цу шарахь Оьрсийчоьнан махкахойн терахь дара 141 миллион 900 эзар стаг.\nДелахь а таханлера Оьрсийчоьнан бахархойн терахь лахара дуьсуш ду уггаре а лакхара хиллачу гайтамашца дуьстича. 1992-чу а, 1993-чу шерашкахь Оьрсийчоьнан махкахой терахь дара 148 миллион 500 эзар стаг.\nОьрсийчохь цхьамогIа къаьмнаш ду, билгала аьлча, 10 къам ду, тIаьхьарчу хенахь алсам дебаш долу. Царна юкъахь бу гIумки а, даьргIой а, лязгой а, суьлий а, якуташ а, гIалгIай а, нохчий а, эрмалой а, буряташ а, хIирий а.\nЖимма алсам долуш ду махкахь бераш дар а. Карарчу хенахь хIора 1000 зуда схьаэцча цаьрна кхочу 1469 бер. Уггара боккха и гайтам бу гIалгIашна юкъахь а (2257 бер), нохчашна юкъахь а (2196 бер), даьргIахошна юкъахь а (1975 бер), ткъа иштта якуташна а, буряташна а юкъахь. Уггара ледара хьал ду цу агIора оьрсашна юкъахь (1405 бер).\nРосстато далочу терахьашца гуш ма-хиллара, бахархой тIекхеташ бу Къилбаседа Кавказехь дехачу къаьмнашна юкъахь. Уггаре дукха бераш деш йолу меттиг ю ГIалгIайчоь, тIаккха Нохчийчоь, кхолагIчу меттехь ю ала мегар ду Дагестан.\nНохчийчохь долу хьал гойтуш ду ала мегар ду, масала, ТIехьа-Мартан кIоштIахь дечу берийн терахь. Цигарчу хьолах лаьцна дийцира Маршо Радион дехарца меттигерчу ЗАГС-ан белхахочо Ларисас.\nЛариса: «Бараш дарехь вайн республика даиман а хьалхарчу меттехь яра. Тхо цкъа а дацара (цу хьокъехь) латкъамаш беш. Бераш дар лакхара ду вайн республикехь.\nАмма кху шара ТIехьа-МартантIерчу ЗАГС-о регистраци йина 1500 бер даран. Делахь а, 2012-чу шарца дуьстича, жимма лахделла кху шара бераш даран терахь».\nНохчийчохь динчу берашна юкъахь божарий алсам бу аьлла хетахь а, масала, ТIехьа-МартантIехь 2013-чу шарахь динчу берашна юкъахь йоьIарий алсам бу бохуш дуьйцу Ларисас.\nЛариса: «Статистике хьажча, зудабераш алсам хуьлу. Амма дукха йоккха башхалла яц. Цу тIехь сагатдан ца оьу. Мехкарий хьалакхуьуш бу».\nОьрсийчура демографи юьйцуш говзанчаш билгалдоккха махкахь бераш дар хIинца а лахара хилар. Карарчу хенахь хIора зудчунна кхоча 1,7 бер. Ткъа пачхьалкхара бахархойн терахь лах ца далийта оьшу хIора зудчунна кхочучу берийн терахь 2,2 хилар.


Сагото — Википеди\nСаготó (я) (эрс: беспокойство, тревога) — цхьа бала тӀаба́рах сага́ хула во дегахоам. Сагото кхаьчача де́ха а долаш, хургдолчох дего къоабалдергдоаца хӀама хиларах тийша хул адам. Кхерамах къасташ да: сагото йолча сага хьаькъало ший хьал тӀаэцац, хӀаьта кхеравенначо ший гӀулакх кхетаду.\nСагото иштта цхьа моллагӀдолча хӀаманцара бувзам лаьгӀбалар бахьан долаш ловшдар а да. Масала, ший нана ца гуш ха яьккхача берий саготалу — наьнах кхе́та безам хул цун, из йоацаш новкъа, хала хул. Цул совгӀа сагото цкъаза «бала» яхача деша маӀане хул.\nДегӀа чӀоагӀа зе́не́ я сагото. Из бахьан долаш гӀалгӀаша оал «Ди баьдадер бийса я, саг баьдавер сагото я» аьле. Цахаддаш саготадеча на́ха́ каст-кастта «Сина лазараш» долалу. Саг царех воахача лорала да́къах Психиатри оал.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Сагото&oldid=39632»\nДог-уйлах е аффектах йола симптомаши белгалонаши\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 8 Чантар 2020, 12:28.


Вон нохчочуьнан васт Оьрсийчохь гайтар дукха хенахь дуьйна ламаз а хилла дIахIоьттина ду. Литературехь нохчий дера а, оьгIазе а, зуламе а бийца болийна вуно дукха хан ю. Цхьа оьрсийн поэто Лермонтов Михаила "вон нохчий ву текхаш берда тIе, ирйеш ву шен шаьлта" аьлла, яздинарг дагадаийтича а тоьар ду.\nАмма тIаьхьарчу 20-30 шарахь хилларг кхета хала хIума ду. Нохчийчохь хьалхара тIом чекхбаьлча болх бан йолаелира нохчий ледар гайтаран пропагандан ковейер. Цуьнан Iалашо яра сийллалла долчу Оьрсийчоьнан эскархошна а, къизачу нохчийн сепаратисташна а къахь йолу башхалла гайтар.\nЦу пропагандин "кхоллараллехь" нохчаша адамаш лечкъа дора, къиза хьийза бора йийсаре лецна нах - зударий, бераш, баккхийн нах. Цхьана салтийчо эша йора нохчийн бандитийн дийнна тоба.\nТIом боьдучу шерашкахь нохчийн йиш яцара цу тайпа продукци арахоьцучу нахаца къийса, мел чIогIа къам сийсаз дан гIерташ иза деш хиллехь а.\nБакъду, Нохчийчоьнан куьйгалхо хIоттийначу Кадыров Ахьмад-Хьажас цхьана муьрехь дIахьедар дира, къаьмнашна юкъахь цабезам кхуллу кинош яхар дехка деза аьлла. Амма кхин хийца делла хIумма а ца хилира цул тIаьхьа.\n2017-чу шарахь и хаттар айира ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Иза эргIадвахийтинарг дара Оьрсийчуьрчу кинохь нохчий а, гIалгIай а дукха маьттаза гойтуш хилар. Евкуров реза вацара цу къаьмнийн векалша Дуьненера ШолгIа тIом боьдуш гайтина турпалалла хьехош ца хиларна.\nМеттигаш яьхкина нохчийн актераш шайн къам сийсаз деш йохучу филмашкахь дакъа ца лоцуш юхабевлла. Царах ву нохчийн халкъан артист Исраилов Хож-Бауди. Мацалла леш хиларх дакъалоцур дацара ша цу тайпачу кинохь, аьлла цо Кавказ.Реалии корреспондентаца шен хиллачу къамелехь. Ур-аттала, цу тайпа харц филман сценари еша а хIуттур вацара ша, боху актеро.\nЦунна делахь а, вон нохчийн рол ловзо Оьрсийчохь кино йоккхучу наха кхойкхуш Iедал ду эрмалой, гуьржий, оьрсийн актераш.\nГарехь, тIаьхьарчу хенахь цу тайпа филмаш яхар гIеххьа лахделла. ТIаьхьарчу хенахь нохчийн васташ гойту махкал арахьа йохучу киношкахь, ша аьлча ХIолливудехь.\nИштта, "Легендаш" цIе йолчу телесериалехь полицин белхахо йолчу зудчо хозуьйту кавказхочо до бохуш оьрсийн маттахь деш долу къамел. Цу зудчо оьрсийн мотт буьйцург нохчо ву олу. Цундела зуламхо лаха веза аьлла хета цунна "оьрсийн мафин нохчийн юкъараллехь".\nЦу филмехь нохчийн дуьхьалонан боламан полковник санна хьехош ву Медвед Юрий. ТIом чекхбаьлча Медвед дехьа волу цхьана Iилманчан доьзал берна шена кхел йинчу оьрсашкахьа. И Iилманча цо вийна хуьлу дIаьвшен герз кечдан иза реза ца хиларна. Медвед гайтина ву къиза садист санна.\nГойтуш бу вайнах 2014-чу шарахь яьккхинчу "Общак" филмехь а. Цу филман турпалхочуьнан ХIарди Томан дар-дацар хуьлу нохчийн бандиташца. Тамашийна делахь а, уьш дIоггара маньякаш бац, амма таIзар дан кийча бу шаьш Iехийначу стагана, цуьнан кога чу болт а хьовзош.\nОццу шарахь арахецначу "Пачхьалкхан секретар" телесериалехь Iамеркехь ваха хиъна волу нохчо дийцарш дIахьош ву Iамеркахой закъалтана лаьцначу Шемарчу террорхошца. "Шира уьйраш" цо меттах йоху, шаьш аьлларг ца дахь Оьрсийчу дIахьажор ву аьлла, шена кхерам тесначу Iамеркан куьйгалхойн дехарца.\n"Оьрсийчоь хьакхарчийн божал ду, со цига юха гIур вац", - олий, нохчи реза хуьлу Iамеркан Iедална накъосталла дан.\nАктер Пашинин: Адам тIама тIехь девзаш хилла\nНохчийн берех кино яккха кечам болийна Австрехь\nНохчийчоь - басайолуш йоцу Путинан байракх?\nШемахь химин герз лелийна цахиларх харц тоьшаллаш гайтина Оьрсийчоьнан телехьожийлаша