Оьрсийчуьрчу хьаькамаша офшорашка хьежаде харц ахчанаш гучудаьхна\nПанама махкахь низамхоша а, финансийн говзанчаша а Iорадаьхна цхьана ханна кхоьллинчу дуьненан маьI-маьIIерчу фирманашкара офшорашка дIакхачо новкъадаьхна ахчанаш – 2 миллиард долларал а совъоьккхуш.\nПрусенкова: "Суна хетарехь, тIейогIучу хенехь кхин дуккха а интересе хIума гучудер ду...“\nКIира Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс лерина брифинг а гулйина, кесталгIа Путин Владимир сийдоцчу ваккха лерина артиклаш зорбане яха дагахь бу Малхбузера хаамийн гIирсаш аьлла дIахьедар дмнера.\nМассо а цецваьллера, хIунда аьлча хIинцалца схьа хьаамо а Кремлан коьртачу гIентан дех хIуъу яздича а, Путинан а, цуьнан гуонан а хуьлуш йолу реакци- шайна бен дIа а ца хета моттийтар, яздинарг тергал ца дан гIортар хуьлуш йолу дена.\nХIинца амма цхьа а хIумма а яздан а кхиале цара олуш ма-хиллара, превентиве цунах лаьцна дIахьедар даро гойтура, гIехь-тера IалагIож хир йоцийла эккха кечйелларг.\nКIиран сарахь эххар а зорбане делира тергамхоша, тайп-тайпаналла шайхаллаш а деш сатйисинарг, ткъа Кремлана сел ца тайнарг – цхьа могIа тIеIаткъамечу дуьненаюкъарчу хаамийн гIирсаша зорбане яьхна деталашкахь Путинан гоно миллиардаш долларг ахчанаш къайладахарх йолу артиклаш.\nИ ахчанаш цара, Дуьненаюкъарчу журналистийн талламийн консорциумо чIагIдарехь, Панама махкахь кхоьллинчу офшорийн имперехь дIалачкъийна латтош хилла.\nMossack Fonseca цIе йолчу, немцойн къомахчу Моссак Юрген цIе йолчу 68 шо долчу стаго кхоьллинчу фирман гIоьнца шайх поштагIуткхин фирманаш олу бакъдолчехь цхьа цIе хилар бен, вуьштта янне а йоцучу фирманийн банкийн чоташ тIе дохуш, цигахь латтош хилла шайн махкахь ясакхаш къайладахархьама арадаьхна долу ахчанаш бIеннаш Оьрсийчурчу а, кхечу мехкашкарчу а лакхарчу даржахоша а, олигархаша а.\nЦарна юккъехь бу, масала, Китайн куьйгалхочун Цзиньпин Син доьзал а, Мисрин президент хиллачу Мубарак Хоснин кIант а, Азербаджанан президентан Алиев Илхаман гергара нах а, Украинин президент Порошенко Петро а.\nВу царна юккъехь иштта Исландин премьер-министр Гуннлаугссон Давид а, вевзаш волу актер Джеки Чан а, ур-аталла футболах ловзарехь миллионаш вовшаштоьхна волу Месси Лионел а.\nАмма Оьрсийчоьнан бахархошна интересе берш уьш бац, Кремлан куьйгалхочун гергарчу гуонера нах бу. Ткъа уьш, и нах, цу Mossack Fonsecа фирмин клиенташна юккъехь шортта нисбелла. Талламан коьрта дакъа Путин Владимиран шира доттагI ларалучу Ролдугин Сергейн лерина ду.\nИ стаг, талламаш дIахьош декъа хиллачу Новая газета хаамийн гIирсо чIагIадарехь, ши дахар дIакхоьхьуш ву – цхьана дахарехь изамукъамча а, виолончел лакхархо ву, ткъа вукху дахарехь – доккха зеделларг долу финансист, миллиардашкахь долларш ловзочу оффшорийн машанан куьйгалхо а ву.\nГазетано чIагIдарехь, цуьнгахула ловхош хилла шайн ясакхех къайлакхоьхьуш долу миллионаш бевзаш болчу оьрсийн олигархаша, вежарша РотенберггIара а, Мордашов Алексейс а, Керимов Сулейманс а.\nЦул совнаха, "Керла газетна" (Новая газета) каракхаьчначу документашца, Путинан пресс-секретар Песков Дмитрий а хила там бу офшорийн империца зIенаш йолуш – шен хIусамнана Навка Татьянехула.\nБританера Виргинийн гIайренаш цIе йолчу офшорийн зонехь Carina Global Assets Ltd фирмин бенефициар, аьлча а, цу ачхасхьаоьцург хилла иза 2014-чу шарахь схьайиллича дуьйна Навка Татьяна.\nТкъа лакхарчу даржерчу хьукматхойн хIусамнаношна Оьрсийчоьнан низамашца дихкина ду кхечу пачхьалкхашкарчу финансийн интрументех пайда эцар.\nСкандале талламаш дIабахьна болу журналисташ Германерчу Зюддойче Цайтунгехь а, Британерчу Гардианехь а, Оьрсийчуьрчу Новая Газетехь а, цхьа могIа кхечу цIеяхханчу зорбан гIирсашкахь а белхаш беш бу.\nНовая газетин пресс-секретар йолчу Прусенкова Надеждас Маршо радионе дийцира, хIинца шаьш зорбане яьккхина артикал цу темех лаьцна тIаьххьарниг яц, кхин а дуккхаъ IалагIоже материалаш ю шайн араяха кечйеш аьлла.\nПрусенкова: „Цигахь йолчу информацин объем вуно йоккха ю. Тахана зорбане даьллачуьнца кхачалуш дац иза. Цу темин тIехь болх беш болу журналисташ цу тIехь кхин дIа а къахьоьгуш бу, тIейогIучу лоьмарехь а цу темин тIаьхье хир ю.\nДоцца аьлча, журналисташ талламаш дIахьош бу, вуно дукха материалаш ю цаьргахь, уьш массо а литта, цаьрца дерг цхьана хорше дерзон а хан оьшу. Суна хетарехь, вайна тIейогIучу хенехь кхин дуккха а интересе хIума гучудер ду“.\nЦу юкъана Путинан пресс-секретаро Песков Дмитрийс Кремл шена гергарчу хьукматойн а, совдегарийн а ахчанаш бахьана долуш зорбане евллачу артиклийн хьокъехь кхеле яла дагахь яц аьлла дIахьедар дина журналисташка.\nБакъду, кхечу кепара, вуно ира ю Малхбузерчу Iедалийн цу скандалечу публикацешна реакци. Иштта, масала, Францин президенто Олланд Франсуас оршот Iуьйранна дIахьедар дина, шайн махкарчу хьукматхоша я бизнесхоша Панамерчу документашца доьзна лелийна долу массо а бозбуанчаллаш вуно шога толлур ду Iедало аьлла.\nИштта Британин Iедалхоша а дIаехна шайна журналисташа зорбане даьхначу документийн копеш – цу хьокъехь талламаш бархьама.


Цхьана дийнахь бен ца хилла и хIума. Амма ерриг а республикехула дIасадаьржина, ма хетта дуьйцуш ду иза. Дийна делккъхенахь, масситта меттехь жимачу машенахь, тIеман барзакъ доьхначу наха, лерринчу хIаваъан тапчийца чохь басар долу горгалш йиттина, шайна мел гиначу, коьртахь йовлакх доцчу зудаберашна. Тухучу хенахь, маьттаза мотт а буьйцуш, "хьайн коьрта йовлакх тилла, боьха хIума" бохуш, маьхьарш а детташ, оцу меттера дIаэккхаш хилла машен. Болчу хаамашца, цхьана йоIана и горгалниг са лоцучу коьртах а кхетта, дарбан хIусаме йига дезна.\nИ тIелатарш, дийна делккъехь дина, тIех дукха эскархой а, ког баьккхинчохь милцой а болчу гIалахь. Амма, ишшта лелаш нах бу аьлла, цхьана а тайпа реакции ца хилла царгара. Цхьа йоI, басарах юьзина горгалниг тоьхначу машенна тIе а едда, иза сацо гIоьртиина. Амма, важа цигара дIаиккхина, буьйлуш чохь берш а болуш. Уьш муьлш бу хаъа аьтто бац. Коьртах йоьхкина туьтмIаьжгаш хилла церан.\nПейнтболах ловзуш лелочу герзаца йиттина цара горгалниш. Оцу ловзарехь дакъа лаца магош дац коьртах, юьхь къайлайоккхуш леррина куй а боцуш, тIейоьхна, стоммачу кIадех дина духар а доцуш. Оцу бахьанца оцу герзан Iалашоне лаьцна долу зудабераш, боккхачу кхерамехь хилла.\nЮкъараллехь и хIума дукха даржийна дуьйцуш ду. Цхьаболчара, коьртах йовлакхаш а я, нохчийн гIиллакхашца догIуш ма хиллара, духар хила деза боху. Амма, дукхах болчара, ша дерриг а, адамийн шен лаамца хилча бакъахьа дара боху. Ахь корта а, дегI а мел Iалашдарх, ойланаш цIан ца йо, духаро. Масала, ишшта комментари йира оцу хIуманна нохчийн актрисас Багалова Зулайс.\nБагалова Зулай: Коьрта хIума-м тилла еза, тилла йогIучо а, тилла езачохь а. Амма, оцу тиллинчу хIуманна сий дайъа ца деза. Дела реза хуьлда, иза тиллинчунна.\nКоьрта хIума тиллича дIа ма ца долу иза. Цунна тIе оьшуш дуккха а хIума ду\nАмма, коьрта хIума тилларх проблемаш дIайовлуш яц. Джовхар Iедале веъча доладелира иза. Цо бохуш дацара иза. И баьхна волу стаг вуй, оцу радио чохь а, телевизионехь а, "кач къевьлина хила безий, пхьуьйшаш деха хила дезий" бохуш Iийначу, цуьнан ши йоI Москох гай а, ша ерриг а гуш лелаш яра. Ас цуьнан цIе йоккхур яцара, вевзаш стаг ву иза. ТIаккха Масхадов веъча а долийра, коьрта хIума тилла еза бохуш. ХIинца а "коьрта хIума, коьрта хIума" бохуш дуьйцуш ду. Юьхь юьззина басарш ду хьаькхна, коьртахь хIума а ю, кегий бераш а ду ишшта лелаш. Ламаз деш а хила еза коьртахь хIума, стаг чу веъча а хила еза иза. Коьрта хIума тиллича дIа ма ца долу иза. Цунна тIе оьшуш дуккха а хIума ду. Ас коьрта хIума цхьаболчарга туьллуьйтур яцара, оцу коьрта туьллучу хIуманна сий ца дайъа.\nМаршо радио: Зудаберийн духарх лаьцна олуш, шайна уьш дегIа меженаш кхъайлаяьхна хила езара аьлла хета боху. Амма юха а тIаккха, ницкъаца а кхерамца а иза далура дац, аьлла хета царна. Ишштачех ву, Илес цIе йолу Соьлжа-гIалар вахархо а.\nИльяс: Соьга хаьттича, "декольте" олуш долу дош нохчийн маттахь муха олу ца хаа сунна. ГIабли тIейоьхча вай йоIарий хаза хуьлу-кх. Ткъа хIинца оьрсийн мода ю бохуш хедийна йолуш кучамаш тIеюхуш ю. Иза нийса дац аьлла хета сунна. Амма, сунна хетарехь, нуьцкъала иза цхьанге а дайталур дац. Массарна а тIаьхьа а ваьлла лелар ма ваций. Муьлхха а Iедал хилча а, оьзда духар тIедухучара - иза духу, ца духучара - ца леладо. Соьга хаьттича, чуьра, доьзалера а гIиллакх хила деза, духаран гIиллакх.\nМуьлхха а Iедал хилча а, оьзда духар тIедухучара - иза духу, ца духучара - ца духу\nМаршо радио: Лиана цIе йолчу зудчо къобал деш дац, массара а, цу тайпа хIума юха еза бохург. Нуьцкъала тIейоьхна хIума цхьана а кепара товр яц нохчийн зудаберашна тIехь, боху цуо.\nЛиана: Зудаберана ца лууш хилча, иза цуьнгахь товр яц. Кучамаш шортта ма ю, деха пхьуьйшаш долуш, хаза кач болуш а.\nХIокху деношкахь пейнтболан, чохь басарш долу горгалниш еттар, иза тухучарна цхьа ловзар санна хеталуш хир ду. Цхьаболчу тергамхоша, иза юкъаралла зер санна хIума деш ду боху. Ишта а, цул доьхнарг а дича, наха тIе муха оьцур ду бохуш санна. Ткъа, тешам буй, оццу наха, кхана басарш а ца детташ, баккъалла а долу герз тухур дац аьлла.


Денойх а, буьйсанех а ойланаш\nХалкъан поэт, журналист Абдулаев Леча дика вевза вайн махкахь, нохчийн дешан йозалла йовза а, пох1малли барам къасто а хуучу муьлххачу нохчийчун. Цо язйина чулацаме, дахаран бес-бесара аг1онаш луьстуш, г1иллакх-оьздангалла гойтуш йолчу байтийн цкъа а мах бовр бац, цкъа а церан масал кхачор дац. Цара дог-ойла ир-кара х1иттайо, локхалле кхойкху, ийман ч1аг1до. Цхьа а дош сов далийна ала меттиг боцуш, халкъ кхетаман к1оргера йолу Лечин байташ деган мукъамций бен еша ца ло.\nАбдулаев Лечин ойла, дуьненахь вайх х1оранна хьалха лаьтта декхаре кхойкхуш ю: халкъан дуьхьа дика дечу г1уллакх т1ехь мало ца яр, цунна хьайн синкомаьршалла кхоа ца яр.\nЛечин кхолларалла дика евзачу халкъ яздархочо Бексултанов Мусас яздина иштта: «Леча «поэт» аьлла яздинчу дашца воцуш, шен сица, ойланца, шен вахарца поэт ву. Суна ч1ог1а генахь го цуьнан ойла, вайн заманал дуккха а т1аьхьа. Цо ша-шен ахкарехь иза дуьххьара го суна, нохчийн маттахь язъечу поэтех. Поэт ша хуьлу, шеца, ша-шена вовза г1ерташ, шега ша вуьйцуш, х1оранна а цо вуьйцург хьой, сой ву а моьттуш».\nДогдаха хууш вац, – дахаза диси и.\nИрс даа хууш вац, – дааза диси и.\nГора-я1, дуьне, хьо дита а хууш вац,\nДита а ца хиъна, хьо хьаьнгахь дисна, ткъа?\nД1абуза керча малх схьакхеташ гурий, те?\nСхьакхета керча бутт д1абузуш гурий, те?\nМалх кхета 1уьйренаш, бутт лепа суьйренаш,\nХ1оразза хоьтту ас: вай юхагурий те?\nДуьнен чу тхо довлар, зама, хьан болар ду.\nТхо лелла чекхдовлар, зама, хьан болар ду.\nДаьхкина тхо девлча, девлча тхо кхелхина,\nХ1ун хир ду, зама, хьан лелар а, болар а?\nБухаран холхазех 1ехалун варий ша.\nАьхначу исхарех 1ехалун варий ша.\nТ1аьххьара духудерг к1айн киса ца хилча,\nДухучух, туьллучух 1ехалун варий ша.\nГ1ажарийн кузаш т1ехь 1ехалун варий ша.\nБалуран* пхьег1аш т1ехь 1ехалун варий ша.\nТ1аьххьара бууберг лаьттан чам ца хилча,\nДуучух, молучух 1ехалун варий ша.\nСтом безчу бошмашкахь 1ехалун варий ша.\nМармаран г1али чохь 1ехалун варий ша.\nТ1аьххьара воьрзуверг каш-лахьта ца хилча,\nГоргачу дуьненах 1ехалун варий ша.\nГ1а-бецан соьналла х1етахь кхин хилла те?\nМаьлхан нур, беттаса х1етахь кхин хилла те?\nБераллин куьзганаш дина и аьнгали\nКхехкийнарг, литтинарг х1ун пхьалг1а хилла те?\nСахьийза. Сахьийзон хьан бера х1ун ю те?\nСагатло. Садукъден хьан хулар* х1ун ю те?\nХьан балхах ца кхета-кх, дуьненан г1айг1а,\nТхан синош охьу и хьан кахьар х1ун ю те?\n*Деза аьнгали (хрусталь).\nБезарша хьистинарг, дохко ма вала.\nУьйраша хьистинарг, дохко ма вала.\nЖималла йолуш бен, вахар ца хуьлу,\nЖималло хьистинарг, дохко ма вала.\nБезарша вицвинарг, г1айг1а ма ехьа.\nУьйраша вицвинарг, г1айг1а ма ехьа.\nВоккхалла йолуш бен, вахар ца хуьлу.\nВоккхалло 1аьвшинарг, г1айг1а ма ехьа.\nПебетташ йог1у, х1ай, маьлхан 1уьйренаш.\nГадохуш, йог1у, х1ай, беттан суьйренаш,\nЦаьпцалгна кхоссалахь, бага лекъ эккхаш,\nЦхьогална а дайна, тхан а яра цхьа хенаш.\nМарзонийн бух бу те хьо, дагахьбаллам?\nКъахьонийн бух бу те хьо, дагахбаллам?\nТхан дегнийн ша лела цхьа деган меже\nЮ техьа, дог дуу хьо дагахьбаллам?\nДуьнене хьежийнчу б1аьрсин мохь базлуш,\nДуьнене дег1начу лерсин мохь базлуш,\nДуьнено дохийнчу деган арз хазахь,\nЦхьакЙеззиг ял хин яй, кошан наб марзъян.\nДуьнене кхийдинчу куьйган мохь базлуш,\nЛаьтта т1ехь лийзинчу коган мохь базлуш,\nДуьнено делхинчу деган арз хазахь,\nЦхьак1еззиг ял хин яй, кошан г1ов хазбан.\nМахьшаран майданахь и Мизан-Терза,\nКъай, меллий оза д1анисдинчу дийнахь,\nВайн дагахбалламийн хьесап т1е дерзахь,\nШапа1ат дайлун дай умматан дена**.\n*Муьшах бен шад.\n**Мухьаммад пайхамар (1.схь.в.с.).\nБарамо нисдийр ду лакхенан т1ег1а.\nЛахьтано нисбийр бу к1оргенан барам.\nЛокхаллех дийца кхин х1ун дара т1емийн?\nОрамийн х1ун дара к1оргенах ала?\nВелар а цхьа къайле ю-кха хьан, дуьне.\nВелхар а цхьа къайла ю-кха хьан, дуьне.\nГуттар а д1аваха луъушехь, виса\nЛаар а цхьа къайле ю-кха хьан, дуьне.\nи еса пхьег1а –\nб1е эзар дуьненан г1овг1ано:\nшакаро, шабаро… –\nТийналлин пхьег1а чу ца тарлуш х1ума дац,\nЦхьа герзан тата ца тарло.\nКхин мел дерг тийналле дуьжу.\nДаьлла герз тийналлех кхета –\nатало тийналлин пхьег1а.\nжеррахь ца го-кха.\nойла ца йо-кха.\nБукъ сатталц вехар вуй, хиънехь,\nХийла дас йина хир яра –\nДечган хам бина хир бара,\nЦа лоьруш, орам буй-баций,\nХаарна – цхьаволчу дена\nЦхьаволчу во1ал а тоьлий\nДечигах йина и 1аса.\nТамаше даьхни ду хьекъал а, эхь а.\nКхин мел дерг, къиэ мел лун, – механа дазло.\nБоьхху мах лур болуш хьевза нах, б1арзлой.\nТкъа хьекъал, ткъа эхь а, къиэ мел лун, – дайло:\nМах бала, хоьттург а ца хуьлу къайлах,\nСаг1ина делча а, оьшург ца волу.\nДоттаг1чун мостаг1 – и доттаг1 ца оьшу.\nМостаг1чун доттаг1 хьан мостаг1чул оьшу.\nВог1ий, сан доттаг1чо сан доттаг1 вуьйций,\nШа воь сан дага чохь я важа воь цо.\nБ1е доттаг1 ца валлал, къиэ дац-кхи Латта-м,\nБ1е вовшийн доттаг1 ван ца хилла-кх атта.\nБ1е доттаг1 лийхи ас, элан хьал хеташ.\nАмма и, и хьал сан вовшах ца кхета.\nКху хазчу дуьненах харц дуьне алар\nБоккъал а бакъдолу доккха бакъ ларрал\nДуьненан чемаш хьан вашас а зийна.\nСих хьерчаш дуьненан марзонийн лаьхьа –\nХьарамчун мерза чам, хьаналчун – къаьхьа, –\n1ехочо 1еххол бен доцу и дог а,\nШех баттахь шаьлта еш, къийлина доггах.\nЦ1ена мел хили а, къаьхьа ду молха,\nТкъа чемаш лоьхучо молха до талха.\nЦ1ена мел дии а, дуьне ду къаьхьа,\nД1овш санна. Амма вай эхарта дахьа –\nИ д1овш бен, моз а дац.\nДохко ма ваьллахь.\nОцу хьайн адмаллах дера д1овш даьлларг,\nВарийлахь, варийлахь, дохко ма ваьллахь.\nЛаьтта т1е диллина латта\nЮха а латта ду, латта.\nХих кхетта хи а хи ду-кха.\nЦ1арца ц1е яьгначохь юкъ а –\nЦхьа юкъ ю, «хьан-сан» ца къастош.\nИ вовшахъиэран сурт-васт гуш,\nГ1енах ас ойла хьох йина…\nСих иштта са уьйш ца гина.


Iедалан гIалаташ дахло бIеннаш шерашкахь\nДагестан -- Сталинан депортацехь кхелхийнчу нохчашна Аухан кIоштахь хIоттийна хIоллам.\nКху тIаьхьарчу шина кIиранах Дагестанерчу Казбекан кIоштахь хиллачо шена тIе тидам бахийтинера хаамийн гIирсийн а, юкъараллан а. Мацца хилла а хир долуш хIума дара иза, боху наха. Аьккхийн, суьлийн кегирхой вовшахлеттачул тIаьхьа, церан агIо полицино лацаро гIовттийра цигахь беха нохчий. Кегирхошна юкъахь хуьлучу могIарерчу девнах шуьйра дуьхьалонан акци хилира.\n1944 шарара дуьйна шайн латта тIехь дай хила ца буьтучу аьккхаша юха а айдира шайн бала. Юха а дийхира шайн латта юхадерзор. Массийта дийнахь лаьттира хьал цIий Iана мегаш.\nПIерасана сарахь цига вахара Нохчийчуьрчу парламентан куьйгалхо Даудов Мохьмад. Цо дагестанхойн Iедалхой човхийна бохуш дийца долийра, амма иза бакъ ца до оцу акцин декъашхочо Асхабов Султанбека.\nАсхабов: «Лорд» веъча, со цу чохь хилла вац. Амма цу чохь хиллачара диийцина соьга. Цо хаьттина Дагестанерчу Кхерамазаллан кхеташонан куьйгалхочуьнга а, Казбекан кIоштан куьйгалхочуьнга а, полицин куьйгалхочуьнга а, хIара латта нохчийн дуй хаий шуна, аьлла. Хаьа аьлла жоп делла цара. Цо уьш чехийний, кхерамаш дисний бохуш эладиттанаш ду дуьйцуш. Низамо ма бохху къамел дина-кх цаьрга Мохьмада. ХIара иштта дIадодахь мегар доцийла а, низамаш лара дезаш дуйла а хаийтина-кх цо».\nТахана хьал дижина лоруш ду. Амма аьккхашна товчу агIор дирзина дац иза. Шаьш цкъа а тIеоьцур дац нохчийн латтанаш суьлийн ду бохург аьлла, кхин дIа а дийцира меттигерчу юкъаралхочо Асхабов Султанбека.\nАсхабов: «Тахана а дижина лара мегар дац хIара. Цхьана а къомах вониг ала мегар дац. Тхан коьрта къовсам бу Казбекан кIоштарачу суьйлийшца. Царна ца лаьа цIенош а, латтанаш а дIахеца. Тхо а ду боху цара шу санна дохийна кхуза схьадахкийна. ТIаккха оха олу цаьрга шу хьарамца дехаш ма ду нехан латтан тIехь».\nКазбекан кIоштара хьал гIарадоккхуш, аьккхашна накъосталла динарш бу Нохчийчуьра юкъаралхой а. Бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета а, кхечара а бехк ца буьллу могIарерчу нахана. Iедало динчу зуламан тIаьхье ю хIинца Дагестанера чолхе дирзина и гIуллакх. Иза чIогIа кхераме а ду, цундела Аухан кIошт меттахIотто езаш ю аьлла хета цунна.\nМальсагова: «Iедалх девлла гIалаташ нахана бIе а, эзарнаш а шерашкахь дахло. Нохчийн хIусамаш чу суьйлий а ховшийна бала кхоьллина советан Iедало. ХIинца Iедало и бала дIа ца баккхахь, цунах чолхалла хир ю даима. Аьккхаша хIумма а ца боху. Шайн латта схьадерзаде боху-кх цара».\n1944 шарахь акьккхи беха Аухан кIошт къам дохийначул тIаьхьа шина декъе: Казбекан а, Новолакан а кIошташка екънера. Цхьана декъехь суьйлий, вукха декъехь гIазгIумкий ховшийнера Советан Iедало. 1957 шарахь нохчийн цIабаьхкича церан хIусамаш а, латтанаш а нахехь дисира. 1990-чу шерашкахь пачхьалкхехь тIеэцна низам тахана а кхочуш деш дац Дагестанехь.\nНохчашка сатухуш хиларе кхайкхина Сайтиевс\nГудаев Лема: Аухан проблема дIаерзор дахделла (видео)\nГоьртина хьал Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанехь (видео)\nАух реза яц дакъошка екъаяла


Кавказера къинхетаме набахтеш\nХьалхачул кхузза дукха набахтийн белхахой ийзабо Оьрсийчохь бехктакхаме. Бахьана – тутмакъашца тIех къиза хилар. …Амма яц Кавказера набахтеш сов шога, ститисташа бахарехь.\n2018-чу шарахь, цул хьалхарчу шераца дуьстича, тутмакхаш хьийзорна кхузза дукха бехктакхаман гIуллакхаш айдина Федералан таIзар такхийтаран системерчу (ФСИН) белхахошна дуьхьал. Ишта хаам баржийна шен кхеташо йирзича Оьрсийчоьнан Инарла Прокуратуро Охан-беттан 23-чу дийнахь.\nТIаьххьарчу кхаа шерачохь набахтешкара тIехьажархой тутмакхашна деза зенаш дарна жоьпе ийзийна 144-зза. Айдинчу девнех 112 ду набахтийн белхахой шайгарчу даржаша лучу бакъонел совбийларна гIаттийна: 2016-чу шарахь – 25 дов, 2017-чохь – 23, 2018-чохь – 64.\nАьрзнаш толлуш прокурораша Iорадаьккхина далийначу терахьашкара хIора шолгIа зулам. 67 набахтийн белхахо ву кхаа шарахь жоьпе озийнарг, уггаре дукха - 2018-чохь.\n"Оццул дукха зуламаш Iорадахар цIеххьана нислуш дац. ТIехьажархоша ден зуламаш совдевлла бохург а дац иза. Ирча хьал набахтешкахь даима а лаьттина: ницкъбар а, коррупци а вуно даьржина лела зуламаш ду. Дукха а бехктакхаман девнаш гIиттор, гарехь, дозу пресса а, бакъоларъярхой а сема хьийзарца. Цуьнан бахьана набахтешкара хьал толлучу комиссеша болх жигарабаккхарца доьзна хила а тарло ", - аьлла хета шена, дийцира "Кавказ.Реалиига" "Iазапна духьалояран Комитетан" куьйгалхочун гIовсо Хабибрахманов Олега.\nЦунна гарехь, хьал тидаме эцийтинарг ду Ярославлерчу №1 набахтехь белхахоша тутмакхна етташ яьккхина видео "Юкъараллин вердикт" фонде кхачар, иза "Новая Газето" ("Керла Газета") нахалахь дIасаяржор – гайтам тIех шуьйра баржабоьлча айбира бехктакхам.\nНабахтеш жоьпалле йожо, церан белхахошна дуьхьал дов айдайта массех фактор оьшу, билгалдоккху бакъоларъярхочо.\n"Уггаре хьалхарниг - белхахошкара даьллачу зуламан йозалла: тутмакх айпевар я вер. КхидIа – тутмакх а, цуьнан гергарнаш а, шаьш толллалц, дуьхьаллатта беза. Кхин а цхьа фактор – тоьшаллаш хилар, уьш юристаша (адвокаташа, набахтешна тIехьожучу комиссеша) шайн хеннахь билгалдахар. Кхеташ ду, хьал нахаладаккха деза прессо. И дерриг а долуш дуй – ийзабало бехкенаш жоьпе, дацахь – гIуллакх ца хуьлу", - боху Хабибрахмановс.\nКъилбаседа Кавказан а, ша аьлча, Краснодарерчу а "Iазапна духьалояран Комитетан" офисашна "дохьу хазахетарш " ца хуьлу набахтех хьакхалуш, уьш хьакхало дукха хьолехь полисхошакара юьйлучу къизаллах, хаийтира Каляпин Игоран гIовсо.\n"Кавказерчу набахтешкара юьйлу къизалла зер къезиг нисло. Чохь бохкучийн Iедал дац шайн тIехьажархошна леткъаш", элира "Кавказ.Реалиига" "Iазапна духьалояран Комитетан" Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\nНабахтешкарчу белхахой, шена дагадогIуш, цкъа бен ца ийзийна къизалла а гайтина жоьпе, боху Пискуновс. Оьшшу дарба цадарна Соьлжа-ГIаларчу №1 изоляторехь валлочу Янгулбаев ИбрахIимна Нохчийчуьрчу Iедало жоп дийхира бехкечаьрга ("Новая газето" артикл араяьккхича дара иза).\n" 2018-чу шарахь дара иза. Оха бехктакхаме ийзабахьара бехкенаш, аьлла, дийхира, тхан гIуллакх ца хилира. Арз дахьийтина оха оцу хьокъехь, жоп цкъачунна кхаьчна дац", - боху Пискуновс.\n"Къилбаседа Кавказан кхечу регионашкахь оццул а ца леткъа тутмакхаш. Ца хаьа иза стенна ду ишта: я набахтешкахь ца лела къизалла, я тутмакхаш кхоьру аьрзнаш кхехьийта. Ший а бахьана хила торучех ду", - билгалдоккху бакъоларъярхочо.\nПискуновна хетарехь, шатайпа ю Къилбаседа Кавказехь талламан комитеташ а – маьрша яц уьш шайн болх дIакхехьа.\n"Вай юьйцу факторш хилча а (тутмакх айпевар, аьрзнашка валар, хилам прессехула баржар), дац хьал Москох я Нижний Новгородехь санна паргIат. ХIунда аьлча, ца яьхьа Кавказера талламан комитеташ бехкеберш жоьпе ийзо. И тайпа девнаш айдар шайна кхераме хета царна, республикерчу Iедало политикан лаам гайтина хIума ша дацахь", -дуьйцу Пискуновс.\n"Iазапна духьалояран Комитетан" Краснодарерчу декъо бина тоъал дика болх. Цигахь бакъоларъярхойн аьтто баьлла бехктакхаман 5 дов айдайта. Делахь а, дац уьш набахтешца доьзна – ницкъхойх хьакхалуш ду. Девнаш гIиттийнехь а, ала дац, уьш кхеле кхочур ду. Кхаьчча бен дуьйцийла дац жамIах лаьцна", - элира "Кавказ.Реалиига" Краснодар-мехкан декъан куьйгалхочо Романов Сергейс.\n"Набахтешкара аьрзнаш ца кхочу тхоьга. Шина шерачохь диъ арз даийтина тутмакхаша – цхьаъ бен дац царех талла тхуна маьIне хеташ. Хала ду ала, стенна ду хьал ишта. Бакъ хила тарло набаштешкахь къизалла кIезиг лела бохург, иштта бакъ хила мега тутмакхаша аьрзнаш ца яздо бохург а. ТIехьожучу комитетерчу юристашка хотту оха, цара яц олу набахтешкахь къизалла", - хаамбира Романовс.


RT Arabic телеканало (Раша Тудей Iаьрбийн мехкашкахь), Кадыровгара ша эцна интервью гойтуш, муьлха жоьпаш дитина Оьрсийчуьрчу бахархошна ца довзуьйтуш?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Iаьрбийн маттахь "Цхьана дашца" цIе йолу программина, журналистна Мусафир Салямна елла интервью йовзийтина Russia Today телеканало кху беттан 14-чу дийнахь.\nАмма Кадыровн аз дац хаза аьтто болуш цхьаьнхьа а – гочдар бен ца довзуьйту хьостано.\nКадыровс еллачу интевьюн 28 минотах Оьрсийчуьрчу агенталлаша а ца даржийра цо ша Нохчийчуьрчу шен балхах мукъавала дагахь ву алар доцург. Ткъа беттан 17-чу дийнахь Кадыровн пресс-гIоьнчалло шен сайта тIехь гойту мехкан куьйгалхочо динчу къамелан гоч, амма дац иза къамелан цхьацца декъашна бен дина а. Iаьрбашна хезначуьнца ца догIуш а, цхьадолу факташ юкъарадаьхна а йовзуьйтуш ю интервью.\nТкъа шен интервьюхь Iаьрбашна Кадыровс дийцира, ша муха лийлира Басаев Шемал волчу герз деха, Хаттабца шен леллачу юкъаметтигех лаьцна. Элира, Iамеркан а, Европан а коьрта Iалашо хIун ю – уьш дуьне дохо гIерта, бохура Кадыровс.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн, Британин, Израилан къайлаха сервисаш цхьана бертахь ю, билгалдаьккхира цо. Элира, царел гIолехьа бац ваххьабхой-хариджийш, уьш Нохчийчохь бераш, зударий, къаной хIаллакбеш лелла, цара "суннатойн акхарой" яйа бохура массаьрга а. Аьлларг чIагIдеш, бохура, Мохьаммад-Пайхамара ша баьхна хариджийш хIаллакбе. ЦIена бусалба хиларе терра, ша кхочушдеш схьавогIу Пайхамаран весет, элира Кадыровс интервьюхь.\nНохчийчоьнан "чоьхьарчу тIамах" а, Хаттабца цхьаьнакхетарх а\nИнтервьюн доккхах дакъа ду Нохчийчохь 1990-чу, 2000-гIачу шерашкахь лаьттинчу "чоьхьарчу тIамах". Оьрсийчоьнан журналисто хазайо шегара "чоьхьара тIом" ("гражданская война") термин. Амма Кадыровс ца боху цуьнга ишта ма ала, "Оьрсийчоьнан-Нохчийчоьнан тIом" ала.\n"ТIебаьхкинчу тIемалойн" тобанех лаьцна шега динчу хаттарна жоп луш, Кадыровс дагалоьцу "Хаттаб, Абу-Валид, кхиберш а". И нах махка къайлахчу сервисаша бахкийтина хиларх (хьенан сервисаш ша юьйцу ца хоуьйту цо) тоьшалла деш, "царна шерра оьрсийн мотт хаьара", боху Iаьрбашка хьешо.\n"Хаттабан маж яра боьха, суна иза сагIадоьхург ву моьттинера"\nХаттабах лаьцна, "хьан хьайн хиллий цуьнца вистхила аьтто", - хотту журналисто.\n"Хаттаб Нохчийчу веача, сан дас шен шича волчу герз деха вахийтира со. Басаевс шен шичига Басаев Халиде кехат яздира, тхо и кехат а эцна, герз дан дахара. ДаьргIанний, Веданний юккъехь, шен можа маж а йина, лаьтташ Буденновскехь вийна волу Басаев Ширвани вара.\nТхо цхьаьна лаьтташ дара Хаттаб махка схьакхаьчча. Куьйгаш дара цуьнан боьхачу кисица дихкина, духар жаIучун санна дара. Суна иза сагIадоьхург ву моьттура, маж яра цуьнан боьха. Амма оьрсийн мотт буьйцура цо асчул эзарза дика!\nСуна иза шозлагIа гуш – (хьалхарчу тIеман кампани яра йоьдуш хIетахь), Куьршалой-Эвла йоха ца йойтуш, цигара лома дIагIахьара ала хьажийнера со дас иза волчу - тхуна дуьхьалвеара Iаьржачу духарахь, тапча а, раци а йолуш стаг, маж яра цIена, куьйгех доьхкина пIелгаш боцу каранаш. Хаттаб. Юьхьанца суна вовза а ца вевзира иза. Ойла еш Iара со: дуьххьара суна гинарг сагIадоьхург санна вара, ткъа хIинца кура, веза, гонах нохчийн ха а долуш ву хIара-м. Инзаре хIума дара иза – Нохчийчу а веана, нохчашна хьалха валар. Кхетон хала дара иза. Амма нисделира ишта, цуьнан букътIехьа цунна ахча луш болу ницкъ бара – иза дара бахьана. Сан кхетамехь, жаIу санна схьакхаьчнарг, ши кIира далале веза-воккха тхьамда хIуттуш велахь, иза къайлахчу сервисийн агент ву.\nАс сайн дега хьалхарчу кампанехь дуьйна олура, иза шашах дац: оцу жIаIунах воккха хьаькам хилла, цунна гонах нохчийн тхьамданаш бу, иза ган шина кIиранна рогIе хIотта веза. Иза леррина ваийтина вара, шеко а яц. Федералашна дуьхьал тIом бар хIумма а доцург ду, олура цара, ткъа хила ма-безза бакъ-тIом хир бу нохчийн суннаташца-акхарошца, олура цара. Иштта дуьйцура цара".\nЭксперто хадийна мах\nЕвропехь вехачу нохчийн мигранто "Кавказ.Реалиица" къамелдеш билгал ма-даккхара, Хаттабца цхьаьнакхетар хуьлийла дац Кадыровс ма-дийццара. Маттах дерг аьлча, ца хаьара цунна, нохчийниг хьовха, оьрсийн мотт а.\n"Суний, Кадыровний вевзинарг ши Хаттаб хила мега. 1995-гIа шеран юьххьехь, хьалхара тIом болалуш, веара Хаттаб Нохчийчу. НАТО-н духарахь хиларца къаьсташ вара иза. Хаза, Iаьржа маж. Я боьха а яцара иза. Таджикистанехула веарнера иза Нохчийчу, ОвхIанистанехь тIом бина а ваьлла. Оьрсийн мотт ца хаьара цунна, массех дош доцург: да, нет, пошёл, не пошёл", - боху эксперто.\nЦо дийцарехь, ша Нохчийчу кхоччушехь, Хаттаба гергарло тесира Советан эскарна дуьхьал ОвхIанистанехь тIемаш бинчу, нохчаша лоруш волчу Урдунера веъначу Фатхьи-Шайхаца. Хатаб шен ваша ву олура Басаев Шемала а, масала.\n"Хаттаба Кадыровсчул эзарза дика буьйцурий оьрсийн мотт, хоьтту ахь? ХIета, муьлххачу стага а бийца беза-кх оьрсийн мотт Кадыровсчул дика!" – элира "Кавказ.Реалиига" Хаттаб вевзаш хиллачу нохчийн кхечу эмигранто.\nШирвани дийна ву, пресс-гIоьнчалло тIекъалдаьккхина и факт\nКадыровс дечу къамелера цхьадолу гIалаташ интервью Iаьрбийн маттера оьрсийн матте йоккхуш дийлина ала тарло. Амма ца вийна Басаев Ширвани, Кадыровс ма-баххара, Буденновскехь – дозанал арахьа веха иза тахана. Хаттаба "нохчийн акхарошца" тIом бийр бу ша олура бохург а дац бакъ. Кадыровн интервью оригиналехь яц карош хьостанашкахь, ткъа цуьнан пресс-гIоьнчалло хедийна цо делла жоьпаш дукхахйолчу меттигашкахь.\nКадыров Рамзанца СаIуда Iаьрбийчу кхаьчна Путин Владимир\nКхин цхьа башхалла а ю RT Arabic телеканалой, Кадыровн пресс-гIоьнчаллой йовзийтинчу интервьюн версешкахь. Телеканалан версехь, Хаттаб "цхьа тамаше ву, иза къайлахчу сервисийн агент хила мега" элира ша шен дега, боху Кадыровс. Ткъа пресс-гIоьнчалло довзуьйтучу интервьюн декъехь Кадыров Ахьмада аьлла боху шен воIе, Iаьрбичух шеко ю шен.\n"Бусалба нах, аш бен тIом Израилна дуьхьал стенна бац?"\nИнтервью оьцучу журналисто доьху Кадыровга, муьлхачу къайлахчу сервисашна болхбеш вара Хаттаб билгалдаккхар.\n"Иза Iаьрби вара къомах. Израилан, Британин, Iамеркан агенташ – уьш массо а цхьана могIарара бу. Иза Iамеркан-ингалса булдозер санна хIума ду. Iамерка парггIат йижина Iа шена, ткъа цуьнан омранаш Израилехула кхочушдо. Цундела ахь мел хьахийна пачхьалкхаш – уьш цхьабосса ю. Хаттаб церан къайлахчу сервисийн агент вара. Хууш ду, тахана Шемахь цIий Iенош лела тIемалой НАТО-н лагершкахь Iамийна бу. Цара уьш кечбина, кара герз делла, Шемица тIом бан дIахIиттийна. Ткъа хIинца Iамерка курдошкахьа ю, курдой лиэта йозуш йоцчу пачхьалкхах, Туркойчоьнах. Ша Туркойчоь – кхечу агIонна дуьхьаллаьтта. Оьрсийчоь а ю цигахь. Iаьрбийн дуьне – вукху агIонна дуьхьал ду. Дерраш уьш политикан ловзарш ду. Со тешна ву, шайн политикан хьашташ лардо цара. Ца лардо халкъан хьашташ-м, бусалбанийн, керстанийн хьашташ. Шайн политикан новкъахь вайх пайдаоьцу цара.\nХIинца Шемахь массо а бусалбанаш бу вовшахлеташ. Ас хьоьтту: шаьш бусалба хилча, шу стенна ца лиэта,Израилах а, кхийолчу пачхьалкхех а, уьш шайна уллехь йоллушехь, вовшех стенна лиэта? Цара пайдаоьцу вайх". Иштта ду Кадыров Рамзанан жоп.\n"Вахьабхоша Нохчийчохь уьрсаш хьоькхура берашна, зударшна, къаношна"\n"Уьш массо а цхьаьна бу - хариджийш а, вахьабхой а. Пайхамар дийна волуш а, цул тIаьхьа 1400 шарахь а шаьш лелийннарг ду цара тхоьца лелийнарг. Цара уьрсаш хьоькхура берашна, зударшна, къаношна. ХIетахь шаьш баьхнарг, 1400 даьлча тхуна тIехь лелийна цара", аьлла жоп делира Кадыровс, хариджашний, вахьабхошний юкъарчу башхаллах лаьцна шега динчу хаттарна.\nТIетуьйхира, Мохьаммад-Пайхамара уьш [хариджаш] хIаллакбан беза баьхна, аьлла. "Оха иза доггах до, дийр а ду, иза суннат долундела, Пайхамара аьлларг тхаьш дийр долуш долундела," – тIетуьйхира Кадыровс.\nНохчийчохь лаьттина тIемаш гиначаьрца къамелаш дира "Кавказ.Реалиино" – суфешца а, салафийашца а. Цара аьттехьа а бакъ ца до "вахьабхоша" Нохчийчохь къизалла лелийра бохург.\nБусалба стаг цецвоккхуш ду Мохьаммад-Пайхамара хараджеш хIаллабе баьхна алар а. Бакъ-хьостанаша дийцарехь, хариджеш гучубевлла Iусман-халифан зама йоьрзучу муьрехь – Мохьаммад-Пайхамар кхелхина 20 шо даьлча.\n"Дерриг а дуьне хIаллакхдан"\n"Церан [Малхбузенан] политика бусалбанаш хIаллакбан лерина ю уггаре хьалха, тIаккха – дерриг а дуьне", - боху Кадыровс.\nАмма цуьнан пресс-гIоьнчаллина совнах хетта "дерриг а дуьне" бохург - дIахадийна и дешнаш.\nДелахь а, пресс-урхалло довзуьйту хьиджабах, ЛГБТ-нахах, 2016-чу шарахь Соьлж-ГIалахь хиллачу исламан конференцех, СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьан воIаца динчу къамелах, Iаьрбийн мехкашца йолчу зIенех лаьцна Кадыровс дийцинарг.\nТIекхочийлехь бу Кадыровс махкарчу эскархойн университето Iамочу леринчу ницкъех а, уьш дозанал арахьа "декхарш кхочушдан" хьийсорах а, Нохчийчуьрчу зударийн хьиджабца доьзна "демократин харжамбан" йиш хиларх, СаIуда Iаьрбийчоь Соьлж-ГIаларчу конференцино терроризмах Iалашъярх, ша Нохчийчохь "100 процент наха къобалвеш" хиларх, ша байинчу тIемалойн наной а тIехь шена маралелхаш хьийзарх лаьцна бина хаамаш.\n"Ас суо кху дуьнентIехь массарел а ирсе лору – сан цкъа а ца хилла мостагIий", - боху Кадыровс.


"Оьрсийн мафи" набахте хьажийна Германехь\nЧиллан-бутт 07, 2018\nАрхивера гайтаман сурт.\nМасех кIира а дара Германехь „оьрсийн мафи“ аьлла цIе тиллинчу тобанна тIехь кхел дIайоьдуш йолу. Оьрсийчуьрий, Украинерий талорхойн цхьа дакъа 2016-чу шарахь лаьцнера Берлинехь. Амма полици и гIуллакх талларехь кIарг мел ло а, инзаре йоккха криминалан структура гучуелира Iедалхошна, шерашкахь миллионаш еврона пачхьалкхана зенаш деш хилла йолу.\nДюссельдорфехь, Франкуртехь а, Кельнехь а, Лейпцигехь а – гезгамаша санна боллучу немцойн махкахь шайн талорийн схема яржийна хилла цу наха. Мафин кепехь вовшахкхеттачу структурийн леламаш а, цара пачхьалкхана динчу зенан барам а талла Iедалхошна шо сов хан ийшира. Ткъа и дерриге а листа кхелана ийшира кхин а масех бутт.\nЙоллучу Германехь полицино 230 фирма гучуяьккхира, «оьрсийн мафино» лерина шен зуламе Iалашонаш кхочушъян кхоьллина йолу. Цу фирмашкахула талорхой зIене бовлуш хилла къаналла я цамгар бахьана долуш Iуналла оьшучу нахаца я церан доьзалшца. Цаьрца барт а беш, лоьрашкара ка ма-доллу алсам Iуналла царна оьшуш хиларх тоьшаллаш дохуш хилла зуламхоша. Цул тIаьхьа и Iуналла дар «оьрсийн мафино» шайна фирманашкахула тIеоьцуш хилла.\nШайца барт бинчу баккхийчу нахана я церан доьзалшна цхьа кIеззиг хIума а луш, лоьрийн зе меттахIоттаран системера эзарнашкахь ахчанаш схьаоьцуш хилла мафин декъашхоша, шаьш ца бина болх кехаташкахь тIе а язбеш. Масала, Берлинерчу полицино 2016-чу шарахь лаьцнера «Ариадна» цIе йолу Оьрсийчуьра орамаш долчу зудчо кхоьллина фирма.\nЦу фирмин белхахоша кино чохь актерш санна цомгушчийн ролаш ловзон Iамош хилла шайца берта баьхкина болу клиенташ. Бехктакхаман гIуллакхехь Iедалхоша яздина ма-хиллара, клиенташ цара оьрсийн къомахчу я Советийн пачхьалкхенна юккъе догIуш хиллачу къаьмнех болчу нахана юккъехь лохуш хилла.\nЦарна Iамош хилла лоьрашна хьалха шаьш цомгуш ду муха моттийта деза. Къеначу пациенташа шаьш лела ца луш, меттахь бисина а олий, лоьрашка петаре схьакхойкхуш хилла. ТIаккха лоьрашна хьалха шайн карара хIума охьайожош, узарш деш, мотт тийсало я кортана телхина моттуьйтуш а, я галмарза лелхаш хилла фирман белхахоша Iамийна болу симулянташ.\nИштта меттахь висина ву аьлла лоьрийн зе меттахIотаран системехула хIора баттахь масех эзар евро иза лелорна хьажош волу цхьа клиент полицина вилспет хаьхкина вогIуш гучуваьллера. Кхин а масех гучуваьллера карахь деза тIоьрмигаш а долуш туьканара вогIуш.\nЕккъа цу цхьана Берлинерчу фирмано пачхьалкхана дина долу зе миллион еврол сов ду. Ткъа юкъарчу хьесапехь лийцинчу «оьрсийн мафин» декъашхоша, мел кIезга а, 8 миллион еврона зе дина хилар тIечIагIдина лерина Дюсселдорферчу кхело. Iедална гучу ца долуш дисина долу зе кхин а масийтаза лакхара хила тама бу аьлла тешна ву ша элира кхел дIахьош хиллачу Нолце Гидос.\nКхеле озийначех цхьаммо ша цу зуламечу кепара даьккхина долу ахча шен цIахь бисинчу къечу гергарчу нахана дIадохьуьйтура аьлла кийтарло ялийча кхелахочо Нолцес элира: «Хьуна кхузахь оьрсийн «собес» ю-м ца моьтту? Немцойн ясакхъялархойн ахча дара хьуна аш лечкъийнарг», - аьлла.\nКхело шина шарера ворхI шаре кхаччалца хенаш кхайкхина мафин 9 декъашхочунна. Пхи боьрша стагий, йиъ зудий ю царна юккъехь.\n"Албанхойн мафи" а, "нохчийн майралла" а. Тоьшийла дуй Кремлан пропагандех?


Кери, къайги — Сердало\nЦкъа керои, къайгои шоайла хьоашал тесса хиннад, массаза цхьана дахаргда вай аьнна чIоагIо а яь. ТIаккха шоашта даа хIама лаха наькъа арадаьнна гIайтта долхаш хиннад уж шиъ. Долхаш, долхаш гаьнадаьннад оалхазараш. Сов чIоагIа кIаьдъеннача говзача, тийшаболх боаллача къайго цхьанахьа гаьн тIа Iолох а енна керага аьннад:\n— КIаьд чIоагIа еннай хьона со кер, кхы дIагIатта магац сона. Iоа гаьнна цхьанахьа бенна уллаш уст гу сона, даха Iа цу тIера сона дулх ца дахье, кхы хьалгIатта ца могаш укхаза Iохайнача ягIа юсаргья-кх со, — геттара кIалйиса хьоастаеннай къайг, тийшача балхах дукха хIама ца ховча керага.\nШе ма додда дахад кер новкъост-къайго белгалбаьча истара тIера дулха чIегилг яккха. ХIаьта из уст улла моттиг цхьан аьлано оалхазараш лувца аьнна егIа боанг хиннай. Даха кер дулх даккха дIатIакховдаше боанго дIалаьцад. ХIаьта из шийна бIаргадайча цхьаккха хIама а ца оалаш ше яьгIачара хьал а гIетта, ткъамаш техха яьнна дIаяхай къайг. Миска кер аьлано дихьа аьшкасаьргех даьча кирка чу деллад.\nХIара дийнахьа кхыдола кер тIа а дай, даггара кирках ткъам бетташ, цу чу доаллача керага цхьацца хIама дувцаш Iийхе дIадодаш хиннад. Из гIулакх зийнача аьлано оалхазарий мотт ховш вола саг хьа а вийха цунга аьннад, хIара денна тIаухача керо лаьца чудоаллачунга дувцар фуд тахка шийна, аьнна. Вокхо керашка дикка ла а дийгIа аьннад:\n— Лаьца чудоаллача керага йоах тIаухачо: нагахьа санна Iа доттагIал кераца тессадаларе иштта лаьца чудоалларгдацар хьо. ХIаьта Iа къайгаца хьоашал тассарах цунга хьежжа бала хиннаб хьона.\nТIаккха аьлас шорттига боанга чура хьаара а даьккха дIахийцад, тийшача балха говзал ца йовза кер.\nУкх дувцарах хьаькъал эца деза вай. Мегаргдац ший лагIа тIа ваоцача сагаца хьоашал тасса. Цо цхьан дийнахьа дIалоацийтаргва хьо\nХьадийцар Цискнаькъан Iаде Мувса\nДIаяздаьр Матенаькъан Илез\n← Шин шайтIах бола фаьлг\nЗакон «О реабилитации репрессированных народов»: история и современность →


Советан Союз -- Нохчий цIерабаьхна де, 23Чил1944.\nКхузткъе итт шо кхочу нохчийн къам дохийна Сибрех, Юккъерчу Ази, дIахьажийна. Ирча, къематде санна, дохадар дагадогIучех цхьаъ ву Теркйист кIоштера къано Ибрагимов Ката. ГIаж таккхол мел верг цхьана метте дIагулвира салташа бохуш, долийра цо къам дIакхалхорах шен гIайгIане къамел.\nИбрагимов Ката: «Диъ сахьт даьлча Iуьйранна дIагулдира тхо цхьанаметте бераш а, зударий а боцурш. ТIаьхьо а тхо а гулдира. Со-м I4 шо а долуш воккха стаг вара.тхуна хьалххехь хууш цхьа хIума дацара. ЧIогIа къайле йинера цара къам дохадарх. Цу дийнахь бен ло деъна дацара цу шарахь.\nСарралцш,бода боллалц арахь кхебир-кх цара тхо. Сарахь Iамерикан студеббекерш машенаш тIе а теттина Новр кIоштан Ищери дIадигира цIерпошт тIедотта.»\nКорр: ЦIерпошт муха дагайогIу хьуна, шаьш дIабина некъ?\nИбрагимов Ката: «Зударий, бераш, баккхийнарш, кегийнарш -массо тоттий шайн доьзалшца дIа чубух-кх.Къестор дан а дац-кх Зударий ,божарий…Iалалай,вададай , Юуш яц, молуш яц дIа-дIа-дIа. дIадоьлхуш ду-кх.\nЦхьа хан яьлча, цхьана кепара пеш хIоттийра шалон чохь. Дечин туьллуш. ЦIерпошт сацийча охьахьалхар адам…арадахар гIуллакх…Цкъа а шаьш цаленийнарг, лелор доцург лелийра.\nХьалавала тIаьхьависча, тоьпийн баххаш детташ ницкъ бора. Шалон тIехь Iуьрг а даьккхина хьашт –дезарша луьстура. Петухов станцехь охьадиссира. Мацалла, шело чIогIа лайна. Амма къаьсттина чIогIа ницкъ мезаша бора.\nИрча эхь дара, чухула лелаш хаа а луш , цара хьийзавар. Дан хIума дацара. Цара ваахь а садетта дезаш дара. Цу станцера стерчий доьзначу салазаш тIехь кхин а бIе чакхарма некъ тоьхна, дIакхевчир-кх тхо.\nТIаккха бухарчара чу ца оьцуш хьийзира. Чудитча «враги народа» бохуш Iе ца дуьтуш. Эххар а Степанова бохуш яра йисина Iаш цхьа зуда цо дIадигир-кх шайга. Сой ,наний, кхо йиший дIадигира цо хIорш тоьур бу шена аьлла».\nКорр: Ката, оцу мезех муха цIандели шу?\nИбрагимов Ката: «ХIоранна а банеш яра церан, чIогIа дика. Оха тхайн бала балхийча цу чохь тхан хIумнаш дIа а оьхкина,цара дагийр-кх уьш. Шашлык а ялур йолуш йовха мА яра цу чохь. БIаьстенга девлча арадаха хьовзийр тхо.ТIаккха тхо тоьланаш а йохуш, таттаделла лаьттах дахар-кх.»\nКорр: Юучуьнца мел ницкъ хилира шуна? Мел яхъелира шуна хуьлуш йолу гIело. Мацаллица а,дан амал цахиларца а.?\nИбрагимов Ката: «Делан къинхетамца цара дIакхиссинчул тIаьхьа церан бошмашкахь картолаш лехьайора оха, схьа а охкура. Хеча йоьхкина а ца йиъча ма ца йолура. Бежний кхаба деза аьлла тхуна шинар делира дебийта аьлла. Оха мацаллина дан хIума а ца хилла, и дIа а доьхкина, ялта ийцира.\nТIаккха тхан да коменданто вадийна лелийра чувуллур ву, вуьйр ву ша бохуш. Валлай биллай чIогIа къахьегийтира дега. Хьайна лаахь чу а волла, хьайна лаахь вен а виэ,ас доьзална дан амал а ца хилла дина динарг.\nИбрагимов Ката: «Хьан и дохка бакъо яцара»,- коменданто аьлча дас аьллера: «Сан и дохка бакъо яц, мацалла вала бакъо ю юй? Бераш мацалла делча ас хIун до цу аттах?» 1950 –чу шарахь дукха ялташ а кхиъ садоIийла елир-кх».\nКорр: Нохчийн къомо уггар къа-бала лайна хан дохадар хилла аьлчи бух болуш хир дуй?\nИбрагимов Ката: «Дуьненчохь къематде догIур ду олу-кх. суна хетарехь и къематде кхин а атта хила мега-кх . Оццул хала дара и лан.»\nСоьца нохчийн къам дохадар хьокъехь къамел дина Теркйист кIоштера Ибрагимов Катас чIагIдарца, кхин балане хуьлий те жоьжахатий аьлла хоьтуьйтуш, хало –эрчонаш лан дезна вайнехан Сибрехахь даьккхинчу 13 шарахь, нохчаша ма аллара аьлчи текхначу сахьийзамечу 13 шарахь.


ФСБ-н белхахо лаьттина Литвиненко Александр вийна Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутато Луговой Андрейс а, совдегаро Ковтун Дмитрийс а. Иза вуьйш гIаттийна барам къобалбина хилла ФСБ-н гIантдас Патрушев Николайс а, президента Путин Владимира а.\nИштта боху 2006-чу шарахь Литвиненко кхалхар шерашкахь теллинчу говзанчаша. «КхидIа а нийсонехьа гIулчаш яха дош луш, кехат даийтина соьга Британин чоьхьарчу гIуллакхийн министра.Талламчас Оуэн Роберта зуламхой Iорабохуш бинчу белхан мах ца хадабойла дац премьер-министра»- боху шен дIахьедарехь Литвиненко Марияс, диссидентах йисинчо.\nШен да вен Лондоне баьхкинарш Оьрсийчоьно бахкийтина а, цо ларбеш а бара, аьлла Sky News агенталлана интервью луш Литвиненко Александран воIа Анатолийс а. Талламчаша дийцарехь, вийна Литвиненко Александр цунна Путинан уллера го даккхий зуламаш дечу мазанца уьйрахь хилар гойту тоьшаллаш цуьнан каракхачарна.


Тахана - турпалхо, ткъа кхана? (ВИДЕО) - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Тахана — турпалхо, ткъа кхана? (ВИДЕО)\nХIора заманахь муьлххачу а къаьмнийн шайн-шайн турпалхой хилла. Хан мел яларх биц ца луш, шо шаре карладохуш церан майраллин хьуьнарш.\nВайн а хилла масо а заманахь турпалхой. Амма со кхуьучу хенахь кхи бара уьш. Аьлча а, школерчу тхан хьехархоша бовзуьйтуш, безаболуьйтура тхуна уьш.\nМуьлш бара уьш? Уьш дера бара Сийлахь-Боккхачу ТIамехь турпалалла, майралла, стогалла гайтина кIентий.\nШайн даймохк, кхерч ларбина, шайн синош ца кхоийна, маршонехьа къийсам латтийна кIентий.\nМасала, бийцаре буьйцу Нурадилов Ханпаша, Висаитов Мовлад, Идрисов Абухьаьжа, Магомед-Мирзоев Хаважи, Бейбулатов Ирбайхан.\nФольклорера схьаэцча, Адин Сурхо, Жумин Акхтулла, Жерочун кIант, Таймин Бийболат.\nИсторехь йоккха лар йитина Шайх Мансур, обарг Зеламха, Имам Шемал.\nСан бераллехь нохчийн фолклоран турпалхой бар-кх сан турпалхой!\nЦеран хьежамаш дуьнене, дахаре. ХIуъа а тIехIоьттича, ца бухуш, цаьргахь хилла собар, доьналла, яхь, хьекъал.\nТурпалхойн бустамаш цаьргахь гора суна а, сан нийсархошна а.\nАс дукха ойланаш йора жимчохь, ца кхеташ… Хьажахь, тIом зулам ду. Т1амехь ц1ий 1ена. Х1етте а, «толам баьккхина тIамехь», «уьш тIеман турпалхой бу» а муха эр ду, ша тIом ирчо хилча.\n«ТIамо стаг вина вац, тIамо саг вийна» олуш ма ду вайн халкъалахь а.\nШина а агIор бераш, зударий, къаной бойу, заьIапхой бо, докъаза байна нах хуьлу, царна сагатдеш, уьш лоьхуш, шерашкахь сатийсамашкахь деха церан дай-наной.\nБайлахь дуьсу дуккха а бераш.\nЦул совнаха, чакхе йоцуш ду тIеман зенаш.\nТIамо йохайо гIаланаш, ягайо ярташ, корта кIел бахьа тховкIело а йоцуш буьсу дуккха а доьзалаш.\nХIетте а зевне дIахьедарш до «Вай толам баьккхина!».\nХIетахь, бераллехь дуккха а хеттарш латтадора сан коьртехь оцу цакхетамо. Жоьпаш тахана а кароза ду.\nКхи а, ас лоручу яздархочун Айдамиров Абузаран «Маршонан кIентий», «Еха буъйсанаш», «Лаьмнашкахъ ткъес», «Дарц», «Лаъмнийн некъашкахула», «КIант веллачу дийнахъ», «Кхолламан цхъа де» тоьллачу произведенинй турпалхой бара суна масална.\nДайн оьзда гIиллакхаш, яхь, доьналла, нохчалла лардеш, шайн орам ца бехбеш схьабогIу кIентий ца хуьлийла а дацара, сан кхетамехь, турпалхой.\nДаим инзаръюьйлура со, гIалгIайн тоьллачу яздархочун Боков Ахьмадан «Бекин воIарий» («Сыновья Беки») роман йоьшуш.\nКъизаллица, ямартлонца шайн да вийча, цIий Iанийначара дуьненан даьхний шайна схьадеана, гечдар доьхуш, охьадехкича, Iеха ца белира уьш.\n«Сан ден цIий духкуш дац» аьлла, шога жоп делла, юьхь ца йира цара дехаре баьхкинчийн.\nСуна герагахь турпалхой бар-кх Бекин кIентий! Шайн мостагIче шаьш эша ца байтина, цуьнан хьарам ахчанах бохка ца белла.\nКхи цхьа масал а лаьтта сан дагалецамашкахь.\nТхан лулахь бехаш 14 бер долуш доьзал бара. Дечиге вахначохь поп тIе а боьжна, хеназа валар нисделира оцу хIусаман ден.\nДоккха жоьпалла дисира берийн нанна тIехь.\nТIулгаш санна, чоь юьззина берашца, дан амал а доцуш йисинера и жима зуда.\nДуьненах Iеха ца луш, шен доьзал дIа ца тосуш, кога-ира хIоттийра оцу нанас. Шена мел хало т1ехIоттарх, сагIа деха ара а ца елира, я бераш совдоьвлла а ца лийлира..\nСтаврополе долахойн кхаштIе ехачу аьхка мехах асарш деш, юха гуьйранна ХIирийн махка хьаьжк1аш, картолаш лахьон оьхуш, доьзал хене баьккхира цо.\nТхан куьпарчу божарша хийлазза олуш хезара суна «Къонах стаг хилла хьенех, турпалхо ю иза!»\nТахана кхета со, иза хила а хилла баккъал а хьуьнар долуш стаг.\n14 берах цхьа а ца леш, заьIап ца дуьсуш, мац ца долуьйтуш, дахарехь хIоранна а меттиг кечбина, уьш дIанисбар, суна-м и хета баккъал а турпалала.\nНохчийчохь тIом иккхича, оцу зудчун ший а кIант гIаьттира, шайн нанас тIехь да а воцуш шена ца юуш, ца молуш, шен могашалла ца кхоош лардинарг Iалашдан.\nГIазотехь кхалха а кхелхира. Суна турпалхой хета цуьнан ши кIант а.\nХIунда аьлча, хIорш шайн махкахь, шайн хIусамехь, цхьанна а новкъарло а ца еш, маьрша бехачу хенахь, арахьарчу мостагIчо ямартлонца чубеана бара и тIом.\nКIилло а хилла Iойла дацара, ненан букътIехьа а лечкъина.\nНанас ишта Iамийна вацара и шиъ.\nЦул тIаьхьа дуккха а шераш девлла, нохчийн дахарехь а хилла ца моьттучу кепара хийцамаш.\nАс лоруш, масалш эцна, яхначу заманчохь суна марзбинчу турпалхойн васташна тIе чан йиллина.\nТкъа муьлш бу боху кху заманан турпалхой?\nУьш бошмашкарчу берашна а бевза.\nХIунда аьлча, берийн бешахь пенаштIехь тоххара туьйранашкарчу ЦIен куй болчу йоьIан, Золушкин, Дюймовочкин васташ хиллехь а, тахана бу бохучу Оьрсийчоьнан турпалхойн суьрташ кхозу.адыров Ахьмад, Кадыров Рамзан, Даудов Мохьмад, Делимханов Алибек, Усмаев Вахьид, и кх дI а.\nСан жима даймохк хIаллакбинчу мостагIца берта а бахана, сан дайша тIаьхьалонна дитина мел дерг хьаьшна, дохийна, даржийна дIа а даьккхина, нуй хьаьккхина тоьлла кIентий махках баьхна, шайн олалла дIахIоттийнарш хила йиш юй къоман турпалхой?\nДийцар дерзош дагадеа цхьа хазна.\nНовкъахула вогIучу цхьана паччахьо дижина долу зингат самадаьккхина. Ша цо самадаьккхича, дистхилла боху зингат:\n— Оффай, цхьа хаза гIан гуш дара со — со паччахь а долуш. Ахьа сама ца даьккхинехьара кхиъ зовкх хьоьгур дара хьуна ас.\n— Деладахь ма паччахьалла а хилла-кх хьайниг, ши бIаьрг схьабиллича, дIа а долуш, — аьлла паччахьо.\n— Оффай, — аьлла зингато. — ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши бIаьрг дIахьаббича, дIа а дер долуш….\nСан дийцарх жамI дар хIоранна а кеп-кепара хила тарло, цундела, дешархо, хьан карахь дуьту ас, кIайн, Iаьржачун къастам бар.\nЧеченцы спасли тонувших в Каспийском море женщин


Францин хилла президент Олланд Франсуа а (юккъехь), Марк-Антуан Жаме а (аьтту агIора), 2013-гIа шо. Архивера сурт\nНормандера Валь-де-Рёй жимачу гIалин куьйгалхочо Марк-Антуан Жамес шен официалан аккаунтехь твит хIоттийна, школехь иккхинчу конфликтана нохчийн бераш бехкедеш. Арахецаро нах оьгIазе бина, "Европерчу нохчийн Ассамблейн" векалша цуьнгара шен дешнех кхетор дехна.\n"ЧIогIа саготта ву со Фужер колледжера а, Фонтенель лицейра а хьолана. Нохчашкара кхерам латтарх хаамбо оха", - яздина хьаькамо шен твитехь. Меттигера полицин, низамхойн, къоман кхиаман а векалш декъехь болуш, зуламаш юхатохаран кхерамазаллин Кхеташонан дийцарш дар вовшахтоха деза, аьлла дIахьедина цо.\nТвиттерерчу пайдаэцархоша критикан комментариш язйина Жаме мэран постанна кIел.\n"Кхерамаш дацара, кегийрхошна юккъехь дов иккхина, иза дуьххьара а дац. Мэрана дукха дика девза и хьал, амма цунна шегахьа тергам оьшу, цундела нохчийн цIе йоккху цо, хIунда аьлча, ишттачу кепо дика болх бо", - яздо simaaav никаца волчу пайдэцархочо.\n"Шун лакхарчу классашкарчу дешархошна юккъехь шерашкахь девнаш лаьттара, амма оцу шиннах цхьахйолчу тобанехь (иза талла дезаш а ду) къоман стигма бахьана долуш нохчо хила веза? Нохчийчоь йозушйоцу пачхьалкх яц, цундела Оьрсийчоьнан вахархо ву иза, йа Францера", - тIетуху Inderbaeva пайдаэцархочо.\n"Европерчу нохчийн Ассамблейн" векалша реакци йира Валь-де-Рёй гIалин Iедалхойн дIахьедарна, "муьлхачу къомах схьаваьлла а, дерриг къам дийцар а нийса дац, нохчо – иза къоман дакъа ду, кхерам бац", аьлла тIе а тухуш.\nЖимачу шина гIаларчу кегийрхойн тобанашна юккъехь даимна а къийсадаларш лаьтта, иштта царна юккъехь шиъ нохчо нисвелла, аьлла "Европерчу нохчин Ассаблейн" векало Албаков Шемала. "Оцу бух тIехь мэро нохчех лаьцна и къамел дина. Цигахь алжирхой, Мароккера схьабевлларш, иштта шайн францхой а бу. Амма кхерам тоссуш дIахьедарш нохчашна бен ца дина", - аьлла Албаковс.\nДискриминацина дуьхьала урамашкахь барамаш, зорбанашкахь кхайкхамаш, хила тарло, кхеле бовла а мега Iедалхошкара реакци ца хилахь, аьлла тIетоьхна цо.\n2020-чу шеран Товбецан-беттан 13-хь францхойн Дижон гIалахь Нохчийн республикера а, Къилбаседа Африкера а схьабевллачарна юккъехь дов иккхинера. Диаспоран декъашхой Дижоне схьагулбелира, дов масех денна дахделира, верриг лазийнарг вара 15 стаг. Францехь беха нохчаша масийтта латкъам бира Ниццан мэрана дуьхьала, цо нохчий наркотикийн бизнесца боьзна бу аларна. ТIаьхьо иза цуьнан нохчийн диаспорех лаьцна дешнаш кхетон полицино тIекхайкхтира.\nФранцхойн Нант гIалахь 18-19 шераш долу кхоъ нохчочунна герзан чевнаш йира, хаамбо LCI канало. Царах цхьахволчунна накхана чов йира, вокхунна – когашна, кхозлагIчунна – когана, пханарна а. Университетан дарбан цIийне хьовсийра уьш.\nФранцин президентан дарже волу кандидат Земмур Эрика Мароккера, Пакистанера, Нохчийчуьра мигранташ "доккхачу декъанна, зуламхой, къуй, террорхой а бу" аьллера. Оцу бахьанца 10 эзар евро гIуда хьарчийра цунах.


"Новая газетан" журналист Милашина Елена\n"Новая газетан" журналисто Милашина Еленас комментари елла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шена нохчашлахь цIийнда лаха веза аьлла, динчу дIахьедарна дуьхьал. «URA.RU» хьостан корреспонденте дIахьедина цо, йийцаре ен тема яц иза аьлла.\n"Журналистийн тема яц иза, нахана цхьацуьрриг интересе хиндолу хIума а дац. Тема ю-кх – тахана Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьешар", - аьлла Милашинас. Цо билгалдаьккхина, республикан Iедалхойн адамашца йолчу юкъаметтигех ду дийца оьшург аьлла.\n"Грозный" телеканалан эфирехь Кадыров Рамзана дехар дира шен гоне, журналист Милашина Елена маре яхийта цунна стаг лаха аьлла. Нохчийн божарша вас йинчух тера ду цунна аьллера мехкан куьйгалхочо. Цу кепара дIахьедар дира урхалхочо, "Новая газетан" агIонехь Милашинас шен го цIанбеш ву Кадыров, дIабаьхначу хьаькамашна "къайлахчу набахтешкахь" тIехь ницкъбеш аьлла, артикл зорбане яьккхинчул тIаьхьа.


Бакъоларъярхочун Янгулбаевн доьзална критика еш флешмоб йолийна Нохчийчохь\nНохчийчуьрчу кеп-кепарчу кIошташкарчу масех иттаннашкахь бахархоша дIа а язъеш, видеош ехкина социалан машанашкахь, "доллу къоман сий ма дайъа" бохуш, ЯнгулбаевгIеран цIийнах болчаьрга кхайкхамаш беш.\nЦарех цхьахволчо билгалдаьккхина, республикера дIабаханчийн "хьехарш" оьшуш дац регионехь аьлла. "Дахаро дегабаамаш бина нах бу уьш", - боху шен видеохь кхечо.\nЦуьнца цхьаьна Нохчийчоьнан вице-премьеро Висмурадов Абузайда а, мехкан цIарах Пачхьалкхан думан депутат волчу Делимханов Адама а инстаграмерчу шайн аккаунташкахь изза хаамаш зорбане баьхна, ЯнгулбаевгIеран доьзал "къоман эхь" ду бохуш.\n"Нохчийн къам бехдина ца Iаш, хIинца уггар а дезачунна – динна тIебеирзина уьш. Шайн ямартчу меттанашца цара безачу устазийн а, эвлияийн а сий а, цIе а бехйо", - яздо хьаькамаша шайн цхьана кепарчу хаамашкахь.\nIАДАТ телеграм-канал а кхоьллина, цуьнан модераторш бу бохуш, бехкебо нохчийн ницкъхоша ЯнгулбаевгIеран вежарий. Хаамбира, де хьалха Янгулбаев ИбрехIимна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долийна, каналехь посташ хIитторна аьлла.\nНохчийчохь кест-кеста дIахьо меттигерчу Iедалхошкахьа флешмобаш, амма цара тIе ца дуьту шаьш бехке хилар.\n2021-чу шо довш Делимханов Адаман хIусамнана Кадыров Рамзанан гIоьнча хIоттийра. Зорбане яьккхинчу официалан видеона бухахь яздина ду, Кадыровс "дуьненан терроризмца къийсам латточу хенахь" Делимханова Разитас шен хIусамехь уггар а беза хьеший санна шаьш тIеоьцура аьлла.\nДелимханов Адаман виъ ваша Нохчийчуьрчу ницкъаллин структурашкахь лаккхара даржаш дIалаьцна бу, царех цхьаннан Алибекан "Оьрсийчоьнан Турпалхо" аьлла, лаккхара совгIат ду.\nСанкцийн тептаре ваьккхира Висмурадов Абузайд "Магнитскийн актаца" а догIуш, хаамбира 2019-чу шарахь США-н финансийн министралло. ТIаьхьо Кадыров Рамзана ницкъаллин блокехула вице-премьеран дарже хIоттийра Висмурадов\nКадыров Ахьмадан цIарахчу полкан дозана тIехь кхел йоцуш нах бойъуш а, Iазапаш хьоьгуьйтуш а Висмурадов юкъара хиларх дийцира оцу полкехь болх бинчу Гезмахмаев Сулеймана "Новая газетана" дахначу шеран Зазадокху-баттахь еллачу интервьюхь.


Солáтуттасбúхь - Тасбихь ламаз\n1. Тасбихь ламазан хьукм.\n2. Тасбихь ламазан дозалла.\n3. Тасбихь ламазан хан.\n4. Тасбихь ламаз доькхуш дар.\n5. Тасбихь ламаз юха-юха дар.\n6. Тасбихь-ламаз даран куц.\n1 – Тасбихь ламазан хьукм.\nIеламнехан шина кепара дешнаш ду тасбихь ламазах лаьцна. Цхьаболчу Iеламнаха иза дар суннат ду аьлла, дика ду аьлла. Цхьаболчара иза суннат дац аьлла.\nIеламнах оцу ламаз тIехь иштта бекъабаларан бахьана и ламаз дуьйцуш долу хьадис нийса хиларна тIехь уьш бекъабалар ду. Цхьаболчара и хьадис нийса ду аьлла, вукхара «дика» хьадис ду аьлла, вукхара «гIийла» ду аьлла, вукхара «кхоьллина» хьадис ду аьлла.\nИ хьадис масийтта Iеламстага дийцина ду шайн хьадисийн жайнаш чохь: Тирмизийс а, ДарукъутIнийс а, Ибн Мáджас а, Абу Давуда а, Хьакима а, иштта кхиболчара а.\nАл-Мунзирийс аьлла шен «АттаргIúб ваттархIúб» жайни чохь: «И хьадис масийтта Iеламстага нийса ду аьлла. Церах ву: Абу Бакр Ал-Áджуррий а, Абу Мухьаммад Iабдуррахьúм Ал-Мисрий а, Абул-Хьасан Ал-Макъдисий а».\nКхин а и хьадис нийса ду аьлла Хьакима а, Ибн Хузаймас а; Абу Муса Ал-Маданийс иза нийса хиларехь жайна яздина.\nИбнул-Джавзийс «Кхоьллина хьадисаш» олучу шен жайни юкъахь далийна иза.\nИ воцучо цхьаболчу кхечу Iеламнаха «гIийла» ду аьлла иза, масала: Имам Нававийс шен цхьадолчу жайнаш тIехь, масала «Ат-Тахькъúкъ» жайни тIехь а, «Шархьул-мухIаззаб» тIехь а. Делахь а, «ТахIзúбул-асмáи вал-лугIóт» жайни тIехь а, «Ал-Азкáр» жайни тIехь а иза «дика» хьадис лерина цо.\nИштта цо санна шалха хьукм дина цунна Ибн Хьаджар Ал-Iаскъалáнийс а, «Талхúсул-Хьабúр» тIехь «гIийла» лерина цо иза, «Алхисóлул-мукаффирахI» тIехь а, «Амáлил-азкáр» тIехь а «дика» лерина цо иза.\nТIаьххьара, цу хьадисан нийса хьукм довзуьйтуш, Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс шен «Фатáва» жайни тIехь делла фатван дакъа далор ду вай. Имам Ахьмад ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс аьлла (Дала къинхетам бойла цунах):\n«Тасбихь ламазан хьадисан нийса долу хьукм – иза «кхечуьнца дика» хьадис хилар ду. И хьадис нийса ду аьллачара – Ибн Хузаймас а, Хьакима а санна – иза аларан бахьана «дика» хьадис дуккха а некъашца деъча, цунна «нийса» хьадис олуш хилар хир ду. И хьадис «гIийла» ду аьллачара – Нававийс шен цхьадолчу жайнашкахь а, цул тIаьхьа баьхкинчара а санна – иштта аларан бахьана, и хьадис дийцина долу иснадаш хIора а ша-ша доккхуш схьалаьцча, дерриге иснадаш гIийла хилар хир ду. Ткъа иза «дика» ду аьллачо ас хьахийначу бахьанийна аьлла иза. Цу тIехь хаьа вайна, Iеламнаха цунах тайп-тайпана аьлла долу дешнаш вовший галморзах ца хилар. Иштта и ду церах цхьаболчара шина тайпана цуьнан хьукм даккхаран бахьана а, цкъа «дика» ду олуш, юха «заьIап» ду олуш, Имам Нававийс а санна, Шайхул-Ислам Ибн Хьаджар Ал-Iаскъалáнийс а санна».\nОцу дешнаша вайна довзийти, тасбихь-ламаз дуьйцучу хьадисан хьукм. Ткъа, цу ламаз тIехь Iелам-нах бекъабаларан бахьана хьадисан хьукм хилча, тIаккха и хьадис – вайна ма-гарра – «кхечуьнца дика» хьадис а хилча, вайна девза, дуккха баккхийчу Iелам-наха и ламаз де алар а, цуьнан дозалла дийцар а нийса хилар.\nОцу кеппара, тасбихь ламаз дар суннат ду, иза деза ламаз а ду.\n2 – Тасбихь ламазан дозалла.\nТирмизийс дийцина долчу, тасбихь ламаз дуьйцучу хьадисехь деана ду, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шен девешига Iаббасе (Дела реза хуьлда цунна) аьлла хиллера аьлла: «Ваша! Ас дика хIума ала хьоьга? Ас пайдане хIума ала хьоьга?». ТIаккха цо жоп делла: «Алахьа хIай Делан Элча!» Цо аьлла тIаккха: «Ваша! Диъ ракаIат ламаз де ахь…» ТIаккха цо дийцина тасбихь ламазан куц. Цул тIаьхьа аьлла цо (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Хьан къинош юькъа гIум санна делахь а, Дала гечдийр ду хьуна царна (цу ламазца)». Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) хаьттина тIаккха: «ХIай Делан Элча! Цхьана дийнахь хьаьнга далур ду оццул тасбихь?» Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла тIаккха: «Хьайга цхьана дийнахь иза ца далахь, цхьана кIирнах дан хьажа хьо. Цхьана кIирнах а хьайга ца далахь, цхьана баттахь цкъа дан хьажа хьо иза, йа цхьана шарахь цкъа мукъане дан хьажа хьо иза».\n3 - Тасбихь ламазан хан.\nЦхьаболчу Iеламнаха хан тоьхна билгаляьхна цунна цхьайолу хенаш, цу хенашкахь дича тасбихьламаз кхечу хенел а деза ду аьлла. Делахь а, Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс иза цхьана хенан ламаз дац аьлла, муьлххачу хенахь а дан мегаш ламаз ду аьлла, суннат ламаз дан ца мегаш йолу хенаш йоцург. Дийнахь а, буьйсанна а иза дар суннат ду, суннат ламаз дан ца мегаш йолчу хенахь ца дичахьана. Суннат ламаз дан ца мегаш йолчу хенахь мегаш дац иза дар.\n4 – Тасбихь ламаз доькхуш дар.\nТасбихь ламаз доькхуш деш дац, хIунда аьлча иза цхьа хан йолуш ламаз доцу дела.\n5 – Тасбихь ламаз юха-юха дар.\nИза юха-юха дар суннат ду, дукха мел до а алсам ме́л бу иза дечунна. Цхьана сахьтехь мосуьйттозза дар а мегаш а, дика лоруш а ду иза.\n6 – Тасбихь ламаз даран куц.\nТасбихь ламаз диъ ракаIат ду. И диъ ракаIат цхьана саламца а, йа шина саламца а дан мегаш ду. ХIора ракаIатехь цхьацца Фатихьат деша деза, цул тIаьхьа сурат а деша деза, тIаккха пхийттозза хIара тасбихь дан деза:\n«СубхьáналлóхIи вал-хьамду лиллáхIи, ва лáилáхIа иллаллóхIу валлóхIу акбар, ва лá хьавла ва лá къуввата иллá биллáхIил-Iалиййил-Iазúм».\nЦул тIаьхьа, рукуIе ваханчул тIаьхьа, рукуIан тасбихь дIадаьллачул тIаьхьа, иттозза юха а дан деза и тасбихь рукуIехь. ТIаккха рукуIера хьалатаьIча а иттозза дан деза, сужудехь а иттозза дан деза, шина сужуд юкъахь охьахиъча а иттозза дан дезза, шолгIачу сужудехь а иттозза дан деза. ТIаккха йа рукуIе хьалагIаттале охьахиинчахь а иттозза дан деза, йа ташшаххIуд (эттахьиг) дешначул тIаьхьа а иттозза дан деза. Оцу кеппара, цхьана ракаIатехь кхузткъе пхийтта тасбихь хуьлу иза, оцу деа ракаIатехь хIора ракаIатехь а иштта дан деза.\nИ тасбихь шена хезар долччул бен кхин чIогIа ца дешар суннат ду. Амма Фатихьат а, цул тIаьхьа долу сурат а, нагахь санна и ламаз дийнахь деш делахь шена хеззачал бен чIогIа доьшур дац, нагахь санна буьйсанна деш делахь и шиъ чIогIа доьшур ду, кхидолчу ламазашкахь санна.\nОцу тасбихьех цхьа тасбихь дицделча, йа ца олуш диссича, вицваларан сужуд дан ца оьшу.\nЧекхдели тасбихь ламазах лаьцна дерг.\n «Кхечуьнца дика» хилар бохург – цхьана некъаца деана долу хьадис заьIап хилча, цуьнан санна болчу некъаца цуьнан маьIна долуш кхин хьадис а деана хилча, «кхечуьнца дика» хьадис хуьлу иза. Цхьатера маьIна долуш шина заьIапчу некъаца, йа кхаа, йа беа – иштта кхин дIа а – некъашца хьадис деъча, цуьнан некъаш дукха чIогIа заьIап дацахь, и хьадисаш «дикаллин» дарже хьала довлу, вовшийн цара тIечIагIдар бахьана долуш, цундела олу и санна долчу хьадисана: «кхечуьнца дика» хьадис.


1. ХIай пайхамар! Ахьа хIунда хьарам до Дала хьуна хьанал динарг‚ хьан зударий резабан гIерташ? Дела гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву.\n2. Дала тIе диллина шуна дуйнаш бастар. Дела ву шун гIоьнча. Иза ву хууш верг а‚ хьукаме верг а.\n3. Пайхамара шен цхьаболчу зударшка къайлах хаийтира хилларг. Цо иза кхечаьрга дийцича‚ Дала иза гучудаьккхира цуна /элчана/. Цунах /цу хабарх/ цхьадерг довзийтира цо /элчанас Хьафсате/ цхьадерг хьулдийра. Цо цуьнга /Хьафсате/ и дийцича‚ элира: "Хьан дийцина хьоьга иза?" Цо элира: "Соьга дийцина иза хууш волчо‚ сов дика хууш волчо" /Дала/.\n4. Аша шиммо /Хьафсата а‚ Iаишата а/ тоба дича Деле… /Дала гечдийр ду шуна/. Шу шиннан дог дIатевжира /бакъдолчух/. Аш вовшашна гIо дахь цуна /пайхамарна/ дуьхьал - баккъалла а, Дела - Иза ву цуьнан ларвархо‚ Джабрил а ду‚ муъма нахах бакъ мел верг а ву‚ маликаш а ду цул тIаьхьа гIоьнчий.\n5. Мега иза Кхиош-кхобушволчу цуьнан Дала цо шу дитича цуна шул дика зударий бало: шаьш бусулба болуш‚ муъма болуш‚ муьтIахь болуш‚ тоба деш болуш‚ Iибадат деш болуш‚ /пайхамарца/ дIасхьалелаш болуш‚ хьалха марехь хилларш а‚ маре баханза болу мехкарий а.\n6. ХIай иман диллинарш! Ларде шаьш а‚ шайн доьзал а /жоьжахатин/ цIерах‚ шен ягориг нах а‚ тIулгаш а болчу‚ цуьнан тIе хIоьттина ирча‚ чIогIа маликаш ду‚ шаьш Далла Iесалла ца еш Цо шайга динчу омрана; шаьш кхочуш деш шайга омра деш дерг.\n7. ХIай /Делах/ цатешна берш! Шу бехказа ма дийла тахана: шуна беш болу бекхам аш /дуьненахь/ дина хилларг ду.\n8. ХIай иман диллинарш! Шу дерза Деле цIеначу тобанца - тарло шу Кхиош-кхобучу шун Дала шу цIандан шун къинойх‚ /тIаккха/ шу бошмашна чу дохка‚ шайн бухахула татолаш а лелаш долчу‚ оцу дийнахь Дала сийсаза вийр вац пайхамар а‚ цуьнца иман диллинарш а. Церан нур дедда лелар ду церан хьалхахула а‚ церан аьтту куьйгаш долчу агIорхьара а‚ цара олуш: "Тхо Кхиош-кхобушволу тхан Дела‚ Ахьа кхочушделахь тхан нур‚ Ахьа тхуна гечделахь‚ баккъалла а, Хьо ву-кх массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш верг".\n9. ХIай пайхамар! Къийсам латтабе цатешачаьрца а‚ мунапакъашца а‚ луьра хила царца. Церан чугIойла жоьжахати ю. Ма вон ду-кх /церан/ дIадерзар!\n10. Дала масал далийна цатешачаьрна Нухьан зудчух а‚ ЛутIан зудчух а: уьш бара Тхан дикачу лех шина лена кIел‚ цара шиммо а царна шиннена а тешнабехк бира /зина дар боцу/‚ цхьанне хIуманца Делера шаьш шиъ кIелхьара-м ца яьккхира цара‚ элира /цаьрга/: "Шу шиъ чу гIо цIерга чугIочаьрца".\n11. Дала масал далийна иман диллинчаьрна ФирIавнан зудчух‚ цо ма элира: "Со Кхиош-кхобуш волу сан Дела‚ Ахьа суна делахь Хьан гергахь ялсамани чохь цIа‚ Ахьа со хьалха яккхалахь ФирIавнах а‚ цуьнан балхах а‚ Ахьа со хьалха яккхалахь зулам дечу нахах".\n12. Iимранан йоI Марьямах а /масал далийна Дала/‚ ша лардина хиллачу шен йоIалла. Оха хIуп аьлира цу чу /йоIаллин меженачу/ Тхан Сих /Джабраил малико/‚ цо /Марьяма/ бакъдира ша Кхиош-кхобуш волчу шен Делан дешнаш‚ Цуьнан жайнаш а‚ иза хилира муьтIахь болчарех.


Нохчашлахь шуьйра яьржина йолу Твиттер а, Фейсбвук а, кхин йолу социалан машанаш къайлахчу сервисаша шайн тергонехь латтош ю.\nТIаьхьарчу эха шарахь тайп-тайпанчу пачхьалкхийн къайлахчу сервисаша шайн социала машанах пайдаоьцучу нахах йолу информаци гучуяккха бохуш шайга беш болу кхайкхамаш 40 процентана алсамбевлла, аьлла хаам баржийна кху деношкахь Твиттер цIе йолчу микроблогийн сервисан куьйгалло. Уггаре а алсамох и тайпа кхайкхамаш Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедалша беш бу, цуо шен рапортехь чIагIдарехь. Цунна тIаьхьа хIоьттина йогIуш ю Германи а, Оьрсийчоь а, Туркойн мохк а.\nИштта лакхабаьлла тайп-тайпана твитташ, аьлча а, цу сайта тIехь наха буьтуш болу боца хаамаш дIабайъа бохучу кхайкхамийн терахь а.\nОьрсийчоьнах къаьстина аьлча, Твиттер сайто шен порталан транспаренталлах, я нохчийн маттахь аьлча, чекх са гуш хиларх йолчу рапортехь билгалдоккху, Оьрсийчоьно тIаьхьарчу эха шарчохь I08 кхайкхам бина, юзерех болу хаамаш шайна гучубаха аьлла, ткъа иштта 90 сов кхайкхам бина хаамаш дIабайъа аьлла.\nИза Твиттерца дерг ду. Ткъа вайнахалахь хилла а ца Iаш, доллучу дуьнентIехь а цуьнан коьртачу конкурентех йолчу Фейсбук социалан машано хьул деш а дац, ша Цхьаьнатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисашца цхьаьна болх беш хилар. Иштта юкъараллин а, интернет машанахь кхерамазалла ларйаран жигархоша а шена хаддаза еш хиллачу критикна дуьхьал 2013 -чу шарахь цу порталан куьйгалло дуьххьара рапорт арахийцира, шаьш шайн юзерех болчу хаамех муха стенна пайдаоьцу бохучух лаьцна.\nЦу рапортехь Фейсбукан долахоша мукIарло дира, цу шеран хьалхарчу ялх баттахь шаьш 38 эзар шайн сайтах пайда оьцучу нехан хьокъехь шайга къайлахчу сервисаша динчу хеттаршна жоьпаш делла аьлла. Билгал муьлхарниш юзерш бара шайга Iедалхоша хиттинарш я царна тIе тидам къайлахчу сервисаша бахийтирна бахьана хIун дара бохург Фейсбуко ца хаийтира.\nИ дерриге кхин цкъа а ойла ян бахьана ду шайн доллу дахар а лайф эфирехь санна, массо а деталашца, интернете дуьллучу нахана. КIеззиг бац царна юккехь нохчи а. Къаьстина кегирхошна а, кхиазхошна а юккъехь дукха бу Твиттерах а, Фейсбуках а, ткъа тIаьхьарчу хенахь Инстаграмм цIе йолчу сарташ интернете дахкаран серверах а пайдаоьцуш берш. Нохчийн къоман ловзорг а хилла дIахIоьттина йолу ватсапп-м хьехо а ца оьшура.\nСоьлжа-гIаларчу цхьана социалан машанашкахь реклама яржоран агенталлехь уггаре а вайнахалахь яьржинчу сайташна мониторинг еш болх бечу Сулейманова Маликас дийцарехь, социалан машанашкахь а, микроблогашкахь а нохчийн кегирхоша уггаре а дукха дийцаре деш дерг бусулба дин ду. Амма дин дийцаре дечехь цара ойла ца йо, шаьш дуьйцург тергал деш царна ганне а ца гуш болу Iедалан белхахой хиларан.\nСулейманова Малика: „Фейсбук, Твиттер, Инстаграмм – уьш ю дукхахболчу нохчаша лелош йерш. Къаьстина боьршачу наха цу чохь алсам дуьйцуш дерг дин ду. Шайн хетарг ма-дарра яздо, лар ца луш. Амма цу сайташна тIехь тергам латтош дуккхаъ къайлахчу сервисийн белхахой хилар диц до цара. Цхьа а хала дац царна, хьан хIун муха яздо талла а, яздеш верг мичахь ву, мила ву хаа а“.\nВайназаманахьлера виртуалан ловзоргаш мукъа хан яъйаран гIирс хилла ца юьсийла диц дан мегар дац бохуш дуьйцу социалан машанийн башхаллаш дика евзаш йолчу Сулейманова Маликас. Уьш иштта къайлахчу сервисаша а, Iедалхоша а леринчу Iалашонашца талламаш бо меттиг а ю.\nСулейманова Малика: „Хийла гина вайна хIинцале а къайлахчу сервисаша шайна ца тайна долу хIума яздина болу нах гучубохуш, уьш лоцуш. Нохчашна юккъехь а хилла иштта хIумнаш дуккхаъ. Вайна массарна а дагадогIу, хийлаза ватсапехь цхьацца шайна хетарг я моьттург яздина болу нах муьлш бу а толлий, уьш лоций Iедалхоша, юха телевизионехь гойтуш, юхьIаьржа хIоттош. Иштта тIаьхьалонаш хир юйла хууш нах ларлуш белахь ишттаниг хтир дацара“.\n„Интернето цхьа а хIума диц ца до“ – и дешнаш юх-юха а олу виртуала дуьненахь кхерамазалла ларйарх болчу аналисташа а, керлачу технологийн говзанчаша а. Иштта, масала, оццу Твиттеро а, Фейсбуко а юзерша шайн персонала агIонаш дIайайъинчул тIаьхьа а латтайо уьш архивашкахь, оьшшучу хенахь шаьш а, къайлахчу сервисаша а пайда эца таро а йолуш.\nИнтернетехь леларан, цунах пайда эцаран шен-шен бакъонаш а ю, уьш ларйича, мелла а тешамехь хьо а, айха виртуалехь юьту лараш а хила йиш йолуш. Амма уьш дукхахболчара тергал а цо, бохуш дуьйцу Сулейманова Маликас.\nСулейманова Малика: „Интернетехь шен айпи-адрес нахана ца гайта цхьацца программаш ю. И адрес муьлхачу а сайтан администраторна го, нагахь цхьаммо цуьнан сайт тIехь хаам битахь. Айпи -адрес хиъчахьана, хаа йиш ю и яздинарг мича гIалахь, мича кIоштахь, муьлхачу кхерчахь вехаш ву. Кхечу кепара лар ца лахь а, мел кIезга а, шен айпи къайлаяккха Iама веза хIора а. И санна долчу хIумнаш хийла стеган кхерамазаллина пайдехьа хир дара“.\nИнтернет маша а, цуо луш йолу яккхий керла таронаш а вайнехан дахаран, доллучу дуьненан санна, цхьа ца хилча йиш йоцу дакъа хилла дIахIоьттина тоххарехь. Цхьаммо а ца боху, тоьланийн замане юхадерха деза а, вайнзаманахьлерчу гIирсанех пайда ца оьцуш Iен деза а. Амма нохчийн кицанехь олуш ма-хиллара, ца ларвеллачун нана йилхина, ларвеллачун нана ца йилхина. Кхин цхьаъ вайн дайн хьекъале дош а карладолу цу хьокъехь: „Хьалха хьажий бен ког ма баккха, тIехьа хьажий бен дош ма ала“ бохуш долу.\nТвиттерехь верг мила ву?


Шемахочо шен хиллачу нохчийн зудчо йина йоI лачкъийна\nШемарчу 40 шо долчу мухIажирна тIехь кхел йолийна Германехь. Иза бехкево, шен хиллачу 18 шо долчу Нохчийчуьра схьаяьллачу зудчо шена йина йоI лачкъорна. Markische Allgemeine газетано дуьйцу цунах деталашкахь.\nШен хиллачу зудчо кхачо йоллуш цунна нанолла лелор дац аьлла хеташ, лачкъийнера ша шен йоI аьлла дийцина, Закарий цIе йолчу шемахочо. Цо тIе ца дуьту, шен хилла зуда юхаян лаамца ша бер лачкъийна бохург.\nТалламчийн версица, Германин Къилба Малхбалерчу Бранденбургехь хилла хIума ду и.\nШемарчу Алеппо гIалара веанчу мухIажирца Айзенхюттенштадт гIалахь девзинера и шиъ. Вовшийн маттах кхеташ боцушшехь, доьзал кхолла лаам хиллера церан. Доьзалхо гучуваьллачул тIаьхь, шена кхи везавелла аьлла, майрчух къаста Iалашо хиллера Дианин. Цо маьрша йитинера иза, амма тIаьхьо ша йоI цуьнгахь юьтур яц аьлла, дIахьединера.\nСтохка Iай 10 бутт кхаьчна шен йоI Ясмин дегахь йитинера Дианас Гранзе гIалахь. Цул тIаьхьа йоI юха ца ялинера Закарийс. Масех де даьллачул тIаьхьа Диане ватсапехула хаам бинера, йоIах лаьцна дийцарш дан, цхьанакхета лаьа шена аьлла. Дехар динера цо полицига ца хаийтар.\nДианас полици орца дехнера, масех Германин регионашкахь а, тIаьхьо Нидерландашкахь а лехнера йоI. Кху Iай Закарийн йиша йолчахь схьакарийнера Ясмин.\nБранденбурган дозанарчу Нойруппин гIалахь дIахьош ю оцу стеган кхел. Кху беттан 30-чу дийнахь кхело бовзуьйтур бу шен сацам.


Нохчийчоь -- Даудов Мохьмад, 2016\nДуьненаюкъарчу Human Rights Watch адамийн бакъонашна терго ен вовшахтохаралло Оьрсийчоьнан Iедалшна тIедожийна «Кавказский узел» интернетан проектан коьртачу редакторан Шведов Григорийн кхерамазалла ларйе аьлла а, Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада цунна кхерамаш тийсар емал де аьлла а.\nБакъонашларъярхоша цул сов тIедожийна Оьрсийчоьнан Iедалшна бозуш боцучу зорбанан гIирсийн векалшна Нохчийчохь кхерамаш тийсар а, тIелететарш дар а сацадар.\nДечкен-беттан 4-чу дийнахь Даудов Мохьмада шен Инстаграмехь сурт зорбане даьккхинера, «Муха баста беза "Кавказан шад» аьлла кIел а яздина. Цо язйинчу текстца а догIуш, Даудовс дуьйцуш дара "мотт бацбан оьшучу «Швед» олучу жIаьлах" лаьцна.\nЦул тIаьхьа «Кавказский узел» интернет порталан куьйгалхочо Шведов Григорийс арз дира Оьрсийчоьнан Талламан комитете, Даудовна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх доладе аьлла.\nШведов а, цуьнан белхан накъостий а, бакъонашларъярхой а вуно саготта бу Даудовс Шведовна кхерам тасар бахьана долуш, парламентан спикеро аьлларг Нохчийчохь дIоггара чIогIа хIума ца хетахь а.\nСинтем бан оьшуш долу хIума ду аьлла хета иза бакъонашларъярхошна, Даудов мила ву бохург тидаме эцча.\nДаудов Мохьмад Кадыров Рамзанна уггаре а муьтIахь волу стаг ву бохуш, чIагIдо Оьрсийчура зорбанан гIирсаша. «Новая газето» а, кхечу ресурсаша а яздо иза Нохчийчохь шолагIа стаг ву, Кадыров Рамзан дIаваьлча бохуш.\n2015-чу шеран Товбеца-баттахь дуьйна Даудов ву меттигерчу парламентан гIантда. Цул хьалха иза куьйгалла деш вара Кадыровн администрацина.\nКадыровн а, Даудовн а юкъаметтигаш юххера хилар гойтуш дуккха а тоьшаллаш ду интернетехь. Масала, YouTube-ехь каро аьтто бу вижина Iуьллу Даудов (озаца) Кадыровс самавоккхуш яьккхина видео.\nЦхьаболчу хаамашца, Нохчийчохь шолагIа тIом боьдуш Даудов нохчийн тIемало хилла ву, Оьрсийчоьнехьа ваьлла волу. «Собеседник» газето чIагIдарехь, «Лорд» аьлла цIетиллина цунна Кадыровс цо ингалс махкарчу божарша санна товш духар лелорна.\nАмма ша Даудовс дуьйцу «Лорд» ша раци тухуш лелош йолу цIе яра шен Нохчийчохь тIом боьдуш бохуш. ТIом бан а, масала, гранатомоьт кхосса, Кадыровс Iамийна шо боху Даудовс цхьана видеохь.\nЛорд" шен социалан статус а яц, сийлахь цIе а яц бохуш вара Даудов, ша журналисташна интервью луш.\n2009-чу шарахь Чиллан-баттахь, хилла болчу нохчийн тIемалоша дакъа а лоцуш, леррина программа гайтира Нохчийчурча телевизионо. Цигахь дакъалоцуш волчу Кадыровс дийцира, шаьш Даудов Мохьмад йийсаре лаьцначул тIаьхьа, иза вен а ца вуьйш витира ша бохуш.\nШена бехк буьллу, ша цу тайпа нах улле баьхна бохуш, амма уьш Оьрсийчоьнна хьанал гIуллакх деш бу, бохуш вара Кадыров.\nДаудовна дIоггара луучух тера дац ша тIемало волуш лелийнарг дийца. И вевзаш хилла тIемалой каро а дац атта. Амма тIом беш леллачу наха дуьйцу, шайна Даудов Мохьмад дага ца вогIу бохуш. Царах ву карарчу хенахь Малхбузерчу Европехь веха Джамбулат цIе йолу стаг.\nДжамбулат: "Со оцу хенахь оцу юкъахь сайга далург деш лелаш вара. Амма цкъа а и стаг я ву, я вац аьлла, вуьйцуш хезна вац суна. Даима тIемалоша нехан цIе йоккхучу хенахь, вайн баккхийн командираш вай бийца а ца буьйцу, тIемалошна юкъахь суна цкъа а хьахош хезна стаг вац и Лорд я Мохьмад Даудов. Суна цIе йоккхуш а, хьахош а хезна стаг вац-кх и накъост".\nМухха делахь а, 2002-чу шарахь Даудов балха хIоьттира Нохчийчоьнан президентан кхерамазаллин сервисе. «Кавказский Узело» яздарехь, Даудовс масийтта шарахь болх бина республикерчу тайп-тайпанчу ницкъаллин структурашкахь.\nШелахь кIоштан милицин хьаьким а хилла иза. Нохчийн дуьхьалонан боламан дакъашхошна дуьхьал тIеман операцешкахь жигара дакъалацарна 2007-чу шарахь Даудовна белира Оьрсийчоьнан турпалхочуьнан дашо седа.\nДаудов юкъаозийна вара наркотикаш лелийна аьлла чувоьллинчу нохчийн юкъараллан жигархочуьнан Кутаев Русланан кхелана. Кутаевс дийцарехь, цунна дуьхьал кхел йолийра Даудовна иза кIел ца таIар бахьана долуш.\nХьалха МартантIехь Кутаевна кхел еш ша цунна йиттина бохург бакъ дац, шена иза гина стаг вац аьлла тоьшалла дан ваханера Даудов. Кхел йоьдучу иза чоьхьа ваьлча массо а, суьдхо а цхьаьна хьалагIаьттира, бохуш яздора «Новая газето».\nДаудов ву Iамерко санкцеш кхайкхийначу нахана юкъахь. Иза хIунда юкъавахийтина цу санкцешна хууш дац, амма иза хилира Кутаев Русланна хан тоьхна ах шо даьлча.\nИ гIуллакх Кутаевна кхел ярца доьзна хила мега бохург нийса хила мегаш хилар гойтуш ду Даудовца цхьаьна санкцеш кхайкхийначу нахана юкъатоьхна Кутаевс шена етташ дакъалоцуш вара аьлла хьахийна волу Нохчийчоьнан чохьарчу гIуллакхийн министран когаметта Алаудинов Апти хилар.\nЮкъараллан дахарехь а жигара дакъалоцуш ву Даудов. Иза ву Нохчийчохь божарийн масийтта зуда яло бакъо хила еза аьлла хетачех. Даудовс дийцарехь, масийтта зуда ялор шуьйра даьржина ду Нохчийчохь, цундела цу хьокъехь низам тIеэца деза Оьрсийчоьнан Iедалша.\nСтохка ГIадужу-баттахь «Кавказ.Реалии» сайто хаам бира, Даудовс буй-тIарий йина Нохчийчоьнан Лаккхарчу кхелан гIантден декхарш кхочуш деш волчу Мурдалов ТIахIирна аьлла. Мурдаловга дарж охьадилла бохуш хиллера Даудов.\nИ бахьана долуш эргIадбахана бара дуккха а нах. Амма эххаре а Даудов шен меттахь висира, ткъа Мурдаловс дитира шен дарж. И дерриг а тидаме эцча, Даудовс тесна кхерамаш, цо-м забар йина хир яра аьлла, Шведовс тесна ца дитар кхеташ ду.\nЛакхохьа вай хьехийначо Лорд бегаш бечерах ца хилар гайтахь а, цхьа гIоле ю кхузахь. Шведовна кхерам тасар сиха гIардаьлла, журналистана тIе дуккха а нах хIиттина, шайна юкъахь Human Rights Watch вовшахтохаралла а йолуш, ткъа Кадыровн зорбанан сервисо дIахьер дина, шайна хетарехь, Даудовс динчу дIахьедаршкахь кхерам тасар дац аьлла.


ДЖУНАИДОВ Аюб. Иччархо - ГАУ «Издательский дом»\nЦхьана дийнахь, даима а шаьш гуллуш ма-хиллара, Хьаьки-беша гулделира бераш. Маьлхан дийнахь уьш мукъабисар тамашбара: асарш чекх а девлла, мангал-хан йолаялаза мур бара иза. Хьаьки-шовданера охьадоьдучу татола тIерачу апари кIеллахь луьйчуш, тIаккха, хьаладогIий, комарш юуш, дуьйладелла лелара. И дан кIордийча, шайна кхин ловзар лохура. Мичча ваьлча а, цу заманахь кхин синкъерам бацара берийн. Изза шовданаш, изза бай, дитташ а дара-кх ламанан массо кIотарахь а. Телевизор яцара, телефон юьйцуш хезна стаг а вацара. Мобильник, интернет боху дешнаш дуьнен тIе кхолладала ахбIе шо дисинера. Маршруткаш юкъаяьхна болу нах цу заманахь наноша бина а бацара. Юьрта йогIуш-йоьдуш цхьа а чкъург керча хIума яцара, ша ворда-гота йоцург. Ткъа дан хIун дуьсу, кхаби кIел доьхкича санна, кIотарахь даха\nгулделлачу берашна?! Валар-висарх хабар дIатоха, я воккханиг цIакхето юьрта машен ягIахь, цунах боккха кхаъ хуьлура. Вовшашка маьхьарий а тухий, и дIайоьду некъ ларбан дIахIуьттура. Уггаре а йоккхачу ирхонехь машенна чуьра «садолучу» меттехь кIелонна ховшура. ЦIеххьана, коьллаш юкъара а, дитташ тIехьара а схьадовдий, тIаьхьахьолхий, машенан яьшки чу ховшура. Машено дагочу мехкадаьттанан кIуьран хьожа а, цхьа шатайпана инзаре хеташ, кIуьран хьожа кхетийта некъан йисте уьдура кегий бераш а. Цхьаволчу шопаро, машен саца а йой, довдеш, лохкура бераш, тIаьххьара аьлча а мега дерг хьалха а олуш. Цхьаццаволчо и хIума ца дора. Мелла а машен лагIйора, паргIат бераш тIеховшийта (пен санна йолчу ирхонехь сацо йиш яцара). Уьш лазорах лардеш, куьзган чу а хьоьжуш, меллаша дIайохуьйтура машен. Дукъа тIе хьала ма-кхеччи, Дойначу чуртехь машен саца а йой, меллаша охьадиссадора. Цхьаберш, шайна довдарна кхьоьруш, лахохь чулелхий, совцура. КогтIебуьллу хIума а лоций,\nтIаьхьахьаьлхина богIуш хуьлура цхьаберш. Ченала хьекхийначу цициган кIорнех тера хуьлура уьш: муьлха-мила ву а ца къасталуш.\n– Меллаша диссалаш охьа! – олура шопаро, берийн самукъадалар гуш. – Новкъахь милцо хилахь, цо вай дерриге а чудохка дIадуьгур ду, кхидIа шу дига ваьхьар вац со, – олий, хьостий, бераш юхахьовсадора цхьаволчо.\nСамукъанах дегнаш дуьзна бераш, масалла къовсуш, Дукъара охьадовдий, юха а Хьаьки-беша охьадогIура.\n– Ма дика стаг вара иза, варий?!. Иза хьаьнга веанера?.. Юхавеача, сой кабенки чу хааве, эр ду ас, – бохуш, тамхуьлий, хьийзара.\nТIаьхьо-м гIуллакхаш тоделира куьпарчу берийн. Цхьана хенахь берашца машенна тIаьхьауьдуш леллачех а шопарш хилира. Нажи- Юьрта машен тIе балха вахара Соьли (бакъцIе Нажмудди ю цуьнан). Ша балха воьдуш-вогIуш а, мукъачу дийнахь цIахь висича а, берийн самукъадаккха, машенца дIасахохкура цо уьш. Дуьненнал йоккха ЗИЛ хохкий, наггахь Гуьмсера хьалавогIура Парукъ а. Бешал-Ирзе иза кхаьччахьана дуьйна, Парукъ вогIуш хилар ТIехьа-ирзехь хууш хуьлура: дуьне датIо санна, рагI екош, чIогIа сигнал хуьлура цуьнан етташ. Цхьаболчара иза цIерпоштан сигнал ю, олура. Яьшка хьала а айина, цо поппар охьаIанош-м, бIаьргаш хьетIадовлий, хьуьйсура бераш. Йоккха машен яра иза: ворхI-бархI бер хоьура кабинки чу а. (Тахана ши-кхо маше уьйтIа а хIоттийна Iаш волчо хIара кехат, деша а ца доьшуш, дIахарца мегар ду: цунна ца хаьа вай дуьйцург хIун ду…)


Таханлерчу хаамийн гӀирсашкахь нохчийн матах пайдаэцар\nНохчийн маттахь йоза кхолладалар, дукха хьолахь, вай дузу дӀадаханчу бӀешеран 20-чу шерашца. Бакъ а долуш, вайн маттахь йоза-дешар халкъа юкъа шуьйра даржар вай хьехош делахь, иза нийса а ду.\nЦул хьалха а хилла вайн къома юккъехь лелаш йоза, Ӏаьрбийн элпийн буха тӀехь кхоьллина. Амма иза дукха хьолахь, цхьана Ӏеламнахана а, мутаӀеламашна а хууш а, цара пайдаоьцуш а йоза хилла.\nКъаьсттина доккха маьӀна лелийна оцу йозано XIX бӀешеран шолгӀачу эхехь. Оцу хенахь вайн гӀарабевллачу Ӏеламнаха, эвлаяаша Ӏаьрбийн элпашца нохчийн маттахь жайнаш яздо, я уьш Ӏаьрбийн я гӀумкийн маттера вайн матте дохуш гочдо. Оцу хенахь зазадоккху динан чулацам болчу поэзино а. Тайп-тайпанчу Ӏеламнаха язйина назманаш адамаш гулделлачохь: тезетахь, сагӀа доккхучохь, мовладехь, кхечухьа – олуш хилла. Динан лехамаш буьйцуш, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дахар а, гӀуллакхаш а довзуьйтуш, эвлаяийн дика амалш хьехош язйина и назманаш ладоьгӀучеран дегнех кхеташ, цаьрга дахарх а, дуьненах а кӀорга ойла йойтуш хилла, тахана а ян а ю иштта. Вайн къоман синкультурин мехала дакъа хилла дӀахӀиттина уьш.\nХьалхалерчу вайн Ӏеламнаха массо а нохчашна кхетачу маттахь яздина шайн жайнаш, назманаш, цара юкъадалийна, шаьш кхуллуш, динан кхетамаш билгалбоху керла дешнаш (неологизмаш), я кхечу меттанашкара дешнаш тӀеэцна (коьрта долчунна, Ӏаьрбийн маттера, наггахь гӀумкийн маттера а), нохчийн меттан бакъонаша ма лоьххура хийца а хуьйцуш. Масала: шариӀат – шарӀ, ахират – эхарт, и. дӀ.кх.\nИ дерриге тидаме эцча, вайн таро ю вайн Ӏеламнаха шайн хенахь нохчийн юкъарчу (литературин) меттан бух биллина ала. Цу тӀе а тийжаш кхоьллина 20-чу бӀешеран 20-чу шерашкахь шайн дуьххьарлера говзарш нохчийн керлачу литературин векалша Нажаев Ахьмада, Дудаев Ӏабдис, Сальмурзаев Мохьмада, Айсханов Шамсуддис.\nОцу хенахь яздархоша йозанан маттана юкъадаладо керлачу дахарца доьзна дуккха а дешнаш: хӀайттархо (передовик), жигархо (активист), цхьалхахо (единоличник), орамат (злак), дийнат (животное), юьрткорр (юьртан корреспондент) иштта дукха кхин а.\nЦарал тӀаьхьа баьхкинчу нохчийн яздархоша: Мамакаев Мохьмада, Бадуев СаӀида (хьалхарчо – поэзехь, шолгӀачо – прозехь) – кхиндӀа а кхиош, чӀагӀйира литературин меттан кепаш. Оцу хенахь кхоллало нохчийн меттан Ӏилма а. Цуьнца доьзна керла дешнаш а юкъадогӀу маттана: абат (букварь), дошам (словарь), алам (предложение), цӀоьмалг (запятая), къовларш (скобки) и дӀ.кх. Нохчийн гӀарабевллачу Ӏилманчаша Мациев Ахьмада, Джамалханов Зайндис, Дешериев Юнуса, Чокаев Катис, цхьамогӀа кхечара а кхуллу нохчийн меттан нийсаяздаран бакъонаш. Еххачу ханна уьш лоруш, царна тӀетийжаш язйо ишколашна лерина нохчийн меттан Ӏаматаш, болх бо\nрадиос, телевиденис, газеташа. Амма дӀадаханчу бӀешеран 80-чу шерашкахь хаадала долало хьалха юкъаялийна цхьайолу бакъонаш денна а кхуьучу, шорлучу нохчийн маттаца йогӀуш цахилар, я цунна уьш готта хилар.\nМасала, иштта бакъо: «Оьрсийн маттера тӀеоьцу дешнаш цу маттахь ма-яздарра яздо нохчийн маттахь а». Хетарехь, цхьана а къоман грамматикехь хир яц и тайпа бакъо. Муьлххачу а кхечу маттера тӀеоьцу дош хийцало, оцу меттан грамматикин системе хьожжий. Иштта хилла иза нохчийн маттахь а, и бакъо юкъаяккхалц. Масала, офицер нохчийн матто тӀеэцна «эпсар» аьлла, генерал – инарла, пристав – пурстоп, школа – ишкол, машина – машен, газета – газет аьлла, и дӀ.кх.\nЦхьаболчарна моьтту, уьш иштта хийца а хуьйцуш вай тӀеэцна, вайна цу хенахь оьрсийн мотт ца хууш хилла дела, ткъа хӀинца вайна дукхаболчарна оьрсийн мотт дика хаьа цундела «профессорх» – «парпессар» алар, я «номерх» – «лоьмар» алар беламе хета. Иштта хетахь а вайн меттан бакъонаш вай лоруш хилча, и дешнаш хийцина тӀеэцча бакъахьа дара.\nЯ иштта бакъо ю: «Оьв хезачохь ев, яздо масала чов – чоьвнаш ца яздеш чевнаш яздо… Ткъа нагахь и оьв Ӏ-на, я хь-на тӀаьхьа хезаш делахь аь яздо а боху оцу бакъоно: бӀов – бӀаьвнаш, хьовда – хьаьвдда». И бакъо стенна юкъаяьккхина хууш стаг вац. Оьв хезачохь ша ма хаззара оьв стенна ца яздо, вайн хийра бакъо юкъара дӀа а яьккхина?\nТӀаьххьарлера бохаме хиламаш бахьанехь, нохчийн мотт хьехар а, Ӏамор а гӀелделира, я и данне доцуш хенаш а яьхкира. Хийрачу махкахь хьалакхиъначу берашна ишколашкахь Ӏаммане Ӏама ца бора и мотт. Цундела чӀогӀа къен ю церан къамелашкахь ненан меттан лексика. Цара буьйцург я иэбина мотт бу, я кхечу къоман мотт бу, наггахь нохчийн дош юкъа а кхуссуш.\nИзза хьал ду нохчийн мотт бийцарехь вайн меттигерчу хаамийн гӀирсашкахь а. Цигахь билгалдолуш ши сакхт ду. Хьалхара – хьалха дуьйна билгальяхна йолу нохчийн литературин меттан норманаш цаӀамор, цахаар бахьанехь, хӀора а белхалочо дош шайн юьртахь ма оллура олуш, я яздеш хилар. Масала, мел? Я масс? хаттар хӀотто дезачохь «моццул» олу; «лууш» алар нийса хир ду «лаьаш» олучул, оьшучохь ца оьшучохь а аз тӀедетта, я и дукха дахдина алар: вай ала дезачохь вайъа олу цӀерниг дожарехь а и долушехь, и дӀ.кх.\nЦхьаволчо радиочухула, телегарехула къамел деш, къамеле ладоьгӀча ца кхеташ вуьссу хьо: дуьйцу дешнаш нохчийн ду, амма къамелан мукъам я оьрсийн, я кхечу метан бу.\nОрфоэп – бохуш цхьа Ӏилма ду, иза нийса дешар бохург ду. Нохчийн меттахь а хила еза орфоэпин бакъонаш. Масала ишттаниг. ЦӀердешан лаамечу причастин доланиг дожарехь – н яздо, амма деша ца доьшу: масала, меттиган сурт, дикаллин ницкъ, ишколан майда и дӀ.кх.\nТаханлерчу вайн телевиденин белхалошна а журналисташка а лерина аудиоэкъанаш арехеца езара, тӀехь цкъа цхьана хенахь нохчийн радион дикторш хиллачу Эльмурзаева Розин, Ганаев Адаман, иштта цхьаболчу\nнохчийн актерийн къамелаш а долуш дӀаяздина. Цаьргара Ӏама беза таханлера кегийрхой нийса деша а, къамелехь нохчийн мукъам ларбан а.\nШолгӀа сакхт – оьрсийн маттера дешнаш дукха юкъадалор, я цкъа мацах оцу дешнашкахь хилла хийцамаш тидаме а ца оьцуш, уьш оьрсийн маттахь ма-яздарра, яздар алар. Масала, ткъе итталгӀачу шерашкахь, тӀеэцна дош ду ишкол, цхьайолчу изданешкахь иза хийцам боцуш яздо: школа.\nНаггахь грамматикехь дукха хенахь дуьйна хӀоьттина лаьттина бакъонаш талхош, яздеш меттигаш а нисло, могӀарерчу нехан йозанаш стенна дуьйцу, Ӏилманчийн белхашкахь а. Масала, иштта бакъо ю: «г – ний, к – ний хьалха шеконийн а, и хезачохь и яздо: тайниг, бепиг, эчиг, саьрмик иштта дӀа кхин а. Амма и дешнаш иштта ца яздеш а элп дуьллуш яздо цхьаболчара. И хӀунда до аьлча, далош цхьа делил а ду: тхо долчохь иштта олу. Ткъа хӀорамма а шаьш долчохь ма-аллара яздахь, цунах массеран юкъара литературин мотт хир буй? Бац.\nКхин цхьа масал. Чаккхенгахь г долуш дешнаш ду вайн: дечиг, эчиг. Цхьадолчу йозанашкахь а, ткъа иштта Ӏаматашкахь а тидам тӀебоьду, лач дожаршкахь и г к-не дерзош хиларна: аьчкан ков, дечкан неӀ… Муьлхачу бакъонца доьрзу и г к-не? Нагахь и бакъо елахь, гучуяккха еза я юкъаяккха еза. Яцахь, цӀерниг дожарехь ма хиллара, г яздан деза и дешнаш легадеш а. Бакъду, оьрсийн маттахь-м ю цхьа бакъо, зевне мукъаза аьзнаш чаккхенехь къарло дӀаолучу хенахь бохуш. Амма оьрсийн мотт оьрсийн мотт бу, нохчийн мотт – нохчийн мотт бу.\nСоьга хаьттича, вайн нохчийн маттах пайдаэцар тодан уггар хьалха дан дезаш ду:\nХьалхара – массо а вайн Ӏаматашкахь йолчу нийсаяздаран бакъонаш тӀе юхаверза веза.\nШолгӀа – беш болу хийцамаш вайн Ӏилманчаш, яздархой, цхьаболу журналистийн векалш реза а болуш бан беза; массо а реза ца хилахь, дукхаболчарна хетачунна тӀетан деза.\nТкъа уггар хьалха, уггар чӀогӀа оьшург хӀора нохчийн берехь, хӀора нохчийн стагехь шен ненан маттахь дийца а, яздан а Ӏамон ондда лаам кхоллар ду. И лаам ца хилахь, вай мел чӀогӀа графика кечъярх, грамматикехь мел чӀогӀа нийса хийцамаш барх, оцу декъехь вайн хӀумма а толур дац. И лаам хилахь, толур ду.\nОбновлено (26.04.2018 15:12)


Маца вер ву Къуръанан гочдархо нохчашлахь?\nТатарстан -- ГIезалоша кхушара Къуръанан гочдар арахецна "Казанан зорба" цIе йолчу зорбан цIийнехь, Kaзан, 19Оха2012\nМегаш ду я дац Къуръан Ιаьрбийн маттера кхечу меттанашка гочдан? Бусулба нах, масала, нохчий а, кхиболу къилбаседакавказхой а, къуьйсуш Ιашшехь, бусулба а боцчу ингалсхоша а, немцоша а, францоша а 18-чу бΙешерехь Къуръан даьккхина шайн меттанашка. Дуьххьара 19-чу бΙешарахь даьккхина иза оьрсийн матте а. Мел тамаше и делахь а, тахана а бу бусулба нах вовшашца къуьйсуш, мега Къуръан кхечу матте даккха я ца мега бохург.\nОцу юкъанна кхидΙа а шайн болх бо Къуръанан хазалла, цуьнан аятийн маьΙна дагах а кхетий, и исбаьхьалла гонахарчу шайн махкахошка а кхачон луучара, шаьш керста хилар, я кхечу динехь хилар а ца лоьруш.\nКъоръан массех шо хьалха гуьржийн матте даьккхина волу Лобжанидзе Георгий вара аят дешнарг. Цо шеко йоццуш, мехала совгΙат дина шен къомана – дуьххьара аьтто белла гуьржашна шайна гонахарчу бусулба нехан синкхачан мах бовза, цул совнаха йиш ю хΙинца Гуьржийчохь бехачу аджарийн а, вайнехан-бацойн а царна дика бевзачу маттахь Къоръанан маьΙна кхето.\nДуьххьара Къоръан шайн матте даьккхинчу украинахочуьнца Якубович Михайлоца къамел хилира Маршо Радион. Уггаре хьалха цецвоккхуш дара оцу гочдархочун 25 шо бен цахилар. Оцу хьокъехь цо, ша цхьаъ вац, ханна жима а волуш, тафсир дийриг, элира.\nЯкубович Михайло: «Лаххара а, ши гочдархо хилла сан хенара. Цхьаъ делахь, Кулиев а волавелла и болх бан хьалхе. Суна хууш, кхин а цхьа гочдархо а ву шен 29 шо долуш ингалсан гочдар арадаьккхина».\nЯкубович Михайло а ву Къоран дуьххьара шайн матте даьккхинарг. И стенна лецира ша юхьара, цо, историн Ιилман кандидата, Ιаьрбан меттан говзанчас, иштта довзуьйту.\nЯкубович Михайло: «Украина – шатайпа тIай ду Махбаленний, Малхбузенний юккъехь лаьтта. Цундела Къуръан – и деза жайна – гочдар вуно ира хаттар ду. Иза оьшу Iилманчашна а, бусулбанашна а угаре хьалха исламан васт нийсса гайта. Ткъа Къуръанна гонах доцург а ма лелийлий дукха.\nIаьрбийн мотт а Iамош, цхьацца Iилман теманашна тIехь болх бан волавелча, со кхийтира Къуръан украинан матте даьккхина дацаро Украинехь Малхбузе таллар цхьа а маьIна доцуш дуьтийла. И кхетча, волавелира со сайн пхеа шаре баьлла хила и болх бан. 2010-чу, 2011-чу шарахь иза буьззина чекх а белира».\nУггаре хьалха, Къоръан гочдан нигат а дина, къахьега волалучу муьлххачу а Ιеламчана, я меттанийн говзанчана хаа дезарг ду, хьан магадо и болх болон а, хьан Ιуьналла до и дΙахьош а, бина баьлча, зорба а тоьхна, Къоран даржош а. Иза шеггара дойла а дац, Ιаьрбийн мотт а хууш, бусулба дин дезаш волчуьнан.\nОцу хьокъехь, шен белхан некъ иштта бовзуьйту Якубович Михайлос.\nЯкубович Михайло: «Гочдар ас дIадаьхьира Фахд-паччахьан цIарахчу Сийлахь Къуръан гочдаран центрца юкъарло а кхобуш. Иза ю Мединехь, СаIудан Iаьрбийн махкахь. Цигарчу Iеламчаша 2010-чу шарахь сан гочдар къобалдира. Цуьнан кеп йолуш ю. ХIинца гочдар шуьйрра даржо дезаш лаьтта. Кестта иза алссам юкъаралле даржоре са а туьйсу ас».\nЯкубович Михайлон болх, иза Медине, Къуран гочдарх жоп лучу Фахд-паччхьан цΙарахчу институте кхачале хьалха, теллира украинан меттан говзанчаша а, бусулба динан Ιеламчаша а. Цул тΙаьхьа бен маьΙна дац цхьанне а гочдархочун, ша болх боьрзуче а кхачийна, ша Къуръан гоч а дина ала.\nЯккубович Михайло, Къуръан украинан матте даьккхина гочдархо\nЯкубович Михайло: «Цуьнга хьаьвсина дуккха а Iилманчаш, Iеламнах. Аьлча а, гочдар зорбане кхачале, эксперташа мах хадийра цуьнан кхузахь, Украинехь а, СаIудан Iаьрбийн махкахь а. Шуьйрра бара иза зийна го. Цо шена хетарг а хозуьйтуш, аьтто бира сунна дуккха а хIуманаш дIанисдан».\nМуьлххачу а гочдархочунна хаа дезаш ду маситта хΙума. Оцу огΙор хьехаме хир ду Якубович Михайлос кхидΙа бохург а. Мотт тΙехула бен, шен кΙаргенашца, литературан кепашца ма-барра хууш а воцуш, Къоръан я гочдан а, я тафсир хΙоттон а охьахоийла дац гочдархо, иза вуно доккха жоьпалла ду, боху Къуръан украинан матте даьккхинчу Якубовича.\nЯкубович Михайло: "Кхетий хьо, кхузахь муха нисло? ХIаъ, Iаьрбийн мотт-м хаа беза. Iаьрбийн мотт, комментарешца а, тафсирашца а болх бар – уьш оьшуш хуманаш ду. Амма иза цхьа агIо бен яц. Дукха хьолехь и агIо хьалха а йоккхий юйцу. Амма ца юьйцу важа агIо - украинан матте гочдар. Аьлча а, украинан мотт иштта шера хаа безаш ма бу, массо а шен кIаргенашца, шен литературан баххашца, кепашца.\nIаьрбийн мотт, хьалха санна, Iамош схьавогIу со. Гочдарш а ду сан арадуьйлуш, шайлахь динан а, философин а белхаш а болуш. Боккха тидам тIебахийта дийзира сан украинан меттан агIонна а, ша Къуръан хезар долчу оцу маттана. Муха хIоттон деза гочдар, муха гайта деза Къуръан - оцу тIехь а дийзира къахьега. ХIунда аьлча, тIех дукха а дац Iаьрбийн маттера тхан матте даьхна тептарш. Цундела сан сайн дийзира, олуш ма-хиллара, меттан динан кеп кхолла, украинан меттан бусулба кеп кхолла. Вуно чIогIа тидаме хила везаш вара со белхан оцу декъа тIехь а".\nКъуръанан маьΙна дуккха а болчу бусулба нахана, шайн матте иза даккхина дацаре терра, девза оьрсийн маттахь арадийлинчу гочдаршкахула. Оьрсийчохь паччахьан заманашкахь магош а ца хилла Къуръан цхьана а маттахь арарахеца. Ткъа Кавказан тΙом а бирзина, дуккха а бусулба къаьмнаш шайн кога кΙел дирзича, и къаьмнаш довзархьама, Къоранан маьΙнех кхиа луурш бевлла Ιедалехь.\nИштта паччахьан омрица кхочушдина ду 1873-чу шарахь Саблуков Гордийс мелла а герга маьΙна долуш дина гочдар. Цул тΙаьхьа 100 шо даьлча, 1963-чу шарахь бен ца дина шен гочдар Крачковский Игнатийс.\nМелла а алсам тидам тΙебахийтина Къуръанан маьΙна Оьрсийчохь довзийтарна Советан Ιедал доьхча даьхкинчу шерашкахь. ГΙолехьа лоруш ду дагестанхочун Османов Мохьмад-Нурин, оьрсийчун Порохова Валериян (Иманан), азербайджанхочун Кулиев Эльмиран гочдарш. Церан мах хадош а дийцира Якубович Михайлос.\nЯкубович Михайло: "Соьга хаьттича, Крачковскийн гочдаран проблема, иза дукхахболчу Малхбале толлучу Iилманчашна хетарехь тоьлла гочдар делахь а, йозу иза ша шен болх буьззина чекхбаккха кхиина вацарца. Гочдар кечдина иза веллачул тIаьхьа. Ткъа иза белхан вариант ян бен а ца кхиина. Гочдархочунна хан ца тоьъна цхьадолу дакъош тидамца гочдан, шен гIалаташ дIадаха.\nСаблуковн гочдар. Цигахь, шен замане диллича, аьтто баьлла дуккха а. И гочдар доккхачу декъанна ас а до къобал. Амма хеттарш а гIуьтту цхьайолчу меттигашкахь.\nПорохова Валериян болх, цуьнан байтийн кепехь гочдаро, даггара аьлча, дуккха а шеконаш кхуллу. Ша байтан кеп лелош, цуьнан цхьацца меттигашкахь маьIнех йоха дезна. Амма иштта ша, Къуръанца доьзна а доцуш, цуьнан гочдаре хьаьжча, сина кхача луш бу и болх. Ткъа иза, динан агIор, я Iилман агIор цуьнга хьаьжча, ала дац нийса гочдар ду.\nСуна хетарехь, шеко а йоцуш, дика гочдина Къуръан оьрсийн матте Кулиевс. Делахь а, хIуъ а дийцича а, ша Къуръанний, цуьнан гочдаршший вовшашца дустийла а дац. Къуръанна гонаха мел дийриг, иза цуьнан маьIна гочдар бен а дац. Ша Къуръан деккъа Iаьрбийн маттахь бен хуьлийла дац".\nХΙун маьΙна ду Къоръан гочдарх лаьцна вай дечу къамелан? И хьанна оьшу уггаре хьалха?\nМаршо Радионо дукха хан йоццуш доцца дийцира, Къоръан нохчийн матте даьккхина дацарх а, оцу бахьанийца нохчашна цуьнан къаргенаш шуьйрра йовзийла дацарх а лаьцна.\nИ къамел хиллачул тΙаьхьа радион редакцица сайтехула а, телефонехула а зΙене бевллачара хоуьйтура нохчийн матте даьккхина Къоран долуш дуйла. Ткъа кхечара чΙагΙдора, бакъо яц Къуръан Ιаьрбан маттара кхечу матте даккха, бохуш.\nБакъду, ду интернетехула лелаш Къуръанан нохчийн гочдарш. Амма, халахоьтийла дац, и къинхьегам шайна тΙе а эцна, Делан дуьхьа болх биначарна, хууш хила а мега царна Ιаьрбийн мотт, амма доьхнарг ду гочдархошна нохчийн мотт шен йозанан кепашца ледара хаар, оцу бахьанехь, хьо муьлхха а, таханенна нахала доккхуш долу гочдар, я тафсир, деша охьахаарцана дуьхьалдеттало нохчийн маттаца даьхна гΙалаташ.\nКхеташ ду, атта дац Къуръан гочдархочун жоьпалла шена тΙеэца, амма иза деш делахь, академин кепехь, грамматикан а, литературан а баххашца дΙанисбина хила беза цо нахала боккхуш болу шен ненан мотт. Оцу агΙор аьлча, хала ду Къуръан нохчийн матте даьккхина а ду, оьшучунна, кара а эцна, деша, долуш а ду ала.\nШолгΙа агΙо. Стенгара схьаэцна Къуръан кхечу меттанашка даккха мегаш дац бохург? Стенгахь яздина, дΙакхайкхийна ду и дехкар? Бакъду, аятийн маьΙнаш а кегдеш, мотт астагΙ а болуш-м дойла дац иза. Ткъа гочдан дихкина бохурш а ца карабо нийса. Гуьржийн гочдархочо Лобжанидзе Георгийс а, украинахойн гочдархочо Якубович Михайлос а, оьрсийн маттахь тоьлла гочдар дукха хан йоццуш арахецначу азербайджанхочо Кулиев Эльмира а ца боху, шаьш Къуръан гоч а дина ма-дарра охьадиллина. Царех хΙораммо а шен балхах тафсир дар, Ιаьрба боцчу маттахь маьΙна дар ду, олу. Изза боху, масала, вайца къамелехь хиллачу Якубович Михайлос а.\nТахана нохчашлахь бовлурш санна, Къуръан Ιаьрбийн маттера кхечу матте даккха мегаш дац бохурш хьалха заманахь хилла, масала, Оьрсийчохь бехачу гΙезалошлахь а. Амма церан маттахь а долуш тахана Къуръанан гочдар. Гочдан мегаш дац, бохуш, Къуръан къоме цунна хуъучу маттахь дΙа ца кхачор вуно зене хΙума ду, элира Маршо Радиога ГΙезалой-махкахь а, цул арахь а вевзаш волчу диндовзархочо, историка Хабутдинов Айдара.\nХабутдинов Айдар, ГIезалойн историк, теолог\nХабутдинов Айдар: "ГIезалошкара хьал а изза дара. 20-гIа бIешо тIекхаччалц, чIагIо еш, дихкина хилла гочдан. Ткъа 20-гIа бIешо долалуш кхетам боьссина, Къуръан Делан дош хиларе терра, дIакхачон деза алссам нахе, аьлла. Иштта кхолладелла Беги Мусан гочдар.\nКъуръан гочдийриг кIоргга Iаьрбийн мотт а, иза гочдеш оьшу гIиллакх а шеца долуш Iеламча хила веза. Ишттачара дечу гочдарийн ю лела бакъо. И тайпа гочдарш, оьшуш ду, шеко а йоцуш. ХIунда аьлча, меттан динца юкъарло яцахь, и мотт леш бу".\nТкъе пхи шо хьалха Москохана уллерчу Коломна-гΙалахь педагогикан институт чекх а яьккхина, маситта шарахь хьехархо а, школан директор а Ιийра иза. ТΙаккха дерриг а дΙа а тесна, Ιаьрбан мехкашка Къоръан Ιамо вахара. Цигахь дуккха а ваьхна. Шерашка вахавоьлча, шен денцΙа Ломаз-Юьрта схьавеара. Тахана ерриг а Теркйист лела цунна тΙе, цуьнгара хьехам схьаэца а, Делан дош хаза а. ШахΙид-Хьажа ву иза. Цуьнга а дира оха изза хаттар: мегаш дуй Къуръан нохчийн матте даккха? Иштта дара и къамел.\nШахIид-Хьаьжа: " «Меттанаш дерраш а Делера ду. Нахана юкъа царна хууш болчу маттаца воуьйтуш хилла-кх цо тΙаккха элча а. Оцу нахана дин дийца а, довзийта а. Дин дезаш а хилча, и довза йиш а ца хилча, вай хьенан маттахь дуьйцур дара иза?!\nИ мега бохург бакъ ду. Мегар хΙунда дац? ШарΙо, мелхо а, дин ца дуьйцуш ма диталаш, дин Ιамаделаш, бохуш а хилча, ткъа иза дан мегар дац хьан олу? И далуш воцчо олу-кх. Муха ца мега?! Дала массаьрга а кхачийна, массо а адаме, нохчашка а, оьрсашка а, кху дуьнентΙерачу массо а къаьмнашка а – Ιаьржа а, бордаха а, масcо а басахь болучаьрга – кхачийна ду-кх Сийлахь Къуръан .\nМегар дац, аьлла, вай и дΙа а диллина, и Ιаьрбийн маттахь дара, бохуш, Ιийча, тΙе чан а йиллина, чохь Ιуьллур ду-кх иза. Цкъа цхьа стаг я тоба охьа а хиина, иза гочдаре са-м туьйсу. Делаца, юккъехь стагга а воцуш, къамел деш ву-кх Къуръан доьшуш верг. Иза шен маттахь, цуьнан маьΙанах а кхеташ муха ца хуьлу тΙаккха!\nАмма я нохчийн матте а, я кхечу матте а Къуръан даккхалур дац, иза бакъду. Иза Ιаьрба маттахь доссийна ду. Ткъа маьΙна дан а мегаш ма ду цуьнан кхечу меттанашкахь, дихкина дац-дера иза-м. Нохчийн маттахь хилча, дика дара-кх, стаг кхетар вара-кх, хуур дара-кх».\nТахана нохчийн къоман дуьнене хьажар мухха а делахь а, масса гаране иза политика бахьанехь даьлла дахахь а, нагахь санна цо ша бусулба къам лоруш а хилча, шен орамаш дахначух а бузуш, тΙейогΙучу хене дΙа а туьйсуш хилча, цуьнан матте гочдина ца хуьлийла дац Къуръан. Бусулба къоман хатΙ, цуьнан кхетаман, кхиаран лакхалла гойтуш хΙума ду ала а таро ю цуьнан матте гочдина Къуръан хилар, тΙекхуьуучу чкъоро кара а оьцуш, маьΙнах а кхеташ, и доьшуш делахь.\nТкъа Крачковскийн, Саблуковн, я Кулиевн оьрсийн маттара гочдарш дешарца бусулба дин стаг Ιамош велахь, хила а тарло иза хаарийн лакхене кхочуш, ткъа хала ду цунна цо иштта доьшучу жайно нохчо виса таро а ло, ала. Дин нохчийн маттахь Ιамош хиларо, историка, Ιеламчас Хабутдинов Айдара хьалхо ма-аллара, боккха аьтто лур бара нохчашна шайн мотт динан тхов кΙелахь кхаба а, дуьйцуш ма-хиллара, леш болчу меттанийн могΙарара схьа а баккхина, даима баха кхоьллинчу меттанийн могΙара баккха.\nМаца вер ву нохчашлахь Къуръанан гочдархо?


Мултимедиа, Марсхьокху-бутт 01, 2018\nКхаари-де 1 Марсхьокху-бутт 2018\nМарсхьокху-бутт 01, 2018\nСтенга бахана исламисташ?\n«Исламан пачхьалкх» кхин яц, аьлла дIахьедар дина кху деношкахь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президенто Пенс Майка. Халифат йоьжна. Амма тахана уьш болу меттигаш дIасакхиссина а, кIезиг а ю. Ткъа стенга бахана исламисташ?\nТовбеца-бутт 31, 2018\nСтенга, маца бевддера президенташ\nМахкахь Iедал керчинчул тIаьхьа, кхелах бовдий, шайн го тIаьхьа а хIоттабой, доза хадо сихло политикаш. Советан заманахь хиллачу пачхьалкхийн куьйгалхой бу уггар дукха иддарш.\n4 турист вийна Таджикистанехь\nТаджикистанан Iедало терактан могIара хIоттийна шайн пачхьалкхехь Хатлон махкарчу Дангар юьртахь кIирандийнахь арахьара тIебаьхкинчу туристех 4 вер а, массех лазор а.\nДай бовза лаахь, гIо Сувейле Сами волчу\nНохчийчоьнан вастех яьккхина ю Бено Сами а, цуьнан доьзал а беха хIусам. Нохчаша Малхбале беъна некъ, д1акхаьчча хьегна дика а, вон а "го" Самис вовшахтоьхначу музейхь.\nТовбеца-бутт 27, 2018\nЙирзина кхелаш, лецна наркоманаш, мэр хилла Кадыров\nАвстрига шайна депорт цаяр доьху нохчаша\nОьрсийчу юха а хьовсийна, шайн даймахка, Нохчийчу, дIа а кхачале байнарш а, дIакхаьчначул тIахьа хIаллакбинарш а бу Европера депорт йиначаралахь. Австрига, цо цIахьажо кечвеш, лаьцна кхобу ши нохчо махкахь витар деха кечлуш бу меттигера мухIажирш.\nБатирашвили верах, Шемарчу терактех, ГIалгIайн депортацех\nТовбеца-бутт 25, 2018\nДепутатах латар, маларо деана вон, даIишхойн теракт\nНохчийчохь юха а бекаш хаало гитара\nКегийрхойн кара шайн говзалла яла лаьа гIарабевлачу гитаристашна. 90-чу шерашкахь гоьбевллачу похIманчех вара Ахмадов Рамзан. Дуккха а дукха ладогIархой бара цуьнан иллийн. Къона чкъор кхетош-кхиорна оьшуш дара цо оьздангаллах, доьналлах лаьцна доху дешнаш. И\nДу 13 %\nЦхьадолчун реза ду 8 %\nДац 79 %