Саралиева Т. «Азаллера Абаде кхаччалц нохчийн зуда сийлахь ю» – - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Азаллера Абаде кхаччалц нохчийн зуда сийлахь ю» –\nаьллачу ойланца д1аяьхьира нохчийн меттан хьехархочун Вагапова Асета ненан мотт хьехарна шен дахаран 50 шо д1адаларна лерина йолу суьйре. Дешаран белхахойн говзалла лакхаяккхаран нохчийн институто а, Соьлжа-Г1алин дешаран департаменто а, республикан нохчийн меттан хьехархойн юкъаралло а вовшахтоьхначу оцу суьйрене гулбеллера нохчийн меттан говзанчаш, 1илманчаш, яздархой, иллиалархой, республикан районашкара, ярташкара хьехархой, журналисташ.\nСуьйре д1ахьочу г1алин №36 йолчу школан нохчийн меттан хьехархочо Батаева Альбикас а, Хьалха-Мартанан районан дешаран декъан коьртачу говзанчас Альтемиров 1арбис а бовзийтира гулбелларш: 1илманча Хасиев Сайд-Мохьмад, Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо Далатов Адам, халкъан яздархо Рашидов Шаид, поэташ Ахмадов 1умар, Цуруев Шарип, Юсупов Руслан, Борхаджиев Хож-Баудди, илланча Ясаев Мохьмад, «Орга» журналан коьрта редактор, яздархо Минкаилов Эльбрус, эшаршлакхархой Адамова Тамара, Бетильгериев Хьусейн, Вагапован хилла болу дешархой, цуьнан белхан накъостий, гергарнаш, иштта дуккха а кхиберш а.\nНохчийн халкъан артиста Ясаев Мохьмада д1ааьллачу «Гуьйре» иллино цхьа тамашийна цхьаалла кхоьллира «Грозный-Ситин» 32-чу г1атна а лакхарчу зала чохь нохчийн меттан хьехархочун сий айдан, цуьнан ларам бан гулбеллачарна а, кхушара цхьа башха к1еда, хаза лаьттинчу гуьйренан шийла дерза т1есерсачу денна а юккъехь. Залан стигал гучу мимарх т1ам тоьхна, нохчийн мотт буьйцу цуьнан хьеший а, коьрта турпалхо Асет а «декъалйира» к1айчу кхокхано а.\n«Дикачу адамийн юьхь а хуьлу сирла,\nДовха хуьлу кийрара мел долу дош.\nАхь дахар халкъана, махкана ло,\nЯхь ларйо, ийманехь еха хьо, тхан йиша.\nЦундела оха хьох дозалла до», - Рашидовн байташа а дийцира Вагаповга болчу сий-ларамах. Асет декъалъяран шен куьйгайозанаш делира поэта.\nШен юьртахо хиларна а, нохчийн мотт хьоьхуш хьанал къахьегарна а Асетах долу дозалла акростихца довзийтира Ахмадов 1умара:\nАсет, ахь новкъа баьхначийн эзарнийн озаца,\nЕзачу ненах хьан амат тардина,\nТхан лерам бу хьоьга, хьуна ша хьакъ болуш.\nАсетан дех-ненах а, церан доьзалх а лаьцна дийцира Хасиев Сайд-Мохьмада, цул сов, т1етуьйхира цо:\n«Нохчийн б1овнан коьртачу б1ог1амах Ерда-б1ог1ам олу, иза оцу б1овнан х1усамнана ларало. Асет а, и санначу нохчийн х1усамнанойн а белша т1ехь лаьттина б1ов къовлу ц1урко т1улг а. Хийла, х1окху дуьненан харцоно массо а х1умнах дог доккхий, юьрта д1авахна, бежана-котам лелош 1ийр ма ву со, олий, айса нигат дича а, аша, зударша лелориг дага а дог1ий, юха а сайн болх д1акхохьуш, х1окху хене ваьлла-кх со. Шу хилар ду тхо хилар а. Дала дукхаяхайойла хьо».\nМартанхоша, Асетан гергарчу наха Барзукаев 1адлана а, Абдулхалимов 1алис а дийцира цуьнан а, шайн а къоналлин заманах лаьцна. «Асетца йолчу яхьна нохчийн мотт а 1амийна оха, ненан мотт а, нохчийн къам дезар а, царах доьзна дерг деза хетарна а цунах 1емина тхо», - ч1аг1дира 1адлана. Асетах дуккха а довха дешнаш элира Борхаджиевс, Бетильгериевс, Цуруевс, Минкаиловс, М. Айдамировас:\n«Вайн махкахь вешан къоман матто д1алаьцна меттиг ца евзаш дац вай. Х1етте а, х1ара хьанна оьшу, аьллачу хаттарна шена жоп карийча а, и хала дукъ охьа ца кхуссуш, 50 шаре кхаччалц схьакхехьна хьехархо сий дан хьакъ ю. Дала сий дойла хьан, Асет», - дара церан бистхиларан коьрта маь1на.\nЦунна лерина дийкира «Вигахьа, нана, со асара», - Хьусейна д1ааьлла илли а.\nШен хьехархочух лаьцна дийцира цуьнан дешархо хиллачу Байсултанова Розас:\n«Сан хьехархочун сий-ларам бан шу вовшахкхетар сан дагна хаза ду, Дела реза хуьлда шуна. Суна Асет Бисултановна хьехархо хилла ца 1ийна, сан шолг1а нана хилла. Сайн маттах, сайн къомах, Даймахках дозалла дан цо 1амийна со. Уггар ч1ог1а дов деш олура цо тхоьга: «Хьуо мила ву хаий хьуна?». Иза дара, хьо нохчи велахь, хьоьца ледара долу х1умнаш хила ца деза. Хьоьца эхь, яхь, г1иллакх, оьздангалла, комаьршалла хила еза. Дега-нене, Даймахке, къоме, цуьнан матте безам хила беза. Асет Бисултановна, иман-беркат шортта лаьттийла хьан х1усамехь, вог1у хьаша ма оьшийла хьуна, могаш-маьрша йолуш, ирс-аьттонца, Дала дукхаяхайойла хьо тхуна».\nЗурабова Фатимас а, Ибаев Султана а Асетна лерина язйина стихаш йийшира:\nШел оьзда хир йоцуш, нохчолла дезаш,\nШел тоьлларг кхин воцуш, ненан мотт безаш,\nОлу дош – дешин мах, йо ойла – сирла малх,\nЛаьар-кха ахь хьахадойла вайн нохчийн къам…\nШайн белхан накъостах довха дешнаш элира 39-чу школан векалша а. Нохчийн меттан хьехархочун сий-ларам барца Нохчийн Республикин Парламентан Председатела Абдурахманов Дукхувахас даийтина декъалдар а, Сийлаллин грамота а, Юкъараллин палатин куьйгалхочо даийтина декъалдар а, совг1ат а делира Асетна Юсупов Руслана.\nСуьйре ерзош йистхиллачу Вагаповас баркалла элира шен къинхьегаман иштта лаккхара мах хадо гулбеллачарна.\n«К1еззиг бац Нохчийчохь нохчийн маттана бецаш, цуьнан г1аролхой хилла лаьтташ болу хьехархой, – билгалдаьккхира цо, – уьш берриш а хьакъ бу иштта лара. Муьлхха а х1ума цхьаьна юьхь т1ера ма долалой, цундела, тахана вай вовшахкхетар оцу дикачу х1уманан – нохчийн меттан хьехархошка болчу лерамна юьхь лорур ю вай. Дела реза хуьлда шуна, нохчийн мотт безарна а, и бахьана долуш, со ларарна а!».


Пал тасийта яхначу пенсхочуьнгара бехк баьккхина Нохчийчохь\n"Грозный" телехьожийлан сюжетера скриншот\n"ХIумахуучу" нахана тIеяхна хилла аьлла, "Грозный" пачхьалкхан телехьожийлан камерашна хьалха хIоттийна меттигера ши яхархо. Цаьргара бехкаш дохуш, "профилактикан къамел" дина исламан медицинан Центран коьртачу говзанчас Эльжуркаев Адама.\nРепортажехь чIагIдо, шен йоIана тIееана шолгIа зуда йохон дагахь 63 шо долу Невран-кIоштарчу Алпатовера Умиева Малика палтосучу зудчух кхетта хилла бохуш. Дохку бехкаш бакъ ца до Умиевас, шен нуц "акха ца валийта" хьийзара ша боху цо.\nСюжетехь гойту, зудчуьнгара телефон схьа а оьций, тиктокехь яьхна "бозбуанчалин" видеороликашка Эльжуркаев Адам хьожуш. Iеламчас чIагIдо, иза "рогIера тоьшалла" хиларх, Умиева Малика Iемаш хилла хиларх и говзалла караерзон, "кест-кеста бозбуанчаллин роликех пайда а оьцуш".\n"Хьайн цаьрца бала бацахь, тиктокера хIара роликаш стенна схьаоьцуш ю ахь? Стенна ларйо ахь хIорш, хьо жима ма яц!? Стенна лелош ю ахь уьш? Кино а, спектакль а ма яц хIара, стенна хьоьжу хьо кхаьрга, Iама лууш ца хилча? Ахь хьайна а, хьайн нахана а зен ма до. Хьайн доьзал юьхьIаьжда хIиттабо ахь. Дийнахь а, буса а бохуш ма ду шуьга, хIара мегар дац", - тIевирзина Эльжуркаев зудчунна оцу дешнашца.\nНохчийчохь пачхьалкхан телеканалехула емалйина кхин а цхьа "хIумахуург"\nХолмачалла лелош хилла цо аьлла, меттигера яхархо Махмуева Шема лаьцнера Нохчийчохь полицино кху шеран Дечкен-баттахь. Цхьана хIусаман кетIа цо туьханан кана тосучу хенахь видео а яьккхина, лулахоша Iедале хаамбина хиллера цунах лаьцна.\n"ХIумахуурш" Iорабахар дуккхаза а хьехийна Нохчийчуьрчу Iедало 2021-чу шеран Дечкен-баттахь а, Чиллан-баттахь а, дерриг а 2020-чу шарахь а.\nПалтасархой лецар долийра масех шо хьалха. Лецнарш дукха хьолехь видеокамерашна хьалха къера хуьлу шаьшшимма харцо лелийна бохучунна. "Терроризмал а, наркоманел а кхераме" ду цара дийриг, олий гойту уьш дукха хьолехь.\nКхин а цхьа "хIумахуург" нахалаяьккхина Нохчийчохь\nКавказ.Реалиица оцу темин хьокъехь къамелаш динчу бакъоларъярхошна гарехь, тоталитаран режиман башхаллех ду "хIумахуурш" Iорабахар.


Яржийначу аудио тIера аз лачкъа еанчу йоьIан дац боху бакъонашларъярхоша\nТовбеца-бутт 16, 2019\n"Китеж" кризисан центрехь шен дех а, ненах лечкъина Iийначу 20 шо долчу нохчийн йоьIан аудио ю аьлла, зорбане яьккхина шен телеграм-каналехь Mash интернет-хьостано. Дахначу шоьтадийнахь нуьцкъаша Нохчийчу дIайигина иза маре яхийта. Керлачу аудио тIехь йоIа шена сагатдан ца оьшу, дерриг а дика ду боху.\n"Маршалла, со ю иза. Соьгахь телефон яц. Со бертаза цхьаммо а цхьанхьа а ца йигина. ХIора аьхка Нохчийчу денана йолчу доьлху тхо. Лаамза маре дIаяларх аьлла дош а дац, стенна дарстийна аш? Дерриг а окей ду!", - боху хаамехь. Хьенан цIарах яхьийтина аудио – кхеташ дац.\n"Правовая инициатива" бакъонашларъяран организацига хьалхо дехар динера цу йоIа, шена тIехIоттар доьхуш. Iораяьллачу аудиох "Кавказ.Реалиига" дуьйцучу организацин пресс-секретаро Бабич Ксенияс аьлла, и аз хьеннан а хила йиш ю аьлла.\n"Оцу йоIа шегахь телефон яц аларо а гойтуш ду, цуьнан проблемаш хилар. ЙоьIан гергарнаш уллохь боцуш нохчийн хьаькамаша бакъо ца елла адвокатна а, психологна а цуьнца цхьанакхета. Цо лачкъа еанчохь дитинчу документаша а, хьалхо зорбане баьккхинчу латкъамо а дуьйцу, иза амал доцуш йисинийла", - аьлла Бабича.\nЦо дийцарехь, организацин Нохчийчуьра белхахой гIоьртинера йоIаца къамелдан, амма меттигерчу хьакамаша пурба ца делла. "Правовая инициативан" пресс-секретаро ишта дийцаредина, бертаза маре яхийта цIа юьгучу йоIа аьлларг: "Со маре яхийта стаг а хIинцале а билгалваьккхина цара. ЧIогIа динехь волуш кIант ву боху, церан цIийнах мел верг а Мисарахь Iаьржа духарш доьхна лелаш ву. Мангал-беттан чакхенехь Нохчийчу дIаюьгуш ю со, университетера сан кехаташ а схьаоьцуш ду, кхи цкъа а со кхуза юхайогIур яц. Хетарехь, маре йохуьуйту бохург харц хила тарло, со ен юьгуш санна хета суна. Иштта ду-кх хьал".\n"Китеж" центран векалша а тIе ца чIагIдо, оцу аудио тIехь ерг шайга лачкъаеанарг ю аьлла.\n20 шо долу йоI Москвара маре яхийта Нохчийчу бертаза цIайигина цуьнан гергарчара, яздора «Медиазона» интернетан зорбан гIирсо, жигархочун Серенко Дарьина тIе а тевжаш.\n"Дас аьллера цуьнга ша иза Нохчийчу дIаюьгур ю маре яхийта. ЙоIера паспорт дIадаьккхинера, ткъа иштта дихкинера араяла а, деша яха а", - дийцинера жигархочо. ЙоIан цIе йоккхуш яц.\nШен халонех лаьцна цу йоIа яздина хилла "Правовая инициатива" бакъонашларъярхойн юкъаралле. Цо дийцинера, нагахь кху аьхка ша дIайодахь, билггал юха йогIур яц ша аьлла.\nЖигархочо Серенкос чIагIдарехь, цу йоIа 5 де даьккхинера Москохарчу "Китеж" кризисан центрехь, амма цул тIаьхьа ахча а, шен кехаташ а дитина, цигара дIаяхана иза.\nКху беттан 12-чохь шен доттагIчуьнга телефон а тоьхна, цу йоIа хаам бина хилла, ша бертаза Нохчийчу дIаюьгуш ю аьлла. "Китежан" белхахоша дийцарехь, «Внуково» аэропортехь церан аьтто ца баьлла цIаюьгучу йоIаца къамел дан. Иза шен деца а, ненаца а кемантIе хууш гина царна, - яздора "Медиазоно".\n"Соьга хаьттича, дуьйцург шеконе хIума ду, цу кепара шен йоIана ницкъбеш волу да нохчийн юкъараллехь емалвийр вара, иштаниг доьзалехь кхи ца хилийттал", - аьллачу бакъонашларъярхочун дешнаш далийна цуьнан пресс-гIуллакххоша.\nИнцидентах зорбанашкара хиъна Нухажиевна. "Нохчийчохь цу кепара хIума хиллехь а, цунах тхоьга хаийтина дац. Терго латтош ву со цу информацина тIехь, ца хуьлчу далахь юкъагIуртур ву", - аьлла, тIетоьхна омбудсмено.\n"Шайна хетарг дийцар ду" аьллера, 20 шо долу нохчийн йоI Москвара цIа а ялийна, бертаза маре йохуьйтуш ю бохуш, хаамийн гIирсашкахь дуьйцург мехкан зорбан министро Умаров Джамбулата. "Говорит Москва" радиостанцино бина цунах хаам. "Со тешна ву и доцург ду аьлла. Нохчийчохь цхьана а кепара ницкъбар дац, маре баха ца луучу зудаберашна тIехь муххале а. Оха къастор ю и ситуаци", - аьллера министро.\nИшта Умаровс дIахьедира, и хаам баржийна "Медиазона" хьост "Нохчийчохь долчух мах хадо хьакъйолу ресурс а яц" аьлла.


Нахана ца оьшу электростанци елла нохчашна\nОьрсийчоьнан министрийн кабинето Нохчийчохь ян сацамбина юьхьанца Сочерчу Олимпиадана кхачош, Кудепстахь ян лерина хилла йовхойоккху электростанци. И хаам бина «Газпромэнергохолдинг» компанино. Цунах лаьцна хаам а баржийна Медведев Дмитрийн гоно. Цхьа энергоблок йина яккха еза кхин а кхо шо даьлча, оццу 2018 шарахь болхбан йолалур ю шолгIа блок а. 180 мегаватт хир ю станцино лунйолу ток. Ткъа Кудепстахь бахархоша бехха гуламаш латтийра и станци шайна хьашт яц, цо экологи талхор ю, бохуш.


«Иракъера бераш цIа а даладе, со мила ву а ма хаийта”\nГенарчу тIамехь дисинчу берийн баккъал а бала белахь...\nИракъерчу а, Шемарчу а тIемашкахь дакъалоцуш, я чохь Iашшехь йохийначу хIусамашкахь белла вуно дукха бу кавказхой, къаьсттина нохчий.\nОцу нахах дисина бераш хааделла Мосул ДАIИШ-ера яккхинчул тIаьхьа БагIдадерчу берийн хIусамехь. Иштта бу Оьрсийчоьнан электронан хьостанаша баржийра хаам.\nАмма кхин генадаьккхина дина хIума дац, Нохчийчу Тагиров Билал а, Саратов гIала Уханова Лиза а – ши бер цIа далош гайтар доцург. Бакъду, хаийтина пхеа беранна Оьрсийчу юхакхачо кехаташ кечдеш дуйла а, иштачех кхин а 28 Оьрсийчуьрчу регионашкара бер хааделлийла а.\nКадыров Рамзана ша оцу хьокъехь дечу къамелехь довзийтира Иракъехь дуьсучу берех лаьцна кхин цхьа хьал а: лецна набахтешкахь кхобучу дайшца, наношца ду цхьадолу бераш, ткъа цигара уьш арадаха вуно хала хир ду.\nТахана бераш лохуш, царех вуно хала карош йолчу информацин зIийдагаш вовшахъетташ а хьийза ши тоба – Оьрсийчохь а, Урдунехь а.\nОьрсийчохь – Russia Today телехьожийла а, Кадыровн векал Сабсаби Зияд а. Урдунехь – вайнехан диаспоран хьалханча Бено Самихь а, оцу мехкан парламентан депутат Бено Тамер а. Шина а тобано информаци цхьаьнатуху, вошашка дIаса а кхачойо.\nПолитикаца сан гIуллакх дац. Далург дан хьожур ву со\nУрдунан кхерамзаллин урхаллийн ветеран волчу инарлас Бено Самихьа шаьш дечух а, дан тарлучух а дийцира Маршо Радиога.\nБено Самихь: «Иракъе, «хIара цIерш йолу бераш лоьху оха», аьлла, хаамаш хьовсор бу. Бехк-гуьнахь доцчу берашна хIун далур дара-те аьлла лела-кх. Политикаца сан гIуллакх дац. Далург дан хьожур ву со.\nИ бераш цхьа а кехаташ а доцуш ду. Я Москох, я Рамзанера (Кадыров – МР) уьш ца делча йиш яц. Ткъа Урдуно лур дац Оьрсийчу дига дезачу берашна паспорташ, уьш кхузахь дахалур а дац. Цундела и кехаташ дахар хьалхадаккха деза, бераш байлахь дисина делахь».\nУрдунерчу а, Иракъерчу а "ЦIен Беттаса" организацица зIенехь а болуш, лоьху нохчийн юкъаралхоша байш. Нохчийчохь а бу Бено Самихьна информацица гIодеш нах.\nМосулехь дисинчу берех лаьцна дийца долийчхьана схьа, цигахь шайн-шайн бераш ду цIадерзо дезаш, олий, Маршо Радиоца зIене а буьйлу Иракъе дайша, я наноша дигинчу берийн гергарнаш.\nАмма берийн балакхаьчначу массо а агIонашна новкъарло еш цхьа хьал ду: нах кхоьру Оьрсийчуьрчу хьукматаша шайн гергарнаш ДАIИШ-ехь бара аьлла дийцича, шайна зен хиларна. Кегий бераш цIадерзо а лаьа, берийн дай-нанойх, шайх оьшу информаци охьайилла а ийзало уьш.\nХабар кхаьчна берийн нана а кхелхина, аьлла.\nИштта дийцира, масала, ша шен йолчу таронца, Мосулехь дай-наной а белла, шина доьзалх дисинчу берах лаьцна хезнарг-дуьйцург лахьош, Маршо Радиоца Нохчийчуьра зIеневаьллачo.\nНохчийчуьра вахархо: «Австрера дIавахана вара иза, кхузара вахана а вацара. Ша иза кхо шо хьалха кхелхина. ХIусамнана а, бераш дара цигахь дисина. Уьш цIа ца бахкалуш, цигахь 7-гIа доьзалхо дуьнентIе а ваьлла.\nХабар кхаьчна берийн нана а кхелхина, аьлла. Бераш Мосулехь ду боху. ХIинца и бераш цIа далоp гIайгIа бу. Иза муха дийр дара те бохуш, т1аьхьавалла лела со. Дехар ду, гIодойла долучо иза дар.\nПхи йоI, ши кIант ду. Йоккхачун 15 шо ду. Массо а бер Австрехь дина ду. Берийн дара Гуьмсан кIоштара ву. Талламна хаийта, цIахь йижарий а бу".\nЦигахь уьш муьлш бу ца хаьа, стенгара бу а ца хаьа, фамилеш а ца хаьа\nМаршо Радио иштта зIене елира Нохчийчуьрчу вахархочо хьехочу берашна массарел а герга йолчу Францехь ехачу зудчуьнца а. Иза цхьана беран денана ю, ткъа ворхI беран дейиша а ю. Цо бахарехь, дерриг а 10 бер ду цо цIакхачаре сатуьйсуш.\nФранцера яхархо: «Паспорташ дагийна, цигахь йоккху цIе Абу Хурейра ю, цуьнан кхин цIе цигахь евзаш а яц. Цигахь уьш муьлш бу ца хаьа, стенгара бу а ца хаьа, фамилеш а ца хаьа церан.\nНесо ша стенгара ю соьга ца аьлла, Дагестанера, Хасу-Юьртара юйла а, цIе Фатима юйла а алар доцург. Цуьнан шеца дIадигина шен ши бер а ду, сан воIе маре яхча вина кIант а ву - Билал, 2015-чу шарахь вина.\nЗIенера дIабевлла дикка хан ю. Уьш а бац хезаш, я сан вешин зуда а яц".\nИштта бу Нохчийчуьрчу а, Францерчу а шайн гергара бераш лоьхучу шимма массарна а хазо торуш бина хаам. Ткъа юьззина информаци а, берийн суьрташ а цара Маршо Радиона теша а дина, уьш кхачо деззаче оха дIакхачийна.\nХьахийна проблема – дерриг охьадилла нах кхерар – есачу меттехь иккхина яц. Хаьа нахана Малхбале бахначу гергарчарна амнисти хир йоцийла а, шаьш дацара цига даханарш, гергарнаш бара аьлла доцуш, хьаькамаша ца хьедеш дуьтур доцийла а.\nНагахь санна Оьрсийчуьрчу Iедална баккъал а бераш тIеман аренашкара даймахка дерзо лаахь, ца долу иза бераш лоьхучу нахера стешхалла дIа ца яьккхича, царна кхерамзалла ца кхачийча.


Мел кхобур ю нохчаша вовшашца чIир?\nНохчийчохь, сурт хIутту, махкан тIебеанчу баланаша, вовшех болу ларам а, гIиллакх а лакхадаьккхина аьлла. Дерриге а дуьненна дIакхайхкинчу «шолгIачу Дубайхь»- юккъараллехь, тоххарехь зил хадийна, меган долчуьнна а, доцучуьнна. Дуьйцу Султанов Ахьмада.\nКху деношкахь, Нохчийчуьра шина доьзале боккха сингаттам беъна. Ши доттагI, вийна, герз диттина. Бахьан-гIалахь, цхьана кхечу жимачу стагца дар-дацара иккхина. Теш хиллачу наха дийцарехь, цхьана кхачанчоьнехь, дов даьлча, арахь баста ца луш, куьйге ца боьлхуш, кхин дIа а даьхьна цара иза. Цхьанна каяьлла, машенца, билгалаяьккхинчу метте тIевеанчу шинна герз а диттина и шиъ вен.\nКуьйга бехке верг мила ву а, цо вийна шиъ мила ву а дуьйцура дац. Кхин башхалла а яц цуьнан. ХIинца, баккхий нах, арабевла и гIуллакх дерзо. Амма, хала хира ду иза дан. ОьгIазло дIаера а яц. Иштта хиллачу хIуманна, юккъе Iедал хIоьттича а, дехха шераш оьшу, иза дижо а, чов ерзо а.\nИшттачу хьолехь, коьртаниг кхин ду. Меллалца бойура бу нохчаша вовшех? Меллалца кхобура ю, вовшашца чIир? Хьанал хьан дина, хьо санна волчуьнна дахар а цIий а? Наха тидам а бо, емал а до иштта хIума, амма, шена тIеIоттаделча, юха ца волу. Олу, нохчашна оьшу а бац цхьа тIом. Даг чу йоьссинчу куралло а дойура ду вовшех, бохуш халахетарца билгалдоккху Соьлжа-гIалара вахархочо, ша а Iедалан белхахо волчу Акаев Висхана.\nАкаев: «Оцу хиллачу хьолах лаьцна аьлча, дуккха а дара дийца. Царна юккъахь хилларг а, вовшех цхьаъ аьллий, юха аьллий бен дац. Цхьаъ мелла хилла боху. ТIаьхьо дуьйцура ду вай аьлла дIаса а къаьстина, юха вовшех кхетча, цо герз диттина вийна и шиъ. Ницкъаллийн стурктурера белхахочуьнна цхьанна а агIора бакъо яц шеца герз цIа дахь. Балхахь дита дезаш ду цо иза. Вай низамхой цхьанахь буьгий, кхечанхьа буьгий, бохуш хIуманаш дуьйцуш ду. Вай-м дац цхьанна дуьгучохь. Кхузахь, цIахь а леш ду вай шортта. Некъан бохамашкахь мел дукха леш бу. Нохчийн сонталла ю-кх, кхин хIумма а яц-кх».\n«Цхьа стаг вера, дерриге а дуьне хIаллак дича санна ду»,-бохург, Дезчу йозанаш тIехь ма дийцара хетачух тера дац нохчашна. Тамашийна дерг ду, хIора юьртахь, гIаланашкахь а, даккхий маьждигаш а долуш, цу чохь, ша верриг аьлча санна, Далла Iамал а еш, схьавогIуш а волуш, и къизалла мичара йолу хууш дац. Доккха хIума ду иштта атта вовшех тIе куьг дахьар, бохуш халахетарца билгалдоккху Соьлжа-гIалара вахархочо Сангареев Хьасана.\nСангареев: «Деллахь ма доккха хIума ду-кх хIара. Нохчий бойучура совцура болуш буй теша? Жима хIума-м дац хIара, ойла йича».\nЖигара тIемаш дIа а девла, маьрша дахаре къам дирзича а, тахана хьестош а, кхиош а ю, нохчашна юккъахь, къаьстина кегийчу нахана, «буьрсалла а, сонталла а». ШолгIа меттиг йоккхучулла, Iожалла дика ю», боху дешнаш хIинца а маьIне ду. Моттало, нохчий Дала дуьне чу кхоьллина, цхьа жимма иза даа а диина, марза лучу хенахь, ша санна волчуьнан, я кхечуьнан куьйгах валар. Къан а велла, тахана веллачу нохчочуьнах хьега мегар ду, дахар олуш йолу хаза «кино» чекхаяьллалца иза хьаьжна аьлла.\nНохчийчохь нах байина


«Аьхкенан дIахецарш» = 10 - 2 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 2 » «Аьхкенан дIахецарш» = 10\n«Аьхкенан дIахецарш» = 10\nСиз хьакхарца билгалабинарш, историн бакъ турпалхой хилла, бисначарех цхьаберш, историн тешаллаша хьахийна а бу:\nКархамэса, паччахь – Ини-Тешшуб-II-ниг (12-гIа бIешаран юкъ).\nЕгипет, – пирIун Рамсес-II-ниг (1279-1213 шш).\nАррапха, цуьнан паччахь – Вавилонах, 1235 шо кхаччалца вазар долу Муш-Тешшуб.\nАссири паччахь – Адад-На-арара-I-ниг (1307-1275) / (1295-1264 шш).\nНах-Арена (Митанни, Меттан-На) паччахь – Шаттуара-I-ниг (1290-1265 шш); Васашатта (1265-1240 шш).\nЭла-лам /Эллам/ паччахь – Унташ-Напириша (1275-1240 шш).\nХетти паччахь – Хаттусили-III-ниг (1289-1265 шш); Тудхали.\nВавилон /Биб-иллу/ паччахь – Кадошман-Энлиль-II-ниг (1267-1253 шш).\n«Гу-тIиэ» мехкада – паччахь Сеум-II-ниг (? шш).\n1 «Ибрахим» (Авраам) – ИбрахIим пайхамар («И-ба-Ара-хи-Ма», я ист. «Авраам», гIазакхин матте баьккхиначу кхетамехь «Он есть равнинной реки Ма») ваьхна историн мур бу, ширачу оьмаран 13-гIа бIешаран юкъ. Иза хилла, «хурритан» ораман адам. Къилб Месопотамера, динан Юкъ йолчу Iилма Iамо вахана, деца дIакхелхина ИбрахIим пайхамар, цигахь олалле хIитта гIертачу «халдейшна» юккъера дIаволий, Харран-ГIала воьду шен тайпанхой болчу. 1234-гIачу шарахь паччахьалле веъначу Тикульти-Нинуртас (Намруд, Нимврод), цу Харранехь бехачу «хурриташца» а, цхьаъ Дела къобалво дин даржо гIертачу ИбрахIим пайхамарца а, тIом болабо. Цигахь Iер а кхераме хиларна, шен ваьрах болчу «хурриташна» тIевосса лерина, Ханаанан махка дIавоьду ИбрахIим, дин даржош цигара дIаволавала. Цу заманчохь, цу бухахь деха дукхаха долу ваьрраш, «арамеин» хилла, юкъ-юкъахь ехаш «хурритин» адаман гIайренаш бен а йоцуш.\n2 «ассирийцы» – Симиташка, «шумарш» чIаьнкъа ца берзабайта, ломара орцаха дахна хилла «гуттин» халкъ. Цу «гутти-шумаран барто», «аккадойн» олалла Шу-марахь дохийначул тIаьхьа, цу махкара бевдда и «аккадаш» Евфрат (Нахарина-хи), Тигр (Аренца-хи) хишца хьалабоьлхий, «Ас-Сур» гIалара «хурриташний», «Мари», «Терк» гIаланашкара «шу/су/бартахошний» юкъахь баха ховшу, «шумаройн»« адам чIаьнкъа дерзорца юкъахбисна болх, цигахь санна Къилбседа Месопотамехь а бан. Иштта, хурритин хиллачу «Ас-Сур» (Ашшур) гIалахь кхолладелла, чIаьнкъа халкъ ду «ассирийцаш».\n3 Хаттусили III-гIниг (1289 – 1265 шш., я 1275 – 1250 ш.оь.шш.) – «Керлахеттин, паччахьан цIийнан» (XIV-XII ш.оьм.шш.) паччахь Хаттусили III-гIниг, Мурсили-II-гIачуьнан кIант а, жимахчу Муваталлинн ваша а хилла. Шен дахаран некъ цо дIаболийна кхиазхо волуш «говрин божалхонна» (паччахьаллин дарж) тIера, паччахьан дарже кхаччалца. Его резиденцией был город ТIаьхьо, Амурру махкарчу Хакмис гIалахь кхуьнан садоIу кхерч а болуш, шен дас цкъа даржах вохийна хиллачу Вендишенаца гергарло тосу цо. Шена, тIаьхьа оьшура волчу цу элан йоI, шен кIантана Нериккаилина ялош, шен йоI Гассулияви, цу элига маре ло цо. Ша паччахь хIоьттича, цу шен невцах Амуррун паччахь во цо, юха, шен хиллачу гIанта хаош. Паччахьан дарже кхачале, тIеман хьалханча иза волуш, каскашкара цо схьайоккху, сийдолучех йолу гIала Нерик. Цу меттехь цIу-динан да а волуш, дахаран мур дIахьо цо, цигарчу, ша дIатебиначу каскех шена го а беш. Аьтто болу хьал нисделлачу муьрехь, каскан ваьррашна тIетевжий гIаттам а ойъий, Урхи-Тешшубера паччахьалла схьадоккху цо. Иза, Нухашше дIавохийту цо, цу кIоштана куьйгалла дан. Цул тIаьхьа бахьана а лохий, кхин а генавоккху цо иза, Алласи гIайре (Кипр) тIехьажош. И паччахь хIоьттиначул тIаьхьа, Кадашехь, мисархошца хиллачу тIамехь, цуьнан тешаме сур хира ду, каскин махкара бевллачу тIемалойх лаьтташ. И тайпа некъ бина Хаттасули, вашас бухадитанчу тешаллаша (анналаш) хьахош ву къеданиг а, ларлуш верг а вара шен ваша олий. Мисархоша цуьнан аматаш дуьйцуш: лекха а, шуьйра а вара «аьш- бохург ду Iорадаьлларг. Иза муха хиллехь а, цуьнан пачхьлкх, ондачарех шолгIаниг а хуьлий дIахIутту.\n4 «Мехри» (Меха-Ари) – ламанхойн мохк бу, «Ван» Iоманна, лахарчу лаьмнин къилб агIонгахь болу.\n5 Ададнерари-I («Адад-На-арара, Хьалхараниг» - 1295-1264 шш/1307-1274 шш) – Ассирин паччахь хилла ву, ширачу оьмаран 1295-1264 шарашкахь паччахьалла дIакхехьна волу. Шамши-Ададал тIаьхьа, дуьххьара цо санна, «дукхаллин паччахь» аьлла титул тIеэцнарг ву Ададнерари. Вавилонан паччахь Назимарутташу эшаво цо. Цо иштта дIалоцу хьоле йолу хурритин кIошта Аррапха (Арара-пхьа). «Митанни пачхьалкхе цо дина кхарстар цуьнан паччахь Шаттуары-I-ниг йисар веш нисло. Цунах, шена ял лург во Аданерарис. Амма маситта шо даьллачул тIаьхьа гIаттам бина цуьнан метта хоьттина Васашаттан паччахьалла а дохадо Ададнерарис, шен махках дIатухуш цуьнан доккхаха долу латта. Ададнерари веллачул тIаьхьа, митаннихоша гIаттамаш бо, керла хурритин паччахь хIоттон Шаттуару-II-ниг.\n6 «А́шшур» (А́ссур) – ассирийцин коьрта «тIеман дела» хилла иза, йоллу шумар-аккадан пантеона юкъагIура волу. Цу Ассирин пачхье йолчу Ашшур-ГIалан коьрта цIу а хилла иза. Цу цIун аьрда-цIийнан цIе а хилла, шумаройн маттахь йоккхуш «Э-хар-саг-кур-курра» аьлла («Кур» - ламанан бохь бу шумаран маттахь, тIаьхьо «хийра мохк» бохург а хилла иза. «Саг» дош, лай боху кхетам чубиллина, мас хилар /гIазкх., «штука»/ гойтург ду). Дуьххьара, «Ашшур» цIу ваьран хиллехь, тIаьхьа, онда пачхьалкхан пачхье Ашшур-ГIалах хиллачул тIаьхьа, и цIу «тIеман дела» хуьлу. Теологаша массо а регалиш луш, хIал-дуьненан кхоллархо а, организатор а вой, делин да во цунах. Цуьнан сте хилла, «Иштар» цIарца йолу цIу-дела. Ашшурахь коьрта цIу-динан да хилла ша паччахь а.\n7 «Нахарина», «Митанни» (Меттан-На, изза Нахарина, я Нах-Арина, гIазкх., «язык/стойбище + мать/проматерь») – Къилбседера Хьалхарачу Азии юхабаьхкиначу нахи-хурриташа, мел кIезга а, ширачу оьмаран 1750-гIачу шарахь кхоьллина, юкъара пачхьалкх хилла ист. «Митанни». Шира заманчохь цуьнан йоккху цIе, «Нах-Арена» хилла. И пачхьалкх кхоьллина халкъ хилла «нах». Кавказан агIонгара доза билгаладаьлла а доцуш, таханалера «Сийри» а, Малхбале Турцин къилб агIо а чулаьцна, Вавилонан а, Элламан (Эла-Лам) а дозане кхаччалца болчу махкахь Iаткъам а, дахар а долуш хилла ю и пачхьалкхе. Иза иштта хиларан тешалла ду, ширачу оьмаран 1522-гIачу шарахь, Тутмос-I-чо пирIуно дитина яздарш.\n8 Кар-Дунияша («Дуьненан-гIап», «Дуьне-йа-са», я «Дуьне-деш») – Историна евзу, Вавилон гIала ю иза, касситаша олалла дечу хенара. Шайн пачхье йиначу цу Вавилонах, касситаша йоккху цIе, «Дуьненан-гIап» олу кхетам чубуьллина хилла. Загросс (Хуррувун, я Хуррум) лаьмнашкахь долчу «Дияла» хин коьртехь а, къилбседа-малхбузен Элламан дозане кхаччалца йолчу юкъахь а даьхна касситин ваьрраш, ширачу оьмаран II-гIа эзар шарашкахь (1732 шо) «Хана» олучу махка хьаьлхина хилла.\n«Аришца» цхьаьна, автохтонаш болу «субарташ» невр-малхбузе дIакхелхича, Евфрат (шира цIе, «Нах-арена-хи») хин чIажахь кхоллалуш долу, амарреин («а-мар-аре-я»; гIазкх., «он обитатель равнины», я «он властелин степи») керла олалла дIадаккхарца а, токхе латтанаш шайна эшарца а, доьзна хилла, цу «касситаша» кхалхар дан кхолладелла бахьана. Бакъду, пачхье йолу гIала Баб-иллу (Вавилон) дIалацар ца нисделла цу «касситин», 1595-гIачу шарахь бен. Bавилонан нацкъара мохк дIалоцуш коьртехь хилларг ву, «Гандаш» («Ган-да-с» - 1742/1-1726 шш) цIе йолу хьалханча. Касситин цIу-дела хилла, «Дунияш» («Дуьнейаса»). «Касситин» халкъ коьртехь а долуш, «Кар-Дунияша» (изза, Вавилон-гIап) олу зуьрет даьхна а, кхиана а зама ю, 372 шо хенан юкъ лоцуш, я терахьца билгала дича, 1595-1223 ш.оь. шараш.\n9 «кассит» (шех йоккху цIе «Касса-Дуьнейаса», аккад. кашшу [кассу], (грек. коссеи) – шолгIа вариант ю: «Ка-са-су-тIе» (гIазкхашха, «удачливая душа над рекой /водой/»). Ламанхой а, «ширакавказ-загроссан» халкъ а ду иза шен хьостехь. Загросс (Хуррувун, я Хуррум) лаьмнашкахь долчу «Дияла» хин коьртехь а, къилбседа-малхбузен Элламан дозане кхаччалца йолчу юкъахь а баьхна бу и ламанхой. Ширачу оьмаран II-гIа эзар шарашкахь (1732/42/ шо), «Хана» олучу махка хьаьлхина хилла «касситин» ваьрраш. Евфрат хин чIажехь баьхна, автохтонаш болу "субарташ" (ист. "гиксосин" дакъа) Мисаре дIабахарца мукъадевлла латтанаш дIалацар а, цу метте хьаьлхиначу «амаррейан» («а-мар-аре-йа»; гIазкх., «он обитатель равнины», я «он властелин степи») ваьррин Iаткъам байбан, я дIабаккхарца а йоьзна хилла, "касситаш" ломара лахарчу аренашка биссаран коьрта Iалашо.\n10 «Тейшеб» («ТIо-йа-Ша-ба» - гIазкх., «Он есть гора и град») – «Меттан-На» пачхьалкхехь бехачу «нах-хурритин», «урартойн», «аррапхойн», «хатта-хеттин» коьрта цIу-дела хилла иза, къаьсттина «Митаннин оьмарехь».\n11«Халда» («ХIал-Да», ист. «Халди», симит. «Алди») – Ширачу урартхойн кIоштара Ардини-ГIалахь (Мусасир, Маса-сур) коьрта аьрда-цIа а долуш, хилла ву цIу-дела волу и «Халди» (ХIал-Да). Лоьма тIехь лаьттачу тIемалочуьнан амат долуш хилла, цу цIун сурт. ЦIунан накъост хилларг ю, зуда-сте лоруш йолу «Урабаини» (Ура-ба-и-нани). Тигр хица хьалагIоьртиначу «аккадайх» хилла чIаьнкъа халкъо долабаьккхиначу Ассур мехкан (Ассирия) цIуна, цу «Ашшурана» дуьхьалвала томехь верг, «урартахойн» «ХIал-Да» (ист. «Халди») бен ца хилла цу кIоштахь. Ширачу оьмаран, 13-гIа бIешараш юккъедоьлхачу хенахь, ИбрахIим пайхамарас Деэла цхьаъ хилар дIакхайкхочу заманчохь, «нах-хурри-урартойх» долчу ваьрраша и къобалдан а долийча, юха а, «симитин» орамах болчу «ашшур-аккадайн» тIаьхьенаша хIаллак йо, юхаденлучу цхьанаделан динан зIийдиг. «Тейшеб» цIу коьртехь волчу латталелорхой болчу хурритин халкъан а, церан пачхьалкхан Митаннин а доктрина, «оборонни» тактика йолуш хилла. «Ницкъано бен, хьогIе ницкъ юха ца туху» олу амалца бехачу ламанхоша (урартой), «тIелатаран доктрина» тIеоьцу, цкъа хьалха «Уриатрин Барт», тIаккха «Наирин Барт», тIаьхьо Урартун юккъера пачхьалкх а кхуллуш. Ассуройн «Ашшур» цIуна дуьхьалавала томехь волу цIу, «ХIал-Да» бен вац цу Хьалхарачу Азехь. И «ХIал-Да», «Хьал-Да» боху дош, «делин», я «дуьненин Да ву» бохучу кхетамца дуьйзина хилла цара. Цкъа цхьана хенахь, шира дайша Деэлан йоккхуш хилла, «ХIалалу» бохучу цIеран «алу» боху чеккхе, кхерчаца (алу) а, цу «кхерчан хьал» карахь долчу деца юьйзина хила тарало цара.\n12 «Син» (Сина); Нанна – Нанна (хурр. «Кужух»; хетт. «Каску»; симит. «Сина» /Зу-эн/) аккад-шумаран мифо дийцарехь, «Энлилан», «Нинхурсаган» (Нинлиль) захалонах хилла ву, «беттан цIу-дела» лоруш волу и «Нанна». Ур-ГIалин, коьрта цIу-дела хилла иза, коьрта аьрда-цIа «Экишнугаль» а долуш. ТIаьхьо цу цIун дин а, юкъ а Харран-ГIала дIахьура ду симитин орам болчу паччахьаша. Цуьнан (Сина) зуда-сте хилла Нингаль (сим., «Никкаль»). Цу шиннан хилла тIаьхье ю: «Маьлхан дела» волу кIант «Уту» (хурр. «Шимиге», /Сема-Га/; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/), ши йоI: «Инанна» («Иштар» /Астар/), «Алани» (Шугарра, Эришкигаль). «Нанна» цIун билгало хилла ахбутт а, дуьненан го боккху хин кема а.\n13 «хуррит» – «ширакавказхойн» макрорасан цхьа дакъа ду. Царна, генетикан агIонца уггаре а гергахь хилларш, нах-ораман «нах», «нахи» олу ваьрраш ду. Цу этнотобанах «хурри» алар доьзна ду, гIоттачу маьлхаца йогIу Iуьйренца, кхетам нисбина. «Неолитан революци» хиллачул тIаьхьа, Араратан кIоштара къилбседехьа дахначу, «майкопан культура» кхуллура йолчу этнотобанан дакъа хилла хурриташ, царех бевлла болу урартуш а. Хурриташна, урартошна юкъахь хилла башхалла ю: хурриташ – аренан нах, латталелархой хилар; урартой – ламанхой а, доккхачу декъана дийнатлелархой а хилла.\n14 «Тикульти-Нинурт-I-ниг» (мифан «Намруд», «Нимврод») – Тукульти-Нинурта (ма-дарра аьлча, «Ларде Нинурта»), ширачу оьмаран 1233-1197 шараш юкъахь (кхечу тешалашца, 1244-1208 шараш юкъахь), Салманасара-I-чуьнан («Шульману-ашаред» - /1265/3-1234 гг. до н.э.) кIант а, Ассирин паччахь а хилла ву. Цуьнан паччахьаллин оьмарехь, Ассири, уггаре а чIогIачу ницкъаллехь хилла. Ашшур пачхьенан сийдолчу чкъоро, цуьнгара паччахьалла дIадаьккхина иза воьш.\n15 Биайниэли («Бу-ийна-Эли», я «-Эни») – «Урарту» олуш хилла мохк, дуьххьара, масех (бархI) ваьррин Барто кхоьллина шира пачхьалкх хилла. Царна юкъахь ондачарех а, коьртачарех а хилларг бу, «ван-биайнилин» («Ба-ийна-эли»; «эни», «эли» цхьана ораман дешнаш ду) ваьррин барт. Ширачу оьмаран II-гIа эзар шараш чекхдовлачу заманчохь, «Арарат-лаьмнин» кIоштахь бехачу ламанхоша, «Урарту» пачхьалкх кхуллура йолу, «Нах-Аренан Барт» (Наирин Барт) кхуллу. Цу заманчохь, иттанашкахь терахь долу и ваьрраш, шен-шен кегийра паччахьаш болуш хилла. «Цхьа паччахьалла ду» ала хьалхе а, сорса а болчу цу «Барто» чулоцуш хилла мохк бу, Жимачу Азин малхбален агIонгара дIа, Малхбуза Иранан лаьмнашка кхаччалца боккха. Цу керла кхоллабеллачу «Барта» юкъахь, коьрта хиллачу ваьрах, тIаьхьо грекаша «алориди» эра ду. Ткъа цара шайх, «биайни», я «биайниэли» («Ба-ийна-эни», я «-эли») олуш хилла. Дуьххьара, церан коьрта шахьар хилла, «Ван» Iоманна (Наирин хIорд) къилбседа агIонгахь Iуьллу, «Арзашка» цIе йолу гIала-юкъ а йолуш. Цу Iоманна гонахьа, я гIалин гергахь эрз кхуьуш хиларна, тиллина цIе хила а мега иза, «эрзашка» бохучу дешан кхетам болуш. ТIаьхьо, тIеман говзаллица доьзна Iилман агIо лараеш, шайн коьрта Iедал, историно «Тушпа» (Турушпа, Туш-пхьа) олучу гIала дIадаьхьна цара, цунах еш «Урартун» пачхье. Цу коьрта шахьарна, «Туш-пхьа» аьлла тиллина цIе, шина дошо кхоьллина хилла. «Туш» - юкъ (гIазкх., «центр») ю, ткъа «пхьа» - адам деха эвла, гIала боху кхетам бу. Цу «Барта» юкъайогIуш хилла «Хубушкиа», «Манна» олу, цIенна, «хурритин» гIиллакхашца ехаш йолу пачхьалкаш а.\n16 ламаст – гIазкх. аьлча, - «обычай», «традиция» бохург ду. «Лам», «аст», я «аьста» аьлла билгалабаьхна и кхетамаш хьесапе эцча, дахаран хьосте кховдар тIедужу вайна. ХIун ду цу хьостехь цу дешнашца доьзна башхаллениг? «Лам» – ламанхойн орамах вайн хилар ду. «Аьста» (метиг - гIазкхашха аьлча, «мотыга», «инструмент для скобления дерева») - цу ламанхой уггаре а корта хилла къинхьегаман герз, «аьста» олу, кхузаманан матто «метиг» олу ортхал хилар ду.\n17 «цIу-делин дин», «цIу-дела» - «дукхаделин къеп», я «текъам-дин», гIазкхашха аьлча «язычество» бохург ду иза; «цIу-дела» - дукхаделех цхьа дела ву. Цу цIун суьртах «тIули» олу, гIазкхашха аьлча, «идол» бохург ду иза.\n18 «аьшпаш» (эшш-паш) – Ца дешачу хIуманна, «эшш!» олуш ду вайн. Ткъа мох дIахецарх «паш» олу вай, гушдоцург иза хиларна. Цадашар а, пайдабоцу гушдоцург а гойту ши кхетам вовшахтоьхна, кхоьллина дош ду «аьшпаш». Кхузаманан маттан аларца долу «аь» элп, «э» элпаца, я озаца хийцаделла хила таралуш ду «литературни матте» долуш.\nпродолжение следует в частях 11 и 12.\nПросмотров: 709 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/3


"Со воккхаве, могуш лелийла!" – Iалам бех ма дайта, аьлла, шега дехча, губернатора делла жоп\nНехаш юхкучу полигонехь дIаьвше газ IаьIа, аьлла, меттигерчу вахархочо шега арздича, цунна жоп делла Ленинград-мехкан губернатора Дрозденко Александра: "Со воккхаве, могуш лелийла!" Дрозденкос латкъамна дуьхьал Инстаграмехь йина и комментарий зорбане яьккхина "МБХ медиа" ресурсо.\nТIаьхьо журналисташна гайтина Ленинград-махкарчу Всеволожски кIоштан вахархочо Харчевский Руслана юьйцу меттиг – 200 метр бен гена яц цунна юьйцу нехийн полигон "Северная Самарка". "Кораш къевлича а са ца даккхало нехех яьржа газ бахьанехь", - леткъа иза.\nЛенинград-мехкан Iедало бакъ ца до юьйцучу метте нехаш кхуьйсу бохург. Iаламан могашалла ларъечу Росприроднадзоран векалша хаам бина, "Северная Самарка" полигонца доьзна бехктакхаман дов айдина, аьлла.


Владимирскан кIоштара ИК-3 колони. Цу кертарчу дарбан цIийнехь ву Навальный Алексей.\nКхо кIира хьалха Владимирскан кIоштарчу колонехь мацалла кхайкхийначу Навальный Алексейна катоххий лоьраш тIебита аьлла, тIедожийна Оьрсийчуьрчу 70 сов гIоьналлин организацеша. Набахтера ара а ваккхий, иза дарбан цIийне охьавилла, цо билгалбаьхна лоьраш тIе а кхачийта, планехь доцу талламбар а дIахьо Владимирскан кIоштарчу набахтехь, федаралан таIзарш кхочушдаран урхаллера (ФСИН) схьа а эций, цунна дарба дар могушаллин министралле дIало аьлла, тIедожийна цара.\nКехатна куьйгаш яздинчарлахь бу - "Ночлежки" организацин куьйгалхо Свердлин Григорий а, "Подари жизнь" фонд йиллинарг а, цуьнан директор Хаматова Чулпан а, Шергова Екатерина а, "Дети-бабочки" фондан Iуналхо Раппопорт Ксения а, гIоьналлин Хабенский Константинан фондан директор Мешкова Елена а, "Нужна помощь" фондан кхеташонан куьйгалохо Алешковский Дмитрий а, "Дом с маяком" фонд йиллина Мониава Лида а.\nЗазадокху-беттан 31-чохь дуьйна мацалло хьоьгуш ву Владимирскан кIоштарчу Покров гIаларчу ИК-2 колонехь латтош волу Навальный Алексей. Шен могушаллана латкъам бечу цо тIедожийна шена лоьраш тIебитар. ХIинццалц Навальныйн могушалла шайн тергонехь латтийначу лоьраша бахарехь, ледарчу хьолехь ву иза.\n"Техка а техкаш, камера чухула дIасалелаш ю стеган даьӀахкаш", - яздина Навальныйс, шен адвокатехула инстаграме яккхийтинчу постехь.\nНавальныйца солидаралла гойтуш, Оьрсийчуьрчу 100 гергга стага мацалла кхайкхийна. Орцах бевлла оппозиционерна дуккха а арахьарчу пачхьалкхашкара политикаш а, культурехь къахьоьгу нах а, шайлахь Нобелан лауреташ а, Голливудера артисташ а цхьана болуш. Цара массара а доьху Путин Владимире, Навальныйна тIе лоьраш битар.\nОхан-беттан 19-чохь ФСИН-о дIахьедира, Владимирерчу ИК-3 колонерчу дарбан цIийне дехьаваьккхина Навальный, аьлла.\nХаамийн гIирсаша "Iазапан" колони ю боху иза.\nХьалхо ФСИН-н белхахоша кхерамаш тийсинера Навальныйна, шаьш бертаза хIума яаор ю хьуна аьлла.\nОцу юкъанна Навальныйн агIончаша йоллу пачхьалкхехь митингаш кхайкхийна Охан-беттан 21-чохь. Оцу дийнахь Федералан гуламе шен рогIера дIахьедар дийр ду Путин Владимира.\nНагахь санна, нах митинге бовлахь, къепе йохорна шаьш бехкзуламан гIуллакхаш дохур ду дуьхьал аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуро а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а


Набахтин дарбан цIийне дехьаваьккхина Саакашвили Михаил\nГуьржийчоьнан президент лаьттина Саакашвили Михаил Рустави гIаларчу набахтера вигина лецначу нехан Тбилисерчу номер йолчу 18 дарбан цIийне. Оцу хьокъехь хаам бина Гуьржийчоьнан Лерринчу набахтийн урхалло, яздо Настоящее Время телеканало. Ишта сацам тIеэцна, боху урхаллин документо, Саакашвилин могашаллина эшам ца хилийтархьама. "Юкъараллина юкъ-кара информаци латтор ю оха", – боху хаамехь.\nХьалхо Саакашвили беракеманца набахтера дIавигина хиларх лаьцна хаийтира цуьнан нанас Аласания Гиулис. "Дукха хан йоццуш гIагIадиллинчу машенашца дIавигина иза, тIаккха царна тIехула беракема хьоьвзина, цхьаьнхьа дехьаваьккхина – стенга, хууш дац", – аьлла цо, даладо Аласаниян дешнаш Маршо Радион гуьржийн сервисо.\nУкраинера Гуьржийчу юхавирзира Саакашвили Михаил Гезгмашин-беттан 29-чу дийнахь – меттигерчу Iедалийн ГIадужу-беттан 2-чохь хилла харжамаш тIекхочучу юкъанна. Бахархой харжамашка кхойкхура цо, дехнера Тбилисехь гуламашка бовлар. Амма иза лецира ГIадужу-беттан 1-чохь, дахначу шерашкахь гIиттийна хиллачу бехктакхаман гIуллакхашца доьзна. Ша лоццушехь, мацалла кхайкхийра Саакашвилис.\nХьалхо дIахьедира Саакашвилис, ша "мостагIашна хIуьттаренна лийр вац", Iедал декхаре дийр ду ша хенал хьалха махкахь парламентан харжамаш дIабахьа, аьлла. Шен агIончашна протесташ дIаяхъяр а, оппозици а оьшуш меттигера Iедал хоржуш дIабаьхьна барамаш байкоте бахар а хьийхира цо.\nЛоьраша а, Саакашвилин адвокаташа а дийцарехь, рицкъанах вуьззина дIакъаьстина вац иза: хи а, молханаш а молу цо. Иза чохь кхобучу набахтина хьалха йиллина лаьтта реанимобиль. Гуьржийчохь президента лаьттина политик волчу хIора дийнахь кхочу цуьнан шен лор. Амма иза дац Саакашвилин могашаллица дерриг а дика ду бохург. Цуьнан адвоката Басилия Бекас дIахьедина, баттахь сов мацалла лаьцна Iен Саакашвили тиларчуьра вийла воьлла, цунна хала ду вист хила а, аьлла. Лоьраша а, адвокаташа а дуккха а дехна Iедале иза маьршачу наханна дарба дечу хIусаме виллар.


Нохчийчоь - Нохчийн республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву Батlал-Хьаьжин цмарах долу маьждиг схьадоьллучу церемонехь вистхуьлуш, Тlехьа Марта, Дечкен-беттан 12, 2014\nНохчийчохь рогIера маьждиг схьадиллина Iедалша. Кхечарах иза башхалла йолуш ду, цуьнан цIе, луларчу ГIалгIайн махкарчу устазан Белхароев БатIал-хьаьжийн цIарах хилар. Иза дина ТIехьа Мартан тIехь. Оцу Устазан вирд доккхуш, нохчий болчу эвлахь.\nТIехьа Мартан тIехь, схьадиллина долу маьждиг, меттигерчу барамашца жима дац. Цхьаьнаметта цу чу тарлур ву, мел кIезга а, 5 эзар стаг. ЦIе тиллина цунна Белхароев БатIал-хьажийнаг. Иза дина, тахана, оцу кIоштехь а, оцу устазан вирд доккхуш нохчий болун дела.\nМаьждиг схьадоьллуш, дуккха а нах гулбеллера Iедалан а, дин дайх болу. Иштта, оцу БатIал хьажийн тIаьхьенах волу Белхароев Султан коьртехь а волуш, ГIалгIайн махкара тоба а еънера.\nНохчийчохь дукхах болчу нахана хууш а дацара, махкахь, гIалгIайн къомах волчу устазан вирд доккхуш нохчий буйла. Амма, иза долуш а ду.\nЦеран а, гIалгIайн а, юкъметтигаш уьйранаш а, чIогIа а ю, кхечанахьчулла. Ткъа, БатIал-хьажийн вирдах болчеран, уьш чIогIа юьйла хиъна нохчашна, шозлогIа тIом а болабелла, уьш ГIалгIайн махка дехьбоьвлча. Коьрта билгало и вирд лелочу нехан-вовшах буолат санна долу гергарло а, и тоба кхечу нахана къоьвлина хилар а. Дуьйцу оцу махкахь вехачу Рустам цIе йолчу нохчочо.\nРустам: « БатIал-хьажийн вирдехь болу нах, кхаа юьртахь бехаш бу цигахь. Сурхоти а, Экажево а, Iелийн-юртахь а. ЧIогIа барт а бу царна шайна юккъахь. Шай зуда а кхечу вирдехь болчаьрга а йохуьйтуш яцара цара. Схьадийцарехь, кхечу вирдех болчу нахана, хIума яа леррина пхьегIа а хуьлу церан. Нагахь санна, церан пхьегIан чуьра иза йиъча, лаьттах тухий кагйо иза. Иштта цхьацца хIумш дуьйцу царах. Церан вовшах барт болун дела дуьйцу моьтту суна. Сурхоти дIавахча, цецвера ву хьо: даккхий цIенош а, яьккхий машенаш а..».\nБатIал-хьажийн вирдехь болу нохчий кхечарах къесташ бац, амма, ГIалгIайн махкахь, и юккъаралла, шен амалш йолуш, могIарерачу гIалгIайх дIаийна яц. Цундела, кхечу нахана, уьш башха безаш а бац, амма, лоруш бу, аьлла кхин дIа а дийцира Рустама.\nРустам: «БатIал-хьажийн вирдехь волчу стагах уоза а ло гIалгIай. Атта цаьрца дов а ца доккху. Диканна а, вуонна а, шай хьалха волуш стаг а волуш, цунна тIе а тоьвжаш бу уьш. Ша мел волу гIалгIай бусулба воцучу хенахь, шаьш бусулба а болуш хилла бу уьш. БатIал-хьежера схьадеана хира ду иза. Тахана, кхузахь болчу нахах дIаийча а хIума-м дацара, амма, дIауьйш-м бац уьш. Бухахь Iачу гIалгIашна безаш-м бац уьш, церан барт болун дела. Цара шайх пIелгаш ца Iуьттуьйту, забарш а ца йойту».\nМаршо радио: «Нохчашца хIун гергарло ду церан?\nРуслам: Схьадийцарехь, БатIал-хьажийн нана нохчий хилла. Кунта-хьаьжийца цхьана лелла а ву боху иза. Цуьнца Ножай-юьрт а, цу агIора Iийна а ву иза. Цуо Iама а вина, бусулба дина даржо ГIалгIайн махка дIавахана хилла иза. Иза Устаз ву, Делера цхьа дика шена хилла. Иза санна, кху дуьненахь ша мел волу стаг хиллехьарий, ялсмане хира яра кху дуьненахь. Дика стаг хилла иза».\nНохчийчохь хиллачу шинна а тIамехь, БатIал-хьажийн вирдехь болчу нахера доккха гIо хиллера, доьххьара тIемалошна. Герз а, тIеман гIирсаш а, царах болчу цхьана нахехула хуьлура шайна бохуш, цкъа маршо радионна корреспонденте дийцира цхьана хиллачу тIемалочо.\nИштта, лазийначарна а, дарба дар а шайна тIелоцуш хилла цара. Амма, тIаккха а, таханлерачу дийнахь, нохчашка дIаяхийтина, я схьаялийна а зуда яц цаьргахь. Шай могIанаш чIогIа ларбо БатIал-хьажийн вирд лелочу наха.


Доггах лехарна 22 шо даьлча карийна йоI\nИбрагимова Рабат а, цуьнан йоI Хьава а.\nСоьлж-ГIалин яхархочун Ибрагимова Рабатан цIахь тахана самукъане ду. Кху шина-кхаа дийнахь цаьрга хьеший бу оьхуш, иза а, цуьнан йоI Хьава а декъалйеш. И шиъ 22 ши шо хьалха къаьстина хилла, хIинца бен вовшах ца кхетта. ЙоI дукха жима йолуш яйна хилла цуьнан.\nХьалхара тIом болабелла хан хилла иза. Рабат марера йоьхна шен децIа яхана хилла. ЙоI марзахоша шайца йитина. Дуьненчу яьлчахьана заьIап йолу иза лелош цуьнан деда, денана хилла. Дас а кхин доьзал болийна.\nРабат ша а кхечу цIен тIе яхана. Кхетамца а, дегIаца могаш йоцу йоI, араяьллачохь яйна лоруш хилла. Амма кху тIаьхьарчу шерашкахь ненан Рабатан аьтто баьлла цунна тIаьхьакхиа. Луларчу Дагестанера Дербент-ГIалин иштта цомгаш нах чохь латточу хIусамехь хилла иза. Шена ца моьттинера цкъа а иза елла хир ю аьлла.\nЦундела, Дала шена ницкъ белира иза схьакарон, бохуш дуьйцу Ибрагимова Рабата: «Суна хIара яйна хир ю аьлла хетара. Жима йолуш а дIайоьдура хIара иштта. Ша дIаяха езий, ца езий ца хаьара цунна. Суна цкъа а хIара елла хир ю аьлла ца хетара. Суна дуьххьара гича, хиира хIара юйла сайниг.\nХьо уьйтIа ваьлча, хьан дог эккхал оццул цомгашчу берашна юкъахь яра хIара. Со дIакхаьчча, шадолу бер, шайний-шайний тIаьхьа ца еъна теша бохуш хьалагIаьттира, соьга хьаьжжинчохь дисира.\nОццул берашна юккъахь сан бIаьрг цунна тIехIоьттира, иза соьга схьа а хьаьжира. Со гича хьала а иккхина, ша бер долуш санна, суна дуьхьала едда, со мара йоьллира цо. Вукхара, собардел, Хьава, иза мила ю, бохуш хиттира. Иза сан нана ю, ас шуьга баха ма бехира сан нана ю,элира цо. Цигахь ша верриге а воьлхуш вара и сурт гина».\nИ йоI карийча, Нохчийчуьра Iедалшка гIо дехна Ибрагимова Рабата, иза цIаерзош.Кхузара мел оьшург сихонца дина. Ала деза, атта дац, баккъал а да-нана даьлча, ишттачу меттера бер цIа дига. ДНК-текст а яьккхина, тIаккха кхиэлан сацамца бакъо ло уьш цхьаьнакхета. Иштта хилла Ибрагимова Рабатан йоIаца а.\nЦул сов, ХIинжа-ГIалара дарбанан хIусамера коьртачу лоьро шен юьхь йохура, хьуна иштта заьIап йоI хIунда оьшу шена хууш ду, хьо иза ей-яккхий йоллу бохуш.\nИза чIогIа халонга даьллера шена, аьлла кхин дIа а дуьйцу Ибрагимовас: «И директор соьга луьйш, хьо цуьнан чоконаш йохка йоллу бохуш, оцу ХIинжа-ГIалара дарбанан хIусаман директор яра цхьа йоккхастаг. Со цига оьхуш, цигахь цхьацца цомгашчаьрга хьожуш болу зударшна къахетара соьх. Царах цхьаммо кисанна кехат диллира, ас хьайга аьллий ма хаийталахь, Буйнакск-ГIалахь пансионате дехьаяьккхина хьуна хьан йоI аьлла».\nЙоI лохуш шена ницкъ белларг Дела ву, уллера даима гIодеш нисбелла нах бу бохуш, баркаллица боху, шен йоIаца тахана цхьаьна ехачу Ибрагимовас: «Кхуннна дан хIума доцуш,елча, цхьанхьа дIаюллур ю-кх цара, суна тIеяха барз хир бац-кх бохуш, Далла гергахьсо жоьпе озор ю бохуш, шортта ойланаш йина ас. Хийла хан дIаелира. Делан къинхетамца, хIара суна хIинца схьаерзийна. ХIинца со елча а хIума ца хета суна. Дела реза хуьлда суна гIо мел динчунна».\nТахана, Ибрагимова Рабатан йоIана Хьавана атта дац керлачу хьолах а, нахах а дIайола. Амма наггахь ша хиина Iачу хенахь, цициган кIорни санна шена улле а таьIий, шен коьртах куьг хьокху боху Хьавас. Вовшех ца эцначу марзонах кху деношкахь Iаба гIерта и наний, йоIIий.


Эзар исс бIе дезткъе ткъаясналгIачу шеран дийнна декабр а, ши эзарлагIчу шеран январ а беттанашкахь хIаваэра а, дезачу герзаш чура а тIе бомбанаш йиттира оьрсийн тIемахоша БухIан-юртана. Царах кIелхьардовла Iалашонца, адамаш подвалаш чу левчкъинера.\nБомбанаша байинарш боцуш, алссам баккхий нах белла оцу хенахь, даге лазарш ихина. Ша верг, кхузткъе пхийтта стаг велла цхьана БухIан-юртара оцу шина баттахь. Ткъе иссалгIачу а, ткъе итталгIачу а январехь Соьлжа-гIалара арабовлуш болу нохчийн тIемалой эвлахула чекхбевллачул тIаьхьа, эвлара баккхий нах вовшах а кхетта, оьрсийн эскархошна тIебахара.\nПолковник Лукашовца шайн хиллачу къамелехь уьш оьрсийн тIемахой кхето хьовсинера, эвлахь нохчийн тIемалой бац, гIелбелла нах бен аьлла. Амма, оьрсийн тIемахой ша тайпа кхетта цунах.\nЛоьрийн гIоьнча Чадаева Асет, оцу эвлан яхархо ю. ДиалгIачу а, пхиалгIачу январехь шен цIахь хилла иза, оьшучучарна дарба а лелош. Цо бахарехь, диалгIачу февралехь, тIеетта бомбанаш сацийначул тIаьхьа, Алды а, цунна гонахарчу Окружнойхь а, Суьра коьртехь а, БухIан юртахь а, Окружнойхь а, "Двадцатый участок" олучу меттехь а паспортан раж теллира Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин мотогIашлойн ши бIе шовзткъе пхиалгIачу полкан ялхалгIачу рото.\nБисина тIемалой бацара я дуьхьала вала де долуш нах а ца биснера. Массо гIелбелла а, лазийна а, чевнаш йина а нах бара бисина. Дукхах берш къанбелла баккхий наххий, зударий, берах зударий, бераш дара.\nНахера ахчанаш схьадахарал а, чура еза хIуманаш лачкъаярал совнаха, нах ца байина оцу ротерчу салташа. Цара бахархошка баьхна, шолгIачу дийнахь мехах тIом беш болу контрактникаш богIур бу, массо а байа аьлла, дина омар а ду царна аьлла.\nЧадаева Асет: Оцу подвалаш чохь ма Iелаш, уьш ма-дарра жIаьлеш ду шуна, кхана богIуш болу срочникаш. Дукхах болчарга ала а аьллера. Амма нах подвалаш чохь хIунда Iара аьлчи, цу чохь пеш а, дечиг (долуш) шайна, масех баттахь цу чохь Iан Iемина бара. Дукхах болчеран дисина цIа а дацара. Новкъахь дала ца дала, шен чохь валар гIоли ду, эцца, арахь вен а вийна Iуьллучул а аьлла. И арабовлуш болчу беженцашна (мухIажаршна) тIе самолеташ (кеманашна) тIера бомбанаш а йиттина, дукхах болу нах кхерабеллера.\nБисина тIемалой бацара я дуьхьала вала де долуш нах а ца биснера. Массо гIелбелла а, лазийна а, чевнаш йина а нах бара бисина. Дукхах берш къанбелла баккхий наххий, зударий, берах зударий, бераш (дара). Цхьа кхо бIе дакъа а дара тхан поликлиникехь оха дIадоьллина, байинчу нехан. Дукхах болчарна тIом чекхбаьлла моттара. Эцца паспорташка хьажа а хьаьжна, дIагIур бу бохуш, ша-ша леван гIертара (массо а).\nIуьйранна исс даьлча йолаелла и зачистка, нийсса, делкъал-тIаьхьа диъ даллалц... зачистка йира цара. Алдерчу стеган аравала а я чуван а йиш яцара. Снайперша воьра.\nШолгIачу дийнахь, маларо а, наркотикаш а бахийна, юьх тIе кIормодаш хьаькхна баьхкинчу Петарбухерчу ОМОНан белхахоша стаг-зуда а, бер а ца къестош, нахана тIехь къизалла ян йолийра боху Чадаева Асета.\nЧадаева: ШолгIачу дийнахь схьабаьхкинчара бисина болу божабераш а, борша нах а дIабигира. Къематан де дара оцу дийнахь хилларг, бакъдерг дийцича. Кертара керта а воьдуш, дуьхьала вала дело стаг вийна дIаваккхара цара. Бакъдерг дийцича и баккхий нах хIунда байара хIинца а ца хаьа суна. Цара хIун дуьхьало йийр яра царна?\nИдиговгIеран ши ваша "в боевиков поиграем" аьлла, цара нуьцкъала, такхийна дIа а вигина, подвал чу а кхоьссина лулахойн цIенош чохь, цу чу ши граната кхоьссинера. И цхьа ваша оцу гранатина тIе вижинерий хаьа суна, цундела цхьаъ дийна висинера и бахьанехь.\nДукхах болчаргара ахча а, деши а доьхуш, лергара а, пIелгара а деши хIума схьа а йохуш и хIума лелийра цара. Сан, чевнаш а хилла Iохкуш хилла болу лазийна нах а, "обработаем зеленкой и привезем (молха а хьаькхна схьабалор бу) олий дIа а буьгий, багийна юха схьакарийра тхуна шиннен дакъа. Ахматов Лоьмий, соьца дешна хилла волу - чIогIа бакъхьа кIант вара иза - Алдехь тIом болуш хенахь кхо стаг велча цхьаъ дийна висинер-кха царна юкъара. Оццул шегахь бала боллушехь, аса обезбаливающий (лазар дIадоккхуврг) тохий хьуна, лозий хьан аьлла хаьттича, "хIан-хIа, соьл а де эшначунна оьшур ду, кхоаде молханаш" олий, цуьнга хьожуш хилла волу, пIелг лазийна цхьа ваша - Ахматов Iиса бохуш вара и кIант, иза а вийра. Байгираев Шамхан бохуш волу кIант а вийра.\nИдиговгIеран ши ваша "в боевиков поиграем" (тIемалойх ловзур вай) аьлла, цара нуьцкъала, такхийна дIа а вигина, подвал чу а кхоьссина лулахойн цIенош чохь, цу чу ши граната кхоьссинера. И цхьа ваша оцу гранатина тIе вижинерий хаьа суна, цундела цхьаъ дийна висинера и бахьанехь. Ткъа баккхий нах, ламаз деш лаьтташехь, арахь лаьтташехь, баккхийн нах а байинера.\nЦхьа зуда яра кхузахь Джалкера схьаеана, Кайпа бохуш, шен бархI шо кхаьчначу йоIца. Оцу йоIана хьалхха и нана а, чуьра кхоъ борша стаг а вуьйш, юха а и байина нах бага а беш, и хIума лелийнера цара. Юха и йоI, соьца ши кIира даьккхира оцу йоIа. Маха ца тоьхча, кхин дIа а ца йижалора, мохь хьоькхуш. Бен-бахьана долуш (байина бацара), царгара даьлла хIума долуш, дуьхьало ян де долуш, гIелбелла, чIогIа гIелбелла, кIадбелла нах бара уьш...\nШайга яхьалуш ерг дIахьуш, нехан чуьра бисина куз берг, телевизор ерг... и хIума дIаяьхьира цара цу дийнахь. Доха ца духуш дисинчу цIеношна цIе а тесира. "Видишь, как горит? Мы так всю Чечню сровняем" бохуш, бела а боьлуш, шай зачистка йира цара. И яр-кха церан зачистка.\nЧадаева Асет тахана Цхьанатоьхначу Штаташкахь ехаш ю. Цо динчу тоьшаллашца хиира цигахь а, малхбузерчу пачхьалкхашкахь а оьрсийн ницкъаллийн структураш диалгIачу а, пхиалгIачу а февралехь БухIан-юртахь дIаяьхьначу тIеман операцех лаьцна.\nШайн байина нах, бусулба Iедалца догIуш доццушехь, дIа ца бухкуш битинера эвларчу наха. Оццул къизалла лелийначу метте бахка декхар ду моьттура царна милцой а, прокуратурин белхахой а. Таллам бе аьлла, Iедало омар даларе сатуьйсура. Амма, Iедалша цхьана дашца хьаха ца дира иза, хилларг хIумма а доцуш санна.\nМасийтта де даьлча цига веанчу Москохарчу Мемориалан белхахочо, адамийн бакъонашлаъярхочо Попков Виктора кино яккхийтира, шеца валийначу кино яккхархочуьнга. Иштта дуьненчу елира, БухIан-юртахь оьрсийн тIеман ницкъаша йинчу къизаллех лаьцна кино. Нийсса шо даьлча, Нохчийчохь 18 апрелехь юьхь къевлинчу стага герз тоьхна валаран чов йира Попковн. ШолгIачу июнехь Москох валар хилира цуьнан.\nБухIан-юртахь йина а ца Iаш, цунна гонахарчу эвланашкахь а оццу деношкахь леррина операци дIаяьхьна оьрсийн ницкъаш. Изнаурова ПетIмат Окружнойхь яьхна шолгIа тIом болабалале. Бомбанаш тIеэга йолаелча, цIахь цуьнан йоккха наний, 36 шо воккху ваший бен ца вуьсуш, ша болу доьзал Несар-гIала дIабахана. ПхиалгIачу февралехь Окружнойхь талламаш бан баьхкинчу Петарбухерчу ОМОНан белхахоша, паспорта тIехь Калмыкехь вехаш хилар тидаме а эцна, дIавигна ПетIиматан ваша Изнауров Якъуб.\nПетIимат: Иза дIавигинчул тIаьхьа пхи-ялх де даьлчий бен тхоьга Назранера хаам ца бира. Тхуна хаа а ца хиира иза. Буха бисина болу тхан нана а, лулара а, тхан гергара нах а, уьш ара а бевлла, иза лаха арабевлира уьш. Калмыкий областехь (ГIалмакхойн кIоштехь) Iийна ву иза. Цуьнан паспорт тIехь прописка (веха меттиг) яра калмыцкий (гIалмакхойн). И бахьана ду аьлла цара дIавигина. Пхеа бер да ву иза. Ткъе ялхийтта шо долуш вара иза.\nДIавигча (дIавуьгуш) а цара цхьа кехаташ схьа а ца гайтара. Опозновательный знакаш (вовзаран билгалонаш) яцара. ПетарбухIера ОМОН ю аьлла представить (довзийтира) цара шаьш, цигара ду аьлла. ХIинца тахана пхиалгIачу февралехь (2004) диъ шо кхаьчна, хууш кхин хIума дац-кха тхуна.\nШен ваша лоьхуш, Изнаурова ПетIмат а, цуьнан гергарнаш ца кхочуш меттиг ца йисна. Цо дийцарехь, оьрсийн прокуратуро юхатоьхна Якъуб дIавигарца доьзна, цара чуделла кехаташ. Таханлерчу дийнахь Старсбургерчу Кхеле и гIуллакх чудала, кехаташ юхавовшахтухуш бу Изнаурован гергарнаш.\nШи эзарлагIчу шеран Iаьнан деношкахь оьрсийн ницкъаш дIаяьхьначу тIеман операцехь байинчеран терахь билггал хуш дац. Кхузткъанна тIера, бIенне кхаччалц ду, тайп-тайпана хаамашца.\nХIара материал эфирехь хилла 2004 шарахь Чиллан-беттан (Февраль) пхиалгIачу дийнахь.


Оьрсийчоьнан 12 регионехь къайлах герз духку нах лецна ФСБ-но\nОьрсийчоьнан 12 регионехь къайлах герзаш духку нах лоьцуш, лерина шуьйра операци дIаяьхьна пачхьалкхан ФСБ-но, яздо Новости агенталло. Рейдаш хилла Москвахь а, Москван кIоштахь а, Дагестанехь а, Нохчийчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, Красноярскан махкахь а, Амурскан а, Воронежскан а, Липецкан а, Иркутскан а, Ростовн а, иштта Кемеровон а мехкашкахь а. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашна гучудаьлла, шаьш лаьцначу 12 регионашкара 42 вахархо бехкехиларх къайлах герзаш лелорна.\nХьалхо дийца даьккхира, БуьритIехь хиллачу мэрах, Къилбаседа ХIирийчоьнан премьер-министр лаьттинчу Шаталов Михаилах шеконаш кхоллаяларх, цо герз латтийна хиларна. Цуьнан хьокъехь бехкзуламан гIуллакх диллинера.\nБайначу беттан 13-чохь Ростовн кIоштарчу ФСБ-но дIахьедира, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн бен хаабелла шайна аьлла. Къайлахчу сервисийн белхахойн версица, цуьнан тобанхойн Iалашо хиллера полисхошна тIелетарш дан а, медицинан а, дешаран а хьукматашкахь теракташ дан а.\nМангал-беттан 30-чу дийнахь ФСБ-но дIахьедира, БуьритIехь дан лерина теракт юкъахдаьккхина шаьш аьлла. ДаIишхойн агIонча лерина, 30 шо долу Оьрсийчоьнан вахархо лаьцнера ФСБ-н белхахоша.


Эрмалойн геноцидах тIеэцначу резолюцина тIе ца тов Трампан администраци\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Конгрессерчу Халкъан Векалийн Кхеташоно (The United States House of Representatives) Османийн имперехь 1915-чу шарахь эрмалой хIаллакбар геноцид ю аьлла, тIеэцначу резолюцина тIе ца тайна Iамеркан президентан Трамп Дональдан администраци. Пачхьалкхан департаментехь дIахьедина, оцу заманан хиламаш "къизаллаш" яра аьлла ю шайн дог-ойла аьлла.\n"Администрацин позици хьалхалерра ю, - пачхьалкхан департаментан официалан векалан Ортагус Морганан дешнаш далийна "Голос Америки" зорбан портало. - Тхан хьежамаш билгалбаьхна президента цунах лаьцна Охан-баттахь динчу дIахьедарехь".\nОсманан имперехь хилла зуламаш дагалоьцучу Охан-беттан 24-чохь Iамеркан президенто нах байар "къизалла" ю элира. "1915-гIа шо доладелчхьана 1,5 миллион эрмалошна депортаци йира, байира, Iадийра", - элира цо. Амма "геноцид" боху дош багах ца даьккхира.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Сенато кху беттан 12-чохь резолюци тIеийцира, эрмалошна тIехь динарг геноцид дара аьлла. ГIадужу-баттахь изза дира Конгрессан векалийн Палатас а.\nТуркойчоьнан лаккхарчу тIегIан политикаша Конгрессан сацам емалбира. МаьIна доцу а, сий дойу а сацам бу иза элира туркойн президенто ЭрдогIан Реджепа. Сенатехула документ чекхдаьллачул тIаьхьа Туркойчоьно Хонкарара Iамеркан векал тIекхайкхира, шаьш реза доцийла дIахаийта.


Кегийнехан дахаре некъаш хедабо Экзамено\nЕГЭ дIайоьду хан\nДукха дешархой, дай-наной йиш йоьхна бохку Нохчийчохь дIайирзина Пачхьалкхан экзаменаш бахьнехь. Стенна аьлча, тIех чIогIа луьра хьелаш кхолларна а, кхечу бахьанашна экзаменашкахь бераша ледара хаарш гайтарна а. Лакхарчу доьшийлашка дIахIиттарх дог дилла дезнарш кIезиг бац.\nЧекхбаьлалчу беттан 25 –чу дийнахь дуьйна кхоккха,диъ-диъ де бен юкъа ца дулуьйтуш дIаялийтина Оьрсийчохь дешархошка ЕГЭ олу экзаменаш. Цуьнан жам цкъа а ца хиллачу кепара лахарчу тIегIанахь хилла, говзанчаша дийцарехь, Нохчийчохь.\nКIарг а ца луш аьлча, дукхахйолу экзаменаш дIаяла ларабелларш эханнал а кIезиг бу. Къаьсттина ледара гайтам бу математика, оьрсийн мотт, обществознани Iилманаш хаарехь. шакъаьстина ала догIу математиках. Цхьайолчу ишколашкахь 32-х, масала, дуьххьала и дIаелларг 4-5 бен воцуш меттигаш а нисьелла.\nЦхьаболучара, Соьлжа-гIала а бахна, апелляци еш, арз леткъемаш бинчара дийцарехь, (царна юкъахь кIезиг бац хьехархой а), леррина кIелбитна бу дешархой. Стенна? Цуьнан Iалашо хIун ю? Оцу а, кхечу а хеттаршна жоп дала гIерташ ю Соьлж-гIалин кIоштера хьехархо Зулай.\nЗулай: «85% дешархоша дIа ца елла математика экзамен, шианнаш даьхна. Масала, тхан хьехархочо боху,шена хаьа шен берийн хьал. «С» заданеш цо чIагIдарца тергал а ца еш йитна боху. Лакхара бераш чекх ма даха аьлла омра дина боху. Хаац бакъдерг муха ду. Шиъ даьккхинчех цхьа йоI мехкан олимпиадан декъашхо хилла а ю.\nЦуьнан хьехархочо цо нийса йина боху «С» задани. Хьовса ма хьевсина уьш . Шина кехат тIехь бина хилла оцу йоIа болх. И чекх ца йолийла дан а дацара. КхиндIа лаккхара дешар деша некъ бац-кх церан. Шортта техникумаш а, ПТУ-ш а ю цига гIо боху хир ду-кх..»\nДай-наноша, хьехархоша, Iилманчаша, массара а хийцаме долуш хIума а доцуш, йийцаре еш ю и ЕГЭ олу Пачхьалкхан цхьа экзамен. Шен а, шен накъостий а цуьнга болчу хьажамах, шена и мел маьIне го бохучух долийра цунах шен къамел Теркйист кIоштерчу хьехархочо – филолога Мурзаева Зараа.\nЦунна гергахь тахана Оьрсийчохь шуьйра пайдаоьцуш йолу и ЕГЭ экзамен «кхаж болу те я ца болу те» бохучу кепах тера, цхьа ловзар санна хIума ду. Зараъ ю дуьйцуш.\nЗараъ: «ЕГЭ юкъаяьккхичхьана а ас къобал еш экзамен яц. Суна цхьа ловзарх тера хетта-кх иза. Хьуна дешархо ган а гуш, юьхьадуьххьал дIалуш яц-кх иза. Ас генара, гергара хеттарш а луш, экзамен дIалуш верг ахкаме ваьккхича, суна сиха гур ма ду цуьнан хаарийн мел кIорге ю. Тахана дерриге а чIагIдина. ЧIаггIа-м и экзамен юкъаяккхарций чIагIдан дезара нийсонан а, бакъонан а бух тIехь. Бераш охьаоьгуш, холча хIуьттуш, Iадийна, кхерийна дIаели хIинца».\nЦхьаболучара катастрофа ю боху экзамен дIаялар кхушара Нохчийчохь. Бух-орам мичахь бу те? Хьехархой ледара хилар ду те я бераша ца доьшу те?\nЗараъ: «Тхан берийн, системность олу-кх оьрсийн маттахь, системность яц. ХIора дийнахь, сохьтехь, шина сохьтехь хаддаза къахьегар дац. Тхан бераш хьекъал долуш ма ду. Уьш хьекъале хилар гучудаьлла а ма ду кхечарна а. Къам къахьогуш а ду. Дуьххьала дуьйна а шайн ницкъашца дIаялийта езаш хиллера экзаменаш. ТIаккха тахана кхин гайтам хир бара».\nСоьца ЕГЭ экзаменах къамел дечу Зараа а билгал ма даккхара, Москохарчу, Петарбухерчу я кхечу яккхийчу гIаланашкахь, кхечу даладеллачу хьелашкахь доьшуш долчу берашка санна ярташкахь доьшуш болчу мехкаршка а,кIенташка а цхьатерра жоп дехар буххера дуьйна а нийса доцуш хIума ду.\nДешарх а, экзаменех а соьца къамел динчу Зараа чIагIдийриг бакъ хилар гучудаккха дукха къахьега ца оьшу. Оьрсийчоьнан яккхийчу гIаланашкахь бIеннашкахь ю, туьйранашкахь санна, мел оьшу хьелаш а кхоьллина болх беш ишколаш, хьаннал къахьегар доцург хьехархошна оьшуш хIума а доцуш.\nТкъа Нохчийчохь Iилма Iамочу белхоша кхочушде шайн доцу декхарш-м стенна дуьйцу, цара ур-аттал у тIехь берашка болх байта мел а бу шайн чоьтах оьцуш.\nЛаккхара дешар деша некъ бац-кх церан...


76. Сурат АЛЬ-ИНСᾹН\n(Мадинатехь доьссина‚ дерриге а 31 аят).\nЕарий ткъа адамна тIе заманан цхьа киртиг 1 , и ша хьехо хIума а йоцуш? هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئًا مَّذْكُورًا\nБаккъалла а, Оха кхоьллира адам ийначу тIадамах 2 ‚ Оха иза зуьйш ву /тIе декхарш дахкарца‚ бāланаш кхиссарца/. ТIаккха хилийтира иза хезаш а‚ гуш а. إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا\nБаккъалла а, Оха иза нисвира новкъа: я цо баркалла олуш 3 ‚ я керстадеш. إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا\nБаккъалла а, Оха кечйина цатешачарна зIенаш а‚ буржалш а‚/жоьжахатин/ цIе а. إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَا وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا\nБаккъалла /Дала бохург деш/ дика хиллачара мер ду кеда чуьра /хаза маларш/, шех кафур (хаза хьожа йогIу хIума) тоьхна долу. إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا\nШовданан хи муьйлур ду Делан леша‚ шаьш и схьадоккхуш /шайна луучохь/ шортта схьадаккхарца. عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا\nУьш кхочушдеш бу /Далла Iибадат дан/ делла дош‚ уьш кхоьруш бу /къемат/ дийнах‚ шен вон чIогIа даьржина хиллачу. يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا\nЦара даадо даар, шайна деззашехь, мискачунна а‚ боберана а‚ йийсарна а, وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا\n/шаьш олуш/: "Оха даадо шуна Делан юьхьана (Делан дуьхьа)‚ тхуна ца оьшу шуьгара бекхам а‚ баркалла а. إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا\nБаккъалла а, тхо кхоьру тхан Кхиош-Кхобучуьнгара 4 яххьаш чIогIа хебар йолчу дийнах 5 ". إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا\nДала ларийра уьш оцу дийнан вонах‚ диллира /церан яьххьаш т1е/ бослепар а‚ хазахетар а. فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا\nБекхам бира царна шаьш /Далла йечу Iамална тIехь/ собар дарна бешций 6 ‚ дариций. وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا\nЦигахь уьш Iийр бу маьнганаш тIетевжина. Царна гур бац цигахь малх а‚ шело а 7 ‚ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا\nгергахь хуьлуш царна /цу бешан/ IиндагIа‚ охьакхевдина хир бу цуьнан стоьмаш охьакховдарх (аьтто хуьлуш шаьш бāха ирахIоьттина волчунна а‚ охьахиъна волчунна а‚ вижна волчунна а). وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا\nЦарна тIехьийзор бу дато пхьегIица‚ чохь са гучу кедаца /кегий нах/ – وَيُطَافُ عَلَيْهِم بِآنِيَةٍ مِّن فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا\nДато, чохь са гучу кедаца (оцу тIехьийзачара хьуна мала бегIийла йолчу кепара а, барамехь а малар) дIалуш. قَوَارِيرَ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا\nЦигахь малор бу чагIаран кад‚ шех занжабил 8 тоьхна болу. وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا\nЦигахь /малор ду/ шовда‚ шех салсабиль олу. عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا\nЦарна тIехьийзар бу къан ца лун кегирхой‚ хьуна уьш гича, дIасадаьржина луълуъ ду моьттуш. وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَّنثُورًا\nХьо хьаьжначу хенахь‚ цигахь хьуна гур ду ниIматаш а‚ доккха /чаккхе йоцуш/ мулк (ниIмат, Дала хьуна делла долу). وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا\nЦарна тIедуьйхина хир ду дуткъачу баьццарчу дарин духар а‚ стоммачу дарин духар а‚ уьш хазбина хир бу дато чIагаршца‚ уьш Кхиош-Кхобучо царна малор ду цIена малар а. عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا\n"Баккъалла а, хIара хили шуна /хазачу/ бекхамна /аш йина дика Iамалш бахьанехь/‚ шун /дуьненахь/ къахьегар хили /х1инца/ баркалле 9 ". إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاءً وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا\nБаккъалла а, Оха доссора хьоьга Къуръан /кIез-кIеззиг/ доссорца. إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنزِيلًا\nХьо собаре хила хьуо Кхиош-Кхобучун хьукманна‚ хьо муьтIахь ма хила царах къинош дечунна а‚ /дин/ керста дечунна 10 . فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا\nАхь хьехае хьуо Кхиош-Кхобучун цIе Iуьйранна а‚ суьйранна а.(Ламазаш де, Iибадат де Далла). وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا\nБуьйсанах а /цхьана декъехь/ сужуд де Цунна‚ тасбихь а де Цунна еххачу буьйсанна. (Буьйса денйе Далла Iибадат дарца). وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا\nБаккъалла а, хIорш дукхадезаш бу сиха чекхдаьн дерг (дуьне)‚ дуьту шайна тIехьа деза (хала) де – /къематде/. إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا\nОха кхоьллина уьш‚ чIагIйина церан меженаш. Тхуна лиъча, Оха /уьш/ хуьйцур бара царах терачаьрца хийцарца. نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا\nБаккъалла а, хIара хьехам бу‚ шена луучо т1елаьцна /иза/, ша Кхиош-Кхобучуьнга некъ бина. إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا\nШуна луур дац, Далла лаахь бен. Баккъалла а, Дела хили хууш верг а‚ хьукма /нийса/ деш верг а. وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا\nЦо вохуьйту Шена луург Шен къинхетамна чу. Ткъа зуламхой – царна Цо кечдина лазош долу Iазап. يُدْخِلُ مَن يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا\n1 Āдаман дег1 кхоьллинчул т1аьхьа, 40 шо даьлча бен цу чу са ца диллира Дала. Я адам ненан кийрахь долу хан.\n2 Боьршачун а, стечун а хих, аьлча а, боьршачун оралла (х1у) а‚ стечун зирх а вовшахъийча, кхоллало бер.\n3 Нахах бу тешаш берш а‚ цатешаш берш а. Аято гойту Дала адамна билгалбаьккхина хилар ийманан некъ а, керстаналлин некъ а, ткъа цо ша хоржу шена иза я важа.\n4 Кхиош-Кхобург – кхузахь а‚ кхечахь а Дела бохург ду‚ Iаьрбийн رب "Рабб" бохучун метта яздеш ду иза. Кхин а оцунах лаьцнарг хьалха деана.\n5 Къематде‚ шегахь кхерам дукха болу‚ Дела харцвинчу нехан яьххьаш хебар йолу.\n6 Ялсаманица‚ цу чохь дарин бедар юхарца.\n7 Царна хир яц цигахь (ялсамани чохь) йовхо а‚ шело а.\n8 Хаза хьожа йолу‚ чам болу стом (инбирь) я ялсаманин шовда.\n9 Иштта эр ду цаьрга маликаша уьш ялсамани чу баханчул тIаьхьа, царна и ниIматаш гинчул тIаьхьа.\n10 Бакъ дин харцдечунна.


ГIалгIайн протестан лидершна ечу кхелехь талламчашна тIе ца тайна полисхо\nСтавропол-мехкан Ессентуки гIалахь хоттучу гIалгIайн жигархойн кхелехь лебеш бу тешаш. Кхаарин дийнахь кхеле тоьшалла дан кхайкхинера полицин эпсаре, амма цигахь цо, талламна хетарг харц а деш, аьлла, ша ца лору бехкебийраш экстремистийн тоба.\nЮриста Куриев Жабраила дийцарехь (кхеле валийначу Ужахов Малсаган адвокат ву иза), полисхо хилла 2019-чу шеран Зазадоккху-баттахь протестан гуламехь шен болх беш. "Нах гулам боьрзучу сахьташкахь дIасабахара, ткъа бухайисина жима тоба яра, цо цхьа а ца хьевора я низамна дуьхьал бохуш хIума а дацара, шена оцу наха Росгвардина зен деш ца гина, тоьшалла дина полисхочо", - боху адвоката.\nЕссентукерчу кхелехь де хьалха, 19-чохь а дара ладегIарш. Цигахь а левина цхьа полисхо а, иза воцуш, кхин а кхо могIара вахархо-теш а. Цара далийна тоьшаллаш а ду бехкебечу жигархошкахьа.\nРогIера ладегIаш дIахьор ду кхело кху беттан 26-чу а, 27-чу а деношкахь.


Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь-Хьаьжа.\nДерригдуьненан Исламан Лиган Лаккхарчу кхолларан кхеташонан декъашхо хIоьттина Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь-Хьаьжа. Цул хьалха цо саIудахойх лаьцна дика къамелаш динера маситтоза. Нохчийчуьрчу муфтиятан куьйгалхочунна тайнарг дара СаIудийн пачхьалкхо экстремизмаца а, терроризмаца а кIийсам дIахьош лелориг.\n"И хилам вуно маьIне бу Нохчийн Республикерчу бусалба нахана, цо гIо дийр ду дуьненаюкъара уьйраш чагIъян", - бохуш вара Межиев Чиллан-беттан 28-чохь ТРК "Путь" телекомпанийна ша еллачу интервьюхь.\nДерригдуьненан Исламан Лиган сайтана тIехь аьлла ду цуьнан Лаккхара кхеташо Лиган Лаккхара дакъа ду аьлла. Шен сессишкахь цо тIечIагIдо Инарлан секретариато я Лиган кхеташонан кхаа дакъашхочо дина маттаххьадар.\nВерриг а Лиган кхеташонна юкъахь ву 60 стаг. Уьш бу бусалба гIуллакххой, бусулба халкъийн а, жимачу къаьмнийн а векалш. Уьш хоржу Лиган Лаккхарчу кхеташоно. И болх алапа луш бац.\nДерригдуьненан Исламан Лига кхоьллина 1962-чу шарахь, Маккахь коьрта штаб-хIусам а йолуш. Исламан Лига Iедалх йозуш йоцу вовшахтохаралла ю. Лиган коьрта Iалашонаш ю "КъорӀан а, Сунна а бухехь а долуш, Ислам довзийтар а, гӀехь дерг тоьаш хилар бусалба нехан кхетамехь чIагIдар а, бусалба нехан динца йоьзна юкъаметтигаш ларъяр а, къеззиг бусалбанех лаьттачу юкъараллашна терго яр а, цаьрца уьйраш латтор а, церан проблемаш уьш бехачу пачхьалкхашкахь лелачу конституцийн а, низамийн а гурашкахь дIаяхийтарца", иштта дIа кхин а.\nДерригдуьненан Исламан Лига хьехамчан статусехь декъашхо ю UNESCO-н (ЮНЕСКО - Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн дешарехула а, Iилманехула а, културехула а вовшахтохаралла) а, UNICEF-н (ЮНИСЕФ - Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Берийн фонд) а, ткъа иштта Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан экономикан а, социалан кхеташонийн а.\nЦундела ларамаза дац Межиевна ша Исламан Лиган Лаккхарчу кхеташонна юкъавахар баккъалла маьIне хетар.\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчоьнан муфтий жигаралла гойтуш вара Iаьрбийн пачхьалкхахь. Цо дакъалоцуш тодеш ду Шемара цхьамогIа маьждиг. Маситтоза хилла иза СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхехь цхьацца конференцешкахь а, кхин йолчу форумашкахь а дакъалоцуш. ХIоразза а Нохчийчоьнан муфтийс дика дешнаш олура СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхах.\nМасала, 2018-чу шарахь Чиллан-баттахь СаIудийн официалан "Ыказ" керланийн агенталло иштта яздора: "Нохчийчоьнан муфтийс дIахьедина, СаIудийн пачхьалкхо вуно чIогIа къахьоьгуш хиларх лаьцна, Исламна а, бусалбанашна а гIуллакх деш, къаьсттина терроризмаца а, экстремизмаца а къийсам дIахьош. Цо дийцарехь, паччахьан Салман бен IабдулIаьзизан Оьрсийчу визит дика гIуллакх ду, цу пачхьалкхан а, Нохчийчоьнан а уьраш чIогIа хилар гойтуш долу".\nМарсхьокху-бутт, 2018, "Ыказ": "Нохчийчоьнан муфтийс лакхара мах хадийна Салмана бен IабдулIаьзиза хьеший (Макка а, Медине а баьхкина хьаьжой) тIеоьцуш къахьегаран, и къахьегар хIора шарца алсамдолуш хилар билгал а доккхуш".\nГарехь, Нохчийчоьнан муфтийс Межиевс СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкх дикачу агIор хьехош хьегна къа а тидам ца беш ца дитина Маккахь дIатарйина йолчу Дерригдуьненан Исламан Лиган Лаккхарчу кхеташоно а.\n(Жимма яцйина верси)


اللعب بالنرد - شيشاني - ألخزور بن سلطان الشيشاني\nاللعب بالنرد - شيشاني عرض باللغة الأصلية\nمبحث يبين حكم اللعب بالنرد وذكر الأحاديث الواردة في ذلك.\nPDF 156.7 KB 2019-05-02\nشيشاني - Chechen\nЛекха хинволчу АллахIаца ларлуш, Цо шена генадаьккхинчу шайтIанах.\nКъинхетаме а волуш, къинхетам беш а волуш волчу АллахIан цIарца!\nВайн кегийчу нахана юкъахь даьржина цхьа ловзар ду, нардаш олуш. Оцу лвзарх лаьцна соьга хаьттира, сан цхьана, бусалба динан вешо.\nЦхьайолчу меттигашкахь, вуно дукха хан а йойъуш, вовший девнаш а дохуш, кхин цхьанне хIуманца бала а боцуш ловзу оцу ловзарх вайн кегий-нах. Царна ца хаьа, шаьш оцу ловзарца шайна тIедоуьйтуш долу къа мел ду а, цуьнан тIаьхьло мел вон ю а.\nЦундела, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дешнашца а, цуьнан асхьабийн – Дела реза хуьлда цунна – Iамалшца а, Iелам-нехан – Дала къинхетам бойла церах – аларшца а довзийта хьовсур ду вай, оцу ловзаран хьукм а, цуьнан къа а, цуьнан волла а.\nНардех левзинчо шена тIе, «АллахIана а, Цуьнан Элчанна а Iеса хиларан» куц доуьйту\nАбу Муса Ал-АшIарийгара – Дела реза хуьлда цунна – схьа деана, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Нардех левзинарг АллахIана а, Цуьнан Элчанна а Iеса хилла».\nНардех ловзучо ша тарво хьакхин жижиг а, цуьнан цIий а лелочух\nБурайдатера – Дела реза хуьлда цунна – схьа деана, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлларг: «Нардех левзинарг тера ву шен куьг хьакхин жижиг юккъе а, цуьнан цIий юккъе а доьллинчух».\nНардех ловзучаьрга салам луш дац\nIелас – Дела реза хуьлда цунна – нардех ловзучаьрга салам долуьйтуш ца хилла.\nКхин а, СаIид ибн Джубайра – Дала къинхетам бойла цунах – ша нардех ловзучарна тIеволучу хенахь цаьрга салам луш ца хилла.\nНардех ловзург чуволла хьакъ долуш ву\nIелас – Дела реза хуьлда цунна – шена нардех ловзуш нах карийча, уьш чубухкуш хилла, цхьаберш Iуьйранна сарралц а, вуьйжаш делккъалц а. Iуьйранна сарралц чубухкурш ахчанах ловзурш хилла, делккъалц чубухкурш самукъанна ловзурш хилла.\nНардаш чохь латто мегаш дац, уьш кегйан езаш ю\nНáфиIа – Дала къинхетам бойла цунах – дийцина, IабдуллахI ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – шена шен доьзалах цхьаъ нардех ловзуш карийча, цунна тоха а тухий, нардаш кег а йой, тIаккха уьш ягайойтура аьлла.\nНардех ловзар даккхийчу къиношна юкъадогIуш ду\nЛакхахь дийцинчу хьадисашна тIе а доьгIна, Iелам-наха аьлла: нардех ловзар даккхийчу къиношна юкъадогIуш ду.\nИштта, иза доккха къа хилар довзийтина, Имам Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамийс – Дала къинхетам бойла цунах – шен «Аз-Завáджир» жайни тIехь, нардех ловзар дуьйцучу дакъана иштта цIе а тухуш: «Диъ бIе шовзткъе доьалгIа доккха къа – нардех ловзар». Цигахь цо далийна нардех ловзарх лаьцна долу хьадисаш а, Iелам-нехан дешнаш а. Церах цхьадерш ду вай лахахь хьахор дерш.\nНардех ловзучуьнан тешалла къобал деш дац\nИмам Ал-АзруIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Нардех лаьцна деана дерг довза а девзаш, иза дагахь а долуш, церах левзинарг – динца нисвалар кхачаме доцу стаг лорур ву иза, тешалла а тIелоцур дац цуьнан, иза муьлхха махкахь велахь а, … чIагIдина ца магийна долу хIума цо дина дела».\nУьзза маьIна долу дешнаш аьлла Имам Ал-Мáвардийс а, Имам Ал-Iамрóнийс а, Имам Ар-Рýйáнийс а, кхин а дуккха а Iелам-наха а.\nНардех тера долчу ловзарех ловзар нардех ловзар санна ду\nНардех ловзаран хьукм а, цуьнан хьарамалла а, цуьнан волла а евзинчул таьхьа, довза деза: нардех тера долу кхидолу ловзарш а - хьекъална а, кхетамна а, ойла йарна а тедоьгIна а доцуш, хила мега, хила тарло, нисдала мега, хIотта мега бохучунна тIедоьгIна долу ловзарш - дерриге а нардаш санна хьарам ду ШариIатехь. Цундела, кехатех ловзар а, и санна долчу кхечу ловзарех ловзар а хьарам ду.\n Абу Давуда а, Ибн Маджас а, Ахьмада а, Хьакима а кхечара а дийцина иза.\n Муслима а, Абу Давуда а, Ибн Маджас а, Ахьмада а, Хьакима а, кхечара а дийцина иза.\n Бухарис «Ал-Адабул-Муфрид» тIехь дийцина иза.\n Ибн Аби ШайбахI, «Ал-Мусаннаф» тIехь.\n Малик, «Ал-МуваттIаъ»; Ат-ТIабарий, «ТахIзúбул-áсáр».\n Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «Аз-Завáджир Iан Икътирóфил-Кабáир».\n Ибн Хьаджар Ал-ХIайтамий, «МугIнил-Мухьтáж».\n Ибн Iусаймúн, «Фатáвá ИслáмиййахI».


Книжка – доккха совгIат — Сердало\nКнижка – доккха совгIат\nЦхьа-ши шу яхар мо, ха яр школашка деша дагIача берашта наьна меттах дола книжкаш ца тоъа. Из дувзаденна дар, шоай ханнахьа кепа теха уж цIаькха арадаха дезаш йола зама тIехъяларца. Цу гIулакха латкъаш бар гIалгIай метта хьехархой, берий дай-ноаной, дешархой шоаш. Царна хьадала книжкаш дацар дешара министерствога, библиотекашка, тикашкара цIенденна дIадаьннадар царех цхьадараш. Хьалха хиннараш, тоадаь, арадаха мара ца дезаш, кийча дадаш дар. Дукхача наха къахьийгадар, царна юкъера гIалаташ дIадаха гIерташ. Уж юха арадахара гонахьа къовсамаш дар; цхьачар дика да яхаш, вокхар во да яхаш.\nУкх деношка хоза кхаъ кхаьчар вай республикерча школашка. Наьна меттах дола книжкаш ара а даьннад, ерригача школашка дIа а дахьийтад, массанена тоъаргдолаш а да. ХIанз базарашка, тикашка, гаргарча нахага гIолла уж хетташ лела безац берий даьй-ноаной.\nБелгалдаккха деза цар тIа геттара доккхий хувцамаш даьдеце а, цхьаццадола кхоачамбоацараш, кегаенна моттигаш дIаяьха, хила безача боараме доаладаь хилар. Масала, 5-ча классе Iомадеча «ГIалгIай мотт» яхача книжка тIа белгалдешай хаттараш дизза деннад, цхьаццайола параграфаш вIашагIтехай, йоазонхой тайпай цIераш гIалгIай IаьдалагIа язъяьй, къаьна сурташ кердачарца хийцад, тIакхийттад пара бу алапаш (I – ъ). ХIаьта (даггара дIаяххашехь) цхьа гIалат чакхдалийтад укхаза. Алапаш ъ, ь оазаш белгалъеш дац аьнна яздаьд. Из нийса дац, хIана аьлча ъ яхача алапо оаз белгалъю: фу – фуъ, ду – дуъ, ди – диъ – иштта кхы дIахо а. ДIахьехача хана, хьехархоша хьатоаде деза из гIалат.\nЦхьаццадола хувцамаш хиннад 6-7 классашка Iомадеча книжка тIа. Укхаза эргаяьннай упражненеш, тIаозара-тIадерзара цIерметтдешай тайпаш, цIердешай легараш, дештIехьенашца бувзам бола къамаьла доакъош, куцдешай предложенена юкъера гIулакх яха параграф, причастега оттадеш дола хаттар, кхыдараш.\nКерда моттигаш тIакхийттай 8-9 классашта лаьрхIача книжканна. Юкъейоалаяьй карардар кхетадайтара маьже, лоаца така (дефис) оттаде деза моттигаш, «Наьна мотт – халкъа ганз» яха дакъа, стилистически гIалатий тайпаш, иштта кхы дIахо а. Цул совгIа, корректора бехкагIа лоаца така (дефис) дувцача моттиге чакхдаьннад хоза доаца гIалат. «Оаз таръяра айдардешаш» язде дезача, «къоасторара айдардешаш» яздаьд. Хьехархоша теркалдергда, тоадергда аьнна хет сона из гIалат а.\nХIара книжканна тIехьа доаладаьд кхетаде хала долча дешай гIалгIай-эрсий дошлоргаш.\nХIанз, къахьегам мара хIама ца эшаш, хийцца наьна мотт Iомабе йиш йолаш да гIалгIай бераш. Доккха баркал ала лов книжкаш тIа къахьийгача наха, къаьстта а цар редактора М. Мургустовна.\n← Флагман экономики\nБезопасность в Ингушетии – результат грамотной социально-экономической и культурной политики Евкурова →\nЗащита детей — вклад в будущее\nБиблиотека ража болх бовзийташ