07.11.2018\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юхь еша №1,2 2018 ш.\nLa, sotto i giorni\nnubilosi e brevi,\nl`morir non dole.\nВладимир д1авахна гина,\nОнегинна г1айг1а евзи,\nШен бекхамо токх а вина,\nОлга ларъеш, ойла хьевзи.\nОлга а саготта еха,\nЛенский цо ма лоьху б1аьрца,\nКотилъон, ца хеда, деха,\nВуо г1ан санна, цунна хьаьхна.\nИ чекхдели. Суьйре йо-кха.\nТ1аккха меттанаш ма дохку;\nХьешашна юкъ билгалйоккху –\nМассарна мотт шайна ло-кха\nМаьрша. Ткъа Онегин сан\nЦ1ехьа вижа ваха д1а.\nМассо тийна: ву чохь хьешан\nХар до гайшиг и Пустаьков,\nУллехь 1уьллуш еза неша.\nГвоздин, Буянов, Петушков,\nТкъа и Флаьнов, сиркхо бохь,\nГ1анташ т1ехь – юийли2 чохь;\nЦ1енкъахь – Трике, корта – сира,\nКоьртахь болуш б1ов-куй шира.\nТкъа, чоь Танин, Олгин йиэккъа,\nМехкарий набаршна эгга.\nКорехь йисна г1айг1а лан,\nЗ1аьнаро Дианин хьоьстуш,\nМиска Танаь, сема, ша-а,\nIа, 1аьржачу ара хьоьжуш.\nТкъа ц1аьххьана цуьнан варо,\nМурстанна ховхалло б1аьргийн,\nТкъа Олгица ч1арх идаро\nЦуьнан синна 1аткъам ма би\nВуно ч1ог1а; и ца кхета\nЦунах; карзах йохуш хета\nЦунна г1ийрато ша-а чуьра,\nДоьлча санна куьг цхьа шийла\nЦуьнан дог нуьцкъала къийла,\nДекаш санна бухахь аьрха\nЦунна 1ин, цхьа к1орга,1аьржа…\n«Х1аллак хир ю, – Танаьс эли, –\nБезам сайниг хили луьра,\nИрсе яха кхаж ца бели».\nХьалха, хьалха, дийцар хьоме!\nЙийца йог1у юьхьша3 кхи.\nЛенскийн юрт ю Красногоръе,\nЦунна гергахь веха и,\nМогуш-маьрша, ваьлла шена,\nАре йоьшуш г1амаран,\nИ Зарецкий, айг1ар къена,\nТ1уз тухучу г1ерин тхьамда,\nГовзанча дог дашца к1амда,\nХ1инца лардо шен ц1а-боьра,\nХилла доьзалан да жоьра,\nЭла, г1овс, 1у машаран,\nХьакъ стаг, зийнарг шерийн мор:\nИштта хийцало вайн чкъор,\nГоно, хийла ловца аьлла,\nВуо майралла цуьнан гулйи:\nЦо, бакъ долуш, гена ваьлла,\nТ1уз морцура, тапча тухий,\nЦкъа ша-а леташ ч1ог1а, ала,\nХ1оьттина т1ех хьера вала,\nИ вуьйжира генахь, хийра\nНийсса хатта говра т1ера,\nВехха, кхакха хилла, воьдуш\nФрансойн кара: закъалт-мела!\nКерла Регул, дерг сийн Дела,\nШен уьйрашна схьагуш воьлуш,\nКийча верг дег1 денна кхийла\nВери4 волчу, лург кад мийла.\nЗабар ян и вара говза,\nIовдал верг вуо ваккха гал,\nХьекъал дерг вай ваккха ловза,\nГуш я ца гуш ван и мал,\nТкъа и леларш цуьнан цхьацца,\nIилма хилла доьрзур цкъаццкъа,\nНаггахь ша-а и цхьана ханна\nIехалора, 1овдал санна.\nКъийсалуш, и воьлуш гуора,\nИра, б1оста жоп цо лора,\nЦкъа и 1ара тийна, тов,\nЦкъа цо доьхьал дора дов,\nЦкъа доттаг1ий гамбеш къона,\nЗил т1е х1иттабора гонан,\nЯ буьгура уьш куьйге,\nЛиъна цаьрца ян 1уьйре,\nТкъа къайлах уьш бийца т1аьхьа\nБегашца, пуьташца цхьаьна.\nSed alia tempora!5 Ткъа яй\nМа йов къоналла вайн кхехка,\nБезаман г1ан санна, чехка.\nТкъа Зарецкий х1инца сан,\nАкказин 1индаг1ехь, х1ай,\nДарцех лечкъина ша-а д1а,\nБакъ хьекъалча санна меха,\nШех Х1ораци хилла, веха,\nЮьйш копаста, кхобуш г1езаш,\nДика кхетош-кхиош бераш.\nЦу хьекъалчин сан Евгений\n(Т1ех уьйр йоцуш цуьнца кхи)\nБезаш вара хьежам меха,\nСема къамел, доцург деха.\nВолуш юкъ-кара ша-а мукъа,\nЦуьнца гуора иза дукха,\nТкъа и 1уьйкъехь шайга веъча,\nИ ца вели башха цец а.\nСалам-1алам дича кхуо,\nДоьхьал вист а хилла цо,\nДан ца дог1уш хаттар цуьнга,\nБайтхочун кост кховдий кхуьнга.\nОнегина, коре волий,\nИ ма доьшу шена, олий.\nИ ма бара тамехь, оьзда,\nБоца кхайкхам, картел6 цхьа,\nЯхьца, ткъа шелонца йоьзна,\nЛенскийс кхойкхур дуэл ян.\nОнегина, хьоькхналг ешна,\nГеланче, кхи доцуш х1у,\nЭлира, олучух тешна,\nШа-а даима кийча ву.\nЗарецкийс, кхачийна хабар,\nЙоьхьар лоцу ц1ехьа вахар,\nЦ1ахь бу цуьнан белхаш дукха,\nИ д1авоьду; ткъа Евгений\nШа-а шеца къамеле вели,\nШена яппарш еш и ву-кха.\nТкъа и нийса: шега дера\nБарт цо хотту, волуш къера.\nДерригенна ша-а во бехке:\nЦкъа делахь, и вацар бакъ,\nБезам, мела, аьхна, хьакъ,\nЦу сарахь вуо барна техке.\nШиъ делахь, ву байтхо ловза:\nШо берх1итта дерг вац говза –\nИ кхи ду. Ткъа Евгений,\nИ кхиазхо везаш вайн,\nЙиш йолуш вацара ша-а\nХила тайниг нехан яй,\nТкъа вог1ура хила и –\nСий а, хьекъал долу да.\nКъинхетам бан вара иза,\nАкхаро ца хила къиза;\nДекхарийлахь вара сиха\nДог и эца. Ткъа ду х1инца\nТ1аьхьа; хан ца йолу юха …\nКхи цхьа х1ума – цу юкъа\nВоьлла шира дуэлхо,\nШера, буьрса, пуьталг вуо…\nИнкарло йийръяра цунна,\nТкъа шабарш а, беларш, хьуна…\nИштта гурано вай лоцу,\nДов ма деста пайда боцу!\nСий ду луьра хехо вайн,\nЦу т1ехь хьийза дуьне к1ай!\nКхехкаш ч1ог1а бекхамна,\nЦ1ахь, жоп лардеш, байтхо 1а;\nЭххар, верг ездарийн да,\nЖоп а дохьуш, кхечи ша-а.\nИ кхоьрура кхийсархо,\nЯй цхьа забар йина раз,\nХ1оттарх шен д1адерзо ваз,\nЦу тапчанах лардеш и.\nХ1инца шеко ма яц кхи:\nКхана уьшшиъ хьалххе дукха\nХьерахь хила везаш ву-кха,\nВовшашна герз х1отто т1е,\nД1а-схьа тоха долуш де.\nЦа йиэза и коча хьенех\nЧ1аг1ло Ленский. Кхехка минех,\nЛууш воцуш Олга ган,\nМалхе, сахьте хьоьжуш 1а,\nЭххар, тосий шен куьг аьрха,\nЛулахошка хьоду маьрша –\nМурст а гучуваьлла, т1аккха\nИ аьттехьа ца гург цхьанна:\nМиска байтхо чу ма вели,\nОлгас цунна илли эли,\nТешаво б1арлаг1а санна,\nАьхна, шуьйра елаелла,\nХьаша лаьтта, 1ехавелла.\n«Сийсара хьо хьалха вайра».\nОлгас юьххьехь и ви бехке.\nЛенскийс 1аччохь бехк ма лайра,\nМар оьллина хилларг кхехке.\nЯйра г1ийрат, 1аткъам хьешан,\nСирла хьажар дайча нешан,\nЯйча атталла и аьхна,\nТкъа са цуьнан башха аьрха!..\nИ ма хьоьжу мерза веха;\nЦунна го: и везаш ву;\nПарг1атваьлла, иза веха,\nБехкцабиллар бетехь ду,\nАйаме и, цатам байна,\nИрсе, могуш, дахар тайна…\nАмма чохь ойлане дукха,\nХьомечу Олгина дера\nВладимир ницкъ боцуш ву-кха\nИ селхане ялхо шера;\n«Хир ву, – боху, – орцахо,\nАьттехьа ловр дац-кха аса,\nКеп-ловцашца деш и хьа-са,\nКъона дог дар терге вуо;\nХ1оттар н1аьна, д1овш а хьайна,\nДаа г1ад тобалкхан тайна,\nДуьйш и делладала диэза,\nШи 1уьйре хан йолу зезаг».\nИ ма дара, нийса зийча,\nШа-а ву бохург лата кийча.\nХиъча цунна, чевнан суй\nДог Татъянин дагош буй!\nТкъа Танина дийцича,\nХьолах иза кхиийча –\nВуй Ленский, Евгений ч1ог1а\nДагахь къовса кошан дог1а;\nТарлора безамо кхуьнан\nДов кхачо цу хьешийн цуьнан!\nТкъа и хилам-кхерам, хьуна,\nЦхьа-а а бийца вац-кха цунна.\nОнегин ма вара гена,\nТатъяна ма яра шена;\nБаба декхар яра ала,\nКхаьчна долчу хьолан бала.\nСуьйре… Ленский вац-кха ийна:\nНаггахь воьлу, вуьшта – тийна;\nМуза нана хилларг еха\nЦунах тера денна веха.\nЦо хьадора клавикордаш,\nОьцуш цу т1ехь цхьа акордаш,\nЦкъа Олге б1аьрг тухий шен,\nОлуш: вац-кха со ирсе?\nХ1инца т1аьхьа; хан яц яйа.\nДог ма хеба, йоьлла г1айг1а,\nКъоначу езарца къаьсташ,\nЭккха санна, хилла аьхкаш.\nОлга т1аьхьа кхойкху: «Хьо ву\nКхи». – Вац. – Цо, воьдуш чу.\nТкъа ц1а кхаьчча, тапчанашка\nХьожу, уьш д1айохку, т1аккха\nЧиркха улле – Шиллер – схьа;\nАмма ойла цхьаъ ма ю;\nДог г1айг1ане сема ду:\nШа-а исбаьхьа хаза, хьуна,\nОлга лаьтта хьалха цунна.\nВладимирс шен жарга юьту,\nБайташ язъя иза туьгу,\nЕрш безамах далхарш г1ийла,\nЕкарш, 1енарш шаьш цхьа шийла.\nХезаш, йоьшуш уьш и 1а.\nЛирикин цо дагар лов,\nВехна Делвиг хилла, тов.\nБайташ, ала, йиси буха;\nСоьгахь ма ю; х1орш уьш ю-кха:\n«Стенга, стенга, суйнаш 1енош,\nДаха шу, б1аьстенан денош?\nХ1у кечдо кханено суна?\nАс и эрна ларйо, хьуна,\nБодашкахь и к1оргехь 1а.\nЛаръя эшац; схьа дац хенан.\nВожа тарло, тилла пха,\nЯ т1ехтуьлур иза бай,\nЯл ю дерриг: белхан, г1енан\nСахьт ду билггал г1оза шайн;\nХастам – хьуна, дийнан дукъ,\nХастам – х1ай, буьйсанан юкъ!\nМаьлхан з1аьнар яхна 1ана,\nКхуьур ду де сирла кхана;\nТкъа со восса мега эцца,\nКошан тийналле, г1улч тесса,\nЭс байтанчин къоначу\nДужур ду, довш, Лети чу,\nСо дуьненна вицлур – атта,\nТкъа гур юй-те хаза хьенех,\nБарз т1е еъна, йоьлхуш, латта,\nБохуш: со цхьаъ езна – минех,\nСуна цхьанна ели цо\nК1еж-дахаран 1уьйре буо?…\nДеган неша, ял вай лайра,\nЙола, йола: со хьан майра!..»\nЦо язйора 1аьржа, г1ийла\n(Романталла лорург хийла,\nРоманталла ца го кхузахь\nСуна; ткъа вай х1у до цунах?)\nЭххар 1уьйкъехь, г1ар ца хезаш,\nОхьа бахна корта беза,\nИдеал дош яздеш д1а,\nЛенский вуьйлира наб ян;\nМерза г1ан цо набарх зуьйш,\nЛулахо ма вог1у луьйш,\nКабинет цо хьере йо,\nЛенский, кхойкхуш, г1аттаво:\n«Же, хьо кечло: ворх1 сахьт хан ю.\nОнегин вай лардеш хир ву».\nИ вацара бакъ: Евгений,\nВелча санна, наб еш гуора.\nБекхна бода эшалора,\nВеспер борг1ало т1елеци,\nТкъа Онегин меттахь ву.\nМалх, лестина, г1оттуш бу,\nДарц ма хьийза аьрха, чехка,\nКъега, ловзу; лайлахь – беш;\nТкъа Евгений 1а, хар деш.\nЦунна г1ан б1арлаг1ах тиэхка.\nЭххар г1аьтти иза хала,\nПардо цо ма уьйзи хьала;\nХьаьжча, ма го цунна, дуй,\nАраволу хан шен юй.\nЦо горгали хьабо. Кхочу\nЦунна лай и франсо Гилъо,\nХалат, мачаш цо схьайоху,\nЧухулъюхург хьалха нисйо.\nОнегинс т1е бедар юху,\nТкъа лайне а мохь ма туху,\nКечло олуш шеца ваха,\nГ1утакх герзца кечдеш дахьа.\nХохку салаз кийча лаьтта,\nХьера т1е и воьду хьаьдда.\nЦигахь олу лайне шера,\nЛепажан7 бирг1анаш дера\nТ1аьхьа ян, ткъа говраш шен\nЙига нежнийн 1индаг1е.\nЧ1аг1о лаьцна лаьтта Ленский\nIара, ца гуш 1алам-туьйра;\nТкъа и тхьамда юьртан пхьерийн –\nЗарецкий кохьарна луьйра.\nТкъа Онегин шена вайча,\nЗарецкий вуо цуьнга кхайкха:\n«Стенгахь ву шун секундант?»\nДуэлийн классхо, педант,\nИ, барамна воцуш хийра,\nХ1уттура стаг ваккха ловза\nОлучуьнца ч1ог1а говза,\nНизамна т1ех волуш т1ера,\nЛардеш г1иллакх шираллин\n(Ала, зил берг дикаллин).\n«Сан секундант? – Евгенийс, тов,\nЭли, – ву д1о monsier Guillot.\nЦунна доьхьал дало сов\nСуна цхьа-а а делил ца го:\nВацахь а и вевзаш хьенех,\nАмма бакъхьа ву-кха минех».\nТкъа Зарецкийс балд шен кхаьлли.\nОнегинс Ленскийга хаьтти:\n«Дуьлалой вай?» – Мега, – олуш\nВладимирс, уьш бовлу, болуш,\nХьера т1ехьа. Генахь, тов,\nIаш: Зарецкий, хьенехь бакъ,\nДеш къамелаш, деза, хьакъ,\nМостаг1аш таппалла лов.\nМостаг1ий! Маца, х1инцца – т1ера,\nУьш би девно оццул хийра?\nКестта дац-кха сахьташ мукъа,\nПхьор, ойланаш, белхаш дукха\nЦара доькъуш? Х1инца, хилла\nЛурбоьллурш шайх массо ханна,\nТамашечу г1енахь санна,\nБевлла цхьаьна хьалххе ара,\nВовшашна каш кечдо цара…\nДог1ий царна, хьекъалх тилла,\nДуза ц1ийх к1ай куьйгаш шайн\nЯ дог1у дакъаста дай?\nАмма майра довхой хийла\nНехан арзан лайш бу г1ийла.\nТкъа тапчанаш эцца къеги,\nЧ1унах зевне ж1ов а туьйхи.\nБирг1а чу шокъалеш ехки,\n«Ч1ашт» деш хезаш, лаг а дуьйли.\nТ1айрах тера молха сира\nТерхи т1е ма 1ени. Ира\nЦергаш йолу мокхаз нисби.\nЮххера юьхк юьсуш сехьа,\nВоьхна, Гильо вели дехьа.\nОбанаш мостаг1аш йити.\nЗарецкийс ткъешийтта аьрша\nЮьсти, г1улч а йоккхуш маьрша,\nДоттаг1ий цо зил т1е х1иттий,\nЦара тапчанаш схьаийци.\n«Х1инца – герга». Долуш де,\nТапчанаш ца юг1уш т1е,\nБолар, онда, тийна, нийса,\nИ шиъ йиъ г1улч веи улле,\nIожална йиъ киртиг юххе.\nЕвгенийс, шен тапча эцца,\nЦа соцуш ша-а г1улчаш кхийса,\nХьала айа йолий, хецца,\nКхи цхьа пхи г1улч йоккху тийна,\nТкъа Ленский а, герз шен, 1ийна,\nХьажо х1утту, ткъа ца кхии,\nОнегинан тапча йийки …\nРог1ера сахьт тухуш хеза:\nБайтхочо герз тосу деза,\nНекха т1е куьг дуьллий дай,\nОхьавужу. Б1аьргаш беса –\nЙотуш 1ожалла и меца.\nИштта ломах охьа маьрша,\nМалхехь суйнаш туьйсуш аьрха,\nЧутекха чалх лайнан к1ай.\nЦ1аьххьана, шело а лайна,\nОнегин т1еводу, вайна,\nХьоьжу, кхойкху… эрна арз:\nИ вац вайца. Къона иза\nХеназа д1аваха къиза!\nДарцо даьхьна тайна заз\nМарг1алдели 1уьйккъехь, дуй,\nКхерч ца богу, байна суй!..\nХебна 1ара и, цхьа шийла\nДара хьажар цуьнан г1ийла.\nНекха к1ел чов гуора луьра,\nЦ1ий, к1ур туьйсуш, оьхуш чуьра.\nХ1инцца, ала, цхьа мурст хьалха,\nДетталора и дог цхьалха,\nШена чохь дов, тешам, безам,\nЛовзуш дахар, кхехкаш ц1ий, -\nДерриг дай-кха, хилла эшам.\nЦ1а ша-а тесна, ца до сий,\nДу и тийна, ду и 1аьржа,\nГ1аьпнаш ч1аьг1на, кораш маьрша\nКира тоьхна. Чохь вац да.\nСтенгахь ву? Вац хууш цхьа-а.\nТам бу дош д1аьвше а, ира\nЯзъдеш, дарва мостаг1 вуо;\nТам бу и, ерг амал виран,\nОллийна кур беза, буо\nКуьзгана чу хьоьжуш ган,\nЦа лууш шех даре дан;\nТам бу иза, къорвеш хьо,\nКхайкха х1оттахь: схьагург со!\nКхи т1е там бу, йоцуш г1ар,\nКечда цунна к1ингехь8 1ар,\nХьажош тапча хьаьжа юккъе,\nЗил а ларбеш, веъна юххе;\nТкъа вер иза иштта д1а,\nТам бац цуьрриг, ду и къа.\nХьан тапчано вийча, яьлла,\nКъона, тайна хьаша, аьлла,\nБехк берг хьоь хьажарна раз,\nЯ даларна жоп, к1ов аз,\nШу сакъоьруш 1аш цхьа ийна,\nМаларо зуьйш уьйраш дийна,\nЛаръеш яхь, кховдийнарг дов.\nХ1у хир дара дагахь, тов,\nМел хир яра ойла хьан,\nСхьагуш 1уьллуш, дуьне доьхна,\nIожалло х1ост хьаж т1е тоьхна,\nДахарца з1е хедаш д1а,\nЛеш и, сецна сийса кийра,\nХьан кхайкхамна волуш хийра?\nСа б1арзделла, хилла вуо,\nIаьржа тапча къуьйлуш буьйнахь,\nЛенский гуш, Евгений – буьйда.\n«Иза велла», – эли цо.\nВелла!.. Хаам ловш и къаьхьа,\nОнегин, де эшна, ваьхьна,\nЮьстах волу, нах т1е хуьлу.\nЗарецкийс лерина дуьллу\nСалаз т1е и дакъа шийла,\nЦ1ехьа хьо цо мохь и г1ийла.\nВелларг хаавелла, аьрха\nТерса говраш, чопа к1ай\nIенош т1е гаьллашна шайн,\nТкъа йовду, пха санна, маьрша.\nДоттаг1ий, байтхочун къа:\nIалашонаш кхиъна х1етта,\nУьш кхочушъя чохь суй летта,\nБераллех валалий схьа,\nД1авай! Стенгахь ду и кхехкар,\nСтенгахь – хьакъ лехамийн лехкар\nЙолчу лекха, каде, аьхна?\nСтенгахь – к1еж безаман и,\nХаарх а, балхах а хьегар,\nЮьхь1аьржонах, вонах кхерар,\nБашха дезарш, шу сте даьхьна,\nХьо, г1аларт, кхи аьзнаш хеза,\nШу, г1енаш байталлин деза!\nИ вина тарлора говза\nДуьне хазда я ша-а вовза;\nЦуьнан лира иза тийна\nЯха магар, екаш хаза,\nЙисна б1аьшерашна хаза.\nЛами т1ехь лараман, ала,\nИза магар хьалавала.\nТкъа и цуьнан 1индаг1 дийна\nДахи-техьа къайле эцна,\nЭхарта г1улч еза, хецна?\nДели аз, са кхуллу, хьуна,\nКошара ца хезар цунна\nХенийн х1имн9 и ч1ог1а меха,\nКъобалвар а ц1ена нехан.\nТкъа нислора иза ваха,\nЛовш массарна девза дакъа:\nКъона шераш дай-кха цхьацца,\nТкъа к1еж синан ийши мацца.\nХийцавели т1ера дукха,\nМузанаш цо йити мукъа,\nЮьртахь ирсе, техкаш кур,\nГуо чоанца, боьлла к1ур;\nТкъа девзина дахар къиза,\nЭнаш леци хьалххе иза,\nЮуш, 1овшуш г1айг1а, версти,\nЦкъа меттахь, пха озош, керчи,\nД1аволуш берашна юккъехь,\nБоьлхучу зударшна юххехь.\nМухха делахь, ешархо,\nХьенех – къона езархо –\nБайтхо, ойланча и тийна,\nНакъоста шен куьйга вийна!\nТуш ду: во1 синшовкъан10 мукъа\n1ийначу юьртаца ю-кха\nШи бага, бух вовшахкхетта;\nЦарна к1ел т1айранаш шийла\nТог1енан шовданан сиэтта,\nЦигахь ахархо 1а хийла,\nТкъа марсхой11 а, тулг1е луьйсуш,\nЗевне к1удалш цу чу туьйсуш;\nЦигахь, 1индаг1 ловш и аьхна,\nХ1оллам лаьтта, цхьалла хьаьхна.\nЦу к1ел (ялташна т1е тача\nЯлхош, дог1а б1аьста дог1уш)\nЖа1ус юцу къорза мача,\nИдалхойх йиш хаза локхуш;\nТкъа и г1алахо а къона,\nЮьртахь аьхке йоккхуш, еха,\nЙоьдуш говр а хохкуш еха\nАренца, лар юьтуш буха,\nСоцу хьалха чуьртан гона,\nСхьаозийна дуьрста юха,\nИ, ишлаьпа хьалйина,\nЮлу йоза зарздина\nЧуьртан деша, б1аьрхиш т1уьна\nХ1уттуш кхола б1аьргаш цуьнан.\nГ1улч цо йоккху ларамца,\nСатийсаршка йоьрзу и;\nЦуьнан са ду лаамза\nКхоллам луьстуш цу Ленскийн;\nБоху: «Олга стенгахь еха?\nДог мел 1ийжи цуьнан деха\nЯ б1аьргаш ца дестий хиша?\nСтенгахь ю-те цуьнан йиша?\nХ1у деш – хаьддарг нахах, ловзарх,\nМодехь берш зуьй моде йовсар,\nСтенгахь кхоьлина и пелхьо\nКъоначу байтхочун кхелхо?»\nАса, хан ца йойуш кхи,\nШуна кестта дуьйцур и,\nТ1аьхьо, 1ийна. Доггах суна\nВезахь а и турпал, хьуна,\nВерзахь а со цунна т1е,\nАмма дац и вуьйцу де.\nШераш парг1ат йоза хьоьху,\nШераш рифма-дакли лоьхку,\nСо, садоккхуш, къера ву –\nИза лехар бала бу.\nШира мас яц лууш тига\nБехда листаш, луьсту сиха;\nКхи сатийсарш и цхьа шийла,\nКхи луьра и дезарш хийла,\nЛовш г1ар гонан, тийна хан,\nХьадеш ду сан синан г1ан.\nCyна бевзи вуьшта лехам,\nКерла г1айг1а юуш ву;\nДевзинчех бац соьца тешам,\nШира г1айг1а хьоме ю.\nЛиънарш, лиънарш! Яй шун марзо,\nКа тоьхна рифмано-барзо.\nКарахь юьсуш иштта г1аж,\nДуьйжи-техьа сийлахь таж?\nБаккъал а, ган болуш хилам,\nБоцуш цхьа-а элегийн тилам,\nЯй-те денойн б1аьсте сан\n(Ас йийцинарг забарца)?\nЭрна ду-те юха еха?\nТкъеитта сан кхочу-техьа?\nСан делкъе ма хьийза кертахь,\nКъера хила дог1у со.\nДан кхи дац-кха: къаста бертахь,\nЯй къоналла, соьца хьо!\nХастам бу там барна хьуна,\nГ1айг1а, аьхна ов а гарна,\nГов, дарц, той гайтарна суна,\nМассо, массо совг1ат дарна –\nЛовца сайниг! Хьоьца цхьаллехь,\nСаб1арзаллехь, ткъа таппаллехь\nМарзо ийци аса еха;\nТоьур ду! Семачу синца\nСо волу кхаъ-новкъа х1инца,\nДевза дахар дуьтуш меха.\nБ1аьрг тохийта. Хьелаш хьоме,\nСан денош д1аидда шайца,\nЛовш к1еж шовкъан, мало чоме,\nГ1енаш синан, ойла тайна.\nСиншовкъ къона, ахьа хийла\nКарзахдаха хьекъал сан,\nДог ма дита тар дан г1ийла,\nСан маь11е хьо х1итта схьа,\nБайтхочун са ларде совнах\nШелонах, дераллех, к1овнах,\nЦа дуьтуш т1улг хила и\nК1урк1аманехь дахаран, -\nОцу 1ам чохь юкъ-кара\nВай до нека, доттаг1ий!\nМоскох, хьо йо1 Россен еза,\nКарор юй-те хьо саннарг кхи?\nМуха езац Москох хьоме?\nДуьне гар и муха, х1ай?\nХ1у туш г1оле?\nБ1аьстенан з1аьнарша лоьхку\nЛайш ду ломахь эшна де,\nIовраш цара охьа хоьхку\nХи к1ел 1а басешна т1е.\nIаламо т1елоцу, къежаш,\nНабарх 1уьйре, яхнарг 1ана,\nСенло стигланаш го къегаш.\nХьаннаш, ерш цкъачунна ч1ана,\nБаьццара до ловзош лаьтта.\nНакхармоза, ясакх лаха,\nБалозан бен чуьра баха.\nДакъало аганаш лаьттан;\nДаьхний 1оьху, зарзар деха\nБуса йиш шен лоькхуш еха.\nГ1айг1а суна бу хьан кхайкхам,\nБ1аьсте, б1аьсте! Мур хьо шовкъан!\nМа латтабе зовре айам,\nБ1арздеш ц1ий сан, са а ховха!\nМа хьекха, мур керла оьхьуш,\nСоьца ял шен башха йоькъуш,\nМох б1аьстено сан юьхь т1е,\nАса токхуш юьртахь де!\nВац-те тамана со т1ера,\nКъерар, денвар ду-те хийра,\nКхехкачо, къегачо маьрша\nБохьу-те саийзам, бала\nСан деллачу синна, ала,\nСхьагург дерриг хеташ 1аьржа?\nЯ ца тов дендалар вайна\nГуьйренца деллачу г1анийн,\nБицбина и эшам лайна,\nКерла гов чу лоцуш хьаннийн;\nЯ 1аламца кхехкачуьнца\nДузу вай, еш ойла г1ийла,\nВайн д1аидда шераш хийла,\nЮха дан йиш йоцурш цкъа-а а?\nЯ ойланна еха юххьехь,\nБайталлинан г1енан юккъехь\nЦхьа ша-а тайпа б1аьсте шира,\nIийнарг лаам беш вай ира,\nКхи цхьа аре йоьлуш вайна,\nКхи бутт къона, буьйса тайна…\nХ1ара хан: малончаш меха,\nЭпикурхой12, хьекъал зуьйраш,\nТкъа, ирсхой, ва шайна беха,\nТкъа, Левшин ишколан цуьйцеш,\nТкъа шу, юьртан Приамаш,\nТкъа, дог к1еда эманаш,\nБ1аьстено шу юьрта доьху,\nМур и бовха белхийн, зазнийн,\nМур шовкъечу кхерстарийн,\nБуьйсанийн, дог, 1ехош, оьцу.\nАра, доттаг1ий, же, чехка,\nГ1удалкхашкахь, еза тиэхка,\nКовра дай, г1уо парг1ат хахкий,\nГ1аьпнех г1аланийн шайн къахкий.\nХьо а, ешархо сан тоьлла,\nЛаллий ворда, къагийна,\nТасий г1уо гов-г1ала воьлла,\nIа ахь, къоьруш, къардина;\nЙолуш накъост муза аьрха,\nГ1уо вай хаза нажжийн «г1ов»\nЦ1е йоцчу хин йистехь маьрша,\nЮьрта, сан Евгений, тов,\nХолбатхо, гал детта, г1ийла,\nIийначу, хан токхуш, хийла,\nЛулахь ехаш Танаь буо,\nСан хьоме сатийсархо,\nХ1инца вац ган юьртахь и…\nКхузахь чов-лар цо йити.\nВай, гуш лаьмнийн ахго дийна,\nГ1ур ду метте, хьоста доьлху,\nСетташ, хадош басе сийна,\nТатол т1е, хьун хьехийн хьоьсту.\nЦигахь буса, мел ду г1ора,\nЗарзар дека, кхуьу хьора,\nЦ1ена шабар хьостан хеза,\nЦигахь т1улг бу кошан беза,\nБаганаша малхах ларбо.\nЦу т1ехь йоза, къаьсташ, ма го:\n«Х1ара ву Владимир Ленский,\nМайрра велларг къона дукха,\nХ1оккху хенахь и д1акхелхи.\nБайтхо къона, 1илла мукъа!»\nГа т1ехь баганан чу кхозу\nЦкъаццкъа 1уьйкъенан мохо\nЦу г1ийлачу кашца дозу\nТехкадора кочар буо.\nЦига бертахь т1етт1а хьалха\nИхира ши неша цхьалха,\nТкъа каш т1ехь, бутт лепаш г1ийла,\nБилхира уьш марахь хийла.\nХ1инца… х1оллам шена беха,\nТесна. Аз ца хеза нехан.\nНекъ а байна. Кочар дайна.\nЦу к1ел сира, г1ело лайна,\nХьалха санна, узам бо,\nМача юцуш жа1у го.\nМиска Ленский! Хало ловш,\nДукха и ца йилхира.\nНускал къона сиха, тов,\nГ1айг1а йита кхиира.\nКхечо и т1еерзи шена,\nБала байбеш, боккхуш гена,\nЛовца олуш безаман –\nГовза болам 1ехаман,\nЦуьнан везар улан13 ву…\nИ алтарна14 хьалха ю,\nКорта, бехке йолуш санна,\nТажна к1ел оьллина ханна,\nБолуш б1аьрехь къайлах суй,\nЕлар а барташца, дуй.\nМиска Ленский! Кошан бухахь,\nКъуьйлуш даималло дукха,\nВуьйхирий-те нешас иза\nБеш тешамбехк шена къиза,\nЯ Лето наб тесна т1е,\nБайтхо 1уьллу доцуш де,\nЛаьттан чам 1ожалло баьхьна,\nКов дуьненан шена ч1аьг1на?\nИштта эс вайх довр ду мацца,\nК1инга т1ехь дош аьлла цхьацца.\nДов дерш, уьйр ерш, безарш бовр бу.\nТкъа кхаьрдаш адамаш гур ду –\nВайн т1аьхьенийн луьра гуо,\nБоьлла бахам къийса вуо.\nКестта Олин зевне аз\nУлан, къуйлуш даг чохь вас,\nЦуьнца полке вирзира.\nШорта б1аьрхиш 1енош къаьхьа,\nЙоккха стаг, шен йо1ца къаьста,\nДийна йоцуш санна гуора,\nТанаь елха ма ца лора;\nЯра 1ожаллин бос эцна\nЦуьнан йоьхь и г1айг1ане.\nЧохь верг ваьлча ара, хецна,\nДерриг сийсаш, хьийзаш каде,\nКегийчеран ворда зуьйш,\nТанаьс новкъа бехи уьш.\nЕха, дахкарлах чекх санна,\nЦарна т1аьхьа иза хьийжи…\nЮ Татъяна шена цхьанна!\nШира неша яхна йиси,\nТайна, къона кхокхалг15 цуьнан,\nХьоме верас иза кхуьнан,\nКхолламо яьккхина гена,\nЦуьнца йоцуш ехар шена.\nТанаь, 1индаг1 хилла дийна,\nЦкъа яьссачу хьожу биэша,\nЛоху синтем, дерриг зийна,\nХьаам цхьанхьа ма бац биэша,\nИза б1аьрхиш къуьйлуш ю,\nТкъа дог эккха герга ду.\nШен цхьалло вуо х1орам бина,\nЦуьнан шовкъ а ч1ог1а йогу,\nОнегин, генара гина,\nДаго вуьйцуш, кийра огу.\nИза ган ца вог1у цунна,\nАчо йолуш цуьнга, кхунна\nВешин верхо иза ву;\nБайтхо вац-кха… амма ду\nИза хьахор мела, шийла,\nЦуьнан нускал маре даха,\nЭс байтхочун дина лаха,\nДуьтуш дан, к1ур санна г1ийла.\nШи дог мега цунна каро\nТийжаш… Ю и к1езга таро.\nСуьйре юьйли. Стигал 1аржло.\nХиш дай уьду. Ц1озно «ц1ар» до.\nХелхарчийн лар ченан ети;\nХил дехьа, к1ур туьйсуш, лети\nЦ1е а ч1ерахойн. Бу гуо\nБеттан къагош аре буо,\nТутмакх хилла ойланийн,\nТатъянас некъ беха би.\nД1а, д1а. Эццахь цунна ги\nБарз т1ера цхьа эгал бухахь,\nЮрт а, боьлак гергахь, лулахь\nБеш, хьестало сирла хи.\nИза хьоьжу – ткъа дог маьрша\nЧехка дуьйлу, ловзу аьрха.\nИ шеконе, йоьхна, хьевза:\n«Г1уо со хьалха, г1уо со юха?..\nИ вац кузахь. Со ца евза…\nЦ1ене, беше хьожур ю-кха».\nИ барз т1ера охьаюссу,\nТ1аккха соцу; гонд1а кхуссу\nБ1аьрг, цакхуьург хьолах шен,\nЭххар къаьста яй уьйт1е.\nЖ1аьлеш дог1у летарца.\nКхераме аз цуьнан хезна,\nБераш дог1у, дог а лезна,\nЙоккхуш г1овг1а. Девнаца\nЖ1аьлеш к1енташа д1алохку,\nСту-йо1 к1елхьара вайн йоккху.\n«Хьоладен ц1а мегий довза?» –\nТанаьс хаьтти. Сецна ловза,\nАнисйина бераш атта\nДоьлху, цуьнга дог1а хатта.\nАнисъя, же, кхочу, ала,\nНе1 цо йоьллу, боцуш бала.\nТанаь йолу ц1а чу, яьхьна,\nХ1инццалц схьа вайн турпал ваьхна.\nХьоьжу и: оти чохь меха\nБилъярд т1ехь кий 1уьллу еха,\nТкъа диван т1ехь ма ю сехьа\nЮткъа шед. Ткъа Танаь дехьа;\nБабас цуьнга: «И кхерч бу-кха,\nЭла16 хьалха 1ийна дукха.\nКхузахь делкъе йуора 1ай,\nХьо марша, Ленскийца цо.\nСуна т1аьхьа йола яй.\nД1о кабинет, схьагург буо,\nИ вижнарг, цо мелларг къахьо,\nЖарга 1уьйккъехь йийшинарг…\nКхузахь эла да а, хьахо,\nВаьхна; хийла к1ирандийнахь,\nКора к1ел, куьзганаш доьхна,\nЦо т1уз туьйхи ч1ог1а соьца.\nДала цунна ва гечдойла,\nЧархана а синтем лойла\nКошахь, нана-лаьттан кийрахь!»\nТатъяна хьажарца мерза\nГонд1а шена хьоьжуш 1а,\nДерриг хета цунна перза,\nТедеш цуьнан зовре са,\nЦхьа ахкъиза там барца:\nИ стол, т1ехь берг стогар, лулахь\nТуп жаргийн а, кора бухахь\nМаьнга, куз т1етесна хазба,\nКорах – беттан синах гойла,\nАхсерлонан беса 1ойла,\nСурт а Байронан и кхозу,\nБ1ог1ам, тайниг чуьнан кхобу,\nТ1ехь ишлаьпа, хьажар г1ийла,\nЖа1арх куьйгаш йисна къийла.\nТатъяна, зуьйш моде ц1а,\nЦхьа кхаъ хилча санна, лаьтти.\nТкъа ду т1аьхьа. Мох ма г1аьтти.\nТог1и 1аьржа. Варш ма 1а,\nНаб еш хи т1ехь, дохкан долахь;\nБутт д1алечкъи хьалахь ломахь,\nХан гездархо къона вайн\nЦ1ехьа яха йиэза, х1ай.\nТанаь, чуьра хьал шен къуьйлуш,\nТкъа садаккхарш шен ца дуьтуш,\nЦ1ехьа некъ шен эцна йоьду.\nАмма хьалххе бакъо йоьху,\nДаьсса эгал ган ян цкъаццкъа,\nЖаргаш еша цу чохь цхьацца.\nТатъяна, дог1анхо кевна\nДехьа къаьсти. И, де даьлча,\nБуха ша-а битинчу тхевнан.\nТоллуш кабинет, и еха,\nДицдина массо а х1ума,\nМацца иза йиси шена,\nЦкъа и йилхи вуно дукха.\nТ1аккха юьйли жаргаш кего,\nЮьххехь хилларш кхунна гена.\nХала хеттарш цунна кхето.\nТатъянас уьш йоьшу еха\nМецачу шен синца, хьуна;\nКхаъ дуьне схьаделло цунна.\nИ Евгений, хууш вайна,\nЕшарна вацара т1ера,\nАмма кхолларш цхьаерш тайна\nМа яцара цунна хийра:\nГаур, Жуан вазвинчуьнан,\nТкъа ши-кхо а роман цуьнца,\nВайн зама йийцина нийса,\nТкъа адам а х1инцалера\nДиллина, йиш йоцуш къийса,\nСа дерг шен, берг кхетам мукъа,\nШех 1ехалург, чохь дерг дера,\nСатийсаман лай дерг дукха,\nТкъа дерг хьекъал оьг1азе,\nКхехкарг, г1уллакх доцуш шен.\nАг1онаша лардеш гуора\nСизнаш, цо ма1аршца даьхна;\nЙо1ан б1аьргаш сема йора\nЦеран терго, туьдуш маь1на.\nТатъянина, к1амлуш кхетам,\nГо, х1у ойла, муьлха лехам\nОнегинна хилла беза,\nСтенна иза хилла реза.\nХьоькх къоламца ю йина:\nИштта са Онегинан\nЦхьана дашца, я жа1арца,\nЯ хьаьркаца хаттаран.\nТкъа жим-жима, беш цхьа къастам,\nСан Татъяна х1утту, хьуна,\nВовза нийса – Далла хастам –\nИ хьенех, чов йинарг цунна.\nХ1у стаг ву и везнарг лан:\nЯ и пелхьо, луьра ша-а,\nИрсе ца 1ан дина тоба,\nЯ малик, я йилбаз къиза?\nМила? Кеп бе яц-те иза?\nЯ ду г1аларт, я т1ехь оба\nХ1аролдан москахо ву,\nЯ бу х1илланийн и хьулам,\nЯ бу модехь дешнийн гулам?..\nЯ пароди еккъа ю?\nТкъа къайленах иза кхии?\nТкъа дош оьшу цунна хии?\nСахьташ уьду; ю чохь нехан,\nИза, ц1ахь ларйийриг еха,\nШи лулахо цигахь 1а,\nКхунах къамел йоьлла дан.\n– Х1у де? Бер дац и Татъяна, –\nЙоккха стаг къамеле йолу. –\nТкъа и Олга жима цул а.\nЦ1ен т1ехь хила йо1 ма йог1у.\nХан ю; муха дийца аса?\nМассаьрца – цхьа цуьнан хьа-са:\nШа-а ца йог1у. Ю и эшна,\nХьаннех юьйлу, ша-а шех тешна.\n«Безам бахна-м яц-те?» – Хьаьнга?\nБуяновга лерг ца уьйхьи.\nПетушков Иванах кхаьхки.\nГусар Пихтин веха хьийзи;\nТанин васт цо ч1ог1а кхели,\nТуьтеш хьалха цунна тийси,\nСуна моьттуш: яхна ели;\nМича! И г1уллакх а дуьйхи. –\n«Ткъа базара нускалийн –\nМоскоха йигийта и!\nЦигахь харжам ма бу шорта!»\n– Хьал дац. Оьшу бетта корта. –\n«Цхьана 1анна аса дай\nХьоьга ахча лур ду сайн».\nЙоккха стаг х1оьттира къажа,\nТайна хьехам, зовкхе, нийса;\nИ ю дагахь, эрна къийса,\nIай Москохан хьал зен хьажа.\nЦу хаамо Танаь огу.\nКура гуо лан безар бу-кха,\nЦунна гойтуш денна дукха\nВасташ юьртан дахаран,\nДухарш, хенаца ца дог1у,\nШира кепаш хабаран,\nМоскохан ч1ич1бикаш кхаьрдаш,\nТ1едоьг1на беламе б1аьргаш!..\nСан, Дела! Цул г1оле ма ду\nГездаш лиэла хьаннаш мел ю.\nГ1оттуш, 1уьйкъено барт баьхна,\nИ, аренаш толлуш аьхна,\nБалхош, ботуш безам гона,\nХ1инца ю са дуьйцуш къона:\n«Къинт1ера, тог1енаш тайна,\nТкъа, лаьмнийн шун баххьаш, 1аннаш,\nТкъа хьо, шу а, евза хьаннаш;\nТкъа хьо, стигланан ва хазна,\nТкъа, 1алам, хьо декхнарг зазца;\nАс шу дуьту, тесна, шайна,\nГ1ар ловш, ирча сеттар дан…\nКъинт1ера – хьо, маршо сан!\nЦхьанххьа суна яха лаац.\nКхолламо х1у хьоьху хаац».\nЦуьнан кхерстар деха нисло.\nХ1инца барз а, шовда сихло\nСацая шайн лаамца\nТатъяна куц гайтарца.\nИ, хедаш ша-а уьйрех санна,\nШен боьлакаш, басеш ханна\nГуттар хьоьстуш, 1ехо юлу.\nАмма маса аьхке кхулу.\nIалам дийна, бос а баьхьна,\nХьоло къуьйлуш, болар доьхкуш,\nЛаьтта, хийцам шена хьаьхна…\nТкъа невре, к1ай мархаш лоьхкуш;\nЦ1ийзаш, ловзуш аьрха цхьа,\nДог1уш, дог1у говза 1а.\nДеи, даьржи; и патташца\nКхозуш го гаьннашца нежнийн;\nДижи кузанца тулг1енийн\nИ аренийн, баьрзнийн кхашца;\nЦо бердаш, цу хинан сецна,\nШарди, дайди, до т1е тесна;\nЛепа г1ура. Герга вайна\nНана-1аьнан кхийсарш тайна.\nТкъа дог Танин доьхна ду.\nИ ца х1утту уьйт1ахь ловза,\nГ1уранан чан оза чу,\nТкъа луо хьокхуш керла, ховха,\nЙоьхь а, белаш йола йила:\nИ 1аьн новкъахь кхоьру тила.\nНовкъа довлу де т1ехдели,\nД1аели зил тоьхна хан.\nХьаьжна, ч1аг1йи, т1ера кхели\nТакхойла17, йиллинарг чан.\nКовра дина, ю кхо ворда\nКийча бахьа ц1ийнан мохь:\nТ1орказаш а, г1анташ, яйнаш,\nТушпанаш а, гоьнаш шорта,\nНазбарш, борг1алш к1ари чохь,\nКхийраш, тесаш… et cetera, –\nУьш эшарна ду вай къера.\nЭццахь меттах хьов а лайнаш,\nГ1овг1а оьккху, къаьста тийжарш:\nАра 1аспарш, хала хьийзарш.\nТакхойла уьш йожа х1утту,\nIуьйре кечъеш пхьордархой,\nБорзах кибиталгаш18 ютту,\nЗударий а, кучерш – девне.\nIаспар т1ехь, кхес йолу еха,\nIа форейтхо19, и маж – меха,\nЧуьрнаш д1а ма хьаьлхи кевне,\nХьоладайшца къаста. Г1ой,\nТехкаш и такхойла, х1ай,\nШершаш, йолу кевнах яй.\n«Маьрша 1ойланаш, къинт1ера!\nКъинтера, сан маь1иг хийра!\nВай гур дуй-те?..» Ткъа б1аьрхиш\nТанаьс ледо, йоьхна йиш.\nТкъа йолечу кхиарна\nВай зил тоьхча къастамца,\nХан луш оцу хиларна\nД1а пхи б1е шо – некъаш, тов,\nВайн тадала мега сов:\nШоссе, буьгуш кхуза, цига,\nРоссе цхьаъ еш, буьллур дика.\nТ1айнаш чуьнан, аххоз бина,\nАтта туьллур массо хина,\nЛаьмнаш доькъуш, къардеш т1айра,\nЮг1ур к1ел нартолаш майрра,\nТкъа социйлаш мел ю дукха\nЙохкур ю юийлаш мукъа.\nХ1инца ду вайн некъаш доьхна,\nТесна т1айнаш духуш лаьтта,\nСоцийлаш – къийзоргаш, сагалш –\nНаб ца йойту вуо ц1иймаларш;\nЯц юийлаш. Ткъа ерш шийла,\nРаг1-кехато, пенах тоьхна,\nЮург юьйцуш, патар баьтт1а,\nАпетит 1ехаеш хийла;\nАмма наьрташ юьртан ду\nЦ1арна хьалха г1ийлачу\nТаеш ж1евнаца Россенан\nИ яй йинар Европенан,\nХестадеш даймехкан латта,\nЦуьнан оьрнаш, йисташ, хатт а.\nТкъа 1а ницкъехь долуш вайна\nЦхьанхьа дахар тамехь ду.\nВуо байт локхуш ека тайна,\nИштта г1ойлаш20 шера ю.\nАвтомедонаш21 вайн аьрха,\nКхоалгаш22 шайн лоллуш маьрша,\nЧаккхармаш, дукъ ц1елуш меран,\nТ1аьхьа юьтуш, кертех тера.\nТкъа Ларина текхаш ю-кха:\nХала г1ойлаш къаръеш, иза\nШен говрашкахь йог1у къиза;\nТкъа вайн йо1а вуно дукха\nНекъан г1айг1а еха йии:\nВорх1 де-буьйса уьш д1аихи.\nХ1инца – герга. Царна гира\nК1айчу т1улгийн Москванан,\nАлу санна, жа1арш ана\nКхийдош, догу кортош шира.\nВежарий! Ас ирс ма зийна,\nЦу килсийн, гарголнийн23, ткъа\nБошмийн, г1ишлойн ахго дийна\nСуна гучубаьлча цкьа!\nХийла, хьоьца йоцуш 1ойла,\nКхолламо ца хоьцуш схьа,\nМоскох, хьан ма йина ойла!\nМоскох… аз ду башха цхьа,\nОьрсичун дог оьцург дукха!\nЦуьнца марзо шорта ю-кха!\nД1огахь гонехь нежнийн ю\nИ Поьтаран г1ап. Вуо ду\nЦуьнан эс цу хьолах хилла.\nНаполеон хийжира сов,\nШа-а б1арлаг1ах-ирсах тешна,\nМоскох яре горахь, эшна,\nКремлан дог1а дохьуш, тов:\nЦа яхара Москох сан,\nКорта бетташ, и вазва.\nЦ1ай хир доцуш, совг1ат а,\nЦ1е и кечлуш яра йилла\nСихачу цу турпална.\nКхузахь, ойлане ша ваьлла,\nЦ1е цо зийра марсаяьлла.\nД1а1е, хьо ирс оьшуш гина,\nГ1ап Поьтаран. Х1ей! Ма латта,\nЛалла! Ч1аг1о, г1уркхех йина,\nК1айло: цу урамца Тверан\nТиэхка ковра хала-атта.\nУьду баннаш, зударий а,\nК1ентий, баккхалш, серлолойлаш24,\nЭгалш, бошмаш, мозг1ар1ойлаш25,\nБухархой, салазаш, кхаш,\nЦ1енош, муьжгий, совдегарш,\nАптекаш, моданан туькнаш,\nЧ1ерканаш, лоьмашца кевнаш,\nКъийгаш т1ехь жа1арш а, тхевнаш.\nЦу гездаран луьраллехь\nДаьлча сахьт а, кхи а цхьаъ,\nКовра кевнехь, баьлла кхаъ,\nСоцу. Деца йолчу шира,\nДоьалг1а шо меттахь 1а,\nУьш ма кхечи х1инца схьа.\nЦарна не1 д1айоьллуш лаьтта\nКуьзганаш, т1ехь каптан – яьтт1а,\nПазат карахь – г1алмкхо сира.\nЦара ког оти чу боккху,\nСту-элано мохь ма хьокху,\nШи баба мара ма хьаьрча,\nЦеран кхайкхарш х1усмехь даьржа.\n– Сту, mon ange! –\n«Pachette!»26 – Алина! –\n« Ма ц1аьххьана. Маца гина?\nТкъа мел ханна? Шича хьоме!\nХьан яр суна – там бу чоме!\nЦ1ена исцен ша-а романан…»\n– Х1ара йо1 ю сан Татъяна. –\n«Танаь! Улле хила хьо –\nГ1енах луьйш ма хета со…\nШича, дагавог1ий х1ара\nГрандисон?» – Грандисонний!\nДера, вог1у. Стенгахь – и? –\n«Москвахь Симеонца ву;\nШи ц1ай хьалха кхузахь вара;\nКестта к1ант цо ваьккхи чу.\nТкъа и… цунах т1аьхьа дийца\nДог1у. Гергарчарна вай\nТанаь кханнехь гойтур ю.\nГ1ора дац сан лиэла, х1ай;\nХала – суна г1улчаш тийса.\nТкъа к1адделла… хир ду шу;\nДоло г1ур ду вай сада1а…\nДег1 ду доьхна… лозу накха…\nХ1инца ницкъ бац кхаъ лан сан,\nГ1айг1а хьовха… хьоме са,\nСох са-а к1езга хир ю шуна…\nКъаналла ю боьха х1ума…»\nЭццахь гуттар эшна йиси,\nБ1аьрхишлахь йовхаршка йирзи.\nЦомгашчуьнан терго, хьуна,\nТанина ма товра; цунна\nКерла меттиг яра хийра,\nШен ц1енна хиларна т1ера.\nШаршу к1елахь даринан\nНаб ца я-я-ро къарйина,\nIуьйкъенан гарголо атта,\nБолх бан адам кхойкхуш г1атта,\nИза а массаьрца йоьху.\nТанаь корах еха хьоьжу.\nБода зарзло; иза 1а,\nАренаш ца къаьсташ шен;\nХьалха ю-кха кхаъ-уьйт1е,\nБожал, керт а, юу ц1а.\nЦу гергарчу нахе денна\nДелкъе ян и Танаь кхуьйлу,\nГайта къаношна – Ткъа стенна? –\nМало лаамза цо муьйлу.\nУьш, генара хьеший беза,\nМассанхьа т1елоцу хаза,\nБепиг-туьха, ловца хеза:\n«Танаь йоккха хилла! Аса\nХ1инцца дац-кха керстъяр кхуьнан?\nТкъа и карахь ловзош гуш!\nТкъа и лергаш ийзош цуьнан!\nТкъа ас цунна пираьнг луш!»\nТкъа бабанаш кхойкху, х1ай:\n«Сиха уьду шераш вайн!»\nАмма уьш бу г1арбаш хенийн;\nЦхьа хьал цара лардеш ду:\nДецин сту-йо1ан Еленин\nИзза коьрта туьллург ю;\nК1айлуш 1а – Лукеръя Лвовна,\nТ1уьллагхо – Луьбов Петровна,\nПоьтран Иван 1овдал – изза,\nПоьтран Семоьн – писалг къиза,\nИзза мосъе Финмуш – доттаг1,\nИзза шпиц а, майра-мостаг1,\nВерг кулубан накъост ийна,\nИштта – къора, иштта – тийна,\nЮург, мерг бе ца гург кхи.\nТанаь йо1рийн марахь еха.\nКъона куцхой и Москохан\nЮьххьехь тийна хьоьжу беха,\nБоьлла Танега б1аьрг тоха;\nИ тамаше лору цкьа,\nЮьртан кепехь сеттарг цхьа,\nЖимма беса, гийла, хийра,\nАмма яц-кха вуо и т1ера;\nТаккха 1аламца шайн буьйлу\nЯн и неша, кхайкха шайга,\nБарташ боху, куьйгаш къуьйлу,\nМодех нисйо месаш тайна,\nТкъа къайленаш юьйцу шорта,\nШаьш д1алаца безарг корта,\nШайн а, нехан леларш мацца,\nТешарш, забарш, хьежарш цхьацца.\nУьду бехказе къамелаш,\nБасар тоьхна тадеш къерарш.\nТ1аккха доьхьал дийцинчунна\nШен дог дийца раг1 ло цунна,\nДоьхуш ч1ог1а эсала.\nАмма Танаь, хилча къера,\nГена ю хабаршна церан:\nКхетац, ларац мехала.\nЙийцац, тоьхна дагна дог1а,\nБ1аьрхийн, ирсан хазна ч1ог1а,\nКхобург еха тийна шеца,\nЦхьа ца лууш цу чу хеца.\nТатъянина хаза лаьа\nЦеран къамел, хьа-са, тов;\nАмма цара цкъа-а ца хьаьа\nБутту рат1а, боьлларг к1ов;\nДерриг церан – беса, хийра,\nУьш луьй, боцуш лерна т1ера;\nСтом хир боцу далхош дезарш,\nХеттарш, лераш, кхаьънаш-лехарш,\nЛетар яц-кха ойла маьрша,\nСхьагуш эшна, схьагуш аьрха;\nДоьлур дац-кха зовре хьекъал,\nЛозур дац-кха дог а вуо,\nIовдалла а, хиллал декъал,\nЯц-кха хьоьца, кура гуо.\nМатар тесна к1ентий шорта\nТанега ма хьоьжу лекха,\nЦунах лаьцна, сеттош корта,\nШайлахь деш къамелаш декъа.\nТкъа жуг1арг г1айг1ане цхьа,\nЛоруш башха совг1ат и,\nНартолна к1ел сецна 1а,\nЦунна кечъеш элеги.\nТанаь гуш, дог доцуш лен,\nВаьземский и вуьйли зен, -\nЦуьнан са цо 1ехий деха.\nТкъа и гергахь цунна яйна,\nЦунах, нисъеш кур-х1арс тайна,\nХаттарш деш цхьа къано веха.\nТкъа и шовкъе Мелпомена\nЙоьлллачохь мохь беха бетта,\nЛестош кирха, деза шена,\nХьалхьа шийлачу цу гона,\nТкъа Тали, набарна т1ера,\nТ1араш деттарна 1аш хийра,\nТерпсихорина цхьа т1етт1а\nЦецвуьйлуш хьежархо къона\n(Даима ма хилла иштта\nСхьакхаччалц кху хенан бистта…),\nЦунна т1е ца тесира\nДамаш г1ийрате хьожийлаш,\nТурмалца ца хьевсира\nХаархой а, зуьйш хоийлаш.\nИ ма кхуьйлу Гуламе.\nЦигахь гатте, тем бац, тов,\nЧиркхаш, г1овг1а мукъаме,\nХьелхарш, х1оттар бохьна сов,\nВа хазанчийн духарш дай,\nИ адамийн къорза вай,\nВа нускалийн боккха гуо –\nДегнаш лоьцу башха дуо.\nКхузахь франташа ма гойту\nШайн сонталла, шайн жилет а,\nТкъа лорнет а, болх ца бойту.\nИ гусараш, эскарх хаьдда,\nКхочу цига бека, хьаьдда, –\nЛепа, 1ехо, ткъа д1атила.\nБуьйсанан седарчий – хаза,\nМоскох – курс хазанчийн зазан.\nТкъа нешанел стиглан т1ех\nКъега бутт чекх сийналлех.\nТкъа и, со ца х1уттург хьая,\nСан лирин ницкъ боцург тая,\nИ, бутт санна, хилла кхаъ,\nЭманашлахь лепа цхьаъ.\nДозаллица, ала, 1аьршан\nЛаьттах и ма кхета маьрша!\nКог цо боккху бай ма бу!\nХьажар деза башха ду!..\nТоьур – кхи ма бийца пал:\nАхь тергенна текхна ял.\nГ1овг1а, беларш, идарш дукха,\nЧабол, хелхарш… Ткъа цу юкъа\nШи децина когаш юххьехь,\nТерго ца еш царна юккъехь,\nТатъяна, гург ца гуш, хьоьжу,\nГонан шовкъ цо т1е ца оьцу;\nИ са эшна… хьалха цунна\nДу аренийн дахар, хьуна,\nЮьртан бахархой и г1ийла,\nТийна маь1иг, хийрехь еха,\nСирла хьоста, 1ена деха,\nТкъа шен зезагаш, йоьшийлаш27,\nТкъа и бода хьехийн шийла,\nХьенех вайна и лоьлийлаш28.\nИштта ойланца и – гена:\nБицби го а, г1ов ца хеза,\nТкъа т1ебоьг1на б1аьргаш хьена,\nИ йоьшуш – инарла веза.\nТкъа ши деца, летта юххе,\nТанаь тоттуш, еи улле,\nЦхьаьна шабар цара ди-кха:\n– Же, хьо хьажа аьрро сиха. –\n«Аьрро? Мича? Стенна ала?»\n– Хаттарш дитий, хьажий яла…\nД1о тобана хьалха ву-кха,\nГергахь шиъ мундираш йоьхна…\nДехьа вели, аг1о тоьхна… –\n«Мила? И инарла буг1а?»\nТкъа толамца е вай декъал\nИ Татъяна хьоме сан,\nКхечу аг1ор дацош хьекъал,\nХьовсий турпал ца вицва…\nСо и хасто лаьрра минех:\nАса вазво къона хьенех,\nТкъа раз леларш цуьнан дукха.\nДекъалбе ахь сан болх беха,\nХ1ай, эпосан муза меха!\nСоьга елла тоьлла 1аса,\nМа лиэлийта эрна д1а-а-са.\nТоьур. Йовла, белшаш, мукъа!\nКлассикалг1ин29 дог ас хьаьсти:\nТ1ехь делахь а, юьхьиг яьсти.\nand if for ever still for ever\nТкъа бошмашкахь ас Лицеян\nДоккхуш парг1ат и заз сайн,\nЙоьшуш жарга Апулеян,\nЦицерон ца воьшуш, х1ай!\nТкъа басешца къайлах еха\nГ1ург1езаш мохь бетташ б1аьста,\nХишна юххехь, лепаш къаьста,\nСуна Муза евзи меха.\nСан студентийн кели31 латош,\nТайна Муза гучуели,\nТхьамда хилла, той тхан хастош,\nБерийн денойх йиш цо эли,\nВай ширалла еза йийци,\nТкъа муьрг-г1енаш деган ийци.\nГоно, магош, иза хазйи;\nКхиамо т1ам бели тхуна;\nДержавинна тхо ги, хьуна,\nКоша воьрзуш, цо тхо дазди.\nТкьа и кхачор декхар лоьруш,\nШовкъийн ловш г1елонан а-а-са,\nСинхаамаш гонца боькъуш,\nАса лаьстий Муза маса\nТойнийн г1овне, къийсаршка,\nХийла буьйса, уьш деш, йии;\nЦо тергечу хийшаршка\nИ шен совг1аташ ма кхийли,\nШа-а, Вакханалг санна, иди,\nКад ойуш, цо эшарш лийкхи,\nТкъа кегийнарш хьалхалера\nИ езарна бара къера, –\nАса доттаг1ашлахь дай\nЦунах ди дозалла сайн.\nТкъа уьйр хадий аса цаьрца,\nВедда… Ткъа и т1аьхьа аьрха.\nДукха хан цо соьца йийкъи,\nШен дийцарца-кхаъца, хала,\nТапп-некъ табеш, суна йийки!\nКовказан лаьмнашца хьала,\nЛеонорех тера юххехь,\nЦо дин хаьхки чхаррийн юккъехь!\nХийла бердашца Тавридин\nЦо со буса шеца хаза\nВиги, х1ордан г1овг1а хаза,\nДийна шабар Нереидин,\nХин чалхаша зевне дийриг –\nХ1имн дуьненийн да вазвийриг.\nТкъа дицдеш шахьаран дукха\nЛепарш, тойнаш, г1овг1а йоьлла,\nМискачу Молдавехь мукъа\nЦо телли и четарш г1ийла,\nЧохь тукхамаш кхерста хийла,\nАкхаели иштта, тешна,\nБицби делийн мотт и тоьлла\nДалхо меттанаш, буо, эшна,\nЛакха эшарш аренийн…\nДерриг кийги, ражах тилла,\nХ1инца и сан бешахь тий,\nЛулара баришнаь32 хилла,\nГ1айг1а-ойла б1аьрехь – цуьнан,\nФрансойн жарга ма ю куьйгахь.\nХьаша юкъараллин шуьнан\nДоьххьара ю Муза сан;\nАренийн хазалла цуьнан\nГуш, со г1ийрате ма 1а.\nХадош готта мог1а элийн,\nТ1еман франтийн, дипломатийн,\nЭманийн а, иза йоьду;\nЛахло тийна, д1а-схьа хьоьжу,\nТайна гатте, хьере, мукъа,\nИдар кучийн, ткъа къамелийн,\nМеллаша гулбалар хьешийн,\nХ1усамнана юллуш юкъа,\nГуш божарша духаршца\nГура, лаьцнарг зударшна.\nЦунна тов и низам нийса\nТкъа куралла шийла, тийна,\nДаржийн, шерийн кегари.\nД1о тобанца гург ву мила,\nДохко ваьхьна, дерг ца туьду?\nИ ца г1ерта герга хила.\nЦунна хьалха яххьаш уьду –\nГ1алартийн раг1, х1уттург денна.\n«Со» ду я дозалла эшна\nЦуьнан йоьхьца? Кхузахь стенна?\nКъайле. И Евгений, тешна?\nВуй-те иза?.. Билггал ву и.\n– Маца кхуза иза кхечи?\nИ верг ву-те я ву кхи?\nЯ шен 1овдал хоьхкуш ву?\nАла: стенца х1оьтти и?\nВайна гайта цуьнан х1у?\nХ1инца мила и? Мелмот,\nГаролд, квакер, шалха да,\nЯ кхи м1аьжиг йоьхнарг ша-а?\nЯ тов стаг и, хаа хьанна?\nШу а, со а, массо санна.\nСан хьехам цу тайпа бу:\nМода-т1елхиг йита ю.\nТоъал шех цо бира бала…\n– Вевзий иза? – Хала ала.\n– Ткъа цу тайпа цунах стенна\nАша до и къамел шийла?\nЦунна бехке бу болх г1ийла,\nЦхьаъ валхош, вай бийриг денна,\nЦатар аьхна синош кхийла\nДоьлча вайга некъ цхьа маьрша,\nЛоруш иза кхоссар аьрха,\nХьекъал доьлча корта къийла,\nТкъа вай хийла хабарш нехан\nЛарарна цхьа белхаш меха,\nЦахуург цахилар къера,\nIовдал верг вайх хилар дера,\nГомха дерг хетарна вайна\nМассарна цхьатерра тайна.\nИрсе къона – хилларг къона,\nИрсе ву шен хенна кхиънарг,\nИ шело дахаран гонан\nШерашца, лан хиъна, йиънарг;\nИрча г1енаш дитнарг шайна,\nМисканашца ваьхнарг тайна,\nТкъа шо – хилларг франт, мукъ лоцург,\nТкъеитт – кхиънарг яло оьшург;\nШовзткъеитт, карийна лоьхург,\nХьаша хилларг, декхар доцург,\nТкъа сийлалла, ахча, дарж\nРог1ехь эцнарг, йоцуш харж,\nИза валхий вайна веха:\nЦ. Ц. ву-кха хьенех меха.\nЦа тов баха, эрна вайна\nЦкъа жималла елла хилла,\nТкъа вай 1ехош и ма яйна,\nТкъа цо деш а вайна х1илла;\nТкъа и лаамаш вайн тоьлла,\nТкъа хьежамаш керла вайн,\nЗарзбели-кха, мекха йоьлла,\nИ г1аш санна, гурахь, 1ай.\nХьовзам ган и хьалха сиэтта\nДелкъенийн мог1анаш т1етт1а,\nДахарх дар цхьа ламаст-бала,\nТкъа ч1ич1 тоба нехан йоьдуш,\nТ1аьхьа ваха, цуьнца йоькъуш\nХьайн йоцу шовкъ, ойла, ала.\nАмма байракх хилла ваха,\nХьал лан хала (тов и хьанна?)\nДенна кхетам болчу наха\nВийцар ша-а, цхьа тентиг санна,\nЯ амалхо вина г1ийла,\nЯ жинашна тайнарг т1е,\nЯ сан йилбаз дина хийла.\nОнегин (и некъийн ц1е),\nКа шен яьлла доттаг1 вен,\nIалашо, къа доцуш, вехи,\nТкъе ялх шо т1екхаччалц шен,\nХан токхуш, цо г1улчаш ехи,\nДоцуш дарж а, болх а, эма,\nХьенех хилла, 1ан ца 1ема.\nСадааро хьовзий иза,\nЦунна лии вала ц1ера\n(Бу и аг1о вуно къиза,\nМаьрша жа1ар цхьаболчеран).\nЦо ма теси юрт шен д1а,\nХьаннийн, кхашнийн маь1иг тийна,\nШена ц1ийлахь 1индаг1 схьа\nДоьхьал х1уьттург денна дийна,\nИ ма вуьйли гездарш дан,\nСинхааман хьаша веккъа;\nТкъа уьш, дерриг санна, цкъа\nК1ордий цунна, шовкъ а леккъа;\nИ ц1авирзи, марам33 кхоьсси,\nЧацкийх тера, тойне воьсси.\nАмма тоба меттахйолу,\nЧохь цхьа шабар даьржаш хеза…\nХ1усамнанна цхьаъ т1ейог1у,\nТкъа инарла т1аьхьа веза.\nЯц и сиха г1улчаш тийса,\nШийла ша-а я хьогах дийца,\nХьажар долуш, эхь-бехк дайна,\nЯ ловцанаш эшна тайна,\nКъежарш доькъуш чохьболчарна,\nШа-а цхьаъ гайта г1ерташ царна…\nДерриг дара оьзда дина,\nСурт и дара, хьоькх ца гина,\nDu comme il faut34… (Шишков, гечде:\nГоч ца дало, же, ахь г1о де.)\nЦунна улле – дамаш т1етт1а;\nТкъа гужамаш белало;\nТкъа божарша корта бетта,\nЛоьцуш б1аьрса, ледало;\nЙо1арий т1ех буьйлу тийна\nХьалхахула, ткъа цхьа ирха\nМар массарел, белшаш хьийна\nИ инарла лаьтта сира.\nЭр ма дацар цхьамма и ю\nИсбаьхьа, ткъа коьртах чу\nКарор дацар цуьнца и,\nХьолан дас цу модано,\nТеш беш Лондонан шен гуо,\nЭриг vulgar35. (Дац сан кхи…\nЧ1ог1а диэза и дош суна,\nТкъа и гочда ницкъ бац сан;\nКерла вайна – и цкъачунна,\nДиса мега, доцуш д1а.\nИ хьакъ – эпиграмехь яй…)\nТкъа сан къамел дамах вайн.\nТайналлинан хьоме нана\nИ ма 1ара тийна солца\nНур Ниница Воронскойца –\nШуна гур ма дара, тешна,\nГергахь и ца хиларх эшна,\nХьалхарниг сурт хиларх дийна.\n«Хир яц – ойла еш Евгений: –\nИза и. Х1а-х1а… кхеташ ду!\nМуха! Цу к1оргера меттийн…»\nТкъа лорнет, цахуург саца,\nЦунна йиллина т1еюг1у,\nШена шечу гойлаца\nДенбийриг цхьа хенан уьйриг.\n«Алахь, г1иназ, мила и,\nД1о ал берет т1е а йоьхна,\nИспанийн посолца луьйриг?»\nГ1иназас Онегин зий.\n– О-о! Хьо гонна 1а букъ тоьхна.\nСобар, ас хьо гойтур цунна. –\n«Ткъа и мила?» – Сан сте, хьуна. –\n«Ткъа хьо майра? Кхаъ и бу!\nМел хан?» – Ши шо – тахна-кхана. –\n«Мила?» – Ларина. – «Татъяна!»\n– Евзий и? – « Лулахо ю.»\n– Ткъа волохьа. – Г1иназ улле –\nШен эмана, волуш юххе\nГергарниг а, доттаг1 шен.\nСту-эла и х1утту зен…\nТкъа мел хиларх са шен даьхьна,\nТкъа мел хиларх чуьра йогуш,\nЦецъяьккхина, тем а баьхьна,\nЙоьхь цо кхеби, хийцам боцуш:\nЦуьнан аз а ша-а дерг ду-кха,\nЦуьнан б1аьца тийна ю-кха.\nХ1а-х1а, цуьрриг и ца юьйхи\nЯ бос бовш, ца ели ц1иэ…\nБ1аьрганег1ар цо ца туьйхи;\nБалдаш а ца хабий шен.\nТкъа мел хьежарх еша и\nХьалхарчу Татъянин цхьа-а\nОнегинна лар ца ги.\nКъамел дан и х1утту ша-а\nДалац. Цо хаьтти, х1ара\nМаца кхуза, стенгара,\nВуй-те иза ц1ера шайн?\nТ1аккха майране ди дай\nХьажар; шершаш, аьлла т1оф,\nЙоьдуш, вуьтуш хьенех, тов.\nЮ-те иза и Татъяна,\nМацца шаьшшиъ долуш шайна,\nЮьххьехь х1окху вайн романан,\nЕхаш и буо маь1иг тайна,\nКхуо, да волуш хьехамийн,\nЙинарг тутмакх кхетамийн,\nИ, кхуо кхобург кехат шега,\nДог т1ехь дуьйцург цунна ша-а,\nДерриг къаьсташ, дерриг мукъа,\nИ йо1 ю-те… я г1ан ду-кха?\nЙо1, кхуо йитнарг цкъа шех хьега,\nЙо1, кхуо йитнарг ов цхьа-а лан,\nЙистхили-кха цуьнца х1инцца\nМайрра, кхерам боцуш цинцц а?\nРаут36 юьту готта цо,\nЦ1ехьа ойлане и воьду;\nСатийсамо дика, вуо\nЦунна карзахе г1ан хьоьху.\nИ самвели; цунна дохьу\nКехат: N г1иназа кхойкху\nИза сарахь. «Дела! Цаьрга!..\nХир ву, хир ву!» Т1аккха аьрха\nЖоп и карво оьзда луш.\nИ х1у хилла? Х1у г1ан гуш!\nШело, мало евзачу\nСинан к1оргехь керчи х1у?\nХьаг1? Б1арзвалар я ша-а безам,\nБерг къоналлин коьрта лехам?\nОнегин сахьт х1утту лара,\nЕзарг – дийнан чаккхе ю.\nТкъа итт долу; иза ара,\nТкъа д1атуьлу, уьйт1ахь ву,\nВегош, сту-элина хьоду;\nТатъяна чохь ма ю ша-а,\nТкъа масийтта минот йоду\nУьш 1аш цхьаьна. Доцуш цхьа-а\nВу Онегин дош. Кхоьлина,\nВоьхна, ло аз х1оьттина\nЦунна жоп шен. Коьртехь цуьнан\nЕха б1оста ойла цхьа,\nТкъа хьасахо37 иза кхуьнан\nТ1ех парг1ат а, мукъа 1а.\nМайра кхочу. Цо хадийца\nИ tête-á-tête38, к1олла лов;\nКхийсарш, забарш шерийн, тов.\nБоьлу уьш. Чубог1у хьеший.\nЛиэран туьха тосуш д1евшин\nКъамел дендала ма дулу;\nХ1усамнанас магош тулу\nХьа-са парг1ат, сеттар дайна,\nИза хадалора цкъаццкъа,\nЮкъа оьккхуш х1ат дерш цхьацца,\nГенахь бакъйист, кепаш шайна,\nЦа кхерош цхьа-а лерг а тийна\nДекарца т1ех маьрша, дийна.\nЦигахь дара заз, т1ех мах,\nХьоладайн а, моде масалш,\nГан массанхьа йоьг1на яххьаш,\nТкъа оьшу са аьрта нах;\nДамаш къена, т1ехь куй шера,\nЗезагашлахь, т1ера дера;\nЦигахь яра йо1 масийтта,\nДог доцурш шайн бела х1итта;\nЦигахь геланча39 ма ги-кха,\nДуьйцург хьал пачхьалкхийн дика;\nЦигахь вара, къеждарш къегаш,\nКъано, бийриг шира бегаш:\nБашха говза, долуш хьекъал,\nХ1инца вай ца бийриг декъал.\nВара езарг эпиграмаш,\nIийжарг, ца беш цхьаннех тамаш:\nРеза воцург чайна нехан,\nЗударшна, божаршна хийла,\nЯлхорна к1ур-роман еха,\nХ1уттучунна совг1ат кхийла,\nПуьташна журналийн, т1амна,\nТкъа лона а, эмана а.\nЦигахь вара Проласов,\nСин к1езгалла оьхьург схьа,\nАлбомца баийнарг сов,\nSt.-Priest, ира къолам хьан;\nНе1рехь тхьамда, баьлнийн ханна,\nIара, сурт журналийн хилла,\nИ ц1айнан ал-малик санна,\nКъагийнарг, б1аьрг 1ехош, 1илла,\nТкъа гездархо нацкъара,\nСту крахмалан юккъехь,\nХьеший белош ма вара,\nIад а хилла, лаьтташ юххьехь,\nЦунна кхиэл, дош доцуш чуьра,\nНаха б1аьрца йира луьра.\nТкъа Онегин дийнна суьйре,\nТанаь йоьшуш, висна латта,\nЯц цо йоьшург йо1, ког 1уьйра,\nБезам бахна, миска, атта,\nЮ и хийра 1а сту-эла,\nЙовхо ца ло и сту-дела\nПаччахьечу цу Неванан.\nХ1ай, адамаш! Теш и ана,\nШу Хьаванах тера деха:\nШайн дерг дац-кха шуна меха,\nШуьга кхойхуш текхарг бу,\nДитта т1ера кхозуш чу;\nХьарам стом шу баккха г1ерта,\nДевлла ялсаманин керта.\nХийцаелла и Татъяна!\nКерлачу шен ролах кхиъна!\nЗил тоьхначу даржан а\nНизамийн къайленаш хиъна!\nХьан эр дара вайн йо1 аьхна,\nАйелла, и 1ийриг ю,\nБарамийн бакъонаш хьаьхна?\nВайн хьаша а и зуьйш ву!\nБуса хьалха ву и цунна,\nИ Морфей40 схьах1отталц, хьуна,\nХийла, ойла литтина,\nИ 1ий, баккха лууш чекх\nЦуьнца дахаран шен некъ!\nБезаман хан муьлхха ю;\nТкъа и дегнаш, ц1ена, къона,\nЦуьнан хьоькхаршна кхаъ бу,\nТатол санна диттийн гона:\nШовкийн дог1нехь уьш, зовкх яйна,\nХийцало-кха, кхуьу хьала,\nЖил-1аламо ца луш хала\nЗаз а хьийна, стом а тайна.\nТкъа стом ло хан эшча вайн\nД1авоьрзийлехь шерийн, х1ай,\nШовкъан елла лар ю г1ийла:\nИштта, гуьйре оьхуш 1ана,\nМохо басех 1ам бо шийла,\nХьун гонд1ара йоккхуш ч1ана.\nШеко яц: Евгений ву\nТатъяна, бер санна, езаш;\nГ1елонехь безаман ю\nЦуьнан ойла, г1о ца дезаш;\nХьекъална дош сема ца луш,\nЦуьнан кет1а, учех схьагуш,\nИза денна д1а ма х1уьтту;\nЦуьнан 1индаг1 хилла уьду;\nИ ву ирсе, тасалахь\nБоа цуьнан белшаш т1е,\nЯ куьг лоцуш нислахь де,\nЯ лайн духарш татталахь\nЦунна хьалха шега д1а,\nЯ эцалахь йовлакх схьа.\nАмма цуьнца ю и хийра,\nМел валарх и, хилла т1ера.\nЦ1ахь т1еоьцу парг1ат цо,\nКхо дош ду хьошаллахь шорта,\nНаггахь ластабо шен корта,\nНаггахь – т1ех, йоьхь ца гуш кхуьнан:\nСеттар дац-кха т1адам цуьнан –\nДерг курачу гонна – вуо.\nБос шен бовш Онегин 1а:\nЦунна и гац, хетац къа;\nТкъа Онегин – эшна, иза –\nГерга кхета цамгар къиза.\nОнегинна лоьраш боьху,\nЦара мела хиш ма хьоьху.\nИ ца воьду; и халххе\nКийча язда дайшка шен\nГург и хиларх; ткъа Татъяна\nКъора (къам и, собар – 1ана);\nТкъа и, вогуш, лоьхуш г1о,\nМацца некъ го, боьлла б1о;\nМогуш хилла, доцуш доза,\nЦо, куьг дацош шениг г1ийла,\nСту-элина кечдо йоза,\nКехат лоруш ша-а болх шийла,\nЙиш ерг ала и бакъ ву;\nГарехь, чевно терге вина,\nКхи дан х1ума и ца гина.\nХ1ара цуьнан кехат ду.\nОнегинан кехат Татъяне\nХиндерг схьаго: товр дац хьуна\nСан дог дастар х1ара г1ийла.\nМа цаяшар хаа суна\nХьан б1аьрехь хир дуй-кха шийла!\nТкъа х1у оьшу? Дагахь х1у – сан,\nХьуна д1а сайн доьллуш са?\nКхардаман и муьлха вуо\nЛуург кочушдийр ду кхуо!\nЦа хууш хьо-о сайна яйна,\nХьоьца суй а аьхна гуш,\nЦунах теша ца х1уттуш:\nСайн леларш ца дити тайна;\nСайна хьаьхна маршо, хьуна,\nД1атаса ца лии суна.\nКхи цхьа х1ума юккъе дуьйли…\nХьолан ловзарг Ленский вуьйжи…\nДерриг, дагна хилларг герга,\nАс д1акъастий, ца деш тергал;\nХийра уьйрна, сайца дера,\nХетара мукъалла – мела\nИрсан метта. Ва-а, сан Дела!\nМел со г1алат, мел со къера…\nХ1орра минот хьо гуш яккхар,\nХьуна т1аьхьа г1улчаш яхар,\nДелар балдийн, б1аьргийн дегар\nДазош лан сайн б1аьргийн хьегар,\nХьоьга хьежа, х1отта талла\nСинца хьан и исбаьхьалла,\nХьо гуш, лаха, безна хьастам,\nБос бан, д1ава… и бу хастам!\nСо и доцуш: хьан доьхьа\nМассанхьа со текхарх воьлла;\nСуна деза – де а, сахьт:\nТкъа ас, юуш г1айг1а шийла,\nДенош дойу, доцуш хьашт,\nИштта а дерш башха г1ийла.\nОьмар сан ю лаьрра, хьуна,\nАмма д1а ву долуш со,\nХууш делахь 1уьйкъехь суна,\nДийнахь сайна гур юй хьо…\nКхоьру: деш сайн дехар эшна,\nГарх и б1аьр хьан къиза, тешна,\nД1евшечу х1илланан х1оттар –\nХаза оьг1азе хьан 1оттар.\nХууш хилча хьуна, юй, тов,\nБезаман хьогалла да1-чов:\nВагар, синна дина дехкар,\nХиттар лахда и ц1ийн кхехкар,\nХьаьгна маракхета хьан,\nЯ хьан когехь, воьлхуш, 1ан,\nДалхош луурш, дог а, г1ело –\nДерриг, дерриг, ала тарлург…\nВуьшта, йотуш и кеп-шело,\nДуза къамел, б1аьр-кеп маьрша,\nДан т1ех парг1ат къамел, далург,\nХьоьга хьежа, доьлуш б1аьрса!..\nДан кхи дац-кха: ницкъ бац къийла\nДог я сайна доьхьал вийла;\nСацам хилла: хьо кхиэл сан,\nАс ло кхолламе со-о д1а.\nЖоп дац. Юха до цо тасар:\nШолг1а а, кхолаг1а хьасар41…\nЖоп дац. Гулам хилар хеза,\nВоьдий, и чу, иза йолу\nДоьхьал цунна. Мел ю еза!\nИза ца го, дош ца олу;\nХ1ай! Мел дукха гонах цунна\nIа бардала-1аьзин, хьуна!\nМел ч1ог1а оьг1азло чуьра\nСацо г1ерта барташ луьра!\nОнегинс до лорий хьажар:\nСтенгахь ду-кха йохар, къажар?\nСтенгахь б1аьрхийн и томмаг1 гар?\nДац. Цу йоьхь т1ехь – цхьа девнан лар…\nТкъа иза тарлора кхера\nМайрано я гоно зерах\nШен и леларш, къайлах дехарш,\nСан Онегинна шаьш девзарш…\nЭрна хьежар. И д1авоьду,\nШен тиларна бекхам боьху,\nЦо, еш цунах ойла дукха,\nГуо кхи цкъа а буьту мукъа.\nТкъа кабинет ларъеш тийна,\nЦунна хьалха сурт ду дийна,\nДерачу г1айг1ано вуо,\nСхьахезаш и бека гуо,\nИза, лаьцна коча т1ера,\nВуьгуш, ларъя маь1иг хийра.\nЦо ма боьшу жаргийн мор.\nВоьшу Гиббон, и Руссо,\nМандони, Гердер, Шамфор,\nMadam de Staël, Биш, Тиссо,\nВоьшу цо и скептхо Бел,\nВоьшу шорта Фонтенел,\nТкъа вайнаш а боьшу цо,\nЦа олуш цхьа-а х1ума вуо:\nХьехамийн ма-дарра кхаш,\nЦара валхош со а вайна,\nНаггахь мадригалаш тайна\nЦарлахь карйо, лаьрра суна:\nE sempre bene42 и, хьуна.\nХ1у ду т1аккха? Б1аьргаш йоьшу,\nТкъа ойланца гена ву;\nЛуурш, дезарш, г1айг1а оьхьу\nСинан к1орге сийсаш ю.\nЦо мог1анаш доьшу кхи,\nГуллуш кепехь морханан\nЦара юкъавуллу и.\nТкъа уьш ма ду къайлах дийцарш\nХьомечу, ширачу хенан,\nЦа тасало вовшах г1енаш,\nТкъа кхерамаш, бахарш, тидарш,\nЯ туьйранийн хьа-са чоме,\nЯ йо1ан и хьоькхнаш хьоме.\nХуьлуш лай набаран хили\nИ синхаамийн, ойланийн.\nВу сингойла яй шоръеш\nЦуьнан пир1ун – къорза теш.\nЦкъа го цунна: лайлахь дешша\nБуьйса яккха аьлла сецца,\nIуьллуш цхьа к1ант, ч1ог1а тийна,\nТкъа аз хеза: иза вийна.\nЦкъа мостаг1ийн ма го г1ера,\nИ айкхаш а, к1иллой дера,\nЯ эманийн вочу вай,\nЯ накъостий к1езга, х1ай,\nТкъа ц1ахь корехь еха хиъна\nИза… х1ара ган а лиъна!..\nТкъа 1емина лан и бала,\nХьераволург иза хили\nЯ байтхо хилаза виси.\nИ хир дара совг1ат, ала!\nТкъа ницкъаца палтасаллин43\nРоссенан цу байтийн чархин\nШа-а бух бовззал веи схьа,\nИ дешархо г1ийла сан.\nБайтхо вара иза, ветта,\nIийриг лаьцна маь1иг ховха,\nХьалха йогуш шена товха,\nЛокхуш мерах: Benedetta44,\nIdol mio45, ц1ерга мацца\nЙожош туфле, журнал цхьацца.\nДенош уьду; х1аваъ довха,\nIа ма даьлла билггал новкъа;\nЦо байт язъяц, и ца кхелхи,\nХьераваьлла, и ца телхи.\nБ1аьсте цунна ч1ог1а тай:\nДоьххьара цо теси ханна\nЦ1а, чохь 1ийнарг, да1ам санна,\nШалха кораш, къуьдалг бай\nБуьтуш, цо ц1ахь валлар доьхку,\nНеваца цо салаз хоьхку.\nСийначу, цистинчу шашца\nМалх ма ловзу; цхьаьна г1ашца\nИйна деша луо а аьгна.\nСтенга цуьнца цхьаъ ган хьаьгна\nХьаьдда и Онегин? Метта\nЮ шун ойла; шу ду нийса:\nТатъяна ган иза ведда,\nИ сан жуг1арг, везарг тийса.\nВог1у, ц1ена дакъа хилла.\nСени – маьрша. Воьду, тилла.\nТкъа и зал чу; изза, хьуна.\nНе1 цо йоьллу. Ткъа и сте\nЦец цу тайпа ваьккхи-те?\nШа-а сту-эла хьалха – цунна,\nКечъялаза, бос а баьхьна,\nИ цхьа кехат доьшуш ю,\nБ1аьрхиш б1аьргаш кхулуш ду,\nКуьйго кхобу бесни аьхна.\nХьа ца боьшура, гуш иза,\nБала, чохь цо къуьйлург къиза!\nЦа евзара хьанна, х1ай,\nСту-элица Танаь вайн!\nДохковаларийн ша-а – буьйнахь,\nЕвгений когашка – цуьнан;\nТохаелла, и 1ад1а;\nОнегине хьоьжу д1а,\nЦецъялар, оьг1азло яйна,\nЦуьнан б1аьрса, лазам байна;\nГар и доьху, 1оттар-хаттар –\nЦо т1елоцу. Йо1 и атта,\nЛуурш, дог а хьалхалера\nДендаларна ериг къера.\nЦо и хьала г1аттавац,\nЦунна т1ера б1аьрг ца боккхуш,\nЦуьнан барташ д1ататтац,\nШен са доцу куьг схьадоккхуш…\nТкъа х1у цунна доьхьал туьйсу?\nТийна латта иза юьсу,\nТкъа меллаша эххар олу:\n«Тоьур ду-кха; г1атта дог1у,\nСан дан ду-кха къамел хьоьца.\nОнегин, ахь дагалоьций\nСахьт, и делларг бешахь цкъа\nВайна хено, со 1аш, яйна,\nАхьа дарс46 луш говза сайна?\nТахана раг1 ма ю сан.\nОнегин, со х1етахь – жима,\nХинччул, гарехь, яра дика,\nХьо вийзира; ткъа х1у ял?\nХьан дог ца карийра леккъа?\nХьан жоп? Луьралла цхьа еккъа.\nБакъ дуй? Бацара-кха кхи\nКхаъ юьхь-безам йо1ан и?\nХ1инца а ц1ий шелдо хьал –\nТохарлера хьажар хьан,\nТкъа и хутаб… Амма хьо\nЦа во бехке: кхетош со,\nХьо осала ма ца лийли,\nСонта дериг ма ца кхийли:\nХьуна ду баркалла сан…\nХ1етахь, бакъ дац? Буолла яйна,\nНехан хабарш генахь – вайна,\nЦа тар хьуна со… Ткъа стенна\nХ1инца лоьху ахь со денна?\nХ1унда сан йо терго ахь?\nЦунна-м дац и, х1инца хийла\nСан езарна гоне йийла;\nСан хиларна таро, яхь,\nМайра волуш дархо т1еман,\nУьйт1е47 хьажар тхойга сема?\nЦунна-м дац, юьхь1аьржо сан\nХ1инца магар атта ган,\nХьан сий ойуш карош и,\nЗе ца хууш хьанна ди?\nСо йоьлху… ткъа Танаь хьуна\nДагахь елахь бекъчу муьрца,\nХаа т1аккха: дуй и суна\nКъамел хьайниг, шийла, луьра,\nТохарлера ч1ог1а хьоме,\nХ1инца шовкъ, кехаташ хьан,\nТкъа и б1аьрхиш доций чоме.\nЛуурш къона лаьрра сан,\nАхьа х1етахь кхоий со,\nСан шерийн а ма би ларам…\nТкъа х1инца! – Когашкахь хьо\nСуна 1уьллу! Г1ийла барам!\nСтаг, дерг хьан дог, хьекъал, х1ай,\nЦа тов хила шовкъан лай!\nТкъа, Онегин, го сан хьал –\nХьаьхначу дахаран пал,\nИ кхиамаш, баьхнарш хала,\nМоде ц1а, суьйренаш к1айн\nХ1у дан оьшу? Реза дала\nМаскарадан ч1еш и дай,\nХ1ара къегар, г1овг1а, чан,\nЛург у жаргийн, акха беш,\nТхайн ц1а г1ийла – шерийн теш,\nТкъа меттигаш, хьо цкъа сайна,\nОнегин, доьххьара вайна,\nТкъа буо кешнаш, токху хан,\nХ1инца жа1ар, 1индаг1 цхьа\nКхобурш коьртехь бабин сан…\nТкъа ирс дара герга, хьуна-м,\nВуно!.. Ткъа сан кхоллам, тилла,\nИштта бирзи. Ткъа со, х1ара,\nМа тарло т1ех б1аьрзе хилла:\nСоь б1аьрхишца еха, дуй,\nНана кхайкхира; ткъа суна-м\nМуьлхха харжам цхьаъ ма бара…\nСо ю марехь, хууш шера,\nАса доьху, со йитахь,\nХаа суна хьоьца юй\nХьакъ куралла, ц1ена яхь.\nХьо ма виэза (со ю къера),\nТкъа со ели кхечуьнга;\nОйла хир ю сан цуьнга».\nИ д1аяха. Iан Евгений,\nКъекъаро 1адийча санна.\nМуьлхачу цу дарцан зенийн\nЮкъахь ву и дагца ханна!\nТкъа цхьамзалгийн зов ма хеза,\nКхочу мар Татъянин веза,\nЭццахь турпал и вайн, хьуна,\nМинот дера евзаш цунна,\nДешархо, вай вуьтур ву\nГуттаренна… Тоьур ду\nВайна гезда цуьнца деха\nДуьне мел ду. Х1инца меха\nБерд гуш, тохий ирсе мохь48,\nТкъа дег1 тусуш, бог1ий бохь!\nТкъа, дешархо, хиларх хьо\nДоттаг1, мостаг1, со ву лууш\nКъаста хьоьца, волуш со\nХьаша хьайниг. Х1уъа сайца\nАхьа лехарх, талла хууш\nХ1ара строфаш. Хилларг хьайца\nЯ сада1ар белхех хьайн,\nДийна суьрташ, дешнаш мукъа\nЯ г1алаташ, даккхий, дай,\nДала кху жаргица дукха\nХьайн дагна, журналийн т1амна\nХьуна оьшу буьртиг гайта.\nТкъа х1инца 1одика яйта!\nАхьа а, некъахо сан,\nАхьа а, Идеал бакъ,\nАхьа а, диллина къа\nЖима. Шуьца девзи хьакъ\nМел дерг ч1ог1а байтхона:\nДахар дицдар дарцлахь гонан,\nХьа-са доттаг1ийн и мерза.\nИди, иди денош перза\nЦкъа и къона Татъяна,\nТкъа Онегин цуьнца, хьуна,\nХ1оттале-кха доьхьал суна –\nД1а маьршачу романан\nЧекх кристалах магинан\nСуна доцуш схьагина.\nТкъа ас боьшуш шайна гина\nДоьххьара сайн строфаш цхьацца…\nЦхьаберш боцуш, кхиберш гена,\nСаадис ма-аллар мацца.\nОнегин уьш боцуш вина.\nТкъа диллинарг аса т1ера\nВаст Татъянин, доцург хийра…\nХилла, хилла 1аткъам хенан!\nИрсе – ц1ай дахаран теснарг\nХьалххе, дуьтуш иза 1ад,\nЦа молуш чаг1аран кад,\nЦуьнан роман д1а ца ешнарг,\nХиинарг и йита яй,\nАс Онегин санна сайн.\n1 Мархаш йолуш, денош доца долчохь кхуьур тукхум, лазам боцург дала. Петрарка.\n2 Х1ума яа лерина оти.\n3 Къаьстина х1орра шен лехам, хьежам болу стаг.\n4 Парижера ресторанхо.\n5 Х1инца зама кхи ма ю! (лат.)\n6 Дуэле вехар.\n7 Г1араваьлла герздархо.\n8 Дакъа чу дуьллу дечигах я эчигах йина яьшкан тайпа.\n9 Пачхьалкхан коьрта йиша.\n10 Кхолларна болу нуьцкъала лаам.\n111 Ялта хьокху мехкарий.\n12 Эпикуран хьежамаш къобалбийриш. Эпикур ширачу желтийн философ.\n13 Дошлонан тайпа.\n14 До1а деш корта туху меттиг.\n15 Жима кхокха.\n16 Кхузахь – оьрсийн барин.\n17 Шена т1аьхьа ворданаш тосу д1аозийла.\n18 Т1оьхула четар лаьцна ворданаш.\n19 Хьалхарчу говра т1е хиъна 1а кучер.\n21 Ахиллан говр-вордахо.\n22 Кхо говр йоьжна ворда.\n23 Гаргол туху меттиг.\n24 Урам, уьйт1е къагайо х1оттийлаш.\n25 Керстачу динна шайн дахар д1аделла нах беха г1ишлонаш.\n26 Сан малик! – «Пашани!» (фр.)\n27 Жаргица хан токху меттигаш.\n29 Литературан муьран тайпа.\n30 Д1а1е, нагахь санна даимна, даимна д1а1е. Байрон.\n31 Мозг1аран чоь.\n33 Х1ордкеманан тайпа.\n34 Яхь ерг ц1ена.\n37 Къамелан декъашхо.\n38 Шинан шайлахь къамел (фр.)\n40 Желтийн мифологехь т1емаш долу набаран Дела.\n42 И мел дика ду (ит.)\n44 Къобалдойла (ит.)\n45 Сан кумир (ит.)\n46 Дешаран юкъ, сахьт.\n47 Кхузахь паччахьан уьйт1е бохучу маь1нехь.\n48 Лата чухахкалуш туху мохь.\nГочдархо Хатаев Хьусейн\nНазад: Наши поздравления!\nВыберите рубрику Дебют (23) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (314) Поэзия (238) Проза (216) Публицистика (226) Статьи (678)


Петирова ПетIимат. Шира хабар.\nСуна тешаман, къонахаллин, къинхетаман, чΙогΙа ийман долчу бусалба стеган а, бакъволчу нохчочун а масал хилла лаьттинчу сан деден Мунаман безамна\nГуьйренан еха, йочане буьйса яра хьалха лаьтташ. Иштта еанчу суьйренца пешахь йогучу цΙаре а хьоьжуш, ширачу хабаршка ла а доьгΙуш Ιаш самукъадолура сан. Къаьсттина хазахетара Дадин хабаршка ладугΙуш.\nЦхьа хазчу маттаца, ша цигахь хилча санна дуьйцура Дадас хабар. Тайп-тайпана хуьлура Дадин дийцарш, амма хΙоразза а, гΙиллакхе хила веза стаг, тешаме хила веза, шен цΙийца нохчалла долчо дийр дац эхье хΙума, массо а хΙуманал дезаниг стеган сий ду, башха а дац: зуда я стаг, къонахийн амалш товш ю шинггехь а, олий дерзадора цо шен къамел. Тховса а цхьа чΙогΙа сахьаьвзина, Дадин хабарша синхьаам баре сатесна дийхира ас: «Дада, дийцахьа суна хьайн хаза хабарш, хьайна сел чΙогΙа езачу къонахалле сан шовкъ ойуш, боккъал а волчу нохчочун амалех дийцахьа суна».\nДадас, сан амалера шена деза битамаш лохуш санна, леррина сан бΙаьра а хьаьжна, тийначу озаца шен хабар долийра. Цо, шен дедас дуьйцуш ма-хаззара, хенашца ца хуьйцуш, ша цигахь хилча санна, оцу хиламийн теш я коьрта декъашхо ша хилча санна, дуьйцура цкъа мацах нохчийн лаьмнашкахь хилларг, лелларг, шена хезнарг. Кхин хийцамаш ца беш, цо ма-дийццара шун кхиэле дуьллу ас хΙара…\nАьхкенан деха де чекхдала гергадахнера, шен йовхо ца кхоош лаьтта кхийдийна малх а чубуза сихбелла лаьмнаш тΙехьа къайлабелира. Аьхна, эсала суьйре яра нохчийн жимачу юьрта йоьссинарг. Юьрта йистехьо, ломан кийрах схьадаьлла аренга сихделлачу шовданан коьртехь хΙуттура хийист – кху эвларчу кегийрхойн уггар самукъадолу меттиг. Кхузахь суьйренца гуллора кегий нах шайн дог лаьтта мехкарий ган, цаьрца дагара дийца, кхузахь кхоллалора церан безамаш, йовзара вовшийн ойланаш, амалш.\nБакъду, юьртахь сих-сиха синкъерамаш а, гурахь а, Ιай а белхиш а хуьлура, цигахь а таро яра вовшийн ган а, довза а.\nАмма кху хийистехь кхоллабелла, чΙагΙбелла безам цхьа ша-тайпа хуьлура – и шовда бухдуьйлу лам санна тешамечу даг чуьра Ιийдалуш, шовданах терра хьаьъна, сирла, и шовда мел маларх цунах цаΙабарх терра, шен марзонан доза доцуш.\nКху хийистехь шена дуьххьара гина дела хир бара-кх Берсин Эсиле болу безам а ишта.\nЦундела ца го хир яц-кх цунна шайна юкъара йоккха башхо а. Берсин дакъазалла я ирсана евзина хир яр-кха гуьйренан йочанечу суьйренца хийисте еъна хьераш йолчу Аьстамаран хΙетта пхийттара яьлла куцхаза, эсала йоΙ. Ши шо даьлла цул тΙаьхьа, амма Берсина диц ца ло шен дог лоцуш хилла хьажар. Шен цΙе а йоккхуш хΙара вистхилча горгачу беснеш тΙе цΙелла а хьодуш цо маршалла хаттар.\nХΙинца а вогΙура кΙант хийисте сихвелла.\nМаржа Эсила яΙ! ХΙун хила доллу те вайшиннан кхолламах? ХΙара дуьне а, Ιалам а харцхила доллу те вайшиннан безамна? – бохуш ечу ойланашца схьакхечира Берса. Эсила йогΙуш гуш яцара, кΙентан синтем байнера. Дагара ца долура селхана сарахь шен ненаца хилла къамел. Ша хΙун дича бакъахьа ду ца хууш ойланаша хьеревинера кΙант. Юха а коьртехула чекхъелира селханлера суьйре…\n…Ιуьйранна гΙоттучу малха дуьхьал нисдеш дина дара кхеран жима ши цΙай, рагΙуй. ДΙанехьо керта йистехь чохь цхьа етт, цунна тΙаьхьара эсий, цхьа говррий долуш божалан бахьана а, иттех котам дΙахууш бун а, Берсин нанас Кхокхас картол-гΙабакх а, хох-серамсекх а буьйш цхьа кΙеззиг латта а, и дерриг чулоцуш чу-ара вала зΙар а дуьтуш гобаьккхина йина серех юьйцина керт а – и бара кхеран миска бахам. Да хьоьгур волуш дацара схьагуш долу сурт.\nАмма Берса дуьненчу а валале тΙера цΙийнда а кхелхина, гΙо дан марзхойх а, децΙийнах а стаг воцуш кадетташ халла кΙант кога ирахΙотто гΙиртинчу Кхокхин ницкъ бацара кхин хΙума вовшахдетта. КΙант воккха хилча паргΙатъяларе сатийсира, амма ва Дела аьлла ког ца хΙутту цуьнан а. Букъ саттийна, хьацарна пΙелг а хьоькхуш халла даьккхина рицкъа хене бовла бен ца тоьа, хΙусамаш, йийбарш нисъян сов ца долу.\nДелахь а, Кхокхас Далла хастам барца тоам бо, цхьанна а декхар дац, тΙехь чΙир а, эхьан томмагΙа а дац. Сарралц къа а хьегна цΙа вирзича сарахь ког хецца дΙавижа а, хьанна а бΙаьрга тΙе бΙаьрг а хΙоттийна къамел дан а йиш ю Берсин. Цул боккха бахам ца оьшу Кхокхина. Дависа, тΙаьхьарчу хенахь кхуьнан садуу и цхьа сингаттам бацахьара.\nКхокхина хаара шен кΙант Аьстамаран йоΙ езаш вуй, дагахь чΙогΙа йоккха а ера иза. Латта хаздан доссийна малик санна исбаьхьа а, шен цΙе бакъян санна аьхна амал йолуш а яра Эсила.\nМичахь ирс хир дара сан и керта хьовззал. Сан мискалла йогΙур ма яц Аьстамарца. Дуьненан рицкъа тΙехьаьвзина стаг ву иза. Луур дац цунна шен йоΙ къечу керта яхийта, сатийса а ца оьшу, олий хетара Кхокхина. ТΙаккха а, кΙантах къахетий, хьанна хаьа кхолламо хΙун яздина а, ас хьарамчух, эхьечух ларвеш, доьналле, къинхетаме кхиийнчу сан кΙантана орцахвер вац те Дела, олий сатосура.\nХΙинца а, етт оьзна а яьлла, суьйренан гΙуллакхаш дΙасалистина, рагΙу кΙеларчу товхи гонах ша хьийзаш тергалвора цо кΙант.\nХΙетта кха тΙера чукхаьчча юьхь-куьг дилина, чубуза лахбеллачу малхе а хьоьжуш ойланаш йора цо. Шен дагахь дерг хьахон ца хΙуттуш дΙасахьаьвзина, гΙелвеллачу кΙентан бΙаьра хьежа а ца елла, тΙееана юххе охьалахъелира нана.\n– КΙант, ахь шена оццул сагатдой хууш а, ахь кхийдон некъ къобалбеш а юй и Аьстамаран йоΙ? – шен садуург хьахийра цо.\nВист ца хуьлуш лаьттан бΙаьра хьоьжура Берса, цΙеххьана дара ненан хаттар.\n– Соьх бехкаш ма леца, Берса. Суна хаьа хьан дагара. Соьга ца дийцича дагара дийца йиша, улле вала ваша я шича а вац хьан. ХΙара декъаза дуьне даа пΙелг санна цхьалха хьо дуьненчу ваьккхина ас. Там ца бо кху дуьнено, хетарг а хилла ваьхна а, кхунах Ιаьбна а вац цхьа а. Вай кхуллуш яздинчух довла йиш яц вайн. Делахь а, доьлхуш а лелар дац вай.\nХьуна эшначохь йиша а, ваша а, накъост а ю хьуна со. Кхин генадаьлла хьекъал дацахь а, ахьчул хΙара дуьне дукха хьешна а, сайнначул дика а, вон а гина ю. Хаьа суна хьо Эсила езаш вуй а, вайн керта и йоссон лаам болуш, делахь а, вайн мискалла бахьанехь и цуьнга хьахон ца хΙуттуш лелий а. Кху вайн юьртахь дΙасахьийзарх валахΙотталц оцу лаьттан коржама тΙехь къахьегар бен кхин тΙедан рицкъа а доцуш, со суо йитина дΙасаваьлла и лаха а ца хΙуттуш, хьайн гΙорасизаллина дог а этΙаш ахь хьайн садууий а хаьа.\nБерахь дуьйна хьайца кхиъна волу ИбрахΙим болх лаха вахчахьана хьо цхьалха вуй а хаьа. ХΙетахь хьо цуьнца вахийта со ца хΙоьттира, сайн могушаллех бΙо ца буьйлира. Амма гуттар а ишта Ιийна девр дац вай. ЙоьΙан ирс – цΙахь Ιер, кΙентан ирс – лелар, олу.\nСан кΙант, хьайн ирс лаха дΙасавала пурба ду хьуна, цул сов, сан лаам бу иза.\nБерса лерина хьоьжура нене, тишъелла, хебарша аьхна юхь, даима сингаттамехь лаьтта кхоьлина бΙаьргаш, хΙара ца кхоош тΙехтиллачу шераша тΙе кΙац тесна месаш, вочадаьлла, худаделлачу дегΙа тΙе юьйхина малхо йоттуш, йочанаша яшош басаяьккхина, тΙеттΙа тΙе летийнчу бес-бесарчу йоманаша язйина коч, кога туьйдина айраш а дааделла, тΙехулеш цхарйоьлла кΙархийн бахьанаш. Цкъа а шена там ца лехна, юучух кийра Ιабоза, шен гΙайгΙа нахана хиъча и шегара дΙаяккхарна кхоьруш санна, шена чукъийлина декъаза зуда. Берсин уггар хьоме а, гергара а адам. Ша цхьанна а гой техьа аьлла дΙаса а хьаьжна, къевллина марайоьллира цо иза.\n– Нана, нана. Хьан догдикаллин доза дан а дуй те? Хьайга дΙааьлла дош а доцуш кхета-кх хьо сан дагарчух. Ма хьекъале, къинхетаме адам ду-кх хьо, – бохуш хьоьстура кΙанта Кхокха.\nТкъа ненан бΙаьргаш чуьра лешаш хебаршкахь къайладуьйлура дог кΙадден бΙаьрхиш…\n…Шен дагахь Эсилица йист яккха веанера Берса. Тахана цо хоуьйтур ду йоΙе шен дагара, схьадоьллур ду ша хΙинццалц къайлехь латтийнарг. Тахана къаста декхар ду кхуьнан кхоллам. Декъал хилла я гуттаренна а ирсах дог диллина. Эсилин цхьана дашах дозуш хир ду и.\nГеннахь гучуелира кΙудал пхьаьрсах а тесна, карахь йоьза чами а ловзош гΙийлачу боларехь йогΙу Эсила. КΙентан дог сихха деттадала дуьйлира. ЙоΙ тΙекхачале йолчу ханна маситтазза хийцаелира цуьнан ойла, шаьлтанан мукъ чΙогΙа къовларна кΙайделлера пΙелгаш, цкъа макхлуш, юха кΙайлуш бос керчара юьхь тΙехь а.\nЦхьацца ког боккхуш тΙекхечира Эсила, цунна а даго хьоьхуш хила тарлора ша шен кхолламна дуьхьал йогΙуш хилар.\n– Суьйре дика йойла хьан, Эсила, лар-м йойту ахь хьуо, – дуьхьалволавелира кΙант.\n– Далла везийла, хьан а йойла суьйре дика. Цхьа дагахь доцу хьеший а баьхкина хьеелира со, – кΙудал лаьтта охьа а хΙоттош дΙахΙоьттира йоΙ. Гуш дара иза цхьа халахетар хилла хилар.\n– Эсила, хΙун хьал ду шуьгахь? Хьо цхьа ягийча санна ма хета суна, сингаттаме хΙума-м дац?\n– ДΙаΙаш ду тхо а, шу а дуй могаш, нана муха ю? – кΙентан хаттаран шолгΙа дакъа ца хезачуха дитира цо.\n– Нана а ю-кх Ιаш. ТΙаьхь-тΙаьхьа цхьацца хабарш а хезадо, цамгарш а лехьайо. Кертахь хьийзаш нус хилча паргΙат хир яра ша бохург а къедадо. Дикачу кΙентан декхар ненан лаам кхочушбар ду, ткъа со и ца хезаш санна Ιа. Суна-м ца хаьа хΙун хир ду а.\n– Ден-ненан лаамаш кхочушбан ницкъ кхаьчча-м дика ма дара, амма цкъацкъа вайн лаамашца шалхабуьйлу-кх уьш.\n– Деллахь, Эсила, нанина нус харжарехь-м цхьаьнайогΙура тхойшиннан ойланаш, охашимма хаьржинчун дагара ца хаьа-кх, – йоΙа шен дешнаш тΙе муха оьцу хьожуш соцунгΙа хилира Берса. Эсила, йист а ца хуьлуш, корта а оллийна лаьттара, цо буйнахь ловзочу чами тΙехь соьцура чубузучу маьлхан тΙаьххьара зΙаьнарш.\n– Эсила, хьо йист ма ца хуьлу? Эрна ду те сан нанас хьо шен йоΙ а хилла керта хьийзаре сатийсар? Жоп доцуш бовр бу те ас деган кΙоргехь хьоьга кхобу безам? Кхин генадаьккхина дийцина хΙума дацахь а, ши шо ду вай гергарло лелон. Таханлерчу дийнан ойла янза ю те хьо? Алахьа хьайна хетарг. Хьан карахь ду-кх сан ирс а, дакъазалла а.\n– Берса, къийла а ца луш хьоьга сайна хетарг дийццал хьо сайна вевза аьлла хета суна, цундела бехкаш а ца лоьцуш боху ас, хьо дΙа а теттина лаха безам бац сан. Дуьненахь уггар а доккха ирс хетар ду суна хьан нанна йоΙ а хилла хьан керта яр. Амма… – цΙеххьана сецира йоΙ.\n– ХΙун амма. Дийцахьа кхидΙа а, шарахь лаьттар вар-кха со хьоьга ладоьгΙуш, – дехаре велира Берса.\n– Амма вайна хетарг ца хилийта арабевлла нах а бу. Дехьа эвлара совдегар Висха ву дадица гергарло лелош, цо шен кΙантана хьехош ю со. Дадас хΙинца а билггал жоп ца делла, амма дукха хан ца йисна и тΙетан. Вайн хан кΙезиг ю, хΙун де вай? – хаттарца кΙентан бΙаьра хьаьжира Эсила.\n– Маржа Эсила яΙ, ма суначул чΙогΙа оьшуш хир яцара хьо Висхин кΙантана, делахь а цуьнан ден хьал ду цуьнгахьа гΙо дохуш, ткъа сан, хьуна ма-хаъара, кураллаш ян меттиг бац, тΙаьхьа хьо дохкойолуш ма дерзахьара хΙара.\n– Берса, – халахетаран хьу хаалора йоьΙан озехь – вай девза дукха хан елахь а, хьуна со кхоччуш евзаш ца хилла. Шен дас туьканахь нехан кепекаш лечкъош, церан хьокъалахь вовшахбиттинчу бахамах токх волчу Висаддин хΙусамнана хила мах ца кхочу сан. Хьан хΙусамехь пусар, лерам болуш Ιар гΙоли ю суна. Вуьшта, цкъа а дага ма даийталахь со дохкоер ю алий. Стеган мах хьолаца хадош бац хьуна, цуьнан къонахалле, доьналле хьаьжна хадош буй хаьа суна а.\n– Эсила, Эсила, гΙалатваьлла ца хилла со сайн седа хоржуш, баркалла хьуна. Хьан соьга кхоллабелла тешам ца байта ас дуккха а зен хуьлуьйтур ду сайна. Ткъа хΙинца хΙун дича бакъахьа ду вайша?\n– Суна-м хаац, Берса. Хьал ма-дарра ас хьуна довзийтина, кхидΙа дерг айхьа къастаде, со ахь аьллачунна тΙехь ю.\n– Делахь дика ду. Тховса оршот буьйса ю, вукху кΙиранах йогΙу оршот буьйса, Дала вай цу хене дахахь, вайн хир ю-кх. ИбрахΙим цΙахь воцуш лаа-м ца лаара суна ловзар хΙоттон, амма гΙуллакх хьоьжучохь дац, ИбрахΙим кхетар ву сох.\n– Хьайна бакъахьа хеттарг де, ас нене хьахор ду, иза дуьхьал хир яц. Уллехь йиш-ваша а доцуш сара санна цхьалхачу соьх къахета цунна. Сан ирс цуьнан а ирс ма ду.\n– Эсила, вайшиннан барт чΙагΙбеш хьайн пΙелгара чΙуг а луш, вай дуьненчу довлале дуьйна а кху ломах бухдийлина а, вай дΙадевлачул тΙаьхьа а кхачор доцу и шовда айхьа суна кхоа ца дахь цунах къурд а байтахьа соьга.\n– Тхан мехкарийн цхьа йиш ю-кх оха вовшахкхеттачохь локхуш, – елаелира Эсила, шовдан кΙел чами а лаьцна и хих бузуш.\n…Хьогалла дΙаяккха кхо къурд хи хилча,\nИ мелларг вайшиннах Ιожалло дитча,\nИ хьуна лур дара хьогалла яц аьлла,\nАлахьа ахь соьга совгΙат дуй и хьуна?..\n– Адин Сурхо-м со а хир вац, Эсила, амма и совгΙат схьа ца эццал доьналла-м тоьар ду сан.\n– Анзоран Заза яцахь а, дош гΙуллакхашца цхьаьнадогΙу сан, цу тΙе, доггах дина совгΙат схьа ца эцча къонахчунна эхь а ду, – еларца хи кховдийра Эсилас кΙанте. Схьаэцна хи а мелла:\n– Баркалла, дукха ехийла. Со кхеттал хилчахьана хΙара шовда муьйлуш тахана цхьа ша-тайпа чам хаабели-кх суна кхуьнца. Дела реза хуьлда хьуна, – олуш чами йоΙе дΙакховдийра цо.\n– ГΙоза молийла, – шен кΙудал юза хΙоьттира Эсила.\n– Делахь ас хьо кхин ца сецайо. Со дΙасаваьлла меттиг хилахь а, гΙуллакх барт ма-хиллара хир ду хьуна. Ιодика йойла, – аьлла дΙаволавелира кΙант. Юьзна яьлла кΙудал белша тΙе а тесна цΙехьа йирзира йоΙ а.\nСхьадогΙуш сингаттаме хиллехь а, вовшийн дагара хиъначул тΙаьхьа кхечу кепара яра кху шиннан дог-ойла. «Со еза, со оьшу цунна, дукха хан ца йисна тхойшиъ вовшахкхета. Ма хаза хир ду тΙаккха. Ас цΙера гΙуллакхаш а деш, Берсас арара болх а беш, вовшийн лоруш хан йоккхур ю охашимма, – цкъа сатийсамашка йолура йоΙ, юха кхералора – дада реза ца хилахь, БерсагΙар таро йоцуш бу аьлла цо дΙататтахь хΙун дан деза? Ва Дела, гΙо делахь тхойшинна».\nБерса а вацара шен ойланаша хьоьстуш: «Хан-м йиллийти, ткъа кхидΙа?\nТам-товр, той-ловзар дΙадерзон ца деза? Гергарлонаш лелон ца деза? Маржа нана, хьан бΙаьргаш чохь цкъа мукъна а йоккхаеран суй къагийта, хьуна хазахетар дан йиллийти-кх ас Эсиле хан. Вайшинне а лаамаш кхочушхилча дΙаайлур бацара те хьан сингаттам? ХΙинца хΙун дича бакъахьа дара те?».\nБерса шен ойланашца цхьа виса лууш санна цхьацца ког боккхуш юьртан юккъарчу урамах схьавогΙуш маьркΙаж бода къовлабеллера.\n– Ассалам Ιалайкум, хьо ма гΙийла хеталуш ву. ХΙун ду цигахь? – аьлла сацийра хΙара кхуьнан могΙарерчу Расус.\n– ВаΙалайкум салам! Сингаттам болуш хΙума дац? ХΙун ду шуьгахь? Массо а хатта мел везарг могаш вуй? Тимарсолта хΙун деш ву?\n– Дала дика кхобу, ца дечу гΙуллакхе хьаьжча. Дада а могаш ву, жаΙуй болчу хΙуттуш, дежийлашка бΙаьрг тоха араваьлла ву, цхьана шина дийнахь цΙахь хир ву. Аьстамаран йоΙаца къамел динчул тΙаьхьа саайделла хила везаш волу хьо, доркъана а воьжна ма вогΙу, барт ца хуьлу шуьшиннан? – дуьхе кхиа гΙертара Расу. Дукха хан яра цо Берса тергалвен. Шен цхьана гΙулкхана хьесап дина Ιаш волчу цунна накъост оьшура, ткъа Берсел тешамениг карор ву ала хала дара. Цунна дара тховса а Расус и ларвар.\n– Деллахь, Расу, барт хила а, дуьненан къамел дан а новкъарлонаш дукха ю-кх. Аьстамарца гергарло лелон ницкъ бац сан а, я со санначеран а.\n– Дера и бакъ-м ду. Делахь а, лиъча далур доцуш, чекхдаккхалур доцуш хΙума дац. Цу хьокъехь хьоьга хьахон хΙума а ду сан…\n– ХΙун ду те иза?\n– Кхана сарахь соьца цхьана метте вола, дикка хΙонс йожур йолу агΙо карийна суна. ТΙаккха таро хир ю хьан Аьстамаран Эсила хьовх, шовхалан Заза ялон а. Вуьшта, вайшимма лелориг цхьанна а садолчу дегΙана хаа йиш йолуш дац хьуна, – ненаваша хилла хьийзара Расу.\n– Суна-м ца хаьа хьоьга хΙун аьлча бакъахьа ду а. Вуно чΙогΙа ахча а ма оьшу суна, амма нехан кхардам а болуш, нехан неΙалта кΙел а воьдуш, да велхор волу даьхни кху вайн горгачу юьрта а ца тарлуш дукха хиларх хьашт ма дац суна.\n– ДΙавалахь, Берса, наха-м шайна луъург дийцахьара, кΙезиг гΙайгΙа йора ас церан-м. Ас бохург де ахь, дохковер вац хьо. Хьан накъост хьаха вац цуьрриг а ледара, – Берсин белшах куьг а тухуш, ша-шех тоам хилла велавелира иза.\nБерсас ца дийкъира цуьнца и белар, цо тоьхна куьг ца дезош лаамаза егийра белш. Амма дан хΙума дацара. Кхин орца тΙедан гуш меттиг яцара. Шен йохьана тΙе ког а биллина тΙетайра иза Расус бохучунна. Дехха къийсинчул тΙаьхьа кхаьршиннан барт хилира кхана делкъал тΙаьхьа эвла йистехь вовшахкхета. Расун Ιодика а йина готтачу урамехула хьалаволавелира Берса. Буьйса шен рагΙ эцна паччахьалла деш яра дуьненна. Екхначу стиглахь цхьамма комаьршачу куьйгаца дΙасадаржийна жовхΙарш санна лепара седарчий. Гена доццуш къаьстара лаьмнийн гΙаларташ. ГΙийла къуьданаш сегара юьртахойн корашкахь, юрт хΙинца а набарна товжаза яра. Берса шайн цΙа кхаьчча йижаза кхуьнга хьоьжуш яра Кхокха.\n– КΙант, хьо ма хьевели, стенгахула лела хьо?\n– Шовдан йистехь мехкаршка бΙаьрг а тухуш, эвла юккъехула вола а луш араваьллера, нана. Ахь са хΙунда ца доΙу?\n– Со-м гΙел ца еллера. ТΙаккха, кΙант, хΙун боху мехкарша? Аьстамаран йоΙ яйрий хьуна?\n– Яйра, нана, хьоьга маршалла а даийтира. Ша кеста схьа а еъна хьо дезарех паргΙатйоккхур ю ала бохура, – Кхокха хьийзайора кΙанта.\n– Ахь баккъал бохий? Барт хилин шун? Маца?\n– ХΙаъ, хили. ТΙейогΙучу оршот буса. Вуьшта, цхьанна а хаа йиш йолуш дац хан йиллар.\n– Ахь ца аьлча ца хууш ю хьуна со! Вай, хьо хаза кхаъ! Бакъ дуй те хΙара? Со паргΙат Ιачохь ма дац тΙаккха, кечам бан ма беза, – цхьана меттехь ца сацалуш дΙасахьийзара хазахетар кийра ца тарлун Кхокха. Ненан самукъадалар гуш ешира Берсин тΙаьххьара шеконаш. Цо сацам бира кхана Расуца ваха.\nНохчийчоьнан дозанал тΙех а ваьлла, гуьржийн дазоне ши накъост кхочуш буьйса йоьллера. Ши некъахо паргΙат вогΙура, цаьршимма урх тесна йитина говраш а сих ца луш меллаша йогΙура. Лохха къамелаш дора цушимма. Шимма аьлча а, дуткъа-лекхачу дегΙахь, шуьйра белш йолу говрах дΙаийча санна вогΙавелла вогΙург цхьа наггахь шен некъахочун хаттарна жоп а луш тийна Ιара. Цо ечу ойланийн уьйриг тем боцуш керчара. Хала дара цунна кхана ша дохковер волу гΙулч таса, амма хьо волуш ма лаца ден маж, лаьцча дΙа ма хеца олу-кх, цунна а дайна, ша новкъаваьлла хилча юха ца воьрзуш вогΙура.\n– Вайшиъ схьакхечи. ХΙоккхузахь собар дийр ду вай, – цхьана агΙор кΙорга Ιин а долуш, вукху агΙор тΙекхозабелла берд а болуш хьийзаш боьдучу некъо голатухучохь сецира кхуьнан накъост. Говрашкара воьссина, уьш йистехьо а таΙийна, герз кийча дуй а хьаьжна кΙелонна кечвелира Расуй, Берсий.\n– Кху новкъа ца веъча кхин ваха меттиг бац цунна. Буьйсанан шозлагΙчу декъехь кхача дезаш ву иза йиллинчу метте, дукха хьежа дезар дац, – Берса дохковаларна кхоьруш къамел дечуьра ца соцура Расу.\nРасун дешнаш бакъдан санна дукха Ιан ца дийзира кхеран. ТΙеттΙа гергакхочуш дара сиха йогΙучу говран бергийн тата. Цуьнга ладоьгΙначунна хуур дара бере цхьана мехалчу гΙуллакхе сихвелла вогΙий. Амма цунна некъахьовзам бан кΙелхиъна шиъ а вацара забарна араваьлла. Цхьаъ – шен аьрхалла, кханенна дийца дош дита, шен ницкъ зен араваьлла, ткъа важа – къелло, гΙорасизалло араваьккхина. Башх-башха яра церан Ιалашонаш, амма юьхьарлаьцнарг цхьаъ дара – маьршачу некъахочун некъ бохор. Берса хуьлучун дика дуьхе а кхиале: – Саца, – аьлла дуьхьалваьллачу Расус сацийра некъахо. Юьйлина топ а карахь юххе хΙоьттира Берса.\n– Ассалам Ιалайкум, дагахь ца хилла хьеший! Шу лаа леларий? – цецвалар ца лачкъаделира кхара сацийнчу гуьржичуьнга.\n– ВаΙалайкум салам! Тхо лаа а, тара а лела. Хьан тхоьца дΙаван дезар ду.\n– ХΙунда, стенга бохуш хеттар товш-м дацара, делахь а сан сихалле хьаьжча аша гечдийр хир ду суна. Со ца веъча тарлуш делахь со сайн новкъа дΙагΙур вар-кха.\n– Хьо ца веъча тарлуш хилча-м буьйсанан бодашлахь дуьхьал а ваьлла сецор а вацара хьо, – шек воцуш, ша Дала дуьненчу кхоьлличхьана и боцург кхин болх ца бича санна, шен къамел дΙахьора Расус.\n– Ткъа вай стенга доьлху хаа мегар дарий?\n– Вай тхоьга хьошалгΙа доьлху. Хьан верасаша дешин ахчанца ткъа говран мах охьабиллахь хьо могуш-маьрша цΙа воьрзур ву, ца биллахь – ахь тхуна бехк а ма билла-кх.\nОйлане велира гуьржи. ХΙун дича бакъахьа дара те? ХΙара тховса воьду меттиг чΙогΙа къайлах хила езаш ма яра, амма цхьаъ айкхваьлла, хΙорш ларамза нисбелла бац. Бертахь кхара дΙа а вохуьйтур вац, ткъа хΙара варе хьуьйсуш нах бу, кхунах дозуш ду церан хиндерг. Кхуо къонахчун дош делла церан гΙуллакхе хьажа а, йиллинчу метте ван а. ХΙинца и кΙелдуьсуш лаьтта. Кхуо делларг-м къонахчун дош дай! Ткъа хΙара эла ву, цундела могΙарерчу стаганчул шозза эхь ду кхунна шен дош ца лардича. Кхаьрца юкъара мотт карор бацара те?\n– Делахь, вай цхьа барт бича муха хир дара?\n– ХΙун барт?\n– Аша со кхин хьовзам боцуш дΙавохуьйту, ткъа ас шуна къонахчун, ламанхочун дош ло кхана Ιийча хΙоккху хенахь, хΙоккху меттехь аша доьху даьхни дΙадала, – хΙилла доцуш декара цуьнан аз.\n– ХΙинца ахь дуьйцучух а тешна хьо дΙавахийтича, шайн гуьржин элий сакъера вовшах мел кхеттачохь хьуна дийца дош-м дуьту оха. ХΙан-хΙа, ца левойтур охашимма тхаьшшиъ, – ваша а ца вешира Расу. Ткъа Берса вист ца хуьлуш цаьршинга а хьоьжуш Ιара. Иза валлал дохковаьллера кху новкъа ша хΙоттарна, амма хΙинца юхаволийла дацара. Ма-дарра хΙара гΙуллакх хууш хиллехь, мел чΙогΙа ницкъ шена хиларх вогΙур вацара Берса кхуза.\n– Ойн, ас дош делча ца теша хьо? – цецваьллера гуьржи.\n– Расу, вайшимма кхунна бинарг некъахьовзам бу, дΙавахийта веза хΙара, – къамела юкъавуьйлира Берса.\n– КΙант, айхьа хΙун дуьйцу мукъа а хаьий хьуна? ДΙа муха вохуьйту каравеана стаг, кхунах-м да ваххал даьхни лур дай!\n– ХΙетте а боху ас. Кхуо вайшинна делларг къонахчун дош ду, иза кхочушдар кхуьнан шен кхиэлехь дуьтур вайша. Ткъа хΙинца хΙара дΙавохуьйту вай, – ша тΙелаьцна топ охьа а ерзийна, – некъ дика хуьлда хьан, хьо маьрша ву, – элира кхуо гуьржичуьнга.\n– Сан ваша, ас дицдийр дац ахь суо юьхькΙайчу хΙоттор. Ткъа ас йиллинчу меттехь со ларвелаш, – олуш, цецваьлла Расу вистхила кхиале, шен говр дΙаэккхийтира гуьржичо.\n– Ахь динарг! ХΙинца леха хьайна! ХΙаъ, вогΙур ву, дукха дуо-м бузур бац хьуна вайша, – яппарш йора Расус.\n– Расу, – вистхилира Берса – цо вайшинна стеган ламанхочун дош ло ма элира ша. Хьо ца теша цунах?\nХьерваьллачу стаге санна хьаьжира Расу шен накъосте:\n– Баккъал а тешаш дуьйцу ахь и я сан сатедан дуьйцу?\n– Баккъал а тешаш дуьйцу-кх. Ахь кхочушдийр дацара хьайн дош?\n– Сайна пайда болчохь дара, боцчохь-м дацара. Дош сан ду лаахь дала а, лаахь юхаэца а.\nШена хезачух ца тешара Берса, ца лаара теша. Муха мегар ду стагана оццул осал, стешха хила. Зудчул а оьшуш ма ву ишта стаг. ХΙан-хΙа, ишттачу стагаца дустар а дина зуда сийдоцчу яккха а ца оьшу, яккха цΙе ян а яц оцу тайпанчу нехан…\nВовшашка кхин вистхилар доцуш цΙехьа некъ юьхьарлецира шина накъоста, кхин вист ца хуьлуш дΙаса а къаьстира и шиъ.\nЮха а схьахΙоьттира буьйса. Хьалхалеррачу меттехь Ιара ши накъост. Юха а башх-башха яра церан Ιалашонаш. Цхьаьннан – бакъволчу къонахчо шен дош кхочушдеш теш хилар, ткъа шолгΙачун – шен накъостан тешам эрна хилар гар.\nХΙун дохьу те ахь буьйса? ХΙун къайле тарйи ахь хьайна чу? Муьлха толор те ахь – стогалла я стешхалла?\nЮха а геннахь хеза говран бергийн тата. Меллаша гергагΙерта иза. ТΙекхочу. Ши накъост гучу а ца волуш дΙатийна. Беттасе серлаяьккхинчу меттехь лаьтта гуьржийн эла. Иза ша цхьаъ ву. Я тΙаьхьа догΙуш хезаш орца а дац.\n– Ассалам Ιалайкум, доттагΙ! – бодашкара сехьаволу цкъа хьалха Берса, цунна тΙаьххье Расу а.\n– ВаΙалайкум салам! Диканна хуьлда вайн гар!\n– ДоттагΙ, баркалла хьуна хьайн дош кхочушдеш кхуза варна, сан накъостан шеконаш яйарна. Дуьне мел лаьтта сий хуьлда къонахийн, – бΙаьрг буьзна вистхилира Берса.\n– Шен ницкъ кхочур боцу хΙума тΙелаца а ца деза стага. Суо кхуза вогΙур ца хилча ас эр а дацара. ХΙара ду шуна ткъа говр эццал деши. Шуна кхунах беркат хуьлда, – олуш деши чохь долу тΙоьрмиг дΙакховдийра цо. – КхидΙа вайн некъаш юха а жΙарадовлу. Шу марша лелийла, – говр юха а хьовзийна букъ берзийра гуьржичо.\nЦецваларца цхьаьна ша динчунна дохковалар, ша-шех чекхсагар ийначу Берсин ойланаш юкъахъехира Расус:\n– Берса, кхузахь цхьа тешнабехк бу, со ца теша иштта атта цо и ахча деъна аьлча, дΙавахийта ца веза иза.\n– Цхьа а тешнабехк бац, шен дош кхочушдина оцу стага, цкъа цуьнан некъ боьхкуш дуьхьалваьлла вайша, и ас гечдийр дац сайна цкъа а, кхин керла зулам дан ца оьшу, – сацам боллуш хадийра Берсас.\n– ХΙан-хΙа, Берса, ахь хΙуъу бахахь а ас ца вохуьйту иза дΙа, – говра велира Расу.\n– Саца, ас Делах дуй буу хьоьга, ма де вайн къомана эхь, – аз айдира Берсас, амма Расуна иза хезаш вацара, генаваьллачу гуьржичунна тΙаьхьахийцира цо шен говр.\n– Кхоьллинарг, гечделахь айхьа кхоьллинчу адаман садаккхар, амма и эхь соьга ца дайтало, – олуш Берсас хьажийна топ пханарш а лоцуш кхийтира Расуна. И меллаша говран нуьйра тΙе охьавахара. Тоьпан тата лаьмнашца кхалхадуьйлуш даьржира. ГΙеххьа генаваьлла гуьржи, герз долуш а хезна юхавирзира. Схьакхаьчча велла Ιуьллуш Расу а, цунна тΙехΙоьттина лаьтташ Берса а гира цунна. Цо шегахьа тидира гΙуллакх.\n– Ма тамашийна адамаш ду шу! Соьгара-м кхечу къомах ву аьлла даьккхина эр дара и ахча, ткъа вовшийн хΙунда дойу аша цу тΙехула? Шу шинне тоъал ма дара ас делларг. Вовшийн цΙий Ιенош гулбинчу бахамах хΙун беркат хир ду шуна? Цхьаъ велош, важа велхош ма ца лаьтта дуьне. Цхьаьннан бΙаьрхиш тΙехь доьттинчу ирсо дагна хьаам ма ца бо. Маржа кΙант яΙ, цхьа нана елхор ю-кх хьан зуламо.\nХолчухΙоьттина лаьттара Берса. Ткъе кхоъ шо дуьненахь доккхуш тахана санна юьхь яьгна яцара цуьнан. Гуьржичун бехкбоккху къамел кхидΙа лан а ца делла хьалатаьΙира иза.\nЛеррина, шен шеконна жоп лоьхуш санна хьоьжура гуьржин эла ткъе деалгΙачу шаре вирзинчу, шен аматера къоналлин заза дожа кхиаза, амма дахаро ца хьестарна гΙайгΙанан лар хаалучу нохчочуьнга. Иза цхьана хΙуманна тΙекхиа гΙертара. Кхуьнгахьа гΙо даьккхинарг а, кхуо дош делча тешнарг а хΙара ма вара, накъост а вийна шена пайда леххал ледара волчу стага дийр ма дацара иза. ХΙан-хΙа, цΙе санна богучу нохчочун бΙаьргаш чохь кхерстарг сутараллин суй бацара, холчухΙоттар, дуьненал а боккха эхьан берд шена тΙехаьрцича санна гΙайгΙа, амма ша динарг нийса хиларх цхьа а шеко йоцу сацам гуора царна чохь. Велла Ιуьллучу Расун докъе а, ша юхавирзинчу новкъа а бΙаьрг кхарстийра цо. ХΙаъ, кхин хуьлийла дац, кхунна тешнабехк ца байта вийна нохчочо шен накъост.\n– КъинтΙеравала суна, сихвелла хилла со хьесап дан. Со кхийти ахь динчух.\n– КъинтΙераваккха везарг хьо ву. Оха хьан некъ бохийна.\n– Ма латта, сан доттагΙ, хΙара шен нахана тΙевахьа веза, кхузахь хилларг дΙа а довзуьйтуш. ХΙара гΙуллакх сан карах хилла. Со ву куьгбехкениг, – гуьржичо аьлча, Берса цкъа ца кхеташ хьаьжира цуьнга, юха сихха метта а веъна:\n– ХΙан-хΙа, хьайн боцу бехк тΙе а лаьцна хΙаллакьхуьлуьйтур вац вай хьо. Тхо хьуна белхийлах даьхкина дацара. Хилларг сан карах хилла, кхунна герз ас тоьхна, жоп а ас айса лур ду. Хьо хΙара хьайн ахча а эций цΙа гΙуо. Заманан йохалла хΙара эхье гΙуллакх дицдан хьайн ницкъ кхачахь тхуна къинтΙера а вала, хьайн даг чохь тхан къомаца мекха ца хилийта а хьажа. Цхьа наггахь тхо санна долу харц адамаш довларх, нохчий берриг бац ишта. Уьш луларчу къаьмнашца машаре а, тΙе-каре а, шайна тΙевоьссинчу хьешан гΙуллакх дан шайн синош а дΙалур долуш комаьрша а, гΙиллакхе а бу. Некъ дика хуьлда хьан, доттагΙ, – аьлла ахча чохь долу тΙоьрмиг гуьржичуьнга дΙакховдийра цо.\n– Иза хьеха а ма де, ший а гΙур ву вайша кхуьнан нахана тΙе, жоп а цхьабосса лур ду, – сацам боллуш дΙахьедира гуьржичо. Дагахь а доцучу кепара юхъхьа баьлла некъ Нохчийчу берзийра цаьршимма.\nСатоссуш кхечира гуьржий, Берсий Тимарсолтин кетΙа. Юрт хΙинца а набарха ялаза яра. Цхьаццаннан кертахь наггахь леташ хезаш жΙаьла доцург кхин гΙовгΙа йоцуш тийна дара юьртахь. КетΙахь мохь тоьхна аракхайкхина Тимарсолта ца кхеташ лаьттара буьйсанан хьешашка хьоьжуш. Цуьнан хьажар ша-шаха шен кΙентан докъа тΙехь сецира.\n– Хьан? Мичахь? – шинне а тΙе бΙаьргаш буьйгΙира цо.\n– Тимарсолта, собаре хилалахь, массарна а тΙе ца хΙоьттича ца долург ду тахана хьоьга кхаьчнарг. Дала гечдойла кхунна. Хьуна Дала ийманца собар а лойла, – вистхилира Берса.\n– Воккхастаг, ас дуьйцур ду хьуна тховса а, тховсачул хьалха а хилларг, хьо тидаме хилалахь, – къамела юкъавуьйлира гуьржи а.\n– Собаре а хир ву, сих а лур вац, хΙоранна а тΙехΙоттадезарг ду хΙара. Со воьхна хеталахь а гечде суна, хала ду къанвеллачу Ιуьйранна цхьа волу цхьа кΙант лаьтте а кховдийна, кошан борзе хьежа, делахь а ла ца даллал хала дац сан къоьжа корта нахана хьалха охьатеΙон меттиг ца буьтуш хΙара веллехь. Вай кетΙахь хΙумма а дуьйцур дац. Дуьло керта, – шуьйра ков доьллуш хьалхавелира Тимарсолта. Цунна тΙаьххье Расун дакъа а эцна керта воьдучу шина стеган дог Ιаьвжира и дешнаш хезча. Дависа, хьан дог кхоон хьоьга хилларг ма-дарра ца дийца, аьлла хийтира Берсина, амма ца дийцича ца долу-кх.\n– Со хΙинца ладугΙуш ву-кх, – ша ладогΙа кийча хилар хаийтира Тимарсолтас.\nВовшашка хьаьжира Берсий, гуьржий. Дан хΙума дацара, шаьшшимма лелийнарг ма-дарра дΙадийцира Берсас. Инзарвуьйлуш ладоьгΙура Тимарсолтас, Берсин дийцар чекхдолуш хаъал хьаьрчина, хебна жимвелира иза. Ницкъ бацара юьхьΙаьржо лан, иза кхийринарг хиллера, къанвеллачуу Ιуьйранна эхь деънера кхуьнан къоьжачу коьртана Расус.\n– ЭхΙ, хьо дуьне, темаш ца бо-кх ахь. Ма шера а, аьхна а ца хуьлу-кх аганара воьссичхьана упхи тΙе беш болу некъ, амма цуьнан чаккхенехь бердах вахар ма хала ду-кх лан, – делира цуьнан кийрара. Вехха лаьттира Тимарсолта лаьттан бΙаьра а хьоьжуш, можах ка а хьоькхуш декъазчу ойланийн йийсарехь. ТΙаккха цхьана ирчачу набарх вьлча санна дΙаса а хьаьжна Берсига вистхилира иза.\n– Хьада, кΙант, гΙой тхан цΙийнан хьалхара нах а, верасаш а схьакхайкха, юьртан моллига а хаийта.\nКхайкхина схьабалийнчу гергарчу наха дΙалецира Тимарсолтин керт. Массо а вара хилларг ма-дарра хаа лууш.\n– КΙант, хΙинца юха дийцал ахь соьга дийцинарг, – омре дара Тимарсолтин аз.\nБерсас юха а дийцира хилларг. Йоккхачу уьйтΙа гулделла адам садеΙар а лахдина лаьттара. Массо а Тимарсолтин бΙаьра хьаьжжинчохь вара. Гона юкъавелира Тимарсолта.\n– Берса, хьо суна хьалха кхиъна ву, хьан да Ахьма а суна дика вевзара. Цкъа а шегара ледарло ялийтина вацара иза. Дикачу ден хила хьакъ ма-хиллара яхь йолуш, къинхетаме, оьзда кхиъна хьо а, со теша хьох, делахь а, иштта гΙуллакх юкъадеъча тΙаьхьенна дегабаам ца хилийта дуй бууш Ιедал ду. Ас дуй боьху хьоьгара. Айхьа дийцинарг цхьа хьаьрк харц дацара алий дуй баа, тΙаккха маьрша ву хьо.\nМоллас схьадеъна охьадиллира Къуръан. Берсас дуйнаца чΙагΙдира ша дийцинарг.\nКатоьхна топ схьа а эцна, чохь патарма буй хьаьжна юьйлира Тимарсолтас.\n– Зуда, схьайоьл хΙоккхуза.\nЕана схьахΙоьттира йоккхастаг. Хьаьжа юккъе нисъеш топ тΙе а лаьцна:\n– Зуда, и кΙант хьанна вина ву ахь? – хаьттира Тимарсолтас.\nКхераелла, гΙа санна эгайора йоккхастаг, ши бΙаьрг къаьрзинера, цхьаъ ала гΙерташ санна вовшахъеттара бага.\n– Яла дийций, хьанна вина ву ахь и кΙант, ас Делаца чΙагΙо йо хьуна хьо йист ца хилахь и хьан са парт-аьлла схьаэца.\nТап-аьлла ладоьгΙура гулбеллачара. Царна дуьххьара гуш дара хΙокху тайпана сурт. Я церан дайшна гина хир ду ала а ца хаьа. Гора юьйжира йоккхастаг.\n– Гечдехьа суна, галъяьлла хилла-кх со, гечдехьа суна, – бохуш йоьлхура иза.\n– Хьанна вина схьадийца, – эгΙийча санна тΙечехара Тимарсолта.\n– Вайна йолах жа дажон баьхкинчу жаΙуйх цхьаьнца уьйр еанера сан, цуьнан ву и кΙант, – аьлла ша йолчохь дΙакерчира самалделла йоккхастаг. Карара топ охьа а кхоьссина:\n– Цхьанхьа лаьттах таΙаде и жΙаьла, сан керта тезет а ма хΙоттаде, кадамаш бан нах а ма хΙиттийта, сан кΙант хила а ца хилла, – аьлла бешахь къайлавелира Тимарсолта.\n– Дика ладогΙалахь, хΙай гуьржин эла, – гонна юкъавелира ТимарсолтагΙеран цΙийнан хьалхара стаг. – Оха дукха зен хуьлуьйтур дара тхайна, хьо тховса хΙара бохам Ιоттабелла а доцуш, цхьана дикчу балхана веана, веза хьаша вина тΙеоьцуш хилийта. Амма хилла-кх хΙара. Тхо чΙогΙа юьхьΙаьржа ду хьуна хьалха. Дин цхьаъ цахиларх, цхьана ломахь кхиъна, лулахь дехаш, цхьатера гΙиллакхаш долуш ду вай. Тхан къоман эхь ду тешнабехк, ямартло яр, ишшта эхь ду и шун а. ЦΙена цΙий а, бийца дай а болчо иштта хΙума дан йиш яц. И иштта хилар вайна гучу а дели. Дала гечдойла кхунна. Дала собар кхуьнан дена а лойла. Хала ду валарчу вирзинчу хенахь сий дайна хан такха. Делахь а, вай адамаш ду. Ваьшка эцалучу кепара Тимарсолтин дог оьцуш бала байбан хьовсур ду вай. Ткъа хΙинца ма Ιе, велларг дΙаволла гΙайгΙа бан беза.\nМеллаша, цхьацца-шишша бовлуш дΙасабевлира баккхий нах, цкъа хΙинца уьш севцча а Тимарсолтина хила гΙоли яцара, хено бен ерзор яцара цунна хилла чов. Ткъа кегийрхой велларг дΙаволла кечам беш дΙасахьаьвзира.\nХΙокху дийцар тΙехь хилла гΙуллакх цкъа мацах вайн лаьмнашкахь хилла ду. Халахеташ делахь а, нислуш хилла-кх вайна юкъахь и тайпа кхачамбацарш.\nАмма кху дийцаро жоп ло бийца дай а болуш, бакъволчу ламанхочо дийр дац эхьениг бохучунна. Шина адаме болчу безамо – шен неней, шайн къоначу юьртахочуьнгий – царна хазахетар дан лааро воккху вайн дийцаран турпалхо харцновкъа воьдучу Расуна юххе. ТΙейогΙучу ханна а масал хуьлу цунна и гΙуллакх. Цунна олуш ду: «Хьалха хьажий бен ког ма баккха, тΙаьхьа хьажий бен дош а ма ала». Пайда бац даьхни мел дукхарх, нахана хьалха корта охьатеΙо дезаш хилча, хьарамчу бахамал, хьанал къоьлла тоьла, – аьлла дерзийра Дадас шен хабар. Цхьана ханна тийналла хΙоьттира чохь. Дада шен къамел ас тΙе муха лаьцна хьоьжуш дΙатийра, ткъа со ойланца хΙинца генна дΙаяханчу заманчохь яра, со цигахь хиллачун теш хилча санна хетара…


Батаева Хеда. Ма деха дара и Iа.\nМа деха дара и Iа,\nБIаьсте цо хIаллак ма йира,\nГуьйре цо Iана ма йира,\nМа деха дара и Iа.\nХьаькхча шен мохь хезар боцуш,\nОрца тIе хьада стаг воцуш,\nДуьненчохь адамаш доцуш.\nМа буьрса дара и Iа,\nЦхьа дахарш халбата ховшош,\nХьарамдеш ирс довза лаар,\nДуьненан къайленаш хаар.\nБIаьсте цо хIаллак ма йина,\nГуьйре цо Iана ма йина,\nИ ша а гIора ма дина...


Шен баьлла бIаьрг а ца гуш...\nГезгмашин-бутт 16, 2013\nНохчийчоь -- Журналисташца къамел деш ву Кадыров Рамзан, Соьлж-ГIала, 06ГIа2013\nЕвропахоша «декъалдо адамашкара массо а боьха сакхташ... Суна лаъане а ца лаьа европахо хила», элира Кадыров Рамзана Соьлж-ГIалахь ша цхьа барам дIахьош. Иза мел бакъ ву, хаьттира Маршо Радионо Европерчу тайп-тайпанарчу мехкашкахь вехачу кхаа нохчочуьнга. Уьш цецбуьйлу, ша шен къам дакъаздаьккхина а ца Iаш, Нохчийчоьнан администратор европахошна луьйш хьийзарх.\nДоккха хΙума кегийчу хΙуьмалгаша гойтуш ма-хиллара, кегийлагех лаьцна къамел дира Маршо Радионо Бельгерчуй, Норвегерчуй, Автрерчуй нохчашца.\nБуй Европерчу бахархойн корех, Оьрсийчохь санна, буса я дийнахь къолахо чу ца валийта тоьхна аьчка гураш, шу дехачу гΙалара я юьртара администраци террорхойх ларъеш, юй царна хьалха хΙиттийна тΙулган я аьчка дуьхьалонаш?\nОцу хаттарна иштта жоп ло Бельгехь вехачу Алиев Идриса.\n"Кхузахь жIаьлеш а ду адамна хьастаделла!"\nБухарчу европахойн, аьлча а, скандинавийн «боьха» леларо, гΙиллакхаш «дацаро» мел гΙело йо шуна, дара рогΙера хаттар. Цунна жоп ло Норвегерчу Бярумсверк-юьртахь вехачу Хьасана. Иза цецвуьйлу, Маршо Радионо «цакхетарг а хилла» шега хаттар дарх а.\n"Миллиардеро тоьлла машен а ца оьцу шена, ...лулахочух эхь хеташ"\nКъамел динчу кханнехь а марсабелира Кадыровс дуьйцург дош доцийла гайта лаам. Делахь а, жоп доцца хилийта, Европехь дин дезачу бусулбанна мел маршо ю я яц, дуьйцуьйту оха. Австрера Ибрагимов Висита.\n"Бусулбанаш вуно маьрша бу кхузахь"\nКадыров Рамзана европахошна аьлларг, шайна аьлча санна, стенна новкъадогΙу Австрехь, Норвегехь, Бельгехь вехачу кхаа а нохчочунна? ДогΙу новкъа, Кадыровс шен аьттонна, аьттехьа а доцург дийцарна а, цо боьха ю бохуш гезйохучу Европано шаьш муьлхха а Оьрсийчоьнан вахархо хьеггал дика кхобуш хиларна а.\nДелахь а, бехкбуьллийла деца вайн Кремло нохчий шен олаллера ца бовлийта царна тΙевиллинчу Кадыров Рамзана шена хеттарг дийцарна – цуьнан белхан декхар ду иштта къамелаш дар. Цу тΙе, хууш ма-хиллара, тΙех дуьне довззал ишколаша я кхечу Ιилма лучу меттигаша ницкъ бина стаг а вац Кадыров.\nБакъду, и санна, шен гергарнаш, нана я йиша, Германе дарбан хьукматашка кхуьйлуш нислучу, я масала, Чехерчу Мимон-гΙалахь Кадыровс санна, евро-миллионаш мах болу шен говраш Европехь кхобучунна ца догIура цигарчу бахархошна а, цигарчу гIиллакхашна а лен. Амма Кадыров Рамзан – Кадыров Рамзан ву. Цунна мега иштта къамелаш дан. Цо уьш дора аьлла, цунна бехк буьллуш стагга а вац. Массарна а хаьа, дац иштачунна бехк буьллийла!..\nНана ма яла оцу къамелан!


დები გოგოჭურები - Йижарий ГогочуригIар\nГIуран-бутт 06, 2013\nГуьржийчоь -- Хевсурийн фолклоран тоба "Деби Гогочуреби", 2013\nХевсуретера йижарий ГогочуригIар - Тамара, Кетеван, Хатиа, Манана - Деби Гогочуреби олу иллин фолклоран тобана ю Гуьржийчохь дика евзаш. Цара шаш гуьржийн пондурица а ялош, лоькху массарна а езаелла нохчийн а, гIалгIайн а эшарш.\nавтор Сулхьан Бордзгор\nМаршо Радио: Маца, муха вовшахкхетта шун тоба?\nГогочури: 2006-чу шарахь гулъелира тхан ансамбль, оццу шарахь дакъалецира гуьржийн фольклоран музыкан фестивалехь. Цигахь тхо хьахош, тхох гуттара а олура «Деби Гогочури» - Йижарий Гогочури. Тхо кхаьч-кхаьчначохь а олура тхох «Гогочури доьзал», иштта и тхайн цIе тIеийцира оха.\nМаршо Радио: Аш нохчийн иллеш олу, ткъа Кавказехь дуккха а къаьмнаш ма дуй, къаьсттина нохчийн эшарш аш юьхьаръэцар стенна ду?\nГогчури: Тхоьгахь нохчийн иллешка безам кхиорна бехке тхоьца хьошаллехь волу Паьнказера илланча Борчашвили Султан ву. Цо олу иллеш хазахета тхуна. Интернетехула Сагаипова Маккас олучу иллешка ладоьгIуш, уьш даггара езаелира тхуна, Iамийра. Иза а дац дерриг. Тхо кегий долуш тхан денанас гуттара а олура тхоьга, кистой чIогIа дика нах бу, вайн Iадаташ тера ду церачех, уьш лара безаш нах бу шуна вай, олий.\nЦо иштта дийцахь а, тхуна башхалла а яцара, цо шениг кхетадора, оха – тхешаниг. Амма дукха вовшех тера дешнаш а, аьзнаш а ду хевсурийнний, нохчийнний. Нохчийн къам вуно дукха деза тхуна.\nКхин цхьаъ а эр дара оха, керла нохчийн иллеш Iамо лаьа тхуна, нохчийн поэташка дехар ду тхаьшна керла байташ кховдор. ТIаккха оха цхьанненан а йоцу эксклюзиван эшарш лоькхур яра.\nМаршо Радио: Суна хезна, аш нохчийн иллеш лекха йолийча, гуьржий шун эшарш лекха буьйлабелира бохуш, бакъ дуй иза?\nГогочури: Дуьххьара оха нохчийн иллеш лекха долийча, нахана моьттура уьш абхазойн ду. Амма оха уьш нохчийн дуйла дIахоуьйтура. Хьалха ма-аллара, тхайн цIера-чуьра дуьйна дезаделла ду тхуна нохчийн къам. Тхан дайша довха гергарло лелийна кистошца. Безам ма леллийна вайна юкъахь.\nМаршо Радио: Шуна юкъара цхьа йоI чIогIа хаза нохчех хелхайолу аьлла хезна суна, бакъ дуй иза?!\nГогочури: Бакъду, Кетеван ю иза. Хелхап ца йолуш-м тхох цхьа а ца Iа! Вуно хаза хелхар ду нохчийниг. Султана Iамийна тхуна, илли аларал совнаха, хаза хелха волуш а ма вуй иза, интернетехула хьовсуш а Iаьмна тхуна.\nНохчашка бовхачу безамца