Сан юьртахой – эсала атагIой – сан дозалла! — Зори Ислама\nСан юьртахой – эсала атагIой – сан дозалла!\nБ1аьрнег1ар тохаран барамехь сиха йоьду хан… Х1инцца долуш санна хета Жимчу Атаг1ахь юккъера школа ас чекхъяьккхина, амма 50 (!) шо д1адаьлла х1етахь дуьйна.\nЦул т1аьхьа советски эскарехь г1уллакх дан вахара со, цигара ц1а вирзича, Шелан к1оштан «Коммунизман байракх» ц1е йолчу газетехь кхаа шарахь болх бира, сайн юьртахь 1ер-вахар долуш… Х1етахь, хетарехь, суна х1ора юьртахо а ц1арца, дайн ц1ершца вевзара, муьлхачу куьпахь 1аш ву а, тайпана мила ву а, муьлхачу гарах ву а хаара… Цул т1аьхьа, рицкъано хьоьхуш, дукха меттигаш а, белхаш а хийцина…сайн юьртара араваьлла лелаш. Х1етахь дуьйна наггахь бен ца хуьлура со сайн хьомечу юьртахь, аьлча а, сайна хьоме ю моьттучу юьртахь. Олуш ма-хиллара, уллерчу доьзалашкахь дика-вуо хилча бен ца кхочура со кхуза, сихха юхавоьрзура, суо кхузахь висарна кхоьруш санна… Тахана хаьа суна, х1етахь башха хьоме хеташ а ца хилла суна сайн юрт а, юьртахой а, ойланаш жималло д1аяьхьна …генахь лелаш яра.\nНаггахь тезета х1отта ц1а веача, дайн кешнашкахь, стаг д1авуллуш, цу лахьти чу а хьоьжуш, ойланашка ваьлча, айсса сайга: «Маржа я1-кх, миччахьа лелахь а, валар-м кхочур ду, уггаре а дика 1ожалла хилахь а, иштта верзар а хир ду-кха…» олий…О йла юткъалора, 1елимнаха дийцина коша-лахьти чохь хинд олу 1азап дуьхьал х1уттура…, т1аккха доккха са а доккхий, синна парг1ато лохуш, болх Делан а, Пайхамаран а (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), сайн устазан а кера д1алора… Амма, букъ ма-берззийнехь, массарна а санна, дицлора…\n…Х1инца, бакъдолуш, ас сатосу х1ора п1ерасканан дийне, хазахетарца вог1у со Делан фарз-рузбан ламазана сайн хьомечу юьрта, сайн хьоме юьртахой ган, цаьрга, юьхь-дуьхьал а хьаьжна, дош ала, цара олучу даше ладог1а… Мел исбаьхьа а, хаза а ю маьждиган майда, мел самукъане ю ламазаш дина арабевлча, юьртахойн яххьаш, вовшашка могаш-парг1ат хоттуш…, халахета, сайн хенара белахь а, дукхахболчийн ц1ерш сайна йицъелла, ткъа суо вевзина вистхилча, ч1ог1а хазахета… Хетало – ас эрна яйина зама (!), генахь д1аэхийтина шераш (!), ма к1езиг ю йисина хан (!), ма-дарра аьлча, ян а яц-кха…\nМел хаза ду иза: маьждиг а везчу эвлаяан, Делан Велин Элах-Моллин ц1арах ду, кхойтта шарахь юьртахь къеда лаьттина иза. Маьждиган а, юьртан а истори толлуш белхаш биначу Бибулатов Вахитас дийцарехь, х1инца маьждиг лаьттачохь хилла х1етахь а юьртан маьждиг, х1инцачул жима а, дечиган г1ирсах дина а хилла.\nВайн хьесапехь, бусалба терахьца лерича, х1окху Рамадан баттахь 107 шо кхаьчна «Атаг1ойн Дог» – маьждиг схьадиллина. Дуьххьара кхузахь рузба дина 1331-чу шарахь, Рамадан баттахь, (1913 шо григориански рузманца), ткъа х1инца 1438-г1а шо (2017) ду. Вайна къаьсттина деза ду, и маьждиг деш белхаш бойтуш, куьйгалла деш веза эвлаяъ Докка-Шайх хилла хилар. Хетарехь, цунна лиъна хир ду цул т1аьхьа цхьа б1е шо даьлча, маьждигана шен устазан Элах-Моллин ц1е тилла, дерриге а Аллах1-Делан кхиэлаца, Цуьнан лаамца лелаш ма ду. Дуьххьара имам лаьттина кхузахь атаг1о-1елимстаг Берсан-Молла (х1инцалерчу атаг1ойн Берсановг1еран дайшха хилла ву иза), цул т1аьхьа – Элахан-Молла. Ша атаг1ойн къедин декхарш охьадохкуш, юьртара д1авоьдуш, эвлаяа Элах-Моллас и дарж кховдийна 23 шо долуш волчу атаг1очуьнга 1еламстаге Дудаев Аюбе.\nИштта атаг1ойн дозалла дан йиш ю д1аяханчу заманашкахь бусалба дин лардеш, юьртахошка Аллах1-Делан дош д1акхачош, Цуьнца йолу юкъаметтиг д1анисъеш, вайн Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) суннаташ, безачу эвлаяийн беркат довзуьйтуш хиллачу шайн юьртахойх-1елимнахах, масла1атхойх, дина дайх: Салгираев Эльмирзах, Берсанов Хьаьлимах, Абаев Авта-Хьаьжех, Басханов Дадех, Гаркаев Мадех, Мадин Махьмудах, Сулимин Сайд-Ахьмадах, Зеврбиган Джунайдах, Янгульбаев Мохьмадах, Берсанов Махьмудах, Матуев 1усманах, Матуев Насруддех, Булычев 1абдул-Вах1идах, Мудаев Сайд-Ахьмадах, 1979-чу шарахь маьждиг схьадиллича, имам лаьттинчу Пригородни юьртарчу Батукаев Халидах, Алихаджиев Халадах, Мехтиев Рамзанах, Бетигов Шах1аб-моллех, Мусаев 1абдул-Хьаьжех, Асаров Хьозех, Самбиев Бетирсолт-хьаьжех (Бетирсолта светски лакхара дешар дешна вара, юьртарчу № 1 йолчу юккъерчу школан директор лаьттира дуккха а шерашкахь, цул т1аьхьа бусалба 1илма а 1амийна, Девкар-Эвлахь маьждиган имам лаьттира).\nКъинхетаме волчу Аллах1-Дала цкъа а ца хадийна Шен халкъан т1е боьлху къинхетам: 1едал ч1аг1делла, бусалба динна новкъарло еш, заманаш хала яьхкича а, цул т1аьхьа и малделча а, Атаг1ахь 1елимнах кхиъна, х1инца а болуш а бу, т1екхуьуш а бу. Ц1ерш яха лаьа х1инцалерчу чкъурах кхиъначу, атаг1ошна Делан Дош д1акхачош болчу къоначу 1елимнехан. Уьш бу: маьждиган имам Альбиев Муса-хьаьжа, имаман заместитель Ахмадов Турпал-1ела, Хаджимурадов Ибрах1им, Банкуров 1иса, Дацаев Апти, Дадулагов Мохьмад-Эми, Джабаев Мохьмад-Эми, Банкуров Исмаь1ил, Банкуров Юнус, Гараев 1алви, Баргаев Мохьмад-Салахь, Тараев 1усман, Турлуев Юсуп, Ахмадов Мас1уд, кхиберш.\nАтаг1ойн дозалла дан йиш йолуш кхин цхьа масал а ду. Везачу эвлаяан Элах-Моллин, иштта Докка-Шайхан беркате лар хилла ца 1а кхуза йог1уш. Вайн махкахь хьовха, генарчу мехкашкахь а къадарийн т1арикъатан некъ бовзуьйтуш муридаш кхиийна веза эвлаяъ Кишин Кунта-Хьаьжа веана Атаг1а, Эвтарара Бамат-Гири-Хьаьжа (1овда) вог1уш хилла кхуза, Таьшкичуьра эвлаяъ 1абдул-Вах1аб-Хьаьжа веана кхуза. 1овди 1ела (Митаев 1ела) сих-сиха хуьлуш хилла Атаг1ахь. И шайга вуссуш, цуьнан тешаме муридаш хилла: Джамбулатов Демал, Хайсумов Юсуп, Асхьаб (советан 1едалан г1уллакхехь хиллачу, вевзаш волчу Асхабов Нажмуддин да), Аслаханов Асхьаб (Аслаханов Асламбекан ден Ахьмадан да). Массо а х1ума шен цхьа бух болуш ду. Дог тешна ву со, оцу эвлаяийн беркат ду атаг1ойх хьаьрчинарг, цигара схьа ду халкъалахь «эсала атаг1ой» аьлла, ц1е йоккхуш хилар а, махкахь муьлххачу меттехь а атаг1ойн сий-ларам хилар а. Суна сайнна зеделларг а ду иза: дукха меттигаш яьхкина суна, суо вовзийтича, дукха хьолахь, ханна воккхачо «дикачу меттера ву хьо», «езачу меттера ву хьо», олуш. Иза Делан къинхетам бу. Алхьамдулиллах1, Далла хастам бу!\nТахана маьждигехь дукхахберш республикин 1едалехь лаккхарчу даржашкахь белхаш бина бевзаш нах бу. Ишттачех ву Албастов Ибрах1им, Дадашев Шарпудди, Сулумов Мохьмад, Хантаев Сайд-Эми, Гамаргаев Абубакар, вежарий Тапа а, Шаму а Гацаевг1ар, кхиберш.\nВайна гуш дерг ду иза, зама мухха хиллехь а, цхьа а ца лелла Аллах1-Дела вицвина. Х1етахь маьждигаш ца хиллехь а, луучарна бакъо ма яра ламазаш дан а, кхийолу 1амал-1ибадат дан а, иза официальни 1едало дихкина хиллехь а. Х1инца санна тезеташ а дара, дика-вон дерзор а дара, 1елимнах а бара, хьехамаш а бора, къадарийн а, накъшбандийн а т1арикъатийн муридийн тобанаш а яра, ч1ог1а зуькарш а дора, накъшбандийн т1арикъатан макъамехь 1амалш а йора, г1иллакх-оьздангалла а, нохчалла а дара, яхь-юьхь ларъяр а дара, къонахий а бара…\nИштта, республикехь хьовха, цул арахьа а дика бевзаш бу дуккха а сан юьртахой, ц1ерш яха юьхь-к1ам болуш, исторехь шайн дахаран новкъахь вайн дерриге а къомах беркате дош ала хьакъйолуш лар йитина цара. Уьш бу: вевзаш волу яздархо Арсанов Саь1ид-Бей, Арсанова Фатима, яздархо а, журналист а волу, 1едалан г1уллакхахь белхаш бина Исмаилов Халид (билгалдаккха лаьа, дуьххьара журналистикехь кога ирах1отта суна г1о дина, сан хьехархо хилла ву Халид), Россин Турпалхо, Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман дакъалацархо Умаров Мовлди, Нохчийн къоманна а дозалла, Россин Президентан г1оьнча, инарла Аслаханов Асламбек (сан ненашичин Ахьмадан к1ант), бизнесменаш вежарий Iумар а, Хьусайн а ДжабраиловгIар (сан шичин Iальвин доьзалш), Асхабов Нажмудди, Янгульбаев Ваха (13 шарахь Нажи-Юьртан к1оштан хьалхарчу секретаран даржехь болх бира Вахас, цхьана муьрехь цуьнан куьйгалли к1елахь белхаш бира ас «Быткомбинатан» директор волуш. К1оштахь хьовха, республикехь а ларам болуш куьйгалхо вара Ваха), Албастов Идрис, РФ-н хьакъволу гlишлоярхо, архитектор Заурбеков Юсуп (сан ваша), Музаев Кюра, Умаров Олхазар, бевзаш болу лоьраш Возкаев Абубакар, Ахмадов Муса, Самбихаджиев Бадрудди, Самбиев 1елим-Солта, Асабаев Мовсар, Мурдалов Леча, Идрисов Муса, Алиев 1аьлви, Каримов 1аьлви, Дадаев Хьасин, вежарий Кадиевг1ар: Мохьмад а, Джалал а, Хажаев Далхан, кхиберш.\nЮьртана а юьхь-к1ам болуш ду юьртахо Хакимов Хьасан Нохчийн Правительствон председателан заместитель хилар. Республикин Куьйгалхочунна Рамзан Ахматовичана уллохь и вайна гуш хиларо гойту шена тIедехкинчу декхаршца и ларош хилар.\nНийса хир дацара, Жимачу Атаг1ан истори талларехь 1аламат дукха болх бина а, кхид1а беш а волчу Бибулатов Вахитан ц1е ца яьккхича, цуьнан талламаш оха зорбатоьхна «Исламан з1аьнарш» газетан аг1онаш т1ехь а, изза ц1е йолчу журналан масех лоьмарехь а (№41- 2010 шо, №46 — 2011 шо, «51,52 – 2012 шо).\nСо тешна ву къастийна зорбатоьхна и таллам бовза а, цунах пайдаэца а атаг1ойн аьтто хирг хиларх, Дала мукъ лахь.\nИштта ю-кха сан юьртахойн-атаг1ойн бусалба нехан истори, беркате д1адолор а долуш, беркате чаккхе а йолуш, Делан пурбанца беркате а, сирла а кхане а хир йолуш, Делан лаамца!\nДжунидан МасIуд (Заурбеков),\nРФ-н яздархойн союзан декъашхо,\nЖима АтагIа – Соьлжа-ГIала\n← Как мусульманке завоевать сердце мужа?\nИскренность перевесило все →\nМечеть имени Пророка Мухаммада (Да благословит его Аллах и приветствует)\n25.09.2019 19.03.2020 Administrator\nМехкаршна лерина хьуьжар\n«Юха а цIинлуш ду ламанийн карраш…»


COVID-19 вирус Оьрсийчохь юха а яржар билгалдаьлла. Роспотребнадзоран зерашца, пачхьалкхан 36 регионехь ун даьллачийн терахь 6,7 проценте даьлла, Москвахь а цхьаьна.\nДийнахь керла ун даьлла 21 эзар стаг хилар къаьста, пандеми яьржичхьана верриг а цомгашхилларг ву 7,5 миллион вахархо.\nЙоьалгIа тулгIе йолаяларх дIакхайкхийна Нижегородскан кIоштарчу могушалла Iалашъяран урхаллин министро Мелик-Гусейнов Давида: "Ун маса даьржаш ду. Чолхечу хьолехь берш дукха бу, хьалхарчу кхаа тулгIенехь хиллачул а. Баларш алсам хила тарло цундела".\nАннекси йинчу ГIирмерчу могушалла Iалашъяран министралло "Коммерсанте" бинчу хаамца, коронавирус кхеттачу нехан терахь десташ долу кIира а ду. Регионашна юкъарчу Роспотребнадзоран урхаллан хьаькамо Пеньковская Натальяс бахарехь, коронавирусан 4-гIа тулгIе ца хилча йиш йоцург ду, амма ГIирман бахархошлахь кIезиг бу вакцина йойтурш.\nПермскан кIоштарчу оперативан штабо дIахьедина, эпидемина дуьхьал барамаш чIагI ца бича девр дац шаьш - синбахамаллин меттигаш а, ресторанаш, кафеш а дIакъовлуш, нах вовшахбетташ барамаш хIиттор а дехка деза аьлла. Цул совнах, оперативан штабо "компромиссе" вариант кечъеш ю - QR-кодаш хилийтар тIедожош.\nВоронежан кIоштахь цхьа де хьалха дIахьедира, кхайкхийна "Чернозем" рок-фестивал хир яц аьлла. Башкирехь а хир ю аьлла хета пандемин 4-гIа тулгIе.\nВерриг а Оьрсийчохь вакцинацех чекхваьлла лоруш ву 43 миллион стаг (бахархойн 29 процент).\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь 54 процент ву ший а доза тоьхна, ткъа цхьа компонент яйтинарг ву 75%. Эксперташа бIобулуш дIахьедо, йоьду кхоалгIа "дельта-тулгIе" тIаьххьара хир ю, коронавирус эндемин инфекцин статусе йоьрзур ю бохуш.


Хьехархочо тоьхна дешархочунна\nЛахьан-бутт 10, 2012\nIllustration,Teacher beats student\nНохчийн амалш, церан дика а, вон а сенаш, гΙиллакх-оьздангаллин тахане, кхане – иза дерриг а къомо даима а сагатдан дезаш хΙуманаш ду, нагахь санна цунна цΙиндала лаахь, цивилизацин хоршахь хена йохалле дΙадаха лаахь. Иза къаьсттина актуале ду тΙемаша малдина, дардина, юха а корта хьалатаΙон гΙертачу нохчийн къомана. Соьлжа-ГΙалахь цхьа хьехархо дешархочунна тоьхна аьлла, кхеле озийна ...\n"ГIиллакх", "ларам", "оьздангалла" - и дешнан Нохчийчохь хаддаза хьехош далахь а, нехан леларехь тоьаш дацар хаало деладенна. Баккхийчийнний, къоначийнний вовшашка цакхетамаш биллина лаьтта.\nОцунна кхоччуш масале дилла мегар долуш хIума хилла кху деношкахь Соьлж-ГIаларчу цхьана школехь. 7-чу классан дешархочунна тоьхна хьехархочо. И дов генадаьлла, прокуратура кхаьчна, цигахь толлуш ду. Хьехархочо букъ тIей, коьртаххий хIума тоьхна боху беранна. Цул тIаьхьа, месаш тIера а лаьцна, шозза-кхузза корта стоьлах а биттина боху.\nНагахь санна хьехархочун бехк кхоччуш бу аьлла талламхоша сацам бахь, набахтехь яккха хан тоха а тарло цунна.\nДешархойн гIиллакхашца, аьлча а, дукхачаьргахь иза дацар, йоккха проблема ю, аьлла, Маршо Радиога, оцу девнах лаьцна комментари йира Соьлж-ГIаларчу цхьана ишколан хьехархочо Совдата.\nСовдат: « Лакхарчу классерчу дешархочух иза леттехь, ас оцу хьехархочунна бехк ца буьллу. Оцу хьоле кхачаво цара. Лаккхарчу классашкара дешархой чIогIа эхь доцуш бу. Шайна луург схьаолу цара. Хьехархочо жимма а мало яхь, цуьнан дерг школехь дIадаьлла ду-кх хьуна. ХIинцалера кегийрхой тIехь цхьа а урхалла далуш бац. Цхьа хIума цаьрга алахь, да-нана чулелха, дов дохьуш. Кхетош-кхиор ан болх банне а бац цаьрца цIахь беш.\nХийла лахарчу классехь а бер, иза жимма а хьалдолчу доьзалера хилахь, дIасетташ, схьасетташ хуьлу, шайна цIахь могуьйтуш дерг школехь а магийта деза моьттуш. Дов дича я "шиъ" хIоттийча, сан берана ахь хIунда диллина иза, ахь бер човхъа хIунда динера, хьо раз хIунда хаьжнера цуьнга, бохуш, хийла и хаза доцу хIуманаш дохьу баккхийчара школе.\nЧуьра дуьйна схьадогIуш ма дуй и хIума. Лакхарчу классашкахь телефонаш бахьнехь тIом бу боьдуш хьехархошний, дешархошний юкъахь. Ма кхехьа уьш школе телефонаш олу, вукхара къайлах-къулах уьш лелайо. Хала болх ма бу хьехархочун болх».\nЗаманаша вовшашца юстуш Iедал ду нехан. Маршо Радиоца школехь хьехархочо беранна еттар дийцаре деш, шен дуьстар далийра Нажи-Юьртарчу вахархочо Ахьдана. Цо дагадаийтира, хьалха школашкахь хьехархочо дешархочунна дов дича а, лерг озийча а, иза дас-нанас магийтора аьлла.\nАхьдан: « Оха доьшучу хенахь, дов а дора, соне а хIоттавора, тIаьхьависича, наггахь коьртах пIелг а тухура. Цкъан а цкъа дас-нанас иза хIунда дина ца олура. Мелхо а, дов а де, човха а ве, олура. Дов деш ца хилча, цхьадолу бера кхета а ца кхета. ХIинцалеранаш-м муххале а. Хьеха дезаш ду царна. Я цIахь а, я школехь а дов деш ца хилча, хецало бер, харцхьа лела.\nХьалхалера кегирхой воно чIогIа гIилалкхе хублура. Воккханиг вогIуш, хьалгIовттура. Ткъа хIинца автобус чу хьо хьалавалахь а, сегIаз а Iуьйшуш, эцца телефонийн серий лергах а доьхкина, терго а ца еш буьсу. Массо а ишшта бу бохург дац иза. Делахь а... Хьалха "пионераш" бохуш, цхьа цхьанатохаралла яра-кх, гIиллакх-гIуллакх Iамош. ХIинца иза доцуш ду. Суна-м ца хаьа, муха нислур бу уьш. Хьехархочунна хала ду, дас-нанас гIо деш ца хилча".\nДешархочух леттачу хьехархочунна, гарехь, таIзар дийр ду, девна юкъа прокуратура йоьллехь. Оцу кIентан дас нанас а, цунна таIзар ма де бахахь а, беран цхьа хан яллалц Iуналла Iедало до. Муьлххачу а стага эр ду, ша школехь болх беш хилча, шен сиха амал цIахь йита еза хьехархочо аьлла. Хьехархо а адам хилар дицдо хийлачо. Ткъа школехь лучу шен кIезгалллица эхье долчу алапе а, берийн цхьадолчу де-ненера баркалла хуьлуш а дацаре хьаьжча-м, иза цхьа чохь са доцу IиндагI санна хетало.


Къилбаседа Кавказе оьхучу туристийн терахь 20 проценте гIоьртина\nНохчийчуьра "Ведучи" курорт\nКерлачу шеран дезачу деношкахь Къилбаседа Кавказан курорташка оьхучийн терахь 20 проценте хьаладаьлла, стохка оццу хенахь хиллачуьнца дуьстича. Нохчийчуьрчу туризман министралло дIакхайкхийра, эзар сов турист хилира когсалазаш хохкучу "Ведучи" курортехь карадеанчу шеран хьалхарчу кIиранчохь аьлла. Ткъа, "Кавказский узел" агенталлан хаамашца, курортан белхахочо а, меттигерчу бахархоша а шеконашка дуьллу и терахь.\n10 процентал сов ду "Эльбьрус" когсалазийн курорте керлачу шеран дезачу деношкахь баьхкинчийн терахь аьлла, дIахьедина ГIебарта-Балкхаройчоьнан Iедалша. Социалан машанашкахь дуккхаъчара далхадора, цигарчу канатан некъа тIе кхача гIертачийн яккхий раьгIнаш латтар.\nКарара бутт карабеачхьана 8-чу дийне кхаччалц схьа Кхарачойн-Чергазийчуьрчу "Архызехь" хилла 42, 5 эзар хьаша. "Эльбрусе" кхечира 48,5 эзар турист. Нохчийчуьрчу "Ведучехь" хилира цхьа эзар ах эзар гергга хьаша, хаамбина "Курорты Северного Кавказа" компанино шайн сайтехь.


ХIун хета харжамех Малхбузехь?\nГезгмашин-бутт 19, 2016\n50 процент харжамхой а ца бахана кIирандийнахь Оьрсийчохь дIабаьхьанчу парламентан харжамашкахь дакъалаца. ХIетте а, вуно кхиаме лору Кремло и жамI. Ткъа Малхбузехь кхечу кепара хьоьжу Оьрсийчуьрчу харжамашкахь.\n„Путин Владимир кIирандийнахьехь толам дIакхайкхина: оьрсаша керла парламент хаьржина, шена чохь цо куьйгалла дечу партино, хьалха санна, дукхах йолу меттигаш дIа а лоцуш, цу харжамашкахь дакъалаьцнарш мел кIеззиг хиллехь а“, - бохуш яздо Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу The Wall Street журнало.\nХаамийн гIирсо шен оршот дийнан лоьмаран хьалхарчу агIонтIехь кхоччуш дуьйцу Оьрсийчуьрчу харжамех лаьцна. „Регистраци ян кадяьллачу еа партех массо а аьлча санна Кремлан агIончех лаьтташ. Харжамийн хьалхарчу жамIаша ма-гайтара, урхаллерчу „Цхьаале Оьрсийчоь“ партина дукхах йолу меттигаш кхача езаш ю, хетарехь, 50 процентал сов, аьлча, и бохург ду, кхул хьалха хиллачу харжамашкахь чул а алсамо“, - бохуш яздо хаамийн гIирсан Москохарчу корреспонденто Феррис-Ротман Эмис.\nЦо дуьйцу, харжамхой кхаж тасса бахар кIирандийнахь сел лахара хилар ши шо хьалха Оьрсийчохь экономикан кризис йолаяларца а, пачхьалкхан экономика рецессехь хиларца а доьзна ду, бохуш.\nТкъа иштта кIеззиг нах кхаж тасса бахар Оьрсийчоь 25 шо хьалха ша йозуш йоцуш хилар дIа а кхайкхина, яха хиъчахьана иштта гIийла хилла а дацара, бохуш цецйуьйлу The Wall Street журналан корреспондент.\nИза тешна ю, Кремло, цхьана агIор, метитгерчу бахархошна харжамаш цIена а, нийсонца а дIахьур бу бохучух тешо лууш, ткъа вукху агIор шаьш хьалхехь билгалдаьккхина долчу жамIе кхача Iалашо йолуш а хиларх.\nГерманерчу тIеIаткъамечу Шпигел журнало шен онлайн-версехь оршот дийнахь зорбане яьллачу „Шиъ арахь ха деш лаьтта, ткъа кхозлагIчо бюллетенаш чукхуьссу“ - аьлла, дерриге а кхеташ цIе тиллинчу артиклехь яздо, Кремлан агIончаша шайн оьшучу агIор харжамийн жамIаш хилийтар муха Iалашдора бохучух лаьцна.\nДуккхаъчу шерашкахь Шпигелан Москохар корреспондентийн болх бечу Биедер Беньяминс а, ХIебель Кристинас а яздо, Харжмийн комиссин куьйгалхочо Памфилова Эллас ша даржера дIаер ю, нагахь санна харжамашкахь харцонаш лелийна хилар гучудалахь, аьллера, амма „кIирандийнахь цу коммиссин куьйгалхочун балхахь керла йолчу цуьнан шорта тоьшаллаш ган йиш хилла хир ю, Пачхьалкхан Думин депутат харжар хила догIучу хьесапехь дIаца даьхьнийла гойтучу“, бохуш.\nШина журналисто масалш а дахкадо. Иштта, цара дуьйцу, Дон тIерачу Ростовехь 1958 -чу харжамийн куьпахь арахь хадеш, нахана хуьлуш лаьттарг дIа ца гайта хIоттийна ши зуда а йолуш, кхозлагIчо низамца йоцу бюллетенийн таппаш чукхийсина хилар.\nЦара чIагIдарехь, и дерриге а видеокамернаша дIаяздина ду, интернетехь лайф эфирехь массеран а гайн йиш йолуш а дара.\nИ дерриге а кхачамбацарш карарчу харжамашкахь хилар а, уьш гучудийлар а цхьа тамашаш бан оьшу хIума ца хета политологна Асхабов Хьамзатна. Цунна хетарехь, Оьрсийчохь нехан Iер-дахаран хьелаш тиш мел ло а, Iедал кхин а чIогIа дар а луш, моттаргIанаш лелор а дита а дитина, шайн карара архаш чIагIйан гIуртур ду.\nАсхабов: „Оьрсийчохь харжамаш иштта хиларх цецвала меттиг бац. Къаьстина хIинца, кху муьрехь, санкцеш бахьана долуш цигахь нехан дахар чолхе даьлла. Белхан меттигаш оьшуш йогIуш ю. Халкъ тешаш дац, шайга Iедалехь хийцамаш балур бу бохучух. Шайн карахь хIуммаъ доцийла кхета и халкъ.\nТкъа Iедал шайн экономика ледарчу хьоле мел йолу а эвхьаза, хьулдеш хIуммаъ доцуш, урхалла шаьш дIахоьцур йоцийла гойтуш ду“.\nЦу юкъана харжамашкахь харцонаш лелийна бохчунна къар ца ло Кремлан векалш а, Оьсрийчоьнан лакхара куьйгалхой а. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимирс харжамийн жамIаш дика ду элира, ткъа бахархойн доккхахчу декъо шайн аьзнаш Цхьаале Оьрсийчоь партина дIаделла хилар иза – ша тайпана аванс ю элира урхалерчу партина халкъо елла.\nХаржамхойн терахь рекордечу кепара лахара хилар хьесап ца лерира Путинан пресс-секретар волчу Песков Дмитрийс а. „нах кхин а алсамох кхаж тасса бахнехь дика-м хир дара, амма вайгахь долуш долчу терахьийн маьIна лахдан гIерта а ца оьшу, - элира цо Интерфакс агенталлица ша цу хьокъехь динчу къамелехь.\n„Гуш ду кхаьжнаш тессинчера доккхахчу декъо шаьш президентах тешаш хилар гайтинийла“, - аьлла тIе а тухуш.\nГIирма юхаерзон дагахь ву Трамп\nHuman Rights Watch: "Нохчийчохь лоьцуш бу оппозиционераш"\nМирзиёев Шавкат: Узбекистанан некъ\nБеларусехь - парламентан харжамаш\nШулц Мартин: Трамп дерриг дуьнена масштабан проблема ю


Дитт — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дитт (маьӀнаш).\nСеквойядендрон (Sequoiadendron giganteum) лакхадолу 60—80 м\nКокосан пальма Мартиникехь\nДитт (лат. árbor) — цхьаъ бен доцу гӀад дика хаалуш а долуш, даллалц лаьтташ а долуш, коьрта семан тӀехь даьржина (пальма доцург) а долуш, дукха дехачу дечиган ораматийн дахаран кеп.\nДуьнен тӀехь 2015 шарахь хадийначу мехаца 3 триллион дитт ду; Россехь — 640 млрд дитт (хьалхара меттиг дуьнен тӀехь), Канадехь а, Бразилехь а — 300 млрд.шинхьа а. ХӀора шарахь диттийн барам дуьнен тӀехь 15 млрд гергга охьаболуш бу, цуьнан бахьан хьаннаш хьакхар ду, кхин а климат хийцаялар а ду.\n1.1 Баганийн дитташ\n1.2 Стоьмийн дитташ\n1.2.1 Ровзанан доьзал\n1.2.1.1 Хьечан тайпа\n1.3 Серебряковн классификаци\n3 Диттийн рекордаш\n4 Дитт дахарехь а, оьздангаллехь а\n6 Хьовса иштта\nДитташ гӀан кепашца декъало баганан а, гӀеннийн а.\nБаганан тайпана дерш билгал ду онда, даиман сийна (наггахь аьхка сийна), мехах тера я пиллакаш йолуш гӀашца, кӀохцалгаш олу царах, тӀелета бӀараш я аьрсан цӀазамаш. Оцу тобана юкъадогӀу, масала, баганаш, базанаш, зоьзнаш, кипарисаш, секвойяш.\nШуьйра гӀаш долу диттийн ду шуьйра, чӀепа гӀаш — стоммал алссама кӀезга ду дохалелла а, шоралелла а, дукхахдерш шарахь цкъа охьаоьгу. Шуьйра гӀаш долу (я деккъа гӀаш долу) дитташна тӀе заз лета, стом лета. Оцу тобанера ду лиеганаш, попнаш, къаьхьштош, эвкалипташ, кхин а.\nГӀеннийн кепан классификации йоцуш, дитташ кхин а декъало гӀеннийн дахаран барамца — гӀаш оьгурш а, даиман сийнанаш а.\nГӀаш оьгу диттийн ду билггала хийцалун гӀеннийн духар: массо а диттан гӀеннийн дов сийна басар, охьаоьгу, цхьана хенахь (Ӏай) дитт лаьтта гӀаш доцуш, тӀехьа (бӀаьста) патарх керла гӀа долу.\nДаиман сийна диттийн дац къаьсттина гӀан духар хийцар: гӀа шеран миччахенахь а диттан тӀехь ду, гӀа хийцар паргӀата рогӀехь хуьлу диттан дахар дӀадаллалц.\nДиттийн биологин классификации йоцуш, уьш декъало кхечу хьесапашца а: масала, стоьмийн дитташ (церан стоьмаш адамо дуу), мехала дитташ (церан дечиг леладо промышленни Ӏалашонна), хӀурдкеман (хӀурдкеманаш деш леладо), тропикийн (церан ареал экваторан уллохь ю), къилбаседанан (церан ареал экваторан генахь ю) кхин дӀа а.\nБаганийн дитташ[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Баганийн\nБаганийн[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКхин тӀе хаамаш: бага а, база а, кедр а, зез а, пихта а, тсуга а\nБага (лат. Pínus) — тайпанан кеп баганийн дитташ базанан (Pinaceae) доьзалера ду. Таханлера терхьашца дуьненахь ду 120 гергга базанан кеп, уьш Ӏаламо дӀасадаржийна Килбаседан дуьненан эхигехь экваторера заполярье кхаччалц. Барамера а, субарктикан а климаташкахь акъарешкахь цара хьаннаш йо, ткъа субтропикашкахь, тропикашкахь, экваторан уллохь лаьмнашкахь кхуьу уьш. Леладо дечиган дуьхьа а, химин а, фармацин а промышленностехь. Баган стом латон кепаш, ло даа мегаш долу бӀараш, кедран бага аьлла цӀарца девза уьш. Амма дицдан ца деза, Кедр (Cedrus) — оццу доьзалера кхин тайпана диттех ду, ткъа баган хӀуш бӀараш дац ботаникан маьӀнехь.\nБага ду дукха чӀогӀа серло езачу дечиган тайпанех, амма наггахь кхоллало цӀена баган хьун. Оцунан бахьана ду, бага латтана экама цахилар, кхуьу кхин дитташ довлуш а доцучу муьлххачу латта тӀехь. Дитт даларан бахьана ду тӀехула йолу орамийн система, цунна дуткъа (1—2 см) кӀорга гӀамарш тӀехь долу латта а тоьу. Масала, Карелехь баганийн хила таро ю шуьйра ораман система (цхьадолчу къеначу диттийн орамаш ду 20 метр деха), амма латта 1 см бен стомма дац. Иштта кепара цӀена баганийн догӀаршан латта ду екъа гӀамарш, царна тӀехь кхуьу баганан хьун. Оцу хьаннийн аматийн башхалла ю дитташ цхьана хенара хилар, иза иштта кхетадо, бахархой кӀезиг болчу меттигехь а, уьш экаме ю хьуьнан цӀеран, амма хӀу даьржий сихха хьалакхуьу цхьана хеннара дитташ.\nБаза (лат. Pícea) — Баганан (Pinaceae) доьзалера дитт ду. 35 гергга тайпана даиман сийна лекха (30 м гергга) дитт ду хаза бохь а болуш. База ду коьртачех цхьа символ европийн Керлачу шеран а, Рождествон а.\nКедр (лат. Cedrus) — кӀеззиг бен доцу диттийн тобанера баган доьзалера (Pinaceae) дитт. Ӏаламехь тайпанан ареало дӀалоцу къилбан а, малхбален а Лаьттайуккъера хӀордан гуонахьара а, малхбузан Гималайшан а ламанан кӀошташ. ЦхьацӀадолчеран тайпанан векал хилла, даиман сийналаьтта, 40—50 метр лекха долу, баьржина бохь болу дитташ. Чкъор таьӀна-сира, къоначу гӀад тӀехь шера, къеначарна тӀехь этӀна, пелагаш долуш ду. КӀохцалгаш механ кепара, кхоъ я биъ са болуш, онда, Ӏитталуш, таьӀна я сина-баьццарера детин-сира хиллалц, масон а агӀора херонаш йолуш. Патаргаш деха а, доца а ду, тӀеххьарчара яхьа спиралах тера хоьттина кӀохцалг. ХӀу, силамца долун дера, ца дуу цоьсташйолунчара. Ораматашна ца оьшу лакхара охьатаӀийна, дика хи чекхдолу латта; чӀогӀа экама ю лаьттаца хи хоттарна (билгалъяьлларг гималайн кедр (Cedrusdeodara)). Шен декораци бахьанехь а, кедро дегӀдаккхаран сихолла бахьанехь а кедраш мехала ю паркашкахь лело тобанашца а, ша а. башха мехала ю сийна а, детин басахь йолу кепаш.\nЗез (лат. Lárix) — Баганан доьзалера диттан кепара орамат, баганийн тайпанах уггар а даьржина дитт ду. КӀохцалг цхьана шера, кӀеда ду. ЧӀапа, сирла-сийна, лаьтта ехачу зуьгалаш тӀехь спираль кепехь а, цхьацца а, ткъа йоцучу зуьгалаш тӀехь — курсашкахь, хӀоранна тӀехь 40 гергга. Аьтто болчу хьолехь 50 метр, кхин лекха а дахло гӀодан диаметр 1 м сов а йолуш. Деха 300—400 шарахь, билгал даьхна ду зезнаш 800 шо долуш.\nПи́хта (лат. Ábies) — Баганан (Pinaceae) доьзалера дерзана хӀу долчу ораматех дитт ду. Пирамидин кепара дитташ, хӀоз кепара ана лаьтташ геннаш а долуш. ГӀаш механ кепара (кӀохцалг), чӀапа, схьадолучохь гаттдина доца ду. Даьржина Къилбаседан эхигера барамечу шораллашкахь. Уггар а дукха кепаш йолу меттигаш: малхбуза Къилбаседа Америка (Тийна океанан бердан йист) а, Малхбуза Ази (алссама Япон) а. Пихтийн амалийн башхалла — безан бӀараш хилар, кхечу баганийн дитташка хьаьжчи лахара хьала довлу уьш.\nТсу́га (лат. Tsúga) — Баганан (Pinaceae) доьзалера даиман а сийна дитт ду. Даиман а сийна диттанех юккъера я баккхий барамера дитташ ду 20—65 метр лекха а долуш. Кондарш конус кепара я симметри йоцучу хӀоьан кепара (азин цхьайолу кепаш) ю, коьртан зуьгалаш охьаоьгу, охкало. Чкъор сира я мокха, пелагаш долуш, дукха хьолахь харош долуш. Геннаш анна ду, дукхаха чӀапделла а, охьаситтина а. Доца зуьгалаш барамехь кхиина ду; къона геннаш а, гӀодан йисттера дакъа а ситтина, охкаделла ду, шагдо мӀарах терачу голанаша гӀа охьадоьжначул тӀехьа. Даьржина Азин (Гималайш, Ций, Япон) а, Къилбаседа Америкин а барамера шораллехь. Даймохк лору Япон. Россе а, луларчу пачхьалкхашка а чуеана масех кеп, царна юкъахь Канадин тсуга (Tsugacanadensis) а, тайп-тайпана гӀаш долу тсуга (Tsugadiversifolia) а.\nКипарисийн[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Кипарисийн\nКхин тӀе хаамаш: Кипарис а, Туя а, ЖӀолам а, Секвойя а\nКипари́сийн (лат. Cupressáceae) кепарниш — нийса кхуьу я текхаш йолу геннийн коллаш я дечиг кепарчу ораматийн доьзалера Баганийн низамера дитташ. Ораматийн гӀаш жӀар кепара дуьхь-дуьхьара дирзина лаьтта я кхоъ, диъ цхьаьна лаьтта. Къона гӀаш механ кепара (охьаоьгуш) ду. Заз цхьа-ши цӀа долуш.\nКипари́с (лат. Cupréssus) — Кипарисийн доьзалера пирамида кепара я яьржина кондарш йолу, даиман сийна лаьттачу диттех а, коллех а орамат ду. ГӀаш кегийра, къоначу ораматийн механ кепара, ткъа къеначеран — пелакан тайпа, геннашна тӀетаӀийна, гераг юьллучу кепара беа могӀанехь ду. ГӀан тӀехьара агӀон тӀехь дукха хьолахь кхиана, наггахь дика гуш даьттан екхоъ ю. Кипарисаш кхуьу Къилбаседа эхиган субтропикан а, тропикан а климатехь, яьржина Лаьттайуккъера хӀордан йистехь, Ӏаьржачу хӀордан Кавказан бердан йистехь, ГӀирмехь, Сахьарехь, Гималайшкахь, Цийн къилбехь, Америкехь Гватемалера Орегоне кхаччалц. ХӀинца деха кипарисан тайпанаш — дукха шира ду; мацахлера а, церан дика лаьттина бухадиснарш а хаало кхоалгӀачу формацехь. Кипарисаш кхиадо бошмашкахь декорацийн ораматаш санна я кертан метана гуо беш. Дукха хьолахь декорацин керт еш леладо даиман сийна лаьтта кипарис (Cupressussempervirens L.). Доккха хӀудолу кипарисан (Cupressusmacrocarpa) жима барамо таро ло чохь лелон орамат санна иза лелон.\nТу́я (лат. Thúja), туйя — Кипарисан (Cupressaceae) доьзалера дерзана хӀу долчу тайпана баганан орамат. Даиман сийна лаьтта дитташ я коллаш, наггахь чӀогӀа даккхийра 60 метр лекха, 2,5 метр гӀодан диаметр йолуш хуьлу. Къоначу ораматийн гӀаш кӀеда механ кепара, къеначеран — пелакийн кепара, дуьхь-дуьхьал дирзина. Туя экаме дац долучу меттигна, дика лов промышленни гӀаланийн кӀура. ДӀадуьй хӀаваъ тодархьама а, хозаллин а. Дукха хьолахь, культиваци йо диллинчу латта тӀехь. Алсама даьржина Thujaoccidentalis, Thujaplicata а, церан дуккха бешийн кепаш а.\nЖӀолам (лат. Juníperus) — даиман сийна лаьтта тайпана баганан коллаш а, Кипарисийн (Cupressaceae) доьзалера дитт. Яккхийчу дитткепарчу жӀоламийн тайп-тайпанчу кепийн тюркийн Ӏилманан литературера цӀе арча́ ю.\nСекво́йя (лат. Sequoia) — монотайпана дечиган Кипарисийн (Cupressaceae) доьзалера орамат. Тайпанан Ӏаламан ареал — Къилбаседа Америкин Тийна океанан бердан йист. Секвойин цхьайолу экземпляраш 110 метр лакха йовлу — иза уггар лекхачех цхьа дитт ду Дуьненан тӀехь. Максимум хан — кхоъ ах эзар шо сов. Секвойа (Гесс Джордж) тайпана цӀе елла чероки меттан дешдакъойн абат кхоьллинчу (1826), оцу маттахь газет а кхоьллинчу чероки тайпанан баьччан (Sequoyah, 1770—1843) сий деш цуьнан цӀарах.\nСтоьмийн дитташ[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Стоьмийн дитташ\nРовзанан доьзал[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Ровзананаш\nКхин тӀе хаамаш: Ӏаж а, Кхор (Хьормат) а, Хьайба а, Хьач а\nӀаж (лат. Málus) — Ровзанан доьзалера гоьрга мерза я муьсто-мерза стоьмаш лета, 36 кепара (1976) гӀаш оьгу диттийн а, коллийн а тайпа. Дуккха а тайпана Ӏаж кхиабо декорацин ораматаш санна бошмашкахь, лелабо аренаш Ӏалашъеш хьуьнан асанашкахь а. Дукхах дерг иза дитт ду 2,5 — 15 метр лекха, яьржина кондарш йолуш. Геннаш доца (стом леташ) ду, царна тӀе йовла зазан чӀенгаш, деханаш (кхиаран) а ду. Акхачеран кепийн геннаш тӀехь кӀохцалш хуьлу. ГӀаш дечиган тӀехь дерзина я до диллина кхуьу, охьаоьгучу я дуьсучу гӀалетачун тӀехь. Зазанаш кӀайн, бесо-цӀен я цӀен хуьлу, гулдина ахчетар санна я турс санна. Дукха баьржина бу цӀеран Ӏаж, я культурин (Malusdomestica) Ӏаж, цунах ду дуьненахь кхиош долу дукха тайпана дерш: хьечан гӀа долу Ӏаж, цийн Ӏаж (Malusprunifolia), лоха Ӏаж (Maluspumila). Европин декъера а, Кавказера а хьаннашкахь акха кхуьу хьуьнан Ӏаж, акха Ӏаж (malussylvestris); Жима Азехь, Иранехь, ГӀирмехь, Кавказехь — малхбален Ӏаж, кавказан Ӏаж (malusorientalis); Цийхь, Монголехь, ХӀурдйистера махкахь, Малхбален Сибрехахь — сибрехан Ӏаж, цӀазаман Ӏаж (malusbaccata); Тянь-Шанан хьаннашкахь — Недзвецкин Ӏаж (malus niedzwetzryana); Къилбаседа Америкехь (Миссисипин тогӀенашкахь) — Сулярдан Ӏаж (malussoulardi). Массо а — дика моз долурш ду. Ӏежан дечиг чорда, онда, атта хадало, дика шарло; мега цӀохараллин а, дечиган а пхьолийна.\nКхор я Хьормат (лат. Pýrus) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера стоьмийн а, декорацин а диттийн а, коллийн а тайпа. ПаргӀат кхуьуш долчу диттан кондаран кеп — пирамидан кепара я гоьрга, юькъа хила таро ю. Шарахь 30—40 см лакха долу. Дикачу хьолехь кхор 5—25 метр лакха долу, кондаран диаметр 5 метре кхочу. ГӀаш, дукха хьолахь, охьаоьгуш ду. ГӀаш лаьтта спираль кепара 5 могӀанехь. ГӀа шуьйра хӀоьан кепара, 2,5—10 см деха, доцца ирадина; бос — таьӀана-баьццара, къегна, гӀан лахара агӀо сино-баьццара, гурахь деши-цӀехо-можа. Стом, дукха хьолахь, — озийна лахара дакъа шорлуш бу, гоьрга стоьмаш долуш тайпана а ю. Европехь акха кхор баьржина 60° къс. ш. кхаччалц, ареалан къилбаседа дозанехь — кӀезга бу. Ойланаш ю, культурин тайпана кхораш схьадовлар доьзна ду цхьа могӀа кепийн гибридизацица, мадарра аьлча, Pyrus achras Gärtn., Pyrus persica Pers., Pyrus cordata Desv., Pyruselaeagnifolia Pall.. Кхораш лелийна ширачу Персехь, Желтойчохь, Риман имперехь. 2006 шарахь, аьттонца йинчу селекцица юкъадаьккхина шелонах ца кхоьру тайпа, кхор эвсара кхиош бу бошмийн дакъошкахь, Уралехь, Малхбузан Сибрехахь 55° къс. ш. ХӀинца бевзаш бу эзар тайпана кхор.\nХьа́йба (лат. Cydonia) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера дечиган ораматийн монотайпанан кеп. Ӏаламехь ареало чулоцу Кавказ, Чоьхьара Кавказ, Юккъера Ази. Долу хьуьнан йистехь, ламанан басешкахь лахарчу асанехь хӀурдан барамал 1400 м кхаччалц. Дика кхуьу кӀорга семса, ялта хьоькъучу тӀуьнчу латан тӀехь. Хаало гӀамарийн, аллювиалан, цӀе, Ӏаьржа латтанаш тӀехь, ткъа иштта ишалаш долчу тӀуьначу меттигехь а. Шуьйра даьржина дӀатарделла шайолчу Юккъера хӀордан йистехь, Азин барамера кӀошташкахь, Европин къилбан а, юккъера а кӀошташкахь. Культиваци йо Европин дукхаха йолчу кӀошташкахь (Шотланде кхаччалц а, Норвегин, 63°50’ къс. ш. кхаччалц а), Къилбаседа, Къилба Африкехь, Къилбаседа, Къилба Америкехь, Австралехь, Океанехь. Иза гӀа дужу дитт я колла ю, 1,5 до 4—5 метр лекха а, раз ирх оьху геннаш а долуш. Чкъор дуткъа, пелакаш йолуш, туьлуш, гӀад тӀиера къеначу геннийн таьӀана-сира, цӀегӀо-бора я Ӏаьржо-мокха, шера; къонанаш — бора-сира, чо болу истанг кепара; маргӀалш сира-баьццара, буькъа истанган кепара чо болуш. ГӀаш моггӀара ду, хӀоакепара я овалкепара, иракепара, наггахь гоьрга я гӀеххьа дагах тера бух болуш, лакхара таьӀна-баьццара, лахара сиро, 5—12 см деха, 7,5 см шуьйра, 2 см гӀаж йолуш. Зазанаш нийса ду, дукхах дерш цхьалха, доцачу зазан когаш тӀехь. Заза бесар-ровзанан, кӀайн я ровзанан басахь, доккха, диаметрехь 4,5—5 см. Стом — харц Ӏаж, чо болуш, гоьга я кхоркепара, дукха хьолахь аьрта сенаш болуш, лимонан я таьӀна-можа бос болуш, юьхьанца чо болуш, кхиъча шера болуш.\nХьечан тайпа[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Хьечийн\nКхин тӀе хаамаш: Хьаьрса хьач а, Балл а, Туьрк а, ГӀаммагӀа а, Миндаль а\nХьач (лат. Prúnus) — стоьмийн тайпа лаганийн орамат, шена юкъайогӀу кепаш ЦӀера хьач, Балл, ГӀаммагӀа, Туьрк, Миндаль, кхин дӀа а. Дукха хьолахь Ровзанан (лат. Rosaceae) доьзалера Хьечийн (лат. Prunoideae) я Миндалан (лат. Amygdaloideae) доьзал бухарчу кепашна юкъатуху. Бевза масех бӀаь кепара хьач, баьржина болу, коьрта Ӏалашонехь, дуьненан къилбаседан барамерчу областашкахь.\nХа́ьрса хьач (лат. Prúnuscerasiféra) — стоьмийн дечиган орамат. Ровзанан доьзалера Хьечан доьзал бухарчу кепан Хьач тайпа. ЦӀера хьечах схьаяьлла цхьа кеп ю иза.\nБалл (лат. Prúnussubgen. Cerásus) — Ровзанан доьзалера Хьач (Prunus) тайпана Cerasus тайпана бухара орамат. Cerasus тайпана бухара ораматаш къаьста кхечу Prunus (Armeniaca — туьрк, Prunus — хьач, Padus — ярезаз) тайпана бухарчех хӀокху билгалонашца: стом (лаг долуш) шера, тӀеданаш доцуш; гӀаш чӀенганехь а долуш дохалла лаьтта; заза хуьлу четаран кепехь, наггахь шишша цхьаьна долуш; кхуьу гӀашца цхьана я царал а хьалха. Стоьмаш муьста-мерза чомехь хуьлу.\nМерза балл (лат. Prunusavium) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера дечиган орамат (10 метр гергга лекха, наггахь кхин дуккха а лекха — хааделла 30 метр лекха дитташ а), акха кхуьу хьаннашкахь Украинехь, къилбан Россехь, ГӀирмехь, Кавказехь, Европин кхечу регионашкахь, Къилбаседа Африкехь, Малхбузан Азехь, иштта шуьйра яьржина культурехь. Мерза балл — уггар а шира баллин кеп ю. Стом бала болабо июнь чекхболуш, цул хьалха стом ло тӀехьаьжчи тера стом латош долу Къилбан Балл олу дитто. Схьахетарехь, иза евзаш хила 8 000 шо вайн эрал хьалха Анатолехь а, Европехь а — хӀинцалерчу Данин а, Швейцарин а лаьттанаш (бӀогӀаман гӀишлойн бахархошна) тӀехь.\nТуьрк (лат. Prúnusarmeniáca) — юккъерачу барамера гоьрга кондар йолу гӀа дужу дитт. Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьечан тайпана дитт а, стом а. Туьрках кхин цӀе гӀайси а олу. Туьркийн дитт дукха хенахь дуьйна кхиош ду йовхачу бараман климатера пачхьалкхашкахь. Россехь шуьйра леладо Кавказехь а, европин декъера къилбан кӀошташкахь. Даурин лаьмнашкахь акха кхуьуш йолу Сибрехан туьрк (Prunussibirica L.), — кхин Хьечийн тайпанан кеп ю. Туьркийн дитт кхуь дукха хенахь, йовхачу климатехь 100 шо кхаччалц. Зазан чӀенгаш гӀорайо −16 — −21 °С шелонехь. Дукхаха долу туьркийн дитташ шелонах ца кхоьру, −25 °С шело лов, ткъа кхин а чӀогӀанаш −30 °С лов. Дитташ йокъаллех а ца кхоьру (орамаш кӀорге кхачарна), уьш кхио мега йовхачу регионашкахь минимум йочанаш йолчу. ГӀаш гоьрго, хӀоан кепара, дуьххьехь озийна, кегийра цергаш йолуш я шалха цергаш йолуш. КӀайн я сирла цӀе заза деллало гӀа далале. Стом — можо-цӀе («туьркийн») басахь цхьаъ лаг долуш, гоьрга а, эллипс кепара а бу. Лаг стомма а, шера а ду.\nГӀаммагӀа , Шаптал (лат. Prunuspersica — Миндаль тайпана бухара Ровзанан (Rosaceae) доьзалера орамат. ЧӀогӀа уллора ду миндалан диттана, стоьмашца бен ца къаьста вовшех. Ланцет кепара цергийн йист йолуш гӀаш ду диттан. Зазанаш охьахевшина ду, сирла-цӀе, гӀаш довлале гучудолу. Стом гоьрга, бархатан, цхьана агӀора харш долуш бу. Лаг хебна-харш долуш тӀадамийн кӀаьгнаш долуш ду.\nМинда́ль (лат. Prunusdulcis, хьалха — лат. Prunusamygdalus я лат. Amygdaluscommunis) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьач тайпана Миндаль тайпана бухара (Amygdalus) колла я жима дитт (4—6 м лекха). Миндаль дукха хьолахь бӀарашна юкъатуху, лаг долу стом болушехь. Барамца а, кепаца а миндаль тера ю туьркан лагах. Миндаль кхуьу тӀулгийн а, тӀон а басахь хӀурдан барамал 800 — 1 600 метр лакхахь (бухарин миндаль хьалакхочу 2 500 метре), гӀоле хета кальци алсама долу латт. Геннаш чӀогӀа даьржина ду. Патаргаш шина кепара ю: вегетацин еханаш а, генерацин йоцанаш а. ГӀаш ланцет кепара ду. Зазанаш цхьалха, диаметрехь 2,5 см, кӀайн я сирла-цӀен жазаш долуш. Стом — бекъа, бархатан чо болуш, овал кепара цхьа лаг долуш, стом бекъа кхиъча атта дӀакъаьста лагнех. Кхуьу кегийра тобанашкахь 3—4 цхьаьна, вовшен 5—7 метр гена. ЧӀогӀа серло дукха еза, дика йокъалла лов, орамийн система дика яржарна а, кхоош транспираци ярна а.\nСаллар-дитт[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Саллар-дитт\nКхин тӀе хаамаш: Комарийнаш\nСаллар-дитт, я комарийн дитт (лат. Morus) — комарийчеран доьзалера тайпана орамат, оцу юкъахь ду 10—16 кепара гӀа дужу дитташ, даьржина Азин, Африкин, Къилба Америкин йовхачу бараман а, субтропикан а асанашкахь. Къоначу хенахь дитт чехка кхуьу, амма тӀехь-тӀехьа кхиар лагӀло, наггахь бен 10—15 метрал лакха ца долу. ГӀаш моггӀара, гӀоргӀа, дукхаха пелака кепара, къоначу патаргаш тӀехь муххале а, йистехь цергаш йолуш. Стом — чолхе, лаьтта тӀехула дилх долучу легнех, 2—3 см беха, цӀечун тӀиера тьа1на цӀехо-сийна я кӀайн басахь, бууш бу — цхьацца кепарнаш мерза а, хаза хьожа йолуш а. Саллар-дитт деха 200 шарахь, наггахь 300—500 шарахь а.\nСеребряковн классификаци[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКласс 1. Кондаран дитташ шадерг дечиган дехачу геннех лаьтташ долу Бухара класс 1. Лаьттан тӀиера кондаран дитташ Тоба А. Лаьттан бухахь орамийн система йолу дитташ Бухара тоба а. Нийса гӀад долу дитташ Секци 1. Цхьа гӀад долу дитташ — хьуьнан дитташ Хьех\nСекци 2. Коллийн кепара я кӀезга гӀад долу дитташ, субарктикан а, лаьмнийн цанийн кепара а дитташ Ситтана дакх (Betulapubescens var. pumila)\nСекци 3. Хьун-аренан а, саваннан а тайпана, я «стоьмийн тайпана дитташ» Клаппертонан Паркиа (Parkia biglobosa)\nСекци 4. Хи дӀадуьллуш, цӀеххьана шорделла стомма гӀад долу саваннан дитташ Баобаб (Adansonia digitata)\nСекци 5. Заманан-суккулентан дитташ, тропикера доцу екъачу областийн заманан-сиккулентан гӀа доцу геннийн дитташ Зайсанан саксаул (Haloxylon ammodendron)\nБухара тоба б. Дийшина орамаш туьйсу гӀад долу а, коьрта геннаш долу а дитташ — дӀасадаьржинарш ДӀасадаьжина кедр (Pinus pumila)\nБухара тоба в. Лиана кепара гӀад долу дитташ — диттан кепара лианаш Гоьрга гӀа долу дитт дуьйриг (Celastrus orbiculatus)\nТоба Б. Лаьттан бухара орамаш доцуш, кхин леррина лаьттан тӀехулара орамаш долу дитташ Бухара тоба а. «Лелаш долу» лаьттан тӀехулара орамаш гӀадан лахарчу декъехь долу дитташ Пандантховболу (Pandanustectorius)\nБухара тоба б. «СадоӀа» орамаш долу дитташ ХӀордан авиценни (Avicenniamarina)\nБухара тоба в. «У кепара» девлла дитташ Бамбийн дитт (Ceiba pentandra)\nБухара класс 2. Гемиэпифитан кондар хуьлу дитташ Тоба А. Вегетацин меттах ца довлу гемиэпифиташ Ficus watkinsiana\nТоба Б. Вегетацин лела гемиэпифиташ Бенгалин фикус (Ficus benghalensis)\nКласс 2. Розеточни дитташ Бухара класс 1. Геннаш доцу розеточни дитташ ПӀелг кепара финик (Phoenix dactylifera)\nБухара класс 2. Геннаш долу розеточни дитташ Тоба А. Суккулентан гӀаш доцу геннийн розеточни дитташ Xanthorrhoea preissii\nТоба Б. Суккулентан гӀаш долу геннийн розеточни дитташ Дихотомин Алоэ (Aloedichotoma)\nКласс 3. Суккулентан-гӀадан гӀа доцу дитташ Доккха карнеги (Carnegiea gigantea)\nДиттан тӀехь билгалдоккху кхоъ коьрта дакъа: орам а, гӀад а, кондар а.\nДиттан орам — иза, дукха хьолахь, ораматан лаьттан бухара дакъа ду. Коьрта функци — дитт ирх латтадар, латтан бухара аьхна даар схьаозар а, иза гӀоде дӀадалар а. Орамаш деха хуьлу: уьш дагӀало 30 метр кӀорге а, 100 метр агӀонашка а. Цхьадолчу диттийн хӀаваэхь орамаш ду, уьш латтан тӀехула хуьлу, ткъа церан функци гӀашшан функцех тера ю.\nДиттан гӀадо кондаран гӀортолан функци кхочуш йо, ткъа кхин а орамашний, кондарний юкъара аьхна даар дӀасхьало. Ӏаьнан заманахь тӀуналлин а, аьхна дааран а пхьегӀан роль кхочуш йо цуо. Дечиган гӀад лаьтта дагах, дечигах, иза чухула тӀекхуьу камбий тӀиера, цуо кхуллу шеран хӀоьзнаш — дитт хадийча юкъахь гуш долу таьӀна а, сирла а дакъош. Барамера зонашкарчу хьаннашкахь хӀора шарахь цхьацца шеран хӀоз тӀекхета, ткъа церан стоммала — диттан хӀора шеран дахаре хьаьжжина тӀекхета. Екъачу кӀошташкахь диттийн харц хӀоьзнаш хила тарло йочанаш яьхкича. Арахьара гӀад къовлу чкъоьро. Шен дахарехь диттан, дукха хьолахь, цхьа гӀад хуьлу. Коьрта гӀад лазийча (хадийча) цхьадолчу диттийн йийшинчу чӀенгех йишийн гӀад дала таро ю. Бух тӀиера хьалхарчу геннаш тӀе кхаччалц долу гӀадан декъах штамб олу<refname="Фёдоров" />.\nДиттан кондар — ораматан лакхарчу декъера геннаш а, гӀаш а ду, йолало гӀадан хьалхарчу га тӀиера диттан я коллин бохь тӀекхаччалц, шен ша долчу геннашца а, гӀашца а. Кондарш къастайо кепаца — нийса кепарна тӀиера даьрдинчу кепе кхаччалц, дуькъаллица — дуькъачун тӀиера лилхачун тӀекхаччалц. Серлоно гӀаш чохь фотосинтез бахьанехь, оьшучу хӀуманийн синтез хуьлу.\nДиттийн рекордаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХьажа иштта: ГӀарадевлла диттийн тептар\nУггар лекха ду секвойя тайпана дитташ, Редвуд цӀе йолчу къоман паркехь церан локхалла 115,55 метр ю.\nДуьненахь уггар стомма дитт ду — баобаб, диаметрехь 15,9 м.\nДуьненахь уггар къена ларадо малхбуза Швецин лаьмнашкара базан дитт, иза хила тарло шенан муьрера. Цуьнан хан ю 9550 шо гергга.\nДитт дахарехь а, оьздангаллехь а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХьажа иштта: Дуьненан Дитт\nНойкоман Виварехь Ӏаламехь санна мур дулуш долу дела дитт (OlympicSculpturePark, Сиэтл)\nШуьйра даржар а, пхьолан атта хилар бахьанехь, дуьненан дукхачу оьздангаллашкахь гӀишлошъярехь, бахаман гӀирс барехь (мебель, пхьегӀаш, кхин дӀа а) хӀусам кечъярехь шуьйра леладо дечиг.\nДитт, тӀулг санна, Ӏаламан гӀирс бу, шен тӀехь дехкина суьрташ Ӏалашдинчарех, цуо гӀолаьцна дукха меттанашкахь йоза даржарехь. Дечиг догуш хиларо гӀолаьцна цӀе караерзорехь, цуо цӀеххьана шорйина адаман ареал къилбаседехьа, караерзина керла тайпана хӀусамаш: хьехарш, цӀенош, иглу кхин дӀа а. Даьгначул тӀехьа буьсуш болу кӀора лелош хилла дуьххьарлера тархаш тӀера суьрташ дохкуш. Хинал а дечиган чордо кӀезга хиларо даржийна хикеманаш лелар: бурам тӀиера каравеллашка кхаччалц — дукха шерашкахь хикеманаш дечигах дора. Цхьадолчу диттийн заза даларан башхаллаш юкъара хилла дуьненан дукхачу къаьмнийн, иштта, Японехь сакуран заза илланчаша дийцина, иза леладо медитацехь а, садаӀарехь а. Малхбалехь даьржина гӀаммагӀан зазан васт, Россехь иллешкахь бийцина Ӏежан бос.\nМеталлашца цхьаьна музыкин пондарш баран гӀирс бу. Дуьнен тӀехь уггар хьалхара дечиган музыкин пондар австралийн диджериду хилар лору, хӀунда аьлчи, иза бан цхьа а къинхьегам ца оьшу — термиташ, эвкалиптан тӀуьна дечиг юккъера дӀа а юуьй, Ӏаламо ша зурма кхуллура, йохалла хьайна маеззара нисйора.\nСеквойя — дуьненара уггар лекхачех дитт ду\nКаури — дуьненахь уггар шира диттех ду\nСан-Францискора паркера дитт.\nКъеначу диттийн тептар\n↑ Экологи: Россия оказалась на первом месте по числу деревьев на Земле. РИА Новости (2015, 2 сентябрь). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 11 сентябрехь. Теллина 2015 шеран 11 сентябрехь.\n↑ ThePlantList: Pinus\n↑ AgroAtlas — Дикие родичи культурных растений — Cerasusavium (L.) Moench — Вишня птичья, черешня.\n↑ World's OldestLivingTree -- 9550 YearsOld -- DiscoveredInSweden (en), ScienceDaily (16 апреля 2008). Хьаьжна 9 апрелехь 2010.\nRehderА. Manual of cultivated Trees and Shrubs. N.-Y., 1949\nIndex KewensisPlantarumPhanerogamarum, Oxford University Press, 1997\nДитт Викидошам чохь\nДитт Викиларма чохь\nГӀалан Ӏаламехь диттан роль\nОьздангаллин а, философин а исторехь диттах йолу ойла\nДуьнен тӀехь уггар а шира дитташ карийна\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дитт&oldid=7413867»\nОраматийн дахаран кепаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 13 январь, 14:04.


ГаланчIожехь ваха сатесна 6500 стаг ву боху Iедалхоша\nГIалгIайчоьнца доза тоьхначу ГаланчIожан-кIоштахь ворхI эвла юхаденъян сацамбина шаьш, шайн дай баьхначу ярташка берза лаам бу 1400 гергга доьзалан аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан Iедалхоша. "Кавказский узел" агенталло хаттамбинарш тешна бу, белхан меттигашца а мехкан Iедало цхьа амал бийр бу аьлла.\nДахначу шеран чакхенехь дIакхайкхийра Нохчийчоьнан урхалхоша, ГаланчIожан-кIошт юхаметтахIотто Iалашо ю шайн аьлла. Цигарчу ярташкахь баха луучех информаци гуляън дуьйладелира шаьш, цхьана кIиранчохь 200 гергга доьзало дIахьедира, шаьш реза ду аьлла, дийцина Iедалхоша.\nЗазадоккху-баттахь дIакхайкхийра ГаланчIожахь кхо некъ тобина шаьш, дан долийна 80 цIа аьлла. Доккхачу декъанна денъеш ю Ахничу а, Мержа а, Цечахки а, Чермаха а, Хьайбах а, Ялхорой а. ХIора оцу эвлахь 10-15 цIа дан тIелаьцна мехкан Iедалша.\nДелахь а, кIезиг бац дай баьхначу ярташка берза цалуурш а. Iер-дахарн хьелашца перспектива ца го шайна боху цара. Тоаме дахаран хьелаш цигахь дIа ца нисдича, маьIне дац аьлла цара цигахь вахар.\n"Некъаш дац, ток яц, тIееана газ яц, хи дац… Уггар а оьшу болх бац", - аьлла "Кавказский узел" агенталле меттигерчу вахархочо.


Нохчийн ярташкахь уьнах леш ду бежанаш\nТовбеца-бутт 13, 2016\nХIинццалц, дуьззинчу бIешарахь, Оьрсийчоьнна юьстах ю баьхна цамгар яьржина даьхнашна Къилбаседа Кавказехь – Нодуляран Дерматит. Вирусо яржош, бежанна хорша тухуш, чкъурана даI деш, цIий талхош ю и цамгар.\nСхьаялар Малхбале Африкера а, Индера а долу, тайп-тайпана цIерш йолу цамгар (нодулярный дерматит, узелковый дерматит, кожная бугорчатка) тахана шуьйра яьржина даккхий зенаш деш ю Къилбаседа Кавказан пачхьалкхашкахь а, Оьрсийчоьнан кIошташкахь а.\nЦу цамгар хьалха ца яьлла Нохчийчоь а. Вайнаха даре а деш, уггаре а доьхнарг ду цу тамашечу цамгаро яьржаш, ша нахана бо эшамаш, де-дийное мел дели алсамбохуш, шорбеш хилар.\nДаьхнех болх-некъ а, дезар а дина бехачу юьртахоша лоьрашка орцанаш доху, цара шайн ницкъ кхочучу барамехь дарбанаш а леладо, амма тIаккха а даьхнашлахь дараш дукха ду.\nХIора дийнахь аьлча а харц хир доцуш, цхьана билгалйинчу а, билгал ца йинчу а меттигашка, шайн лаам-таронашка хьажжа дIатекхош ду наха делла бежний. Наггахь волчо ор а доккхий, шен ницкъаца лаьттах дуллу делла бежана, наггахь волчо дага а до.\nБакъду цу декъехь Iедало лоцуш цхьаллиг цхьа дакъа дац.\nМасала, хIинца хIара къамел ас, могильник олучу, бежний чархаш дIатекхийначу меттехь деш ду. ТIекIал Iохкуш ду са даьлла хьайбанаш. Мохана тIаьхьашха бен тIе а ца вахалуш ирча сурт ду схьагуш дерг.\nИ цамгар хIаваэхула а дIасаяржа тарло бохуш лоьраш леткъамаш бахь а, уьш лаьттах дохка саготта бац кхузахь юртдай биста кхаччалц Iедалхой.\nДелла Iохкучу бежнийн оьланашна гена боццуш бежаш юьртара бажа а, жа а ду. Цу цамгаран ун царех хьаккхадала а тарло –кх, нахана хуьлуш лаьтта зенаш деба а мега-кх аьлла, бала кхочург а хилла арадолуш садоIу дегI дац. Теркаца Iохкучу кIошташкахь, ур-аттал Гуьмсан кIоштехь а цхьа юрт яц иттаннашкахь, ткъаннашкахь цу цамгаро даьхний эгоза.\nБахархоша шайн ка яьл-яьллаче дIатекхадо зене девлла хьайбанаш.\nХIинца со Теркаца Iуьллучу цхьана юьртара, нехаш а, кхаьлли а кхуьссучу оьланехь ву. Ишта меттигашкахь а кIезиг дац къайлах а, къулах а наха дIакхиссина бежнаш. Цунна даре до соьца къамел деш волчу, нехийн меттехь къепе латточу Iумара а.\nКхузарчу хьолах цакхуьург инзаре цец а воккхуш, тамаше хеталуш кхин цхьа хIума а ду- хIара ишта хила ца дезара, цамгаро эгийна бежнаш маьI-маьIIе охьакхиссар кхин тIе а кхерам баржош хIума дац, аш и муха могуьйту аьлла хаттаре ваьлча жоп дала хIуттуш да вац юртдайшлахь а, я лоьрашлахь а.\nХуьлуш долчух шаьш кхуьуш а дац, я Iедалан мукъ карахь болчарна хIара чолхе, эшаме хьал ма-дарра девза аьлла а ца хета шайна бохуш даггара цецбуьйлу цхьаберш.\nЦарех ву Соьлж-ГIалин кIоштера вахархо Дурдиев Сайди а\nКхин цхьа хIума а ду тидаме эца хакъ долуш. Хууш ма-хиллара, тахана аьттан мах лаххаре а 40-50 эзар сом бу, нагахь елла бежана чохь кхобуш ярстош хиллехь, цуьнан мах кхин а лакхара хила а тарло.\nТамаше хеталург ду могIарерчу нахалахь наггахь стаг а цавалар, Iедало гIо дийр ду-кх, Iедалера аьтто хир бу-кх хилла зе дайдарехь аьлла дегайовхо кхобуш.\nДукхахболчарна мотта а ца моьтту шайна Советан Iедало деш ма-хиллара гIо дан догIу а, и дагахь а доцу даьхнийн цамгар яржарна а, цо махкахь «орам» хецарна а Iедалехь берш жоьпалле буй а.


Есенин Сергейн - 120 шо. Россин зевне илланча - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЕсенин Сергейн - 120 шо. Россин зевне илланча\n07.10.2015 11:20 Среда\nАвтор: ГАЗИЕВА Аза\nРФ-н яздархойн Союзан декъашхо\nКъегинчу пох1мица оьрсийн литература серлайохуш дуккха а хьуьнаре поэташ бу Россин. Делахь а ша схьаваьлла халкъ, дай кхиийна латта, цуьнан башха 1алам дезарца наггахь верг а ца кхочу царех Есенин Сергей Александровиче. Россин шера аренаш, цуьнан юькъа хьаннаш, дайн лила кхетча санна, сеналле дирзина 1аьмнаш гуш хета, Есенинан исбаьхьа мог1анаш доьшуш. Иза бакъволу оьрсийн поэт хилла шен экамчу, оьздачу сица, карзахечу амалца, чолхечу дахаран некъаца. Дукха ца ваьхна поэт, амма оьрсийн литературехь цо йитина сирла лар 1аламат йоккха а, чулацаме а ю. Кху деношкахь, октябрь беттан 3-чу дийнахь, 120 шо кхочу поэт вина, ткъа иза д1акхелхина 90 шо кхочуш ду…\n1895-чу шеран 3-чу октябрехь Рязански губернина юкъайог1учу Константиново-Юьртахь ахархочун доьзалехь дуьнент1е ваьлла Есенин Сергей. Поэтан нана Титова Татьяна шен лаамехь безамца ца яханера Есенин Александре маре, мелла а токхо йолчу доьзалера ву аьлла, дас-нанас бертаза д1аеллера. И бахьана хила тарло, дукха хан ялале, кхо шо кхаьчна Сережа карахь а волуш, иза дец1а юхаерзар. Бакъду, ненахоша дика доладора хинволчу поэтан, къаьсттина ненавежарша. Церан 1аламат хьоме вара к1ант, цкъа а шайна юххера д1а ца волуьйтуш, коча, аьрха кхиош. Пхи шо а кхачале нека дан, говр хахка, мелла а элпаш 1амийнера. Барх1 шо кхочуш-м Сергей, шен ненавежарий санна, дика хелхаволуш, илли олуш, балалайка локхуш вара. Исс шо кхаьчна к1ант Константиновехь йолчу земски училище деша д1авелира. Кхиамца и училище чекхъяьккхина ваьлча Спас-Клепике г1аларчу хьехархойн курсашка деша вахийтира. Бераллехь дуьйна Сергей дешарна т1ера вара, к1орда ца деш даима книгаш йоьшуш вара. Пхийтта шо кхачале ша стихаш язъян а волавелла иза. 1912-чу шарахь, хьехархойн курсаш к1ант чекхъяьхна волуш, дикка г1араяьлла ю цуьнан поэтически корматалла. Цхьа тамаше мукъаме, тамехьа лерса хьостуш ю цуьнан дуьххьарлера байташ. Уьш 1аламах, хенан х1оттамах, дийнатех ю. Цаьрца массаьрца, адамашца санна, къамел деш хетало поэто. Адмаллех, къинхетамах, сирлачу кханенах йолчу дегайовхонах дуьззина ду цуьнан поэтически мог1анаш. Цхьа тамашийна мукъаме ду, хилла ваьллачу поэта яздича санна, чулацаме а ду.\n1913-чу шарахь Москва-Г1ала д1авоьду къона поэт, зевне бос керча ирс лаха. Амма нийса хир дацара и йоккха шахьар Есенин гучуваларх самукъадаьлла, массо а кор-не1 диллина, яккхий зурманаш а локхуш, дуьхьалъяьллера аьлча. Бухахь девзаш цхьа а адам дацара. Х1ара гаре сатесна я кхунах тамаш бан кечвелла муххале а цхьа а вацара. Хало даьхкира Москвахь даьхна хьалхара денош, беттанаш. Эххар а корректоран г1оьнча белхан меттиг нисло поэтана И. Сытинан типографехь. Цу балхах 1ехавелча санна сихлой, нускал даладо. Изряднова Анна Романовна яра цо дуьххьара ялийна зуда. Цо вина к1ант Юрий вара кхуьуш. (Иза къинхетамза х1аллаквина ежовщинин мур д1аболалуш 1937-чу шарахь). Амма дукха сиха и ший а к1ордира поэтана. 1ар-вахаран ойла к1езиг йора Есенина. Доьзалан хьашташа садуучарех вацара иза. Я цунна хьалха цуьрриг ша декхарийлахь ца хетара. Къинхьегамна пе а тоьхна, самукъадаккха меттиг лохучарех вара. Дахаран коьрта къилба хилла д1ах1оьттинарг поэзи яра цуьнан. Ша схьаоьцу дерриге а алапа книгех духкура, ткъа доьзална напха латто ша декхарийлахь хилар цкъа а дага ца дог1ура цунна. Т1аккха бехк буй къоначу х1усамненан, кхунна реза ца хилча? Делахь а цуьнан ойла ян раг1 ца кхочура Есенинан. Цунна ша хилла ваьлла поэт хетахь а, Москвара газетийн, журналийн редакцеш цкъачунна х1ара тергалвеш яцара. Редакцийн белхалой ца бешара юьртара х1уо детталучу кхуьнан поэзех. Оцу гал-морзахаллаша дог эт1адора къоначу поэтан. Иза маларехьа велира, болх а д1атесира, доьзал а буьйхира.\n1915-чу шарахь Есенин Сергей Москвара Петербухе д1авоьду. Цигахь бевза цунна оьрсийн поэташ Гумилев Николай, Ахматова Анна. Цара лаккхара мах хадабо къоначу поэтан поэзин. Шайн ницкъ кхочу г1о-накъосталла до цара цунна. Ц1еначу даггара схьакховдийначу доттаг1аллин куьйго дог ира-карах1оттадо вайн Сергейн. Накъосташа-поэташа тешийтира С.Есенин шен хьуьнарех. Кхин а болх бан дог доуьйтуш, ойла т1ома яьккхира цара цуьнан. Дуьххьара зорбане елира кхуьнан «Береза» ц1е йолу стихотворени. Иза 1аламат беркате хилира. Поэт вевза россин литературни шуьйрачу гуонашкахь. Цуьнга кест-кеста кхойкху литературни суьйренашка. Х1инца цуьнах бакъволу оьрсийн поэт олу. Россин поэзин хиндерг кхуьнан сийлахьчу ц1арца дузу. Шо шаре далале Есенинан гергало тасало поэташца Блок Алексадраца, Городецкий Александраца, Клюев Николайца. Петербухехь 1916-чу шарахь зорбане йолу цуьнан дуьххьарлера говзар «Радуница».\n1917-чу шарахь Есенин Сергейс шолг1а нускал даладо. Иза яра Зинаида Николаевна Райх. Мейерхольд Всеволод Эмильевичан театрехь болх беш актриса яра Райх. Поэт цуьнан хазаллех 1ехавелла, сихаллехь дина захало дара иза. «Ойла йоцуш динарг г1айг1а йоцуш доьрзура дац», — олу халкъалахь. Сатийсамечу ирсе ца кхечира Есенин актрисица. Къона поэт маларца эвхьаза хилар тидаме а эцна, ханна мелла цулла доккха долу нускал 1ехо доьлла даго къастинарг, цкъа а марехь хилла яц ша аьлла. Амма харцо заманна йохалла гучуялаза ца юьсу. Дукха хан ялале Есенин т1аьхьакхиира шена нускало йиначу ямартлонна. Гечдар аьттехьа ца дуьтуш, дуьненчохь кхин д1а яккха йисинчу массо ханна дегабаамо бен бира поэтан экамчу даг чохь. Карахь йо1 а йолуш йитира цо Зинаида Райх. Цхьана ханна юхавеара, йо1ах къахетта. Иза т1еверзина яьлла ша аьлла хетачу актрисас кхин цхьа бер дира. К1анта йоццачу ханна 1ехийра поэт. Амма дукха хан ялале девнаш, дегабаамаш, ваьснаш юха а д1аюьйлаелира. Эххар а 1921-чу шеран 19-чу февралехь суьдехь къаьстира и шиъ, берашна напха латтор Есенина шена т1елоцуш.\nЧекхдаьллачу ХХ-чу б1ешеран 20-чу шерийн юьххьехь Есенин Сергей шен кхиаман г1ушлакхехь вара. Петербухерачу, Москварачу газеташа, журналаша, вовшашца яьхье а дуьйлуш санна, хаддаза зорбане йохура цуьнан стихаш. Уьш 1аламат маь1не, чулацаме, еша атта яра. Цул совнаха, мог1а бинна зорбане юьйлуш книгаш яра цуьнан; «Голубень», «Преображение», «Страна Советская», «Персидские мотивы», дуккха кхин ерш а.\n1921-чу шеран июнь баттахь РСФСРн культурин нарком волчу Анатолий Васильевич Луначарскийс кхайкхина Росси еара дуьненахь г1араяьлла евзаш йолу хелхарча Айседора Дункан. Цуьнан схьаялар Ирландера дара, ткъа болх беш иза Америкехь яра. Ларамза дацара иза Росси кхайкхар а. Керлачу 1едална керла хелхарчаш оьшура, говзанчаш оьшура. Къоначу советийн 1едало Айседорина т1едиллира мехкарий хелхабовла 1амо школа схьаеллар. Цо, реза а хилла, шен болх д1аболийра, юкъ-кара сольни концерташ луш. Цуьнан цхьана концерте нисвеллачу Есенинан шовкъечу хелхарче безам бахара. Берх1итта шо Дункан йоккха хиларо новкъарло ца йира бахначу безамна. 1922-чу шеран май баттахь Айседора Дункан яла а йой, цуьнца дозанал арахьа турне воьду Сергей. Европехь, Америкехь шайн дог лаьттачу массо а маь11е кхечира и шиъ. Говзаллин лаккхарчу т1ег1анехь хелхарчин корматалла йолу Айседора массанхьа езаш т1еоьцура, цуьнан концерте дукха адам дог1ура. Ткъа хьовсархошна юкъахь уггаре тешаме доттаг1 оьрсийн поэт вара. Амма, мел халахеташ делахь а, поэт иза поэт ву, дуьненан муьлххачу маь11е кхачча а. Дукха хьолахь церан мел шовкъе безам а шарал т1ех ца болу. Есенинна а к1ордийра Айседора Дункан а. Хелхарча Америкех юьтий, ц1авоьрзу поэт. 1923-чу шарахь Росси ц1авирзинчу поэта д1аболабо «Хулиган» ц1е йолчу стихин керлачу цикл т1ехь болх, царна юкъайог1у «Исповедь хулигана», «Любовь хулигана». 1924-чу шарахь зорбане йолу цуьнан «Москва кабацкая» ц1е йолу книга. Цхьаболчара дийцарехь, уьш актрисина Миклашевская Августинна лерина яра. Амма оццу муьрехь Есенин Сергейс кхин цхьаъ керла нускал даладо. Х1инца иза Софья Андреевна Толстая яра. Оьрсийн сийлахь-воккхачу яздархочун Лев Николаевич Толстойн к1ента йо1. Цундела 1аламат хала ду кхета, баккъала а йолу поэтан карзахе ойла хьанах хьерчаш хилла, шен экама синахаамаш цо хьаьнга балхош хилла. Амма, цхьана а кепара шеко йоцуш, бакъдерг цхьаъ ду: Есенин Сергей, дуьйцийла йоццуш, пох1ме поэт хилла. Россехь дехачу массо халкъийн а мах боцу беркат ду цуьнан зевне поэзи. 1аламат йоккха хазна ю цуьнан сирла кхолларала. Ткъе итт шарахь бен ца ваьхнехь а, оьрсийн литература ц1е йолчу исбаьхьчу хьаьттахь, ша тайпачу башхаллийца къесташ, беркате майда ю С.Есенинан цкъа а нур доврдоцу сирла поэзи. 1925-чу шеран 27-чу декабрехь яздина поэта х1ара мог1анаш:\nХьо даима сан даг чохь ву!\nКху дахарехь керла дац валар.\nВахар а ца хилла-кх керла!\nДог иэшначохь поэто шен дешархошка деш весет хета и г1айг1ане дешнаш. Уьш маь1не а ду, х1оранна сих кхета ницкъ кхочуш а ду, милла ойлане ваккхал чулацаме а ду. Инзаре къаьхьачу хорамо дог 1уьйдуш хилла-кх цуьнан, дахаран т1аьххьарчу м1аьргонехь шен ц1ийца и мог1анаш яздина хилча. 1925-чу шеран 28-чу декабрехь Петербухехь «Англетер» ц1е йолчу хьешан ц1ийнехь ирхъолвелла карийна ХХ-чу б1ешеран тоьллачарех цхьаъ волу поэт Есенин Сергей.\nМарсаяьлла, хета, сийна ц1е.\nДукхаезна геналла а йицйи.\nСоьга х1инца дов ма кхийдаде,\nБезам бийца воллу со иллица.\nД1атесначу бешах тарло со…\nБуьту ас мехкарий а, малар а.\nХ1инца сайн дахаран т1алам бо,\nДити ас хелхарш, иллеш алар а.\nХ1инца лаьа хьоьга хьоьжуш 1ан,\nБаьццар бос б1аьргийн хьан хазбелла.\nКхин карийна, хьо ма г1ойла д1а,\nСан селхане т1аьххьара а язъелла.\nТайна болар, ишта дег1ан кеп…\nВоккхавоь со хаза амат гича.\nБезам бу соьхь, ца ларийнехь къеп,\nХьуна муьт1ахь хила ву со кийча.\nСинкъераман эшац суна туш,\nКийча ву со байтех а д1акъаста.\nАмма лаьа, куьйгех хьакхалуш,\nГуьйренан бос болу месаш хьаста.\nХьан а, сан а суна некъаш тов,\nХилар уллехь уьш я геналлийца.\nДуьххьара ас т1е ца лоцу дов,\nДуьххьара хьоь кхойкху сайн иллица.\nДохковаьлла, кхойкхуш, со ца воьлху,\n1ожа т1ера къайлабаьлла х1ур...\nЦунах терра дерриге д1адовр ду,\nЮха хир бац сан жималлин мур.\nДетталур дац х1инца, хьалха санна,\nКийрахь шело шеца йолу дог...\nДакх кхуьучу махка тахна — кхана\nКхочур буй-те сан берзина ког?\nНаг-наггахь бен сино, долий кхерста,\nБайташ язъян хьийза ца бо мотт.\nДицлуш лаьтта синхаамо хьестар\nМичахь бу-те б1аьргаш чуьра х1орд?\nСан лаамаш б1аьрмециге хилла.\nДахар ду и? Я ду иза г1ан?\nХетало:ц1ег1азчу говра хиъна,\nАс 1уьйренца йоккху новкъахь чан.\nКху дуьнен т1ехь даим дац вай дехар.\nЛаьтта г1ийла оьгу къохкан г1аш\nХьан декъала хила зевне дахар...\nЦунах дуьсург ду цхьа тийна каш...\nГочйинарг – Хожбауди Борхаджиев


Хьо тIаьххьара маца вахана мангал тоха?..\nМангал-бутт 13, 2015\nНохчийчоь --Теркахой бу мангал тухуш, 13Ман2015\nНохчийчоьнна а тIегIерта кхузаманан урбанизаци. Сурт цуьнан иштта ду: ца лелабо наха етт, устагIа, котам, гIаз, бад, тесна юьйш а йоцуш юьсу бошмаш,ца хаьа доьзалшна, муха чам бу хIинцца етт оьзна яьккхинчу шурин, хIоьан, бешара хьадда вахана хьалаозийначу хохан, хорсаман, шаьш кхиийначу хасстоьман.\nАтта болх бац мангал шаршор. Кес лаьцна воьду со, ткъех гIулч ваьллехь кхин гена а ца ваьлла, амма са а хаьдда висна. Со санна кху дайх бисинчу мангалх хербелла дукхахболу нохчий а. Цхьаболчу кегийрхошна-м и муха лоцу а ца хаьа. И тусарррий, ирбаррий-м дийца а ца оьшу.\nБIеннаш шерашкахь вайнаха даьхний кхобуш, шайн рицкъ дебо, хьал-бахам стамбан хьекхна хIара гома, пIенда санна сеттина болатан аса-мангал тахана Iуьллуш бу дегабаам бича санна, бицбелла, мекха а боьлла . Iуьллуш бу нохчийн ворхIе да хене ваьккхинарг, церан дахарехь аьтто бинарг хIарра мангал хиллехь а.\nТахана кхуьнан кхоллам къацахетарийн буьйна бахна схьахетарехь. РегIан даккъашкахь, басешкахь, боьранашкахь лехча а ца карабо мангалхой. Уьш хена жерахь юха ца бан цхьанхьа дIабаханчух тера ду. Шайн куьйга докъар доккхурш мелла а алсам ган тарло ломан кIошташкахь, бакъду цигахь а, гонах жIолмийн, коьллийн керташ а йина, хIинццалц доладина мангал хьокху меттигаш тахана тиссина лаьтташ ю.\nНекъа тIера дIавала а ца оьшуш цунна тоьшаллаш карадо Ножай юьрта кIоштехула Бена-Ведана, масала хьалавоьдуш а. Изза сурт Веданан а, кхечу кIошташкахь а. Кху бицбина богIучу мангалах тера, кхуьнца дозаделча санна, нохчаша ма-аллара, юьхь дозуш хилча санна, Iар-дахарехь дуккха а хIумнаш дицдина, хийцаделла догIу ярташкара дахар а. Баккхий хийцамаш дукха белахь а, дика аьгна ирбина мангал, мацах-мацах санна бацах дика-м тасало.\nХьалхо муха дара ярташкара дахар? Мел хийцаделла Iар-дахар а, адамаш а? Цунах, шена зеделлачух дуьйцуш ву Теркйист кIоштера къинхьегамхо Руслан.\nРуслан: «Хьалха сатасарций кочар а дой, регIа мангале хьаладоьдура, вовшашка маьхьарий а детташ. ЧIогIа хаза хан Яра. Де дохделла далале бохуш мангал хьокхура, ворданаш а юттий цIа догIура. Хьанех, хьуна гIо дой, бохуш маьхьарий а детташ,эшахь гIо дора къаьсттина воккхачунна. Тахана малх лакхабаьлча а ,7-8 сахьт даьлча а нах бийшина хуьлу-кх хьо дIа кетIа вахча.\nАраваьлла мангал тоха бала болуш-м цхьа да вац. Къахьега ца лаьа нахана. Хьо регIа вахана хьаьжча,тулгIе а етташ,хIорд санна цана ю-кх, амма хьокхуш стагга-м вац. Даьхний лелош берш кIезиг бу. Тхан юьртахь нисса аха юрт ю-кх бежана корта боцуш».\nЮьртара дахар чIогIа «гамделла» хетачех ю Ломаз-юьртара 80 шо долу Iайшат. Цо дийцарехь етт озар, бод хьакхор, бепиг дар, тIаргIанах дезар дар, я хастоьмаш кхиор хIун ду ца хууш, сте хилар бен кхин гуьнахь доцу зударий дебна тахана ярташкахь. Цундела бохура цо юьртара дахар тахана гомха а, гома а хета шена.\nIайшат: «Дера хета гома. Хьалха санна къахьоьгуш белхьара зударий сакъера дог а догIур дацара,чу а бирзина шайн гIуллакх деш а хир бара. Шайн марошна зударий а бац уьш,я берашна хьеха наной а бац уьш. Буза а буьзина хьербевлла-кх. ТIаргIанах дезар деш йолчу сох а ца беша. Со Iовдал ю боху сан-сайн чуьрчара а».\nКъаноша даре а деш кху тIаьхьарчу 20-30 шерашкахь вуно чIогIа хийцаделла ярташкара дахар,хийцаделла и тидар а, кхетор а,юьртахойн амалш а. Царех ах сов, даьхний кхабарра-м стенна дуьйцу, цхьа етт кхобуш а бац, я бад-котам лелош а бац. Оццул буй те аьлла бу, къух даьлла лаьтташ бошмаш а йолуш, хох саьмарсекх а, наьрс-памдорра-м хьала а охьа а туьканара оьцуш берш.Цара, баккхийчара, гIаланийн амале йоьрзуш ю ярташ бохуш, беш болу тидамаш, мелла а бакъ хуьлчух тера деттало схьагуш долу сурт.\nАтта болх бац мангал шаршор...


Болгарехь лаьцна нохчо дIахецар доьхуш гуламаш лаьтта Европехь\nChechen meeting in Berlin, 14Sep2012\nНагахь санна цхьана стагана муьлххачу а Европерчу пачхьалкхахь политикан я гуманитаран тховкIело еллехь, цу дийнахь дуьйна и стаг jцу пачхьалкхан Iедалийн жоьпаллехь ларалуш ву, цара цуьнан кхерамазалла а, цуьнан маршонаш а Iалашъян декхар а долуш. Цу маршонех коьртаниг ю ваха-варан маршо а.\nАмма тIаьхьарчу хенахь нохчийн мухIажарийн и маршо Европерчу цхьамогIа пачхьалкхашкахь хьоьшуш ю. Шайн гIуллакхна дехьа-сехьарчу Евробертан пачхьалкхашка баха новкъабевлла мухIажарш луларчу мехкашкарчу Iедалхоша, лаца а лоций, набахте бохкар нисло кест-кеста. Бахьана - уьш Оьрсийчоьнан Iедалша, террорхой бу бохуш, дуьненаюкъарчу лехаме белла хилар хуьлу.\nИшттачу бехкаца Марсахьокху-бутт болалуш Болгарин дозанехь лаьцнера Германин вахархо Гадамаури Мохьмад. ТIаьхьарчу ялх шарахь Берлинехь вехаш волу иза садаIа Туркойн махка воьдуш хиллера.\nКху деношкахь Оьрсийчоьнан Iедалан каравала кечвина нохчийн мухIажир Болгарино. И гIуллакх цу тIе ца далийта Европерчу массех пачхьалкхашкахь Болгарин векалташна хьалхахь митингаш дIаяьхьна нохчийн диаспорийн векалша.\nБерлинерчу Болгарин векалтана хьалха кхо бIе сов стаг гулвеллера, цу пачхьалкхан Iедале Гадамаури сихонца маьршаваккха, аьлла, кхайкхам бан. Цигахь дакъалоцуш хиллачу немцойн адамийн бакъонашларъярхочо Эдель Герберта иштта дийцира Маршо радионе шаьш гулдаларан Iалашонах лаьцна.\nЭдель Герберт: „Тхо Гадамаури Мохьмад бахьана долуш гулделла. Иза лацар низамца дац. Цкъа хьалха иза террорхо хиларна бехке винера Болгарино. Хьалхарчу кхелехь, и бакъдацар тIе а чIагIдеш, Мохьмад тоьллера. Амма кхин цхьа кхел а йина, иза бандитизм лелорна бехке ву, аьлла. Тхо цунах кхеташ дац. Иза сихонца юхаваре сатуьйсу оха.\nМохьмадан кхузахь боккха доьзал бу - ялх бер. Немцойн махкара мухIажир лацар а, тIехула тIе хIинца Оьрсийчу дIавала гIертар - иза бакъонца догIуш хIума дац. Цундела дуьхьалонан акци еш арадевлла лаьтта тхо“.\nБерлинехь карарчу хенахь бехаш бу Гадамаурин Мохьмадан доьзал а, гергара нах а. МухIажиран ялх бер а, хIусамнана а, шиъ ваша а ву немцойн коьртачу шахьарехь иза цIаваре хьоьжуш. Ткъа лаьцначун ваша Гадамаури Махьмуд митингехь дакъалоцучийн могIаршлахь ву.\nГадамаури Махьмуд: „Цуьнан хьалхара кхел террорхо ву аьлла яра. Цу кхелехь иза туьйлира. Юха цара Гезгамашин- беттан 11-чохь шозлагIа кхел йина, лакхарчу инстанцехь. Цигахь цунна дуьхьалтеттина бехк цIеххьана хийцина цара, „терроризм“ бохург дIа а даьккхина, „бандитизмана“ бехкевеш. ТIом бина вац иза, бандит ву, аьлла, и бехк теттина цунна тIе хIинца. Диъ де далале, кхин хийцам ца хилахь, Оьрсийчоьне дIалур ву, аьлла, сацам а бина цара цунна.“\nШеко яц, Гадамаури Мохьмадна гонахьа кхолладелла хьал, бакъонна тIехь а доцуш, Болгарин Iедалийн векалша шайн цхьа Оьрсийчоьнца долчу йохк-эцаран я политикан закъалтна кхоьллина хьал хиларх. Болгари нохчийн мухIажиршца ямартлонан политика дIакхехьарехь Европехь дуьххьарлера пачхьалкх яц.\nТIаьхьарчу беттанашкахь нохчийн мухIажирш, Оьрсийчуьра кхочучу шеконечу омранашца леца а лоьйцуш, цу пачхьалкхе дIабала хьийзочу мехкашкалахь билгалъяьлла ю Белги а, Итали а, Хорвати а. Цигахь лецна хилла вайнехан мухIажирш, нохчийн диаспорийн векалш вуно жигара хьовзар бахьана долуш, цара хаддаза цу пачхьалкхийн векалташна хьалха митингаш а, дуьхьалонан акцеш а дIакхехьаро маьрша бехира.\nИштта Гадамаури Мохьмадан кхоллам а, шаьш бинчу тIеIаткъамца дикачу агIор берзаре сатуьйсуш, кху деношкахь митингаш дIахьо нохчийн мухIажарша Европерчу пачхьалкхашкарчу Болгарин векалташна хьалха.\nРогIера дуьхьалонан акци хир ю Венехь а, Страсбургехь а, Софияхь а.


Дуьне, Дечкен-бутт 19, 2015\nОршот-де 19 Дечкен-бутт 2015\nДечкен-бутт 17, 2015\nАвстрера бусулба нехан ойланаш\nДечкен-бутт 16, 2015\nТеррорхошна тIехIиттина нах лоьхуш бу ерриг а Европехь\nМасех де хьалха Иракъе яха новкъа яьлла йолу рогIера ши йоI лаьцна Австрерачу Iедалхоша. Цхьаъ царех I6 шо долу нохчо ю, Залцбург гIалин полисхоша чIагIдарехь. Ткъа важа I7 шо долу боснихо. И шиъ Иракъехь ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанан шина декъашхочуьнца интернетехула гергарло а тассаделла, цу шинге маре яха новкъаяьлла хилла. ТIехула тIе, Зальцбургерчу прокуратурано динчу дIахьедарца, и хIума данне а дагдеанарг а, боснихочунна иза марздинарг а нохчийн йоI хилла.\nЭрмалойчура дуьхьалонан акцеш\nЭрмалойчохь дуьхьалорнан акцеш хилла Оьрсийчоьнан Ереванерчу векалллана хьалха а, Оьрсийчоьнан тIеман базина уллехь а, Гюмри гIалахь администрацин гIишлошна хьалха а. Гулбеллачара доьхург дара 6 стагах лаьтта доьзал бийна волчу оьрсийн салтийчунна нийсонца кхел яр. Полицица хиллачу тасадаларшкахь лазийна нах бу.\nОш гIалахь тIай деш карийна шира кхаба\nКерла санкцеш кхайкхон мега Оьрсийчоьнна\nОьрсийчоьнна дуьхьал яьхначу санкцийн кхин дIа болу кхоллам бийцаре бан мега Евробертан арахьарчу гIуллакхийн министарша гергарчу хенахь.\nДечкен-бутт 14, 2015\nДушуев Рахьман: Немцойн Iедал хьекъале ду оцу тIехь...\nШерип: Марселехь-м тийна ду\nБайсаев Iусам: Норвегерчу гуламо ойланаш йойту\nБусулба нах цабезачийн гуламаш\nПарижехь "Шарле ХIебдо" журналан белхахой а, массех полисхо а вуьйш, иккхинчу бохамо шайн-шайн мехкашкахь бехачу бусулба нахана дуьхьалбаьхна европахой. Гуламаш лаьтта кху деношкахь массех пачхьалкхан шахьаршкахь. Гуламхоша хIун доьху, Европехь бехачу нохчийн муха бу баьржинчу боламе хьажам?\nШереметьево, Оьрсийчоьнан сибат\n"Русская весна" йохкаэцаран бренд ю Оьрсийчоьнан.\nДечкен-бутт 13, 2015\nПутин ца кхайкхина Освенциме\nШозлагIчу Дуьненан тIамехь тоьллачу пачхьалкхийн куьйгалхой гуллучу хиламе дуьххьар ца кхойкхуш витина Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.


Швецин Iедалшка дIавала мега Ассанж Британино\nСтигалкъекъа-бутт 30, 2012\nWikiLeaks олу проект кхоьллина волу Ассанж Джулиан Швеце дIавала мегаш ву Британин Iедалша. Цуьнах лаьцна сацам бина цу мехкан Лаккхарчу Кхело. Ассанж ша Швецин Iедалшка дIамалахьара аьлла, дина долу дехар юхатоьхна 5 суьдхочо, 2 реза хилла цо бохург кхочуш дан.\nХIинца гергарчу 14 дийнахь Лаккхарчу Кхеле и гIуллакх юха листахьара аьлла, дехар дан бакъо ю цуьнан адвокатийн. ЛадогIарш дIахьуш, цхьацца гIалаташ довлийтина аьлла, цу тайпа сацам бина ша Лаккхарчу Кхело.\nШвецехь Ассанж Джулиан бехке веш ву зударшна тIе куьйгаш кхийдорна. Амма, WikiLeaks а кхоьллина, эзарнаш къайлах долу кехаташ зорбане даьхна волчу цу стага дIахьедарш до ша бехке вац бохуш. Шен гIуллакх политикан бух болуш ду бах цо


ЛадегIаме ду хьал махкахь\nНицкъахошна тохардина кхо тIемало вийна. Дийцарехь, уьш Шелара бахархой бу: Мукаев Юнус, Даргаев Сидекъ, Эмедиев Бешто.\nЦеран карах велла ши полисхо. Ларамаза кхетта лаза а вина шиъ бехкевоцу вахархо.\nКадыров Рамзана гIарадаккхарца, тIемалойн тобанна тIехь урхалладеш хилла, кхаа шаре а ваьлла, Шемарчу тIамехь волу оццу Шелара вахархо Рашидов Мохьмад.\nИнтернетехула цо кегийрхой тIекIабо харц, зуламе некъ юьхьарлаца, омранаш до даржашкахь болу нах байа, ир-кара хIиттабо динан дай дIабаха а. Дан тарлуш дерг дерриге а дуц деш и зуламхо хIаллаквина дIаваккха. Ишта ду Кадыровс дина къамел.\nIедалдайша чIагIдарца, Рашидов Мохьмадан дас, шен кIантна наьIалт а кхайкхош, и шен доллара ваккхарал сов, дIахьедина, иза валар шена уггар башхачех, хьаамечех кхаъ хир бара аьлла.\nЮкъараллехь гIарадаьлла ма хиллара, Соьлжа –гIалин Ленинан кIоштан полисхойн урхалехь герзаца юкъаметтиг къастийна а дац 5-6 де бен. ТIемалошца юкъаметтигаш лелийна аьлла, лаьцна валийначу вахархочо, ша Iожаллех хьалха вер воций а хIуъушехь, хIилланца низамхой самонах а бохийна,тапча йиттина чевнаш а йина охьавиллина хиллера виъ Iедалан белхо.\nКху дечке беттан11-чу дийнахь Курчалойн кIоштаний, Цоцин-Эвланий ,шина агIор вер-ваккхарш а нислуш, хилларг а хууш ду. Гергарнаш лорх ца кхуьуш, иттаннашкахь лецнарш хиларна, хIинца а дерзаза ду цоцанхошна нисбеллачу бохаман зов. Цунах тера хиламаш тергалло карарчу хенахь Шелахь а.\nТIеман барзакъ дуьйхинчу нахах яьккхина ю Шела. Буьйсанна диттинчу герзаша Iадийна адам кхоччуш ваьшта деъна а дац. Герзаца дуьхьало а йина беллачийн гергарнаш бу лоьцуш, дIабуьгуш.\nМогIарерчу бахархоша шайлахь тайп-тайпана туьду кхузахь нисделла вер-ваккхарш. Нахана кIордийна, жоп деха меттиг а йоцуш, ницкъаллин структураша лело харцонаш. Цундела нисло ишта Iоттабаккхаме меттигаш, боху цхьаболучара.\n«Наха дуьйцучуьнга ладоьгIча-м, ишта цIийIанор лахлур ду ала а дац. Хилларг хилла даьллачул тIаьхьа цхьа бехк боцуш хьийзош болучийн ду къа. «Уггар лакхахь» болучарна хаа а ца хууш бо те цIерачарна тIеIаткъам, аьлла а хета. Бакъдерг мичахь ду-м ца хаьа. Шен семанна чохь хIума-м дац хIара». Ишта къамел Маршо Радиоца динарг ву 70 –ра ваьлла шелахо Iиса.\nНохчийчоь синтеман ага а ду, кхузахь санна маьрша а, хьааме а меттиг каро атта дац, бохуш, официало ден дIахьедарш шеконе дохкуш беъначу Керлачу шеран хьалхарчу батто сагатдайтира массаьрга а. Бакъдерг дийцича жимачо а, воккхачо а - массара а - са-м туьйсу Iаткъамах, ладегIамах йоттаелла дохк дIа а айаелла, самалхдоккхуш анайист гаре.


Йоккхачу Софин къайле\nКарлюкевич А.Н., «Седа» («Звязда») Зорбанан ц1ийнан директор-коьрта редактор, «Седа» («Звязда») газетан коьрта редактор\nБалхо дикка г1елвинера Шабарш. Жимачунна ч1ог1а ца лаьара зингател т1аьхьависа.\nТкъа уьш-м хьаьвди-девдий лелаш, эццахь капитанна Вероника дага а еъна ойла хилира: «Цуьнга а зингатий т1аьхьа-м дитлур дацара!..» Уьш-м т1ах-аьлла а, каде а белхалой ма барий.\nАмма Шабарша а цхьаъ ца деш 1аш вацара. Цо – йоккхачу Софин хьехарца – сеничуьра жима литт юккъера доций бецан хелигаш лехьош шен керлачу накъостана кхоьхьура. Цо цаьрца говза херонаш д1акъовлура. Гуш дара, туьйлигчохь дог1анах ч1огг1а кхоьрийла.\nШабарша туьйлиге кхаьчча сирла хиллехь а, амма сиха 1аржъелира. Мел б1аьрса ирдарх хин капитанна, х1умма а гар ца хуьлура.\n«Хетарехь, дукха хан йоццуш, со хичуьра лаьтта ваьлла, ткъа кхузахь-м ша ма-ярра буьйса ма йоьлла», – дог доьхна ойла еара жимачуьнга.\nЦунна ч1ог1а лаьара, туьйлигах б1аьрг тоха. Цхьа тамашийна къийлар(1) хетара х1ара тармар(2). Ломан луржах(3) хьийзара тачанаш. Цхьаццанхьаша туьйлиган к1оргене чуг1ойлаш яра яьхна. Цхьайолу чуг1ойлаш не1аршца къевлина а яра.\nКхин х1уманна а Шабарш тидам бан ца кхиира.\nБакъ доллуш, ша цхьаъ туьйлигчухула лела воьллехьра х1ара кхин юха а вог1ур вацара.\n– Иштта боданехь 1ан дезар ду-те? – шена а ца хууш, хозуьйтуш шен ойланех дагавелира хин капитан.\n– Хьоме хьа-ша-а! – ц1ийзачу озаца дуьхьал дистхилира зингат Софи. – Са-ма-гат-де, деригге ган а кхуьур ву. Хьо тергаме хилчахьана ас цхьадолу хьехар а дийра ду. К1ента бераний, хьуний пхьор далале хьалха а хила мега и…Шабарша лерса ирдина ладог1а кечвелира. Амма йоккхачо башха сихо ца йора. Хетарехь, боккъалла а х1ара санна долчу денна аьлла ларйина хир яра цо и къайле.\nХ1ета жимачуьнга карзахалла а йоьссира: х1ун хаьа, йоккхачуьна ойла хийца а елла цо къайле ца йостийла? Цуьний, Вероникий-м яцара цхьа а къайле. Иштта д1а юкъ-кара йо1а х1ара леван-м тарлора. Гамонна я цхьа а бахьана доцуш. Жиманиг веха 1ара шен накъостана вас ца еш…\nАмма кхузахь, туьйлигчохь, хуьлуш дерг книниг дара…\n– Х1а-а-х1а, туьйлигехь даций и-м, – юха а ц1ийза доладелира йоккхачуьна аз, кхуьнан ойла ешча санна. – Хьо кхера ма лолахь, хьо-ме хьаша! Суна боккъалла а ойла еша хаьа. Сан хено г1о а до суна… дукха хилла сан дахарехь кхетарш… – Х1инца цуьнан къамел ц1ена хезара, аз а кхин ц1ийзаш дацара. – Ас хьоьга юха а боху хьуна… Цкъа а сих ма ло… Иза вайгара мел долучух а хьакхлуш ду. Г1алл наха(4) ма аллара: ворх1азза дуста – цкъа хададе.\nЙоккхачу Софис доккха са даьккхира. Шабаршас боданехь тидам ца бира, цуьнан сакх яларх, цхьамми шега къайлах ладуг1ий те аьлла кхераелча санна.\n– Тхан хьоме хьаша, ма шен хенахь ца кхакьчна хьо тхан туьйлиге, йоллу тхайн г1ала хьуна гайта аьтто бац тхан. Дукха шерашкахь оха йина г1ала ю х1ара. Йочанах тхо кху чохь левчкъина, акхараойх а, олхазарех а… Боллу сан гергарниш балхана т1ера хилар бахьана долуш – дуккха а дукха туьйлигехь 1аш берш. Шайн ницкъ ца кхоош дийнахь а, буса а къахьоьгу зингаташа. ...Г1елдалар доцуш лела, эрна олуш ма даций тхо балхат1ехь хаьштиг санна ду…\nДоккха зингат д1атийра. Цул т1аьхьа шений, Шабаршиний бен ца хезаш тийна элира:\n– Амма тхох цхьа чолхе анпал(5) 1отталахь я тхо т1аьхьа ца туьгу шардам(6) нислахь, тхуна орцана Буоза Г1амартиг(7) йог1у. Оха иза тхайн туьйлигчуьра лармехь доккха тускарчохь 1алаш йо. И Г1амартиг боккха тамашийна ницкъ болуш ма ю. Масала, вайх х1ора а генна гиезар (8) вахийталур ву цуьнга. Цуьнан ницкъах хайра эцале хьалха, ши биллам кхочуш бан беза.\nШабарша леррана ладуг1уш вара, цуьнан къамел ца хадош. Шена эццахь хатта луъушшехь, цу жимчу г1амартиго и муха дийра дара?\nТкъа йоккхачунна юха а жимачуьна ойла хезара.\n– Хаалаахь, деригге вайн лаамех доьзна ду… Уьш мел геналле кхочу, вайн ойланехь, дегйовхонехь и гена гиезар муха хуьлу… Царна тача дилла Г1амартиг ю вайна г1о дийриг. Буьйсанна стигала т1ай а дера тиллур ду цуьнга. Ч1огг1а лаа ма лиъаний… Кхин ши биллам бу кхочуш бан безаш. Уггаре хьалха зиент(9) яла еза…\n– И х1ун зиент ю? – са ца тохаделира капитане.\nИза иштта а са к1амделла 1аш вара йоккхачуьнга ала, иза – воккха гиезар дезачарех хилар.\nХьоме Болчанкех кхетар а д1ататта кийча ву, керла мехкаш гур дацар те аьлла сатесна…\nШабаршас тидам ца бира, йоккхачу Софин юха а елакъажарх.\nЦунна а лаьара сихха жима-гиезанчие цхьа ладаме хаам бан. Х1унда аьлча, б1аьрса дайна дукха хан елахь а, цунна сица, дагца, кхетамца гора, жимачун т1ера уьду з1ораш(10).\nКхузткъе вуьрх1итта ц1ойн(11) х1инцале гинча санна, б1аьргашчохь седарчий ловзуш санна…\n– Хьо, хьоме хьаша, сиха ма ло. Шен рог1ехь д1аг1ойла деригге. Ткъа билламаш ас хьуна х1ицца бовзуьйтур бу… Дуьххьарлераниг ахь айхьа хьайнна кхочуш дан деза. Ойла е, хьуна мичхьа я х1унда ваха лаьа. Сахаре я Сахалине, йовхо я щело 1аткъа… Ган мила лаьа, х1ун олхазарш я экхий? Муьлха хи т1ехь ваха лаьа? И къастам хьан коьртехь кхиана баьллехь, – хаалахь, цхьа т1едиллар айхьа кхочуш динийла. Ткъа шоллаг1ниг-м – дукха атта ду. Г1амартиг ма гиннехь, цуьнан зиент яла еза. Ткъа иза кхоъ х1етал-метал ду… муьлхарш ду – и суна, новкъа хетахь а, ца хаьа. Цунах лаьцна цо ша эра ду…\nШабарш ч1ог1а д1атийнера.\nХьалха цунна мадд(12) ваха лаьара, Вероникас маддарех(13) лаьцна дуьйцуш, цхьана махкахь деригге ган йишйолчу, Китай а лаьара: дайра(14) а, г1ум-ара а, лома а кхача, 1оокъахь(15) а лийча.\nКхин а Шабаршан, 1ийра(16) к1оргера х1олламаш йолчу, Х1индехь хила.\nДика хира дара кхин болу битамаш хьегча а. Масала, т1аплома вала я 1андара(17) кхоссавала…\nТкъа х1инца, массанхьа а цкъа д1акхача аьтто баьлча, жимачуьна синтем байра, ойлане велира. И мичхьа ваха харжам барх доьзна а хилла ца 1ара. Иза иштта гена гезарна кийча вуй те бохучух хьакхалуш дара.\n«Х1ан-х1а, хадам бан беза… Мичхьа ю и Г1амартиг?! Ас цуьнга Каракуме кхачаве аьлла доьхур ду… Цигахь г1ум-аре а ю, хин карсуол а ду, хорбазаш а, мерза пастанаш а… Кхин руманаш(18) а, кемсаш а!.. Ткъа коьртаниг – сирла а, малх кхетта а… Болчанкуо-м собар дийра дара…»\n– Х1ета иза дика хир ду, ахь хьайн 1алашо хаьржана хилар, – элира йоккхачу Софис, ша юха а Шабарши ойла ма йишши. – Делахь а кхин анпал ю-кх… Оха Г1амартиг лаьтта бухахь, чолхе ковзах(19) чекх ваьлчий бен т1екхача йишйоцуш, лачкъийна ю… Хьен-хьеннаъ ницкъ кхочур бац.\n– Ткъа хьажа а мегар дац? – хадам боллуш хаьттира Шабарша.\n1 – Къийлар (замок). 2 – Тармар (сооружение). 3 – Луржах (серпантин). 4 – Г1алл наха (мудрые люди). 5 – Анпал (проблема). 6 – Шардам (задача). 7 – Буоза Г1амартиг (Волшебная Песчинка). 8 – Гена гиезар (путешествие). 9 – Зиент (экзамен). 10 – З1ораш (лучи). 11 – Ц1ойн (огни). 12 – Мадд (космос). 13 – Маддарех (о космонавтах). 14 – Дайра (степь). 15 – 1оокъахь (океан). 16 – 1ийра (древний). 17 – 1андара (водопад). 18 – Руманаш (гранат). 19 – Ковзах (лабиринт).\n/Гочйинарг – Кадиев Руслан/


NYT: Шена дIовш далар Оьрсийчоьне таллийта дуьхьал ву Навальный\nГезгмашин-бутт 15, 2020\nДIовш малийначул тIаьхьа дарба дан Берлинерчу "Шарите" клинике кхачийначу оппозиционера Германерчу прокуратурин векалца къамел деш, ша реза вац аьлла, шена дина зулам толлучу гIуллакхна юкъа Оьрсийчоь гIертийта. Германерчу кхерамзаллин урхаллийн лаккхарчу векална тIе а тевжаш, оцу хьокъехь хаам бина The New York Times газето.\nДарба эвсаре хилийта, тиларх ваьккхинчуьра лоьраша меттавалийна Навальный хIинца "вуьззина кхеташ а, хилларг хууш а, ша стенга кхаьчна а хууш ву", яздо газето.\nНавальныйца Германерчу прокуратурин векалан къамел хилла оршоьтан дийнахь, кхин а шина йозуш йоцчу (Францерчу а, Швецерчу а) лаборатореша, пациентана "Новичок" дIовш делла хилар тIечIагIдеш, бундесверан говзанчаша бинна сацам бинчул тIаьхьа.\nМарсхьокху-бетта 22-чу дийнахь Омскера ша кхачийначу Берлинерчу "Шарите"клиникехь, тIе ха а хIоттийна, ларвеш ву Навальный. Пехашка садоIуьйтучу аппаратах дIа а хадийна, хIинца цуьнан могашалла меттайогIуш а ю, йоццачу ханна маьнги тIера гIатта а ло иза. Боху клиникан официалерчу хаамо.\nГерманин кхерамзаллин урхаллаша бахарехь, дарба дина даьлча, Оьрсийчу юхаван а, шен болх дIакхехьа а лерина ву оппозиционер Навальный.\nОьрсийчуьрчу оппозицин лидер, коррупцица къийсам латточу Фондан куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчуьра велира Томскера Москва доьдучу кемана чохь байначу беттан 20-чохь. Оцу бахьанца лайнер охьадоссийра Омскехь. Чолхечу хьолехь волу Навальный меттигерчу дарбан цIийне вигира, дарба эвсаре хилийтархьама, лоьраша ханна тиларчуьра ваьккхира иза.\nМарсхьокху-беттан 22-чу дийнахь, политикан хIусамненан а, белхан накъостийн а дехаршца Берлинерчу "Шарите" клинике дIавигира иза дарба дан. Цунах хьоьвсинчул тIаьхьа немцойн лоьраша дIакхайкхийра, цуьнца дIовш хааделла шайна, иза "Новичок" олу, 2018-чу шарахь Британерчу Солсберехь Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана Юлина а делла дIовш ду, аьлла.


Нарендра Модин инаугурацехь дакъа лоцур ду Пакистанан премьер-министро Наваз Шарифа\nПакистанан премьер-министран Наваз Шарифан зорбан-секретаро бечу хаамца, Шарифа дакъа лоцур ду, оршот дийнахь Делихь дIахьон йолчу, Индин керла премьер-министран даржехь чIагIлучу Нарендра Модин инаугурацехь.\n1947-чу шарахь ши пачхьалкх йозуш йоцуш хилчхьана дуьйна, цхьана пачхьалкхан лидеро дакъа лоцур ду, вукху пачхьалкхан куьйгалхочуьн инаугурацехь. ТIаьхьарчу 60 шарахь шина пачхьалкхана юкъахь кхо тIом иккхинера.\nНарендра Моди, къоман кхерамазалла чIагIъеш шога гIулчаш яхарехьа волу политик лоруш ву. Пакистанца йолчу юкъаметтигашкахь а шога позици ю цуьнан а, цо урхалла дечу "Бхаратия джаната партин" а. Шина пачхьаькхан юкъаметтигаш телхинера, 2008-чу шарахь Мумбай гIалахь Пакистанерчу тIемалоша тIелатар а дина, 166 стаг веллачул тIаьхьа.


Ша Беларусан президентан дарже гIертар вац, аьлла хIирех волчу инарлас Караев Юрийс\nКъилбаседа ХIирийчуьра схьаваьллачу Беларусан полицин инарла-лейтенанта Караев Юрийс шена ша ца го, аьлла, мехкан президентан даржехь. Оцу хьокъехь хоуьйту Беларусерчу Sputnik агенталло.\nКараев президентан дарж караэца тарлуш кандидат ву элира хьалхо пачхьалкхан куьйгалхочо Лукашенко Александра. Амма ша инарлас иштаниг хуьлийла"дац, аьттехьа а дац" аьлла пIераскан дийнахь ша йинчу комментарехь.\n"Цхьаъ делахь, со кхузахь вина вац, иза уггаре хьалхарниг ду, шолгIа делахь, урхаллехь вуно дукха зеделларг долуш хила веза, экономикехь, кхечу агIонашкахь. Сан корматалла готта харш долуш ю. Уггаре коьртаниг – иза масална аьлла ду. Аьлча а, дукха бу ишта нах махкахь. Иза деккъа дIа герга лаьтта нах хьахош аьлла ду, цIерш юхьарлеца оьшуш ца хета суна", - аьлла Караевс.\nБелоруссера протесташ а, автоматаца лела Лукашенко Александр а\nСтохка Беларусан протестан боламца доьзна гIаравелира Караев Юрий. Лукашенко президентан дарже юхахаржар шеконе диллинчу протестхошна дуьхьал бIаьргех хи доккху газ, гIараоьккхуьйту гранаташ, хитуху машенаш, резаьнкин даьндаргаш ехира цо куьйгалла дечу милицино. Эзарнашкахь лийцира нах, бIеннаш кхечира дарбан хIусамашка.\nБакъоларъярхойн информацица, изоляторшкахь Iазап даржийра, наханна тIе герзаш детта гIаланашка хьовсийра могIархойн духарахь ницкъаш.\nМинскехь еха Караевн зуда а, воI Герман а, амма бералла даьхьина цо Къилбаседа ХIирийчохь, цигахь ю цуьнан нана а, йиша а, дуккха а накъостий а. Маршо Радионо алссам яздира Караев Юрийх лаьцна.


Фаранси -- Каннера Филмийн Фестивал, Схьаелларан Церемони, 12 Зазадоккху-бутт 2010\nТкъаесна филм ю карарчу фестивалан программехь гайта кечъйина, дуьненан массо а маьIIерачу бевзачу а, ца бевзачуа режиссераша яьхна йолу. Ткъа жюрин куьйгалла деш, цIеяххана волу Голливудера режиссер Бартон Тим ву, хIинца дукха хан йоццуш дерриг дуьне а, шен керлачу «Алиса куьзган дехьарчу дуьненчохь» цIе йолчу киноца цецдаькхина волу. Иштта, жюрин декъашхошна юкъахь ву Бенисио дель Торо, Кейт Беккинсейл а, Шек-хан Капур а. И тIаьххьарниг, Нохчийчура бахархошна дика вевзаш ву, шен индхойн Болливудерчу Iийжамечу киношца.\nХIинцалерчу Каннийн кинофестивалан башхаллех цхьаъ ю, цигахь цIеяхханчу кинорежиссерийн филмаш цхьанне а ца бевзачерчаьрца цхьана гойтур йолуш хилар. Иштта, масала, шен якудзех, самурайх, кхин дIа болчу, Малх Схьакхетачу Махкара турпалхойх йолчу киношца вевзаш волу японхойн режиссер Такеши Китано а, Украинера къона режиссер Лозница Сергей а цхьана тIегIанна тIехь лаьтташ ву Каннашкахь, нагахь санна, коьрта совгIат къовсар дуьйцуш делахь. Иштта, оцу коьртачу совгIате сатесна оьрсийн режиссер Михалков Никита а ву. Цуьнан тIаьххьара филм «Малхо гIелбинарш – шиъ» цIе йолу - кхушарахьлерчу Каннийн фестивале кхачар, цхьаболчара Михалковн Каннашкахь яккхий зIенаш хиларца дузу, вукхара цуьнан Кремлера гIентан дайшца дика уьйраш хиларца дузу. Амма режиссеран похIмица я филман дикаллица и хIума дузуш берш я Малхбузехь а я ша Оьрсийчохь а кIеззиг бу.\nЛеррина цу фестивалехь гайтархьамма Михалковмн яцъян дезнера шен филм. Амма цунах а кIезга пайда баьллачух тера ду филман корматаллина. Мухха делахь а, Францехь я Германехь и болх гайта а гайтале, цунна гуонахьа хIинцале а йоккха гIовгIа яьржина. Иштта, масала, французхойн «Ле Монд» газето Михалковн болх «сталинизман локхуш йолу гимн» ю аьлла язъдинера. Ткъа, цхьа кхечу «Либерасьон» газето шен тамаша къайлахьуш а бацара и тайпа кино, шен форматаца Каннийн фестивалаца йогIуш йоццушехь, цхьана бозбуанчаллин гIоьнца санна, фестивалан программа юкъахь нисъяларх. Иштта, немцойн хааминй гIирсаш а, тIаьхьарчу деношкахь шен Путин Владимир хесторца гIараваьллачу оьрсийн режиссеран керла болх емал беш бара. Масала, «Франкфуртер Альгемайне Цайтунгехь» зорбане яьллачу йоккхачу артиклехь авторо дийцира Михалковн Путинца долчу гергарлонах а, цу режиссерана, цхьана хенахь похIма а, дикчу кинох болу кхетам болуш хиллачу, хIинца шен Кремлерчу гIентан дайшца долу гергарлой бен, ша йохуш йолчу филмийн кхачам кхин башха бен а боцучох тера ду, бохуш. Иштта дийцаре деш дара, Михалковн керла филм, иза кинотеатрашкахь гойтучу хенахь, ахчаъ делла хьажа лууш берш Оьсрийчохь вуно кIеззиг хиларна, цу мехкарчу цхьаццайолчу кIошташкахь Iедалхоша ишколерачу берашка нуьцкъара, лаахь а, ца лаахь а билеташ а оьцуш, цуьнга хьажар тIедожийна хилар а. И советан Iедалера орамаш долу Iадат хIинца Кремлан гергарчу режиссерана Михалковна тIера юхаъ дIа долош ду Оьсрийчохь, бохуш яздора немцойн журналиста. Ткъа, иза похIмица я Каннашкарчу фестивалца цхьана а агIора цхьанадогIуш дац аьлла.\nЖурналисташа сел ира йинчу критикана дуьхьал вистхилира кху деношкахь фестивалехь гойтучу филмийн бакъонаш юхкучу «Вильд Банч» цIе йолчу продюсерийн кампанин векал волу Мараваль Винсент. Цуо шайна гина а йоцу кинофилмана критика ян журналистийн бакъо яц аьлла дIахьедар дира. Бакъду, цунна дуьхьала францерчу журналисташа «тхуна филм ца гинехь а, иза яьккхина волу режиссер Михалков Никита дика вевза», аьлла жоп деллера.\nЦхьацболчу аналисташна хетарехь, оцу тайпа ирча реклама Михалковн белхана Малхбузехь йина хилар цу филмана, мелхуо, пайдехь хила мегаш ю. ХIунда аьлча, иштта дукха йийцаре йинчу кинога нахана хьажа дага дан мега. Бакъду, Каннийн бахархой ца хьовсахь, Оьрсийчохь иза ган луучеран терахь беламе лоха ду. Иштта, оьрсийн кинематографехь инзаре доккха терахь долу шовткъе пхи милион доллар ша йоккхуш дIадаьлла йолу Михалковн филмано хIинцалц схьа ялх миллион доллар а вовшах ца тоьхна. Муьлхачу а, ша лоруш волчу режиссеран и тайпа жамI юхьIаьржо а, эхь а хира дара. ХIунда аьлча, иза кино пайденна ца хиларан уггаре а, гаррехь йолчарех, билгало ю. Амма тIаьхьарчу шерашкахь патриотизмаххий, Оьрсийчоьнан еза-сийлахь хиларххий къамелаш дан Iеминчу оьрсийн режиссеран Михалков Никитина иза бен а доцучух тера ду. Коьртаниг, цуьнан кхул а хьалха яьккхина хиллачу филман коьрта турпалхочунна а, деган доттагIна а Путин Владимирна и филм ган а гичхьана, цуо иза дика ю а аьлчахьана.


Компьютерна нохчийн мотт хьоьхуш\nХууш ма-хиллара, мотт цхьана керлачу декъехь лело баьккхича, цо шен кхиарехь керла гӀулчаш йоху, лакхарчу тӀегӀан тӀе а болуш. Компьютерийн декъехь лелош болу меттан кхиар, баржар къасттина жигардолу. Цуьнан бахьана таханлерачу дийнахь массо а декъехь хьашташ кхочушдеш компьютерийн технологеш хилар ду.\nОцу новкъахь тӀахьарчу масех шарахь Нохчийн Республикин Ӏилманийн академехь болх бу дӀахьош, цу балхана вовшахтоьхна пайде семиотикин отдел а йолуш. Оцу отделан коьрта декхар – иза компьютерийн программийн нохчийн локализаци дӀаяхьар ду. Локализаци – программийн гӀирсаш цхьана къоман культурин башхаллашка хьаьжжина кечъяр ду, ткъа цуьнан коьрта дакъа – компьютерца долу хӀума оцу къоман матте гочдар. Цу юкъа доьду, масала, тайп-тайпана сайтийн, программийн интерфейсаш, цаьрца йоьзна файлаш, документаш гочдар.\nАмма пайде семиотикин отделехь мелла а хьалхатеттинарг нохчийн маттахь тексташца болх бечарна аьтто бен программаш кхоллар ду. Цу юкъайоьлху, масала, нохчийн маттахь дешнийн коьчалца балхана лерина программаш. Царах цхьаъ тахана пайдаэцархошна юккъехь шуьйра лелош йолу ДикДошам веб-программа ю. Цу чохь нохчийн меттан тайп-тайпана дошамашца болх бан аьтто бу пайдаэцархочун. Иштта нохчийн меттан дошамаш чу а яьхна, кечйина GoldenDict программа а. Иза, интернет йоцуш а, шен компьютер тӀехь лело йиш йолуш ю. Тезаурусан коьчалца болх бан лерина ю «Нохчийн Тезаурус» веб-программа а, Tezaurus локале программа а. Царах хьалхарниг шуьйрачу гонна лерина ю, лело атта а йолуш, дошам юккъера дешнаш лахар бен кхин Ӏалашонаш а йоцуш, ткъа шолгӀаниг нохчийн маттахь синонимашца а, гергарчу дешнашца а тайп-тайпана белхаш бечу специалисташна лерина ю. Иза вукху программах таронашца а, белхан кепаца а къаьсташ ю, цо таро ло меттан коьчалца тайп-тайпана статистикин белхаш бан, дешнийн база хийца, синонимаш тӀетоха, дӀаяха, и. дӀ. кх. Иштта нохчийн меттан талламхошна лерина программаш ю нохчийн маттахь йолу тексташкахь статистикин талламаш бен DoshStat программа, къамелан дакъойн массо а кепаш ялон программаш Khandosh, TsIerdosh, Bilgaldoh, NokhchiynTsIerash.\nОтдел болх бан йолалелчахьана цуьнан коьрта Iалашонех цхьаъ тайп-тайпана офисан программаш чохь нохчийн маттахь нийсаяздар таллалур долуш болх дIахIоттабар ду. Белхахоша цу декъехь масех шарахь талламаш бина, иштта ши миллион сов дош, дешан кеп чулоцу дешнийн гулар вовшахтоьхна. Тахана отдел орфографи толлу муьлхха а системи чу нохчийн мотт чубилла кийча хилар билгалдоккху отделан куьйгалхочо Умархаджиев Салаудис. КхидӀа и болх Microsoft корпорацица дӀабахьа безаш бу. Копорацин цу гӀуллакхна тӀе тидам бахийта, отделан белхахоша церан форум тӀехь хаам битина, нохчийн мотт Word чу баккхар доьхуш. Microsoft компанин низамца, цаьрга и хаттар тергалдайта, цу хьокъехь битинчу хаамна мелла а дукха кхаьжнаш тийсина хила дезаш ду. Кхаьжнийн дуккхаллица а, и кхаьжнаш совдовларан сихаллица а отдело битина хаам оцу форумехь хьалхарчу меттигашкахь лаьтташ бу. Амма цкъачунна цу хьокъехь жоп делла дац.\nЦундела цкъачунна оцу декъехь дан йиш ерг – иза йиллина код йолу маьхза офисан программаш чу нохчийн мотт баккхар ду. Царна юккъехь уггар яьржина а йолуш, уггар тоьлла лоруш ерг LibreOffice программаш ю. Цу LibreOffice юккъехь Writer олуш программа а ю. Иза тахана вайн дукхахьолахь лелош йолу Word программин аналог ю, юкъара волу пайдаэцархочунна оьшуш йолу Word программин йоллу функциш а йолуш. Отделан белхахоша шаьш кхоьллина йолу дешнийн гулар LibreOffice Writer программи чохь зийна. ТӀаьххьара цу хьокъехь яккха еза гӀулч – иза вовшахтоьхна меттан коьчал операционни системин дистрибутив чу йиллар ду. Цу тӀехь отделера программисташ бу къахьоьгуш: Асхабов Хаважи, Султанов Зелим, Бекаев Мовсар. Нийсаяздар талла оьшу коьчал кечъярал сов, оцу программийн локализаци а ю дIаяхьа езаш, коьртачу декъана оцу программийн интерфейс нохчийн матте йоккхуш. Цу декъехь болх а дIаболийна цара.